# Улаган
Улаган (орустап Улаган) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Улаган аймагында Улаганныҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.

## Этимологиязы
Улаган орустап соединенный.

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ кӱнчыгыш келтейинде, Башкуш суу ла Јаан Улаган деп суулардыҥ бириккунинде, Улаганныҥ трагыныҥ 51-чи км., Акташ јанынаҥ Улаганныҥ боочызын ашса ла ырак јокто турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1231 метрге бийик.

### Климады
Климады кезем-континентал. Кыш сӱреен соок, кату болот. Кезик јылдарда чаган айда эҥ ле тыҥ соок −50 де, −60 да градуска тӱжӱп турар, је ойто Чолушман ӧзӧктӧ ондый сооктор јок, кыш јымжак. Јакалай тӱндӱктиҥ ле Ырак кӱнчыгыштыҥ јерлерине тӱҥейлеген. Кышкыда тӱндӱк аймактарга кӧрӧ тыҥ сооктор болот. Кыш узун, тыҥ соокторлу, салкындарлу болот. Јай кыска, серӱӱн, кей кургак. Кейдиҥ ортојылдык кеми −1,1 °С, бир јылдыҥ туркунына эҥ ле бийик температура 34 °С, эҥ ле соок температура −58 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы −3 °С, баштапкы сооктор келер кӱндер 30.05/01.09, Соок јок кӱндер 93, јут-чыктыҥ ортојылдык кеми 292 мм, салкынныҥ ортојылдык кеми — 1,6 м/с, 15 м/с-таҥ тыҥ салкынду кӱндер 3,2. Кар кышкыда узак јатпайт, салкын учура берет. Чолушман ичиниҥ айы-кӱни эмеш јымжак болот Улаган јаар јерлерге кӧрӧ.
| Кӧргӱзӱ                                                                                        | чаг   | кочк  | тулаа | канд  | кӱӱк | кизу | јизӱ | кур  | сыг  | ӱлӱ   | кӱч   | јаҥ   | Јыл   |
| ---------------------------------------------------------------------------------------------- | ----- | ----- | ----- | ----- | ---- | ---- | ---- | ---- | ---- | ----- | ----- | ----- | ----- |
| Ӱстӱги бажы, °C                                                                                |       | −1,7  | 16,3  | 28,6  | 26,5 | 30,8 | 29,4 | 28,9 | 21,4 | 21,4  | −3,9  | −4,5  | 30,8  |
| Орто бийиги, °C                                                                                | −12,5 | −10,2 | −2,8  | 7,5   | 15,9 | 21,3 | 22,9 | 21,0 | 15,2 | 5,9   | −4    | −10,7 | 5,9   |
| Орто температура, °C                                                                           | −17,7 | −16,2 | −8,9  | 1,4   | 9,3  | 14,8 | 16,6 | 14,7 | 8,9  | 0,8   | −8,6  | −15,5 | 0,0   |
| Ортолой јабыс, °C                                                                              | −22,9 | −22,2 | −15   | −4,7  | 2,7  | 8,3  | 10,4 | 8,4  | 2,6  | −4,3  | −13,2 | −20,3 | −5,4  |
| Сыраҥай јабыс, °C                                                                              | −39,8 | −38,6 | −21,4 | −19,7 | −8   | 0,8  | 2,2  | 3,1  | −5,5 | −13,1 | −16,1 | −39,6 | −39,8 |
| Јут-чыктыҥ кеми, мм                                                                            | 7     | 7     | 7     | 18    | 38   | 50   | 65   | 55   | 34   | 21    | 12    | 12    | 326   |
| Кайдаҥ алынган: Средние температуры и осадки, Абсолютные минимумы и максимумы за 2018-2020 гг. |       |       |       |       |      |      |      |      |      |       |       |       |       |


