# Ӱстӱги Куйум
| јурт                            |                  |
| Ӱстӱги Куйум                    |                  |
| 51°26′50″ с. ш. 85°49′08″ в. д. |                  |
| Эл-тергее:                      | Россия           |
| Федерацияныҥ тергеези:          | Алтай Республика |
| Муниципал аймак:                | Чамал аймак      |
| Јурт јеезе:                     | Ӱзнезиниҥ јј     |
| Тӱӱкизи ле географиязы          |                  |
| Бийиги:                         | м                |
| Климады:                        | орто-континентал |
| Ойдиҥ поязы:                    | UTC+7:00         |
| Эл-јон                          |                  |
| Эл-јонныҥ тоозы:                | кижи (2016)      |
| Ук-калыктары:                   | алтайлар         |
| Окылу тил:                      | орус, алтай      |
| Тоолорлу идентификаторлор       |                  |
| Телефонныҥ коды:                | +7 38841         |
| Почтаныҥ индекси:               | 649220           |
| ОКАТО-ныҥ коды:                 | 84 243 805 003   |
| ОКТМО-ныҥ коды:                 | 84 643 405 111   |

Ӱстӱги Куйум (орустап Верхний Куюм) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Чамал аймагында Ӱзнезиниҥ јурт јеезезине кирген, эмдиги ӧйдӧ мында јурт јок.

## Этимологиязы
Ӱстӱги Куйум орустап верхний край, берег, граница.

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк-кӱнчыгыш келтейинде, Иолгоныҥ сындарыныҥ ортозында турат. Арка-туулары байлык ла койу агашла бӱркелген. Јурт болгон ӧзӧктӧ агаштар јок, солун ла јараш кайалардыҥ комплексы бар,

### Климады
Климады орто-континентал. Кыш бу јерлерде јымжак, карлу, тыҥ сооктор јок болот. Ортојылдык температура +3,0 °С градус кире болот, кейдиҥ чыгы 66,1 % ортојылдык кеми 855 мм. Салкынныҥ ортојылдык тӱргени 2,4 м/с. 15 м/с тӱрген салкынду кӱндер 6,3.Јай тыҥ ла изӱ эмес, ортоайлык температура +30 градуска јетпейт, эҥ ле изӱ кӱн +34 °С, эҥ ле соок кӱнде −40 °С. Соокторлу кӱндер 18.05/27.07. Соок јок кӱндер 131. Јердиҥ ортојылдык температуразы 3 °С.

### Аҥ-куштары
Аймактыҥ тайгалары аҥдык: айу, бӧрӱ, какай, јеекен, булан, элик, марал, тооргы, оок аҥдардаҥ койон, јараа, киш, јоонмойын, агас, ӧркӧ, сарас, тарбаган, кӧрӱк, агас, сууларда камду, кумдус. Ак-кийик, тооргы ла камду Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» кирген. Кушка да аба-јыш бай: кӱртӱк, чай, сымда, бӧднӧ, мечиртке, ӱкӱ, каргаа, саҥыскан. кӱӱк, барынтычы куштардаҥ ылаачын, шоҥкор, кускун, карчага бар.

### Ӧзӱмдери
Кӧп саба агаштар јымжак — кайыҥ, чиби, аспак, јойгон, карагай, толоно ло беле. Айландыра кырлар койу агашка бӱркеткен: аспак, кайыҥ, мӧш, карагай, јойгон, тал, каргана, беле, толоно ло о.ӧ.
Јайгыда мешке, кӧжнӧ, јӱзӱн-јӱӱр јиилектер, кузук толо ӧзӧт. Ӧлӧҥ, чечектер, тайалар, кӱске јетире кӧс сӱӱндирип јайылат: каргана, тал, толоно, арчын, балан, ийт-тумчук, бороҥот, табылгы, адарткы, бастый, буланат, јеҥес, јоҥјолой, јаргак ӧлӧҥ, јыдунак, јыоан чечек, ийт-таман, јыракы-ӧлӧҥ, ийт-тырмак, калаш-чечек, кыйгак ӧлӧҥ, кӧгӧзин, кылганак, кымыскайак, кулун-чечек, кулузын. Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер алтын тазыл ла кызыл тазыл.

