ISO language articles citing sources other than Ethnologue

ಗುರುಂಗ್ ( ದೇವನಾಗರಿ :  ), ತಮು ಕಿ (  , tamu kyī ; ಟಿಬೆಟಿಯನ್ :  ) ಅಥವಾ ತಮು ಭಾಸಾ(  , tamu bhāṣā ), ನೇಪಾಳದ ಗುರುಂಗ್ ಜನರು ಮಾತನಾಡುವ ಭಾಷೆ. ನೇಪಾಳದಲ್ಲಿ ಗುರುಂಗ್ ಮಾತನಾಡುವವರ ಒಟ್ಟು ಸಂಖ್ಯೆ 1991 ರಲ್ಲಿ 227,918 ಮತ್ತು 2011 ರಲ್ಲಿ 325,622 ಆಗಿತ್ತು.

ನೇಪಾಳದ ಅಧಿಕೃತ ಭಾಷೆ ನೇಪಾಳಿ ಇಂಡೋ-ಯುರೋಪಿಯನ್ ಭಾಷೆಯಾಗಿದೆ.  ಆದರೆ ಗುರುಂಗ್ ಸೈನೋ-ಟಿಬೆಟಿಯನ್ ಭಾಷೆಯಾಗಿದೆ. ಗುರುಂಗ್ ನೇಪಾಳದ ಪ್ರಮುಖ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಭಾರತ, ಭೂತಾನ್, ಸಿಂಗಾಪುರ್ ಮತ್ತು ಹಾಂಗ್ ಕಾಂಗ್‌ನಂತಹ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಡಯಾಸ್ಪೊರಾ ಸಮುದಾಯಗಳಿಂದ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾರೆ.

ಭೌಗೋಳಿಕ ವಿತರಣೆ 
ಗುರುಂಗ್ ಭಾಷೆಯನ್ನು ನೇಪಾಳ ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಕೆಳಗಿನ ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾರೆ:
 ಗಂಡಕಿ ಪ್ರಾಂತ್ಯ : ಕಸ್ಕಿ ಜಿಲ್ಲೆ, ಸಯಾಂಜ ಜಿಲ್ಲೆ, ಲಾಮ್‌ಜಂಗ್ ಜಿಲ್ಲೆ, ತನಾಹು ಜಿಲ್ಲೆ, ಗೂರ್ಖಾ ಜಿಲ್ಲೆ, ಮನಂಗ್ ಜಿಲ್ಲೆ ಮತ್ತು ಮುಸ್ತಾಂಗ್
 ಧವಳಗಿರಿ ವಲಯ : ಪರ್ಬತ್ ಜಿಲ್ಲೆ
 ಸಿಕ್ಕಿಂ : ದಕ್ಷಿಣ ಸಿಕ್ಕಿಂ, ಪಶ್ಚಿಮ ಸಿಕ್ಕಿಂ, ಪೂರ್ವ ಸಿಕ್ಕಿಂ

