# Мый Туу
Мый Туу (орустап  Мульта ) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Кӧксу-Оозы аймагында Ӱстӱги-Оймонныҥ јурт јеезезине кирет.

## Этимологиязы
Мый Туу орустап гора дикой кошки.

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнбадыш келтейинде, Алтайдыҥ бийик сындарына курчаткан, Кадын сууныҥ оҥ јарадында турат. Казахстанныҥ гранына јуук јерде. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 950 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Казак чӧлдӧрдӧҥ јылу салкындар, изӱ кей келип, айдыҥ-кӱнниҥ айалгаларын кубултар аргалу. Кыш узун, јаан карлу, ӱлӱрген айдыҥ учынаҥ ала кандык айдыҥ бажына једет, 6-7 ай, јай кыска кичӱ изӱ айдаҥ ала куран айдыҥ учына јетире, 3 ле ай. Чаган айдыҥ соок деген кӱнинде −30..-40 °С, јаан изӱ айда эҥ тыҥ изӱ +30..+35 °С болот. Јут-чыктыҥ кеми јеткилинче: 700—750 мм. Салкынныҥ ортојылдык кеми: 4,7 м.

### Аҥ-куштары
Тайгалары аҥдык: ирбис, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, јуҥма, марал, элик, тооргы, шӱлӱзин, сарас, јоонмойын, агас, кӧрӱк, тийиҥ ле о.ӧ. аҥдар. Чай, кӱртӱк, бӧднӧ, торлоо, ӱкӱ, кӱӱк, талеҥко, каргаа, кускун, карчага, мӱркӱт, тейлеген, јерлик кас, ӧртӧк деп куштар Кадын-Бажыныҥ биосферный заповеднигинде бар. Сууныҥ балыгы кӧлдӧрдӧ лӧ Кӧк сууда болот, чараган, јылмай, чортон, бел ле о.ӧ. Тооргыныҥ тоозы кезем астап, јоголорго једе берген учун «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген.
Куштардаҥ кедери тарал, каргаа, ӱкӱ, кӱӱк, тейлеген, талеҥко, јелечи, чай, торлоо, бӧднӧ, кӱртӱк јӱрет. Кезик куштар тоозы астаганыла база «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген: мечиртке, мӱркӱт, тарбалјы, каркыраа, турна.

### Ӧзӱмдери
Коштой кырларда мӧш, кайыҥ, чиби, тыт, аспак, терек агаштар ӧзӧт. Айландыра аш салгадый телкем јалаҥдар, јаклы ӧлӧҥдӱ одорлор. Јакшы јылда ажы-тузы аҥтара бӱтјадар јерлер. Меестеринде агаш јок, арка јанында кырлардыҥ мӧш, тыт, кайыҥ, чиби, аралда аспак, тал, каргана агаш ӧзӧт. Арка-туузын агаш бӱркеген, мӧш, тал, ыргай, терек, кайыҥ, тыт ла чиби агаштар ӧзӧт. Јердиҥ, мааланыҥ, кыраныҥ ажы јакшы бӱдер јер. Кырада буудай, арба, сула јакшы ӧзӧт. Арка-јалаҥда мешкези јок, јиилеги јок јакшы таркаган, уйкӧс, бороҥот, кызылгат, тийиҥкат, тайабаш, чычрана ла јер јиилек. Кӧп ӧзӱмдер ачтаганыла колбой «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген: марал тазыл, алтын тазыл, кызыл тазыл.

### Јери ле јолдоры
Јуртта 10 ором: Агашту, Јииттердиҥ, Тӱндӱк, Одорлу, Јалаҥду, Садту, Кӱнет, Строительный, Тӧс, Школдыҥ.
Улалу — Кӧксу-Оозы — Мый Туу деп јол.
| Мый Туу јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире |         |
| Администрациялык тӧс јер Ӱстӱги Оймон     | 18 км   |
| Аймактыҥ тӧс јери Кӧксу-Оозы              | 32 км   |
| Республикан тӧс кала Улалу                | 360 км  |
| Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы         | 410 км  |
| Тергеениҥ тӧс калазы Москва               | 4000 км |
| Чуйдыҥ трагы (Р-256) 514,5 км-деҥ         | 280 км  |
| Чуйдыҥ трагы (Р-256) 610,8 км-деҥ         | 250 км  |