### Аҥ-куштары
Тайгаларыныҥ јолы кату, откӱре кайыр кырлар, аҥ-куш јӱрер јарамыкту јерлер. Агас, јоонмойын, камду, какай, киш, койон, кумдус, кӧрӱк, момон, ӧркӧ, сарас, суузар, сыгырган, тарбаган, борсыктийиҥ, токтонок, тӱлкӱ, чычкан. Казыр, азулу аҥдар айу, шӱлӱзин, јеекен, бӧрӱ. Туйгактулары булан, марал, элик, тооргы. Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» киргендери маны, ирбис, камду, кочкор, тооргы. Кӧп барынтычы куштардыҥ тоозы кезем астаган боро ылаачын, шоҥкор. мӱркӱт, карчага ла ӱкӱ, мечиртке. Кӧп тоолу кӧлдӧр, балыгы астай берген. Је эмди улус кезик балыкты кӧлдӧрдӧ ӧскӱрип, садуга апарат пелядь ла форель. Јербойыныҥ балыктарынаҥ чабак, чараган, сӧлӧм, балбак баш, чаар, јылмай, чалык алдындага кӧрӧ ас туштайт.

### Ӧзӱмдери
Акташ ла Улаганныҥ ортозында, јолдыҥ сол јанында кӧлдӧр бар. Кырларыныҥ тӱндӱк јаны койу агаштарла бӱркелген. Кӧп сабазы кара кату агаш — тыт, чет агаш, мӧш лӧ чиби база кӧп. Кырлар тӱштӱк јандай кайа таш, агаштары ас, аламык, меестери куру как таш. Ӧлӧҥ чӧби ортолой, бийик койу болуп текши јерде ӧспӧйт, јер јери башка.
Каскак бийик кырлары кайыр, агаштары тӱндӱк ле јанында ӧзӧт. Агаштардыҥ кӧп сабазы чет агаш, чиби, бийиктей мӧш, суујараттай тал. Чолушпа ичиле (Балыкчы, Кӧӧ, Кӧк-Баш, Беле јурттар) тӱштук јанын аймактыҥ тӱҥейлеп албазыҥ, не дезе, Алтын Кӧл јаны, Чолушман ӧзӧктиҥ суузыныҥ коолы јымжак климатту, јӱзӱн ӧлӧҥдӧр, јиилектер, јулукту агаштар ла маала ажы јакшы ӧзӧт. Тӱштӱктей дезе талайдыҥ кемјӱзинеҥ канча катап бийик, соок, јер эрте ле тереҥ тоҥып калат. Кезем континентал айалгада ӧзӱмдердиҥ бӱдӱми астап јат, је ого коштой эндемик ӧзӱмдер база бар. Јулукту агаштар ол јодро, алама, груша, слива, беле. «Кызыл бичикке» кирген ӧзӱмдер база кӧп, олордыҥ ортозында алтын ла кызыл тазылдар.

### Јери ле јолдоры
Јуртта 64 ором: Јараттай, И.Ортонуловтыҥ, В.Шукшинниҥ, Кӱреелей, Кокышевтиҥ, Јеҥӱниҥ 70 јылдыгыныҥ, Алтай, С. П. Кончубаевтиҥ, Сибирдиҥ, Чӧбӧлкӧптиҥ кош оромы ла о.ӧ.
Јурт Улаган — Акташ деп регионал учурлу кӧӧлик јолдо турат.
Улаган јурт Саратанныҥ, Балыкту Јулдыҥ, Акташтыҥ јолдорыныҥ белтиринде турат.
| Улаган јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире  |         |
| Администрациялык тӧс јер Улаган           | 0 км    |
| Аймактыҥ тӧс јери Улаган                  | 0 км    |
| Республикан тӧс кала Улалу                | 410 км  |
| Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы         | 500 км  |
| Тергеениҥ тӧс калазы Москва               | 4200 км |
| Чуйдыҥ трагы (Р-256) 788,0 км-деҥ (Акташ) | 55 км   |


## Тӱӱкизи
Јурт 1786 јылда тӧзӧлгӧн, 1928 јылда болгон Кичӱ Улаган деп јурт (11 ээлем, 25 эр кижи, 28 ӱй кижи) кайда турган, оныҥ орды кайда дезе, эмдиге јарт јок. Улай ла кайчылардыҥ курултайы ӧдӧт јуртта.

