# Оҥдой аймак
| Россияныҥ јурт јеезези          |                               |
| Оҥдой аймак                     |                               |
|                                 |                               |
| 50°44′38″ с. ш. 86°07′05″ в. д. |                               |
| Эл-тергее:                      | Россия                        |
| Федерацияныҥ тергеези:          | Алтай Республика              |
| Муниципал тӧзӧлмӧзи:            | Оҥдой аймак                   |
| Кирет:                          | 10 јурт јеезе                 |
| Тӧс јурт:                       | Оҥдой                         |
| Тӱӱкизи ле географиязы          |                               |
| Бийиги:                         | 860м                          |
| Климады:                        | орто континентал              |
| Ойдиҥ поязы:                    | UTC+7:00 (MSK+4)              |
| Эл-јон                          |                               |
| Эл-јонныҥ тоозы:                | 14312 кижи (2018)             |
| Ук-калыктар:                    | алтайлар, о.ӧ.укту улус       |
| Кудай јаҥы:                     | кам јаҥ, ак јаҥ, христиан јаҥ |
| Окылу тил:                      | орус, алтай                   |
| Тоолорлу идентификаторлор       |                               |
| Телефонныҥ коды:                | +7 38845                      |
| Почтаныҥ индекси:               | 6494ХХ                        |
| ОКАТО-ныҥ коды:                 |                               |
| ОКТМО-ныҥ коды:                 | 84620420                      |
| Оҥдой аймак                     |                               |

Оҥдой аймак (орустап Онгудайский район) Россияда Алтай Республиканыҥ муниципал тӧзӧлмӧзи. 
Администрациялык тӧс јери — Оҥдой јурт.

## Физико-географиялык  темдектери

### Географиязы
Оҥдой аймак Туулу Алтайдыҥ ортозында јадат. Текши јериниҥ кеми 11 744 км². Тӱштӱк-кӱнчыгыш јанынаҥ Кош-Агаш аймактыҥ јерлери, тӱштӱк-кӱнбадыш келтейинде Кӧксуу-Оозы аймак ла Кан-Оозы аймактыҥ гран-кыйулары. Тундӱк-кӱнбадыш јанында Шабалин аймактыҥ јерлери болзо, тӱндӱктей Чамал аймактыҥ јерлери. Тӱндӱк-кӱнчыгыш келтейинде Улаган аймактыҥ јерлери. 140 кӧл, јаан дегени Кеҥиниҥ кӧли. Кадын, Урсул, Чуй суулар аймактыҥ јериле агат. Аймактыҥ јеринде 140 кӧл бар, јаан ла дегени Кеҥиниҥ кӧли.

### Гидрографиязы
| Оҥдой аймактыҥ суулары |                               |              |            |
| №                      | алтайлап                      | орустап      | узуны (км) |
| 1                      | Урсул (Кадынныҥ кош суузы)    | Урсул        | 119        |
| 2                      | Короты (суу)                  | Курота       | 50         |
| 3                      | Кеҥи (суу)                    | Теньга       | 20         |
| 4                      | Тоотой (суу)                  | Табатой      | 32         |
| 5                      | Јоло (Урсулдыҥ кош суузы)     | Ело          | 45         |
| 6                      | Кайырлык (Урсулдыҥ кош суузы) | Каярлык      | 30         |
| 7                      | Каракол (суу)                 | Каракол      | 30         |
| 8                      | Ӧлоти (суу)                   | Улита        | 20         |
| 9                      | Кичӱ-Ӱлегем (суу)             | М. Ильгумень | 30         |
| 10                     | Jаан-Ӱлегем (суу)             | Б. Ильгумень | 53         |
| 11                     | Jаан-Jаламан (суу)            | Б.Яломан     | 45         |
| 12                     | Jаламан (суу)                 | Яломан       | 35         |
| 13                     | Кичу Jаламан (суу)            | М.Яломан     | 30         |
| 14                     | Ийин (суу)                    | Иня          | 40         |
| 15                     | Јайлугуш (суу)                | Айлагуш      | 56         |
| 16                     | Кадрин (суу)                  | Кадрин       | 95         |
| 17                     |                               | Челантай     | 30         |
| 18                     |                               | Тейозен      | 20         |
| 19                     |                               | Урусук       | 85         |
| 20                     | Јаан Сымылты (суу)            | Б.Сумульта   | 76         |
| 21                     | Кичӱ Сымылты (суу)            | М.Сумульта   | 56         |
| 22                     | Кадын                         | Катунь       | 688        |


### Климады
Оҥдой аймактыҥ климады орто-континентал. Кейдиҥ ортојылдык температуразы -4,2 °С, эҥ ле изӱ кӱнниҥ температуразы јыл ичинде +36 °С, јыл ичинде эҥ ле соок температура -54 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0°С, баштапкы ла калганчы соок кӱндер — 02.06/30.08, соок јок кӱндердиҥ тоозы — 87, чык-јуттыҥ ортојылдык кеми —  343 мм. Салкынныҥ ортојылдык кеми — 2,8, Тыҥ салкын (тӱргени 15 м/с кӧп) болгон кӱндер — 9,9.

### Аҥ-куштары
Аймакта аҥдык јерлер кӧп. Туулу Алтайдыҥ тал ортозында јаткан јерлер канча сын-тайгаларла курчаткан Тӧгӧриктиҥ, Кулады-Бажы Ӱч-Эҥмек, Ӱлегемниҥ, Ийнегенниҥ, Кадринниҥ, Сымылтыныҥ тайгаларында марал, элик, тооргы., какай, айу, айу, бӧрӱ бар.

### Јери ле јолдоры
Аймактыҥ текши јери 11 744 км², Аймактыҥ јериле Чуйдыҥ трагы ӧдӧт, идентификационный темдеги Р–256. Чуйдыҥ трагынаҥ Нефтебазада оҥ јаны јаар тӱштӱк-кӱнбадыштӧн Туйакты — Јоло — Кан-Оозы — Кӧксу-Оозы деп регионал учурлу кӧӧлик јол айрылып барат. Чуйдыҥ трагында эки јаан боочы бар: Себи-Бажыныҥ боочызы (1717 м), Чике-Таманныҥ боочызы (.).

## Экологиязы
Алтайда экологияныҥ регионал институды( орустап Алтайский региональный институт экологии) туристтерге ӱч «экологиялык орык јолдор» ачарын белетеген (1.02.21). Ол тоодо Кӧксу-Оозы аймакта — Кадын-Бажында , Оҥдой аймакта — Ийнегенде, Улаган аймакта — Шаблада (орустап «Катунский», «Инегеньский, «Шавлинский»») болор. Бу проекттерди «Ӱч-Эҥмекте» ле «Шабланыҥ биологиялык корулу јеринде» јазагандар

## Тӱӱкизи
Оҥдой аймак 1924 јылда тӧзӧлгӧн. Аймакка орус улус 19 чактыҥ ортозында келип баштаган, оноҥ ло бери јурт јеезе тыҥыда ӧскӧн. Киприянов деп орус капитан саду ӧткӱрер тура эткен, Хабаров деп кресттӱ алтай кижи мӱргӱйтен тура туткан, Капитан Кокорин дезе миссионерлерге тура јазаган. 1861 јылда јуртта церковно-приходской школ ачылган, Улалу, Шабалин ле оноҥ до ӧскӧ јурттардаҥ кресттӱ алтайлар школго ӱренерге јуулыжып баштаган. 80 јылдарда орус кӧчкӱндердиҥ тоозы кезем кӧптӧгӧн. 20-чи чактыҥ бажында Оҥдойдо 126 биле, 800 кире кижиниҥ ӱчинчи бӧлӱги орустар болгон.

