ಶಂಬೂಕ (, IAST : śambūka) ಎಂಬುದು ಒಂದು ಪ್ರಕ್ಷೇಪಿಸಿದ ಪಾತ್ರವಾಗಿದೆ, ಇದು ಮೂಲ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವುದಿಲ್ಲ ಆದರೆ ನಂತರದ ಸೇರ್ಪಡೆಯಾದ ಉತ್ತರ ಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ.    ಕಥೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಧರ್ಮವನ್ನು ಉಲ್ಲಂಘಿಸಿ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದ್ದಕ್ಕಾಗಿ ರಾಮನಿಂದ ಶೂದ್ರ ತಪಸ್ವಿಯಾದ ಶಂಬೂಕನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲಾಯಿತು, ಇದು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಮಗನ ಸಾವಿಗೆ ಕಾರಣವಾದ ಕೆಟ್ಟ ಕರ್ಮಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. 

ಈ ಕಥೆಯನ್ನು ನಂತರದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ರಚಿಸಲಾಗಿದೆ.      ಜೈನ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ, ಶಂಬೂಕನ ಕಥೆ ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅವನು ಶೂರ್ಪನಖಿಯ ಮಗ.

ಕಥೆ 
ಈ ಕಥೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ರಾಮನು ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಆಳುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ಒಬ್ಬ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ನ್ಯಾಯಾಲಯವನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸಿದನು ಮತ್ತು ರಾಮನ ದುರಾಡಳಿತದಿಂದ ತನ್ನ ಚಿಕ್ಕ ಮಗ ಸತ್ತನೆಂದು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಹೇಳಿದನು. ರಾಮನು ತಕ್ಷಣವೇ ತನ್ನ ಎಲ್ಲಾ ಮಂತ್ರಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಭೆಯನ್ನು ಕರೆದು ಇದರ ಕಾರಣವನ್ನು ವಿಚಾರಿಸಿದನು. ತಪಸ್ಸಿನ ನಿಯಮದ ಉಲ್ಲಂಘನೆಯಿಂದ ಇದು ಸಂಭವಿಸಿದೆ ಎಂದು ನಾರದ ಋಷಿ ಅವನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು. ಒಬ್ಬ ಶೂದ್ರನು ತಪಸ್ಸನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದನೆಂದು ನಾರದನು ಅವನಿಗೆ ತಿಳಿಸಿದನು. ಹಾಗೂ ಅದು ತ್ರೇತಾಯುಗದಲ್ಲಿ ನಿಷೇಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನು ಶೂದ್ರನನ್ನು ಹುಡುಕಲು ಹೋದನು ಮತ್ತು ಶಂಬೂಕನು ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಕಂಡುಕೊಂಡನು. ಶಂಬೂಕನು ಶೂದ್ರನೆಂದು ದೃಢಪಡಿಸಿದ ನಂತರ ರಾಮನು ಅವನನ್ನು ಕೊಂದನು. ದೇವರುಗಳು ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ರಾಮನನ್ನು ಶ್ಲಾಘಿಸಿದರು ಮತ್ತು ತಮ್ಮ ಹಿತಾಸಕ್ತಿಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿದ್ದಕ್ಕಾಗಿ ಮತ್ತು ಶೂದ್ರರಿಗೆ ವೈಯಕ್ತಿಕವಾಗಿ ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಅನುಮತಿಸದಿದ್ದಕ್ಕಾಗಿ ರಾಮನನ್ನು ಅಭಿನಂದಿಸಿದರು. ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಮಗನೂ ಪುನರುತ್ಥಾನಗೊಂಡನು.

