# Корбо-Тал
Корбо-Тал (орустап  Горбуново ) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Кӧксу-Оозы аймагында Корбо-Талдыҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.

## Этимологиязы
Корбо-Тал орустап заросли молодого тальника.

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнбадыш келтейинде, Теректиниҥ, Ӱч-Сӱмердиҥ, Ыйыктуныҥ, Тӧгӧриктиҥ сын тайгаларына курчаткан, Оймонныҥ чӧлиниҥ тал ортозында, Кадынныҥ сол јарадында, јурттыҥ ичиле Јаан-Теректи суу агып, Кадынга кожылганында турат. Кӧксу-Оозы аймакта Кадын-Бажыныҥ, Актайганыҥ тайга-сындары талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1300 — 3300 метрге бийик, Ӱч-Сӱмер дезе 4506 метр, Сибирде эҥ бийик кыр.
Мында сӱреен кӧп суулар ла суучактар Кадынга келип кирет. Кадын-Бажыныҥ мӧҥкӱ-тошторынаҥ кӧп кӧлдӧр табылган. Мында Сибирде эҥ ле јаан јер бӱркеген мӧҥкӱ-тоштор јадат. Кӱнчыгыш јаар мӧҥкӱ-тоштор там ла калыҥжып, јаанап барат. Бийик сындар альпий бӱдӱмду тепсеҥдерлӱ, каскак кырларлу, карлу ла тошту. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 933 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Узун соок кыш ла кыска јай. Чаган айдыҥ ортотемпературазы −19,2 °C, јаан изӱ айдыҥ +17,5 °C. Салкыны тыҥ эмес, ортолой кеми 4,5 м/сек, јыл туркунына 478 мм чык тӱжет, јуттыҥ кеми јеткилинче.
Тӱндӱктеҥ тӱштӱк јаар кырлык там ла бийиктеп барат. Тӱштӱктей кургак ла соок климат болуп солунат. Кыш узун, јаан карлу, ӱлӱрген айдыҥ учынаҥ ала кандык айдыҥ бажына једет, 6-7 ай, јай кыска кичӱ изӱ айдаҥ ала куран айдыҥ учына јетире, 3 ле ай, ортоайлык јылу +15 °С, кышкыда дезе −20 °С. Чаган айдыҥ соок деген кӱнинде −45..-50 °C, јаан изӱ айда эҥ тыҥ изӱ +30..+35 °C болот. Јут-чыктыҥ орто кеми јеткилинче 517 мм. Салкынныҥ ортојылдык кеми 4,7 м/с.

### Аҥ-куштары
Тайгалары аҥдык : ирбис, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, јуҥма, марал, элик, тооргы, шӱлӱзин, сарас, јоонмойын, агас, кӧрӱк, тийиҥ ле о.ӧ. аҥдар. Чай, кӱртӱк, бӧднӧ, торлоо, ӱкӱ, кӱӱк, талеҥко, каргаа, кускун, карчага, мӱркӱт, тейлеген, јерлик кас, ӧртӧк деп куштар Кадын-Бажыныҥ биосферный заповеднигинде бар. Сууныҥ балыгы кӧлдӧрдӧ лӧ Кӧк сууда болот, чараган, јылмай, чортон, бел ле о.ӧ..

### Ӧзӱмдери
Айландыра арка туузы, аралдары агашту, мӧш, тал, терек, тыт, беле, јодро, чиби ле кайыҥ агаштар ӧзӧт. Элбек јалаҥдарында кыралар ла малга одор. Кырлар кӧп сабазы тыт агашла бӱркелген, бийиктей мӧш агаш кӧп, чиби агаш суујакалай аралдарда ӧзӧт, тал, кайаҥ агаш тыҥ ла кӧп эмес, је бар. Јаан јакшы одорлордо јӱзӱн-јӱӱр ӧлӧҥ лӧ јердиҥ јиилеги. Арал-јыдуларда тийиҥкат, бороҥот, кызылгат ӧзӧт. Меестерде маҥыр, јонјолой, сӧҥӱскен, кӧрмӧсјиилек, тайа. Саста кӧгӧзин, кыйгак ӧлӧҥ лӧ о.ӧ. Кырлардыҥ тӱштӱк јаны меес, агаш јок тас, агаштар кобы- јиктерде ӧзӧт. Озодоҥ бери кедери тайгада, јайлуларда ӧлӧҥ-чӧп, тазыл-тамыр кӧп болгон, је улустыҥ кичеебес кылыгынаҥ кӧп эм ӧлӧҥдӧр торт јоголорго јеткен. Ол тоодо кызыл тазыл (орустап копеечник чайный), марал (орустап маральник), алтын-тазыл (орустап родиола розовая) ла оноҥ до ӧскӧ кӧп чечектер ле ӧлӧҥдӧр.

