ಹಿರಿಯಂಗಡಿ ಬೃಹತ್ ಮಾನಸ್ತಂಭವು  ಕರ್ನಾಟಕದ ಮಂಗಳೂರಿನ ಈಶಾನ್ಯಕ್ಕೆ ೫೩ ಕಿ.ಮೀ. ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ಕಾರ್ಕಳದ ಹಿರಿಯಂಗಡಿಯ ನೇಮಿನಾಥ ಬಸದಿಯ ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿದೆ. ಈ ನೇಮಿನಾಥ ಬಸದಿಯನ್ನು ೧೯೪೬ ರಲ್ಲಿ ನವೀಕರಿಸಲಾಯಿತು. ಮಾನಸ್ತಂಭವು ನೂರಾರು ವರ್ಷಗಳಷ್ಟು ಹಳೆಯದು. ೧೫ ನೇ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ರಾಜ ವೀರ ಪಾಂಡ್ಯ ದೇವನಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಸ್ತಂಭವು ಅನೇಕ ಬಸದಿಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿದೆ.

ಹಿರಿಯಂಗಡಿಯು ಆಶ್ರಮಗಳು ಮತ್ತು ಪುಣ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳ ಸಮೂಹವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಕಾರ್ಕಳದ ಒಂದು ತಾಣವಾಗಿದೆ. ಸಹ್ಯಾದ್ರಿ ಪರ್ವತ ಶ್ರೇಣಿಗಳ ಕಲ್ಲಿನ ವಿಸ್ತರಣೆಯಿಂದ ಸುತ್ತುವರೆದಿರುವ ನೇಮಿನಾಥ ಬಸದಿ ಸಂಕೀರ್ಣಕ್ಕೆ ಈ ಸ್ಥಳವು ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದೆ. ಈ ಸಂಕೀರ್ಣವು ಆದಿನಾಥ ಸ್ವಾಮಿ ದೇವಾಲಯ, ಭುಜಬಲಿ ಬ್ರಹ್ಮಾಚಾರ್ಯ ಆಶ್ರಮ, ಅನಂತನಾಥ ದೇವಾಲಯ, ಪದ್ಮಾವತಿ ಬಸದಿಗಳು, ಭಗವಾನ್ ಮಹಾವೀರ ದೇವಾಲಯ ಮತ್ತು ಚಂದ್ರನಾಥ ಸ್ವಾಮಿ ದೇವಾಲಯ ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವಾರು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ದೇವಾಲಯಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ೫೨ ಅಡಿ ಎತ್ತರದ ಮಾನಸ್ತಂಭವು ಸಂಕೀರ್ಣದ ಪ್ರಮುಖ ಆಕರ್ಷಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ.

ಇತಿಹಾಸ
ಕಾರ್ಕಳ ಅಥವಾ ಪ್ರಾಚೀನ ಪಾಂಡ್ಯನಗರಿಯು ಸುಮಾರು ೧೦ ರಿಂದ ೧೧ ನೇ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಆಳ್ವಿಕೆ ನಡೆಸಿದ ಸಂತಾರ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರ ವಂಶಸ್ಥರು ಅಂದರೆ ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯ ಶತಮಾನದ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಕಳ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಅಧಿಪತ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಭೈರವನು ಕಾರ್ಕಳದಲ್ಲಿ ಈ ನೇಮಿಶ್ವರ ಚೈತಾಲಯವನ್ನು (ನೇಮಿನಾಥ ಬಸದಿ) ನಿರ್ಮಿಸಿದುದಾಗಿ ಶಾಸನದಿಂದ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಮುಂದೆ ೧೫ ನೇ ಶತಮಾನದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅವನ ಮೊಮ್ಮಗ ಪಾಂಡ್ಯನು ನೇಮಿನಾಥ ಬಸದಿಯ ಎದುರಿನಲ್ಲಿ ಮಾನಸ್ತಂಭವೊಂದನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದನು.
     
