ಛಾಯಾ ಸೋಮೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ಛಾಯಾ ಸೋಮೇಶ್ವರ ಸ್ವಾಮಿ ದೇವಾಲಯ ಅಥವಾ ಸೈಲಾ-ಸೋಮೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಇದು ಭಾರತದ ತೆಲಂಗಾಣದ ನಲ್ಗೊಂಡ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪಾನಗಲ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಶೈವ ಹಿಂದೂ ದೇವಾಲಯವಾಗಿದೆ .   ಇದನ್ನು ೧೧ ನೇ ಶತಮಾನದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕುಂದೂರು ಚೋಡರ (ತೆಲುಗು ಚೋಳರ ಒಂದು ಶಾಖೆ) ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು. ನಂತರ ಈ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ತೆಲಂಗಾಣದ ಹಿಂದೂ ರಾಜವಂಶರು ಬೆಂಬಲಿಸಿದರು. ಕೆಲವರು ಇದನ್ನು ೧೧ ನೇ ಶತಮಾನದ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಿಂದ ೧೨ ನೇ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದವರೆಗೆ ಗುರುತಿಸುತ್ತಾರೆ. 

ಈಗ ಭಾಗಶಃ ಪುನಃಸ್ಥಾಪಿಸಲಾದ ದೇವಾಲಯವು ೨೦ ನೇ ಶತಮಾನದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಪಾಳುಬಿದ್ದಿತ್ತು. ಇದು ಮೂರು ಗರ್ಭಗೃಹಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇದು ದೇವಾಲಯದ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಒಂದು ರೂಪವಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ತ್ರಿಕೂಟಾಲಯಂ (ಮೂರು-ದೇಗುಲ ಸಂಕೀರ್ಣ) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಗರ್ಭಗುಡಿಗಳು ಶಿವ, ವಿಷ್ಣು ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿತವಾಗಿವೆ. ಮೂರು ದೇವಾಲಯಗಳು ತೆಲಿಂಗನ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಕೀರ್ಣವಾದ ಕೆತ್ತಿದ ಕಂಬಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಸಾಮಾನ್ಯ ಸಭಾಂಗಣವನ್ನು ( ಮಂಡಪಂ ) ಹೊಂದಿದೆ. ಈ ಕೆತ್ತನೆಗಳು ಮಹಾಭಾರತ, ರಾಮಾಯಣ ಮತ್ತು ಪುರಾಣಗಳ ದೃಶ್ಯಗಳನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ದೇವಾಲಯವು ಮಹಾ ಶಿವರಾತ್ರಿಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಜನಪ್ರಿಯ ಯಾತ್ರಾ ಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ. ದೇವಾಲಯವು ಮೂರು ಪ್ರವೇಶದ್ವಾರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. 

ಈ ದೇವಾಲಯವು ಪಾನಗಲ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಮತ್ತೊಂದು ಶೈವ ದೇವಾಲಯವಾದ ಪಚಲ ಸೋಮೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದೆ. ಮಧ್ಯ ಶಿವನ ದೇವಾಲಯದ ಬಳಿಯ ಅರ್ಧಮಂಡಪ ಮತ್ತು ತೆರೆದ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿನ ಸ್ತಂಭಗಳನ್ನು ದೇವಾಲಯದ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪಿ ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಿದ ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯನ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ ದಿನವಿಡೀ  ಲಿಂಗದ ಮೇಲೆ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಮೇಲೆ ದಿನವಿಡೀ ಏಕೀಕೃತ ನೆರಳು ( ತೆಲುಗಿನಲ್ಲಿ ಛಾಯಾ ) ಬೀಳುವ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಇರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದು ದೇವಾಲಯಕ್ಕೆ ಛಾಯಾ ಸೋಮೇಶ್ವರ ಸ್ವಾಮಿ ದೇವಾಲಯ ಎಂಬ ಹೆಸರನ್ನು ನೀಡಿತು.

