# Беле
Беле (орустап  Беле) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Улаган аймагында Чолушпаныҥ јурт јеезезине кирет.

## Этимологиязы
Беле орустап рябина.
Тувин тилле кырдыҥ эдеги (орустап подножие, подошва горы).

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ кӱнчыгыш келтейинде, Алтын Кӧлдӧҥ ырак јок јерде, Ак-Чолушпа туулардыҥ ортозында, Барчык сууныҥ јарадында, Алтайский государственный заповедниктиҥ јеринде турат. Јолы кату, каскак кайыр кырларлу, камык учар-сууларлу, кызык јерде турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 822 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Алтын Кӧл кышкыда тоҥбойт, Кӧп сабада мында айас, кургак, јылу болот, кар ас, тӱрген кайылат. Аламаларлу садтар, јаҥыс ла мында грецкий орех тӱжӱм берет.
Салкындар: тӱштӱк-кӱнчыгыш јанынаҥ — 40 %, кӱнчыгыштаҥ — 17 %, тӱндӱк-кӱнбадыштаҥ — 19 %, штиль — 26 %.

### Аҥ-куштары
Улаган алтай аҥдык јер. Тайга-ташта казыр аҥдардаҥ айу, бӧрӱ, шӱлӱзин, јеекен, ирбис бар. Туйгакту аҥнаҥ марал, булан, элик, тооргы, какай јӱрет. Оок то аҥдар кӧп агас, албаа, киш, суузар, камду, јоонмойын ла о.ӧ. Куштардаҥ барынтычылары мечиртке, шоҥкор, боро ылаачын, карчага, ӱкӱ, кезигиниҥ тоозы кезем астаган учун олорды Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» кийдирген. Сууларда азый балыктыҥ кандыйы ла болгон, эмди суулар тартылып, тайызаган учун балык та астай берген. Аймакта кезик кӧлдӧрдӧ таҥынаҥ аргачылар балык ӧскӱрип, садуга апарат пелядь, чараган ла форель.

### Ӧзӱмдери
Каскак бийик кырлары кайыр, агаштары тӱндӱк ле јанында ӧзӧт. Агаштардыҥ кӧп сабазы чет агаш, чиби, бийиктей мӧш, суујараттай тал. Чолушпа ичиле (Балыкчы, Кӧӧ, Кӧк-Паш, Беле јурттар) тӱштук јанын аймактыҥ тӱҥейлеп албазыҥ, не дезе, Алтын-Кӧл јаны, Чолушман ӧзӧктиҥ суузыныҥ коолы јымжак климатту, јӱзӱн ӧлӧҥдӧр, јиилектер, јулукту агаштар ла маала ажы јакшы ӧзӧт. Тӱштӱктей дезе талайдыҥ кемјӱзинеҥ канча катап бийик, соок, јер эрте ле тереҥ тоҥып калат. Кезем континентал айалгада ӧзӱмдердиҥ бӱдӱми астап јат, је ого коштой эндемик ӧзӱмдер база бар. Јулукту агаштар ол јодро, алама, груша, слива, беле. «Кызыл бичикке» кирген ӧзӱмдер база кӧп, олордыҥ ортозында алтын ла кызыл тазылдар.

### Јери ле јолдоры
Јуртта бир ором: Садту.
Кӧӧликтер јӱрер јол јок. Јаҥыс ла суула једер арга бар (кеме, катер).
| Беле јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире    |                                 |
| Администрациялык тӧс јер Балыкчы          | 10 км + переправа ч/з Алтын Кӧл |
| Аймактыҥ тӧс јери Улаган                  | 130 км                          |
| Республикан тӧс кала Улалу                | 230 км, 540 км (Чуйдыҥ трагы)   |
| Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы         | 320 км / 630 км                 |
| Тергеениҥ тӧс калазы Москва               | 4300 км                         |
| Чуйдыҥ трагы (Р-256) 788,0 км-деҥ (Акташ) | 180 км                          |


## Тӱӱкизи
Јурт … јылда тӧзӧлгӧн. Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ ӧйинде, оноҥ 1948 јылга јетире заповедниктиҥ ишчилери јурттыҥ јанында арба сееп, јуунадатан болгон.

