# Кара-Кујур
Кара-Кујур (орустап Кара-Кудюр) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Улаган аймагында Чибилӱниҥ јурт јеезезине кирет.

## Этимологиязы
Кара-Кујур орустап чёрный, солонцовый грунт, солончак.

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ кӱнчыгыш јанында, Башкуш сууныҥ јарадында, Кара-Кујурдыҥ суузыла бириккенинде, Улаганнаҥ 10 км тӱндӱк-кӱнбадыш јанында турат. Мӧш буркеген кырларлу, учар-сууларлу, кӧлдӧрлӱ.Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1288 метрге бийик.

### Климады
Климады кезем-континентал. Јакалай тӱндӱктиҥ ле Ырак кӱнчыгыштыҥ јерлерине тӱҥейлеген. Кышкыда тӱндӱк аймактарга кӧрӧ тыҥ сооктор болот. Јакалай тӱндӱктиҥ ле Ырак кӱнчыгыштыҥ јерине тӱҥейлеген. Кыш узун, тыҥ соокторлу, салкындарлу болот. Јай кыска, серӱӱн, кей кургак. Кейдиҥ ортојылдык кеми −1,1 °С, бир јылдыҥ туркунына эҥ ле бийик температура 34 °С, эҥ ле соок температура −58 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы −3 °С, баштапкы сооктор келер кӱндер 30.05/01.09, Соок јок кӱндер 93, јут-чыктыҥ ортојылдык кеми 292 мм, салкынныҥ ортојылдык кеми — 1,6 м/с, 15 м/с-таҥ тыҥ салкынду кӱндер 3,2. Кар кышкыда узак јатпайт, салкын учура берет. Чолушман ичиниҥ айы-кӱни эмеш јымжак болот Улаган јаар јерлерге кӧрӧ.

### Аҥ-куштары
Улаган алтай аҥдык јер. Тайга-ташта казыр аҥдардаҥ айу, бӧрӱ, шӱлӱзин, јеекен, ирбис бар. Туйгакту аҥнаҥ марал, булан, элик, тооргы, какай јӱрет. Оок то аҥдар кӧп агас, албаа, киш, суузар, камду, јоонмойын ла о.ӧ. Куштардаҥ барынтычылары мечиртке, шоҥкор, боро ылаачын, карчага, ӱкӱ, кезигиниҥ тоозы кезем астаган учун олорды Алтай республиканыҥ «Кызыл бичигине» кийдирген. Сууларда азый балыктыҥ кандыйы ла болгон, эмди суулар тартылып, тайызаган учун балык та астай берген. Аймакта кезик кӧлдӧрдӧ таҥынаҥ аргачылар балык ӧскӱрип, садуга апарат: пелядь, чараган ла форель.

### Ӧзӱмдери
Каскак бийик кырлары кайыр, агаштары тӱндӱк ле јанында ӧзӧт. Агаштардыҥ кӧп сабазы чет агаш, чиби, бийиктей мӧш, суујараттай тал. Чолушпа ичиле (Балыкчы, Кӧӧ, Кӧк-Паш, Беле јурттар) тӱштук јанын аймактыҥ тӱҥейлеп албазыҥ, не дезе, Алтын Кӧл јаны, Чолушман ӧзӧктиҥ суузыныҥ коолы јымжак климатту, јӱзӱн ӧлӧҥдӧр, јиилектер, јулукту агаштар ла маала ажы јакшы ӧзӧт. Тӱштӱктей дезе талайдыҥ кемјӱзинеҥ канча катап бийик, соок, јер эрте ле тереҥ тоҥып калат. Кезем континентал айалгада ӧзӱмдердиҥ бӱдӱми астап јат, је ого коштой эндемик ӧзӱмдер база бар. Јулукту агаштар ол јодро, алама, груша, слива, беле. «Кызыл бичикке» кирген ӧзӱмдер база кӧп, олордыҥ ортозында алтын ла кызыл тазылдар.

