# Чуй (Кадынныҥ кош суузы)
Чу́й (орустап Чуя) — Россияда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш, Улаган, Оҥдой аймактарыныҥ јериле агып јаткан суу.

## Этимологиязы
Чуй (кыдаттап чу/шу/шуй  — суу) учуры јаан суу.

## Физико-географиялык темдектери
Чуй Кадынныҥ оҥ кош суузы (бажы — Јӱстыт, Богуты, оҥ Богуты) — узуны — 320 км, суу јуунадар бассейининиҥ кеми— 11200 км².
Чуй суу Чихачевтыҥ сынынаҥ, кӧлдӧрлӱ кӱнбадыш јанынаҥ, 2931,1 м бийикте оҥ Богуту деп кӧлдӧҥ агып чыккан. 15 км бажынаҥ, Оҥ Богуты сууга кожулып, Богуты кӧлгӧ кирип, ады Богуты боло берет. Оноҥ ары Адай кӧл ажыра агып, оҥ јанынаҥ бойына кичинек Ӧристи деп кош суу алып, Богуты(Кӧк-Кӧл)гӧ кирет. Оноҥ ары агынына оҥ јанынаҥ кичинек кош суу Чагангол кирет. Сууныҥ ады Јӱстыт деп солунат. Оҥ јанынаҥ база бир кош суу Нарынгол кожулат. Суу кӱнбадыш јаар айланып, Чуйдыҥ чӧлине чыгара агат. Чӧлдӧ Јӱстыт кӧп кош сууларла биригип Чуй деп адалат. Башталганынаҥ 320 км агып, 744 км бийикте, оҥ јанынаҥ Кадынга кожулат. Чуя Оп ло Карский талайдыҥ бассейнине кирет.
Оҥ Богутыныҥ акканында суу тӱндӱктеҥ тӱштӱк јаар агат, Богутыныҥ акканында тӱштӱк-кӱнчыгыштаҥ тӱндӱк-кӱнбадыш јаар агат, Јӱстыттыҥ агынында кӱнчыгыштаҥ кунбадыш јаар агып, тӱндӱк јаар буурып, Чуйдыҥ чӧлине чыгат. Чуй суу Республика Алтайдыҥ ӱч аймагыла агат- Кош-Агаш, Улаган, Оҥдой. Сууны јараттай теергелик М-52 «Чуй тракт» ӧдӧт. Чуй сууда Республика Алтайдыҥ Кош-Агаш, Курай деп јурттары турат.

## Суу реестрдиҥ чотогоныла
Суу Россияныҥ государстволык сууныҥ реестры аайынча Верхнеобский бассейновый округка кирет, сууээлем бӧлӱги — Кадын, суу подбассейны — Бий ле Кадын. Суу бассейны — (Ӱстӱги) Оп суунаҥ ала Эрчишке киргенине јетире.

## Маргаандар
Ӱлекер:Раздел без источников
Јылдыҥ ла Чуйдыҥ суузында спортчылар башка-башка маргаандарда туружат. 1978 јылдаҥ ала текшисоюзный маргаандар јылдыҥ ла ӧдӧр болгон, 1989 јылда элдер ортодо «Чуя-ралли» деп маргаандар баштапкы катап ӧткӧн, бу маргаандарга ӧсӧ ороондордоҥ командалар келген. Маргаандар сууныҥ Сумрачный, Буревестник, Бегемот ло Слаломный деп атту кату бозоголоры ажыра ӧдуп, слалом, параллельный спринт, гонка деп бӱдӱмдерлӱ ӧдӧт.
«Мажой-ралли» деп маргаандар база Чуйдыҥ суузында болуп турган. Чуйдыҥ суузыныҥ «Мажойский каскад» деп атту, 30-ка јуук бозоголорлу ӱзӱгинде болот, 10 бозогозы 6-чы категорию сложности эмтир. Бу маргаандарга јаҥыс ла ченемели јаан спортчыларды туружарга јарадат. Спортивный сплавка Чуйдыҥ суузыныҥ алтыгы агынында
Турбинный ла Турклуб Горизонт деген бозоголор база кирет.

