ಬಡಗರು ಭಾರತದ ತಮಿಳುನಾಡಿನ ನೀಲಗಿರಿ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಜನಾಂಗೀಯ-ಭಾಷಾ ಸಮುದಾಯವಾಗಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯಾದ್ಯಂತ ಬಡಗರ ಹಟ್ಟಿಗಳು ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಸುಮಾರು ೪೦೦ ಹಳ್ಳಿಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಬಡಗರು ಬಡಗ ಎಂಬ ಭಾಷೆಯನ್ನು ಮಾತನಾಡುತ್ತಾರೆ.

ಇತಿಹಾಸ
ಬಡಗ ಎಂಬ ಹೆಸರು, 'ಉತ್ತರ' ಎಂದರ್ಥ, ಹಳೆಯ ಕನ್ನಡ ಬಡಗಣದಿಂದ ಬಂದಿದೆ. ಅಂದರೆ 'ಉತ್ತರ'. ಬಡಗ ಮೌಖಿಕ ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಪ್ರಕಾರ, ಅವರ ಪೂರ್ವಜರು ಮುಸ್ಲಿಂ ಕಿರುಕುಳವನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಲು ಮೈಸೂರಿನ ಬಯಲು ಪ್ರದೇಶದಿಂದ ವಲಸೆ ಬಂದ ವೊಕ್ಕಲಿಗರು ಎಂದು ಭಾವಿಸಲಾಗಿದೆ.  ಬಡಗರ ಕುರಿತಾದ ಅವರ ಸಂಶೋಧನೆಯು ಸುಮಾರು ಆರು ದಶಕಗಳನ್ನು ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವ ಅಮೇರಿಕನ್ ಮಾನವಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ ಪಾಲ್ ಹಾಕಿಂಗ್ಸ್ ಪ್ರಕಾರ, "(ಬಡಗ) ಬುಡಕಟ್ಟು ಅದರ ಸ್ಕೆಚಿ ಇತಿಹಾಸದ ಹೊರತಾಗಿಯೂ ನೀಲಗಿರಿಗೆ ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ಗೆ ಬ್ರಿಟನ್‌ಗೆ ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿದೆ".
ಅವರು ತಲಮಲೈ ಬೆಟ್ಟಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಏಳು ಸಹೋದರ ಸಹೋದರಿಯರಿಂದ ಬಂದವರು ಎಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ತಮ್ಮ ಸಹೋದರಿಯನ್ನು ಅತ್ಯಾಚಾರ ಮಾಡಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದ ಮುಸ್ಲಿಂ ಆಡಳಿತಗಾರರಿಂದ ಓಡಿಹೋದ ನಂತರ, ಅವರು ನೀಲಗಿರಿಯ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದರು. ಎರಡನೇ ಸಹೋದರ ಹೇತಪ್ಪ, ಹೊರಗೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಇಬ್ಬರು ತೋಡರು ಅವರ ಪತ್ನಿಯ ಮೇಲೆ ಅತ್ಯಾಚಾರವೆಸಗಿ ಆತನ ಸಾಮಾನುಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು ತಮ್ಮ ಇಬ್ಬರು ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳನ್ನು ಮದುವೆಯಾದರೆ ಅವರಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡಲು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ಇಬ್ಬರು ಬಯಲೂರು ಅವರ ಸಹಾಯವನ್ನು ಕೋರಿದರು. ಅವರು ತೋಡರನ್ನು ಕೊಂದರು, ಮತ್ತು ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಗ್ರಾಮದ ನಿವಾಸಿಗಳು ಬಯಲೂರು ಮತ್ತು ಬಡಗ ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳಿಂದ ಬಂದವರು ಎಂದು ಹೇಳಿಕೊಂಡರು.

