# Боочы-Арка
Боочы-Арка (орустап  Алфёрово ) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Майма аймагында Кызыл-Ӧзӧктиҥ јурт јеезезине кирет.

## Этимологиязы
Боочы-Арка орустап лес на перевале.

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк-кӱнбадыш келтейинде, Улалуныҥ кӱнчыгыш јанында калала биригип калган, Боочы-Арка деп ӧзӧктӧ, Улалу сууныҥ оҥ јарадында турат. Бу сууга Татарья ла Кайыҥчы деп суулар кожылат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 293 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Соок ло узун кыш, кыска ла серӱӱн јай. Тӱштӱк аймактарга кӧрӧ климат јымжак, кыш карлу болот, јер тыҥ тоҥбойт. Кейдиҥ ортојылдык температуразы +1,0 °С, изӱ кӱндердиҥ температуразыныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, эҥ ле соок температураныҥ алтыгы учы −49 °С, јердиҥ ортојылдык температуразы +2 °С, јыл ичинде калганчы соок кӱн ле баштапкы соок кӱн 24.05/17.09, јыл ичинде соок јок кӱндердиҥ тоозы 116, јут-чыктыҥ кеми бир јылга 711 мм, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 1,7, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 9,1 (15 м/с тӱрген салкынду).

### Аҥ-куштары
Майма аймак Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк јанында јадат, кӧп саба јурттары Кадын сууны јакалай турат, айландыра кырларда ла јалаҥдарында оок аҥдар јӱрет: јоонмойын, агас, кӧрӱк, сарас, койон, кӱрӱк, тийиҥ, јараа, калазак. Јаан аҥдар туштабайт, кижиниҥ јуугынаҥ олор ырада тайгалар јаар јӱре берген, је кезикте кеткин эликтер одор бедиреп келер аргалу. Тӱлкӱ аш салынган кыраларда чычкандап јӱрет. Сууда јӱрер камду, кумдус, суузар кезем астаган. Кезик куштардыҥ тоозы астап, Кызыл бичикке де киргени бар, ол барынтычы куштардаҥ кӧп сабазы: шоҥкор, ала-ылаачын, мечиртке, ӱкӱ. Оок куштар ол каргаа, саҥыскан, тарал, кӧктийек, кӱӱк, кас, турна, бӧднӧ, чай, кӱртӱк, томыртка.

### Ӧзӱмдери
Тайга-тажында тыт, мӧш, чиби. Аралдарда эргиш, беле, аспак, тайа, липа, ыргай, каргана, сӧҥӱскен, јыраа, кайыҥ каа-јаада ӧзӧт. Ак јерлерде кулузын, балузын, кӧгӧзин, јонјолой, кандык, маҥыр, јыланкӧс, јыланјастык, кӧрмосјиилек (орустап барбарис), отӧлӧҥ, јеҥес, кыйгак ӧлӧҥ, маргаа, јыду маргаа, кара чалкан (орустап крапива), буланат, чийне, кӧктаман, саргай, торко чечек (орустап ирис), алаҥуш, комургай (орустап борщевик), кӱнкаајы, таҥдалай, кӱзӱҥи чечек, калаш чечек, мӧт чечек, алтын тазыл, кызыл тазыл, марал чечек, кылбыш (орустап бадан), чай чечек (орустап герань луговая), быркырууш чечек, кӱмели, кой маҥыр (орустап лук порей), ийт маҥыр, калба, батун, кӧжнӧ-шарапшын. Јиилектер: кой јиилек, уйкӧс, бороҥот, тийиҥкат, казылган, јыдукара, тайабаш (орустап жимолость.

### Јери ле јолдоры
Јуртта 39 ором: Алтай, П. А. Казанцевтиҥ, Јалаҥду, Тӱндӱк, И. Д. Старковтыҥ, Космонавтардыҥ ла о.ӧ.
Горно-Алтайск — Боочы-Арка деп јолдыҥ учы. Кала ла јурт биригип калган.
| Боочы-Арка јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире |         |
| Администрациялык тӧс јер Кызыл-Ӧзӧк          | 11 км   |
| Аймактыҥ тӧс јери Майма                      | 13 км   |
| Республикан тӧс кала Улалу                   | 3,7 км  |
| Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы            | 110 км  |
| Тергеениҥ тӧс калазы Москва                  | 3800 км |
| Чуйдыҥ трагы (Р-256) 441,0 км-деҥ            | 12 км   |


## Тӱӱкизи
Јурт 1960 јылдарда тӧзӧлгӧн. Аймактыҥ кӧп јурттары Алтайский миссия келип, тургун алтайларды крестке тӱжӱрип, кудайдыҥ православный јаҥына кийдирип, церковно-приходской школдор ачып, ӱредӱ берип турган ӧйдӧ тӧзӧлгӧн.

