புருசோத்தமன் (சமசுகிருதம்:पुरुषोत्तम), இந்து தொன்மவியலில் காக்கும் கடவுளான விஷ்ணுவின் அடைமொழி உத்தம புருஷன் என்பதாகும். வைஷ்ணவர்களின் கூற்றுப்படி, விஷ்ணு பகவான் மோட்சத்தின் ஆதாரம், பாவங்களை விடுவிப்பவர், அறிவின் ஊற்று மற்றும் அனைத்து உயிரினங்களிலும் உயர்ந்தவர்.

சொற்பிறப்பியல்
புருசோத்தமன் என்ற அடைமொழியின் பொருள் "உயர்ந்த புருஷன்", "உயர்ந்த உயிர்", உத்தம புருஷன் அல்லது "உயர்ந்த கடவுள்" என்பதாகும்.

இதற்கு மாற்றாக, "உயர்ந்த புருஷராக இருப்பவர், சரம் (அழியக்கூடிய - அதாவது பிரகிருதி) மற்றும் அட்சரத்திற்கும் (அழியாமைக்கும்) அப்பாற்பட்டவர்" (என்றும் அழியாத பிரம்மம்)".

இந்து சமய இலக்கியங்களில்
புருஷோத்தமன் என்பது விஷ்ணுவின் பெயர்களில் ஒன்றாகும். மேலும் மகாபாரதத்தில் பீஷ்ம பருவம்|பீஷ்வ பருவத்தில்]] வரும் விஷ்ணு சஹஸ்ரநாமத்தில் காக்கும் கடவுளான விஷ்ணுவின் 1000 பெயர்களில் 24வது பெயராக புருசோத்தமன் பெயர் வருகிறது. விஷ்ணுவின் அவதாரங்களான இராமரை மரியாதை புருஷோத்தமன் என்றும்,கிருஷ்ணரை லீலா புருஷோத்தமன் என்றும் அழைக்கப்படுகிறார்.

பகவத் கீதை
பகவத் கீதை தனது வசனங்களில் கிருஷ்ணரை புருசோத்தமன் என அடைமொழி இட்டு அழைக்கிறது:

ஸ்வயம் ஏவாத்மநாத்மானம் வேத்த த்வம் புருஷோத்தம் ।

பூத-பவன் பூதேஷ் தேவ-தேவ ஜகத்-பதே ॥ 15 ॥

ஸ்வயம் ஏவாத்மனாத்மானம் வேத்த த்வம் புருஷோத்தம | பூத-பாவன பூதேஷ தேவ-தேவ ஜகத்-பதே || 15 ||

உயிரினங்களைப் படைத்தவனே, உயிரினங்களின் ஆட்சியாளனே, கடவுள்களின் கடவுளே, பிரபஞ்சத்தின் அதிபதியே, உத்தம புருஷனே, நீ என்னவாக இருக்கிறாய் என்பதை நீயே அறிவாய்.— பகவத் கீதை அத்தியாயம் 10 - சுலோகம் 15

ஹரிவம்சம்
ஹரிவம்சத்தில், திருப்பாற்கடல் கடைதல் நிகழ்வுகளுக்கு முன், விஷ்ணுவை புருசோத்தமன் எனும்  அடைமொழியால் பிரம்மா குறிப்பிடுகிறார்:

கருட புராணம்
கருட புராணத்தில் விஷ்ணு பஞ்சாரத்தில் புருசோத்தமன் எனும் அடைமொழி இடம்பெற்றுள்ளது:[4]
 புருசோத்தமா, உமக்கு வணக்கம். உனது உழவுப் பங்கை எடுத்துக் கொண்டு கிழக்கில் என்னைக் காப்பாயாக. விஷ்ணுவே, நான் உன்னிடம் அடைக்கலம் புகுந்தேன். தாமரைக் கண்களை உடையவனே, உனது கதாயுதத்தை எடுத்துக்கொண்ட ஷடனா, வடக்கே என்னைக் காத்தருளும். பிரபஞ்சத்தின் அதிபதியே, நான் உன்னிடம் அடைக்கலம் புகுந்தேன்.

