# Бараан-Коол
Бараан-Коол (орустап Барангол) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Майма аймагында Ыныныҥ јурт јеезезине кирет.

## Этимологиязы
Бараан-Коол орустап темная река, русло.

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк-кӱнбадыш келтейинде, Кадын сууныҥ јарадында, Алтай кырайдыҥ гранынаҥ тыҥ ла ырак эмес јерде турат. Айландыра кырлары кайыр да болзо, је тыҥ бийик эмес, баштары учкур эмес, чала болчок аайлу. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 343 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Кадын чаган айдыҥ соокторына јетире тошло бӱркелбейт. Соок ло узун кыш ла кыска серӱӱн јай. Тӱштӱк аймактарга кӧрӧ климат јымжак, кыш карлу болот, јер тыҥ тоҥбойт. Кейдиҥ ортојылдык температуразы +1,0 °С, изӱ кӱндердиҥ температуразыныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, эҥ ле соок температураныҥ алтыгы учы −49 °С, јердиҥ ортојылдык температуразы +2 °С, јыл ичинде калганчы соок кӱн ле баштапкы соок кӱн 24.05/17.09, јыл ичинде соок јок кӱндердиҥ тоозы 116, јут-чыктыҥ кеми бир јылга 711 мм, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 1,7, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 9,1 (15 м/с тӱрген салкынду).

### Аҥ-куштары
Майма аймак Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк јанында јадат, кӧп саба јурттары Кадын сууны јакалай турат, айландыра кырларда ла јалаҥдарында оок аҥдар јӱрет: јоонмойын, агас, кӧрӱк, сарас, койон, кӱрӱк, тийиҥ, јараа, калазак. Јаан аҥдар туштабайт, кижиниҥ јуугынаҥ олор ырада тайгалар јаар јӱре берген, је кезикте кеткин эликтер одор бедиреп келер аргалу. Тӱлкӱ аш салынган кыраларда чычкандап јӱрет. Сууда јӱрер камду, кумдус, суузар кезем астаган. Кезик куштардыҥ тоозы астап, Кызыл бичикке де киргени бар, ол барынтычы куштардаҥ кӧп сабазы: шоҥкор, ала-ылаачын, мечиртке, ӱкӱ. Оок куштар ол каргаа, саҥыскан, тарал, кӧктийек, кӱӱк, кас, турна, бӧднӧ, чай, кӱртӱк, томыртка.

### Ӧзӱмдери
Тайга-тажында тыт, мӧш, чиби. Аралдарда эргиш, беле, аспак, тайа, липа, ыргай, каргана, сӧҥӱскен, јыраа, кайыҥ каа-јаада ӧзӧт. Ак јерлерде кулузын, балузын, кӧгӧзин, јонјолой, кандык, маҥыр, јыланкӧс, јыланјастык, кӧрмосјиилек (орустап барбарис), отӧлӧҥ, јеҥес, кыйгак ӧлӧҥ, маргаа, јыду маргаа, кара чалкан (орустап крапива), буланат, чийне, кӧктаман, саргай, торко чечек (орустап ирис), алаҥуш, комургай (орустап борщевик), кӱнкаајы, таҥдалай, кӱзӱҥи чечек, калаш чечек, мӧт чечек, алтын тазыл, кызыл тазыл, марал чечек, кылбыш (орустап бадан), чай чечек (орустап герань луговая), быркырууш чечек, кӱмели, кой маҥыр (орустап лук порей), ийт маҥыр, калба, батун, кӧжнӧ-шарапшын. Јиилектер: кой јиилек, уйкӧс, бороҥот, тийиҥкат, казылган, јыдукара, тайабаш (орустап жимолость.