ವರ್ಗೀಕರಣ 
ಗುರುಂಗ್ ಟಿಬೆಟೊ-ಬರ್ಮನ್ (ಅಥವಾ ಟ್ರಾನ್ಸ್-ಹಿಮಾಲಯನ್) ಕುಟುಂಬದ ಉನ್ನತ ಮಟ್ಟದ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದೆ.  ರಾಬರ್ಟ್ ಶೆಫರ್ ಎಂಬ ಭಾಷಾ ವಿಜ್ಞಾನಿ ಗುರುಂಗ್ ಅನ್ನು ಬೋದಿಕ್ ವಿಭಾಗದೊಳಗೆ ವರ್ಗೀಕರಿಸಿದರು.  ಬೋದಿಶ್ ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮ ಮಧ್ಯ ಹಿಮಾಲಯ ಎಂದು ಉಪ-ಗುಂಪು ಮಾಡಿದರು. ಬೋದಿಶ್ "ವಿಭಾಗ" ದೊಳಗೆ, ಅವರು "ಬೋದಿಶ್" ಭಾಷೆಗಳನ್ನು ( ಟಿಬೆಟಿಯನ್ ಪ್ರಭೇದಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ) ಮತ್ತು ಗುರುಂಗ್, ತಮಾಂಗ್ (ಮುರ್ಮಿ), ಮತ್ತು ಥಕಲಿ (ಥಕ್ಷ್ಯ) ಸೇರಿದಂತೆ " ಗುರುಂಗ್ ಶಾಖೆ " ಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಶೆಫರ್ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಮತ್ತು ಜಾರ್ಜ್ ವ್ಯಾನ್ ಡ್ರೀಮ್ ನವೀಕರಿಸಿದ ಪದಕೋಶದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ, ಶೆಫರ್ ಬೋದಿಶ್ ಉಪ-ಗುಂಪನ್ನು ಮೂರು ಉಪ-ವಿಭಾಗಗಳಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಿದರು: (1) ಪಶ್ಚಿಮ, (2) ಮಧ್ಯ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ (ಟಿಬೆಟಿಯನ್ ಸೇರಿದಂತೆ "ಹಳೆಯ ಬೋದಿಶ್"), ಮತ್ತು (3) ಪೂರ್ವ ( ಮೊನ್ಪಾ ನಂತಹ "ಪ್ರಾಚೀನ" ಭಾಷೆಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ) ಮತ್ತು ಮುಖ್ಯವಾಹಿನಿಯ ಭಾಷೆಗಳು.   ನೂನನ್ ಬೋದಿಶ್‌ನೊಳಗಿನ ಪಾಶ್ಚಿಮಾತ್ಯ ಉಪ-ಗುಂಪನ್ನು ಮನಂಗೆ/ನ್ಯೆಶಾಂಗ್ಟೆ ಮತ್ತು ನಾರ್-ಫು ಮತ್ತು ಗುರುಂಗಿಕ್ (ಗುರುಂಗ್, ಥಕಲಿ ಮತ್ತು ಚಾಂಟ್ಯಾಲ್ ಒಳಗೊಂಡಿರುವ) ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದ್ದಾರೆ.   ನೇಪಾಳಿಯಿಂದ ಹೆಚ್ಚು ವ್ಯಾಪಕವಾದ ಸಂಪರ್ಕ-ಪ್ರೇರಿತ ಭಾಷಾ ಬದಲಾವಣೆಯಿಂದಾಗಿ ಚಾಂಟ್ಯಾಲ್ ರಚನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ವಿಚಲಿತರಾಗಿದೆ ಎಂದು ಅವರು ಗಮನಿಸಿದರು. ಸ್ಟೆನ್ ಕೊನೊವ್ ಹಿಮಾಲಯನ್ ಟಿಬಿ ಭಾಷೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಾನೊಮಿನಲೈಸ್ಡ್ ಮತ್ತು ನಾನ್-ಪ್ರೊಮಿನೈಸ್ಡ್ ಎಂದು ವರ್ಗೀಕರಿಸಿದ್ದಾರೆ, ಅಲ್ಲಿ ಗುರುಂಗ್ ಇದೆ.   ಆದರೆ ಈ ವರ್ಗೀಕರಣವು " ಗ್ಯಾರುಂಗ್ - ಮಿಶ್ಮಿ "  ಸೈನೋ-ಟಿಬೆಟಿಯನ್‌ನಲ್ಲಿ ಉಪ-ಕುಟುಂಬದೊಳಗೆ.ವೋಗ್ಲಿನ್ ಮತ್ತು ವೋಗ್ಲಿನ್ (1965) ಅನ್ನು ಹೋಲುತ್ತದೆ.

ವ್ಯಾಕರಣ 
ಧ್ವನಿಮಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಗುರುಂಗ್ ಭಾಷೆಯ ಧ್ವನಿಗಳು.

ಗುರುಂಗ್ ಭಾಷೆಗಳ ಕೆಲವು ವಿವಿಧ ವ್ಯಾಕರಣ ಲಕ್ಷಣಗಳು:

 ಸ್ವರ ಮತ್ತು ವ್ಯಂಜನಗಳ ಉಚ್ಚಾರಾಂಶಗಳು
 ಗರಿಷ್ಠ ಮೂರು ಪ್ರತ್ಯಯಗಳು
 ವಿಷಯ-ವಸ್ತು-ಕ್ರಿಯಾಪದ ಪದ ಕ್ರಮ
 ಪಾದಗಳ ಸ್ಥಾನಗಳು
 ಪೂರ್ವಭಾವಿಯೊಂದಿಗೆ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದ ವ್ಯಾಕರಣ ಪ್ರಕರಣ
 ಸಂಬಂಧಗಳು
 ನಾಮಪದ,ಗುಣವಾಚಕಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಬಂಧಿಗಳು
 ಬೈಪೋಲಾರ್ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ಸ್ವರ
 ಋಣಾತ್ಮಕ ಕ್ರಿಯಾಪದಗಳ ಮೇಲೆ ಪೂರ್ವಪ್ರತ್ಯಯ
 ಕ್ರಿಯಾಪದಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವಿಷಯ ಅಥವಾ ವಸ್ತು ಒಪ್ಪಂದವಿಲ್ಲ
 ಕಾರಣಗಳು
 ಪ್ರಯೋಜನಕಾರಿಗಳು

