# Шапсыгъабзэ
Шапсыгъэбзэр (инджылызыбзэгьэ: Shapsug Adyghe dialect) — адыгэхэм и зы бзэ. Шапсыгъэбзэр Шапсыгъ Адыгэхэр Адыгэбзэу зэрэгущаӏэхэрэр.

## Шапсыгъэбзэхэр
- Шапсыгъабзэ
  - Шапсыгъэ шху (Шапсыгъэмэ ячӏыгужъ ыпшӏэ)
  - Кфар Камэм ишапсыгъэбзэ
  - Кӏэмгуе-шапсыгъ (Шапсыгъэмэ ячӏыгужърэ Кӏэмгуемэ ячӏыгужърэ языфагу)
  - Шапсыгъэ-цӏыкӏу (Шапсыгъэмэ ячӏыгужъ ычӏэгъ, Хы ШIуцIэм идэжь)
  - ХьакӀуцубзэ

Илъэс 1924-1945 азфагум Шапсыгъэ Националнэ Районым ыкIи Кфар Камэм тхыбзэкIэ зыгъэфедагъэ тхэпкъылъэр ары:
| А а   | Б б   | В в     | Г г     | Гу гу   | Гъ гъ | Гъу гъу | Гь гь   | Д д     | Дж дж |
| Дз дз | Е е   | Ж ж     | Жъ жъ   | Жъу жъу | Жь жь | Жьу жьу | З з     | И и     | Й й   |
| К к   | Ку ку | Къ къ   | Къу къу | Кь кь   | КӀ кӀ | КӀу кӀу | КIь кIь | Л л     | Лъ лъ |
| ЛӀ лӀ | М м   | Н н     | О о     | П п     | ПӀ пӀ | ПӀу пӀу | Р р     | С с     | СӀ сӀ |
| Т т   | ТӀ тӀ | ТӀу тӀу | У у     | Ф ф     | Х х   | Хъ хъ   | Хъу хъу | Хь хь   | Ц ц   |
| ЦӀ цӀ | Ч ч   | Чу чу   | КӀ кӀ   | Ш ш     | Шъ шъ | Щу щу   | ШӀ шӀ   | ШӀу шӀу | Щ щ   |
| Ы ы   | Э э   | Ӏ Ӏ     | Ъ ъ     | Ь ь     | Ӏу Ӏу | Я я     | Ю ю     | Ё ё     |       |


## Хьарыфмэ ямакъэхэр
Шапсыгъэбзэкӏэ шыӏ хьарыф "сӏ" [sʼ] ыкӏи хьарыф "чъу" [t͡ʃʷ] адрэ Адыгэбзэхэмкӏэ ахэр цӏ [t͡sʼ] ыкӏи цу [t͡sʷ]. Шапсыгъэбзэмкӏи шыӏ хьарыф "цӏ" [t͡sʼ] мыфэдэ гущыӏэхэмкӏэ : цӏыфы, цӏапӏэ ыкӏи цӏашъутэ.
- Шапсыгъэ сӏ [sʼ] ↔ цӏ [t͡sʼ] Адрэ Адыгэбзэхэр :

| Инджылыбзэ  | Шапсыгъэбзэ | Шапсыгъэбзэ | Кӏэмыгуебзэ | Кӏэмыгуебзэ | Къэбэрдеибзэ | Къэбэрдеибзэ |
| Инджылыбзэ  | Кириллица   | IPA         | Кириллица   | IPA         | Кириллица    | IPA          |
| ----------- | ----------- | ----------- | ----------- | ----------- | ------------ | ------------ |
| name        | сӏэ         | sʼa         | цӏэ         | t͡sʼa        | цӏэ          | t͡sʼa         |
| lie         | псӏы        | psʼə        | пцӏы        | pt͡sʼə       | пцӏы         | pt͡sʼə        |
| black       | шӏусӏэ      | ʃʷʼəsʼa     | шӏуцӏэ      | ʃʷʼət͡sʼa    | фӏыцӏэ       | fʼət͡sʼa      |
| to yell     | сӏэсӏэн     | sʼasʼan     | цӏэцӏэн     | t͡sʼat͡sʼan   | цӏэцӏэн      | t͡sʼat͡sʼan    |
| naked       | псӏанэ      | psʼaːna     | пцӏанэ      | pt͡sʼaːna    | пцӏанэ       | pt͡sʼaːna     |
| wet         | сӏынэ       | sʼəna       | цӏынэ       | t͡sʼəna      | цӏынэ        | t͡sʼəna       |
| sharp       | папсӏэ      | paːpsʼa     | папцӏэ      | paːpt͡sʼa    | папцӏэ       | paːpt͡sʼa     |
| to lay eggs | кӏьэсӏын    | kʲʼəsʼən    | кӏэцӏын     | t͡ʃʼət͡sʼən   | кӏэцӏын      | t͡ʃʼət͡sʼən    |

Шапсыгъэбзэкӏэ шыӏэх хьарыф "гь" [ɡʲ], "кь" [kʲ] ыкӏи "кӏь" [kʲʼ] адрэ Адыгэбзэхэмкӏэ ахэр хъугъэх "дж" [d͡ʒ], "ч" [t͡ʃ] ыкӏи "кӏ" [t͡ʃʼ]. Шапсыгъэбзэм иӏэх хьарыф "дж" , "ч" ыкӏи "кӏ" мыфэдэ гущыӏэхэмкӏэ : чэмы, джэмышх ыкӏи кӏалэ.
- Шапсыгъ гь [ɡʲ] хъугъэ дж [d͡ʒ] Адрэ Адыгэбзэхэмкӏэ :

| Инджылыбзэ        | Шапсыгъэбзэ | Шапсыгъэбзэ | Кӏэмыгуебзэ | Кӏэмыгуебзэ | Къэбэрдеибзэ | Къэбэрдеибзэ |
| Инджылыбзэ        | Кириллица   | IPA         | Кириллица   | IPA         | Кириллица    | IPA          |
| ----------------- | ----------- | ----------- | ----------- | ----------- | ------------ | ------------ |
| shirt             | гьанэ       | ɡʲaːna      | джанэ       | dʒaːna      | джанэ        | dʒaːna       |
| now               | гьы         | ɡʲə         | джы         | dʒə         | джы          | dʒə          |
| fur coat          | гьэдыгу     | ɡʲadəɡʷ     | джэдыгу     | dʒadəɡʷ     | джэдыгу      | dʒadəɡʷ      |
| to study, to read | егьэн       | jaɡʲan      | еджэн       | jadʒan      | еджэн        | jadʒan       |
| game              | гьэгу       | ɡʲagʷ       | джэгу       | d͡ʒagʷ       | джэгу        | d͡ʒagʷ        |
| bitter            | дыгьы       | dəɡʲə       | дыджы       | dəd͡ʒə       | дыдж         | dəd͡ʒ         |
| sick              | сымагьэ     | səmaːɡʲa    | сымаджэ     | səmaːd͡ʒa    | сымаджэ      | səmaːd͡ʒa     |
| bold              | шъхьэгьашъо | ʂħaɡʲaːʃʷa  | шъхьэджашъо | ʂħad͡ʒaːʃʷa  |              |              |
| evil              | бзагьэ      | bzaːɡʲa     | бзаджэ      | bzaːd͡ʒa     | бзаджэ       | bzaːd͡ʒa      |
| valley            | къолагьэ    | qʷalaːɡʲa   | къоладжэ    | qʷalaːd͡ʒa   | къуэладжэ    | qʷalaːd͡ʒa    |
| that's it         | гьары       | ɡʲaːrə      | джары       | d͡ʒaːrə      | джары        | d͡ʒaːrə       |
| noon              | щэгьагъо    | ɕaɡʲaːʁʷa   | щэджагъо    | ɕad͡ʒaːʁʷa   | шэджагъуэ    | ʃad͡ʒaːʁʷa    |
| infidel           | гьаур       | ɡʲaːwər     | джаур       | d͡ʒaːwər     | джаур        | d͡ʒaːwər      |
| to stand up       | тэгьын      | taɡʲən      | тэджын      | tad͡ʒən      | тэджын       | tad͡ʒən       |
| dance             | угь         | wəɡʲ        | удж         | wəd͡ʒ        | удж          | wəd͡ʒ         |

