ஈசானன் (Ishana) ( சமசுகிருதம் : ईशान), ஒரு இந்துக் கடவுள். இவர் பெரும்பாலும் இந்து கடவுளான சிவனின் வடிவங்களில் ஒருவராகக் கருதப்படுகிறார்.  மேலும் பதினொரு உருத்திரர்களில் அடிக்கடி வகைப்படுத்தப்படுகிறார்.  இந்து சமயம்,    சில பௌத்தப் பள்ளிகள்,  சைன மதத்தில்  இவர் வடகிழக்கு திசையின் திக்பாலகர்களில் ஒருவராக இருக்கிறார். வாஸ்து சாஸ்திரத்தில், ஒரு நிலத்தின் வடகிழக்கு மூலை "ஈசான மூலை" என்று குறிப்பிடப்படுகிறது.  ஈசானன் சம்கார பைரவருடன் குணங்களைப் பகிர்ந்து கொள்கிறார். எனவே அட்ட பைரவர்களின் ஒரு பகுதியாக இருக்கிறார்.

இந்து மதத்தில்

வேதங்களில் 
யசுர்வேதத்தின் (கி.மு. 1200) தைத்திரிய ஆரண்யகத்தில் (TA 10.21.1)   காணப்படும் பஞ்சபிரம்ம மந்திரங்களில் ஈசானனைப் பற்றிய ஆரம்பக் குறிப்பு உள்ளது:

"பகவான் ஈசானன் - பரமாத்மா, ஈசுவரன் மற்றும் ஆன்மீகத் துறைகள் மூலம் சிறிய அறிவை வெளிப்படுத்துபவர். அனைத்து உயிரினங்களுக்கும் உணவளிப்பவர் மற்றும் கட்டுப்படுத்துபவர். வடகிழக்கு திசையை இயக்குபவர், வித்யேசுவரர்களின் (சிவன்) முக்கிய நேரடி அதிகாரத்தால் வழிநடத்தப்படுபவர். பிரம்மா, விஷ்ணு மற்றும் பிறரை இயக்குபவர் - வித்யேசுவரராக இருப்பவர் இந்த சிவலிங்கத்தில் காட்சியளிக்கட்டும். அத்தகைய தீங்கற்ற இருப்பின் மூலம், சிவனின் பூரண தூய்மையும் மங்களமும் ஏற்படட்டும். ஓம்" 

சுக்ல யஜுர்வேதத்தின் (VS 27.35) வாஜஸ்நேயி மத்யந்தின சம்கிதையிலும் ஈசானன் குறிப்பிடப்பட்டுள்ளார்.  இதை சிவபுராணம் "ஈசான மந்திரம்" என்று அழைக்கிறது.  இருப்பினும் சிவமகாபுராணம் அதே சம்கிதையில் இருந்து  ஈசானனைப் பற்றியும் ஈசான மந்திரத்தையும் வேறுபட்ட வசனத்தைக் குறிப்பிடுகிறது. (VS 39.8)

புராணங்களில் 
பல புராணங்கள் ஈசானனைக் குறிப்பிடுகின்றன; அவற்றில் சில இங்கே விரிவாக உள்ளன:

சிவபுராணம் 
சிவபுராணத்தில், ஈசானன் சிவனின் ஒரு வடிவம் அல்லது அம்சமாக விவரிக்கப்பட்டுள்ளார். புத்திசாலிகளுக்கு ஈசான அறிவும் செல்வமும் அளிப்பதாகவும், அதே சமயம் தீயவர்களைக் கட்டுப்படுத்துவதாகவும் புராணம் கூறுகிறது. ஈசானன் காது, பேச்சு, ஒலி மற்றும் அண்டம் ஆகியவற்றிற்கு தலைமை தாங்கும் சிவனின் வடிவமாகவும், "தனி ஆன்மா, பிரகிருதியை அனுபவிப்பவர்" என்றும் அறிவிக்கப்படுகிறது.

இலிங்கங்களை பீடங்களில் பொருத்தும் போதும், உருத்ராட்ச மணிகளை தலையில் அணியும் போதும்  அல்லது (சிலருக்கு மட்டும்) திருநீறு பூசும் போது "ஈசான மந்திரம்" சொல்லப்பட வேண்டும் என்றும் புராணம் வலியுறுத்துகிறது.