### Јери ле јолдоры
Јуртта 7 ором.
| Корбо-Тал јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире |         |
| Аймактыҥ тӧс јери Кӧксу-Оозы                | 19 км   |
| Республикан тӧс кала Улалу                  | 340 км  |
| Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы           | 430км   |
| Тергеениҥ тӧс калазы Москва                 | 4000 км |
| Чуйдыҥ трагы (Р-256) 514,5 км-деҥ           | 260 км  |
| Чуйдыҥ трагы (Р-256) 610,8 км-деҥ           | 250 км  |


## Тӱӱкизи
Јурт 1885 јылда тӧзӧлгӧн. 19 чактыҥ экинчи јарымында Оймон ичине крестьяндар келип, алтайлардыҥ јерлерине аш салып, одорлорын блаажып баштаган. Заимкалар, деремнелер табылган, ол тушта бу Тал-Корбо јурт тӧзӧлгӧн.1895 јылда В. П. Семенов-Тянь-Шанский Кадынныҥ јарадында бу јурт керегинде айдат.20 чактыҥ бажында деремнеде серкпе ле приходской школ тудулган. Мӱргӱӱлге јуулыжып турган улустыҥ тоозы 1453 кижи болгон. 1920 јылдарда Абайдыҥ, Оймонныҥ, Катандуныҥ волостьторы табылган. 1923 јылда Кӧксу-Оозында, Ӱстӱги-Оймондо, Катандуда, Корбо-Талда ла Сооруда беш школ ачылган.

## Эл-јон
| Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы |
| 2010            | 2011            | 2012            | 2013            | 2014            | 2015            | 2016            |
| --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- |
| 321             | ↗322            | ↗332            | ↘328            | ↘318            | ↘316            | ↘296            |


## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 301 кижи болгон, олордыҥ 86 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон
.

## Инфраструктуразы
- баштамы школ;
- «Колосок» балдардыҥ туразы;
- библиотека;
- эмчилик;
- стадион;
- магазин;
- пилорама;
- турбаза.


## Экономиказы
Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Мал азыраары, аш салары, адару тудары, азрал белетеери. Агашла иштеери. Туризм.

## Кереестер

### Тӱӱкилик
- Братская могила партизан (1922 г.)[12][13]
- Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга обелиск (1540). (1975 ј., Јииттердиҥ оромы, д. 15.)[12][13]
- Карындаштык мӧҥкӱ. Граждан јууныҥ геройлоры (1494)[14].


### Ар-бӱткендик
- Ӱч-Сӱмер байлу туу (1505[14];
- Аржан суу (1509)[14];
- Ыйыктуныҥ боочызы байлу (1507)[14].

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи
- Јурттыҥ јанында кырлар


Корбо-Тал
{{ЈЈЈ+Россия
 |статус                   = Јурт
 |русское название         = Корбо-Тал
 |оригинальное название    = {{lang-ru|}}Горбуново
 |герб                     = 
 |флаг                     = 
| lat_deg = 50|lat_min = 13 |lat_sec = 26
| lon_deg = 85|lon_min = 49 |lon_sec = 51 
  |CoordAddon = 
  |CoordScale = 
 |размер карты региона     = 
 |размер карты района      = 
 |регион                   = Алтай Республика
 |регион в таблице         = Алтай Республика
 |район                    = Кӧксу-Оозы аймак
 |район в таблице          = Кӧксу-Оозы аймак{{!}}Кӧксу-Оозы  
|вид поселения            = Јурт јеезе
| поселение                = Корбо-Талдыҥ јурт јеезези
 | поселение в таблице      = Корбо-Талдыҥ јурт јеезези {{!}}Корбо-Талдыҥ  
|внутреннее деление       = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 
 |площадь                  = 
 |высота центра НП         = 933<ref name="Высота н/у моря"/>
|климат                   = орто-континентал
| население                = {{Эл-јонныҥ тоозы| Горбуново (Республика Алтай) |тс}}
| год переписи             = {{Эл-јонныҥ тоозы| Горбуново (Республика Алтай) |г}} 
  |плотность               = 
  |агломерация             = 
  |национальный состав     =  [[орустар]] 86%<ref name="Коряков"/>
  |конфессиональный состав = 
  |этнохороним             = 
 |почтовый индекс          =    
 |почтовые индексы         = 
 |телефонный код           = 38841
 |цифровой идентификатор   =  
 |цифровой идентификатор 2   =
|цифровой идентификатор 3   =   
 |категория в Commons      =
 |сайт                     = 
}}
'''Корбо-Тал''' ({{Lang-ru| Горбуново }}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Кӧксу-Оозы аймак|Кӧксу-Оозы аймагында]] [[Корбо-Талдыҥ јурт јеезези]]не кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.