- Шапсыгъ кь [kʲ] хъугъэ ч [t͡ʃ] Адрэ Адыгэбзэхэмкӏэ :

| Инджылыбзэ  | Шапсыгъэбзэ | Шапсыгъэбзэ | Кӏэмыгуебзэ | Кӏэмыгуебзэ | Къэбэрдеибзэ | Къэбэрдеибзэ |
| Инджылыбзэ  | Кириллица   | IPA         | Кириллица   | IPA         | Кириллица    | IPA          |
| ----------- | ----------- | ----------- | ----------- | ----------- | ------------ | ------------ |
| sword       | кьатэ       | kʲaːta      | чатэ        | t͡ʃaːta      |              |              |
| throat      | кьый        | kʲəj        | чый         | t͡ʃəj        | чий          | t͡ʃəj         |
| chicken     | кьэт        | kʲat        | чэты        | t͡ʃatə       | джэд         | d͡ʒad         |
| chick       | кьэтжъые    | kʲatʐəja    | чэтыжъые    | t͡ʃatəʐəja   | джэджьей     | d͡ʒadʑej      |
| cat         | кьэтыу      | kʲatəw      | чэтыу       | t͡ʃatəw      | джэдыу       | d͡ʒadəw       |
| glass       | апкь        | ʔaːpkʲ      | апч         | ʔaːpt͡ʃ      | абдж         | ʔaːbd͡ʒ       |
| brushwood   | кьы         | kʲə         | чы          | t͡ʃə         | чы           | t͡ʃə          |
| shop        | тукьан      | təkʲaːn     | тучан       | tət͡ʃaːn     | тучан        | tət͡ʃaːn      |
| goatling    | кьэцӏы      | kʲat͡sʼə     | чэцӏы       | t͡ʃat͡sʼə     |              |              |
| gate        | кьэупчъ     | kʲawəpt͡ɕ    | чэупчъ      | t͡ʃawəpt͡ʂ    | чоубжэ       | t͡ʃawbdʒa     |
| cheerful    | кьэфы       | kʲafə       | чэфы        | t͡ʃafə       | джэху        | d͡ʒaxʷ        |
| hovel       | кьыл        | kʲəl        | чыл         | t͡ʃəɮ        | чыл          | t͡ʃəɮ         |
| humming top | кьынэ       | kʲəna       | чынэ        | t͡ʃəna       | чын          | t͡ʃən         |
| spleen      | кьэ         | kʲa         | чэ          | t͡ʃa         | чэ           | t͡ʃa          |
| to spin     | гъэкьэрэзын | ʁakʲarazən  | гъэчэрэзын  | ʁat͡ʃrazən   | гъэджэрэзын  | ʁad͡ʒarazən   |

- Шапсыгъ кӏь [kʲʼ] хъугъэ кӏ [t͡ʃʼ] Адрэ Адыгэбзэхэмкӏэ :

| Инджылыбзэ         | Шапсыгъэбзэ | Шапсыгъэбзэ | Кӏэмыгуебзэ | Кӏэмыгуебзэ | Къэбэрдеибзэ | Къэбэрдеибзэ |
| Инджылыбзэ         | Кириллица   | IPA         | Кириллица   | IPA         | Кириллица    | IPA          |
| ------------------ | ----------- | ----------- | ----------- | ----------- | ------------ | ------------ |
| tail               | кӏьэ        | kʲʼa        | кӏэ         | t͡ʃʼa        | кӏэ          | t͡ʃʼa         |
| egg                | кӏьакӏьэ    | kʲʼaːkʲʼa   | кӏэнкӏэ     | t͡ʃʼant͡ʃʼa   | кӏэнкӏэ      | t͡ʃʼant͡ʃʼa    |
| skirt              | кӏьэпхын    | kʲʼapxən    | кӏэпхын     | t͡ʃʼapxən    | кӏэпхын      | t͡ʃʼapxən     |
| Temirgoy           | кӏьэмгуе    | kʲʼamɡʷəja  | кӏэмгуе     | t͡ʃʼamɡʷəja  | кӏэмгуе      | t͡ʃʼamɡʷəja   |
| smithy             | кӏьыщ       | kʲʼəɕ       | кӏыщ        | t͡ʃʼəɕ       | кӏыщ         | t͡ʃʼəɕ        |
| rope               | кӏьапсэ     | kʲʼaːpsa    | кӏапсэ      | t͡ʃʼaːpsa    | кӏапсэ       | t͡ʃʼaːpsa     |
| gun                | кӏьэрахъо   | kʲʼaraːχʷa  | кӏэрахъо    | t͡ʃʼaraːχʷa  | кӏэрахъуэ    | t͡ʃʼaraːχʷa   |
| long               | кӏьэхьы     | kʲʼaħə      | кӏыхьэ      | t͡ʃʼəħa      | кӏыхь        | t͡ʃʼəħ        |
| short              | кӏьако      | kʲʼaːkʷa    | кӏако       | t͡ʃʼaːkʷa    |              |              |
| to kill            | укӏьын      | wkʲʼən      | укӏын       | wt͡ʃʼən      | укӏын        | wt͡ʃʼən       |
| to move away       | ӏукӏьын     | ʔʷəkʲʼən    | ӏукӏын      | ʔʷət͡ʃʼən    | ӏукӏын       | ʔʷət͡ʃʼən     |
| key                | ӏукӏьыбзэ   | ʔʷəkʲʼəbza  | ӏункӏыбзэ   | ʔʷənt͡ʃʼəbza | ӏункӏыбз     | ʔʷənt͡ʃʼəbz   |
| day after tomorrow | нэущымыщкӏь | nawɕəməʃkʲʼ | неущымыкӏ   | najwɕəmət͡ʃʼ |              |              |
| to wink            | енэкӏьэон   | janakʲʼawan | енэкӏэон    | janat͡ʃʼawan | енэкӏэуэн    | janat͡ʃʼawan  |
| beard              | жакӏьэ      | ʒaːkʲʼa     | жакӏэ       | ʒaːt͡ʃʼa     | жьакӏэ       | ʑaːt͡ʃʼa      |
| poor               | тхьэмыщкӏь  | tħaməɕkʲʼ   | тхьамыкӏ    | tħaːmət͡ʃʼ   | тхьэмыщкӏэ   | tħaməɕt͡ʃʼa   |
| to be ashamed      | укӏьытэн    | wəkʲʼətan   | укӏытэн     | wət͡ʃʼətan   | укӏытэн      | wət͡ʃʼətan    |

