ರಾಜಾರಾನಿ ದೇವಾಲಯವು 11 ನೇ ಶತಮಾನದ ಹಿಂದೂ ದೇವಾಲಯವಾಗಿದ್ದು, ಭಾರತದ ಒಡಿಶಾ ರಾಜ್ಯದ ರಾಜಧಾನಿ ಭುವನೇಶ್ವರದಲ್ಲಿದೆ.

ಅವಲೋಕನ 
ಈ ದೇವಾಲಯ ಮೂಲತಃ ಇಂದ್ರೇಶ್ವರ ಎಂದು ಪರಿಚಿತವಾಗಿತ್ತು ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ. ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರು ಮತ್ತು ದಂಪತಿಗಳ ಕಾಮಪ್ರಚೋದಕ ಕೆತ್ತನೆಗಳಿಂದಾಗಿ ಇದನ್ನು ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ "ಪ್ರೇಮ ದೇವಾಲಯ" ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಜಾರಾನಿ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ಪಂಚರಥ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಎರಡು ರಚನೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಎತ್ತರದ ವೇದಿಕೆಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ: ವಿಮಾನ (ಪವಿತ್ರ ಸ್ಥಳ) ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಕೇಂದ್ರ ಗುಡಿಯು  ಎತ್ತರವಿರುವ ಅದರ ಛಾವಣಿಯ ಮೇಲೆ ಬಡಾವನ್ನು (ವಕ್ರರೇಖೀಯ ಶಿಖರ) ಹೊಂದಿದೆ, ಮತ್ತು ಪಿರಮಿಡ್ ಛಾವಣಿಯಿರುವ ಜಗಮೋಹನ ಎಂಬ ವೀಕ್ಷಣಾ ಸಭಾಂಗಣವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಈ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ "ರಾಜಾರಾನಿ" ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಮಂಕಾದ ಕೆಂಪು ಮತ್ತು ಹಳದಿ ಮರಳುಗಲ್ಲಿನಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ಗರ್ಭಗುಡಿಯೊಳಗೆ ಯಾವುದೇ ವಿಗ್ರಹಗಳಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇದು ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮದ ಯಾವುದೇ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಪಂಥದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿಲ್ಲ ಆದರೆ ಮಾಡಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ವಿಶಾಲವಾಗಿ ಶೈವಪಂಥೀಯ ಎಂದು ಇದನ್ನು ವರ್ಗೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಇತಿಹಾಸ 
ಶಿಲ್ಪೀಯ ವಾಸ್ತುಕಲಾ ಶೈಲಿಯನ್ನು ಆಧರಿಸಿ, ದೇವಾಲಯವು 11 ನೇ ಶತಮಾನದ ಮಧ್ಯಭಾಗದ್ದೆಂದು ಕಾಲನಿರ್ಧಾರ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಬ್ರೌನ್ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ಅನಂತ ವಾಸುದೇವ್ ದೇವಾಲಯದ ಜೊತೆಗೆ 11 ನೇ-12 ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಇರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಒರಿಸ್ಸಾ ದೇವಾಲಯಗಳ ಮತ್ತೊಂದು ಸಮೀಕ್ಷೆಯನ್ನು 1953ರಲ್ಲಿ ನಡೆಸಿದ ಎಸ್.ಕೆ.ಸರಸ್ವತಿ ಇದೇ ಕಾಲವನ್ನು ನೀಡಿದರು. ಒಡಿಶಾ ದೇವಾಲಯಗಳ ಸಮಗ್ರ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ ಮಾಡಿದ ಪಾಣಿಗ್ರಾಹಿ, ಲಿಂಗರಾಜ ದೇವಾಲಯ ಮತ್ತು ಮುಕ್ತೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯದ ನಡುವಿನ ಅನಿರ್ದಿಷ್ಟ ದಿನಾಂಕವನ್ನು ಇದಕ್ಕೆ ನೀಡುತ್ತಾರೆ. ದೇವಾಲಯದ ನಿರ್ಮಾಣವು ಸುಮಾರು 1105 ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು ಎಂದು ಫರ್ಗುಸನ್ ನಂಬುತ್ತಾರೆ. ಲಿಂಗರಾಜ ದೇವಾಲಯದ ಸಮಯದಲ್ಲಿಯೇ ಈ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ಜಾರ್ಜ್ ಮಿಶೆಲ್ ನಂಬುತ್ತಾರೆ. ರಾಜಾರಾನಿ ದೇವಾಲಯವು ಸರಿಸುಮಾರು ಪುರಿಯ ಜಗನ್ನಾಥ ದೇವಾಲಯದ ಅವಧಿಗೆ  ಸೇರಿದೆ. ಮಧ್ಯ ಭಾರತದ ಇತರ ದೇವಾಲಯಗಳ ವಾಸ್ತುಕಲೆಯು ಈ ದೇವಾಲಯದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡಿತು. ಈ ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ಗಮನಾರ್ಹವಾದವುಗಳೆಂದರೆ ಖಜುರಾಹೊ ದೇವಾಲಯಗಳು ಮತ್ತು ಕಡವಾದಲ್ಲಿನ ತೋಟೇಶ್ವರ ಮಹಾದೇವ ದೇವಾಲಯ. ಶೈಲಿಯನ್ನು ಆಧರಿಸಿ ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಮಧ್ಯ ಭಾರತದಿಂದ ಒಡಿಶಾಗೆ ವಲಸೆ ಬಂದ ಸೋಮವಂಶಿ ರಾಜರು ಈ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿರಬಹುದು ಎಂದು ವಿದ್ವಾಂಸರು ನಂಬುತ್ತಾರೆ. ರಾಜಾರಾನಿ ದೇವಸ್ಥಾನವನ್ನು ಭಾರತೀಯ ಪುರಾತತ್ವ ಸರ್ವೇಕ್ಷಣೆಯು (ASI) ಪ್ರವೇಶ ಚೀಟಿಯುಳ್ಳ ಸ್ಮಾರಕವಾಗಿ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ.

