ಕಂಡಿಯೂರು ಶ್ರೀ ಮಹಾದೇವ ದೇವಸ್ಥಾನವು ಅಚನ್‌ಕೋವಿಲ್ ನದಿಯ ದಡದಲ್ಲಿರುವ ಮಾವೇಲಿಕ್ಕರ ಬಳಿಯ ಕಂಡಿಯೂರಿನಲ್ಲಿರುವ ಪುರಾತನ ಶಿವ ದೇವಾಲಯವಾಗಿದೆ. ಕಂಡಿಯೂರು ಒಂದು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಒಡನಾಡು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ರಾಜಧಾನಿಯಾಗಿತ್ತು. ದೇವಾಲಯ ಮತ್ತು ಪ್ರದೇಶವು ಕೇರಳದ ಪ್ರಾಚೀನ ಬೌದ್ಧಧರ್ಮದ ಇತಿಹಾಸಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ. ಶಿವ ನಾದ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಮಟ್ಟೋಮ್ ಶ್ರೀ ಮಹಾದೇವ ದೇವಸ್ಥಾನವು ಮಾವೇಲಿಕ್ಕರ ಪಟ್ಟಣದ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ೧ ಕಿ. ಮೀ. (೦.೬೨ ಮೈಲಿ) ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಇದು ೭.೫ ಎಕರೆ (೩.೦ ಹೆ) ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಹರಡಿದೆ.

ದಂತಕಥೆಗಳು 
ದೇವಾಲಯಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅನೇಕ ದಂತಕಥೆಗಳಿವೆ. ಪುರಾತನ ಕೇರಳದ ೧೦೮ ಮಹಾನ್ ಶಿವ ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಪರಶುರಾಮನು ಸ್ವತಃ ಪವಿತ್ರಗೊಳಿಸಿದನು ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.  ಮತ್ತೊಂದು ದಂತಕಥೆಯ ಪ್ರಕಾರ ಋಷಿ ಮೃಕಂಡು, ಋಷಿ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನ ತಂದೆ ಗಂಗಾ ಸ್ನಾನ ಮಾಡುವಾಗ ಕಿರಾತಮೂರ್ತಿ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಶಿವನ ವಿಗ್ರಹವನ್ನು ಪಡೆದರು. ವಿಗ್ರಹವನ್ನು ಪವಿತ್ರ ಮತ್ತು ಸೂಕ್ತವಾದ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಇರಿಸಬೇಕೆಂದು ಅವರು ದೇವ ವಾಣಿಯನ್ನು ಕೇಳಿದರು. ಸೂಕ್ತವಾದ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಿದ್ದ ಋಷಿಯು ಕೇರಳಕ್ಕೆ ಬಂದು ಅಚನ್‌ಕೋವಿಲ್ ತೀರದಲ್ಲಿ ಕಂಡಿಯೂರಿನಲ್ಲಿ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದನು. 

ಇನ್ನೊಂದು ದಂತಕಥೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಶಿವನು ಬ್ರಹ್ಮನ ತಲೆಯನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಈ ದೇವಾಲಯವಿದೆ. ಕಂಡಿಯೂರು ಎಂಬ ಹೆಸರು ಶಿವ ಶ್ರೀ ಕಾಂತನ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಬಂದಿದೆ. ಪರಶುರಾಮನು ದೇವಾಲಯವನ್ನು ನವೀಕರಿಸಿದನು ಮತ್ತು ತಾರನನಲ್ಲೂರ್ ಕುಟುಂಬಕ್ಕೆ ತಾಂತ್ರಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ನೀಡಿದನೆಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ.

ಇತಿಹಾಸ 
ಕೇರಳದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಕಂಡಿಯೂರು ಮತ್ತು ದೇವಾಲಯಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಹತ್ವವಿದೆ. ಕಂಡಿಯೂರು ದೇವಾಲಯವು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಾಚೀನ ದೇವಾಲಯವಾಗಿದ್ದು, ರಾಜಶೇಖರ ವರ್ಮನ್ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಕ್ರಿ. ಶ. ೮೨೩ ರಲ್ಲಿ ಅದರ ಮೂಲದ ಬಗ್ಗೆ ಶಾಸನವಿದೆ.  ದೇವಾಲಯದ ರಚನೆಯಿಂದ ಕೊಲ್ಲವರ್ಷದ ಪರಿಚಯದವರೆಗೂ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಕಂಡಿಯೂರಬ್ದಂ ಎಂಬ ಯುಗನಾಮವಿತ್ತು.

