Languages which need ISO 639-3 comment
Languages with ISO 639-2 code
ISO language articles citing sources other than Ethnologue

ಕುರುಖ್ / / ˈkʊrʊ x / ;  ದೇವನಾಗರಿ : कुंड़ुख़), ಕುರುಕ್ಸ್, ಓರಾನ್ ಅಥವಾ ಉರಾನ್ವ್,  ಪೂರ್ವ ಭಾರತದ ಕುರುಖ್ (ಒರಾನ್) ಮತ್ತು ಕಿಸಾನ್ ಜನರು ಮಾತನಾಡುವ ದ್ರಾವಿಡ ಭಾಷೆಯಾಗಿದೆ.  ಇದನ್ನು ಭಾರತದ ಜಾರ್ಖಂಡ್, ಛತ್ತೀಸ್‌ಗಢ, ಒಡಿಶಾ, ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳ, ಅಸ್ಸಾಂ, ಬಿಹಾರ ಮತ್ತು ತ್ರಿಪುರಾದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ಎರಡು ಮಿಲಿಯನ್ ಜನರು ಮಾತನಾಡುತ್ತಾರೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಉತ್ತರ ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶದಲ್ಲಿ 65,000, ನೇಪಾಳದಲ್ಲಿ ಉರಾನ್ವ್ ಎಂಬ ಉಪಭಾಷೆಯ 28,600 ಮತ್ತು ಭೂತಾನ್‌ನಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 5,000 ಜನರು ಮಾತನಾಡುತ್ತಾರೆ. . ಕೆಲವು ಕುರುಖ್ ಭಾಷಿಕರು ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ. ಇದು ಮಾಲ್ತೊ ಭಾಷೆಗೆ ಹೆಚ್ಚು ನಿಕಟ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿದೆ. ಯುನೆಸ್ಕೋದ ಅಳಿವಿನಂಚಿನಲ್ಲಿರುವ ಭಾಷೆಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಇದು "ದುರ್ಬಲ" ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿದೆ ಎಂದು ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ.  ಕಿಸಾನ್ ಉಪಭಾಷೆಯು 2011 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ 206,100 ಮಾತನಾಡುವವರನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು.

ವರ್ಗೀಕರಣ 
ಕುರುಖ್ ದ್ರಾವಿಡ ಕುಟುಂಬ ಭಾಷೆಗಳ ಉತ್ತರ ದ್ರಾವಿಡ ಗುಂಪಿಗೆ ಸೇರಿದೆ, ಮತ್ತು ಸೌರಿಯಾ, ಪಹಾರಿಯಾ ಮತ್ತು ಕುಮಾರ್‌ಭಾಗ್ ಪಹಾರಿಯಾಗೆ ನಿಕಟ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿದೆ, ಇದನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಮಾಲ್ತೊ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಬರವಣಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು 

ಕುರುಖ್ ಅನ್ನು ದೇವನಾಗರಿಯಲ್ಲಿ ಬರೆಯಲಾಗಿದೆ, ಇದನ್ನು ಸಂಸ್ಕೃತ, ಹಿಂದಿ, ಮರಾಠಿ, ನೇಪಾಳಿ ಮತ್ತು ಇತರ ಇಂಡೋ-ಆರ್ಯನ್ ಭಾಷೆಗಳನ್ನು ಬರೆಯಲು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

1991 ರಲ್ಲಿ, ಒಡಿಶಾದ ಬಸುದೇವ್ ರಾಮ್ ಖಲ್ಖೋ ಕುರುಖ್ ಬನ್ನಾ ಲಿಪಿಯನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿದರು. ಒಡಿಶಾದ ಸುಂದರ್‌ಗಢ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಕುರುಖ್ ಬನ್ನಾ ವರ್ಣಮಾಲೆಯನ್ನು ಕುರುಖ್ ಪರ್ಹಾ ಕಲಿಸುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಚಾರ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.   ಜನರು ಅದನ್ನು ಪುಸ್ತಕಗಳು, ನಿಯತಕಾಲಿಕೆಗಳು ಮತ್ತು ಇತರ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಬಳಸಲು ಫಾಂಟ್‌ಗಳನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲಾಗಿದೆತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಛತ್ತೀಸ್‌ಗಢ, ಬಂಗಾಳ, ಜಾರ್ಖಂಡ್ ಮತ್ತು ಅಸ್ಸಾಂ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಓರಾನ್ ಜನರು ಸಹ ಈ ವರ್ಣಮಾಲೆಯನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ.