ಸ್ಥಳ 
ಈ ದೇವಾಲಯವು ನಲ್ಗೊಂಡ ನಗರದಿಂದ ಸುಮಾರು ೪ ಕಿ.ಮೀ., ಸೂರ್ಯಪೇಟ್ ನಗರದಿಂದ ೪೫ ಕಿ.ಮೀ. ಮತ್ತು ಹೈದರಾಬಾದ್‌ನಿಂದ ಸುಮಾರು ೧೦೭ ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ಪಾನಗಲ್‌ನಲ್ಲಿದೆ . ಇದು ಹಳ್ಳಿಯ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ೧೧ ನೇ ಶತಮಾನದ ಉದಯಸಮುದ್ರಂ ಎಂಬ ಮಾನವ ನಿರ್ಮಿತ ನೀರಿನ ಜಲಾಶಯದ ಬಳಿ ಭತ್ತದ ಗದ್ದೆಗಳ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿದೆ.  ದೇವಾಲಯವು ಪಚಲಾ ಸೋಮೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯ ಮತ್ತು ಪಾನಗಲ್ ಪುರಾತತ್ವ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯದಿಂದ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ೧ ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ.

ಇತಿಹಾಸ ಮತ್ತು ದಿನಾಂಕ 
ಪಾನಗಲ್ ಒಂದು ಐತಿಹಾಸಿಕ ತಾಣವಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ೧೪ ನೇ ಶತಮಾನದ ಪೂರ್ವದ ಶಾಸನಗಳು ಮತ್ತು ಪಠ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಪನುಗುಲ್ಲು ಮತ್ತು ಪಾನಗುಲ್ಲು ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆರಂಭಿಕ ದಾಖಲೆಗಳು ಇದನ್ನು ಕಡುಂಬ ರಾಜವಂಶದ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ರಾಜಧಾನಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೆಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತವೆ. ಅಲ್ಲಿಂದ ಆಂಧ್ರದೇಶದ ಗವರ್ನರ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ರಾಜರು ದಕ್ಷಿಣ - ಕ್ಷೇತ್ರದ (ಡೆಕ್ಕನ್-ಪ್ರದೇಶ) ಈ ಭಾಗವನ್ನು ಆಳಿದರು. ಪಾನಗಲ್‌ನ ಇತಿಹಾಸವು ದೇವಾಲಯದ ಬಳಿ ಕಂಡುಬರುವ ಕಲ್ಲುಗಳು, ಫಲಕಗಳು,  ಫಲಕಗಳ ತುಣುಕುಗಳ ಮೇಲೆ ಕಂಡುಬರುವ ಹಲವಾರು ಶಾಸನಗಳು, ಕೃಷಿ ಹೊಲಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಮುಸ್ಲಿಂ ಗೋರಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಕಂಡುಬರುವ ಕೆಲವು ಮುರಿದ ಫಲಕಗಳ ಮೇಲೆ ಕಂಡುಬರುವ ಹಲವಾರು ಶಾಸನಗಳಿಂದ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದೆ. ಭಾರತದ ಇತರ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿನ ಶಾಸನಗಳು, ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಡೆಕ್ಕನ್ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ, ಮಾಮಿಲ್ಲಾಪಲ್ಲಿ ಶಾಸನ ಮತ್ತು ರಾಮಲಿಂಗಗಳ ಶಾಸನಗಳು ಪಾನುಗಲ್ಲು ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯನ್ನು ದೃಢೀಕರಿಸುತ್ತವೆ. ಕೆಲವು ಶಾಸನಗಳು ಸ್ಥಳೀಯ ಆಡಳಿತಗಾರರನ್ನು ಪಾನುಗಲ್ಲು - ಪುರವರೇಶ್ವರ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಕರೆಯುತ್ತವೆ. 

