# Чопош
Чопош (орустап Чепош) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Чамал аймагында Чопоштыҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.

## Этимологиязы
Чопош орустап маленькая, сорная.

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк-кӱнчыгыш јанында, Кадын сууныҥ оҥ јарадында, Иолгоныҥ сын тайгаларына курчаткан турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 366 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Кыш бу јерлерде јымжак, карлу, тыҥ сооктор јок болот. Ортојылдык температура +3,0 °С градус кире болот, кейдиҥ чыгы 66,1 % , ортојылдык кеми 855 мм. Салкынныҥ ортојылдык тӱргени 2,4 м/с. 15 м/с тӱрген салкынду кӱндер 6,3. Јай тыҥ ла изӱ эмес, ортоайлык температура +30 °С јетпейт, эҥ ле изӱ кӱн +34 °С, эҥ ле соок кӱнде −40 °С. Соокторлу кӱндер 18.05/27.07. Соок јок кӱндер 131. Јердиҥ ортојылдык температуразы 3 °С.

### Аҥ-куштары
Аймактыҥ јерлери аҥ-кушла байлык. Тӱлкӱ, кӧрӱк, јоонмойын, сыгырган, какай, тийиҥ, јараа, сарас, ӧркӧ, момон, кумдус, киш, койон агаш аразында, јалаҥдарда јӱрет.
Казыр аҥдардаҥ айу, бӧрӱ, јеекен. Аҥдар астаганы учун Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» киргендери тооргы, маны, кочкор. Оок куштардаҥ кӱӱле, кӱӱк, талаҥ-келеҥ, ӱренчи, чымдык, торко-сары (орустап иволга), томыртка, тоорчык, топтонок (орустап свиристель), тейлеген, таралјы (орустап сойка), теке-мӱӱс (орустап чибис). Сууларда чараган, сӧлӧм, чабак деп балыктар јӱрет.

### Ӧзӱмдери
Айландыра кырлар койу агашка бӱркеткен: аспак, кайыҥ, мӧш, карагай, јойгон, тал, каргана, беле, толоно ло о.ӧ.
Јайгыда мешке, кӧжнӧ, јӱзӱн-јӱӱр јиилектер, кузук толо ӧзӧт. Ӧлӧҥ, чечектер, тайалар, кӱске јетире кӧс сӱӱндирип јайылат: каргана, тал, толоно, арчын, балан, ийт-тумчук, бороҥот, табылгы, адарткы, бастый, буланат, јеҥес, јоҥјолой, јаргак ӧлӧҥ, јыдунак, јыоан чечек, ийт-таман, јыракы-ӧлӧҥ, ийт-тырмак, калаш-чечек, кыйгак ӧлӧҥ, кӧгӧзин, кылганак, кымыскайак, кулун-чечек, кулузын. Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер алтын тазыл ла кызыл тазыл.

### Јери ле јолдоры
Јуртта 9 ором: Чепоштыҥ кош ором, Агашту кош ором, Спортивный кош ором, Кучияктыҥ, Јииттердиҥ, Јажыл Клин, Тракта, Карасуу, Маршал Жуковтыҥ.
Јурт Чамалдыҥ трагында, «Себи-Оозы — Куйус» деп регионал учурлу кӧӧлик јолдо турат.
| Чопош јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире |         |
| Администрациялык тӧс јер Чопош          | 0 км    |
| Аймактыҥ тӧс јери Чамал                 | 28 км   |
| Республикан тӧс кала Улалу              | 70 км   |
| Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы       | 160 км  |
| Тергеениҥ тӧс калазы Москва             | 3900 км |
| Чуйдыҥ трагы (Р-256) 495 км-деҥ         | 13,5 км |