## Эл-јон
| Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы |
| 1897            | 1916            | 1920            | 1926            | 1933            | 1939            | 1959            | 1970            | 1979            | 1989            | 2002            | 2003            | 2004            | 2005            | 2006            |
| --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- |
| 5135            | ↗6505           | ↗8038           | ↗10 901         | ↗11 839         | ↗16 056         | ↘13 815         | ↗15 340         | ↘15 053         | ↗16 308         | ↘15 642         | ↗15 710         | ↗15 776         | ↘15 700         | ↘15 500         |
| 2007            | 2008            | 2009            | 2010            | 2011            | 2012            | 2013            | 2014            | 2015            | 2016            | 2017            | 2018            | 2019            | 2020            | 2021            |
| →15 500         | ↘15 415         | ↘15 352         | ↘15 046         | ↘14 678         | →14 678         | ↘14 513         | ↘14 505         | ↘14 442         | ↘14 339         | ↘14 328         | ↘14 312         | ↘14 234         | ↘14 142         | ↘14 131         |

Эл-јонныҥ тоозы Россияныҥ экономӧзӱм министерствозыныҥ јетиргениле 
(орустап Минэкономразвития России) мындый болор:
- 2024 јылда — 13,74 муҥ. кижи.
- 2035 јылда — 12,58 муҥ. кижи.


## Ук-калыктары
Аймакта алтай, орус ла оноҥ до ӧскӧ укту улус јуртайт.

## Муниципал јерлӱ тӧзӧлмӧлӧр
В районе 30 населённых пунктов в составе 10 сельских поселений.

### Јурт јеезелер
| №  | Јурт јеезези                 | Администрациялык тӧс јер | Кирет | Эл-јонныҥ тоозы | Текши јери, км² |
| -- | ---------------------------- | ------------------------ | ----- | --------------- | --------------- |
| 1  | Јолоныҥ јурт јеезези         | Јоло јурт                | 3     | 1188 кижи       | 997             |
| 2  | Ийинниҥ јурт јеезези         | Ийин јурт                | 7     | 1594 кижи       | 2993            |
| 3  | Караголдыҥ јурт јеезези      | Карагол јурт             | 3     | 969 кижи        | 352             |
| 4  | Куладыныҥ јурт јеезези       | Кулады јурт              | 2     | 731 кижи        | 520             |
| 5  | Кӱпчегенниҥ јурт јеезези     | Кӱпчеген јурт            | 2     | 779 кижи        | 3466            |
| 6  | Алтыгы Талдуныҥ јурт јеезези | Алтыгы Талду јурт        | 1     | 514 кижи        | 297             |
| 7  | Оҥдойдыҥ јурт јеезези        | Оҥдой јурт               | 1     | 5721 кижи       | 135             |
| 8  | Кеҥиниҥ јурт јеезези         | Кеҥи јурт                | 7     | 1635 кижи       | 815             |
| 9  | Ӱлегемниҥ јурт јеезези       | Ӱлегем јурт              | 2     | 516 кижи        | 613             |
| 10 | Шашыкманныҥ јурт јеезези     | Шашыкман јурт            | 2     | 665 кижи        | 1508            |


### Јурт јеезеге кирет
| №  | Јурт алтайлап | Јурт орустап   | Эл-јонныҥ тоозы | Јурт јеезези                 |
| -- | ------------- | -------------- | --------------- | ---------------------------- |
| 1  | Ак-Боом       | Акбом          | 19              | Ийинниҥ јурт јеезези         |
| 2  | Алтыгы Талду  | Нижняя Талда   | 509             | Алтыгы Талдуныҥ јурт јеезези |
| 3  | Бархатово     | Бархатово      | 9               | Кеҥиниҥ урт јеезези          |
| 4  | Бичиктӱ-Боом  | Бичикту-Боом   | 241             | Караголдыҥ урт јеезези       |
| 5  | Боочы         | Боочи          | 262             | Куладыныҥ урт јеезези        |
| 6  | Буландык      | Озёрное        | 261             | Кеҥиниҥ урт јеезези          |
| 7  | Јаан Јаламан  | Большой Яломан | 232             | Кӱпчегенниҥ урт јеезези      |
| 8  | Јодро         | Иодро          | 268             | Ийинниҥ урт јеезези          |
| 9  | Јоло          | Ело            | 800             | Јолоныҥ урт јеезези          |
| 10 | Ийин          | Иня            | 730             | Ийинниҥ урт јеезези          |
| 11 | Ийнеген       | Инегень        | 176             | Ийинниҥ урт јеезези          |
| 12 | Кайырлык      | Каярлык        | 195             | Јолоныҥ урт јеезези          |
| 13 | Кайыҥчы       | Каянча         | 0               | Шашыкманныҥ јурт јеезези     |
| 14 | Карагол       | Каракол        | 411             | Караголдыҥ јурт јеезези      |
| 15 | Кеҥи          | Теньга         | 611             | Кеҥиниҥ јурт јеезези         |
| 16 | Кичӱ Ийин     | Малая Иня      | 181             | Ийинниҥ јурт јеезези         |
| 17 | Кыҥыраар      | Малый Яломан   | 219             | Ийинниҥ јурт јеезези         |
| 18 | Кор-Кобы      | Кара Кобы)     | 244             | Јолоныҥ јурт јеезези         |
| 19 | Короты        | Курота         | 346             | Караголдыҥ јурт јеезези      |
| 20 | Кулады        | Кулада         | 467             | Куладыныҥ јурт јеезези       |
| 21 | Кӱпчеген      | Купчегень      | 551             | Кӱпчегенниҥ јурт јеезези     |
| 22 | Нефтебаза     | Нефтебаза      | 62              | Кеҥиниҥ јурт јеезези         |
| 23 | Ӧлӧти         | Улита          | 266             | Ӱлегемниҥ јурт јеезези       |
| 24 | Оҥдой         | Онгудай        | 5586            | Оҥдойдыҥ јурт јеезези        |
| 25 | Талду         | Талда          | 98              | Кеҥиниҥ јурт јеезези         |
| 26 | Туйакты       | Туекта         | 329             | Кеҥиниҥ јурт јеезези         |
| 27 | Ӱлегем        | Хабаровка      | 274             | Ӱлегемниҥ јурт јеезези       |
| 28 | Чуй-Оозы      | Чуйозы         | 0               | Ийинниҥ јурт јеезези         |
| 29 | Шашыкман      | Шашикман       | 691             | Шашыкманныҥ јурт јеезези     |
| 30 | Шибее         | Шиба           | 301             | Кеҥиниҥ јурт јеезези         |


## Инфраструктуразы
- Аймактыҥ администрациязы — 1;
- Орто ӱредӱлӱ школ — 10;
- Толо эмес текши ӱредӱлӱ школ — 4;
- Баштамы школ — 9;
- Балдардыҥ туразы — 18;
- Интернат – 4;
- Доп.обр – 2;
- Аймактыҥ библиотеказы — 1;
- Аймактыҥ эмчилиги — 1;
- Јурттар сайын эмчиликтер — 25;
- Почта — 8;
- Магазин — 32;
- Ашкана — 7;
- Конор тура — 6;
- Кӧӧликтер јепсеер јер — 2;
- АЗС — 8;
- Турбазалар — 10.


