# Чичке-Чаргы
Чичке-Чаргы (орустап Малая Черга) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Шабалин аймагында Чичке-Чаргыныҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.

## Этимологиязы
Чичке-Чаргы орустап 

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Алтай Республиканыҥ тӱндӱк-кӱнбадыш јанында, Чаргы сууны экијандай турат. Јал-Мӧҥкӱниҥ сындары, Чаргы-Бажыныҥ, Себи-Бажыныҥ, Бештиҥ тайгалары эбире курчайт. Јурт эки боочыныҥ ортозында турат. Јуугында деремнелер Јаан Чаргы, Арбайты, Јекјийек. Себиниҥ боочызы тӱштӱк-кӱнчыгыш јаар. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 937 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Јети айдаҥ артык кыш ла ӱч ай јай турат. Ортојылдык температураныҥ алды —4,2 болзо, эҥ ле јылузы +36 °С, эҥ ле соогы —54 °С. Баштапкы сооктор 02.06/19.08 киреде болот, соок јок ӧй 60 ла кӱн, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0 °С, кейдиҥ чыгы-јуды 343 мм, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 2,8 м/с, тыҥ салкынду (15 м/с кӧп) кӱндердиҥ тоозы — 9,9.

### Аҥ-куштары
Чичке Чаргыныҥ тайга тажы аҥдык: койон, агас, јоонмойын, тийиҥ, сарас, кӧрӱк, суузар, камду. Азулу айдардаҥ айу, бӧрӱ, јеекен, шӱлӱзин јӱрет кырларда. Кезик аҥдар-куштардыҥ тоозы астап, јоголорго једип бараткан учун олорды «Кызыл Бичикке» кийдирген. Куштардаҥ бӧднӧ, чай, кӱртӱк, агуна, турна, кара-тас, каргаа ла о.ӧ. Туйгакту јерликтер: элик, булан, марал. Тооргыны аҥдап, улус торт јоголторго јеткен учун бу аҥ «Алтай Республиканыҥ кызыл бичигине» кирген. Озодоҥ бери јӱзӱн-јӱӱр куштарыла байлык јер. Јелечи, јијигей, кӧктийек, ӱренчи, кызылтӧш, талеҥко, каргаа, саҥыскан — оок куштар ла барынтычылары: ылаачын, шоҥкор, тейлеген, кускун, мӱркӱт. Чек јоголорго јеткен куштар: ала ылаачын, боро ылаачын, шоҥкор, карчага, ӱкӱ, мечиртке.

### Ӧзӱмдери
Айландыра ӧскӧн агаштардыҥ кӧп нургуны тыт, мӧш агаш. Суујакалай чиби, тал, каргана, кайыҥ агаштар ӧзӧт, бийиктей тытла кожо мӧш ӧзӧт. Тайга тажы јиилектӱ, бороҥот, уйкӧс, тийиҥкат, кызылгат, тайабаш, калба, кӧжнӧ дӧ кӧп ӧзӧт.
Чыкту ла кӧлӧткӧлӧй јерде ӧлӧҥ бийик болуп ӧзӧт, комургай, кулузын, кылбыш, башка-башка чечектер: буланат, балузын, быркырууш, саргай, кандык, кӱӱктаман, кӱнкајы ла о.ӧ. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер кӧп, олордыҥ тоозында: арчын, алтын тазыл, марал чечек, кызыл тазыл ла о.ӧ..

