# Кара-Суу (Майма аймак)
Кара-Суу (орустап Карасук) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Майма аймагында Кызыл-Ӧзӧктиҥ јурт јеезезине кирет.

## Этимологиязы
Кара-Суу орустап родниковая река, ручей; ключ; родник; река с ледниковым началом или питанием, черная вода.

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк-кӱнбадыш келтейинде, Карасууныҥ јанында турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 413 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Тӱштӱкке кӧрӧ Алтайдыҥ тӱндӱкте јерлеринде ай-кӱн бир канча јымжак, кырлары да јабызак, кары да јаан тӱжет, тыҥ салкындар да јок. Кейдиҥ ортојылдык температуразы +1,0 °С, изӱ кӱндердиҥ температуразыныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, эҥ ле соок температураныҥ алтыгы учы −49 °С, јердиҥ ортојылдык температуразы +2 °С, јыл ичинде калганчы соок кӱн ле баштапкы соок кӱн 24.05/17.09, јыл ичинде соок јок кӱндердиҥ тоозы 116, јут-чыктыҥ кеми бир јылга 711 мм, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 1,7, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 9,1 (15 м/с тӱрген салкынду).

### Аҥ-куштары
Майма аймактыҥ тайгалары ла одоштой турган тууларда азулу јаан аҥдар јок. Оок аҥдардаҥ койон, кӧрӱк, тийиҥ, сарас, јоонмойын, јараа, кӱжӱл бар. Барынтычы куштар кезем астаган, кускун ла тейлегеннеҥ јаандары јок. Кӱӱле, боро кушкаш, кӧктӧш, томуртка, каргаа, саҥыскан, тарал, кызылтӧш, јелечи, јалбагай аралда, кырда туштайт. Сууда балык кезем астаган да болзо, чараган, бел, чортон, ускуч, јылмай ла база кезик бӱдӱм балык бар.

### Ӧзӱмдери
Јуртты айландыра кырлардаҥ ала ӧзӧккӧ тӱжӱре карагай ла јойгон ӧзӧт. Аралда суујакалай тал, ыргай, каргана, беле, јодро, эрмен агаштар јайылган. Ӧлӧҥ-чӧби бийик болуп, јайрада ла ӧзӱп ӱадар јер. Кыска да болзо јайда јӱзӱн чечек јайылат: кӱнкаајы, отчечек, марал чечек, кандык, кӱӱктаман, саргай, таҥдалай, чийне ле оноҥ до ӧскӧ. Тайга-тажы јиилектӱ: бороҥот, уйкӧс, тийиҥкат, кызылгат, тайабаш, калба, кӧжнӧ, кӧп ӧзӧт.

### Јери ле јолдоры
Јуртта 4 ором: Јииттердиҥ, Нагорный кош ором, Тоҥмок суу, Олјондо.
Горно-Алтайск — Верх-Бийск деп јолдо турат.
| Кара-Суу јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире |         |
| Администрациялык тӧс јер Кызыл-Ӧзӧк        | 15 км   |
| Аймактыҥ тӧс јери Майма                    | 32 км   |
| Республикан тӧс кала Улалу                 | 23 км   |
| Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы          | 120 км  |
| Тергеениҥ тӧс калазы Москва                | 3800 км |
| Чуйдыҥ трагы (Р-256) 440,0 км-деҥ          | 32 км   |


## Тӱӱкизи
Јурт 1825 јылдарда тӧзӧлгӧн. Аймактыҥ кӧп јурттары Алтайский миссия келип, тургун алтайларды креске тӱжӱрип, кудайдыҥ православный јаҥына кийдирип, туралар, јолдор тудуп, серкпелер ачып, церковно-приходской школдор ачып, ӱредӱ берип турган ӧйдӧ тӧзӧлгӧн.

