# Шашыкман
Шашыкман (орустап Шашикман) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Оҥдой аймагында Шашыкманныҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.

## Этимологиязы
Шашыкман — чабышкан орустап долина, место, где было великое сражение.
Шашыкман — Чабышкан орустап поросший молодыми хвойными деревьями.
Шашыкман — Шашкакту-Ман деп сосколбунан турган топоним болор деп шуулте бар. Тургун јаан јашту улустын куучыныла болзо, озогы ойлордо, эмдиги јурт турган јерде, онойдо ок Шашыкман сууны оро озоктордо јербойынын эл-јоны аш салып, айландыра шаашкактап чеден тудатан болгондор. Јарлу орус этнограф, шинжуучи, немец укту В. В. Радловтын "Из Сибири(Aus Sibirien/lejpzjg,1893) деп бичигинде, ороги айалганы керелеген јетирулер база бар. Шаашкак — орус тилле — «клин» дегени. Ман — чеден дегени. Табынча Шашкакту — Ман деп ат-Шашыкман болуп калган.

### Географиязы
Јурт Алтай Республиканыҥ ортозында, Теректиниҥ, Јал-Мӧҥкӱниҥ, Ӱч-Эҥмектиҥ сындарыныҥ эдегинде, Шибилик ле Шашыкман суулардыҥ Урсулга киргенинде турат. Јуртты айландыра кырлар агаш јокко јуук, тас. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 858 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −4,2 °С, изӱ кӱндердиҥ температуразыныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, эҥ ле соок температураныҥ алтыгы учы −54 °С, јердиҥ ортојылдык температуразы 0 °С, јыл ичинде калганчы соок кӱн ле баштапкы соок кӱн 02.06/30.08, јыл ичинде соок јок кӱндердиҥ тоозы 87, јут-чыктыҥ кеми бир јылга 345 мм, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 1 м/с, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 13,1 (15 м/с тӱрген салкынду).

### Аҥ-куштары
Тайгалары аҥдык јер, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, киш, тийиҥ, койон ло јӱзӱн-јӱӱр оок аҥдар јӱрет. Куштардаҥ мында чай, кӱртӱк, ӱкӱ, мечиртке, мӱркӱт, карчага, тейлеген, торлоо, бӧднӧ, кӱӱк ле о.ӧ. бар. Сууларда балыктаҥ чортон, чараган, бел, ускуч, јылмай, тоозы кезем астаган да болзо, је бар. Алтай республиканыҥ «Кызыл бичикке» кирген куштары: ала ылаачын (орустап балобан), боро ылаачын (орустап кречет), мечиртке (орустап сова), ылаачын (орустап сапсан).

### Ӧзӱмдери
Агаштардыҥ кӧп сабазы тыт ла мӧш бийиктей ӧзӧр болзо, суујакалай кайыҥ, тал, јыраалар, тайалар ӧзӧр. Тепсеҥ јайлуларда, аркаларда, ак јалаҥдарда јай келзе ӧлӧҥ-чӧп јайрада ӧзӧт. Тазыл-тамыры эм болгон чечектер ле башка-башка ӧзӱмдер кыска јайга чечектеп, ӱрен чачат. Јыдуларда, меестерде, араларда јердиҥ јиилеги, бороҥот, тожла, кызылгат, тийиҥкат быжат. Тӱжӱми јыл јылдаҥ башка, кезикте бӱдер, кезикте јок. Мӧштиҥ кӱзугыныҥ тӱжӱми эки јылдыҥ бажында болуп јат. Алтайда кӧп эндемик ӧзӱмдер (Алтайдаҥ ӧскӧ јерде ӧспӧй јат) бар, олордыҥ тоозында «Кандык алтайский». Кӧп тоолу ӧлӧҥдӧр јоголорго јеткен учун «Алтай Республиканыҥ Кызыл Бичигине» кирген: алтын тазыл, кызыл тазыл, марал чечек ле о.ӧ.т.

