# Кайрукун
Кайрукун (орустап Усть-Кумир) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Кан-Оозы аймагында Айты-Коолдыҥ јурт јеезезине кирет.

## Этимологиязы
Кайрукун (Усть-Кумир, Кӧмур-Оозы)
Кӧмур орустап узкое и обрывистое место на вершине горы; возможно — древесный уголь.
Кайракан орустап почтительное название божества, духов, идолов, чтимых как божество, одно из имен Будды.

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ кӱнбадыш јанында, Теректи ле Тӧгӧриктиҥ сындарыныҥ алдында, Чарыш сууга Кумир ле Айты-Коолдыҥ суулары киргенинде турат. Кызык, каскак кырларлу , јайым јалаҥдар јок, ичпек ле туйук сууныҥ коолында турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 729 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Кыш ӱлӱрген айдыҥ учынаҥ ала, кандык айдыҥ бажына јетире турат. Соок ло деген чаган айда ортоайлык температура −19 °C, кар мында калыҥ тӱжет, тыҥ салкындар болбойт. Јай кичӱ изӱ айдаҥ башталып, сыгын айдыҥ бажына једет, кыска ла серӱӱн. Ортоайлык изӱ +18..+20 °C болот. Кейдиҥ чыгы 450—550 мм. Салкынныҥ ортојылдык тебӱзи 4,5 м/с.

### Аҥ-куштары
Тайгаларында јӱзӱн-јӱӱр аҥдар јӱрет: айу, бӧрӱ,тӱлкӱ, койон, јеекен, агас, албаа, јоонмойын, кӧрӱк, јараа, марал, аҥ, элик, булан, тооргы. Куштардаҥ кедери тарал, карган, ӱкӱ, кӱӱк, тейлеген, талеҥко, мӱркӱт, карчага, јелечи, мечиртке, чай, торлоо, бӧднӧ, кӱртӱк бар.″Кызыл бичикте″ кирген јоголып, кайылып бараткан аҥдардыҥ бирӱзи ол тооргы орустап кабарга, оныҥ кини косметологияда, фармацевтикада керектӱ болуп, баага барып турган учун, бу аҥды улус јоголторго јеткен. Куштардаҥ бу бичикке киргендери: турна, ала ылаачын, боро ылаачын, мечиртке, тарбалјын, ӱкӱ. Сууда балык кезем астаган да болзо, чараган, сӧлӧм лӧ база кезик бӱдӱм балык бар.

### Ӧзӱмдери
Тыт ла мӧш агаштарла кожо јымжак агаштар кайыҥ, чиби, јодро, толоно, беле ӧзӧт. Айландыра кырлары агажы койу. Јаан јакшы одорлордо јӱзӱн-јӱӱр ӧлӧҥ лӧ јердиҥ јиилеги. Арал-јыдуларда тийиҥкат, бороҥот, кызылгат ӧзӧт. Меестерде маҥыр, јонјолой, сӧҥӱскен, кӧрмӧсјиилек, тайа. Саста кӧгӧзин, кыйгак ӧлӧҥ лӧ о.ӧ. Јалаҥдарында кырага салган аш (буудай, сула ла арба), азырал ӧлӧҥ пырей јакшы бӱдет.

### Јери ле јолдоры
Јурттыҥ текши јери 109,27 га.
Кайрукун јурттыҥ узуны тӱндӱктеҥ тӱштӱк јаар 1 км 863 м, тууразы кӱнчыгыштаҥ кӱнбадыш јаар 874 м.
Јуртта 11 ором: Јараттай, Јажыл, Интернациональный, Космонавттардыҥ, Меесте, Проездной,
Фестивальный, Почтаныҥ кош оромы, Проездной кош ором, Проточный кош ором, Суулу кош ором.
Чарыш сууны кечире узуны 110 м кӱр бар, темир ле агаштаҥ эткен. 2020 јылда суу бускан эски кӱрдиҥ ордына бу кӱр тудулган.
Јурттыҥ оромдорыныҥ текши узуны ла ээлемдерге јетире јолдордыҥ узуныла кожо 6,335 км.
Кайрукун јурт регионал учурлу кӧӧлик јолдыҥ бажы болот, «Кан-Оозы — Коргон» деп (идентификационный темдеки 84К-109, узуны 63,055 км) јолдо турат.
Кан-Оозынаҥ ала 6 км асфальт. Оноҥ ары тегин, сай-кумакла јазалган јол.
Бу јурт регионал учурлу кӧӧлик јолдыҥ бажы болуп, «Кайрукун — Ӱстӱги-Айты-Коол» деп (идентификационный темдеки 84К-113, узуны 8,7 км) јолдо турат.
| Кайрукун јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире |                |
| Администрациялык тӧс јер Айты-Коол         | 2 км           |
| Аймактыҥ тӧс јери Кан-Оозы                 | 38 км          |
| Республикан тӧс кала Улалу                 | 240 км,310 км  |
| Јаш—Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы          | 300 км, 330 км |
| Тергеениҥ тӧс калазы Москва                | 4000 км        |
| Чуйдыҥ трагы (Р-256) 514,5 км-деҥ          | 160 км         |
| Чуйдыҥ трагы (Р-256) 610,8 км-деҥ          | 130 км         |