இலிங்க புராணம் 
இலிங்க புராணத்தின் ஒரு வசனம் ஈசானனை "எல்லாவற்றுக்கும் எங்கும் நிறைந்த இறைவன்" என்று விவரிக்கிறது. மற்றொரு வசனத்தில், ஈசான சிலையை செய்பவர் "விஷ்ணு லோகத்தில் மரியாதைக்குரியவர்" என்று கூறப்படுகிறது. ஒரு வசனத்தில், அவர் ஒரு கோடாரியை வைத்திருப்பதாகக் கூறுகிறது. மற்றொரு வசனத்தில், அவர் திரிசூலத்தை ஏந்தியவர் என்று விவரிக்கப்பட்டுள்ளது.  ஒவ்வொரு உயிரினத்திலும் பேச்சின் உறுப்பு என ஈசானன் விவரிக்கிறார். 

வீரபத்திரனால் தாக்கப்பட்ட தட்சனின் வேள்வியில் இருந்த தெய்வங்களில் ஈசானனையும் ஒருவராக புராணம் குறிப்பிடுகிறது. அவர் சிவனுக்காக பார்வதியின் சுயம்வரத்தில் கலந்து கொண்டதாகவும் விவரிக்கப்படுகிறது.

பிரம்மவைவர்த்த புராணம் 
கிருட்டிணனின் இடது கண்ணில் இருந்து ஈசானன் பிறந்தார் என்று பிரம்மவைவர்த்த புராணம் கூறுகிறது. அவர் புலியின் தோலை அணிந்தவராகவும், தலையில் பிறையை கிரீடமாக அணிந்து கொண்டவராகவும், மூன்று கண்களை உடையவராகவும், திரிசூலம், வாள் மற்றும் சங்கை ஏந்தியவராகவும் விவரிக்கப்படுகிறார். மேலும், திக்பாலர்களின் தலைவராகவும் குறிப்பிடப்படுகிறார்.

பஞ்சபிரம்மங்களில் ஒருவராக 
பஞ்சபிரம்மங்கள் என்பது சிவனின் ஐந்து குறிப்பிட்ட அம்சங்களாகும்.  இந்த அம்சங்களில் சத்யோஜாதர், வாமதேவர், பைரவர், தத்புருசர் மற்றும் ஈசானன் ஆகியோர் அடங்குவர்.  இந்த அம்சங்கள் ஒவ்வொன்றும் தைத்திரீய ஆரண்யகத்தில் (TA 10.17-21) உள்ள பஞ்சபிரம்ம மந்திரத்தில் அவற்றின் சொந்த மந்திரத்தில் மகிமைப்படுத்தப்பட்டுள்ளன. 

சிவனின் இந்த அம்சங்கள் பெரும்பாலும் ஐந்து முக லிங்கங்களில் சித்தரிக்கப்படுகின்றன. ஐந்து முக இலிங்கங்களின் ஒவ்வொரு முகமும் மந்திரங்களில் ஒன்றோடு தொடர்புடையது. சிவனின் குறிப்பிட்ட வெளிப்பாட்டைக் குறிக்கிறது.

பஞ்சபிரம்மங்களில் ஒருவராக, ஈசானன் அனைத்து உயிர்களுக்கும் மற்றும் அனைத்து உலகங்களுக்கும் தன்னிச்சையான கருணையின் ஆதாரமாக இருக்கிறார்.

வாஸ்து சாஸ்திரத்தில் 
வாஸ்து சாஸ்திரத்தின்படி, வீடுகள் மற்றும் அலுவலகங்கள் வடகிழக்கில் அமைந்திருப்பது மங்களகரமானது. வடக்கு என்பது செல்வம் வசிக்கும் திசை, குபேரனுடன் தொடர்புடையது. கிழக்கு என்பது அறிவு இருக்கும் திசை. இந்திரனுடன் தொடர்புடையது. இந்த காரணத்திற்காக, ஈசானன் அறிவு மற்றும் செல்வம் ஆகிய இரண்டாலும் குறிப்பிடப்படுகிறார்.

