ಜಯಿ ರಾಜಗುರು ಎಂದು ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿ ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಜಯಕ್ರುಷ್ಣ ರಾಜಗುರು ಮೊಹಾಪಾತ್ರ (29 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 1739 - 6 ಡಿಸೆಂಬರ್ 1806) ಒಡಿಶಾ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿನ ಭಾರತೀಯ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಚಳವಳಿಯ ಪ್ರಮುಖ ವ್ಯಕ್ತಿ. ಖುರ್ದಾ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಆಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ವೃತ್ತಿಯಿಂದ ರಾಜ-ಪಾದ್ರಿಯಾಗಿದ್ದ ರಾಜಗುರು ಈ ಪ್ರಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿಯ ವಿರುದ್ಧ ದಂಗೆ ಎದ್ದರು. ಬ್ರಿಟಿಷರ ನಿಯಂತ್ರಿತ ಪ್ರಾಂತ್ಯವನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಮರಾಠರೊಂದಿಗೆ ಸಹಕರಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ, ಮರಾಠ ಸಂದೇಶವಾಹಕ ಬ್ರಿಟಿಷರಿಗೆ ಸಿಕ್ಕಿಬಿದ್ದನು ಮತ್ತು ರಾಜಗುರು ಅವರ ರಹಸ್ಯ ತಂತ್ರಗಳು ಬಹಿರಂಗಗೊಂಡವು. ರಾಜನ ಆಸ್ಥಾನದಿಂದ ಅವನನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕುವಲ್ಲಿ ವಿಫಲವಾದ ನಂತರ, ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಪಡೆ ಖುರ್ದಾ ಕೋಟೆಯ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ಮಾಡಿ ರಾಜಗುರುವನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿತು. ನಂತರ ಅವರಿಗೆ ಮರಣದಂಡನೆ ವಿಧಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಮಿಡ್ನಾಪುರದ ಬಘಿತೋಟಾದಲ್ಲಿ ಗಲ್ಲಿಗೇರಿಸಲಾಯಿತು.

ಆರಂಭಿಕ ಜೀವನ 
ಜಯಿ ರಾಜಗುರು ಅವರು 29 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 1739 ರಂದು (ಒಡಿಯಾ ಕ್ಯಾಲೆಂಡರ್ ಪ್ರಕಾರ ಅನ್ಲಾ ನಬಮಿ ಸಂದರ್ಭ) ಒಡಿಶಾದ ಪುರಿ ಬಳಿಯ ಬಿರಾಹರೆಕ್ರುಷ್ಣಾಪುರದಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಕುಟುಂಬ, ತಂದೆ ಚಂದ್ರ ರಾಜಗುರು ಮತ್ತು ತಾಯಿ ಹರಮಣಿ ದೇಬಿಗೆ ಜನಿಸಿದರು. ಅವರು ರಾಜ ಪುರೋಹಿತರು, ಕಮಾಂಡರ್-ಇನ್-ಚೀಫ್ ಮತ್ತು ಖುರ್ದಾ ರಾಜ ಗಜಪತಿ ಮುಕುಂದ ದೇವ-II ರ ನಿಜವಾದ ಆಡಳಿತ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯಾಗಿದ್ದರು. ಲಿಖಿತ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಅವರು ಬ್ರಿಟಿಷರ ವಿರುದ್ಧ ಭಾರತದ ಮೊದಲ ಹುತಾತ್ಮರೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ.

ಜವಾಬ್ದಾರಿಗಳು 
ಅವರ ತಾತ ಗದಾಧರ ರಾಜಗುರುಗಳಂತೆ ಸಂಸ್ಕೃತದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ವಿದ್ವಾಂಸರು ಮತ್ತು ಮಹಾನ್ ತಂತ್ರ ಸಾಧಕರಾಗಿದ್ದ ಅವರು 1780 ರಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ 41 ನೇ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಗಜಪತಿ ದಿಬ್ಯಸಿಂಗ ದೇವರ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ-ಕಮ್-ರಾಜಗುರುಗಳಾಗಿ ನೇಮಕಗೊಂಡರು. ಅವರು ಆಜೀವ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿ. ಅವರು ಗಜಪತಿ ಮುಕುಂದ ದೇವ್-II ರ ರಾಜ ಪುರೋಹಿತರೂ ಆಗಿದ್ದರು.