## Экономиказы
Мал азыраары (орустап  животноводство): јылкы мал, уйлар, кой ло эчки, аҥ. Эткомбинаттар: аҥныҥ. јылкыныҥ, уйдыҥ эдинеҥ аш-курсак јазаары, сад ӧскӱрери.
Агашла иштер: стройкага пиломатериалдар. Эмдиги ӧйдӧ аймактыҥ Кеҥи јуртында мӱӱстӱ аҥныҥ ла уйлардыҥ угын јарандырар СПК иштейт, «ак башту јеерен казак» уйлардыҥ угын јарандырып таркадат. Совет ӧйдӧ бу ээлем совхоз болгон, койдордыҥ угын јарандырар иш ӧткӱрип, 1959 јылда чыҥдый эт ле тӱк алатан «Горно-Алтайская» деп укту койлор ӧскӱреле таркаткан.

## Ӱредӱлик
Школдо "тӧрӧл тил" 2020-2021 ӱредӱлӱ јылда 5-11 класстарда.
- Оҥдойдыҥ орто ӱредӱлӱ школы.


## Мӱргӱӱр јер
- Оҥдойдо христиан серикпе;
- Себиниҥ боочызында тагыл;
- Чике-Таман боочы, байлу јер;
- Јурттар сайын тагылдар (Кулады, Боочы, Јоло, Кайырлык, Кеҥи, Шибее).


## Кереестер

### Тӱӱкилик
- Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачыларына учурлаган кереес — 14;
- Ийинниҥ кӱри (Цаплинниҥ кӱри).


### Археологиялык
Аймактыҥ јеринде сӱреен кӧп археологиялык кереестер бар. Јоло, Каратӧҥӧш, Кеҥи, Толгойок, Арыкӧл, Короты деген јерлердиҥ јанында афанасьевский ӧйдиҥ мӧҥкӱсалгыштары ла јебрен јурттар (поселения) табылып, шиҥделген.
Тегерик таш чедендер, тӧрттолукту сӧӧксалгыштар, тудунар кабынар немелер, тойбалкаштаҥ эткен (тӱби сӱӱри,тегерик тӱптӱ, јалбак тӱптӱ), јарангуштар.
«Каракольская культура» ӧйинде туштап турган мӧҥкӱсалгыштар тӧрт толукту болор, таш кайырчактар, ташта кайкамчылу эп-аргала јуралган јӱзӱн-јӱӱр јуруктар. Мындый археологиялык кереестер Карагол,Буландык, Бичиктӱ-Боом јурттарды одоштой бар, онойдо ок Шабалин аймактыҥ Беш-Ӧзӧк јуртыныҥ јанында бар
- Аймактыҥ јеринде скиф ӧйиниҥ кӧп корумдар ла таш бичиктер бар. Јолоныҥ јурт јеезезиниҥ јеринде, «Кара-Боом» деп скиф ӧйдиҥ стоянказы бар[28];
- Кыҥыраар јурттаҥ 12 км ыраакта куй таш (Малояломанская пещера), ӧйи — 38,5 муҥ јыл кайра болгон[29];
- Каракол-Оозы (стоянка) ӧйи — орто палейстоценниҥ јарымы (282—133 муҥ јыл кайра);
- «Кара-Боомныҥ» вариантты — ӱстӱги плейстоценниҥ баштапкы јарымы (120-50 муҥ јыл кайра) болзо, «Карагол-Оозыныҥ» варианты — ӱстӱги палеолит (50-40 муҥ јыл кайра)[30];
- Башадардыҥ кургандары. «Калбак-ташта» 7 муҥнаҥ артык ташта јуруктар.


### Ар-бӱткендик
- «Ӱч-Эҥмек» — ар-бӱткенниҥ аҥылу коруда турган јери;
- Ӱстӱги ле Алтыгы Туйук кӧлдӧр[31][32];
- Ак-Боом. Бу кыр известняктаҥ турат, бир канча куйларлу, ол тоодо Большая Белобомская пещера;
- Кӱр-Кечӱ ӧзӧк.


## Јарлу улузы
- Адаров А.О. (15.07.1932—09.06.2005) — ӱлгерчи,бичиичи; А.М. Горькийдиҥ адыла адалган литературный институт (1957). Россия Федерацияныҥ кӱндӱлӱ ишчизи[33].
- Бедюров Ј. Т. (1907—1961) — ӱлгерчи, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы[34];
- Бедюров Б.Я. (20.03.1947) — ӱлгерчи, бичиичи, публицист[35];
- Енчинов Н.И. Толуш (1908—1965) — политик, ӱредӱчи[36];
- Енчинов Ч.И. (1914—1987) — бичиичи, ӱлгерчи[37];
- Ередеев А.Ј. (1937—2008) — ӱлгерчи, бичиичи[38];
- Каташ С.С. (1925—2003) — билимчи, филология билимниҥ докторы, профессор[39];
- Кыдыев Ю.М. Јоргой (1933—19..) — ӱредӱчи, Ӱлгерчи, бичиичи[40];
- Кулјын А. (1865—1930) — политик, аргачы-укту мал ӧскӱреечи, меценат, кӧгӧл маймандардыҥ јайзаҥы[41];
- Кӧзӧрӧков А.М. (1978—20..) – кайчы, јарлык, кӱӱчӱмдеечи, Г.И.Чорос-Гуркинниҥ сыйыныҥ лауреады [42];
- Марков Ш. (1889—1978) — кайчы, чӧрчӧкчи ле соојынчы, јарлык, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы [43];
- Малчиев К.Ф. – артист-бијечи,хореограф-ӱредӱчи[44];
- Палкин Э.М. (1934—1991) — ӱлгерчи, бичиичи[45];
- Пекпеев, Сергей Тимурович (04.09.1956 — 2012) – политик, финансист, дипломат[46];
- Саруева А.Ф. (1914—1980) — ӱлгерчи[47];
- Суркашев Б.К. (16.11.1939—2010) — ӱлгерчи, врач[48];
- Тыбыкова А.Т. (1935—2020) — билимчи, филология билимниҥ докторы, профессор[49];
- Укачин Б.У (1936—2003) — бичиичи, ӱлгерчи[50];
- Чачияков Т.А. (15.07.1923—04.1998) — кайчы, чӧрчӧкчи ле соојыҥчы[51];
- Шатинов Ш.П.  (05.09.1938—11.11.2009) — ӱлгерчи, бичиичи, критик[52];
- Этенов С.К. (1926-19..) — алтай кӱӱ чӱмдеечи, кожоҥчы, албаты ойноткыларла јаан јайалталу инструменталист, алтай кожоҥдордыҥ авторы[53];
- Ялбакова Е.Ч. (Карагыс Ялбакова) (09.07.1946) — алтай артист, кожоҥчы  РСФСР-дыҥ нерелӱ артисти. Алтай Республиканыҥ Кӱндӱлӱ кижизи (2016)[54].


## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи
- Калбак-Таш, Јурукта тындулар
- Байлу Калбак-Таш
- Алтарь Калбак-Таш
- Калбак-Ташта јурамалдар
- Калбак-Таш, Абра
- Оҥдой аймак, Чуйдыҥ трагы
- Ӱстӱги Туйук кӧл
- Ӱстӱги Туйук кӧлдиҥ алдында ӧзӧк. Туйук сууныҥ бажы


Оҥдой аймак
{|align="right" class="wikitable"
| COLSPAN="2" ALIGN="center" | Россияныҥ јурт јеезези
|-
| COLSPAN="2" ALIGN="center" | '''Оҥдой аймак'''<br>[[Файл:Ursul valley in Altay Rep Ongudaisky distr.JPG|300px|right|Онгудай]]
|-
| COLSPAN="2" ALIGN="center" | 
[[Файл:Flag of Ongudaysky District.svg|150px|]] [[Файл:Coat of Arms of Ongudaysky District.svg|100px|]]
|-
| COLSPAN="2" ALIGN="center" | 50°44′38″ с. ш. 86°07′05″ в. д.
|-
| Эл-тергее: || [[Россия]]
|-
| Федерацияныҥ тергеези: || [[Алтай Республика]]
|-
| Муниципал тӧзӧлмӧзи: || [[Оҥдой аймак]]
|-
| Кирет: || 10 јурт јеезе 
|-
| Тӧс јурт: || [[Оҥдой]]
|-
| COLSPAN="2" ALIGN="center" | '''Тӱӱкизи ле географиязы'''
|-
| Бийиги: || 860м
|-
| Климады: || орто континентал
|-
| Ойдиҥ поязы: || UTC+7:00 (MSK+4)
|-
| COLSPAN="2" ALIGN="center" | '''Эл-јон'''
|-
| Эл-јонныҥ тоозы: || 14312 кижи (2018)
|-
| Ук-калыктар: || алтайлар, <br>о.ӧ.укту улус
|-
| Кудай јаҥы: || кам јаҥ, ак јаҥ, <br>христиан  јаҥ
|-
| Окылу тил: || орус, алтай
|-
| COLSPAN="2" ALIGN="center" | '''Тоолорлу идентификаторлор'''
|-
| Телефонныҥ коды:  || +7 38845
|-
| Почтаныҥ индекси:  || 6494ХХ
|-
| ОКАТО-ныҥ коды:  || 
|-
| ОКТМО-ныҥ коды:  || 84620420
|-
| COLSPAN="2" ALIGN="center" | <div style="position: relative; width: 300px;">
<br>[[Файл:Location Ongudaysky District Altai Republic.svg|300px|Оҥдой аймак]]
|}

'''Оҥдой аймак''' ({{Lang-ru|Онгудайский район}}) [[Россия |Россияда]] [[Алтай Республика]]ныҥ муниципал тӧзӧлмӧзи. 

Администрациялык тӧс јери — [[Оҥдой]] јурт.

==Физико-географиялык  темдектери ==
=== Географиязы ===
Оҥдой аймак [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] ортозында јадат. Текши јериниҥ кеми 11 744 км². Тӱштӱк-кӱнчыгыш јанынаҥ [[Кош-Агаш аймак|Кош-Агаш аймактыҥ]] јерлери, тӱштӱк-кӱнбадыш келтейинде [[Кӧксу-Оозы аймак|Кӧксуу-Оозы аймак]] ла [[Кан-Оозы аймак|Кан-Оозы аймактыҥ]] гран-кыйулары. Тундӱк-кӱнбадыш јанында Шабалин аймактыҥ јерлери болзо, тӱндӱктей [[Чамал аймак|Чамал аймактыҥ]] јерлери. Тӱндӱк-кӱнчыгыш келтейинде [[Улаган аймак|Улаган аймактыҥ]] јерлери. 140 кӧл, јаан дегени Кеҥиниҥ кӧли. [[Кадын]], [[Урсул (Кадынныҥ кош суузы)|Урсул]], [[Чуй (Кадынныҥ кош суузы)|Чуй суулар]] аймактыҥ јериле агат<ref name="Алтай Республика, география">[https://altai-republic.ru/about-the-region/geographical-position/Республика Алтай,географиязы]</ref>. Аймактыҥ јеринде 140 кӧл бар, јаан ла дегени [[Кеҥиниҥ кӧли]].

=== Гидрографиязы ===
{| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed"
| COLSPAN="4" ALIGN="center" | '''Оҥдой аймактыҥ суулары'''
|-
!№  
!алтайлап
!орустап 
!узуны (км)
|-
|1 
|[[Урсул (Кадынныҥ кош суузы)]]
|Урсул 
|align=center|119 
|-
| 2
|[[Короты (суу)]] 
|Курота 
|align=center|50 
|-
| 3
|[[Кеҥи (суу)]]
| Теньга 
|align=center|20
|-
| 4 
| [[Тоотой (суу)]]
|Табатой 
|align=center|32
|-
| 5 
| [[Јоло (Урсулдыҥ кош суузы)]]
|Ело 
|align=center|45
|-
|6 
|[[Кайырлык (Урсулдыҥ кош суузы)]]
|Каярлык 
|align=center| 30 
|-
|7 
| [[Каракол (суу)]]
|Каракол 
|align=center| 30 
|-
| 8
|[[Ӧлоти (суу)]]  
|Улита 
|align=center|20 
|-
| 9
|[[Кичӱ-Ӱлегем (суу)]]
|М. Ильгумень 
|align=center|30
|-
| 10 
|[[Jаан-Ӱлегем (суу)]] 
|Б. Ильгумень
|align=center|53
|-
| 11 
|[[Jаан-Jаламан (суу)]]
|Б.Яломан 
|align=center|45
|-
|12 
|[[Jаламан (суу)]]
|Яломан 
|align=center| 35 
|-
| 13
|[[Кичу Jаламан (суу)]] 
|М.Яломан 
|align=center|30 
|-
| 14
| [[Ийин (суу)]]
|Иня 
|align=center|40
|-
| 15 
| [[Јайлугуш (суу)]]
|Айлагуш 
|align=center|56
|-
| 16 
|[[Кадрин (суу)]] 
|Кадрин 
|align=center|95
|-
|17 
|
|Челантай 
|align=center| 30
|-
|18 
|
|Тейозен 
|align=center| 20 
|-
| 19
| 
|Урусук 
|align=center|85 
|-
| 20
| [[Јаан Сымылты (суу)]]
|Б.Сумульта 
|align=center|76
|-
| 21 
| [[Кичӱ Сымылты (суу)]]
|М.Сумульта 
|align=center|56
|-
| 22 
|[[Кадын]] 
|Катунь 
|align=center|688
|}

=== Климады ===
Оҥдой аймактыҥ климады орто-континентал. Кейдиҥ ортојылдык температуразы -4,2 °С, эҥ ле изӱ кӱнниҥ температуразы јыл ичинде +36 °С, јыл ичинде эҥ ле соок температура -54 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0°С, баштапкы ла калганчы соок кӱндер — 02.06/30.08, соок јок кӱндердиҥ тоозы — 87, чык-јуттыҥ ортојылдык кеми —  343 мм. Салкынныҥ ортојылдык кеми — 2,8, Тыҥ салкын (тӱргени 15 м/с кӧп) болгон кӱндер — 9,9.

