# Ала-Кайыҥ
Ала-Кайыҥ (орустап Удаловка) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Турачак аймагында Салазанныҥ јурт јеезезине кирет.

## Этимологиязы
Ала-Кайыҥ — ала дегени чоокыр, кайыҥ ол агаш, орустап пестрая, рябая, разноцветная береза.

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Ала-Кайыҥ јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк келтейинде, Аба-Јыштыҥ ортозындатурат.
Айландыра тайгалары: Урчын, Аначак,Сары-Чоҥмо, Сапырна, Пеже, Тала, Тобр. Јаан суулары — Ӧӧн (Бий), Куу. Јурттыҥ тӱндӱк јанынаҥ Курлет суу ла тӱштӱк јанынаҥ Алемчир суу агып, Бийге кирет.
Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 313 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Узун соок кыш ла серӱӱн јай. Кейдиҥ ортојылдык температуразы 4,3 °С, јылуныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, сооктыҥ эҥ ле тыҥы −55 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0 °С, баштапкы сооктор 05.06./08.09, сооктор јок кӱндер бир јылга 94, јут-чыктыҥ кеми јыл туркунына 826 мм, ортојылдык салкынныҥ кеми 1,3 м/с, 15 м/с тыҥ салкын бир јылда 10,3 кӱн. Кардыҥ, кӱрттиҥ тереҥи кышкыда 1,5-2 метрдеҥ ажыра болот кезик јерлерде.

### Аҥ-куштары
Аба-Јыштыҥ аҥы-кужы астаган да болзо, корулу јерлерде (заповедникте)айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, какай, јеекен, шӱлӱзин, туйгактузы: булан, элик, марал, аҥ, оокторы: сарас, агас, јоонмойын, албаа, суузар, тийиҥ кӧрӱк, камду ла оноҥ до ӧскӧзи. Кезик куштардыҥ тоозы астап, Кызыл бичикке де киргени бар, ол барынтычы куштардаҥ кӧп сабазы: шоҥкор, ала-ылаачын, мечиртке, ӱкӱ. Оок куштар ол каргаа, саҥыскан, тарал, кӧктийек, кӱӱк, кас, турна, бӧднӧ, чай, кӱртӱк, томыртка.

### Ӧзӱмдери
Койу кара агаш ӧзӧт, ортозында јаан састарлу, јойгон, чиби, мӧш, кайыҥ, аспак, карагай ла тал. Чыкту кей, јылу ыжык јер, јердиҥ кыртыжы јымжак учун ӧлӧҥ чӧп бийик ле койу ӧзӧт, эмеш ачык јадаҥдар ла меестерде јӱзӱн чечектер, јиилектер, јаскыда калба, орляк, кӧжнӧ лӧ кӱскиде кузук, эм ӧлӧҥдӧр лӧ тазылдар быжат. Састу јерде тӧҥӧзӧктӧрдӧ кыйгак ӧлӧҥ, кӧгӧзин ле камыш ӧзӧр. Кӱӱктаман, саргай, чейне, быркырууш чечек, ак чечек, калаш чечек ле о.ӧ. Јиилектердеҥ јайгыда каракат, тийиҥкат, кызылгат, бороҥот, јыдукара, чычрана, јодро јакшы тӱжӱм берет. «Республика Алтайдыҥ Кызыл бичигиниҥ» ӧзӱмдери ол эм-тазылдар: кызыл тазыл, алтын тазыл. Аралдарда јӱзӱн-јӱӱр тайа, јыраа, каргана туй ла јайылып ӧзӧт.

### Јери ле јолдоры
Јуртта 2 ором: Јараттай, Карагайлу.
Регионал учурлу кӧӧлик јол, темдеги 84К-11, «Јаш-Тура — Турачак — Јар-Айыл» деп јолло автобус јӱрет.
| Ала-Кайыҥ јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире |                |
| Администрациялык тӧс јер Салазан            | 9,8 км         |
| Аймактыҥ тӧс јери Турачак                   | 22 км          |
| Республикан тӧс кала Улалу                  | 160 км, 250 км |
| Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы           | 160 км         |
| Тергеениҥ тӧс калазы Москва                 | 4000 км        |
| Чуйдыҥ трагы (Р-256) 435,7 км-деҥ (Майма)   | 170 км         |


## Тӱӱкизи
Јурт 1910 јылда тӧзӧлгӧн. Јаан агашпромхозтордыҥ ижиле колбулу.

## Эл-јон
| Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы |
| 2010            | 2011            | 2012            | 2013            | 2014            | 2015            | 2016            |
| --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- |
| 180             | →180            | ↘176            | ↗179            | ↘172            | ↘165            | ↘160            |


## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 194 кижи болгон, олордыҥ 91 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы
- баштамы школ;
- библиотека;
- эмчилик;
- магазин;
- почта.


