# Эски Кебезен
Эски Кебезен (орустап Старый Кебезень) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Турачак аймагында Кебезенниҥ јурт јеезезине кирет.

## Этимологиязы
Эски Кебезен орустап старая лодка.
Озогы, баштапкы, кеме чалкандулап кеве эски орустап старый, кеве орустап лодка.

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Алтай Республиканыҥ тӱндӱк келтейинде, Аба-Јыштыҥ ортозында турат. Айландыра турган кырларыныҥ эҥ бийиги 1000 метр талайдыҥ кемјӱзинеҥ. Пеже, Ӱч-Сӱӱри, Спырна деп туулар айландыра турат. Кебезен јурттаҥ 1 км јанында, Ӧӧн сууга јетре 1,5 км.
Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 466 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Кейдиҥ ортојылдык температуразы Јайгыда тайгада серӱӱн ле чыкту кей, јердиҥ ажыныҥ јакшы тӱжӱми улуска тузалу. Калба, орляк, јӱзӱн-јӱӱр јиилектер, эм ӧлӧҥдӧр, мешкелер јууп садуга улус апарат. Кышкыда јаан кар тӱжет, салкын бийик кӱрттер шуурып, јолдор јаантайын ла туйукталат. Узун соок кыш ла серӱӱн јай. Кейдиҥ ортојылдык температуразы 4,3 °С, јылуныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, сооктыҥ эҥ ле тыҥы −55 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0 °С, баштапкы сооктор 05.06./08.09, сооктор јок кӱндер бир јылга 94, јут-чыктыҥ кеми јыл туркунына 826 мм, ортојылдык салкынныҥ кеми 1,3 м/с, 15 м/с тыҥ салкын бир јылда 10,3 кӱн. Кардыҥ, кӱрттиҥ тереҥи кышкыда 1,5-2 метрдеҥ ажыра болот кезик јерлерде.

### Аҥ-куштары
Аба-Јыш (орустап черневая тайга) кара туйук агаштарлу, јерлери аазый сӱреен аҥдык болгон дежет. Ондо јаткан улус улай аҥдайтан болгон. Айу, бӧрӱ, јеекен, какай, тӱлкӱ кӧп болгон. ООк то аҥдар кӧп болгон эмей: койон, агас, албаа, киш, суузар, калазак, сыгырган, тийиҥ, кӧрӱк ле о.ӧ..
Калганчы ӧйдӧ аҥ-куш астап, экология коомойтыганыла, улустыҥ кӧптӧгӧниле колбулу айалга боло берген. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген аҥдар ол- тооргы, маны, ак-кийик, сууныҥ камдузы, олордыҥ тоозы кезем астаган. Оок куштар ол каргаа, саҥыскан, тарал, кӧктийек, кӱӱк, кас, турна, бӧднӧ, чай, кӱртӱк, томыртка. Куштардаҥ: кӱртӱк, чай, сымда, мечиртке, ӱкӱ, тарал.

### Ӧзӱмдери
Тайгаларында кӧп сабада кара ийне бӱрлӱ агаш ӧзӧт, мӧш, јойгон, чиби, карагай, тыт, кӧп тоолу башка-башка бӱдӱмдӱ јыра-тайалар, ойык јабыстай јерлерде ле чала састалган тегериктерде база јыралар, тал, беле, чычрана, каргана, ӧзӧт.
Ого коштой јӱзӱн-јӱӱр јиилектер: уй кӧс, бороҥот, јер-јиилек, тийиҥкат, тожла, кайыҥкат, торбос (орустап клюква), тайа (орустап жимолость), кызылкат, кӧк-кат (орустап голубика), кара агаш-јиилек (орустап ежевика), кара-кат, эмезе кара торбос (орустап черника), ийт-тумчук (орустап шиповник), ого коштой кӧжнӧ, калба. Јайдыҥ ӧйинде јылу, чыкту кейге толтыра ла чечектер ӧзӱп, чечектеп, бвжып ӱрендерин чачат: балузын, јыракы-ӧлӧҥ, јыдунак (орустап душица), калаш-чечек (орустап  первоцвет), ийт-тырмак. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» киргендери: алтын тазыл, кызыл тазыл, сыгын-от, марал-чечек ле о.ӧ.

