# Леви-Монтальчини, Рита
Рита Леви-Монтальчини (итальяндап Rita Levi-Montalcini; 1919 јылдыҥ кандык айыныҥ 22-чи кӱнинде, Туринде — 2012 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 30-чы кӱнинде, Римде — итальян нейробиолог, физиология ла эмчиликте Нобельдиҥ сыйыныҥ лауреады. Бу сыйды ол Стэнли Коэнле] кожо «ӧзӱштиҥ айалгаларын» ачкан учун (NGF) алган. Итальян республиканыҥ јаантайынга сенаторы.

## Биографиязы
Рита Леви (эјелери ле аказыла кожо 1930 јылда ӧбӧкӧзин Леви-Монтальчини деп солыган) Туринде еврей сефара биледе чыккан, эјелери ийгистер болгон. Рита биледе тӧртинчи бала. Олордыҥ адазы Адамо Леви (1932 јылда јада калган) инженер-электрик, математик болгон. Адамоныҥ билези Казале-Монферрато деп јердеҥ болгон. Энези дезе Аделе Монтальчини — јурукчы, Асти деп јердеҥ.
1936 јылда Рита Леви-Монтальчини эмчилик-школды божодоло, Джузеппе Леви (1872—1965) деп физиологтыҥ болушчызы болгон. Је, удабай, Муссолининиҥ башкарузыныҥ Јасагы аайынча (еврей укту улуска билим ле ӧскӧ дӧ иштерде туружарга јарабас) оны ижинеҥ јайлаткан.
1943 јылда Рита Леви-Монтальчининиҥ билези Флоренция јаар јӱре берген. Туринге ойто јӱк ле јуу божогон кийнинде јангандар.
1946 јылдаҥ ала ол Сент-Луисте Вашингтонныҥ университединде иштеген. 1951 јылдаҥ ала ол ондо зоологияныҥ ассоциированный профессоры, 1958 јылдаҥ ала профессор.
1974 јылда Рита Леви — ЕМВО-ныҥ турчызы. Америкада кеендиктиҥ ле билимниҥ академиязыныҥ турчызы, онойдо ок США-да НАН-ныҥ турчызы (1968), ондо ок Рита Леви тӱӱкиде 10-чы ӱй кижи-турчы болгон.
1974 јылда ол, атеист те болзо, билимниҥ Папский академиязыныҥ баштапкы ӱй кижи-турчызы болгон.
1989 јылда билимниҥ Француз академиязыныҥ иностранный турчызы.
1995 јылда «Лондондо каанныҥ биригӱзиниҥ» турчызы.
Итальян Республиканыҥ Сенадыныҥ эҥ узак иштеген турчызы, солцентристтердиҥ коалициязын јӧмӧгӧн.
1992 јылда «Кижиликти ајарынзын деп». (« Предупреждение человечеству») кол салган.
Ританыҥ аказы — Джино (Луиджи) Леви-Монтальчини (1902—1974), јарлу архитектор;
эјези, ийгистиҥ келтейи — Паола Леви-Монтальчини (1909—2000), јурукчы;
экинчи эјези — Нина (Анна) Леви-Монтальчини, ол керегинде Рита Леви автобиографиялык бичик чыгарган;
бӧлӧзи — Еуджения Сачердотс де Лустиг (1910—2011) аргентинаныҥ билимчи-эмчизи, Рита Леви-Монтальчини бӧлӧзиле кожо эмчилик-школдо ӱренеле, Туринниҥ университединде гистолог Джузеппе Левиниҥ шиҥжӱ-ӧмӧлигинде иштеген, олорло кожо Сальваторе Лурия ла Ренато Дульбеко болгондор).

## Кайралдары
- 1963 — Max Wein stein Award, United Cerebral Palsy Association;
- 1969 ― Фельтринеллиниҥ сыйы;
- 1974 — William Thomson Wakeman Award, National Paraplegia Foundation;
- 1981 — Розентилдиҥ сыйы;
- 1983 — Луиза Гросс Хорвицтиҥ сыйы, Колумбияныҥ университеди;
- 1985 — Ралф Жерардыҥ сыйы
- 1986 — Альберт Ласкердиҥ фундаментал эмчилик шиҥжӱлер учун сыйы;
- 1986 јылдыҥ јаан изӱ айдыҥ 7-чи кӱни — «Итальян Республикага экелген једимдери учун» деп орденниҥ командоры;
- 1986 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 31-чи кӱни — «Кеендик ле ӱредӱликте једимдер учун» деп алтан медаль;
- 1987 — США-ныҥ национал билимдик медали;
- 1987 јылдыҥ чаган айыныҥ 8-чи кӱни — «Итальян Республикага экелген једимдери учун» деп орденниҥ Јаан крести;
- 1990 — Ӱстӱги Советтиҥ билим шиҥжӱлер учун алтын медали;
- 2001 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 6-чы кӱни — Кеендик ле билимде једимдери учун алтын медаль;
- 2009 — Leonardo da Vinci Award, European Academi of Sciences (баштапкы алган кижи);
- 2009 — «Кӱндӱлӱ легионныҥ Улу офицери» (Франция).


## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи
- Рита Леви-Монтальчини, Сальсомаджоре Терме
- Монтальчини, Скальфаро Чампи, Руббия Чахановьев


Леви-Монтальчини, Рита
{{Билимчи}}
'''Рита Леви-Монтальчини''' ({{lang-it|Rita Levi-Montalcini}}; [[1919 јыл]]дыҥ кандык айыныҥ 22-чи кӱнинде, Туринде — {{Јыл|2012}} јылдыҥ јаҥар айыныҥ 30-чы кӱнинде, Римде — итальян нейробиолог, физиология ла эмчиликте Нобельдиҥ сыйыныҥ лауреады. Бу сыйды ол Стэнли Коэнле] кожо «ӧзӱштиҥ айалгаларын» ачкан учун (NGF) алган. Итальян республиканыҥ јаантайынга сенаторы.

== Биографиязы ==
Рита Леви (эјелери ле аказыла кожо {{Јыл|1930}} јылда ӧбӧкӧзин Леви-Монтальчини деп солыган) Туринде еврей сефара биледе чыккан, эјелери ийгистер болгон. Рита биледе тӧртинчи бала. Олордыҥ адазы Адамо Леви ({{Јыл|1932}} јылда јада калган) инженер-электрик, математик болгон. Адамоныҥ билези Казале-Монферрато деп јердеҥ болгон. Энези дезе Аделе Монтальчини — јурукчы, Асти деп јердеҥ<ref>[https://books.google.com/books?id=oPGJZ7e06PQC&pg=PA280&lpg=PA280&dq=adamo+levi+montalcini&source=bl&ots=pkWv5Epatr&sig=sw_9YVUXDuyUIVrjx0DcNaauw5I&hl=en&sa=X&ei=6L7gUO2zBcyu0AHXrYHAAw&ved=0CGAQ6AEwCg#v=onepage&q=adamo%20levi%20montalcini&f=false Women in the Biological Sciences]</ref>.

{{Јыл|1936}} јылда Рита Леви-Монтальчини эмчилик-школды божодоло, Джузеппе Леви ({{Јыл|1872}}—{{Јыл|1965}}) деп физиологтыҥ болушчызы болгон.<ref>Гистолог Джузеппе Леви дезе Ританыҥ адазы, энези — Наталия Гинзбург.</ref> Је, удабай, Муссолининиҥ башкарузыныҥ Јасагы аайынча (еврей укту улуска билим ле ӧскӧ дӧ иштерде туружарга јарабас) оны ижинеҥ јайлаткан.

{{Јыл|1943}} јылда Рита Леви-Монтальчининиҥ билези Флоренция јаар јӱре берген. Туринге ойто јӱк ле јуу божогон кийнинде јангандар.

{{Јыл|1946}} јылдаҥ ала ол Сент-Луисте Вашингтонныҥ университединде иштеген. {{Јыл|1951}} јылдаҥ ала ол ондо зоологияныҥ ассоциированный профессоры, {{Јыл|1958}} јылдаҥ ала профессор.

{{Јыл|1974}} јылда Рита Леви — ЕМВО-ныҥ турчызы. Америкада кеендиктиҥ ле билимниҥ академиязыныҥ турчызы, онойдо ок США-да НАН-ныҥ турчызы ({{Јыл|1968}}), ондо ок Рита Леви тӱӱкиде 10-чы ӱй кижи-турчы болгон.

{{Јыл|1974}} јылда ол, атеист те болзо, билимниҥ Папский академиязыныҥ баштапкы ӱй кижи-турчызы болгон.
{{Јыл|1989}} јылда билимниҥ Француз академиязыныҥ иностранный турчызы.

{{Јыл|1995}} јылда «Лондондо каанныҥ биригӱзиниҥ» турчызы.