## Бӱтпеген ӱлекер
2011 јылда Малая гидроэлектростанция,МГЭС, текши кӱчи (мощность) 64,7 МВт тудулар учурлу болгон.
- МГЭС «Малые ГЭС Алтая,Чибит» текши кӱчи 24 МВт. Станция Чибит јурттаҥ 1-2 км ӱсти јанында болор учурлу болгон, (Горно-Алтайска јетире — 350 км). Чуйдыҥ суузыныҥ сол јарадыла таш ла јердеҥ плотина, бийиги 47 м ле деривационный канал тудулатан болгон. Станцияны тудары 2011—2013 јылдардыҥ ОАО «Русгидроныҥ» инвестиционный программазында болгон. Башталары — 2010 јыл, бӱдери — 2013. Инвестиции — 2687 млн салковой[6].


## Кош суулары
(оозынаҥ ала км)
- Кичӱ Катанду (сол)
- 15 км: Апшыйакту (сол)
- Катанду (сол)
- Јодро (оҥ)
- Јаан Сас (сол)
- 32 км: Сырнак (сол)
- 34 км: Сатакулар (оҥ)
- 39 км: Саргалјык]] (сол)
- Мойналык (сол)
- 43 км: Тыттугой (оҥ)
- Каракая (сол)
- Салганду Тыттугой (сол)
- Дейлюгем (сол)
- Модорлу (сол)
- Черлах (оҥ)
- 56 км: Айгулак (оҥ)
- 58 км: Эстулу (сол)
- 60 км: Јербалык (оҥ)
- 68 км: Алтыгы Карасу (сол)
- 72 км: Бегелбаш (оҥ)
- 76 км: Сардыма (оҥ)
- 77 км: Чибит (оҥ)
- Орой (сол)
- 94 км: Мажой (сол)
- 105 км: ады јок суу (оҥ)
- 115 км: Тајылу(оҥ)
- 122 км: Актуру (сол)
- 122 км: Кызылташ (оҥ)
- 125 км: Тӱте (сол)
- 137 км: Балтырган (сол)
- Аржан (сол)
- 147 км: Тыттугем (оҥ)
- Сухой (оҥ)
- Сокпанды (оҥ)
- Балкаш (оҥ)
- 171 км: Чаганузун (сол)
- Тыттујарык (оҥ)
- Јаантерек (оҥ)
- 193 км: Јылаҥаш (сол)
- 195 км: Кӧкӧзӧк (сол)
- 207 км: Таркаты (сол)
- Табожок (оҥ)
- 217 км: Кызылшыҥ (оҥ)

- 252 км: Бар-Бургазы (оҥ)
- 262 км: Уландрык (сол)
- 264 км: Тожоҥты (сол)
- Нарынгол (оҥ)
- 283 км: Чагангол (оҥ)
- 291 км: Ористы (оҥ)
- 305 км: Сол Богуты (сол)


## Топографиялык ӱлекерлери
- Лист карты M-45-XVII Ортолык. Масштаб: 1 : 200 000. Указать дату выпуска/состояния местности.
- Лист карты M-45-XVI Акташ. Масштаб: 1 : 200 000. Указать дату выпуска/состояния местности.


## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи
- Сокор деп кыр ла Чуйдыҥ суузы
- Ортолык јурт
- Чуй ла Чаган-Узун (сол јаны)
- Чуй ла Кадын бириккени.
- Чаган-Узун сууныҥ оозы
- Кадын ла Чуйдыҥ суузы бириккени
- Улаган аймак, Чуй суу


Чуй (Кадынныҥ кош суузы)
{{Суу
 |Название                = Чуй
  |Национальное название  = ru/Чуй-Суу
 |Изображение             = Чуя223.jpg
  |Подпись изображения    = Чуй суу јайылганы
 |Длина                   = 320
 |Площадь водосбора       = 11200
 |Бассейн                 =Кадын/Оп (суу)/Карский талай
 |Расход воды             = 43
  |Место измерения        = 
 |Исток                   = 
  |Местоположение истока  = Чихачёвтыҥ сындарыныҥ кӱнбадыш јаны
  |Высота истока          = 2931,1
  |Координаты истока      = 49.7754/89.6117
 |Устье                   = Кадын
  |Местоположение устья   = 
  |Высота устья           = 722
  |Координаты устья       = 50.3936/86.6731
 |Страна                  = Россия
  |Регион                 =  Алтай Республика
   |Район                 = Кош-Агаш аймак/Улаган аймак/Оҥдой аймак
  |Тип вывода для ПК      = 22
}}

'''Чу́й''' ({{lang-ru|Чуя}}) — [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Кош-Агаш аймак|Кош-Агаш]], [[Улаган аймак|Улаган]], [[Оҥдой аймак|Оҥдой]] аймактарыныҥ јериле агып јаткан суу.