===  Аҥ-куштары ===
Аймакта аҥдык јерлер кӧп. [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] тал ортозында јаткан јерлер канча сын-тайгаларла курчаткан Тӧгӧриктиҥ, Кулады-Бажы Ӱч-Эҥмек, Ӱлегемниҥ, Ийнегенниҥ, Кадринниҥ, Сымылтыныҥ тайгаларында марал, элик, тооргы<ref name="Кр книга животные РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6252/read.php  ''Красная книга Республики Алтай: животные''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. – 3-е изд., перераб. и доп. – Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. –  368 с. –  ISBN 978-5-93809-086-6. – Текст: электронный</ref>., какай, айу, айу, бӧрӱ бар.

=== Ӧзумдери ===

===  Јери ле јолдоры ===
Аймактыҥ текши јери 11 744 км²<ref>[http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst84/DBInet.cgi?pl=8006001 Республика Алтай. Общая площадь земель муниципального образования]</ref>, Аймактыҥ јериле Чуйдыҥ трагы ӧдӧт, идентификационный темдеги Р–256. [[Чуйдыҥ трагы|Чуйдыҥ трагынаҥ]] [[Нефтебаза|Нефтебазада]] оҥ јаны јаар тӱштӱк-кӱнбадыштӧн [[Туйакты]] — [[Јоло]] — [[Кан-Оозы]] — [[Кӧксу-Оозы]] деп регионал учурлу кӧӧлик јол айрылып барат. [[Чуйдыҥ трагы|Чуйдыҥ трагында]] эки јаан боочы бар: Себи-Бажыныҥ боочызы (1717 м), Чике-Таманныҥ боочызы (.).

== Экологиязы ==
Алтайда экологияныҥ регионал институды( {{lang-ru|Алтайский региональный институт экологии}}) туристтерге ӱч «экологиялык орык јолдор» ачарын белетеген (1.02.21). Ол тоодо [[Кӧксу-Оозы]] аймакта — Кадын-Бажында , [[Оҥдой]] аймакта — [[Ийнеген|Ийнегенде]], [[Улаган аймак|Улаган аймакта]] — Шаблада ({{lang-ru|«Катунский», «Инегеньский, «Шавлинский»»}}) болор. Бу проекттерди «Ӱч-Эҥмекте» ле «Шабланыҥ биологиялык корулу јеринде» јазагандар<ref name="Ар, прессцентр">[https://altai-republic.ru/press-centre/RA-bylo-stalo/Алтай Республиканыҥ солундары, 12.02.21]
</ref>

== Тӱӱкизи ==
Оҥдой аймак 1924 јылда тӧзӧлгӧн. Аймакка орус улус 19 чактыҥ ортозында келип баштаган, оноҥ ло бери јурт јеезе тыҥыда ӧскӧн. Киприянов деп орус капитан саду ӧткӱрер тура эткен, Хабаров деп кресттӱ алтай кижи мӱргӱйтен тура туткан, Капитан Кокорин дезе миссионерлерге тура јазаган. 1861 јылда јуртта церковно-приходской школ ачылган, [[Улалу]], [[Шабалин]] ле оноҥ до ӧскӧ јурттардаҥ кресттӱ алтайлар школго ӱренерге јуулыжып баштаган. 80 јылдарда орус кӧчкӱндердиҥ тоозы кезем кӧптӧгӧн. 20-чи чактыҥ бажында [[Оҥдой|Оҥдойдо]] 126 биле, 800 кире кижиниҥ ӱчинчи бӧлӱги орустар болгон.

== Эл-јон ==
{{ Эл-јонныҥ тоозы | Онгудайский район |  Столбцов=15}}

{{ Эл-јонныҥ тоозы | Онгудайский район | график}}

Эл-јонныҥ тоозы Россияныҥ экономӧзӱм министерствозыныҥ јетиргениле 
({{lang-ru|}}[[Министерство экономического развития Российской Федерации|Минэкономразвития России]])<ref>[https://www.spsss.ru/assets/files/2018/v-nts_strategiya-prostranstvennogo-razvitiya.pdf Стратегия пространственного развития Российской Федерации на период до 2025 года (проект)]</ref> мындый болор:
* [[2024 јыл|2024]] јылда — 13,74 муҥ. кижи.
* [[2035 јыл|2035]] јылда — 12,58 муҥ. кижи.

==Ук-калыктары==
Аймакта алтай, орус ла оноҥ до ӧскӧ укту улус јуртайт.

== Муниципал јерлӱ тӧзӧлмӧлӧр ==
В районе 30 населённых пунктов в составе 10 сельских поселений<ref>[http://altai-republic.ru/docs/ustav_ongudai.pdf Устав муниципального образования «Онгудайский район»]</ref>.

=== Јурт јеезелер ===
{| class="wikitable sortable"
|-
! № !! Јурт јеезези !! Администрациялык тӧс јер !! Кирет !! Эл-јонныҥ тоозы !! Текши јери, км²
|-
| 1 || [[Јолоныҥ јурт јеезези]] || [[Јоло]] јурт || 3 || 1188 кижи<ref name="перепись">[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2018/bul_dr/mun_obr2018.rar Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2018 года]</ref> || 997<ref name="84_8006001">[https://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst84/DBInet.cgi?pl=8006001 Федеральная служба государственной статистики (площадь земель Республики Алтай]</ref> 
|-
| 2 || [[Ийинниҥ јурт јеезези]] || [[Ийин]] јурт || 7 || 1594 кижи<ref name="перепись"/> || 2993<ref name="84_8006001"/> 
|-
| 3 || [[Караголдыҥ јурт јеезези]] ||[[Карагол]] јурт || 3 || 969 кижи<ref name="перепись"/> || 352<ref name="84_8006001"/> 
|-
| 4 || [[Куладыныҥ јурт јеезези]] || [[Кулады]] јурт || 2 || 731 кижи<ref name="перепись"/> || 520<ref name="84_8006001"/> 
|-
| 5 || [[Кӱпчегенниҥ јурт јеезези]] || [[Кӱпчеген]] јурт || 2 || 779 кижи<ref name="перепись"/> || 3466<ref name="84_8006001"/> 
|-
| 6 || [[Алтыгы Талдуныҥ јурт јеезези]] || [[Алтыгы Талду]] јурт || 1 || 514 кижи<ref name="перепись"/> || 297<ref name="84_8006001"/>  
|-
| 7 || [[Оҥдойдыҥ јурт јеезези]] || [[Оҥдой]] јурт || 1 || 5721 кижи<ref name="перепись"/> || 135<ref name="84_8006001"/> 
|-
| 8 || [[Кеҥиниҥ јурт јеезези]] || [[Кеҥи]] јурт || 7 || 1635 кижи<ref name="перепись"/> || 815<ref name="84_8006001"/> 
|-
| 9 || [[Ӱлегемниҥ јурт јеезези]] || [[Ӱлегем]] јурт || 2 || 516 кижи<ref name="перепись"/> || 613<ref name="84_8006001"/>  
|-
| 10 || [[Шашыкманныҥ јурт јеезези]] || [[Шашыкман]] јурт || 2 || 665 кижи<ref name="перепись"/> || 1508<ref name="84_8006001"/> 
|}

