# Адыгэ Нып
Адыгэ Нып (Адыгэ быракъ, Адыгэ лъэпкъым и Нып) — джырэ зэманым хасэхэм, лъэпкъыгъохэм, ыкIи Адыгеим я ныпэу щыт.
2011 гъэм щегъэжьагъэу адыгэ лъэпкъым мэлыжъыхьым и 25 мафэр адыгэ ныпым и мафэу траӀуагъ.

## ЗэшӀотыкӀэр
Ныпым и теплъэр плӀэмый фэкӀыхь уцышъоу щыт, бгъуагъэмрэ кӀыхьагъэмрэ зэрэзэфыщытыр — 2:1. Ежь ныпым ыкӀцӀым дышъэ жъуагъо 12 чищ зэтелърэ апэхэмкӀэ дэгъэзыягъэу тетых.

### Тетым и мыхьанэр
Жъуагъо пшъыкӀутӀым адыгэ лъэпкъ пшъыкӀутӀыр ягъэлъагъо, чищым ягъэлъагъор адыгъэпщ лъэкъуищ нэхъ жъыдыдэхэра, зэтелъу (зэрыдзао) зэрщытхэр — зэрзэкъотхэра. Удзыфэм игъэлъагъор — дунеир, гъашъэр, адыгэ хэкур джоо.
ПэмыкӀ гурыӀогъохэмкӀэ — чищыр Лъэпшъ и цӀэкӀэ ныпым хагъэхьао къоӀохур; удзыфэр — мыслымэн дин.

## Тарихъ
Зы къэбарым къызэриӀорэмкӀэ ныпыр Тыркуем и пачъыхьым и шъуызым (адыгэ лъэпкъым къыхэкӀыгъэу аIо) ежьым иӀэкӀэ хидыкӀао къыхокӀыр, ныпым и тхыпхъэр Шотлэндым щыщ Уркуарт Дэвидым и Ӏэшъагъэу пачъыхьгуащэм ӀэкӀэхьагъэу.
ЕтӀуанэ хъыбарымкӀэ ныпыр езы Уркуартым ишъри адыгэхэм яӀэкӀигъэхьа XIX лъэхэнэм и 36 гъэм.
А ныпыр адыгэ лъэпкъым я хуитыныгъэ пэщытыным Урыс-Адыгэ заом нэхъ лъэш ишъын хуейт, абым шъхьэкӀэ Британием (гугъэ зиӀэтэми Урысейми ходу Адыгэ Хэкур зыӀэкӀигъэхьэну) и унафэкӀэ ныпыр ишъат Уркуартым.