1999 ರಲ್ಲಿ, ನಾರಾಯಣ್ ಓರಾನ್ ಎಂಬ ವೈದ್ಯರು, ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಕುರುಖ್‌ಗಾಗಿ ವರ್ಣಮಾಲೆಯ ಟೋಲಾಂಗ್ ಸಿಕಿ ಲಿಪಿಯನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿದರು. ಟೋಲಾಂಗ್ ಸಿಕಿ ಲಿಪಿಯಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಪುಸ್ತಕಗಳು ಮತ್ತು ನಿಯತಕಾಲಿಕೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇದು 2007 ರಲ್ಲಿ ಜಾರ್ಖಂಡ್ ರಾಜ್ಯದಿಂದ ಅಧಿಕೃತ ಮನ್ನಣೆಯನ್ನು ಕಂಡಿತು. ಕುರುಖ್ ಲಿಟರರಿ ಸೊಸೈಟಿ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾವು ಕುರುಖ್ ಸಾಹಿತ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಟೋಲಾಂಗ್ ಸಿಕಿ ಲಿಪಿಯನ್ನು ಹರಡುವಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿದೆ.

ಭೌಗೋಳಿಕ ವಿಸ್ತರಣೆ 
ಕುರುಖ್ ಭಾಷೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ರಾಯ್‌ಗಢ್, ಸುರ್ಗುಜಾ, ಛತ್ತೀಸ್‌ಗಢದ ಜಶ್‌ಪುರ್, ಗುಮ್ಲಾ, ರಾಂಚಿ, ಲೋಹರ್ದಗಾ, ಲತೇಹರ್, ಜಾರ್ಖಂಡ್‌ನ ಸಿಮ್ಡೆಗಾ, ಝಾರ್ಸುಗುಡ, ಸುಂದರ್‌ಗಢ ಮತ್ತು ಒಡಿಶಾದ ಸಂಬಲ್‌ಪುರ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾರೆ.

ಅಲ್ಲದೆ ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳ, ಅಸ್ಸಾಂ ಮತ್ತು ತ್ರಿಪುರಾ ರಾಜ್ಯಗಳ ಜಲ್ಪೈಗುರಿ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಚಹಾ ತೋಟದ ಕೆಲಸಗಾರರು ಕುರುಖ್ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾರೆ.

ಮಾತನಾಡುವವರು 
ಓರಾನ್ ಮತ್ತು ಕಿಸಾನ್ ಬುಡಕಟ್ಟಿನ 2,053,000 ಜನರು ಮಾತನಾಡುತ್ತಾರೆ, ಕ್ರಮವಾಗಿ 1,834,000 ಮತ್ತು 219,000 ಮಾತನಾಡುತ್ತಾರೆ. ಸಾಕ್ಷರತೆಯ ಪ್ರಮಾಣವು ಓರಾನ್‌ನಲ್ಲಿ 23% ಮತ್ತು ಕಿಸಾನ್‌ನಲ್ಲಿ 17% ಆಗಿದೆ.  ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಮಾತನಾಡುವವರ ಹೊರತಾಗಿಯೂ, ಭಾಷೆಯನ್ನು ಅಳಿವಿನಂಚಿನಲ್ಲಿರುವ ಭಾಷೆ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಜಾರ್ಖಂಡ್ ಮತ್ತು ಛತ್ತೀಸ್‌ಗಢ ಸರ್ಕಾರಗಳು ಹೆಚ್ಚಿನ ಕುರುಖರ್ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿರುವ ಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಕುರುಖ್ ಭಾಷೆಯನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಿವೆ. ಜಾರ್ಖಂಡ್ ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳ ಎರಡೂ ತಮ್ಮ ರಾಜ್ಯಗಳ ಅಧಿಕೃತ ಭಾಷೆಯಾಗಿ ಕುರುಖ್ ಅನ್ನು ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡುತ್ತವೆ. ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶದಲ್ಲಿ ಕುರುಖ್ ಮಾತನಾಡುವ ಕೆಲವು ಭಾಷಿಗರೂ ಇದ್ದಾರೆ.