=== Јурт јеезеге кирет ===
{| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" 
|-
! № !! Јурт<br> алтайлап!!Јурт<br> орустап!! Эл-јонныҥ тоозы !! Јурт јеезези
|-
| 1 || [[Ак-Боом]]|| Акбом || 19 || [[Ийинниҥ јурт јеезези]]
|-
| 2 || [[Алтыгы Талду]]||Нижняя Талда || 509 || [[Алтыгы Талдуныҥ јурт јеезези]]
|-
| 3 || [[Бархатово]]|| Бархатово || 9 || [[Кеҥиниҥ јурт јеезези|Кеҥиниҥ урт јеезези]]
|-
| 4 || [[Бичиктӱ-Боом]]||Бичикту-Боом || 241 || [[Караголдыҥ јурт јеезези|Караголдыҥ урт јеезези]]
|-
| 5 || [[Боочы]]|| Боочи || 262 || [[Куладыныҥ јурт јеезези|Куладыныҥ урт јеезези]]
|-
| 6 || [[Буландык]]|| Озёрное || 261 || [[Кеҥиниҥ јурт јеезези|Кеҥиниҥ урт јеезези]]
|-
| 7 || [[Јаан Јаламан]]||Большой Яломан || 232 || [[Кӱпчегенниҥ јурт јеезези|Кӱпчегенниҥ урт јеезези]]
|-
| 8 || [[Јодро]]|| Иодро || 268 || [[Ийинниҥ јурт јеезези|Ийинниҥ урт јеезези]]
|-
| 9 || [[Јоло]]|| Ело || 800 || [[Јолоныҥ јурт јеезези|Јолоныҥ урт јеезези]]
|-
| 10 || [[Ийин]]||Иня || 730 || [[Ийинниҥ јурт јеезези|Ийинниҥ урт јеезези]]
|-
| 11 || [[Ийнеген]]|| Инегень || 176 || [[Ийинниҥ јурт јеезези|Ийинниҥ урт јеезези]]
|-
| 12 || [[Кайырлык]]|| Каярлык || 195 || [[Јолоныҥ јурт јеезези|Јолоныҥ урт јеезези]]
|-
| 13 || [[Кайыҥчы]]|| Каянча || 0 || [[Шашыкманныҥ јурт јеезези]]
|-
| 14 || [[Карагол]]|| Каракол || 411 || [[Караголдыҥ јурт јеезези]]
|-
| 15 || [[Кеҥи]]|| Теньга || 611 || [[Кеҥиниҥ јурт јеезези]]
|-
| 16 || [[Кичӱ Ийин]]||Малая Иня || 181 || [[Ийинниҥ јурт јеезези]]
|-
| 17 || [[Кыҥыраар]]||Малый Яломан || 219 || [[Ийинниҥ јурт јеезези]]
|-
| 18 || [[Кор-Кобы]]||Кара Кобы) || 244 || [[Јолоныҥ јурт јеезези]]
|-
| 19 || [[Короты]]|| Курота || 346 || [[Караголдыҥ јурт јеезези]]
|-
| 20 || [[Кулады]]|| Кулада || 467 || [[Куладыныҥ јурт јеезези]]
|-
| 21 || [[Кӱпчеген]]|| Купчегень || 551 || [[Кӱпчегенниҥ јурт јеезези]]
|-
| 22 || [[Нефтебаза]]|| Нефтебаза || 62 || [[Кеҥиниҥ јурт јеезези]]
|-
| 23 || [[Ӧлӧти]]|| Улита || 266 || [[Ӱлегемниҥ јурт јеезези]]
|-
| 24 || [[Оҥдой]]|| Онгудай || 5586 || [[Оҥдойдыҥ јурт јеезези]]
|-
| 25 || [[Талду (Оҥдой аймак)|Талду ]]|| Талда || 98 || [[Кеҥиниҥ јурт јеезези]]
|-
| 26 || [[Туйакты]]|| Туекта || 329 || [[Кеҥиниҥ јурт јеезези]]
|-
| 27 || [[Ӱлегем]]|| Хабаровка || 274 || [[Ӱлегемниҥ јурт јеезези]]
|-
| 28 || [[Чуй-Оозы]]|| Чуйозы || 0 || [[Ийинниҥ јурт јеезези]]
|-
| 29 || [[Шашыкман]]|| Шашикман || 691 || [[Шашыкманныҥ јурт јеезези]]
|-
| 30 || [[Шибее]]|| Шиба || 301 || [[Кеҥиниҥ јурт јеезези]]
|}

== Инфраструктуразы ==
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
* Аймактыҥ администрациязы — 1;
* Орто ӱредӱлӱ школ — 10;
* Толо эмес текши ӱредӱлӱ школ — 4;
* Баштамы школ — 9;
* Балдардыҥ туразы — 18;
* Интернат – 4;
* Доп.обр – 2;
* Аймактыҥ библиотеказы — 1;
* Аймактыҥ эмчилиги — 1;
* Јурттар сайын эмчиликтер — 25;
* Почта — 8;
* Магазин — 32;
* Ашкана — 7;
* Конор тура — 6;
* Кӧӧликтер јепсеер јер — 2;
* АЗС — 8;
* Турбазалар — 10.
</div>

== Экономиказы ==
[[Файл:Онгудайский район.jpg|330px|thumb|Оҥдой аймак. [[Бархатово]] јурттаҥ Теректиниҥ сындарына кӧрзӧ]]
Мал азыраары ({{lang-ru| животноводство}}): јылкы мал, уйлар, кой ло эчки, аҥ. Эткомбинаттар: аҥныҥ. јылкыныҥ, уйдыҥ эдинеҥ аш-курсак јазаары, сад ӧскӱрери.
Агашла иштер: стройкага пиломатериалдар. Эмдиги ӧйдӧ аймактыҥ [[Кеҥи]] јуртында мӱӱстӱ аҥныҥ ла уйлардыҥ угын јарандырар СПК иштейт, «ак башту јеерен казак» уйлардыҥ угын јарандырып таркадат. Совет ӧйдӧ бу ээлем совхоз болгон, койдордыҥ угын јарандырар иш ӧткӱрип, 1959 јылда чыҥдый эт ле тӱк алатан «Горно-Алтайская» деп укту койлор ӧскӱреле таркаткан.

== Ӱредӱлик ==
Школдо "тӧрӧл тил" 2020-2021 ӱредӱлӱ јылда 5-11 класстарда.
* Оҥдойдыҥ орто ӱредӱлӱ школы.

== Мӱргӱӱр јер ==
* Оҥдойдо христиан серикпе;
* [[Себиниҥ боочызы|Себиниҥ боочызында]] тагыл;
* [[Чике-Таман боочы]], байлу јер;
* Јурттар сайын тагылдар ([[Кулады]], [[Боочы]], [[Јоло]], [[Кайырлык]], [[Кеҥи]], [[Шибее]]).

== Кереестер ==
=== Тӱӱкилик ===
* Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачыларына учурлаган кереес — 14;
* Ийинниҥ кӱри (Цаплинниҥ кӱри).