## Ныпхэр
| Ныпыр | Илъэсэу агъэфедэрэр                              | Хэгъэгур                        | Къэбархэр                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                       |
| ----- | ------------------------------------------------ | ------------------------------- | ----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
|       | 1642–1810                                        | Къэбэртай Пщыгъо                | Къэбэртае къыгъэфедэрэ ятамыгъэ. Мазэныкъо фыжьыр, Ислъамым пай. Жъогъуищыр егъашӀэм, лъэпкъыпӀэм, гухэлъхэм ятамыгъэх. Щэбзхэр зэо кӀуачӀэмрэ зыухъумэжьынымрэ ятамыгъэх.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      |
|       | 1732–1805                                        | Къэбэртай Пщыгъо                | Нып уцышъом япэрэ шъуашэ Къэбэртай Хэгъэгум инып зыкӀыгъугъ. Ащ исурэт хэкум итамыгъэ къытекӀыгъ. Ныпым ит жъогъуищыр Къэбэртэим итарихъ шъолъырищыр ары: Къэбэртай ЦӀыкӀур, Бахъсэн ыкӀи Къашхьэтау.                                                                                                                                                                                                                                                                                           |
|       | 1805–1822                                        | Къэбэртай Пщыгъо                | Гъожьырэ фыжьырэ хэмытэу. Мы ныпыр пщышхо Жанхъот Кущыку зий.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                   |
|       | 1830–1864                                        | Адыгэ Хэку (Шъхьафитныгъэ Хасэ) | Занэкъо Сэфэрбий ыухэсыгъэу, мы ныпыр 1830-рэ илъэсхэм къащегъэжьагъэу Адыгэ хэгъэгум ыцӀэкӀэ агъэфедэщтыгъэ, 1860-рэ илъэсым Адыгэ Хасэм (Шъхьафитныгъэ Хасэ) официальнэу ыштагъ. ШхъонтӀагъом чӀыопсымрэ ислъамымрэ къагъэлъагъо. Дышъэ жъогъо пшӀыкӀутӀур Адыгэ хэгъэгум чӏыпӏэу ары, шъоу хъурэеу хэтыгъэхэр — ахэр къыхэнагъэх — мамырныгъэм зэрэпылъхэм, къяуалӀэхэмэ зызэраухъумэжьыщтым итамыгъэх. Ӏаткъуадж заом ыуж 1864-рэ илъэсым Адыгэ хэгъэгур зэхэзыкъутагъэхэм ныпыр агъэуцугъ. |
|       | 1836                                             | Адыгэ Хэку                      | Дэвид Уркуартыр Шапсыгъхэм, НатIхъуаджхэм ыкӀи Абдзаххэм 1836-рэ илъэсым мэкъуогъум ыгъэхьыгъэ ыпыр.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                            |
|       | 1837                                             | Адыгэ Хэку                      | Адыгэ ныпым изы теплъ. Ныпым зызиушъомбгъурэм пкъыгъо зэфэшъхьафхэм къахашӀыкӀыщтыгъэ, ащ къыхэкӀэу ышъо.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                       |
|       | 1837                                             | Адыгэ Хэку                      | 1837-рэ илъэсым мэзаем и 3-м Атӏэкӏум зэхахьэ щызэхащагъ, ащ Джон Лонгворт, Джеймс Белл, лъэпкъ пстэуми ялӀыкӀоу нэбгырэ 1000 хэлэжьагъ. Зэхахьэм ипащэр Хьаудыкъо Мансур щытыгъ. Мы ныпыр зэхахьэм щагъэфедагъ.                                                                                                                                                                                                                                                                                |
|       | ?–1840                                           | Адыгэ Хэку                      | Адыгэ хэгъэгу зэкъуагъэу зэхэуцожьыгъэм иапэрэ ныпэу ашӀагъэу ашӀэрэр ары, Адыгэ дзэпщ заулэмэ аштагъ. Зэкъуагъэм къыдызыгъэуцогъэ шъолъыр ижъугъуищымэ афэдэу жъугъуий тет. Ащ фэдэ зы шӀыкӀэ 1840-рэ илъэсым мэлылъфэгъум и 26-м Абын пытапӀэм адыгэхэр зыщытебанэхэм гарнизоным къыӀахыгъагъ.                                                                                                                                                                                                |
|       | Мэлылъфэгъум и 24-м 1992 – Мэкъуогъум и 7-м 2007 | Адыгэй                          | Адыгэим иапэрэ ныпыр. Дышъэ шъуашэр коц гъэжъагъэм итамыгъэу агъэфедэжьыгъ.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                     |
|       | Мэкъуогъум и 7-м 2007–Джы                        | Адыгэй                          | Адыгэ Республикэм иджы ныпыр. Тарихъ ныпым нахь пэблагъ.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                        |
|       | 1864–Джы                                         | ЩыIэп                           | Адыгэ диаспорэм инып.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                           |


