# Буландык
Буландык (орустап Озёрное) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Оҥдой аймагында Кеҥиниҥ јурт јеезезине кирет.

## Этимологиязы
Буландык — булан јердиҥ аҥы. Буландык — кӧп буландарлу јер (аҥдык јер). Булан орустап лось.

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Алтай Республиканыҥ тал ортозында, Јал-Мӧҥкӱ, Теректи, Ӱч-Эҥмек сындардыҥ эдегинде, Кеҥи ле Буландык суулар Кеҥиниҥ кӧлине киргенинде турат. Мында Кеҥиниҥ кӧли бар, јурттаҥ 12 км туура, Буландык јурттыҥ јанында. Кеҥиниҥ чӧли деп Себиниҥ сыныныҥ алдында ойык ӧзӧктӧ кӧл. Кӧлди айландыра койу агашту кырлар, је кӧлдиҥ јараттарында агаш јок. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1130 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −4,2 °С, изӱ кӱндердиҥ температуразыныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, эҥ ле соок температураныҥ алтыгы учы −54 °С, јердиҥ ортојылдык температуразы 0 °С, јыл ичинде калганчы соок кӱн ле баштапкы соок кӱн 02.06/30.08, јыл ичинде соок јок кӱндердиҥ тоозы 87, јут-чыктыҥ кеми бир јылга 345 мм, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 1 м/с, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 13,1 (15 м/с тӱрген салкынду).

### Аҥ-куштары
Тайгалары аҥдык: айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, марал, элик, тооргы, шӱлӱзин, сарас, јоонмойын, агас, кӧрӱк, тийиҥ ле о.ӧ. аҥдар.
Куштардаҥ кедери тарал, каргаа, ӱкӱ, кӱӱк, тейлеген, талеҥко, јелечи, чай, торлоо, бӧднӧ, кӱртӱк јӱрет. Кезик куштар тоозы астаганыла база «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген: мечиртке, мӱркӱт, тарбалјы, каркыраа, турна.

### Ӧзӱмдери
Айландыра кырларыныҥ меес јаны каскак таш, арка јаны кӧп лӧ сабада тытла бӱркелген, суујакалай аралдарда кайыҥ, чиби, тал ла јӱзӱн-јӱӱр тайалар ӧзӧт. Буландык ӧзӧк база эмеш ачык јалаҥ јерлерлӱ, одор до, аш та салгадый.
Кандык, быркырууш чечек, чийне, буланат, саргай, кӱн чечек, кӱнкаајы, тайа ла о.ӧ. Јакшы јылда јиилектердиҥ де тӱжӱми бар: тийиҥкат, кайыҥкат, бороҥот, кызылгат, тайабаш, уйкӧс. Кӧп эм ӧлӧҥдӧр лӧ тазылдар.

### Јери ле јолдоры
Јуртта 6 ором: Гаражту, Олјондо, Меесте, Јаҥы, Тӧс, Улу јеҥӱниҥ.
„Кеҥи-Буландык“ деп регионал учурлу јолдыҥ учы. Идентификационный темдеги 84К-99.
| Буландык јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире |         |
| Администрациялык тӧс јер Кеҥи              | 10 км   |
| Аймактыҥ тӧс јери Оҥдой                    | 50 км   |
| Республикан тӧс кала Улалу                 | 200 км  |
| Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы          | 290 км  |
| Тергеениҥ тӧс калазы Москва                | 4000 км |
| Чуйдыҥ трагы (Р-256) 612,0 км-деҥ          | 25 км   |


