# Артыбаш
Артыбаш (орустап Артыбаш) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Турачак аймагында Артыбаштыҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.

## Этимологиязы
Артыбаш — артту баш, туу, боочылу кыр, орустап гора с перевалом, седловидная гора.

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк келтейинде, Алтын Кӧлдиҥ оҥ јарадында турат, Аба-Јыштыҥ ортозында.
Јанында Кӧкуйа, Јыланду, деп туулар.
Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 400 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал, ортјылдык температура +1,2 °С, чаган айдыҥ ортоайлык температуразы −14,4 °С, ортојылдык јуттыҥ кеми 855 мм.
Алтайда айы-кӱни јымжак јер, кышкыда тыҥ соок јок, је кар јаан тӱжет, кӧл чаган айдыҥ ортозы киреде тошло туй бӱркеле берет. Тӱндӱктеҥ салкындар соок кей экелет, кӱрттиҥ бийиги кезик јерде 2—3 метрге једет. Јайгыда база тыҥ изӱлер болбойт, 30—35 градустаҥ ӧрӧ кӧдӱрилбейт јаан изӱ айда, кей серӱӱн ле чыкту.

### Аҥ-куштары
Аба-Јыш (орустап черневая тайга) кара туйук агаштарлу, јерлери аазый сӱреен аҥдык болгон дежет. Ондо јаткан улус улай аҥдайтан болгон. Айу, бӧрӱ, јеекен, какай, тӱлкӱ кӧп болгон. Оок то аҥдар кӧп болгон эмей: койон, агас, албаа, киш, суузар, калазак, сыгырган, тийиҥ, кӧрӱк ле о.ӧ..
Калганчы ӧйдӧ аҥ-куш астап, экология коомойтыганыла, улустыҥ кӧптӧгӧниле колбулу айалга боло берген. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген аҥдар ол- тооргы, маны, ак-кийик, сууныҥ камдузы, олордыҥ тоозы кезем астаган. Оок куштар ол каргаа, саҥыскан, тарал, кӧктийек, кӱӱк, кас, турна, бӧднӧ, чай, кӱртӱк, томыртка. Куштардаҥ: кӱртӱк, чай, сымда, мечиртке, ӱкӱ, тарал.

### Ӧзӱмдери
Тайганыҥ ортозында аламыктарда јердиҥ ажы јакшы бӱдет — јӱзӱн башка јиилектер, кузук, калба, орляк, мешкелер.
Кӧп сабада кара ийне бӱрлӱ агаш ӧзӧт, мӧш, јойгон, чиби, карагай, тыт, кӧп тоолу башка-башка бӱдӱмдӱ јыра-тайалар, ойык јабыстай јерлерде ле чала састалган тегериктерде база јыралар, тал, беле, чычрана, каргана, ӧзӧт. Ого коштой јӱзӱн-јӱӱр јиилектер: уй кӧс, бороҥот, јер-јиилек, тийиҥкат, тожла, кайыҥкат, торбос (орустап клюква), тайа (орустап жимолость), кызылкат, кӧк-кат (орустап голубика), кара агаш-јиилек (орустап ежевика), кара-кат, эмезе кара торбос (орустап черника), ийт-тумчук (орустап шиповник), ого коштой кӧжнӧ, калба.
Јайдыҥ ӧйинде јылу, чыкту кейге толтыра ла чечектер ӧзӱп, чечектеп, бвжып ӱрендерин чачат: балузын, јыракы-ӧлӧҥ, јыдунак (орустап душица), калаш-чечек (орустап первоцвет), ийт-тырмак. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» киргендери: алтын тазыл, кызыл тазыл, сыгын-от, марал-чечек ле о.ӧ..