Хьэрыф чъ ыкӏи чӏ хъугъэх ч ыкӏи кӏ Шапсыгъэбзэмкӏэ.
- Кӏэмыгуй чъ [ʈʂ] хъугъэ ч [t͡ʃ] Шапсыгъэбзэмкӏэ :

| Инджылыбзэ  | Шапсыгъэбзэ | Шапсыгъэбзэ | Кӏэмыгуебзэ | Кӏэмыгуебзэ | Къэбэрдеибзэ | Къэбэрдеибзэ |
| Инджылыбзэ  | Кириллица   | IPA         | Кириллица   | IPA         | Кириллица    | IPA          |
| ----------- | ----------- | ----------- | ----------- | ----------- | ------------ | ------------ |
| tree        | чыг         | t͡ʃəɣ        | чъыгы       | ʈʂəɣə       | жыг          | ʒəɣ          |
| to sleep    | чыен        | t͡ʃəjan      | чъыен       | ʈʂəjan      | жыен         | ʒəjan        |
| cold        | чыӏэ        | t͡ʃəʔa       | чъыӏэ       | ʈʂəʔa       | щӏыӏэ        | ɕʼəʔa        |
| to run      | чэн         | t͡ʃan        | чъэн        | ʈʂan        | жэн          | ʒan          |
| to run down | ечэхын      | jat͡ʃaxən    | ечъэхын     | jaʈʂaxən    | ежэхын       | jaʒaxən      |
| goat        | ачэ         | aːt͡ʃa       | ачъэ        | aːʈʂa       | ажэ          | aːʒa         |
| number      | пчагъэ      | pt͡ʃaːʁa     | пчъагъэ     | pʈʂaːʁa     | бжагъэ       | bʒaːʁa       |
| door        | пчэ         | pt͡ʃa        | пчъэ        | pʈʂa        | бжэ          | bʒa          |
| door handle | пчэпсы      | pt͡ʃapsə     | пчъэпсы     | pʈʂapsə     | бжэпсы       | bʒapsə       |

- Кӏэмыгуй чӏ [ʈʂʼ] хъугъэ кӏ [t͡ʃʼ] Шапсыгъэмбзэмкӏэ :

| Инджылыбзэ    | Шапсыгъэбзэ | Шапсыгъэбзэ | Кӏэмыгуебзэ | Кӏэмыгуебзэ | Къэбэрдеибзэ | Къэбэрдеибзэ |
| Инджылыбзэ    | Кириллица   | IPA         | Кириллица   | IPA         | Кириллица    | IPA          |
| ------------- | ----------- | ----------- | ----------- | ----------- | ------------ | ------------ |
| stands under  | кӏэт        | t͡ʃʼat       | чӏэт        | ʈʂʼat       | щӏэт         | ɕʼat         |
| sits under    | кӏэс        | t͡ʃʼas       | чӏэс        | ʈʂʼas       | щӏэс         | ɕʼas         |
| lies under    | кӏэлъ       | t͡ʃʼaɬ       | чӏэлъ       | ʈʂʼaɬ       | щӏэлъ        | ɕʼaɬ         |
| area          | кӏыпӏэ      | t͡ʃʼəpʼa     | чӏыпӏэ      | ʈʂʼəpʼa     | щӏыпӏэ       | ɕʼəpʼa       |
| debt          | кӏыфэ       | t͡ʃʼəfa      | чӏыфэ       | ʈʂʼəfa      | щӏыхуэ       | ɕʼəxʷa       |
| earth         | кӏыгу       | t͡ʃʼəɡʷ      | чӏыгу       | ʈʂʼəɡʷ      | щӏыгу        | ɕʼəɡʷ        |
| bottom        | кӏэ         | t͡ʃʼa        | чӏэ         | ʈʂʼa        | щӏэ          | ɕʼa          |
| strong, force | кӏуакӏэ     | kʷʼaːt͡ʃʼa   | кӏуачӏэ     | kʷʼaːʈʂʼa   | кӏуащӏэ      | kʷʼaːɕʼa     |
| iron          | гъукӏы      | ʁʷət͡ʃʼə     | гъучӏы      | ʁʷəʈʂʼə     | гъущӏы       | ʁʷəɕʼə       |
| daw           | къуанкӏэ    | qʷaːnt͡ʃʼa   | къуанчӏэ    | qʷaːnʈʂʼa   | къуанщӏэ     | qʷaːnɕʼa     |
| bumblebee     | кӏыбжь      | t͡ʃʼəbʑ      | чӏыбжь      | ʈʂʼəbʑ      | щӏыбжь       | ɕʼəbʑ        |
| badger        | кӏыкъу      | t͡ʃʼəqʷ      | чӏыкъу      | ʈʂʼəqʷ      | щӏыкъу       | ɕʼəqʷ        |
| dark          | кӏапцӏэ     | t͡ʃʼaːpt͡sʼa  | чӏапцӏэ     | ʈʂʼaːpt͡sʼa  | щӏапцӏэ      | ɕʼaːpt͡sʼa    |
| to ask        | упкӏэн      | wəpt͡ʃʼan    | упчӏэн      | wəpʈʂʼan    | упщӏэн       | wəpɕʼan      |
| gem, jewel    | мыкӏы       | mət͡ʃʼə      | мычӏы       | məʈʂʼə      | мыщӏы        | məɕʼə        |
| clew          | хъукӏанэ    | χʷət͡ʃʼaːna  | хъучӏанэ    | χʷəʈʂʼaːna  | хъущӏанэ     | χʷəɕʼaːna    |
| to bury       | кӏэтӏэн     | t͡ʃʼatʼan    | чӏэтӏэн     | ʈʂʼatʼan    | щӏэтӏэн      | ɕʼatʼan      |

Шапсыгъэбзэмкӏэ зыгорэ гушыӏахэмкӏэ мыкӏодых н [n], м [m] ыкӏи р [r] хьарыфхэр.
- Хьарыф м [m] мэкӏоды ипэу итымэ б [b], п [p], пӏ [pʼ] :

| Инджылыбзэ | Шапсыгъэбзэ | Шапсыгъэбзэ | Кӏэмыгуебзэ | Кӏэмыгуебзэ | Къэбэрдеибзэ | Къэбэрдеибзэ |
| Инджылыбзэ | Кириллица   | IPA         | Кириллица   | IPA         | Кириллица    | IPA          |
| ---------- | ----------- | ----------- | ----------- | ----------- | ------------ | ------------ |
| calm       | сабыр       | saːbər      | самбыр      | saːmbər     | самбыр       | saːmbər      |
| Saturday   | шэбэт       | ʃabat       | шэмбэт      | ʃambat      | щэбэт        | ɕabat        |
| finger     | ӏэпхъабэ    | ʔapχaːba    | ӏэхъуамбэ   | ʔaχʷaːmba   | ӏэпхъуамбэ   | ʔapχʷaːmba   |
| toe        | лъэпхъабэ   | ɬapχaːba    | лъэхъуамбэ  | ɬaχʷaːmba   | лъэпхъуамбэ  | ɬapχʷaːmba   |
| wide       | шъуабгъо    | ʃʷaːbʁʷa    | шъуамбгъо   | ʃʷaːmbʁʷa   | фабгъуэ      | faːbʁʷa      |
| peel       | шъуапӏэ     | ʃʷaːpʼa     | шъуампӏэ    | ʃʷaːmpʼa    | фампӏэ       | faːmpʼa      |
| board      | пхъэбгъу    | pχabʁʷ      | пхъэмбгъу   | pχambʁʷ     | пхъэбгъу     | pχabʁʷ       |
| worm       | хьэблыу     | ħabləw      | хьамлыу     | ħaːmɮəw     | хьэмбылыу    | ħambəɮəw     |