## Адрэ Адыгэ ныпхэр
| Ныпыр | Илъэсэу агъэфедэрэр                             | Хэгъэгур                                 | Къэбархэр                                                                                                                         |
| ----- | ----------------------------------------------- | ---------------------------------------- | --------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
|       | 1382–Щылэ мазэм и 22-м 1517-рэ илъэс            | Бурдж Мэмлукхэр                          | Мысыр Адыгэ мамлукхэм янып.                                                                                                       |
|       | ?-я 16-рэ лӀэшӀэгъур                            | Адзыгъуей                                | Адзыгъуей ныпыр, João Freire икартэм тетэу.                                                                                       |
|       | 1641                                            | Къэбэртай ЦӀыкӀум икоалицие              | 1641-рэ илъэсым бэдзэогъум и 12-м Балъкъыпс заом щызэгохьэгъэ Инал пщыгъохэм коалиционнэу агъэфедэщтыгъэ ныпыр.                   |
|       | ?–я 19-рэ лӀэшӀэгъур                            | Хьатӏэхъущыкъо Пщыгъо (ХьатIэхъущыкъуей) | Хьатӏэхъущыкъо Пщыгъом и нып.                                                                                                     |
|       | ?–я 19-рэ лӀэшӀэгъур                            | Мышъэост Пщыгъо (Мышъэостей)             | Мышъэост Пщыгъом и нып.                                                                                                           |
|       | ?–я 19-рэ лӀэшӀэгъур                            | Къетыкъо Пщыгъо(Къетыкъуей)              | Къетыкъо Пщыгъом и нып.                                                                                                           |
|       | ?–я 19-рэ лӀэшӀэгъур                            | Бэчмырзэ Пщыгъо (Бэчмырзей)              | Бэчмырзэ Пщыгъом и нып.                                                                                                           |
|       | ?–я 19-рэ лӀэшӀэгъур                            | Къундет Пщыгъо                           | Къундет Пщыгъом и нып. 1797-рэ илъэсым Константиногорск пытапӀэм пэблагъ заогорэм генерал Фабрициан идзэ къыщыхьыгъ.              |
|       | ?–я 19-рэ лӀэшӀэгъур                            | Къэбэртай ЦӀыкӀу                         | Къэбэртай ЦӀыкӀум и нып. Мудар ыкӀи Алхъо унагъохэм ятамыгъэхэр тет.                                                              |
|       | ?–я 19-рэ лӀэшӀэгъур                            | Мудар Пщыгъо (Мударей)                   | Мудар Пщыгъом и нып. 1816-рэ илъэсым зэуагъэм урыс дзэм къыщыубытыгъ                                                              |
|       | ?–я 19-рэ лӀэшӀэгъур                            | Алхъо Пщыгъо (Алхъуей)                   | Алхъо Пщыгъом и нып. Ныпыр, Урыс дзэм хэтыгъэу Къэбэртае ЦIыкIу купыр иягъ; 1812-рэ илъэсым Можайскэм НаполеонкIэ мэзаохэу яIагъ. |
|       | ?–я 19-рэ лӀэшӀэгъур                            | Талъостан Пщыгъо (Талъостэней)           | Талъостан Пщыгъом и нып.                                                                                                          |
|       | ?–я 19-рэ лӀэшӀэгъур                            | Тамбий                                   | Тамбийхэм я нып. (лӏэкъолъэш)                                                                                                     |
|       | я 19-рэ лӀэшӀэгъур                              | Анзорей                                  | Анзор Мухьэмэд-Мырзэ и нып.                                                                                                       |
|       | ?–я 19-рэ лӀэшӀэгъур                            | Безрокъуей                               | Безрокъохэм я нып. (Лӏэкъолъэш)                                                                                                   |
|       | ?–я 19-рэ лӀэшӀэгъур                            | Ислъамей                                 | Ислъамхэм я нып. (Лӏэкъолъэш)                                                                                                     |
|       | ?–я 19-рэ лӀэшӀэгъур                            | Индарей                                  | Индархэм я нып. (Лӏэкъолӏэш)                                                                                                      |
|       | ?–я 19-рэ лӀэшӀэгъур                            | Ботэщей                                  | Ботэщхэм я нып. (Лӏэкъолӏэш)                                                                                                      |
|       | ?–я 19-рэ лӀэшӀэгъур                            | Астэмырей                                | Астэмырхэм я нып. (Лӏэкъолӏэш)                                                                                                    |
|       | ?–я 19-рэ лӀэшӀэгъур                            | Азэпщей                                  | Азэпщхэм я нып. (Лӏэкъолӏэш)                                                                                                      |
|       | ?–я 19-рэ лӀэшӀэгъур                            | Инарэкъуей                               | Инарэкъохэм я нып. (Лӏэкъолӏэш)                                                                                                   |
|       | ?–я 19-рэ лӀэшӀэгъур                            | Махъсидхэр                               | Махъсидхэм я нып. (Беслъэн-оркъ)                                                                                                  |
|       | ?–я 19-рэ лӀэшӀэгъур                            | Мэртазей                                 | Мэртазэхэм я нып. (Дыжьыныгъо оркъ)                                                                                               |
|       | 1848–1859                                       | Наиб Мыхьэмэд Амин                       | Наиб Мыхьэмэд Амин и нып.                                                                                                         |
|       | 1859                                            | Бжъэдыгъухэр                             | Бжъэдыгъу нып.                                                                                                                    |
|       | 1864                                            | Шапсыгъэхэр                              | Шапсыгъэ нып.                                                                                                                     |
|       | 1860                                            | НатIхъуаджхэр                            | НатIхъуадж нып.                                                                                                                   |
|       | Гъэтхапэм и 6-м 1917 – Шэкӏогъумаз и 30-ым 1922 | Темыр Кавказым щыпсэурэ лъэпкъхэм язэфэс | Темыр Кавказым щыпсэурэ лъэпкъхэм язэфэсым и нып.                                                                                 |