ಧ್ವನಿಶಾಸ್ತ್ರ

ವ್ಯಂಜನಗಳು 

 *- ಉಪಭಾಷೆಗಳಾದ್ಯಂತ, ಹಲ್ಲಿನ ಸಹಾಯದಿಂದ ಉಚ್ಛರಿಸುವ ಶಬ್ದಗಳು /tʃ, tʃʰ, dʒ, (dʒʱ)/ ಧ್ವನಿಮಾಗಳಾಗಿ ದಂತ್ಯ ಶಬ್ದಗಳಾಗಿ ಸಂಭವಿಸಬಹುದು /ts, tsʰ, dz, (dzʱ)/, ಮತ್ತು ನಂತರ a /j/ ಅವುಗಳು  ನಂತರದಲ್ಲಿ ಆ ಧ್ವನಿಮಾಗಳು ದಂತ್ಯಗಳಾಗಿ [tʃ, tʃʰ, dʒ, dʒʰ] ಕೇಳುತ್ತದೆ. 
 ಉಸಿರಾಟದ ಧ್ವನಿಯ ಶಬ್ದಗಳು [bʱ, dʱ, ɖʱ, ɡʱ, dʒʱ, dzʱ*] ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ನೇಪಾಳಿ ಎರವಲು ಪದಗಳಿಂದ ಕೇಳಿಬರುತ್ತವೆ.
 ಮುಂಭಾಗದ ಸ್ವರಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿದಾಗ /pʰ/ ಅನ್ನು [f] ಎಂದು ಉಚ್ಛರಿಸಬಹುದು.
 /kʰ/ [x] ನ ಅಲೋಫೋನ್ ಅನ್ನು ಹೊಂದಬಹುದು.
 /r/ ಅನ್ನು ಟ್ಯಾಪ್ [ɾ] ಎಂದು ಸಹ ಕೇಳಬಹುದು.
 ಸ್ವರದ ಮೊದಲು ಯಾವುದೇ ಆರಂಭಿಕ ವ್ಯಂಜನವಿಲ್ಲದಿದ್ದಾಗ ಗ್ಲೋಟಲ್ ಸ್ಟಾಪ್ [ʔ] ಕೇಳುತ್ತದೆ.
 ಪದ-ಅಂತಿಮ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದ್ದಾಗ /p, t, k/ ಅನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡದಿರುವಂತೆ [p̚, t̚, k̚] ಕೇಳಬಹುದು.

ಸ್ವರಗಳು 

 /i, e, a, o/ [ɪ, ɛ, ʌ, ɔ] ನ ಸಣ್ಣ ಧ್ವನಿಮಾಗಳನ್ನು ಹೊಂದಬಹುದು.

ಬರವಣಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆ 
ಗುರುಂಗ್ ಸೇರಿದಂತೆ ನೇಪಾಳದ ಸ್ಥಳೀಯ ಭಾಷೆಗಳಿಗೆ, ಬಹುತ್ವ ಮತ್ತು ಜನಾಂಗೀಯ ಪ್ರಜ್ಞೆಯ ಏರಿಕೆಯು ಸಮುದಾಯದ ಆರ್ಥೋಗ್ರಫಿಗಳನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲು ಮತ್ತು ನಿಯೋಜಿಸಲು ಚಳುವಳಿಗಳಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಇದು ವ್ಯತ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯಗಳಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ.