## Тӱӱкизи
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн.
Мындагы кӧлдӧргӧ јетире эски Чуйдыҥ трагы келген болгон. Эски трак Топучийдеҥ ала Себиниҥ эски боочызы ажыра (эмдиги јолдоҥ кайда да 10 км кӱнбадыштай), Туйакты кырды эбирип, Бештиҥ суузыныҥ бажына једеле, Ташту арт (орустап Каменное седло) ажыра Кеҥиниҥ кӧлине једет. Јолдыҥ бу ӱзӱгиниҥ узуны 20 км.
„Алтайдын Чолмоны“, „Сельчанка“ ла „Вестник Горно-Алтайска“, ГТРК „Горный Алтай“ газеттердиҥ ле телевидениениҥ журналисттери, тӱӱкичилер, ӱредӱчилер Аргымай Кулјынныҥ јолыла эски Чуйдыҥ трагыла Буландык јурттыҥ јаныла Кеҥиге јетире эки кӱндик экспедицияга јӱрген. Аргымай Кулјинниҥ , јондык ишчи, политик, укту малды Англиядаҥ экелген заводчик ле меценат ла промышленник кижиниҥ 150 јажына учурлай ӧткӱрилген экспедиция болгон.
»… Когда Аргымай Кульджин привёз племенных лошадей из Англии, в Бийске был большой шум, много народу собралось на вокзале, чтобы посмотреть на красивых скакунов. И что интересно, к коннозаводчику обращались с просьбой повременить с отъездом, чтобы как можно больше жителей города смогли полюбоваться на прекрасных животных.
Помимо прочего Кульджин был и одним из первых промышленников. Вместе с братом Манди они построили маслосыроваренный завод, и через короткое время алтайские сыры стали пользоваться популярностью не только в столице Российской империи, но и в Европе. Аргымай помог сформировать коллекцию алтайской одежды для Российского этнографического музея в Санкт-Петербурге. Сегодня часть ее демонстрируется в Национальном музее на выставке «Тюркский мир» (Вера Кыдыева)"
.
Буландык ла Кеҥиге јетире эски Чуйдыҥ трагы сӱреен јараш, эмдиге јетире аҥ азыраачылар тузаланат.

## Эл-јон
| Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы |
| 2010            | 2011            | 2012            | 2013            | 2014            | 2015            | 2016            |
| --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- |
| 258             | ↘257            | →257            | ↗260            | ↗261            | ↘252            | ↗261            |


## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 304 кижи болгон, олордыҥ 76 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай

## Инфраструктуразы
Јурттыҥ клубы. Магазин.

## Экономиказы
Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Јылкы, соок тумчукту ла оок мал азыраары. Крестьян-фермер ээлемдер.

## Кереестер

### Тӱӱкилик
- Карындаштык мӧҥкӱ. Совет јаҥ учун корогондорго (801)


### Археологиялык
- Ташта јурамалдар (петроглифтер) (1062)[15];
- јебрен корум (1061)[15];
- Јебрен јурт (поселение) (1060)[15].

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

### Ар-бӱткендик
- Байлу туу. Кымыйык (994)[15];
- Байлу суу (943) Јыланду болчок[15];
- Аҥду таш (1064—1066)[15];
- Таш оодор јер (орустап  каменоломня) (1063)[15].

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

Буландык
{{ЈЈЈ+Россия
 |статус                   = Јурт
|русское название         = Буландык
 |оригинальное название    = {{lang-ru| Озёрное}}
 |герб                     = 
 |флаг                     = 
 | изображение             = 
 | описание изображения    = 
  |lat_deg =  50.908515
  |lon_deg =  85.579084
  |CoordAddon = 
  |CoordScale =  
|страна                   = Россия
 |регион                   = Алтай Республика
 |район                    = Оҥдой аймак
 |район в таблице          = Оҥдой аймак{{!}}Оҥдой 
 |вид поселения            = Јурт јеезе
 |поселение                = Кеҥиниҥ јурт јеезези
 |поселение в таблице      = Кеҥиниҥ јурт јеезези{{!}}Кеҥиниҥ
 |внутреннее деление       = 
 |вид главы                = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 
 |площадь                  =
 |вид высоты               = 
 |высота центра НП         = 1130<ref name="Высота н/у моря"/>
 |климат                   = орто-континентал
  |население              = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Озёрное (Онгудайский район) | тс }}
  |год переписи           = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Озёрное (Онгудайский район) | г }}
 |плотность                = 
 |агломерация              = 
 |национальный состав      = [[алтайлар]] 76 %<ref name="Коряков"/>
 |конфессиональный состав  = 
 |часовой пояс             = 
 |телефонный код           = 38845
 |почтовый индекс          = 649432
 |почтовые индексы         = 
 |автомобильный код        = 
 |цифровой идентификатор   = 
 |цифровой идентификатор 2   = 
 |категория в Commons      = 
 |сайт                     = 
}}
'''Буландык''' ({{Lang-ru|Озёрное}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Оҥдой аймак|Оҥдой аймагында]] [[Кеҥиниҥ јурт јеезези]]не кирет.