### Јери ле јолдоры
Јуртта 8 ором: Тӧс, Агашту, Јыланду, Мӧҥӱн суу, Кайыҥду, Јаратту, Јаҥы, Меесте.
Регионал учурлу кӧӧлик јолдор «Артыбаш — Улалу — Јаш-Тура», темдеги 84К-11.
Артыбашка јуук јурттар — Ыйык-Агаш Ӧӧн сууны кечире, Ново-Троицк 18 км, Пыжы-Оозы 18 км, Эски Кебезен 23 км, Јайлу 110 км, Шуй 75 км, Толый 37 км.
| Артыбаш јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире |         |
| Администрациялык тӧс јер Артыбаш          | 0 км    |
| Аймактыҥ тӧс јери Турачак                 | 70 км   |
| Республикан тӧс кала Улалу                | 160 км  |
| Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы         | 250 км  |
| Тергеениҥ тӧс калазы Москва               | 4000 км |
| Чуйдыҥ трагы (Р-256) 435,7 км-деҥ         | 170 км  |


## Тӱӱкизи
Јурт 1822 јылда тӧзӧлгӧн, кезик јерде ӧскӧ эдип бичилген. 1893 јылда Кергежский инородный волостьтыҥ Артыбаш ӧзӧгинде 20 айыл, ондо 48 эр кижи, 34 ӱй кижи деп С. П. Швецов бичиген.
1911 јылда Артыбашта 47 айыл, 151 эр кижи ле 149 ӱй кижи болгон.
Совет јаҥ келерде, школдор ачылып, артельдер, колхозтор ачылган.
1930, 1932 јылдарда советский этнограф Сергей Александрович Токарев «Сары-Чагат» деп сӧӧктӱ улус јаҥыс Артыбашта туштайт деп темдектеген. Онойдо ок ол бичиген:
```
«Прежде, лет 50 тому назад, на промысел ходили родами; Чагат с Чагат, Тибер с Тибер. Так было и в Артыбаше. На промысле сказывалась родовая вражда, друг у друга отнимали пушнину».
```

1941 јылда сельхозартель «Алтын Кӧл» звероводческий фермалу болгон.
1942 јылда Ойрот-Туранаҥ садовод Рачкин экелген «Пепин шафранный» деп алама ла «Лукашевка» деп грушаныҥ саженцызын улуска ӱлеп, јараттай оскӱрзин деп јакыган.
1942 јылда облсоветтиҥ исполкомы Артыбашта балык тудар завод тӧзӧӧр деп јӧп чыгарган. 50 муҥ акчаны катер тударга чыгарылган.
1949 јылда телефон јуртты аймактыҥ тӧс јуртыла колбогон.
1967 јылда Алтын Кӧлдиҥ оҥ јарадында, турбазанаҥ эмеш ӧрӧ РАН-ныҥ СО-ниҥ Институт систематики и экологии животных Телецкий филиалы ачылган. Ол АН СО Президиумыныҥ 2.08.1960 ј. № 294 јӧби аайынча, билимчилердиҥ баштаҥкайыла ачылган.
1976 јылда «Артыбаш» деп контрольно-спасательный отряд тӧзӧлгӧн.
2002 јылдаҥ ала 2007 јылга јетире Артыбашта «Јӱрӱк Байрам» ӧткӱрилген.
2004 јылда мында алтай Эл-Ойын байрам ӧткӧн.
2004 јылдаҥ ала Артыбашта кӧлдиҥ суузыныҥ арузын шиҥдеери башталат. Сӱрее чачар јерлерди јазаары.
2010—2013 јылдарда водопровод ӧткӱрилген.
2013 јылда «Артыбаштыҥ јурт јеезези» туристтер кӧптӧгӧниле коштой јуртты јарандырып, айландыра ар-бӱткенди корулаары керегинде проект тургузат. Јурттыҥ улузы улай ла јуртын арутап чыгат.