ಧ್ವನಿಶಾಸ್ತ್ರ

ಸ್ವರಗಳು 
ಕುರುಖ್ ಐದು ಪ್ರಧಾನ ಸ್ವರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಸ್ವರವು ಉದ್ದವಾದ, ಚಿಕ್ಕದಾದ ಮತ್ತು ದೀರ್ಘವಾದ ಅನುನಾಸಿಕ ಪ್ರತಿರೂಪಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ.

ವ್ಯಂಜನಗಳು 
ಕೆಳಗಿನ ಕೋಷ್ಟಕವು ವ್ಯಂಜನಗಳ ಉಚ್ಚಾರಣೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ.

 ಮಧ್ಯದ ಧ್ವನಿಯ ಆಕಾಂಕ್ಷೆಗಳು ಮತ್ತು ಧ್ವನಿಯ ವಿಶೇಷಣಗಳು + /h/ ವೈರುದ್ಯ, ಕೆಲವು ಕನಿಷ್ಠ ಜೋಡಿಗಳಾದ /dʱandha:/ "ಆಶ್ಚರ್ಯ" ಮತ್ತು /dʱandʱa:/ "ಪ್ರಯಾಸ". ಧ್ವನಿಯ ಆಕಾಂಕ್ಷೆಗಳ ಸಮೂಹಗಳು ಮತ್ತು /h/ /madʒʱhi:/ "ಮಧ್ಯ" ಮತ್ತು /madʒʱis/ "ಜಮಿಂದಾರ್ ಏಜೆಂಟ್" ನಲ್ಲಿರುವಂತೆ ಸಹ ಸಾಧ್ಯವಿದೆ. [15]
 ಅನುನಾಸಿಕಗಳಲ್ಲಿ, /m, n/ ಧ್ವನಿಮಾವು; [ɳ] ಮೂರ್ಧನ್ಯ ಸ್ಪೋಟಕಗಳ ಮೊದಲು ಮಾತ್ರ ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ; /ŋ/ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಇತರ ಕಂಠ್ಯಗಳ ಮೊದಲು ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ ಆದರೆ ಹಿಂದಿನ /g/ ಅಳಿಸುವಿಕೆಯೊಂದಿಗೆ ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಸಂಭವಿಸಬಹುದು, ಅಲ್ಲಿ /ŋg/ ಮತ್ತು /ng/ ವ್ಯತ್ಯಾಸ; /ɲ/ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ದಂತ್ಯಗಳ ಮೊದಲು ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ ಆದರೆ /j/ /paɲɲa:/ (ಅಥವಾ /pãjja:/) ನಲ್ಲಿರುವಂತೆ ಅನುನಾಸಿಕ ಸ್ವರಗಳ ಸುತ್ತಲೂ /ɲ/ ಆಗಬಹುದು.[16]

ಶಿಕ್ಷಣ 
ಜಾರ್ಖಂಡ್, ಛತ್ತೀಸಗಢ, ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶ, ಒಡಿಶಾ, ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳ ಮತ್ತು ಅಸ್ಸಾಂನ ಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಕುರುಖ್ ಭಾಷೆಗಳನ್ನು ಒಂದು ವಿಷಯವಾಗಿ ಕಲಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಮಾದರಿ ನುಡಿಗಟ್ಟುಗಳು