## Эл-јон
| Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы |
| 1939            | 1959            | 1989            | 2002            | 2010            | 2011            | 2012            | 2013            | 2014            | 2015            | 2016            | 2017            | 2018            | 2019            | 2020            | 2021            |
| --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- |
| 1104            | ↘1057           | ↗2045           | ↗2609           | ↗3222           | ↗3226           | ↗3270           | ↗3346           | ↗3441           | ↗3465           | ↗3516           | ↗3640           | ↗3771           | ↗3844           | ↗3936           | ↗4085           |


## Ук-калыктары
Телеҥиттер ле алтайлар јуртайт.
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 2609 кижи болгон, олордыҥ 75 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы
- аймактыҥ ла јурт јеезениҥ администрациялары;
- орто ӱредӱлӱ школ;
- кӱӱлик сургал (муз.школа);
- аймактыҥ библиотеказы;
- музей;
- балдардыҥ туразы;
- аймактыҥ эмчилиги;
- спортшкол;
- стадион;
- культураныҥ байзыҥы;
- почта;
- ашкана −4;
- конор тура −3;
- СТО;
- АЗС;
- магазин −5.


## Экономиказы
Туризм. Јылкы, соок тумчукту ла оок мал азыраары. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Агашла иштер.

## Кереестер

### Тӱӱкилик
- Чонныҥ јуучылдарыныҥ карындаштык мӧҥкӱзи, олор бандиттердиҥ колынаҥ божогон («Чодро» деп Алтай государственный биосферный заповедниктиҥ јеринде , Чодро деп атту јоголгон јурттыҥ јанында болгон мӧҥкӱниҥ (01.04.2017) орды табылбаган)[24][24].
- "Пазырык"деп музей
- Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкан јерлештерге кереес (1975 ј., А. В. Санааныҥ оромы, 14Б)[24][25][26]
- Карындаштык мӧҥкӱ (1917—1923 јј.,Чорос-Гуркинниҥ оромы, темдек јок.)[25];
- Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга обелиск.(1675)[24].


### Археологиялык
- Тоҥбоссуу (1637)[24];
- Субактар (1690), Улаганныҥ тӱндӱк-кӱнбадыш јанында 5 км[24];
- Мӧҥкӱсалгыш (1579)[24];
- Ташта јурамалдар (1674)[24].


### Ар-бӱткендик
- Бугузун. Аржан (1624), Улаганнаҥ 10 км[24];
- Калбак-Тайга аржан, (1625), јурттаҥ 15 км[24];
- Межелик туу (1602), Кара-Кайа (1598).Кыскашту-Ойык (1597)[24];
- Кабакту-Тайга (1596)[24].

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи
- Чолышман ӧзӧктиҥ коручылы
- Улаган
- Улаган
- Улаган
- Улаган
- Улаган


## Јарлу улузы
- Калкин А. Г. (05.04.1925—18.08.1998) — ээлӱ кайчы, СССР-диҥ бичиичилер Биригӱзиниҥ турчызы, Алтай Республикада баштапкы «Јондык кайчы» деп нере алган кижи[27].


Улаган
{{ЈЈЈ+Россия
 |статус                   = Јурт
|русское название         = Улаган
 |оригинальное название    = {{lang-ru| Улаган}}
 |герб                     = 
 |флаг                     = 
 | изображение             =Улаган - panoramio - Tanya Dedyukhina.jpg
 | описание изображения    = Село Улаган в Республике Алтай
  |lat_deg = 50|lat_min = 37|lat_sec = 
  |lon_deg = 87|lon_min = 57|lon_sec =
 | CoordAddon = type:city(5400)_region:RU
 | CoordScale = 30000 
|страна                   = Россия
 |регион                   = Алтай Республика
 |район                    = Улаган аймак
 |район в таблице          = Улаган аймак{{!}} Улаган 
 |вид поселения            = Јурт јеезе
 |поселение                = Улаганныҥ јурт јеезези
 |поселение в таблице      = Улаганныҥ јурт јеезези{{!}}Улаганныҥ
 |внутреннее деление       = 
 |вид главы                = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 
 |площадь                  =
 |вид высоты               = 
 |высота центра НП         = 1231<ref name="Высота н/у моря"/>
 |климат                   = кезем-континентал
  |население              = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Улаган | тс }}
  |год переписи           = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Улаган | г }}
 |плотность                = 
 |агломерация              = 
 |национальный состав      = [[алтайлар]] 75 % (2002)<ref name="Коряков"/>
 |конфессиональный состав  = 
 |часовой пояс             = 
 |телефонный код           = 38845
 |почтовый индекс          = 
 |почтовые индексы         = 
 |автомобильный код        = 
 |цифровой идентификатор   = 
 |цифровой идентификатор 2   = 
 |категория в Commons      = 
 |сайт                     = 
}}
'''Улаган''' ({{Lang-ru|Улаган}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Улаган аймак|Улаган аймагында]] [[Улаганныҥ јурт јеезези]]не кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.

