# Сугаш
Сугаш (орустап Сугаш) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Кӧксу-Оозы аймагында Талдуныҥ јурт јеезезине кирет.

## Этимологиязы
Сугаш орустап .

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнбадыш келтейинде, Ӱч-Сӱмер, Теректи, Тӧгӧрик, Ыйыкту, Сайлугем деп јаан тайга сындардыҥ эдегинде, эки боочыныҥ, Ыйыктуныҥ ла Сугаштыҥ боочылары, ортозында, Камдыт ла Сугаш деген суулардыҥ ортозында турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1140 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Казак чӧлдӧрдӧҥ јылу салкындар, изӱ кей келип, айдыҥ-кӱнниҥ айалгаларын кубултар аргалу. Кыш узун, јаан карлу, ӱлӱрген айдыҥ учынаҥ ала кандык айдыҥ бажына једет, 6-7 ай, јай кыска кичӱ изӱ айдаҥ ала куран айдыҥ учына јетире, 3 ле ай. Чаган айдыҥ соок деген кӱнинде −30..-40 °С, јаан изӱ айда эҥ тыҥ изӱ +30..+35 °С болот. Јут-чыктыҥ кеми јеткилинче: 700—750 мм. Салкынныҥ ортојылдык кеми: 4,7 м.

### Аҥ-куштары
Тайгалары аҥдык: ирбис, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, јуҥма, марал, элик, тооргы, шӱлӱзин, сарас, јоонмойын, агас, кӧрӱк, тийиҥ ле о.ӧ. аҥдар. Чай, кӱртӱк, бӧднӧ, торлоо, ӱкӱ, кӱӱк, талеҥко, каргаа, кускун, карчага, мӱркӱт, тейлеген, јерлик кас, ӧртӧк деп куштар Кадын-Бажыныҥ биосферный заповеднигинде бар. Сууныҥ балыгы кӧлдӧрдӧ лӧ Кӧк сууда болот, чараган, јылмай, чортон, бел ле о.ӧ. Јердиҥ де, мааланыҥ да, кыраныҥ да ажы тӱжӱм берер, је кӱйгек, эмезе јут јыл болзо, тӱжӱм уйан болор.Јелечи, јијигей, кӧктийек, ӱренчи, кызылтӧш, талеҥко, каргаа, саҥыскан — оок куштар ла барынтычылары: ылаачын, шоҥкор, тейлеген, кускун, мӱркӱт. Чек јоголорго јеткен куштар: ала ылаачын, боро ылаачын, шоҥкор, карчага, ӱкӱ, мечиртке.

### Ӧзӱмдери
Арка, аралында мӧш, тыт, кайыҥ, аспак, терек агаштар ӧзӧт. Јакшы јылда ажы-тузы јарада ӧзӱп јадар јакшы јерлер. Айландыра арка туузы агашла бӱркелген, ачык јайым јалаҥдары малга јакшы одор, кыралары элбек. Мӧш, тыт, кайыҥ, терек, чиби, јодро, толоно, ыргай агаштар ӧзӧт. Јакшы јылда маала да ажы, јердиҥ де ажы, кыра да ажы јакшы тӱжӱмдӱ бӱдет. Озодоҥ бери кедери тайгада, јайлуларда ӧлӧҥ-чӧп, тазыл-тамыр кӧп болгон, је улустыҥ кичеебес кылыгынаҥ кӧп эм ӧлӧҥдӧр торт јоголорго јеткен. Ол тоодо кызыл тазыл (орустап копеечник чайный), марал (орустап маральник), алтын тазыл (орустап родиола розовая) ла оноҥ до ӧскӧ кӧп чечектер ле ӧлӧҥдӧр.

### Јери ле јолдоры
уртта 10 оромдоры: Владимир Самаевтиҥ, Алтайдыҥ Таҥдагы, Кызыл-Тыт, Лазар Кокышевтиҥ, Агашту, Јаҥы, Јаҥы јол, Орджоникидзениҥ, Тракту, Ӱредӱчилердиҥ.
«Улалу — Кан-Оозы — Кӧксу-Оозы» деп регионал учурлу кӧӧлик јолдо турат.
| Сугаш јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире |         |
| Администрациялык тӧс јер Талду          | 14 км   |
| Аймактыҥ тӧс јери Кӧксу-Оозы            | 69 км   |
| Республикан тӧс кала Улалу              | 260 км  |
| Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы       | 340 км  |
| Тергеениҥ тӧс калазы Москва             | 4000 км |
| Чуйдыҥ трагы (Р-256) 514,5 км-деҥ       | 180 км  |
| Чуйдыҥ трагы (Р-256) 610,8 км-деҥ       | 150 км  |


## Тӱӱкизи
Јурт … јылда тӧзӧлгӧн.

## Эл-јон
| Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы |
| 2010            | 2011            | 2012            | 2013            | 2014            | 2015            | 2016            |
| --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- |
| 576             | ↗577            | ↘549            | ↘544            | ↘537            | ↗540            | ↘521            |


## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 594 кижи болгон, олордыҥ 97 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон
.