ಸಂಸ್ಕೃತಿ

ಜಿಲ್ಲೆಯಾದ್ಯಂತ ಬಡಗರು ಹಟ್ಟಿಗಳು ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಸುಮಾರು ೪೦೦ ಹಳ್ಳಿಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ತುಂಡು (ಬಿಳಿ ಬಟ್ಟೆಯ ತುಂಡು) ಮತ್ತು ಸೀಲೆ ಬಡಗು ಮಹಿಳೆಯರ ಉಡುಪಿನ ಅವಿಭಾಜ್ಯ ಅಂಗವಾಗಿದೆ. 
ಬಡಗರು ತಮ್ಮ ಸಮುದಾಯದಲ್ಲಿ ಮದುವೆಯಾಗುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ವಿವಾಹ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ಪ್ರಮುಖ ಹಬ್ಬ ದೆವ್ವ ಹಬ್ಬ. ದೆವ್ವ ಹಬ್ಬವು ಬಡುಗಳ ಮೂಲದ ಬಗ್ಗೆ ಗಮನಾರ್ಹ ಒಳನೋಟಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಅವರು ಮಗುವಿನ ಜನನದಿಂದ ತಮ್ಮ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸಲು ಕೆಲವು ನಿಯಮಗಳು ಮತ್ತು ನಿಬಂಧನೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಪ್ರೌಢಾವಸ್ಥೆ, ಮದುವೆ, ನಾಮಕರಣ ಸಮಾರಂಭ, ಏಳನೇ ತಿಂಗಳ ಗರ್ಭಾವಸ್ಥೆ, ಗೃಹಪ್ರವೇಶ ಮತ್ತು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಮರಣದಂತಹ ಕಾರ್ಯಗಳ ಮೂಲಕ ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ತಮ್ಮ ಏಳು ಸಂಸ್ಥಾಪಕ ಪೂರ್ವಜರನ್ನು ಹೆತ್ತಪ್ಪ ಅಥವಾ ಹೇತಾ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ.
೧೯೦೦ ರ ದಶಕದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಅವರು ಶ್ರೀ ಮಾರಿಯಮ್ಮನ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಮೂಲಕ ಅತ್ಯಂತ ಗಂಭೀರವಾದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದರು. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ತೆಂಗಿನಕಾಯಿ, ಹಣ್ಣು ತಂದು ಪ್ರಾಣಿಯನ್ನು ಕೊಂದರು. ತಲೆಯನ್ನು ದೇಗುಲದ ಮೆಟ್ಟಿಲಿಗೆ ಹಾಕಿ ಏಳು ಅಡಿ ದೂರದಿಂದ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಮೆಟ್ಟಿಲಿಗೆ ನಡೆದು ವಿಗ್ರಹದ ಮುಂದೆ ಬೆಳಗುತ್ತಿದ್ದ ದೀಪವನ್ನು ನಂದಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ನ್ಯಾಯಾಲಯದಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷರ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರು ಸಹ ಈ ಅಭ್ಯಾಸವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಸಾಂದರ್ಭಿಕವಾಗಿ ಈ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ಮಾಡಲು ಸಾಕ್ಷಿಗಳನ್ನು ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ಅಧಿಕಾರಿಯೊಂದಿಗೆ ಅವರು ಸತ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಖಚಿತಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇಂದಿಗೂ ಅವರು ಶ್ರೀ ಮಾರಿಯಮ್ಮನಿಗೆ ಬಹಳ ಗೌರವವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾರೆ. ಏಪ್ರಿಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಊಟಿಯ ಶ್ರೀ ಮಾರಿಯಮ್ಮನ ದೇವಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಅವರು ತಮ್ಮ ಸಂಗೀತ ಮತ್ತು ನೃತ್ಯಕ್ಕೆ ಶ್ರೀ ಮಾರಿಯಮ್ಮನ ಚಿತ್ರವಿರುವ ಕಾರನ್ನು ಎಳೆಯುವ ಮೂಲಕ ಕಾರ್ ಉತ್ಸವವನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಭಾಷೆ
ಬಡಗ ಭಾಷೆಯನ್ನು ಬಡಗ ಸಮುದಾಯದವರು ಮಾತನಾಡುತ್ತಾರೆ. ಭಾಷೆ ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ ನಿಕಟ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿದೆ. ಪ್ಯಾರಿಸ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಲ್ಯಾಸಿಟೊ ಕಳೆದ ಎರಡು ದಶಕಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದ ಹಲವಾರು ಬಗೆಯ ಬಡಗ ಕಥೆಗಳು ಮತ್ತು ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.