ಕಂಡಿಯೂರು (ಕನ್ನಂಕಾರ ಪಣಿಕ್ಕರ್ ಕುಟುಂಬ) ದೇವಾಲಯವು ಒಂದು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹೀನಯಾನ ಬೌದ್ಧ ದೇವಾಲಯವಾಗಿತ್ತು ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ. ಇತ್ತೀಚಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳಾಂತರಗೊಂಡ ಶಿವನನ್ನು ಹತ್ತಿರದ ಗದ್ದೆಗಳಿಂದ ಹಿಂಪಡೆಯಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಮಾವೇಲಿಕ್ಕಾರ ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣ ಸ್ವಾಮಿ ದೇವಾಲಯದ (ಬುದ್ಧ ಜಂಕ್ಷನ್) ಬಳಿ ಇರಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ. 

೧೨೧೮ ರ ಕಂಡಿಯೂರು ಶಾಸನವು (ಕೆ. ಇ. ೩೯೩) ಕಂಡಿಯೂರ್ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ಒಡನಾಡಿನ ರಾಮ ಕೋತ ವರ್ಮನಿಂದ ಪುನರ್ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಮತ್ತು ಮೂವರ ನಡುವಿನ ಚರ್ಚೆಯ ನಂತರ ಕಲಸಂ ಸಮಾರಂಭದಲ್ಲಿ ವೇನಾಡ್ ರಾಜ ರವಿ ಕೇರಳ ವರ್ಮನ ದೇವಡಿಚ್ಚಿ ಉನ್ನಿ ಪತ್ನಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದ್ದರು.  

ಕಂಡಿಯೂರು ಅನ್ನು ಕಾಯಂಕುಲಂ ರಾಜನು ಕಾಯಂಕುಲಂಗೆ ಸೇರಿಸಿದನು ಮತ್ತು ನಂತರ ಮಾರ್ತಾಂಡ ವರ್ಮನು ತಿರುವಾಂಕೂರಿಗೆ ಸೇರಿಸಿದನು. ಒಡನಾಡು ಮತ್ತು ಕಾಯಂಕುಲಂ ನಡುವಿನ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸೋತ ಕಾಯಂಕುಲಂ ರಾಜನು ತನ್ನ ಕತ್ತಿಯನ್ನು ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ ಒಪ್ಪಿಸಿದನು ಮತ್ತು ಶತಮಾನಗಳ ನಂತರ ಇನ್ನೂ ಮುಚ್ಚಿದ ಹಿಂದಿನ ಬಾಗಿಲಿನ ಮೂಲಕ ಹೊರಟನು ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ. 

ಸುಮಾರು ೧೪ ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಬರೆದ ಉನ್ನುನೀಲಿ ಸಂದೇಶದಲ್ಲಿ ಈ ದೇವಾಲಯದ ಉಲ್ಲೇಖವಿದೆ.

ಶ್ರೀ ಕಂಡಿಯೂರು ಮಹಾದೇವ ಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳು - ಲಲಿತಾ ಸಹಸ್ರನಾಮಮ್, ಲಲಿತಾ ತ್ರಿಶತಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಗೆ ಅನೇಕ ಭಾಷ್ಯಗಳನ್ನು ಬರೆದ ಸಂಸ್ಕೃತ ವಿದ್ವಾಂಸರು ಕಂಡಿಯೂರಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.

ದೇವಾಲಯದ ವಿವರಣೆ 
ದೇವಾಲಯದ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ದೇವರು ಕಂಡಿಯೂರಪ್ಪನ್ (ಕಂಡಿಯೂರಿನ ಆಡಳಿತ ದೇವರು) ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಶಿವ. ದೇವತೆ ಪೂರ್ವಾಭಿಮುಖವಾಗಿದೆ. ಗರ್ಭಗೃಹವು ಎರಡು ಹಂತಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ ಮತ್ತು ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ಭಕ್ತರಿಗೆ ವೇದಿಕೆ ಇದೆ, ಇದು ಹೊಯ್ಸಳ ಶೈಲಿಯ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯವಾಗಿದೆ. ಕೆಳಗಿನ ಹಂತವು ಅಂಡಾಕಾರದ ಆಕಾರದಲ್ಲಿದೆ ಮತ್ತು ಮೇಲಿನ ಹಂತವು ಆಯತಾಕಾರದದ್ದಾಗಿದೆ. ೧೦ ಅಡಿ (೩.೦ ಮೀ) ಗಜಪೃಷ್ಟ ಶೈಲಿಯ ಗೋಡೆಯನ್ನು ಶಿವನ ಭೋತಗಣಗಳಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ.  ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ ಪುರಾಣದ ದಂತಕಥೆಯ ಕಲ್ಲಿನ ಗ್ರಂಥಗಳಿವೆ.