ವಾಸ್ತುಕಲೆ 

ಒಡಿಶಾದ ದೇವಾಲಯಗಳು ಎರಡು ಭಾಗಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ ಅವುಗಳೆಂದರೆ ಪವಿತ್ರ ಸ್ಥಳ (ವಿಮಾನ) ಮತ್ತು ಇನ್ನೊಂದು ಯಾತ್ರಿಕರು ಅದನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸುವ ಸ್ಥಳ (ಜಗಮೋಹನ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ). ಭುವನೇಶ್ವರದಲ್ಲಿನ ಕೆಲವು ಹಳೆಯ ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವಂತೆ ಆರಂಭಿಕ ವಿಮಾನವುಳ್ಳ ದೇವಾಲಯಗಳು ಜಗಮೋಹನವಿಲ್ಲದೆ ಇದ್ದವು. ಆದರೆ ನಂತರದ ದೇವಾಲಯಗಳು ಎರಡು ಹೆಚ್ಚುವರಿ ರಚನೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದವು ಅವುಗಳೆಂದರೆ ನಟ-ಮಂಡಪ (ಉತ್ಸವದ ಸಭಾಂಗಣ) ಮತ್ತು ಭೋಗ-ಮಂಡಪ (ಅರ್ಪಣೆಗಳ ಸಭಾಂಗಣ). ವಿಮಾನದ ನಕಾಸೆ ಚೌಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಗೋಡೆಗಳು ಮುಂಚಾಚಿಕೊಂಡಿರುವ ಭಾಗಗಳಿಂದ ವೈವಿಧ್ಯಮಯವಾಗಿವೆ (ರಥಗಳು ಅಥವಾ ಪಗಗಳು ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತವೆ). ಆಮಲಕ (ಮಸ್ತಕ ಎಂದೂ ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ) ಎಂಬ ಅಂಚಿನ ಮೇಲೆ ಏಣುಗೆರೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಕಲ್ಲಿನ ಚಕ್ರವನ್ನು ದೇವಾಲಯದ ಬಡಾದ (ಗೋಪುರ) ಮೇಲೆ ಇರಿಸಲಾಗಿದೆ. ರಾಜಾರಾನಿ ದೇವಾಲಯವು ಎತ್ತರದ ವೇದಿಕೆಯ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿದೆ. ಈ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ "ರಾಜಾರಾನಿ" ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಮಂದ ಕೆಂಪು ಮತ್ತು ಹಳದಿ ಮರಳುಗಲ್ಲಿನಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ.