### Јери ле јолдоры
Чамалдыҥ трагынаҥ туура Куйум сууныҥ бажы киреде эбирип ийер. Алтыгы-Куйум јурт болгон јерге јетире тегин јол, кандый ла кӧӧлик ӧдӧр, кургакта кем јок, јутта јол коомой.
| Ӱстӱги Куйум јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире |            |
| Аймактыҥ тӧс јери Чамал                        | 30 км      |
| Республикан тӧс кала Улалу                     | км, 340 км |
| Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы              | км, 360 км |
| Тергеениҥ тӧс калазы Москва                    | 4000 км    |
| Чуйдыҥ трагы (Р-256) 514,5 км-деҥ              | км         |
| Чуйдыҥ трагы (Р-256) 610,8 км-деҥ              | км         |


## Тӱӱкизи
Јурт 1900 јылда тӧзӧлгӧн. Ӱстӱги Куйум ӧзӧктӧ јурт болгон. Эмди ондо јурт јок деп Генеральный штабтыҥ карталарында 80-чи јылдарда темдектелген. 1955 јылдыҥ карталарында јурт бар деп темдектелген. 60-чы,70-чи јылдарда советский совхозторды јаанада бириктирип турар тушта Туулу Алтайда кӧп јурттар јоголгон. Куйум суу ӧзӧктӧ агат, Алтыгы Куйучы сууныҥ оозынаҥ кӱнбадыштай. Ӱстӱги Куйум ӧзӧктӧ озогы јурттыҥ орды арткан, јылдыҥ ла јемирилип астайт.

## Эл-јон
| Эл-јонныҥ тоозы |      |      |      |      |      |      |
| 2010            | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 |
|                 | →    | ↗    | ↘    | ↗    | ↗    | ↗    |


## Ук-калыктары
Алтайлар јуртаган.

## Инфраструктуразы
Бастыра инфраструктуралык обьекттер Ӱзнезиниҥ јурт јеезезинде.

## Экономиказы
Јылкы, соок тумчукту ла оок малдыҥ одоры болот. Туризм.

## Кереестер

### Тӱӱкилик
- Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга кереес (551)[10].

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

### Археологиялык
- Јебрен корум (727)[10].

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

### Ар-бӱткендик
- Байлу туу ()[10];

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
- Аржан суу ()[10].

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

## Јарлу улузы
- Кучияк П. В. (05.03.1897 — 02.07.1943) — ӱлгерчи, драматург, алтай литератураныҥ тӧзӧӧчизи, Москвада 1925 јылдарда ӱренген, совет бичиичилердиҥ съездинде турушкан (1935ј).


Ӱстӱги Куйум
{|align="right" class="wikitable"
| COLSPAN="2" ALIGN="center" | јурт
|-
| COLSPAN="2" ALIGN="center" | '''Ӱстӱги Куйум'''
|-
| COLSPAN="2" ALIGN="center" | 51°26′50″ с. ш. 85°49′08″ в. д.
|-
| Эл-тергее: || [[Россия]]
|-
| Федерацияныҥ тергеези: || [[Алтай Республика]]
|-
| Муниципал аймак: || [[Чамал аймак]]
|-
| Јурт јеезе: || [[Ӱзнезиниҥ јурт јеезези|Ӱзнезиниҥ јј]]
|-
| COLSPAN="2" ALIGN="center" | '''Тӱӱкизи ле географиязы'''
|-
| Бийиги: ||   м
|-
| Климады: || орто-континентал
|-
| Ойдиҥ поязы: || UTC+7:00
|-
| COLSPAN="2" ALIGN="center" | '''Эл-јон'''
|-
| Эл-јонныҥ тоозы: ||  кижи (2016)
|-
| Ук-калыктары: || алтайлар
|-
| Окылу тил: || орус, алтай
|-
| COLSPAN="2" ALIGN="center" | '''Тоолорлу идентификаторлор'''
|-
| Телефонныҥ коды: || +7 38841
|-
| Почтаныҥ индекси: || 649220
|-
| ОКАТО-ныҥ коды: || 84 243 805 003
|-
| ОКТМО-ныҥ коды: || 84 643 405 111
|}
'''Ӱстӱги Куйум''' ({{Lang-ru|Верхний Куюм}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика]]ныҥ [[Чамал аймак|Чамал аймагында]] [[Ӱзнезиниҥ јурт јеезези]]не кирген, эмдиги ӧйдӧ мында јурт јок.

== Этимологиязы ==
Ӱстӱги Куйум {{Lang-ru|верхний край, берег, граница}}<ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы =  |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>.