ಪರ್ಯಾಯ ಹೆಸರುಗಳು ಮತ್ತು ಉಪಭಾಷೆಗಳು 
ಕುರುಖ್‌ಗೆ ಉರಾನ್, ಕುರುಕ್ಸ್, ಕುನ್ರುಖ್, ಕುನ್ನಾ, ಉರಾಂಗ್, ಮೊರ್ವಾ ಮತ್ತು ಬಿರ್ಹೋರ್ ಮುಂತಾದ ಪರ್ಯಾಯ ಹೆಸರುಗಳಿವೆ. ಎರಡು ಉಪಭಾಷೆಗಳು, ಓರಾನ್ ಮತ್ತು ಕಿಸಾನ್, ಅವುಗಳ ನಡುವೆ 73% ಗ್ರಹಿಕೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಒರಾನ್ ಆದರೆ ಕಿಸಾನ್ ಅನ್ನು ಪ್ರಸ್ತುತ ಪ್ರಮಾಣೀಕರಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಕಿಸಾನ್ ಪ್ರಸ್ತುತ ಅಳಿವಿನಂಚಿನಲ್ಲಿದೆ, 1991 ರಿಂದ 2001 ರವರೆಗೆ 12.3% ನಷ್ಟು ಕುಸಿತಗೊಂಡಿದೆ.

ಹೆಚ್ಚಿನ ಓದುವಿಕೆ 

 ಆಂಡ್ರೊನೊವ್, MS "ಕುರುಕ್ಸ್ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಧ್ವನಿಶಾಸ್ತ್ರದ ಅಂಶಗಳು". ಇನ್: ಆಂಥ್ರೋಪೋಸ್ 69, ಸಂ. 1/2 (1974): 250–53. http://www.jstor.org/stable/40458519 .
 ಕೊಬಯಾಶಿ, ಮಸಾಟೊ. ಮಾರ್ಟಿನ್ ಫೈಫರ್ ಅವರಿಂದ "ಈಶಾನ್ಯದಿಂದ ಪ್ರೋಟೋ-ದ್ರಾವಿಡಿಯನ್ ವೀಕ್ಷಣೆಯ ವಿಮರ್ಶೆ ". ಇನ್: ಜರ್ನಲ್ ಆಫ್ ದಿ ಅಮೇರಿಕನ್ ಓರಿಯೆಂಟಲ್ ಸೊಸೈಟಿ 140, ಸಂ. 2 (2020): 467–81.
 ಪೆರುಮಾಳ್ಸಾಮಿ, ಪಿ. (2002) "ಕಿಸಾನ್" ಇನ್ ಇಂಡಿಯಾ ಲಿಂಗ್ವಿಸ್ಟಿಕ್ ಸರ್ವೆ: 

 ಒರಿಸ್ಸಾ ಸಂಪುಟ, ನವದೆಹಲಿ: ಆಫೀಸ್ ಆಫ್ ರಿಜಿಸ್ಟ್ರಾರ್ ಜನರಲ್, ಪುಟಗಳು: 497-515. 
 https://censusindia.gov.in/census.website/data/LSI

ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು 

 
 
 
 
 Kurukh basic lexicon at the Global Lexicostatistical Database
 Proposal to encode Tolong Siki
 Omniglot's page on Tolong Siki

ಉಲ್ಲೇಖಗಳು 

ಭಾಷೆಗಳು
ಭಾಷೆ
ಭಾಷಾ ಕುಟುಂಬಗಳು
ಭಾಷಾ ವಿಜ್ಞಾನ
ಭಾರತ
ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನ
ಭಾರತೀಯ ಭಾಷೆಗಳು
ದ್ರಾವಿಡ ಭಾಷೆಗಳು
Languages which need ISO 639-3 comment
Languages with ISO 639-2 code
ISO language articles citing sources other than Ethnologue

kurukh / / ˈkʊrʊ x / ;  devanāgari : कुंड़ुख़), kuruks, orān athavā urānv,  pūrva bhāratada kurukh (òrān) mattu kisān janaru mātanāḍuva drāviḍa bhāṣèyāgidè.  idannu bhāratada jārkhaṃḍ, chattīs‌gaḍha, òḍiśā, paścima baṃgāḻa, assāṃ, bihāra mattu tripurādalli sumāru èraḍu miliyan janaru mātanāḍuttārè, hāgèye uttara bāṃglādeśadalli 65,000, nepāḻadalli urānv èṃba upabhāṣèya 28,600 mattu bhūtān‌nalli sumāru 5,000 janaru mātanāḍuttārè. . kèlavu kurukh bhāṣikaru aṃḍamān mattu nikobār dvīpagaḻalliddārè. idu māltò bhāṣègè hèccu nikaṭa saṃbaṃdha hòṃdidè. yunèskoda aḻivinaṃcinalliruva bhāṣègaḻa paṭṭiyalli idu "durbala" sthitiyallidè èṃdu gurutisalāgidè.  kisān upabhāṣèyu 2011 ra hòttigè 206,100 mātanāḍuvavarannu hòṃdittu.

