# Јаан Чаргы
Јаан Чаргы (орустап Верх-Чарга) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Шабалин аймагында Чичке-Чаргыныҥ јурт јеезезине кирет.

## Этимологиязы
Чаргы орустап мель, перекат, точильный камень.

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Алтай Республиканыҥ тӱндӱк-кӱнбадыш јанында, Чаргыныҥ ла Себи-Бажыныҥ сындарыныҥ ортозында,
Јаан Чаргы сууныҥ јарадында турат. Јурттаҥ ыраак јок Кууташ деп кыр бар. Шабалинге једерге эки боочы ажар керек. Ол талайдыҥ кемјӱзинеҥ 974 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Тӱштӱктей аймактарга кӧрӧ ай-кӱн эмеш јымжак. Кышкы сооктыҥ ортоайлык температуразы −19 °С, чаган айдыҥ тыҥыда соогы −35..-40 °С. Кар эмеш калыҥ тӱжер. Јайгы орто температура +15..+16,5 °С болзо, јаан изӱ айдыҥ тыҥ изӱзи +35 °С кире бар. Јут-чыктыҥ кеми јеткил тӱжет 435—462 мм. Салкынныҥ ортојылдык тӱргени 4,5 м/с.

### Аҥ-куштары
Јаан Чаргы јурттыҥ тайга тажы аҥдык: койон, агас, јоонмойын, тийиҥ, сарас, кӧрӱк, суузар, камду. Азулу айдардаҥ айу, бӧрӱ, јеекен, шӱлӱзин јӱрет кырларда. Кезик аҥдар-куштардыҥ тоозы астап, јоголорго једип бараткан учун олорды «Кызыл Бичикке» кийдирген. Куштардаҥ бӧднӧ, чай, кӱртӱк, агуна, турна, кара-тас, каргаа ла о.ӧ. Туйгакту јерликтер: элик, булан, марал. Тооргыны аҥдап, улус торт јоголторго јеткен учун бу аҥ «Алтай Республиканыҥ кызыл бичигине» кирген. Озодоҥ бери јӱзӱн-јӱӱр куштарыла байлык јер. Јелечи, јијигей, кӧктийек, ӱренчи, кызылтӧш, талеҥко, каргаа, саҥыскан — оок куштар ла барынтычылары: ылаачын, шоҥкор, тейлеген, кускун, мӱркӱт. Чек јоголорго јеткен куштар: ала ылаачын, боро ылаачын, шоҥкор, карчага, ӱкӱ, мечиртке.

### Ӧзӱмдери
Бу јерлерде ӧрӧ аймактарга кӧрӧ, јымжак укту агаштар: кайыҥ, аспак, тал, каргана (орустап акация) кӧп ӧзӧт. Беле агаш, база аттары: эргиш, эне-кат (орустап рябина), јодро, терек, толоно (орустап ). Арчын-артыш (орустап ), балан-чаныш (орустап ), каҥы-туучечек-јелезин-кудайчечек (орустап ) база ӧзӧт. Јиилектердеҥ мында койјиилек, кызылгат, тайа (орустап ), эмегенсӧӧк-ӱзӱт агаш (орустап ), тийиҥкат, јыдукара, казылган ӧзӱп јат.

### Јери ле јолдоры
Јуртта 4 ором: Јииттердиҥ, Кырлу, Тӧс, Школдыҥ.
«Јекјийек — Арбайты — Јаан Чаргы» деп регионал учурлу кӧӧлик јолдыҥ учы (идентификайионный темдеги 84К-121).
| Јаан Чаргы јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире |         |
| Администрациялык тӧс јер Чичке-Чаргы         | 10 км   |
| Аймактыҥ тӧс јери Шабалин                    | 27 км   |
| Республикан тӧс кала Улалу                   | 150 км  |
| Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы            | 240 км  |
| Тергеениҥ тӧс калазы Москва                  | 4000 км |
| Чуйдыҥ трагы (Р-256) 546,8 км-деҥ (Шабалин)  | 27 км   |


## Тӱӱкизи
Јурт 1626 јылда тӧзӧлгӧн.

## Эл-јон
| Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы |
| 2010            | 2011            | 2012            | 2013            | 2014            | 2015            | 2016            |
| --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- |
| 218             | →218            | ↘214            | ↘206            | ↘204            | →204            | ↗211            |


## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 221 кижи болгон, олордыҥ 96 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы
- орто ӧредӱлӱ школ;
- библиотека;
- стадион;
- эмчилик;
- магазин;
- почта.


## Экономиказы
Јылкы, соок тумчукту ла оок мал азыраары. Крестьян-фермер ээлемдер. Кажы ла биледе таҥынаҥ ээлемдӱ. Агашла иштер.

