# Кош-Агаш аймак
| Россияныҥ јурт јеезези           |                                              |
| Кош-Агаш аймак                   |                                              |
| Маанызы · Кебедели               |                                              |
| 49°59′47″ с. ш. 88°40′30″ в. д.  |                                              |
| Эл-тергее:                       | Россия                                       |
| Федерацияныҥ тергеези:           | Алтай Республика                             |
| Муниципал тӧзӧлмӧзи:             | Кош-Агаш аймак                               |
| Кирет:                           | 12 јурт јеезе                                |
| Тӧс јурт:                        | Кош-Агаш                                     |
| Тӱӱкизи ле географиязы           |                                              |
| Дата образования:                | 1922 г.                                      |
| Площадь:                         | 19845,00 км² (1-е место)                     |
| Высота: максимальная минимальная | 4506 м 570 м                                 |
| Ойдиҥ поязы:                     | UTC+7:00 (MSK+4)                             |
| Эл-јон                           |                                              |
| Эл-јонныҥ тоозы:                 | 19188 кижи (2018) (8,71 %, 2-е место)        |
| Плотность:                       | 0,97 чел/км²                                 |
| Ук-калыктар:                     | 54,4% казактар, 41,3% алтайлар, 3,3% орустар |
| Кудай јаҥы:                      | кам јаҥ, ак јаҥ, христиан јаҥ                |
| Окылу тил:                       | орус, алтай                                  |
| Тоолорлу идентификаторлор        |                                              |
| Телефонныҥ коды:                 | +7 38842                                     |
| Почтаныҥ индекси:                | 6497ХХ                                       |
| ОКАТО-ныҥ коды:                  | 84210                                        |
| ОКТМО-ныҥ коды:                  |                                              |
| Оҥдой аймак                      |                                              |
| Медиафайлдар Викискладта         |                                              |

Кош-Агаш аймак, Кӧжӧӧ-Агаш аймак (орустап Кош-Агачский район) Россияда Алтай Республиканыҥ муниципал тӧзӧлмӧзи. 
Администрациялык тӧс јери – Кош-Агаш јурт.

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Кош-Агаш аймак Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк јанында јадат, республик ичинде эҥ ле јаан јерлӱ аймак (19845 кв.км). Эл јонныҥ тоозыла ӱчинчи јерде турат..
Ол республиканыҥ Оҥдой, Улаган, Кӧксу-Оозы аймактарыла гран кыйулажат. Тыва, Казахстан тергеелерле, Калка ла Кыдат тергееле 24 км гран-кыйулу.
Аймактыҥ јерлерин Јакалай тӱндӱк ле Ыраак кӱнчыгыштыҥ јерлерине 1992 јылда, климады сӱрекей кату болгонынаҥ улам, тӱҥейлеген. Тӱндӱк јанынаҥ аймакты кечире Калка јерине Чуйдыҥ трагы чӧйилет.

### Рельеф
Кош-Агаш аймактыҥ јериниҥ бӱдӱми, ӧскӧ аймактарга кӧрӧ, чек ле башка, гран-кыйунаҥ ары коштой Калка јерлериниҥ бӱдӱми (рельеф) ошкош.
Аймактыҥ јери талайдыҥ кемјӱзинеҥ 2000 метрге бийик, кӧп сабада тӱс куру чӧл јер, је айландыра айдары јок јараш, јайы-кыжы мӧҥкӱ тожы кайылбас тайга-сындарга курчаткан турат. Куру чӧлдӧр, тундровый ла Јазатыр келтейинде агашту ландшафттар бар. ӧскӧн агаштары тыт ла чиби (тӱндӱктей), тӱштӱктей тыттар аламык болуп ӧзӧт (орустап паркового типа). Эҥ ле солун, экзотикалык јерлер Чуйдыҥ чӧлинде ле Ӱкекте 

### Гидрологиязы
Кош-Агаш аймактыҥ суулары.
1. Акалака
2. Аккӧл
3. Акбулак
4. Аккӧл
5. Аккӧл
6. Актуру
7. Аракан
8. Агайры
9. Аргамјы (Аргамжи)
10. Аргамјы (Аргамжи)
11. Аркыт 108 км
12. Аркыт (Ак-Алака)
13. Аржан
14. Атбажы
15. Ачык
16. Айу-Туу
17. Байжигит
18. Бар-Бургазы
19. Бара
20. Баян-Чаган
21. Бетсуканас
22. Бол. Сар-Гобо
23. Бол. Шиберти
24. Бугузун
25. Буйлукем
26. Јерентай
27. Јоло
28. Јетикӧл (Танклу-Карасу)
29. Ыштукӧл
30. Јаҥыскӧл
31. Јасатыр
32. Јуҥмалу
33. Звончиха
34. Зунгунгуй
35. Игнатиха
36. Элдӱгем
37. Ирбистӱ
38. Јолудоайры
39. Каланегир
40. Калгуты
41. Калјан
42. Камрӱ
43. Кара-Алаха
44. Кара-Булак
45. Кара-Булак
46. Караайры
47. Карабулак (Кара-Булак)
48. Карагем
49. Каракол
50. Катал
51. Кашабажы
52. Кӧмӱргӧл-Ойык
53. Козубай
54. Кайыр
55. Кӧкӧрӱ
56. Кӧксу 60 км
57. Корумду
58. Кошбулак
59. Кујурлу-Булак
60. Куукарагай
61. Кулагаш
62. Курай
63. Куранду
64. Кӱркӱрек
65. Кӱскӱнур
66. Кызылшыҥ (Кара-Айры)
67. Кызылшыҥ
68. Маашей
69. Мажой
70. Кичӱ Кӧкӧрӱ
71. Мӧштӱјарык
72. Мокуртай-Булак
73. Нарын-кӧл
74. Ӧлӧсу
75. Ӧрӧчаган
76. Мӧштӱайры
77. Оҥ Богуты
78. Оҥ Карагем
79. Садакпай
80. Сайлугем
81. Сайлугем
82. Сата-Кулар
83. Судобай
84. Сулуайры
85. Талдура
86. Тамба Суу
87. Тангыт (Ак-Карасу)
88. Тара
89. Ташанты
90. Тегенектӱбулак
91. Тыттугем
92. Тӱн
93. Тӱте
94. Узунтыттугем
95. Укок
96. Уландрык
97. Чаган
98. Чаган-Бургазы
99. Чаган-Узун (Шаганузун, Шагану, Талдура)
100. Чаган
101. Чибит
102. Чыкту
103. Чиндагатуй
104. Чуй  148 км
105. Шабла
106. Тӱҥӱр
107. Јӱстыт
108. Ярлыамры