### Јери ле јолдоры
Јуртта 8 ором: Олјондо, Јииттердиҥ, Октябрьдыҥ, Јеҥӱниҥ, Меесте, Садту, Шибилик, Олјондо переулок.
Јурт Чуйдыҥ трагында турат. Бу Р-256 темдектӱ федерал учурлу кӧӧлик јол. Чике-Таман боочыга 34 км, Себиниҥ боочызына 69 км.
| Шашыкман јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире |         |
| Администрациялык тӧс јер Шашыкман          | 0 км    |
| Аймактыҥ тӧс јери Оҥдой                    | 8 км    |
| Республикан тӧс кала Улалу                 | 190 км  |
| Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы          | 280 км  |
| Тергеениҥ тӧс калазы Москва                | 3900 км |
| Чуйдыҥ трагы (Р-256) 628,2 км-деҥ          | 0 км    |


## Тӱӱкизи
Шашыкман керегинде баштапкы туукилик јетиру немец укту орус этнограф — шинжучи В. В. Радловтын (Wjlhelm Radloff) 1893 јылда Германияда Лейпциг калада кепке базылган «Из Сибири» (Aus Sjvjrjen) деп бичигинде айдылат. В. В. Радлов 1860 јылда Туулу Алтайда билим иш откурип,Монголдын гран — кыйузына јетире јурген. Урсул (автор — Урусул деп адап јат). Ичиле јоруктап турала, автор Шашыкманнын суузын кечкенин бичийт. «28 май. Переправились через две речушки-Талду и Шашакман» (стр. 26). Шашыкманнын суузы эмдигијурт турган јердин чике ле ортозыла одуп јат. Бу озокто айылдар турганы, улустар јатканы керегинде бичикте айдылбаганынан корзо, ол ойлордо Шашыкман јурт тозолголок эмтир.
Ээчиде туукилик јетиру 1897 јылда Туулу Алтайга Петербургтан статистико-экономикалык экспедицияла келип јурген Сергей Порфирьевич Швецовтын (1858—1930 j.j) «Горный Алтай и его население. Кочевники Бийского уезда» (том 1. 1900 j.) деп бичигинде айдылып јат. «По реке Шашакману кочуют 43 аила. Летовки находятся за поскотиной, а зимовки в поскотине, которою огорожены пашни и сенокосы; её городят все аилы вместе. … Другая, меньшая поскотина городится десятью аилами, пашни которых в ней находятся. Как сенокосами, так и пашнями пользуются подворно» (стр. 556). Мынан коргондо, ол ойлордо тургун эл-јон Шашыкман сууны оро, кобы-јиктерде јуртап, мал азыраганыла коштой, аш отургызып, јер ижин јакшы билетен болгон. Айдарда, азыйда Шашыкман оро Сары-Кобы, Кызыл-Таш, Карасуу, Чайраш, Ак-Кобы, Коолду-Арт ла Ойбок — Арка деп озоктордо аш отургызып туратандар эмтир. Тургун јаан јашту улустын куучыныла болзо, коп ло сабазында арба урендеп туратандар Эмдиги Шашыкман јурт турган јерде (Чуйдын јолы ла Сайлуман деп кырдын ортозы) коболы соокту Топитонов Кундуй деп кижи аш салып туратан. Бичикте онон ары айдылат: «Для орошения пашен и сенокосов четыре арыка, которыми пользуются поочередно устроившие их хозяева». (стр. 556). Кыра сугаратан субактардын орды эди де Шашыкман ичинде иле корунип јат. Эн ле јебрен субак Кызыл-Таштын јаланынын кунбадыш келтейинде, кырдын эдегине коштой болгон. Археологтордын темдектегениле, 700—800 јылдарда јазалган.(Археологические памятники Горного-Алтая. Соенов В. стр. 37).

## Эл-јон
| Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы |
| 2010            | 2011            | 2012            | 2013            | 2014            | 2015            | 2016            |
| --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- |
| 752             | ↘750            | ↘732            | ↘718            | ↘714            | ↘713            | ↘691            |


## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 832 кижи болгон, олордыҥ 96 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы
- Шашыкманныҥ јурт јеезезиниҥ администрациязы;
- Орто ӱредӱлӱ школ;
- ФАП;
- «Кӱничек» деп балдардыҥ туразы;
- Туристтерле иштеер комплекстер: «Айыл» ла о.ӧ.;
- Курсак-тамак садар магазиндер;
- Пекарня А. К. Кургуловтыҥ;
- Почта.