## Тӱӱкизи
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн.

## Эл-јон
| Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы |
| 2010            | 2011            | 2012            | 2013            | 2014            | 2015            | 2016            |
| --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- |
| 484             | ↘483            | ↘473            | ↘457            | ↘454            | ↗466            | ↘458            |

Берилген таблицада кӧргӱзилген јылдарда улустыҥ тоозы астап баратканы иле кӧрӱнет.

## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 502 кижи болгон, олордыҥ 92 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

## Инфраструктуразы
- Орто ӱредӱлӱ школ;
- балдардыҥ туразы;
- эмчилик;
- јурттыҥ клубы;
- библиотека;
- стадион;
- пекарня;
- ашкана;
- магазин.


## Экономиказы
Јуртта јаан производстволык ээлем јок. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Јылкы, соок тумчукту ла оок мал азыраары. Крестьян-фермер ээлемдер бар. Туризм.

## Кереестер

### Тӱӱкилик
- Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга кереес (1975 ј., Јажыл ором, 40 Г)[20][21];
- Карындаштык мӧҥкӱ (1917—1923 јј.)[20][21].


### Археологиялык
- Мӧҥкӱсалгыш (1394, 1465)[22];

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

### Ар-бӱткендик
- Байлу кыр;
- Тоҥмок суу;
- Бойдоҥдордыҥ јарады (1354)[22];

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

Кайрукун
{{ЈЈЈ+Россия
 |статус                   = Јурт
|русское название         = Кайрукун
 |оригинальное название    = {{lang-ru|Усть-Кумир}}
 |герб                     = 
 |флаг                     = 
 | изображение             = 
 | описание изображения    = 
|lat_deg =  51.030601
  |lon_deg = 84.287522
 |CoordScale = 
|страна                   = Россия
 |регион                   = Алтай Республика
 |район                    = Кан-Оозы аймак
 |район в таблице          = Кан-Оозы аймак{{!}}Кан-Оозы
 |вид поселения            = Јурт јеезе
 |поселение                = Айты-Коолдыҥ јурт јеезези
 |поселение в таблице      = Айты-Коолдыҥ јурт јеезези{{!}}Айты-Коолдыҥ 
 |внутреннее деление       = 
 |вид главы                = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 
 |площадь                  =
 |вид высоты               = 
 |высота центра НП         = 729 <ref name="geonames"/>
 |климат                   = орто-континентал
  |население              = {{Эл-јонныҥ тоозы|Усть-Кумир |тс}}
  |год переписи           = {{Эл-јонныҥ тоозы|Усть-Кумир |г}}
 |плотность                = 
 |агломерация              = 
 |национальный состав      = [[орустар]] 92 %<ref name="Коряков"/>
 |конфессиональный состав  = 
 |часовой пояс             = 
 |телефонный код           = 38841
 |почтовый индекс          = 
 |почтовые индексы         = 
 |автомобильный код        = 
 |цифровой идентификатор   = 
 |категория в Commons      = 
 |сайт                     = 
}}
'''Кайрукун''' ({{Lang-ru|Усть-Кумир}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Кан-Оозы аймак|Кан-Оозы аймагында]] [[Айты-Коолдыҥ јурт јеезези]]не кирет.

== Этимологиязы ==
Кайрукун (Усть-Кумир, Кӧмур-Оозы)

Кӧмур {{Lang-ru|узкое и обрывистое место на вершине горы; возможно — древесный уголь}}<ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы = 80,236 |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>.

Кайракан {{Lang-ru|почтительное название божества, духов, идолов, чтимых как божество, одно из имен Будды}}<ref name="Топонимика"/>.

== Физико-географиялык темдектери ==

=== Географиязы ===
Јурт [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] кӱнбадыш јанында, Теректи ле Тӧгӧриктиҥ сындарыныҥ алдында, [[Чарыш (суу)|Чарыш]] сууга [[Кумир (суу)|Кумир]] ле [[Айты-Коол (суу)|Айты-Коолдыҥ]] суулары киргенинде турат. Кызык, каскак кырларлу , јайым јалаҥдар јок, ичпек ле туйук сууныҥ коолында турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 729 метрге бийик<ref>[https://foto-planeta.com/np/35134/ust-kumir.html Усть-Кумир.]</ref><ref name="geonames">{{cite web|url=https://www.geonames.org/1488156/ust-kumir.html|title=Ust'-Kumir|publisher=[[GeoNames]]|lang=en}}</ref>.

