# Амыр (Кӧксу-Оозы аймак)
Амыр (орустап  Амур ) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Кӧксу-Оозы аймагында Амырдыҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.

## Этимологиязы
Амыр орустап  мир, спокойствие, покой.

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнбадыш келтейинде, аймактыҥ тӱндӱк-кӱнбадыш јанында, Теректи, Сайлугем, Ӱч-Сӱмердиҥ, Ыйыктуныҥ сындарыныҥ эдегинде, Абайдыҥ чӧл-јалаҥында, Кӧк-Сууныҥ бажында, Кадын сууныҥ коолында турат. Кӧк-Суу кӱнбадыштаҥ кӱнчыгыш јаар агала, оноҥ ары бу суу Кадынга кирип јат. Јердиҥ алдында суулар, кардыҥ ла јаҥмырдыҥ суулары, тош кайылган суулар ончозы Кадын суузын толтырат. Бу сууныҥ тереҥи 1-1,5 метр болзо, оныҥ тууразы 3 метрдеҥ 6 метрге јетире, Јараттары кайыр. Јурт Ырак јокто Каҥза деп кыр бар. Јаҥмырдыҥ алдында кырбаштай булут кыймыраар, оноҥ јазым јокко јут келер. Айландыра кырлары Тудукту, Акташ, Кӱркӱрек. Јуук јаткан деремнелер: Абай, Јӱс Тыт, Кызыл-Јар, Улужай, Талду, Кадынныҥ тереҥи 2-4 метр, јалбагы 8 метрдеҥ 50 метрге једет, јараттары база кайыр. Кадын суу јаскыда кандык айдыҥ ортозы киреде кӧпчизе, кӱӱк айда тыҥыда кӧдӱрилет.
Јурттыҥ турган јери тӱс, јалаҥ јер. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1101 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Казак чӧлдӧрдӧҥ јылу салкындар, изӱ кей келип, айдыҥ-кӱнниҥ айалгаларын кубултар аргалу. Кыш узун, јаан карлу, ӱлӱрген айдыҥ учынаҥ ала кандык айдыҥ бажына једет, 6-7 ай, јай кыска кичӱ изӱ айдаҥ ала куран айдыҥ учына јетире, 3 ле ай. Чаган айдыҥ соок деген кӱнинде −30..-40 °C, јаан изӱ айда эҥ тыҥ изӱ +30..+35 °C болот. Јут-чыктыҥ кеми јеткилинче 700—750 мм. Салкынныҥ ортојылдык кеми 4,7 м/с.
Амыр јурттыҥ климады кезем-континенталга јуукташ, кырлаҥ ла ойык јерде торт башкаланып јат. Климат соок кыжыла, тыҥ салкын-шуурганла, кӱс-јаста да тоҥырып ийериле, изӱ јайла аҥыланат.
Кейдиҥ ортојылдык температуразы 1,9 °C. Эҥ ле соок ай ол чаган, бир конокто кейдиҥ орто температуразы −23,3 °C, сыраҥай ла соогы −56 °C. Эҥ ле изӱ ортоайлык температура ла ӱстӱги бажы изӱниҥ јаан изӱ айда болот:
15,4 °C ла 34 °C. 95 ле соок јок кӱн болот.
Јыл ичинде јердиҥ ӱстиниҥ температуразы −10 °C, эҥ бийик ле эҥ јабыс температуралар јаан изӱ айда(60 °C) ла чаган айда (- 60 °C). Јердиҥ кыртыжыныҥ тоҥгоныныҥ тереҥи 1.9 м — 2.3 м. Јыл туркунына 517 мм јут-чык тӱжет, ол тоодо 416 мм јылу ӧйдӧ лӧ 101 мм јылдыҥ соок ӧйинде. Баштапкы кар ортокӱндик температура 0 °C болгон кийнинеҥ бир 3-9 конок ӧдӧлӧ тӱжет. Ӱлӱрген айдыҥ бир 15 кирезинде тӱшсе, тулаан айдыҥ 22-чи кӱни киреде кайыла берет. Кардыҥ калыҥы кышкыда бир 26 см једип турат, а карда сууныҥ кеми 63 мм.
200 кӱн бир јылда салкындак болот. Кӱс-јас салкындар тыҥыйт, салкын јок айас кӱндер бир айда 5 — 10 ло кӱн болот. Шуургандар кӧп сабада кышкыда, ортоайлык салкынныҥ тӱргени 1,4 м/с ас болбойт, је тыҥыда соксо салкынныҥ тӱргени 40 м/с кире бар. 4-х баллдаҥ тӱрген салкын (Бофорттыҥ международный шкалазы аайынча 8 м/с кӧп) ай сайын 2,52 % катап согот. Салкын кӧп сабада кӱнбадыштаҥ согот.