### Климады
Аймактыҥ климады кезем-континентал Алтай Республика ичинде Кош-Агаш аймакта эҥ ле соок, кургак-какшак климат. Кату, узун кыш ла серӱӱн јай. Аймакта тӱн-тӱштиҥ ичине температура канча катап кезем солунар аргалу. Кышкыда соок - 60°С, јайгыда дезе температура +30 °С једет.  Јаан изӱ айдыҥ орто јылузы +12 °С. 7 айдаҥ артык ӧйгӧ узун соок ло кар јок кыш. Тыҥ соокторго јер сӱреен тереҥ тоҥып, оноҥ улам јердиҥ алды кайылбас мӧҥкӱлик тош болуп,  ледяные линзы деп айалга болот.
Кош-Агаш аймак улустыҥ јадын-јурӱмине сӱрекей кату айалгаларлу деп чотолгон, јонныҥ су-кадыгына бу айалгалар каршулу. Кезем-континентал климатты ајаруга алып, Кош-Агаш аймактыҥ јурттары 1992 јылдаҥ ала. Јылга јетире Јакалай тӱндӱктиҥ ле Ырак кӱнчыгыштыҥ јерине тӱҥейлеген. Климатка талайдыҥ кемјӱзинеҥ бийиги, тайга-сындардыҥ кеми, рельефтиҥ бӱдӱми салтарын јетирет.

### Аҥ-куштары
Кош-Агаш аймакта кайкамчылу ла ӧскӧ јерлерде јӱрбейтен (экзотикалык) аҥдар бар.
Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине кирген 114 бӱдӱм аҥдардыҥ 30 бӱдӱми Кош-Агаш аймактыҥ јерлеринде бар. Олордыҥ 11 бӱдӱм аҥы јаҥыс ла мында јӱрет, ол тоодо 6 бӱдӱм аҥ тоозы кезем астап, јоголорго једе берген.

### Ӧзӱмдери
Кырлардыҥ тӱндӱк јанында кӧп сабада тыт ла мӧш агаштар, тыт ла чиби, тӱштӱк келтейинде тыт агаш аламыктай ӧзӧт. Бу аймакта каа-јаада ла туштайтан ӧзӱмдер ле тындулар кӧп.
Олордыҥ ортозында 20 бӱдӱмнеҥ кӧп ӧзӱмдер «Кызыл бичикке» кирген. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1000-1500 метрге бийик тайгаларда тундрада ӧзӧр јабызак-кыскачак кайыҥдар јыраа чылап јерге јаба јайылып ӧзӧт (орустап карликовая береза), бийикте ӧзӧр таҥдалай чечек, каргана база ла јабызак онойдо ок башка-башка бӱдӱм јеҥес, артыш ла о.ӧ.

### Јери ле јолдоры
Кош-Агаш аймак Алтай Республиканыҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш келтейинде јадат, текши јериниҥ кеми 19845 км², оныҥ учун бу аймак республик ичинде эҥ јаан јерлӱ аймак болуп чотолот. Эл-јонныҥ ныктаазы: 0,97 чел/км². Чуйдыҥ трагы аймак ичинде ӱсти асфальла јазалган бир ле јол болуп јат, арткан јолдор ондый јазал јок. Республиканыҥ тӧс калазы Улалуга јетире Чуйдыҥ трагыла 465 км. Јаш-Турада темирјолдоҥ эҥ ле ырак јерде турган аймак болуп јат. 
Курайдыҥ чӧлинеҥ ала Тожоҥтыда гран-кыйуга јетире Чуйдыҥ федерал кӧӧлик јолы Калка-Монголго једет. Јурттардыҥ ортозында тегин јол.

## Экологиязы
Кош-Агаш аймакта ар-бӱткенниҥ экологиялык айалгазы сӱрекей ле јакшы эмес. Тайга-ташта јӱрген тоозы астаган аҥ-куштардыҥ јоголорго јеткени чочыдылу болот. Ол тоого кирген аҥдар: ирбис, тооргы, јуҥма. Куштардаҥ: боро ылаачын, шоҥкор, мечиртке, карчага - ачык јерде аҥдаар барынтычы куштар.

## Тӱӱкизи
Ойрот автоном область 1922 јылда тӧзӧлгӧн. Ондо озо ло баштап 20 волость болгон. Кийнинде волостьтордыҥ тоозын астадала, олорды аймактар эткен. Ол тоодо Кош-Агаш аймак 1924 јылда Ойрот автоном областьтыҥ исполкомыныҥ јӧбиле (16.09.1924, № 47/142) тӧзӧлгӧн. 1962—1963 јылдарда аймактардыҥ тоозын 6-га јетире астадала, олорды райондор деп солыган. 
Кош-Агаш аймак Алтай Республиканыҥ тӱштӱк јанында. 1998 јылда ЮНЕСКО-ныҥ телекейлик ар-бӱткенниҥ фондына кожулган.
Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ Јӧби аайынча Ӱкекте ӧзӧк амырын корыыр јер (орустап Зона покоя) деп статус алган.

## Эл-јон
Кош-Агаш аймак эл-јоныныҥ тоозыла Алтай Республикада экинчи јерде турат. Текши тоозы 19 188 кижи, Республика Алтайдыҥ јоныныҥ 8,71%.
Кош-Агаш аймакта телеҥиттер Алтай Республиканыҥ «ас тоолу калыгы» деп статус алган. Эмди олор Чуй ичинде алтайларла, казактарла, орустарла кожо јуртайт. Башка тилдӱ, укту, кудай јаҥду (христиан, ак јаҥду, ислам ла быркан јаҥду) улус бу аймакта јеезеленген. Эре-Чуйдыҥ эл-јоны озодоҥ бери јаҥдаган чӱм-јаҥын, кеп-кийимин, тилин ычкынбаган. Эптӱ-јӧптӱ, нак јадып, Чуйдыҥ јоны бой-бойынаҥ керектӱ ле тузалу јазалдарды алдынаҥ бери кӧрӱжип эдедилер, темдектезе: кийис, тӱк эдимдер, курсак-тамак, кеп-кийим ле о.ӧ. Сӱрекей байлык фольклор ло тӱӱкилик соојындар чеберлелген,текши јондык байрамдар (Чагаа байрам ла Наурыз) ла биледе ӧткӱрер той-јыргалдар (кичинек балала колбулу, јииттер бириккениле о.ӧ.), маргаандар ла ойындар. Јебреннеҥ бери эл-јон мал азырап, јайлаар, кыштаар јерлӱ, элбек чӧлдӧ малын одорлодып јуртайт. Малдаҥ келген једим: эт, тере, тӱк, ноокы. Эл-јон таҥынаҥ ээлемдерлӱ, крестьян-фермер ээлемдерде эки-јаҥыс малын азырайт.
| Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы |
| 1897            | 1916            | 1920            | 1926            | 1933            | 1939            | 1959            | 1970            | 1979            | 1989            | 2002            | 2003            | 2004            | 2005            | 2006            |
| --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- |
| 2337            | ↘2039           | ↗5149           | ↗5940           | ↗6864           | ↗9849           | ↗11 944         | ↗12 400         | ↗14 250         | ↗16 422         | ↗17 353         | ↘17 258         | ↗17 397         | ↗17 700         | ↗17 900         |
| 2007            | 2008            | 2009            | 2010            | 2011            | 2012            | 2013            | 2014            | 2015            | 2016            | 2017            | 2018            | 2019            | 2020            | 2021            |
| ↗18 100         | ↗18 551         | ↗18 924         | ↘18 263         | →18 263         | →18 263         | ↗18 318         | ↗18 599         | ↗18 765         | ↗18 814         | ↗19 025         | ↗19 188         | ↗19 308         | ↗19 616         | ↗19 906         |