## Сурэтхэр
- Адыгэ ныпгорэ, 1840 илъэсым Урыс дзэр шӏоубытыгъ
- НатIхъуадж нып.
- Шапсыгъэ нып.
- Эдмунд Спенсер ишӏыгъэ нып сурэтыр. 1837.
- Убын псыхъо ныджым щыӏэ хасэм Адыгэ ныпыр. Жъагъо пшӏыкӏузы тет. 1837.
- Иорданием хугъэу "Псы-екӏыжъ" спектакльым щыӏагъэ Адыгэ ныпыр, 1954.


## ТехьэпӀэхэр
- ДжэгуакӀуэ.com Ныпым къызхэкӀам и хъыбархэр
- Адыгэныпым и сайтыр
- Къэрэшей-Шэрджэсым и Адыгэ Хасэ сайт. Адыгэ ныпым теухуа тхыгъэ


Адыгэ Нып
[[File:Circassian flag.svg|thumb|Адыгэ Нып]]
'''Адыгэ Нып''' (Адыгэ быракъ, Адыгэ лъэпкъым и Нып) — джырэ зэманым [[Адыгэ Хасэ|хасэхэм]], лъэпкъыгъохэм, ыкIи [[Адыгэ Республик|Адыгеим]] я [[нып|ныпэу]] щыт.

2011 гъэм щегъэжьагъэу [[Адыгэхэр|адыгэ лъэпкъым]] мэлыжъыхьым и 25 мафэр адыгэ ныпым и мафэу траӀуагъ.

== ЗэшӀотыкӀэр ==

Ныпым и теплъэр плӀэмый фэкӀыхь уцышъоу щыт, бгъуагъэмрэ кӀыхьагъэмрэ зэрэзэфыщытыр — 2:1. Ежь ныпым ыкӀцӀым дышъэ жъуагъо 12 чищ зэтелърэ апэхэмкӀэ дэгъэзыягъэу тетых.

=== Тетым и мыхьанэр ===
[[File:David Urquhart (1805-1877).jpg|thumb|upright|[[Уркуарт Дэвид]]]]Жъуагъо пшъыкӀутӀым [[адыгэ лъэпкъхэр|адыгэ лъэпкъ]] пшъыкӀутӀыр ягъэлъагъо, чищым ягъэлъагъор адыгъэпщ лъэкъуищ нэхъ жъыдыдэхэра, зэтелъу (зэрыдзао) зэрщытхэр — зэрзэкъотхэра. Удзыфэм игъэлъагъор — дунеир, гъашъэр, адыгэ хэкур джоо.

ПэмыкӀ гурыӀогъохэмкӀэ — чищыр Лъэпшъ и цӀэкӀэ ныпым хагъэхьао къоӀохур; удзыфэр — [[Ислам|мыслымэн]] дин.

== Тарихъ ==
Зы къэбарым къызэриӀорэмкӀэ ныпыр [[Тыркуе|Тыркуем]] и пачъыхьым и шъуызым (адыгэ лъэпкъым къыхэкӀыгъэу аIо) ежьым иӀэкӀэ хидыкӀао къыхокӀыр, ныпым и тхыпхъэр [[Шотлэнд|Шотлэндым]] щыщ Уркуарт Дэвидым и Ӏэшъагъэу пачъыхьгуащэм ӀэкӀэхьагъэу.

ЕтӀуанэ хъыбарымкӀэ ныпыр езы Уркуартым ишъри адыгэхэм яӀэкӀигъэхьа XIX лъэхэнэм и 36 гъэм.