### Аҥ-куштары
Кадын-Бажыныҥ биосферный заповедниги бар. Тайгаларында јӱзӱн-јӱӱр аҥдар јӱрет: айу, бӧрӱ,тӱлкӱ, койон, јеекен, агас, албаа, јоонмойын, кӧрӱк, јараа, марал, аҥ, элик, булан. Тооргы ла ирбистиҥ тоозы кезем астап, јоголорго једе берген учун «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген
Оок аҥдар : јалаҥныҥ ла аралдыҥ чычкандары, кичинек башту чычкан, айылдыҥ ла кыралардыҥ, јалаҥдардыҥ чычкандары, узункуйрукту ӧркӧ, кыраларда ла јалаҥдарда; сууныҥ чычканы — суулардыҥ јарадыла, састалган јерлерле; јеерен ле борозымак јеерен чычкандар ла кӧрӱктер карагайлу ла кайыҥду аралдарда, оноҥ суу јараттай јӱргилейт.
Мындый куштар јӱрет: тайаларда тытту кайыҥду аламык ӧскӧн агаштарда — талаҥ-келеҥ, сыҥыранчы, бӧднӧ, кургак чӧлдӧ јолды экијандай; кара каргаа, саҥыскан — кыралар ла аламык агаштардыҥ ортозында бар. Куштардаҥ кедери тарал, ӱкӱ, кӱӱк, тейлеген, јелечи, чай, торлоо, бӧднӧ, кӱртӱк јӱрет.
Кезик куштар тоозы астаганыла база «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген: мечиртке, мӱркӱт, тарбалјы, каркыраа, турна.
Сууныҥ балыгы кӧлдӧрдӧ лӧ Кӧк сууда болот, чараган, јылмай, чортон, бел ле о.ӧ.

### Ӧзӱмдери
Айландыра кырларыныҥ агажы ас, кӧпјандай чиби, тыт, кайыҥ, тал ӧзӧт. Јаан јакшы одорлордо јӱзӱн-јӱӱр ӧлӧҥ лӧ јердиҥ јиилеги. Арал-јыдуларда тийиҥкат, бороҥот, кызылгат ӧзӧт. Меестерде маҥыр, јонјолой, сӧҥӱскен, кӧрмӧсјиилек, тайа. Саста кӧгӧзин, кыйгак ӧлӧҥ лӧ о.ӧ.
Амырдыҥ элбек јалаҥдарында кырага салган аш (буудай, сула ла арба), азырал ӧлӧҥ пырей јакшы бӱдет.
Ӧзӱмдери бийик поястыйине келижет. Сындардыҥ бажында альпий тепсеҥдер ле бийиктей тундра.
Чӧл јерде чӧлдиҥ ӧзӱмдери таркаган. Кадын-Бажында јаан јерди бийиктей тундра (орустап высокогорная тундра) туй алган. Кайкамчылу ла јӱзӱн-башка ӧзӱмдер мында климатлык айалгаларла колбулу, алдынаҥ ӧрӧ бийиктеген зоналар ӧзӱмиле башкаланып јат.
Мында 700-теҥ артык бӱдӱм ӧзӱмдердиҥ, 20-деҥ артыгы Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине кирген. Кырбаштай мында алтын тазыл (орустап золотой корень, родиола розовая)кӧп јайылган.

