# Маатаи, Вангари



Вангари Маатаи (англ. Wangari Maathai; 1940 јылдыҥ кандык айыныҥ 1-чи кӱнинде, Британ империяда Кенияныҥ Тӧс провинциязында — 2011 јылдыҥ сыгын айыныҥ 25-чи кӱнинде, Найроби, Кенияда) — кений јондык ишчи, Нобельдиҥ амыр-энчӱ учун сыйыныҥ 2004 јылда лауреады.

## Биографиязы
Ол тушта Нобельдиҥ комитедин башкарган Маатаи, Данбольт Мьес сыйды берип јада айткан:  Вангари Маатаи Африкада, Кенияда ар-бӱткенди корулаары, экономикалык, культуралык ла социал јӱрӱм учун тартыжуныҥ бажында турган. 
Ол Кенияда демократиялык јаҥ тургузарына, ар-бӱткенниҥ экологиязы ла политика јанынаҥ  эрчимдӱ иштеген.
Маатаи 1977 јылда тӧзӧлгӧн «Јажыл кур» (орустап «Зеленый пояс») деп јондык кыймыгуны баштап, ӧскӱрип, ууламјылайтан кижи болгон. Бу биригӱ Африкада кезилип јоголгон агаштарды орныктырары јанынаҥ иштейт. Вангари Маатаиге баштаткан кыймыгу африкан агаштар јоголып,  јерлери куру как-чӧл болуп баратканын токтоткон. «Јажыл кур» деген кыймыгуныҥ туружаачылары 25 јылга бойыныҥ Африкан континентине 30 миллионноҥ ажыра тоолу агаштар отургыскан.
Маатаи Кенияныҥ (КАНУ) башкаруда турган Национал партиязын оппозицияла бириктирерге узак ӧйгӧ тартышкан. 2002 јылда солцентрист Национал радужный коалицияныҥ талдаштарында  ӧрӧ айдылган сурак бӱткен. Маатаи парламентке тудулган. 2003 јылдаҥ ала 2005 јылга јетире Вангари Маатаи  Кенияныҥ ар-бӱткен ле оныҥ байлыгы аайынча министрдиҥ болушчызы болуп иштеген. Бу политик кижи Кенияда «Мазингира» деп атту Јажылдардыҥ партиязын тӧзӧгӧн.
2009 јылдыҥ куран айыныҥ 14-чи кӱнинде  ООН-ныҥ Баш секретари Пан Ги Мун Вангари Маатаини ООН-до амыр-энчӱниҥ элчизи эдип кӧстӧгӧн. Климаттыҥ солынганыла колбулу сурактарды кӧрӧрин Маатаиге јоҥдолгон.

## Кайралдары
- Нобельдиҥ амыр-энчӱ учун сыйы (2004);
- Амыр-энчӱниҥ элчизи деп кӱндӱлӱ ат (2009);
- Джавахарлал Неруныҥ сыйы;
- Петра Келлиниҥ сыйы (2004);
- Софияныҥ сыйы (2004);
- Голдмандардыҥ ар-бӱткенди корулаары јанынаҥ сыйы (1991);
- Индира Гандиниҥ сыйы;
- Вандербильдте Николастыҥ университединиҥ сыйы;
- Элизабет Блеквеллдиҥ сыйы;
- Васедтиҥ университединиҥ кӱндӱлӱ докторы.


## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи
- Маатаи ле Обама Найробиде
- Клинтон Кенияда


Маатаи, Вангари
{{Кижи}}


'''Вангари Маатаи''' (англ. Wangari Maathai; [[1940 јыл]]дыҥ кандык айыныҥ 1-чи кӱнинде, Британ империяда Кенияныҥ Тӧс провинциязында — {{Јыл|2011}} јылдыҥ сыгын айыныҥ 25-чи кӱнинде, Найроби, [[Кения]]да) — кений јондык ишчи, [[Нобельдиҥ амыр-энчӱ учун сыйы]]ныҥ 2004 јылда<ref>[http://lenta.ru/news/2011/09/26/maathai/ В Кении скончалась лауреат Нобелевской премии мира Вангари Маатаи]</ref> лауреады.

