புந்தேல்கண்ட் முகமை (Bundelkhand Agency) பிரித்தானிய இந்தியா ஆட்சியாளர்களுக்கு கீழிருந்த சுதேச சமஸ்தானங்களை காண்காணிக்கவும், ஆண்டுதோறும் திறை வசூலிக்கவும் நிறுவப்பட்ட முகமைகளில் ஒன்றாகும். புந்தேல்கண்ட் முகமையின் பிரித்தானிய அரசியல் முகவர், புந்தேல்கண்ட் பகுதியில் இருந்த சுதேச சமஸ்தானங்களை 1811-ஆம் ஆண்டு முதல் 15 ஆகஸ்டு 1947 வரை நிர்வகித்தார்.
	1901-ஆம் ஆண்டில் புந்தேல்கண்ட் முகமை	25,510 சதுர கிலோ மீட்டர் பரப்பளவும், 13,08,326 மக்கள் தொகையும் கொண்டிருந்தது.

வரலாறு
பேஷ்வாகளின் தலைமையிலான மராத்தியப் பேரரசு 18-ஆம் நூற்றாண்டில்  புந்தேல்கண்ட் பகுதியில் உள்ள சிறிய இராச்சியங்களை வென்று, தங்களுக்கு கீழ்படிந்த சிற்றரசுகளாக  வைத்துக்கொண்டனர்.மூன்றாம் ஆங்கிலேய மராத்தியப் போருக்குப் பின்னர்  புந்தேல்கண்ட் பகுதியின் ஆட்சியாளர்கள்,  1818-ஆம் ஆண்டில் பிரித்தானிய இந்தியாவின்     ஆட்சியாளர்கள் கொண்டுவந்த துணைப்படைத் திட்டத்தை ஏற்று, ஆண்டுதோறும் ஆங்கிலேயர்களுக்கு திறை செலுத்தி சுதேச சமஸ்தானங்களாக ஆட்சி செய்தனர். புந்தேல்கண்ட் ஐக்கிய மாகாணத்தின் கீழ் செயல்பட்டது. புந்தேல்கண்ட் பகுதி சுதேச மன்னர்களுக்கு பிரித்தானிய இந்தியா அரசு, துப்பாக்கிக் குண்டுகள் முழுங்கி மரியாதை செய்தனர்.

சுதேச சமஸ்தானங்கள்  
புந்தேல்கண்ட் முகமையின் கிழக்கில் பகேல்கண்ட், வடக்கில் ஐக்கிய மாகாணம் இருந்தது.

மரியாதைக்குரிய சுதேச சமஸ்தானங்கள் 
 ததியா சமஸ்தானம், 15 குண்டு மரியாதை 
  ஓர்ச்சா சமஸ்தானம் 15 குண்டு மரியாதை 
  அஜய்கர் சமஸ்தானம்,  11 குண்டு மரியாதை 
  பாவனி சமஸ்தானம், 11 குண்டு மரியாதை 
  பிஜாவர் சமஸ்தானம், 11 குண்டு மரியாதை
  சர்க்காரி சமஸ்தானம், 11 குண்டு மரியாதை
  பன்னா சமஸ்தானம்,  11 குண்டு மரியாதை
  சம்தர் சமஸ்தானம், 11 குண்டு மரியாதை
 சத்தர்பூர் சமஸ்தானம், 11 குண்டு மரியாதை

குண்டு மரியாதையில்லா சுதேச சமஸ்தானங்கள்
  அலியாபுரா சமஸ்தானம்  
  பேரி சமஸ்தானம் 
  பிகாத் சமஸ்தானம்  
  கரௌலி சமஸ்தானம்  
  கௌரிகர் சமஸ்தானம் 
  ஜிக்னி சமஸ்தானம்
  லுகாசி சமஸ்தானம் 
  நய்க்வான் ரெபாய் சமஸ்தானம் 
  சரிலா சமஸ்தானம்

ஜாகீர் அல்லது ஜமீன்தார்கள்
 பங்கா-பகாரி ஜமீன் 
  பிஜ்னா ஜமீன் (Bijna State|Bijna)
  பில்ஹெர் ஜாகீர் 
  தூர்வாய் ஜமீன் 
  தோரி பதேபுரி ஜாகீர் 
  ஹன்சரி ஜமீன்
  கேதேரா ஜமீன்

அவகாசியிலிக் கொள்கை படி பிரித்தானிய இந்தியாவுடன் இணைக்கப்பட்ட முன்னாள் இந்திய மன்னராட்சிகள் 