## Кереестер

### Ар-бӱткендик
- Чаҥкыр байлу туу,
- Чаргыныҥ боочызы,
- Тоҥбок суу.


## Јарлу улузы
- Барантаев, Николай Татукович Чоктубай (1926―1989) ― политик, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы (15.11.1943 јылда призыв, ефрейтор, капитан, мл. лейтенант), «За победу над Германией в Великой Отечественной войне 1941—1945 года» деп медальла, орден «Отечественной войны II степениле» кайралдаткан.
- Уланкин Э. П. (21.07.1982) — спортчы, греко-рим кӱрешле международный класстыҥ Узы, Горно-Алтайский педагогический колледжти божоткон (2000), Телекейлик чемпионаттыҥ эки катап јеҥӱчили (Морибор,Словения, 1997) Претория (ЮАР, 1998), Чорос-Гуркинниҥ сыйыныҥ лауреады (1998), Эл-Курултайдыҥ депутады[13].


Јаан Чаргы
{{ЈЈЈ+Россия
 |статус                   = Јурт
|русское название         = Јаан Чаргы
 |оригинальное название    = {{lang-ru| Верх-Черга}}
 |герб                     = 
 |флаг                     = 
 | изображение             = 
 | описание изображения    = 
| lat_deg =  51.372645 
| lon_deg =  85.457748 
 | CoordAddon = type:city(5400)_region:RU
 | CoordScale =  
|страна                   = Россия
 |регион                   = Алтай Республика
 |район                    = Шабалин аймак
 |район в таблице          = Шабалин аймак{{!}}Шабалин 
 |вид поселения            = Јурт јеезе
 |поселение                = Чичке-Чаргыныҥ јурт јеезези
 |поселение в таблице      = Чичке-Чаргыныҥ јурт јеезези{{!}}Чичке-Чаргыныҥ
 |внутреннее деление       = 
 |вид главы                = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 
 |площадь                  =
 |вид высоты               = 
 |высота центра НП         = 974<ref name="Высота н/у моря"/>
 |климат                   = орто-континентал
  |население              = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Верх-Черга | тс }}
  |год переписи           = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Верх-Черга | г }}
 |плотность                = 
 |агломерация              = 
 |национальный состав      = [[алтайлар]] 96 % (2002)<ref name="Коряков"/>
 |конфессиональный состав  = 
 |часовой пояс             = 
 |телефонный код           = 38845
 |почтовый индекс          = 
 |почтовые индексы         = 
 |автомобильный код        = 
 |цифровой идентификатор   = 
 |цифровой идентификатор 2   = 
 |категория в Commons      = 
 |сайт                     = 
}}
Јаан Чаргы ({{Lang-ru|Верх-Чарга}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Шабалин аймак|Шабалин аймагында]] [[Чичке-Чаргыныҥ јурт јеезези]]не кирет.

== Этимологиязы ==
Чаргы {{Lang-ru|мель, перекат, точильный камень}}<ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы =  |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>.

== Физико-географиялык темдектери ==

=== Географиязы ===
[[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] тӱндӱк-кӱнбадыш јанында, Чаргыныҥ ла Себи-Бажыныҥ сындарыныҥ ортозында,
[[Јаан Чаргы (суу)|Јаан Чаргы сууныҥ]] јарадында турат. Јурттаҥ ыраак јок Кууташ деп кыр бар. [[Шабалин]]ге једерге эки боочы ажар керек. Ол талайдыҥ кемјӱзинеҥ 974 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/35053/verhnyaya-cherga.html Верх-Черга]</ref>.

=== Климады ===
Климады орто-континентал. Тӱштӱктей аймактарга кӧрӧ ай-кӱн эмеш јымжак. Кышкы сооктыҥ ортоайлык температуразы −19 °С, чаган айдыҥ тыҥыда соогы −35..-40 °С. Кар эмеш калыҥ тӱжер. Јайгы орто температура +15..+16,5 °С болзо, јаан изӱ айдыҥ тыҥ изӱзи +35 °С кире бар. Јут-чыктыҥ кеми јеткил тӱжет 435—462 мм. Салкынныҥ ортојылдык тӱргени 4,5 м/с.