=== Археологиялык ===
Аймактыҥ јеринде сӱреен кӧп археологиялык кереестер бар. Јоло, Каратӧҥӧш, Кеҥи, Толгойок, Арыкӧл, Короты деген јерлердиҥ јанында ''афанасьевский ӧйдиҥ мӧҥкӱсалгыштары'' ла ''јебрен јурттар'' (поселения) табылып, шиҥделген.
Тегерик таш чедендер, тӧрттолукту сӧӧксалгыштар, тудунар кабынар немелер, тойбалкаштаҥ эткен (тӱби сӱӱри,тегерик тӱптӱ, јалбак тӱптӱ), јарангуштар.
«Каракольская культура» ӧйинде туштап турган мӧҥкӱсалгыштар тӧрт толукту болор, таш кайырчактар, ташта кайкамчылу эп-аргала јуралган јӱзӱн-јӱӱр јуруктар. Мындый археологиялык кереестер Карагол,Буландык, Бичиктӱ-Боом јурттарды одоштой бар, онойдо ок [[Шабалин аймак|Шабалин аймактыҥ]] [[Беш-Ӧзӧк]] јуртыныҥ јанында бар<ref name="Алтай Республика, археология"[>https://altai-republic.ru/about-the-region/archaeology/АР, археологиялык кереестер]</ref>

* Аймактыҥ јеринде скиф ӧйиниҥ кӧп корумдар ла таш бичиктер бар. [[Јолоныҥ јурт јеезези|Јолоныҥ јурт јеезезиниҥ]] јеринде, «Кара-Боом» деп скиф ӧйдиҥ стоянказы бар<ref>[http://www.altaiinter.info/project/culture/Cronology/Stone%20Age/Kara-Bom/kara01.htm Характер перехода от мустье к палеолиту на Алтае (по материалам стоянки Кара-Бом)]</ref>;
* [[Кыҥыраар]] јурттаҥ 12 км ыраакта куй таш (Малояломанская пещера), ӧйи — 38,5 муҥ јыл кайра болгон<ref>[https://ru.wikipedia.org/wiki/Вишняцкий,_Леонид_Борисович  33 (Вишняцкий 2006, с. 25); 33,35 тыс. (EncArch 2008, p. 2000)]</ref>;
* Каракол-Оозы (стоянка) ӧйи — орто палейстоценниҥ јарымы (282—133 муҥ јыл кайра);
* «Кара-Боомныҥ» вариантты — ӱстӱги плейстоценниҥ баштапкы јарымы (120-50 муҥ јыл кайра) болзо, «Карагол-Оозыныҥ» варианты — ӱстӱги палеолит (50-40 муҥ јыл кайра)<ref>{{Cite web |title=Деревянко А. П., Шуньков М. В. Развитие палеолитических традиций на Алтае и проблема становления человека современного вида. Преемственность и трансформации в древних и средневековых обществах по археологическими антропологическим данным // Традиции и инновации в истории и культуре, 2015 |url=http://hist-phil.ru/publications/7487_Traditsii.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151121021740/http://hist-phil.ru/publications/7487_Traditsii.pdf |archivedate=1448072260 |deadlink=yes |accessdate=1598310833 }}</ref>; 
* Башадардыҥ кургандары. «Калбак-ташта» 7 муҥнаҥ артык ташта јуруктар.

<gallery perrow=5 widths="180px" heights="190px">
</gallery>

=== Ар-бӱткендик ===
* «Ӱч-Эҥмек» — ар-бӱткенниҥ аҥылу коруда турган јери;
* Ӱстӱги ле Алтыгы Туйук кӧлдӧр<ref>{{Cite web |title=Туюкские-озера ООПТ России |url=http://oopt.aari.ru/oopt/%D0%A2%D1%83%D1%8E%D0%BA%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5-%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210122042142/http://www.oopt.aari.ru/oopt/%D0%A2%D1%83%D1%8E%D0%BA%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5-%D0%BE%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B0 |archivedate=1611289302 |deadlink=yes |accessdate=1612043454 }}</ref><ref>{{Cite web |title=Приказ №104 от 25.02.2016 «Об утверждении Паспорта памятника природы республиканского значения "Туюкские озера» |url=http://oopt.aari.ru/doc/%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%B7-%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D1%85-%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%83%D1%80%D1%81%D0%BE%D0%B2-%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%B8-%D0%B8-%D0%B8%D0%BC%D1%83%D1%89%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85-%D0%BE%D1%82%D0%BD%D0%BE%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B9-%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%BE%D1%82-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210204190410/http://oopt.aari.ru/doc/%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%B7-%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0-%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D1%85-%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%83%D1%80%D1%81%D0%BE%D0%B2-%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%B8-%D0%B8-%D0%B8%D0%BC%D1%83%D1%89%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85-%D0%BE%D1%82%D0%BD%D0%BE%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B9-%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%BE%D1%82-25 |archivedate=1612465450 |deadlink=yes |accessdate=1612044068 }}</ref>;
* [[Ак-Боом]]. Бу кыр известняктаҥ турат, бир канча куйларлу, ол тоодо ''Большая Белобомская пещера'';
* Кӱр-Кечӱ ӧзӧк.