Арасейдиҥ экономӧзӱм министерствозыныҥ чотогоныла, эл-јонныҥ тоозы: 2024 — 19,45 муҥ кижи, 2035 — 19,77 муҥ кижи болор.

## Ук-калыктары
Кош-Агаштыҥ эл-јоны телеҥиттер, алтайлар ла казактар. 20 чактыҥ бажында бери Кӱнчыгыш Казахстаннаҥ 7 ӧрӧкӧ казактар кӧчӱп келген.
Аймактыҥ тургун улузы телеҥиттер. Эмди мында алтай, казак, орус улус база јуртайт.
2010 јылдыҥ тооалыжыла мында 54,4% – казактар, 41,3% – алтайлар, 3,3% – орустар.

## Муниципал јерлӱ тӧзӧлмӧ

### Јурт јеезелер
Аймактыҥ 12 јурт јеезезине 16 јон јаткан јер кирет.
| №  | Јурт јеезези                    | Администрациялык тӧс јер | Кирет | Эл-јонныҥ тоозы | Текши јери, км² |
| -- | ------------------------------- | ------------------------ | ----- | --------------- | --------------- |
| 1  | Белтирдиҥ јурт јеезези          | Јаҥы Белтир јурт         | 2     | 1336 кижи       | 3266,00         |
| 2  | Бел-Ажуныҥ јурт јеезези         | Бел-Ажу јурт             | 2     | 1370 кижи       | 6664,00         |
| 3  | Јаҥы Аулдыҥ јурт јеезези        | Јаҥы-Аул јурт            | 2     | 731 кижи        | 802,00          |
| 4  | Кӧкӧрӱниҥ јурт јеезези          | Кӧкӧрӱ јурт              | 1     | 898 кижи        | 2228,00         |
| 5  | Кош-Агаштыҥ јурт јеезези        | Кош-Агаш јурт            | 1     | 9719 кижи       | 40,63           |
| 6  | Курайдыҥ јурт јеезези           | Курай јурт               | 2     | 1262 кижи       | 1936,00         |
| 7  | Мукур-Таркатыныҥ јурт јеезези   | Мукур-Тархаты јурт       | 1     | 783 кижи        | 1584,00         |
| 8  | Ортолыктыҥ јурт јеезези         | Ортолык јурт             | 1     | 632 кижи        | 628,00          |
| 9  | Тожоҥтыныҥ јурт јеезези         | Тожоҥты јурт             | 1     | 554 кижи        | 354,00          |
| 10 | Тӧбӧлӧрдиҥ јурт јеезези         | Тӧбӧлӧр јурт             | 1     | 912 кижи        | 1264,00         |
| 11 | Телеҥит-Сары Токой јурт јеезези | Телеҥит-Сары Токой јурт  | 1     | 580 кижи        | 454,00          |
| 12 | Чаган-Узунныҥ јурт јеезези      | Чаган-Узун јурт          | 1     | 411 кижи        | 631,00          |


### Аймактыҥ јон јаткан јерлери (јурттар)
Јурт јеезеге кирет
| №  | Јурт               | Эл-јонныҥ тоозы, кижи | Јурт јеезези                    |
| -- | ------------------ | --------------------- | ------------------------------- |
| 1  | Ак-Тал             | 3                     | Јаҥы Аулдыҥ јурт јеезези        |
| 2  | Аркыт              | 62                    | Бел-Ажуныҥ јурт јеезези         |
| 3  | Белтир             | 77                    | Белтирдиҥ урт јеезези           |
| 4  | Бел-Ажу            | 1292                  | Бел-Ажуныҥ урт јеезези          |
| 5  | Јаҥы-Аул           | 796                   | Јаҥы Аулдыҥ урт јеезези         |
| 6  | Јаҥы Белтир        | 1248                  | Белтирдиҥ урт јеезези           |
| 7  | Кӧкӧрӱ             | 941                   | Кӧкӧрӱниҥ урт јеезези           |
| 8  | Кош-Агаш           | 9212                  | Кош-Агаштыҥ урт јеезези         |
| 9  | Курай              | 427                   | Курайдыҥ урт јеезези            |
| 10 | Кызыл-Таш          | 785                   | Курайдыҥ урт јеезези            |
| 11 | Мукур-Тархаты      | 807                   | Мукур-Таркатыныҥ урт јеезези    |
| 12 | Ортолык            | 658                   | Ортолыктыҥ урт јеезези          |
| 13 | Тожоҥты            | 547                   | Тожоҥтыныҥ јурт јеезези         |
| 14 | Телеҥит-Сары Токой | 605                   | Телеҥит-Сары Токой јурт јеезези |
| 15 | Тӧбӧлӧр            | 915                   | Тӧбӧлӧрдиҥ јурт јеезези         |
| 16 | Чаган-Узун         | 439                   | Чаган-Узунныҥ јурт јеезези      |


## Инфраструктуразы
- Аймактыҥ ла јурттыҥ администрациялары — 2;
- В.И.Чаптыновтыҥ адыла адалган школ;
- Л.И.Тюкованыҥ адыла адалган орто ӱредӱлӱ школ;
- Балдардыҥ туразы — 11;
- Культура байзыҥы — 8;
- Јурттыҥ клубы — 3
- Аймактыҥ эмчилиги — 1;
- Јурттыҥ эмчилиги (ФАП) — 14;
- Аймактыҥ библиотеказы — 1;
- Јурттыҥ библиотеказы — 4
- Кӱӱлик сургал — 3;
- Спортсургал — 4;
- Почта — 5
- Саду эдер јер (орустап рынок) — 3;
- Конор тура – 4;
- ашкана – 5;
- СТО – 2;
- АЗС – 3.