### Јери ле јолдоры
Јуртта 5 ором: Кӱнчыгышта, Одорлу, Чуйдыҥ, Кумакту кош ором, Агашту кош ором.
Оҥ јанынаҥ кырлар болзо, сол јанында Кадын суу агат. Јуртты кечире Чуйдыҥ трагы ӧдӧт.
| Бараан-Коол јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире |         |
| Администрациялык тӧс јер Ыны                  | 7 км    |
| Аймактыҥ тӧс јери Майма                       | 53 км   |
| Республикан тӧс кала Улалу                    | 57 км   |
| Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы             | 150 км  |
| Тергеениҥ тӧс калазы Москва                   | 3900 км |
| Чуйдыҥ трагы (Р-256) 491,1 км-деҥ             | 0 км    |


## Тӱӱкизи
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн.
1756 јылда алтай калык Арасей империяга бойыныҥ кӱӱниле кирген. Кадын ла Майма сууныҥ бириккенинде майман сӧӧктӱ алтайлар јаткан, бу ӧйдӧ орус кӧчкиндер Алтайга келип, алтайларла кожо јуртай берген, бой-бойынаҥ ӱренип, кыра салып, аҥдап-куштап, туралар, серикпелер, школдор тудуп. Чуйдыҥ трагы јол арайынаҥ јазалып, саду ӧткӱрилип, орус, алтай којойымдар улусты јеткилдеген. Бараан-Коол бу ла ӧйлӧрдӧ мында турган алтайлар ла орус кӧчкиндерле тӧзӧлгӧн.

## Эл-јон
| Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы |
| 2008            | 2009            | 2010            | 2011            | 2012            | 2013            | 2014            | 2015            | 2016            |
| --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- |
| 104             | ↘102            | ↗120            | →120            | ↘114            | ↘109            | ↘96             | ↗105            | ↗115            |


## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 86 кижи болгон, олордыҥ 92 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

## Инфраструктуразы
- баштамы школ;
- эмчилик;
- јурттыҥ клубы;
- магазин;
- турбаза.


## Экономиказы
Таҥынаҥ ээлемдер. Мал азыраары. Сад, маала ажын ӧскӱрери. Агаш белетеери. Туризм.

## Кереестер

### Археологиялык
- Мӧҥкӱсалгыш (32,33)[14].


### Ар-бӱткендик
- Чаптыган байлу туу ()[14];
- Бабырган байлу туу (39)[14];
- Аржан суу (47)[14].

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи
- Бараан-Коол. Кыш
- Кумжулуныҥ учар суузына јойу кечетен илмектӱ кӱр
- Кадын суу Бараан-Коолдыҥ јанында


Бараан-Коол
{{ЈЈЈ+Россия
 |статус                   = Јурт
|русское название         = Бараан-Коол
 |оригинальное название    = {{lang-ru|Барангол}}
 |герб                     = 
 |флаг                     = 
 | изображение             = 
 | описание изображения    = 
  |lat_deg = 51 |lat_min = 40 |lat_sec = 48.598
  |lon_deg = 85 |lon_min = 46 |lon_sec = 49.666
  |CoordAddon = type:city(120)_region:RU
  |CoordScale = 20000
|страна                   = Россия
 |регион                   = Алтай Республика
 |район                    = Майма аймак
 |район в таблице          = Майма аймак{{!}}Майма 
 |вид поселения            = Јурт јеезе
 |поселение                = Ыныныҥ јурт јеезези
 |поселение в таблице      = Ыныныҥ јурт јеезези{{!}}Ыныныҥ
 |внутреннее деление       = 
 |вид главы                = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 
 |площадь                  =
 |вид высоты               = 
 |высота центра НП         = 343<ref name="Высота н/у моря"/>
 |климат                   = орто-континентал
  |население              = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Барангол | тс }}
  |год переписи           = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Барангол| г }}
 |плотность                = 
 |агломерация              = 
 |национальный состав      = [[орустар]] 92 %<ref name="Коряков"/>
 |конфессиональный состав  = 
 |часовой пояс             = 
 |телефонный код           = 38841
 |почтовый индекс          = 
 |почтовые индексы         = 
 |автомобильный код        = 
 |цифровой идентификатор   = 
 |цифровой идентификатор 2   = 
 |категория в Commons      = 
 |сайт                     = 
}}
'''Бараан-Коол''' ({{Lang-ru|Барангол}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Майма аймак|Майма аймагында]] [[Ыныныҥ јурт јеезези]]не кирет.

