# Кара-Кӧкши
Кара-Кӧкши (орустап  Каракокша ) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Чоо аймагында Кара-Кӧкшиниҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ админстрациялык тӧс јери болот.

## Этимологиязы
Кара-Кӧкши орустап .

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк јанында, Аба-Јыштыҥ тайгазыныҥ ортозында, Сары-Кӧкши сууныҥ коолында, Кара-Кӧкши суу ла Ӧӧн суузы бириккенинде турат. Бактыган, Байгыр, Аккайа, Сугул деп сындардыҥ эдегинде.  
Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 516 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Јай кыска, кыш соок, узун, карлу, кӱрттерлӱ. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −4,5 °С, эҥ изӱ кӱнде +36 °С, эҥ соок кӱнде −55 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0 °С, баштапкы ла калганчы соок тӱшкен кӱндер 05.06/08.09, соок јок кӱндердиҥ тоозы 94, јут-чыктыҥ ортојылдык кеми 836 мм, салкынныҥ тӱргени 1,3 м/с, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 10,3 (тӱргени 15 м/с тыҥ).

### Аҥ-куштары
Аба-јыштыҥ тайгалары аҥ-кужыла байлык: айу, бӧрӱ, јеекен, шӱлӱзин, тӱлкӱ, бу казыр аҥдар болзо, туйгакту аҥдардаҥ булан, марал, элик, тооргы, аҥ, ак-кийик. Олордоҥ тооргы ла ак-кийик Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине кирген. Оок аҥдардаҥ мында сарас, койон, јоонмойын, сыгырган, јараа, суузар, камду ла о.ӧ. јӱрет.
Куштар: чай, кӱртӱк, бӧднӧ, кӱӱк, тарал, томуртка, кускун, каргаа, саҥыскан, кызылтӧш, кӧктийек, кӱӱле, талеҥко.
Сууларда јӱрген балыктар: чараган, јылмай, ӱч-кӧс, чортон, ала-бука, сӧлӧм.

### Ӧзӱмдери
Јайыла јӱзӱн ӧлӧҥдӧр јыйылып, чечектеп, ӱрен чачат. Тайга, кырлары туйук кара агашла туй ӧзӱп калган, мӧш, чиби, кайыҥ, јойгон, аспак агаштар ӧзӧт. Суујакалай тал, чиби, јодро, беле, толоно, каргана, чычыргана.
Тайганыҥ аш-тузы кижиге тузалу. Эрте јаста калба ла кӧжнӧ ӧзӱп, витаминдерле јеткилдейт. Јайыла мешке, јиилек: уй-кӧс, тожла, јерјиилек, койјиилек, торбос, карагат, кызылгат, тийиҥгат, тайа деп једим, кӱскиде дезе мӧштиҥ кузугы тынар-тындуларды азырап, кышка азык болот. Јӱзӱн эндемик ӧзӱмдер, эм ӧлӧҥдӧр: алтын тазыл, кызыл тазыл, јыдунак.

### Јери ле јолдоры
Јуртта 17 ором: Јараттай, Олјондо, Јажыл, Агашту, Одорлу, Михайловтыҥ, Јииттердиҥ, Јаҥы, Советский, Строительдердиҥ, Тартыковтыҥ, Ӱредӱчилердиҥ, Юбилейдиҥ. 
Кош оромдор: Больницаныҥ, Карусаевскийдиҥ, Орсовскийдиҥ, Школдыҥ.
«Паспауул — Кара-Кӧкши — Красносельск» деп јолдо турат, темдеги 84К.
| Кара-Кӧкши јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире |         |
| Администрациялык тӧс јер Кара-Кӧкши          | 0 км    |
| Аймактыҥ тӧс јери Чоо                        | 48 км   |
| Республикан тӧс кала Улалу                   | 90 км   |
| Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы            | 190 км  |
| Тергеениҥ тӧс калазы Москва                  | 3900 км |
| Чуйдыҥ трагы (Р-256) 435,7 км-деҥ (Майма)    | 100 км  |


## Тӱӱкизи
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн. Революциядаҥ озо мында туба калыктыҥ сӧӧктӧриниҥ адыла волостьтор, јурттар адалган болгон. Темдектезе: тиргеш, керегеш, јӱс, комдош, кӱзен. 
Ас тоолу калыктарга болуш јетирер иш аайынча быјыл (2020) бу јуртта јайы-кыжы иштейтен айыл ла айландыра керектӱ эдимдер тургузылган. Туристтер айылдап, тургун улустыҥ курзак-тамагын амзап, чӱм-јаҥдарыла таныжар аргалу. Онойдо ок мында јаткан улустыҥ јажынаҥ бери узанган, кӧктӧгӧн эдимдери: кийим, айылда, иште, аҥдап-куштап јӱрзе тудунар-кабынар немелерин садып аларга јараар. Чоо аймактыҥ улузы јылдыҥ ичинде бар јондык байрамдарын јыргап, ӱредӱлер, туштажулар ӧткӱрер аргалу боло берди.