ಕೀರ್ತಿವರ್ಮನ ವಿಜಯದೊಂದಿಗೆ ಚಾಲುಕ್ಯರು ಪಾನಗಲ್ ಅನ್ನು ಗಳಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಪೋಷಿಸಿದರು. ಚಾಲುಕ್ಯ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಸಣ್ಣ ದೇವಾಲಯಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದರು. ಇದು ಚಾಲುಕ್ಯರ ಮೂರು ರಾಜಧಾನಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿತ್ತು. ಇನ್ನೆರಡು ವರ್ಧಮಾನಪುರ ಮತ್ತು ಕಂದೂರ್.  ನಂತರ ಚೋಳರು (ಚೋಡರು), ಯಾದವರು - ಸೇನರು ಮತ್ತು ಕಾಕತೀಯರು ತೆಲಿಂಗನದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಪಾನಗಲ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ತಮ್ಮ ಆಡಳಿತ ಕೇಂದ್ರದಿಂದ ಆಳಿದರು. ಕ್ರಿ.ಶ ೧೧೨೪ ರಲ್ಲಿ ತೆಲುಗು ಚೋಳ ರಾಜವಂಶದ ಶಾಖೆಯ ಉದಯರಾಜು ಪಟ್ಟಣದ ಈಶಾನ್ಯಕ್ಕೆ ದೊಡ್ಡ ನೀರಿನ ತೊಟ್ಟಿಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದರು. ಸುಮಾರು ಕ್ರಿ.ಶ ೧೧೫೦ ರಿಂದ ೧೨೫೦ ರ ಡುವೆ ಪಾನಗಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಛಾಯಾ ಸೋಮೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯ ಸೇರಿದಂತೆ ಎರಡು ಪ್ರಮುಖ ದೇವಾಲಯಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ತಳಹದಿಯ ಶಾಸನ ಲಭ್ಯವಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ವಿದ್ವಾಂಸರಿಂದ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡ ಅಂದಾಜು ದಿನಾಂಕವು ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ. ಢಾಕಿ ಮತ್ತು ಮೀಸ್ಟರ್ ಇದನ್ನು ಕುಂದೂರು ಚೋಡರು ಎಂದು ಹೇಳುವ ವಾಸ್ತುಶೈಲಿ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಮಾಶಾಸ್ತ್ರದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ೧೧ ನೇ ಶತಮಾನದ ಮಧ್ಯಭಾಗಕ್ಕೆ ಕಾಲಿಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ.  ಇತರ ವಿದ್ವಾಂಸರು ಇದನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮಯದ ನಂತರ ೧೨ ನೇ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದವರೆಗೆ ಗುರುತಿಸಿದ್ದಾರೆ.

ವಿವರಣೆ 

ಛಾಯಾ ಸೋಮೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯವು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ದೊಡ್ಡ ಕಲ್ಲುಗಳಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ಪ್ರಾಕಾರ (ಸಂಯುಕ್ತ) ಗೋಡೆಯೊಳಗಿನ ದೇವಾಲಯಗಳ ಸಂಕೀರ್ಣವಾಗಿದೆ. ಮುಖ್ಯ ದೇವಾಲಯವು ತ್ರಿಕೂಟ ದೇವಾಲಯವಾಗಿದ್ದು ಅದು ಪಾಳುಬಿದ್ದಿದೆ ಮತ್ತು ಈಗ ಅದನ್ನು ಭಾಗಶಃ ಪುನಃಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದು ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಮುಖ ಮಾಡಿದೆ. ಈ ದೇವಾಲಯವು ಮೂರು ಪ್ರವೇಶದ್ವಾರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿರುವ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಪ್ರವೇಶದ್ವಾರವಾಗಿದೆ. ಮುಖ್ಯ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಪ್ರಾಕಾರ ಗೋಡೆಗಳ ಒಳಗೆ ಆರು ಉಪ ದೇವಾಲಯಗಳಿವೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡು ಮುಖ್ಯ ದೇವಾಲಯದ ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ, ಮೂರು ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ಒಂದು ಉತ್ತರದಲ್ಲಿವೆ. ಇವುಗಳನ್ನು ಮುಖ್ಯ ದೇವಾಲಯದ ನಂತರ ಸೇರಿಸಬಹುದು ಏಕೆಂದರೆ ಅವು ವಿನ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ಸಮ್ಮಿತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಮುಖ್ಯ ದೇವಾಲಯಕ್ಕಿಂತ ವಾಸ್ತುಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಭಿನ್ನವಾಗಿರುತ್ತವೆ. 