ಶಿಕ್ಷಣ
ಹಲವಾರು ಬಡಗರು ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರದ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಮಾಜಿ ಲೋಕಸಭಾ ಸಂಸದೆ, ದಿವಂಗತ ಶ್ರೀಮತಿ.ಅಕ್ಕಮ್ಮ ದೇವಿ, ಕಾಲೇಜಿನಿಂದ ಪದವಿ ಪಡೆದ ಮೊದಲ ಬಡಗ ಮಹಿಳೆ ಮತ್ತು ೧೯೬೨ ರಿಂದ ೧೯೬೭ ರವರೆಗೆ ನೀಲಗಿರಿ ಲೋಕಸಭಾ ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸಿದರು. ಬೆಳ್ಳಿ ಲಕ್ಷ್ಮೀ ರಾಮಕೃಷ್ಣನ್ ಎಂಎ ಅವರು ಸಮಾಜ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಡಗ ಮಹಿಳೆ ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ ಪದವೀಧರರಾಗಿದ್ದರು ಮತ್ತು ತಮಿಳುನಾಡು ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರದ ಆರೋಗ್ಯ ಮತ್ತು ಕುಟುಂಬ ಕಲ್ಯಾಣ ಇಲಾಖೆಯಲ್ಲಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದ ಮೊದಲ ಮಹಿಳಾ ಗೆಜೆಟೆಡ್ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ.

ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಪಂಗಡದ ಸ್ಥಿತಿ
ಭಾರತೀಯ ಸಂವಿಧಾನದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿರುವ ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಪಂಗಡಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಬಡವರ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ಮರುಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕೆಂಬ ಬಹುಕಾಲದ ಬೇಡಿಕೆಯಿದೆ. ೧೯೩೧ ರ ಜನಗಣತಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಬ್ರಿಟೀಷ್ ರಾಜ್ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಬಡಗರು ಬುಡಕಟ್ಟುಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿದ್ದರು. ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ನಂತರ, ಬಡಗಗಳು ೧೯೫೧ ರ ಜನಗಣತಿಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಪಂಗಡದ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿದ್ದರು. ಆದರೆ ನಂತರ ತೆಗೆದುಹಾಕಲಾಯಿತು.

