# Апшыйакты
Апшыйакты (орустап Апшуяхта) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Шабалин аймагында Апшыйактыныҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.

## Этимологиязы
Апшыйакты орустап древняя гора.

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Алтай Республиканыҥ тӱндӱк-кӱнбадыш келтейинде Серпек деп ӧзӧктӧ, Тыткескен сууныҥ јарадында турат.
Эбире тайгалардыҥ сындары: Јал-Мӧҥкӱниҥ, Кадрин, Сымылты, Бештиҥ бажы. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 809 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Узун кыш ла кыска јай. Јети айдаҥ артык кыш ла ӱч ай јай турат. Ортојылдык температураныҥ алды −4,2 °С болзо, эҥ ле јылузы +36 °С, эҥ ле соогы −54 °С. Баштапкы сооктор 02.06/19.08 киреде болот, соок јок ӧй 60 ла кӱн, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0 °С, кейдиҥ чыгы-јуды 343 мм, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 2,8 м/с, тыҥ салкынду (15 м/с кӧп) кӱндердиҥ тоозы — 9,9. Тӱштӱк аймактарга кӧрӧ климат мында бир канча јымжак.

### Аҥ-куштары
Апшыйактыныҥ тайга тажы аҥдык: койон, агас, јоонмойын, тийиҥ, сарас, кӧрӱк, суузар, камду. Азулу аҥдардаҥ айу, бӧрӱ, јеекен, шӱлӱзин јӱрет кырларда. Кезик аҥдар-куштардыҥ тоозы астап, јоголорго једип бараткан учун олорды «Кызыл Бичикке» кийдирген. Куштардаҥ бӧднӧ, чай, кӱртӱк, агуна, турна, кара-тас, каргаа ла о.ӧ. Туйгакту јерликтер: элик, булан, марал. Тооргыны аҥдап, улус торт јоголторго јеткен учун бу аҥ «Алтай Республиканыҥ кызыл бичигине» кирген. Озодоҥ бери јӱзӱн-јӱӱр куштарыла байлык јер. Јелечи, сымда, бӧднӧ,јијигей, кӧктийек, ӱренчи, кызылтӧш, талеҥко, каргаа, саҥыскан — оок куштар ла барынтычылары: ылаачын, шоҥкор, тейлеген, кускун, мӱркӱт. Чек јоголорго јеткен куштар: ала ылаачын, боро ылаачын, шоҥкор, карчага, ӱкӱ, мечиртке.

### Ӧзӱмдери
Бу јерлерде ӧрӧ аймактарга кӧрӧ, јымжак укту агаштар: кайыҥ, аспак, тал, каргана (орустап  акация ) кӧп ӧзӧт. Беле агаш, база аттары: эргиш, эне-кат (орустап  рябина), јодро, терек, толоно (орустап  боярышник). Арчын-артыш (орустап можжевельник),
балан-чаныш (орустап калина), каҥы-туучечек-јелезин-кудайчечек (орустап чабрец или богородская трава) база ӧзӧт. Јиилектердеҥ мында койјиилек, кызылгат, тайа (орустап  жимолость), эмегенсӧӧк-ӱзӱт агаш (орустап  бузина), ийт-тумчук, тийиҥкат, јыдукара, казылган ӧзӱп јат.
Јайыла јӱзӱн-јӱӱр чечектер јайылат: калаш чечек, кабый, јылан чечек, јаргак ӧлӧҥ, буланат, бастый, айу-сырга, адарткы, табылгы, адару-чечек.

### Јери ле јолдоры
Јуртта тӧрт ором: Едор, Меесте, Тӧс, Јииттердиҥ.
Апшыйактыныҥ боочызы ажыра «Шабалин — Апшыйакты — Каспа» деп регионал кӧӧлик јол ӧдӧт.
| Апшыйакты јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире |         |
| Администрациялык тӧс јер Апшыйакты          | 0 км    |
| Аймактыҥ тӧс јери Шабалин                   | 21 км   |
| Республикан тӧс кала Улалу                  | 140 км  |
| Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы           | 220 км  |
| Тергеениҥ тӧс калазы Москва                 | 4000 км |
| Чуйдыҥ трагы (Р-256) 546,8 км-деҥ (Шабалин) | 21 км   |