- Хьарыф н [n] мэкӏоды ипэу итымэ дж [d͡ʒ], ч [t͡ʃ], кӏ [t͡ʃʼ] ыкӏи д [d], т [t], тӏ [tʼ] :

| Инджылыбзэ | Шапсыгъэбзэ | Шапсыгъэбзэ | Кӏэмыгуебзэ   | Кӏэмыгуебзэ  | Къэбэрдеибзэ  | Къэбэрдеибзэ |
| Инджылыбзэ | Кириллица   | IPA         | Кириллица     | IPA          | Кириллица     | IPA          |
| ---------- | ----------- | ----------- | ------------- | ------------ | ------------- | ------------ |
| egg        | кӏьакӏьэ    | kʲʼaːkʲʼa   | кӏэнкӏэ       | t͡ʃant͡ʃa      | кӏэнкӏэ       | t͡ʃant͡ʃa      |
| sweat      | пкӏатӏэ     | pt͡ʃʼaːtʼa   | пкӏантӏэ      | pt͡ʃʼaːntʼa   | пщӏантӏэ      | pɕʼaːntʼa    |
| flue pipe  | оджэкъ      | wad͡ʒaq      | онджэкъ       | wand͡ʒaq      |               |              |
| rice       | пыдж        | pəd͡ʒ        | пынжь         | pənd͡ʒ        |               |              |
| pillow     | шъхьатэ     | ʂħaːta      | шъхьантэ      | ʂħaːnta      | щхьэнтэ       | ɕħanta       |
| thin       | пӏакӏэ      | pʼaːt͡ʃʼa    | пӏуанкӏэ      | pʷʼaːnt͡ʃʼa   | пӏащӏэ        | pʼaːɕʼa      |
| pants      | гъошэгь     | ʁʷaʃaɡʲ     | гъончэдж      | ʁʷant͡ʃad͡ʒ    | гъуэншэдж     | ʁʷanʃad͡ʒ     |
| fast       | псыкӏэ      | psət͡ʃʼa     | псынкӏэ       | psənt͡ʃʼa     | псынщӏэ       | psənɕʼa      |
| shovel     | хьацэ       | ħaːt͡sa      | хьанцэ        | ħaːnt͡sa      | хьэнцэ        | ħant͡sa       |
| blue       | шхъуатӏэ    | ʃχʷaːtʼa    | шхъуантӏэ     | ʃχʷaːntʼa    | шхъуантӏэ     | ʃχʷaːntʼa    |
| key        | ӏукӏьыбзэ   | ʔʷəkʲʼəbza  | ӏункӏыбзэ     | ʔʷənt͡ʃəbza   | ӏункӏыбзэ     | ʔʷənt͡ʃəbza   |
| vein       | лъытфэ      | ɬətfa       | лъынтфэ       | ɬəntfa       | лъынтхуэ      | ɬəntxʷa      |
| heavy      | отэгъу      | wataʁʷ      | онтэгъу       | wantaʁʷ      | уэндэгъу      | wandaʁʷ      |
| knee       | лъэгуаджэ   | ɬaɡʷaːd͡ʒa   | лъэгуанджэ    | ɬaɡʷaːnd͡ʒa   | лъэгуажьэ     | ɬaɡʷaːʑa     |
| butterfly  | хьэтӏрэпӏый | ħatˈrapˈəj  | хьэнтӏэрэпӏый | ħantˈarapˈəj | хьэндырабгъуэ | ħandəraːbʁʷa |
| noise      | жъот        | ʒʷat        | жъонт         | ʒʷant        |               |              |
| peanuts    | чӏыдэ       | t͡ʃʼəda      | чӏындэ        | t͡ʃʼənda      | щӏыдэ         | ɕʼəda        |
| chair      | пхъэтӏэкӏу  | pχatʼakʷʼ   | пхъэнтӏэкӏу   | pχantʼakʷʼ   |               |              |

- Хьарыф р [r] мэкӏоды ипэу итымэ т [t] :

| Инджылыбзэ | Шапсыгъэбзэ | Шапсыгъэбзэ | Кӏэмыгуебзэ | Кӏэмыгуебзэ | Къэбэрдеибзэ | Къэбэрдеибзэ |
| Инджылыбзэ | Кириллица   | IPA         | Кириллица   | IPA         | Кириллица    | IPA          |
| ---------- | ----------- | ----------- | ----------- | ----------- | ------------ | ------------ |
| corn       | натыф       | naːtəf      | натрыф      | naːtrəf     | нартыху      | naːrtəxʷ     |
| Nart       | нат         | naːt        | нарт        | naːrt       | naːt         | нарт         |


## Бзэхабзэ зэнымкӏырхэр
Шапсыгъ -мгьэ (-mɡʲa) я -гьэ (-gʲa) ↔ Адрэ Адыгэбзэхэмкӏэ -мкIэ (-mt͡ʃa) я -кIэ (-t͡ʃa).
- Шапсыгъ : Кӏалэр Адыгэбзэгьэ мэгущаӏэ ↔ Кӏэмгуебзэ : Кӏалэр Адыгэбзэкӏэ мэгущаӏэ
- Шапсыгъ : Къэлэмымгьэ сэтхэ ↔ Кӏэмгуебзэ : Къэлэмымкӏэ сэтхэ


## Текст
Саусырыкъо гъэжъо чылапхъэр натымэ къызэрафихыжьыгъагъэр:
Натыхэр гъэжъо шIэным пылъыгъэх. Гъэжъо шIэным пылъымэ анахьыжъэу щытыгъэр
Тхьагъэлыгь арыгъэ…
— ЫсIэ къышъуиIуагъэба? — ыIуи Сэтэнае натымэ къяупкIыгъ…
—Емынэжъ иунэ тэ щыI? — аIуи натхэр кIэупкIагъэх.

## Гулъытыгъуэ
1. ↑  Спирантизация аффрикат
2. ↑  Палатализация (смягчение) и аффрикатизация согласных
3. ↑  Переднеязычные мягкие шипящие аффрикаты дж, ч, к1
4. ↑  Переднеязычные твердые шипящие аффрикаты дж, чъ, ч1 Template:Ref-ru
5. ↑  Наращение сонорных согласных


Шапсыгъабзэ
'''Шапсыгъэбзэр''' ({{бзэ+en|Shapsug Adyghe dialect}}) — [[Адыгэхэр|адыгэхэм]] и зы бзэ. Шапсыгъэбзэр [[Шапсыгъхэр|Шапсыгъ]] [[Адыгэхэр]] Адыгэбзэу зэрэгущаӏэхэрэр.

