# Јабаган
Јабаган (орустап Ябоган) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Кан-Оозы аймагында Јабаганныҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.

## Этимологиязы
Јабаган орустап слияние крови.

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ кӱнбадыш келтейинде, Јабаганныҥ чӧлинде, Теректиниҥ, Тӧгӧриктиҥ сындарыныҥ алдында, Шибертиниҥ суузыныҥ јарадында турат. Элбек јаан чӧл-јалаҥ јерлердиҥ кыраларында аштыҥ тӱжӱми јакшы бӱдет. Суујакалай састалган јерлер туштайт. Тӱндӱк — кӱнчыгыш јанынаҥ Јабаган-Бажы јурт, Тӱштӱк-кӱнбадыш јанында Оро јурт. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1129 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Јабаганныҥ чӧлинде кышкыда тыҥ салкындар болуп, јааган карды ӱзе учура берет. Ортоайлык соок −20..21°С, чаган айда тыҥ сооктор −35..40°С једе берет. Јай кыска, ортоайлык температура +15 °С, јаан изӱ айда тыҥ ла изӱ кӱндерде +25..+30 °С болуп јат. Кейдиҥ чыгы ла јуттыҥ ортојылдык кеми 452—500 мм кире бар. Салкынныҥ ортојылдык тӱргени 4,3 м/с.

### Аҥ-куштары
Тайгаларында јӱзӱн-јӱӱр аҥдар јӱрет: айу, бӧрӱ,тӱлкӱ, койон, јеекен, агас, албаа, јоонмойын, кӧрӱк, јараа, марал, аҥ, элик, булан. Тооргыныҥ тоозы кезем астап, јоголорго једе берген учун «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген.
Куштардаҥ кедери тарал, каргаа, ӱкӱ, кӱӱк, тейлеген, талеҥко, јелечи, чай, торлоо, бӧднӧ, кӱртӱк јӱрет. Кезик куштар тоозы астаганыла база «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген: мечиртке, мӱркӱт, тарбалјы, каркыраа, турна.

### Ӧзӱмдери
Айландыра кырларыныҥ агажы ас, кӧпјандай чиби, тыт, кайыҥ, тал ӧзӧт. Јаан јакшы одорлордо јӱзӱн-јӱӱр ӧлӧҥ лӧ јердиҥ јиилеги. Арал-јыдуларда тийиҥкат, бороҥот, кызылгат ӧзӧт. Меестерде маҥыр, јонјолой, сӧҥӱскен, кӧрмӧсјиилек, тайа. Саста кӧгӧзин, кыйгак ӧлӧҥ лӧ о.ӧ.
Јабаганныҥ элбек јалаҥдарында кырага салган аш (буудай, сула ла арба), азырал ӧлӧҥ пырей јакшы бӱдет.

### Јери ле јолдоры
2010 јылда бичилгени аайынча јурттыҥ јери текши 218 га. Ол тоодо: улус јадар јерлердиҥ кеми 90,39 га, јуртээлемде тузаланар јердиҥ кеми 68,1 га, јонго керектӱ тудумдар 4,9 га, производстволык јерлер 14,98 га, инженер ле транспорттыҥ инфраструктуразы 36,37 га, рекреационный учурлу 3,26 га. Јон јаткан јерде улустыҥ ныктаазы 15,7 кижи/га. Јуртта 10 ором: Олјондо, Калкинниҥ А. Г., Ленинниҥ, Одорлу, Јараттай, Меесте, Ойношевтиҥ Ю. А., Партизандардыҥ, Кӱнет, Булундашевтиҥ. Тӧс ором јуртта тӱндӱктеҥ тӱштӱкке кечире барат. Ойношевтиҥ ле Ленинниҥ оромдоры јуртты кӱнбадыштаҥ кӱнчыгыш јаар кечет. Оромдордыҥ текши узуны 17,48 км.
Јабаган јурт 4 регионал трассаныҥ башталганы болот:
- «Јабаган — Јабаган-Бажы» (идентификационный темдеги 84К-129[11], узуны 7 км)[12];
- «Јабаган — Кырлык» (идентификационный темдеги 84К-130[13], узуны 28,9 км)[12];
- «Јабаган — Оро» (идентификационный темдеги 84К-131[14], узуны 5 км)[12];
- «Јабаган — Туйакты» (идентификационный темдеги 84К-132[15], 74,646 км)[12].