ದೇವತೆ 
ಪ್ರಾಥಮಿಕ ದೇವತೆಯಾದ ಕಂಡಿಯೂರಪ್ಪನ್ ಕಿರಾತಮೂರ್ತಿ ರೂಪದಲ್ಲಿರುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ. ಬೆಳಗ್ಗೆ ದಕ್ಷಿಣಾಮೂರ್ತಿ, ಮಧ್ಯಾಹ್ನ ಉಮಾಮಹೇಶ್ವರ, ಸಂಜೆ ಕಿರಾತಮೂರ್ತಿ ಎಂದು ಪೂಜೆ ಸಲ್ಲಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಶಿವ ದೇವಾಲಯಗಳ ಐದು ತಾಳಿಕಾಕುಡಂಗಳನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸುವ ಮೂಲಕ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣಾ ವಳಿಯ ನೈಋತ್ಯ ಮೂಲೆಯಿಂದ ದೇವತೆಯನ್ನು ಪಂಚಮುಖ ಎಂದು ಪೂಜಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯಾಸ್ತದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ವೈಕಟಪ್ಪನ್ (ವೈಕೋಮ್‌ನ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ದೇವರು) ಎಂದು ಪೂಜಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿರುವ ಉಪದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣು, ಪಾರ್ವತೀಶ, ನಾಗರಾಜ ಮತ್ತು ನಾಗಯಕ್ಷಿ, ಗೋಸಲ ಕೃಷ್ಣನ್, ಶಾಸ್ತಾ, ಶಂಕರನ್, ಶ್ರೀಕಂದನ್, ವಡಕ್ಕುಂನಾಥನ್, ಅನ್ನಪೂಮೇಶ್ವರಿ, ಗಣಪತಿ, ಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯನ್, ಮೂಲ ಗಣಪತಿ ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮ ರಾಕ್ಷಸರು ಹಾಗೂ ಮೃತ್ಯುಂಜಯರೇ ಶಿವ ಸೇರಿದ್ದಾರೆ. ಈ ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ ಆರು ಶಿವಲಿಂಗ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಗಳಿವೆ.

ಉಲ್ಲೇಖಗಳು 

ಕೇರಳದ ದೇವಾಲಯಗಳು
ವಿಕಿ ಇ-ಲರ್ನಿಂಗ್‍ನಲ್ಲಿ ತಯಾರಿಸಿದ ಲೇಖನ
kaṃḍiyūru śrī mahādeva devasthānavu acan‌kovil nadiya daḍadalliruva māvelikkara baḻiya kaṃḍiyūrinalliruva purātana śiva devālayavāgidè. kaṃḍiyūru òṃdu kāladalli òḍanāḍu sāmrājyada rājadhāniyāgittu. devālaya mattu pradeśavu keraḻada prācīna bauddhadharmada itihāsakkè saṃbaṃdhisidè. śiva nāda èṃdu karèyalpaḍuva maṭṭom śrī mahādeva devasthānavu māvelikkara paṭṭaṇada paścimakkè 1 ki. mī. (0.62 maili) dūradallidè. idu 7.5 èkarè (3.0 hè) pradeśadalli haraḍidè.

daṃtakathègaḻu 
devālayakkè saṃbaṃdhisida aneka daṃtakathègaḻivè. purātana keraḻada 108 mahān śiva devālayagaḻalli idannu paraśurāmanu svataḥ pavitragòḻisidanu èṃdu parigaṇisalāgidè.  mattòṃdu daṃtakathèya prakāra ṛṣi mṛkaṃḍu, ṛṣi mārkaṃḍeyana taṃdè gaṃgā snāna māḍuvāga kirātamūrti rūpadalli śivana vigrahavannu paḍèdaru. vigrahavannu pavitra mattu sūktavāda sthaḻadalli irisabekèṃdu avaru deva vāṇiyannu keḻidaru. sūktavāda sthaḻavannu huḍukuttidda ṛṣiyu keraḻakkè baṃdu acan‌kovil tīradalli kaṃḍiyūrinalli devālayavannu sthāpisidanu. 

innòṃdu daṃtakathèya prakāra, śivanu brahmana talèyannu kattarisida sthaḻadalli ī devālayavidè. kaṃḍiyūru èṃba hèsaru śiva śrī kāṃtana hèsariniṃda baṃdidè. paraśurāmanu devālayavannu navīkarisidanu mattu tārananallūr kuṭuṃbakkè tāṃtrika hakkugaḻannu nīḍidanèṃdu naṃbalāgidè.

