# Каначак
Каначак (орустап Каначак) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Турачак аймагында Кӱрей кӧлдиҥ јурт јеезезине кирет.

## Этимологиязы
Каначак орустап 

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк јанында, Аба-Јыштыҥ ортозында, Ӧӧн сууныҥ сол јарадында, Алтай кырайдыҥ гранына јуук турат.
Айландыра Чоҥмо, Аккан-Чуй, Уйа, Тала, Ӱлден, Тобр деп кырлар курчайт, кыштар кӧп карлу болот, јолдорды туй шуурып, кезик јерде кӱрт 3-4 метрге једет. Айландыра тайгада састыган јерлер кӧп. Кӧп саба јойгон, кайыҥ, аспак агаш ӧзӧт.
Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 269 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Ортојылдык температура +1,2 °C, чаган айдыҥ ортоайлык температуразы −14,4 °C,
ортојылдык јуттыҥ кеми 855 мм.
Алтайда айы-кӱни јымжак јер, кышкыда тыҥ соок јок, је кар јаан тӱжет, кӧл чаган айдыҥ ортозы киреде тошло туй бӱркеле берет. Тӱндӱктеҥ салкындар соок кей экелет, кӱрттиҥ бийиги кезик јерде 2-3 метрге једет. Јайгыда база тыҥ изӱлер болбойт, 30-35 градустаҥ ӧрӧ кӧдӱрилбейт јаан изӱ айда, кей серӱӱн ле чыкту.

### Аҥ-куштары
Аба-Јыш (орустап черневая тайга) кара туйук агаштарлу, јерлери аазый сӱреен аҥдык болгон дежет. Ондо јаткан улус улай аҥдайтан болгон. Айу, бӧрӱ, јеекен, какай, тӱлкӱ кӧп болгон. Оок то аҥдар кӧп болгон эмей: койон, агас, албаа, киш, суузар, калазак, сыгырган, тийиҥ, кӧрӱк ле о.ӧ..
Калганчы ӧйдӧ аҥ-куш астап, экология коомойтыганыла, улустыҥ кӧптӧгӧниле колбулу айалга боло берген. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген аҥдар ол- тооргы, маны, ак-кийик, сууныҥ камдузы, олордыҥ тоозы кезем астаган. Оок куштар ол каргаа, саҥыскан, тарал, кӧктийек, кӱӱк, кас, турна, бӧднӧ, чай, кӱртӱк, томыртка. Куштардаҥ: кӱртӱк, чай, сымда, мечиртке, ӱкӱ, тарал.

### Ӧзӱмдери
Тайганыҥ ортозында аламыктарда јердиҥ ажы јакшы бӱдет — јӱзӱн башка јиилектер, кузук, калба, орляк, мешкелер.
Кӧп сабада кара ийне бӱрлӱ агаш ӧзӧт, мӧш, јойгон, чиби, карагай, тыт, кӧп тоолу башка-башка бӱдӱмдӱ јыра-тайалар, ойык јабыстай јерлерде ле чала састалган тегериктерде база јыралар, тал, беле, чычрана, каргана, ӧзӧт. Ого коштой јӱзӱн-јӱӱр јиилектер: уй кӧс, бороҥот, јер-јиилек, тийиҥкат, тожла, кайыҥкат, торбос (орустап клюква), тайа (орустап жимолость), кызылкат, кӧк-кат (орустап голубика), кара агаш-јиилек (орустап ежевика), кара-кат, эмезе кара торбос (орустап черника), ийт-тумчук (орустап шиповник), ого коштой кӧжнӧ, калба.
Јайдыҥ ӧйинде јылу, чыкту кейге толтыра ла чечектер ӧзӱп, чечектеп, бвжып ӱрендерин чачат: балузын, јыракы-ӧлӧҥ, јыдунак (орустап душица), калаш-чечек (орустап первоцвет), ийт-тырмак. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» киргендери: алтын тазыл, кызыл тазыл, сыгын-от, марал-чечек ле о.ӧ..