ಸಾಮಾನ್ಯ ಉಲ್ಲೇಖಗಳು
 ಬಿಎಲ್ ರೈಸ್ ನಿಂದ  ಭಾರತದ ಗೆಜೆಟಿಯರ್,  ೧೮೦೭.
 ೧೮೦೭ ರಲ್ಲಿ ಬುಕಾನನ್ ಅವರಿಂದ ಮೈಸೂರು, ಕೆನರಾ ಮತ್ತು ಮಲಬಾರ್
 ಮದ್ರಾಸ್ ಡಿಸ್ಟ್ರಿಕ್ಟ್ ಗಜಟೇರ್ (ದಿ ನೀಲಗಿರಿ) ಡಬ್ಲ್ಯೂ.ಫ್ರಾನ್ಸಿಸ್, ೧೯೦೮
 ಹವಾಮಾನ, ನಿವಾಸಿಗಳು, ಉತ್ಪಾದನೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಮೇಲಿನ ಪತ್ರಗಳು, ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಜೇಮ್ಸ್ ಹೌ, ೧೮೨೬
 ಬ್ರೀಕ್ಸ್, ಜೆಡಬ್ಲೂ (೧೮೭೩), ಎನ್ ಅಕೌಂಟ್ ಆಫ್ ದಿ ಪ್ರಿಮಿಟಿವ್ ಟ್ರೈಬ್ಸ್ ಆಫ್ ದಿ ನೀಲಗಿರಿಸ್; ನೀಲಗಿರಿ ಕೈಪಿಡಿ, ಸಂಪುಟ. i. ಪುಟಗಳು ೨೧೮-೨೨೮; ಮದ್ರಾಸ್ ಜರ್ನ್. ವಿಜ್ಞಾನದ ಮತ್ತು ಲಿಟ್. ಸಂಪುಟ ೮. ಪುಟಗಳು ೧೦೩-೧೦೫;  ಮದ್ರಾಸ್ ಮ್ಯೂಸಿಯಂ ಬುಲೆಟಿನ್, ಸಂಪುಟ. ii., ನಂ. i, pp. ೧–೭.
 ಹಾಕಿಂಗ್ಸ್, ಪಿ. (೧೯೮೮). ಪ್ರಾಚೀನರಿಂದ ಸಲಹೆ, ಬಡಗ ಗಾದೆಗಳು, ಪ್ರಾರ್ಥನೆಗಳು, ಶಕುನಗಳು ಮತ್ತು ಶಾಪಗಳ ಅಧ್ಯಯನ. ಬರ್ಲಿನ್ ಮತ್ತು ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್: ಮೌಟನ್ ಡಿ ಗ್ರುಯ್ಟರ್.
 ಹಾಕಿಂಗ್ಸ್, ಪಿ. (೧೯೮೯). "ನೀಲಗಿರಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪರಿಸರ ವಿಜ್ಞಾನ" ಪಿ. ಹಾಕಿಂಗ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ (ಸಂ), ಬ್ಲೂ ಮೌಂಟೇನ್ಸ್: ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತೀಯ ಪ್ರದೇಶದ ಜನಾಂಗಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಜೈವಿಕ ಭೂಗೋಳ (ಪುಟ. ೩೬೦–೩೭೬). ನವದೆಹಲಿ ಮತ್ತು ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್: ಆಕ್ಸ್‌ಫರ್ಡ್ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ಪ್ರೆಸ್. 
 ಹಾಕಿಂಗ್ಸ್, ಪಿ. (೧೯೯೯). ಭೂಮಿಯ ಬಗೆಗಳು: ಬಡಗ ಮನೆಯ ರಚನೆ ಮತ್ತು ಜನಸಂಖ್ಯಾಶಾಸ್ತ್ರ. ನವದೆಹಲಿ ಮತ್ತು ಥೌಸಂಡ್ ಓಕ್ಸ್,  ಸಿಎ: ಸೇಜ್. 
 ಹಾಕಿಂಗ್ಸ್, ಪಿ. (೨೦೦೧). "ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಬಡಗರ ಶವಾಗಾರ ಆಚರಣೆ". (ಫೀಲ್ಡಿಯಾನಾ: ಮಾನವಶಾಸ್ತ್ರ, ಎನ್ಎಸ್, ೩೨. ) ಚಿಕಾಗೋ: ಫೀಲ್ಡ್ ಮ್ಯೂಸಿಯಂ ಆಫ್ ನ್ಯಾಚುರಲ್ ಹಿಸ್ಟರಿ.

ಉಲ್ಲೇಖಗಳು

ಜನಾಂಗಗಳು
baḍagaru bhāratada tamiḻunāḍina nīlagiri jillèyalli vāsisuva janāṃgīya-bhāṣā samudāyavāgidè. jillèyādyaṃta baḍagara haṭṭigaḻu èṃdu karèyalpaḍuva sumāru 400 haḻḻigaḻalli vāsisuttiddārè. baḍagaru baḍaga èṃba bhāṣèyannu mātanāḍuttārè.