Јабаганга једетен ӱч јол бар. Улалу — Чаргы (Чуйдыҥ трагынаҥ оҥ јанына эбирер) — Кӧкӧйӧниҥ боочызы, Чакырдыҥ боочызы — Јабаган; Улалу — Себиниҥ боочызы, Туйактуга јетпей јӱрӱп, Чуйдыҥ трагынаҥ оҥ јаны јаар эбирер — Кеҥи — Јабаган; Алтай кырайдаҥ келзе, Јаш-Тура — Солонешный — Чаргы-Оозы — Экинур — Јабаган.
| Јабаган јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире |               |
| Аймактыҥ тӧс јери Кан-Оозы                | 26 км         |
| Республикан тӧс кала Улалу                | 250 км,190 км |
| Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы         | 270 км        |
| Тергеениҥ тӧс калазы Москва               | 3900 км       |
| Чуйдыҥ трагы (Р-256) 514,5 км-деҥ         | 110 км        |
| Чуйдыҥ трагы (Р-256) 610,8 км-деҥ         | 71 км         |


## Тӱӱкизи
Јурт 1800 јылда тӧзӧлгӧн.

## Эл-јон
| Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы |
| 2010            | 2011            | 2012            | 2013            | 2014            | 2015            | 2016            |
| --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- |
| 1430            | ↘1427           | ↘1366           | ↘1351           | ↘1341           | ↗1346           | ↗1368           |

Берилген таблицада кӧргӱзилген јылдарда улустыҥ тоозы астап баратканы иле кӧрӱнет.

## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 1546 кижи болгон, олордыҥ 84 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

## Инфраструктуразы
- јурт јеезениҥ администрациязы;
- орто ӱредӱлӱ школ;
- интернат
- балдардыҥ туразы;
- эмчилик;
- ветэмчилик;
- культураныҥ байзыҥы;
- библиотека;
- стадион;
- магазиндӱ пекарня — 2;
- почта;
- магазин;
- музей;
- агашла иштеер цех;
- теермен;
- јуртээлем кооператив;
- пилорама — 3;
- агашээлем «Аура»;
- АЗС;
- јурттыҥ скверы.


## Экономиказы
Јуртта јаан производстволу ээлемдер јок. Кӧп сабада улус таҥынаҥ ээлемдерлӱ. Јылкы, соок тумчукту ла оок мал азыраары. Туризм.

## Кереестер

### Тӱӱкилик
- Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга кереес (1968 ј., Ленинниҥ оромы, 26А)[20][21][22].


### Археологиялык
- Мӧҥкӱсалгыш (1385, 1482, 1483, 1485, 1469)[23];
- Јебрен тӱрк руникалык бичик (57х24 см), Улалуда музейде (1481)[23];
- Ташта јурамал (1480), Јабаганныҥ трагыныҥ јанында, Чакырда (1473)[23];
- Јебрен корум (1472, 1470, 1771)[23].

