வடமேற்கு இந்தியாவின் தார் பாலைவனத்தில் பாயும் ஆறுகளில் பெரியது இலூனி (Luni River) ஆகும். இது அஜ்மீர் அருகில் ஆரவல்லி மலைத் தொடரிலிலுள்ள புஷ்கர் பள்ளத்தாக்கில் உருவாகிறது. தார் பாலைவனத்தின் தென்கிழக்கு பகுதி வழியாகப் பாய்ந்து குஜராத்தில் உள்ள ரான் கட்ச் சதுப்புநிலங்களில் முடிவடைகிறது. இது சுமார்  தூரத்திற்குப் பயணிக்கின்றது. இது முதலில் சாகர்மதி என்று அழைக்கப்படுகிறது. பின்னர் கோவிந்த்கரைக் கடந்தபின், புஷ்கர் ஏரியிலிருந்து உருவாகும் துணை நதியான சரசுவதியைச் சந்திக்கிறது. பின்னர் இது இலூனி என்று அழைக்கப்படுகிறது.

1892 ஆம் ஆண்டில் ஜோத்பூர் பேரரசர் ஜஸ்வந்த் சிங் ஜோத்பூர் மாவட்டத்தில் பில்லாரா மற்றும் பாவி இடையே பிச்சியாக் கிராமத்தில் ஜஸ்வந்த் சாகர் ஏரியினை அமைத்தார். இது இந்தியாவின் மிகப்பெரிய செயற்கை ஏரிகளில் ஒன்றாகும். இதன் மூலம்  நிலங்கள் நீர்ப்பாசன வசதி பெறுகின்றன.

சொற்பிறப்பியல் 
லூனி, இலாவனாவரி அல்லது  இலாவனாவதி என்றும் அழைக்கப்படுகிறது. இதன் பொருள் சமஸ்கிருதத்தில் "உப்பு நதி" என்பதாகும். இந்த ஆற்றின் நீர்  யர் உப்புத்தன்மை கொண்டது.

கண்ணோட்டம் 
லூனி நதி படுகை சுமார் 37,363 சதுர கிலோ மீட்டர் பரப்புடையது. இதில் அஜ்மீர், பார்மேர், ஜலோர், ஜோத்பூர், நாகவுர், பாலி மற்றும் ராஜஸ்தானின் சிரோஹி மாவட்டங்கள் மற்றும் வடக்கு குஜராத்தின் பனாஸ்காண்டா மற்றும் பதான் மாவட்டங்கள் அனைத்தும் அடங்கும். இதன் மிகப் பெரும் கிளை நதியாக சுக்ரி, மித்ரி, பந்தி, காரி, ஜவாய் ஆறு குகியா இடமிருந்தும் சாகி வலமிருந்தும் பாய்கின்றன.

மேற்கு ஆரவல்லி மலைத்தொடரின் புஷ்கர் பள்ளத்தாக்கிலுள்ள அஜ்மீர் அருகே லூனி நதி சுமார் 550 மீ உயரத்தில் தொடங்குகிறது. இந்த கட்டத்தில், இந்த நதி, சாகர்மதி என்று அழைக்கப்படுகிறது. இந்த நதி பின்னர் ராஜஸ்தானில் உள்ள மார்வார் பிராந்தியத்தின் மலைகள் மற்றும் சமவெளிகள் வழியாக தென்மேற்கு திசையில் பாய்கிறது. இது தென்மேற்கில் பாய்ந்து தார் பாலைவனத்திற்குள் நுழைகிறது. இது கட்ச் பாலைவனத்தில் சிதறிப் பாய்கிறது. மொத்தம் 495 கி.மீ நீளமுள்ள இந்த ஆறு அதிக உப்புத்தன்மையுடன் இருந்தபோதிலும், இது இப்பகுதியில் ஓடக்கூடிய பெரிய நதியாகும். இது பாசனத்தின் முதன்மை ஆதாரமாகவும் உள்ளது. பாலோத்ராவை அடையும் வரை லூனி உப்புத் தன்மையுடையதாக இல்லை, இதன் பின்னரே மண்ணின் உப்புத் தன்மைகாரணமாக நீர் உப்புத்தன்மை பெறுகிறது.

வரலாற்றுச் சிறப்புமிக்க காகர்-ஹக்ரா நதி வாய்க்காலின் தெற்குப் பகுதியாக லூனி இருந்திருக்கலாம்.

துணை நதிகள் 
ஜவாய், சுக்ரி, குஹியா, பேண்டி மற்றும் ஜோஜாரி நதிகள் லூனி ஆற்றின் முக்கிய துணை நதிகள் ஆகும். ஆற்றின் வலது கரையில் ஒன்றிணைந்த ஒரே துணை நதி ஜோஜாரி, மற்ற 10 துணை நதிகள் அதன் இடது கரையை அடைகின்றன. ஜோஜாரி தவிர அனைத்து துணை நதிகளும் ஆரவல்லி மலையிலிருந்து தோன்றியவை.