## Экономиказы
Таҥынаҥ ээлемдер. Мал азыраары : эчки, кой, ийнек, сарлык, тӧӧ, јылкы, аҥ. Алтайдыҥ ичинде јаҥыс ла Кош-Агаш аймакта тӧӧ лӧ сарлык деп мал азырайдылар. Сарлыктыҥ эди сӱреен тузалу. Тӧӧниҥ тӱги ле сӱди тузалузын ончо улус билер. Совет ӧйдӧ мында муҥнаҥ артык тӧӧлӧр, 14 муҥнаҥ артык сарлык болгон. Эмдиги ӧйдӧ бу малдыҥ тоозы кӧптӧп баштаган. Аймактыҥ администрациязыныҥ јурт ээлем ишчилери тӧӧ лӧ сарлыктыҥ генофондын корулап ла ӧскӱрип аларыныҥ ӱлекерин келер јылдарга белетейдилер. Онойдо ок аймакта эчки тудуп, оныҥ угын јарандырары јанынаҥ иштер улалат. Эчки азыраар ээлем эрчимдӱ иштейт. 50–60 јылдарда  аймактыҥ јеринде горно-алтайсктыҥ ноокылу эчкизи деп укту мал таркаган. Оныҥ селекциязы Таркаты јуртта болгон. Бӱгӱнги кӱнде јаҥы укту эчкилер јанынаҥ ишти «Ортолык» деп јуртхоз ээлем баштайт.
Вольфрам ла молибден руда алары. 
Кӱнниҥ кӱчиле иштеер электростанция (5 МВт), текши јери 13га), 1000 таҥынаҥ ээлемди јеткилдейт. 
Бу Алтай Республикада таҥынаҥ энергия алар баштапкы обьект. Арасей ичинде база баштапкы.

## Ӱредӱлик
Школдо "тӧрӧл тил" 2018—2019 ӱредӱлӱ јылда 5-11 класстарда.
- В.И.Чаптыновтыҥ адыла адалган школ. Кош-Агаш јурт. 482 ӱренчик – казак тил, 93 ӱренчик – алтай тил, 94 ӱренчик тӧрӧл тил ӱренбеген[34].
- Белтир јуртта Кыдат Тебекованыҥ адыла адалган школдо ӱренчиктерде алтай тил ле литература[35].
- Бел-Ажуда М.И.Берсимбаеваныҥ адыла адалган школдо казак тил ле литература[36][37].
- Јаҥы Аулда школдо казак тил ле литература[38].
- Кӧкӧрӱде школдо алтай тил ле литература[39][40].
- Курайда школдо алтай тил ле литература[41].
- Тӧбӧлӧрдӧ школдо казак тил ле литература[42].
- Мукур-Таркатыда алтай тил ле литература[43].
- Телеҥит Сары-Токойдо школдо алтай ла казак тил ле литературалар[44].
- Ортолыкта школдо алтай тил ле литература[45].
- Чаган-Узунда школдо алтай ла казак тил ле литературалар[46][47].
- Кош-Агашта Л.И.Тюкованыҥ адыла адалган школдо алтай ла казак тил ле литературалар[48].
- Тожоҥтыда школдо алтай ла казак тил ле литература[49].


## Кыйулу јер
ФСБ-ныҥ 282 темдектӱ, 16.06.2006 јылдыҥ јакарузы аайынча, Кош-Агаш аймактыҥ кезик јерлеринде погран зона болор деп айдылган: Бел-Ажуныҥ, Мукур-Таркатыныҥ, Тӧбӧлӧрдиҥ, Тожоҥтыныҥ, Кӧкӧрӱниҥ јурт јеезелеринде. Бу јурттарга кирерге, аҥылу пропусктар, регистрация, командировочный чаазындар керек. Аймактыҥ арткан јурттарына јайым барарга јараар.

## Мӱргӱӱлдиҥ јерлери
- Тагыл. Ортолык ла Кош-Агаштыҥ јанында.
- Мечет. Јаҥы-Аул јуртта.
- Обоо таш. Курайдыҥ чӧлинде.


## Кереестер

### Тӱӱкилик
- Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга кереестер.
- Репрессияларда корогон улуска кереестер.
- СССР-диҥ эл-јондорыныҥ најылыгыныҥ кереези.


### Археологиялык
- Јылаҥаш деп сууныҥ коолында петроглифтердиҥ комплексы;
- Таркатыныҥ мегалитик комплексы. Кӱлер ӧйдиҥ памятниги. Кош-Агаштаҥ 25 км јерде, Бел-Ажу јаар јолдыҥ 28 км;
- Куйактанарда темир кайылтар печкелер;
- Ӱкек деп јерде 1993 јылда Ак-Алака деп мӧҥкӱсалгышта Пазырык ӧйдиҥ каан баланыҥ сӧӧги табылган. Оны археология билимде «Укокская принцесса» деп адаган.  20 чакта археология билимде ачылта болгон;
- Аймакта јарлу археологиялык јерлер: «Бертек –1–63 », «Кӧкӧзӧк –1–4», «Курайдыҥ чӧли», «Тајылу», «Јӱстыт», «Уландрык», «Бураты», «Јурукту Бертек», «Јаҥыс-Тӧбӧ».


### Ар-бӱткенниҥ
- Эки геологический разрез (плейстоценовых ледниковых и водно-ледниковых отложений). Чаган-Узун деп сууныҥ коолында бу разрез, экинчизи Белтир јурттаҥ 5 км ыраагында, Чаган сууныҥ јарадында, мынызы јарым миллион јыл кайра ӧйдиҥ. Јылдыҥ ла бого международный экспедициялар келет. Чаган-Узун ичи ар-бӱткенниҥ јарлу да, кайкамчылу да памятниги;
- Чуйдыҥ чӧлинде 4 муҥ јыл кайра ӧйдиҥ «бугры пученья» деп ар-бӱткенниҥ кайкамчык обьекттери шиҥделген, алтай ады – «тӧбӧлӧр»;
- Чуйдыҥ ла Курайдыҥ чӧлдориниҥ ордында озодо ледниковый эпохада айдары јок јаан тоштор кайылып, тӧмӧндӧй блаажып, кырлар, таштарды јыга табарып, агызып, Туулу Алтай ла Чӧл Алтайдыҥ топографиязына јаан салтарын јетирген. Бу эки чӧлди шиҥжӱчилер «ледоемы морфогенных типов» деп айдыжат.


## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи
- Јылаҥаш деп јерде ташта јурамалдар. Кӱлер ӧйдиҥ абразы
- Јылаҥаш. Јебрен јурамал. Атту тӱрк кижи
- Таркатыныҥ мегалиди
- Чаган-Узунныҥ опорный геологический разрези
- Галина Афанасьева ла бастыра мында корогон  альпинисттерге кереес
- Чӧлдӧ кӧл
- Чуйдыҥ чӧли кӱн чыгар алдында
- Чуйдыҥ чӧли. Аҥду таш. "Чыҥгыскаанныҥ чакызы"
- Чуйдыҥ чӧли.Таркатыныҥ мегалиди
- Чуйдыҥ чӧли


## Јарлу улузы
- Бидинов К.А. (01.11.1940)— алтай тилдиҥ ӱредӱчизи, телеҥиттердиҥ краевед музейиниҥ тӧзӧӧчизи, ӱредӱликте методикалык бичиктердиҥ авторы, Россияныҥ нерелӱ ӱредӱчизи, Алтай Республиканыҥ башкарузыныҥ культура аайынча сыйыныҥ лауреады[51].
- Каланаков М.К. (01.02.1946) — СССР-да спорттыҥ узы (1979), РСФСР-дыҥ, Алтай Республиканыҥ кӱндӱлӱ таскадаачызы (заслеженный тренер Российской Федерации и Республики Алтай, 1986), Текшироссиялык национал јаргычыныҥ категолиязын алган (1979), Алтай Республиканыҥ кӱндӱли кижизи (2013)[52].
- Белееков Э.К. — кӱрешчи, тренер, СССР-диҥ спорттыныҥ узы[53].


Кош-Агаш аймак

{|align="right" class="wikitable"
| COLSPAN="2" ALIGN="center" | Россияныҥ јурт јеезези
|-
| COLSPAN="2" ALIGN="center" | '''Кош-Агаш аймак'''<br>
[[Файл:Camels in Kosh-Agachsky District.jpg|300px|Кош-Агаш аймак.]]
|-
| COLSPAN="2" ALIGN="center" | 
[[Файл:Flag of Kosh-Agachsky District.png|130px|Маанызы]] [[Файл:Coat of Arms of Kosh-Agachsky District (2020).png|100px|Кебедели ]]
|-
| COLSPAN="2" ALIGN="center" | 49°59′47″ с. ш. 88°40′30″ в. д.   
|-
| Эл-тергее: || [[Россия]]
|-
| Федерацияныҥ тергеези: || [[Алтай Республика]]
|-
| Муниципал тӧзӧлмӧзи: || [[Кош-Агаш аймак]]
|-
| Кирет: || 12 јурт јеезе 
|-
| Тӧс јурт: || [[Кош-Агаш]]
|-
| COLSPAN="2" ALIGN="center" | '''Тӱӱкизи ле географиязы'''
|-
| Дата образования: || 1922 г.
|-
| Площадь: || 19845,00 км² <br>(1-е место)
|-
| Высота:<br> максимальная <br>минимальная|| <br>4506 м <br>570 м
|-
| Ойдиҥ поязы: || UTC+7:00 (MSK+4)
|-
| COLSPAN="2" ALIGN="center" | '''Эл-јон'''
|-
| Эл-јонныҥ тоозы: || 19188 кижи (2018) <br>(8,71 %, 2-е место)
|-
| Плотность: ||0,97 чел/км²
|-
| Ук-калыктар: ||54,4% казактар, <br>41,3% алтайлар, <br>3,3% орустар
|-
| Кудай јаҥы: || кам јаҥ, ак јаҥ, <br>христиан  јаҥ
|-
| Окылу тил: || орус, алтай<ref name="Закон РА о языках">[http://docs.cntd.ru/document/802008526/  Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 "О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай" (с изменениями на 27 ноября 2020 года)]</ref>
|-
| COLSPAN="2" ALIGN="center" | '''Тоолорлу идентификаторлор'''
|-
| Телефонныҥ коды:  || +7 38842
|-
| Почтаныҥ индекси:  || 6497ХХ
|-
| ОКАТО-ныҥ коды:  || 84210
|-
| ОКТМО-ныҥ коды:  || 
|-
| COLSPAN="2" ALIGN="center" | <div style="position: relative; width: 300px;"><br>[[Файл:Location Kosh-Agachsky District Altai Republic.svg|300px|Оҥдой аймак]]
|-
|COLSPAN="2" ALIGN="center" | [[Файл:Commons-logo.svg|20px]] [[:commons:Category:Kosh-Agachsky_District|Медиафайлдар Викискладта]]
|}

'''Кош-Агаш аймак''', '''Кӧжӧӧ-Агаш аймак''' ({{Lang-ru|Кош-Агачский район}}) [[Россия |Россияда]] [[Алтай Республика]]ныҥ муниципал тӧзӧлмӧзи. 
Администрациялык тӧс јери – [[Кош-Агаш]] јурт.

== Физико-географиялык темдектери ==
=== Географиязы ===
Кош-Агаш аймак [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] тӱштӱк јанында јадат, республик ичинде эҥ ле јаан јерлӱ аймак (19845 кв.км)<ref name="Алтай Республика, география">[https://altai-republic.ru/about-the-region/geographical-position/Республика Алтай,географиязы]</ref>. Эл јонныҥ тоозыла ӱчинчи јерде турат.<ref name="Кош-Агаш аймак, географмязы">[https://mokoshagach.ru/o-rayone/obshchaya-informatsiya/ Окылу сайт, «Кош-Агаш аймак»]
</ref>.
Ол республиканыҥ [[Оҥдой]], [[Улаган]], [[Кӧксу-Оозы]] аймактарыла гран кыйулажат. Тыва, Казахстан тергеелерле, Калка ла Кыдат тергееле 24 км гран-кыйулу<ref name="АР,гран-кыйулар">[https://altai-republic.ru/about-the-region/geographical-position/Алтай Республика,границалар]</ref>.
Аймактыҥ јерлерин Јакалай тӱндӱк ле Ыраак кӱнчыгыштыҥ јерлерине 1992 јылда, климады сӱрекей кату болгонынаҥ улам, тӱҥейлеген. Тӱндӱк јанынаҥ аймакты кечире Калка јерине [[Чуйдыҥ трагы]] чӧйилет<ref name="Кош-Агаш аймак, географмязы"/>.