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

### Ар-бӱткендик
- Јабаганныҥ боочызы, байлу (1438)[23];
- Чакырдыҥ боочызы (1439)[23];
- Алтын Туу;
- Тоҥмок суу.

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

## Јарлу улузы
- Калкин А. Г. (05.04.1925—18.08.1998) — ээлӱ кайчы, СССР-диҥ бичиичилер Биригӱзиниҥ турчызы, Алтай Республикада баштапкы «Јондык кайчы» деп нере алган кижи[24];
- Сороноков В. В. (1985) — спортчы, Телекейдиҥ (2011) ле Россияныҥ (2010, 2011, 2013, 2014) чемпионаттарыныҥ призеры, телекейлик кубокту чемпион-самбист ле мастер спорта России международного класса[25];
- Сумин Г. П. (08.01.1953) — политик, экономист, Новосибирскте ӱренген, кайралдары: Кӱндӱлӱ ат «Заслуженный работник социальной сферы Республики Алтай», «Почётный гражданин Республики Алтай», «Знак Почёта» орден, Алтай Республика ла Эл Курултайдыҥ кӱндӱлӱ грамоталары[26];
- Ялбаков Алексей Иженерович (1949―1995) — политик, јуртхоз билимдердиҥ кандидады (Рязань, 1982)(Барнаулдыҥ сельхозинститудын божодоло, Кызыл-Ӧзӧктӧ Госконюшняда јылкы мал ӧскӱрер иш этен, Кош-Агашта аймакисполкомдо председатель болгон, 1992 јылдаҥ ала Алтай Республиканыҥ Башкарузыныҥ Председателиниҥ Баштапкы ордынчызы болгон[27].
- Ялбаков, Иженер Кабачинович (01.09.1925—) — Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы (1944—1945), Украинский фронтто артиллерист,јууныҥ кийнинде совхозто ветеринар болуп иштеген, кайралдары: Орден Отечественной войны II степени, медаль «За победу над Германией в Великой Отечественной войне 1941—1945» ла юбилейлик медальдар[28].


Јабаган
{{ЈЈЈ+Россия
 |статус                   = Јурт
|русское название         = Јабаган
 |оригинальное название    = {{lang-ru|Ябоган}}
 |герб                     = 
 |флаг                     = 
 | изображение             = 
 | описание изображения    = 
 |lat_deg = 50|lat_min =54|lat_sec =28|lon_deg = 85|lon_min = 04|lon_sec =14
 |CoordScale = 
|страна                   = Россия
 |регион                   = Алтай Республика
 |район                    = Кан-Оозы аймак
 |район в таблице          = Кан-Оозы аймак{{!}}Кан-Оозы
 |вид поселения            = Јурт јеезе
 |поселение                = Јабаганныҥ јурт јеезези
 |поселение в таблице      = Јабаганныҥ јурт јеезези{{!}}Јабаганныҥ
 |внутреннее деление       = 
 |вид главы                = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 
 |площадь                  =
 |вид высоты               = 
 |высота центра НП         = 1129<ref name="Высота н/у моря"/>
 |климат                   = орто-континентал
  |население              = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Ябоган | тс }}
  |год переписи           = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Ябоган | г }}
 |плотность                = 
 |агломерация              = 
 |национальный состав      = [[алтайлар]] 84 %<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml  Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>  
 |конфессиональный состав  = 
 |часовой пояс             = 
 |телефонный код           = 38847
 |почтовый индекс          = 649455
 |почтовые индексы         = 
 |автомобильный код        = 
 |цифровой идентификатор   = 84235885001
 |категория в Commons      = 
 |сайт                     = 
}}

'''Јабаган''' ({{Lang-ru|Ябоган}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Кан-Оозы аймак|Кан-Оозы аймагында]] [[Јабаганныҥ јурт јеезези]]не кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.

== Этимологиязы ==
Јабаган {{Lang-ru|слияние крови}}<ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы = 80,236 |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>.

== Физико-географиялык темдектери ==

=== Географиязы ===
Јурт [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] кӱнбадыш келтейинде, [[Јабаганныҥ чӧлинде]], Теректиниҥ, Тӧгӧриктиҥ сындарыныҥ алдында, [[Шиберти (суу)|Шибертиниҥ суузыныҥ]] јарадында турат. Элбек јаан чӧл-јалаҥ јерлердиҥ кыраларында аштыҥ тӱжӱми јакшы бӱдет. Суујакалай састалган јерлер туштайт. Тӱндӱк — кӱнчыгыш јанынаҥ [[Јабаган-Бажы]] јурт, Тӱштӱк-кӱнбадыш јанында [[Оро]] јурт. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1129 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[http://foto-planeta.com/np/35145/yabogan.html Ябоган (Јабаган)].</ref>.

=== Климады ===
Климады орто-континентал. [[Јабаганныҥ чӧли]]нде кышкыда тыҥ салкындар болуп, јааган карды ӱзе учура берет. Ортоайлык соок −20..21°С, чаган айда тыҥ сооктор −35..40°С једе берет. Јай кыска, ортоайлык температура +15 °С, јаан изӱ айда тыҥ ла изӱ кӱндерде +25..+30 °С болуп јат. Кейдиҥ чыгы ла јуттыҥ ортојылдык кеми 452—500 мм кире бар. Салкынныҥ ортојылдык тӱргени 4,3 м/с.