itihāsa
baḍaga èṃba hèsaru, 'uttara' èṃdartha, haḻèya kannaḍa baḍagaṇadiṃda baṃdidè. aṃdarè 'uttara'. baḍaga maukhika saṃpradāyada prakāra, avara pūrvajaru musliṃ kirukuḻavannu tappisalu maisūrina bayalu pradeśadiṃda valasè baṃda vòkkaligaru èṃdu bhāvisalāgidè.  baḍagara kuritāda avara saṃśodhanèyu sumāru āru daśakagaḻannu vyāpisiruva amerikan mānavaśāstrajña pāl hākiṃgs prakāra, "(baḍaga) buḍakaṭṭu adara skèci itihāsada hòratāgiyū nīlagirigè iṃgliṣ‌gè briṭan‌gè sthaḻīyavāgidè".
avaru talamalai bèṭṭagaḻalli vāsisuva eḻu sahodara sahodariyariṃda baṃdavaru èṃdu heḻikòḻḻuttārè. avaru tamma sahodariyannu atyācāra māḍalu prayatnisida musliṃ āḍaḻitagārariṃda oḍihoda naṃtara, avaru nīlagiriya vividha bhāgagaḻalli nèlèsidaru. èraḍane sahodara hetappa, hòragè kèlasa māḍuttiddāga ibbaru toḍaru avara patniya melè atyācāravèsagi ātana sāmānugaḻannu tègèdukòṃḍu hogiddārè. avaru tamma ibbaru hèṇṇumakkaḻannu maduvèyādarè avarigè sahāya māḍalu òppikòṃḍa ibbaru bayalūru avara sahāyavannu koridaru. avaru toḍarannu kòṃdaru, mattu ā samayadalli grāmada nivāsigaḻu bayalūru mattu baḍaga hèṇṇumakkaḻiṃda baṃdavaru èṃdu heḻikòṃḍaru.

saṃskṛti

jillèyādyaṃta baḍagaru haṭṭigaḻu èṃdu karèyalpaḍuva sumāru 400 haḻḻigaḻalli vāsisuttiddārè. tuṃḍu (biḻi baṭṭèya tuṃḍu) mattu sīlè baḍagu mahiḻèyara uḍupina avibhājya aṃgavāgidè. 
baḍagaru tamma samudāyadalli maduvèyāguttārè mattu tammade āda vivāha saṃpradāyagaḻannu anusarisuttārè. avara pramukha habba dèvva habba. dèvva habbavu baḍugaḻa mūlada baggè gamanārha òḻanoṭagaḻannu òdagisuttadè. avaru maguvina jananadiṃda tamma sāṃskṛtika ācaraṇègaḻannu anusarisalu kèlavu niyamagaḻu mattu nibaṃdhanègaḻannu hòṃdiddārè mattu prauḍhāvasthè, maduvè, nāmakaraṇa samāraṃbha, eḻane tiṃgaḻa garbhāvasthè, gṛhapraveśa mattu aṃtimavāgi maraṇadaṃtaha kāryagaḻa mūlaka anusarisuttārè. avaru tamma eḻu saṃsthāpaka pūrvajarannu hèttappa athavā hetā èṃba hèsarinalli pūjisuttārè.
1900 ra daśakada āraṃbhadalli avaru śrī māriyammana devasthānada mūlaka atyaṃta gaṃbhīravāda pratijñè māḍidaru. idakkāgi snāna māḍi tèṃginakāyi, haṇṇu taṃdu prāṇiyannu kòṃdaru. talèyannu degulada mèṭṭiligè hāki eḻu aḍi dūradiṃda devasthānada mèṭṭiligè naḍèdu vigrahada muṃdè bèḻaguttidda dīpavannu naṃdisuttiddaru. nyāyālayadalli briṭiṣara nyāyādhīśaru saha ī abhyāsavannu anusarisuttārè mattu sāṃdarbhikavāgi ī ācaraṇèyannu māḍalu sākṣigaḻannu nyāyālayada adhikāriyòṃdigè avaru satyavannu heḻuttiddārè èṃdu khacitapaḍisikòḻḻalu kaḻuhisuttārè. iṃdigū avaru śrī māriyammanigè bahaḻa gauravavannu nīḍuttārè. epril‌nalli ūṭiya śrī māriyammana devasthānadalli avaru tamma saṃgīta mattu nṛtyakkè śrī māriyammana citraviruva kārannu èḻèyuva mūlaka kār utsavavannu ācarisuttārè.

bhāṣè
baḍaga bhāṣèyannu baḍaga samudāyadavaru mātanāḍuttārè. bhāṣè kannaḍakkè nikaṭa saṃbaṃdha hòṃdidè. pyāris‌nalliruva lyāsiṭò kaḻèda èraḍu daśakagaḻalli saṃgrahisida halavāru bagèya baḍaga kathègaḻu mattu hāḍugaḻannu hòṃdidè.