А ныпыр адыгэ лъэпкъым я хуитыныгъэ пэщытыным [[Урыс-Адыгэ зао|Урыс-Адыгэ заом]] нэхъ лъэш ишъын хуейт, абым шъхьэкӀэ [[Британиешхо Пачъыхьыгъо|Британием]] (гугъэ зиӀэтэми Урысейми ходу Адыгэ Хэкур зыӀэкӀигъэхьэну) и унафэкӀэ ныпыр ишъат Уркуартым.

== Ныпхэр ==
{| class="wikitable"
!Ныпыр
!Илъэсэу агъэфедэрэр
!Хэгъэгур
!Къэбархэр
|-
|[[File:Kabardia_Banner.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kabardia_Banner.png|frameless|150x150px]]
|1642–1810
|[[Къэбэртэе Пщыгъо|Къэбэртай]] [[Къэбэртэе Пщыгъо|Пщыгъо]]
|Къэбэртае къыгъэфедэрэ ятамыгъэ. Мазэныкъо фыжьыр, [[Ислъам|Ислъамым]] пай. Жъогъуищыр егъашӀэм, лъэпкъыпӀэм, гухэлъхэм ятамыгъэх. Щэбзхэр зэо кӀуачӀэмрэ зыухъумэжьынымрэ ятамыгъэх.
|-
|[[File:Kabardian_Flag.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kabardian_Flag.svg|border|150x150px]]
|1732–1805
|[[Къэбэртэе Пщыгъо|Къэбэртай Пщыгъо]]
|Нып уцышъом япэрэ шъуашэ Къэбэртай Хэгъэгум инып зыкӀыгъугъ. Ащ исурэт хэкум итамыгъэ къытекӀыгъ. Ныпым ит жъогъуищыр Къэбэртэим итарихъ шъолъырищыр ары: Къэбэртай ЦӀыкӀур, Бахъсэн ыкӀи Къашхьэтау.
|-
|[[File:Flag_of_Kabardia.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_Kabardia.svg|border|150x150px]]
|1805–1822
|[[Къэбэртэе Пщыгъо|Къэбэртай Пщыгъо]]
|Гъожьырэ фыжьырэ хэмытэу. Мы ныпыр пщышхо [[Жанхъот Къущыкъу|Жанхъот Кущыку]] зий.
|-
|[[File:Адыгэ_ныпыр.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%90%D0%B4%D1%8B%D0%B3%D1%8D_%D0%BD%D1%8B%D0%BF%D1%8B%D1%80.svg|border|150x150px]]
|1830–1864
|[[Адыгэ Хэку]]
([[Шъхьафитныгъэ Хасэ]])
|Занэкъо Сэфэрбий ыухэсыгъэу, мы ныпыр 1830-рэ илъэсхэм къащегъэжьагъэу Адыгэ хэгъэгум ыцӀэкӀэ агъэфедэщтыгъэ, 1860-рэ илъэсым [[Адыгэ Хасэм]] (Шъхьафитныгъэ Хасэ) официальнэу ыштагъ. ШхъонтӀагъом чӀыопсымрэ ислъамымрэ къагъэлъагъо. Дышъэ жъогъо пшӀыкӀутӀур Адыгэ хэгъэгум чӏыпӏэу ары, шъоу хъурэеу хэтыгъэхэр — ахэр къыхэнагъэх — мамырныгъэм зэрэпылъхэм, къяуалӀэхэмэ зызэраухъумэжьыщтым итамыгъэх. [[Ӏаткъуадж зауэ|Ӏаткъуадж]] [[Ӏаткъуадж зауэ|заом]] ыуж 1864-рэ илъэсым Адыгэ хэгъэгур зэхэзыкъутагъэхэм ныпыр агъэуцугъ.
|-
|[[File:Circassian flag of Deliberti (1836).svg|border|150x150px]]
|1836
|[[Адыгэ Хэку]]
|[[Уркуарт Дэвид|Дэвид Уркуартыр]] Шапсыгъхэм, НатIхъуаджхэм ыкӀи Абдзаххэм 1836-рэ илъэсым мэкъуогъум ыгъэхьыгъэ ыпыр.
|-
|[[File:Circassian_flag_(by_Edmund_Spencer).jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Circassian_flag_(by_Edmund_Spencer).jpg|border|150x150px]]
|1837
|[[Адыгэ Хэку]]
|Адыгэ ныпым изы теплъ. Ныпым зызиушъомбгъурэм пкъыгъо зэфэшъхьафхэм къахашӀыкӀыщтыгъэ, ащ къыхэкӀэу ышъо.
|-
|[[File:Circassian flag used in Adagum.svg|border|150x150px]]
|1837
|[[Адыгэ Хэку]]
|1837-рэ илъэсым мэзаем и 3-м [[Атӏэкӏум]] зэхахьэ щызэхащагъ, ащ [[Джон Лонгворт]], [[Джеймс Белл]], лъэпкъ пстэуми ялӀыкӀоу нэбгырэ 1000 хэлэжьагъ. Зэхахьэм ипащэр [[Хьаудыкъо Мансур]] щытыгъ. Мы ныпыр зэхахьэм щагъэфедагъ.
|-
|[[File:Flag_of_Circassia_(1840).svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_Circassia_(1840).svg|border|150x150px]]
|?–1840
|[[Адыгэ Хэку]]
|Адыгэ хэгъэгу зэкъуагъэу зэхэуцожьыгъэм иапэрэ ныпэу ашӀагъэу ашӀэрэр ары, Адыгэ дзэпщ заулэмэ аштагъ. Зэкъуагъэм къыдызыгъэуцогъэ шъолъыр ижъугъуищымэ афэдэу жъугъуий тет. Ащ фэдэ зы шӀыкӀэ 1840-рэ илъэсым мэлылъфэгъум и 26-м Абын пытапӀэм адыгэхэр зыщытебанэхэм гарнизоным къыӀахыгъагъ.
|-
|[[File:Oldflagofadygea.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Oldflagofadygea.png|border|150x150px]]
|Мэлылъфэгъум и 24-м 1992 – Мэкъуогъум и 7-м 2007
|[[Адыгэй]]
|[[Адыгэй|Адыгэим]] иапэрэ ныпыр. Дышъэ шъуашэр коц гъэжъагъэм итамыгъэу агъэфедэжьыгъ.
|-
|[[File:Flag_of_Adygea.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_Adygea.svg|border|150x150px]]
|Мэкъуогъум и 7-м 2007–Джы
|[[Адыгэй]]
|Адыгэ Республикэм иджы ныпыр. Тарихъ ныпым нахь пэблагъ.
|-
|[[File:Circassian_flag.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Circassian_flag.svg|border|150x150px]]
|1864–Джы
|''ЩыIэп''
|[[Адыгэ диаспорэ|Адыгэ диаспорэм]] инып.
|}