== Этимологиязы ==
'''Чуй''' ({{lang-zh|чу/шу/шуй}} — суу) учуры ''јаан суу''{{sfn|Молчанова|1979|с=346}}.

== Физико-географиялык темдектери ==
Чуй Кадынныҥ оҥ кош суузы<ref>{{Реестры зарегистрированных наименований географических объектов|Республика Алтай||0154113|Чуя}}</ref> (''бажы'' — Јӱстыт, Богуты<ref name="ГВР" />, оҥ Богуты<ref name="M-45-84">{{карта|M-45-84}}</ref>) — узуны — 320 км, суу јуунадар бассейининиҥ кеми— 11200 км²<ref name="BSE">{{БСЭ3|Чу́я}}</ref>.
Чуй суу Чихачевтыҥ сынынаҥ, кӧлдӧрлӱ кӱнбадыш јанынаҥ, 2931,1 м бийикте оҥ Богуту деп кӧлдӧҥ агып чыккан. 15 км бажынаҥ, Оҥ [[Богуты (суу)|Богуты]] сууга кожулып, Богуты кӧлгӧ кирип, ады Богуты боло берет. Оноҥ ары Адай кӧл ажыра агып, оҥ јанынаҥ бойына кичинек Ӧристи деп кош суу алып, Богуты(Кӧк-Кӧл)гӧ кирет. Оноҥ ары агынына оҥ јанынаҥ кичинек кош суу [[Чагангол (суу)|Чагангол]] кирет. Сууныҥ ады [[Јӱс-Тыт (суу)|Јӱстыт]] деп солунат. Оҥ јанынаҥ база бир кош суу [[Нарынгол (суу)|Нарынгол]] кожулат. Суу кӱнбадыш јаар айланып, Чуйдыҥ чӧлине чыгара агат. Чӧлдӧ [[Јӱс-Тыт (суу)|Јӱстыт]] кӧп кош сууларла биригип Чуй деп адалат. Башталганынаҥ 320 км агып, 744 км бийикте, оҥ јанынаҥ [[Кадын]]га кожулат. Чуя [[Оп (суу)|Оп]] ло Карский талайдыҥ бассейнине кирет.

[[Файл:Katun-Biya.png|мини|Кадын ла Бий суулардыҥ коолы]]

Оҥ Богутыныҥ акканында суу тӱндӱктеҥ тӱштӱк јаар агат, Богутыныҥ акканында тӱштӱк-кӱнчыгыштаҥ тӱндӱк-кӱнбадыш јаар агат, Јӱстыттыҥ агынында кӱнчыгыштаҥ кунбадыш јаар агып, тӱндӱк јаар буурып, Чуйдыҥ чӧлине чыгат. Чуй суу Республика Алтайдыҥ ӱч аймагыла агат- [[Кош-Агаш аймак|Кош-Агаш]], [[Улаган аймак|Улаган]], [[Оҥдой аймак|Оҥдой]]. Сууны јараттай теергелик М-52 «Чуй тракт» ӧдӧт. Чуй сууда Республика Алтайдыҥ [[Кош-Агаш]], [[Курай]] деп јурттары турат.

== Суу реестрдиҥ чотогоныла ==
Суу [[Государстволык сууныҥ реестры|Россияныҥ государстволык сууныҥ реестры]] аайынча Верхнеобский бассейновый округка кирет, сууээлем бӧлӱги — [[Кадын]], суу подбассейны — [[Бий (суу)|Бий]] ле [[Кадын]]. Суу бассейны — (Ӱстӱги) [[Оп (суу)|Оп суунаҥ]] ала [[Эрчиш (суу)|Эрчишке]] киргенине јетире<ref name="ГВР">{{ГВР|187449|Чуя (Юстыд, Богуты)}}</ref>.