## Тӱӱкизи
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн. Озодоҥ бери мында алтайлар јуртаган. ХХ чактыҥ бажында мында Баланјы кам јаткан, сӧӧги јарык. Адазы јанынаҥ тӧрӧӧндӧри: Куубајак (Куибадяк), Кӧгӧји кам ӱй кижи (Кёгёди шаманка), Бакы, Адару, Адагааш, Сарыук, Јарынак (Джарынaк), Јыылак (Тилаак) карган энези јанынаҥ тӧрӧӧндӧри: Кана, Кажагай (Кажагдай шаманка), Курагдаш (Таджада) ла тӧрт карындажы, Тобоктыҥ уулдары: Икааш, Джёдик, Тадужаак, Тарлаак.
Је бу јердиҥ алтайлары Таштан камды јаан кам деп тоойтон болгон, ээлӱ кам деп. Анохин Андрей Викторович бичиген: "Кортычак ӧбӧӧн (Баланјыныҥ адазы) бир катап Таштанныҥ камдаганын угала, оыҥ кӧрмӧстӧриниҥ кӧбин тыҥ кайкаган. (орустап «Старик Кортычак, отец Баланди, однажды, слушая камлание Таштана, был поражен количеством его кёрмёсов»).
1882 јылда мында школдо ӱредӱчи болуп Г.Суртаев деп алтай кижи иштеген, 1888 јылда Павел Кучуковтыҥ ордына Јаш-Туранаҥ Михаил Петров ӱредӱчи болуп келген.
1885 јылда бу јуртта алтайлар 114 кижи, орустар 4 эр кижи ле 8 ӱй кижи јаткан.

## Эл-јон
| Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы |
| 2010            | 2011            | 2012            | 2013            | 2014            | 2015            | 2016            |
| --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- |
| 705             | ↗706            | ↗715            | ↗734            | →734            | ↗741            | ↘739            |


## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 756 кижи болгон, олордыҥ 60 % орустар, 39 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы
- јурт јеезениҥ администрациязы;
- орто ӱредӱлӱ школ;
- балдардыҥ туразы;
- эмчилик;
- почта;
- стадион;
- јурттыҥ клубы;
- магазин;
- турбаза.


## Экономиказы
Таҥынаҥ ээлем. Јылкы, соок тумчукту ла оок мал азыраары. Туризм.

## Кереестер

### Тӱӱкилик
- Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачыларыныҥ кереези.(Кучияктыҥ оромы, 31)[13][14];
- Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга кереес (552)[15].


### Археологиялык
- Јебрен корум (446,584)[15];
- Јебрен јурт (стоянка) (466,541,542,543,544,677,688)[15].


### Ар-бӱткендик
- Байлу туу ()[15];
- Тоҥбок суу ()[15].

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи
- Чопоштыҥ школы


## Јарлу улузы
- Тозыяков, Алексей Васильевич (1880—1933) — ӱлгерчи-поэт, ӱредӱчи, орто-педагогический ӱредӱлӱ, Јабаганда 78 темдектӱ конезаводтыҥ секретари, 16.05.1933 јылда аттыртып салган[16].


Чопош
{{ЈЈЈ+Россия
 |статус                   = Јурт
 |русское название         = Чопош
 |оригинальное название    = {{lang-ru|}} Чепош 
 |герб                     = 
 |флаг                     = 
 | изображение             = Въезд в Чепош.JPG
 | описание изображения    = Чопош
  |lat_deg = 51 |lat_min = 35 |lat_sec = 18.924
  |lon_deg = 85 |lon_min = 49 |lon_sec = 50.426
  |CoordAddon = type:city(705)_region:RU
  |CoordScale = 20000
 |размер карты региона     = 
 |размер карты района      = 
 |регион                   = Алтай Республика
 |регион в таблице         = Алтай Республика
 |район                    = Чамал аймак
 |район в таблице          = Чамал аймак{{!}}Чамал  
|вид поселения            = Јурт јеезе
| поселение                = Чопоштыҥ јурт јеезези
 | поселение в таблице      = Чопоштыҥ јурт јеезези {{!}}Чопоштыҥ  
|внутреннее деление       = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 
 |площадь                  = 
 |высота центра НП         = 366<ref name="Высота н/у моря"/>
|климат                   = орто-континентал
| население                = {{Эл-јонныҥ тоозы|Чепош (село) |тс}}
| год переписи             = {{Эл-јонныҥ тоозы|Чепош (село) |г}} 
  |плотность               = 
  |агломерация             = 
  |национальный состав     =  [[орустар]] 60 %,<br>[[алтайлар]] 39 % (2002)<ref name="Коряков"/>
  |конфессиональный состав = 
  |этнохороним             = 
 |почтовый индекс          =    
 |почтовые индексы         = 
 |телефонный код           = 38841
 |цифровой идентификатор   =  
 |цифровой идентификатор 2   =
|цифровой идентификатор 3   =   
 |категория в Commons      =
 |сайт                     = 
}}
'''Чопош''' ({{Lang-ru|Чепош}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика]]ныҥ [[Чамал аймак|Чамал аймагында]] [[Чопоштыҥ јурт јеезези]]не кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.