## Инфраструктуразы
- орто ӱредӱлӱ школ;
- балдардыҥ туразы;
- эмчилик;
- библиотека;
- культураныҥ байзыҥы;
- стадион;
- почта;
- магазин;
- пилорама;
- турбаза.


## Экономиказы
Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Мал, марал азыраары, аш салары, адару тудары, агаш белетеери. Туризм.

## Кереестер

### Тӱӱкилик
- Ада — Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга обелиск (1543)[11].


### Археологиялык
- Ташта јурамалдар (1507)[11].


### Ар-бӱткендик
- Ӱч-Сӱмер байлу туу (1505)[11];
- Аржан суу байлу (1509)[11];
- Сугаштыҥ боочызы (..)[11];
- Ыйыктуныҥ боочызы (1506)[11].

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

Сугаш
{{ЈЈЈ+Россия
 |статус                   = Јурт
 |русское название         = Сугаш
 |оригинальное название    = {{lang-ru|}}Сугаш
 |герб                     = 
 |флаг                     = 
 | изображение             = 
 | описание изображения    = 
  |lat_deg = 50.566381
  |lon_deg = 84.959956
  |CoordAddon = 
  |CoordScale = 
 |размер карты региона     = 
 |размер карты района      = 
 |регион                   = Алтай Республика
 |регион в таблице         = Алтай Республика
 |район                    = Кӧксу-Оозы аймак
 |район в таблице          = Кӧксу-Оозы аймак{{!}}Кӧксу-Оозы  
|вид поселения            = Јурт јеезе
| поселение                = Талдуныҥ јурт јеезези
 | поселение в таблице      = Талдуныҥ јурт јеезези {{!}}Талдуныҥ  
|внутреннее деление       = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 
 |площадь                  = 
 |высота центра НП         = 1140<ref name="Высота н/у моря"/>
|климат                   = орто-континентал
| население                = {{Эл-јонныҥ тоозы|Сугаш (село) |тс}}
| год переписи             = {{Эл-јонныҥ тоозы|Сугаш (село) |г}} 
  |плотность               = 
  |агломерация             = 
  |национальный состав     =  [[алтайлар]] 97 %<ref name="Коряков"/>
  |конфессиональный состав = 
  |этнохороним             = 
 |почтовый индекс          =    
 |почтовые индексы         = 
 |телефонный код           = 38841
 |цифровой идентификатор   =  
 |цифровой идентификатор 2   =
|цифровой идентификатор 3   =   
 |категория в Commons      =
 |сайт                     = 
}}
'''Сугаш''' ({{Lang-ru|Сугаш}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Кӧксу-Оозы аймак|Кӧксу-Оозы аймагында]] [[Талдуныҥ јурт јеезези]]не кирет.

== Этимологиязы ==
Сугаш {{Lang-ru|}}.

== Физико-географиялык темдектери ==

=== Географиязы ===
Јурт [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] тӱштӱк-кӱнбадыш келтейинде, Ӱч-Сӱмер, Теректи, Тӧгӧрик, Ыйыкту, Сайлугем деп јаан тайга сындардыҥ эдегинде, эки боочыныҥ, Ыйыктуныҥ ла Сугаштыҥ боочылары, ортозында, Камдыт ла Сугаш деген суулардыҥ ортозында турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1140 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/34999/sugash.html Сугаш]</ref>.

=== Климады ===
Климады орто-континентал. Казак чӧлдӧрдӧҥ јылу салкындар, изӱ кей келип, айдыҥ-кӱнниҥ айалгаларын кубултар аргалу. Кыш узун, јаан карлу, [[Ӱлӱрген ай|ӱлӱрген айдыҥ]] учынаҥ ала [[Кандык ай|кандык айдыҥ]] бажына једет, 6-7 ай, јай кыска [[Кичӱ изӱ ай|кичӱ изӱ айдаҥ]] ала [[Куран ай|куран айдыҥ]] учына јетире, 3 ле ай. [[Чаган ай|Чаган айдыҥ]] соок деген кӱнинде −30..-40 °С, [[јаан изӱ ай]]да эҥ тыҥ изӱ +30..+35 °С болот. Јут-чыктыҥ кеми јеткилинче: 700—750 мм. Салкынныҥ ортојылдык кеми: 4,7 м.