## Эл-јон
| Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы |
| 2008            | 2009            | 2010            | 2011            | 2012            | 2013            | 2014            | 2015            | 2016            |
| --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- |
| 317             | ↗392            | ↘288            | ↗289            | ↗298            | ↗309            | ↗317            | ↗329            | ↗331            |


## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 311 кижи болгон, олордыҥ 84 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

## Инфраструктуразы
- баштамы школ;
- эмчилик;
- јурттыҥ клубы;
- магазин;
- пилорама.


## Экономиказы
Таҥынаҥ ээлемдер. Маала салары. Мал азыраары. Агаш белетеери. Туризм.

## Кереестер

### Ар-бӱткендик
- Чаптыган туу (46)[13];
- Чарлак кыр (45)[13];
- Туткуштыҥ кара суузы (62)[13];
- Карасууныҥ боочызы (122)[13].

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

## Јарлу улузы
- Чевалков (Чӧбӧлкӧп) М. В. (1819—1901)- алтай литератураны тӧзӧгӧн бичиичи, кӧчӱреечи, миссионер.


Кара-Суу (Майма аймак)
{{ЈЈЈ+Россия
 |статус                   = Јурт
|русское название         = Кара-Суу
 |оригинальное название    = {{lang-ru|Карасук}}
 |герб                     = 
 |флаг                     = 
 | изображение             = 
 | описание изображения    = 
  |lat_deg = 51 |lat_min = 51 |lat_sec = 14.656
  |lon_deg = 86 |lon_min = 8 |lon_sec = 42.259
  |CoordAddon = type:city(288)_region:RU
  |CoordScale = 20000
|страна                   = Россия
 |регион                   = Алтай Республика
 |район                    = Майма аймак
 |район в таблице          = Майма аймак{{!}}Майма 
 |вид поселения            = Јурт јеезе
 |поселение                = Кызыл-Ӧзӧктиҥ јурт јеезези
 |поселение в таблице      = Кызыл-Ӧзӧктиҥ јурт јеезези{{!}}Кызыл-Ӧзӧктиҥ
 |внутреннее деление       = 
 |вид главы                = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 
 |площадь                  =
 |вид высоты               = 
 |высота центра НП         = 413<ref name="Высота н/у моря"/>
 |климат                   = орто-континентал
  |население              = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Карасук (Республика Алтай) | тс }}
  |год переписи           = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Карасук (Республика Алтай)| г }}
 |плотность                = 
 |агломерация              = 
 |национальный состав      = [[орустар]] 84 %<ref name="Коряков"/>
 |конфессиональный состав  = 
 |часовой пояс             = 
 |телефонный код           = 38841
 |почтовый индекс          = 
 |почтовые индексы         = 
 |автомобильный код        = 
 |цифровой идентификатор   = 
 |цифровой идентификатор 2   = 
 |категория в Commons      = 
 |сайт                     = 
}}
'''Кара-Суу''' ({{Lang-ru|Карасук}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Майма аймак|Майма аймагында]] [[Кызыл-Ӧзӧктиҥ јурт јеезези]]не кирет.

== Этимологиязы ==
Кара-Суу {{Lang-ru|родниковая река, ручей; ключ; родник; река с ледниковым началом или питанием, черная вода}}<ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы =  |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>.

== Физико-географиялык темдектери ==

=== Географиязы ===
Јурт [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] тӱндӱк-кӱнбадыш келтейинде, [[Карасуу (суу)|Карасууныҥ]] јанында турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 413 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/35069/karasuk.html Карасук (Кара-Суу)]</ref>.

=== Климады ===
Климады орто-континентал. Тӱштӱкке кӧрӧ Алтайдыҥ тӱндӱкте јерлеринде ай-кӱн бир канча јымжак, кырлары да јабызак, кары да јаан тӱжет, тыҥ салкындар да јок. Кейдиҥ ортојылдык температуразы +1,0 °С, изӱ кӱндердиҥ температуразыныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, эҥ ле соок температураныҥ алтыгы учы −49 °С, јердиҥ ортојылдык температуразы +2 °С, јыл ичинде калганчы соок кӱн ле баштапкы соок кӱн 24.05/17.09, јыл ичинде соок јок кӱндердиҥ тоозы 116, јут-чыктыҥ кеми бир јылга 711 мм, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 1,7, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 9,1 (15 м/с тӱрген салкынду)<ref>Майма. Климат[https://e-lib.gasu.ru/eposobia/altai/maima/klim.html.]</ref>.