## Экономиказы
Туризм, таҥынаҥ ээлемдер. Агашла иштер, пилорама.

## Кереестер

### Тӱӱкилик
Ада-тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга тургузылган кереес (1298).

### Ар-бӱткендик
- Тоҥбок суу. Байлу (..)[14];
- Ӧӧн суу. Байлу (..)[14];
- Кивер туу. Байлу (..)[14].

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

Ала-Кайыҥ
{{ЈЈЈ+Россия
 |статус                   = Јурт
|русское название         = Ала-Кайыҥ
 |оригинальное название    = {{lang-ru| Удаловка}}
 |герб                     = 
 |флаг                     = 
 | изображение             = 
 | описание изображения    = 
  |lat_deg = 52.355130 
  |lon_deg = 86.942475
 | CoordAddon = type:city(5400)_region:RU
 | CoordScale =  
|страна                   = Россия
 |регион                   = Алтай Республика
 |район                    = Турачак аймак
 |район в таблице          = Турачак аймак{{!}}Турачак 
 |вид поселения            = Јурт јеезе
 |поселение                = Салазанныҥ јурт јеезези
 |поселение в таблице      = Салазанныҥ јурт јеезези{{!}}Салазанныҥ
 |внутреннее деление       = 
 |вид главы                = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 
 |площадь                  =
 |вид высоты               = 
 |высота центра НП         = 313<ref name="Высота н/у моря"/>
 |климат                   = орто-континентал
  |население              = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Удаловка| тс }}
  |год переписи           = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Удаловка | г }}
 |плотность                = 
 |агломерация              = 
 |национальный состав      = [[орустар]] 91 %<ref name="Коряков"/>
 |конфессиональный состав  = 
 |часовой пояс             = 
 |телефонный код           = 38845
 |почтовый индекс          = 649144
 |почтовые индексы         = 
 |автомобильный код        = 
 |цифровой идентификатор   = 
 |цифровой идентификатор 2   = 
 |категория в Commons      = 
 |сайт                     = 
}}
'''Ала-Кайыҥ''' ({{Lang-ru|Удаловка}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика]]ныҥ [[Турачак аймак|Турачак аймагында]] [[Салазанныҥ јурт јеезези]]не кирет.

== Этимологиязы ==
Ала-Кайыҥ — ала дегени чоокыр, кайыҥ ол агаш, {{Lang-ru|пестрая, рябая, разноцветная береза}}<ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы =  |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>.

== Физико-географиялык темдектери ==

=== Географиязы ===
Ала-Кайыҥ јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк келтейинде, Аба-Јыштыҥ ортозындатурат.
Айландыра тайгалары: Урчын, Аначак,Сары-Чоҥмо, Сапырна, Пеже, Тала, Тобр. Јаан суулары — Ӧӧн (Бий), Куу. Јурттыҥ тӱндӱк јанынаҥ [[Курлет (суу)|Курлет]] суу ла тӱштӱк јанынаҥ [[Алемчир (суу)|Алемчир]] суу агып, [[Бий (суу)|Бийге]] кирет.
Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 313 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/34992/udalovka.html Удаловка (Ала-Кайыҥ)]</ref>.

=== Климады ===
Климады орто-континентал. Узун соок кыш ла серӱӱн јай. Кейдиҥ ортојылдык температуразы 4,3 °С, јылуныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, сооктыҥ эҥ ле тыҥы −55 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0 °С, баштапкы сооктор 05.06./08.09, сооктор јок кӱндер бир јылга 94, јут-чыктыҥ кеми јыл туркунына 826 мм, ортојылдык салкынныҥ кеми 1,3 м/с, 15 м/с тыҥ салкын бир јылда 10,3 кӱн. Кардыҥ, кӱрттиҥ тереҥи кышкыда 1,5-2 метрдеҥ ажыра болот кезик јерлерде.