### Јери ле јолдоры
Јуртта 4 ором: Олјондо, Ӱредӱчилердиҥ, Тӧс, Школдыҥ.
«Јекјийек — Арбайты — Јаан Чаргы» деп регионал учурлу јол, темдеги — 84К-121.
| Чичке-Чаргы јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире |         |
| Администрациялык тӧс јер Чичке-Чаргы          | 0 км    |
| Аймактыҥ тӧс јери Шабалин                     | 17 км   |
| Республикан тӧс кала Улалу                    | 140 км  |
| Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы             | 230 км  |
| Тергеениҥ тӧс калазы Москва                   | 3900 км |
| Чуйдыҥ трагы (Р-256) 546,8 км-деҥ (Шабалин)   | 17 км   |


## Тӱӱкизи
Јурт 1886 јылдарда тӧзӧлгӧн. Чичке-Чаргы јуртта 1926 јылда 452 кижи , 216 эр улус, 236 ӱй кижи јаткан. 91 ээлем. Мӱргӱӱлдиҥ туразы ла школ, алтай духовный миссияныҥ акчазына тудулган. Ӱредӱчи болуп Иосиф Танышев иштеген.
Јуртта сарју эдер завод болгон. 1920 јылда Чичке-Чаргыныҥ сельский Соведи иштеп баштаган. Ого мындый јурттар кирген: Интегеш, Коркобы, Куйактанар. 1930 јылда сельхозартельдер «Завет Ленина» Интегеште ле «Кызыл партизан» Куйактанарда иштеген. 1957 јылда Шебалинде оленесовхозтыҥ фермазы боло берген.
Колхозто јууныҥ ӧйинде 780 ат, 3 муҥга јуук кой болгон. Эмдиги ӧйдӧ јуртта 304 кижи, 103 таҥынаҥ ээлем, школдо 44 ӱренчик, 17 ӱредӱчи.

## Эл-јон
| Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы |
| 2010            | 2011            | 2012            | 2013            | 2014            | 2015            | 2016            |
| --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- |
| 274             | →274            | ↘255            | ↘238            | ↘224            | ↘219            | ↘216            |


## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 295 кижи болгон, олордыҥ 93 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы
- Чичке-Чаргыныҥ јурт јеезезиниҥ администрациязы;
- орто ӱредӱлӱ школ;
- балдардыҥ туразы;
- библиотека;
- магазин;
- почта.


## Экономиказы
Таҥынаҥ јурт ээлемдер. Крестьян-фермер ээлемдер. Јылкы, соок тумчукту ла оок мал азыраары.

## Кереестер

### Тӱӱкилик
- Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда корогондорго (289)[13].


### Археологиялык
- мӧҥкӱсалгыш. Булукту (197)[13].


### Ар-бӱткендик
- Кара суу (..)[13];
- Чичке-Чаргыныҥ боочызы (306)[13].

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

Чичке-Чаргы
{{ЈЈЈ+Россия
 |статус                   = Јурт
|русское название         = Чичке-Чаргы
 |оригинальное название    = {{lang-ru| Малая Черга}}
 |герб                     = 
 |флаг                     = 
 | изображение             = 
 | описание изображения    = 
| lat_deg =  51.343134 
| lon_deg =  85.553194
 | CoordAddon = type:city(5400)_region:RU
 | CoordScale =  
|страна                   = Россия
 |регион                   = Алтай Республика
 |район                    = Шабалин аймак
 |район в таблице          = Шабалин аймак{{!}}Шабалин 
 |вид поселения            = Јурт јеезе
 |поселение                = Чичке-Чаргыныҥ јурт јеезези
 |поселение в таблице      = Чичке-Чаргыныҥ јурт јеезези{{!}}Чичке-Чаргыныҥ
 |внутреннее деление       = 
 |вид главы                = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 
 |площадь                  =
 |вид высоты               = 
 |высота центра НП         = 937<ref name="Высота н/у моря"/>
 |климат                   = орто-континентал
  |население              = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Малая Черга | тс }}
  |год переписи           = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Малая Черга | г }}
 |плотность                = 
 |агломерация              = 
 |национальный состав      = [[алтайлар]] 93 % (2002)<ref name="Коряков"/>
 |конфессиональный состав  = 
 |часовой пояс             = 
 |телефонный код           = 38845
 |почтовый индекс          = 
 |почтовые индексы         = 
 |автомобильный код        = 
 |цифровой идентификатор   = 
 |цифровой идентификатор 2 = 
 |категория в Commons      = 
 |сайт                     = 
}}
'''Чичке-Чаргы''' ({{Lang-ru|Малая Черга}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Шабалин аймак|Шабалин аймагында]] [[Чичке-Чаргыныҥ јурт јеезези]]не кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.