1779 ರಲ್ಲಿ, ಖುರ್ದಾ ರಾಜ ಮತ್ತು ಜಾನುಜಿ ಭೋನ್ಸಾಲರ ನಡುವಿನ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಬಾದಂಬ ಗಡದಲ್ಲಿ, ನರಸಿಂಗ ರಾಜಗುರುಗಳು ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟರು, ಅವರು ಸೈನ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಈ ಅನಿಶ್ಚಿತ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಜಯಿ ರಾಜಗುರು ಅವರನ್ನು ಆಡಳಿತದ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರಾಗಿ ಮತ್ತು ಖುರ್ದಾ ಸೈನ್ಯದ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರಾಗಿ ನೇಮಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಅವರ ಮರಣದವರೆಗೂ ಅವರ ಕರ್ತವ್ಯಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಿದರು.

ಒಳನುಗ್ಗುವವರ ವಿರುದ್ಧ ದಂಗೆ

ಬರ್ಗಿಸ್ 
ಯುದ್ಧಗಳ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ದುರ್ಬಲ ಆಡಳಿತದ ಲಾಭವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡು, ಖುರ್ದಾ ಜನರ ಮೇಲೆ ಬುರ್ಗಿಸ್ ದಾಳಿಯನ್ನು ತೀವ್ರಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು. ಇದು ದೇಶಭಕ್ತ ರಾಜಗುರುವಿಗೆ ಸಹಿಸಲಾಗಲಿಲ್ಲ. ಪೈಕ್‌ಗಳ (ಸೈನಿಕರ) ನೈತಿಕ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸಲು ಅವರು ವೈಯಕ್ತಿಕವಾಗಿ ಹಳ್ಳಿಯಿಂದ ಹಳ್ಳಿಗೆ ತೆರಳಿದರು. ಅವರು ಹಳ್ಳಿಯ ಯುವಕರನ್ನು ಸಂಘಟಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಅವರಿಗೆ ಮಿಲಿಟರಿ ಅಭ್ಯಾಸಗಳು ಮತ್ತು ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಮದ್ದುಗುಂಡುಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸುವಲ್ಲಿ ತರಬೇತಿ ನೀಡಿದರು. ಬುರ್ಗಿಗಳ ವಿರುದ್ಧ ಹೋರಾಡಲು ಅವರು ಐದು ಅಂಶಗಳ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು (ಪಂಚಸೂತ್ರಿ ಯೋಜನೆ) ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿದರು.

ಬ್ರಿಟಿಷ್ 
ಆದಾಗ್ಯೂ, 1757 ರಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷರು ಪ್ಲಾಸಿ ಕದನವನ್ನು ಗೆದ್ದಾಗ ಮತ್ತು ಒಡಿಶಾದ ಬಂಗಾಳ, ಬಿಹಾರ ಮತ್ತು ಮದೀನಾಪುರ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿಕೊಂಡಾಗ ಮುಖ್ಯ ತೊಂದರೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. 1765 ರಲ್ಲಿ ಅವರು ಪಾರ್ಸಿಗಳು ಮತ್ತು ಹೈದರಾಬಾದ್‌ನ ನಿಜಾಮರಿಂದ ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶದ ವಿಶಾಲ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿಕೊಂಡರು. ಅವರು ಖುರ್ದಾಗೆ ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ ಗಂಜಾಂನಲ್ಲಿ ಕೋಟೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದರು. ಗಂಜಾಂ ಮತ್ತು ಮದಿನಾಪುರದ ನಡುವಿನ ಸಾರಿಗೆ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕಾಗಿ, ಅವರು ಖುರ್ದಾ ರಾಜನ ವಿಶ್ವಾಸಘಾತುಕ ಸಹೋದರ ಶ್ಯಾಮಸುಂದರ ದೇವನ ಸಹಾಯದಿಂದ 1798 ರಲ್ಲಿ ಖುರ್ದಾ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ಮಾಡಿದರು. ಆ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಖುರ್ದ ರಾಜ ಗಜಪತಿ ದಿಬ್ಯಸಿಂಗ ದೇವ್ ಅವರ ಹಠಾತ್ ಮರಣದ ನಂತರವೂ, ರಾಜಗುರು ಅವರು ತಮ್ಮ ಪ್ರಯತ್ನದಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಲು ಬಿಡಲಿಲ್ಲ. ರಾಜಗುರು ಮುಕುಂದ ದೇವ್-II ಅವರನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಅವನನ್ನು ಖುರ್ದಾ ರಾಜನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದರು.

