# Куйус
Куйус (орустап Куюс) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Чамал аймагында Куйустыҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ админстрациялык тӧс јери болот.

## Этимологиязы
Куйус орустап пограничная река.

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Тулу Алтайдыҥ тӱндӱк-кӱнчыгыш јанында, Кадын сууныҥ коолында, Куйустыҥ суузы ла Алтыгы-Куйустыҥ суузыныҥ бириккенинде турат. Бу Чамал аймактыҥ эҥ ле тӱштӱктей турган јурты. Айландыра Иолгоныҥ сын тайгалары курчайт, Кадын орто агынында, Кырлар каскак ла кайыр.
Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 557 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Кыш карлу, је тыҥ сооктор болбойт, ортојылдык температура +4,1 °С, тыҥ ла деген соок чаган айда −20 °С тӱшпейт. Јай база сыраҥай ла тыҥ изӱлер јок, јаан изӱ айда ортоайлык температура +20 °С. Кей чыкту ла серӱӱн, јайгыда чымыл, томонок, бӧкӧнӧк ас болот.

### Аҥ-куштары
Аймактыҥ тайгалары аҥдык: айу, бӧрӱ, какай, јеекен, булан, элик, марал, тооргы, оок аҥдардаҥ койон, јараа, киш, јоонмойын, агас, ӧркӧ, сарас, тарбаган, кӧрӱк, агас, сууларда камду, кумдус. Ак-кийик, тооргы ла камду Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» кирген. Кушка да аба-јыш бай: кӱртӱк, чай, сымда, бӧднӧ, мечиртке, ӱкӱ, каргаа, саҥыскан, кӱӱк, барынтычы куштардаҥ ылаачын, шоҥкор, кускун, карчага бар.

### Ӧзӱмдери
Карагай, мӧш, чиби, кайыҥ, јойгон, аспак ӧзӧт. Ай-кӱни јымжак јер, оныҥ да учун мында јулукту агаштар
ӧзӧт: аламалар, груша, беле, вишня. Айландыра кырлар койу агашка бӱркеткен: аспак, кайыҥ, мӧш, карагай, јойгон, тал, каргана, беле, толоно ло о.ӧ.
Јайгыда мешке, кӧжнӧ, јӱзӱн-јӱӱр јиилектер, кузук толо ӧзӧт. Ӧлӧҥ, чечектер, тайалар, кӱске јетире кӧс сӱӱндирип јайылат: каргана, тал, толоно, арчын, балан, ийт-тумчук, бороҥот, табылгы, адарткы, бастый, буланат, јеҥес, јоҥјолой, јаргак ӧлӧҥ, јыдунак, јыоан чечек, ийт-таман, јыракы-ӧлӧҥ, ийт-тырмак, калаш-чечек, кыйгак ӧлӧҥ, кӧгӧзин, кылганак, кымыскайак, кулун-чечек, кулузын. Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер алтын тазыл ла кызыл тазыл.

### Јери ле јолдоры
Јуртта 6 ором: Бозырташ, Ӱстӱги-Кобыда, Алты-Кобыда, Стадионныҥ, Тӧс, Олјондо.
Јурт «Себи-Оозы — Куйус» деп регионал учурлу кӧӧлик јолдыҥ учы.
Јуртка јетире асфальт јол.
| Куйус јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире |         |
| Администрациялык тӧс јер Куйус          | 0 км    |
| Аймактыҥ тӧс јери Чамал                 | 55 км   |
| Республикан тӧс кала Улалу              | 150 км  |
| Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы       | 240 км  |
| Тергеениҥ тӧс калазы Москва             | 4000 км |
| Чуйдыҥ трагы (Р-256) 495 км-деҥ         | 96 км   |


## Тӱӱкизи
Јурт 1612 јылда тӧзӧлгӧн. Чамал ичинде орус миссионерлер алтай улусты креске тӱжӱрип, православный кудай јаҥына кийдирип, школдор ачып, јурттар тӧзӧп турган ӧй.
1922 јылда Алтайда 24 волостьты бириктирип, 9 аймак эткен. Куйус јурт Чамал аймакка кирген.