== Этимологиязы ==
Корбо-Тал {{Lang-ru|заросли молодого тальника}}<ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы = 80,236 |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>.

== Физико-географиялык темдектери ==

=== Географиязы ===
Јурт [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] тӱштӱк-кӱнбадыш келтейинде, Теректиниҥ, Ӱч-Сӱмердиҥ, Ыйыктуныҥ, Тӧгӧриктиҥ сын тайгаларына курчаткан, Оймонныҥ чӧлиниҥ тал ортозында, [[Кадын|Кадынныҥ]] сол јарадында, јурттыҥ ичиле [[Јаан-Теректи (суу)|Јаан-Теректи суу]] агып, Кадынга кожылганында турат. [[Кӧксу-Оозы аймак]]та Кадын-Бажыныҥ, Актайганыҥ тайга-сындары талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1300 — 3300 метрге бийик, Ӱч-Сӱмер дезе 4506 метр, Сибирде эҥ бийик кыр.

Мында сӱреен кӧп суулар ла суучактар Кадынга келип кирет. Кадын-Бажыныҥ мӧҥкӱ-тошторынаҥ кӧп кӧлдӧр табылган. Мында Сибирде эҥ ле јаан јер бӱркеген мӧҥкӱ-тоштор јадат. Кӱнчыгыш јаар мӧҥкӱ-тоштор там ла калыҥжып, јаанап барат. Бийик сындар альпий бӱдӱмду тепсеҥдерлӱ, каскак кырларлу, карлу ла тошту. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 933 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/35029/gorbunovo.html  Горбуново (Корбо-Тал)]</ref>.

=== Климады ===
Климады орто-континентал. Узун соок кыш ла кыска јай. Чаган айдыҥ ортотемпературазы −19,2 °C, јаан изӱ айдыҥ +17,5 °C. Салкыны тыҥ эмес, ортолой кеми 4,5 м/сек, јыл туркунына 478 мм чык тӱжет, јуттыҥ кеми јеткилинче.

Тӱндӱктеҥ тӱштӱк јаар кырлык там ла бийиктеп барат. Тӱштӱктей кургак ла соок климат болуп солунат. Кыш узун, јаан карлу, ӱлӱрген айдыҥ учынаҥ ала кандык айдыҥ бажына једет, 6-7 ай, јай кыска кичӱ изӱ айдаҥ ала куран айдыҥ учына јетире, 3 ле ай, ортоайлык јылу +15 °С, кышкыда дезе −20 °С. Чаган айдыҥ соок деген кӱнинде −45..-50 °C, јаан изӱ айда эҥ тыҥ изӱ +30..+35 °C болот. Јут-чыктыҥ орто кеми јеткилинче 517 мм. Салкынныҥ ортојылдык кеми 4,7 м/с.

=== Аҥ-куштары ===
Тайгалары аҥдык : ирбис, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, јуҥма, марал, элик, тооргы, шӱлӱзин, сарас, јоонмойын, агас, кӧрӱк, тийиҥ ле о.ӧ. аҥдар. Чай, кӱртӱк, бӧднӧ, торлоо, ӱкӱ, кӱӱк, талеҥко, каргаа, кускун, карчага, мӱркӱт, тейлеген, јерлик кас, ӧртӧк деп куштар Кадын-Бажыныҥ биосферный заповеднигинде бар. Сууныҥ балыгы кӧлдӧрдӧ лӧ Кӧк сууда болот, чараган, јылмай, чортон, бел ле о.ӧ.<ref name="Торбоков звери">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020</ref>.

=== Ӧзӱмдери ===
Айландыра арка туузы, аралдары агашту, мӧш, тал, терек, тыт, беле, јодро, чиби ле кайыҥ агаштар ӧзӧт. Элбек јалаҥдарында кыралар ла малга одор. Кырлар кӧп сабазы тыт агашла бӱркелген, бийиктей мӧш агаш кӧп, чиби агаш суујакалай аралдарда ӧзӧт, тал, кайаҥ агаш тыҥ ла кӧп эмес, је бар<ref name="Кучин флора и фауна">''Кучин А. П.'' Всемирный фонд дикой природы. Флора и фауна Алтая. — Горно-Алтайск: [б.и.], 2001.</ref>. Јаан јакшы одорлордо јӱзӱн-јӱӱр ӧлӧҥ лӧ јердиҥ јиилеги. Арал-јыдуларда тийиҥкат, бороҥот, кызылгат ӧзӧт. Меестерде маҥыр, јонјолой, сӧҥӱскен, кӧрмӧсјиилек, тайа. Саста кӧгӧзин, кыйгак ӧлӧҥ лӧ о.ӧ. Кырлардыҥ тӱштӱк јаны меес, агаш јок тас, агаштар кобы- јиктерде ӧзӧт. Озодоҥ бери кедери тайгада, јайлуларда ӧлӧҥ-чӧп, тазыл-тамыр кӧп болгон, је улустыҥ кичеебес кылыгынаҥ кӧп эм ӧлӧҥдӧр торт јоголорго јеткен. Ол тоодо кызыл тазыл ({{Lang-ru|копеечник чайный}}), марал ({{Lang-ru|маральник}}), алтын-тазыл ({{Lang-ru|родиола розовая}}) ла оноҥ до ӧскӧ кӧп чечектер ле ӧлӧҥдӧр<ref name="Торбоков флора">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020</ref>.