### Јери ле јолдоры
Јурттыҥ текши јери 114,3 га.
Ол тоодо: улус јадар јерлердиҥ кеми 63,0 га, зона животноводства 4,5 га, общественно-деловая 6,0 га, производстволык јерлер 3,6 га, инженер ле транспорттыҥ инфраструктуразы 3,6 га, прочие территории различного сельскохозяйственного назначения 33,6 га. Амыр јурттыҥ сыны тӱндӱктеҥ тӱштӱк јаар 3 км 400 м, кӱнчыгыштаҥ кӱнбадыш јаар 1 км 585 м. Јуртта 11 ором: Эмчиликтиҥ, Јажыл, Јииттердиҥ, Јараттай, Сергей Капешевтиҥ, Советский, Јараттай, Меесте кош ором, Почталу кош ором, Школдыҥ кош оромы. Јурттыҥ оромдорыныҥ текши узуны ла ээлемдерге јетире јолдордыҥ узуныла кожо 8,8 км. Јон јадар фонд 9 тыс. м², болзо бир кижиге келишкени орто тооло 10,3 м². Јон јадар јерлер бир кат агаш туралар, таҥынаҥ јерлӱ, текши јети ортодо 1200—1700 м².
Ӧскӧ јурттарла колбу тударга регионал учурлу кӧӧлик јолдор бар. Јуртка једерге 2-3 јол бар.
Јурт «Туура јол Талду — Тӱҥӱр („Ӱч-Сӱмер“ деп ар-бӱткендик парк)» деп јолдо турат, (идентификационный темдеги 84К-134, узуны 185,1), оноҥ ары 20 км кире барала, оҥ јанына эбирзе, «Амур јуртка туура јол» башталат (идентификационный темдеги 84К-48, узуны 6,4).
2019 јылда Алтай Республикада национал проекттер аайынча регионал учурлу кӧӧлик јолдорды јазайтан Јеткери јок ло чыҥдый кӧӧлик јолдор деп иш башталган.
| Амыр јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире |                |
| Аймактыҥ тӧс јери Кӧксу-Оозы           | 48 км          |
| Республикан тӧс кала Улалу             | 280 км, 340 км |
| Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы      | 350 км, 370 км |
| Тергеениҥ тӧс калазы Москва            | 4000 км        |
| Чуйдыҥ трагы (Р-256) 514,5 км-деҥ      | 200 км         |
| Чуйдыҥ трагы (Р-256) 610,8 км-деҥ      | 170 км         |


## Тӱӱкизи
Јурт качан тӧзӧлгӧн чике јылы јок. Кайда да 18 чактыҥ учында ба, айса 19 чактыҥ бажында ба тӧзӧлгӧн болор. Амыр ла Абай јурттардыҥ тӱӱкизи тудуш. Бу эки јурт совет ӧйдӧ Амырдыҥ совхозына кирген. Озодо Абайдыҥ чӧлинде јаткан алтайларга 1850 јылдарда орус кӧчкӱндер кожылган. Оймонныҥ управазында 1887 јылда 27(улус) јурт, кобы јик сайын чачыҥы да јаткан отоктор болгон. Амыр ла Абайдыҥ ортозы јуук, коштой јурттар. Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу башталарда, Амыр јурт јоголгон. 1959 јылда Бурунда ла Зерновка деп јердиҥ јиит билелери кӧчӱп келеле, јуртай берген. Онойып, Амыр јурт ойто орныккан.

## Эл-јон
| Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы |
| 2010            | 2011            | 2012            | 2013            | 2014            | 2015            | 2016            |
| --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- |
| 830             | ↗832            | ↘809            | ↘798            | ↘778            | ↘765            | ↘763            |

Берилген таблицада кӧргӱзилген јылдарда улустыҥ тоозы астап баратканы иле кӧрӱнет.

## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 942 кижи болгон, олордыҥ 60 % орустар, 39 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон
.

## Инфраструктуразы
- јурт јеезениҥ администрациязы;
- орто ӱредӱлӱ школ;
- спортклуб;
- балдардыҥ туразы «Кӱлӱмји»;
- культураныҥ байзыҥы;
- библиотека;
- краевед музей;
- эмчилик, аймактыҥ эмчилигиниҥ бӧлӱги;
- магазин;
- турбаза «Бриз».


## Экономиказы
Таҥынаҥ ээлемдер. СПК «Амурский», мал азыраары: маралдыҥ мӱӱстерин, эдин јазаары, укту јылкы азыраары (аттары улай ла јарыштарда туружат), аҥ, эштек, мул, кой, эчки, чочко, уй, сырзавод. Туризм.

## Кереестер

### Тӱӱкилик
Совет јаҥ учун корогон јуучылдарга ла Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачыларына обелиск (1962 ј., Школдыҥ кош оромы);

### Ар-бӱткендик
- Ӱч-Сӱмер (1505)[20];
- Ыйыктуда аржан суу (1509)[20].

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

## Јарлу улузы
- Тюлентин В. Н. (1953—2020) — политик, Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ башкараачызы[21].


Амыр (Кӧксу-Оозы аймак)
{{ЈЈЈ+Россия
 |статус                   = Јурт
 |русское название         = Амыр
 |оригинальное название    = {{lang-ru|}}Амур
 |герб                     = 
 |флаг                     = 
| lat_deg = 50
| lat_min = 23
| lat_sec = 54
| lon_deg = 85
| lon_min = 07
| lon_sec = 04
  |CoordAddon = 
  |CoordScale = 
 |размер карты региона     = 
 |размер карты района      = 
 |регион                   = Алтай Республика
 |регион в таблице         = Алтай Республика
 |район                    = Кӧксу-Оозы аймак
 |район в таблице          = Кӧксу-Оозы аймак{{!}}Кӧксу-Оозы  
|вид поселения            = Јурт јеезе
| поселение                = Амырдыҥ јурт јеезези
 | поселение в таблице      = Амырдыҥ јурт јеезези {{!}}Амырдыҥ  
|внутреннее деление       = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 
 |площадь                  = 
 |высота центра НП         = 1101<ref name="Высота н/у моря"/>
|климат                   = орто-континентал
| население                = {{Эл-јонныҥ тоозы|Амур (Республика Алтай) |тс}}
| год переписи             = {{Эл-јонныҥ тоозы|Амур (Республика Алтай) |г}} 
  |плотность               = 
  |агломерация             = 
  |национальный состав     =  [[орустар]] 60 %, <br>[[алтайлар]] 39 %<ref name="Коряков"/>
  |конфессиональный состав = 
  |этнохороним             = 
 |почтовый индекс          =     
 |почтовые индексы         = 
 |телефонный код           = 38841
 |цифровой идентификатор   =  
 |цифровой идентификатор 2   =
|цифровой идентификатор 3   =   
 |категория в Commons      =
 |сайт                     = 
}}
'''Амыр''' ({{Lang-ru| Амур }}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Кӧксу-Оозы аймак|Кӧксу-Оозы аймагында]] [[Амырдыҥ јурт јеезези]]не кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.

== Этимологиязы ==
Амыр {{Lang-ru| мир, спокойствие, покой}}<ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы = 80,236 |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>.