### Јери ле јолдоры
Јуртта 4 ором: Агашту, Мӧштӱ, Јаҥы, Тӧс.
Јурттаҥ 1 км јерде регионал учурлу кӧӧлик Улалу — Артыбаш (Алтын Кӧл) деп јол ӧдӧт, темдеги 84К-11 «Јаш-Тураныҥ — Турачак — Јар-Айыл».
| Эски Кебезен јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире |         |
| Администрациялык тӧс јер Кебезен               | 2 км    |
| Аймактыҥ тӧс јери Турачак                      | 50 км   |
| Республикан тӧс кала Улалу                     | 140 км  |
| Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы              | 230 км  |
| Тергеениҥ тӧс калазы Москва                    | 4000 км |
| Чуйдыҥ трагы (Р-256) 435,7 км-деҥ (Майма)      | 150 км  |


## Тӱӱкизи
1852 јылда јурт тӧзӧлгӧн. В. В. Радлов миссияга 1861 јылда кӱӱк айдыҥ 22-чи кӱнинде келип јӱреле, бичиген: 
«Миссионерский центр у Кебизена открылся в 1851 г., его задача — действовать среди живущих к северу и западу от Телецкого озера черневых татар».
Јурт 1952 јылда тӧзӧлгӧн. Кебезенде агашпрохоз ачыларда, агашты Јаш-Тура јаар Ӧӧн суула агызар (орустап сплавное хозяйство) иш башталган. Кӧп ишчилер керек болгон учун, Бастыра Алтайдаҥ, кодхоз-совхозтордоҥ улус алдыртып иштеткен. 60 јылдарда кебезен јурт элбеп јаанаган. Кебезенде агашсплавта иштеген улустыҥ кӧп тӱӱкилик кожоҥдоры арткан.
1852 јылда јаҥы креске тӱшкен тубаларга миссия тура тударга, адару азыраарга болушкан.
XIX чактыҥ 80-чи јылдарында Кебезенде кӧп сабазы тубалар болгон. Олор бойлорын «Јыш-кижи» дежетен (орустап «лесной человек»), адын, сӧӧгин айдатан.
1892 јылда кӱчјрген айдыҥ 8-чи кӱнинде Кебезенде архимандрит Макарийдиҥ 100 јажы ла миссияныҥ ижи темдектеген.
1856—1857 јылда С. В. Ландышевке баштадып, јаҥы Кебезенде серикпе тудулган.
1880 јылда Ядринцев Н. бичиген: 
«18 верстах от озера находится, однако, небольшое миссионерское селение Кебезень с жалкими избами и шалашами крещеных инородцев, здесь же помещается церковь и дом миссионера, почтенного старца, который, кроме духовных врачеваний, лечит окружающее население от зобов, давая настой грецкой губки. Этот первый оседлый стан переполнен сбродным людом: торгашами, обруселыми татарами, разными спекулянтами и хищниками черни, здесь же живут некоторые русские рыбопромышленники…»
Во время деятельности во главе Миссияныҥ јааны архиепископ Владимир (Петров) болордо, (1865—1883) 1882 јылда П. Терехин деп којойымныҥ акчазына «Покров Пресвятой Богородицы» деп серикпе тудулган.

## Эл-јон
| Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы |
| 2010            | 2011            | 2012            | 2013            | 2014            | 2015            | 2016            |
| --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- |
| 153             | →153            | ↗154            | ↘151            | ↘148            | ↘145            | ↗149            |


## Ук-калыктары
Тубалар, алтайлар ла орустар јадат.
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 164 кижи болгон, олордыҥ 66 % тубалар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы
- баштамы школ;
- јурттыҥ клубы;
- стадион;
- библиотека;
- магазин — 2;
- пилорама — 3.


