# Кайырлык
Кайырлык (орустап Каярлык) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Оҥдой аймагында Јолоныҥ јурт јеезезине кирет.

## Этимологиязы
Кайыр кырларлу кызык ӧзӧкти Кайырлык деп адаган болор.
Кайырлык орустап крутое, отвесное место.
Кайырлык орустап быстрина, порог.

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Алтай Республиканыҥ чике ле ортозында, Теректиниҥ, Јал-Мӧҥкӱниҥ, Тӧгӧриктиҥ, Маргалуныҥ, Ӱч-Эҥмектиҥ сындарыныҥ эдегинде, Кайырлык сууныҥ јарадында турат. Јуртты эбире ӧзӧктӧр: Тајыкуш, Семисарт, Ӧргӧндӱ-арт, Куладыныҥ боочызы, Туру, Бозырташ, Сала, Ӧлӧти, Картошко кобы, Тӧргин, Колоско, Кызыл-Шыҥ, Јаајам (Кудачы) јурты, Чет, Шибе, Марггулуныҥ боочызы, Караҥуй, Кадыргат, Акјул, Кызылгатту, Содонташ, Билӱлӱ арт, Ак-сас, Тӧгӧрик, Узунтӧргин, Сулайаҥ, Шапшыктыҥ боочызы, Узун-Кырлаҥ, Сары-Чагал, Эки суу бириккени (Маргулуныҥ ла Тӧгӧриктиҥ суулары Кӧк-Суу јаар, Кастактудӧӧн агып тӱжет), Балкашту, Борбок, Јалбагаш, Беспаскыр, Ойбок, Толубай, Карајӱрек, Акбоом, Јаану байлу кыр, Согонолу тайга, Улукын, Јероозы, Чичке, Карамдык. Тӱштӱк-кӱнбадыш јаар Кӧксу-Оозы ла Кан-Оозы аймактардыҥ јериле кыйулу. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1000 метрге бийик. Суулары: Семисарттыҥ, Четте тоҥмок суу, Јалбагаштыҥ суузына ӧскӧ суулар кожылып, Кайырлыктыҥ суузы башталат, Эзимниҥ суузы, Толубайдыҥ суузы, Кара-Боомныҥ суузы.

### Климады
Климады орто-континентал. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −4,2 °С, изӱ кӱндердиҥ температуразыныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, эҥ ле соок температураныҥ алтыгы учы −54 °С, јердиҥ ортојылдык температуразы 0 °С, јыл ичинде калганчы соок кӱн ле баштапкы соок кӱн 02.06/30.08, јыл ичинде соок јок кӱндердиҥ тоозы 87, јут-чыктыҥ кеми бир јылга 345 мм, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 1 м/с, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 13,1 (15 м/с тӱрген салкынду).

### Аҥ-куштары
Тайгалары аҥдык јер, айу, бӧрӱ, тооргы тӱлкӱ, шӱлузин, борсук, киш, тийиҥ, койон, кӧрӱк, сарас, јоонмойын, калазак, камду, агас, ла јӱзӱн-јӱӱр оок аҥдар, куштар јӱрет. Куштардаҥ мында чай, кӱртӱк, ӱкӱ, мечиртке, мӱркӱт, саҥыскан, карчага, тарал, шоҥкор, тейлеген, торлоо, бӧднӧ, кӱӱк, ылаачын, јелечи, талаҥ-келеҥ, томуртка, јелечи, бечиртке, кускун, каргаа, кӧктӧш, сымдаа, таајы, јалбагай ле о.ӧ. бар. Сууларда балыктаҥ чараган, тоозы кезем астаган да болзо, је бар.

