# Чоо
Чоо (орустап Чоя) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Чоо аймагында Чооныҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.

## Этимологиязы
Чоо орустап чугун, железная руда.

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк келтейинде, Аба-Јыштыҥ ортозында, Буланчак, Кучук (бийиги талайдыҥ кемјӱзинеҥ 500—600 метр), Чаптыган, Сугул сындарыныҥ эдегинде, Ыжы сууныҥ јарадында турат. Айландыра тайга койу агашла бӱркелген.
Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 289 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Јай кыска, кыш соок, узун, карлу, кӱрттерлӱ. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −4,5 °С, эҥ изӱ кӱнде +36 °С, эҥ соок кӱнде −55 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0 °С, баштапкы ла калганчы соок тӱшкен кӱндер 05.06/08.09, соок јок кӱндердиҥ тоозы 94, јут-чыктыҥ ортојылдык кеми 836 мм, салкынныҥ тӱргени 1,3 м/с, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 10,3 (тӱргени 15 м/с тыҥ).

### Аҥ-куштары
Чоо аймактыҥ тайгалары аҥдык: айу, бӧрӱ, какай, јеекен, булан, элик, марал, тооргы, оок аҥдардаҥ койон, јараа, киш, јоонмойын, агас, ӧркӧ, сарас, тарбаган, кӧрӱк, агас, сууларда камду, кумдус. Ак-кийик, тооргы ла камду Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» кирген. Кушка да аба-јыш бай: кӱртӱк, чай, сымда, бӧднӧ, мечиртке, ӱкӱ, каргаа, саҥыскан, кӱӱк, барынтычы куштардаҥ ылаачын, шоҥкор, кускун, карчага бар.

### Ӧзӱмдери
Тайга-тажы мӧш, чиби, јойгон, кайыҥ, јодро, карагай, тал, каргана, толоно, арчын, эрмен, ээне агаштарла бӱркелген. Јайгыда аркада да, ак та јерде башка-башка чечектер јайылып, соок тӱшкенче ле кӧс сӱӱндирет: ай-каајы, адарткы, айу-сырга, буланат, быркырууш, јаргак-ӧлӧҥ, јылан-чечек, јыракы-ӧлӧҥ. Јӱзӱн-јӱӱр мешкелер, јиилектер тӱжӱм берет: кайыҥат, јерјиилек, кызылкат, тайа, кара-кат, кӧк-кат, агаш-јиилек, ийт-тумчук, бороҥот, толоно, торбос, уй-кӧс. Мында эндемик ӧлӧҥдӧр, Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине кирген ӧзӱмдер бар: кызыл тазыл, јыдунак, алтын тазыл.

### Јери ле јолдоры
Јуртта 39 ором: Кирпичтӱ, Горькийдиҥ, Ворошиловтыҥ, Солдаттардыҥ, Чооныҥ кыры , Успенский, Ыжыныҥ ла о.ӧ.
| Чоо јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире     |         |
| Администрациялык тӧс јер Чоо              | 0 км    |
| Аймактыҥ тӧс јери Чоо                     | 0 км    |
| Республикан тӧс кала Улалу                | 65 км   |
| Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы         | 155 км  |
| Тергеениҥ тӧс калазы Москва               | 3800 км |
| Чуйдыҥ трагы (Р-256) 435,7 км-деҥ (Майма) | 74 км   |


## Тӱӱкизи
Јурт 1876 јылда тӧзӧлгӧн. Кӧчкӱн орус којойымдар эптӱ јерди талдап, Бийдиҥ трагында Чоого токтогылаган. Удабай ла бу јурт Алтай ичинде база бир саду ӧдӧтӧн јер боло берген. Чоо јуртка Тобол, Перм, Саратов, Курск губерниялардаҥ кӧчкӱндер толгон. Олор мал азырап, аҥдап, балыктап, агашла иштенип, чанактар, айыл-јуртка эдимдер јазап, саду ӧткӱргилеген. Јуртта 1905 јылда 53 кижи(ӱй улус ла балдар чотко кирбейт). Тургун алтайлар (чалкандулар, тубалар, телеуттар, кумандылар) Чоодо садыжарга алу (баалу аҥныҥ терези), балык, эт, сарју, мӧт,јиилек, кузук, эм-ӧлӧҥдӧр, чагана экелетен. Бойлоры орус којойымдардаҥ кулур, аш, тус, темир, мылтык, ок-тары, ӧдӧк, бӧс садып алатан.
Ыжы сууга парла иштеер теермен тургузылган. Совет ӧйдӧ национализация болуп, государствого кӧчкӧн. 1938 јылга јетире иштеген ол теермен. Оноҥ дизельэлектростанция келерде, оныҥ ижи токтогон. Электроотло кожо сарју-сырзавод ачылып, 2000 јылдарга јетире иштеген. Онойдо ок Чооноҥ ала Улалуга јетире јолдор јазалган. 1950 јылдарда јуртка телефон келген.