ಮನ್ನಣೆ
ರವೀಂದ್ರನಾಥ ಟ್ಯಾಗೋರ್, ಮಹಾತ್ಮ ಗಾಂಧಿ ಮುಂತಾದ ಲೇಖಕರು ಶಂಬೂಕನ ಪಾತ್ರವನ್ನು ನಂತರದ ಅವಧಿಯ ಪ್ರಕ್ಷೇಪಣ ಮತ್ತು ಸೃಷ್ಟಿ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿದ್ದಾರೆ.   ಪುಷ್ಟಿಮಾರ್ಗ ವೈಷ್ಣವ ಸಂಪ್ರದಾಯವು ರಾಮಾಯಣವು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಶಬರಿಯಂತಹ ಇತರ ಶೂದ್ರರನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಶಂಬೂಕನು ರಾಮನ ಗಮನವನ್ನು ಸೆಳೆಯಲು ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಧರ್ಮವನ್ನು ಉಲ್ಲಂಘಿಸಿದನು ಮತ್ತು ಅವನ ಶಿರಚ್ಛೇದನಗೊಂಡಾಗ ಮೋಕ್ಷವನ್ನು ಪಡೆದನು.  ಕನ್ನಡದ ಖ್ಯಾತ ಕವಿ ಕುವೆಂಪು, ಶೂದ್ರ ತಪಸ್ವಿ ಎಂಬ ತನ್ನ ನಾಟಕದಲ್ಲಿ, ಶಂಬೂಕನನ್ನು ಶಿಕ್ಷಿಸುವ ಮೂಲಕ ರಾಮನು ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಬೇಕು ಮತ್ತು ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಶಂಬೂಕನನ್ನು ಧರ್ಮನಿಷ್ಠ ಮತ್ತು ಶ್ರದ್ಧಾವಂತ ಋಷಿಯಾಗಿ ಶೋಷಣೆಯಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು ಎಂದು ತೋರಿಸಿದರು. ಮತ್ತು ಆ ಮೂಲಕ ಕಥೆಯನ್ನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ವಿಮರ್ಶೆಯಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಿದರು.

ಜಾತಿ ನಿರ್ಮೂಲನೆ ಎಂಬ ತಮ್ಮ ಮೂಲ ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಬಿ. ಆರ್. ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಅವರು ವರ್ಣ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಟೀಕಿಸುತ್ತಾ ಶಂಬೂಕನ ಕಥೆಯನ್ನು ಎತ್ತಿ ತೋರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಜನರನ್ನು ನಾಲ್ಕು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ವರ್ಗಗಳಾಗಿ ನಿಖರವಾಗಿ ವರ್ಗೀಕರಿಸುವುದು ಅಸಾಧ್ಯವೆಂದು ಅವರು ವಾದಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅಪರಾಧಿಯನ್ನು ಶಿಕ್ಷಿಸದ ಹೊರತು, ಪುರುಷರು ತಮ್ಮ ವರ್ಗಗಳಿಗೆ ಅಂಟಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ ಅಂದರೆ ಇಡೀ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಕುಸಿಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ಅವರು ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ. ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ, ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಪ್ರಕಾರ, ರಾಮನು ಶಂಬೂಕನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ ಮೂಲಕ ತನ್ನ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಪರಾಧ ನಡೆಯದಂತೆ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.   

ಕೆ. ಆರ್. ರಾಜು ಶಂಬೂಕನ ಕಥೆಯನ್ನು ಕ್ಷುಲ್ಲಕ ಮತ್ತು ದುರುದ್ದೇಶಪೂರಿತವಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ಕರೆದರು.  ವಿದ್ವಾಂಸ ಎನ್. ಎಂ. ಚಕ್ರವರ್ತಿ, ಉತ್ತರಕಾಂಡವನ್ನು ಪ್ರಕ್ಷೇಪಣವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಶಂಬೂಕನ ಕಥೆಯನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅಸಮರ್ಥನೀಯ ಎಂದು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.

ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು 

ರಾಮಾಯಣದ ಪಾತ್ರಗಳು
ವಿಕಿ ಇ-ಲರ್ನಿಂಗ್‍ನಲ್ಲಿ ತಯಾರಿಸಿದ ಲೇಖನ
śaṃbūka (, IAST : śambūka) èṃbudu òṃdu prakṣepisida pātravāgidè, idu mūla vālmīki rāmāyaṇadalli kaṃḍubaruvudilla ādarè naṃtarada serpaḍèyāda uttara kāṃḍadalli kaṃḍubaruttadè.    kathèya prakāra, dharmavannu ullaṃghisi tapassannu māḍalu prayatnisiddakkāgi rāmaniṃda śūdra tapasviyāda śaṃbūkanannu kòllalāyitu, idu brāhmaṇana magana sāvigè kāraṇavāda kèṭṭa karmakkè kāraṇavāyitu. 