## Эл-јон
| Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы |
| 2010            | 2011            | 2012            | 2013            | 2014            | 2015            | 2016            |
| --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- |
| 1338            | →1338           | ↗1360           | ↗1391           | ↘1379           | ↗1393           | ↘1351           |


## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 1396 кижи болгон, олордыҥ 86 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы
- јурт јеезениҥ администрациязы;
- орто ӱредӱлӱ школ;
- балдардыҥ туразы;
- эмчилик;
- библиотека;
- культураныҥ јеезези;
- стадион;
- ашкана;
- конор тура;
- магазин;
- пилорама;
- турбаза «Радуга».


## Экономиказы
Таҥынаҥ ээлемдер. Агаш белетеери. Туризм.

## Кереестер

### Тӱӱкилик
- Ада-Тӧрӧл учун Улу Јууда турушкандарга кереес (1975 ј., Тартыковтыҥ оромы, 22А)[14][15].
- Каракӧкши јурттыҥ орто ӱредӱлӱ школында Советский Союзтыҥ Геройы С.В.Тартыковтыҥ адыла адалган јуучыл мактыҥ музеи бар[8].
- Тартыковтыҥ адыла адалган ором[8].


### Археологиялык
- Темир јазаган озогы печке (1329)[16].


### Ар-бӱткендик
- Байдуба туу. Байлу (1310).[16];
- Тоҥмок суу (1317).[16];
- Боочы Карасук (1330)[16].

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

Кара-Кӧкши
{{ЈЈЈ+Россия
 |статус                   = Јурт
 |русское название         = Кара-Кӧкши
 |оригинальное название    = {{lang-ru|}} Каракокша
 |герб                     = 
 |флаг                     = 
 | изображение             = 
 | описание изображения    = Кара-Кӧкши јурт
| lat_deg = 51.767249
| lat_min = 
| lat_sec = 
| lon_deg = 86.694135
| lon_min = 
| lon_sec = 
| CoordAddon = type:city(1338)_region:RU
| CoordScale = 20000
 |размер карты региона     = 
 |размер карты района      = 
 |регион                   = Алтай Республика
 |регион в таблице         = Алтай Республика
 |район                    = Чоо аймак
 |район в таблице          = Чоо аймак{{!}}Чоо  
|вид поселения            = Јурт јеезе
| поселение                = Кара-Кӧкшиниҥ јурт јеезези
 | поселение в таблице      = Кара-Кӧкшиниҥ јурт јеезези {{!}}Кара-Кӧкшиниҥ  
|внутреннее деление       = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 
 |первое упоминание        = 1860
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 
 |площадь                  = 
 |высота центра НП         = 516<ref name="Высота н/у моря"/>
|климат                   = орто-континентал
| население                = {{Эл-јонныҥ тоозы|Каракокша (село) |тс}}
| год переписи             = {{Эл-јонныҥ тоозы|Каракокша (село) |г}} 
  |плотность               = 
  |агломерация             = 
  |национальный состав     =  [[орустар]] 86 % (2002)<ref name="Коряков"/>
  |конфессиональный состав = 
  |этнохороним             = 
 |почтовый индекс          =    
 |почтовые индексы         = 
 |телефонный код           =  38841
 |цифровой идентификатор   =  
 |цифровой идентификатор 2   =
|цифровой идентификатор 3   =   
 |категория в Commons      =
 |сайт                     = http://каракокша.рф
}}
'''Кара-Кӧкши''' ({{Lang-ru| Каракокша }}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика]]ныҥ [[Чоо аймак|Чоо аймагында]] [[Кара-Кӧкшиниҥ јурт јеезези]]не кирип, оныҥ админстрациялык тӧс јери болот.

== Этимологиязы ==
Кара-Кӧкши {{Lang-ru|}}.

== Физико-географиялык темдектери ==

=== Географиязы ===
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк јанында, Аба-Јыштыҥ тайгазыныҥ ортозында, [[Сары-Кӧкши суу|Сары-Кӧкши сууныҥ]] коолында, [[Кара-Кӧкши суу]] ла [[Ӧӧн (суу)|Ӧӧн суузы]] бириккенинде турат. Бактыган, Байгыр, Аккайа, Сугул деп сындардыҥ эдегинде.  
Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 516 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/35073/karakoksha.html Каракокша (Кара-Кӧкши)]</ref>.