ಎತ್ತರದ ಸ್ವತಂತ್ರ ಏಕಶಿಲೆಯ 'ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯ ಸ್ತಂಭಗಳು' ಜೈನ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗವಾಗಿದೆ. ಇದು ಅನೇಕ ಜೈನ ದೇವಾಲಯಗಳು ಅಥವಾ ಬಸದಿಗಳ ಮುಂದೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಅವುಗಳನ್ನು ಪವಿತ್ರ ಸ್ತಂಭಗಳೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕೆಲವು ರಚನೆಯ ಮೇಲೆ ದೇವತೆಯ ಸಣ್ಣ ಪ್ರತಿಮೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಮಾನಸ್ತಂಭಗಳನ್ನು ತೀರ್ಥಂಕರರ ಜಯಸ್ತಂಭಗಳೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ೫೨ ಅಡಿ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವ ಇದು ಕರ್ನಾಟಕದ ಎರಡನೇ ಅತಿ ಎತ್ತರದ ಮಾನಸ್ತಂಭವಾಗಿದೆ. ಚಂದ್ರಗಿರಿಯಲ್ಲಿ ೬೫ ಅಡಿ ಎತ್ತರದ ಮಾನಸ್ತಂಭವನ್ನು ಜಿನ ಪಾರ್ಶ್ವ ದೇವಾಲಯದ ಮುಂದೆ ಇರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸ್ತಂಭವನ್ನು ಮೂಲತಃ ಮೂಡಬಿದ್ರಿಯಲ್ಲಿರುವ ತ್ರಿಭುವನ ಚೂಡಾಮಣಿಯ ಸಾವಿರ ಕಂಬಗಳ ಬಸದಿಯ ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಕಲ್ಪಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಪ್ರಕಾರ ಮೂಡಬಿದ್ರಿ ಪ್ರದೇಶದ ಸ್ಥಳೀಯ ಆಡಳಿತಗಾರರಾದ ಚೌಟರು ನುರಿತ ಶಿಲ್ಪಿಗಳ ಆದೇಶದಂತೆ ಮಾನಸ್ತಂಭವನ್ನು ಪಡೆದರು. ಆದರೆ ಕಲಾವಿದರು ಅದನ್ನು ಪರಿಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದ ನಂತರ ಅದರ ಗಾತ್ರ ಮತ್ತು ತೂಕದ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಸಾರಿಗೆ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ನದಿಯನ್ನು ದಾಟುವುದು ಅಸಾಧ್ಯವೆಂದು ಕಂಡುಬಂದಿತು. ಇಷ್ಟವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಅದನ್ನು ಹಿರಿಯಂಗಡಿಯಲ್ಲಿ ಇಡಲಾಯಿತು. ಇದನ್ನು ಮನಗಂಡ ಕಾರ್ಕಳದ ಭೈರವರಸನು ತಕ್ಷಣವೇ ಕಾರ್ಯಪ್ರವೃತ್ತನಾದನು. ಭವ್ಯವಾದ ಮಾನಸ್ತಂಭಕ್ಕೆ ಪೂರಕವಾಗಿ ಹಿರಿಯಂಗಡಿಯಲ್ಲಿ ನೇಮಿಶ್ವರ ಬಸದಿ ಎಂಬ ಹೊಸ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ನಿಯೋಜಿಸಿದನು. ನೇಮಿನಾಥ ಬಸದಿಯು ಅದರ ಹೊರ ಗೋಡೆಗಳ ಮೇಲೆ ಆಂಜನೇಯ, ಗಣೇಶ, ಕೃಷ್ಣ ಮತ್ತು ಇತರ ಹಿಂದೂ ದೇವರುಗಳ ಕೆತ್ತನೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಭಗವಾನ್ ಬಾಹುಬಲಿಗೆ ಮಹಾಮಸ್ತಾಭಿಷೇಕ ಮಾಡುವ ಮೊದಲು ನೇಮಿನಾಥ ಸ್ವಾಮಿಗೆ ಮೊದಲ ಪೂಜೆ ಸಲ್ಲಿಸಬೇಕು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.