== Археологиялык кереестери ==

== Маргаандар ==
{{раздел без источников|дата=2017-03-20}}
Јылдыҥ ла Чуйдыҥ суузында спортчылар башка-башка маргаандарда туружат. 1978 јылдаҥ ала текшисоюзный маргаандар јылдыҥ ла ӧдӧр болгон, 1989 јылда элдер ортодо «Чуя-ралли» деп маргаандар баштапкы катап ӧткӧн, бу маргаандарга ӧсӧ ороондордоҥ командалар келген. Маргаандар сууныҥ ''Сумрачный, Буревестник, Бегемот ло Слаломный'' деп атту кату бозоголоры ажыра ӧдуп, слалом, параллельный спринт, гонка деп бӱдӱмдерлӱ ӧдӧт.

«Мажой-ралли» деп маргаандар база Чуйдыҥ суузында болуп турган. Чуйдыҥ суузыныҥ «Мажойский каскад» деп атту, 30-ка јуук бозоголорлу ӱзӱгинде болот, 10 бозогозы 6-чы ''категорию сложности'' эмтир. Бу маргаандарга јаҥыс ла ченемели јаан спортчыларды туружарга јарадат. Спортивный сплавка Чуйдыҥ суузыныҥ алтыгы агынында
Турбинный ла Турклуб Горизонт деген бозоголор база кирет.

== Бӱтпеген ӱлекер ==
2011 јылда Малая гидроэлектростанция,МГЭС, текши кӱчи (мощность) 64,7 МВт тудулар учурлу болгон.
* МГЭС «Малые ГЭС Алтая,Чибит» текши кӱчи 24 МВт. Станция [[Чибит]] јурттаҥ 1-2 км ӱсти јанында болор учурлу болгон, ([[Горно-Алтайск]]а јетире — 350 км). Чуйдыҥ суузыныҥ сол јарадыла таш ла јердеҥ плотина, бийиги 47 м ле деривационный канал тудулатан болгон. Станцияны тудары 2011—2013 јылдардыҥ ОАО «Русгидроныҥ» инвестиционный программазында болгон. Башталары — 2010 јыл, бӱдери — 2013. Инвестиции — 2687 млн салковой<ref>{{cite web |url = http://www.rushydro.ru/company/invest/investprogramm/2011 |title = 2011 |lang =  |deadlink = yes |accessdate = 2010-10-20 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20101129042613/http://rushydro.ru/company/invest/investprogramm/2011 |archivedate = 2010-11-29 }}</ref>.

== Кош суулары ==
''(оозынаҥ ала км)''
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
* Кичӱ Катанду (сол)
* 15 км: [[Апшыйакту]] (сол)
* Катанду (сол)
* [[Јодро (суу)|Јодро]] (оҥ)
* Јаан Сас (сол)
* 32 км: Сырнак (сол)
* 34 км: Сатакулар (оҥ)
* 39 км: Саргалјык]] (сол)
* Мойналык (сол)
* 43 км: Тыттугой (оҥ)
* Каракая (сол)
* Салганду Тыттугой (сол)
* Дейлюгем (сол)
* Модорлу (сол)
* Черлах (оҥ)
* 56 км: [[Айгулак (суу)|Айгулак]] (оҥ)
* 58 км: [[Эстулу (суу)|Эстулу]] (сол)
* 60 км: [[Јербалык (суу)|Јербалык]] (оҥ)
* 68 км: [[Алтыгы Карасу (суу)|Алтыгы Карасу]] (сол)
* 72 км: Бегелбаш (оҥ)
* 76 км: Сардыма (оҥ)
* 77 км: [[Чибит (Ӱнгӱрдиҥ кош суузы)|Чибит]] (оҥ)
* Орой (сол)
* 94 км: [[Мажой]] (сол)
* 105 км: ады јок суу (оҥ)
* 115 км: [[Тајылу (суу)|Тајылу]](оҥ)
* 122 км: [[Актуру (суу)|Актуру]] (сол)
* 122 км: [[Кызылташ (суу)|Кызылташ]] (оҥ)
* 125 км: [[Тӱте (суу)|Тӱте]] (сол)
* 137 км: [[Балтырган (Чуйдыҥ кош суузы)|Балтырган]] (сол)
* [[Аржан (суу)|Аржан]] (сол)
* 147 км: [[Тыттугем (суу)|Тыттугем]] (оҥ)
* Сухой (оҥ)
* Сокпанды (оҥ)
* [[Балкаш (суу)|Балкаш]] (оҥ)
* 171 км: [[Чаганузун (суу)|Чаганузун]] (сол)
* [[Тыттујарык (суу)|Тыттујарык]] (оҥ)
* [[Јаан-Терек (суу)|Јаантерек]] (оҥ)
* 193 км: [[Јылаҥаш (суу)|Јылаҥаш]] (сол)
* 195 км: [[Кӧк Ӧзӧк (суу)|Кӧкӧзӧк]] (сол)
* 207 км: [[Таркаты (Чуйдыҥ кош суузы)|Таркаты]] (сол)
* Табожок (оҥ)
* 217 км: [[Кызылшыҥ (Чуйдыҥ кош суузы)|Кызылшыҥ]] (оҥ)