ವಿಮಾನ 
ಇದು 18 ಮೀ ಎತ್ತರದ ವಕ್ರರೇಖೀಯ ಮೇಲ್ನಿರ್ಮಾಣವಿರುವ (ರೇಖಾ ಶಿಖರ) ಪಂಚರಥ ನಕಾಸೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ವಿಮಾನವು (ಗೋಪುರ) ಇಮ್ಮಡಿ ಕಲಶದಂತಹ ಘಟಕಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಚಿಕಣಿ ಗೋಪುರಗಳ ಸಮೂಹದಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ ಮತ್ತು ದುಂಡಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಇದು ಭುವನೇಶ್ವರದಲ್ಲಿರುವ ಇತರ ದೇವಾಲಯಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿದೆ ಆದರೆ ಖಜುರಾಹೊ ದೇವಾಲಯಗಳ ಗೋಪುರಗಳಂತಿದೆ. ದೇವಾಲಯವು ಮೂರು ಕಾರಣೆಗಳಿರುವ ಪಾಯದ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಇತರ ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಮೂರು ವಿಭಾಗಗಳ ಬದಲಿಗೆ ಬಡಾ ಐದು ವಿಭಾಗಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ನೆಲಮಾಳಿಗೆಯಿಂದ ವಿಮಾನವು  ಏರುತ್ತದೆ. ವಿಮಾನ ದ ಅಳತೆ  *  ಒಳಗಿನಿಂದ,  *  ಹೊರಗಿನಿಂದ. ಇದರ ಶಿಖರವು ಗೋಪುರದ ಅಡ್ಡಪಟ್ಟಿಯಿಂದ ಹೊರಹೊಮ್ಮುವ ಸಣ್ಣಗೋಪುರಗಳ ಸಮೂಹಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ (ಗೋಪುರದ ಪ್ರತಿಕೃತಿ). ದೇವಾಲಯವು ಪಂಚಾಂಗ ಬಡಾ ಅಥವಾ ಐದು ವಿಭಾಗಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಅವುಗಳೆಂದರೆ, ಪಭಾಗ, ತಲಜಂಘ, ಬಂಧನ, ಉಪರಾಜಂಘ ಮತ್ತು ಬರಂಡ . ಪಭಾಗ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಅತಿ ಕೆಳಗಿನ ವಿಭಾಗವು ಐದು ಅಲಂಕಾರಿಕ ಕಾರಣೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಅವುಗಳೆಂದರೆ, ಖುರ, ಕುಂಭ, ಪಟ್ಟ, ಕಾಣಿ ಮತ್ತು ಬಸಂತ. ದೇವಾಲಯದ ಮೇಲ್ವಿನ್ಯಾಸವು (ಗಂಡಿ) ಹಲವಾರು ಚಿಕಣಿ ಗೋಪುರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ (ಅಂಗಶಿಖರಗಳು). ಮೇಲ್ವಿನ್ಯಾಸವನ್ನು ಆಮಲಕ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಅರೆಗೊಳವಿಗಳುಳ್ಳ ಬಿಲ್ಲೆಯಾಕಾರದ ವಾಸ್ತುಕಲಾ ತುಣುಕಿನಿಂದ ಕಿರೀಟವನ್ನು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಕಿರೀಟದ ಅಂತಿಮ ರೂಪವಾಗಿ ಹೂದಾನಿ (ಕಳಶ) ಅದರ ಮೇಲೆ ಬರುತ್ತದೆ.

ಜಗಮೋಹನ 

ಜಗಮೋಹನವು (ಮುಖಮಂಟಪ) ಒಂದು ಪಿರಮಿಡ್ ರಚನೆಯನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದರೂ, ತನ್ನದೇ ಆದ ಸಂಪೂರ್ಣ ರಚನೆಯ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ಇನ್ನೂ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಗಿದೆ. 1903 ರಲ್ಲಿ ಇದು ಅವಶೇಷಗಳಾಗಿ ಕುಸಿದಾಗ ಇದನ್ನು ದುರಸ್ತಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಜಗಮೋಹನದ ಅಳತೆ ಒಳಗಿನಿಂದ  *  ಮತ್ತು ಹೊರಗಿನಿಂದ  * . ಅಂತಸ್ತುಗಳುಳ್ಳ (ಪಿಢಾ) ಜಗಮೋಹನ ಮತ್ತು ಒಳಭಾಗವು ಸರಳವಾಗಿದೆ, ಪ್ರಾಯಶಃ ಇದನ್ನು ಅಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಬಿಡಲಾಗಿದೆ. ಹಿಂದಿನ ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಇದ್ದ ಆಯತಾಕಾರದ ನಕ್ಷೆಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಜಗಮೋಹನದ ನಕ್ಷೆಯು ಚೌಕವಾಗಿದೆ.