== Физико-географиялык темдектери ==

=== Географиязы ===
Јурт [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] тӱндӱк-кӱнчыгыш келтейинде, Иолгоныҥ сындарыныҥ ортозында турат. Арка-туулары байлык ла койу агашла бӱркелген. Јурт болгон ӧзӧктӧ агаштар јок, солун ла јараш кайалардыҥ комплексы бар,

=== Климады ===
Климады орто-континентал. Кыш бу јерлерде јымжак, карлу, тыҥ сооктор јок болот. Ортојылдык температура +3,0 °С градус кире болот, кейдиҥ чыгы 66,1 % ортојылдык кеми 855 мм. Салкынныҥ ортојылдык тӱргени 2,4 м/с. 15 м/с тӱрген салкынду кӱндер 6,3.Јай тыҥ ла изӱ эмес, ортоайлык температура +30 градуска јетпейт, эҥ ле изӱ кӱн +34 °С, эҥ ле соок кӱнде −40 °С. Соокторлу кӱндер 18.05/27.07. Соок јок кӱндер 131. Јердиҥ ортојылдык температуразы 3 °С.

=== Аҥ-куштары ===
Аймактыҥ тайгалары аҥдык: айу, бӧрӱ, какай, јеекен, булан, элик, марал, тооргы<ref>Красная книга Республики Алтай: животные / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>, оок аҥдардаҥ койон, јараа, киш, јоонмойын, агас, ӧркӧ, сарас, тарбаган, кӧрӱк, агас, сууларда камду, кумдус. Ак-кийик, тооргы ла камду Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» кирген. Кушка да аба-јыш бай: кӱртӱк, чай, сымда, бӧднӧ, мечиртке, ӱкӱ, каргаа, саҥыскан. кӱӱк, барынтычы куштардаҥ ылаачын, шоҥкор, кускун, карчага бар<ref name="Торбоков Растения">{{книга |автор=Токшын Торбоков |часть = |ссылка часть = |заглавие=Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая |оригинал = |ссылка = |викитека = |ответственный =  |издание = |место= Горно-Алтайск |издательство=АУ РА Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу» |год=2020|том = |страницы = |столбцы = |страниц =  |серия = |isbn = }}</ref>.

=== Ӧзӱмдери ===
Кӧп саба агаштар јымжак — кайыҥ, чиби, аспак, јойгон, карагай, толоно ло беле. Айландыра кырлар койу агашка бӱркеткен: аспак, кайыҥ, мӧш, карагай, јойгон, тал, каргана, беле, толоно ло о.ӧ.
Јайгыда мешке, кӧжнӧ, јӱзӱн-јӱӱр јиилектер, кузук толо ӧзӧт. Ӧлӧҥ, чечектер, тайалар, кӱске јетире кӧс сӱӱндирип јайылат: каргана, тал, толоно, арчын, балан, ийт-тумчук, бороҥот, табылгы, адарткы, бастый, буланат, јеҥес, јоҥјолой, јаргак ӧлӧҥ, јыдунак, јыоан чечек, ийт-таман, јыракы-ӧлӧҥ, ийт-тырмак, калаш-чечек, кыйгак ӧлӧҥ, кӧгӧзин, кылганак, кымыскайак, кулун-чечек, кулузын. Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер алтын тазыл ла кызыл тазыл<ref name="Кр книга  растения РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6253/read.php  ''Красная книга Республики Алтай: растения''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>.

=== Јери ле јолдоры ===
[[Чамалдыҥ трагы|Чамалдыҥ трагынаҥ]] туура [[Куйум (суу)|Куйум сууныҥ]] бажы киреде эбирип ийер. Алтыгы-Куйум јурт болгон јерге јетире тегин јол, кандый ла кӧӧлик ӧдӧр, кургакта кем јок, јутта јол коомой.
{| class="wikitable"
| COLSPAN="2" ALIGN="center" |'''Ӱстӱги Куйум јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире'''
|-
|  Аймактыҥ тӧс јери [[Чамал]] || 30 км
|-
|  Республикан тӧс кала [[Улалу]] ||  км, 340 км
|-
|  [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы ||  км, 360 км
|-
|  Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 4000 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 514,5 км-деҥ || км
|-
|  Чуйдыҥ трагы (Р-256) 610,8 км-деҥ || км
|}

== Тӱӱкизи ==
Јурт 1900 јылда тӧзӧлгӧн. Ӱстӱги Куйум ӧзӧктӧ јурт болгон. Эмди ондо јурт јок деп Генеральный штабтыҥ карталарында 80-чи јылдарда темдектелген. 1955 јылдыҥ карталарында јурт бар деп темдектелген. 60-чы,70-чи јылдарда советский совхозторды јаанада бириктирип турар тушта [[Туулу Алтай]]да кӧп јурттар јоголгон. [[Куйум (суу)|Куйум суу]] ӧзӧктӧ агат, [[Алтыгы Куйучы (суу)|Алтыгы Куйучы сууныҥ]] оозынаҥ кӱнбадыштай. Ӱстӱги Куйум ӧзӧктӧ озогы јурттыҥ орды арткан, јылдыҥ ла јемирилип астайт.