### Јери ле јолдоры
Јуртта 4 ором: Олјондо, Јараттай, Мессте, Тӧс.
| Кара-Кујур јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире |                               |
| Администрациялык тӧс јер Чибилӱ              | 10 км                         |
| Аймактыҥ тӧс јери Улаган                     | 13 км                         |
| Республикан тӧс кала Улалу                   | 370 км, 420 км (Чуйдыҥ трагы) |
| Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы            | 460 км, 510 км                |
| Тергеениҥ тӧс калазы Москва                  | 4200 км                       |
| Чуйдыҥ трагы (Р-256) 788,0 км-деҥ (Акташ)    | 62 км                         |


## Тӱӱкизи
Јурт јылда тӧзӧлгӧн.

## Эл-јон
| Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы |
| 2010            | 2011            | 2012            | 2013            | 2014            | 2015            | 2016            |
| --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- |
| 348             | →348            | ↘347            | ↗348            | →348            | ↗350            | ↘344            |


## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 351 кижи болгон, олордыҥ 85 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы
- баштамы школ;
- библиотека;
- јурттыҥ клубы;
- эмчилик;
- стадион;
- магазин.


## Экономиказы
Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Јылкы, соок тумчукту ла оок мал азыраары. Агашла иштер. Туризм.

## Кереестер

### Тӱӱкилик
Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга обелиск (1975 ј. Меесте ором, 6).

### Археологиялык
- Ташта јурамалдар (1720)[15].


### Ар-бӱткендик
- Байлу туу (..)[15];
- Аржан суу (..)[15];
- Кара-Тыт , Тадыштардыҥ озогы јурты (1734)[15];
- Кара-Кујурдыҥ боочызы — Чибилӱ , байлу ажу (1699)[15].

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

## Јарлу улузы
- Юлуков Н. Г. (1939 ј.) сӧӧги алмат — ӱлгерчи, бичиичи, јурукчы, спортчы (боксло спорттыҥ узы), Јаш-Турада сельхозтехникум божоткон, Улалуда пединституттыҥ тӱӱки факультедин божоткон, Алтайдыҥ Чолмоны газетте иштеген, Национал музейде ижин токтоткон. Культурада ветеран, алматтардыҥ јайзаҥы, спорттыҥ узы[16].


Кара-Кујур
{{ЈЈЈ+Россия
 |статус                   = Јурт
|русское название         = Кара-Кујур
 |оригинальное название    = {{lang-ru| Кара-Кудюр}}
 |герб                     = 
 |флаг                     = 
 | изображение             =
 | описание изображения    = 
 | lat_deg                  = 
 | lon_deg                  = 
 | CoordAddon = type:city(5400)_region:RU
 | CoordScale = 30000 
|страна                   = Россия
 |регион                   = Алтай Республика
 |район                    = Улаган аймак
 |район в таблице          = Улаган аймак{{!}} Улаган 
 |вид поселения            = Јурт јеезе
 |поселение                = Чибилӱниҥ јурт јеезези
 |поселение в таблице      = Чибилӱниҥ јурт јеезези{{!}}Чибилӱниҥ
 |внутреннее деление       = 
 |вид главы                = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 
 |площадь                  =
 |вид высоты               = 
 |высота центра НП         = 1288<ref name="Высота н/у моря"/>
 |климат                   = кезем-континентал
  |население              = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Кара-Кудюр | тс }}
  |год переписи           = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Кара-Кудюр | г }}
 |плотность                = 
 |агломерация              = 
 |национальный состав      = [[алтайлар]] 85 % (2002)<ref name="Коряков"/>
 |конфессиональный состав  = 
 |часовой пояс             = 
 |телефонный код           = 38845
 |почтовый индекс          = 
 |почтовые индексы         = 
 |автомобильный код        = 
 |цифровой идентификатор   = 
 |цифровой идентификатор 2   = 
 |категория в Commons      = 
 |сайт                     = 
}}
'''Кара-Кујур''' ({{Lang-ru|Кара-Кудюр}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Улаган аймак|Улаган аймагында]] [[Чибилӱниҥ јурт јеезези]]не кирет.