ರಚನೆ
ಬಸದಿಯ ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ಬೃಹತ್ ಕಲ್ಲಿನ ಕಂಬಗಳನ್ನು ಮಾನಸ್ತಂಭಗಳು ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮಾನಸ್ತಂಭವು ಹಿಂದೂ ದೇವಾಲಯಗಳ ಮುಂದೆ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ಧ್ವಜಸ್ತಂಭಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾಗಿದೆ. ಮಾನಸ್ತಂಭದ ಮೂರನೇ ಮತ್ತು ಅತಿ ಎತ್ತರದ ಭಾಗವನ್ನು ಮುಕುಟ ಅಥವಾ ಕಿರೀಟ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಮುಕುಟವು ಮಂಟಪವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು ಅಲ್ಲಿ ತೀರ್ಥಂಕರ ಅಥವಾ ಅವನ ಮೇಲೆ ಇರುವ ಚಿಕ್ಕ ದೇವತೆಯಾದ ಬ್ರಹ್ಮ ಯಕ್ಷನ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮದೇವ ಸ್ತಂಭ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮಾನಸ್ತಂಭವನ್ನು ಪಿರಮಿಡ್ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಆಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ವೇದಿಕೆಯ ಮೇಲೆ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ಎತ್ತರದ ವೇದಿಕೆಯು ಅಧಿಷ್ಠಾನದ (ಆಸನ, ವಾಸಸ್ಥಾನ) ಎಲ್ಲಾ ಅಂಗಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಉಪಾನ (ಅಧಿಷ್ಠಾನದ ಪಾದ), ಜಗತಿ (ಎತ್ತರದ ವೇದಿಕೆ), ವೃತ್ತ-ಕುಮುದ, ಕಂಠ (ಅಚ್ಚುಗಳ ನಡುವಿನ ಬಿಡುವು) ಮತ್ತು ಪ್ರತಿ (ಹಲಗೆ ಅಚ್ಚು). ಕಂಬದ ತುದಿಯು ಸಣ್ಣ ಗೋಪುರದ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ದೇಗುಲದ ಒಳಗೆ ಪದ್ಮಾಸನ ಭಂಗಿಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವ ಯಕ್ಷನ ಸುಂದರ ಕೆತ್ತನೆ ಇದೆ.

ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ದಿಂಡುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿ ಮೆಟ್ಟಿಲೋಪಾದಿಯಲ್ಲಿರುವ ಶಿಲಾಅಧಿಷ್ಠಾನದ ಮೇಲೆ ಈ ಉನ್ನತ ಮಾನಸ್ತಂಭ ನಿಂತಿದೆ. ಸ್ತಂಭದ ಎತ್ತರದ ಗಾತ್ರಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಅದರ ಚೌಕಪೀಠವು ತೀರ ಕಿರಿದು. ಸ್ತಂಭದ ದುಂಡನೆಯ ದಂಡಭಾಗವನ್ನು (ದಿಂಡು) ಬಳೆಯಾಕಾರದ ಅಲಂಕೃತ ಪಟ್ಟಿಗಳಿಂದ ಖಂಡಗಳಾಗಿ ವಿಭಜಿಸಿದೆ. ದಂಡಾಗ್ರದಲ್ಲಿ ಕುಚ್ಚಿನಂತಹ ಅಲಂಕರಣದ ಮೇಲೆ ಘಟಭಾಗದಲ್ಲಿ ನಕ್ಷತ್ರಾಕಾರದ ಹಲಗೆಯನ್ನೂ ಅದರ ಮೆಲೆ ಮಂಡಿಯನ್ನಾಧರಿಸಿರುವ ಬೃಹತ್ತಾದ ಪಲಗೈ ಅಥವಾ ಫಲಕವನ್ನೂ ಕೂಡಿಸಿದೆ. ಫಲಕದ ಮೇಲೆ ನಿರ್ಮಿಸಿರುವ ಅಲಂಕೃತ ಕಿರುಕೋಷ್ಟದೊಳಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಸುಂದರವಾಗಿ ಕೆತ್ತಿರುವ ಆಸೀನ ಯಕ್ಷಶಿಲ್ಪವಿದೆ. ಕುಸುರಿ ಕೆತ್ತನೆಗಳಿಂದ ಆಕರ್ಷಕರಾಗಿರುವ ಈ ಮಾನಸ್ತಂಭದ ಒಟ್ಟು ಎತ್ತರ ೧೬.೫ ಮೀ.