== Адрэ Адыгэ ныпхэр ==
{| class="wikitable"
!Ныпыр
!Илъэсэу агъэфедэрэр
!Хэгъэгур
!Къэбархэр
|-
|[[File:Mameluke_Flag.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mameluke_Flag.svg|border|150x150px]]
|1382–Щылэ мазэм и 22-м 1517-рэ илъэс
|[[Бурдж Мэмлукхэр]]
|[[Мысыр]] Адыгэ мамлукхэм янып.
|-
|[[File:Zichian banner.svg|border|150x150px]]
|?-я 16-рэ лӀэшӀэгъур
|Адзыгъуей
|Адзыгъуей ныпыр, João Freire икартэм тетэу.
|-
|[[File:Знамя_Иналидов.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%97%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D1%8F_%D0%98%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B4%D0%BE%D0%B2.svg|border|150x150px]]
|1641
|Къэбэртай ЦӀыкӀум икоалицие
|1641-рэ илъэсым бэдзэогъум и 12-м Балъкъыпс заом щызэгохьэгъэ Инал пщыгъохэм коалиционнэу агъэфедэщтыгъэ ныпыр.
|-
|[[File:Знамя_Атажукиных.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%97%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D1%8F_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B6%D1%83%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D1%8B%D1%85.svg|border|150x150px]]
|?–я 19-рэ лӀэшӀэгъур
|[[Хьатӏэхъущыкъо Пщыгъо]] (ХьатIэхъущыкъуей)
|Хьатӏэхъущыкъо Пщыгъом и нып.
|-
|[[File:Знамя_Мисостовых.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%97%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D1%8F_%D0%9C%D0%B8%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%85.svg|border|150x150px]]
|?–я 19-рэ лӀэшӀэгъур
|[[Мышъэост Пщыгъо]] (Мышъэостей)
|Мышъэост Пщыгъом и нып.
|-
|[[File:Знамя_Кайтукиных.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%97%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D1%8F_%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%83%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D1%8B%D1%85.svg|border|150x150px]]
|?–я 19-рэ лӀэшӀэгъур
|[[Къетыкъо Пщыгъо]](Къетыкъуей)
|Къетыкъо Пщыгъом и нып.
|-
|[[File:Знамя_Бекмурзиных.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%97%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D1%8F_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D1%83%D1%80%D0%B7%D0%B8%D0%BD%D1%8B%D1%85.svg|border|150x150px]]
|?–я 19-рэ лӀэшӀэгъур
|[[Бэчмырзэ Пщыгъо]] (Бэчмырзей)
|Бэчмырзэ Пщыгъом и нып.
|-
|[[File:Знамя_Кундетовых.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%97%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D1%8F_%D0%9A%D1%83%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%85.svg|border|150x150px]]
|?–я 19-рэ лӀэшӀэгъур
|[[Къундет Пщыгъо]]
|Къундет Пщыгъом и нып. 1797-рэ илъэсым Константиногорск пытапӀэм пэблагъ заогорэм генерал Фабрициан идзэ къыщыхьыгъ.
|-
|[[File:Flag_of_Lesser_Kabardia.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_Lesser_Kabardia.svg|border|150x150px]]
|?–я 19-рэ лӀэшӀэгъур
|[[Къэбэртай ЦӀыкӀу]]
|Къэбэртай ЦӀыкӀум и нып. Мудар ыкӀи Алхъо унагъохэм ятамыгъэхэр тет.
|-
|[[File:Знамя_Мударовых.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%97%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D1%8F_%D0%9C%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%85.svg|border|150x150px]]
|?–я 19-рэ лӀэшӀэгъур
|[[Мудар Пщыгъо]] (Мударей)
|Мудар Пщыгъом и нып. 1816-рэ илъэсым зэуагъэм урыс дзэм къыщыубытыгъ
|-
|[[File:Знамя_Алхоевых.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%97%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D1%8F_%D0%90%D0%BB%D1%85%D0%BE%D0%B5%D0%B2%D1%8B%D1%85.svg|border|150x150px]]