பிரித்தானிய தலைமை ஆளுநர் டல்ஹவுசி பிரபு  கொண்டு வந்த அவகாசியிலிக் கொள்கையின் படி,  வாரிசுரிமை அற்ற இராச்சியங்களை வலுக்கட்டாயமாக பிரித்தானிய இந்தியாவுடன் இணக்கப்பட்டது. 
  ஜாலௌன் இராச்சியம், இணக்கப்பட்ட ஆண்டு 1840
  ஜான்சி இராச்சியம்,  1853
  ஜெயித்பூர் இராச்சியம், 1849
  கட்டி 
  சிர்கோன்
  பூர்வா ஜாகீர்  (Purwa)
  பிஜ்ஜெராகோகார் (Bijeraghogarh)
  திரோஹா (Tiroha)
 ஷாகர் (Shahgarh), 1857
  பன்பூர் (Banpur), 1857,

இதனையும் காண்க
 புந்தேல்கண்ட்
 ஐக்கிய மாகாணம்
 இராஜபுதனம் முகமை
 பஞ்சாப் அரசுகள் முகமை
 கத்தியவார் முகமை 
 பரோடா மற்றும் குஜராத் முகமை
 சூரத் முகமை
 ரேவா கந்தா முகமை
 மகி கந்தா முகமை
 மால்வா முகமை
 கிழக்கிந்திய முகமை
 துணைப்படைத் திட்டம்
 சுதேச சமஸ்தானம்
 சுதேச சமஸ்தானங்களின் இணைப்பு ஒப்பந்தம்
 இந்திய மன்னராட்சி அரசுகளின் பட்டியல்
  தி இம்பீரியல் கெசட்டியர் ஆப் இந்தியா

மேற்கோள்கள்

புந்தேல்கண்ட்
இந்தியாவின் முன்னாள் சுதேச சமஸ்தானங்கள்
பிரித்தானிய இந்தியா
இந்தியாவின் மன்னராட்சிகள்
மத்தியப் பிரதேச வரலாறு
உத்தரப் பிரதேசத்தின் வரலாறு
ஐக்கிய மாகாணம்
bhundhelghaṇḍh mughamai (Bundelkhand Agency) bhiridhdhāṉiya indhiyā āḍhjhiyāḻarghaḻughghu ghīl̤irundha jhudhejha jhamasdhāṉaṅghaḻai ghāṇghāṇighghavuṃ, āṇḍhudhoṟuṃ dhiṟai vajhūlighghavuṃ niṟuvabhbhaḍhḍha mughamaighaḻil òṉṟāghuṃ. bhundhelghaṇḍh mughamaiyiṉ bhiridhdhāṉiya arajhiyal mughavar, bhundhelghaṇḍh bhaghudhiyil irundha jhudhejha jhamasdhāṉaṅghaḻai 1811-āṃ āṇḍhu mudhal 15 āghasḍhu 1947 varai nirvaghidhdhār.
	1901-āṃ āṇḍhil bhundhelghaṇḍh mughamai	25,510 jhadhura ghilo mīḍhḍhar bharabhbhaḻavuṃ, 13,08,326 maghghaḻ dhòghaiyuṃ ghòṇḍhirundhadhu.

varalāṟu
bheṣvāghaḻiṉ dhalaimaiyilāṉa marādhdhiyabh bherarajhu 18-āṃ nūṟṟāṇḍhil  bhundhelghaṇḍh bhaghudhiyil uḻḻa jhiṟiya irājhjhiyaṅghaḻai vèṉṟu, dhaṅghaḻughghu ghīl̤bhaḍhindha jhiṟṟarajhughaḻāgha  vaidhdhughghòṇḍhaṉar.mūṉṟāṃ āṅghileya marādhdhiyabh bhorughghubh bhiṉṉar  bhundhelghaṇḍh bhaghudhiyiṉ āḍhjhiyāḻarghaḻ,  1818-āṃ āṇḍhil bhiridhdhāṉiya indhiyāviṉ     āḍhjhiyāḻarghaḻ ghòṇḍhuvandha dhuṇaibhbhaḍhaidh dhiḍhḍhadhdhai eṟṟu, āṇḍhudhoṟuṃ āṅghileyarghaḻughghu dhiṟai jhèludhdhi jhudhejha jhamasdhāṉaṅghaḻāgha āḍhjhi jhèydhaṉar. bhundhelghaṇḍh aighghiya māghāṇadhdhiṉ ghīl̤ jhèyalbhaḍhḍhadhu. bhundhelghaṇḍh bhaghudhi jhudhejha maṉṉarghaḻughghu bhiridhdhāṉiya indhiyā arajhu, dhubhbhāghghigh ghuṇḍhughaḻ mul̤uṅghi mariyādhai jhèydhaṉar.

jhudhejha jhamasdhāṉaṅghaḻ  
bhundhelghaṇḍh mughamaiyiṉ ghil̤aghghil bhaghelghaṇḍh, vaḍhaghghil aighghiya māghāṇaṃ irundhadhu.