## Эл-јон
| Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы |
| 2010            | 2011            | 2012            | 2013            | 2014            | 2015            | 2016            |
| --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- |
| 30              | →30             | →30             | ↘29             | →29             | ↗30             | →30             |


## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 31 кижи болгон, олордыҥ 77 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы
- Бастыра инфраструктуралык обьекттер Чолушпаныҥ јурт јеезезинде;
- метеостанция;
- кӧлдиҥ (орустап озерная) станциязы;
- Алтайский государственный заповедниктиҥ кордоны.


## Экономиказы
Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдерлӱ. Мал азыраары. Туризм.

## Кереестер

### Археологиялык
- Кезер таш (1587)[13].


### Ар-бӱткендик
- Тузакту деп аржан суу (1640)[13];
- Байлу Алтын-Туу ()[13];
- Учар суулар : Кӱркӱрек, Чолчы (1644)[13].

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

Беле
{{ЈЈЈ+Россия
 |статус                   = Јурт
|русское название         = Беле
 |оригинальное название    = {{lang-ru| Беле}}
 |герб                     = 
 |флаг                     = 
 | изображение             =Алтын-ту - panoramio.jpg
 | описание изображения    = Беледе кӧлдиҥ јанында аламалу сад
  |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_deg = |lon_min = |lon_sec =
 | CoordAddon = type:city(5400)_region:RU
 | CoordScale = 30000 
|страна                   = Россия
 |регион                   = Алтай Республика
 |район                    = Улаган аймак
 |район в таблице          = Улаган аймак{{!}} Улаган 
 |вид поселения            = Јурт јеезе
 |поселение                = Чолушпаныҥ јурт јеезези
 |поселение в таблице      = Чолушпаныҥ јурт јеезези{{!}}Чолушпаныҥ
 |внутреннее деление       = 
 |вид главы                = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 
 |площадь                  =
 |вид высоты               = 
 |высота центра НП         = 822<ref name="Высота н/у моря"/>
 |климат                   = кезем-континентал
  |население              = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Беле (Республика Алтай) | тс }}
  |год переписи           = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Беле (Республика Алтай) | г }}
 |плотность                = 
 |агломерация              = 
 |национальный состав      = [[орустар]] 77 % (2002)<ref name="Коряков"/>
 |конфессиональный состав  = 
 |часовой пояс             = 
 |телефонный код           = 38845
 |почтовый индекс          = 
 |почтовые индексы         = 
 |автомобильный код        = 
 |цифровой идентификатор   = 
 |цифровой идентификатор 2   = 
 |категория в Commons      = 
 |сайт                     = 
}}
'''Беле''' ({{Lang-ru| Беле}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Улаган аймак|Улаган аймагында]] [[Чолушпаныҥ јурт јеезези]]не кирет.

== Этимологиязы ==
Беле {{Lang-ru|рябина}}<ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы =  |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>.
Тувин тилле кырдыҥ эдеги ({{lang-ru|подножие, подошва горы}}).

== Физико-географиялык темдектери ==

=== Географиязы ===
Јурт [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] кӱнчыгыш келтейинде, [[Алтын Кӧл|Алтын Кӧлдӧҥ]] ырак јок јерде, Ак-Чолушпа туулардыҥ ортозында, Барчык сууныҥ јарадында, Алтайский государственный заповедниктиҥ јеринде турат. Јолы кату, каскак кайыр кырларлу, камык учар-сууларлу, кызык јерде турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 822 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/35114/bele.html Беле]</ref>.

=== Климады ===
Климады орто-континентал. Алтын Кӧл кышкыда тоҥбойт, Кӧп сабада мында айас, кургак, јылу болот, кар ас, тӱрген кайылат. Аламаларлу садтар, јаҥыс ла мында грецкий орех тӱжӱм берет.

Салкындар: тӱштӱк-кӱнчыгыш јанынаҥ — 40 %, кӱнчыгыштаҥ — 17 %, тӱндӱк-кӱнбадыштаҥ — 19 %, штиль — 26 %.

=== Аҥ-куштары ===
[[Улаган]] алтай аҥдык јер. Тайга-ташта казыр аҥдардаҥ айу, бӧрӱ, шӱлӱзин, јеекен, ирбис бар. Туйгакту аҥнаҥ марал, булан, элик, тооргы, какай јӱрет<ref name="Кучин флора и фауна">''Кучин А. П.'' Всемирный фонд дикой природы. Флора и фауна Алтая. — Горно-Алтайск: [б.и.], 2001.</ref>. Оок то аҥдар кӧп агас, албаа, киш, суузар, камду, јоонмойын ла о.ӧ. Куштардаҥ барынтычылары мечиртке, шоҥкор, боро ылаачын, карчага, ӱкӱ, кезигиниҥ тоозы кезем астаган учун олорды Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» кийдирген<ref name="Кр книга животные РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6252/read.php  ''Красная книга Республики Алтай: животные''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>. Сууларда азый балыктыҥ кандыйы ла болгон, эмди суулар тартылып, тайызаган учун балык та астай берген. Аймакта кезик кӧлдӧрдӧ таҥынаҥ аргачылар балык ӧскӱрип, садуга апарат пелядь, чараган ла форель.