## Эл-јон
| Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы |
| 2010            | 2011            | 2012            | 2013            | 2014            | 2015            | 2016            |
| --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- |
| 560             | ↗561            | ↗573            | ↗578            | ↗600            | ↗612            | ↘602            |


## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 542 кижи болгон, олордыҥ 71 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон (чалкандулар, кумандылар, тубалар ла алтайлар јуртайт).
Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы
- јурт јеезениҥ администрациязы;
- алтай заповедниктиҥ информационный тӧс јери;
- СО РАН-ныҥ биологияныҥ институдыныҥ текши-эксперименттӱ ар-бӱткенниҥ лабораториязы;
- орто ӱредӱлӱ школ;
- балдардыҥ туразы;
- ашкана — 4;
- конор тура — 5;
- эмчилик — 1;
- турбаза — 6;
- причал — 3;
- магазин — 10;
- АЗС, СТО.


## Экономиказы
Туризм, таҥынаҥ ээлемдер. Агашла иштер, пилорамалар. Јылкы мал азыраары.

## Кереестер

### Тӱӱкилик
- Алтын Кӧл (орустап Телецкое озеро)[14];
- Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда корогондорго обелиск (1290), (1975 ј., Тӧӧлӧстӧрдиҥ оромы, 28А)[15][16];


### Археологиялык
- Ташта јурамалдар (орустап петроглифы (1251)[14]. Артыбаш јурттыҥ јанында;


### Ар-бӱткендик
- Мӧҥӱндӱ суу, аржан.0,8 км Артыбаш јурттка коштой (1281)[14];
- Алтын-Туу, байлу кыр (1270)[14];
- Торот, байлу туу, Артыбаштыҥ јаны (1272)[14].

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи
- Алтын Кӧл. Артыбашта катер
- Артыбаш, Јылантууда ајыктанар тепсеҥ
- Мӧҥӱндӱ сууныҥ јанынаҥ кӧрзӧ_-_panoramio


Артыбаш
{{ЈЈЈ+Россия
 |статус                   = Јурт
|русское название         = Артыбаш
 |оригинальное название    = {{lang-ru| Артыбаш}}
 |герб                     = 
 |флаг                     = 
 | изображение             = Въезд в Артыбаш - panoramio.jpg
 | описание изображения    = Артыбаш
| lat_deg = 51
| lat_min = 47
| lat_sec = 28
| lon_deg = 87
| lon_min = 15
| lon_sec = 21
 | CoordAddon = type:city(5400)_region:RU
 | CoordScale =  
|страна                   = Россия
 |регион                   = Алтай Республика
 |район                    = Турачак аймак
 |район в таблице          = Турачак аймак{{!}}Турачак 
 |вид поселения            = Јурт јеезе
 |поселение                = Артыбаштыҥ јурт јеезези
 |поселение в таблице      = Артыбаштыҥ јурт јеезези{{!}}Артыбаштыҥ
 |внутреннее деление       = 
 |вид главы                = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 
 |площадь                  =
 |вид высоты               = 
 |высота центра НП         = 400<ref name="Высота н/у моря"/>
 |климат                   = орто-континентал
  |население              = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Артыбаш | тс }}
  |год переписи           = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Артыбаш | г }}
 |плотность                = 
 |агломерация              = 
 |национальный состав      = [[орустар]] 71 % (2002)<ref name="Коряков"/>
 |конфессиональный состав  = 
 |часовой пояс             = 
 |телефонный код           = 38845
 |почтовый индекс          =  649156
 |почтовые индексы         = 
 |автомобильный код        = 
 |цифровой идентификатор   = 
 |цифровой идентификатор 2   = 
 |категория в Commons      = 
 |сайт                     = 
}}
'''Артыбаш''' ({{Lang-ru|Артыбаш}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Турачак аймак|Турачак аймагында]] [[Артыбаштыҥ јурт јеезези]]не кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.

== Этимологиязы ==
Артыбаш — артту баш, туу, боочылу кыр, {{Lang-ru|гора с перевалом, седловидная гора}}<ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы = |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>.

== Физико-географиялык темдектери ==

=== Географиязы ===
Јурт [[Алтай Республика|Туулу Алтайдыҥ]] тӱндӱк келтейинде, [[Алтын Кӧл|Алтын Кӧлдиҥ]] оҥ јарадында турат, Аба-Јыштыҥ ортозында.
Јанында Кӧкуйа, Јыланду, деп туулар.
Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 400 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/1170/artybash.html Артыбаш]</ref>.