== Этимологиязы ==
Буландык — булан јердиҥ аҥы. Буландык — кӧп буландарлу јер (аҥдык јер). Булан {{Lang-ru|лось}}<ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы =  |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>.

== Физико-географиялык темдектери ==

=== Географиязы ===
Јурт [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] тал ортозында, Јал-Мӧҥкӱ, Теректи, Ӱч-Эҥмек сындардыҥ эдегинде, [[Кеҥи (суу)|Кеҥи]] ле [[Буландык (суу)|Буландык]] суулар Кеҥиниҥ кӧлине киргенинде турат. Мында Кеҥиниҥ кӧли бар, јурттаҥ 12 км туура, Буландык јурттыҥ јанында. Кеҥиниҥ чӧли деп Себиниҥ сыныныҥ алдында ойык ӧзӧктӧ кӧл. Кӧлди айландыра койу агашту кырлар, је кӧлдиҥ јараттарында агаш јок. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1130 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/35003/ozernoe.html Озерное]</ref>.

=== Климады ===
Климады орто-континентал<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=13263&cityname=Onguday-Russia |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141222173438/http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=13263&cityname=Onguday-Russia |archivedate=1419269678 |deadlink=yes |accessdate=1644475976 }}</ref>. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −4,2 °С, изӱ кӱндердиҥ температуразыныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, эҥ ле соок температураныҥ алтыгы учы −54 °С, јердиҥ ортојылдык температуразы 0 °С, јыл ичинде калганчы соок кӱн ле баштапкы соок кӱн 02.06/30.08, јыл ичинде соок јок кӱндердиҥ тоозы 87, јут-чыктыҥ кеми бир јылга 345 мм, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 1 м/с, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 13,1 (15 м/с тӱрген салкынду)<ref>Оҥдой. Климат[https://e-lib.gasu.ru/eposobia/altai/maima/klim.html.]</ref>.

=== Аҥ-куштары ===
Тайгалары аҥдык: айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, марал, элик, тооргы, шӱлӱзин, сарас, јоонмойын, агас, кӧрӱк, тийиҥ ле о.ӧ. аҥдар<ref name="Кр книга животные РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6252/read.php  ''Красная книга Республики Алтай: животные''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>.

Куштардаҥ кедери тарал, каргаа, ӱкӱ, кӱӱк, тейлеген, талеҥко, јелечи, чай, торлоо, бӧднӧ, кӱртӱк јӱрет. Кезик куштар тоозы астаганыла база «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген: мечиртке, мӱркӱт, тарбалјы, каркыраа, турна<ref name="Торбоков звери">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020</ref>.

=== Ӧзӱмдери ===
Айландыра кырларыныҥ меес јаны каскак таш, арка јаны кӧп лӧ сабада тытла бӱркелген, суујакалай аралдарда кайыҥ, чиби, тал ла јӱзӱн-јӱӱр тайалар ӧзӧт. Буландык ӧзӧк база эмеш ачык јалаҥ јерлерлӱ, одор до, аш та салгадый<ref name="Торбоков флора">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА «Литературно-издательский Дом „Алтын-Туу“, 2020</ref>.

Кандык, быркырууш чечек, чийне, буланат, саргай, кӱн чечек, кӱнкаајы, тайа ла о.ӧ. Јакшы јылда јиилектердиҥ де тӱжӱми бар: тийиҥкат, кайыҥкат, бороҥот, кызылгат, тайабаш, уйкӧс. Кӧп эм ӧлӧҥдӧр лӧ тазылдар.

=== Јери ле јолдоры ===
Јуртта 6 ором: Гаражту, Олјондо, Меесте, Јаҥы, Тӧс, Улу јеҥӱниҥ.