## Тӱӱкизи
Јурт 1920 јылда тӧзӧлгӧн. 2001 јылда Верх-Апшуяхта деп јурттыҥ ады Апшыйакты болуп солунган.

## Эл-јон
| Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы |
| 2010            | 2011            | 2012            | 2013            | 2014            | 2015            | 2016            | 2017            | 2018            | 2019            | 2020            | 2021            |
| --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- |
| 276             | →276            | →276            | ↘274            | ↗279            | ↘276            | ↘269            | ↗278            | ↘277            | ↘261            | ↗264            | ↗271            |


## Ук-калыктары
Јуртта кӧп сабазы алтайлар јуртайт.
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 279 кижи болгон, олордыҥ 97 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы
- Апшыйактыныҥ јурт јеезезиниҥ администрациязы;
- орто ӱредӱлӱ школ;
- стадион;
- эмчилик;
- библиотека;
- агашкезим.


## Экономиказы
Јуртта јаан ээлем јок. Кажы ла биледе таҥынаҥ ээлемдӱ. Мал азыраары. Агашла иштер.

## Кереестер

### Тӱӱкилик
- Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачыларына кереес(285)[21].


### Археологиялык
- Мӧҥкӱсалгыштар (161),164,170,185,196,215,216,228,342)[21];
- Јебрен корум (169)[21];
- Кызыл-Таш мӧҥкӱсалгыш[21].


### Ар-бӱткендик
- Толгойты (271), јурттыҥ кӱнчыгыш келтейинде[21];
- Куй таш, Айулу Белтирген. 1,5 км јурттыҥ јанында (163)[21].

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

## Јарлу улузы
- Чаптынов, Валерий Иванович (11.06.1945 — 10.08.1997) — политик, Алтай Республиканыҥ тӧзӧӧчизи, баштапкы башкараачызы (1992—1997), Алтайский сельскохозяйственный институтты (1967) «билимчи-зоотехник» деп специальностьло божоткон, Алтай Республиканыҥ Конституциязын бичиирин башкарган.
- Ялатов, Шабычы Сыранович (1912―1993) ― политик, СССР-дыҥ Ӱстӱги Совединиҥ депутады (1937),

Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы (1941-1942), Јеҥӱниҥ парадыныҥ туружаачызы (1945), «За отвагу» медальла, Тӧрӧли учун јууныҥ ордениле, Ленинниҥ ордениле кайралдаткан.

Апшыйакты
{{ЈЈЈ+Россия
 |статус                   = Јурт
|русское название         = Апшыйакты
 |оригинальное название    = {{lang-ru| Апшуяхта (Верх-Апшуяхта)}}
 |герб                     = 
 |флаг                     = 
 | изображение             = Республика-Алтай-Апшуяхта.jpg
 | описание изображения    = Апшыйакты
 | lat_deg                  = 51 | lat_min = 14 | lat_sec = 04
 | lon_deg                  = 85 | lon_min = 53 | lon_sec = 51
 | CoordAddon = type:city(5400)_region:RU
 | CoordScale =  
|страна                   = Россия
 |регион                   = Алтай Республика
 |район                    = Шабалин аймак
 |район в таблице          = Шабалин аймак{{!}}Шабалин 
 |вид поселения            = Јурт јеезе
 |поселение                = Апшыйактыныҥ јурт јеезези
 |поселение в таблице      = Апшыйактыныҥ јурт јеезези{{!}}Апшыйактыныҥ
 |внутреннее деление       = 
 |вид главы                = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 
 |площадь                  =
 |вид высоты               = 
 |высота центра НП         = 809<ref name="Высота н/у моря"/>
 |климат                   = орто-континентал
  |население              = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Верх-Апшуяхта| тс }}
  |год переписи           = {{ Эл-јонныҥ тоозы |Верх-Апшуяхта | г }}
 |плотность                = 
 |агломерация              = 
 |национальный состав      = [[алтайлар]] 97 % (2002)<ref name="Коряков"/>
 |конфессиональный состав  = 
 |часовой пояс             = 
 |телефонный код           = 38845
 |почтовый индекс          = 
 |почтовые индексы         = 
 |автомобильный код        = 
 |цифровой идентификатор   = 
 |цифровой идентификатор 2   = 
 |категория в Commons      = 
 |сайт                     = 
}}
'''Апшыйакты''' ({{Lang-ru|Апшуяхта}}) јурт [[Россия|Россияда]] [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Шабалин аймак|Шабалин аймагында]] [[Апшыйактыныҥ јурт јеезези|Апшыйактыныҥ јурт јеезезине]] кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.