ಸಹ ನೋಡಿ 
 ನೇಪಾಳದ ಭಾಷೆಗಳು
 ಭೂತಾನ್ ಭಾಷೆಗಳು

ಗ್ರಂಥಸೂಚಿ 

 ಜೆ. ಬರ್ಟನ್-ಪೇಜ್. (1955) ಗುರುಂಗ್ಕುರಾದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಅಧ್ಯಯನಗಳು: I. ಟೋನ್; II. ರೋಟಾಸೈಸೇಶನ್ ಮತ್ತು ರೆಟ್ರೋಫ್ಲೆಕ್ಷನ್. ಸೊಸೈಟಿ ಆಫ್ ಓರಿಯೆಂಟಲ್ ಮತ್ತು ಆಫ್ರಿಕನ್ ಸ್ಟಡೀಸ್ ಬುಲೆಟಿನ್ 111–19.
 ವಿಕ್ಟರ್ ಎಸ್.ಡೊಹೆರ್ಟಿ. (1974) "ದಿ ಆರ್ಗನೈಸಿಂಗ್ ಪ್ರಿನ್ಸಿಪಲ್ಸ್ ಆಫ್ ಗುರುಂಗ್ ಕಿನ್‌ಶಿಪ್." ಕೈಲಾಶ್ . 2.4: 273–301.
 ವಾರೆನ್ W. ಗ್ಲೋವರ್. (1970). ಗುರುಂಗ್ ಟೋನ್ ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಟ್ಟಗಳು. ಸಾಂದರ್ಭಿಕ ಪೇಪರ್ಸ್ ಆಫ್ ದಿ ವುಲ್ಫೆಂಡೆನ್ ಸೊಸೈಟಿ ಆನ್ ಟಿಬೆಟೋ-ಬರ್ಮನ್ ಲಿಂಗ್ವಿಸ್ಟಿಕ್ಸ್ III, ನೇಪಾಳದ ಟಿಬೆಟೋ-ಬರ್ಮನ್ ಭಾಷೆಗಳ ಟೋನ್ ಸಿಸ್ಟಮ್ಸ್, ಪಂ. I, ed. ಆಸ್ಟಿನ್ ಹೇಲ್ ಮತ್ತು ಕೆನ್ನೆತ್ ಎಲ್. ಪೈಕ್ ಅವರಿಂದ, 52–73. ಟೋನ್ ಮತ್ತು ಫೋನಾಲಾಜಿಕಲ್ ವಿಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಅಧ್ಯಯನಗಳು. ಅರ್ಬಾನಾ: ಇಲಿನಾಯ್ಸ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ.
 ವಾರೆನ್ W. ಗ್ಲೋವರ್. (1974) ಗುರುಂಗ್ (ನೇಪಾಳ) ನಲ್ಲಿ ಸೆಮೆಮಿಕ್ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಕರಣ ರಚನೆಗಳು. ಪ್ರಕಟಣೆ ಸಂಖ್ಯೆ. 49. ನಾರ್ಮನ್, ಸರಿ: SIL ಪಬ್ಲಿಕೇಷನ್ಸ್.
 ವಾರೆನ್ W. ಗ್ಲೋವರ್ ಮತ್ತು ಜೆಸ್ಸಿ ಗ್ಲೋವರ್. (1972) ಗುರುಂಗ್ ಟೋನ್ ಗೆ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಿ. ಕಠ್ಮಂಡು: ತ್ರಿಭುವನ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ ಮತ್ತು ಸಮ್ಮರ್ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಲಿಂಗ್ವಿಸ್ಟಿಕ್ಸ್.
 ವಾರೆನ್ W. ಗ್ಲೋವರ್ ಮತ್ತು ಜಾನ್ K. ಲ್ಯಾಂಡನ್. (1980). "ಗುರುಂಗ್ ಉಪಭಾಷೆಗಳು." ಆರ್‌ಎಲ್ ಟ್ರಯಲ್ ಎಟ್ ಆಲ್., 9-77ರಿಂದ ಸಂಪಾದಿತ ಆಗ್ನೇಯ ಏಷ್ಯನ್ ಲ್ಯಾಂಗ್ವೇಜಸ್ ಸಂಖ್ಯೆ. 7 ರಲ್ಲಿನ ಪೇಪರ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ. ಕ್ಯಾನ್‌ಬೆರಾ: ಪೆಸಿಫಿಕ್ ಭಾಷಾಶಾಸ್ತ್ರ.
 ಕ್ರಿಸ್ಟೀನ್ ಎ. ಹಿಲ್ಡೆಬ್ರಾಂಡ್ಟ್, ಡಿಎನ್ ಧಕಲ್, ಆಲಿವರ್ ಬಾಂಡ್, ಮ್ಯಾಟ್ ವ್ಯಾಲೆಜೊ ಮತ್ತು ಆಂಡ್ರಿಯಾ ಫೈಫ್. (2015) "ಮನಂಗ್, ನೇಪಾಳದ ಭಾಷೆಗಳ ಸಾಮಾಜಿಕ ಭಾಷಾ ಸಮೀಕ್ಷೆ: ಸಹ-ಅಸ್ತಿತ್ವ ಮತ್ತು ಅಪಾಯ." NFDIN ಜರ್ನಲ್ , 14.6: 104–122.
 ಪೆಟ್ಟಿಗ್ರೂ, ಜುಡಿತ್. (1999) ಹಿಮಾಲಯನ್ ಸ್ಪೇಸ್‌ನಲ್ಲಿ "ಪ್ಯಾರಲಲ್ ಲ್ಯಾಂಡ್‌ಸ್ಕೇಪ್ಸ್: ರಿಚ್ಯುಯಲ್ ಅಂಡ್ ಪೊಲಿಟಿಕಲ್ ವ್ಯಾಲ್ಯೂಸ್ ಆಫ್ ಎ ಶಾಮನಿಕ್ ಸೋಲ್ ಜರ್ನಿ": ಕಲ್ಚರಲ್ ಹಾರಿಜಾನ್ಸ್ ಅಂಡ್ ಪ್ರಾಕ್ಟೀಸಸ್, ಬಾಲ್ತಸರ್ ಬಿಕೆಲ್ ಮತ್ತು ಮಾರ್ಟಿನ್ ಗೇನ್‌ಝಲ್ ಅವರಿಂದ ಸಂಪಾದಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ, 247–271. ಜ್ಯೂರಿಚ್: ವೋಲ್ಕರ್ಕುಂಡ್ಸ್ ಮ್ಯೂಸಿಯಂ

ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು 

 ಕ್ರಿಸ್ಟೀನ್ ಎ. ಹಿಲ್ಡೆಬ್ರಾಂಡ್‌ನ ಮನಂಗ್ ಭಾಷಾ ಯೋಜನೆ
 ಮನಂಗೆ, ವೆಸ್ಟರ್ನ್ ಗುರುಂಗ್ ವರ್ಜೀನಿಯಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಟಿಬೆಟಿಯನ್ ಮತ್ತು ಹಿಮಾಲಯನ್ ಲೈಬ್ರರಿಯಲ್ಲಿ ಭಾಷಾ ಆರ್ಕೈವ್‌ನಲ್ಲಿದೆ.

ಉಲ್ಲೇಖಗಳು 

ಭಾಷೆಗಳು
ಭಾಷೆ
ಭಾಷಾ ಕುಟುಂಬಗಳು
ಭಾಷಾ ವಿಜ್ಞಾನ
ಭಾರತ
ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನ
ಭಾರತೀಯ ಭಾಷೆಗಳು
ISO language articles citing sources other than Ethnologue

guruṃg ( devanāgari :  ), tamu ki (  , tamu kyī ; ṭibèṭiyan :  ) athavā tamu bhāsā(  , tamu bhāṣā ), nepāḻada guruṃg janaru mātanāḍuva bhāṣè. nepāḻadalli guruṃg mātanāḍuvavara òṭṭu saṃkhyè 1991 ralli 227,918 mattu 2011 ralli 325,622 āgittu.

nepāḻada adhikṛta bhāṣè nepāḻi iṃḍo-yuropiyan bhāṣèyāgidè.  ādarè guruṃg saino-ṭibèṭiyan bhāṣèyāgidè. guruṃg nepāḻada pramukha bhāṣègaḻalli òṃdāgidè mattu bhārata, bhūtān, siṃgāpur mattu hāṃg kāṃg‌naṃtaha deśagaḻalli ḍayāspòrā samudāyagaḻiṃda mātanāḍuttārè.

bhaugoḻika vitaraṇè 
guruṃg bhāṣèyannu nepāḻa mattu bhāratada kèḻagina jillègaḻalli mātanāḍuttārè:
 gaṃḍaki prāṃtya : kaski jillè, sayāṃja jillè, lām‌jaṃg jillè, tanāhu jillè, gūrkhā jillè, manaṃg jillè mattu mustāṃg
 dhavaḻagiri valaya : parbat jillè
 sikkiṃ : dakṣiṇa sikkiṃ, paścima sikkiṃ, pūrva sikkiṃ