ಗಂಜಾಂನ ಜಿಲ್ಲಾ ಮ್ಯಾಜಿಸ್ಟ್ರೇಟ್ ಕರ್ನಲ್. ಗಂಜಾಮ್ ಮತ್ತು ಬಾಲಸೋರ್‌ನ ಸಂವಹನಕ್ಕಾಗಿ ಹಾರ್ಕೋರ್ಟ್ ಖುರ್ದಾ ರಾಜನೊಂದಿಗೆ ಒಪ್ಪಂದ ಮಾಡಿಕೊಂಡರು. ಬ್ರಿಟಿಷರು ರಾಜನಿಗೆ ಪರಿಹಾರವಾಗಿ ಒಂದು ಲಕ್ಷ ರೂಪಾಯಿಗಳನ್ನು (  1, 00,000) ಪಾವತಿಸಲು ಮತ್ತು ಕ್ರಿ.ಶ. 1760 ರಿಂದ ಮರಾಠರ ಹಿಡಿತದಲ್ಲಿದ್ದ ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಗಣಗಳನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸಲು ಒಪ್ಪಿಗೆ ನೀಡಲಾಯಿತು ಆದರೆ, ಅವರು ಎರಡೂ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಮೋಸ ಮಾಡಿದರು. ರಾಜಗುರು ಎರಡನ್ನೂ ಪಡೆಯಲು ತಮ್ಮ ಕೈಲಾದಷ್ಟು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರು, ಆದರೆ ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಲಿಲ್ಲ. 1803-04 ರಲ್ಲಿ, ಅವರು ಹಣವನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಲು ಎರಡು ಸಾವಿರ ಶಸ್ತ್ರಸಜ್ಜಿತ ಪೈಕ್‌ಗಳೊಂದಿಗೆ ಕಟಕ್‌ಗೆ ಮೆರವಣಿಗೆ ನಡೆಸಿದರು ಆದರೆ ಕೇವಲ  40,000 ಪಾವತಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಪ್ರಗಾನಗಳನ್ನು ಪಡೆಯಲು ನಿರಾಕರಿಸಲಾಯಿತು.