ಮುಖ್ಯ ತ್ರಿಕೂಟ ದೇವಾಲಯವು ಮಂಟಪವನ್ನು (ಯಾತ್ರಿ ಸಭಾಂಗಣ) ಹೊಂದಿದೆ. ಮೂರು ಗರ್ಭಗುಡಿಯ ದೇವಾಲಯದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಬದಿಯು ಸರಳ ಗೋಡೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಕಠಿಣ ಘನವಾಗಿದೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದರ ಮೇಲೂ ಫಮಸಾನ ಮಾದರಿಯ ವಿಮಾನ ಮೇಲ್ವಿನ್ಯಾಸವಿದೆ. ಇದು ಸಂಸ್ಕೃತ ಪಠ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾದ ಹಿಂದೂ ದೇವಾಲಯದ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಹಲವು ಪ್ರಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಘನವು ಮಂಚಬಂಧ ವರ್ಗದ ನಾಮಮಾತ್ರದ ಅಧಿಷ್ಠಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಆದರೆ ವಿಮಾನದ ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ದ್ರಾವಿಡ-ಘಂಟಾ ಇದೆ, ಇದನ್ನು ಭಾರತೀಯ ವಾಸ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರ ಪಠ್ಯವಾದ ಅಪರಾಜಿತಪ್ರಚ್ಛದಲ್ಲಿ ಹೆಸರಿಸಲಾಗಿದೆ. 

ಮಂಟಪದ ಮುಂಭಾಗವನ್ನು ಕಂಧಾರದ ಫಲಕಗಳಲ್ಲಿ ಶೈಲೀಕೃತ ಹೂವುಗಳಿಂದ ಕೆತ್ತಲಾಗಿದೆ. ಜೊತೆಗೆ ಶೈಲೀಕೃತ ಕಪೋತಪಾಲಿ, ಗಜಪಟ್ಟಿಯ ಪದರ ಮತ್ತು ದೇವಾಲಯದ ವಾಸ್ತುಶೈಲಿಯ ಮೇಲಿನ ಹಿಂದೂ ಪಠ್ಯಗಳಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಕಕ್ಷಾಸನದಲ್ಲಿ ಕುಣಿಯುವ ಭೂತಗಳನ್ನು ಕೆತ್ತಲಾಗಿದೆ. ಮಂಟಪವು ಸುಂದರವಾಗಿ ಇರಿಸಲಾಗಿರುವ ಸಿತ್ರಖಂಡ ಸ್ತಂಭಗಳನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುವ ಬೆಂಚ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಒದಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ೯ ನೇ ಮತ್ತು ೧೦ ನೇ ಶತಮಾನದ ಪಲ್ಲವರ ಯುಗದ ಮತ್ತು ಆಲಂಪುರ್ ಹಿಂದೂ ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವಂತೆ ನಾಲ್ಕು ಅಲಂಕರಿಸಿದ ಸಿತ್ರಖಂಡ ಸ್ತಂಭಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಛಾಯಾ ಸೋಮೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಒಂದು ಗಮನಾರ್ಹ ಲಕ್ಷಣವೆಂದರೆ ಅದರ "ಸರಳ" ಚೌಕಾಕಾರದ ವಿಮಾನವು ಹಂಚಿದ ಗುಧಾಮಂಡಪ ಶೈಲಿಯೊಂದಿಗೆ ಸೂರ್ಯಪೇಟ್‌ನ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಸಿರಿಕೊಂಡ ವೇಣುಗೋಪಾಲ ದೇವಾಲಯದ ಅವಶೇಷಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯವಾಗಿದೆ. ೧೧ ನೇ ಶತಮಾನದ ವೇಳೆಗೆ ವಿಕಸನಗೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವ ತೆಲಿಂಗನ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ಶಿಲ್ಪಿಗಳು (ಕುಶಲಕರ್ಮಿಗಳು ಮತ್ತು ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪಿಗಳು) ನಡೆಸಿದ ಪ್ರಯೋಗಗಳು ಮತ್ತು ಆವಿಷ್ಕಾರಗಳು ಈ ಸಾಕ್ಷ್ಯಗಳಾಗಿವೆ. 