## Экономиказы
Туризм. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Агашла иштер.

## Кереестер

### Археологиялык
- Јебрен рудник (1274)[15].


### Ар-бӱткендик
- Аржан суу. Байлу[15];
- Ӧӧн суу. Байлу[15];
- Ортош кыр. Байлу[15].

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

Эски Кебезен
{{ЈЈЈ+Россия
 |статус                   = Јурт
|русское название         = Эски Кебезен
 |оригинальное название    = {{lang-ru| Старый Кебезень}}
 |герб                     = 
 |флаг                     = 
 | изображение             = 
 | описание изображения    = 
  |lat_deg = 51.913140
  |lon_deg = 87.125534
 | CoordAddon = type:city(5400)_region:RU
 | CoordScale =  
|страна                   = Россия
 |регион                   = Алтай Республика
 |район                    = Турачак аймак
 |район в таблице          = Турачак аймак{{!}}Турачак 
 |вид поселения            = Јурт јеезе
 |поселение                = Кебезенниҥ јурт јеезези
 |поселение в таблице      = Кебезенниҥ јурт јеезези{{!}}Кебезенниҥ
 |внутреннее деление       = 
 |вид главы                = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 
 |площадь                  =
 |вид высоты               = 
 |высота центра НП         = 466<ref name="Высота н/у моря"/>
 |климат                   = орто-континентал
  |население              = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Старый Кебезень| тс }}
  |год переписи           = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Старый Кебезень | г }}
 |плотность                = 
 |агломерация              = 
 |национальный состав      =  [[тубалар]] 66 % (2002)<ref name="Коряков"/>
 |конфессиональный состав  = 
 |часовой пояс             = 
 |телефонный код           = 38843
 |почтовый индекс          = 649152
 |почтовые индексы         = 
 |автомобильный код        = 
 |цифровой идентификатор   = 
 |цифровой идентификатор 2   = 
 |категория в Commons      = 
 |сайт                     = 
}}
'''Эски Кебезен''' ({{Lang-ru|Старый Кебезень}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Турачак аймак|Турачак аймагында]] [[Кебезенниҥ јурт јеезези]]не кирет.

== Этимологиязы ==
Эски Кебезен {{Lang-ru|старая лодка}}<ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы =  |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>.

Озогы, баштапкы, кеме чалкандулап кеве эски {{Lang-ru|старый}}, кеве {{Lang-ru|лодка}}<ref name="Топонимика"/>.

== Физико-географиялык темдектери ==

=== Географиязы ===
Јурт [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] тӱндӱк келтейинде, Аба-Јыштыҥ ортозында турат. Айландыра турган кырларыныҥ эҥ бийиги 1000 метр талайдыҥ кемјӱзинеҥ. Пеже, Ӱч-Сӱӱри, Спырна деп туулар айландыра турат. Кебезен јурттаҥ 1 км јанында, [[Ӧӧн (суу)|Ӧӧн]] сууга јетре 1,5 км.
Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 466 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/79511/staryy-kebezen.html Старый Кебезень (Эски Кебезен)]</ref>.

=== Климады ===
Климады орто-континентал. Кейдиҥ ортојылдык температуразы Јайгыда тайгада серӱӱн ле чыкту кей, јердиҥ ажыныҥ јакшы тӱжӱми улуска тузалу. Калба, орляк, јӱзӱн-јӱӱр јиилектер, эм ӧлӧҥдӧр, мешкелер јууп садуга улус апарат. Кышкыда јаан кар тӱжет, салкын бийик кӱрттер шуурып, јолдор јаантайын ла туйукталат. Узун соок кыш ла серӱӱн јай. Кейдиҥ ортојылдык температуразы 4,3 °С, јылуныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, сооктыҥ эҥ ле тыҥы −55 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0 °С, баштапкы сооктор 05.06./08.09, сооктор јок кӱндер бир јылга 94, јут-чыктыҥ кеми јыл туркунына 826 мм, ортојылдык салкынныҥ кеми 1,3 м/с, 15 м/с тыҥ салкын бир јылда 10,3 кӱн. Кардыҥ, кӱрттиҥ тереҥи кышкыда 1,5-2 метрдеҥ ажыра болот кезик јерлерде.