vargīkaraṇa 
kurukh drāviḍa kuṭuṃba bhāṣègaḻa uttara drāviḍa guṃpigè seridè, mattu sauriyā, pahāriyā mattu kumār‌bhāg pahāriyāgè nikaṭa saṃbaṃdha hòṃdidè, idannu sāmānyavāgi māltò èṃdu karèyalāguttadè.

baravaṇigè vyavasthègaḻu 

kurukh annu devanāgariyalli barèyalāgidè, idannu saṃskṛta, hiṃdi, marāṭhi, nepāḻi mattu itara iṃḍo-āryan bhāṣègaḻannu barèyalu baḻasalāguttadè.

1991 ralli, òḍiśāda basudev rām khalkho kurukh bannā lipiyannu biḍugaḍè māḍidaru. òḍiśāda suṃdar‌gaḍha jillèyalli kurukh bannā varṇamālèyannu kurukh parhā kalisuttārè mattu pracāra māḍuttārè.   janaru adannu pustakagaḻu, niyatakālikègaḻu mattu itara vastugaḻalli vyāpakavāgi baḻasalu phāṃṭ‌gaḻannu abhivṛddhipaḍisalāgidèttiddārè. chattīs‌gaḍha, baṃgāḻa, jārkhaṃḍ mattu assāṃ rājyagaḻalli orān janaru saha ī varṇamālèyannu baḻasuttārè.

1999 ralli, nārāyaṇ orān èṃba vaidyaru, nirdiṣṭavāgi kurukh‌gāgi varṇamālèya ṭolāṃg siki lipiyannu kaṃḍuhiḍidaru. ṭolāṃg siki lipiyalli aneka pustakagaḻu mattu niyatakālikègaḻannu prakaṭisalāgidè mattu idu 2007 ralli jārkhaṃḍ rājyadiṃda adhikṛta mannaṇèyannu kaṃḍitu. kurukh liṭarari sòsaiṭi āph iṃḍiyāvu kurukh sāhityakkāgi ṭolāṃg siki lipiyannu haraḍuvalli pramukha pātra vahisidè.

bhaugoḻika vistaraṇè 
kurukh bhāṣèyannu hèccāgi rāy‌gaḍh, surgujā, chattīs‌gaḍhada jaś‌pur, gumlā, rāṃci, lohardagā, latehar, jārkhaṃḍ‌na simḍègā, jhārsuguḍa, suṃdar‌gaḍha mattu òḍiśāda saṃbal‌pura jillèyalli mātanāḍuttārè.

alladè paścima baṃgāḻa, assāṃ mattu tripurā rājyagaḻa jalpaiguri jillèyalli hèccāgi cahā toṭada kèlasagāraru kurukh mātanāḍuttārè.

mātanāḍuvavaru 
orān mattu kisān buḍakaṭṭina 2,053,000 janaru mātanāḍuttārè, kramavāgi 1,834,000 mattu 219,000 mātanāḍuttārè. sākṣaratèya pramāṇavu orān‌nalli 23% mattu kisān‌nalli 17% āgidè.  hèccina saṃkhyèya mātanāḍuvavara hòratāgiyū, bhāṣèyannu aḻivinaṃcinalliruva bhāṣè èṃdu parigaṇisalāgidè. jārkhaṃḍ mattu chattīs‌gaḍha sarkāragaḻu hèccina kurukhar vidyārthigaḻiruva śālègaḻalli kurukh bhāṣèyannu paricayisivè. jārkhaṃḍ mattu paścima baṃgāḻa èraḍū tamma rājyagaḻa adhikṛta bhāṣèyāgi kurukh annu paṭṭi māḍuttavè. bāṃglādeśadalli kurukh mātanāḍuva kèlavu bhāṣigarū iddārè.