== Шапсыгъэбзэхэр ==
* Шапсыгъабзэ
** Шапсыгъэ шху (Шапсыгъэмэ ячӏыгужъ ыпшӏэ)
** Кфар Камэм ишапсыгъэбзэ
** Кӏэмгуе-шапсыгъ (Шапсыгъэмэ ячӏыгужърэ Кӏэмгуемэ ячӏыгужърэ языфагу)
** Шапсыгъэ-цӏыкӏу (Шапсыгъэмэ ячӏыгужъ ычӏэгъ, Хы ШIуцIэм идэжь)
** ХьакӀуцубзэ

= Шапсыгъ тхэпкъылъэ =
Илъэс 1924-1945 азфагум Шапсыгъэ Националнэ Районым ыкIи Кфар Камэм тхыбзэкIэ зыгъэфедагъэ тхэпкъылъэр ары:

{| class="wikitable"
| А а || Б б || В в || Г г || Гу гу || Гъ гъ || Гъу гъу || Гь гь || Д д || Дж дж
|-
| Дз дз || Е е || Ж ж || Жъ жъ || Жъу жъу || Жь жь || Жьу жьу || З з || И и || Й й
|-
| К к || Ку ку || Къ къ || Къу къу || Кь кь || КӀ кӀ || КӀу кӀу || КIь кIь || Л л || Лъ лъ
|-
| ЛӀ лӀ || М м || Н н || О о || П п || ПӀ пӀ || ПӀу пӀу || Р р || С с || СӀ сӀ
|-
| Т т || ТӀ тӀ || ТӀу тӀу || У у || Ф ф || Х х || Хъ хъ || Хъу хъу || Хь хь || Ц ц
|-
| ЦӀ цӀ || Ч ч || Чу чу || КӀ кӀ || Ш ш || Шъ шъ || Щу щу || ШӀ шӀ || ШӀу шӀу || Щ щ
|-
| Ы ы || Э э || Ӏ Ӏ || Ъ ъ || Ь ь || Ӏу Ӏу || Я я || Ю ю || Ё ё
|}

== Хьарыфмэ ямакъэхэр ==

Шапсыгъэбзэкӏэ шыӏ хьарыф "сӏ" [sʼ]<ref>[https://web.archive.org/web/20150713055635/http://adygeya-republic.info/adyghe-language/detalno/foneticheskie-izmenenija-soglasnykh/spirantizacija-affrikat/ Спирантизация аффрикат]</ref> ыкӏи хьарыф "чъу" [t͡ʃʷ] адрэ Адыгэбзэхэмкӏэ ахэр цӏ [t͡sʼ] ыкӏи цу [t͡sʷ]. Шапсыгъэбзэмкӏи шыӏ хьарыф "цӏ" [t͡sʼ] мыфэдэ гущыӏэхэмкӏэ : ''цӏыфы'', ''цӏапӏэ'' ыкӏи ''цӏашъутэ''.

* Шапсыгъэ сӏ [sʼ] ↔ цӏ [t͡sʼ] Адрэ Адыгэбзэхэр :

{| class="wikitable"
|-
! rowspan=2| Инджылыбзэ
! colspan=2| Шапсыгъэбзэ
! colspan=2| [[КӀахыбзэ|Кӏэмыгуебзэ]]
! colspan=2| [[Къэбэрдеибзэ]]
|-
!Кириллица
!IPA
!Кириллица
!IPA
!Кириллица
!IPA
|-
! name
| сӏэ
| sʼa
| цӏэ
| t͡sʼa
| цӏэ
| t͡sʼa
|-
! lie
| псӏы
| psʼə
| пцӏы
| pt͡sʼə
| пцӏы
| pt͡sʼə
|-
! black
| шӏусӏэ
| ʃʷʼəsʼa
| шӏуцӏэ
| ʃʷʼət͡sʼa
| фӏыцӏэ
| fʼət͡sʼa
|-
! to yell
| сӏэсӏэн
| sʼasʼan
| цӏэцӏэн
| t͡sʼat͡sʼan
| цӏэцӏэн
| t͡sʼat͡sʼan
|-
! naked
| псӏанэ
| psʼaːna
| пцӏанэ
| pt͡sʼaːna
| пцӏанэ
| pt͡sʼaːna
|-
! wet
| сӏынэ
| sʼəna
| цӏынэ
| t͡sʼəna
| цӏынэ
| t͡sʼəna
|-
! sharp
| папсӏэ
| paːpsʼa
| папцӏэ
| paːpt͡sʼa
| папцӏэ
| paːpt͡sʼa
|-
! to lay eggs
| кӏьэсӏын
| kʲʼəsʼən
| кӏэцӏын
| t͡ʃʼət͡sʼən
| кӏэцӏын
| t͡ʃʼət͡sʼən
|}

Шапсыгъэбзэкӏэ шыӏэх хьарыф "гь" [ɡʲ], "кь" [kʲ] ыкӏи "кӏь" [kʲʼ] адрэ Адыгэбзэхэмкӏэ ахэр хъугъэх "дж" [d͡ʒ], "ч" [t͡ʃ] ыкӏи "кӏ" [t͡ʃʼ].<ref>[https://web.archive.org/web/20150713055635/http://adygeya-republic.info/adyghe-language/detalno/foneticheskie-izmenenija-soglasnykh/palatalizacija-smjagchenie-i-affrikatizacija-soglasnykh/ Палатализация (смягчение) и аффрикатизация согласных]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20150713055635/http://adygeya-republic.info/adyghe-language/detalno/soglasnye-bukvy/smychnye-soglasnye/perednejazychnye-mjagkie-shipjashchie-affrikaty-dzh-ch-k1/ Переднеязычные мягкие шипящие аффрикаты дж, ч, к1]</ref> Шапсыгъэбзэм иӏэх хьарыф "дж" , "ч" ыкӏи "кӏ" мыфэдэ гущыӏэхэмкӏэ : ''чэмы'', ''джэмышх'' ыкӏи ''кӏалэ''.

* Шапсыгъ гь [ɡʲ] хъугъэ дж [d͡ʒ] Адрэ Адыгэбзэхэмкӏэ :

{| class="wikitable"
|-
! rowspan=2| Инджылыбзэ
! colspan=2| Шапсыгъэбзэ
! colspan=2| [[КӀахыбзэ|Кӏэмыгуебзэ]]
! colspan=2| [[Къэбэрдеибзэ]]
|-
!Кириллица
!IPA
!Кириллица
!IPA
!Кириллица
!IPA
|-
! shirt
| гьанэ
| ɡʲaːna
| джанэ
| dʒaːna
| джанэ
| dʒaːna
|-
! now
| гьы
| ɡʲə
| джы
| dʒə
| джы
| dʒə
|-
! fur coat
| гьэдыгу
| ɡʲadəɡʷ
| джэдыгу
| dʒadəɡʷ
| джэдыгу
| dʒadəɡʷ
|-
! to study, to read
| егьэн
| jaɡʲan
| еджэн
| jadʒan
| еджэн
| jadʒan
|-
! game
| гьэгу
| ɡʲagʷ
| джэгу
| d͡ʒagʷ
| джэгу
| d͡ʒagʷ
|-
! bitter
| дыгьы
| dəɡʲə
| дыджы
| dəd͡ʒə
| дыдж
| dəd͡ʒ
|-
! sick
| сымагьэ
| səmaːɡʲa
| сымаджэ
| səmaːd͡ʒa
| сымаджэ
| səmaːd͡ʒa
|-
! bold
| шъхьэгьашъо
| ʂħaɡʲaːʃʷa
| шъхьэджашъо
| ʂħad͡ʒaːʃʷa
|
|
|-
! evil
| бзагьэ
| bzaːɡʲa
| бзаджэ
| bzaːd͡ʒa
| бзаджэ
| bzaːd͡ʒa
|-
! valley
| къолагьэ
| qʷalaːɡʲa
| къоладжэ
| qʷalaːd͡ʒa
| къуэладжэ
| qʷalaːd͡ʒa
|-
! that's it
| гьары
| ɡʲaːrə
| джары
| d͡ʒaːrə
| джары
| d͡ʒaːrə
|-
! noon
| щэгьагъо
| ɕaɡʲaːʁʷa
| щэджагъо
| ɕad͡ʒaːʁʷa
| шэджагъуэ
| ʃad͡ʒaːʁʷa
|-
! infidel
| гьаур
| ɡʲaːwər
| джаур
| d͡ʒaːwər
| джаур
| d͡ʒaːwər
|-
! to stand up
| тэгьын
| taɡʲən
| тэджын
| tad͡ʒən
| тэджын
| tad͡ʒən
|-
! dance
| угь
| wəɡʲ
| удж
| wəd͡ʒ
| удж
| wəd͡ʒ
|}