vargīkaraṇa 
guruṃg ṭibèṭò-barman (athavā ṭrāns-himālayan) kuṭuṃbada unnata maṭṭada sthānadallidè.  rābarṭ śèphar èṃba bhāṣā vijñāni guruṃg annu bodik vibhāgadòḻagè vargīkarisidaru.  bodiś mattu paścima madhya himālaya èṃdu upa-guṃpu māḍidaru. bodiś "vibhāga" dòḻagè, avaru "bodiś" bhāṣègaḻannu ( ṭibèṭiyan prabhedagaḻannu òḻagòṃḍaṃtè) mattu guruṃg, tamāṃg (murmi), mattu thakali (thakṣya) seridaṃtè " guruṃg śākhè " yannu sthāpisidaru. śèphar sthāpisida mattu jārj vyān ḍrīm navīkarisida padakośada ādhārada melè, śèphar bodiś upa-guṃpannu mūru upa-vibhāgagaḻāgi nirmisidaru: (1) paścima, (2) madhya mattu dakṣiṇa (ṭibèṭiyan seridaṃtè "haḻèya bodiś"), mattu (3) pūrva ( mònpā naṃtaha "prācīna" bhāṣègaḻannu òḻagòṃḍiruttadè) mattu mukhyavāhiniya bhāṣègaḻu.   nūnan bodiś‌nòḻagina pāścimātya upa-guṃpannu manaṃgè/nyèśāṃgṭè mattu nār-phu mattu guruṃgik (guruṃg, thakali mattu cāṃṭyāl òḻagòṃḍiruva) èṃdu ullekhisiddārè.   nepāḻiyiṃda hèccu vyāpakavāda saṃparka-prerita bhāṣā badalāvaṇèyiṃdāgi cāṃṭyāl racanātmakavāgi vicalitarāgidè èṃdu avaru gamanisidaru. sṭèn kònòv himālayan ṭibi bhāṣègaḻannu prānòminalaisḍ mattu nān-pròminaisḍ èṃdu vargīkarisiddārè, alli guruṃg idè.   ādarè ī vargīkaraṇavu " gyāruṃg - miśmi "  saino-ṭibèṭiyan‌nalli upa-kuṭuṃbadòḻagè.voglin mattu voglin (1965) annu holuttadè.

vyākaraṇa 
dhvanimātmakavāgi guruṃg bhāṣèya dhvanigaḻu.

guruṃg bhāṣègaḻa kèlavu vividha vyākaraṇa lakṣaṇagaḻu:

 svara mattu vyaṃjanagaḻa uccārāṃśagaḻu
 gariṣṭha mūru pratyayagaḻu
 viṣaya-vastu-kriyāpada pada krama
 pādagaḻa sthānagaḻu
 pūrvabhāviyòṃdigè vyaktapaḍisida vyākaraṇa prakaraṇa
 saṃbaṃdhagaḻu
 nāmapada,guṇavācakagaḻu mattu saṃbaṃdhigaḻu
 baipolār praśnègaḻalli hèccuttiruva svara
 ṛṇātmaka kriyāpadagaḻa melè pūrvapratyaya
 kriyāpadagaḻalli yāvude viṣaya athavā vastu òppaṃdavilla
 kāraṇagaḻu
 prayojanakārigaḻu

dhvaniśāstra

vyaṃjanagaḻu 

 *- upabhāṣègaḻādyaṃta, hallina sahāyadiṃda uccharisuva śabdagaḻu /tʃ, tʃʰ, dʒ, (dʒʱ)/ dhvanimāgaḻāgi daṃtya śabdagaḻāgi saṃbhavisabahudu /ts, tsʰ, dz, (dzʱ)/, mattu naṃtara a /j/ avugaḻu  naṃtaradalli ā dhvanimāgaḻu daṃtyagaḻāgi [tʃ, tʃʰ, dʒ, dʒʰ] keḻuttadè. 
 usirāṭada dhvaniya śabdagaḻu [bʱ, dʱ, ɖʱ, ɡʱ, dʒʱ, dzʱ*] sāmānyavāgi nepāḻi èravalu padagaḻiṃda keḻibaruttavè.
 muṃbhāgada svaragaḻannu anusarisidāga /pʰ/ annu [f] èṃdu uccharisabahudu.
 /kʰ/ [x] na alophon annu hòṃdabahudu.
 /r/ annu ṭyāp [ɾ] èṃdu saha keḻabahudu.
 svarada mòdalu yāvude āraṃbhika vyaṃjanavilladiddāga gloṭal sṭāp [ʔ] keḻuttadè.
 pada-aṃtima sthānadalliddāga /p, t, k/ annu biḍugaḍè māḍadiruvaṃtè [p̚, t̚, k̚] keḻabahudu.