=== Јери ле јолдоры ===
Јуртта 7 ором.
{| class="wikitable"
| COLSPAN="2" ALIGN="center" |''' Корбо-Тал јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире'''
|-
|  Аймактыҥ тӧс јери [[Кӧксу-Оозы]] ||19 км
|-
|  Республикан тӧс кала [[Улалу]] ||  340 км
|-
|  [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы || 430км
|-
|  Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 4000 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 514,5 км-деҥ ||260 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 610,8 км-деҥ || 250 км
|}

== Тӱӱкизи ==
Јурт 1885 јылда тӧзӧлгӧн. 19 чактыҥ экинчи јарымында Оймон ичине крестьяндар келип, алтайлардыҥ јерлерине аш салып, одорлорын блаажып баштаган. Заимкалар, деремнелер табылган, ол тушта бу Тал-Корбо јурт тӧзӧлгӧн.1895 јылда В. П. Семенов-Тянь-Шанский [[Кадын|Кадынныҥ]] јарадында бу јурт керегинде айдат.20 чактыҥ бажында деремнеде серкпе ле приходской школ тудулган. Мӱргӱӱлге јуулыжып турган улустыҥ тоозы 1453 кижи болгон. 1920 јылдарда Абайдыҥ, Оймонныҥ, Катандуныҥ волостьторы табылган. 1923 јылда Кӧксу-Оозында, Ӱстӱги-Оймондо, Катандуда, Корбо-Талда ла Сооруда беш школ ачылган.

== Эл-јон ==
{{ Эл-јонныҥ тоозы | Горбуново (Республика Алтай) |  Столбцов=9}}

== Ук-калыктары ==
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 301 кижи болгон, олордыҥ 86 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон
<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml  Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>.

== Инфраструктуразы ==
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
* баштамы школ;
* «Колосок» балдардыҥ туразы;
* библиотека;
* эмчилик;
* стадион;
* магазин;
* пилорама;
* турбаза.
</div>

== Экономиказы ==
Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Мал азыраары, аш салары, адару тудары, азрал белетеери. Агашла иштеери. Туризм.

== Кереестер ==

=== Тӱӱкилик ===
* Братская могила партизан (1922 г.)<ref name="Памятники">{{Cite web |title=Решение Исполнительного Комитета Совета народных депутатов Горно-Алтайской автономной области «Об отнесении недвижимых памятников истории и культуры к категории памятников местного значения» от 16.10.1989 г. № 348 |url=https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109173456/https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archivedate=1610213696 |deadlink=yes |accessdate=1609555288 }}</ref><ref name="Памятники список">{{Cite web |title=Список-объектов-культурного-наследия.pdf |url=http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231111081646/https://akin04.ru/ |archivedate=1699690606 |deadlink=yes |accessdate=1605306426 }}</ref>
* Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга обелиск (1540). (1975 ј., Јииттердиҥ оромы, д. 15.)<ref name="Памятники"/><ref name="Памятники список"/>
* Карындаштык мӧҥкӱ. Граждан јууныҥ геройлоры (1494)<ref name="Ойношев свод"/>.

=== Археологиялык ===

=== Ар-бӱткендик ===
* Ӱч-Сӱмер байлу туу (1505<ref name="Ойношев свод"/>;
* Аржан суу (1509)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Ыйыктуныҥ боочызы байлу (1507)<ref name="Ойношев свод"/>.
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>.
.

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==
<gallery perrow=6 widths="200px" heights="170px">
File:Горы в окрестностях села.jpg|Јурттыҥ јанында кырлар
</gallery>

== Јарлу улузы ==

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
* [http://ust-koksa-altay.ru/ Окылу сайт «Кӧксу-Оозы аймак»]

{{Кӧксу-Оозы аймактыҥ јон јаткан јерлери}}

[[Категория:Кӧксу-Оозы аймактыҥ јурттары]]
[[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]]