|?–я 19-рэ лӀэшӀэгъур
|[[Алхъо Пщыгъо]] (Алхъуей)
|Алхъо Пщыгъом и нып. Ныпыр, Урыс дзэм хэтыгъэу Къэбэртае ЦIыкIу купыр иягъ; 1812-рэ илъэсым Можайскэм НаполеонкIэ мэзаохэу яIагъ.
|-
|[[File:Знамя_Тлостановых.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%97%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D1%8F_%D0%A2%D0%BB%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%85.svg|border|150x150px]]
|?–я 19-рэ лӀэшӀэгъур
|[[Талъостан Пщыгъо]] (Талъостэней)
|Талъостан Пщыгъом и нып.
|-
|[[File:Знамя_Тамбиевых.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%97%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D1%8F_%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D1%8B%D1%85.svg|border|150x150px]]
|?–я 19-рэ лӀэшӀэгъур
|[[Тэмбий|Тамбий]]
|Тамбийхэм я нып. (лӏэкъолъэш)
|-
|[[File:Знамя_Мухаммеда-Мирзы_Анзоров.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%97%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D1%8F_%D0%9C%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0-%D0%9C%D0%B8%D1%80%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%BD%D0%B7%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2.svg|border|150x150px]]
|я 19-рэ лӀэшӀэгъур
|Анзорей
|Анзор Мухьэмэд-Мырзэ и нып.
|-
|[[File:Знамя Безроковых.svg|border|150x150px]]
|?–я 19-рэ лӀэшӀэгъур
|Безрокъуей
|Безрокъохэм я нып. (Лӏэкъолъэш)
|-
|[[File:Знамя Исламовых.svg|border|150x150px]]
|?–я 19-рэ лӀэшӀэгъур
|Ислъамей
|Ислъамхэм я нып. (Лӏэкъолъэш)
|-
|[[File:Знамя Индаровых.svg|border|150x150px]]
|?–я 19-рэ лӀэшӀэгъур
|Индарей
|Индархэм я нып. (Лӏэкъолӏэш)
|-
|[[File:Знамя Боташевых.svg|border|150x150px]]
|?–я 19-рэ лӀэшӀэгъур
|Ботэщей
|Ботэщхэм я нып. (Лӏэкъолӏэш)
|-
|[[File:Знамя Астемировых.svg|border|150x150px]]
|?–я 19-рэ лӀэшӀэгъур
|Астэмырей
|Астэмырхэм я нып. (Лӏэкъолӏэш)
|-
|[[File:Знамя Азапшевых.svg|border|150x150px]]
|?–я 19-рэ лӀэшӀэгъур
|Азэпщей
|Азэпщхэм я нып. (Лӏэкъолӏэш)
|-
|[[File:Знамя Инароковых.svg|border|150x150px]]
|?–я 19-рэ лӀэшӀэгъур
|Инарэкъуей
|Инарэкъохэм я нып. (Лӏэкъолӏэш)
|-
|[[File:Знамя Максидовых.svg|border|150x150px]]
|?–я 19-рэ лӀэшӀэгъур
|Махъсидхэр
|Махъсидхэм я нып. (Беслъэн-оркъ)
|-
|[[File:Знамя_Муртазовых.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%97%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D1%8F_%D0%9C%D1%83%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%85.svg|border|150x150px]]
|?–я 19-рэ лӀэшӀэгъур
|Мэртазей
|Мэртазэхэм я нып. (Дыжьыныгъо оркъ)
|-
|[[File:Images_(abzakh-flag).png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Images_(abzakh-flag).png|border|150x150px]]
|1848–1859
|[[Наиб Мыхьэмэд Амин]]
|[[Наиб Мыхьэмэд Амин]] и нып.
|-
|
|1859
|[[Бжъэдыгъухэр]]
|[[Бжъэдыгъухэр|Бжъэдыгъу]] нып.
|-
|[[File:Shapsug_Banner.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Shapsug_Banner.png|border|150x150px]]
|1864
|[[Шапсыгъэхэр]]
|Шапсыгъэ нып.
|-
|[[File:Digital_Reconstruction_of_a_Natukhaj_flag,_Yellow_seal.png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Digital_Reconstruction_of_a_Natukhaj_flag,_Yellow_seal.png|border|150x150px]]
|1860
|[[Натхъуадж|НатIхъуаджхэр]]
|НатIхъуадж нып.
|-
|[[File:Flag_of_the_Mountain_Republic.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_the_Mountain_Republic.svg|border|150x150px]]
|Гъэтхапэм и 6-м 1917 – Шэкӏогъумаз и 30-ым 1922
|[[Темыр Кавказым щыпсэурэ лъэпкъхэм язэфэс]]
|Темыр Кавказым щыпсэурэ лъэпкъхэм язэфэсым и нып.
|}