== Этимологиязы ==
Бараан-Коол {{Lang-ru|темная река, русло}}<ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы =  |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>.

== Физико-географиялык темдектери ==

=== Географиязы ===
Јурт [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] тӱндӱк-кӱнбадыш келтейинде, [[Кадын]] сууныҥ јарадында, [[Алтай кырай|Алтай кырайдыҥ]] гранынаҥ тыҥ ла ырак эмес јерде турат. Айландыра кырлары кайыр да болзо, је тыҥ бийик эмес, баштары учкур эмес, чала болчок аайлу. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 343 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/35041/barangol.html Барангол (Бараан-Коол)]</ref>.

=== Климады ===
Климады орто-континентал. [[Кадын]] [[Чаган ай|чаган айдыҥ]] соокторына јетире тошло бӱркелбейт. Соок ло узун кыш ла кыска серӱӱн јай. Тӱштӱк аймактарга кӧрӧ климат јымжак, кыш карлу болот, јер тыҥ тоҥбойт. Кейдиҥ ортојылдык температуразы +1,0 °С, изӱ кӱндердиҥ температуразыныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, эҥ ле соок температураныҥ алтыгы учы −49 °С, јердиҥ ортојылдык температуразы +2 °С, јыл ичинде калганчы соок кӱн ле баштапкы соок кӱн 24.05/17.09, јыл ичинде соок јок кӱндердиҥ тоозы 116, јут-чыктыҥ кеми бир јылга 711 мм, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 1,7, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 9,1 (15 м/с тӱрген салкынду)<ref>Майма. Климат[https://e-lib.gasu.ru/eposobia/altai/maima/klim.html.]
</ref>.

=== Аҥ-куштары ===
[[Майма аймак]] [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] тӱндӱк јанында јадат, кӧп саба јурттары [[Кадын]] сууны јакалай турат, айландыра кырларда ла јалаҥдарында оок аҥдар јӱрет: јоонмойын, агас, кӧрӱк, сарас, койон, кӱрӱк, тийиҥ, јараа, калазак. Јаан аҥдар туштабайт, кижиниҥ јуугынаҥ олор ырада тайгалар јаар јӱре берген, је кезикте кеткин эликтер одор бедиреп келер аргалу. Тӱлкӱ аш салынган кыраларда чычкандап јӱрет. Сууда јӱрер камду, кумдус, суузар кезем астаган<ref name="Кучин флора и фауна">''Кучин А. П.'' Всемирный фонд дикой природы. Флора и фауна Алтая. — Горно-Алтайск: [б.и.], 2001.</ref>. Кезик куштардыҥ тоозы астап, Кызыл бичикке де киргени бар, ол барынтычы куштардаҥ кӧп сабазы: шоҥкор, ала-ылаачын, мечиртке, ӱкӱ<ref name="Кр книга животные РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6252/read.php  ''Красная книга Республики Алтай: животные''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>. Оок куштар ол каргаа, саҥыскан, тарал, кӧктийек, кӱӱк, кас, турна, бӧднӧ, чай, кӱртӱк, томыртка.

=== Ӧзӱмдери ===
Тайга-тажында тыт, мӧш, чиби. Аралдарда эргиш, беле, аспак, тайа, липа, ыргай, каргана, сӧҥӱскен, јыраа, кайыҥ каа-јаада ӧзӧт. Ак јерлерде кулузын, балузын, кӧгӧзин, јонјолой, кандык, маҥыр, јыланкӧс, јыланјастык, кӧрмосјиилек ({{lang-ru|барбарис}}), отӧлӧҥ, јеҥес, кыйгак ӧлӧҥ, маргаа, јыду маргаа, кара чалкан ({{lang-ru|крапива}}), буланат, чийне, кӧктаман, саргай, торко чечек ({{lang-ru|ирис}}), алаҥуш, комургай ({{lang-ru|борщевик}}), кӱнкаајы, таҥдалай, кӱзӱҥи чечек, калаш чечек, мӧт чечек, алтын тазыл, кызыл тазыл, марал чечек, кылбыш ({{lang-ru|бадан}}), чай чечек ({{lang-ru|герань луговая}}), быркырууш чечек, кӱмели, кой маҥыр ({{lang-ru|лук порей}}), ийт маҥыр, калба, батун, кӧжнӧ-шарапшын. Јиилектер: кой јиилек, уйкӧс, бороҥот, тийиҥкат, казылган, јыдукара, тайабаш ({{lang-ru|жимолость}}<ref>"Кучин флора и фауна>''Кучин А. П.'' Всемирный фонд дикой природы. Флора и фауна Алтая. — Горно-Алтайск: [б.и.], 2001</ref>.