== Этимологиязы ==
Кара-Кујур {{Lang-ru|чёрный, солонцовый грунт, солончак}}<ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы =  |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>.

== Физико-географиялык темдектери ==

=== Географиязы ===
Јурт [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] кӱнчыгыш јанында, [[Башкуш (суу)|Башкуш сууныҥ]] јарадында, Кара-Кујурдыҥ суузыла бириккенинде, [[Улаган|Улаганнаҥ]] 10 км тӱндӱк-кӱнбадыш јанында турат. Мӧш буркеген кырларлу, учар-сууларлу, кӧлдӧрлӱ.Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1288 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/35118/kara-kudyur.html Кара-Кудюр (Кара-Кујур)]</ref>.

=== Климады ===
Климады кезем-континентал. Јакалай тӱндӱктиҥ ле Ырак кӱнчыгыштыҥ јерлерине тӱҥейлеген. Кышкыда тӱндӱк аймактарга кӧрӧ тыҥ сооктор болот. Јакалай тӱндӱктиҥ ле Ырак кӱнчыгыштыҥ јерине тӱҥейлеген. Кыш узун, тыҥ соокторлу, салкындарлу болот. Јай кыска, серӱӱн, кей кургак. Кейдиҥ ортојылдык кеми −1,1 °С, бир јылдыҥ туркунына эҥ ле бийик температура 34 °С, эҥ ле соок температура −58 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы −3 °С, баштапкы сооктор келер кӱндер 30.05/01.09, Соок јок кӱндер 93, јут-чыктыҥ ортојылдык кеми 292 мм, салкынныҥ ортојылдык кеми — 1,6 м/с, 15 м/с-таҥ тыҥ салкынду кӱндер 3,2. Кар кышкыда узак јатпайт, салкын учура берет. Чолушман ичиниҥ айы-кӱни эмеш јымжак болот Улаган јаар јерлерге кӧрӧ.

=== Аҥ-куштары ===
Улаган алтай аҥдык јер. Тайга-ташта казыр аҥдардаҥ айу, бӧрӱ, шӱлӱзин, јеекен, ирбис бар. Туйгакту аҥнаҥ марал, булан, элик, тооргы, какай јӱрет<ref name="Кучин флора и фауна">''Кучин А. П.'' Всемирный фонд дикой природы. Флора и фауна Алтая. — Горно-Алтайск: [б.и.], 2001.</ref>. Оок то аҥдар кӧп агас, албаа, киш, суузар, камду, јоонмойын ла о.ӧ. Куштардаҥ барынтычылары мечиртке, шоҥкор, боро ылаачын, карчага, ӱкӱ, кезигиниҥ тоозы кезем астаган учун олорды Алтай республиканыҥ «Кызыл бичигине» кийдирген<ref name="Кр книга животные РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6252/read.php  ''Красная книга Республики Алтай: животные''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>. Сууларда азый балыктыҥ кандыйы ла болгон, эмди суулар тартылып, тайызаган учун балык та астай берген. Аймакта кезик кӧлдӧрдӧ таҥынаҥ аргачылар балык ӧскӱрип, садуга апарат: пелядь, чараган ла форель.

=== Ӧзӱмдери ===
Каскак бийик кырлары кайыр, агаштары тӱндӱк ле јанында ӧзӧт. Агаштардыҥ кӧп сабазы чет агаш, чиби, бийиктей мӧш, суујараттай тал. Чолушпа ичиле ([[Балыкчы]], [[Кӧӧ]], [[Кӧк-Паш]], [[Беле]] јурттар) тӱштук јанын аймактыҥ тӱҥейлеп албазыҥ, не дезе, [[Алтын Кӧл]] јаны, Чолушман ӧзӧктиҥ суузыныҥ коолы јымжак климатту, јӱзӱн ӧлӧҥдӧр, јиилектер, јулукту агаштар ла маала ажы јакшы ӧзӧт<ref name="Кр книга  растения РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6253/read.php  ''Красная книга Республики Алтай: растения''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>. Тӱштӱктей дезе талайдыҥ кемјӱзинеҥ канча катап бийик, соок, јер эрте ле тереҥ тоҥып калат. Кезем континентал айалгада ӧзӱмдердиҥ бӱдӱми астап јат, је ого коштой эндемик ӧзӱмдер база бар. Јулукту агаштар ол јодро, алама, груша, слива, беле. «Кызыл бичикке» кирген ӧзӱмдер база кӧп, олордыҥ ортозында алтын ла кызыл тазылдар<ref name="Кр книга  растения РА 2017"/>.