=== Аҥ-куштары ===
Тайгаларында јӱзӱн-јӱӱр аҥдар јӱрет: айу, бӧрӱ,тӱлкӱ, койон, јеекен, агас, албаа, јоонмойын, кӧрӱк, јараа, марал, аҥ, элик, булан. Тооргыныҥ тоозы кезем астап, јоголорго једе берген учун «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген<ref name="Кр книга животные РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6252/read.php  ''Красная книга Республики Алтай: животные''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>.

Куштардаҥ кедери тарал, каргаа, ӱкӱ, кӱӱк, тейлеген, талеҥко, јелечи, чай, торлоо, бӧднӧ, кӱртӱк јӱрет. Кезик куштар тоозы астаганыла база «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген: мечиртке, мӱркӱт, тарбалјы, каркыраа, турна<ref name="Торбоков звери">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020.</ref>.

=== Ӧзӱмдери ===
Айландыра кырларыныҥ агажы ас, кӧпјандай чиби, тыт, кайыҥ, тал ӧзӧт<ref name="Кучин флора и фауна">''Кучин А. П.'' Всемирный фонд дикой природы. Флора и фауна Алтая. — Горно-Алтайск: [б.и.], 2001.</ref>. Јаан јакшы одорлордо јӱзӱн-јӱӱр ӧлӧҥ лӧ јердиҥ јиилеги. Арал-јыдуларда тийиҥкат, бороҥот, кызылгат ӧзӧт. Меестерде маҥыр, јонјолой, сӧҥӱскен, кӧрмӧсјиилек, тайа. Саста кӧгӧзин, кыйгак ӧлӧҥ лӧ о.ӧ.
Јабаганныҥ элбек јалаҥдарында кырага салган аш (буудай, сула ла арба), азырал ӧлӧҥ пырей јакшы бӱдет<ref name="Торбоков флора">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020.</ref>.

=== Јери ле јолдоры ===
2010 јылда бичилгени аайынча јурттыҥ јери текши 218 га. Ол тоодо: улус јадар јерлердиҥ кеми 90,39 га, јуртээлемде тузаланар јердиҥ кеми 68,1 га, јонго керектӱ тудумдар 4,9 га, производстволык јерлер 14,98 га, инженер ле транспорттыҥ инфраструктуразы 36,37 га, рекреационный учурлу 3,26 га. Јон јаткан јерде улустыҥ ныктаазы 15,7 кижи/га<ref  name="Генплан Ябоганское СП">{{Cite web |title=Генеральный план муниципального образования Ябоганское сельское поселение Усть-Канского района Республики Алтай |url=https://moust-kan.ru/arkhitektura/gradostroitelstvo/generalnye-plany |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109145356/https://moust-kan.ru/arkhitektura/gradostroitelstvo/generalnye-plany |archivedate=1610204036 |deadlink=yes |accessdate=1609286386 }}</ref>. Јуртта 10 ором: Олјондо, Калкинниҥ А. Г., Ленинниҥ, Одорлу, Јараттай, Меесте, Ойношевтиҥ Ю. А., Партизандардыҥ, Кӱнет, Булундашевтиҥ<ref>[https://mapdata.ru/altay/ Онлайн-карта Республики Алтай с улицами и номерами домов.]</ref>. Тӧс ором јуртта тӱндӱктеҥ тӱштӱкке кечире барат. Ойношевтиҥ ле Ленинниҥ оромдоры јуртты кӱнбадыштаҥ кӱнчыгыш јаар кечет. Оромдордыҥ текши узуны 17,48 км<ref name="Генплан Ябоганское СП"/>.