அணைகள் மற்றும் நீர்ப்பாசனம் 
லூனி ஆற்றில் உள்ள அணைகள்:

 தாண்டிவாதா அணை
 சிபு அணை
 ஜஸ்வந்த் சாகர் அணை - 1892 இல் மகாராஜா ஜஸ்வந்த் சிங் அவர்களால் கட்டப்பட்டது. இது இந்தியாவின் மிகப்பெரிய செயற்கை ஏரிகளில் ஒன்றாகும்.

லூனி ஆற்றின் இரண்டு பெரிய நீர்ப்பாசன திட்டங்கள் சர்தார் சமந்த் மற்றும் ஜவாய் அணை ஆகும்.

திடீர் வெள்ளம் 
ஆழமற்ற படுக்கையில் நதி பாயுவதாலும், மழை நீரால் ஆற்றங்கரை எளிதில் உடைந்துவிடுவதால் லூனி ஆற்றில் திடீர் வெள்ளம் ஏற்படுகிறது.

2006ல் பாலைவனப் பகுதியில் பலத்த மழை பெய்தபோது மிக மோசமான வெள்ளம் ஏற்பட்டது. சுற்றியுள்ள பகுதி நீரில் மூழ்கி நீர்மட்டம் 15-25 அடியாக உயர்ந்தது. 2006ஆம் ஆண்டு ஏற்பட்ட வெள்ளப்பெருக்கு, பார்மர் மாவட்டத்தில் ஆற்றின் குறுக்கே பல பகுதிகளை மூழ்கடித்து. இந்த வெள்ளத்தில் ஏராளமான மக்களும் விலங்குகளும் இறந்தன.

2010ஆம் ஆண்டில், மற்றொரு வெள்ளம் ஏற்பட்டது, ஆனால் குறைவான உயிரிழப்புகள் இருந்தன.

மேற்கோள்கள் 

 
இந்திய ஆறுகள்
இராஜஸ்தான் ஆறுகள்
Coordinates on Wikidata
பார்மேர் மாவட்டம்
vaḍhameṟghu indhiyāviṉ dhār bhālaivaṉadhdhil bhāyuṃ āṟughaḻil bhèriyadhu ilūṉi (Luni River) āghuṃ. idhu ajmīr arughil āravalli malaidh dhòḍharililuḻḻa bhuṣghar bhaḻḻadhdhāghghil uruvāghiṟadhu. dhār bhālaivaṉadhdhiṉ dhèṉghil̤aghghu bhaghudhi val̤iyāghabh bhāyndhu ghujarādhdhil uḻḻa rāṉ ghaḍhjh jhadhubhbhunilaṅghaḻil muḍhivaḍhaighiṟadhu. idhu jhumār  dhūradhdhiṟghubh bhayaṇighghiṉṟadhu. idhu mudhalil jhāgharmadhi èṉṟu al̤aighghabhbhaḍhughiṟadhu. bhiṉṉar ghovindhgharaigh ghaḍhandhabhiṉ, bhuṣghar eriyilirundhu uruvāghuṃ dhuṇai nadhiyāṉa jharajhuvadhiyaijh jhandhighghiṟadhu. bhiṉṉar idhu ilūṉi èṉṟu al̤aighghabhbhaḍhughiṟadhu.

1892 āṃ āṇḍhil jodhbhūr bherarajhar jasvandh jhiṅ jodhbhūr māvaḍhḍhadhdhil bhillārā maṟṟuṃ bhāvi iḍhaiye bhijhjhiyāgh ghirāmadhdhil jasvandh jhāghar eriyiṉai amaidhdhār. idhu indhiyāviṉ mighabhbhèriya jhèyaṟghai erighaḻil òṉṟāghuṃ. idhaṉ mūlaṃ  nilaṅghaḻ nīrbhbhājhaṉa vajhadhi bhèṟughiṉṟaṉa.

jhòṟbhiṟabhbhiyal 
lūṉi, ilāvaṉāvari alladhu  ilāvaṉāvadhi èṉṟuṃ al̤aighghabhbhaḍhughiṟadhu. idhaṉ bhòruḻ jhamasghirudhadhdhil "ubhbhu nadhi" èṉbhadhāghuṃ. indha āṟṟiṉ nīr  yar ubhbhudhdhaṉmai ghòṇḍhadhu.

ghaṇṇoḍhḍhaṃ 
lūṉi nadhi bhaḍhughai jhumār 37,363 jhadhura ghilo mīḍhḍhar bharabhbhuḍhaiyadhu. idhil ajmīr, bhārmer, jalor, jodhbhūr, nāghavur, bhāli maṟṟuṃ rājasdhāṉiṉ jhirohi māvaḍhḍhaṅghaḻ maṟṟuṃ vaḍhaghghu ghujarādhdhiṉ bhaṉāsghāṇḍhā maṟṟuṃ bhadhāṉ māvaḍhḍhaṅghaḻ aṉaidhdhuṃ aḍhaṅghuṃ. idhaṉ mighabh bhèruṃ ghiḻai nadhiyāgha jhughri, midhri, bhandhi, ghāri, javāy āṟu ghughiyā iḍhamirundhuṃ jhāghi valamirundhuṃ bhāyghiṉṟaṉa.