=== Климады ===
Климады орто-континентал, ортјылдык температура +1,2 °С, чаган айдыҥ ортоайлык температуразы −14,4 °С, ортојылдык јуттыҥ кеми 855 мм.
Алтайда айы-кӱни јымжак јер, кышкыда тыҥ соок јок, је кар јаан тӱжет, кӧл чаган айдыҥ ортозы киреде тошло туй бӱркеле берет. Тӱндӱктеҥ салкындар соок кей экелет, кӱрттиҥ бийиги кезик јерде 2—3 метрге једет. Јайгыда база тыҥ изӱлер болбойт, 30—35 градустаҥ ӧрӧ кӧдӱрилбейт јаан изӱ айда, кей серӱӱн ле чыкту.

=== Аҥ-куштары ===
Аба-Јыш (орустап черневая тайга) кара туйук агаштарлу, јерлери аазый сӱреен аҥдык болгон дежет. Ондо јаткан улус улай аҥдайтан болгон. Айу, бӧрӱ, јеекен, какай, тӱлкӱ кӧп болгон. Оок то аҥдар кӧп болгон эмей: койон, агас, албаа, киш, суузар, калазак, сыгырган, тийиҥ, кӧрӱк ле о.ӧ.<ref name="Кучин флора и фауна">''Кучин А. П.'' Всемирный фонд дикой природы. Флора и фауна Алтая. — Горно-Алтайск: [б.и.], 2001.</ref>.

Калганчы ӧйдӧ аҥ-куш астап, экология коомойтыганыла, улустыҥ кӧптӧгӧниле колбулу айалга боло берген. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген аҥдар ол- тооргы, маны, ак-кийик, сууныҥ камдузы, олордыҥ тоозы кезем астаган<ref name="Кр книга животные РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6252/read.php ''Красная книга Республики Алтай: животные''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>. Оок куштар ол каргаа, саҥыскан, тарал, кӧктийек, кӱӱк, кас, турна, бӧднӧ, чай, кӱртӱк, томыртка. Куштардаҥ: кӱртӱк, чай, сымда, мечиртке, ӱкӱ, тарал.

=== Ӧзӱмдери ===
Тайганыҥ ортозында аламыктарда јердиҥ ажы јакшы бӱдет — јӱзӱн башка јиилектер, кузук, калба, орляк, мешкелер.
Кӧп сабада кара ийне бӱрлӱ агаш ӧзӧт, мӧш, јойгон, чиби, карагай, тыт, кӧп тоолу башка-башка бӱдӱмдӱ јыра-тайалар, ойык јабыстай јерлерде ле чала састалган тегериктерде база јыралар, тал, беле, чычрана, каргана, ӧзӧт. Ого коштой јӱзӱн-јӱӱр јиилектер: уй кӧс, бороҥот, јер-јиилек, тийиҥкат, тожла, кайыҥкат, торбос ({{lang-ru|клюква}}), тайа ({{lang-ru|жимолость}}), кызылкат, кӧк-кат ({{lang-ru|голубика}}), кара агаш-јиилек ({{lang-ru|ежевика}}), кара-кат, эмезе кара торбос ({{lang-ru|черника}}), ийт-тумчук ({{lang-ru|шиповник}}), ого коштой кӧжнӧ, калба<ref name="Торбоков звери">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020</ref>.

Јайдыҥ ӧйинде јылу, чыкту кейге толтыра ла чечектер ӧзӱп, чечектеп, бвжып ӱрендерин чачат: балузын, јыракы-ӧлӧҥ, јыдунак ({{lang-ru|душица}}), калаш-чечек ({{lang-ru|первоцвет}}), ийт-тырмак. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» киргендери: алтын тазыл, кызыл тазыл, сыгын-от, марал-чечек ле о.ӧ.<ref name="Кр книга  растения РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6253/read.php  ''Красная книга Республики Алтай: растения''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>.