Јабаган јурт 4 регионал трассаныҥ башталганы болот:
* «[[Јабаган]] — [[Јабаган-Бажы]]» (идентификационный темдеги 84К-129<ref>[https://wikimapia.org/street/17376749/ru/84К-129-Ябоган-–-Верх-Ябоган Региональная трасса 84К-129]</ref>, узуны 7 км)<ref name="Перечень а/д РА">[http://docs.cntd.ru/document/446686598/ Постановление Правительства Республики Алтай от 12.04.2018 N 107 «Об утверждении Перечня автомобильных дорог общего пользования регионального значения Республики Алтай и признании утратившими силу некоторых постановлений Правительства Республики Алтай»]</ref>;
* «[[Јабаган]] — [[Кырлык]]» (идентификационный темдеги 84К-130<ref>[https://wikimapia.org/street/18671399/ru/84К-130-Ябоган-–-Кырлык Региональная трасса 84К-130]</ref>, узуны 28,9 км)<ref name="Перечень а/д РА"/>;
* «[[Јабаган]] — [[Оро]]» (идентификационный темдеги 84К-131<ref>[https://wikimapia.org/street/17376763/ru/84К-131-Ябоган-–-Оро Региональная трасса 84К-131]</ref>, узуны 5 км)<ref name="Перечень а/д РА"/>;
* «[[Јабаган]] — [[Туйакты]]» (идентификационный темдеги 84К-132<ref>[https://wikimapia.org/street/16313543/ru/84К-132-Ябоган-–-Туекта Региональная трасса 84К-132]</ref>, 74,646 км)<ref name="Перечень а/д РА"/>.

Јабаганга једетен ӱч јол бар. [[Улалу]] — [[Чаргы]] (Чуйдыҥ трагынаҥ оҥ јанына эбирер) — [[Кӧкӧйӧниҥ боочызы]], [[Чакырдыҥ боочызы]] — [[Јабаган]]; [[Улалу]] — [[Себиниҥ боочызы]], Туйактуга јетпей јӱрӱп, [[Чуйдыҥ трагы|Чуйдыҥ трагынаҥ]] оҥ јаны јаар эбирер — [[Кеҥи]] — [[Јабаган]]; [[Алтай кырай|Алтай кырайдаҥ]] келзе, [[Јаш-Тура]] — Солонешный — [[Чаргы-Оозы]] — [[Экинур]] — [[Јабаган]].

{| class="wikitable"
| COLSPAN="2" ALIGN="center" | '''Јабаган јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире'''
|-
| Аймактыҥ тӧс јери [[Кан-Оозы]] || 26 км
|-
| Республикан тӧс кала [[Улалу]] || 250 км,190 км
|-
| [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы|| 270 км
|-
| Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 3900 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 514,5 км-деҥ ||110 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 610,8 км-деҥ || 71 км
|}

== Тӱӱкизи ==
Јурт 1800 јылда тӧзӧлгӧн.

== Эл-јон ==
{{ Эл-јонныҥ тоозы | Ябоган }}

Берилген таблицада кӧргӱзилген јылдарда улустыҥ тоозы астап баратканы иле кӧрӱнет.

== Ук-калыктары ==
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 1546 кижи болгон, олордыҥ 84 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон<ref name="Коряков"/>.

== Инфраструктуразы ==
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
* јурт јеезениҥ администрациязы;
* орто ӱредӱлӱ школ;
* интернат
* балдардыҥ туразы;
* эмчилик;
* ветэмчилик;
* культураныҥ байзыҥы;
* библиотека;
* стадион;
* магазиндӱ пекарня — 2;
* почта;
* магазин;
* музей;
* агашла иштеер цех;
* теермен;
* јуртээлем кооператив;
* пилорама — 3;
* агашээлем «Аура»;
* АЗС;
* јурттыҥ скверы.
</div>

== Экономиказы ==
Јуртта јаан производстволу ээлемдер јок. Кӧп сабада улус таҥынаҥ ээлемдерлӱ. Јылкы, соок тумчукту ла оок мал азыраары. Туризм.

== Кереестер ==

=== Тӱӱкилик ===
* Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга кереес (1968 ј., Ленинниҥ оромы, 26А)<ref name="Памятники">{{Cite web |title=Решение Исполнительного Комитета Совета народных депутатов Горно-Алтайской автономной области «Об отнесении недвижимых памятников истории и культуры к категории памятников местного значения» от 16.10.1989 г. № 348 |url=https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109173456/https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archivedate=1610213696 |deadlink=yes |accessdate=1609464336 }}</ref><ref name="Памятники список">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210509164006/http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archivedate=1620578406 |deadlink=yes |accessdate=1605302472 }}</ref><ref>[https://ru_monuments.toolforge.org/get_info.php?id=041610560510005  Культурное_наследие_России/Алтай/Усть-Канский_район]</ref>.