śikṣaṇa
halavāru baḍagaru bhārata sarkārada vividha bhāgagaḻalli adhikārigaḻāgiddārè. māji lokasabhā saṃsadè, divaṃgata śrīmati.akkamma devi, kālejiniṃda padavi paḍèda mòdala baḍaga mahiḻè mattu 1962 riṃda 1967 ravarègè nīlagiri lokasabhā kṣetravannu pratinidhisidaru. bèḻḻi lakṣmī rāmakṛṣṇan èṃè avaru samāja kāryadalli mòdala baḍaga mahiḻè snātakottara padavīdhararāgiddaru mattu tamiḻunāḍu rājya sarkārada ārogya mattu kuṭuṃba kalyāṇa ilākhèyalli sevè sallisida mòdala mahiḻā gèjèṭèḍ adhikāriyāgiddārè.

pariśiṣṭa paṃgaḍada sthiti
bhāratīya saṃvidhānada aḍiyalliruva pariśiṣṭa paṃgaḍagaḻa paṭṭiyalli baḍavara sthānamānavannu marusthāpisabekèṃba bahukālada beḍikèyidè. 1931 ra janagaṇatiya prakāra, briṭīṣ rāj avadhiyalli baḍagaru buḍakaṭṭugaḻa paṭṭiyalliddaru. svātaṃtryada naṃtara, baḍagagaḻu 1951 ra janagaṇatiya samayadalli pariśiṣṭa paṃgaḍada paṭṭiyalliddaru. ādarè naṃtara tègèduhākalāyitu.

sāmānya ullekhagaḻu
 bièl rais niṃda  bhāratada gèjèṭiyar,  1807.
 1807 ralli bukānan avariṃda maisūru, kènarā mattu malabār
 madrās ḍisṭrikṭ gajaṭer (di nīlagiri) ḍablyū.phrānsis, 1908
 havāmāna, nivāsigaḻu, utpādanè ityādigaḻa melina patragaḻu, dakṣiṇa bhāratada jems hau, 1826
 brīks, jèḍablū (1873), èn akauṃṭ āph di primiṭiv ṭraibs āph di nīlagiris; nīlagiri kaipiḍi, saṃpuṭa. i. puṭagaḻu 218-228; madrās jarn. vijñānada mattu liṭ. saṃpuṭa 8. puṭagaḻu 103-105;  madrās myūsiyaṃ bulèṭin, saṃpuṭa. ii., naṃ. i, pp. 1–7.
 hākiṃgs, pi. (1988). prācīnariṃda salahè, baḍaga gādègaḻu, prārthanègaḻu, śakunagaḻu mattu śāpagaḻa adhyayana. barlin mattu nyūyārk: mauṭan ḍi gruyṭar.
 hākiṃgs, pi. (1989). "nīlagiri jillèya sāṃskṛtika parisara vijñāna" pi. hākiṃgs‌nalli (saṃ), blū mauṃṭens: dakṣiṇa bhāratīya pradeśada janāṃgaśāstra mattu jaivika bhūgoḻa (puṭa. 360–376). navadèhali mattu nyūyārk: āks‌pharḍ yūnivarsiṭi près. 
 hākiṃgs, pi. (1999). bhūmiya bagègaḻu: baḍaga manèya racanè mattu janasaṃkhyāśāstra. navadèhali mattu thausaṃḍ oks,  siè: sej. 
 hākiṃgs, pi. (2001). "dakṣiṇa bhāratada baḍagara śavāgāra ācaraṇè". (phīlḍiyānā: mānavaśāstra, ènès, 32. ) cikāgo: phīlḍ myūsiyaṃ āph nyācural hisṭari.

ullekhagaḻu

janāṃgagaḻu
ಬಡಗರು