mariyādhaighghuriya jhudhejha jhamasdhāṉaṅghaḻ 
 dhadhiyā jhamasdhāṉaṃ, 15 ghuṇḍhu mariyādhai 
  orjhjhā jhamasdhāṉaṃ 15 ghuṇḍhu mariyādhai 
  ajayghar jhamasdhāṉaṃ,  11 ghuṇḍhu mariyādhai 
  bhāvaṉi jhamasdhāṉaṃ, 11 ghuṇḍhu mariyādhai 
  bhijāvar jhamasdhāṉaṃ, 11 ghuṇḍhu mariyādhai
  jharghghāri jhamasdhāṉaṃ, 11 ghuṇḍhu mariyādhai
  bhaṉṉā jhamasdhāṉaṃ,  11 ghuṇḍhu mariyādhai
  jhaṃdhar jhamasdhāṉaṃ, 11 ghuṇḍhu mariyādhai
 jhadhdharbhūr jhamasdhāṉaṃ, 11 ghuṇḍhu mariyādhai

ghuṇḍhu mariyādhaiyillā jhudhejha jhamasdhāṉaṅghaḻ
  aliyābhurā jhamasdhāṉaṃ  
  bheri jhamasdhāṉaṃ 
  bhighādh jhamasdhāṉaṃ  
  gharauli jhamasdhāṉaṃ  
  ghaurighar jhamasdhāṉaṃ 
  jighṉi jhamasdhāṉaṃ
  lughājhi jhamasdhāṉaṃ 
  nayghvāṉ rèbhāy jhamasdhāṉaṃ 
  jharilā jhamasdhāṉaṃ

jāghīr alladhu jamīṉdhārghaḻ
 bhaṅghā-bhaghāri jamīṉ 
  bhijṉā jamīṉ (Bijna State|Bijna)
  bhilhèr jāghīr 
  dhūrvāy jamīṉ 
  dhori bhadhebhuri jāghīr 
  haṉjhari jamīṉ
  ghedherā jamīṉ

avaghājhiyiligh ghòḻghai bhaḍhi bhiridhdhāṉiya indhiyāvuḍhaṉ iṇaighghabhbhaḍhḍha muṉṉāḻ indhiya maṉṉarāḍhjhighaḻ 

bhiridhdhāṉiya dhalaimai āḻunar ḍhalhavujhi bhirabhu  ghòṇḍhu vandha avaghājhiyiligh ghòḻghaiyiṉ bhaḍhi,  vārijhurimai aṟṟa irājhjhiyaṅghaḻai valughghaḍhḍhāyamāgha bhiridhdhāṉiya indhiyāvuḍhaṉ iṇaghghabhbhaḍhḍhadhu. 
  jālauṉ irājhjhiyaṃ, iṇaghghabhbhaḍhḍha āṇḍhu 1840
  jāṉjhi irājhjhiyaṃ,  1853
  jèyidhbhūr irājhjhiyaṃ, 1849
  ghaḍhḍhi 
  jhirghoṉ
  bhūrvā jāghīr  (Purwa)
  bhijjèrāghoghār (Bijeraghogarh)
  dhirohā (Tiroha)
 ṣāghar (Shahgarh), 1857
  bhaṉbhūr (Banpur), 1857,

idhaṉaiyuṃ ghāṇgha
 bhundhelghaṇḍh
 aighghiya māghāṇaṃ
 irājabhudhaṉaṃ mughamai
 bhañjhābh arajhughaḻ mughamai
 ghadhdhiyavār mughamai 
 bharoḍhā maṟṟuṃ ghujarādh mughamai
 jhūradh mughamai
 revā ghandhā mughamai
 maghi ghandhā mughamai
 mālvā mughamai
 ghil̤aghghindhiya mughamai
 dhuṇaibhbhaḍhaidh dhiḍhḍhaṃ
 jhudhejha jhamasdhāṉaṃ
 jhudhejha jhamasdhāṉaṅghaḻiṉ iṇaibhbhu òbhbhandhaṃ
 indhiya maṉṉarāḍhjhi arajhughaḻiṉ bhaḍhḍhiyal
  dhi iṃbhīriyal ghèjhaḍhḍhiyar ābh indhiyā

meṟghoḻghaḻ

bhundhelghaṇḍh
indhiyāviṉ muṉṉāḻ jhudhejha jhamasdhāṉaṅghaḻ
bhiridhdhāṉiya indhiyā
indhiyāviṉ maṉṉarāḍhjhighaḻ
madhdhiyabh bhiradhejha varalāṟu
udhdharabh bhiradhejhadhdhiṉ varalāṟu
aighghiya māghāṇaṃ
புந்தேல்கண்ட் முகமை