=== Археологиялык ===
* Мӧҥкӱсалгыш (1385, 1482, 1483, 1485, 1469)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Јебрен тӱрк руникалык бичик (57х24 см), [[Улалу]]да музейде (1481)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Ташта јурамал (1480), [[Јабаган|Јабаганныҥ]] трагыныҥ јанында, Чакырда (1473)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Јебрен корум (1472, 1470, 1771)<ref name="Ойношев свод"/>.
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>.

=== Ар-бӱткендик ===
* [[Јабаганныҥ боочызы]], байлу (1438)<ref name="Ойношев свод"/>;
* [[Чакырдыҥ боочызы]] (1439)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Алтын Туу;
* Тоҥмок суу.
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод"/>.

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==

== Јарлу улузы ==
* [[Калкин, Алексей Григорьевич|Калкин А. Г.]] (05.04.1925—18.08.1998) — ээлӱ кайчы, СССР-диҥ бичиичилер Биригӱзиниҥ турчызы, Алтай Республикада баштапкы «Јондык кайчы» деп нере алган кижи<ref>Калкин А. Г.[https://www.vtourisme.com/altaj/kultura/znamenitosti-kultury/1637-kalkin-aleksej]</ref>;
* [[Сороноков, Валерий Владимирович|Сороноков В. В.]] (1985) — спортчы, Телекейдиҥ (2011) ле Россияныҥ (2010, 2011, 2013, 2014) чемпионаттарыныҥ призеры, телекейлик кубокту чемпион-самбист ле мастер спорта России международного класса<ref>Сороноков В. и Аткунов А.[https://gornoaltaysk.bezformata.com/listnews/soronokov-i-atkunov-stali-chempionami/30444673/]</ref>;
* [[Сумин, Геннадий Петрович|Сумин Г. П.]] (08.01.1953) — политик, экономист, [[Новосибирск]]те ӱренген, кайралдары: Кӱндӱлӱ ат «Заслуженный работник социальной сферы Республики Алтай», «Почётный гражданин Республики Алтай», «Знак Почёта» орден, [[Алтай Республика]] ла Эл Курултайдыҥ кӱндӱлӱ грамоталары<ref>Сумин Г. П.[http://viperson.ru/people/sumin-gennadiy-petrovich]</ref>;
* Ялбаков Алексей Иженерович (1949―1995) — политик, јуртхоз билимдердиҥ кандидады (Рязань, 1982)([[Барнаул|Барнаулдыҥ]] сельхозинститудын божодоло, [[Кызыл-Ӧзӧк|Кызыл-Ӧзӧктӧ]] Госконюшняда јылкы мал ӧскӱрер иш этен, [[Кош-Агаш]]та аймакисполкомдо председатель болгон, 1992 јылдаҥ ала [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] Башкарузыныҥ Председателиниҥ Баштапкы ордынчызы болгон<ref>Ялбаков А. И.[https://gornoaltaysk.bezformata.com/listnews/nastoyashego-cheloveka-i-rukovoditelya/80190687/]</ref>.
* Ялбаков, Иженер Кабачинович (01.09.1925—) — Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы (1944—1945), Украинский фронтто артиллерист,јууныҥ кийнинде совхозто ветеринар болуп иштеген, кайралдары: Орден Отечественной войны II степени, медаль «За победу над Германией в Великой Отечественной войне 1941—1945» ла юбилейлик медальдар<ref>Ялбаков И. К. [https://www.moypolk.ru/soldier/yalbakov-izhener-kabinovich]</ref>.

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
* [https://web.archive.org/web/20210111115515/https://moust-kan.ru/info Окылу сайт «Кан-Оозы аймак»]

{{Кан-Оозы аймактыҥ јон јаткан јерлери}}


[[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]]
[[Категория:Кан-Оозы аймактыҥ јурттары]]