### Ӧзӱмдери
Кыйрылыктыҥ тайга-тажында тыт, мӧш, чиби. Аралдарда эргиш, беле, аспак, тайа, липа, ыргай, каргана, сӧҥӱскен, јыраа, кайыҥ каа-јаада ӧзӧт. Ак јерлерде кулузын, балузын, кӧгӧзин, јонјолой, кандык, маҥыр, јыланкӧс, јыланјастык, кӧрмосјиилек (орустап барбарис), отӧлӧҥ, јеҥес, кыйгак ӧлӧҥ, маргаа, јыду маргаа, кара чалкан (орустап крапива), буланат, чийне, кӧктаман, саргай, торко чечек (орустап ирис), алаҥуш, комургай (орустап борщевик), кӱнкаајы, таҥдалай, кӱзӱҥи чечек, калаш чечек, мӧт чечек, алтын тазыл, кызыл тазыл, марал чечек, кылбыш (орустап бадан), чай чечек (орустап герань луговая), быркырууш чечек, кӱмели, кой маҥыр (орустап лук порей), ийт маҥыр, калба, батун, кӧжнӧ-шарапшын. Јиилектер: кой јиилек, уйкӧс, бороҥот, тийиҥкат, казылган, јыдукара, тайабаш (орустап жимолость).

### Јери ле јолдоры
Јуртта 3 ором: Меес-јаны (орустап Подгорная), Сас-јаны (орустап Болотная), Тӧс ором (орустап  Центральная).
«Јоло-Кайырлык» деп јолдыҥ учы, узуны 12 км. Јакалай јолдор.
| Кайрылык јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире  |         |
| Аймактыҥ тӧс јери Оҥдой                     | 63 км   |
| Республикан тӧс кала Улалу                  | 210 км  |
| Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы           | 300 км  |
| Тергеениҥ тӧс калазы Москва                 | 4000 км |
| Чуйдыҥ трагы (Р-256) 612 км-деҥ (Нефтебаза) | 37 км   |


## Тӱӱкизи
Јурт 1726 јылда тӧзӧлгӧн.
Алтайдыҥ јети јайзаҥы јуулыжып, Елизавета Петровна, бала каанга, баштану бичикти Кайырлыкта тургузып аткарган. Оны керелеген бичиктер Том-Тураныҥ архивтеринде бар. 30-чы јылдарда мында «Јаҥы јол» деп колхоз болгон. Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ ӧйинде колхозтыҥ јааны болуп Упаева Е. И. иштеген. Горно-Алтайсктыҥ автоном облазыныҥ СССР-дыҥ Верховный Совединиҥ баштапкы депутады болгон. Кийнинде Кеҥиниҥ совхозыныҥ 6-бӧлӱги болгон, 1967 јылда Јолоныҥ совхозыныҥ 3-чи бӧлӱги (фермазы) боло берген.

## Эл-јон
| Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы |
| 2010            | 2011            | 2012            | 2013            | 2014            | 2015            | 2016            |
| --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- |
| 200             | →200            | ↘198            | ↗202            | ↗208            | ↘197            | ↘195            |


## Ук-калыктар
2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 226 кижиниҥ 100 % алтайлар.
Окылу тил: орус, алтай

## Инфраструктуразы
- Кайырлыктыҥ баштамы школы.
- јурттыҥ клубы
- библиотека
- магазин
- эмчилик
- балдардыҥ тышкары ойноор спортплощадказы


## Экономиказы
Мал ӧскӱрери јылкы, соок тумчуку, оок мал азыраары. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Крестьян-фермер ээлемдер.

## Кереестер

### Археологиялык
- Мӧҥкӱсалгыш Семисарт (819,946,1098-1105)[13];
- Ташта јурамал (947)[13].

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

### Ар-бӱткендик
- Кайрылык бажында тоҥбок суу. Байлу (936)[13];
- Суу кечире Чичке деп јерде тоҥмок суулар бар;
- Тагыл (1126)[13].