=== Рельеф ===
Кош-Агаш аймактыҥ јериниҥ бӱдӱми, ӧскӧ аймактарга кӧрӧ, чек ле башка, гран-кыйунаҥ ары коштой Калка јерлериниҥ бӱдӱми (рельеф) ошкош.<ref name="Кош-Агаш рельеф">[https://mokoshagach.ru/o-rayone/obshchaya-informatsiya/ Окылу сайт, «Кош-Агаш аймак», рельеф]</ref>
Аймактыҥ јери талайдыҥ кемјӱзинеҥ 2000 метрге бийик, кӧп сабада тӱс куру чӧл јер, је айландыра айдары јок јараш, јайы-кыжы мӧҥкӱ тожы кайылбас тайга-сындарга курчаткан турат. Куру чӧлдӧр, тундровый ла Јазатыр келтейинде агашту ландшафттар бар. ӧскӧн агаштары тыт ла чиби (тӱндӱктей), тӱштӱктей тыттар аламык болуп ӧзӧт ({{lang-ru|паркового типа}}). Эҥ ле солун, экзотикалык јерлер [[Чуйдыҥ чӧли|Чуйдыҥ чӧлинде]] ле Ӱкекте <ref name="Кош-Агаш рельеф"/>

=== Гидрологиязы ===
Кош-Агаш аймактыҥ суулары<ref>[https://domorost.ru/maps/country/rossiya/region/respublika-altaj/district/kosh-agachskij-rajon/type/river Реки Кош-Агачского района]</ref>.
<div style="-moz-column-count: 5; -webkit-column-count: 5; -o-column-count: 5; -ms-column-count: 5; column-count: 5;">
# [[Акалака (суу)|Акалака]]  
# [[Аккӧл (суу)|Аккӧл]]  
# [[Акбулак (суу)|Акбулак]]  
# [[Аккӧл (Акалаканыҥ кош суузы)|Аккӧл]]  
# Аккӧл  
# [[Актуру (суу)|Актуру]]  
# Аракан  
# [[Агайры (суу)|Агайры]]  
# [[Аргамјы (Кара-Чадтыҥ кош суузы)|Аргамјы]] (Аргамжи)  
# [[Аргамјы (Калгутыныҥ ӱстӱги кош суузы)|Аргамјы]] (Аргамжи)  
# [[Аркыт (суу)|Аркыт]] 108 км 
# Аркыт (Ак-Алака)  
# [[Аржан (суу)|Аржан]]  
# Атбажы  
# [[Ачык (суу)|Ачык]]  
# [[Айу-Туу (суу)|Айу-Туу]]  
# [[Байжигит (суу)|Байжигит]]  
# [[Бар-Бургазы (суу)|Бар-Бургазы]]  
# Бара  
# Баян-Чаган  
# [[Бетсу-Канас (суу)|Бетсуканас]]  
# Бол. Сар-Гобо  
# Бол. Шиберти  
# Бугузун  
# Буйлукем  
# [[Јеерентай (суу)|Јерентай]]  
# [[Јоло (Аркыттыҥ кош суузы)|Јоло]]  
# Јетикӧл (Танклу-Карасу)  
# Ыштукӧл  
# Јаҥыскӧл  
# [[Јазатыр (суу)|Јасатыр]]  
# [[Јуҥмалу (суу)|Јуҥмалу]]  
# Звончиха  
# Зунгунгуй  
# Игнатиха  
# Элдӱгем  
# [[Ирбисту (суу)|Ирбистӱ]]  
# Јолудоайры  
# [[Каланегир (суу)|Каланегир]]  
# [[Калгуты (суу)|Калгуты]]  
# [[Калјанкӧл (суу)|Калјан]]  
# Камрӱ  
# [[Кара-Алака (суу)|Кара-Алаха]]  
# [[Кара-Булак (суу)|Кара-Булак]]  
# Кара-Булак  
# Караайры  
# Карабулак (Кара-Булак)  
# [[Карагем (суу)|Карагем]]  
# Каракол  
# [[Катал (суу)|Катал]]  
# Кашабажы  
# Кӧмӱргӧл-Ойык  
# Козубай  
# [[Кайыр (суу)|Кайыр]]  
# [[Кӧкӧрӱ (суу)|Кӧкӧрӱ]]  
# [[Кӧксу (Аркыттыҥ кош суузы)|Кӧксу]] 60 км 
# [[Корумду (суу)|Корумду]]  
# [[Кошбулак (суу)|Кошбулак]]  
# Кујурлу-Булак  
# [[Куукарагай (суу)|Куукарагай]]  
# [[Кулагаш (суу)|Кулагаш]]  
# [[Курай (суу)|Курай]]  
# [[Куранду (суу)|Куранду]]  
# [[Кӱркӱрек (суу)|Кӱркӱрек]]  
# Кӱскӱнур  
# [[Кызылшыҥ (Чуйдыҥ кош суузы)|Кызылшыҥ]] (Кара-Айры)  
# [[Кызылшыҥ (Чаганузунныҥ кош суузы)|Кызылшыҥ]]  
# Маашей  
# [[Мажой (суу)|Мажой]]  
# Кичӱ Кӧкӧрӱ  
# Мӧштӱјарык  
# Мокуртай-Булак  
# Нарын-кӧл  
# Ӧлӧсу  
# Ӧрӧчаган  
# Мӧштӱайры  
# Оҥ Богуты  
# Оҥ Карагем  
# Садакпай  
# Сайлугем  
# Сайлугем  
# Сата-Кулар  
# Судобай  
# Сулуайры  
# Талдура  
# Тамба Суу  
# Тангыт (Ак-Карасу)  
# Тара  
# Ташанты  
# Тегенектӱбулак  
# Тыттугем  
# Тӱн  
# Тӱте  
# Узунтыттугем  
# Укок  
# Уландрык  
# Чаган  
# Чаган-Бургазы  
# Чаган-Узун (Шаганузун, Шагану, Талдура)  
# Чаган  
# Чибит  
# Чыкту  
# Чиндагатуй  
# [[Чуй (Кадынныҥ кош суузы)|Чуй]]  148 км
# [[Шабла (Аркыттыҥ кош суузы)|Шабла]]  
# Тӱҥӱр  
# [[Јӱс-Тыт (суу)|Јӱстыт]]  
# Ярлыамры 
</div>