=== Јери ле јолдоры ===
Јуртта 5 ором: Кӱнчыгышта, Одорлу, Чуйдыҥ, Кумакту кош ором, Агашту кош ором.

Оҥ јанынаҥ кырлар болзо, сол јанында [[Кадын]] суу агат. Јуртты кечире [[Чуйдыҥ трагы]] ӧдӧт.

{| class="wikitable"
| COLSPAN="2" ALIGN="center" | '''Бараан-Коол јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире'''
|-
| Администрациялык тӧс јер [[Ыны]]|| 7 км
|-
| Аймактыҥ тӧс јери [[Майма]] || 53 км
|-
| Республикан тӧс кала [[Улалу]] || 57 км
|-
| [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы ||150 км
|-
| Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] ||3900 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 491,1 км-деҥ ||0 км
|}

== Тӱӱкизи ==
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн.
1756 јылда алтай калык Арасей империяга бойыныҥ кӱӱниле кирген. [[Кадын]] ла [[Майма (суу)|Майма сууныҥ]] бириккенинде майман сӧӧктӱ алтайлар јаткан, бу ӧйдӧ орус кӧчкиндер Алтайга келип, алтайларла кожо јуртай берген, бой-бойынаҥ ӱренип, кыра салып, аҥдап-куштап, туралар, серикпелер, школдор тудуп. [[Чуйдыҥ трагы]] јол арайынаҥ јазалып, саду ӧткӱрилип, орус, алтай којойымдар улусты јеткилдеген. Бараан-Коол бу ла ӧйлӧрдӧ мында турган алтайлар ла орус кӧчкиндерле тӧзӧлгӧн.



== Эл-јон ==
{{ Эл-јонныҥ тоозы | Барангол| Столбцов=9}}

== Ук-калыктары ==
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 86 кижи болгон, олордыҥ 92 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml  Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>.

== Инфраструктуразы ==
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
* баштамы школ;
* эмчилик;
* јурттыҥ клубы;
* магазин;
* турбаза.
</div>

== Экономиказы ==
Таҥынаҥ ээлемдер. Мал азыраары. Сад, маала ажын ӧскӱрери. Агаш белетеери. Туризм.


== Кереестер ==

=== Тӱӱкилик ===
=== Археологиялык ===
* Мӧҥкӱсалгыш (32,33)<ref name="Ойношев свод"/>.

=== Ар-бӱткендик ===
* Чаптыган байлу туу ()<ref name="Ойношев свод"/>;
* Бабырган байлу туу (39)<ref name="Ойношев свод"/>;
* [[Аржан (суу)|Аржан суу]] (47)<ref name="Ойношев свод"/>.

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>.

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==
<gallery perrow=6 widths="200px" heights="170px">
Barangol 1.jpg| Бараан-Коол. Кыш
Пешеходный мост через Катунь в Баранголе.jpg| Кумжулуныҥ учар суузына јойу кечетен илмектӱ кӱр
Katun in winter.jpg |[[Кадын]] суу Бараан-Коолдыҥ јанында
</gallery>

== Јарлу улузы ==

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
{{Тыш тайантылар}}
{{Майма аймактыҥ јон јаткан јерлери}}

[[Категория:Майма аймактыҥ јурттары]]
[[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]]