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

## Јарлу улузы
Кайырлыкта чыккан улус:
- Агадин, Капыш Иркитович (20.05.1927 — 2009) — Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы (01.04.1945—1945), рядовой, кайралдары: медаль «За отвагу», «За боевые заслуги»[14]
- Адаров А. О. (1932—2005) — алтай поэт, прозаик, драмматург, кӧчӱреечи[15][16];
- Адянов К. (1915 —) — Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы (1944—1946), рядовой, кайралдары «За боевые заслуги» деп медаль[17];
- Белешев, Владимир Николаевич (Байзыҥ) (1924—1952) — адазыныҥ ады Сабаа, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы (10.02.1942—1947), ст.сержант, «За отвагу» медальла, "орден Красной Звезды"ла кайралдаткан[18];
- Укачин Б. У. (1936—2003) — алтай поэт ле бичиичи[19];
- Кукуев, Т. О. (28.02.1918 —) — капитан, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы, публицист, политик, кайралдары: «За оборону Сталинграда» медаль, «За отвагу» медаль, «За победу над Германией в Великой Отечественной войне», Орден Красной Звезды (1941—1945)[20][21];
- Кыпчаков, Иван Кӱндӱбеевич (10.12.1926—18.06.2006) — Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы (1944—1946), рядовой, кайралдары: «Жуковтыҥ медали», медаль «За победу над Японией», орден Красной Звезды, Орден Отечественной войны ΙΙ степени, медаль «За победу над Германией в 1941—1945»[22]
- Мадяев, Токтой Бордомолович (1918—01.12.2005) — Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы (1940—1945), рядовой, шыркалу, кол јок јанган[23];
- Сельбиков, Айдыҥ Тошпокович ([[1915]]—) — Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы (1941—1945), рядовой, эки Орден Отечественной войныла Ι,ΙΙ степеньдӱ кайралдаткан[24]
- Јажый Тогочоева (1944) — јурукчы, архитектор, дизайнер, Новосибирский архитектурный институт божоткон, прикладной искусстволо иштери ыраада јарлу: Америкада, Мексикада, Швейцарияда, Швецияда, Польшада јуруктары таҥынаҥ коллекцияларда. Всероссийский выставочный тӧс јерде «Лауреат ВВЦ» деп медальла кайралдаткан (2007, Москва). «Лучшее произведение национального народного искусства» деп конкурста II-чи јер (2009). «Чарующий бисер» деп выставканыҥ лауреады (Новосибирск), јуранар кеендиктиҥ дипломы (2010, Барнаул))[25];
- Тырдаев, Улаачы Тырданович (10.10.1918—09.10.1964) — Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы (1941—1945), рядовой, кайралдары медаль «За победу над Японией»[26];
- Тырдаев, Учур Майманович (1914—) — Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы (1941—1945), рядовой, кайралы медаль «За боевые заслуги»[27];
- Чекушев Л. В. (1918—) — Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы (1941—1945), Кызыл черӱге 1939 јылда барган, рядовой, кайралдары медаль «За боевые заслуги», «орден Отечественной войны Ι степени»[28];
- Адаров Б. О. () — журналист, Россия журналисттериниҥ Биригӱзиниҥ турчызы[29];
- Адаров Б. О. (1941)— агроном-землеустроитель, Россияныҥ кӱндӱлӱ землеустроители.


Кайырлык
{{ЈЈЈ+Россия
 |статус                   = Јурт
|русское название         = Кайырлык
 |оригинальное название    = {{lang-ru| Каярлык}}
 |герб                     = 
 |флаг                     = 
 | изображение             = 
 | описание изображения    = 
  |lat_deg =  50.683016 
  |lon_deg =  85.578607
 | CoordAddon = type:city(5400)_region:RU
 | CoordScale =  
|страна                   = Россия
 |регион                   = Алтай Республика
 |район                    = Оҥдой аймак
 |район в таблице          = Оҥдой аймак{{!}}Оҥдой 
 |вид поселения            = Јурт јеезе
 |поселение                = Јолоныҥ јурт јеезези
 |поселение в таблице      = Јолоныҥ јурт јеезези{{!}}Јолоныҥ
 |внутреннее деление       = 
 |вид главы                = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 
 |площадь                  =
 |вид высоты               = 
 |высота центра НП         = 1000<ref name="Высота н/у моря"/>
 |климат                   = орто-континентал
  |население              = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Каярлык | тс }}
  |год переписи           = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Каярлык | г }}
 |плотность                = 
 |агломерация              = 
 |национальный состав      = [[алтайлар]] 100 %<ref name="Коряков"/>
 |конфессиональный состав  = 
 |часовой пояс             = 
 |телефонный код           = 38845
 |почтовый индекс          = 649433
 |почтовые индексы         = 
 |автомобильный код        = 
 |цифровой идентификатор   = 
 |цифровой идентификатор 2   = 
 |категория в Commons      = 
 |сайт                     = 
}}
'''Кайырлык''' ({{Lang-ru|Каярлык}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Оҥдой аймак|Оҥдой аймагында]] [[Јолоныҥ јурт јеезези]]не кирет.