== Физико-географиялык темдектери ==

=== Географиязы ===
Јурт [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] тӱштӱк-кӱнбадыш келтейинде, аймактыҥ тӱндӱк-кӱнбадыш јанында, Теректи, Сайлугем, [[Ӱч-Сӱмер|Ӱч-Сӱмердиҥ]], Ыйыктуныҥ сындарыныҥ эдегинде, [[Абайдыҥ чӧли|Абайдыҥ чӧл-јалаҥында]], [[Кӧк-Суу (Кадынныҥ кош суузы)|Кӧк-Сууныҥ]] бажында, [[Кадын]] сууныҥ коолында турат. Кӧк-Суу кӱнбадыштаҥ кӱнчыгыш јаар агала, оноҥ ары бу суу Кадынга кирип јат. Јердиҥ алдында суулар, кардыҥ ла јаҥмырдыҥ суулары, тош кайылган суулар ончозы Кадын суузын толтырат. Бу сууныҥ тереҥи 1-1,5 метр болзо, оныҥ тууразы 3 метрдеҥ 6 метрге јетире, Јараттары кайыр. Јурт Ырак јокто Каҥза деп кыр бар. Јаҥмырдыҥ алдында кырбаштай булут кыймыраар, оноҥ јазым јокко јут келер. Айландыра кырлары Тудукту, Акташ, Кӱркӱрек. Јуук јаткан деремнелер: [[Абай (Кӧксу-Оозы аймак)|Абай]], [[Јӱс Тыт]], [[Кызыл-Јар]], [[Улужай]], [[Талду (Кӧксу-Оозы аймак)|Талду]], Кадынныҥ тереҥи 2-4 метр, јалбагы 8 метрдеҥ 50 метрге једет, јараттары база кайыр. Кадын суу јаскыда кандык айдыҥ ортозы киреде кӧпчизе, кӱӱк айда тыҥыда кӧдӱрилет<ref name="Генплан с.Амур">[https://амурское-адм.рф/dokumenty/generalnyy-plan/ Материалы по обоснованию Генерального плана села Амур Амурского сельского поселения Усть-Коксинского района Республики Алтай]</ref>.
Јурттыҥ турган јери тӱс, јалаҥ јер. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1101 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/35015/amur.html Амур].</ref>.

=== Климады ===
Климады орто-континентал. Казак чӧлдӧрдӧҥ јылу салкындар, изӱ кей келип, айдыҥ-кӱнниҥ айалгаларын кубултар аргалу. Кыш узун, јаан карлу, ӱлӱрген айдыҥ учынаҥ ала кандык айдыҥ бажына једет, 6-7 ай, јай кыска кичӱ изӱ айдаҥ ала куран айдыҥ учына јетире, 3 ле ай. Чаган айдыҥ соок деген кӱнинде −30..-40 °C, јаан изӱ айда эҥ тыҥ изӱ +30..+35 °C болот. Јут-чыктыҥ кеми јеткилинче 700—750 мм. Салкынныҥ ортојылдык кеми 4,7 м/с.

Амыр јурттыҥ климады<ref name="Генплан с.Амур"/> кезем-континенталга јуукташ, кырлаҥ ла ойык јерде торт башкаланып јат. Климат соок кыжыла, тыҥ салкын-шуурганла, кӱс-јаста да тоҥырып ийериле, изӱ јайла аҥыланат.

Кейдиҥ ортојылдык температуразы 1,9 °C. Эҥ ле соок ай ол чаган, бир конокто кейдиҥ орто температуразы −23,3 °C, сыраҥай ла соогы −56 °C. Эҥ ле изӱ ортоайлык температура ла ӱстӱги бажы изӱниҥ јаан изӱ айда болот:
15,4 °C ла 34 °C. 95 ле соок јок кӱн болот.
Јыл ичинде јердиҥ ӱстиниҥ температуразы −10 °C, эҥ бийик ле эҥ јабыс температуралар јаан изӱ айда(60 °C) ла чаган айда (- 60 °C). Јердиҥ кыртыжыныҥ тоҥгоныныҥ тереҥи 1.9 м — 2.3 м. Јыл туркунына 517 мм јут-чык тӱжет, ол тоодо 416 мм јылу ӧйдӧ лӧ 101 мм јылдыҥ соок ӧйинде. Баштапкы кар ортокӱндик температура 0 °C болгон кийнинеҥ бир 3-9 конок ӧдӧлӧ тӱжет. Ӱлӱрген айдыҥ бир 15 кирезинде тӱшсе, тулаан айдыҥ 22-чи кӱни киреде кайыла берет. Кардыҥ калыҥы кышкыда бир 26 см једип турат, а карда сууныҥ кеми 63 мм.