ಹೋರಾಟ 
ಕ್ರೋಧದಿಂದ ತುಂಬಿದ ರಾಜಗುರು ತನ್ನ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಮರುಜೋಡಿಸಿದನು ಮತ್ತು ಬ್ರಿಟಿಷರನ್ನು ತನ್ನ ರಾಜ್ಯದಿಂದ, ತನ್ನ ದೇಶದಿಂದ ಓಡಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಗಾನಗಳನ್ನು ತಾನೇ ಆಕ್ರಮಿಸಿಕೊಂಡನು. ಆದರೆ, ಬ್ರಿಟಿಷರು ಖುರ್ದಾವನ್ನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರು. ಇದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 1804 ರಲ್ಲಿ ಖುರ್ದಾ ರಾಜನು ಜಗನ್ನಾಥ ದೇವಾಲಯದ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳಿಂದ ವಂಚಿತನಾದನು, ಇದು ರಾಜ ಮತ್ತು ಒಡಿಶಾದ ಜನರಿಗೆ ಗಂಭೀರ ಆಘಾತವಾಗಿತ್ತು. ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ಅಕ್ಟೋಬರ್ 1804 ರಲ್ಲಿ ಶಸ್ತ್ರಸಜ್ಜಿತ ಪೈಕಾಗಳ ಗುಂಪು ಪಿಪಿಲಿಯಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷರ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ಮಾಡಿತು. ಈ ಘಟನೆಯು ಬ್ರಿಟಿಷರ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಗಾಬರಿಗೊಳಿಸಿತು. ಈ ಮಧ್ಯೆ, ರಾಜಗುರುಗಳು ಬ್ರಿಟಿಷರ ವಿರುದ್ಧ ಸಾಮಾನ್ಯ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ಕೈಜೋಡಿಸುವಂತೆ ರಾಜ್ಯದ ಎಲ್ಲಾ ರಾಜರನ್ನು ವಿನಂತಿಸಿದರು. ಕುಜಂಗ, ಕನಿಕ, ಹರೀಶಪುರ, ಮರೀಚಿಪುರ ಮತ್ತು ಇತರ ರಾಜರುಗಳು ಖುರ್ದ ರಾಜನೊಂದಿಗೆ ಮೈತ್ರಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡರು ಮತ್ತು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧರಾದರು.

ಅಂತಿಮವಾಗಿ, ಖುರ್ದಾ ಮಿಲಿಟರಿ ಮತ್ತು ಬ್ರಿಟಿಷರ ನಡುವೆ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಹೋರಾಟ ಸಂಭವಿಸಿತು. ಹೋರಾಟವು ದೀರ್ಘಕಾಲದವರೆಗೆ ಮುಂದುವರೆಯಿತು ಮತ್ತು ರಾಜಗುರುವನ್ನು ಖುರ್ಧಾ ಕೋಟೆಯಿಂದ ಬಂಧಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಬಾರಾಬತಿ ಕೋಟೆಗೆ ಕರೆದೊಯ್ಯಲಾಯಿತು. ಅವನು ತನ್ನ ರಾಜನನ್ನು ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿರಿಸಲು ತನ್ನ ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಯತ್ನಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದನು ಆದರೆ ಅಂತಿಮವಾಗಿ, ಮುಕುಂದ ದೇವ-II ಅನ್ನು 3 ಜನವರಿ 1805 ರಂದು ಬಂಧಿಸಲಾಯಿತು. ನಂತರ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಮತ್ತಷ್ಟು ಹಿಂಸಾಚಾರದ ಭೀತಿಯಿಂದ ರಾಜಗುರು ಮತ್ತು ರಾಜನನ್ನು ಕಟಕ್‌ನಿಂದ ಮಿಡ್ನಾಪುರ ಜೈಲಿಗೆ ಕಳುಹಿಸಲಾಯಿತು.

ಪ್ರಯೋಗ ಮತ್ತು ಮರಣದಂಡನೆ 
ಜೈಲಿನಿಂದ ರಾಜನು ಸಲ್ಲಿಸಿದ ಮನವಿಯನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಿ, ಬ್ರಿಟಿಷ್ ವಕೀಲರು ಮುಕುಂದ ದೇವ-II ನನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿದರು ಮತ್ತು ಇತ್ಯರ್ಥಕ್ಕಾಗಿ ಪುರಿಗೆ ಕಳುಹಿಸಿದರು. ರಾಜಗುರುವಿನ ವಿಚಾರಣೆಯನ್ನು ಮದಿನಾಪುರದ ಬಘಿತೋಟದಲ್ಲಿ ನಡೆಸಲಾಯಿತು. "ಕಾನೂನುಬದ್ಧವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದ ಭೂಮಿಯ ಸರ್ಕಾರದ ವಿರುದ್ಧ" ಯುದ್ಧವನ್ನು ನಡೆಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರನ್ನು ತಪ್ಪಿತಸ್ಥರೆಂದು ಘೋಷಿಸಲಾಯಿತು. ಸಾಯುವವರೆಗೂ ಅವನನ್ನು ಗಲ್ಲಿಗೇರಿಸಲು ಆದೇಶಿಸಲಾಯಿತು; ಆದರೆ 6 ಡಿಸೆಂಬರ್ 1806 ರಂದು ಮರಣದಂಡನೆಕಾರರು ಅವನ ಕಾಲುಗಳನ್ನು ಮರದ ಎದುರು ಕೊಂಬೆಗಳಿಗೆ ಕಟ್ಟಿದ ಮತ್ತು ಕೊಂಬೆಗಳನ್ನು ಬಿಡಲಾಯಿತು, ಅವನ ದೇಹವನ್ನು ಎರಡು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಭಜಿಸುವ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಗಲ್ಲಿಗೇರಿಸಲಾಯಿತು .