ī kathèyannu naṃtarada avadhiyalli racisalāgidè.      jaina sāhityadalli, śaṃbūkana kathè vibhinnavāgidè mattu avanu śūrpanakhiya maga.

kathè 
ī kathèya prakāra, rāmanu ayodhyèyannu āḻuttiddāga, òbba brāhmaṇa nyāyālayavannu saṃparkisidanu mattu rāmana durāḍaḻitadiṃda tanna cikka maga sattanèṃdu èllarigū heḻidanu. rāmanu takṣaṇave tanna èllā maṃtrigaḻòṃdigè sabhèyannu karèdu idara kāraṇavannu vicārisidanu. tapassina niyamada ullaṃghanèyiṃda idu saṃbhavisidè èṃdu nārada ṛṣi avanigè heḻidaru. òbba śūdranu tapassannu māḍuttiddanèṃdu nāradanu avanigè tiḻisidanu. hāgū adu tretāyugadalli niṣedhisalpaṭṭitu. āddariṃda rāmanu śūdranannu huḍukalu hodanu mattu śaṃbūkanu tapassu māḍuttidda sthaḻavannu kaṃḍukòṃḍanu. śaṃbūkanu śūdranèṃdu dṛḍhapaḍisida naṃtara rāmanu avanannu kòṃdanu. devarugaḻu ī kāryakkāgi rāmanannu ślāghisidaru mattu tamma hitāsaktigaḻannu rakṣisiddakkāgi mattu śūdrarigè vaiyaktikavāgi svargavannu paḍèyalu anumatisadiddakkāgi rāmanannu abhinaṃdisidaru. brāhmaṇana maganū punarutthānagòṃḍanu.

mannaṇè
ravīṃdranātha ṭyāgor, mahātma gāṃdhi muṃtāda lekhakaru śaṃbūkana pātravannu naṃtarada avadhiya prakṣepaṇa mattu sṛṣṭi èṃdu parigaṇisiddārè.   puṣṭimārga vaiṣṇava saṃpradāyavu rāmāyaṇavu kāḍinalli vāsisuttidda śabariyaṃtaha itara śūdrarannu ullekhisuttadè èṃdu sūcisuttadè. āddariṃda śaṃbūkanu rāmana gamanavannu sèḻèyalu uddeśapūrvakavāgi dharmavannu ullaṃghisidanu mattu avana śiracchedanagòṃḍāga mokṣavannu paḍèdanu.  kannaḍada khyāta kavi kuvèṃpu, śūdra tapasvi èṃba tanna nāṭakadalli, śaṃbūkanannu śikṣisuva mūlaka rāmanu tanna kartavyavannu nirvahisabeku mattu ekakāladalli śaṃbūkanannu dharmaniṣṭha mattu śraddhāvaṃta ṛṣiyāgi śoṣaṇèyiṃda rakṣisabeku èṃdu torisidaru. mattu ā mūlaka kathèyannu brāhmaṇara vimarśèyāgi parivartisidaru.

jāti nirmūlanè èṃba tamma mūla kṛtiyalli bi. ār. aṃbeḍkar avaru varṇa vyavasthèyannu ṭīkisuttā śaṃbūkana kathèyannu ètti torisiddārè. janarannu nālku nirdiṣṭa vargagaḻāgi nikharavāgi vargīkarisuvudu asādhyavèṃdu avaru vādisuttārè. aparādhiyannu śikṣisada hòratu, puruṣaru tamma vargagaḻigè aṃṭikòḻḻuvudilla aṃdarè iḍī vyavasthèyu kusiyuttadè èṃdu avaru vivarisuttārè. rāmāyaṇadalli, aṃbeḍkar prakāra, rāmanu śaṃbūkanannu kòlluva mūlaka tanna rājyadalli aparādha naḍèyadaṃtè noḍikòḻḻuttānè.   

kè. ār. rāju śaṃbūkana kathèyannu kṣullaka mattu duruddeśapūritavāgi nirmisalāgidè èṃdu karèdaru.  vidvāṃsa èn. èṃ. cakravarti, uttarakāṃḍavannu prakṣepaṇavèṃdu parigaṇisuttārè mattu śaṃbūkana kathèyannu saṃpūrṇavāgi asamarthanīya èṃdu kaṃḍukòḻḻuttārè.

ṭippaṇigaḻu 

rāmāyaṇada pātragaḻu
viki i-larniṃg‍nalli tayārisida lekhana
ಶಂಬೂಕ