== Этимологиязы ==
Апшыйакты {{Lang-ru|древняя гора}}<ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы =  |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>.

== Физико-географиялык темдектери ==

=== Географиязы ===
Јурт [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] тӱндӱк-кӱнбадыш келтейинде Серпек деп ӧзӧктӧ, [[Тыткескен )суу)|Тыткескен сууныҥ]] јарадында турат.
Эбире тайгалардыҥ сындары: Јал-Мӧҥкӱниҥ, Кадрин, Сымылты, Бештиҥ бажы. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 809 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/35064/verh-apshuyahta.html. Верх-Апшуяхта (Апшыйакты)]</ref>.

=== Климады ===
Климады орто-континентал. Узун кыш ла кыска јай. Јети айдаҥ артык кыш ла ӱч ай јай турат. Ортојылдык температураныҥ алды −4,2 °С болзо, эҥ ле јылузы +36 °С, эҥ ле соогы −54 °С. Баштапкы сооктор 02.06/19.08 киреде болот, соок јок ӧй 60 ла кӱн, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0 °С, кейдиҥ чыгы-јуды 343 мм, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 2,8 м/с, тыҥ салкынду (15 м/с кӧп) кӱндердиҥ тоозы — 9,9. Тӱштӱк аймактарга кӧрӧ климат мында бир канча јымжак.

=== Аҥ-куштары ===
Апшыйактыныҥ тайга тажы аҥдык: койон, агас, јоонмойын, тийиҥ, сарас, кӧрӱк, суузар, камду. Азулу аҥдардаҥ айу, бӧрӱ, јеекен, шӱлӱзин јӱрет кырларда. Кезик аҥдар-куштардыҥ тоозы астап, јоголорго једип бараткан учун олорды «Кызыл Бичикке» кийдирген<ref name="Кр книга животные РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6252/read.php  ''Красная книга Республики Алтай: животные''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>. Куштардаҥ бӧднӧ, чай, кӱртӱк, агуна, турна, кара-тас, каргаа ла о.ӧ. Туйгакту јерликтер: элик, булан, марал. Тооргыны аҥдап, улус торт јоголторго јеткен учун бу аҥ «Алтай Республиканыҥ кызыл бичигине» кирген. Озодоҥ бери јӱзӱн-јӱӱр куштарыла байлык јер. Јелечи, сымда, бӧднӧ,јијигей, кӧктийек, ӱренчи, кызылтӧш, талеҥко, каргаа, саҥыскан — оок куштар ла барынтычылары: ылаачын, шоҥкор, тейлеген, кускун, мӱркӱт. Чек јоголорго јеткен куштар: ала ылаачын, боро ылаачын, шоҥкор, карчага, ӱкӱ, мечиртке<ref name="Торбоков звери">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020</ref>.

=== Ӧзӱмдери ===
Бу јерлерде ӧрӧ аймактарга кӧрӧ, јымжак укту агаштар: кайыҥ, аспак, тал, каргана ({{Lang-ru| акация }}) кӧп ӧзӧт. Беле агаш, база аттары: эргиш, эне-кат ({{Lang-ru| рябина}}), јодро, терек, толоно ({{Lang-ru| боярышник}}). Арчын-артыш ({{Lang-ru|можжевельник}})<ref name="Кр книга  растения РА 2017">{{книга |автор= |часть = |ссылка часть = |заглавие=Красная книга Республики Алтай: растения |оригинал = |ссылка = https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6253/read.php   |викитека = |ответственный = Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. |издание =3-е изд., перераб. и доп.  |место= Горно-Алтайск |издательство= ГАГУ |год=2017|том = |страницы =233—256 |столбцы = |страниц =267  |серия = |isbn = 978-5-93809-086-6. – Текст: электронный }}</ref>,
балан-чаныш ({{Lang-ru|калина}}), каҥы-туучечек-јелезин-кудайчечек ({{Lang-ru|чабрец или богородская трава}}) база ӧзӧт. Јиилектердеҥ мында койјиилек, кызылгат, тайа ({{Lang-ru| жимолость}}), эмегенсӧӧк-ӱзӱт агаш ({{Lang-ru| бузина}}), ийт-тумчук, тийиҥкат, јыдукара, казылган ӧзӱп јат<ref name="Торбоков Растения">{{книга |автор=Токшын Торбоков |часть = |ссылка часть = |заглавие=Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая |оригинал = |ссылка = |викитека = |ответственный =  |издание = |место= Горно-Алтайск |издательство=АУ РА Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу» |год=2020|том = |страницы = |столбцы = |страниц =  |серия = |isbn = }}</ref>.
Јайыла јӱзӱн-јӱӱр чечектер јайылат: калаш чечек, кабый, јылан чечек, јаргак ӧлӧҥ, буланат, бастый, айу-сырга, адарткы, табылгы, адару-чечек.