## Эл-јон
| Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы |
| 1939            | 1989            | 2002            | 2010            | 2011            | 2012            | 2013            | 2014            | 2015            | 2016            |
| --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- |
| 1045            | ↗1831           | ↗1919           | ↘1916           | ↗1917           | ↘1914           | ↗1935           | ↗1936           | ↘1922           | ↗1948           |


## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 1919 кижи болгон, олордыҥ 92 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы
- Аймактыҥ ла јурт јеезениҥ администрациялары;
- Орто ӱредӱлӱ школ (400 ӱренчикке);
- балдардыҥ туразы (110 јерлӱ);
- кӱӱлик сургал;
- балдардыҥ творчество туразы;
- спортшкол;
- аймакта культураныҥ байзыҥы;
- аймактыҥ эмчилиги;
- аптека — 5;
- конор тура — 3;
- ашкана — 4;
- магазин — 5;
- пилорама — 4.


## Экономиказы
Таҥынаҥ ээлемдер. Агаш белетеери. Туризм.

## Кереестер

### Тӱӱкилик
- Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга кереес (1320).(1985 ј.,Ленина,34 мемориалдыҥ јеринде)[16][17];
- Граждан јууныҥ геройы Г. Я. Королевтыҥ мӧҥкӱзи (1953 ј.,Ленинниҥ оромы,1)[16][17].


### Ар-бӱткендик
- Чаптыган туу (1316)[18];
- Тоҥмок суу (1317)[18];
- Аккайа кыр (1308)[18].

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

Чоо
{{ЈЈЈ+Россия
 |статус                   = Јурт
 |русское название         = Чоо
 |оригинальное название    = {{lang-ru|}} Чоя
 |герб                     = 
 |флаг                     = 
 | изображение             = 
 | описание изображения    = 
 | lat_deg                 = 52
 | lat_min                 = 00
 | lat_sec                 = 48.3
 | lon_deg                 = 86
 | lon_min                 = 32
 | lon_sec                 = 44.4
  |CoordAddon = type:city(307)_region:RU
  |CoordScale = 16000
 |размер карты региона     = 
 |размер карты района      = 
 |регион                   = Алтай Республика
 |регион в таблице         = Алтай Республика
 |район                    = Чоо аймак
 |район в таблице          = Чоо аймак{{!}}Чоо  
|вид поселения            = Јурт јеезе
| поселение                = Чооныҥ јурт јеезези
 | поселение в таблице      = Чооныҥ јурт јеезези {{!}}Чооныҥ  
|внутреннее деление       = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 1876
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 
 |площадь                  = 
 |высота центра НП         = 289<ref name="Высота н/у моря"/>
|климат                   = орто-континентал
| население                = {{Эл-јонныҥ тоозы|Чоя |тс}}
| год переписи             = {{Эл-јонныҥ тоозы|Чоя |г}} 
  |плотность               = 
  |агломерация             = 
  |национальный состав     =  [[орустар]] 92 % (2002)<ref name="Коряков"/>
  |конфессиональный состав = 
  |этнохороним             = 
 |почтовый индекс          =    
 |почтовые индексы         = 
 |телефонный код           =  38841
 |цифровой идентификатор   =  
 |цифровой идентификатор 2   =
|цифровой идентификатор 3   =   
 |категория в Commons      =
 |сайт                     = 
}}
'''Чоо''' ({{Lang-ru|Чоя}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика]]ныҥ [[Чоо аймак|Чоо аймагында]] [[Чооныҥ јурт јеезези]]не кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.

== Этимологиязы ==
[[Чоо]] {{Lang-ru|чугун, железная руда}}<ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы =  |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>.