ಶಿಲ್ಪಗಳು 

ಮುಕ್ತೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯದ ಶಿಲ್ಪಗಳಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲದ ಗಹನತೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿನ ಶಿಲ್ಪಗಳು ಹೊಂದಿವೆ. ಸ್ವಲ್ಪ ಮುಂದೆ ಚಾಚಿಕೊಂಡಿರುವ ಪ್ರವೇಶದ್ವಾರವು ಎಡಭಾಗದಲ್ಲಿ ನಾಗನಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ದುಂಡಗಿನ ದಪ್ಪ ಕಂಬಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಅಷ್ಟದಿಕ್ಪಾಲಕರು ದೇವಾಲಯದ ಬುಡದಿಂದ ಎಂಟು ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣಾಕಾರವಾಗಿ ಮುಖಮಂಟಪ ಮತ್ತು ಡ್ಯೂಲ್ ಸುತ್ತಲೂ ಹೆಬ್ಬಾಗಿಲಿನಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗಿ ತೋರಣ (ಪ್ರವೇಶದ್ವಾರ) ದಲ್ಲಿ ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುವವರೆಗೆ ಮುಂದೆ ಚಾಚಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಇತರ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಶಿಲ್ಪಗಳೆಂದರೆ ನಾಗ-ನಾಗಿ ಸ್ತಂಭ, ಪ್ರವೇಶ ದ್ವಾರದ ಬಾಗಿಲುವಾಡದ ಭಾಗಗಳ ಮೇಲೆ ಶೈವ ದ್ವಾರಪಾಲರು ಮತ್ತು ಪ್ರವೇಶದ್ವಾರದ ಉತ್ತರಂಗದ ಮೇಲೆ ಲಕುಲೀಸ. ಇದರ ಮೇಲೆ ನವಗ್ರಹಗಳ ಒತ್ತು ಜಂತಿಯಿದೆ. ಸಂರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ದೇವಾಲಯದ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಶಿಲ್ಪಗಳೆಂದರೆ ಕನಿಕಾದ ಮಧ್ಯದ ಮುಂಭಾಗದ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿರುವ ಅಷ್ಟದಿಕ್ಪಾಲರು. ಇವು ಅರೆ ಪಾರದರ್ಶಕ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿರುವಂತೆ ಬಡಾದ ಜಂಘಾ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ವರುಣನ ವಿಗ್ರಹವು ಅಖಂಡವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದರ ದೇಹದ ಅಲಂಕರಣ, ಕೇಶಾಲಂಕಾರ ಮತ್ತು ಮುಖಭಾವಕ್ಕೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಶಿವ, ನಟರಾಜ ಮತ್ತು ಪಾರ್ವತಿಯರ ವಿವಾಹದ ದೃಶ್ಯಗಳು ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಭಕ್ತಗಣ ಹೊಂದಿರುವ ವಿಗ್ರಹಗಳಾಗಿವೆ. ಗರ್ಭಗುಡಿಯ ಗೋಡೆಗಳನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸುವ ಎತ್ತರದ, ತೆಳ್ಳಗಿನ, ಅತ್ಯಾಧುನಿಕ ನಾಯಿಕಾಗಳನ್ನು ವಿವಿಧ ಪಾತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಮನಃಸ್ಥಿತಿಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಣಯಾಸಕ್ತ ಚೇಷ್ಟೆ ಮಾಡುತ್ತಿರುವಂತೆ ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅವರು ಕೃಶನಾದ ತಪಸ್ವಿಯಿಂದ ತಲೆ ತಿರುಗಿಸುತ್ತಿರುವುದು, ತನ್ನ ಮಗುವನ್ನು ಮುದ್ದಿಸುತ್ತಿರುವುದು, ಮರದ ಕೊಂಬೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದಿಕೊಂಡಿರುವುದು, ತನ್ನ ಶೌಚಾಲಯಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಿರುವುದು, ಕನ್ನಡಿಯಲ್ಲಿ ನೋಡುತ್ತಿರುವುದು, ತನ್ನ ಕಾಲುಂಗುರವನ್ನು ತೆಗೆಯುತ್ತಿರುವುದು, ತನ್ನ ಮುದ್ದಿನ ಹಕ್ಕಿಯನ್ನು ಮುದ್ದಿಸುತ್ತಿರುವುದು ಮತ್ತು ವಾದ್ಯ ನುಡಿಸುತ್ತಿರುವಂತಹ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದಾರೆ. ಉಪರಾಜಾಂಘದ ಮುಂದೆ ಚಾಚಿಕೊಂಡಿರುವ ಭಾಗಗಳ ಮೇಲೆ ಎತ್ತರದ ಉಬ್ಬುಗಳಲ್ಲಿ ಕೆತ್ತಲಾದ ಕಾಮಪ್ರಚೋದಕ (ಮಿಥುನ) ಆಕೃತಿಗಳೂ ಇವೆ. ಇತರ ಅಲಂಕಾರಿಕ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ವ್ಯಾಲ, ಜಾಗೃತ ಮತ್ತು ಗಜಕ್ರಾಂತದ ಆಕಾರದಲ್ಲಿ ಕೆತ್ತಲಾಗಿದೆ. ಸುರುಳಿ ವಿನ್ಯಾಸಗಳು ಎಲೆಗಳು, ಬಳ್ಳಿಗಳು ಮತ್ತು ವನಲತೆ ಬಗೆಯವು. ಪ್ರತಿಯೊಂದೂ ಯಾವುದೇ ಕಾಂಡ ಅಥವಾ ಬಳ್ಳಿಯಿಂದ ಮುಕ್ತವಾದ ಸೊಂಪಾದ ಎಲೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಇದು ಹಿಂದೂ ದೇವಾಲಯವಾಗಿದೆ.