=== Климады ===
Климады орто-континентал. Кыш [[Ӱлӱрген ай|ӱлӱрген айдыҥ]] учынаҥ ала, [[кандык ай|кандык айдыҥ]] бажына јетире турат. Соок ло деген [[чаган ай]]да ортоайлык температура −19 °C, кар мында калыҥ тӱжет, тыҥ салкындар болбойт. [[Кичӱ изӱ ай|Јай кичӱ изӱ айдаҥ]] башталып, [[Сыгын ай|сыгын айдыҥ]] бажына једет, кыска ла серӱӱн. Ортоайлык изӱ +18..+20 °C болот. Кейдиҥ чыгы 450—550 мм. Салкынныҥ ортојылдык тебӱзи 4,5 м/с.

=== Аҥ-куштары ===
Тайгаларында јӱзӱн-јӱӱр аҥдар јӱрет: айу, бӧрӱ,тӱлкӱ, койон, јеекен, агас, албаа, јоонмойын, кӧрӱк, јараа, марал, аҥ, элик, булан, тооргы<ref name="Собанский звери">''Собанский Г. Г.'' Звери Алтая. — Барнаул: [б.и.], 2005.</ref>. Куштардаҥ кедери тарал, карган, ӱкӱ, кӱӱк, тейлеген, талеҥко, мӱркӱт, карчага, јелечи, мечиртке, чай, торлоо, бӧднӧ, кӱртӱк бар.″Кызыл бичикте″ кирген јоголып, кайылып бараткан аҥдардыҥ бирӱзи ол ''тооргы'' орустап кабарга, оныҥ кини косметологияда, фармацевтикада керектӱ болуп, баага барып турган учун, бу аҥды улус јоголторго јеткен. Куштардаҥ бу бичикке киргендери: турна, ала ылаачын, боро ылаачын, мечиртке, тарбалјын, ӱкӱ<ref name="Торбоков звери">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020</ref>. Сууда балык кезем астаган да болзо, чараган, сӧлӧм лӧ база кезик бӱдӱм балык бар.

=== Ӧзӱмдери ===
Тыт ла мӧш агаштарла кожо јымжак агаштар кайыҥ, чиби, јодро, толоно, беле ӧзӧт. Айландыра кырлары агажы койу<ref name="Кучин флора и фауна">''Кучин А. П.'' Всемирный фонд дикой природы. Флора и фауна Алтая. — Горно-Алтайск: [б.и.], 2001.</ref>. Јаан јакшы одорлордо јӱзӱн-јӱӱр ӧлӧҥ лӧ јердиҥ јиилеги. Арал-јыдуларда тийиҥкат, бороҥот, кызылгат ӧзӧт. Меестерде маҥыр, јонјолой, сӧҥӱскен, кӧрмӧсјиилек, тайа. Саста кӧгӧзин, кыйгак ӧлӧҥ лӧ о.ӧ. Јалаҥдарында кырага салган аш (буудай, сула ла арба), азырал ӧлӧҥ пырей јакшы бӱдет<ref name="Торбоков флора">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020.</ref>.

=== Јери ле јолдоры ===
Јурттыҥ текши јери 109,27 га<ref name="Генплан Талицкого СП">{{Cite web |title=Генеральный план муниципального образования Талицкое сельское поселение Усть-Канского района Республики Алтай |url=https://moust-kan.ru/arkhitektura/gradostroitelstvo/generalnye-plany |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109145356/https://moust-kan.ru/arkhitektura/gradostroitelstvo/generalnye-plany |archivedate=1610204036 |deadlink=yes |accessdate=1609804709 }}</ref>.

Кайрукун јурттыҥ узуны тӱндӱктеҥ тӱштӱк јаар 1 км 863 м, тууразы кӱнчыгыштаҥ кӱнбадыш јаар 874 м<ref>[https://al.2rus.org/ust-kumir/karta/ Карта села Усть-Кумир.]</ref>.
Јуртта 11 ором: Јараттай, Јажыл, Интернациональный, Космонавттардыҥ, Меесте, Проездной,
Фестивальный, Почтаныҥ кош оромы, Проездной кош ором, Проточный кош ором, Суулу кош ором<ref>[https://mapdata.ru/altay/ Онлайн-карта Республики Алтай с улицами и номерами домов.]</ref>.