== Этимологиязы ==
Чичке-Чаргы {{Lang-ru|}}

== Физико-географиялык темдектери ==

=== Географиязы ===
[[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] тӱндӱк-кӱнбадыш јанында, [[Чаргы (суу)|Чаргы]] сууны экијандай турат. Јал-Мӧҥкӱниҥ сындары, Чаргы-Бажыныҥ, Себи-Бажыныҥ, Бештиҥ тайгалары эбире курчайт. Јурт эки боочыныҥ ортозында турат. Јуугында деремнелер [[Јаан Чаргы]], [[Арбайты]], [[Јекјийек]]. Себиниҥ боочызы тӱштӱк-кӱнчыгыш јаар. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 937 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/35054/malaya-cherga.html Малая Черга (Чичке-Чаргы)</ref>.

=== Климады ===
Климады орто-континентал. Јети айдаҥ артык кыш ла ӱч ай јай турат. Ортојылдык температураныҥ алды —4,2 болзо, эҥ ле јылузы +36 °С, эҥ ле соогы —54 °С. Баштапкы сооктор 02.06/19.08 киреде болот, соок јок ӧй 60 ла кӱн, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0 °С, кейдиҥ чыгы-јуды 343 мм, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 2,8 м/с, тыҥ салкынду (15 м/с кӧп) кӱндердиҥ тоозы — 9,9.

=== Аҥ-куштары ===
Чичке Чаргыныҥ тайга тажы аҥдык: койон, агас, јоонмойын, тийиҥ, сарас, кӧрӱк, суузар, камду. Азулу айдардаҥ айу, бӧрӱ, јеекен, шӱлӱзин јӱрет кырларда. Кезик аҥдар-куштардыҥ тоозы астап, јоголорго једип бараткан учун олорды «Кызыл Бичикке» кийдирген<ref name="Кр книга животные РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6252/read.php  ''Красная книга Республики Алтай: животные''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>. Куштардаҥ бӧднӧ, чай, кӱртӱк, агуна, турна, кара-тас, каргаа ла о.ӧ. Туйгакту јерликтер: элик, булан, марал. Тооргыны аҥдап, улус торт јоголторго јеткен учун бу аҥ «Алтай Республиканыҥ кызыл бичигине» кирген. Озодоҥ бери јӱзӱн-јӱӱр куштарыла байлык јер. Јелечи, јијигей, кӧктийек, ӱренчи, кызылтӧш, талеҥко, каргаа, саҥыскан — оок куштар ла барынтычылары: ылаачын, шоҥкор, тейлеген, кускун, мӱркӱт. Чек јоголорго јеткен куштар: ала ылаачын, боро ылаачын, шоҥкор, карчага, ӱкӱ, мечиртке<ref name="Торбоков звери">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА «Литературно-издательский Дом „Алтын-Туу“», 2020</ref>.

=== Ӧзӱмдери ===
Айландыра ӧскӧн агаштардыҥ кӧп нургуны тыт, мӧш агаш. Суујакалай чиби, тал, каргана, кайыҥ агаштар ӧзӧт, бийиктей тытла кожо мӧш ӧзӧт<ref name="Торбоков флора">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020.</ref>. Тайга тажы јиилектӱ, бороҥот, уйкӧс, тийиҥкат, кызылгат, тайабаш, калба, кӧжнӧ дӧ кӧп ӧзӧт<ref name="Торбоков флора"/>.