=== Аҥ-куштары ===
[[Майма аймак|Майма аймактыҥ]] тайгалары ла одоштой турган тууларда азулу јаан аҥдар јок. Оок аҥдардаҥ койон, кӧрӱк, тийиҥ, сарас, јоонмойын, јараа, кӱжӱл бар. Барынтычы куштар кезем астаган, кускун ла тейлегеннеҥ јаандары јок. Кӱӱле, боро кушкаш, кӧктӧш, томуртка, каргаа, саҥыскан, тарал, кызылтӧш, јелечи, јалбагай аралда, кырда туштайт<ref name="Торбоков звери">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020.</ref>. Сууда балык кезем астаган да болзо, чараган, бел, чортон, ускуч, јылмай ла база кезик бӱдӱм балык бар.

=== Ӧзӱмдери ===
Јуртты айландыра кырлардаҥ ала ӧзӧккӧ тӱжӱре карагай ла јойгон ӧзӧт. Аралда суујакалай тал, ыргай, каргана, беле, јодро, эрмен агаштар јайылган. Ӧлӧҥ-чӧби бийик болуп, јайрада ла ӧзӱп ӱадар јер. Кыска да болзо јайда јӱзӱн чечек јайылат: кӱнкаајы, отчечек, марал чечек, кандык, кӱӱктаман, саргай, таҥдалай, чийне ле оноҥ до ӧскӧ<ref name="Торбоков флора">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020.</ref>. Тайга-тажы јиилектӱ: бороҥот, уйкӧс, тийиҥкат, кызылгат, тайабаш, калба, кӧжнӧ, кӧп ӧзӧт<ref name="Торбоков флора"/>.

=== Јери ле јолдоры ===
Јуртта 4 ором: Јииттердиҥ, Нагорный кош ором, Тоҥмок суу, Олјондо.
[[Улалу|Горно-Алтайск]] — Верх-Бийск деп јолдо турат.

{| class="wikitable"
| COLSPAN="2" ALIGN="center" | '''Кара-Суу јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире'''
|-
| Администрациялык тӧс јер [[Кызыл-Ӧзӧк]]|| 15 км
|-
| Аймактыҥ тӧс јери [[Майма]] || 32 км
|-
| Республикан тӧс кала [[Улалу]] ||  23 км
|-
| [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы || 120 км
|-
| Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] ||3800 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 440,0 км-деҥ ||32 км
|}

== Тӱӱкизи ==
Јурт 1825 јылдарда тӧзӧлгӧн. Аймактыҥ кӧп јурттары Алтайский миссия келип, тургун алтайларды креске тӱжӱрип, кудайдыҥ православный јаҥына кийдирип, туралар, јолдор тудуп, серкпелер ачып, церковно-приходской школдор ачып, ӱредӱ берип турган ӧйдӧ тӧзӧлгӧн.


== Эл-јон ==
{{ Эл-јонныҥ тоозы | Карасук (Республика Алтай)| Столбцов=10}}

== Ук-калыктары ==
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 311 кижи болгон, олордыҥ 84 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml  Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>.

== Инфраструктуразы ==
* баштамы школ;
* эмчилик;
* јурттыҥ клубы;
* магазин;
* пилорама.

== Экономиказы ==
Таҥынаҥ ээлемдер. Маала салары. Мал азыраары. Агаш белетеери. Туризм.

== Кереестер ==

=== Тӱӱкилик ===
=== Археологиялык ===

=== Ар-бӱткендик ===
* Чаптыган туу (46)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Чарлак кыр (45)<ref name="Ойношев свод"/>;
* [[Туткуш (суу)|Туткуштыҥ]] кара суузы (62)<ref name="Ойношев свод"/>;
* [[Карасууныҥ боочызы]] (122)<ref name="Ойношев свод"/>.
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>.

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==

== Јарлу улузы ==
* [[Чевалков, Михаил Васильевич|Чевалков (Чӧбӧлкӧп) М. В.]] (1819—1901)- алтай литератураны тӧзӧгӧн бичиичи, кӧчӱреечи, миссионер.

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
{{Тыш тайантылар}}
{{Майма аймактыҥ јон јаткан јерлери}}

[[Категория:Майма аймактыҥ јурттары]]
[[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]]