## Экономиказы
Шашыкманныҥ јурт јеезезинде 2 крестьян-фермер ээлем ле 12 ИП (мал азыраары).
Таҥынаҥ ээлемдер (лпх), мал азыраары.

## Кереестер

### Тӱӱкилик
- Јуртта 1986 јылда «Јеҥӱниҥ мемориалы» ачылган. Бу памятник Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкан улуска тургузылган. Алтай крайдыҥ эҥ артык мындый памятниктериниҥ тоозына кирген. Оны Шашыкманныҥ улузы бойыныҥ кӱчиле, акчазыла амадап туткан (..)[17].


### Археологиялык
- Јебрен корумдар (1072—1079)[17];
- Петроглифтер (1211)[17];
- Мӧҥкӱсалгыштар (1211—1222)[17].


### Ар-бӱткендик
- Тагыл (1122)[17];
- Аржан суу.(907)[17].

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

## Јарлу улузы
- Тыбыкова А. Т. (26.07.1935—27.06.2020) — шиҥжӱчи-лингвист, баштапкы алтай филология билимниҥ докторы, профессор ӱй кижи, РАН-ныҥ тюркология комитединиҥ турчызы болгон[18]
- Кергилов К. У. (11.01.1961) — ӱлгерчи, бичиичи, кайчы, 2015 јылда ӧткӧн јондор ортодо Кайчылардыҥ фестивалиниҥ Гран-при кайралын алган. Россияныҥ бичиичилер Биригӱзиниҥ турчызы, Ӱлгерлик јуунтылардыҥ авторы, Новоалтайсктыҥ художественный училищезин, Барнаулдыҥ ГПТУ-зын (резчик по дереву), ГАГУ-ны божоткон[19].


Шашыкман
{{ЈЈЈ+Россия
 |статус                   = Јурт
|русское название         = Шашыкман
 |оригинальное название    = {{lang-ru| Шашикман}}
 |герб                     = 
 |флаг                     = 
 | изображение             = 
 | описание изображения    = 
| lat_deg = 50.791652
| lon_deg = 86.057724
 | CoordAddon = type:city(5400)_region:RU
 | CoordScale =  
|страна                   = Россия
 |регион                   = Алтай Республика
 |район                    = Оҥдой аймак
 |район в таблице          = Оҥдой аймак{{!}}Оҥдой 
 |вид поселения            = Јурт јеезе
 |поселение                = Шашыкманныҥ јурт јеезези
 |поселение в таблице      = Шашыкманныҥ јурт јеезези{{!}}Шашыкманныҥ
 |внутреннее деление       = 
 |вид главы                = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 1829<ref name="сайт Онгудайского района">{{Cite web |title=Окылу сайт «Оҥдой аймак»/Шашыкманныҥ јурт јеезези |url=http://www.ongudai-ra.ru/2012-01-16-05-49-42 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200604044235/http://www.ongudai-ra.ru/2012-01-16-05-49-42 |archivedate=1591245755 |deadlink=yes |accessdate=1649521161 }}</ref>
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 
 |площадь                  =
 |вид высоты               = 
 |высота центра НП         = 858<ref name="Высота н/у моря"/>
 |климат                   = орто-континентал
  |население              = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Шашикман (село)| тс }}
  |год переписи           = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Шашикман (село) | г }}
 |плотность                = 
 |агломерация              = 
 |национальный состав      = [[алтайлар]] 98 % (2002)<ref name="Коряков"/>
 |конфессиональный состав  = 
 |часовой пояс             = 
 |телефонный код           = 38845
 |почтовый индекс          = 649449
 |почтовые индексы         = 
 |автомобильный код        = 
 |цифровой идентификатор   = 
 |цифровой идентификатор 2   = 
 |категория в Commons      = 
 |сайт                     = 
}}
'''Шашыкман''' ({{Lang-ru|Шашикман}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Оҥдой аймак|Оҥдой аймагында]] [[Шашыкманныҥ јурт јеезези|Шашыкманныҥ јурт јеезезине кирип]], оныҥ администрациялык тӧс јери болот.