உருவம் 
ஈசானன், மூன்று கண்களை கொண்டவராகவும், அமைதியான தோற்றமுடையவராகவும், வெண்மை நிறமுடையவராகவும், வெள்ளை துணியையும் புலித்தோலையும் அணிந்தவராகவும் விவரிக்கப்படுகிறார். அவர் தனது தலையில், பிறை சந்திரனை மகுடமாகக் கொண்டிருப்பார்.  அவர் ஒரு வெள்ளைக் காளையின் மீது அமர்ந்திருப்பார் அல்லது வெறுமனே பத்மாசனத்தில் அமர்ந்திருப்பார் என்றாலும் காளையின் மீது அமர்ந்திருப்பது விரும்பத்தக்கது.

சான்றுகள் 

 
இந்திய ஆண்களுக்கான பெயர்கள்
இந்துக் கடவுள்கள்
ījhāṉaṉ (Ishana) ( jhamajhughirudhaṃ : ईशान), òru indhugh ghaḍhavuḻ. ivar bhèruṃbhāluṃ indhu ghaḍhavuḻāṉa jhivaṉiṉ vaḍhivaṅghaḻil òruvarāghagh gharudhabhbhaḍhughiṟār.  meluṃ bhadhiṉòru urudhdhirarghaḻil aḍhighghaḍhi vaghaibhbhaḍhudhdhabhbhaḍhughiṟār.  indhu jhamayaṃ,    jhila bhaudhdhabh bhaḻḻighaḻ,  jhaiṉa madhadhdhil  ivar vaḍhaghil̤aghghu dhijhaiyiṉ dhighbhālagharghaḻil òruvarāgha irughghiṟār. vāsdhu jhāsdhiradhdhil, òru niladhdhiṉ vaḍhaghil̤aghghu mūlai "ījhāṉa mūlai" èṉṟu ghuṟibhbhiḍhabhbhaḍhughiṟadhu.  ījhāṉaṉ jhaṃghāra bhairavaruḍhaṉ ghuṇaṅghaḻaibh bhaghirndhu ghòḻghiṟār. èṉave aḍhḍha bhairavarghaḻiṉ òru bhaghudhiyāgha irughghiṟār.

indhu madhadhdhil

vedhaṅghaḻil 
yajhurvedhadhdhiṉ (ghi.mu. 1200) dhaidhdhiriya āraṇyaghadhdhil (TA 10.21.1)   ghāṇabhbhaḍhuṃ bhañjhabhiraṃma mandhiraṅghaḻil ījhāṉaṉaibh bhaṟṟiya āraṃbhagh ghuṟibhbhu uḻḻadhu:

"bhaghavāṉ ījhāṉaṉ - bharamādhmā, ījhuvaraṉ maṟṟuṃ āṉmīghadh dhuṟaighaḻ mūlaṃ jhiṟiya aṟivai vèḻibhbhaḍhudhdhubhavar. aṉaidhdhu uyiriṉaṅghaḻughghuṃ uṇavaḻibhbhavar maṟṟuṃ ghaḍhḍhubhbhaḍhudhdhubhavar. vaḍhaghil̤aghghu dhijhaiyai iyaghghubhavar, vidhyejhuvararghaḻiṉ (jhivaṉ) mughghiya neraḍhi adhighāradhdhāl val̤inaḍhadhdhabhbhaḍhubhavar. bhiraṃmā, viṣṇu maṟṟuṃ bhiṟarai iyaghghubhavar - vidhyejhuvararāgha irubhbhavar indha jhivaliṅghadhdhil ghāḍhjhiyaḻighghaḍhḍhuṃ. adhdhaghaiya dhīṅghaṟṟa irubhbhiṉ mūlaṃ, jhivaṉiṉ bhūraṇa dhūymaiyuṃ maṅghaḻamuṃ eṟbhaḍhaḍhḍhuṃ. oṃ" 

jhughla yajurvedhadhdhiṉ (VS 27.35) vājasneyi madhyandhiṉa jhaṃghidhaiyiluṃ ījhāṉaṉ ghuṟibhbhiḍhabhbhaḍhḍhuḻḻār.  idhai jhivabhurāṇaṃ "ījhāṉa mandhiraṃ" èṉṟu al̤aighghiṟadhu.  irubhbhiṉuṃ jhivamaghābhurāṇaṃ adhe jhaṃghidhaiyil irundhu  ījhāṉaṉaibh bhaṟṟiyuṃ ījhāṉa mandhiradhdhaiyuṃ veṟubhaḍhḍha vajhaṉadhdhaigh ghuṟibhbhiḍhughiṟadhu. (VS 39.8)