itihāsa 
keraḻada itihāsadalli kaṃḍiyūru mattu devālayakkè hèccina mahatvavidè. kaṃḍiyūru devālayavu atyaṃta prācīna devālayavāgiddu, rājaśekhara varman āḻvikèyalli kri. śa. 823 ralli adara mūlada baggè śāsanavidè.  devālayada racanèyiṃda kòllavarṣada paricayadavarègū vyāpakavāgi baḻakèyallidda kaṃḍiyūrabdaṃ èṃba yuganāmavittu.

kaṃḍiyūru (kannaṃkāra paṇikkar kuṭuṃba) devālayavu òṃdu kāladalli hīnayāna bauddha devālayavāgittu èṃdu naṃbalāgidè. ittīcina dinagaḻalli sthaḻāṃtaragòṃḍa śivanannu hattirada gaddègaḻiṃda hiṃpaḍèyalāgidè mattu māvelikkāra śrī kṛṣṇa svāmi devālayada (buddha jaṃkṣan) baḻi irisalāgidè èṃdu naṃbalāgidè. 

1218 ra kaṃḍiyūru śāsanavu (kè. i. 393) kaṃḍiyūr devālayavannu òḍanāḍina rāma kota varmaniṃda punarnirmisalāyitu èṃdu heḻuttadè. mattu mūvara naḍuvina carcèya naṃtara kalasaṃ samāraṃbhadalli venāḍ rāja ravi keraḻa varmana devaḍicci unni patni bhāgavahisiddaru.  

kaṃḍiyūru annu kāyaṃkulaṃ rājanu kāyaṃkulaṃgè serisidanu mattu naṃtara mārtāṃḍa varmanu tiruvāṃkūrigè serisidanu. òḍanāḍu mattu kāyaṃkulaṃ naḍuvina yuddhadalli sota kāyaṃkulaṃ rājanu tanna kattiyannu devālayadalli òppisidanu mattu śatamānagaḻa naṃtara innū muccida hiṃdina bāgilina mūlaka hòraṭanu èṃdu naṃbalāgidè. 

sumāru 14 ne śatamānadalli barèda unnunīli saṃdeśadalli ī devālayada ullekhavidè.

śrī kaṃḍiyūru mahādeva śāstrigaḻu - lalitā sahasranāmam, lalitā triśati ityādigaḻigè aneka bhāṣyagaḻannu barèda saṃskṛta vidvāṃsaru kaṃḍiyūrinalli vāsisuttiddaru.

devālayada vivaraṇè 
devālayada prāthamika devaru kaṃḍiyūrappan (kaṃḍiyūrina āḍaḻita devaru) èṃdu karèyalpaḍuva śiva. devatè pūrvābhimukhavāgidè. garbhagṛhavu èraḍu haṃtagaḻannu hòṃdidè mattu muṃbhāgadalli bhaktarigè vedikè idè, idu hòysaḻa śailiya vaiśiṣṭyavāgidè. kèḻagina haṃtavu aṃḍākārada ākāradallidè mattu melina haṃtavu āyatākāradaddāgidè. 10 aḍi (3.0 mī) gajapṛṣṭa śailiya goḍèyannu śivana bhotagaṇagaḻiṃda nirmisalāgidè èṃdu naṃbalāgidè.  devālayadalli purāṇada daṃtakathèya kallina graṃthagaḻivè.

devatè 
prāthamika devatèyāda kaṃḍiyūrappan kirātamūrti rūpadalliruttānè èṃdu naṃbalāgidè. bèḻaggè dakṣiṇāmūrti, madhyāhna umāmaheśvara, saṃjè kirātamūrti èṃdu pūjè sallisalāguttadè. śiva devālayagaḻa aidu tāḻikākuḍaṃgaḻannu vīkṣisuva mūlaka pradakṣiṇā vaḻiya naiṛtya mūlèyiṃda devatèyannu paṃcamukha èṃdu pūjisalāguttadè mattu sūryāstada samayadalli vaikaṭappan (vaikom‌na āḻvikèya devaru) èṃdu pūjisalāguttadè. devālayadalliruva upadevatègaḻalli viṣṇu, pārvatīśa, nāgarāja mattu nāgayakṣi, gosala kṛṣṇan, śāstā, śaṃkaran, śrīkaṃdan, vaḍakkuṃnāthan, annapūmeśvari, gaṇapati, subrahmaṇyan, mūla gaṇapati mattu brahma rākṣasaru hāgū mṛtyuṃjayare śiva seriddārè. ī devālayadalli āru śivaliṃga pratiṣṭhègaḻivè.

ullekhagaḻu 

keraḻada devālayagaḻu
viki i-larniṃg‍nalli tayārisida lekhana
ಕಂಡಿಯೂರು ಶ್ರೀ ಮಹಾದೇವ ದೇವಸ್ಥಾನ