மேற்கோள்கள்

ஊசாத்துணை

 
 

இந்துக் கடவுள்கள்
திருமாலின் பெயர்கள்
bhurujhodhdhamaṉ (jhamajhughirudhaṃ:पुरुषोत्तम), indhu dhòṉmaviyalil ghāghghuṃ ghaḍhavuḻāṉa viṣṇuviṉ aḍhaimòl̤i udhdhama bhuruṣaṉ èṉbhadhāghuṃ. vaiṣṇavarghaḻiṉ ghūṟṟubhbhaḍhi, viṣṇu bhaghavāṉ moḍhjhadhdhiṉ ādhāraṃ, bhāvaṅghaḻai viḍhuvibhbhavar, aṟiviṉ ūṟṟu maṟṟuṃ aṉaidhdhu uyiriṉaṅghaḻiluṃ uyarndhavar.

jhòṟbhiṟabhbhiyal
bhurujhodhdhamaṉ èṉṟa aḍhaimòl̤iyiṉ bhòruḻ "uyarndha bhuruṣaṉ", "uyarndha uyir", udhdhama bhuruṣaṉ alladhu "uyarndha ghaḍhavuḻ" èṉbhadhāghuṃ.

idhaṟghu māṟṟāgha, "uyarndha bhuruṣarāgha irubhbhavar, jharaṃ (al̤iyaghghūḍhiya - adhāvadhu bhiraghirudhi) maṟṟuṃ aḍhjharadhdhiṟghuṃ (al̤iyāmaighghuṃ) abhbhāṟbhaḍhḍhavar" (èṉṟuṃ al̤iyādha bhiraṃmaṃ)".

indhu jhamaya ilaghghiyaṅghaḻil
bhuruṣodhdhamaṉ èṉbhadhu viṣṇuviṉ bhèyarghaḻil òṉṟāghuṃ. meluṃ maghābhāradhadhdhil bhīṣma bharuvaṃ|bhīṣva bharuvadhdhil]] varuṃ viṣṇu jhahasranāmadhdhil ghāghghuṃ ghaḍhavuḻāṉa viṣṇuviṉ 1000 bhèyarghaḻil 24vadhu bhèyarāgha bhurujhodhdhamaṉ bhèyar varughiṟadhu. viṣṇuviṉ avadhāraṅghaḻāṉa irāmarai mariyādhai bhuruṣodhdhamaṉ èṉṟuṃ,ghiruṣṇarai līlā bhuruṣodhdhamaṉ èṉṟuṃ al̤aighghabhbhaḍhughiṟār.

bhaghavadh ghīdhai
bhaghavadh ghīdhai dhaṉadhu vajhaṉaṅghaḻil ghiruṣṇarai bhurujhodhdhamaṉ èṉa aḍhaimòl̤i iḍhḍhu al̤aighghiṟadhu:

svayaṃ evādhmanādhmāṉaṃ vedhdha dhvaṃ bhuruṣodhdhaṃ |

bhūdha-bhavaṉ bhūdheṣ dheva-dheva jaghadh-bhadhe || 15 ||

svayaṃ evādhmaṉādhmāṉaṃ vedhdha dhvaṃ bhuruṣodhdhama | bhūdha-bhāvaṉa bhūdheṣa dheva-dheva jaghadh-bhadhe || 15 ||

uyiriṉaṅghaḻaibh bhaḍhaidhdhavaṉe, uyiriṉaṅghaḻiṉ āḍhjhiyāḻaṉe, ghaḍhavuḻghaḻiṉ ghaḍhavuḻe, bhirabhañjhadhdhiṉ adhibhadhiye, udhdhama bhuruṣaṉe, nī èṉṉavāgha irughghiṟāy èṉbhadhai nīye aṟivāy.— bhaghavadh ghīdhai adhdhiyāyaṃ 10 - jhuloghaṃ 15

harivaṃjhaṃ
harivaṃjhadhdhil, dhirubhbhāṟghaḍhal ghaḍhaidhal nighal̤vughaḻughghu muṉ, viṣṇuvai bhurujhodhdhamaṉ èṉuṃ  aḍhaimòl̤iyāl bhiraṃmā ghuṟibhbhiḍhughiṟār:

gharuḍha bhurāṇaṃ
gharuḍha bhurāṇadhdhil viṣṇu bhañjhāradhdhil bhurujhodhdhamaṉ èṉuṃ aḍhaimòl̤i iḍhaṃbhèṟṟuḻḻadhu:[4]
 bhurujhodhdhamā, umaghghu vaṇaghghaṃ. uṉadhu ul̤avubh bhaṅghai èḍhudhdhugh ghòṇḍhu ghil̤aghghil èṉṉaigh ghābhbhāyāgha. viṣṇuve, nāṉ uṉṉiḍhaṃ aḍhaighghalaṃ bhughundheṉ. dhāmaraigh ghaṇghaḻai uḍhaiyavaṉe, uṉadhu ghadhāyudhadhdhai èḍhudhdhughghòṇḍha ṣaḍhaṉā, vaḍhaghghe èṉṉaigh ghādhdharuḻuṃ. bhirabhañjhadhdhiṉ adhibhadhiye, nāṉ uṉṉiḍhaṃ aḍhaighghalaṃ bhughundheṉ.

meṟghoḻghaḻ

ūjhādhdhuṇai

 
 

indhugh ghaḍhavuḻghaḻ
dhirumāliṉ bhèyarghaḻ
புருசோத்தமன்