### Јери ле јолдоры
Јаш-Тура — Артыбаш деп јолдо Кӱрей кӧл деп јуртка једеле, Ӧӧн сууны кечер керек. Кечӱде паром кӱнӱҥ сайын иштеп јат, амыраар кӱнде иштебейт.
Турачак «Јаш-Тура — Артыбаш» деп јолдо.
Јуртта 4 ором: Алешинский, Јараттай, Олјондо, Агашту.
| Каначак јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире |         |
| Администрациялык тӧс јер Кӱрей кӧл        | 3 км    |
| Аймактыҥ тӧс јери Турачак                 | 48 км   |
| Республикан тӧс кала Улалу                | 190 км  |
| Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы         | 140 км  |
| Тергеениҥ тӧс калазы Москва               | 3800 км |
| Чуйдыҥ трагы (Р-256) 435,7 км-деҥ (Майма) | км      |


## Тӱӱкизи
Јурт 1826 јылда тӧзӧлгӧн. Арасей империяныҥ Том-Турада губерниязыныҥ Бийдиҥ уездиниҥ Каначак деп јурты болгон.
1923 јылдаҥ ала Ойрот Автоном областька кирген. 1920 јылда Кӱрей кӧлдиҥ волостинде Каначактыҥ јуртсоведи ачылган. 1926 јылда мында коммуна ачылган, Турачактаҥ 40 кижи келген, башкараачызы Жданов деп кижи, је коммуна узак болбой јоголгон.
1930 јылда Блюхердиҥ адыла адалган колхоз тӧзӧлгӧн, оноҥ ол ойто Красноармеец деп ады солынган.
1960 јылда бу колхозтыҥ ады Ленинниҥ адыла адалган. 1933 јылда бу јуртсоветке Ваганово, Плешково јурттар кирген.
1968 јылда Каначактыҥ јуртсоведи ле Кӱрей кӧлдиҥ јуртсоветтери бириккен.

## Эл-јон
| Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы |
| 2010            | 2011            | 2012            | 2013            | 2014            | 2015            | 2016            |
| --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- |
| 103             | →103            | ↗104            | ↗116            | ↘112            | ↘102            | ↗106            |


## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 128 кижи болгон, олордыҥ 84 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон кумандылар.
Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы
- баштамы школ;
- спортплощадка;
- магазин;
- јурттыҥ клубы.


## Экономиказы
Туризм. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Агашла иштер. Пилорама.
Аҥдаш, балыкташ, јердиҥ ажыныҥ тӱжӱмин јууры — мешке, јиилектер, тазылдар ла эм-ӧлӧҥдӧр,
калба ла орляк-папоротник, јууйла садуга табыштырары.

## Кереестер

### Археологиялык
- Јебрен рудник. Мыс Артал (1275)[13]


### Ар-бӱткендик
- Арчауш. Байлу кыр (1264)[13]
- Кара-Суу .Байлу (1280)[13]

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

Каначак
{{ЈЈЈ+Россия
 |статус                   = Јурт
|русское название         = Каначак
 |оригинальное название    = {{lang-ru| Каначак}}
 |герб                     = 
 |флаг                     = 
 | изображение             = 
 | описание изображения    = 
| lat_deg = 52
| lat_min = 27
| lat_sec = 26
| lon_deg = 86
| lon_min = 43
| lon_sec = 32
 | CoordAddon = type:city(5400)_region:RU
 | CoordScale =  
|страна                   = Россия
 |регион                   = Алтай Республика
 |район                    = Турачак аймак
 |район в таблице          = Турачак аймак{{!}}Турачак 
 |вид поселения            = Јурт јеезе
 |поселение                = Кӱрей кӧлдиҥ јурт јеезези
 |поселение в таблице      = Кӱрей кӧлдиҥ јурт јеезези{{!}}Кӱрей кӧлдиҥ
 |внутреннее деление       = 
 |вид главы                = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 
 |площадь                  =
 |вид высоты               = 
 |высота центра НП         = 269<ref name="Высота н/у моря"/>
 |климат                   = орто-континентал
  |население              = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Каначак| тс }}
  |год переписи           = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Каначак | г }}
 |плотность                = 
 |агломерация              = 
 |национальный состав      = [[орустар]] 84 % (2002)<ref name="Коряков"/>
 |конфессиональный состав  = 
 |часовой пояс             = 
 |телефонный код           = 38843
 |почтовый индекс          = 6491472
 |почтовые индексы         = 
 |автомобильный код        = 
 |цифровой идентификатор   = 
 |цифровой идентификатор 2   = 
 |категория в Commons      = 
 |сайт                     = 
}}
'''Каначак''' ({{Lang-ru|Каначак}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Турачак аймак|Турачак аймагында]] [[Кӱрей кӧлдиҥ јурт јеезези]]не кирет.