=== Аҥ-куштары ===
Аба-Јыш (орустап черневая тайга) кара туйук агаштарлу, јерлери аазый сӱреен аҥдык болгон дежет. Ондо јаткан улус улай аҥдайтан болгон. Айу, бӧрӱ, јеекен, какай, тӱлкӱ кӧп болгон. ООк то аҥдар кӧп болгон эмей: койон, агас, албаа, киш, суузар, калазак, сыгырган, тийиҥ, кӧрӱк ле о.ӧ.<ref name="Кучин флора и фауна">''Кучин А. П.'' Всемирный фонд дикой природы. Флора и фауна Алтая. — Горно-Алтайск: [б.и.], 2001.</ref>.

Калганчы ӧйдӧ аҥ-куш астап, экология коомойтыганыла, улустыҥ кӧптӧгӧниле колбулу айалга боло берген. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген аҥдар ол- тооргы, маны, ак-кийик, сууныҥ камдузы, олордыҥ тоозы кезем астаган<ref name="Кр книга животные РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6252/read.php  ''Красная книга Республики Алтай: животные''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>. Оок куштар ол каргаа, саҥыскан, тарал, кӧктийек, кӱӱк, кас, турна, бӧднӧ, чай, кӱртӱк, томыртка. Куштардаҥ: кӱртӱк, чай, сымда, мечиртке, ӱкӱ, тарал.

=== Ӧзӱмдери ===
Тайгаларында кӧп сабада кара ийне бӱрлӱ агаш ӧзӧт, мӧш, јойгон, чиби, карагай, тыт, кӧп тоолу башка-башка бӱдӱмдӱ јыра-тайалар, ойык јабыстай јерлерде ле чала састалган тегериктерде база јыралар, тал, беле, чычрана, каргана, ӧзӧт<ref name="Торбоков звери">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020</ref>.

Ого коштой јӱзӱн-јӱӱр јиилектер: уй кӧс, бороҥот, јер-јиилек, тийиҥкат, тожла, кайыҥкат, торбос ({{lang-ru|клюква}}), тайа ({{lang-ru|жимолость}}), кызылкат, кӧк-кат ({{lang-ru|голубика}}), кара агаш-јиилек ({{lang-ru|ежевика}}), кара-кат, эмезе кара торбос ({{lang-ru|черника}}), ийт-тумчук ({{lang-ru|шиповник}}), ого коштой кӧжнӧ, калба. Јайдыҥ ӧйинде јылу, чыкту кейге толтыра ла чечектер ӧзӱп, чечектеп, бвжып ӱрендерин чачат: балузын, јыракы-ӧлӧҥ, јыдунак ({{lang-ru|душица}}), калаш-чечек ({{lang-ru| первоцвет}}), ийт-тырмак. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» киргендери: алтын тазыл, кызыл тазыл, сыгын-от, марал-чечек ле о.ӧ.

=== Јери ле јолдоры ===
Јуртта 4 ором: Агашту, Мӧштӱ, Јаҥы, Тӧс.

Јурттаҥ 1 км јерде регионал учурлу кӧӧлик [[Улалу]] — [[Артыбаш]] ([[Алтын Кӧл]]) деп јол ӧдӧт, темдеги 84К-11 «[[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] — [[Турачак]] — [[Јар-Айыл]]»<ref>[https://docs.cntd.ru/document/446686598Постановление Правительства Республики Алтай от 12.04.2018 N 107 «Об утверждении Перечня автомобильных дорог общего пользования регионального значения Республики Алтай и признании утратившими силу некоторых постановлений Правительства Республики Алтай»] </ref>.
{| class="wikitable"
| COLSPAN="2" ALIGN="center" |'''Эски Кебезен јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире'''
|-
| Администрациялык тӧс јер [[Кебезен]]|| 2 км
|-
|  Аймактыҥ тӧс јери [[Турачак]] || 50 км
|-
|  Республикан тӧс кала [[Улалу]] ||  140 км
|-
|  [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы ||  230 км
|-
|  Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 4000 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 435,7 км-деҥ ([[Майма]]) ||150 км
|}

