# Тулаан ай
Тулаан ай орустап март (латиндап Mārtius mēnsis, Марстыҥ айы) — юлиан ла григориан кӱнтизӱлерде јылдыҥ ӱчинчи айы, Юлий Цезарь баштаган реформанаҥ озо эски римский кӱнтизӱле јыл тулаан айдаҥ башталып, баштапкы айы болот. 31 кӱндӱ јети айдыҥ бирӱзи. Бу, Јердиҥ Тӱндӱк јарымында јастыҥ баштапкы айы болот, Јердиҥ Тӱштӱк јарымында дезе, тулаан ай — кӱстиҥ баштапкы айы.
Бистиҥ ӧйдӧ григориан кӱнтизӱле тулаан айдыҥ 11-чи кӱнине јетире Кӱн Водолей созвездиеде, тулаан айдыҥ 11-чи кӱнинеҥ ала Рыба созвездиеде болот (ӧскӧ бичигенинде — тулаан айдыҥ 12-чи кӱнинде).

## Этимологиязы
(Йорк, IV ч. бажы), оныҥ адыла ай адалган.
Римде Марс деп јууныҥ кудайыныҥ адыла адалган ай. Јебрен Римде, климат јымжак болгон, март баштапкы јаскы ай, јерле иштеерге логикалык точка.
Орус тилге «март» Византиянаҥ келген. Марттаҥ орус пролетие башталган («весна»).
Мартатыҥ тӱӱкилик европей аттары саксон учурлу Lentmonat, онойдо ок Rhed-Monat эмезе Hreth-monath. Англы называли март Hyld-monath («месяц бурь»). В древнерусском календаре (до утверждения христианства) месяц назывался сухий, в народных месяцесловах также — зимобор, протальник, грачевник, капельник.

## Байрамдар
- Марттыҥ баштапкы воскресени — Балдардыҥ телевидениези ле радиовещаниезиниҥ кӱни.
- тулаан айдыҥ 1 кӱни — Ӧҥдӱ ӱй улустыҥ Национал кӱни[4].
- тулаан айдыҥ 3 кӱни — Бичиичилердиҥ телекейлик кӱни[5]
- Чаган айдыҥ экинчи воскресени — Геодезия ла картографияныҥ ишчилериниҥ кӱни, Россияда.
- тулаан айдыҥ 8 кӱни — Ӱй улустыҥ телекейлик кӱни[6].
- тулаан айдыҥ 11 кӱни — Наркоконтрольдо ишчилердиҥ кӱни, Россияда; Таджик печатьтыҥ кӱни.
- тулаан айдыҥ 12 кӱни — Кыдат јеринде агаш отургызар кӱн.
- Ӱчинчи воскресен — Садуныҥ ишчилериниҥ, бытовой обслуживаниениҥ ле жилищно-коммунальный ээлемниҥ кӱни, Россия.
- тулаан айдыҥ 19 кӱни — талайчы-подводниктиҥ кӱни[7], Россияда.
- тулаан айдыҥ 21 кӱни — Поэзияныҥ телекейлик кӱни.
- тулаан айдыҥ 21 кӱни— тулаан айдыҥ 23 кӱни — Новруз — јастыҥ байрамы, иран ла тӱрк калыктардыҥ Јаҥы јылы.
- тулаан айдыҥ 29 кӱни — Юридический службаныҥ специалисттериниҥ кӱни, Россияда.


Тулаан ай
{{Тулаан ай}}
'''Тулаан ай''' {{lang-ru|март}} ({{lang-la|Mārtius mēnsis}}, Марстыҥ айы) — юлиан ла григориан кӱнтизӱлерде јылдыҥ ӱчинчи айы, Юлий Цезарь баштаган реформанаҥ озо эски римский кӱнтизӱле јыл тулаан айдаҥ башталып, баштапкы айы болот. 31 кӱндӱ јети айдыҥ бирӱзи. Бу, Јердиҥ Тӱндӱк јарымында јастыҥ баштапкы айы болот, Јердиҥ Тӱштӱк јарымында дезе, тулаан ай — кӱстиҥ баштапкы айы.