ಧಾರ್ಮಿಕ ಮಹತ್ವ 

ದೇವಾಲಯದ ಖುರಪೃಷ್ಠವನ್ನು (ಮೇಲಿನ ಸ್ತಂಭ) ದಳಗಳಿರುವ ಕಮಲದಂತೆ ಕೆತ್ತಲಾಗಿದೆ. ದೇವಾಲಯವು ಪ್ರಾಯಶಃ ವಿಷ್ಣುವಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿತವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಗಾಂಗುಲಿ ವರ್ಣಿಸಿದರು. ಭುವನೇಶ್ವರದಲ್ಲಿರುವ ಹೆಚ್ಚಿನ ಶಿವ ದೇವಾಲಯಗಳ ಹೆಸರುಗಳು "ಈಶ್ವರ" ದೊಂದಿಗೆ ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ - ಪರಶುರಾಮೇಶ್ವರ, ಬ್ರಹ್ಮೇಶ್ವರ ಮತ್ತು ಮಿತ್ರೇಶ್ವರ ಇತ್ಯಾದಿ. ಆದರೆ ರಾಜಾರಾನಿ ದೇವಸ್ಥಾನವು ಒಂದು ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ ಹೆಸರನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ ಮತ್ತು ಗರ್ಭಗುಡಿಯೊಳಗೆ ಯಾವುದೇ ದೇವತೆಯ ಮೂರ್ತಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿಲ್ಲ. ಶೈವ ದ್ವಾರಪಾಲಕರ ಉಪಸ್ಥಿತಿಯಂತಹ ಶೈವ ಮೂಲವನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ದೇವಾಲಯದ ಕೆಲವು ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳಿವೆ, ಪ್ರಚಂಡ ಹಾಗೂ ಚಂಡ, ಜಟಾಮುಖವಿರುವ ದ್ವಾರಪಾಲ ಮತ್ತು ತಲೆಬುರುಡೆಗಳ ಹಾರ ಹಾಗೂ ಹಾವು. ಏಕಮ್ರ ಪುರಾಣದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ, ಈ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ಮೂಲತಃ ಇಂದ್ರೇಶ್ವರ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು ಮತ್ತು ಇದನ್ನು ಸಿದ್ಧೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯದ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ನೆಲೆಗೊಳಿಸಲಾಗಿತ್ತು ಎಂದು ಕೆ.ಸಿ. ಪಾಣಿಗ್ರಾಹಿ ನಂಬುತ್ತಾರೆ. ತನ್ನ ಶಿಷ್ಯರೊಂದಿಗೆ ಶೈವ ಪಂಥದ ಪಾಶುಪಥ ಪಂಥದ ಸ್ಥಾಪಕನಾದ ಲಕುಲೀಶನ ವಿಗ್ರಹವು ಯೋಗಮುದ್ರದೊಂದಿಗೆ ಕುಳಿತಿರುವ ಭಂಗಿಯಲ್ಲಿ, ಜಗಮೋಹನದ ಉತ್ತರಂಗದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಲಕುಲೀಶನ ವಿಗ್ರಹಗಳ ಎರಡೂ ಬದಿಯಲ್ಲಿ ಎಂಟು ಗಡ್ಡವುಳ್ಳ ಯತಿಗಳ ವಿಗ್ರಹಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮುಖ್ಯ ದೇವಾಲಯದ ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಫಲಕಗಳಿದ್ದು, ಇವು ಶಿವನು ತನ್ನ ಪತ್ನಿ ಪಾರ್ವತಿಯ ಜೊತೆಗೆ ಸಂಗೀತ ವಾದ್ಯಗಳನ್ನು ನುಡಿಸುತ್ತಿರುವ ಪರಿಚಾರಕರೊಂದಿಗೆ ನೃತ್ಯ ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ವಿಗ್ರಹಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಶಿವ ಮತ್ತು ಪಾರ್ವತಿಯರ ವಿವಾಹವನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುವ ಕೆತ್ತನೆಯು ಪಶ್ಚಿಮ ಭಾಗದಲ್ಲಿದೆ ಕೇಂದ್ರ ಕುಹರದ ಕೆಳಗೆ. ಪ್ರವೇಶದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ನಾಗ ಮತ್ತು ನಾಗಿಣಿಯ ಉಪಸ್ಥಿತಿಯು ದೇವಾಲಯದೊಂದಿಗೆ ರಾಜ ಮತ್ತು ರಾಣಿಯರು ಸಂಬಂಧಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬ ಸ್ಥಳೀಯ ನಂಬಿಕೆಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಇದು ರಾಜಾರಾನಿ ಎಂಬ ಹೆಸರಿಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಆದರೆ ಈ ನಂಬಿಕೆಯನ್ನು ಇತಿಹಾಸಕಾರರು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ.

ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು

ಉಲ್ಲೇಖಗಳು

ಹೊರಗಿನ ಕೊಂಡಿಗಳು 
https://www.lingaraj-temple.com/rajarani-temple/ 

ಭುವನೇಶ್ವರದಲ್ಲಿರುವ ಹಿಂದೂ ದೇವಸ್ಥಾನಗಳು
ಒರಿಸ್ಸಾ
rājārāni devālayavu 11 ne śatamānada hiṃdū devālayavāgiddu, bhāratada òḍiśā rājyada rājadhāni bhuvaneśvaradallidè.

avalokana 
ī devālaya mūlataḥ iṃdreśvara èṃdu paricitavāgittu èṃdu naṃbalāgidè. devālayadalli mahiḻèyaru mattu daṃpatigaḻa kāmapracodaka kèttanègaḻiṃdāgi idannu sthaḻīyavāgi "prema devālaya" èṃdu karèyalāguttadè. rājārāni devālayavannu paṃcaratha śailiyalli èraḍu racanègaḻòṃdigè èttarada vedikèyalli nirmisalāgidè: vimāna (pavitra sthaḻa) èṃdu karèyalpaḍuva keṃdra guḍiyu  èttaraviruva adara chāvaṇiya melè baḍāvannu (vakrarekhīya śikhara) hòṃdidè, mattu piramiḍ chāvaṇiyiruva jagamohana èṃba vīkṣaṇā sabhāṃgaṇavannu hòṃdidè. ī devālayavannu sthaḻīyavāgi "rājārāni" èṃdu karèyalpaḍuva maṃkāda kèṃpu mattu haḻadi maraḻugalliniṃda nirmisalāgidè. garbhaguḍiyòḻagè yāvude vigrahagaḻilla. āddariṃda idu hiṃdū dharmada yāvude nirdiṣṭa paṃthadòṃdigè saṃbaṃdha hòṃdilla ādarè māḍagaḻa ādhārada melè viśālavāgi śaivapaṃthīya èṃdu idannu vargīkarisalāgidè.

itihāsa 
śilpīya vāstukalā śailiyannu ādharisi, devālayavu 11 ne śatamānada madhyabhāgaddèṃdu kālanirdhāra māḍalāgidè. braun devālayavannu anaṃta vāsudev devālayada jòtègè 11 ne-12 ne śatamānadalli irisuttārè. òrissā devālayagaḻa mattòṃdu samīkṣèyannu 1953ralli naḍèsida ès.kè.sarasvati ide kālavannu nīḍidaru. òḍiśā devālayagaḻa samagra viśleṣaṇè māḍida pāṇigrāhi, liṃgarāja devālaya mattu mukteśvara devālayada naḍuvina anirdiṣṭa dināṃkavannu idakkè nīḍuttārè. devālayada nirmāṇavu sumāru 1105 ralli prāraṃbhavāyitu èṃdu phargusan naṃbuttārè. liṃgarāja devālayada samayadalliye ī devālayavannu nirmisalāgidè èṃdu jārj miśèl naṃbuttārè. rājārāni devālayavu sarisumāru puriya jagannātha devālayada avadhigè  seridè. madhya bhāratada itara devālayagaḻa vāstukalèyu ī devālayadiṃda huṭṭikòṃḍitu. ī vargadalli gamanārhavādavugaḻèṃdarè khajurāhò devālayagaḻu mattu kaḍavādallina toṭeśvara mahādeva devālaya. śailiyannu ādharisi ī avadhiyalli madhya bhāratadiṃda òḍiśāgè valasè baṃda somavaṃśi rājaru ī devālayavannu nirmisirabahudu èṃdu vidvāṃsaru naṃbuttārè. rājārāni devasthānavannu bhāratīya purātatva sarvekṣaṇèyu (ASI) praveśa cīṭiyuḻḻa smārakavāgi nirvahisuttadè.

vāstukalè 

òḍiśāda devālayagaḻu èraḍu bhāgagaḻannu hòṃdivè avugaḻèṃdarè pavitra sthaḻa (vimāna) mattu innòṃdu yātrikaru adannu vīkṣisuva sthaḻa (jagamohana èṃdu karèyalpaḍuttadè). bhuvaneśvaradallina kèlavu haḻèya devālayagaḻalli kaṃḍubaruvaṃtè āraṃbhika vimānavuḻḻa devālayagaḻu jagamohanavilladè iddavu. ādarè naṃtarada devālayagaḻu èraḍu hèccuvari racanègaḻannu hòṃdiddavu avugaḻèṃdarè naṭa-maṃḍapa (utsavada sabhāṃgaṇa) mattu bhoga-maṃḍapa (arpaṇègaḻa sabhāṃgaṇa). vimānada nakāsè caukavāgidè mattu goḍègaḻu muṃcācikòṃḍiruva bhāgagaḻiṃda vaividhyamayavāgivè (rathagaḻu athavā pagagaḻu èṃdu karèyalpaḍuttavè). āmalaka (mastaka èṃdū karèyalpaḍuttadè) èṃba aṃcina melè eṇugèrègaḻannu hòṃdiruva kallina cakravannu devālayada baḍāda (gopura) melè irisalāgidè. rājārāni devālayavu èttarada vedikèya melè niṃtidè. ī devālayavannu sthaḻīyavāgi "rājārāni" èṃdu karèyalpaḍuva maṃda kèṃpu mattu haḻadi maraḻugalliniṃda nirmisalāgidè.