== Этимологиязы ==
Улаган {{Lang-ru|соединенный}}<ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы =  |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>.

== Физико-географиялык темдектери ==

=== Географиязы ===
Јурт [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] кӱнчыгыш келтейинде, [[Башкуш (суу)|Башкуш суу]] ла [[Јаан Улаган (суу)|Јаан Улаган]] деп суулардыҥ бириккунинде, Улаганныҥ трагыныҥ 51-чи км., [[Акташ]] јанынаҥ [[Улаганныҥ боочызы]]н ашса ла ырак јокто турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1231 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/8634/ulagan.html Улаган]</ref>.

=== Климады ===
Климады кезем-континентал. Кыш сӱреен соок, кату болот. Кезик јылдарда чаган айда эҥ ле тыҥ соок −50 де, −60 да градуска тӱжӱп турар, је ойто Чолушман ӧзӧктӧ ондый сооктор јок, кыш јымжак. Јакалай тӱндӱктиҥ ле Ырак кӱнчыгыштыҥ јерлерине тӱҥейлеген. Кышкыда тӱндӱк аймактарга кӧрӧ тыҥ сооктор болот. Кыш узун, тыҥ соокторлу, салкындарлу болот. Јай кыска, серӱӱн, кей кургак. Кейдиҥ ортојылдык кеми −1,1 °С, бир јылдыҥ туркунына эҥ ле бийик температура 34 °С, эҥ ле соок температура −58 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы −3 °С, баштапкы сооктор келер кӱндер 30.05/01.09, Соок јок кӱндер 93, јут-чыктыҥ ортојылдык кеми 292 мм, салкынныҥ ортојылдык кеми — 1,6 м/с, 15 м/с-таҥ тыҥ салкынду кӱндер 3,2. Кар кышкыда узак јатпайт, салкын учура берет. Чолушман ичиниҥ айы-кӱни эмеш јымжак болот [[Улаган]] јаар јерлерге кӧрӧ.
{{Климат местности|Ширина=|Мар_а_мин=-21.4|Июл_а_макс=29.4|Июл_а_мин=2.2|Июн_а_макс=30.8|Июн_а_мин=0.8|Май_а_макс=26.5|Май_а_мин=-8.0|Апр_а_макс=28.6|Апр_а_мин=-19.7|Мар_а_макс=16.3|Фев_а_макс=-1.7|Авг_а_макс=28.9|Фев_а_мин=-38.6|Янв_а_макс=|Янв_а_мин=-39.8|Год_ср_макс=5.9|Год_ср_мин=-5.4|Дек_ср_макс=-10.7|Дек_ср_мин=-20.3|Ноя_ср_макс=-4|Ноя_ср_мин=-13.2|Авг_а_мин=3.1|Сен_а_мин=-5.5|Окт_ср_мин=-4.3|Мар_вода=|Дек_вода=|Ноя_вода=|Окт_вода=|Сен_вода=|Авг_вода=|Июл_вода=|Июн_вода=|Май_вода=|Апр_вода=|Фев_вода=|Сен_а_макс=21.4|Янв_вода=|Год_а_макс=30.8|Год_а_мин=-39.8|Дек_а_макс=-4.5|Дек_а_мин=-39.6|Ноя_а_макс=-3.9|Ноя_а_мин=-16.1|Окт_а_макс=21.4|Окт_а_мин=-13.1|Окт_ср_макс=5.9|Сен_ср_макс=15