=== Климады ===
Аймактыҥ климады кезем-континентал [[Алтай Республика]] ичинде Кош-Агаш аймакта эҥ ле соок, кургак-какшак климат. Кату, узун кыш ла серӱӱн јай. Аймакта тӱн-тӱштиҥ ичине температура канча катап кезем солунар аргалу. Кышкыда соок - 60°С, јайгыда дезе температура +30 °С једет.  [[Јаан изӱ ай|Јаан изӱ айдыҥ]] орто јылузы +12 °С. 7 айдаҥ артык ӧйгӧ узун соок ло кар јок кыш. Тыҥ соокторго јер сӱреен тереҥ тоҥып, оноҥ улам јердиҥ алды кайылбас мӧҥкӱлик тош болуп,  ''ледяные линзы'' деп айалга болот.
Кош-Агаш аймак улустыҥ јадын-јурӱмине сӱрекей кату айалгаларлу деп чотолгон, јонныҥ су-кадыгына бу айалгалар каршулу. Кезем-континентал климатты ајаруга алып, Кош-Агаш аймактыҥ јурттары [[1992]] јылдаҥ ала. Јылга јетире Јакалай тӱндӱктиҥ ле Ырак кӱнчыгыштыҥ јерине тӱҥейлеген. Климатка талайдыҥ кемјӱзинеҥ бийиги, тайга-сындардыҥ кеми, рельефтиҥ бӱдӱми салтарын јетирет<ref>[https://mokoshagach.ru/dejatelnost/141/ Генеральный план МО Бельтирского сельского поселения МО Кош-Агачского района Республики Алтай]</ref>.

=== Аҥ-куштары ===
Кош-Агаш аймакта кайкамчылу ла ӧскӧ јерлерде јӱрбейтен (экзотикалык) аҥдар бар.<ref name="Кош-Агаш, аҥ-куштар">[https://mokoshagach.ru/o-rayone/obshchaya-informatsiya/ Окылу сайт, «Кош-Агаш аймак», аҥ-куштар]</ref>
[[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] Кызыл бичигине кирген 114 бӱдӱм аҥдардыҥ 30 бӱдӱми Кош-Агаш аймактыҥ јерлеринде бар. Олордыҥ 11 бӱдӱм аҥы јаҥыс ла мында јӱрет, ол тоодо 6 бӱдӱм аҥ тоозы кезем астап, јоголорго једе берген<ref name="Кош-Агаш, аҥ-куштар"/>.

=== Ӧзӱмдери ===
Кырлардыҥ тӱндӱк јанында кӧп сабада тыт ла мӧш агаштар, тыт ла чиби, тӱштӱк келтейинде тыт агаш аламыктай ӧзӧт. Бу аймакта каа-јаада ла туштайтан ӧзӱмдер ле тындулар кӧп<ref name="Кош-Агаш, ӧзӱмдер">[https://mokoshagach.ru/o-rayone/obshchaya-informatsiya/ Окылу сайт, «Кош-Агаш аймак», ӧзӱмдери]</ref>.
Олордыҥ ортозында 20 бӱдӱмнеҥ кӧп ӧзӱмдер «Кызыл бичикке» кирген. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1000-1500 метрге бийик тайгаларда тундрада ӧзӧр јабызак-кыскачак кайыҥдар јыраа чылап јерге јаба јайылып ӧзӧт ({{lang-ru|карликовая береза}}), бийикте ӧзӧр таҥдалай чечек, каргана база ла јабызак онойдо ок башка-башка бӱдӱм јеҥес, артыш ла о.ӧ.<ref name="Кош-Агаш, ӧзӱмдер"/>


=== Јери ле јолдоры ===
Кош-Агаш аймак [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] тӱштӱк-кӱнчыгыш келтейинде јадат, текши јериниҥ кеми 19845 км², оныҥ учун бу аймак республик ичинде эҥ јаан јерлӱ аймак болуп чотолот. Эл-јонныҥ ныктаазы: 0,97 чел/км². [[Чуйдыҥ трагы]] аймак ичинде ӱсти асфальла јазалган бир ле јол болуп јат, арткан јолдор ондый јазал јок. Республиканыҥ тӧс калазы [[Улалу|Улалуга]] јетире [[Чуйдыҥ трагы|Чуйдыҥ трагыла]] 465 км. [[Јаш-Тура|Јаш-Турада]] темирјолдоҥ эҥ ле ырак јерде турган аймак болуп јат. 

[[Курайдыҥ чӧли|Курайдыҥ чӧлинеҥ]] ала [[Тожоҥты|Тожоҥтыда]] гран-кыйуга јетире [[Чуйдыҥ трагы|Чуйдыҥ]] федерал кӧӧлик јолы Калка-Монголго<ref name="АР,гран-кыйулар"/> једет. Јурттардыҥ ортозында тегин јол.

== Экологиязы ==
[[Кош-Агаш]] аймакта ар-бӱткенниҥ экологиялык айалгазы сӱрекей ле јакшы эмес. Тайга-ташта јӱрген тоозы астаган аҥ-куштардыҥ јоголорго јеткени чочыдылу болот. Ол тоого кирген аҥдар: ирбис, тооргы, јуҥма. Куштардаҥ: боро ылаачын, шоҥкор, мечиртке, карчага - ачык јерде аҥдаар барынтычы куштар.

== Тӱӱкизи ==
Ойрот автоном область [[1922]] јылда тӧзӧлгӧн. Ондо озо ло баштап 20 волость болгон. Кийнинде волостьтордыҥ тоозын астадала, олорды аймактар эткен. Ол тоодо Кош-Агаш аймак [[1924]] јылда Ойрот автоном областьтыҥ исполкомыныҥ јӧбиле (16.09.[[1924]], № 47/142) тӧзӧлгӧн. [[1962]]—[[1963]] јылдарда аймактардыҥ тоозын 6-га јетире астадала, олорды райондор деп солыган<ref name="Кош-Агаш аймак, тӱӱки">[https://mokoshagach.ru/o-rayone/istoriya/Окылу сайт,«Кош-Агаш аймак,тӱӱкизи»]</ref>. 
Кош-Агаш аймак [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] тӱштӱк јанында. [[1998]] јылда ЮНЕСКО-ныҥ телекейлик ар-бӱткенниҥ фондына кожулган.
[[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] башкарузыныҥ Јӧби аайынча Ӱкекте ӧзӧк амырын корыыр јер ({{lang-ru|Зона покоя}}) деп статус алган<ref name="Кош-Агаш аймак, тӱӱки"/>.

== Эл-јон ==
Кош-Агаш аймак эл-јоныныҥ тоозыла [[Алтай Республика|Алтай Республикада]] экинчи јерде турат. Текши тоозы 19 188 кижи, Республика Алтайдыҥ јоныныҥ 8,71%.