vimāna 
idu 18 mī èttarada vakrarekhīya melnirmāṇaviruva (rekhā śikhara) paṃcaratha nakāsèyannu hòṃdidè. vimānavu (gopura) immaḍi kalaśadaṃtaha ghaṭakagaḻannu hòṃdiruva cikaṇi gopuragaḻa samūhadiṃda suttuvariyalpaṭṭidè mattu duṃḍāgi kāṇuttadè. idu bhuvaneśvaradalliruva itara devālayagaḻigiṃta bhinnavāgidè ādarè khajurāhò devālayagaḻa gopuragaḻaṃtidè. devālayavu mūru kāraṇègaḻiruva pāyada melè niṃtidè. sāmānyavāgi itara devālayagaḻalli kaṃḍubaruva mūru vibhāgagaḻa badaligè baḍā aidu vibhāgagaḻannu hòṃdidè. nèlamāḻigèyiṃda vimānavu  eruttadè. vimāna da aḻatè  *  òḻaginiṃda,  *  hòraginiṃda. idara śikharavu gopurada aḍḍapaṭṭiyiṃda hòrahòmmuva saṇṇagopuragaḻa samūhagaḻiṃda alaṃkarisalpaṭṭidè (gopurada pratikṛti). devālayavu paṃcāṃga baḍā athavā aidu vibhāgagaḻannu hòṃdidè, avugaḻèṃdarè, pabhāga, talajaṃgha, baṃdhana, uparājaṃgha mattu baraṃḍa . pabhāga èṃdu karèyalpaḍuva ati kèḻagina vibhāgavu aidu alaṃkārika kāraṇègaḻannu hòṃdidè, avugaḻèṃdarè, khura, kuṃbha, paṭṭa, kāṇi mattu basaṃta. devālayada melvinyāsavu (gaṃḍi) halavāru cikaṇi gopuragaḻannu hòṃdidè (aṃgaśikharagaḻu). melvinyāsavannu āmalaka èṃdu karèyalpaḍuva arègòḻavigaḻuḻḻa billèyākārada vāstukalā tuṇukiniṃda kirīṭavannu māḍalāgidè mattu kirīṭada aṃtima rūpavāgi hūdāni (kaḻaśa) adara melè baruttadè.

jagamohana 

jagamohanavu (mukhamaṃṭapa) òṃdu piramiḍ racanèyannu pradarśisidarū, tannade āda saṃpūrṇa racanèya sthānamānavannu innū tègèdukòḻḻabekāgidè. 1903 ralli idu avaśeṣagaḻāgi kusidāga idannu durasti māḍalāyitu. jagamohanada aḻatè òḻaginiṃda  *  mattu hòraginiṃda  * . aṃtastugaḻuḻḻa (piḍhā) jagamohana mattu òḻabhāgavu saraḻavāgidè, prāyaśaḥ idannu apūrṇavāgi biḍalāgidè. hiṃdina devālayagaḻalli idda āyatākārada nakṣègaḻigè holisidarè jagamohanada nakṣèyu caukavāgidè.

