# Кастакту
Кастакту (орустап Кастахта) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Кӧксу-Оозы аймагында Кӧксу-Оозыныҥ јурт јеезезине кирет.

## Этимологиязы
Кастакту орустап крутая гора.
Каскак орустап крутая, каменистая, туу орустап гора.

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнбадыш келтейинде, Сайлугемниҥ, Кадын-Бажы Ӱч-Сӱмердиҥ, Ыйыктуныҥ, Тӧгӧриктиҥ, Теректиниҥ сын тайгаларына курчаткан, Казахстанла гран кыйуга јуук јерде, Кастактуныҥ суузы ла Талдура суу бириккенинде турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1104 метрге бийик

### Климады
Климады орто-континентал. Казак чӧлдӧрдӧҥ јылу салкындар, изӱ кей келип, айдыҥ-кӱнниҥ айалгаларын кубултар аргалу. Кыш узун, јаан карлу, ӱлӱрген айдыҥ учынаҥ ала кандык айдыҥ бажына једет, 6-7 ай, јай кыска кичӱ изӱ айдаҥ ала куран айдыҥ учына јетире, 3 ле ай. Чаган айдыҥ соок деген кӱнинде −30..-40 °С, јаан изӱ айда эҥ тыҥ изӱ +30..+35 °С болот. Јут-чыктыҥ кеми јеткилинче: 700—750 мм. Салкынныҥ ортојылдык кеми: 4,7 м.

### Аҥ-куштары
Тайгалары аҥдык: ирбис, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, јуҥма, марал, элик, тооргы, шӱлӱзин, сарас, јоонмойын, агас, кӧрӱк, тийиҥ ле о.ӧ. аҥдар. Чай, кӱртӱк, бӧднӧ, торлоо, ӱкӱ, кӱӱк, талеҥко, каргаа, кускун, карчага, мӱркӱт, тейлеген, јерлик кас, ӧртӧк деп куштар Кадын-Бажыныҥ биосферный заповеднигинде бар. Сууныҥ балыгы кӧлдӧрдӧ лӧ Кӧк сууда болот, чараган, јылмай, чортон, бел ле о.ӧ. Айы-кӱни јарамык јер, јуды кары јеткилинче тӱжет, кӱйгектӱ де јылда.

### Ӧзӱмдери
Айландыра арка туузы агашла бӱркелген, ачык јайым јалаҥдары малга јакшы одор, кыралары элбек. Мӧш, тыт, кайыҥ, терек, чиби, јодро, толоно, ыргай агаштар ӧзӧт. Јакшы јылда маала да ажы, јердиҥ де ажы, кыра да ажы јакшы тӱжӱмдӱ бӱдет. Озодоҥ бери кедери тайгада, јайлуларда ӧлӧҥ-чӧп, тазыл-тамыр кӧп болгон, је улустыҥ кичеебес кылыгынаҥ кӧп эм ӧлӧҥдӧр торт јоголорго јеткен. Ол тоодо кызыл тазыл (копеечник чайный), марал (маральник), алтын тазыл (родиола розовая) ла оноҥ до ӧскӧ кӧп чечектер ле ӧлӧҥдӧр.

### Јери ле јолдоры
Јуртта 3 ором: Олјондо, Тӧс, Јараттай.
Баштаҥул — Корымду деп јолдоҥ туура (орустап  подьезд) јол 84К-7 темдектӱ, узуны 11, 516 км.
| Кастакту јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире |                |
| Аймактыҥ тӧс јери Кӧксу-Оозы               | 12 км          |
| Республикан тӧс кала Улалу                 | 340 км         |
| Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы          | 390 км, 420 км |
| Тергеениҥ тӧс калазы Москва                | 4000 км        |
| Чуйдыҥ трагы (Р-256) 514,5 км-деҥ          | 260 км         |
| Чуйдыҥ трагы (Р-256) 610,8 км-деҥ          | 230 км         |


## Тӱӱкизи
Јурт 1862 јылда тӧзӧлгӧн.

## Эл-јон
| Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы |
| 2010            | 2011            | 2012            | 2013            | 2014            | 2015            | 2016            |
| --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- |
| 149             | →149            | ↘142            | ↗143            | ↘138            | ↘130            | ↗137            |


## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 70 кижи болгон, олордыҥ 53 % орустар, 45 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон
.

## Инфраструктуразы
- баштамы школ;
- јурттыҥ клубы;
- магазин;
- стадион;
- турбазалар.


## Экономиказы
Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Мал азыраары, аш салары, малга азырал јазаары, агаш белетеери. Туризм.