Чыкту ла кӧлӧткӧлӧй јерде ӧлӧҥ бийик болуп ӧзӧт, комургай, кулузын, кылбыш, башка-башка чечектер: буланат, балузын, быркырууш, саргай, кандык, кӱӱктаман, кӱнкајы ла о.ӧ. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер кӧп, олордыҥ тоозында: арчын, алтын тазыл, марал чечек, кызыл тазыл ла о.ӧ.<ref name="Кр книга  растения РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6253/read.php  ''Красная книга Республики Алтай: растения''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>.

=== Јери ле јолдоры ===
Јуртта 4 ором: Олјондо, Ӱредӱчилердиҥ, Тӧс, Школдыҥ.

«[[Јекјийек]] — [[Арбайты]] — [[Јаан Чаргы]]» деп регионал учурлу јол, темдеги — 84К-121.
{| class="wikitable"
| COLSPAN="2" ALIGN="center" |'''Чичке-Чаргы јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире'''
|-
| Администрациялык тӧс јер [[Чичке-Чаргы]]|| 0 км
|-
| Аймактыҥ тӧс јери [[Шабалин]] ||17 км
|-
| Республикан тӧс кала [[Улалу]] ||  140 км
|-
| [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы || 230 км
|-
| Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 3900 км
|-
| [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 546,8 км-деҥ ([[Шабалин]]) ||17 км
|}

== Тӱӱкизи ==
Јурт 1886 јылдарда тӧзӧлгӧн. Чичке-Чаргы јуртта 1926 јылда 452 кижи , 216 эр улус, 236 ӱй кижи јаткан. 91 ээлем. Мӱргӱӱлдиҥ туразы ла школ, алтай духовный миссияныҥ акчазына тудулган. Ӱредӱчи болуп Иосиф Танышев иштеген.

Јуртта сарју эдер завод болгон. 1920 јылда Чичке-Чаргыныҥ сельский Соведи иштеп баштаган. Ого мындый јурттар кирген: Интегеш, Коркобы, Куйактанар. 1930 јылда сельхозартельдер «Завет Ленина» Интегеште ле «Кызыл партизан» Куйактанарда иштеген. 1957 јылда Шебалинде оленесовхозтыҥ фермазы боло берген.

Колхозто јууныҥ ӧйинде 780 ат, 3 муҥга јуук кой болгон. Эмдиги ӧйдӧ јуртта 304 кижи, 103 таҥынаҥ ээлем, школдо 44 ӱренчик, 17 ӱредӱчи.

== Эл-јон ==
{{население|Малая Черга }}

== Ук-калыктары ==
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 295 кижи болгон, олордыҥ 93 % [[алтайлар]] ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml  Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>.

Окылу тил: орус, алтай<ref name="Закон РА о языках">[http://docs.cntd.ru/document/802008526/  Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года)]</ref>.

== Инфраструктуразы ==
* Чичке-Чаргыныҥ јурт јеезезиниҥ администрациязы;
* орто ӱредӱлӱ школ;
* балдардыҥ туразы;
* библиотека;
* магазин;
* почта.

== Экономиказы ==
Таҥынаҥ јурт ээлемдер. Крестьян-фермер ээлемдер. Јылкы, соок тумчукту ла оок мал азыраары.

== Кереестер ==

=== Тӱӱкилик ===
* Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда корогондорго (289)<ref name="Ойношев свод"/>.

=== Археологиялык ===
* мӧҥкӱсалгыш. Булукту (197)<ref name="Ойношев свод"/>.

=== Ар-бӱткендик ===
* [[Кара суу]] (..)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Чичке-Чаргыныҥ боочызы (306)<ref name="Ойношев свод"/>.

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>.

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==

== Јарлу улузы ==

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
* [http://шебалино-алтай.рф/ Администрация МО «Шебалинский район»]
{{Тыш тайантылар}}
{{Шабалин аймактыҥ јон јаткан јерлери}}

[[Категория:Шабалин аймактыҥ јурттары]]
[[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]]