== Этимологиязы ==
Чопош {{Lang-ru|маленькая, сорная}}<ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы =  |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>.

== Физико-географиялык темдектери ==

=== Географиязы ===
Јурт [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] тӱндӱк-кӱнчыгыш јанында, [[Кадын]] сууныҥ оҥ јарадында, Иолгоныҥ сын тайгаларына курчаткан турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 366 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/46225/cheposh.html Чепош (Чопош)]</ref>.

=== Климады ===
Климады орто-континентал. Кыш бу јерлерде јымжак, карлу, тыҥ сооктор јок болот. Ортојылдык температура +3,0 °С градус кире болот, кейдиҥ чыгы 66,1 % , ортојылдык кеми 855 мм. Салкынныҥ ортојылдык тӱргени 2,4 м/с. 15 м/с тӱрген салкынду кӱндер 6,3. Јай тыҥ ла изӱ эмес, ортоайлык температура +30 °С јетпейт, эҥ ле изӱ кӱн +34 °С, эҥ ле соок кӱнде −40 °С. Соокторлу кӱндер 18.05/27.07. Соок јок кӱндер 131. Јердиҥ ортојылдык температуразы 3 °С.

=== Аҥ-куштары ===
Аймактыҥ јерлери аҥ-кушла байлык. Тӱлкӱ, кӧрӱк, јоонмойын, сыгырган, какай, тийиҥ, јараа, сарас, ӧркӧ, момон, кумдус, киш, койон агаш аразында, јалаҥдарда јӱрет<ref name="Торбоков звери">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020</ref>.

Казыр аҥдардаҥ айу, бӧрӱ, јеекен. Аҥдар астаганы учун Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» киргендери тооргы, маны, кочкор<ref name="Кр книга животные РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6252/read.php  ''Красная книга Республики Алтай: животные''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>. Оок куштардаҥ кӱӱле, кӱӱк, талаҥ-келеҥ, ӱренчи, чымдык, торко-сары ({{lang-ru|иволга}}), томыртка, тоорчык, топтонок ({{lang-ru|свиристель}}), тейлеген, таралјы ({{lang-ru|сойка}}), теке-мӱӱс ({{lang-ru|чибис}}). Сууларда чараган, сӧлӧм, чабак деп балыктар јӱрет.

=== Ӧзӱмдери ===
Айландыра кырлар койу агашка бӱркеткен: аспак, кайыҥ, мӧш, карагай, јойгон, тал, каргана, беле, толоно ло о.ӧ.
Јайгыда мешке, кӧжнӧ, јӱзӱн-јӱӱр јиилектер, кузук толо ӧзӧт. Ӧлӧҥ, чечектер, тайалар, кӱске јетире кӧс сӱӱндирип јайылат: каргана, тал, толоно, арчын, балан, ийт-тумчук, бороҥот, табылгы, адарткы, бастый, буланат, јеҥес, јоҥјолой, јаргак ӧлӧҥ, јыдунак, јыоан чечек, ийт-таман, јыракы-ӧлӧҥ, ийт-тырмак, калаш-чечек, кыйгак ӧлӧҥ, кӧгӧзин, кылганак, кымыскайак, кулун-чечек, кулузын. Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер алтын тазыл ла кызыл тазыл<ref name="Кр книга  растения РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6253/read.php  ''Красная книга Республики Алтай: растения''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>.

=== Јери ле јолдоры ===
Јуртта 9 ором: Чепоштыҥ кош ором, Агашту кош ором, Спортивный кош ором, Кучияктыҥ, Јииттердиҥ, Јажыл Клин, Тракта, Карасуу, Маршал Жуковтыҥ.
Јурт [[Чамалдыҥ трагы]]нда, «[[Себи-Оозы]] — [[Куйус]]» деп регионал учурлу кӧӧлик јолдо турат.
{| class="wikitable"
| COLSPAN="2" ALIGN="center" |'''Чопош јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире'''
|-
| Администрациялык тӧс јер [[Чопош]]|| 0 км
|-
|  Аймактыҥ тӧс јери [[Чамал]] || 28 км
|-
|  Республикан тӧс кала [[Улалу]] ||  70 км
|-
|  [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы ||  160 км
|-
|  Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 3900 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 495 км-деҥ ||  13,5 км
|}