## Эл-јон
| Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы |
| 2008            | 2009            | 2010            | 2011            | 2012            | 2013            | 2014            | 2015            | 2016            |
| --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- |
| 1035            | ↗1137           | ↘1074           | ↗1076           | ↗1124           | ↗1230           | ↗1307           | ↗1397           | ↗1467           |


## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 1031 кижи болгон, олордыҥ 92 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

## Инфраструктуразы
- орто-ӱредӱлӱ школ;
- балдардыҥ сады;
- эмчилик;
- библиотека;
- стадион;
- магазин.


## Экономиказы
Таҥынаҥ ээлемдер. Маала, сад кичеери. Мал азыраары. Агаш белетеери. Туризм.

## Кереестер

### Археологиялык
- Јебрен корум, Татарья (128)[14].

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

### Ар-бӱткендик
- Байлу туу Чаптыган (45)[14];
- Аржан суу Јӱрек (58)[14];
- Боочы Куртукӧл, байлу(118)[14].

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

Боочы-Арка
{{ЈЈЈ+Россия
 |статус                   = Јурт
|русское название         = Боочы-Арка
 |оригинальное название    = {{lang-ru|Алфёрово}}
 |герб                     = 
 |флаг                     = 
 | изображение             = 
 | описание изображения    = 
 |lat_deg = 51 |lat_min = 58 |lat_sec = 40
  |lon_deg = 85 |lon_min = 59 |lon_sec =58
  |CoordAddon             =type:city(15300)_region:RU
  |CoordScale             = 20000
|страна                   = Россия
 |регион                   = Алтай Республика
 |район                    = Майма аймак
 |район в таблице          = Майма аймак{{!}}Майма 
 |вид поселения            = Јурт јеезе
 |поселение                = Кызыл-Ӧзӧктиҥ јурт јеезези
 |поселение в таблице      = Кызыл-Ӧзӧктиҥ јурт јеезези{{!}}Кызыл-Ӧзӧктиҥ
 |внутреннее деление       = 
 |вид главы                = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 
 |площадь                  =
 |вид высоты               = 
 |высота центра НП         = 293<ref name="Высота н/у моря"/>
 |климат                   = орто-континентал
  |население              = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Алфёрово (Республика Алтай) | тс }}
  |год переписи           = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Алфёрово (Республика Алтай)| г }}
 |плотность                = 
 |агломерация              = 
 |национальный состав      = [[орустар]] 92 %<ref name="Коряков"/>
 |конфессиональный состав  = 
 |часовой пояс             = 
 |телефонный код           = 38841
 |почтовый индекс          = 
 |почтовые индексы         = 
 |автомобильный код        = 
 |цифровой идентификатор   = 
 |цифровой идентификатор 2   = 
 |категория в Commons      = 
 |сайт                     = 
}}
'''Боочы-Арка''' ({{Lang-ru| Алфёрово }}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Майма аймак|Майма аймагында]] [[Кызыл-Ӧзӧктиҥ јурт јеезези]]не кирет.

== Этимологиязы ==
Боочы-Арка {{Lang-ru|лес на перевале}}<ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы =  |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>.

== Физико-географиялык темдектери ==

=== Географиязы ===
Јурт [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] тӱндӱк-кӱнбадыш келтейинде, [[Улалу|Улалуныҥ]] кӱнчыгыш јанында калала биригип калган, Боочы-Арка деп ӧзӧктӧ, [[Улалу (суу)|Улалу сууныҥ]] оҥ јарадында турат. Бу сууга [[Татарья (суу)|Татарья]] ла [[Кайыҥчы (суу)|Кайыҥчы]] деп суулар кожылат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 293 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/2622/gorno-altaysk.html Горно-Алтайск (Улалу)]</ref>.

=== Климады ===
Климады орто-континентал. Соок ло узун кыш, кыска ла серӱӱн јай. Тӱштӱк аймактарга кӧрӧ климат јымжак, кыш карлу болот, јер тыҥ тоҥбойт. Кейдиҥ ортојылдык температуразы +1,0 °С, изӱ кӱндердиҥ температуразыныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, эҥ ле соок температураныҥ алтыгы учы −49 °С, јердиҥ ортојылдык температуразы +2 °С, јыл ичинде калганчы соок кӱн ле баштапкы соок кӱн 24.05/17.09, јыл ичинде соок јок кӱндердиҥ тоозы 116, јут-чыктыҥ кеми бир јылга 711 мм, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 1,7, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 9,1 (15 м/с тӱрген салкынду)<ref>Майма. Климат[https://e-lib.gasu.ru/eposobia/altai/maima/klim.html.]
</ref>.