.2|Положение=|Май_ср=9.3|Сен_ср_осад=34|Сен_ср=8.9|Авг_ср_осад=55|Авг_ср=14.7|Июл_ср_осад=65|Июл_ср=16.6|Июн_ср_осад=50|Июн_ср=14.8|Май_ср_осад=38|Апр_ср_осад=18|Окт_ср_осад=21|Апр_ср=1.4|Мар_ср_осад=7|Мар_ср=-8.9|Фев_ср_осад=7|Фев_ср=-16.2|Янв_ср_осад=7|Янв_ср=-17.7|Источник=[https://ru.climate-data.org/%d0%b0%d0%b7%d0%b8%d1%8f/%d1%80%d0%be%d1%81%d1%81%d0%b8%d0%b8%d1%81%d0%ba%d0%b0%d1%8f-%d1%84%d0%b5%d0%b4%d0%b5%d1%80%d0%b0%d1%86%d0%b8%d1%8f/%d1%80%d0%b5%d1%81%d0%bf%d1%83%d0%b1%d0%bb%d0%b8%d0%ba%d0%b0-%d0%b0%d0%bb%d1%82%d0%b0%d0%b8/ulagan-30057/ Средние температуры и осадки], [http://pogodaiklimat.ru/msummary.php?id=36240 Абсолютные минимумы и максимумы за 2018-2020 гг.]|Место_род=Улагана|Окт_ср=0.8|Ноя_ср=-8.6|Сен_ср_мин=2.6|Апр_ср_мин=-4.7|Авг_ср_макс=21.0|Авг_ср_мин=8.4|Июл_ср_макс=22.9|Июл_ср_мин=10.4|Июн_ср_макс=21.3|Июн_ср_мин=8.3|Май_ср_макс=15.9|Май_ср_мин=2.7|Апр_ср_макс=7.5|Мар_ср_макс=-2.8|Ноя_ср_осад=12|Мар_ср_мин=-15.0|Фев_ср_макс=-10.2|Фев_ср_мин=-22.2|Янв_ср_макс=-12.5|Янв_ср_мин=-22.9|Год_ср_осад=326|Год_ср=0.0|Дек_ср_осад=12|Дек_ср=-15.5|Год_вода=}}

=== Аҥ-куштары ===
Тайгаларыныҥ јолы кату, откӱре кайыр кырлар, аҥ-куш јӱрер јарамыкту јерлер. Агас, јоонмойын, камду, какай, киш, койон, кумдус, кӧрӱк, момон, ӧркӧ, сарас, суузар, сыгырган, тарбаган, борсыктийиҥ, токтонок, тӱлкӱ, чычкан<ref name="Кучин флора и фауна">''Кучин А. П.'' Всемирный фонд дикой природы. Флора и фауна Алтая. — Горно-Алтайск: [б.и.], 2001.</ref>. Казыр, азулу аҥдар айу, шӱлӱзин, јеекен, бӧрӱ. Туйгактулары булан, марал, элик, тооргы. [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] «Кызыл бичигине» киргендери маны, ирбис, камду, кочкор, тооргы<ref name="Кр книга животные РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6252/read.php  ''Красная книга Республики Алтай: животные''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>. Кӧп барынтычы куштардыҥ тоозы кезем астаган боро ылаачын, шоҥкор. мӱркӱт, карчага ла ӱкӱ, мечиртке. Кӧп тоолу кӧлдӧр, балыгы астай берген. Је эмди улус кезик балыкты кӧлдӧрдӧ ӧскӱрип, садуга апарат пелядь ла форель. Јербойыныҥ балыктарынаҥ чабак, чараган, сӧлӧм, балбак баш, чаар, јылмай, чалык алдындага кӧрӧ ас туштайт.