== Физико-географиялык темдектери ==

=== Географиязы ===
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк келтейинде, Аба-Јыштыҥ ортозында, Буланчак, Кучук (бийиги талайдыҥ кемјӱзинеҥ 500—600 метр), Чаптыган, Сугул сындарыныҥ эдегинде, [[Ыжы (суу)|Ыжы сууныҥ]] јарадында турат. Айландыра тайга койу агашла бӱркелген.

Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 289 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/8933/choya.html Чоя (Чоо)]</ref>.

=== Климады ===
Климады орто-континентал. Јай кыска, кыш соок, узун, карлу, кӱрттерлӱ. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −4,5 °С, эҥ изӱ кӱнде +36 °С, эҥ соок кӱнде −55 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0 °С, баштапкы ла калганчы соок тӱшкен кӱндер 05.06/08.09, соок јок кӱндердиҥ тоозы 94, јут-чыктыҥ ортојылдык кеми 836 мм, салкынныҥ тӱргени 1,3 м/с, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 10,3 (тӱргени 15 м/с тыҥ).

=== Аҥ-куштары ===
[[Чоо аймак|Чоо аймактыҥ]] тайгалары аҥдык: айу, бӧрӱ, какай, јеекен, булан, элик, марал, тооргы<ref>Красная книга Республики Алтай: животные / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>, оок аҥдардаҥ койон, јараа, киш, јоонмойын, агас, ӧркӧ, сарас, тарбаган, кӧрӱк, агас, сууларда камду, кумдус. Ак-кийик, тооргы ла камду [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] «Кызыл бичигине» кирген. Кушка да аба-јыш бай: кӱртӱк, чай, сымда, бӧднӧ, мечиртке, ӱкӱ, каргаа, саҥыскан, кӱӱк, барынтычы куштардаҥ ылаачын, шоҥкор, кускун, карчага бар<ref name="Торбоков Растения">{{книга |автор=Токшын Торбоков |часть = |ссылка часть = |заглавие=Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая |оригинал = |ссылка = |викитека = |ответственный =  |издание = |место= Горно-Алтайск |издательство=АУ РА Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу» |год=2020|том = |страницы = |столбцы = |страниц =  |серия = |isbn = }}</ref>.

=== Ӧзӱмдери ===
Тайга-тажы мӧш, чиби, јойгон, кайыҥ, јодро, карагай, тал, каргана, толоно, арчын, эрмен, ээне агаштарла бӱркелген. Јайгыда аркада да, ак та јерде башка-башка чечектер јайылып, соок тӱшкенче ле кӧс сӱӱндирет: ай-каајы, адарткы, айу-сырга, буланат, быркырууш, јаргак-ӧлӧҥ, јылан-чечек, јыракы-ӧлӧҥ. Јӱзӱн-јӱӱр мешкелер, јиилектер тӱжӱм берет: кайыҥат, јерјиилек, кызылкат, тайа, кара-кат, кӧк-кат, агаш-јиилек, ийт-тумчук, бороҥот, толоно, торбос, уй-кӧс<ref name="Торбоков Растения">{{книга |автор=Токшын Торбоков |часть = |ссылка часть = |заглавие=Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая |оригинал = |ссылка = |викитека = |ответственный =  |издание = |место= Горно-Алтайск |издательство=АУ РА Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу» |год=2020|том = |страницы = |столбцы = |страниц =  |серия = |isbn = }}</ref>. Мында эндемик ӧлӧҥдӧр, Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине кирген ӧзӱмдер бар: кызыл тазыл, јыдунак, алтын тазыл<ref name="Кр книга  растения РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6253/read.php  ''Красная книга Республики Алтай: растения''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>.