dhvaniśāstra

svaragaḻu 
kurukh aidu pradhāna svaragaḻannu hòṃdidè. pratiyòṃdu svaravu uddavāda, cikkadāda mattu dīrghavāda anunāsika pratirūpagaḻannu hòṃdiruttadè.

vyaṃjanagaḻu 
kèḻagina koṣṭakavu vyaṃjanagaḻa uccāraṇèyannu vivarisuttadè.

 madhyada dhvaniya ākāṃkṣègaḻu mattu dhvaniya viśeṣaṇagaḻu + /h/ vairudya, kèlavu kaniṣṭha joḍigaḻāda /dʱandha:/ "āścarya" mattu /dʱandʱa:/ "prayāsa". dhvaniya ākāṃkṣègaḻa samūhagaḻu mattu /h/ /madʒʱhi:/ "madhya" mattu /madʒʱis/ "jamiṃdār ejèṃṭ" nalliruvaṃtè saha sādhyavidè. [15]
 anunāsikagaḻalli, /m, n/ dhvanimāvu; [ɳ] mūrdhanya spoṭakagaḻa mòdalu mātra saṃbhavisuttadè; /ŋ/ hèccāgi itara kaṃṭhyagaḻa mòdalu saṃbhavisuttadè ādarè hiṃdina /g/ aḻisuvikèyòṃdigè aṃtimavāgi saṃbhavisabahudu, alli /ŋg/ mattu /ng/ vyatyāsa; /ɲ/ hèccāgi daṃtyagaḻa mòdalu saṃbhavisuttadè ādarè /j/ /paɲɲa:/ (athavā /pãjja:/) nalliruvaṃtè anunāsika svaragaḻa suttalū /ɲ/ āgabahudu.[16]

śikṣaṇa 
jārkhaṃḍ, chattīsagaḍha, madhyapradeśa, òḍiśā, paścima baṃgāḻa mattu assāṃna śālègaḻalli kurukh bhāṣègaḻannu òṃdu viṣayavāgi kalisalāguttadè.

mādari nuḍigaṭṭugaḻu

paryāya hèsarugaḻu mattu upabhāṣègaḻu 
kurukh‌gè urān, kuruks, kunrukh, kunnā, urāṃg, mòrvā mattu birhor muṃtāda paryāya hèsarugaḻivè. èraḍu upabhāṣègaḻu, orān mattu kisān, avugaḻa naḍuvè 73% grahikèyannu hòṃdivè. òrān ādarè kisān annu prastuta pramāṇīkarisalāguttidè. kisān prastuta aḻivinaṃcinallidè, 1991 riṃda 2001 ravarègè 12.3% naṣṭu kusitagòṃḍidè.

hèccina oduvikè 

 āṃḍrònòv, MS "kuruks aitihāsika dhvaniśāstrada aṃśagaḻu". in: āṃthropos 69, saṃ. 1/2 (1974): 250–53. http://www.jstor.org/stable/40458519 .
 kòbayāśi, masāṭò. mārṭin phaiphar avariṃda "īśānyadiṃda proṭo-drāviḍiyan vīkṣaṇèya vimarśè ". in: jarnal āph di amerikan oriyèṃṭal sòsaiṭi 140, saṃ. 2 (2020): 467–81.
 pèrumāḻsāmi, pi. (2002) "kisān" in iṃḍiyā liṃgvisṭik sarvè: 

 òrissā saṃpuṭa, navadèhali: āphīs āph rijisṭrār janaral, puṭagaḻu: 497-515. 
 https://censusindia.gov.in/census.website/data/LSI

bāhya kòṃḍigaḻu 

 
 
 
 
 Kurukh basic lexicon at the Global Lexicostatistical Database
 Proposal to encode Tolong Siki
 Omniglot's page on Tolong Siki

ullekhagaḻu 

bhāṣègaḻu
bhāṣè
bhāṣā kuṭuṃbagaḻu
bhāṣā vijñāna
bhārata
bhāratada saṃvidhāna
bhāratīya bhāṣègaḻu
drāviḍa bhāṣègaḻu
ಕುರುಖ್ ಭಾಷೆ