200 кӱн бир јылда салкындак болот. Кӱс-јас салкындар тыҥыйт, салкын јок айас кӱндер бир айда 5 — 10 ло кӱн болот. Шуургандар кӧп сабада кышкыда, ортоайлык салкынныҥ тӱргени 1,4 м/с ас болбойт, је тыҥыда соксо салкынныҥ тӱргени 40 м/с кире бар. 4-х баллдаҥ тӱрген салкын (Бофорттыҥ международный шкалазы аайынча 8 м/с кӧп) ай сайын 2,52 % катап согот. Салкын кӧп сабада кӱнбадыштаҥ согот.

=== Аҥ-куштары ===
Кадын-Бажыныҥ биосферный заповедниги бар. Тайгаларында јӱзӱн-јӱӱр аҥдар јӱрет: айу, бӧрӱ,тӱлкӱ, койон, јеекен, агас, албаа, јоонмойын, кӧрӱк, јараа, марал, аҥ, элик, булан. Тооргы ла ирбистиҥ тоозы кезем астап, јоголорго једе берген учун «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген<ref name="Кр книга животные РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6252/read.php  ''Красная книга Республики Алтай: животные''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>
Оок аҥдар : јалаҥныҥ ла аралдыҥ чычкандары, кичинек башту чычкан, айылдыҥ ла кыралардыҥ, јалаҥдардыҥ чычкандары, узункуйрукту ӧркӧ, кыраларда ла јалаҥдарда; сууныҥ чычканы — суулардыҥ јарадыла, састалган јерлерле; јеерен ле борозымак јеерен чычкандар ла кӧрӱктер карагайлу ла кайыҥду аралдарда, оноҥ суу јараттай јӱргилейт.

Мындый куштар јӱрет: тайаларда тытту кайыҥду аламык ӧскӧн агаштарда — талаҥ-келеҥ, сыҥыранчы, бӧднӧ, кургак чӧлдӧ јолды экијандай; кара каргаа, саҥыскан — кыралар ла аламык агаштардыҥ ортозында бар. Куштардаҥ кедери тарал, ӱкӱ, кӱӱк, тейлеген, јелечи, чай, торлоо, бӧднӧ, кӱртӱк јӱрет.

Кезик куштар тоозы астаганыла база «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген: мечиртке, мӱркӱт, тарбалјы, каркыраа, турна<ref name="Торбоков звери">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020.</ref>.
Сууныҥ балыгы кӧлдӧрдӧ лӧ Кӧк сууда болот, чараган, јылмай, чортон, бел ле о.ӧ.

=== Ӧзӱмдери ===
Айландыра кырларыныҥ агажы ас, кӧпјандай чиби, тыт, кайыҥ, тал ӧзӧт<ref name="Кучин флора и фауна">''Кучин А. П.'' Всемирный фонд дикой природы. Флора и фауна Алтая. — Горно-Алтайск: [б.и.], 2001.</ref>. Јаан јакшы одорлордо јӱзӱн-јӱӱр ӧлӧҥ лӧ јердиҥ јиилеги. Арал-јыдуларда тийиҥкат, бороҥот, кызылгат ӧзӧт. Меестерде маҥыр, јонјолой, сӧҥӱскен, кӧрмӧсјиилек, тайа. Саста кӧгӧзин, кыйгак ӧлӧҥ лӧ о.ӧ.

Амырдыҥ элбек јалаҥдарында кырага салган аш (буудай, сула ла арба), азырал ӧлӧҥ пырей јакшы бӱдет<ref name="Торбоков флора">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020.</ref>.