== Этимологиязы ==
Каначак {{Lang-ru|}}

== Физико-географиялык темдектери ==

=== Географиязы ===
Јурт [[Алтай Республика|Туулу Алтайдыҥ]] тӱндӱк јанында, Аба-Јыштыҥ ортозында, [[Ӧӧн (суу)|Ӧӧн]] сууныҥ сол јарадында, [[Алтай кырай|Алтай кырайдыҥ]] гранына јуук турат.
Айландыра Чоҥмо, Аккан-Чуй, Уйа, Тала, Ӱлден, Тобр деп кырлар курчайт, кыштар кӧп карлу болот, јолдорды туй шуурып, кезик јерде кӱрт 3-4 метрге једет. Айландыра тайгада састыган јерлер кӧп. Кӧп саба јойгон, кайыҥ, аспак агаш ӧзӧт.

Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 269 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/34996/kanachak.html Каначак]</ref>.

=== Климады ===
Климады орто-континентал. Ортојылдык температура +1,2 °C, чаган айдыҥ ортоайлык температуразы −14,4 °C,
ортојылдык јуттыҥ кеми 855 мм.

Алтайда айы-кӱни јымжак јер, кышкыда тыҥ соок јок, је кар јаан тӱжет, кӧл чаган айдыҥ ортозы киреде тошло туй бӱркеле берет. Тӱндӱктеҥ салкындар соок кей экелет, кӱрттиҥ бийиги кезик јерде 2-3 метрге једет. Јайгыда база тыҥ изӱлер болбойт, 30-35 градустаҥ ӧрӧ кӧдӱрилбейт јаан изӱ айда, кей серӱӱн ле чыкту.

=== Аҥ-куштары ===
Аба-Јыш ({{lang-ru|черневая тайга}}) кара туйук агаштарлу, јерлери аазый сӱреен аҥдык болгон дежет. Ондо јаткан улус улай аҥдайтан болгон. Айу, бӧрӱ, јеекен, какай, тӱлкӱ кӧп болгон. Оок то аҥдар кӧп болгон эмей: койон, агас, албаа, киш, суузар, калазак, сыгырган, тийиҥ, кӧрӱк ле о.ӧ.<ref name="Кучин флора и фауна">''Кучин А. П.'' Всемирный фонд дикой природы. Флора и фауна Алтая. — Горно-Алтайск: [б.и.], 2001.</ref>.

Калганчы ӧйдӧ аҥ-куш астап, экология коомойтыганыла, улустыҥ кӧптӧгӧниле колбулу айалга боло берген. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген аҥдар ол- тооргы, маны, ак-кийик, сууныҥ камдузы, олордыҥ тоозы кезем астаган<ref name="Кр книга животные РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6252/read.php  ''Красная книга Республики Алтай: животные''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>. Оок куштар ол каргаа, саҥыскан, тарал, кӧктийек, кӱӱк, кас, турна, бӧднӧ, чай, кӱртӱк, томыртка. Куштардаҥ: кӱртӱк, чай, сымда, мечиртке, ӱкӱ, тарал.

=== Ӧзӱмдери ===
Тайганыҥ ортозында аламыктарда јердиҥ ажы јакшы бӱдет — јӱзӱн башка јиилектер, кузук, калба, орляк, мешкелер.
Кӧп сабада кара ийне бӱрлӱ агаш ӧзӧт, мӧш, јойгон, чиби, карагай, тыт, кӧп тоолу башка-башка бӱдӱмдӱ јыра-тайалар, ойык јабыстай јерлерде ле чала састалган тегериктерде база јыралар, тал, беле, чычрана, каргана, ӧзӧт. Ого коштой јӱзӱн-јӱӱр јиилектер: уй кӧс, бороҥот, јер-јиилек, тийиҥкат, тожла, кайыҥкат, торбос ({{lang-ru|клюква}}), тайа ({{lang-ru|жимолость}}), кызылкат, кӧк-кат ({{lang-ru|голубика}}), кара агаш-јиилек ({{lang-ru|ежевика}}), кара-кат, эмезе кара торбос ({{lang-ru|черника}}), ийт-тумчук ({{lang-ru|шиповник}}), ого коштой кӧжнӧ, калба<ref name="Торбоков звери">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020</ref>.