Итальян Республиканыҥ Сенадыныҥ эҥ узак иштеген турчызы, солцентристтердиҥ коалициязын јӧмӧгӧн.
{{Јыл|1992}} јылда «Кижиликти ајарынзын деп»<ref>{{Cite web|url=http://www-formal.stanford.edu/jmc/progress/ucs-statement.txt|title=World Scientists' Warning To Humanity|author=|website=|date=1992-11-18|publisher=stanford.edu|lang=en|accessdate=2019-06-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/19981206115114/http://www-formal.stanford.edu/jmc/progress/ucs-statement.txt|archivedate=1998-12-06|deadlink=yes}}</ref>. (« Предупреждение человечеству») кол салган.
Ританыҥ аказы — Джино (Луиджи) Леви-Монтальчини ({{Јыл|1902}}—{{Јыл|1974}}), јарлу архитектор;
эјези, ийгистиҥ келтейи — Паола Леви-Монтальчини ({{Јыл|1909}}—{{Јыл|2000}}), јурукчы;
экинчи эјези — Нина (Анна) Леви-Монтальчини, ол керегинде Рита Леви автобиографиялык бичик чыгарган;
бӧлӧзи — Еуджения Сачердотс де Лустиг ({{Јыл|1910}}—{{Јыл|2011}}) аргентинаныҥ билимчи-эмчизи, Рита Леви-Монтальчини бӧлӧзиле кожо эмчилик-школдо ӱренеле, Туринниҥ университединде гистолог Джузеппе Левиниҥ шиҥжӱ-ӧмӧлигинде иштеген, олорло кожо Сальваторе Лурия ла Ренато Дульбеко<ref>{{Cite web |url=http://5eshs.hpdst.gr/abstracts/362 |title=The cousin ignored |lang=en|accessdate=2012-12-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160310095932/http://5eshs.hpdst.gr/abstracts/362 |archivedate=2016-03-10 |deadlink=yes }}</ref><ref>[http://www.gravita-zero.org/2011/12/piera-levi-montalcini-un-ricordo-sulla.html Интервью с Пьерой Леви-Монтальчини]</ref> болгондор).

== Кайралдары ==
* {{Јыл|1963}} — Max Wein stein Award, United Cerebral Palsy Association;
* {{Јыл|1969}} ― Фельтринеллиниҥ сыйы;
* {{Јыл|1974}} — William Thomson Wakeman Award, National Paraplegia Foundation;
* {{Јыл|1981}} — Розентилдиҥ сыйы;
* {{Јыл|1983}} — Луиза Гросс Хорвицтиҥ сыйы, Колумбияныҥ университеди;
* {{Јыл|1985}} — Ралф Жерардыҥ сыйы
* {{Јыл|1986}} — Альберт Ласкердиҥ фундаментал эмчилик шиҥжӱлер учун сыйы;
* {{Јыл|1986}} јылдыҥ јаан изӱ айдыҥ 7-чи кӱни — «Итальян Республикага экелген једимдери учун» деп орденниҥ командоры;
* {{Јыл|1986}} јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 31-чи кӱни — «Кеендик ле ӱредӱликте једимдер учун» деп алтан медаль;
* {{Јыл|1987}} — США-ныҥ национал билимдик медали;
* {{Јыл|1987}} јылдыҥ чаган айыныҥ 8-чи кӱни — «Итальян Республикага экелген једимдери учун» деп орденниҥ Јаан крести;
* {{Јыл|1990}} — Ӱстӱги Советтиҥ билим шиҥжӱлер учун алтын медали;
* {{Јыл|2001}} јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 6-чы кӱни — Кеендик ле билимде једимдери учун алтын медаль;
* {{Јыл|2009}} — Leonardo da Vinci Award, European Academi of Sciences (баштапкы алган кижи);
* {{Јыл|2009}} — «Кӱндӱлӱ легионныҥ Улу офицери» (Франция).

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==
<gallery perrow=3 widths="220px" heights="190px">
Rita Levi Montalcini Salsomaggiore Terme.jpg| Рита Леви-Монтальчини, Сальсомаджоре Терме
Napolitano Montalcini Scalfaro Ciampi Rubbia Ciachanoviev.jpg| Монтальчини, Скальфаро Чампи, Руббия Чахановьев
</gallery>

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
{{Тыш тайантылар}}

[[Категория:Ӱй улус Нобельдиҥ сыйыныҥ лауреаттары]]
[[Категория:Италияныҥ билимчилери]]
[[Категория:Нобельдиҥ физиология ла эмчиликте сыйы]]