## Эл-јон
| Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы |
| 2010            | 2011            | 2012            | 2013            | 2014            | 2015            | 2016            |
| --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- |
| 229             | →229            | ↘221            | ↘206            | ↗213            | →213            | ↘210            |


## Ук-калыктары
Алтайлар ла орустар јуртайт.
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 230 кижи болгон, олордыҥ 81 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы
- јурт јеезениҥ администрациязы;
- орто ӱредӱлӱ школ;
- балдардыҥ туразы;
- библиотека;
- эмчилик;
- культураныҥ байзыҥы;
- стадион;
- почта;
- магазин;
- турбаза.


## Экономиказы
Туризм, кажы ла биледе таҥынаҥ ээлемдер, мал азыраары.

## Кереестер

### Тӱӱкилик
- Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга кереес (548) (1980 јылдардыҥ бажында, Тӧс ором, 36а)[14][15]


### Археологиялык
- Ташта јурамалдар (354,405,431,479,485,494,506,507,522,523,534,577[16];
- Јебрен корумдар (478,727)[16];
- Мӧҥкӱсалгыштар (355—360,365,432,440,475,476,481—484,450,399,508-515,524-527,530,545,565,566,576,578-583,657, 658,660,694,695,726)[16];
- Јебрен тӱрк руникалык бичиктер (480)[16];
- Јебрен јурт(поселение) (441—445,477,486,534,539,540,656,)[16].

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

### Ар-бӱткендик
- Субак (669)[16];
- Куй таш (538)[16];
- Таш чеден (589,591,663,600)[16];
- Байлу туу Телтекпей, Бозурташ, Бойтыгем (431,420,440)[16];
- Аржан суу (458)[16];
- Кезер таштар (инв.темдектери: 8667—8669,8693,8695), (361—364,366)[16][16];
- Новосибирскте, СО РАН-ныҥ музейиниҥ фондында: кезер таштар (515—521). 521-јылыйган[16].

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

Куйус
{{ЈЈЈ+Россия
 |статус                   = Јурт
 |русское название         = Куйус
 |оригинальное название    = {{lang-ru|}} Куюс
 |герб                     = 
 |флаг                     = 
 | изображение             = Катунь в нижнем течении.jpg
 | описание изображения    = вдали поселок Куйус
  |lat_deg = 51 |lat_min = 1 |lat_sec = 43.745
  |lon_deg = 86 |lon_min =13 |lon_sec = 59.592
  |CoordAddon = type:city(229)_region:RU
  |CoordScale = 20000
 |размер карты региона     = 
 |размер карты района      = 
 |регион                   = Алтай Республика
 |регион в таблице         = Алтай Республика
 |район                    = Чамал аймак
 |район в таблице          = Чамал аймак{{!}}Чамал  
|вид поселения            = Јурт јеезе
| поселение                = Куйустыҥ јурт јеезези
 | поселение в таблице      = Куйустыҥ јурт јеезези {{!}}Куйустыҥ  
|внутреннее деление       = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 
 |площадь                  = 
 |высота центра НП         = 557<ref name="Высота н/у моря"/>
|климат                   = орто-континентал
| население                = {{Эл-јонныҥ тоозы| Куюс |тс}}
| год переписи             = {{Эл-јонныҥ тоозы| Куюс |г}} 
  |плотность               = 
  |агломерация             = 
  |национальный состав     =  [[алтайлар]] 81 % (2002)<ref name="Коряков"/>
  |конфессиональный состав = 
  |этнохороним             = 
 |почтовый индекс          =    
 |почтовые индексы         = 
 |телефонный код           = +7 38841
 |цифровой идентификатор   =  
 |цифровой идентификатор 2   =
|цифровой идентификатор 3   =   
 |категория в Commons      =
 |сайт                     = 
}}
'''Куйус''' ({{Lang-ru|Куюс}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика]]ныҥ [[Чамал аймак|Чамал аймагында]] [[Куйустыҥ јурт јеезези]]не кирип, оныҥ админстрациялык тӧс јери болот.