=== Ӧзӱмдери ===
Каскак бийик кырлары кайыр, агаштары тӱндӱк ле јанында ӧзӧт. Агаштардыҥ кӧп сабазы чет агаш, чиби, бийиктей мӧш, суујараттай тал. Чолушпа ичиле ([[Балыкчы]], [[Кӧӧ]], [[Кӧк-Паш]], [[Беле]] јурттар) тӱштук јанын аймактыҥ тӱҥейлеп албазыҥ, не дезе, Алтын-Кӧл јаны, Чолушман ӧзӧктиҥ суузыныҥ коолы јымжак климатту, јӱзӱн ӧлӧҥдӧр, јиилектер, јулукту агаштар ла маала ажы јакшы ӧзӧт<ref name="Кр книга  растения РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6253/read.php  ''Красная книга Республики Алтай: растения''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>. Тӱштӱктей дезе талайдыҥ кемјӱзинеҥ канча катап бийик, соок, јер эрте ле тереҥ тоҥып калат. Кезем континентал айалгада ӧзӱмдердиҥ бӱдӱми астап јат, је ого коштой эндемик ӧзӱмдер база бар. Јулукту агаштар ол јодро, алама, груша, слива, беле. «Кызыл бичикке» кирген ӧзӱмдер база кӧп, олордыҥ ортозында алтын ла кызыл тазылдар<ref name="Кр книга  растения РА 2017"/>.

=== Јери ле јолдоры ===
Јуртта бир ором: Садту.

Кӧӧликтер јӱрер јол јок. Јаҥыс ла суула једер арга бар (кеме, катер).

{| class="wikitable"
| COLSPAN="2" ALIGN="center" |'''Беле јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире'''
|-
| Администрациялык тӧс јер [[Балыкчы]]|| 10 км + переправа ч/з [[Алтын Кӧл]]
|-
|  Аймактыҥ тӧс јери [[Улаган]] ||130 км
|-
|  Республикан тӧс кала [[Улалу]] || 230 км, 540 км ([[Чуйдыҥ трагы]])
|-
|  [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы ||  320 км / 630 км
|-
|  Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 4300 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 788,0 км-деҥ ([[Акташ]]) ||180 км
|}

== Тӱӱкизи ==
Јурт … јылда тӧзӧлгӧн. Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ ӧйинде, оноҥ 1948 јылга јетире заповедниктиҥ ишчилери јурттыҥ јанында арба сееп, јуунадатан болгон.

== Эл-јон ==
{{Эл-јонныҥ тоозы| Беле (Республика Алтай) |Столбцов=18}}

== Ук-калыктары ==
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 31 кижи болгон, олордыҥ 77 % [[орустар]] ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml  Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>.

Окылу тил: орус, алтай<ref name="Закон РА о языках">[http://docs.cntd.ru/document/802008526/  Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года)]</ref>.

== Инфраструктуразы ==
* Бастыра инфраструктуралык обьекттер [[Чолушпаныҥ јурт јеезези]]нде;
* метеостанция;
* кӧлдиҥ ({{lang-ru|озерная}}) станциязы;
* Алтайский государственный заповедниктиҥ кордоны.
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;"> </div>

== Экономиказы ==
Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдерлӱ. Мал азыраары. Туризм.

== Кереестер ==

=== Археологиялык ===
* Кезер таш (1587)<ref name="Ойношев свод"/>.

=== Ар-бӱткендик ===
* Тузакту деп аржан суу (1640)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Байлу Алтын-Туу ()<ref name="Ойношев свод"/>;
* Учар суулар : Кӱркӱрек, Чолчы (1644)<ref name="Ойношев свод"/>.
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>.

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==
<gallery perrow=6 widths="200px" heights="170px">

</gallery>

== Јарлу улузы ==

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
{{Тыш тайантылар}}

{{Улаган аймактыҥ јон јаткан јерлери}}


[[Категория:Улаган аймактыҥ јурттары]]
[[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]]