## Кереестер

### Тӱӱкилик
- Партизандардыҥ карындаштык мӧҥкӱзи (1921 ј., администрациялык тураныҥ јанында, Олјондо ором,1)[12][13]
- Граждан јууда корогон јуучыл јерлештерге кереес (1970-јј.бажы, Тӧс ором,7Б)[12][13]
- Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга обелиск (1539)[14].


### Археологиялык
- Мӧҥкӱсалгыш (1524)[14].


### Ар-бӱткендик
- Ӱч-Сӱмер туу (1505)[14];
- Аржан суу (1509)[14];
- Ыйыктуныҥ боочызы (1507)[14].

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

Кастакту
{{ЈЈЈ+Россия
 |статус                   = Јурт
 |русское название         = Кастакту
 |оригинальное название    = {{lang-ru|}}Кастахта
 |герб                     = 
 |флаг                     = 
  |lat_deg = 50.323134 
  |lon_deg = 85.737995
  |CoordAddon = 
  |CoordScale = 
 |размер карты региона     = 
 |размер карты района      = 
 |регион                   = Алтай Республика
 |регион в таблице         = Алтай Республика
 |район                    = Кӧксу-Оозы аймак
 |район в таблице          = Кӧксу-Оозы аймак{{!}}Кӧксу-Оозы  
|вид поселения            = Јурт јеезе
| поселение                = Кӧксу-Оозыныҥ јурт јеезези
 | поселение в таблице      = Кӧксу-Оозыныҥ јурт јеезези {{!}}Кӧксу-Оозыныҥ  
|внутреннее деление       = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 
 |площадь                  = 
 |высота центра НП         = 1104<ref name="Высота н/у моря"/>
|климат                   = орто-континентал
| население                = {{Эл-јонныҥ тоозы|Кастахта (село) |тс}}
| год переписи             = {{Эл-јонныҥ тоозы|Кастахта (село) |г}} 
  |плотность               = 
  |агломерация             = 
  |национальный состав     =  [[орустар]] 53 %, [[алтайлар]] 45 %<ref name="Коряков"/> 
  |конфессиональный состав = 
  |этнохороним             = 
 |почтовый индекс          =    
 |почтовые индексы         = 649474
 |телефонный код           = 38841
 |цифровой идентификатор   =  
 |цифровой идентификатор 2   =
|цифровой идентификатор 3   =   
 |категория в Commons      =
 |сайт                     = 
}}
'''Кастакту''' ({{Lang-ru|Кастахта}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Кӧксу-Оозы аймак|Кӧксу-Оозы аймагында]] [[Кӧксу-Оозыныҥ јурт јеезези]]не кирет.

== Этимологиязы ==
Кастакту {{Lang-ru|крутая гора}}<ref name="Топонимика"/>.

Каскак {{Lang-ru|крутая, каменистая}}, туу {{Lang-ru|гора}}<ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы = 80,236 |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>.

== Физико-географиялык темдектери ==

=== Географиязы ===
Јурт [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] тӱштӱк-кӱнбадыш келтейинде, Сайлугемниҥ, Кадын-Бажы Ӱч-Сӱмердиҥ, Ыйыктуныҥ, Тӧгӧриктиҥ, Теректиниҥ сын тайгаларына курчаткан, Казахстанла гран кыйуга јуук јерде, [[Кастакту (суу)|Кастактуныҥ]] суузы ла Талдура суу бириккенинде турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1104 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/35021/kastahta.html Кастахта]</ref>

=== Климады ===
Климады орто-континентал. Казак чӧлдӧрдӧҥ јылу салкындар, изӱ кей келип, айдыҥ-кӱнниҥ айалгаларын кубултар аргалу. Кыш узун, јаан карлу, ӱлӱрген айдыҥ учынаҥ ала кандык айдыҥ бажына једет, 6-7 ай, јай кыска кичӱ изӱ айдаҥ ала куран айдыҥ учына јетире, 3 ле ай. Чаган айдыҥ соок деген кӱнинде −30..-40 °С, јаан изӱ айда эҥ тыҥ изӱ +30..+35 °С болот. Јут-чыктыҥ кеми јеткилинче: 700—750 мм. Салкынныҥ ортојылдык кеми: 4,7 м.

=== Аҥ-куштары ===
Тайгалары аҥдык: ирбис, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, јуҥма, марал, элик, тооргы, шӱлӱзин, сарас, јоонмойын, агас, кӧрӱк, тийиҥ ле о.ӧ. аҥдар. Чай, кӱртӱк, бӧднӧ, торлоо, ӱкӱ, кӱӱк, талеҥко, каргаа, кускун, карчага, мӱркӱт, тейлеген, јерлик кас, ӧртӧк деп куштар Кадын-Бажыныҥ биосферный заповеднигинде бар. Сууныҥ балыгы кӧлдӧрдӧ лӧ Кӧк сууда болот, чараган, јылмай, чортон, бел ле о.ӧ. Айы-кӱни јарамык јер, јуды кары јеткилинче тӱжет, кӱйгектӱ де јылда<ref name="Торбоков звери">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020</ref>.