== Тӱӱкизи ==
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн. Озодоҥ бери мында алтайлар јуртаган. ХХ чактыҥ бажында мында Баланјы кам јаткан, сӧӧги јарык. Адазы јанынаҥ тӧрӧӧндӧри: Куубајак (Куибадяк), Кӧгӧји кам ӱй кижи (Кёгёди шаманка), Бакы, Адару, Адагааш, Сарыук, Јарынак (Джарынaк), Јыылак (Тилаак) карган энези јанынаҥ тӧрӧӧндӧри: Кана, Кажагай (Кажагдай шаманка), Курагдаш (Таджада) ла тӧрт карындажы, Тобоктыҥ уулдары: Икааш, Джёдик, Тадужаак, Тарлаак.

Је бу јердиҥ алтайлары Таштан камды јаан кам деп тоойтон болгон, ээлӱ кам деп. Анохин Андрей Викторович бичиген: "Кортычак ӧбӧӧн (Баланјыныҥ адазы) бир катап Таштанныҥ камдаганын угала, оыҥ кӧрмӧстӧриниҥ кӧбин тыҥ кайкаган. ({{lang-ru|«Старик Кортычак, отец Баланди, однажды, слушая камлание Таштана, был поражен количеством его кёрмёсов»}}).
1882 јылда мында школдо ӱредӱчи болуп Г.Суртаев деп алтай кижи иштеген, 1888 јылда Павел Кучуковтыҥ ордына Јаш-Туранаҥ Михаил Петров ӱредӱчи болуп келген.

1885 јылда бу јуртта алтайлар 114 кижи, орустар 4 эр кижи ле 8 ӱй кижи јаткан.

== Эл-јон ==
{{Эл-јонныҥ тоозы| Чепош (село) |Столбцов=18}}

== Ук-калыктары ==
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 756 кижи болгон, олордыҥ 60 % [[орустар]], 39 % [[алтайлар]] ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml  Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>.

Окылу тил: орус, алтай<ref name="Закон РА о языках">[http://docs.cntd.ru/document/802008526/  Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года)]</ref>.

== Инфраструктуразы ==
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
* јурт јеезениҥ администрациязы;
* орто ӱредӱлӱ школ;
* балдардыҥ туразы;
* эмчилик;
* почта;
* стадион;
* јурттыҥ клубы;
* магазин;
* турбаза.
</div>

== Экономиказы ==
Таҥынаҥ ээлем. Јылкы, соок тумчукту ла оок мал азыраары. Туризм.

== Кереестер ==

=== Тӱӱкилик ===
* Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачыларыныҥ кереези.(Кучияктыҥ оромы, 31)<ref name="Памятники">{{Cite web |title=Решение Исполнительного Комитета Совета народных депутатов Горно-Алтайской автономной области «Об отнесении недвижимых памятников истории и культуры к категории памятников местного значения» от 16.10.1989 г. № 348 |url=https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109173456/https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archivedate=1610213696 |deadlink=yes |accessdate=1610035420 }}</ref><ref name="Памятники список">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210509164006/http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archivedate=1620578406 |deadlink=yes |accessdate=1605379747 }}</ref>;
* Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга кереес (552)<ref name="Ойношев свод"/>.

=== Археологиялык ===
* Јебрен корум (446,584)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Јебрен јурт (стоянка) (466,541,542,543,544,677,688)<ref name="Ойношев свод"/>.

=== Ар-бӱткендик ===
* Байлу туу ()<ref name="Ойношев свод"/>;
* [[Тоҥбок суу]] ()<ref name="Ойношев свод"/>.
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>.

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==
<gallery perrow=6 widths="200px" heights="170px">
Школа в Чепоше.JPG|Чопоштыҥ школы
</gallery>

== Јарлу улузы ==
* Тозыяков, Алексей Васильевич (1880—1933) — ӱлгерчи-поэт, ӱредӱчи, орто-педагогический ӱредӱлӱ, Јабаганда 78 темдектӱ конезаводтыҥ секретари, 16.05.1933 јылда аттыртып салган<ref>БД «Жертвы политического террора в СССР»; Книга памяти Республики Алтай[https://ru.openlist.wiki/%D0%A2%D0%BE%D0%B7%D1%8B%D1%8F%D0%BA%D0%BE%D0%B2_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_(1880)]</ref>.

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
{{Тыш тайантылар}}
{{Чамал аймактыҥ јон јаткан јерлери}}

[[Категория:Чамал аймактыҥ јурттары]]
[[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]]