Јайдыҥ ӧйинде јылу, чыкту кейге толтыра ла чечектер ӧзӱп, чечектеп, бвжып ӱрендерин чачат: балузын, јыракы-ӧлӧҥ, јыдунак ({{lang-ru|душица}}), калаш-чечек ({{lang-ru|первоцвет}}), ийт-тырмак. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» киргендери: алтын тазыл, кызыл тазыл, сыгын-от, марал-чечек ле о.ӧ.<ref name="Кр книга  растения РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6253/read.php  ''Красная книга Республики Алтай: растения''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>.

=== Јери ле јолдоры ===
[[Јаш-Тура]] — [[Артыбаш]] деп јолдо [[Кӱрей кӧл]] деп јуртка једеле, [[Ӧӧн (суу)|Ӧӧн]] сууны кечер керек. Кечӱде паром кӱнӱҥ сайын иштеп јат, амыраар кӱнде иштебейт.

[[Турачак]] «[[Јаш-Тура]] — [[Артыбаш]]» деп јолдо.

Јуртта 4 ором: Алешинский, Јараттай, Олјондо, Агашту.
{| class="wikitable"
| COLSPAN="2" ALIGN="center" |'''Каначак јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире'''
|-
| Администрациялык тӧс јер [[Кӱрей кӧл]]|| 3 км
|-
|  Аймактыҥ тӧс јери [[Турачак]] ||48 км
|-
|  Республикан тӧс кала [[Улалу]] ||  190 км
|-
|  [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы ||  140 км
|-
|  Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 3800 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 435,7 км-деҥ (Майма) || км
|}

== Тӱӱкизи ==
Јурт 1826 јылда тӧзӧлгӧн. Арасей империяныҥ [[Том-Тура]]да губерниязыныҥ Бийдиҥ уездиниҥ Каначак деп јурты болгон.

1923 јылдаҥ ала Ойрот Автоном областька кирген. 1920 јылда Кӱрей кӧлдиҥ волостинде Каначактыҥ јуртсоведи ачылган. 1926 јылда мында коммуна ачылган, [[Турачак|Турачактаҥ]] 40 кижи келген, башкараачызы Жданов деп кижи, је коммуна узак болбой јоголгон.

1930 јылда Блюхердиҥ адыла адалган колхоз тӧзӧлгӧн, оноҥ ол ойто Красноармеец деп ады солынган.

1960 јылда бу колхозтыҥ ады Ленинниҥ адыла адалган. 1933 јылда бу јуртсоветке Ваганово, Плешково јурттар кирген.

1968 јылда Каначактыҥ јуртсоведи ле Кӱрей кӧлдиҥ јуртсоветтери бириккен.

== Эл-јон ==
{{Эл-јонныҥ тоозы|Каначак}}

== Ук-калыктары ==
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 128 кижи болгон, олордыҥ 84 % [[орустар]] ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон кумандылар<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml  Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>.

Окылу тил: орус, алтай<ref name="Закон РА о языках">[http://docs.cntd.ru/document/802008526/  Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года)]</ref>.

== Инфраструктуразы ==
* баштамы школ;
* спортплощадка;
* магазин;
* јурттыҥ клубы.

== Экономиказы ==
Туризм. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Агашла иштер. Пилорама.
Аҥдаш, балыкташ, јердиҥ ажыныҥ тӱжӱмин јууры — мешке, јиилектер, тазылдар ла эм-ӧлӧҥдӧр,
калба ла орляк-папоротник, јууйла садуга табыштырары.

== Кереестер ==

=== Археологиялык ===
* Јебрен рудник. Мыс Артал (1275)<ref name="Ойношев свод"/>

=== Ар-бӱткендик ===
* Арчауш. Байлу кыр (1264)<ref name="Ойношев свод"/>
* Кара-Суу .Байлу (1280)<ref name="Ойношев свод"/>
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>.

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==

== Јарлу улузы ==

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
* [http://galt-auto.ru/publ/239-1-0-710/ Кайашкан. Турачак аймак.]
{{Тыш тайантылар}}
{{Турачак аймактыҥ јон јаткан јерлери}}

[[Категория:Турачак аймактыҥ јурттары]]
[[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]]