bhurāṇaṅghaḻil 
bhala bhurāṇaṅghaḻ ījhāṉaṉaigh ghuṟibhbhiḍhughiṉṟaṉa; avaṟṟil jhila iṅghe virivāgha uḻḻaṉa:

jhivabhurāṇaṃ 
jhivabhurāṇadhdhil, ījhāṉaṉ jhivaṉiṉ òru vaḍhivaṃ alladhu aṃjhamāgha vivarighghabhbhaḍhḍhuḻḻār. bhudhdhijhālighaḻughghu ījhāṉa aṟivuṃ jhèlvamuṃ aḻibhbhadhāghavuṃ, adhe jhamayaṃ dhīyavarghaḻaigh ghaḍhḍhubhbhaḍhudhdhuvadhāghavuṃ bhurāṇaṃ ghūṟughiṟadhu. ījhāṉaṉ ghādhu, bhejhjhu, òli maṟṟuṃ aṇḍhaṃ āghiyavaṟṟiṟghu dhalaimai dhāṅghuṃ jhivaṉiṉ vaḍhivamāghavuṃ, "dhaṉi āṉmā, bhiraghirudhiyai aṉubhavibhbhavar" èṉṟuṃ aṟivighghabhbhaḍhughiṟadhu.

iliṅghaṅghaḻai bhīḍhaṅghaḻil bhòrudhdhuṃ bhodhuṃ, urudhrāḍhjha maṇighaḻai dhalaiyil aṇiyuṃ bhodhuṃ  alladhu (jhilarughghu maḍhḍhuṃ) dhirunīṟu bhūjhuṃ bhodhu "ījhāṉa mandhiraṃ" jhòllabhbhaḍha veṇḍhuṃ èṉṟuṃ bhurāṇaṃ valiyuṟudhdhughiṟadhu.

iliṅgha bhurāṇaṃ 
iliṅgha bhurāṇadhdhiṉ òru vajhaṉaṃ ījhāṉaṉai "èllāvaṟṟughghuṃ èṅghuṃ niṟaindha iṟaivaṉ" èṉṟu vivarighghiṟadhu. maṟṟòru vajhaṉadhdhil, ījhāṉa jhilaiyai jhèybhavar "viṣṇu loghadhdhil mariyādhaighghuriyavar" èṉṟu ghūṟabhbhaḍhughiṟadhu. òru vajhaṉadhdhil, avar òru ghoḍhāriyai vaidhdhirubhbhadhāghagh ghūṟughiṟadhu. maṟṟòru vajhaṉadhdhil, avar dhirijhūladhdhai endhiyavar èṉṟu vivarighghabhbhaḍhḍhuḻḻadhu.  òvvòru uyiriṉadhdhiluṃ bhejhjhiṉ uṟubhbhu èṉa ījhāṉaṉ vivarighghiṟār. 

vīrabhadhdhiraṉāl dhāghghabhbhaḍhḍha dhaḍhjhaṉiṉ veḻviyil irundha dhèyvaṅghaḻil ījhāṉaṉaiyuṃ òruvarāgha bhurāṇaṃ ghuṟibhbhiḍhughiṟadhu. avar jhivaṉughghāgha bhārvadhiyiṉ jhuyaṃvaradhdhil ghalandhu ghòṇḍhadhāghavuṃ vivarighghabhbhaḍhughiṟadhu.

bhiraṃmavaivardhdha bhurāṇaṃ 
ghiruḍhḍhiṇaṉiṉ iḍhadhu ghaṇṇil irundhu ījhāṉaṉ bhiṟandhār èṉṟu bhiraṃmavaivardhdha bhurāṇaṃ ghūṟughiṟadhu. avar bhuliyiṉ dholai aṇindhavarāghavuṃ, dhalaiyil bhiṟaiyai ghirīḍhamāgha aṇindhu ghòṇḍhavarāghavuṃ, mūṉṟu ghaṇghaḻai uḍhaiyavarāghavuṃ, dhirijhūlaṃ, vāḻ maṟṟuṃ jhaṅghai endhiyavarāghavuṃ vivarighghabhbhaḍhughiṟār. meluṃ, dhighbhālarghaḻiṉ dhalaivarāghavuṃ ghuṟibhbhiḍhabhbhaḍhughiṟār.