=== Јери ле јолдоры ===
Јуртта 8 ором: Тӧс, Агашту, Јыланду, Мӧҥӱн суу, Кайыҥду, Јаратту, Јаҥы, Меесте.
Регионал учурлу кӧӧлик јолдор «[[Артыбаш]] — [[Улалу]] — [[Јаш-Тура]]», темдеги 84К-11.

Артыбашка јуук јурттар — [[Ыйык-Агаш]] [[Ӧӧн (суу)|Ӧӧн сууны]] кечире, [[Ново-Троицк]] 18 км, [[Пыжы-Оозы]] 18 км, [[Эски Кебезен]] 23 км, [[Јайлу]] 110 км, [[Шуй]] 75 км, Толый 37 км.
{| class="wikitable"
| COLSPAN="2" ALIGN="center" |'''Артыбаш јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире'''
|-
| Администрациялык тӧс јер [[Артыбаш]]|| 0 км
|-
|  Аймактыҥ тӧс јери [[Турачак]] ||70 км
|-
|  Республикан тӧс кала [[Улалу]] ||  160 км
|-
|  [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы ||  250 км
|-
|  Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 4000 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 435,7 км-деҥ || 170 км
|}

== Тӱӱкизи ==
Јурт 1822 јылда тӧзӧлгӧн, кезик јерде ӧскӧ эдип бичилген. 1893 јылда Кергежский инородный волостьтыҥ Артыбаш ӧзӧгинде 20 айыл, ондо 48 эр кижи, 34 ӱй кижи деп С. П. Швецов бичиген.
1911 јылда Артыбашта 47 айыл, 151 эр кижи ле 149 ӱй кижи болгон.

Совет јаҥ келерде, школдор ачылып, артельдер, колхозтор ачылган.
1930, 1932 јылдарда советский этнограф Сергей Александрович Токарев «Сары-Чагат» деп сӧӧктӱ улус јаҥыс Артыбашта туштайт деп темдектеген. Онойдо ок ол бичиген:
 «Прежде, лет 50 тому назад, на промысел ходили родами; Чагат с Чагат, Тибер с Тибер. Так было и в Артыбаше. На промысле сказывалась родовая вражда, друг у друга отнимали пушнину».

1941 јылда сельхозартель «Алтын Кӧл» звероводческий фермалу болгон.

1942 јылда Ойрот-Туранаҥ садовод Рачкин экелген «Пепин шафранный» деп алама ла «Лукашевка» деп грушаныҥ саженцызын улуска ӱлеп, јараттай оскӱрзин деп јакыган.

1942 јылда облсоветтиҥ исполкомы Артыбашта балык тудар завод тӧзӧӧр деп јӧп чыгарган. 50 муҥ акчаны катер тударга чыгарылган.
1949 јылда телефон јуртты аймактыҥ тӧс јуртыла колбогон.
1967 јылда [[Алтын Кӧл|Алтын Кӧлдиҥ]] оҥ јарадында, турбазанаҥ эмеш ӧрӧ РАН-ныҥ СО-ниҥ ''Институт систематики и экологии животных'' Телецкий филиалы ачылган. Ол АН СО Президиумыныҥ 2.08.1960 ј. № 294 јӧби аайынча, билимчилердиҥ баштаҥкайыла ачылган.
1976 јылда «Артыбаш» деп контрольно-спасательный отряд тӧзӧлгӧн.
2002 јылдаҥ ала 2007 јылга јетире Артыбашта «Јӱрӱк Байрам» ӧткӱрилген.

2004 јылда мында алтай [[Эл-Ойын]] байрам ӧткӧн.

2004 јылдаҥ ала Артыбашта кӧлдиҥ суузыныҥ арузын шиҥдеери башталат. Сӱрее чачар јерлерди јазаары.

2010—2013 јылдарда водопровод ӧткӱрилген.