=== Аҥ-куштары ===
Јаан Чаргы јурттыҥ тайга тажы аҥдык: койон, агас, јоонмойын, тийиҥ, сарас, кӧрӱк, суузар, камду. Азулу айдардаҥ айу, бӧрӱ, јеекен, шӱлӱзин јӱрет кырларда. Кезик аҥдар-куштардыҥ тоозы астап, јоголорго једип бараткан учун олорды «Кызыл Бичикке» кийдирген<ref name="Кр книга животные РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6252/read.php  ''Красная книга Республики Алтай: животные''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>. Куштардаҥ бӧднӧ, чай, кӱртӱк, агуна, турна, кара-тас, каргаа ла о.ӧ. Туйгакту јерликтер: элик, булан, марал. Тооргыны аҥдап, улус торт јоголторго јеткен учун бу аҥ «Алтай Республиканыҥ кызыл бичигине» кирген. Озодоҥ бери јӱзӱн-јӱӱр куштарыла байлык јер. Јелечи, јијигей, кӧктийек, ӱренчи, кызылтӧш, талеҥко, каргаа, саҥыскан — оок куштар ла барынтычылары: ылаачын, шоҥкор, тейлеген, кускун, мӱркӱт. Чек јоголорго јеткен куштар: ала ылаачын, боро ылаачын, шоҥкор, карчага, ӱкӱ, мечиртке<ref name="Торбоков звери">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020</ref>.

=== Ӧзӱмдери ===
Бу јерлерде ӧрӧ аймактарга кӧрӧ, јымжак укту агаштар: кайыҥ, аспак, тал, каргана ({{lang-ru|акация}}) кӧп ӧзӧт. Беле агаш, база аттары: эргиш, эне-кат ({{lang-ru|рябина}}), јодро, терек, толоно ({{lang-ru|}}). Арчын-артыш ({{lang-ru|}}), балан-чаныш ({{lang-ru|}}), каҥы-туучечек-јелезин-кудайчечек ({{lang-ru|}}) база ӧзӧт. Јиилектердеҥ мында койјиилек, кызылгат, тайа ({{lang-ru|}}), эмегенсӧӧк-ӱзӱт агаш ({{lang-ru|}}), тийиҥкат, јыдукара, казылган ӧзӱп јат<ref name="Торбоков флора">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020.</ref>.

=== Јери ле јолдоры ===
Јуртта 4 ором: Јииттердиҥ, Кырлу, Тӧс, Школдыҥ.
«[[Јекјийек]] — [[Арбайты]] — [[Јаан Чаргы]]» деп регионал учурлу кӧӧлик јолдыҥ учы (идентификайионный темдеги 84К-121).

{| class="wikitable"
| COLSPAN="2" ALIGN="center" |'''Јаан Чаргы јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире'''
|-
| Администрациялык тӧс јер [[Чичке-Чаргы]]|| 10 км
|-
|  Аймактыҥ тӧс јери [[Шабалин]] ||27 км
|-
|  Республикан тӧс кала [[Улалу]] || 150 км
|-
|  [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы || 240 км
|-
|  Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 4000 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 546,8 км-деҥ ([[Шабалин]]) ||27 км
|}

== Тӱӱкизи ==
Јурт 1626 јылда тӧзӧлгӧн.

== Эл-јон ==
{{Эл-јонныҥ тоозы|Верх-Черга |Столбцов=12}}

== Ук-калыктары ==
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 221 кижи болгон, олордыҥ 96 % [[алтайлар]] ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml  Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>.

Окылу тил: орус, алтай<ref name="Закон РА о языках">[http://docs.cntd.ru/document/802008526/  Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года)]</ref>.

== Инфраструктуразы ==
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
* орто ӧредӱлӱ школ;
* библиотека;
* стадион;
* эмчилик;
* магазин;
* почта.
</div>

== Экономиказы ==
Јылкы, соок тумчукту ла оок мал азыраары. Крестьян-фермер ээлемдер. Кажы ла биледе таҥынаҥ ээлемдӱ. Агашла иштер.

== Кереестер ==

=== Тӱӱкилик ===

=== Археологиялык ===

=== Ар-бӱткендик ===
* Чаҥкыр байлу туу,
* Чаргыныҥ боочызы,
* [[Тоҥбок суу]].

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==

== Јарлу улузы ==
* [[Барантаев, Николай Татукович]] Чоктубай (1926―1989) ― политик, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы (15.11.1943 јылда призыв, ефрейтор, капитан, мл. лейтенант), «За победу над Германией в Великой Отечественной войне 1941—1945 года» деп медальла, орден «Отечественной войны II степениле» кайралдаткан.
* [[Уланкин, Эзендей Павлович|Уланкин Э. П.]] (21.07.1982) — спортчы, греко-рим кӱрешле международный класстыҥ Узы, Горно-Алтайский педагогический колледжти божоткон (2000), Телекейлик чемпионаттыҥ эки катап јеҥӱчили (Морибор,Словения, 1997) Претория (ЮАР, 1998), Чорос-Гуркинниҥ сыйыныҥ лауреады (1998), Эл-Курултайдыҥ депутады<ref> Горно-Алтайск инфо[http://gorno-altaisk.info›news/35781]</ref>.

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
{{Тыш тайантылар}}
{{Шабалин аймактыҥ јон јаткан јерлери}}

[[Категория:Шабалин аймактыҥ јурттары]]
[[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]]