== Этимологиязы ==
Кайыр кырларлу кызык ӧзӧкти Кайырлык деп адаган болор.

Кайырлык {{Lang-ru|крутое, отвесное место}}<ref name="Топонимика">{{книга |автор = О.Т. Молчанова |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы = 80,236 |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>.

Кайырлык {{Lang-ru|быстрина, порог}}<ref name="Топонимика"/>.

== Физико-географиялык темдектери ==

=== Географиязы ===
Јурт [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] чике ле ортозында, Теректиниҥ, Јал-Мӧҥкӱниҥ, Тӧгӧриктиҥ, Маргалуныҥ, Ӱч-Эҥмектиҥ сындарыныҥ эдегинде, [[Кайырлык (суу)|Кайырлык сууныҥ]] јарадында турат. Јуртты эбире ӧзӧктӧр: Тајыкуш, Семисарт, Ӧргӧндӱ-арт, [[Куладыныҥ боочызы]], Туру, Бозырташ, Сала, Ӧлӧти, Картошко кобы, Тӧргин, Колоско, Кызыл-Шыҥ, Јаајам (Кудачы) јурты, Чет, Шибе, Марггулуныҥ боочызы, Караҥуй, Кадыргат, Акјул, Кызылгатту, Содонташ, Билӱлӱ арт, Ак-сас, Тӧгӧрик, Узунтӧргин, Сулайаҥ, Шапшыктыҥ боочызы, Узун-Кырлаҥ, Сары-Чагал, Эки суу бириккени (Маргулуныҥ ла Тӧгӧриктиҥ суулары Кӧк-Суу јаар, Кастактудӧӧн агып тӱжет), Балкашту, Борбок, Јалбагаш, Беспаскыр, Ойбок, Толубай, Карајӱрек, Акбоом, Јаану байлу кыр, Согонолу тайга, Улукын, Јероозы, Чичке, Карамдык. Тӱштӱк-кӱнбадыш јаар [[Кӧксу-Оозы аймак|Кӧксу-Оозы]] ла [[Кан-Оозы аймак]]тардыҥ јериле кыйулу. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1000 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/region/766/3/ongudayskiy-rayon.html Онгудайский район]</ref>. Суулары: Семисарттыҥ, Четте тоҥмок суу, [[Јалбагаш (суу)|Јалбагаштыҥ]] суузына ӧскӧ суулар кожылып, [[Кайырлык (суу)|Кайырлыктыҥ суузы]] башталат, [[Эзим (суу)|Эзимниҥ]] суузы, [[Толубай (суу)|Толубайдыҥ]] суузы, [[Кара-Боом (суу)|Кара-Боомныҥ]] суузы.

=== Климады ===
Климады орто-континентал<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=13263&cityname=Onguday-Russia |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141222173438/http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=13263&cityname=Onguday-Russia |archivedate=1419269678 |deadlink=yes |accessdate=1644476594 }}</ref>. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −4,2 °С, изӱ кӱндердиҥ температуразыныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, эҥ ле соок температураныҥ алтыгы учы −54 °С, јердиҥ ортојылдык температуразы 0 °С, јыл ичинде калганчы соок кӱн ле баштапкы соок кӱн 02.06/30.08, јыл ичинде соок јок кӱндердиҥ тоозы 87, јут-чыктыҥ кеми бир јылга 345 мм, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 1 м/с, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 13,1 (15 м/с тӱрген салкынду)<ref>Оҥдой. Климат[https://e-lib.gasu.ru/eposobia/altai/maima/klim.html.]</ref>.