2013 јылда «[[Артыбаштыҥ јурт јеезези]]» туристтер кӧптӧгӧниле коштой јуртты јарандырып, айландыра ар-бӱткенди корулаары керегинде проект тургузат. Јурттыҥ улузы улай ла јуртын арутап чыгат.



== Эл-јон ==
{{ Эл-јонныҥ тоозы |Артыбаш| Столбцов=10}}

== Ук-калыктары ==
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 542 кижи болгон, олордыҥ 71 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон (чалкандулар, кумандылар, тубалар ла алтайлар јуртайт)<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml  Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>.

Окылу тил: орус, алтай<ref name="Закон РА о языках">[http://docs.cntd.ru/document/802008526/  Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года)]</ref>.

== Инфраструктуразы ==
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
* јурт јеезениҥ администрациязы;
* алтай заповедниктиҥ информационный тӧс јери;
* СО РАН-ныҥ биологияныҥ институдыныҥ текши-эксперименттӱ ар-бӱткенниҥ лабораториязы;
* орто ӱредӱлӱ школ;
* балдардыҥ туразы;
* ашкана — 4;
* конор тура — 5;
* эмчилик — 1;
* турбаза — 6;
* причал — 3;
* магазин — 10;
* АЗС, СТО.
</div>

== Экономиказы ==
Туризм, таҥынаҥ ээлемдер. Агашла иштер, пилорамалар. Јылкы мал азыраары.

== Кереестер ==

=== Тӱӱкилик ===
* [[Алтын Кӧл]] ({{Lang-ru|Телецкое озеро}})<ref name="Ойношев свод"/>;
* Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда корогондорго обелиск (1290), (1975 ј., Тӧӧлӧстӧрдиҥ оромы, 28А)<ref name="Памятники">{{Cite web |title=Решение Исполнительного Комитета Совета народных депутатов Горно-Алтайской автономной области «Об отнесении недвижимых памятников истории и культуры к категории памятников местного значения» от 16.10.1989 г. № 348 |url=https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109173456/https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archivedate=1610213696 |deadlink=yes |accessdate=1610033166 }}</ref><ref name="Памятники список">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210509164006/http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archivedate=1620578406 |deadlink=yes |accessdate=1605284059 }}</ref>;

=== Археологиялык ===
* Ташта јурамалдар ({{Lang-ru|петроглифы}} (1251)<ref name="Ойношев свод"/>. Артыбаш јурттыҥ јанында;

=== Ар-бӱткендик ===
* Мӧҥӱндӱ суу, аржан.0,8 км Артыбаш јурттка коштой (1281)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Алтын-Туу, байлу кыр (1270)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Торот, байлу туу, Артыбаштыҥ јаны (1272)<ref name="Ойношев свод"/>.
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>.

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==
[[Файл:Вид на Телецкое озеро и Артыбаш и Иогач с вершины Тилан- туу.jpg|center|thumb|1000px|[[Ыйык-Агаш]] ла Артыбаш јурттар , [[Алтын Кӧл]] Јыланду кырдыҥ ӱстинеҥ]]
[[Файл:Артыбаш ранним утром.jpg|center|thumb|1000px|Артыбаш эртен тура Алтын Кӧлдиҥ сол јарадынаҥ]]
<gallery class="center" perrow=6 widths="150px" heights="120px">
Kater teletskoe lake.JPG|Алтын Кӧл. Артыбашта катер
Смотровая площадка Тилан Ту.jpg|Артыбаш, Јылантууда ајыктанар тепсеҥ
Вид с серебряднного источника - panoramio.jpg|Мӧҥӱндӱ сууныҥ јанынаҥ кӧрзӧ_-_panoramio
</gallery>

== Јарлу улузы ==

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
* http://asp-artibash.ru/
{{Тыш тайантылар}}
{{Турачак аймактыҥ јон јаткан јерлери}}

[[Категория:Турачак аймактыҥ јурттары]]
[[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]]