## Тӱӱкизи
Јурт 1936 јылда, Совет ӧйинде тӧзӧлгӧн. 1966 јылда мында совхоз иштеп баштаган. 1968 јылда баштапкы агаш кӱр тудулган, оноҥ озо Кадынды паромло кечер болгон. Кирьян Петрович Железнов деп кижи эки кат агаш школ туткан бу јуртта. Совхозтыҥ јааны Плетнецкий деп кижи бу баштаҥкайды јӧмӧгӧн. онойдо школ 1978 јылдаҥ ала эмдиге јетире иштейт. 1991 јылда јаҥы темир кӱр тудулган.
Эмдиги ӧйдӧ мында јаржактардыҥ чӱм-јаҥыла эдимдер (ткачество, тӱктеҥ эдимдер, курлар, кийим..о.ӧ.) јазагылайт, мыны туристтер келип кӧрӱп, таныжат, озогы јаржактардыҥ јадынын кӧрӧт.

## Эл-јон
| Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы |
| 2010            | 2011            | 2012            | 2013            | 2014            | 2015            | 2016            |
| --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- |
| 706             | ↗708            | ↗738            | ↗739            | ↗741            | ↘722            | ↘704            |


## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 695 кижи болгон, олордыҥ 95 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон
.

## Инфраструктуразы
- орто ӱредӱлӱ школ;
- балдардыҥ туразы;
- эмчилик;
- библиотека;
- музей;
- јондык чӱмделгениҥ тӧс јери (центр нар.тв.);
- стадион;
- магазин;
- пилорама.


## Экономиказы
Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Јылкы, соок тумчукту ла оок мал азыраары, аш салары, адару тудары, агаш белетеери. Туризм.

## Кереестер

### Тӱӱкилик
- Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга кереес (1980 ј., Школдыҥ оромы,24А)[13][14];
- Кызылчерӱчилдердиҥ мӧҥкӱзи (1922 ј., Кадынныҥ оҥ јарады, 1820 метр кире јурттыҥ јанында)[13][14];
- Карындаштык мӧҥкӱ.Граждан јууныҥ геройлорыныҥ(1547)[15].


### Ар-бӱткендик
- Ӱч-Сӱмер байлу туу (1505)[15];
- Аржан суу (1509)[15].

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи
- Кадын Мый Тууныҥ јанында
- Кадын кечире кӱр Мый Тууныҥ јанында
- Мый Туу
- Триангуляция темдектиҥ јанынаҥ јуртты кӧргӧндӧ


Мый Туу
{{ЈЈЈ+Россия
 |статус                   = Јурт
 |русское название         = Мый Туу
 |оригинальное название    = {{lang-ru|}}Мульта
 |герб                     = 
 |флаг                     = 
 | изображение             = Mylta, Katyn 3.JPG
 | описание изображения    =  Мый Туу, Кадын
  |lat_deg =50 |lat_min = 10|lat_sec = 7.9
  |lon_deg =85 |lon_min =57 |lon_sec = 25.3
  |CoordAddon = 
  |CoordScale = 
 |размер карты региона     = 
 |размер карты района      = 
 |регион                   = Алтай Республика
 |регион в таблице         = Алтай Республика
 |район                    = Кӧксу-Оозы аймак
 |район в таблице          = Кӧксу-Оозы аймак{{!}}Кӧксу-Оозы  
|вид поселения            = Јурт јеезе
| поселение                = Ӱстӱги-Оймонныҥ јурт јеезези
 | поселение в таблице      = Ӱстӱги-Оймонныҥ јурт јеезези {{!}}Ӱстӱги-Оймонныҥ  
|внутреннее деление       = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 
 |площадь                  = 
 |высота центра НП         = 950<ref name="Высота н/у моря"/>
|климат                   = орто-континентал
| население                = {{Эл-јонныҥ тоозы|Мульта (село) |тс}}
| год переписи             = {{Эл-јонныҥ тоозы|Мульта (село) |г}} 
  |плотность               = 
  |агломерация             = 
  |национальный состав     =  [[орустар]] 95 %<ref name="Коряков"/>
  |конфессиональный состав = 
  |этнохороним             = 
 |почтовый индекс          =    649495
 |почтовые индексы         = 
 |телефонный код           = 38841
 |цифровой идентификатор   =  
 |цифровой идентификатор 2   =
|цифровой идентификатор 3   =   
 |категория в Commons      =
 |сайт                     = 
}}
'''Мый Туу''' ({{Lang-ru| Мульта }}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Кӧксу-Оозы аймак|Кӧксу-Оозы аймагында]] [[Ӱстӱги-Оймонныҥ јурт јеезези]]не кирет.