=== Климады ===
Климады орто-континентал. Јай кыска, кыш соок, узун, карлу, кӱрттерлӱ. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −4,5 °С, эҥ изӱ кӱнде +36 °С, эҥ соок кӱнде −55 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0 °С, баштапкы ла калганчы соок тӱшкен кӱндер 05.06/08.09, соок јок кӱндердиҥ тоозы 94, јут-чыктыҥ ортојылдык кеми 836 мм, салкынныҥ тӱргени 1,3 м/с, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 10,3 (тӱргени 15 м/с тыҥ).

=== Аҥ-куштары ===
Аба-јыштыҥ тайгалары аҥ-кужыла байлык: айу, бӧрӱ, јеекен, шӱлӱзин, тӱлкӱ, бу казыр аҥдар болзо, туйгакту аҥдардаҥ булан, марал, элик, тооргы, аҥ, [[ак-кийик]]. Олордоҥ тооргы ла ак-кийик [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] Кызыл бичигине<ref>Красная книга Республики Алтай: животные / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref> кирген. Оок аҥдардаҥ мында сарас, койон, јоонмойын, сыгырган, јараа, суузар, камду ла о.ӧ. јӱрет<ref>{{книга |автор=Торбоков Т. |заглавие=Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая  |место=г. Горно-Алтайск |(издательство)|АУ РА Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу»]] |год=2020 }}</ref>.
Куштар: чай, кӱртӱк, бӧднӧ, кӱӱк, тарал, томуртка, кускун, каргаа, саҥыскан, кызылтӧш, кӧктийек, кӱӱле, талеҥко.
Сууларда јӱрген балыктар: чараган, јылмай, ӱч-кӧс, чортон, ала-бука, сӧлӧм.

=== Ӧзӱмдери ===
Јайыла јӱзӱн ӧлӧҥдӧр јыйылып, чечектеп, ӱрен чачат<ref name="Торбоков Растения">{{книга |автор=Токшын Торбоков |часть = |ссылка часть = |заглавие=Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая |оригинал = |ссылка = |викитека = |ответственный =  |издание = |место= Горно-Алтайск |издательство=АУ РА Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу» |год=2020|том = |страницы = |столбцы = |страниц =  |серия = |isbn = }}</ref>. Тайга, кырлары туйук кара агашла туй ӧзӱп калган, мӧш, чиби, кайыҥ, јойгон, аспак агаштар ӧзӧт. Суујакалай тал, чиби, јодро, беле, толоно, каргана, чычыргана<ref name="Торбоков Растения">{{книга |автор=Токшын Торбоков |часть = |ссылка часть = |заглавие=Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая |оригинал = |ссылка = |викитека = |ответственный =  |издание = |место= Горно-Алтайск |издательство=АУ РА Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу» |год=2020|том = |страницы = |столбцы = |страниц =  |серия = |isbn = }}</ref>.
Тайганыҥ аш-тузы кижиге тузалу. Эрте јаста калба ла кӧжнӧ ӧзӱп, витаминдерле јеткилдейт. Јайыла мешке, јиилек: уй-кӧс, тожла, јерјиилек, койјиилек, торбос, карагат, кызылгат, тийиҥгат, тайа деп једим, кӱскиде дезе мӧштиҥ кузугы тынар-тындуларды азырап, кышка азык болот. Јӱзӱн эндемик ӧзӱмдер, эм ӧлӧҥдӧр: алтын тазыл, кызыл тазыл, јыдунак<ref name="Торбоков Растения">{{книга |автор=Токшын Торбоков |часть = |ссылка часть = |заглавие=Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая |оригинал = |ссылка = |викитека = |ответственный =  |издание = |место= Горно-Алтайск |издательство=АУ РА Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу» |год=2020|том = |страницы = |столбцы = |страниц =  |серия = |isbn = }}</ref>.

=== Јери ле јолдоры ===
Јуртта 17 ором: Јараттай, Олјондо, Јажыл, Агашту, Одорлу, Михайловтыҥ, Јииттердиҥ, Јаҥы, Советский, Строительдердиҥ, Тартыковтыҥ, Ӱредӱчилердиҥ, Юбилейдиҥ. 
Кош оромдор: Больницаныҥ, Карусаевскийдиҥ, Орсовскийдиҥ, Школдыҥ.
«[[Паспауул]] — [[Кара-Кӧкши]] — [[Красносельск]]» деп јолдо турат, темдеги 84К.
{| class="wikitable"
| COLSPAN="2" ALIGN="center" |'''Кара-Кӧкши јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире'''
|-
| Администрациялык тӧс јер [[Кара-Кӧкши]]|| 0 км
|-
|  Аймактыҥ тӧс јери [[Чоо]] || 48 км
|-
|  Республикан тӧс кала [[Улалу]] || 90 км
|-
|  [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы ||190 км
|-
|  Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 3900 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 435,7 км-деҥ (Майма) ||100 км
|}