=== Јери ле јолдоры ===
Јуртта 39 ором: Кирпичтӱ, Горькийдиҥ, Ворошиловтыҥ, Солдаттардыҥ, Чооныҥ кыры , Успенский, Ыжыныҥ ла о.ӧ.
{| class="wikitable"
| COLSPAN="2" ALIGN="center" |'''Чоо јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире'''
|-
| Администрациялык тӧс јер [[Чоо]]|| 0 км
|-
| Аймактыҥ тӧс јери [[Чоо]] || 0 км
|-
| Республикан тӧс кала [[Улалу]] ||  65 км
|-
| [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы || 155 км
|-
| Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 3800 км
|-
| [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 435,7 км-деҥ ([[Майма]]) || 74 км
|}

== Тӱӱкизи ==
Јурт 1876 јылда тӧзӧлгӧн. Кӧчкӱн орус којойымдар эптӱ јерди талдап, Бийдиҥ трагында Чоого токтогылаган. Удабай ла бу јурт Алтай ичинде база бир саду ӧдӧтӧн јер боло берген. [[Чоо]] јуртка Тобол, Перм, Саратов, Курск губерниялардаҥ кӧчкӱндер толгон. Олор мал азырап, аҥдап, балыктап, агашла иштенип, чанактар, айыл-јуртка эдимдер јазап, саду ӧткӱргилеген. Јуртта 1905 јылда 53 кижи(ӱй улус ла балдар чотко кирбейт). Тургун алтайлар ([[чалкандулар]], [[тубалар]], [[телеуттар]], [[кумандылар]]) Чоодо садыжарга алу (баалу аҥныҥ терези), балык, эт, сарју, мӧт,јиилек, кузук, эм-ӧлӧҥдӧр, чагана экелетен. Бойлоры орус којойымдардаҥ кулур, аш, тус, темир, мылтык, ок-тары, ӧдӧк, бӧс садып алатан.

[[Ыжы (суу)|Ыжы сууга]] парла иштеер теермен тургузылган. Совет ӧйдӧ национализация болуп, государствого кӧчкӧн. 1938 јылга јетире иштеген ол теермен. Оноҥ дизельэлектростанция келерде, оныҥ ижи токтогон. Электроотло кожо сарју-сырзавод ачылып, 2000 јылдарга јетире иштеген. Онойдо ок Чооноҥ ала [[Улалу]]га јетире јолдор јазалган. 1950 јылдарда јуртка телефон келген.

== Эл-јон ==
{{Эл-јонныҥ тоозы| Чоя |Столбцов=16}}

== Ук-калыктары ==
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 1919 кижи болгон, олордыҥ 92 % [[орустар]] ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml  Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>.

Окылу тил: орус, алтай<ref name="Закон РА о языках">[http://docs.cntd.ru/document/802008526/  Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года)]</ref>.

== Инфраструктуразы ==
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
* Аймактыҥ ла јурт јеезениҥ администрациялары;
* Орто ӱредӱлӱ школ (400 ӱренчикке);
* балдардыҥ туразы (110 јерлӱ);
* кӱӱлик сургал;
* балдардыҥ творчество туразы;
* спортшкол;
* аймакта культураныҥ байзыҥы;
* аймактыҥ эмчилиги;
* аптека — 5;
* конор тура — 3;
* ашкана — 4;
* магазин — 5;
* пилорама — 4.
</div>

== Экономиказы ==
Таҥынаҥ ээлемдер. Агаш белетеери. Туризм.

== Кереестер ==

=== Тӱӱкилик ===
* Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга кереес (1320).(1985 ј.,Ленина,34 мемориалдыҥ јеринде)<ref name="Памятники">{{Cite web |title=Решение Исполнительного Комитета Совета народных депутатов Горно-Алтайской автономной области «Об отнесении недвижимых памятников истории и культуры к категории памятников местного значения» от 16.10.1989 г. № 348 |url=https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109173456/https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archivedate=1610213696 |deadlink=yes |accessdate=1610036014 }}</ref><ref name="Памятники список">{{Cite web |title=Список-объектов-культурного-наследия.pdf |url=http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231111081646/https://akin04.ru/ |archivedate=1699690606 |deadlink=yes |accessdate=1605363407 }}</ref>;
* Граждан јууныҥ геройы Г. Я. Королевтыҥ мӧҥкӱзи (1953 ј.,Ленинниҥ оромы,1)<ref name="Памятники"/><ref name="Памятники список"/>.

=== Ар-бӱткендик ===
* Чаптыган туу (1316)<ref name="Ойношев свод"/>;
* [[Тоҥмок суу]] (1317)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Аккайа кыр (1308)<ref name="Ойношев свод"/>.

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>.

== Јарлу улузы ==

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
{{Тыш тайантылар}}
{{Чоо аймактыҥ јон јаткан јерлери}}

[[Категория:Чоо аймактыҥ јурттары]]
[[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]]