== Эл-јон ==
{|class="wikitable"
| COLSPAN="7" ALIGN="center" | '''Эл-јонныҥ тоозы'''
|-
| 2010<ref>[https://web.archive.org/web/20150518092810/http://statra.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/statra/resources/a84e2d0040fb79dd9957ff367ccd0f13/1+%D1%82%D0%BE%D0%BC+%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%B8+%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F.pdf  Численность и размещение населения. Итоги всероссийской переписи населения 2010 года по Республике Алтай. Том 1]</ref> || 2011<ref name="ГКС2013">[https://web.archive.org/web/20131101041249/http://statra.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/statra/resources/93d31d00404ca3e98ddcdf0fa8517bb1/%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%87%D0%B5%D1%82+%D1%87%D0%B8%D1%81%D0%BB+%D0%BF%D0%BE+%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D0%BC.xls Оценка численности постоянного населения на 1 января 2013 года по населённым пунктам Республики Алтай]</ref> || 2012<ref name="ГКС2013"/> || 2013<ref name="ГКС2013"/> || 2014<ref>[https://web.archive.org/web/20190111055044/http://statra.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/statra/resources/7a14c50043a20cb2b169b5d06954faf7/%D0%9E%D1%86%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%B0+%D1%87%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8+%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%BF%D0%BE+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%BC+%D0%BF%D1%83%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B0%D0%BC+%D0%B7%D0%B0+2011-2013+%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D1%8B.docx Оценка численности постоянного населения по населённым пунктам за 2012—2014 годы]</ref> || 2015<ref>[https://www.webcitation.org/6XpJ5O4fd?url=http://statra.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/statra/resources/3ca23d0047a96a31be4fbeed3bc4492f/%D0%9E%D1%86%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%B0+%D1%87%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8+%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%BD%D0%25B Оценка численности постоянного населения по населённым пунктам Республики Алтай за 2011—2014 годы]</ref> || 2016<ref>[https://web.archive.org/web/20190304173441/http://statra.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/statra/resources/f42c57004c34285a8f63efb4bce00d93/%D0%9E%D1%86%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%B0+%D1%87%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8+%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%BF%D0%BE+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%BC+%D0%BF%D1%83%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B0%D0%BC+%D0%B7%D0%B0+2011-2015+%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D1%8B.docx Оценка численности постоянного населения Республики Алтай по населённым пунктам за 2012—2016 годы]</ref>
|-
|  || → || ↗ || ↘ ||↗ ||  ↗ || ↗
|}

== Ук-калыктары ==
Алтайлар јуртаган.

== Инфраструктуразы ==
Бастыра инфраструктуралык обьекттер [[Ӱзнезиниҥ јурт јеезези]]нде.

== Экономиказы ==
Јылкы, соок тумчукту ла оок малдыҥ одоры болот. Туризм.

== Кереестер ==

=== Тӱӱкилик ===
* Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга кереес (551)<ref name="Ойношев свод"/>.
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>.

=== Археологиялык ===
* Јебрен корум (727)<ref name="Ойношев свод"/>.
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод"/>.

=== Ар-бӱткендик ===
* Байлу туу ()<ref name="Ойношев свод"/>;
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод"/>.

* [[Аржан (суу)|Аржан суу]] ()<ref name="Ойношев свод"/>.
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод"/>.

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==

== Јарлу улузы ==
* [[Кучияк, Павел Васильевич|Кучияк П. В.]] (05.03.1897 — 02.07.1943) — ӱлгерчи, драматург, алтай литератураныҥ тӧзӧӧчизи, Москвада 1925 јылдарда ӱренген, совет бичиичилердиҥ съездинде турушкан (1935ј).

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
* [https://www.vtourisme.com/altaj/istoriya/1393-istoriya-nizhnij-verkhnij-kuyum vtourisme.com сайт]
{{Тыш тайантылар}}
{{Чамал аймактыҥ јон јаткан јерлери}}

[[Категория:Чамал аймактыҥ јурттары]]
[[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]]