== Тӱӱкизи ==
1852 јылда јурт тӧзӧлгӧн. В. В. Радлов миссияга 1861 јылда кӱӱк айдыҥ 22-чи кӱнинде келип јӱреле, бичиген: <blockquote>«Миссионерский центр у Кебизена открылся в 1851 г., его задача — действовать среди живущих к северу и западу от Телецкого озера черневых татар».</blockquote>
Јурт 1952 јылда тӧзӧлгӧн. [[Кебезен]]де агашпрохоз ачыларда, агашты Јаш-Тура јаар Ӧӧн суула агызар ({{lang-ru|сплавное хозяйство}}) иш башталган. Кӧп ишчилер керек болгон учун, Бастыра Алтайдаҥ, кодхоз-совхозтордоҥ улус алдыртып иштеткен. 60 јылдарда кебезен јурт элбеп јаанаган. Кебезенде агашсплавта иштеген улустыҥ кӧп тӱӱкилик кожоҥдоры арткан.
1852 јылда јаҥы креске тӱшкен тубаларга миссия тура тударга, адару азыраарга болушкан.
XIX чактыҥ 80-чи јылдарында Кебезенде кӧп сабазы тубалар болгон. Олор бойлорын «Јыш-кижи» дежетен ({{lang-ru|«лесной человек»}}), адын, сӧӧгин айдатан.
1892 јылда кӱчјрген айдыҥ 8-чи кӱнинде Кебезенде архимандрит Макарийдиҥ 100 јажы ла миссияныҥ ижи темдектеген.
1856—1857 јылда С. В. Ландышевке баштадып, јаҥы Кебезенде серикпе тудулган.
1880 јылда Ядринцев Н. бичиген: <blockquote>«18 верстах от озера находится, однако, небольшое миссионерское селение Кебезень с жалкими избами и шалашами крещеных инородцев, здесь же помещается церковь и дом миссионера, почтенного старца, который, кроме духовных врачеваний, лечит окружающее население от зобов, давая настой грецкой губки. Этот первый оседлый стан переполнен сбродным людом: торгашами, обруселыми татарами, разными спекулянтами и хищниками черни, здесь же живут некоторые русские рыбопромышленники…»</blockquote>
Во время деятельности во главе Миссияныҥ јааны архиепископ Владимир (Петров) болордо, (1865—1883) 1882 јылда П. Терехин деп којойымныҥ акчазына «Покров Пресвятой Богородицы» деп серикпе тудулган<ref>Алтай. Туризм. Кебезен.[https://www.vtourisme.com/altaj/infrastruktura/respublika-altaj/spisok-sel/473-s-kebezen.]</ref>.

== Эл-јон ==
{{Эл-јонныҥ тоозы|Старый Кебезень|Столбцов=9}}

== Ук-калыктары ==
Тубалар, алтайлар ла орустар јадат.
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 164 кижи болгон, олордыҥ 66 % [[тубалар]] ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml  Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>.

Окылу тил: орус, алтай<ref name="Закон РА о языках">[http://docs.cntd.ru/document/802008526/  Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года)]</ref>.

== Инфраструктуразы ==
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
* баштамы школ;
* јурттыҥ клубы;
* стадион;
* библиотека;
* магазин — 2;
* пилорама — 3.
</div>

== Экономиказы ==
Туризм. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Агашла иштер.

== Кереестер ==

=== Археологиялык ===
* Јебрен рудник (1274)<ref name="Ойношев свод"/>.

=== Ар-бӱткендик ===
* Аржан суу. Байлу<ref name="Ойношев свод"/>;
* Ӧӧн суу. Байлу<ref name="Ойношев свод"/>;
* Ортош кыр. Байлу<ref name="Ойношев свод"/>.
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013</ref>.

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==

== Јарлу улузы ==

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
* [http://galt-auto.ru/publ/239-1-0-693 Сёла Турочакского района. Старый Кебезень]
{{Тыш тайантылар}}
{{Турачак аймактыҥ јон јаткан јерлери}}

[[Категория:Турачак аймактыҥ јурттары]]
[[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]]