ಮೂರು ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯ, ಸೌರ ದೇವತೆ ಮತ್ತು ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಎದುರಾಗಿರುವ ಒಂದು ವಿಷ್ಣು ದೇವಾಲಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಮೂರನೆಯದು ಶ್ರೀ ಸೋಮೇಶ್ವರ (ಶಿವ) ಲಿಂಗದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ ದೇವತೆಯಾಗಿದೆ. ಕಂಬಗಳನ್ನು ರಾಮಾಯಣ, ಮಹಾಭಾರತ ಮತ್ತು  ಪುರಾಣಗಳ ದೃಶ್ಯಗಳನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುವ ಸಂಕೀರ್ಣವಾದ ಕೆತ್ತನೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲಾಗಿದೆ. ದಿನವಿಡೀ ಮುಖ್ಯ ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿರುವ ಶಿವಲಿಂಗದ ಮೇಲೆ ಶಾಶ್ವತವಾದ ನೆರಳು ( ತೆಲುಗಿನಲ್ಲಿ ಛಾಯಾ ) ಇರುವುದರಿಂದ ಈ ದೇವಾಲಯಕ್ಕೆ ಈ ಹೆಸರು ಬಂದಿದೆ. 

ಸೀಲಿಂಗ್ ಬ್ಲಾಕ್‌ಗಳನ್ನು ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಷ್ಟ-ದಿಕ್ಪಾಲ ಮತ್ತು ನಟೇಶ (ನೃತ್ಯ ಮಾಡುವ ಶಿವ) ಹೊಂದಿರುವ ಕೇಂದ್ರ ವಿಭಾಗದೊಂದಿಗೆ ಕೆತ್ತಲಾಗಿದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ ಸಮೀಪದ ಪಚ್ಚಲ ಸೋಮೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಕೆತ್ತನೆಯು ಚಿಕ್ಕದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚು ಸವೆದುಹೋಗಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಈ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯವು ಸುಮಾರು ಕ್ರಿ.ಶ. ೧೧೦೦ ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ತೆಲಿಂಗಾನಾದ ಹಿಂದೂ ದೇವಾಲಯಗಳಿಂದ ಹಂತಹಂತವಾಗಿ ಹೊರಬಂದಿತು. ಪ್ರತಿ ಗರ್ಭಗುಡಿಯ ಅಂತರಾಳವು ಜೋಡಿ ಕಂಬಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಪ್ರತಿ ಗರ್ಭಗುಡಿಯ ಮುಂಚಿನ ಬಾಗಿಲು ಚೌಕಟ್ಟುಗಳು ಪಚ್ಚಲ ದೇವಸ್ಥಾನಕ್ಕಿಂತ ಸರಳವಾಗಿದೆ. ಆದರೂ ಅದರ ಪೆಡ್ಯಪಿಂಡ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಮೆಗಳಿಂದ ಜೀವಂತವಾಗಿದೆ. ಛಾಯಾ ಸೋಮೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನವು ತನ್ನ ಗರ್ಭಗುಡಿಗಳಿಂದ ಮುಖಮಂಟಪ, ರಂಗಮಡಪ, ಅಂತರಾಳ ಮತ್ತು ವಿಮಾನದ ಮೇಲ್ವಿನ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಿಭಾಗದಲ್ಲೂ ಹಿಂದೂ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಚೌಕಾಕಾರ ತತ್ವವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಕಂಬಗಳು, ಫಲಕಗಳು, ಗೂಡುಗಳು ಮತ್ತು ಆಂತರಿಕ ಚಾವಣಿಯ ಚೌಕಟ್ಟುಗಳು ಸಹ ಚದರ ತತ್ವವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತವೆ.