svaragaḻu 

 /i, e, a, o/ [ɪ, ɛ, ʌ, ɔ] na saṇṇa dhvanimāgaḻannu hòṃdabahudu.

baravaṇigè vyavasthè 
guruṃg seridaṃtè nepāḻada sthaḻīya bhāṣègaḻigè, bahutva mattu janāṃgīya prajñèya erikèyu samudāyada ārthographigaḻannu abhivṛddhipaḍisalu mattu niyojisalu caḻuvaḻigaḻigè kāraṇavāgidè, ādarè idu vyatyāsa mattu bhinnābhiprāyagaḻigè kāraṇavāgidè.

saha noḍi 
 nepāḻada bhāṣègaḻu
 bhūtān bhāṣègaḻu

graṃthasūci 

 jè. barṭan-pej. (1955) guruṃgkurādalli èraḍu adhyayanagaḻu: I. ṭon; II. roṭāsaiseśan mattu rèṭrophlèkṣan. sòsaiṭi āph oriyèṃṭal mattu āphrikan sṭaḍīs bulèṭin 111–19.
 vikṭar ès.ḍòhèrṭi. (1974) "di ārganaisiṃg prinsipals āph guruṃg kin‌śip." kailāś . 2.4: 273–301.
 vārèn W. glovar. (1970). guruṃg ṭon mattu hèccina maṭṭagaḻu. sāṃdarbhika pepars āph di vulphèṃḍèn sòsaiṭi ān ṭibèṭo-barman liṃgvisṭiks III, nepāḻada ṭibèṭo-barman bhāṣègaḻa ṭon sisṭams, paṃ. I, ed. āsṭin hel mattu kènnèt èl. paik avariṃda, 52–73. ṭon mattu phonālājikal vibhāgagaḻalli adhyayanagaḻu. arbānā: ilināys viśvavidyālaya.
 vārèn W. glovar. (1974) guruṃg (nepāḻa) nalli sèmèmik mattu vyākaraṇa racanègaḻu. prakaṭaṇè saṃkhyè. 49. nārman, sari: SIL pablikeṣans.
 vārèn W. glovar mattu jèssi glovar. (1972) guruṃg ṭon gè mārgadarśi. kaṭhmaṃḍu: tribhuvan viśvavidyālaya mattu sammar in‌sṭiṭyūṭ āph liṃgvisṭiks.
 vārèn W. glovar mattu jān K. lyāṃḍan. (1980). "guruṃg upabhāṣègaḻu." ār‌èl ṭrayal èṭ āl., 9-77riṃda saṃpādita āgneya eṣyan lyāṃgvejas saṃkhyè. 7 rallina pepars‌nalli. kyān‌bèrā: pèsiphik bhāṣāśāstra.
 krisṭīn è. hilḍèbrāṃḍṭ, ḍièn dhakal, ālivar bāṃḍ, myāṭ vyālèjò mattu āṃḍriyā phaiph. (2015) "manaṃg, nepāḻada bhāṣègaḻa sāmājika bhāṣā samīkṣè: saha-astitva mattu apāya." NFDIN jarnal , 14.6: 104–122.
 pèṭṭigrū, juḍit. (1999) himālayan spes‌nalli "pyāralal lyāṃḍ‌skeps: ricyuyal aṃḍ pòliṭikal vyālyūs āph è śāmanik sol jarni": kalcaral hārijāns aṃḍ prākṭīsas, bāltasar bikèl mattu mārṭin gen‌jhal avariṃda saṃpādisalpaṭṭidè, 247–271. jyūric: volkarkuṃḍs myūsiyaṃ

bāhya kòṃḍigaḻu 

 krisṭīn è. hilḍèbrāṃḍ‌na manaṃg bhāṣā yojanè
 manaṃgè, vèsṭarn guruṃg varjīniyā viśvavidyālayada ṭibèṭiyan mattu himālayan laibrariyalli bhāṣā ārkaiv‌nallidè.

ullekhagaḻu 

bhāṣègaḻu
bhāṣè
bhāṣā kuṭuṃbagaḻu
bhāṣā vijñāna
bhārata
bhāratada saṃvidhāna
bhāratīya bhāṣègaḻu
ಗುರುಂಗ್ ಭಾಷೆ