== Јарлу улузы ==
<div style="-moz-column-count: 2; -webkit-column-count: 2; -o-column-count: 2; -ms-column-count: 2; column-count: 2;">
* [[Адаров, Аржан Оинчинович|Адаров А.О.]] (15.07.1932—09.06.2005) — ӱлгерчи,бичиичи; А.М. Горькийдиҥ адыла адалган литературный институт (1957). Россия Федерацияныҥ кӱндӱлӱ ишчизи<ref>Адаров А.А.стихи[https://stihi1941-1945.ru/item/</ref>.
* [[Бедюров, Јаҥа Тодошевич|Бедюров Ј. Т.]] (1907—1961) — ӱлгерчи, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы<ref>Бедюров Ј.Т.[https://mcbs-ukoksa.alt.muzkult.ru/pisatel]</ref>;
* [[Бедюров, Бронтой Янгович|Бедюров Б.Я.]] (20.03.1947) — ӱлгерчи, бичиичи, публицист<ref>Бедюров Б.Я.[https://visit-altairepublic.ru/o-respublike-altay/den-v-istori/mart/rodilsya-brontoy-yangovich-bedyurov-predsedatel-pravleniya-soyuza-pisateley-respubliki-altay-akademi/]</ref>;
* [[Енчинов, Николай Иванович|Енчинов Н.И.]] Толуш (1908—1965) — политик, ӱредӱчи<ref>БД "Жертвы политического террора в СССР"; Книга памяти Республики Алтай[https://ru.openlist.wiki/%D0%A2%D0%BE%D0%B7%D1%8B%D1%8F%D0%BA%D0%BE%D0%B2_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_(1880)]</ref>;
* [[Енчинов, Чот Иванович|Енчинов Ч.И.]] (1914—1987) — бичиичи, ӱлгерчи<ref>Енчинов Ч.И.[https://web.archive.org/web/20180417164001/http://esa-conference.ru/wp-content/uploads/files/pdf/Kindikova-Nina-Mihajlovna1.pdf]</ref>;
* [[Ередеев, Александр Янганович|Ередеев А.Ј.]] (1937—2008) — ӱлгерчи, бичиичи<ref>Ередеев А.Я.[https://g-als.alt.muzkult.ru/media/2022/03/10/1292711799/Eredeev_A.Ya._buklet.pdf]</ref>;
* [[Каташ, Сергей Сергеевич|Каташ С.С.]] (1925—2003) — билимчи, филология билимниҥ докторы, профессор<ref>Каташ С.С.[https://visit-altairepublic.ru/o-respublike-altay/istoriya-v-litsakh/s-s-katash/]</ref>;
* [[Кыдыев, Юрий Меденович|Кыдыев Ю.М.]] Јоргой (1933—19..) — ӱредӱчи, Ӱлгерчи, бичиичи<ref>Јоргой Кыдыев[https://web.archive.org/web/20220525182212/http://xn--80aalh9d.xn--p1ai/%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%A5-%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%B4%D0%B8%D0%BD-%D1%8D%D1%81%D0%BA%D0%B5-%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BF-%D1%98%D0%BE%D1%80%D0%B3/]</ref>;
* [[Кулјын, Аргымай|Кулјын А.]] (1865—1930) — политик, аргачы-укту мал ӧскӱреечи, меценат, кӧгӧл маймандардыҥ јайзаҥы<ref>Горно-Алтайск инфо[https://www.gorno-altaisk.info/news/43938]</ref>;
* [[Кӧзӧрӧков, Аржан|Кӧзӧрӧков А.М.]] (1978—20..) – кайчы, јарлык, кӱӱчӱмдеечи, Г.И.Чорос-Гуркинниҥ сыйыныҥ лауреады <ref>Аржан Кезереков, youtube[https://www.youtube.com/watch?v=W2-2PIWtOtg]</ref>;
* [[Марков, Шалбаа | Марков Ш.]] (1889—1978) — кайчы, чӧрчӧкчи ле соојынчы, јарлык, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы <ref>Алта кайчылар[https://altynkazyk.ddn04.ru/%D0%BA%D0%B0%D0%B9%D1%87%D1%8B-%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%B0%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9/%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%BE%D0%B2-%D1%88%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B0/]</ref>;
* [[Малчиев, Константин Фёдорович|Малчиев К.Ф.]] – артист-бијечи,хореограф-ӱредӱчи<ref>Малчиев К.Ф.[https://web.archive.org/web/20221129095407/http://xn--80aalh9d.xn--p1ai/%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BD%D1%83-%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%87%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D1%83-65/]</ref>;
* [[Палкин, Эркемен Матынович | Палкин Э.М.]] (1934—1991) — ӱлгерчи, бичиичи<ref>Палкин Э.М.[https://www.zvezdaaltaya.ru/2014/02/erkemen-palkin-obraz-mira-i-sudba/]</ref>;
* [[Пекпеев, Сергей Тимурович]] (04.09.1956 — 2012) – политик, финансист, дипломат<ref>Пекпеев С.Т.[https://visit-altairepublic.ru/o-respublike-altay/istoriya-v-litsakh/s-t-pekpeev/]</ref>;
* [[Саруева Александра Федоровна|Саруева А.Ф.]] (1914—1980) — ӱлгерчи<ref>Саруева А.Ф.[https://vk.com/wall-187666370_58]</ref>;
* [[Суркашев, Байрам Кӱндӱлеевич|Суркашев Б.К.]] (16.11.1939—2010) — ӱлгерчи, врач<ref>Суркашев Б.К.[https://nbra.ru/elektronnaya-biblioteka/99-pisateli-respubliki-altaj/bajram-kunduleevich-surkashev]</ref>;
* [[Тыбыкова, Александра Тайбановна|Тыбыкова А.Т.]] (1935—2020) — билимчи, филология билимниҥ докторы, профессор<ref>Тыбыкова А.Т.[https://gasu.ru/university/news/8962/]</ref>;
* [[Укачин, Борис Укачинович|Укачин Б.У]] (1936—2003) — бичиичи, ӱлгерчи<ref>Укачин Б.У.[https://www.vtourisme.com/altaj/kultura/znamenitosti-kultury/1571-ukachin-boris]</ref>;
* [[Чачияков, Табар Анышкинович|Чачияков Т.А.]] (15.07.1923—04.1998) — кайчы, чӧрчӧкчи ле соојыҥчы<ref>БД "Жертвы политического террора в СССР"; Книга памяти Республики Алтай[https://ru.openlist.wiki/%D0%A2%D0%BE%D0%B7%D1%8B%D1%8F%D0%BA%D0%BE%D0%B2_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_(1880)]</ref>;
* [[Шатинов, Шатра Пепишевич |Шатинов Ш.П. ]] (05.09.1938—11.11.2009) — ӱлгерчи, бичиичи, критик<ref>Шатинов Ш.П.[https://worldgonesour.ru/stati/13285-shatinov-shatra-pepishevich.htm]</ref>;
* [[Этенов, Сорпоҥ Кергилович|Этенов С.К.]] (1926-19..) — алтай кӱӱ чӱмдеечи, кожоҥчы, албаты ойноткыларла јаан јайалталу инструменталист, алтай кожоҥдордыҥ авторы<ref>Этенов Сорпоҥ[https://worldgonesour.ru/stati/13285-shatinov-shatra-pepishevich.htm]</ref>;
* [[Ялбакова, Елизавета Чанкышевна (Карагыс Ялбакова)|Ялбакова Е.Ч.]] (Карагыс Ялбакова) (09.07.1946) — алтай артист, кожоҥчы  РСФСР-дыҥ нерелӱ артисти. Алтай Республиканыҥ Кӱндӱлӱ кижизи (2016)<ref name=" Творческий вечер Карагыс Ялбаковой в Онгудае">[https://altai-info.com/novosti/1553-tvorcheskiy-vecher-karagys-yalbakovoy-proshel-v-ongudae.html  Карагыс Ялбакова]</ref>.
</div>

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==
<gallery perrow=8 widths="110px" heights="90px">
Файл:Калбак-Таш. Изображения животных.jpg|[[Калбак-Таш]], Јурукта тындулар
Файл:Святилище Калбак-Таш.jpg| Байлу Калбак-Таш
Файл:Алтарь Калбак-Таш.jpg|Алтарь Калбак-Таш
Файл:Калбак-Таш петроглифы.jpg|Калбак-Ташта јурамалдар
Файл:Калбак-Таш. Колесница.jpg|Калбак-Таш, Абра
Файл:Chuysky Trakt in Ongudaysky District.jpg |Оҥдой аймак, [[Чуйдыҥ трагы]]
Файл:Туюкские-озёра-верхнее-озеро.JPG | Ӱстӱги Туйук кӧл
Файл:Исток реки Туюк, Семинский хребет, Алтай.JPG | Ӱстӱги Туйук кӧлдиҥ алдында ӧзӧк. [[Туйук (суу)|Туйук сууныҥ]] бажы
</gallery>

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
{{Тыш тайантылар}}
* [http://www.ongudai-ra.ru/ Окылу сайт «Оҥдой аймак»]
* [https://web.archive.org/web/20210608120534/https://altai-republic.ru/ Республика Алтай]

{{Алтай Республика}}
{{Оҥдой аймактыҥ јурттары}}
{{Оҥдой аймактыҥ муниципал тӧзӧлмӧзи}}

[[Категория:Алтай Республиканыҥ аймактары]]
[[Категория:Оҥдой аймак]]