Ӧзӱмдери бийик поястыйине келижет. Сындардыҥ бажында альпий тепсеҥдер ле бийиктей тундра.
Чӧл јерде чӧлдиҥ ӧзӱмдери таркаган. Кадын-Бажында јаан јерди бийиктей тундра ({{lang-ru|''высокогорная тундра''}}) туй алган. Кайкамчылу ла јӱзӱн-башка ӧзӱмдер мында климатлык айалгаларла колбулу, алдынаҥ ӧрӧ бийиктеген зоналар ӧзӱмиле башкаланып јат.
Мында 700-теҥ артык бӱдӱм ӧзӱмдердиҥ, 20-деҥ артыгы Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине кирген. Кырбаштай мында алтын тазыл ({{lang-ru|''золотой корень, родиола розовая''}})кӧп јайылган<ref name="Генплан с.Амур"/>.

=== Јери ле јолдоры ===
Јурттыҥ текши јери 114,3 га.
Ол тоодо: улус јадар јерлердиҥ кеми 63,0 га, зона животноводства 4,5 га, общественно-деловая 6,0 га, производстволык јерлер 3,6 га, инженер ле транспорттыҥ инфраструктуразы 3,6 га, прочие территории различного сельскохозяйственного назначения 33,6 га<ref name="Генплан с.Амур"/>. Амыр јурттыҥ сыны тӱндӱктеҥ тӱштӱк јаар 3 км 400 м, кӱнчыгыштаҥ кӱнбадыш јаар 1 км 585 м<ref>[https://al.2rus.org/amur/karta/ Карта села Амур.]</ref>. Јуртта 11 ором: Эмчиликтиҥ, Јажыл, Јииттердиҥ, Јараттай, Сергей Капешевтиҥ, Советский, Јараттай, Меесте кош ором, Почталу кош ором, Школдыҥ кош оромы<ref>[https://mapdata.ru/altay/ust-koksinskiy-rayon/selo-amur/  Онлайн-карта Республики Алтай с улицами и номерами домов.]</ref>. Јурттыҥ оромдорыныҥ текши узуны ла ээлемдерге јетире јолдордыҥ узуныла кожо 8,8 км<ref name="Генплан с.Амур"/>. Јон јадар фонд 9 тыс. м², болзо бир кижиге келишкени орто тооло 10,3 м². Јон јадар јерлер бир кат агаш туралар, таҥынаҥ јерлӱ, текши јети ортодо 1200—1700 м²<ref name="Генплан с.Амур"/>.

Ӧскӧ јурттарла колбу тударга регионал учурлу кӧӧлик јолдор бар. Јуртка једерге 2-3 јол бар.

Јурт «Туура јол Талду — [[Тӱҥӱр (јурт)|Тӱҥӱр]] („[[Ӱч-Сӱмер]]“ деп ар-бӱткендик парк)» деп јолдо турат, (идентификационный темдеги 84К-134, узуны 185,1), оноҥ ары 20 км кире барала, оҥ јанына эбирзе, «Амур јуртка туура јол» башталат (идентификационный темдеги 84К-48, узуны 6,4)<ref>[http://docs.cntd.ru/document/446686598/ Постановление Правительства Республики Алтай от 12.04.2018 N 107 «Об утверждении Перечня автомобильных дорог общего пользования регионального значения Республики Алтай и признании утратившими силу некоторых постановлений Правительства Республики Алтай»]</ref>.

2019 јылда [[Алтай Республика]]да национал проекттер аайынча регионал учурлу кӧӧлик јолдорды јазайтан Јеткери јок ло чыҥдый кӧӧлик јолдор<ref>[https://www.gorno-altaisk.info/news/105391 Объемы ремонта дорог на Алтае вырастут втрое]</ref> деп иш башталган.