* Шапсыгъ кь [kʲ] хъугъэ ч [t͡ʃ] Адрэ Адыгэбзэхэмкӏэ :

{| class="wikitable"
|-
! rowspan=2| Инджылыбзэ
! colspan=2| Шапсыгъэбзэ
! colspan=2| [[КӀахыбзэ|Кӏэмыгуебзэ]]
! colspan=2| [[Къэбэрдеибзэ]]
|-
!Кириллица
!IPA
!Кириллица
!IPA
!Кириллица
!IPA
|-
! sword
| кьатэ
| kʲaːta
| чатэ
| t͡ʃaːta
|
|
|-
! throat
| кьый
| kʲəj
| чый
| t͡ʃəj
| чий
| t͡ʃəj
|-
! chicken
| кьэт
| kʲat
| чэты
| t͡ʃatə
| джэд
| d͡ʒad
|-
! chick
| кьэтжъые
| kʲatʐəja
| чэтыжъые
| t͡ʃatəʐəja
| джэджьей
| d͡ʒadʑej
|-
! cat
| кьэтыу
| kʲatəw
| чэтыу
| t͡ʃatəw
| джэдыу
| d͡ʒadəw
|-
! glass
| апкь
| ʔaːpkʲ
| апч
| ʔaːpt͡ʃ
| абдж
| ʔaːbd͡ʒ
|-
! brushwood
| кьы
| kʲə
| чы
| t͡ʃə
| чы
| t͡ʃə
|-
! shop
| тукьан
| təkʲaːn
| тучан
| tət͡ʃaːn
| тучан
| tət͡ʃaːn
|-
! goatling
| кьэцӏы
| kʲat͡sʼə
| чэцӏы
| t͡ʃat͡sʼə
|
|
|-
! gate
| кьэупчъ
| kʲawəpt͡ɕ
| чэупчъ
| t͡ʃawəpt͡ʂ
| чоубжэ
| t͡ʃawbdʒa
|-
! cheerful
| кьэфы
| kʲafə
| чэфы
| t͡ʃafə
| джэху
| d͡ʒaxʷ
|-
! hovel
| кьыл
| kʲəl
| чыл
| t͡ʃəɮ
| чыл
| t͡ʃəɮ
|-
! humming top
| кьынэ
| kʲəna
| чынэ
| t͡ʃəna
| чын
| t͡ʃən
|-
! spleen
| кьэ
| kʲa
| чэ
| t͡ʃa
| чэ
| t͡ʃa
|-
! to spin
| гъэкьэрэзын
| ʁakʲarazən
| гъэчэрэзын
| ʁat͡ʃrazən
| гъэджэрэзын
| ʁad͡ʒarazən
|}

* Шапсыгъ кӏь [kʲʼ] хъугъэ кӏ [t͡ʃʼ] Адрэ Адыгэбзэхэмкӏэ :

{| class="wikitable"
|-
! rowspan=2| Инджылыбзэ
! colspan=2| Шапсыгъэбзэ
! colspan=2| [[КӀахыбзэ|Кӏэмыгуебзэ]]
! colspan=2| [[Къэбэрдеибзэ]]
|-
!Кириллица
!IPA
!Кириллица
!IPA
!Кириллица
!IPA
|-
! tail
| кӏьэ
| kʲʼa
| кӏэ
| t͡ʃʼa
| кӏэ
| t͡ʃʼa
|-
! egg
| кӏьакӏьэ
| kʲʼaːkʲʼa
| кӏэнкӏэ
| t͡ʃʼant͡ʃʼa
| кӏэнкӏэ
| t͡ʃʼant͡ʃʼa
|-
! skirt
| кӏьэпхын
| kʲʼapxən
| кӏэпхын
| t͡ʃʼapxən
| кӏэпхын
| t͡ʃʼapxən
|-
! [[Temirgoy]]
| кӏьэмгуе
| kʲʼamɡʷəja
| кӏэмгуе
| t͡ʃʼamɡʷəja
| кӏэмгуе
| t͡ʃʼamɡʷəja
|-
! smithy
| кӏьыщ
| kʲʼəɕ
| кӏыщ
| t͡ʃʼəɕ
| кӏыщ
| t͡ʃʼəɕ
|-
! rope
| кӏьапсэ
| kʲʼaːpsa
| кӏапсэ
| t͡ʃʼaːpsa
| кӏапсэ
| t͡ʃʼaːpsa
|-
! gun
| кӏьэрахъо
| kʲʼaraːχʷa
| кӏэрахъо
| t͡ʃʼaraːχʷa
| кӏэрахъуэ
| t͡ʃʼaraːχʷa
|-
! long
| кӏьэхьы
| kʲʼaħə
| кӏыхьэ
| t͡ʃʼəħa
| кӏыхь
| t͡ʃʼəħ
|-
! short
| кӏьако
| kʲʼaːkʷa
| кӏако
| t͡ʃʼaːkʷa
|
|
|-
! to kill
| укӏьын
| wkʲʼən
| укӏын
| wt͡ʃʼən
| укӏын
| wt͡ʃʼən
|-
! to move away
| ӏукӏьын
| ʔʷəkʲʼən
| ӏукӏын
| ʔʷət͡ʃʼən
| ӏукӏын
| ʔʷət͡ʃʼən
|-
! key
| ӏукӏьыбзэ
| ʔʷəkʲʼəbza
| ӏункӏыбзэ
| ʔʷənt͡ʃʼəbza
| ӏункӏыбз
| ʔʷənt͡ʃʼəbz
|-
! day after tomorrow
| нэущымыщкӏь
| nawɕəməʃkʲʼ
| неущымыкӏ
| najwɕəmət͡ʃʼ
|
|
|-
! to wink
| енэкӏьэон
| janakʲʼawan
| енэкӏэон
| janat͡ʃʼawan
| енэкӏэуэн
| janat͡ʃʼawan
|-
! beard
| жакӏьэ
| ʒaːkʲʼa
| жакӏэ
| ʒaːt͡ʃʼa
| жьакӏэ
| ʑaːt͡ʃʼa
|-
! poor
| тхьэмыщкӏь
| tħaməɕkʲʼ
| тхьамыкӏ
| tħaːmət͡ʃʼ
| тхьэмыщкӏэ
| tħaməɕt͡ʃʼa
|-
! to be ashamed
| укӏьытэн
| wəkʲʼətan
| укӏытэн
| wət͡ʃʼətan
| укӏытэн
| wət͡ʃʼətan
|}