„Кеҥи-Буландык“ деп регионал учурлу јолдыҥ учы. Идентификационный темдеги 84К-99.
{| class="wikitable"
| COLSPAN="2" ALIGN="center" |'''Буландык јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире'''
|-
| Администрациялык тӧс јер [[Кеҥи]]|| 10 км
|-
|  Аймактыҥ тӧс јери [[Оҥдой]] || 50 км
|-
|  Республикан тӧс кала [[Улалу]] ||  200 км
|-
|  [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы || 290 км
|-
|  Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 4000 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 612,0 км-деҥ ||25 км
|}

== Тӱӱкизи ==
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн.
Мындагы кӧлдӧргӧ јетире эски [[Чуйдыҥ трагы]] келген болгон. Эски трак [[Топучий|Топучийдеҥ]] ала Себиниҥ эски боочызы ажыра (эмдиги јолдоҥ кайда да 10 км кӱнбадыштай), Туйакты кырды эбирип, [[Беш (суу|Бештиҥ]] суузыныҥ бажына једеле, Ташту арт ({{lang-ru|Каменное седло}}) ажыра Кеҥиниҥ кӧлине једет. Јолдыҥ бу ӱзӱгиниҥ узуны 20 км.

„Алтайдын Чолмоны“, „Сельчанка“ ла „Вестник Горно-Алтайска“, ГТРК „Горный Алтай“ газеттердиҥ ле телевидениениҥ журналисттери, тӱӱкичилер, ӱредӱчилер Аргымай Кулјынныҥ јолыла эски [[Чуйдыҥ трагы]]ла Буландык јурттыҥ јаныла [[Кеҥи]]ге јетире эки кӱндик экспедицияга јӱрген. Аргымай Кулјинниҥ , јондык ишчи, политик, укту малды Англиядаҥ экелген заводчик ле меценат ла промышленник кижиниҥ 150 јажына учурлай ӧткӱрилген экспедиция болгон.

<blockquote>»… Когда Аргымай Кульджин привёз племенных лошадей из Англии, в Бийске был большой шум, много народу собралось на вокзале, чтобы посмотреть на красивых скакунов. И что интересно, к коннозаводчику обращались с просьбой повременить с отъездом, чтобы как можно больше жителей города смогли полюбоваться на прекрасных животных.
Помимо прочего Кульджин был и одним из первых промышленников. Вместе с братом Манди они построили маслосыроваренный завод, и через короткое время алтайские сыры стали пользоваться популярностью не только в столице Российской империи, но и в Европе. Аргымай помог сформировать коллекцию алтайской одежды для Российского этнографического музея в Санкт-Петербурге. Сегодня часть ее демонстрируется в Национальном музее на выставке «Тюркский мир» (Вера Кыдыева)"</blockquote>.

Буландык ла [[Кеҥи]]ге јетире эски Чуйдыҥ трагы сӱреен јараш, эмдиге јетире аҥ азыраачылар тузаланат.


== Эл-јон ==
{{ Эл-јонныҥ тоозы |Озёрное (Онгудайский район)| Столбцов=10}}

== Ук-калыктары ==
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 304 кижи болгон, олордыҥ 76 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml  Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>.

Окылу тил: орус, алтай<ref name="Закон РА о языках">[http://docs.cntd.ru/document/802008526/  Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года)]</ref>

== Инфраструктуразы ==
Јурттыҥ клубы. Магазин.

== Экономиказы ==
Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Јылкы, соок тумчукту ла оок мал азыраары. Крестьян-фермер ээлемдер.

== Кереестер ==

=== Тӱӱкилик ===
* Карындаштык мӧҥкӱ. Совет јаҥ учун корогондорго (801)

=== Археологиялык ===
* Ташта јурамалдар (петроглифтер) (1062)<ref name="Ойношев свод"/>;
* јебрен корум (1061)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Јебрен јурт (поселение) (1060)<ref name="Ойношев свод"/>.
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>.

=== Ар-бӱткендик ===
* Байлу туу. Кымыйык (994)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Байлу суу (943) Јыланду болчок<ref name="Ойношев свод"/>;
* Аҥду таш (1064—1066)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Таш оодор јер ({{Lang-ru| каменоломня}}) (1063)<ref name="Ойношев свод"/>.
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод"/>.

== Јарлу улузы ==

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
* [http://www.ongudai-ra.ru/ Окылу сайт «Оҥдой аймак»]
{{Тыш тайантылар}}
{{Оҥдой аймактыҥ јурттары}}

[[Категория:Оҥдой аймактыҥ јурттары]]
[[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]]