=== Ӧзӱмдери ===
Айландыра арка туузы агашла бӱркелген, ачык јайым јалаҥдары малга јакшы одор, кыралары элбек. Мӧш, тыт, кайыҥ, терек, чиби, јодро, толоно, ыргай агаштар ӧзӧт. Јакшы јылда маала да ажы, јердиҥ де ажы, кыра да ажы јакшы тӱжӱмдӱ бӱдет<ref name="Кучин флора и фауна">''Кучин А. П.'' Всемирный фонд дикой природы. Флора и фауна Алтая. — Горно-Алтайск: [б.и.], 2001.</ref>. Озодоҥ бери кедери тайгада, јайлуларда ӧлӧҥ-чӧп, тазыл-тамыр кӧп болгон, је улустыҥ кичеебес кылыгынаҥ кӧп эм ӧлӧҥдӧр торт јоголорго јеткен. Ол тоодо кызыл тазыл (копеечник чайный), марал (маральник), алтын тазыл (родиола розовая) ла оноҥ до ӧскӧ кӧп чечектер ле ӧлӧҥдӧр<ref name="Торбоков флора">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020</ref>.

=== Јери ле јолдоры ===
Јуртта 3 ором: Олјондо, Тӧс, Јараттай.
[[Баштаҥул]] — [[Корымду]] деп јолдоҥ туура ({{lang-ru| подьезд}}) јол 84К-7 темдектӱ, узуны 11, 516 км.

{| class="wikitable"
| COLSPAN="2" ALIGN="center" |''' Кастакту јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире'''
|-
|  Аймактыҥ тӧс јери [[Кӧксу-Оозы]] || 12 км
|-
|  Республикан тӧс кала [[Улалу]] ||340 км
|-
|  [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы ||  390 км, 420 км
|-
|  Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 4000 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 514,5 км-деҥ || 260 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 610,8 км-деҥ ||230 км
|}

== Тӱӱкизи ==
Јурт 1862 јылда тӧзӧлгӧн.

== Эл-јон ==
{{ Эл-јонныҥ тоозы | Кастахта (село) |  Столбцов=9}}

== Ук-калыктары ==
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 70 кижи болгон, олордыҥ 53 % орустар, 45 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон
<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml  Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>.

== Инфраструктуразы ==
* баштамы школ;
* јурттыҥ клубы;
* магазин;
* стадион;
* турбазалар.

== Экономиказы ==
Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Мал азыраары, аш салары, малга азырал јазаары, агаш белетеери. Туризм.

== Кереестер ==

=== Тӱӱкилик ===
* Партизандардыҥ карындаштык мӧҥкӱзи (1921 ј., администрациялык тураныҥ јанында, Олјондо ором,1)<ref name="Памятники">{{Cite web |title=Решение Исполнительного Комитета Совета народных депутатов Горно-Алтайской автономной области «Об отнесении недвижимых памятников истории и культуры к категории памятников местного значения» от 16.10.1989 г. № 348 |url=https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109173456/https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archivedate=1610213696 |deadlink=yes |accessdate=1609554970 }}</ref><ref name="Памятники список">{{Cite web |title=Список-объектов-культурного-наследия.pdf |url=http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231111081646/https://akin04.ru/ |archivedate=1699690606 |deadlink=yes |accessdate=1605306214 }}</ref>
* Граждан јууда корогон јуучыл јерлештерге кереес (1970-јј.бажы, Тӧс ором,7Б)<ref name="Памятники"/><ref name="Памятники список"/>
* Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга обелиск (1539)<ref name="Ойношев свод"/>.

=== Археологиялык ===
* Мӧҥкӱсалгыш (1524)<ref name="Ойношев свод"/>.

=== Ар-бӱткендик ===
* Ӱч-Сӱмер туу (1505)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Аржан суу (1509)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Ыйыктуныҥ боочызы (1507)<ref name="Ойношев свод"/>.
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>.

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==

== Јарлу улузы ==

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
* [http://ust-koksa-altay.ru/ Окылу сайт «Кӧксу-Оозы аймак»]

{{Кӧксу-Оозы аймактыҥ јон јаткан јерлери}}

[[Категория:Кӧксу-Оозы аймактыҥ јурттары]]
[[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]]