# Красносельск
Красносельск (орустап  Красносельск ) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Чоо аймагында Ыныргыныҥ јурт јеезезине кирет.

## Этимологиязы
Јурттыҥ ады орустап Красносельск.

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк јанында, Аба-Јыштыҥ ортозында, Сугулдыҥ, Аккайаныҥ, Чаптыганныҥ, Байгырдыҥ сын-тайгаларыныҥ эдегинде, Ыныргыныҥ суузыныҥ јанында турат. 
Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 454 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Јай кыска, серӱӱн, чыкту болот. Кыш узун, соок, јаан карлу, кӱрттиҥ бийиги кезик
јерде 2-3 метрге једет. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −4,5 °С, эҥ изӱ кӱнде +36 °С, эҥ соок кӱнде −55 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0 °С, баштапкы ла калганчы соок тӱшкен кӱндер 05.06/08.09, соок јок кӱндердиҥ тоозы 94, јут-чыктыҥ ортојылдык кеми 836 мм, салкынныҥ тӱргени 1,3 м/с, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 10,3 (тӱргени 15 м/с тыҥ).

### Аҥ-куштары
Аба-јыштыҥ оок аҥдары: агас, суузар, киш, албаа, јоонмойын, койон, камду, јараа, кумдус, кӧрӱк, ӧркӧ, сарас, момон, сарас, сыгырган, тарбаган. Туйгактулары: марал, булан, элик, аҥ, олордыҥ тооргы, ак-кийик Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине кийдирилген кирген. Куштары тайгада јӱрет: агуна, аларткы, ӱкӱ, карачкай, јыдантык, каргаа, кедей куш, карчага, кӧктӧш, кускун, саҥыскан, кучыйак, кӱртӱк, чай, кызыл тӧш, кӱӱк, ӱӱле, мечиртке, ӧскӱс уул, сымда, талтар, таан, талеҥко. Сууларда чараган, бел, ӱч-кӧс, сӧлӧм, јылмай, чортон.

### Ӧзӱмдери
Тайга, кырлары туйук кара агашла туй ӧзӱп калган, мӧш, чиби, кайыҥ, јойгон, аспак агаштар ӧзӧт. Суујакалай тал, чиби, јодро, беле, толоно, каргана, чычыргана.
Тайганыҥ аш-тузы кижиге тузалу. Эрте јаста калба ла кӧжнӧ ӧзӱп, витаминдерле јеткилдейт. Јайыла мешке, јиилек: уй-кӧс, тожла, јерјиилек, койјиилек, торбос, карагат, кызылгат, тийиҥгат, тайа тӱжӱмдӱ, кӱскиде дезе мӧштиҥ кузугы тынар-тындуларды азырап, кышка азык болот. Јӱзӱн эндемик ӧзӱмдер, эм ӧлӧҥдӧр: алтын тазыл, кызыл тазыл, јыдунак.

### Јери ле јолдоры
Јуртта 7 ором: Јалаҥду, Јаҥы, Суулу, Юбилейный, Социалистический, кош оромдор: Агашту ла Карагайлу.
| Красносельск јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире |         |
| Администрациялык тӧс јер Ыныргы                | 2 км    |
| Аймактыҥ тӧс јери Чоо                          | 38 км   |
| Республикан тӧс кала Улалу                     | 100 км  |
| Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы              | 200 км  |
| Тергеениҥ тӧс калазы Москва                    | 3900 км |
| Чуйдыҥ трагы (Р-256) 435,7 км-деҥ (Майма)      | 110 км  |


## Тӱӱкизи
Јурт 1776 јылда тӧзӧлгӧн. Революциядаҥ озо мында туба калыктыҥ сӧӧктӧриниҥ адыла волостьтор, јурттар адалган болгон. Темдектезе: тиргеш, керегеш, јӱс, комдош, кӱзен. Эмдиги ӧйдӧ бу јуртта туба калыктыҥ культуразыныҥ тӧс јери бар.

## Эл-јон
| Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы |
| 2010            | 2011            | 2012            | 2013            | 2014            | 2015            | 2016            |
| --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- |
| 214             | →214            | ↗228            | ↗235            | ↗236            | ↘234            | ↘228            |


## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 227 кижи болгон, олордыҥ 68 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы
- баштамы школ;
- эмчилик;
- јурттыҥ клубы;
- стадион;
- магазин.