meṟghu āravalli malaidhdhòḍhariṉ bhuṣghar bhaḻḻadhdhāghghiluḻḻa ajmīr arughe lūṉi nadhi jhumār 550 mī uyaradhdhil dhòḍhaṅghughiṟadhu. indha ghaḍhḍhadhdhil, indha nadhi, jhāgharmadhi èṉṟu al̤aighghabhbhaḍhughiṟadhu. indha nadhi bhiṉṉar rājasdhāṉil uḻḻa mārvār bhirāndhiyadhdhiṉ malaighaḻ maṟṟuṃ jhamavèḻighaḻ val̤iyāgha dhèṉmeṟghu dhijhaiyil bhāyghiṟadhu. idhu dhèṉmeṟghil bhāyndhu dhār bhālaivaṉadhdhiṟghuḻ nul̤aighiṟadhu. idhu ghaḍhjh bhālaivaṉadhdhil jhidhaṟibh bhāyghiṟadhu. mòdhdhaṃ 495 ghi.mī nīḻamuḻḻa indha āṟu adhigha ubhbhudhdhaṉmaiyuḍhaṉ irundhabhodhiluṃ, idhu ibhbhaghudhiyil oḍhaghghūḍhiya bhèriya nadhiyāghuṃ. idhu bhājhaṉadhdhiṉ mudhaṉmai ādhāramāghavuṃ uḻḻadhu. bhālodhrāvai aḍhaiyuṃ varai lūṉi ubhbhudh dhaṉmaiyuḍhaiyadhāgha illai, idhaṉ bhiṉṉare maṇṇiṉ ubhbhudh dhaṉmaighāraṇamāgha nīr ubhbhudhdhaṉmai bhèṟughiṟadhu.

varalāṟṟujh jhiṟabhbhumighgha ghāghar-haghrā nadhi vāyghghāliṉ dhèṟghubh bhaghudhiyāgha lūṉi irundhirughghalāṃ.

dhuṇai nadhighaḻ 
javāy, jhughri, ghuhiyā, bheṇḍhi maṟṟuṃ jojāri nadhighaḻ lūṉi āṟṟiṉ mughghiya dhuṇai nadhighaḻ āghuṃ. āṟṟiṉ valadhu gharaiyil òṉṟiṇaindha òre dhuṇai nadhi jojāri, maṟṟa 10 dhuṇai nadhighaḻ adhaṉ iḍhadhu gharaiyai aḍhaighiṉṟaṉa. jojāri dhavira aṉaidhdhu dhuṇai nadhighaḻuṃ āravalli malaiyilirundhu dhoṉṟiyavai.

aṇaighaḻ maṟṟuṃ nīrbhbhājhaṉaṃ 
lūṉi āṟṟil uḻḻa aṇaighaḻ:

 dhāṇḍhivādhā aṇai
 jhibhu aṇai
 jasvandh jhāghar aṇai - 1892 il maghārājā jasvandh jhiṅ avarghaḻāl ghaḍhḍhabhbhaḍhḍhadhu. idhu indhiyāviṉ mighabhbhèriya jhèyaṟghai erighaḻil òṉṟāghuṃ.

lūṉi āṟṟiṉ iraṇḍhu bhèriya nīrbhbhājhaṉa dhiḍhḍhaṅghaḻ jhardhār jhamandh maṟṟuṃ javāy aṇai āghuṃ.

dhiḍhīr vèḻḻaṃ 
āl̤amaṟṟa bhaḍhughghaiyil nadhi bhāyuvadhāluṃ, mal̤ai nīrāl āṟṟaṅgharai èḻidhil uḍhaindhuviḍhuvadhāl lūṉi āṟṟil dhiḍhīr vèḻḻaṃ eṟbhaḍhughiṟadhu.

2006l bhālaivaṉabh bhaghudhiyil bhaladhdha mal̤ai bhèydhabhodhu migha mojhamāṉa vèḻḻaṃ eṟbhaḍhḍhadhu. jhuṟṟiyuḻḻa bhaghudhi nīril mūl̤ghi nīrmaḍhḍhaṃ 15-25 aḍhiyāgha uyarndhadhu. 2006āṃ āṇḍhu eṟbhaḍhḍha vèḻḻabhbhèrughghu, bhārmar māvaḍhḍhadhdhil āṟṟiṉ ghuṟughghe bhala bhaghudhighaḻai mūl̤ghaḍhidhdhu. indha vèḻḻadhdhil erāḻamāṉa maghghaḻuṃ vilaṅghughaḻuṃ iṟandhaṉa.

2010āṃ āṇḍhil, maṟṟòru vèḻḻaṃ eṟbhaḍhḍhadhu, āṉāl ghuṟaivāṉa uyiril̤abhbhughaḻ irundhaṉa.

meṟghoḻghaḻ 

 
indhiya āṟughaḻ
irājasdhāṉ āṟughaḻ
Coordinates on Wikidata
bhārmer māvaḍhḍhaṃ
இலூனி ஆறு