== Этимологиязы ==
Куйус {{Lang-ru|пограничная река}}<ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы =  |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>.

== Физико-географиялык темдектери ==

=== Географиязы ===
Јурт [[Туулу Алтай|Тулу Алтайдыҥ]] тӱндӱк-кӱнчыгыш јанында, [[Кадын]] сууныҥ коолында, [[Куйус (суу)|Куйустыҥ суузы]] ла [[Алтыгы-Куйус (суу)|Алтыгы-Куйустыҥ суузыныҥ]] бириккенинде турат. Бу [[Чамал аймак|Чамал аймактыҥ]] эҥ ле тӱштӱктей турган јурты. Айландыра Иолгоныҥ сын тайгалары курчайт, Кадын орто агынында, Кырлар каскак ла кайыр.
Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 557 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/4764/kuyus.html Куюс (Куйус)]</ref>.

=== Климады ===
Климады орто-континентал. Кыш карлу, је тыҥ сооктор болбойт, ортојылдык температура +4,1 °С, тыҥ ла деген соок чаган айда −20 °С тӱшпейт. Јай база сыраҥай ла тыҥ изӱлер јок, јаан изӱ айда ортоайлык температура +20 °С. Кей чыкту ла серӱӱн, јайгыда чымыл, томонок, бӧкӧнӧк ас болот.

=== Аҥ-куштары ===
Аймактыҥ тайгалары аҥдык: айу, бӧрӱ, какай, јеекен, булан, элик, марал, тооргы<ref>Красная книга Республики Алтай: животные / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>, оок аҥдардаҥ койон, јараа, киш, јоонмойын, агас, ӧркӧ, сарас, тарбаган, кӧрӱк, агас, сууларда камду, кумдус. [[Ак-кийик]], тооргы ла камду Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» кирген. Кушка да аба-јыш бай: кӱртӱк, чай, сымда, бӧднӧ, мечиртке, ӱкӱ, каргаа, саҥыскан, кӱӱк, барынтычы куштардаҥ ылаачын, шоҥкор, кускун, карчага бар<ref name="Торбоков Растения">{{книга |автор=Токшын Торбоков |часть = |ссылка часть = |заглавие=Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая |оригинал = |ссылка = |викитека = |ответственный =  |издание = |место= Горно-Алтайск |издательство=АУ РА Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу» |год=2020|том = |страницы = |столбцы = |страниц =  |серия = |isbn = }}</ref>.

=== Ӧзӱмдери ===
Карагай, мӧш, чиби, кайыҥ, јойгон, аспак ӧзӧт. Ай-кӱни јымжак јер, оныҥ да учун мында јулукту агаштар
ӧзӧт: аламалар, груша, беле, вишня. Айландыра кырлар койу агашка бӱркеткен: аспак, кайыҥ, мӧш, карагай, јойгон, тал, каргана, беле, толоно ло о.ӧ.
Јайгыда мешке, кӧжнӧ, јӱзӱн-јӱӱр јиилектер, кузук толо ӧзӧт. Ӧлӧҥ, чечектер, тайалар, кӱске јетире кӧс сӱӱндирип јайылат: каргана, тал, толоно, арчын, балан, ийт-тумчук, бороҥот, табылгы, адарткы, бастый, буланат, јеҥес, јоҥјолой, јаргак ӧлӧҥ, јыдунак, јыоан чечек, ийт-таман, јыракы-ӧлӧҥ, ийт-тырмак, калаш-чечек, кыйгак ӧлӧҥ, кӧгӧзин, кылганак, кымыскайак, кулун-чечек, кулузын. Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер алтын тазыл ла кызыл тазыл<ref name="Кр книга  растения РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6253/read.php  ''Красная книга Республики Алтай: растения''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>.