## Экономиказы
Таҥынаҥ ээлемдер. Агаш белетеери. Туризм.

## Кереестер
- Урчын туу. Байлу (1315)[14];
- Тоҥбок суу (1317)[14];
- Орой палеолит. Јебрен јурт (1334)[14].

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

Красносельск
{{ЈЈЈ+Россия
 |статус                   = Јурт
 |русское название         = Красносельск
 |оригинальное название    = {{lang-ru|}} Красносельск
 |герб                     = 
 |флаг                     = 
 | изображение             =
 | описание изображения    =
 | lat_deg                 = 51
 | lat_min                 = 48
 | lat_sec                 = 44
 | lon_deg                 = 86
 | lon_min                 = 47
 | lon_sec                 = 43
 | CoordAddon              = type:city_region:RU
 | CoordScale              = 20000
 |размер карты региона     = 
 |размер карты района      = 
 |регион                   = Алтай Республика
 |регион в таблице         = Алтай Республика
 |район                    = Чоо аймак
 |район в таблице          = Чоо аймак{{!}}Чоо  
|вид поселения            = Јурт јеезе
| поселение                = Ыныргыныҥ јурт јеезези
 | поселение в таблице      = Ыныргыныҥ јурт јеезези {{!}}Ыныргыныҥ  
|внутреннее деление       = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 
 |первое упоминание        = 1776
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 
 |площадь                  = 
 |высота центра НП         = 454<ref name="Высота н/у моря"/>
|климат                   = орто-континентал
| население                = {{Эл-јонныҥ тоозы|Красносельск (Республика Алтай)  |тс}}
| год переписи             = {{Эл-јонныҥ тоозы|Красносельск (Республика Алтай)  |г}} 
  |плотность               = 
  |агломерация             = 
  |национальный состав     =  [[орустар]] 68 % (2002)<ref name="Коряков"/>
  |конфессиональный состав = 
  |этнохороним             = 
 |почтовый индекс          = 	649185   
 |почтовые индексы         = 
 |телефонный код           =  38841
 |цифровой идентификатор   =  
 |цифровой идентификатор 2   =
|цифровой идентификатор 3   =   
 |категория в Commons      =
 |сайт                     = 
}}
'''Красносельск''' ({{Lang-ru| Красносельск }}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика]]ныҥ [[Чоо аймак|Чоо аймагында]] [[Ыныргыныҥ јурт јеезези]]не кирет.

== Этимологиязы ==
Јурттыҥ ады {{Lang-ru|Красносельск}}.

== Физико-географиялык темдектери ==

=== Географиязы ===
Јурт [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] тӱндӱк јанында, Аба-Јыштыҥ ортозында, Сугулдыҥ, Аккайаныҥ, Чаптыганныҥ, Байгырдыҥ сын-тайгаларыныҥ эдегинде, [[Ыныргы (суу)|Ыныргыныҥ суузыныҥ]] јанында турат. 

Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 454 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/35074/krasnoselsk.html Красносельск]</ref>.

=== Климады ===
Климады орто-континентал. Јай кыска, серӱӱн, чыкту болот. Кыш узун, соок, јаан карлу, кӱрттиҥ бийиги кезик
јерде 2-3 метрге једет. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −4,5 °С, эҥ изӱ кӱнде +36 °С, эҥ соок кӱнде −55 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0 °С, баштапкы ла калганчы соок тӱшкен кӱндер 05.06/08.09, соок јок кӱндердиҥ тоозы 94, јут-чыктыҥ ортојылдык кеми 836 мм, салкынныҥ тӱргени 1,3 м/с, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 10,3 (тӱргени 15 м/с тыҥ).

=== Аҥ-куштары ===
Аба-јыштыҥ оок аҥдары: агас, суузар, киш, албаа, јоонмойын, койон, камду, јараа, кумдус, кӧрӱк, ӧркӧ, сарас, момон, сарас, сыгырган, тарбаган. Туйгактулары: марал, булан, элик, аҥ, олордыҥ тооргы, [[Ак-кийик|ак-кийик]] Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине кийдирилген<ref>Красная книга Республики Алтай: животные / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref> кирген. Куштары тайгада јӱрет: агуна, аларткы, ӱкӱ, карачкай, јыдантык, каргаа, кедей куш, карчага, кӧктӧш, кускун, саҥыскан, кучыйак, кӱртӱк, чай, кызыл тӧш, кӱӱк, ӱӱле, мечиртке, ӧскӱс уул, сымда, талтар, таан, талеҥко. Сууларда чараган, бел, ӱч-кӧс, сӧлӧм, јылмай, чортон<ref>{{книга |автор=Торбоков Т. |заглавие=Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая  |место=г. Горно-Алтайск |(издательство)|АУ РА Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу»]] |год=2020 }}</ref>.