=== Аҥ-куштары ===
Аба-Јыштыҥ аҥы-кужы астаган да болзо, корулу јерлерде (заповедникте)айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, какай, јеекен, шӱлӱзин, туйгактузы: булан, элик, марал, аҥ, оокторы: сарас, агас, јоонмойын, албаа, суузар, тийиҥ кӧрӱк, камду ла оноҥ до ӧскӧзи<ref name="Кучин флора и фауна">''Кучин А. П.'' Всемирный фонд дикой природы. Флора и фауна Алтая. — Горно-Алтайск: [б.и.], 2001.</ref>. Кезик куштардыҥ тоозы астап, Кызыл бичикке де киргени бар, ол барынтычы куштардаҥ кӧп сабазы: шоҥкор, ала-ылаачын, мечиртке, ӱкӱ<ref name="Кр книга животные РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6252/read.php  ''Красная книга Республики Алтай: животные''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>. Оок куштар ол каргаа, саҥыскан, тарал, кӧктийек, кӱӱк, кас, турна, бӧднӧ, чай, кӱртӱк, томыртка.

=== Ӧзӱмдери ===
Койу кара агаш ӧзӧт, ортозында јаан састарлу, јойгон, чиби, мӧш, кайыҥ, аспак, карагай ла тал<ref name="Торбоков звери">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020</ref>. Чыкту кей, јылу ыжык јер, јердиҥ кыртыжы јымжак учун ӧлӧҥ чӧп бийик ле койу ӧзӧт, эмеш ачык јадаҥдар ла меестерде јӱзӱн чечектер, јиилектер, јаскыда калба, орляк, кӧжнӧ лӧ кӱскиде кузук, эм ӧлӧҥдӧр лӧ тазылдар быжат. Састу јерде тӧҥӧзӧктӧрдӧ кыйгак ӧлӧҥ, кӧгӧзин ле камыш ӧзӧр. Кӱӱктаман, саргай, чейне, быркырууш чечек, ак чечек, калаш чечек ле о.ӧ. Јиилектердеҥ јайгыда каракат, тийиҥкат, кызылгат, бороҥот, јыдукара, чычрана, јодро јакшы тӱжӱм берет. «Республика Алтайдыҥ Кызыл бичигиниҥ» ӧзӱмдери ол эм-тазылдар: кызыл тазыл, алтын тазыл<ref name="Кр книга  растения РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6253/read.php  ''Красная книга Республики Алтай: растения''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>. Аралдарда јӱзӱн-јӱӱр тайа, јыраа, каргана туй ла јайылып ӧзӧт.

=== Јери ле јолдоры ===
Јуртта 2 ором: Јараттай, Карагайлу.
Регионал учурлу кӧӧлик јол, темдеги 84К-11, «[[Јаш-Тура]] — [[Турачак]] — [[Јар-Айыл]]» деп јолло автобус јӱрет.
{| class="wikitable"
| COLSPAN="2" ALIGN="center" |'''Ала-Кайыҥ јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире'''
|-
| Администрациялык тӧс јер [[Салазан]]|| 9,8 км
|-
|  Аймактыҥ тӧс јери [[Турачак]] ||22 км
|-
|  Республикан тӧс кала [[Улалу]] ||160 км, 250 км
|-
|  [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы || 160 км
|-
|  Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 4000 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 435,7 км-деҥ ([[Майма]]) ||170 км
|}

== Тӱӱкизи ==
Јурт 1910 јылда тӧзӧлгӧн. Јаан агашпромхозтордыҥ ижиле колбулу.

== Эл-јон ==
{{ Эл-јонныҥ тоозы |Удаловка| Столбцов=10}}

== Ук-калыктары ==
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 194 кижи болгон, олордыҥ 91 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml  Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>.

Окылу тил: орус, алтай<ref name="Закон РА о языках">[http://docs.cntd.ru/document/802008526/  Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года)]</ref>.

== Инфраструктуразы ==
* баштамы школ;
* библиотека;
* эмчилик;
* магазин;
* почта.

== Экономиказы ==
Туризм, таҥынаҥ ээлемдер. Агашла иштер, пилорама.

== Кереестер ==

=== Тӱӱкилик ===
Ада-тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга тургузылган кереес (1298)<ref name="Ойношев свод"/>.

=== Ар-бӱткендик ===
* [[Тоҥбок суу]]. Байлу (..)<ref name="Ойношев свод"/>;
* [[Ӧӧн (суу)|Ӧӧн суу]]. Байлу (..)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Кивер туу. Байлу (..)<ref name="Ойношев свод"/>.
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>.

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==

== Јарлу улузы ==

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
{{Тыш тайантылар}}
{{Турачак аймактыҥ јон јаткан јерлери}}

[[Категория:Турачак аймактыҥ јурттары]]
[[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]]