Хьэрыф чъ ыкӏи чӏ хъугъэх ч ыкӏи кӏ Шапсыгъэбзэмкӏэ.<ref>[https://web.archive.org/web/20151222085243/http://adygeya-republic.info/adyghe-language/detalno/soglasnye-bukvy/smychnye-soglasnye/perednejazychnye-tverdye-shipjashchie-affrikaty-dzh-ch-ch1/ Переднеязычные твердые шипящие аффрикаты дж, чъ, ч1] {{Ref-ru}}</ref>

* Кӏэмыгуй чъ [ʈʂ] хъугъэ ч [t͡ʃ] Шапсыгъэбзэмкӏэ :

{| class="wikitable"
|-
! rowspan=2| Инджылыбзэ
! colspan=2| Шапсыгъэбзэ
! colspan=2| [[КӀахыбзэ|Кӏэмыгуебзэ]]
! colspan=2| [[Къэбэрдеибзэ]]
|-
!Кириллица
!IPA
!Кириллица
!IPA
!Кириллица
!IPA
|-
! tree
| чыг
| t͡ʃəɣ
| чъыгы
| ʈʂəɣə
| жыг
| ʒəɣ
|-
! to sleep
| чыен
| t͡ʃəjan
| чъыен
| ʈʂəjan
| жыен
| ʒəjan
|-
! cold
| чыӏэ
| t͡ʃəʔa
| чъыӏэ
| ʈʂəʔa
| щӏыӏэ
| ɕʼəʔa
|-
! to run
| чэн
| t͡ʃan
| чъэн
| ʈʂan
| жэн
| ʒan
|-
! to run down
| ечэхын
| jat͡ʃaxən
| ечъэхын
| jaʈʂaxən
| ежэхын
| jaʒaxən
|-
! goat
| ачэ
| aːt͡ʃa
| ачъэ
| aːʈʂa
| ажэ
| aːʒa
|-
! number
| пчагъэ
| pt͡ʃaːʁa
| пчъагъэ
| pʈʂaːʁa
| бжагъэ
| bʒaːʁa
|-
! door
| пчэ
| pt͡ʃa
| пчъэ
| pʈʂa
| бжэ
| bʒa
|-
! door handle
| пчэпсы
| pt͡ʃapsə
| пчъэпсы
| pʈʂapsə
| бжэпсы
| bʒapsə
|}

* Кӏэмыгуй чӏ [ʈʂʼ] хъугъэ кӏ [t͡ʃʼ] Шапсыгъэмбзэмкӏэ :

{| class="wikitable"
|-
! rowspan=2| Инджылыбзэ
! colspan=2| Шапсыгъэбзэ
! colspan=2| [[КӀахыбзэ|Кӏэмыгуебзэ]]
! colspan=2| [[Къэбэрдеибзэ]]
|-
!Кириллица
!IPA
!Кириллица
!IPA
!Кириллица
!IPA
|-
! stands under
| кӏэт
| t͡ʃʼat
| чӏэт
| ʈʂʼat
| щӏэт
| ɕʼat
|-
! sits under
| кӏэс
| t͡ʃʼas
| чӏэс
| ʈʂʼas
| щӏэс
| ɕʼas
|-
! lies under
| кӏэлъ
| t͡ʃʼaɬ
| чӏэлъ
| ʈʂʼaɬ
| щӏэлъ
| ɕʼaɬ
|-
! area
| кӏыпӏэ
| t͡ʃʼəpʼa
| чӏыпӏэ
| ʈʂʼəpʼa
| щӏыпӏэ
| ɕʼəpʼa
|-
! debt
| кӏыфэ
| t͡ʃʼəfa
| чӏыфэ
| ʈʂʼəfa
| щӏыхуэ
| ɕʼəxʷa
|-
! earth
| кӏыгу
| t͡ʃʼəɡʷ
| чӏыгу
| ʈʂʼəɡʷ
| щӏыгу
| ɕʼəɡʷ
|-
! bottom
| кӏэ
| t͡ʃʼa
| чӏэ
| ʈʂʼa
| щӏэ
| ɕʼa
|-
! strong, force
| кӏуакӏэ
| kʷʼaːt͡ʃʼa
| кӏуачӏэ
| kʷʼaːʈʂʼa
| кӏуащӏэ
| kʷʼaːɕʼa
|-
! iron
| гъукӏы
| ʁʷət͡ʃʼə
| гъучӏы
| ʁʷəʈʂʼə
| гъущӏы
| ʁʷəɕʼə
|-
! daw
| къуанкӏэ
| qʷaːnt͡ʃʼa
| къуанчӏэ
| qʷaːnʈʂʼa
| къуанщӏэ
| qʷaːnɕʼa
|-
! bumblebee
| кӏыбжь
| t͡ʃʼəbʑ
| чӏыбжь
| ʈʂʼəbʑ
| щӏыбжь
| ɕʼəbʑ
|-
! badger
| кӏыкъу
| t͡ʃʼəqʷ
| чӏыкъу
| ʈʂʼəqʷ
| щӏыкъу
| ɕʼəqʷ
|-
! dark
| кӏапцӏэ
| t͡ʃʼaːpt͡sʼa
| чӏапцӏэ
| ʈʂʼaːpt͡sʼa
| щӏапцӏэ
| ɕʼaːpt͡sʼa
|-
! to ask
| упкӏэн
| wəpt͡ʃʼan
| упчӏэн
| wəpʈʂʼan
| упщӏэн
| wəpɕʼan
|-
! gem, jewel
| мыкӏы
| mət͡ʃʼə
| мычӏы
| məʈʂʼə
| мыщӏы
| məɕʼə
|-
! clew
| хъукӏанэ
| χʷət͡ʃʼaːna
| хъучӏанэ
| χʷəʈʂʼaːna
| хъущӏанэ
| χʷəɕʼaːna
|-
! to bury
| кӏэтӏэн
| t͡ʃʼatʼan
| чӏэтӏэн
| ʈʂʼatʼan
| щӏэтӏэн
| ɕʼatʼan
|}

Шапсыгъэбзэмкӏэ зыгорэ гушыӏахэмкӏэ мыкӏодых н [n], м [m] ыкӏи р [r] хьарыфхэр.<ref>[https://web.archive.org/web/20150713055635/http://adygeya-republic.info/adyghe-language/detalno/foneticheskie-izmenenija-soglasnykh/narashchenie-sonornykh-soglasnykh/ Наращение сонорных согласных]</ref>

* Хьарыф м [m] мэкӏоды ипэу итымэ б [b], п [p], пӏ [pʼ] :