=== Јери ле јолдоры ===
Јуртта тӧрт ором: Едор, Меесте, Тӧс, Јииттердиҥ.

Апшыйактыныҥ боочызы ажыра «[[Шабалин]] — [[Апшыйакты]] — [[Каспа]]» деп регионал кӧӧлик јол ӧдӧт.
{| class="wikitable"
| COLSPAN="2" ALIGN="center" |'''Апшыйакты јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире'''
|-
| Администрациялык тӧс јер [[Апшыйакты]]|| 0 км
|-
|  Аймактыҥ тӧс јери [[Шабалин]] ||21 км
|-
|  Республикан тӧс кала [[Улалу]] ||  140 км
|-
|  [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы || 220 км
|-
|  Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 4000 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 546,8 км-деҥ ([[Шабалин]]) ||21 км
|}

== Тӱӱкизи ==
Јурт 1920 јылда тӧзӧлгӧн. 2001 јылда Верх-Апшуяхта деп јурттыҥ ады Апшыйакты болуп солунган.

== Эл-јон ==
{{ Эл-јонныҥ тоозы | Верх-Апшуяхта | Столбцов= 13}}

== Ук-калыктары ==
Јуртта кӧп сабазы алтайлар јуртайт.
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 279 кижи болгон, олордыҥ 97 % [[алтайлар]] ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml  Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>.

Окылу тил: орус, алтай<ref name="Закон РА о языках">[http://docs.cntd.ru/document/802008526/  Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года)]</ref>.
== Инфраструктуразы ==
* Апшыйактыныҥ јурт јеезезиниҥ администрациязы;
* орто ӱредӱлӱ школ;
* стадион;
* эмчилик;
* библиотека;
* агашкезим.

== Экономиказы ==
Јуртта јаан ээлем јок. Кажы ла биледе таҥынаҥ ээлемдӱ. Мал азыраары. Агашла иштер.

== Кереестер ==

=== Тӱӱкилик ===
* Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачыларына кереес(285)<ref name="Ойношев свод"/>.

=== Археологиялык ===
* Мӧҥкӱсалгыштар (161),164,170,185,196,215,216,228,342)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Јебрен корум (169)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Кызыл-Таш мӧҥкӱсалгыш<ref name="Ойношев свод"/>.

=== Ар-бӱткендик  ===
* Толгойты (271), јурттыҥ кӱнчыгыш келтейинде<ref name="Ойношев свод"/>;
* Куй таш, Айулу Белтирген. 1,5 км јурттыҥ јанында (163)<ref name="Ойношев свод"/>.

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>.

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==

== Јарлу улузы ==
* [[Чаптынов Валерий Иванович|Чаптынов, Валерий Иванович]] (11.06.1945 — 10.08.1997) — политик, Алтай Республиканыҥ тӧзӧӧчизи, баштапкы башкараачызы (1992—1997), Алтайский сельскохозяйственный институтты (1967) «билимчи-зоотехник» деп специальностьло божоткон, [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] Конституциязын бичиирин башкарган.
* [[Ялатов, Шабычы Сыранович]] (1912―1993) ― политик, СССР-дыҥ Ӱстӱги Совединиҥ депутады (1937), 
Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы (1941-1942), Јеҥӱниҥ парадыныҥ туружаачызы (1945), «За отвагу» медальла, Тӧрӧли учун јууныҥ ордениле, Ленинниҥ ордениле кайралдаткан<ref>Ялатов Ш.С.[https://web.facebook.com/?_rdc=1&_rdr]</ref>.

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
{{Тыш тайантылар}}
{{Шабалин аймактыҥ јон јаткан јерлери}}

[[Категория:Шабалин аймактыҥ јурттары]]
[[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]]