=== Ӧзӱмдери ===
Акташ ла Улаганныҥ ортозында, јолдыҥ сол јанында кӧлдӧр бар. Кырларыныҥ тӱндӱк јаны койу агаштарла бӱркелген. Кӧп сабазы кара кату агаш — тыт, чет агаш, мӧш лӧ чиби база кӧп. Кырлар тӱштӱк јандай кайа таш, агаштары ас, аламык, меестери куру как таш. Ӧлӧҥ чӧби ортолой, бийик койу болуп текши јерде ӧспӧйт, јер јери башка.

Каскак бийик кырлары кайыр, агаштары тӱндӱк ле јанында ӧзӧт. Агаштардыҥ кӧп сабазы чет агаш, чиби, бийиктей мӧш, суујараттай тал. Чолушпа ичиле (Балыкчы, Кӧӧ, Кӧк-Баш, Беле јурттар) тӱштук јанын аймактыҥ тӱҥейлеп албазыҥ, не дезе, [[Алтын Кӧл]] јаны, Чолушман ӧзӧктиҥ суузыныҥ коолы јымжак климатту, јӱзӱн ӧлӧҥдӧр, јиилектер, јулукту агаштар ла маала ажы јакшы ӧзӧт<ref name="Кр книга  растения РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6253/read.php  ''Красная книга Республики Алтай: растения''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>. Тӱштӱктей дезе талайдыҥ кемјӱзинеҥ канча катап бийик, соок, јер эрте ле тереҥ тоҥып калат. Кезем континентал айалгада ӧзӱмдердиҥ бӱдӱми астап јат, је ого коштой эндемик ӧзӱмдер база бар. Јулукту агаштар ол јодро, алама, груша, слива, беле. «Кызыл бичикке» кирген ӧзӱмдер база кӧп, олордыҥ ортозында алтын ла кызыл тазылдар<ref name="Кр книга  растения РА 2017"/>.

=== Јери ле јолдоры ===
Јуртта 64 ором: Јараттай, И.Ортонуловтыҥ, В.Шукшинниҥ, Кӱреелей, Кокышевтиҥ, Јеҥӱниҥ 70 јылдыгыныҥ, Алтай, С. П. Кончубаевтиҥ, Сибирдиҥ, Чӧбӧлкӧптиҥ кош оромы ла о.ӧ.
Јурт [[Улаган]] — [[Акташ]] деп регионал учурлу кӧӧлик јолдо турат.
Улаган јурт [[Саратан|Саратанныҥ]], [[Балыкту Јул|Балыкту Јулдыҥ]], [[Акташ|Акташтыҥ]] јолдорыныҥ белтиринде турат.

{| class="wikitable"
| COLSPAN="2" ALIGN="center" |'''Улаган јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире'''
|-
| Администрациялык тӧс јер [[Улаган]]|| 0 км
|-
|  Аймактыҥ тӧс јери Улаган || 0 км
|-
|  Республикан тӧс кала [[Улалу]] ||  410 км
|-
|  [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы ||  500 км
|-
|  Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 4200 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 788,0 км-деҥ ([[Акташ]]) ||55 км
|}

== Тӱӱкизи ==
Јурт 1786 јылда тӧзӧлгӧн, 1928 јылда болгон Кичӱ Улаган деп јурт (11 ээлем, 25 эр кижи, 28 ӱй кижи) кайда турган, оныҥ орды кайда дезе, эмдиге јарт јок. Улай ла кайчылардыҥ курултайы ӧдӧт јуртта.

== Эл-јон ==
{{Эл-јонныҥ тоозы| Улаган |Столбцов=18}}

== Ук-калыктары ==
Телеҥиттер ле алтайлар јуртайт.
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 2609 кижи болгон, олордыҥ 75 % [[алтайлар]] ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml  Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>.

Окылу тил: орус, алтай<ref name="Закон РА о языках">[http://docs.cntd.ru/document/802008526/  Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года)]</ref>.