{| class="wikitable"
|-
! rowspan=2| Инджылыбзэ
! colspan=2| Шапсыгъэбзэ
! colspan=2| [[КӀахыбзэ|Кӏэмыгуебзэ]]
! colspan=2| [[Къэбэрдеибзэ]]
|-
!Кириллица
!IPA
!Кириллица
!IPA
!Кириллица
!IPA
|-
! calm
| сабыр
| saːbər
| самбыр
| saːmbər
| самбыр
| saːmbər
|-
! Saturday
| шэбэт
| ʃabat
| шэмбэт
| ʃambat
| щэбэт
| ɕabat
|-
! finger
| ӏэпхъабэ
| ʔapχaːba
| ӏэхъуамбэ
| ʔaχʷaːmba
| ӏэпхъуамбэ
| ʔapχʷaːmba
|-
! toe
| лъэпхъабэ
| ɬapχaːba
| лъэхъуамбэ
| ɬaχʷaːmba
| лъэпхъуамбэ
| ɬapχʷaːmba
|-
! wide
| шъуабгъо
| ʃʷaːbʁʷa
| шъуамбгъо
| ʃʷaːmbʁʷa
| фабгъуэ
| faːbʁʷa
|-
! peel
| шъуапӏэ
| ʃʷaːpʼa
| шъуампӏэ
| ʃʷaːmpʼa
| фампӏэ
| faːmpʼa
|-
! board
| пхъэбгъу
| pχabʁʷ
| пхъэмбгъу
| pχambʁʷ
| пхъэбгъу
| pχabʁʷ
|-
! worm
| хьэблыу
| ħabləw
| хьамлыу
| ħaːmɮəw
| хьэмбылыу
| ħambəɮəw
|}

* Хьарыф н [n] мэкӏоды ипэу итымэ дж [d͡ʒ], ч [t͡ʃ], кӏ [t͡ʃʼ] ыкӏи д [d], т [t], тӏ [tʼ] :

{| class="wikitable"
|-
! rowspan=2| Инджылыбзэ
! colspan=2| Шапсыгъэбзэ
! colspan=2| [[КӀахыбзэ|Кӏэмыгуебзэ]]
! colspan=2| [[Къэбэрдеибзэ]]
|-
!Кириллица
!IPA
!Кириллица
!IPA
!Кириллица
!IPA
|-
! egg
| кӏьакӏьэ
| kʲʼaːkʲʼa
| кӏэнкӏэ
| t͡ʃant͡ʃa
| кӏэнкӏэ
| t͡ʃant͡ʃa
|-
! sweat
| пкӏатӏэ
| pt͡ʃʼaːtʼa
| пкӏантӏэ
| pt͡ʃʼaːntʼa
| пщӏантӏэ
| pɕʼaːntʼa
|-
! flue pipe
| оджэкъ
| wad͡ʒaq
| онджэкъ
| wand͡ʒaq
|
|
|-
! rice
| пыдж
| pəd͡ʒ
| пынжь
| pənd͡ʒ
|
|
|-
! pillow
| шъхьатэ
| ʂħaːta
| шъхьантэ
| ʂħaːnta
| щхьэнтэ
| ɕħanta
|-
! thin
| пӏакӏэ
| pʼaːt͡ʃʼa
| пӏуанкӏэ
| pʷʼaːnt͡ʃʼa
| пӏащӏэ
| pʼaːɕʼa
|-
! pants
| гъошэгь
| ʁʷaʃaɡʲ
| гъончэдж
| ʁʷant͡ʃad͡ʒ
| гъуэншэдж
| ʁʷanʃad͡ʒ
|-
! fast
| псыкӏэ
| psət͡ʃʼa
| псынкӏэ
| psənt͡ʃʼa
| псынщӏэ
| psənɕʼa
|-
! shovel
| хьацэ
| ħaːt͡sa
| хьанцэ
| ħaːnt͡sa
| хьэнцэ
| ħant͡sa
|-
! blue
| шхъуатӏэ
| ʃχʷaːtʼa
| шхъуантӏэ
| ʃχʷaːntʼa
| шхъуантӏэ
| ʃχʷaːntʼa
|-
! key
| ӏукӏьыбзэ
| ʔʷəkʲʼəbza
| ӏункӏыбзэ
| ʔʷənt͡ʃəbza
| ӏункӏыбзэ
| ʔʷənt͡ʃəbza
|-
! vein
| лъытфэ
| ɬətfa
| лъынтфэ
| ɬəntfa
| лъынтхуэ
| ɬəntxʷa
|-
! heavy
| отэгъу
| wataʁʷ
| онтэгъу
| wantaʁʷ
| уэндэгъу
| wandaʁʷ
|-
! knee
| лъэгуаджэ
| ɬaɡʷaːd͡ʒa
| лъэгуанджэ
| ɬaɡʷaːnd͡ʒa
| лъэгуажьэ
| ɬaɡʷaːʑa
|-
! butterfly
| хьэтӏрэпӏый
| ħatˈrapˈəj
| хьэнтӏэрэпӏый
| ħantˈarapˈəj
| хьэндырабгъуэ
| ħandəraːbʁʷa
|-
! noise
| жъот
| ʒʷat
| жъонт
| ʒʷant
|
|
|-
! peanuts
| чӏыдэ
| t͡ʃʼəda
| чӏындэ
| t͡ʃʼənda
| щӏыдэ
| ɕʼəda
|-
! chair
| пхъэтӏэкӏу
| pχatʼakʷʼ
| пхъэнтӏэкӏу
| pχantʼakʷʼ
|
|
|}

* Хьарыф р [r] мэкӏоды ипэу итымэ т [t] :

{| class="wikitable"
|-
! rowspan=2| Инджылыбзэ
! colspan=2| Шапсыгъэбзэ
! colspan=2| [[КӀахыбзэ|Кӏэмыгуебзэ]]
! colspan=2| [[Къэбэрдеибзэ]]
|-
!Кириллица
!IPA
!Кириллица
!IPA
!Кириллица
!IPA
|-
! corn
| натыф
| naːtəf
| натрыф
| naːtrəf
| нартыху
| naːrtəxʷ
|-
! [[Nart saga|Nart]]
| нат
| naːt
| нарт
| naːrt
| naːt
| нарт
|}

== Бзэхабзэ зэнымкӏырхэр ==

Шапсыгъ -мгьэ (-mɡʲa) я -гьэ (-gʲa) ↔ Адрэ Адыгэбзэхэмкӏэ -мкIэ (-mt͡ʃa) я -кIэ (-t͡ʃa).

* Шапсыгъ : Кӏалэр Адыгэбзэ'''гьэ''' мэгущаӏэ ↔ Кӏэмгуебзэ : Кӏалэр Адыгэбзэ'''кӏэ''' мэгущаӏэ
* Шапсыгъ : Къэлэмы'''мгьэ''' сэтхэ ↔ Кӏэмгуебзэ : Къэлэмы'''мкӏэ''' сэтхэ

== Текст ==
'''Саусырыкъо гъэжъо чылапхъэр натымэ къызэрафихыжьыгъагъэр''':

Натыхэр гъэжъо шIэным пылъыгъэх. Гъэжъо шIэным пылъымэ анахьыжъэу щытыгъэр

Тхьагъэлыгь арыгъэ…

— ЫсIэ къышъуиIуагъэба? — ыIуи Сэтэнае натымэ къяупкIыгъ…

—Емынэжъ иунэ тэ щыI? — аIуи натхэр кIэупкIагъэх.

== Гулъытыгъуэ ==
{{Reflist}}

[[Category:!Main category]]