bhañjhabhiraṃmaṅghaḻil òruvarāgha 
bhañjhabhiraṃmaṅghaḻ èṉbhadhu jhivaṉiṉ aindhu ghuṟibhbhiḍhḍha aṃjhaṅghaḻāghuṃ.  indha aṃjhaṅghaḻil jhadhyojādhar, vāmadhevar, bhairavar, dhadhbhurujhar maṟṟuṃ ījhāṉaṉ āghiyor aḍhaṅghuvar.  indha aṃjhaṅghaḻ òvvòṉṟuṃ dhaidhdhirīya āraṇyaghadhdhil (TA 10.17-21) uḻḻa bhañjhabhiraṃma mandhiradhdhil avaṟṟiṉ jhòndha mandhiradhdhil maghimaibhbhaḍhudhdhabhbhaḍhḍhuḻḻaṉa. 

jhivaṉiṉ indha aṃjhaṅghaḻ bhèruṃbhāluṃ aindhu mugha liṅghaṅghaḻil jhidhdharighghabhbhaḍhughiṉṟaṉa. aindhu mugha iliṅghaṅghaḻiṉ òvvòru mughamuṃ mandhiraṅghaḻil òṉṟoḍhu dhòḍharbhuḍhaiyadhu. jhivaṉiṉ ghuṟibhbhiḍhḍha vèḻibhbhāḍhḍhaigh ghuṟighghiṟadhu.

bhañjhabhiraṃmaṅghaḻil òruvarāgha, ījhāṉaṉ aṉaidhdhu uyirghaḻughghuṃ maṟṟuṃ aṉaidhdhu ulaghaṅghaḻughghuṃ dhaṉṉijhjhaiyāṉa gharuṇaiyiṉ ādhāramāgha irughghiṟār.

vāsdhu jhāsdhiradhdhil 
vāsdhu jhāsdhiradhdhiṉbhaḍhi, vīḍhughaḻ maṟṟuṃ aluvalaghaṅghaḻ vaḍhaghil̤aghghil amaindhirubhbhadhu maṅghaḻagharamāṉadhu. vaḍhaghghu èṉbhadhu jhèlvaṃ vajhighghuṃ dhijhai, ghubheraṉuḍhaṉ dhòḍharbhuḍhaiyadhu. ghil̤aghghu èṉbhadhu aṟivu irughghuṃ dhijhai. indhiraṉuḍhaṉ dhòḍharbhuḍhaiyadhu. indha ghāraṇadhdhiṟghāgha, ījhāṉaṉ aṟivu maṟṟuṃ jhèlvaṃ āghiya iraṇḍhāluṃ ghuṟibhbhiḍhabhbhaḍhughiṟār.

uruvaṃ 
ījhāṉaṉ, mūṉṟu ghaṇghaḻai ghòṇḍhavarāghavuṃ, amaidhiyāṉa dhoṟṟamuḍhaiyavarāghavuṃ, vèṇmai niṟamuḍhaiyavarāghavuṃ, vèḻḻai dhuṇiyaiyuṃ bhulidhdholaiyuṃ aṇindhavarāghavuṃ vivarighghabhbhaḍhughiṟār. avar dhaṉadhu dhalaiyil, bhiṟai jhandhiraṉai maghuḍhamāghagh ghòṇḍhirubhbhār.  avar òru vèḻḻaigh ghāḻaiyiṉ mīdhu amarndhirubhbhār alladhu vèṟumaṉe bhadhmājhaṉadhdhil amarndhirubhbhār èṉṟāluṃ ghāḻaiyiṉ mīdhu amarndhirubhbhadhu viruṃbhadhdhaghghadhu.

jhāṉṟughaḻ 

 
indhiya āṇghaḻughghāṉa bhèyarghaḻ
indhugh ghaḍhavuḻghaḻ
ஈசானன்