== Инфраструктуразы ==
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
* аймактыҥ ла јурт јеезениҥ администрациялары;
* орто ӱредӱлӱ школ;
* кӱӱлик сургал (муз.школа);
* аймактыҥ библиотеказы;
* музей;
* балдардыҥ туразы;
* аймактыҥ эмчилиги;
* спортшкол;
* стадион;
* культураныҥ байзыҥы;
* почта;
* ашкана −4;
* конор тура −3;
* СТО;
* АЗС;
* магазин −5.
</div>

== Экономиказы ==
Туризм. Јылкы, соок тумчукту ла оок мал азыраары. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Агашла иштер.

== Кереестер ==

=== Тӱӱкилик ===
* Чонныҥ јуучылдарыныҥ карындаштык мӧҥкӱзи, олор бандиттердиҥ колынаҥ божогон («Чодро» деп Алтай государственный биосферный заповедниктиҥ јеринде , Чодро деп атту јоголгон јурттыҥ јанында болгон мӧҥкӱниҥ (01.04.2017) орды табылбаган)<ref name="Ойношев свод"/><ref name="Ойношев свод"/>.
* "Пазырык"деп музей
* Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкан јерлештерге кереес (1975 ј., А. В. Санааныҥ оромы, 14Б)<ref name="Ойношев свод"/><ref name="Памятники">{{Cite web |title=Решение Исполнительного Комитета Совета народных депутатов Горно-Алтайской автономной области «Об отнесении недвижимых памятников истории и культуры к категории памятников местного значения» от 16.10.1989 г. № 348 |url=https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109173456/https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archivedate=1610213696 |deadlink=yes |accessdate=1610034272 }}</ref><ref name="Памятники список">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210509164006/http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archivedate=1620578406 |deadlink=yes |accessdate=1605289761 }}</ref>
* Карындаштык мӧҥкӱ (1917—1923 јј.,Чорос-Гуркинниҥ оромы, темдек јок.)<ref name="Памятники"/>;
* Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга обелиск.(1675)<ref name="Ойношев свод"/>.

=== Археологиялык ===
* Тоҥбоссуу (1637)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Субактар (1690), Улаганныҥ тӱндӱк-кӱнбадыш јанында 5 км<ref name="Ойношев свод"/>;
* Мӧҥкӱсалгыш (1579)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Ташта јурамалдар (1674)<ref name="Ойношев свод"/>.

=== Ар-бӱткендик ===
* Бугузун. Аржан (1624), Улаганнаҥ 10 км<ref name="Ойношев свод"/>;
* Калбак-Тайга аржан, (1625), јурттаҥ 15 км<ref name="Ойношев свод"/>;
* Межелик туу (1602), Кара-Кайа (1598).Кыскашту-Ойык (1597)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Кабакту-Тайга (1596)<ref name="Ойношев свод"/>.

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>.

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==
<gallery perrow=6 widths="150px" heights="120px">
Файл:Хранитель долины Чулышмана.jpg|Чолышман ӧзӧктиҥ коручылы
Файл:Road sign Ulagan.jpg | Улаган
Файл:Улаган.jpg | Улаган
Файл:Ust-Ulagan 2016-07-29 1.jpg | Улаган
Файл:Ust-Ulagan 2016-07-29 2.jpg | Улаган
Файл:Ust-Ulagan.jpg| Улаган
</gallery>

== Јарлу улузы ==
* [[Калкин, Алексей Григорьевич|Калкин А. Г.]] (05.04.1925—18.08.1998) — ээлӱ кайчы, СССР-диҥ бичиичилер Биригӱзиниҥ турчызы, Алтай Республикада баштапкы «Јондык кайчы» деп нере алган кижи<ref>Калкин А. Г.[https://vk.com/wall-50894813_2967]</ref>.

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
* [http://galt-auto.ru/publ/89-1-0-850 Улаган.]
* [https://www.vtourisme.com/altaj/infrastruktura/respublika-altaj/spisok-sel/439-s-ulagan. Улаган. Алтай туристский.]
{{Тыш тайантылар}}
{{Улаган аймактыҥ јон јаткан јерлери}}

[[Категория:Улаган аймактыҥ јурттары]]
[[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]]