śilpagaḻu 

mukteśvara devālayada śilpagaḻalli illada gahanatèyannu illina śilpagaḻu hòṃdivè. svalpa muṃdè cācikòṃḍiruva praveśadvāravu èḍabhāgadalli nāganiṃda suttuvarida duṃḍagina dappa kaṃbagaḻiṃda suttuvariyalpaṭṭidè. aṣṭadikpālakaru devālayada buḍadiṃda èṃṭu dikkugaḻalli pradakṣiṇākāravāgi mukhamaṃṭapa mattu ḍyūl suttalū hèbbāgiliniṃda prāraṃbhavāgi toraṇa (praveśadvāra) dalli kònègòḻḻuvavarègè muṃdè cācikòṃḍiddārè. itara prasiddha śilpagaḻèṃdarè nāga-nāgi staṃbha, praveśa dvārada bāgiluvāḍada bhāgagaḻa melè śaiva dvārapālaru mattu praveśadvārada uttaraṃgada melè lakulīsa. idara melè navagrahagaḻa òttu jaṃtiyidè. saṃrakṣisalpaṭṭa devālayada atyuttama śilpagaḻèṃdarè kanikāda madhyada muṃbhāgada melè niṃtiruva aṣṭadikpālaru. ivu arè pāradarśaka vastragaḻannu dharisiruvaṃtè baḍāda jaṃghā bhāgadalli kāṇisikòḻḻuttavè. varuṇana vigrahavu akhaṃḍavāgidè mattu adara dehada alaṃkaraṇa, keśālaṃkāra mattu mukhabhāvakkè prasiddhavāgidè. śiva, naṭarāja mattu pārvatiyara vivāhada dṛśyagaḻu devālayadalli iruva bhaktagaṇa hòṃdiruva vigrahagaḻāgivè. garbhaguḍiya goḍègaḻannu alaṃkarisuva èttarada, tèḻḻagina, atyādhunika nāyikāgaḻannu vividha pātragaḻalli mattu manaḥsthitigaḻalli praṇayāsakta ceṣṭè māḍuttiruvaṃtè citrisalāgidè. avaru kṛśanāda tapasviyiṃda talè tirugisuttiruvudu, tanna maguvannu muddisuttiruvudu, marada kòṃbèyannu hiḍidikòṃḍiruvudu, tanna śaucālayakkè hoguttiruvudu, kannaḍiyalli noḍuttiruvudu, tanna kāluṃguravannu tègèyuttiruvudu, tanna muddina hakkiyannu muddisuttiruvudu mattu vādya nuḍisuttiruvaṃtaha kāryagaḻalli tòḍagiddārè. uparājāṃghada muṃdè cācikòṃḍiruva bhāgagaḻa melè èttarada ubbugaḻalli kèttalāda kāmapracodaka (mithuna) ākṛtigaḻū ivè. itara alaṃkārika lakṣaṇagaḻannu vyāla, jāgṛta mattu gajakrāṃtada ākāradalli kèttalāgidè. suruḻi vinyāsagaḻu èlègaḻu, baḻḻigaḻu mattu vanalatè bagèyavu. pratiyòṃdū yāvude kāṃḍa athavā baḻḻiyiṃda muktavāda sòṃpāda èlègaḻannu hòṃdivè. idu hiṃdū devālayavāgidè.

dhārmika mahatva 

devālayada khurapṛṣṭhavannu (melina staṃbha) daḻagaḻiruva kamaladaṃtè kèttalāgidè. devālayavu prāyaśaḥ viṣṇuvigè samarpitavāgidè èṃdu gāṃguli varṇisidaru. bhuvaneśvaradalliruva hèccina śiva devālayagaḻa hèsarugaḻu "īśvara" dòṃdigè kònègòḻḻuttavè - paraśurāmeśvara, brahmeśvara mattu mitreśvara ityādi. ādarè rājārāni devasthānavu òṃdu viśiṣṭavāda hèsarannu hòṃdidè mattu garbhaguḍiyòḻagè yāvude devatèya mūrtigaḻannu hòṃdilla. śaiva dvārapālakara upasthitiyaṃtaha śaiva mūlavannu sūcisuva devālayada kèlavu vaiśiṣṭyagaḻivè, pracaṃḍa hāgū caṃḍa, jaṭāmukhaviruva dvārapāla mattu talèburuḍègaḻa hāra hāgū hāvu. ekamra purāṇada ādhārada melè, ī devālayavannu mūlataḥ iṃdreśvara èṃdu karèyalāguttittu mattu idannu siddheśvara devālayada pūrvakkè nèlègòḻisalāgittu èṃdu kè.si. pāṇigrāhi naṃbuttārè. tanna śiṣyaròṃdigè śaiva paṃthada pāśupatha paṃthada sthāpakanāda lakulīśana vigrahavu yogamudradòṃdigè kuḻitiruva bhaṃgiyalli, jagamohanada uttaraṃgadalli kaṃḍubaruttadè. lakulīśana vigrahagaḻa èraḍū badiyalli èṃṭu gaḍḍavuḻḻa yatigaḻa vigrahagaḻannu joḍisalāgidè. mukhya devālayada muṃbhāgadalli mūru phalakagaḻiddu, ivu śivanu tanna patni pārvatiya jòtègè saṃgīta vādyagaḻannu nuḍisuttiruva paricārakaròṃdigè nṛtya māḍuttiruva vigrahagaḻannu torisuttavè. śiva mattu pārvatiyara vivāhavannu citrisuva kèttanèyu paścima bhāgadallidè keṃdra kuharada kèḻagè. praveśadvāradalli nāga mattu nāgiṇiya upasthitiyu devālayadòṃdigè rāja mattu rāṇiyaru saṃbaṃdhahòṃdiddārè èṃba sthaḻīya naṃbikègè kāraṇavāyitu. idu rājārāni èṃba hèsarigè kāraṇavāyitu. ādarè ī naṃbikèyannu itihāsakāraru svīkarisuvudilla.

ṭippaṇigaḻu

ullekhagaḻu

hòragina kòṃḍigaḻu 
https://www.lingaraj-temple.com/rajarani-temple/ 

bhuvaneśvaradalliruva hiṃdū devasthānagaḻu
òrissā
ರಾಜಾರಾನಿ ದೇವಾಲಯ