ಉಲ್ಲೇಖಗಳು

ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು 

 http://www.orissa.gov.in/e-magazine/Orissareview/dec-2006/engpdf/15-17.pdf
 http://www.orissa.gov.in/e-magazine/Orissareview/dec2005/engpdf/the_celebrated_son_of_the_soil_jayee_rajguru.pdf
 http://www.orissa.gov.in/e-magazine/Orissareview/dec-2006/engpdf/18-20.pdf
 http://www.orissa.gov.in/e-magazine/Orissareview/jan-2007/engpdf/23-25.pdf
 http://orissa.gov.in/e-magazine/Orissareview/2009/October/engpdf/Pages20-23.pdf

ಭಾರತದ ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿ
jayi rājaguru èṃdu janapriyavāgi karèyalpaḍuva jayakruṣṇa rājaguru mòhāpātra (29 akṭobar 1739 - 6 ḍisèṃbar 1806) òḍiśā rājyadallina bhāratīya svātaṃtrya caḻavaḻiya pramukha vyakti. khurdā sāmrājyada āsthānadalli vṛttiyiṃda rāja-pādriyāgidda rājaguru ī prāṃtyadalli briṭiṣ īsṭ iṃḍiyā kaṃpaniya viruddha daṃgè èddaru. briṭiṣara niyaṃtrita prāṃtyavannu vaśapaḍisikòḻḻalu marāṭharòṃdigè sahakarisuttiruvāga, marāṭha saṃdeśavāhaka briṭiṣarigè sikkibiddanu mattu rājaguru avara rahasya taṃtragaḻu bahiraṃgagòṃḍavu. rājana āsthānadiṃda avanannu tègèduhākuvalli viphalavāda naṃtara, briṭiṣ paḍè khurdā koṭèya melè dāḻi māḍi rājaguruvannu vaśapaḍisikòṃḍitu. naṃtara avarigè maraṇadaṃḍanè vidhisalāyitu mattu miḍnāpurada baghitoṭādalli galligerisalāyitu.

āraṃbhika jīvana 
jayi rājaguru avaru 29 akṭobar 1739 raṃdu (òḍiyā kyālèṃḍar prakāra anlā nabami saṃdarbha) òḍiśāda puri baḻiya birāharèkruṣṇāpuradalli brāhmaṇa kuṭuṃba, taṃdè caṃdra rājaguru mattu tāyi haramaṇi debigè janisidaru. avaru rāja purohitaru, kamāṃḍar-in-cīph mattu khurdā rāja gajapati mukuṃda deva-II ra nijavāda āḍaḻita pratinidhiyāgiddaru. likhita itihāsadalli avaru briṭiṣara viruddha bhāratada mòdala hutātmarèṃdu karèyalpaḍuttārè.

javābdārigaḻu 
avara tāta gadādhara rājagurugaḻaṃtè saṃskṛtadalli atyuttama vidvāṃsaru mattu mahān taṃtra sādhakarāgidda avaru 1780 ralli tamma 41 ne vayassinalli gajapati dibyasiṃga devara mukhyamaṃtri-kam-rājagurugaḻāgi nemakagòṃḍaru. avaru ājīva brahmacāri. avaru gajapati mukuṃda dev-II ra rāja purohitarū āgiddaru.