* 252 км: [[Бар-Бургазы (суу)|Бар-Бургазы]] (оҥ)
* 262 км: [[Уландрык (суу)|Уландрык]] (сол)
* 264 км: [[Тожоҥты (суу)|Тожоҥты]] (сол)
* [[Нарынгол (суу)|Нарынгол]] (оҥ)
* 283 км: [[Чагангол (суу)|Чагангол]] (оҥ)
* 291 км: [[Ористы (суу)|Ористы]] (оҥ)
* 305 км: [[Сол Богуты (суу)|Сол Богуты]] (сол)
</div>

== Топографиялык ӱлекерлери ==
* {{карта|M-45-XVII}}
* {{карта|M-45-XVI}}

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==
<gallery perrow="7" widths="110px" heights="80px">
Чуя.jpg|Сокор деп кыр ла Чуйдыҥ суузы
Чуя 3.jpg|Ортолык јурт
Чуя22.jpg|Чуй ла Чаган-Узун (сол јаны)
Слияние Чуи и Катуни.jpg|Чуй ла Кадын бириккени.
ЧаганУя.jpg|Чаган-Узун сууныҥ оозы
Слияние Катуни и Чуи.jpg|Кадын ла Чуйдыҥ суузы бириккени
MazhoyCascade 0434.jpg|Улаган аймак, [[Чуй (Кадынныҥ кош суузы)|Чуй суу]]
</gallery>

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Литература ==
* Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 15. Алтай и Западная Сибирь. Вып. 1. Горный Алтай и Верхний Иртыш / под ред. В. В. Зееберг. — Л.: Гидрометеоиздат, 1966. — 216 с.

* {{книга
 | автор         = Молчанова О. Т.
 | часть         = 
 | ссылка часть  = 
 | заглавие      = [[Топонимический словарь Горного Алтая]]
 | оригинал      = 
 | ссылка        = 
 | викитека      = 
 | ответственный = 
 | издание       = 
 | место         = [[Горно-Алтайск]]
 | издательство  = Горно-Алтайское отделение Алтайского книжного издательства
 | год           = 1979
 | том           = 
 | страницы      = 
 | столбцы       = 
 | страниц       = 395
 | серия         = 
 | isbn          = 
 | doi           = 
 | тираж         = 5000
 | ref           = Молчанова
}}

== Тайантылар ==
{{Тыш тайантылар}}
* {{Вода России|http://water-rf.ru/Водные_объекты/1521/Чуя|Чуя|2016-09-24|автор=С. Н. Рулёва, Н. И. Алексеевский}}

{{Катунь}}
[[Категория:Кадынныҥ кош суузы]]
[[Категория:Кош-Агаш аймактыҥ суулары]]
[[Категория:Улаган аймактыҥ суулары]]
[[Категория:Оҥдой аймактыҥ суулары]]
[[Категория:Чуйдыҥ бозоголоры]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ суу объекттери]]