== Биографиязы ==
Ол тушта Нобельдиҥ комитедин башкарган Маатаи, Данбольт Мьес сыйды берип јада айткан:  Вангари Маатаи Африкада, Кенияда ар-бӱткенди корулаары, экономикалык, культуралык ла социал јӱрӱм учун тартыжуныҥ бажында турган. 
Ол Кенияда демократиялык јаҥ тургузарына, ар-бӱткенниҥ экологиязы ла политика јанынаҥ  эрчимдӱ иштеген.
Маатаи {{Јыл|1977}} јылда тӧзӧлгӧн «Јажыл кур» (орустап «Зеленый пояс») деп јондык кыймыгуны баштап, ӧскӱрип, ууламјылайтан кижи болгон. Бу биригӱ Африкада кезилип јоголгон агаштарды орныктырары јанынаҥ иштейт. Вангари Маатаиге баштаткан кыймыгу африкан агаштар јоголып,  јерлери куру как-чӧл болуп баратканын токтоткон. «Јажыл кур» деген кыймыгуныҥ туружаачылары 25 јылга бойыныҥ Африкан континентине 30 миллионноҥ ажыра тоолу агаштар отургыскан.

Маатаи Кенияныҥ (КАНУ) башкаруда турган Национал партиязын оппозицияла бириктирерге узак ӧйгӧ тартышкан. {{Јыл|2002}} јылда солцентрист Национал радужный коалицияныҥ талдаштарында  ӧрӧ айдылган сурак бӱткен. Маатаи парламентке тудулган. {{Јыл|2003}} јылдаҥ ала {{Јыл|2005}} јылга јетире Вангари Маатаи  Кенияныҥ ар-бӱткен ле оныҥ байлыгы аайынча министрдиҥ болушчызы болуп иштеген. Бу политик кижи Кенияда «Мазингира» деп атту Јажылдардыҥ партиязын тӧзӧгӧн.

2009 јылдыҥ куран айыныҥ 14-чи кӱнинде  [[ООН]]-ныҥ Баш секретари Пан Ги Мун Вангари Маатаини ООН-до амыр-энчӱниҥ элчизи эдип кӧстӧгӧн. [[Климат]]тыҥ<ref>{{Cite web |title=Пан Ги Мун назначил лауреата Нобелевской премии посланцем мира ООН |url=http://russian.news.cn/world/2009-12/15/c_13110634.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120119042339/http://russian.news.cn/world/2009-12/15/c_13110634.htm |archivedate=1326947019 |deadlink=yes |accessdate=1616241186 }}</ref> солынганыла колбулу сурактарды кӧрӧрин Маатаиге јоҥдолгон.

== Кайралдары ==
* [[Нобельдиҥ амыр-энчӱ учун сыйы]] ({{Јыл|2004}});
* Амыр-энчӱниҥ элчизи деп кӱндӱлӱ ат ({{Јыл|2009}});
* [[Джавахарлал Неру]]ныҥ сыйы;
* Петра Келлиниҥ сыйы ({{Јыл|2004}});
* [[София]]ныҥ сыйы ({{Јыл|2004}});
* Голдмандардыҥ ар-бӱткенди корулаары јанынаҥ сыйы ({{Јыл|1991}});
* [[Индира Ганди]]ниҥ сыйы;
* Вандербильдте Николастыҥ университединиҥ сыйы;
* Элизабет Блеквеллдиҥ сыйы;
* Васедтиҥ университединиҥ кӱндӱлӱ докторы.


== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==
<gallery perrow=5 widths="180px" heights="150px">
Maathai and Obama in Nairobi.jpg| Маатаи ле Обама Найробиде
Clinton in Kenya.jpg | Клинтон Кенияда
</gallery>

== Ајарулар ==
{{Ајарулар }}

== Тайантылар ==
* [https://web.archive.org/web/20210415134818/http://n-t.ru/nl/mr/maathai.htm Вангари Маатаи]
{{Тыш тайантылар}}


[[Категория:Алфавит аайынча кижилер]]
[[Категория:Ӱй улус Нобельдиҥ сыйыныҥ лауреаттары]]
[[Категория:Нобельдиҥ амыр-энчӱ учун сыйы]]