== Этимологиязы ==
Шашыкман — чабышкан {{Lang-ru|долина, место, где было великое сражение}}<ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы =  |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>.

Шашыкман — Чабышкан {{Lang-ru|поросший молодыми хвойными деревьями}}<ref name="Топонимика"/>.

Шашыкман — Шашкакту-Ман деп сосколбунан турган топоним болор деп шуулте бар. Тургун јаан јашту улустын куучыныла болзо, озогы ойлордо, эмдиги јурт турган јерде, онойдо ок Шашыкман сууны оро озоктордо јербойынын эл-јоны аш салып, айландыра шаашкактап чеден тудатан болгондор. Јарлу орус этнограф, шинжуучи, немец укту В. В. Радловтын "Из Сибири(Aus Sibirien/lejpzjg,1893)<ref name="Радлов дневник">[https://vk.com/doc262414889_535957093?hash=293e3b106a96eccccc  ''Радлов В. В.'' Из Сибири: страницы дневника — Москва: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1989. — 749 с. -] ISBN 5-02-017025-9.</ref> деп бичигинде, ороги айалганы керелеген јетирулер база бар. Шаашкак — орус тилле — «клин» дегени. Ман — чеден дегени. Табынча Шашкакту — Ман деп ат-Шашыкман болуп калган.

=== Географиязы ===
Јурт [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] ортозында, Теректиниҥ, Јал-Мӧҥкӱниҥ, Ӱч-Эҥмектиҥ сындарыныҥ эдегинде, Шибилик ле Шашыкман суулардыҥ Урсулга киргенинде турат. Јуртты айландыра кырлар агаш јокко јуук, тас. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 858 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/35091/shashikman.html Шашикман]</ref>.

=== Климады ===
Климады орто-континентал<ref>{{Cite web |title=Onguday, Russia Travel Weather Averages (Weatherbase) |url=http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=13263&cityname=Onguday-Russia |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141222173438/http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=13263&cityname=Onguday-Russia |archivedate=1419269678 |deadlink=yes |accessdate=1644521088 }}</ref>. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −4,2 °С, изӱ кӱндердиҥ температуразыныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, эҥ ле соок температураныҥ алтыгы учы −54 °С, јердиҥ ортојылдык температуразы 0 °С, јыл ичинде калганчы соок кӱн ле баштапкы соок кӱн 02.06/30.08, јыл ичинде соок јок кӱндердиҥ тоозы 87, јут-чыктыҥ кеми бир јылга 345 мм, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 1 м/с, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 13,1 (15 м/с тӱрген салкынду)<ref>Оҥдой. Климат[https://e-lib.gasu.ru/eposobia/altai/maima/klim.html.]</ref>.

=== Аҥ-куштары ===
Тайгалары аҥдык јер, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, киш, тийиҥ, койон ло јӱзӱн-јӱӱр оок аҥдар јӱрет. Куштардаҥ мында чай, кӱртӱк, ӱкӱ, мечиртке, мӱркӱт, карчага, тейлеген, торлоо, бӧднӧ, кӱӱк ле о.ӧ. бар. Сууларда балыктаҥ чортон, чараган, бел, ускуч, јылмай, тоозы кезем астаган да болзо, је бар<ref name="Кр книга животные РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6252/read.php  ''Красная книга Республики Алтай: животные''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>. Алтай республиканыҥ «Кызыл бичикке» кирген куштары: ала ылаачын ({{lang-ru|балобан}}), боро ылаачын ({{lang-ru|кречет}}), мечиртке ({{lang-ru|сова}}), ылаачын ({{lang-ru|сапсан}})<ref name="Торбоков звери">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020</ref>.