ಛಾಯಾಂಕಣ

ಉಲ್ಲೇಖಗಳು

ಗ್ರಂಥಸೂಚಿ

ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು 

 
 Chaya Someswara Temple - Telangana

ವಿಕಿ ಇ-ಲರ್ನಿಂಗ್‍ನಲ್ಲಿ ತಯಾರಿಸಿದ ಲೇಖನ
chāyā someśvara devālayavannu chāyā someśvara svāmi devālaya athavā sailā-someśvara devālaya èṃdū karèyuttārè. idu bhāratada tèlaṃgāṇada nalgòṃḍa jillèya pānagal‌nalliruva śaiva hiṃdū devālayavāgidè .   idannu 11 ne śatamānada madhyabhāgadalli kuṃdūru coḍara (tèlugu coḻara òṃdu śākhè) āḻvikèyalli nirmisalāyitu. naṃtara ī devālayavannu tèlaṃgāṇada hiṃdū rājavaṃśaru bèṃbalisidaru. kèlavaru idannu 11 ne śatamānada uttarārdhadiṃda 12 ne śatamānada āraṃbhadavarègè gurutisuttārè. 

īga bhāgaśaḥ punaḥsthāpisalāda devālayavu 20 ne śatamānada madhyabhāgadalli pāḻubiddittu. idu mūru garbhagṛhagaḻannu hòṃdidè. idu devālayada vāstuśilpada òṃdu rūpavāgidè. idannu trikūṭālayaṃ (mūru-degula saṃkīrṇa) èṃdu karèyalāguttadè. garbhaguḍigaḻu śiva, viṣṇu mattu sūryanigè samarpitavāgivè. mūru devālayagaḻu tèliṃgana śailiyalli saṃkīrṇavāda kèttida kaṃbagaḻannu hòṃdiruva sāmānya sabhāṃgaṇavannu ( maṃḍapaṃ ) hòṃdidè. ī kèttanègaḻu mahābhārata, rāmāyaṇa mattu purāṇagaḻa dṛśyagaḻannu citrisuttadè. ī devālayavu mahā śivarātriya samayadalli janapriya yātrā sthaḻavāgidè. devālayavu mūru praveśadvāragaḻannu hòṃdidè. 

ī devālayavu pānagal‌nalliruva mattòṃdu śaiva devālayavāda pacala someśvara devālayada samīpadallidè. madhya śivana devālayada baḻiya ardhamaṃḍapa mattu tèrèda sthaḻagaḻallina staṃbhagaḻannu devālayada vāstuśilpi vinyāsagòḻisida mattu sūryana sthānavannu lèkkisadè dinaviḍī  liṃgada melè niraṃtaravāgi melè dinaviḍī ekīkṛta nèraḻu ( tèluginalli chāyā ) bīḻuva rītiyalli irisalāgidè. idu devālayakkè chāyā someśvara svāmi devālaya èṃba hèsarannu nīḍitu.

sthaḻa 
ī devālayavu nalgòṃḍa nagaradiṃda sumāru 4 ki.mī., sūryapeṭ nagaradiṃda 45 ki.mī. mattu haidarābād‌niṃda sumāru 107 kilomīṭar dūradalliruva pānagal‌nallidè . idu haḻḻiya pūrvakkè 11 ne śatamānada udayasamudraṃ èṃba mānava nirmita nīrina jalāśayada baḻi bhattada gaddègaḻa madhyadallidè.  devālayavu pacalā someśvara devālaya mattu pānagal purātatva vastusaṃgrahālayadiṃda pūrvakkè 1 kilomīṭar dūradallidè.

itihāsa mattu dināṃka 
pānagal òṃdu aitihāsika tāṇavāgidè. idannu 14 ne śatamānada pūrvada śāsanagaḻu mattu paṭhyagaḻalli panugullu mattu pānagullu èṃdu ullekhisalāgidè. āraṃbhika dākhalègaḻu idannu kaḍuṃba rājavaṃśada prādeśika rājadhānigaḻalli òṃdèṃdu ullekhisuttavè. alliṃda āṃdhradeśada gavarnar‌gaḻu mattu rājaru dakṣiṇa - kṣetrada (ḍèkkan-pradeśa) ī bhāgavannu āḻidaru. pānagal‌na itihāsavu devālayada baḻi kaṃḍubaruva kallugaḻu, phalakagaḻu,  phalakagaḻa tuṇukugaḻa melè kaṃḍubaruva halavāru śāsanagaḻu, kṛṣi hòlagaḻalli mattu musliṃ gorigaḻòṃdigè kaṃḍubaruva kèlavu murida phalakagaḻa melè kaṃḍubaruva halavāru śāsanagaḻiṃda sākṣiyāgidè. bhāratada itara bhāgagaḻallina śāsanagaḻu, nirdiṣṭavāgi ḍèkkan pradeśadalli, māmillāpalli śāsana mattu rāmaliṃgagaḻa śāsanagaḻu pānugallu prāmukhyatèyannu dṛḍhīkarisuttavè. kèlavu śāsanagaḻu sthaḻīya āḍaḻitagārarannu pānugallu - puravareśvara èṃba hèsariniṃda karèyuttavè. 