=== Ӧзӱмдери ===
Тайга, кырлары туйук кара агашла туй ӧзӱп калган, мӧш, чиби, кайыҥ, јойгон, аспак агаштар ӧзӧт. Суујакалай тал, чиби, јодро, беле, толоно, каргана, чычыргана<ref name="Торбоков Растения">{{книга |автор=Токшын Торбоков |часть = |ссылка часть = |заглавие=Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая |оригинал = |ссылка = |викитека = |ответственный =  |издание = |место= Горно-Алтайск |издательство=АУ РА Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу» |год=2020|том = |страницы = |столбцы = |страниц =  |серия = |isbn = }}</ref>.
Тайганыҥ аш-тузы кижиге тузалу. Эрте јаста калба ла кӧжнӧ ӧзӱп, витаминдерле јеткилдейт. Јайыла мешке, јиилек: уй-кӧс, тожла, јерјиилек, койјиилек, торбос, карагат, кызылгат, тийиҥгат, тайа тӱжӱмдӱ, кӱскиде дезе мӧштиҥ кузугы тынар-тындуларды азырап, кышка азык болот. Јӱзӱн эндемик ӧзӱмдер, эм ӧлӧҥдӧр: алтын тазыл, кызыл тазыл, јыдунак<ref name="Торбоков Растения">{{книга |автор=Токшын Торбоков |часть = |ссылка часть = |заглавие=Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая |оригинал = |ссылка = |викитека = |ответственный =  |издание = |место= Горно-Алтайск |издательство=АУ РА Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу» |год=2020|том = |страницы = |столбцы = |страниц =  |серия = |isbn = }}</ref>.

=== Јери ле јолдоры ===
Јуртта 7 ором: Јалаҥду, Јаҥы, Суулу, Юбилейный, Социалистический, кош оромдор: Агашту ла Карагайлу.
{| class="wikitable"
| COLSPAN="2" ALIGN="center" |'''Красносельск јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире'''
|-
| Администрациялык тӧс јер [[Ыныргы]]|| 2 км
|-
|  Аймактыҥ тӧс јери [[Чоо]] || 38 км
|-
|  Республикан тӧс кала [[Улалу]] ||  100 км
|-
|  [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы || 200 км
|-
|  Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 3900 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 435,7 км-деҥ ([[Майма]]) || 110 км
|}

== Тӱӱкизи ==
Јурт 1776 јылда тӧзӧлгӧн<ref name="население_1989_и_2002">{{книга|автор=Макошева А. А., Макошев А. П., Апенышева И. Н.|часть=Приложение 2: Список населенных пунктов Республики Алтай по переписям 1989 и 2002 гг.|заглавие=Население Республики Алтай (системно-структурный анализ)|место=Горно-Алтайск|ссылка=http://e-lib.gasu.ru/eposobia/makoshev/|издательство=ГУ книжное издательство „Юч-Сюмер-Белуха“ Республики Алтай|год=2007|ссылка часть=http://e-lib.gasu.ru/eposobia/makoshev/R_32.html}} ([http://e-lib.gasu.ru/ Электронная библиотека Горно-Алтайского государственного университета])</ref>. Революциядаҥ озо мында туба калыктыҥ сӧӧктӧриниҥ адыла волостьтор, јурттар адалган болгон. Темдектезе: тиргеш, керегеш, јӱс, комдош, кӱзен. Эмдиги ӧйдӧ бу јуртта туба калыктыҥ культуразыныҥ тӧс јери бар<ref name="Сайт «Чойский район»">{{Cite web |title=Сайт «Чойский район».Традиции и обряды. |url=http://xn----8sbwdbcc3abhth9e.xn--p1ai/index.php/korennye-malochislennye-narody/traditsii-i-obryady |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220107133750/http://xn----8sbwdbcc3abhth9e.xn--p1ai/index.php/korennye-malochislennye-narody/traditsii-i-obryady |archivedate=1641562670 |deadlink=yes |accessdate=1641814504 }}</ref>.

== Эл-јон ==
{{Эл-јонныҥ тоозы|Красносельск (Республика Алтай)|Столбцов=16}}

== Ук-калыктары ==
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 227 кижи болгон, олордыҥ 68 % [[орустар]] ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml  Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>.

Окылу тил: орус, алтай<ref name="Закон РА о языках">[http://docs.cntd.ru/document/802008526/  Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года)]</ref>.

== Инфраструктуразы ==
* баштамы школ;
* эмчилик;
* јурттыҥ клубы;
* стадион;
* магазин.
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">

</div>

== Экономиказы ==
Таҥынаҥ ээлемдер. Агаш белетеери. Туризм.

== Кереестер ==
* Урчын туу. Байлу (1315)<ref name="Ойношев свод"/>;
* [[Тоҥбок суу]] (1317)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Орой палеолит. Јебрен јурт (1334)<ref name="Ойношев свод"/>.

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>.

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==

== Јарлу улузы ==

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
{{Тыш тайантылар}}
{{Чоо аймактыҥ јон јаткан јерлери}}

[[Категория:Чоо аймактыҥ јурттары]]
[[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]]