=== Ӧзӱмдери ===
Агаштардыҥ кӧп сабазы тыт ла мӧш бийиктей ӧзӧр болзо, суујакалай кайыҥ, тал, јыраалар, тайалар ӧзӧр. Тепсеҥ јайлуларда, аркаларда, ак јалаҥдарда јай келзе ӧлӧҥ-чӧп јайрада ӧзӧт. Тазыл-тамыры эм болгон чечектер ле башка-башка ӧзӱмдер кыска јайга чечектеп, ӱрен чачат. Јыдуларда, меестерде, араларда јердиҥ јиилеги, бороҥот, тожла, кызылгат, тийиҥкат быжат. Тӱжӱми јыл јылдаҥ башка, кезикте бӱдер, кезикте јок. Мӧштиҥ кӱзугыныҥ тӱжӱми эки јылдыҥ бажында болуп јат. Алтайда кӧп ''эндемик'' ӧзӱмдер (Алтайдаҥ ӧскӧ јерде ӧспӧй јат) бар, олордыҥ тоозында «Кандык алтайский». Кӧп тоолу ӧлӧҥдӧр јоголорго јеткен учун «Алтай Республиканыҥ Кызыл Бичигине» кирген: алтын тазыл, кызыл тазыл, марал чечек ле о.ӧ.т<ref name="Торбоков флора">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020.</ref>.

=== Јери ле јолдоры ===
Јуртта 8 ором: Олјондо, Јииттердиҥ, Октябрьдыҥ, Јеҥӱниҥ, Меесте, Садту, Шибилик, Олјондо переулок.
Јурт Чуйдыҥ трагында турат. Бу Р-256 темдектӱ федерал учурлу кӧӧлик јол. Чике-Таман боочыга 34 км, Себиниҥ боочызына 69 км.
{| class="wikitable"
| COLSPAN="2" ALIGN="center" |'''Шашыкман јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире'''
|-
| Администрациялык тӧс јер [[Шашыкман]]|| 0 км
|-
|  Аймактыҥ тӧс јери [[Оҥдой]] || 8 км
|-
|  Республикан тӧс кала [[Улалу]] ||  190 км
|-
|  [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы ||  280 км
|-
|  Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 3900 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 628,2 км-деҥ || 0 км
|}

== Тӱӱкизи ==
Шашыкман керегинде баштапкы туукилик јетиру немец укту орус этнограф — шинжучи В. В. Радловтын (Wjlhelm Radloff) 1893 јылда Германияда [[Лейпциг]] калада кепке базылган «Из Сибири» (Aus Sjvjrjen) деп бичигинде айдылат. В. В. Радлов 1860 јылда Туулу Алтайда билим иш откурип,Монголдын гран — кыйузына јетире јурген. Урсул (автор — Урусул деп адап јат). Ичиле јоруктап турала, автор Шашыкманнын суузын кечкенин бичийт. «28 май. Переправились через две речушки-Талду и Шашакман» (стр. 26). [[Шашыкман (суу)|Шашыкманнын суузы]] эмдигијурт турган јердин чике ле ортозыла одуп јат. Бу озокто айылдар турганы, улустар јатканы керегинде бичикте айдылбаганынан корзо, ол ойлордо Шашыкман јурт тозолголок эмтир.

Ээчиде туукилик јетиру 1897 јылда Туулу Алтайга Петербургтан статистико-экономикалык экспедицияла келип јурген Сергей Порфирьевич Швецовтын (1858—1930 j.j) «Горный Алтай и его население. Кочевники Бийского уезда» (том 1. 1900 j.) деп бичигинде айдылып јат. «По реке Шашакману кочуют 43 аила. Летовки находятся за поскотиной, а зимовки в поскотине, которою огорожены пашни и сенокосы; её городят все аилы вместе. … Другая, меньшая поскотина городится десятью аилами, пашни которых в ней находятся. Как сенокосами, так и пашнями пользуются подворно» (стр. 556). Мынан коргондо, ол ойлордо тургун эл-јон Шашыкман сууны оро, кобы-јиктерде јуртап, мал азыраганыла коштой, аш отургызып, јер ижин јакшы билетен болгон. Айдарда, азыйда Шашыкман оро Сары-Кобы, [[Кызыл-Таш]], Карасуу, Чайраш, Ак-Кобы, Коолду-Арт ла Ойбок — Арка деп озоктордо аш отургызып туратандар эмтир. Тургун јаан јашту улустын куучыныла болзо, коп ло сабазында арба урендеп туратандар Эмдиги Шашыкман јурт турган јерде (Чуйдын јолы ла Сайлуман деп кырдын ортозы) коболы соокту Топитонов Кундуй деп кижи аш салып туратан. Бичикте онон ары айдылат: «Для орошения пашен и сенокосов четыре арыка, которыми пользуются поочередно устроившие их хозяева». (стр. 556). Кыра сугаратан субактардын орды эди де Шашыкман ичинде иле корунип јат. Эн ле јебрен субак Кызыл-Таштын јаланынын кунбадыш келтейинде, кырдын эдегине коштой болгон. Археологтордын темдектегениле, 700—800 јылдарда јазалган.(Археологические памятники Горного-Алтая. Соенов В. стр. 37).