== Этимологиязы ==
Мый Туу {{Lang-ru|гора дикой кошки}}<ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы = 80,236 |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>.

== Физико-географиялык темдектери ==

=== Географиязы ===
Јурт [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] тӱштӱк-кӱнбадыш келтейинде, Алтайдыҥ бийик сындарына курчаткан, [[Кадын]] сууныҥ оҥ јарадында турат. Казахстанныҥ гранына јуук јерде. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 950 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/35028/multa.html Мульта]</ref>.

=== Климады ===
Климады орто-континентал. Казак чӧлдӧрдӧҥ јылу салкындар, изӱ кей келип, айдыҥ-кӱнниҥ айалгаларын кубултар аргалу. Кыш узун, јаан карлу, [[Ӱлӱрген ай|ӱлӱрген айдыҥ]] учынаҥ ала [[Кандык ай|кандык айдыҥ]] бажына једет, 6-7 ай, јай кыска [[Кичӱ изӱ ай|кичӱ изӱ айдаҥ]] ала куран айдыҥ учына јетире, 3 ле ай. [[Чаган ай|Чаган айдыҥ]] соок деген кӱнинде −30..-40 °С, [[јаан изӱ ай]]да эҥ тыҥ изӱ +30..+35 °С болот. Јут-чыктыҥ кеми јеткилинче: 700—750 мм. Салкынныҥ ортојылдык кеми: 4,7 м.

=== Аҥ-куштары ===
Тайгалары аҥдык: ирбис, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, јуҥма, марал, элик, тооргы, шӱлӱзин, сарас, јоонмойын, агас, кӧрӱк, тийиҥ ле о.ӧ. аҥдар. Чай, кӱртӱк, бӧднӧ, торлоо, ӱкӱ, кӱӱк, талеҥко, каргаа, кускун, карчага, мӱркӱт, тейлеген, јерлик кас, ӧртӧк деп куштар Кадын-Бажыныҥ биосферный заповеднигинде бар. Сууныҥ балыгы кӧлдӧрдӧ лӧ Кӧк сууда болот, чараган, јылмай, чортон, бел ле о.ӧ. Тооргыныҥ тоозы кезем астап, јоголорго једе берген учун «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген<ref name="Кр книга животные РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6252/read.php ''Красная книга Республики Алтай: животные''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>.

Куштардаҥ кедери тарал, каргаа, ӱкӱ, кӱӱк, тейлеген, талеҥко, јелечи, чай, торлоо, бӧднӧ, кӱртӱк јӱрет. Кезик куштар тоозы астаганыла база «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген: мечиртке, мӱркӱт, тарбалјы, каркыраа, турна<ref name="Торбоков звери">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020.</ref>.

=== Ӧзӱмдери ===
Коштой кырларда мӧш, кайыҥ, чиби, тыт, аспак, терек агаштар ӧзӧт. Айландыра аш салгадый телкем јалаҥдар, јаклы ӧлӧҥдӱ одорлор. Јакшы јылда ажы-тузы аҥтара бӱтјадар јерлер. Меестеринде агаш јок, арка јанында кырлардыҥ мӧш, тыт, кайыҥ, чиби, аралда аспак, тал, каргана агаш ӧзӧт. Арка-туузын агаш бӱркеген, мӧш, тал, ыргай, терек, кайыҥ, тыт ла чиби агаштар ӧзӧт. Јердиҥ, мааланыҥ, кыраныҥ ажы јакшы бӱдер јер. Кырада буудай, арба, сула јакшы ӧзӧт<ref name="Торбоков флора">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020.</ref>. Арка-јалаҥда мешкези јок, јиилеги јок јакшы таркаган, уйкӧс, бороҥот, кызылгат, тийиҥкат, тайабаш, чычрана ла јер јиилек. Кӧп ӧзӱмдер ачтаганыла колбой «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген: марал тазыл, алтын тазыл, кызыл тазыл<ref name="Кр книга  растения РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6253/read.php  ''Красная книга Республики Алтай: растения''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>.