ಛಾಯಾಂಕಣ

ಉಲ್ಲೇಖಗಳು

ವಿಕಿ ಇ-ಲರ್ನಿಂಗ್‍ನಲ್ಲಿ ತಯಾರಿಸಿದ ಲೇಖನ
ಉಡುಪಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪ್ರೇಕ್ಷಣೀಯ ಸ್ಥಳಗಳ ಕ್ಯೂಆರ್ ಕೋಡ್ ಯೋಜನೆ
hiriyaṃgaḍi bṛhat mānastaṃbhavu  karnāṭakada maṃgaḻūrina īśānyakkè 53 ki.mī. dūradalliruva kārkaḻada hiriyaṃgaḍiya neminātha basadiya muṃbhāgadallidè. ī neminātha basadiyannu 1946 ralli navīkarisalāyitu. mānastaṃbhavu nūrāru varṣagaḻaṣṭu haḻèyadu. 15 ne śatamānada āraṃbhadalli rāja vīra pāṃḍya devaniṃda nirmisalpaṭṭa staṃbhavu aneka basadigaḻiṃda āvṛtavāgidè.

hiriyaṃgaḍiyu āśramagaḻu mattu puṇya kṣetragaḻa samūhavannu hòṃdiruva kārkaḻada òṃdu tāṇavāgidè. sahyādri parvata śreṇigaḻa kallina vistaraṇèyiṃda suttuvarèdiruva neminātha basadi saṃkīrṇakkè ī sthaḻavu hèsaruvāsiyāgidè. ī saṃkīrṇavu ādinātha svāmi devālaya, bhujabali brahmācārya āśrama, anaṃtanātha devālaya, padmāvati basadigaḻu, bhagavān mahāvīra devālaya mattu caṃdranātha svāmi devālaya seridaṃtè halavāru prasiddha devālayagaḻiṃda alaṃkarisalpaṭṭidè. 52 aḍi èttarada mānastaṃbhavu saṃkīrṇada pramukha ākarṣaṇègaḻalli òṃdāgidè.

itihāsa
kārkaḻa athavā prācīna pāṃḍyanagariyu sumāru 10 riṃda 11 ne avadhiyalli paścima ghaṭṭa pradeśadalli āḻvikè naḍèsida saṃtāra mukhyasthara vaṃśastharu aṃdarè hadinālkanèya śatamānada uttarārdhadalli kārkaḻa pradeśadalli adhipatyavannu sthāpisida bhairavanu kārkaḻadalli ī nemiśvara caitālayavannu (neminātha basadi) nirmisidudāgi śāsanadiṃda kaṃḍubaruttadè. muṃdè 15 ne śatamānada madhyabhāgadalli avana mòmmaga pāṃḍyanu neminātha basadiya èdurinalli mānastaṃbhavòṃdannu nirmisidanu.
     
èttarada svataṃtra ekaśilèya 'śreṣṭhatèya staṃbhagaḻu' jaina vāstuśilpada pramukha bhāgavāgidè. idu aneka jaina devālayagaḻu athavā basadigaḻa muṃdè kaṃḍubaruttavè. avugaḻannu pavitra staṃbhagaḻèṃdu parigaṇisalāguttadè. kèlavu racanèya melè devatèya saṇṇa pratimèyannu hòṃdivè. mānastaṃbhagaḻannu tīrthaṃkarara jayastaṃbhagaḻèṃdu parigaṇisalāguttadè. 52 aḍi èttaradalli niṃtiruva idu karnāṭakada èraḍane ati èttarada mānastaṃbhavāgidè. caṃdragiriyalli 65 aḍi èttarada mānastaṃbhavannu jina pārśva devālayada muṃdè irisalāgidè. staṃbhavannu mūlataḥ mūḍabidriyalliruva tribhuvana cūḍāmaṇiya sāvira kaṃbagaḻa basadiya muṃbhāgadalli sthāpisalu kalpisalāgittu. sthaḻīya saṃpradāyada prakāra mūḍabidri pradeśada sthaḻīya āḍaḻitagārarāda cauṭaru nurita śilpigaḻa ādeśadaṃtè mānastaṃbhavannu paḍèdaru. ādarè kalāvidaru adannu paripūrṇagòḻisida naṃtara adara gātra mattu tūkada kāraṇadiṃdāgi sārigè, viśeṣavāgi nadiyannu dāṭuvudu asādhyavèṃdu kaṃḍubaṃditu. iṣṭavilladiddarū adannu hiriyaṃgaḍiyalli iḍalāyitu. idannu managaṃḍa kārkaḻada bhairavarasanu takṣaṇave kāryapravṛttanādanu. bhavyavāda mānastaṃbhakkè pūrakavāgi hiriyaṃgaḍiyalli nemiśvara basadi èṃba hòsa devālayavannu niyojisidanu. neminātha basadiyu adara hòra goḍègaḻa melè āṃjaneya, gaṇeśa, kṛṣṇa mattu itara hiṃdū devarugaḻa kèttanègaḻannu hòṃdidè. bhagavān bāhubaligè mahāmastābhiṣeka māḍuva mòdalu neminātha svāmigè mòdala pūjè sallisabeku èṃdu heḻalāguttadè.