=== Јери ле јолдоры ===
Јуртта 6 ором: Бозырташ, Ӱстӱги-Кобыда, Алты-Кобыда, Стадионныҥ, Тӧс, Олјондо.
Јурт «[[Себи-Оозы]] — [[Куйус]]» деп регионал учурлу кӧӧлик јолдыҥ учы.
Јуртка јетире асфальт јол.
{| class="wikitable"
| COLSPAN="2" ALIGN="center" |'''Куйус јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире'''
|-
| Администрациялык тӧс јер [[Куйус]]|| 0 км
|-
|  Аймактыҥ тӧс јери [[Чамал]] || 55 км
|-
|  Республикан тӧс кала [[Улалу]] ||  150 км
|-
|  [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы ||  240 км
|-
|  Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 4000 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 495 км-деҥ ||  96 км
|}

== Тӱӱкизи ==
Јурт 1612 јылда тӧзӧлгӧн. Чамал ичинде орус миссионерлер алтай улусты креске тӱжӱрип, православный кудай јаҥына кийдирип, школдор ачып, јурттар тӧзӧп турган ӧй.

1922 јылда Алтайда 24 волостьты бириктирип, 9 аймак эткен. Куйус јурт [[Чамал аймак]]ка кирген<ref name="Чамал аймак, рекреация">[https://otherreferats.allbest.ru/sport/00786610_0.html Рекреационное освоение Чемала]</ref>.

== Эл-јон ==
{{Эл-јонныҥ тоозы| Куюс |Столбцов=18}}

== Ук-калыктары ==
Алтайлар ла орустар јуртайт.
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 230 кижи болгон, олордыҥ 81 % [[алтайлар]] ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml  Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>.

Окылу тил: орус, алтай<ref name="Закон РА о языках">[http://docs.cntd.ru/document/802008526/  Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года)]</ref>.

== Инфраструктуразы ==
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
* јурт јеезениҥ администрациязы;
* орто ӱредӱлӱ школ;
* балдардыҥ туразы;
* библиотека;
* эмчилик;
* культураныҥ байзыҥы;
* стадион;
* почта;
* магазин;
* турбаза.
</div>

== Экономиказы ==
Туризм, кажы ла биледе таҥынаҥ ээлемдер, мал азыраары.

== Кереестер ==

=== Тӱӱкилик ===
* Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга кереес (548) (1980 јылдардыҥ бажында, Тӧс ором, 36а)<ref name="Памятники">{{Cite web |title=Решение Исполнительного Комитета Совета народных депутатов Горно-Алтайской автономной области «Об отнесении недвижимых памятников истории и культуры к категории памятников местного значения» от 16.10.1989 г. № 348 |url=https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109173456/https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archivedate=1610213696 |deadlink=yes |accessdate=1610034743 }}</ref><ref name="Памятники список">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210509164006/http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archivedate=1620578406 |deadlink=yes |accessdate=1605380547 }}</ref>

=== Археологиялык ===
* Ташта јурамалдар (354,405,431,479,485,494,506,507,522,523,534,577<ref name="Ойношев свод"/>;
* Јебрен корумдар (478,727)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Мӧҥкӱсалгыштар (355—360,365,432,440,475,476,481—484,450,399,508-515,524-527,530,545,565,566,576,578-583,657, 658,660,694,695,726)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Јебрен тӱрк руникалык бичиктер (480)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Јебрен јурт(поселение) (441—445,477,486,534,539,540,656,)<ref name="Ойношев свод"/>.
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>.

=== Ар-бӱткендик ===
* Субак (669)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Куй таш (538)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Таш чеден (589,591,663,600)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Байлу туу Телтекпей, Бозурташ, Бойтыгем (431,420,440)<ref name="Ойношев свод"/>;
* [[Аржан (суу)|Аржан суу]] (458)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Кезер таштар (инв.темдектери: 8667—8669,8693,8695), (361—364,366)<ref name="Ойношев свод"/><ref name="Ойношев свод"/>;
* Новосибирскте, СО РАН-ныҥ музейиниҥ фондында: кезер таштар (515—521). 521-јылыйган<ref name="Ойношев свод"/>.
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>.

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==

== Јарлу улузы ==

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
{{Тыш тайантылар}}
{{Чамал аймактыҥ јон јаткан јерлери}}

[[Категория:Чамал аймактыҥ јурттары]]
[[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]]