== Эл-јон ==
{{ Эл-јонныҥ тоозы |Шашикман (село)| Столбцов=10}}

== Ук-калыктары ==
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 832 кижи болгон, олордыҥ 96 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml  Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>.

Окылу тил: орус, алтай<ref name="Закон РА о языках">[http://docs.cntd.ru/document/802008526/  Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года)]</ref>.

== Инфраструктуразы ==
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
* Шашыкманныҥ јурт јеезезиниҥ администрациязы;
* Орто ӱредӱлӱ школ;
* ФАП;
* «Кӱничек» деп балдардыҥ туразы;
* Туристтерле иштеер комплекстер: «Айыл» ла о.ӧ.;
* Курсак-тамак садар магазиндер;
* Пекарня А. К. Кургуловтыҥ;
* Почта.
</div>

== Экономиказы ==
Шашыкманныҥ јурт јеезезинде 2 крестьян-фермер ээлем ле 12 ИП (мал азыраары).
Таҥынаҥ ээлемдер (лпх), мал азыраары.

== Кереестер ==

=== Тӱӱкилик ===
* Јуртта 1986 јылда «Јеҥӱниҥ мемориалы» ачылган. Бу памятник Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкан улуска тургузылган. Алтай крайдыҥ эҥ артык мындый памятниктериниҥ тоозына кирген. Оны Шашыкманныҥ улузы бойыныҥ кӱчиле, акчазыла амадап туткан (..)<ref name="Ойношев свод"/>.

=== Археологиялык ===
* Јебрен корумдар (1072—1079)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Петроглифтер (1211)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Мӧҥкӱсалгыштар (1211—1222)<ref name="Ойношев свод"/>.

=== Ар-бӱткендик ===
* Тагыл (1122)<ref name="Ойношев свод"/>;
* [[Аржан (суу)|Аржан суу]].(907)<ref name="Ойношев свод"/>.
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>.

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==

== Јарлу улузы ==
* [[Тыбыкова, Александра Тайбановна|Тыбыкова А. Т.]] (26.07.1935—27.06.2020) — шиҥжӱчи-лингвист, баштапкы алтай филология билимниҥ докторы, профессор ӱй кижи, РАН-ныҥ тюркология комитединиҥ турчызы болгон<ref>Тыбыкова А. Т. [https://yandex.ru/search/?]</ref>
* [[Кергилов, Карыш Улданович|Кергилов К. У.]] (11.01.1961) — ӱлгерчи, бичиичи, кайчы, 2015 јылда ӧткӧн јондор ортодо Кайчылардыҥ фестивалиниҥ Гран-при кайралын алган. [[Россияныҥ бичиичилер Биригӱзиниҥ турчызы]], Ӱлгерлик јуунтылардыҥ авторы, Новоалтайсктыҥ художественный училищезин, Барнаулдыҥ ГПТУ-зын (резчик по дереву), ГАГУ-ны божоткон<ref name=" Сайт газеты «Листок»">[https://proza.ru/2014/01/15/464 Сайт газеты «Листок». 100 самых известных людей Чемальского района]</ref>.

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
* [http://www.ongudai-ra.ru/ Окылу сайт «Оҥдой аймак»]
{{Тыш тайантылар}}
{{Оҥдой аймактыҥ јурттары}}

[[Категория:Оҥдой аймактыҥ јурттары]]
[[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]]