== Тӱӱкизи ==
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн<ref name="население_1989_и_2002">{{книга|автор=Макошева А. А., Макошев А. П., Апенышева И. Н.|часть=Приложение 2: Список населенных пунктов Республики Алтай по переписям 1989 и 2002 гг.|заглавие=Население Республики Алтай (системно-структурный анализ)|место=Горно-Алтайск|ссылка=http://e-lib.gasu.ru/eposobia/makoshev/|издательство=ГУ книжное издательство „Юч-Сюмер-Белуха“ Республики Алтай|год=2007|ссылка часть=http://e-lib.gasu.ru/eposobia/makoshev/R_32.html}} ([http://e-lib.gasu.ru/ Электронная библиотека Горно-Алтайского государственного университета])</ref>. Революциядаҥ озо мында туба калыктыҥ сӧӧктӧриниҥ адыла волостьтор, јурттар адалган болгон. Темдектезе: тиргеш, керегеш, јӱс, комдош, кӱзен<ref name="Сайт «Чойский район»">{{Cite web |title=Сайт «Чойский район».Традиции и обряды. |url=http://xn----8sbwdbcc3abhth9e.xn--p1ai/index.php/korennye-malochislennye-narody/traditsii-i-obryady |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220107133750/http://xn----8sbwdbcc3abhth9e.xn--p1ai/index.php/korennye-malochislennye-narody/traditsii-i-obryady |archivedate=1641562670 |deadlink=yes |accessdate=1641626490 }}</ref>. 
Ас тоолу калыктарга болуш јетирер иш аайынча быјыл (2020) бу јуртта јайы-кыжы иштейтен айыл ла айландыра керектӱ эдимдер тургузылган. Туристтер айылдап, тургун улустыҥ курзак-тамагын амзап, чӱм-јаҥдарыла таныжар аргалу. Онойдо ок мында јаткан улустыҥ јажынаҥ бери узанган, кӧктӧгӧн эдимдери: кийим, айылда, иште, аҥдап-куштап јӱрзе тудунар-кабынар немелерин садып аларга јараар. [[Чоо аймак|Чоо аймактыҥ]] улузы јылдыҥ ичинде бар јондык байрамдарын јыргап, ӱредӱлер, туштажулар ӧткӱрер аргалу боло берди<ref name="Сайт «Чойский район»"/>.

== Эл-јон ==
{{Эл-јонныҥ тоозы|Каракокша (село)|Столбцов=16}}

== Ук-калыктары ==
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 1396 кижи болгон, олордыҥ 86 % [[орустар]] ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml  Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>.

Окылу тил: орус, алтай<ref name="Закон РА о языках">[http://docs.cntd.ru/document/802008526/  Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года)]</ref>.

== Инфраструктуразы ==
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
* јурт јеезениҥ администрациязы;
* орто ӱредӱлӱ школ;
* балдардыҥ туразы;
* эмчилик;
* библиотека;
* культураныҥ јеезези;
* стадион;
* ашкана;
* конор тура;
* магазин;
* пилорама;
* турбаза «Радуга».
</div>

== Экономиказы ==
Таҥынаҥ ээлемдер. Агаш белетеери. Туризм.

== Кереестер ==

=== Тӱӱкилик ===
* Ада-Тӧрӧл учун Улу Јууда турушкандарга кереес (1975 ј., Тартыковтыҥ оромы, 22А)<ref name="Памятники">{{Cite web |title=Решение Исполнительного Комитета Совета народных депутатов Горно-Алтайской автономной области «Об отнесении недвижимых памятников истории и культуры к категории памятников местного значения» от 16.10.1989 г. № 348 |url=https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109173456/https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archivedate=1610213696 |deadlink=yes |accessdate=1610035615 }}</ref><ref name="Памятники список">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210509164006/http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archivedate=1620578406 |deadlink=yes |accessdate=1605364679 }}</ref>.
* Каракӧкши јурттыҥ орто ӱредӱлӱ школында Советский Союзтыҥ Геройы С.В.Тартыковтыҥ адыла адалган јуучыл мактыҥ музеи бар<ref name="Сайт «Чойский район»"/>.
* Тартыковтыҥ адыла адалган ором<ref name="Сайт «Чойский район»"/>.

=== Археологиялык ===
* Темир јазаган озогы печке (1329)<ref name="Ойношев свод"/>.

=== Ар-бӱткендик ===
* Байдуба туу. Байлу (1310).<ref name="Ойношев свод"/>;
* [[Тоҥмок суу]] (1317).<ref name="Ойношев свод"/>;
* Боочы Карасук (1330)<ref name="Ойношев свод"/>.

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>.

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==
<gallery perrow=6 widths="200px" heights="170px">
</gallery>

== Јарлу улузы ==

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
{{Тыш тайантылар}}
{{Чоо аймактыҥ јон јаткан јерлери}}

[[Категория:Чоо аймактыҥ јурттары]]
[[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]]