=== Аҥ-куштары ===
[[Майма аймак]] [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] тӱндӱк јанында јадат, кӧп саба јурттары [[Кадын]] сууны јакалай турат, айландыра кырларда ла јалаҥдарында оок аҥдар јӱрет: јоонмойын, агас, кӧрӱк, сарас, койон, кӱрӱк, тийиҥ, јараа, калазак. Јаан аҥдар туштабайт, кижиниҥ јуугынаҥ олор ырада тайгалар јаар јӱре берген, је кезикте кеткин эликтер одор бедиреп келер аргалу. Тӱлкӱ аш салынган кыраларда чычкандап јӱрет. Сууда јӱрер камду, кумдус, суузар кезем астаган<ref name="Кучин флора и фауна">''Кучин А. П.'' Всемирный фонд дикой природы. Флора и фауна Алтая. — Горно-Алтайск: [б.и.], 2001.</ref>. Кезик куштардыҥ тоозы астап, Кызыл бичикке де киргени бар, ол барынтычы куштардаҥ кӧп сабазы: шоҥкор, ала-ылаачын, мечиртке, ӱкӱ<ref name="Кр книга животные РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6252/read.php  ''Красная книга Республики Алтай: животные''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>. Оок куштар ол каргаа, саҥыскан, тарал, кӧктийек, кӱӱк, кас, турна, бӧднӧ, чай, кӱртӱк, томыртка.

=== Ӧзӱмдери ===
Тайга-тажында тыт, мӧш, чиби. Аралдарда эргиш, беле, аспак, тайа, липа, ыргай, каргана, сӧҥӱскен, јыраа, кайыҥ каа-јаада ӧзӧт. Ак јерлерде кулузын, балузын, кӧгӧзин, јонјолой, кандык, маҥыр, јыланкӧс, јыланјастык, кӧрмосјиилек ({{lang-ru|барбарис}}), отӧлӧҥ, јеҥес, кыйгак ӧлӧҥ, маргаа, јыду маргаа, кара чалкан ({{lang-ru|крапива}}), буланат, чийне, кӧктаман, саргай, торко чечек ({{lang-ru|ирис}}), алаҥуш, комургай ({{lang-ru|борщевик}}), кӱнкаајы, таҥдалай, кӱзӱҥи чечек, калаш чечек, мӧт чечек, алтын тазыл, кызыл тазыл, марал чечек, кылбыш ({{lang-ru|бадан}}), чай чечек ({{lang-ru|герань луговая}}), быркырууш чечек, кӱмели, кой маҥыр ({{lang-ru|лук порей}}), ийт маҥыр, калба, батун, кӧжнӧ-шарапшын. Јиилектер: кой јиилек, уйкӧс, бороҥот, тийиҥкат, казылган, јыдукара, тайабаш ({{lang-ru|жимолость}}<ref>"Кучин флора и фауна>''Кучин А. П.'' Всемирный фонд дикой природы. Флора и фауна Алтая. — Горно-Алтайск: [б.и.], 2001</ref>.


=== Јери ле јолдоры ===
Јуртта 39 ором: Алтай, П. А. Казанцевтиҥ, Јалаҥду, Тӱндӱк, И. Д. Старковтыҥ, Космонавтардыҥ ла о.ӧ.
Горно-Алтайск — Боочы-Арка деп јолдыҥ учы. Кала ла јурт биригип калган.
{| class="wikitable"
| COLSPAN="2" ALIGN="center" | '''Боочы-Арка јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире'''
|-
| Администрациялык тӧс јер [[Кызыл-Ӧзӧк]]|| 11 км
|-
| Аймактыҥ тӧс јери [[Майма]] || 13 км
|-
| Республикан тӧс кала [[Улалу]] ||  3,7 км
|-
| [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы || 110 км
|-
| Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] ||3800 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 441,0 км-деҥ ||12 км
|}

== Тӱӱкизи ==
Јурт 1960 јылдарда тӧзӧлгӧн. Аймактыҥ кӧп јурттары Алтайский миссия келип, тургун алтайларды крестке тӱжӱрип, кудайдыҥ православный јаҥына кийдирип, церковно-приходской школдор ачып, ӱредӱ берип турган ӧйдӧ тӧзӧлгӧн.


== Эл-јон ==
{{ Эл-јонныҥ тоозы | Алфёрово (Республика Алтай)| Столбцов=10}}

== Ук-калыктары ==
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 1031 кижи болгон, олордыҥ 92 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml  Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>.

== Инфраструктуразы ==
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
* орто-ӱредӱлӱ школ;
* балдардыҥ сады;
* эмчилик;
* библиотека;
* стадион;
* магазин.
</div>

== Экономиказы ==
Таҥынаҥ ээлемдер. Маала, сад кичеери. Мал азыраары. Агаш белетеери. Туризм.

== Кереестер ==

=== Тӱӱкилик ===
=== Археологиялык ===
* Јебрен корум, Татарья (128)<ref name="Ойношев свод"/>.

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>.

=== Ар-бӱткендик ===
* Байлу туу Чаптыган (45)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Аржан суу Јӱрек (58)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Боочы Куртукӧл, байлу(118)<ref name="Ойношев свод"/>.

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>.

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==

== Јарлу улузы ==

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
{{Тыш тайантылар}}
{{Майма аймактыҥ јон јаткан јерлери}}

[[Категория:Майма аймактыҥ јурттары]]
[[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]]