{| class="wikitable"
| COLSPAN="2" ALIGN="center" |'''Амыр јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире'''
|-
|  Аймактыҥ тӧс јери [[Кӧксу-Оозы]] || 48 км
|-
|  Республикан тӧс кала [[Улалу]] || 280 км, 340 км
|-
|  [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы ||350 км, 370 км
|-
|  Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 4000 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 514,5 км-деҥ ||200 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 610,8 км-деҥ ||170 км
|}

== Тӱӱкизи ==
Јурт качан тӧзӧлгӧн чике јылы јок. Кайда да 18 чактыҥ учында ба, айса 19 чактыҥ бажында ба тӧзӧлгӧн болор. Амыр ла [[Абай (Кӧксу-Оозы аймак)|Абай]] јурттардыҥ тӱӱкизи тудуш. Бу эки јурт совет ӧйдӧ Амырдыҥ совхозына кирген. Озодо [[Абайдыҥ чӧли]]нде јаткан алтайларга 1850 јылдарда орус кӧчкӱндер кожылган. Оймонныҥ управазында 1887 јылда 27(улус) јурт, кобы јик сайын чачыҥы да јаткан отоктор болгон. Амыр ла Абайдыҥ ортозы јуук, коштой јурттар. Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу башталарда, Амыр јурт јоголгон. 1959 јылда Бурунда ла Зерновка деп јердиҥ јиит билелери кӧчӱп келеле, јуртай берген. Онойып, Амыр јурт ойто орныккан.

== Эл-јон ==
{{ Эл-јонныҥ тоозы | Амур (Республика Алтай) |  Столбцов=9}}
Берилген таблицада кӧргӱзилген јылдарда улустыҥ тоозы астап баратканы иле кӧрӱнет.

== Ук-калыктары ==
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 942 кижи болгон, олордыҥ 60 % орустар, 39 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон
<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml  Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>.

== Инфраструктуразы ==
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
* јурт јеезениҥ администрациязы;
* орто ӱредӱлӱ школ;
* спортклуб;
* балдардыҥ туразы «Кӱлӱмји»;
* культураныҥ байзыҥы;
* библиотека;
* краевед музей;
* эмчилик, аймактыҥ эмчилигиниҥ бӧлӱги;
* магазин;
* турбаза «Бриз».
</div>

== Экономиказы ==
Таҥынаҥ ээлемдер. СПК «Амурский», мал азыраары: маралдыҥ мӱӱстерин, эдин јазаары, укту јылкы азыраары (аттары улай ла јарыштарда туружат), аҥ, эштек, мул, кой, эчки, чочко, уй, сырзавод. Туризм.

== Кереестер ==

=== Тӱӱкилик ===
Совет јаҥ учун корогон јуучылдарга ла Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачыларына обелиск (1962 ј., Школдыҥ кош оромы)<ref name="Памятники">{{Cite web |title=Решение Исполнительного Комитета Совета народных депутатов Горно-Алтайской автономной области «Об отнесении недвижимых памятников истории и культуры к категории памятников местного значения» от 16.10.1989 г. № 348 |url=https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109173456/https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archivedate=1610213696 |deadlink=yes |accessdate=1609554404 }}</ref><ref name="Памятники список">{{Cite web |title=Список-объектов-культурного-наследия.pdf |url=http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231111081646/https://akin04.ru/ |archivedate=1699690606 |deadlink=yes |accessdate=1605359954 }}</ref>;

=== Археологиялык ===

=== Ар-бӱткендик ===
* Ӱч-Сӱмер (1505)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Ыйыктуда аржан суу (1509)<ref name="Ойношев свод"/>.
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>.

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==

== Јарлу улузы ==
* [[Тюлентин, Владимир Николаевич|Тюлентин В. Н.]] (1953—2020) — политик, Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ башкараачызы<ref>Тюлентин В. Н.[https://gornoaltaysk.bezformata.com/listnews/pamyati-vladimira-nikolaevicha-tyulentina/89627155/]</ref>.

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
* [http://ust-koksa-altay.ru/ Окылу сайт «Кӧксу-Оозы аймак»]

{{Кӧксу-Оозы аймактыҥ јон јаткан јерлери}}

[[Категория:Кӧксу-Оозы аймактыҥ јурттары]]
[[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]]