=== Аҥ-куштары ===
Тайгалары аҥдык јер, айу, бӧрӱ, тооргы тӱлкӱ, шӱлузин, борсук, киш, тийиҥ, койон, кӧрӱк, сарас, јоонмойын, калазак, камду, агас, ла јӱзӱн-јӱӱр оок аҥдар, куштар јӱрет. Куштардаҥ мында чай, кӱртӱк, ӱкӱ, мечиртке, мӱркӱт, саҥыскан, карчага, тарал, шоҥкор, тейлеген, торлоо, бӧднӧ, кӱӱк, ылаачын, јелечи, талаҥ-келеҥ, томуртка, јелечи, бечиртке, кускун, каргаа, кӧктӧш, сымдаа, таајы, јалбагай ле о.ӧ. бар. Сууларда балыктаҥ чараган, тоозы кезем астаган да болзо, је бар<ref name="Торбоков звери">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020</ref>.

=== Ӧзӱмдери ===
Кыйрылыктыҥ тайга-тажында тыт, мӧш, чиби. Аралдарда эргиш, беле, аспак, тайа, липа, ыргай, каргана, сӧҥӱскен, јыраа, кайыҥ каа-јаада ӧзӧт. Ак јерлерде кулузын, балузын, кӧгӧзин, јонјолой, кандык, маҥыр, јыланкӧс, јыланјастык, кӧрмосјиилек ({{lang-ru|барбарис}}), отӧлӧҥ, јеҥес, кыйгак ӧлӧҥ, маргаа, јыду маргаа, кара чалкан ({{lang-ru|крапива}}), буланат, чийне, кӧктаман, саргай, торко чечек ({{lang-ru|ирис}}), алаҥуш, комургай ({{lang-ru|борщевик}}), кӱнкаајы, таҥдалай, кӱзӱҥи чечек, калаш чечек, мӧт чечек, алтын тазыл, кызыл тазыл, марал чечек, кылбыш ({{lang-ru|бадан}}), чай чечек ({{lang-ru|герань луговая}}), быркырууш чечек, кӱмели, кой маҥыр ({{lang-ru|лук порей}}), ийт маҥыр, калба, батун, кӧжнӧ-шарапшын. Јиилектер: кой јиилек, уйкӧс, бороҥот, тийиҥкат, казылган, јыдукара, тайабаш ({{lang-ru|жимолость}})<ref name="Торбоков звери"/>.

=== Јери ле јолдоры ===
Јуртта 3 ором: Меес-јаны ({{Lang-ru|Подгорная}}), Сас-јаны ({{Lang-ru|Болотная}}), Тӧс ором ({{Lang-ru| Центральная}}).
«[[Јоло]]-Кайырлык» деп јолдыҥ учы, узуны 12 км. Јакалай јолдор.

{| class="wikitable"
| COLSPAN="2" ALIGN="center" |'''Кайрылык јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире'''
|-
|  Аймактыҥ тӧс јери [[Оҥдой]] || 63 км
|-
|  Республикан тӧс кала [[Улалу]] ||  210 км
|-
|  [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы ||  300 км
|-
|  Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 4000 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 612 км-деҥ (Нефтебаза) || 37 км
|}

== Тӱӱкизи ==
Јурт [[1726 јыл]]да тӧзӧлгӧн.
Алтайдыҥ јети јайзаҥы јуулыжып, Елизавета Петровна, бала каанга, баштану бичикти Кайырлыкта тургузып аткарган. Оны керелеген бичиктер [[Том-Тура|Том-Тураныҥ]] архивтеринде бар. 30-чы јылдарда мында «Јаҥы јол» деп колхоз болгон. [[Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу|Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ]] ӧйинде колхозтыҥ јааны болуп Упаева Е. И. иштеген. Горно-Алтайсктыҥ автоном облазыныҥ СССР-дыҥ Верховный Совединиҥ баштапкы депутады болгон. Кийнинде [[Кеҥи|Кеҥиниҥ]] совхозыныҥ 6-бӧлӱги болгон, [[1967 јыл]]да [[Јоло|Јолоныҥ]] совхозыныҥ 3-чи бӧлӱги (фермазы) боло берген.

== Эл-јон ==
{{ Эл-јонныҥ тоозы | Каярлык | Столбцов=10}}

== Ук-калыктар ==
[[2002 јыл]]дыҥ тооалыжы аайынча 226 кижиниҥ 100 % [[алтайлар]]<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml  Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>.