1779 ralli, khurdā rāja mattu jānuji bhonsālara naḍuvina yuddhadalli bādaṃba gaḍadalli, narasiṃga rājagurugaḻu kòllalpaṭṭaru, avaru sainyavannu nirvahisuttiddaru. ī aniścita sthitiyalli jayi rājaguru avarannu āḍaḻitada mukhyastharāgi mattu khurdā sainyada mukhyastharāgi nemisalāyitu mattu avara maraṇadavarègū avara kartavyagaḻannu nirvahisidaru.

òḻanugguvavara viruddha daṃgè

bargis 
yuddhagaḻa samayadalli durbala āḍaḻitada lābhavannu paḍèdukòṃḍu, khurdā janara melè burgis dāḻiyannu tīvragòḻisalāyitu. idu deśabhakta rājaguruvigè sahisalāgalilla. paik‌gaḻa (sainikara) naitika śaktiyannu protsāhisalu avaru vaiyaktikavāgi haḻḻiyiṃda haḻḻigè tèraḻidaru. avaru haḻḻiya yuvakarannu saṃghaṭisidaru mattu avarigè miliṭari abhyāsagaḻu mattu śastrāstra mattu madduguṃḍugaḻannu tayārisuvalli tarabeti nīḍidaru. burgigaḻa viruddha horāḍalu avaru aidu aṃśagaḻa kāryakramavannu (paṃcasūtri yojanè) abhivṛddhipaḍisidaru.

briṭiṣ 
ādāgyū, 1757 ralli briṭiṣaru plāsi kadanavannu gèddāga mattu òḍiśāda baṃgāḻa, bihāra mattu madīnāpura prāṃtyagaḻannu ākramisikòṃḍāga mukhya tòṃdarè prāraṃbhavāyitu. 1765 ralli avaru pārsigaḻu mattu haidarābād‌na nijāmariṃda āṃdhrapradeśada viśāla pradeśavannu ākramisikòṃḍaru. avaru khurdāgè dakṣiṇakkè gaṃjāṃnalli koṭèyannu nirmisidaru. gaṃjāṃ mattu madināpurada naḍuvina sārigè uddeśakkāgi, avaru khurdā rājana viśvāsaghātuka sahodara śyāmasuṃdara devana sahāyadiṃda 1798 ralli khurdā melè dāḻi māḍidaru. ā nirdiṣṭa samayadalli khurda rāja gajapati dibyasiṃga dev avara haṭhāt maraṇada naṃtaravū, rājaguru avaru tamma prayatnadalli yaśasviyāgalu biḍalilla. rājaguru mukuṃda dev-II avarannu bèṃbalisidaru mattu avanannu khurdā rājanannāgi māḍidaru.

gaṃjāṃna jillā myājisṭreṭ karnal. gaṃjām mattu bālasor‌na saṃvahanakkāgi hārkorṭ khurdā rājanòṃdigè òppaṃda māḍikòṃḍaru. briṭiṣaru rājanigè parihāravāgi òṃdu lakṣa rūpāyigaḻannu (  1, 00,000) pāvatisalu mattu kri.śa. 1760 riṃda marāṭhara hiḍitadallidda nālku pragaṇagaḻannu hiṃdirugisalu òppigè nīḍalāyitu ādarè, avaru èraḍū rītiyalli mosa māḍidaru. rājaguru èraḍannū paḍèyalu tamma kailādaṣṭu prayatnisidaru, ādarè yaśasviyāgalilla. 1803-04 ralli, avaru haṇavannu saṃgrahisalu èraḍu sāvira śastrasajjita paik‌gaḻòṃdigè kaṭak‌gè mèravaṇigè naḍèsidaru ādarè kevala  40,000 pāvatisalāyitu mattu pragānagaḻannu paḍèyalu nirākarisalāyitu.