=== Јери ле јолдоры ===
Јуртта 10 ором: Агашту, Јииттердиҥ, Тӱндӱк, Одорлу, Јалаҥду, Садту, Кӱнет, Строительный, Тӧс, Школдыҥ.
[[Улалу]] — [[Кӧксу-Оозы]] — [[Мый Туу]] деп јол.
{| class="wikitable"
| COLSPAN="2" ALIGN="center" |''' Мый Туу јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире'''
|-
| Администрациялык тӧс јер [[Ӱстӱги Оймон]]||18 км
|-
|  Аймактыҥ тӧс јери [[Кӧксу-Оозы]] || 32 км
|-
|  Республикан тӧс кала [[Улалу]] || 360 км
|-
|  [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы || 410 км
|-
|  Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 4000 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 514,5 км-деҥ ||280 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 610,8 км-деҥ ||250 км
|}

== Тӱӱкизи ==
Јурт 1936 јылда, Совет ӧйинде тӧзӧлгӧн. 1966 јылда мында совхоз иштеп баштаган. 1968 јылда баштапкы агаш кӱр тудулган, оноҥ озо [[Кадын]]ды паромло кечер болгон. Кирьян Петрович Железнов деп кижи эки кат агаш школ туткан бу јуртта. Совхозтыҥ јааны Плетнецкий деп кижи бу баштаҥкайды јӧмӧгӧн. онойдо школ 1978 јылдаҥ ала эмдиге јетире иштейт. 1991 јылда јаҥы темир кӱр тудулган.

Эмдиги ӧйдӧ мында јаржактардыҥ чӱм-јаҥыла эдимдер (ткачество, тӱктеҥ эдимдер, курлар, кийим..о.ӧ.) јазагылайт, мыны туристтер келип кӧрӱп, таныжат, озогы јаржактардыҥ јадынын кӧрӧт.

== Эл-јон ==
{{ Эл-јонныҥ тоозы |Мульта (село) |  Столбцов=9}}

== Ук-калыктары ==
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 695 кижи болгон, олордыҥ 95 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон
<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml  Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>.

== Инфраструктуразы ==
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
* орто ӱредӱлӱ школ;
* балдардыҥ туразы;
* эмчилик;
* библиотека;
* музей;
* јондык чӱмделгениҥ тӧс јери (центр нар.тв.);
* стадион;
* магазин;
* пилорама.
</div>

== Экономиказы ==
Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Јылкы, соок тумчукту ла оок мал азыраары, аш салары, адару тудары, агаш белетеери. Туризм.

== Кереестер ==

=== Тӱӱкилик ===
* Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга кереес (1980 ј., Школдыҥ оромы,24А)<ref name="Памятники">{{Cite web |title=Решение Исполнительного Комитета Совета народных депутатов Горно-Алтайской автономной области «Об отнесении недвижимых памятников истории и культуры к категории памятников местного значения» от 16.10.1989 г. № 348 |url=https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109173456/https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archivedate=1610213696 |deadlink=yes |accessdate=1609555679 }}</ref><ref name="Памятники список">{{Cite web |title=Список-объектов-культурного-наследия.pdf |url=http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231111081646/https://akin04.ru/ |archivedate=1699690606 |deadlink=yes |accessdate=1605359262 }}</ref>;
* Кызылчерӱчилдердиҥ мӧҥкӱзи (1922 ј., [[Кадын|Кадынныҥ]] оҥ јарады, 1820 метр кире јурттыҥ јанында)<ref name="Памятники"/><ref name="Памятники список"/>;
* Карындаштык мӧҥкӱ.Граждан јууныҥ геройлорыныҥ(1547)<ref name="Ойношев свод"/>.

=== Археологиялык ===

=== Ар-бӱткендик ===
* Ӱч-Сӱмер байлу туу (1505)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Аржан суу (1509)<ref name="Ойношев свод"/>.
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>.

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==
<gallery perrow=6 widths="200px" heights="170px">
Mylta, Katyn 1.JPG | Кадын Мый Тууныҥ јанында
View on Katun River from the bridge near Multa.jpg|[[Кадын]] кечире кӱр Мый Тууныҥ јанында
View on Multa from the bus window.jpg | Мый Туу
Mylta, Katyn 3.JPG | Триангуляция темдектиҥ јанынаҥ јуртты кӧргӧндӧ
</gallery>

== Јарлу улузы ==

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
{{Тыш тайантылар}}
* [http://ust-koksa-altay.ru/ Окылу сайт «Кӧксу-Оозы аймак»]
* [https://www.vtourisme.com/altaj/infrastruktura/respublika-altaj/spisok-sel/476-s-multa vtourisme.com сайт]

{{Кӧксу-Оозы аймактыҥ јон јаткан јерлери}}

[[Категория:Кӧксу-Оозы аймактыҥ јурттары]]
[[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]]