Бистиҥ ӧйдӧ григориан кӱнтизӱле тулаан айдыҥ 11-чи кӱнине јетире ''Кӱн'' ''Водолей'' созвездиеде, тулаан айдыҥ 11-чи кӱнинеҥ ала ''Рыба'' созвездиеде болот<ref>[http://neznal.ru/20110201_trinadcatyj-znak-zodiaka-zmeenosec За год Солнце проходит не через 12, а через 13 созвездий. Новый знак зодиака — «Змееносец»]</ref> (ӧскӧ бичигенинде — тулаан айдыҥ 12-чи кӱнинде<ref>{{Книга:Календарь и хронология|41}}</ref>).

== Этимологиязы ==
[[Файл:Statue of Mars (full length) YORYM 1998 26-1.jpg|thumb|140px|Марстыҥ статуязы]] (Йорк, IV ч. бажы), оныҥ адыла ай адалган.
Римде Марс деп јууныҥ кудайыныҥ адыла адалган ай. Јебрен Римде, климат јымжак болгон, март баштапкы јаскы ай, јерле иштеерге логикалык точка.

Орус тилге «март» [[Византия|Византиянаҥ]] келген. Марттаҥ орус ''пролетие'' башталган («весна»).

Мартатыҥ тӱӱкилик европей аттары саксон учурлу ''Lentmonat'', онойдо ок ''Rhed-Monat'' эмезе ''Hreth-monath''<ref>{{Cite web |url=http://www.helium.com/items/166870-history-of-march |title=History of March |accessdate=2011-10-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120104125720/http://www.helium.com/items/166870-history-of-march |archivedate=2012-01-04 |deadlink=yes }}</ref>. Англы называли март ''Hyld-monath'' («месяц бурь»). В древнерусском календаре (до утверждения христианства) месяц назывался ''сухий'', в народных месяцесловах также — ''зимобор, протальник, грачевник, капельник''.

== Байрамдар ==
[[Файл:Les Très Riches Heures du duc de Berry mars.jpg|thumb|«Март» (''[[герцог Беррийскийдиҥ Јаркынду часословы]]'', 1410—1490-чы)]]
* Марттыҥ баштапкы воскресени — [[Балдардыҥ телевидениези ле радиовещаниезиниҥ кӱни]].
* [[тулаан айдыҥ 1 кӱни]] — Ӧҥдӱ ӱй улустыҥ Национал кӱни<ref>[https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1390902] и [https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1390902 Национальный день цветных женщин. Академик]</ref>.
* [[тулаан айдыҥ 3 кӱни]] — Бичиичилердиҥ телекейлик кӱни<ref>[https://www.culture.ru/events/2727906/vsemirnyi-den-pisatelya Всемирный день писателя. Культура. РФ]</ref>
* Чаган айдыҥ экинчи воскресени — Геодезия ла картографияныҥ ишчилериниҥ кӱни, Россияда.
* [[тулаан айдыҥ 8 кӱни]] — Ӱй улустыҥ телекейлик кӱни<ref>[https://tass.ru/info/6196352 История Международного женского дня. ТАСС]</ref>.
* [[тулаан айдыҥ 11 кӱни]] — Наркоконтрольдо ишчилердиҥ кӱни, Россияда; Таджик печатьтыҥ кӱни.
* [[тулаан айдыҥ 12 кӱни]] — Кыдат јеринде агаш отургызар кӱн.
* Ӱчинчи воскресен — Садуныҥ ишчилериниҥ, бытовой обслуживаниениҥ ле жилищно-коммунальный ээлемниҥ кӱни, Россия.
* [[тулаан айдыҥ 19 кӱни]] — талайчы-подводниктиҥ кӱни<ref>[https://encyclopedia.mil.ru/encyclopedia/history/more.htm?id=12088447@cmsArticle День моряка-подводника. Военный энциклопедический словарь]</ref>, Россияда.
* [[тулаан айдыҥ 21 кӱни]] — Поэзияныҥ телекейлик кӱни.
* [[тулаан айдыҥ 21 кӱни]]— [[тулаан айдыҥ 23 кӱни]] — [[Новруз]] — јастыҥ байрамы, иран ла тӱрк калыктардыҥ Јаҥы јылы.
* [[тулаан айдыҥ 29 кӱни]] — [[Юридический службаныҥ специалисттериниҥ кӱни]], Россияда.

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
{{Тыш тайантылар}}
{{Айлар}}


[[Категория:Тулаан ай]]