racanè
basadiya muṃbhāgadalli nirmisalāda bṛhat kallina kaṃbagaḻannu mānastaṃbhagaḻu èṃdu karèyalāguttadè. mānastaṃbhavu hiṃdū devālayagaḻa muṃdè nirmisalāda dhvajastaṃbhakkè samānavāgidè. mānastaṃbhada mūrane mattu ati èttarada bhāgavannu mukuṭa athavā kirīṭa èṃdu karèyalāguttadè. melbhāgadalliruva mukuṭavu maṃṭapavannu hòṃdiddu alli tīrthaṃkara athavā avana melè iruva cikka devatèyāda brahma yakṣana citravannu sthāpisalāgidè. ī saṃdarbhadalli adannu brahmadeva staṃbha èṃdu karèyalāguttadè. mānastaṃbhavannu piramiḍ kramadalli sāṃpradāyika ākṛtiyòṃdigè vedikèya melè nirmisalāgidè. èttarada vedikèyu adhiṣṭhānada (āsana, vāsasthāna) èllā aṃgagaḻannu hòṃdidè. udāharaṇègè upāna (adhiṣṭhānada pāda), jagati (èttarada vedikè), vṛtta-kumuda, kaṃṭha (accugaḻa naḍuvina biḍuvu) mattu prati (halagè accu). kaṃbada tudiyu saṇṇa gopurada devālayavannu hòṃdidè. degulada òḻagè padmāsana bhaṃgiyalli kuḻitiruva yakṣana suṃdara kèttanè idè.

sāṃpradāyika diṃḍugaḻiṃda kūḍi mèṭṭilopādiyalliruva śilāadhiṣṭhānada melè ī unnata mānastaṃbha niṃtidè. staṃbhada èttarada gātrakkè holisidarè adara caukapīṭhavu tīra kiridu. staṃbhada duṃḍanèya daṃḍabhāgavannu (diṃḍu) baḻèyākārada alaṃkṛta paṭṭigaḻiṃda khaṃḍagaḻāgi vibhajisidè. daṃḍāgradalli kuccinaṃtaha alaṃkaraṇada melè ghaṭabhāgadalli nakṣatrākārada halagèyannū adara mèlè maṃḍiyannādharisiruva bṛhattāda palagai athavā phalakavannū kūḍisidè. phalakada melè nirmisiruva alaṃkṛta kirukoṣṭadòḻagè atyaṃta suṃdaravāgi kèttiruva āsīna yakṣaśilpavidè. kusuri kèttanègaḻiṃda ākarṣakarāgiruva ī mānastaṃbhada òṭṭu èttara 16.5 mī.

chāyāṃkaṇa

ullekhagaḻu

viki i-larniṃg‍nalli tayārisida lekhana
uḍupi jillèya prekṣaṇīya sthaḻagaḻa kyūār koḍ yojanè
ಹಿರಿಯಂಗಡಿ ಬೃಹತ್ ಮಾನಸ್ತಂಭ