== Сурэтхэр ==
<gallery mode="nolines">
File:Circassian flag (1840).jpg|Адыгэ ныпгорэ, 1840 илъэсым Урыс дзэр шӏоубытыгъ
File:Photo of the Natukhaj flag.jpg|НатIхъуадж нып.
File:Знамье Шапсугское.png|Шапсыгъэ нып.
File:Edmund Spencer. Travels in Circassia, Krim-Tartary &c. 1838. P.iii.jpg|Эдмунд Спенсер ишӏыгъэ нып сурэтыр. 1837.
File:Meeting of the confederated princes of Circassia on the banks of the Ubin - Cropped to the Circassian flag.jpg|Убын псыхъо ныджым щыӏэ хасэм Адыгэ ныпыр. Жъагъо пшӏыкӏузы тет. 1837.
File:The Circassian play The Exile, performed by Al Jeel Al Jadeed in 1954.jpg|Иорданием хугъэу "Псы-екӏыжъ" спектакльым щыӏагъэ Адыгэ ныпыр, 1954.
</gallery>

== ТехьэпӀэхэр ==
* [https://web.archive.org/web/20110502061326/http://djeguako.com/adigskyflag ДжэгуакӀуэ.com Ныпым къызхэкӀам и хъыбархэр]
* [https://web.archive.org/web/20130521162802/http://adygenip.ru/ Адыгэныпым и сайтыр]
* [https://web.archive.org/web/20130818123134/http://adyge-hase.ru/news/den_cherkesskogo_nacionalnogo_flaga/2011-05-21-11 Къэрэшей-Шэрджэсым и Адыгэ Хасэ сайт. Адыгэ ныпым теухуа тхыгъэ]

[[Category:Википедия:Избранные статьи]]