[[Чарыш (суу)|Чарыш сууны]] кечире узуны 110 м кӱр бар, темир ле агаштаҥ эткен. 2020 јылда суу бускан эски кӱрдиҥ ордына бу кӱр тудулган<ref>[https://www.gorno-altaisk.info/news/119795?utm_source=yxnews&utm_medium=desktop. Новости.]</ref>.
Јурттыҥ оромдорыныҥ текши узуны ла ээлемдерге јетире јолдордыҥ узуныла кожо 6,335 км<ref name="Генплан Талицкого СП"/>.

Кайрукун јурт регионал учурлу кӧӧлик јолдыҥ бажы болот, «[[Кан-Оозы]] — [[Коргон]]» деп (идентификационный темдеки 84К-109, узуны 63,055 км) јолдо турат<ref name="Перечень а/д РА"/>.

[[Кан-Оозы|Кан-Оозынаҥ]] ала 6 км асфальт. Оноҥ ары тегин, сай-кумакла јазалган јол.

Бу јурт регионал учурлу кӧӧлик јолдыҥ бажы болуп, «[[Кайрукун]] — [[Ӱстӱги-Айты-Коол]]» деп (идентификационный темдеки 84К-113<ref>[http://wikimapia.org/street/17319528/ru/84%D0%9A-113-%D0%A3%D1%81%D1%82%D1%8C-%D0%9A%D1%83%D0%BC%D0%B8%D1%80-%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BA%D0%B0 Региональная трасса 84К-113]</ref>, узуны 8,7 км) јолдо турат<ref name="Перечень а/д РА">[http://docs.cntd.ru/document/446686598/ Постановление Правительства Республики Алтай от 12.04.2018 N 107 «Об утверждении Перечня автомобильных дорог общего пользования регионального значения Республики Алтай и признании утратившими силу некоторых постановлений Правительства Республики Алтай»]</ref>.

{| class="wikitable"
| COLSPAN="2" ALIGN="center" | '''Кайрукун јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире'''
|-
| Администрациялык тӧс јер [[Айты-Коол]]|| 2 км
|-
| Аймактыҥ тӧс јери [[Кан-Оозы]] || 38 км
|-
| Республикан тӧс кала [[Улалу]] || 240 км,310 км
|-
| [[Јаш—Тура|Јаш—Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы || 300 км, 330 км
|-
| Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 4000 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 514,5 км-деҥ ||160 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 610,8 км-деҥ || 130 км
|}

== Тӱӱкизи ==
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн.

== Эл-јон ==
{{ Эл-јонныҥ тоозы | Усть-Кумир}}

Берилген таблицада кӧргӱзилген јылдарда улустыҥ тоозы астап баратканы иле кӧрӱнет.

== Ук-калыктары ==
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 502 кижи болгон, олордыҥ 92 % [[орустар]] ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>.

== Инфраструктуразы ==
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
* Орто ӱредӱлӱ школ;
* балдардыҥ туразы;
* эмчилик;
* јурттыҥ клубы;
* библиотека;
* стадион;
* пекарня;
* ашкана;
* магазин.
</div>

== Экономиказы ==
Јуртта јаан производстволык ээлем јок. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Јылкы, соок тумчукту ла оок мал азыраары. Крестьян-фермер ээлемдер бар. Туризм.

== Кереестер ==

=== Тӱӱкилик ===
* Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга кереес (1975 ј., Јажыл ором, 40 Г)<ref name="Памятники"/><ref name="Памятники список"/>;
* Карындаштык мӧҥкӱ (1917—1923 јј.)<ref name="Памятники">{{Cite web |title=Решение Исполнительного Комитета Совета народных депутатов Горно-Алтайской автономной области «Об отнесении недвижимых памятников истории и культуры к категории памятников местного значения» от 16.10.1989 г. № 348 |url=https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109173456/https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archivedate=1610213696 |deadlink=yes |accessdate=1609464718 }}</ref><ref name="Памятники список">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210509164006/http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archivedate=1620578406 |deadlink=yes |accessdate=1605301720 }}</ref>.

=== Археологиялык ===
* Мӧҥкӱсалгыш (1394, 1465)<ref name="Ойношев свод"/>;
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>.

=== Ар-бӱткендик ===
* Байлу кыр;
* Тоҥмок суу;
* Бойдоҥдордыҥ јарады (1354)<ref name="Ойношев свод"/>;
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод"/>.

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==

== Јарлу улузы ==

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
* [https://web.archive.org/web/20210111115515/https://moust-kan.ru/info Окылу сайт «Кан-Оозы аймак»]

{{Тыш тайантылар}}
{{Кан-Оозы аймактыҥ јон јаткан јерлери}}

[[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]]
[[Категория:Кан-Оозы аймактыҥ јурттары]]