horāṭa 
krodhadiṃda tuṃbida rājaguru tanna sainyavannu marujoḍisidanu mattu briṭiṣarannu tanna rājyadiṃda, tanna deśadiṃda oḍisuva uddeśadiṃda nālku pragānagaḻannu tāne ākramisikòṃḍanu. ādarè, briṭiṣaru khurdāvannu balavaṃtavāgi vaśapaḍisikòḻḻalu prayatnisidaru. idara pariṇāmavāgi, sèpṭèṃbar 1804 ralli khurdā rājanu jagannātha devālayada sāṃpradāyika hakkugaḻiṃda vaṃcitanādanu, idu rāja mattu òḍiśāda janarigè gaṃbhīra āghātavāgittu. pariṇāmavāgi, akṭobar 1804 ralli śastrasajjita paikāgaḻa guṃpu pipiliyalli briṭiṣara melè dāḻi māḍitu. ī ghaṭanèyu briṭiṣara sainyavannu gābarigòḻisitu. ī madhyè, rājagurugaḻu briṭiṣara viruddha sāmānya uddeśakkāgi kaijoḍisuvaṃtè rājyada èllā rājarannu vinaṃtisidaru. kujaṃga, kanika, harīśapura, marīcipura mattu itara rājarugaḻu khurda rājanòṃdigè maitri māḍikòṃḍaru mattu yuddhakkè siddharādaru.

aṃtimavāgi, khurdā miliṭari mattu briṭiṣara naḍuvè aitihāsika horāṭa saṃbhavisitu. horāṭavu dīrghakāladavarègè muṃduvarèyitu mattu rājaguruvannu khurdhā koṭèyiṃda baṃdhisalāyitu mattu bārābati koṭègè karèdòyyalāyitu. avanu tanna rājanannu surakṣitavāgirisalu tanna èllā prayatnagaḻannu māḍidanu ādarè aṃtimavāgi, mukuṃda deva-II annu 3 janavari 1805 raṃdu baṃdhisalāyitu. naṃtara rājyadalli mattaṣṭu hiṃsācārada bhītiyiṃda rājaguru mattu rājanannu kaṭak‌niṃda miḍnāpura jailigè kaḻuhisalāyitu.

prayoga mattu maraṇadaṃḍanè 
jailiniṃda rājanu sallisida manaviyannu parigaṇisi, briṭiṣ vakīlaru mukuṃda deva-II nannu biḍugaḍè māḍidaru mattu ityarthakkāgi purigè kaḻuhisidaru. rājaguruvina vicāraṇèyannu madināpurada baghitoṭadalli naḍèsalāyitu. "kānūnubaddhavāgi sthāpitavāda bhūmiya sarkārada viruddha" yuddhavannu naḍèsuvudakkāgi avarannu tappitastharèṃdu ghoṣisalāyitu. sāyuvavarègū avanannu galligerisalu ādeśisalāyitu; ādarè 6 ḍisèṃbar 1806 raṃdu maraṇadaṃḍanèkāraru avana kālugaḻannu marada èduru kòṃbègaḻigè kaṭṭida mattu kòṃbègaḻannu biḍalāyitu, avana dehavannu èraḍu bhāgagaḻāgi vibhajisuva vidhānadalli galligerisalāyitu .

ullekhagaḻu

bāhya kòṃḍigaḻu 

 http://www.orissa.gov.in/e-magazine/Orissareview/dec-2006/engpdf/15-17.pdf
 http://www.orissa.gov.in/e-magazine/Orissareview/dec2005/engpdf/the_celebrated_son_of_the_soil_jayee_rajguru.pdf
 http://www.orissa.gov.in/e-magazine/Orissareview/dec-2006/engpdf/18-20.pdf
 http://www.orissa.gov.in/e-magazine/Orissareview/jan-2007/engpdf/23-25.pdf
 http://orissa.gov.in/e-magazine/Orissareview/2009/October/engpdf/Pages20-23.pdf

bhāratada krāṃtikāri
ಜಯಿ ರಾಜಗುರು