kīrtivarmana vijayadòṃdigè cālukyaru pānagal annu gaḻisidaru mattu poṣisidaru. cālukya śailiyalli kèlavu saṇṇa devālayagaḻannu nirmisidaru. idu cālukyara mūru rājadhānigaḻalli òṃdāgittu. innèraḍu vardhamānapura mattu kaṃdūr.  naṃtara coḻaru (coḍaru), yādavaru - senaru mattu kākatīyaru tèliṃganadalli tamma pradeśagaḻannu pānagal‌nalliruva tamma āḍaḻita keṃdradiṃda āḻidaru. kri.śa 1124 ralli tèlugu coḻa rājavaṃśada śākhèya udayarāju paṭṭaṇada īśānyakkè dòḍḍa nīrina tòṭṭiyannu nirmisidaru. sumāru kri.śa 1150 riṃda 1250 ra ḍuvè pānagal‌nalli chāyā someśvara devālaya seridaṃtè èraḍu pramukha devālayagaḻannu nirmisalāyitu. ī devālayadalli yāvude taḻahadiya śāsana labhyavilla mattu vidvāṃsariṃda pūrṇagòṃḍa aṃdāju dināṃkavu badalāguttadè. ḍhāki mattu mīsṭar idannu kuṃdūru coḍaru èṃdu heḻuva vāstuśaili mattu pratimāśāstrada ādhārada melè 11 ne śatamānada madhyabhāgakkè kāliṭṭiddārè.  itara vidvāṃsaru idannu svalpa samayada naṃtara 12 ne śatamānada āraṃbhadavarègè gurutisiddārè.

vivaraṇè 

chāyā someśvara devālayavu vāstavavāgi dòḍḍa kallugaḻiṃda nirmisalāda prākāra (saṃyukta) goḍèyòḻagina devālayagaḻa saṃkīrṇavāgidè. mukhya devālayavu trikūṭa devālayavāgiddu adu pāḻubiddidè mattu īga adannu bhāgaśaḥ punaḥsthāpisalāgidè. idu pūrvakkè mukha māḍidè. ī devālayavu mūru praveśadvāragaḻannu hòṃdidè. dakṣiṇadalliruva òṃdu dòḍḍa praveśadvāravāgidè. mukhya devālayavannu hòratupaḍisi prākāra goḍègaḻa òḻagè āru upa devālayagaḻivè. ivugaḻalli èraḍu mukhya devālayada dakṣiṇakkè, mūru paścimakkè mattu òṃdu uttaradallivè. ivugaḻannu mukhya devālayada naṃtara serisabahudu ekèṃdarè avu vinyāsadalli sammitiyannu hòṃdiruvudilla mattu mukhya devālayakkiṃta vāstuśailiyalli bhinnavāgiruttavè. 

mukhya trikūṭa devālayavu maṃṭapavannu (yātri sabhāṃgaṇa) hòṃdidè. mūru garbhaguḍiya devālayada pratiyòṃdu badiyu saraḻa goḍègaḻannu hòṃdiruva kaṭhiṇa ghanavāgidè. pratiyòṃdara melū phamasāna mādariya vimāna melvinyāsavidè. idu saṃskṛta paṭhyagaḻalli vivarisalāda hiṃdū devālayada vāstuśilpada halavu prakāragaḻalli òṃdāgidè. pratiyòṃdu ghanavu maṃcabaṃdha vargada nāmamātrada adhiṣṭhānavannu hòṃdidè, ādarè vimānada melbhāgadalli drāviḍa-ghaṃṭā idè, idannu bhāratīya vāstu śāstra paṭhyavāda aparājitapracchadalli hèsarisalāgidè. 