Окылу тил: орус, алтай<ref name="Закон РА о языках">[http://docs.cntd.ru/document/802008526/  Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года)]</ref>

== Инфраструктуразы ==
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
* Кайырлыктыҥ баштамы школы.
* јурттыҥ клубы
* библиотека
* магазин
* эмчилик
* балдардыҥ тышкары ойноор спортплощадказы
</div>

== Экономиказы ==
Мал ӧскӱрери јылкы, соок тумчуку, оок мал азыраары. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Крестьян-фермер ээлемдер.

== Кереестер ==

=== Тӱӱкилик ===

=== Археологиялык ===
* Мӧҥкӱсалгыш Семисарт (819,946,1098-1105)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Ташта јурамал (947)<ref name="Ойношев свод"/>.
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>.

=== Ар-бӱткендик ===
* Кайрылык бажында [[тоҥбок суу]]. Байлу (936)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Суу кечире Чичке деп јерде тоҥмок суулар бар;
* Тагыл (1126)<ref name="Ойношев свод"/>.
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод"/>.



== Јарлу улузы ==
Кайырлыкта чыккан улус:
* [[Агадин, Капыш Иркитович]] (20.05.[[1927]] — [[2009]]) — [[Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу|Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ]] туружаачызы (01.04.[[1945]]—[[1945]]), рядовой, кайралдары: медаль «За отвагу», «За боевые заслуги»<ref>Агадин К. И.[https://web.archive.org/web/20220525113651/https://1418museum.ru/heroes/151704/]</ref>
* [[Адаров, Аржан Оинчинович|Адаров А. О.]] ([[1932]]—[[2005]]) — алтай поэт, прозаик, драмматург, кӧчӱреечи<ref>Адаров А. О.[https://web.archive.org/web/20231111082506/http://sibhistory.edu54.ru/%D0%90%D0%94%D0%90%D0%A0%D0%9E%D0%92_%D0%90%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%28%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80%29_%D0%9E%D0%B9%D0%B8%D0%BD%D1%87%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87]</ref><ref>[https://www.vtourisme.com/altaj/kultura/znamenitosti-kultury/1054-adarov-arzhan]</ref>;
* [[Адянов, Кӱргӱл|Адянов К.]] ([[1915]] —) — [[Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу|Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ]] туружаачызы (1944—1946), рядовой, кайралдары «За боевые заслуги» деп медаль<ref>Адянов К.[https://web.archive.org/web/20220525143522/https://1418museum.ru/heroes/30167950/]</ref>;
* [[Белешев, Владимир Николаевич]] (Байзыҥ) ([[1924]]—[[1952]]) — адазыныҥ ады Сабаа, [[Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу|Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ]] туружаачызы (10.02.[[1942]]—[[1947]]), ст.сержант, «За отвагу» медальла, "орден Красной Звезды"ла кайралдаткан<ref>Белешев В. Н.[https://yandex.ru/search/?text=%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%B2+%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80+%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87+%D0%B1%D0%B8%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F+%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B0%D1%8F&lr=213&src=suggest_Nin]</ref>;
* [[Укачин, Борис Укачинович|Укачин Б. У.]] ([[1936]]—[[2003]]) — алтай поэт ле бичиичи<ref>Укачин Б. У.[https://www.vtourisme.com/altaj/kultura/znamenitosti-kultury/1571-ukachin-boris]</ref>;
* [[Кукуев, Такша Озочынович|Кукуев, Т. О.]] (28.02.[[1918]] —) — капитан, [[Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу|Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ]] туружаачызы, публицист, политик, кайралдары: «За оборону Сталинграда» медаль, «За отвагу» медаль, «За победу над Германией в Великой Отечественной войне», Орден Красной Звезды ([[1941]]—[[1945]])<ref>Кукуев Т. О.[https://pamyat-naroda.su/awards/1601442]</ref><ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://1418museum.ru/heroes/11082369/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220525113653/https://1418museum.ru/heroes/11082369/ |archivedate=1653478613 |deadlink=yes |accessdate=1653478606 }}</ref>;