=== Аҥ-куштары ===
Тайгалары аҥдык: ирбис, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, јуҥма, марал, элик, тооргы, шӱлӱзин, сарас, јоонмойын, агас, кӧрӱк, тийиҥ ле о.ӧ. аҥдар. Чай, кӱртӱк, бӧднӧ, торлоо, ӱкӱ, кӱӱк, талеҥко, каргаа, кускун, карчага, мӱркӱт, тейлеген, јерлик кас, ӧртӧк деп куштар Кадын-Бажыныҥ биосферный заповеднигинде бар. Сууныҥ балыгы кӧлдӧрдӧ лӧ Кӧк сууда болот, чараган, јылмай, чортон, бел ле о.ӧ. Јердиҥ де, мааланыҥ да, кыраныҥ да ажы тӱжӱм берер, је кӱйгек, эмезе јут јыл болзо, тӱжӱм уйан болор.Јелечи, јијигей, кӧктийек, ӱренчи, кызылтӧш, талеҥко, каргаа, саҥыскан — оок куштар ла барынтычылары: ылаачын, шоҥкор, тейлеген, кускун, мӱркӱт. Чек јоголорго јеткен куштар: ала ылаачын, боро ылаачын, шоҥкор, карчага, ӱкӱ, мечиртке<ref name="Торбоков звери">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020</ref>.

=== Ӧзӱмдери ===
Арка, аралында мӧш, тыт, кайыҥ, аспак, терек агаштар ӧзӧт. Јакшы јылда ажы-тузы јарада ӧзӱп јадар јакшы јерлер. Айландыра арка туузы агашла бӱркелген, ачык јайым јалаҥдары малга јакшы одор, кыралары элбек. Мӧш, тыт, кайыҥ, терек, чиби, јодро, толоно, ыргай агаштар ӧзӧт. Јакшы јылда маала да ажы, јердиҥ де ажы, кыра да ажы јакшы тӱжӱмдӱ бӱдет<ref name="Кучин флора и фауна">''Кучин А. П.'' Всемирный фонд дикой природы. Флора и фауна Алтая. — Горно-Алтайск: [б.и.], 2001.</ref>. Озодоҥ бери кедери тайгада, јайлуларда ӧлӧҥ-чӧп, тазыл-тамыр кӧп болгон, је улустыҥ кичеебес кылыгынаҥ кӧп эм ӧлӧҥдӧр торт јоголорго јеткен. Ол тоодо кызыл тазыл ({{lang-ru|копеечник чайный}}), марал ({{lang-ru|маральник}}), алтын тазыл ({{lang-ru|родиола розовая}}) ла оноҥ до ӧскӧ кӧп чечектер ле ӧлӧҥдӧр<ref name="Торбоков флора">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020</ref>.

=== Јери ле јолдоры ===
: уртта 10 оромдоры: Владимир Самаевтиҥ, Алтайдыҥ Таҥдагы, Кызыл-Тыт, Лазар Кокышевтиҥ, Агашту, Јаҥы, Јаҥы јол, Орджоникидзениҥ, Тракту, Ӱредӱчилердиҥ.
«[[Улалу]] — [[Кан-Оозы]] — [[Кӧксу-Оозы]]» деп регионал учурлу кӧӧлик јолдо турат.
{| class="wikitable"
| COLSPAN="2" ALIGN="center" |''' Сугаш јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире'''
|-
| Администрациялык тӧс јер [[Талду (Кӧксу-Оозы аймак)|Талду]]|| 14 км
|-
|  Аймактыҥ тӧс јери [[Кӧксу-Оозы]] || 69 км
|-
|  Республикан тӧс кала [[Улалу]] || 260 км
|-
|  [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы ||340 км
|-
|  Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 4000 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 514,5 км-деҥ ||180 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 610,8 км-деҥ ||150 км
|}

== Тӱӱкизи ==
Јурт … јылда тӧзӧлгӧн.

== Эл-јон ==
{{ Эл-јонныҥ тоозы | Сугаш (село) |  Столбцов=9}}

== Ук-калыктары ==
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 594 кижи болгон, олордыҥ 97 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон
<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml  Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>.

== Инфраструктуразы ==
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
* орто ӱредӱлӱ школ;
* балдардыҥ туразы;
* эмчилик;
* библиотека;
* культураныҥ байзыҥы;
* стадион;
* почта;
* магазин;
* пилорама;
* турбаза.
</div>

== Экономиказы ==
Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Мал, марал азыраары, аш салары, адару тудары, агаш белетеери. Туризм.

== Кереестер ==

=== Тӱӱкилик ===
* Ада — Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга обелиск (1543)<ref name="Ойношев свод"/>.

=== Археологиялык ===
* Ташта јурамалдар (1507)<ref name="Ойношев свод"/>.

=== Ар-бӱткендик ===
* Ӱч-Сӱмер байлу туу (1505)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Аржан суу байлу (1509)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Сугаштыҥ боочызы (..)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Ыйыктуныҥ боочызы (1506)<ref name="Ойношев свод"/>.
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>.

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==

== Јарлу улузы ==

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
* [http://ust-koksa-altay.ru/ Окылу сайт «Кӧксу-Оозы аймак»]

{{Кӧксу-Оозы аймактыҥ јон јаткан јерлери}}

[[Категория:Кӧксу-Оозы аймактыҥ јурттары]]
[[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]]