=== Јери ле јолдоры ===
Јуртта 4 ором: Олјондо, Јараттай, Мессте, Тӧс.
{| class="wikitable"
| COLSPAN="2" ALIGN="center" |'''Кара-Кујур јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире'''
|-
| Администрациялык тӧс јер [[Чибилӱ]]|| 10 км
|-
|  Аймактыҥ тӧс јери [[Улаган]] ||13 км
|-
|  Республикан тӧс кала [[Улалу]] ||  370 км, 420 км ([[Чуйдыҥ трагы]])
|-
|  [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы ||460 км, 510 км
|-
|  Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 4200 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 788,0 км-деҥ ([[Акташ]]) ||62 км
|}

== Тӱӱкизи ==
Јурт јылда тӧзӧлгӧн.

== Эл-јон ==
{{Эл-јонныҥ тоозы| Кара-Кудюр |Столбцов=18}}

== Ук-калыктары ==
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 351 кижи болгон, олордыҥ 85 % [[алтайлар]] ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml  Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>.

Окылу тил: орус, алтай<ref name="Закон РА о языках">[http://docs.cntd.ru/document/802008526/  Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года)]</ref>.

== Инфраструктуразы ==
<div style="-moz-column-count: 2; -webkit-column-count: 2; -o-column-count: 2; -ms-column-count: 2; column-count: 2;">
* баштамы школ;
* библиотека;
* јурттыҥ клубы;
* эмчилик;
* стадион;
* магазин.
</div>

== Экономиказы ==
Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Јылкы, соок тумчукту ла оок мал азыраары. Агашла иштер. Туризм.

== Кереестер ==

=== Тӱӱкилик ===
Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга обелиск (1975 ј. Меесте ором, 6)<ref name="Памятники">{{Cite web |title=Решение Исполнительного Комитета Совета народных депутатов Горно-Алтайской автономной области «Об отнесении недвижимых памятников истории и культуры к категории памятников местного значения» от 16.10.1989 г. № 348 |url=https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109173456/https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archivedate=1610213696 |deadlink=yes |accessdate=1610034082 }}</ref><ref name="Памятники список">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210509164006/http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archivedate=1620578406 |deadlink=yes |accessdate=1605290558 }}</ref>.

=== Археологиялык ===
* Ташта јурамалдар (1720)<ref name="Ойношев свод"/>.

=== Ар-бӱткендик ===
* Байлу туу (..)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Аржан суу (..)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Кара-Тыт , Тадыштардыҥ озогы јурты (1734)<ref name="Ойношев свод"/>;
* [[Кара-Кујурдыҥ боочызы]] — Чибилӱ , байлу ажу (1699)<ref name="Ойношев свод"/>.
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>.

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==

== Јарлу улузы ==
* [[Юлуков, Николай Григорьевич|Юлуков Н. Г.]] (1939 ј.) сӧӧги алмат — ӱлгерчи, бичиичи, јурукчы, спортчы (боксло спорттыҥ узы), Јаш-Турада сельхозтехникум божоткон, Улалуда пединституттыҥ тӱӱки факультедин божоткон, Алтайдыҥ Чолмоны газетте иштеген, Национал музейде ижин токтоткон. Культурада ветеран, алматтардыҥ јайзаҥы, спорттыҥ узы<ref>Юлуков Н. Г. Выставка[https://gornoaltaysk.bezformata.com/listnews/otkrita-vistavka-nikolaya-yulukova/51112605/]</ref>.

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
{{Тыш тайантылар}}
{{Улаган аймактыҥ јон јаткан јерлери}}

[[Категория:Улаган аймактыҥ јурттары]]
[[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]]