maṃṭapada muṃbhāgavannu kaṃdhārada phalakagaḻalli śailīkṛta hūvugaḻiṃda kèttalāgidè. jòtègè śailīkṛta kapotapāli, gajapaṭṭiya padara mattu devālayada vāstuśailiya melina hiṃdū paṭhyagaḻigè anuguṇavāgi kakṣāsanadalli kuṇiyuva bhūtagaḻannu kèttalāgidè. maṃṭapavu suṃdaravāgi irisalāgiruva sitrakhaṃḍa staṃbhagaḻannu bèṃbalisuva bèṃc‌nòṃdigè òdagisalpaṭṭidè. 9 ne mattu 10 ne śatamānada pallavara yugada mattu ālaṃpur hiṃdū devālayagaḻalli kaṃḍubaruvaṃtè nālku alaṃkarisida sitrakhaṃḍa staṃbhagaḻu kaṃḍubaruttavè. chāyā someśvara devasthānada òṃdu gamanārha lakṣaṇavèṃdarè adara "saraḻa" caukākārada vimānavu haṃcida gudhāmaṃḍapa śailiyòṃdigè sūryapeṭ‌na pūrvakkè sirikòṃḍa veṇugopāla devālayada avaśeṣagaḻalli kaṃḍubaruva vaiśiṣṭyavāgidè. 11 ne śatamānada veḻègè vikasanagòḻḻuttiruva tèliṃgana vāstuśilpadalli bhāratīya śilpigaḻu (kuśalakarmigaḻu mattu vāstuśilpigaḻu) naḍèsida prayogagaḻu mattu āviṣkāragaḻu ī sākṣyagaḻāgivè. 

mūru devālayagaḻalli pūrvadalli sūrya, saura devatè mattu uttarakkè èdurāgiruva òṃdu viṣṇu devālayavannu hòṃdidè. mūranèyadu śrī someśvara (śiva) liṃgada rūpadalli mukhya devatèyāgidè. kaṃbagaḻannu rāmāyaṇa, mahābhārata mattu  purāṇagaḻa dṛśyagaḻannu citrisuva saṃkīrṇavāda kèttanègaḻiṃda alaṃkarisalāgidè. dinaviḍī mukhya devālayadalliruva śivaliṃgada melè śāśvatavāda nèraḻu ( tèluginalli chāyā ) iruvudariṃda ī devālayakkè ī hèsaru baṃdidè. 

sīliṃg blāk‌gaḻannu madhyadalli aṣṭa-dikpāla mattu naṭeśa (nṛtya māḍuva śiva) hòṃdiruva keṃdra vibhāgadòṃdigè kèttalāgidè. ādāgyū samīpada paccala someśvara devasthānakkè holisidarè kèttanèyu cikkadāgidè mattu hèccu savèduhogidè. ekèṃdarè ī vaiśiṣṭyavu sumāru kri.śa. 1100 ra hòttigè tèliṃgānāda hiṃdū devālayagaḻiṃda haṃtahaṃtavāgi hòrabaṃditu. prati garbhaguḍiya aṃtarāḻavu joḍi kaṃbagaḻannu hòṃdidè. prati garbhaguḍiya muṃcina bāgilu caukaṭṭugaḻu paccala devasthānakkiṃta saraḻavāgidè. ādarū adara pèḍyapiṃḍa vibhāgadalli pratimègaḻiṃda jīvaṃtavāgidè. chāyā someśvara devasthānavu tanna garbhaguḍigaḻiṃda mukhamaṃṭapa, raṃgamaḍapa, aṃtarāḻa mattu vimānada melvinyāsadalli sumāru pratiyòṃdu vibhāgadallū hiṃdū vāstuśilpada caukākāra tatvavannu vivarisuttadè. kaṃbagaḻu, phalakagaḻu, gūḍugaḻu mattu āṃtarika cāvaṇiya caukaṭṭugaḻu saha cadara tatvavannu anusarisuttavè.

chāyāṃkaṇa

ullekhagaḻu

graṃthasūci

bāhya kòṃḍigaḻu 

 
 Chaya Someswara Temple - Telangana

viki i-larniṃg‍nalli tayārisida lekhana
ಛಾಯಾ ಸೋಮೇಶ್ವರ ಸ್ವಾಮಿ ದೇವಾಲಯ