* [[Кыпчаков, Иван Кӱндӱбеевич]] (10.12.[[1926]]—18.06.[[2006]]) — [[Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу|Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ]] туружаачызы ([[1944]]—[[1946]]), рядовой, кайралдары: «Жуковтыҥ медали», медаль «За победу над Японией», орден Красной Звезды, Орден Отечественной войны ΙΙ степени, медаль «За победу над Германией в [[1941]]—[[1945]]»<ref>Кыпчаков И. К.[https://web.archive.org/web/20220525113649/https://1418museum.ru/heroes/25754619/]</ref>
* [[Мадяев, Токтой Бордомолович]] (1918—01.12.2005) — [[Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу|Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ]] туружаачызы ([[1940]]—[[1945]]), рядовой, шыркалу, кол јок јанган<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=https://1418museum.ru/heroes/25764036/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220525113652/https://1418museum.ru/heroes/25764036/ |archivedate=1653478612 |deadlink=yes |accessdate=1653478606 }}</ref>;
* [[Сельбиков, Айдыҥ Тошпокович]] ([[[[1915]]]]—) — [[Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу|Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ]] туружаачызы ([[1941]]—[[1945]]), рядовой, эки Орден Отечественной войныла Ι,ΙΙ степеньдӱ кайралдаткан<ref>Сельбиков А. Т.[https://web.archive.org/web/20220525113650/https://1418museum.ru/heroes/25757137/]</ref>
* [[Тогочоева, Мария Јаҥарчыновна|Јажый Тогочоева]] ([[1944]]) — јурукчы, архитектор, дизайнер, [[Новосибирск]]ий архитектурный институт божоткон, прикладной искусстволо иштери ыраада јарлу: Америкада, Мексикада, Швейцарияда, Швецияда, Польшада јуруктары таҥынаҥ коллекцияларда. Всероссийский выставочный тӧс јерде «Лауреат ВВЦ» деп медальла кайралдаткан ([[2007]], Москва). ''«Лучшее произведение национального народного искусства»'' деп конкурста II-чи јер ([[2009]]). «Чарующий бисер» деп выставканыҥ лауреады (Новосибирск), јуранар кеендиктиҥ дипломы ([[2010]], [[Барнаул|Барнаул)]])<ref>Јажый Тогочоева[http://www.musey-anohina.ru/index.php/ru/posetitelyam/vystavki/item/1055]</ref>;
* [[Тырдаев, Улаачы Тырданович]] (10.10.[[1918]]—09.10.[[1964]]) — [[Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу|Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ]] туружаачызы ([[1941]]—[[1945]]), рядовой, кайралдары медаль «За победу над Японией»<ref>Тырдаев У. Т.[https://web.archive.org/web/20220525143523/https://1418museum.ru/heroes/31167758/]</ref>;
* [[Тырдаев, Учур Майманович]] [[(1914]]—) — [[Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу|Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ]] туружаачызы ([[1941]]—[[1945]]), рядовой, кайралы медаль «За боевые заслуги»<ref>Тырдаев У. М.[https://web.archive.org/web/20220525143524/https://1418museum.ru/heroes/30279887/]</ref>;
* [[Чекушев, Леонид Васильевич|Чекушев Л. В.]] ([[1918]]—) — [[Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу|Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ]] туружаачызы ([[1941]]—[[1945]]), Кызыл черӱге [[1939 јыл]]да барган, рядовой, кайралдары медаль «За боевые заслуги», «орден Отечественной войны Ι степени»<ref>Чекушев Л. В.[https://web.archive.org/web/20220525143525/https://1418museum.ru/heroes/7960791/]</ref>;
* [[Адаров, Байкал Оинчинович|Адаров Б. О.]] () — журналист, Россия журналисттериниҥ Биригӱзиниҥ турчызы<ref>Адаров Б. О.[https://search.rsl.ru/ru/record/01001679513]</ref>;
* [[Адаров, Борис Оинчинович|Адаров Б. О.]] ([[1941]])— агроном-землеустроитель, [[Россия|Россияныҥ]] кӱндӱлӱ землеустроители.

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
* [http://www.ongudai-ra.ru/ Окылу сайт «Оҥдой аймак»]
{{Тыш тайантылар}}
{{Оҥдой аймактыҥ јурттары}}

[[Категория:Оҥдой аймактыҥ јурттары]]
[[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]]