Кош-Агаш аймакта [[Телеҥиттер|телеҥиттер]] [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] «ас тоолу калыгы» деп статус алган. Эмди олор Чуй ичинде алтайларла, казактарла, орустарла кожо јуртайт. Башка тилдӱ, укту, кудай јаҥду (христиан, ак јаҥду, ислам ла быркан јаҥду) улус бу аймакта јеезеленген. Эре-Чуйдыҥ эл-јоны озодоҥ бери јаҥдаган чӱм-јаҥын, кеп-кийимин, тилин ычкынбаган. Эптӱ-јӧптӱ, нак јадып, Чуйдыҥ јоны бой-бойынаҥ керектӱ ле тузалу јазалдарды алдынаҥ бери кӧрӱжип эдедилер, темдектезе: кийис, тӱк эдимдер, курсак-тамак, кеп-кийим ле о.ӧ. Сӱрекей байлык фольклор ло тӱӱкилик соојындар чеберлелген,текши јондык байрамдар (Чагаа байрам ла Наурыз) ла биледе ӧткӱрер той-јыргалдар (кичинек балала колбулу, јииттер бириккениле о.ӧ.), маргаандар ла ойындар. Јебреннеҥ бери эл-јон мал азырап, јайлаар, кыштаар јерлӱ, элбек чӧлдӧ малын одорлодып јуртайт. Малдаҥ келген једим: эт, тере, тӱк, ноокы. Эл-јон таҥынаҥ ээлемдерлӱ, крестьян-фермер ээлемдерде эки-јаҥыс малын азырайт.

{{ Эл-јонныҥ тоозы | Кош-Агачский район | Столбцов=15}}
{{ Эл-јонныҥ тоозы | Кош-Агачский район | график}}

Арасейдиҥ экономӧзӱм министерствозыныҥ чотогоныла<ref>[https://www.spsss.ru/assets/files/2018/v-nts_strategiya-prostranstvennogo-razvitiya.pdf Стратегия пространственного развития Российской Федерации на период до 2025 года (проект)]</ref>, эл-јонныҥ тоозы: 2024 — 19,45 муҥ кижи, 2035 — 19,77 муҥ кижи болор.

==Ук-калыктары==
Кош-Агаштыҥ эл-јоны [[Телеҥиттер|телеҥиттер]], [[Алтайлар|алтайлар]] ла казактар. 20 чактыҥ бажында бери Кӱнчыгыш Казахстаннаҥ 7 ӧрӧкӧ казактар кӧчӱп келген.
Аймактыҥ тургун улузы [[Телеҥиттер|телеҥиттер]]. Эмди мында алтай, казак, орус улус база јуртайт.
[[2010]] јылдыҥ тооалыжыла мында 54,4% – казактар, 41,3% – алтайлар, 3,3% – орустар<ref>{{Cite web |title=Всероссийская перепись населения 2010. Итоги. 4 том Национальный состав и владение языками, гражданство ». |url=https://statra.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/statra/resources/1b128e0040fb9697a5d8e7367ccd0f13/4+%D1%82%D0%BE%D0%BC+%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9+%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2+%D0%B8+%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B8%2C+%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190712195904/http://statra.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/statra/resources/1b128e0040fb9697a5d8e7367ccd0f13/4+%D1%82%D0%BE%D0%BC+%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9+%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2+%D0%B8+%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B8,+%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE.pdf |archivedate=1562961544 |deadlink=yes |accessdate=1611007176 }}</ref><ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml  Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>.

== Муниципал јерлӱ тӧзӧлмӧ ==
=== Јурт јеезелер ===
Аймактыҥ 12 јурт јеезезине 16 јон јаткан јер кирет<ref>[http://altai-republic.ru/docs/ustav_ongudai.pdf Устав муниципального образования «Кош-Агачский район»]</ref>.
{| class="wikitable sortable"
|-
! № !! Јурт јеезези !! Администрациялык тӧс јер !! Кирет !! Эл-јонныҥ тоозы !! Текши јери, км²
|-
| 1 || [[Белтирдиҥ јурт јеезези]] || [[Јаҥы Белтир]] јурт || 2 || 1336 кижи<ref name="перепись">[http://www.gks.ru/free_doc/doc_2018/bul_dr/mun_obr2018.rar Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2018 года]</ref> || 3266,00 
|-
| 2 || [[Бел-Ажуныҥ јурт јеезези]] || [[Бел-Ажу]] јурт || 2 || 1370 кижи<ref name="перепись"/> || 6664,00 
|-
| 3 || [[Јаҥы Аулдыҥ јурт јеезези]] || [[Јаҥы-Аул]] јурт || 2 || 731 кижи<ref name="перепись"/> || 802,00
|-
| 4 || [[Кӧкӧрӱниҥ јурт јеезези]] || [[Кӧкӧрӱ]] јурт || 1 || 898 кижи<ref name="перепись"/> || 2228,00
|-
| 5 || [[Кош-Агаштыҥ јурт јеезези|	Кош-Агаштыҥ јурт јеезези]] || [[Кош-Агаш]] јурт || 1 || 9719 кижи<ref name="перепись"/> || 40,63
|-
| 6 || [[Курайдыҥ јурт јеезези]] || [[Курай]] јурт || 2 || 1262 кижи<ref name="перепись"/> || 1936,00 
|-
| 7 || [[Мукур-Таркатыныҥ јурт јеезези]] || [[Мукур-Тархаты]] јурт || 1 || 783 кижи<ref name="перепись"/> || 1584,00
|-
| 8 || [[Ортолыктыҥ јурт јеезези]] || [[Ортолык]] јурт || 1 || 632 кижи<ref name="перепись"/> || 628,00
|-
| 9 || [[Тожоҥтыныҥ јурт јеезези]] || [[Тожоҥты]] јурт || 1 || 554 кижи<ref name="перепись"/> || 354,00 
|-
| 10 || [[Тӧбӧлӧрдиҥ јурт јеезези]] || [[Тӧбӧлӧр]] јурт || 1 || 912 кижи<ref name="перепись"/> || 1264,00
|-
| 11 || [[Телеҥит-Сары Токой јурт јеезези]] || [[Телеҥит-Сары Токой]] јурт || 1 || 580 кижи<ref name="перепись"/> || 454,00
|-
| 12 || [[Чаган-Узунныҥ јурт јеезези]] || [[Чаган-Узун]] јурт || 1 || 411 кижи<ref name="перепись"/> || 631,00
|}

=== Аймактыҥ јон јаткан јерлери (јурттар)  === 
Јурт јеезеге кирет
{| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" 
|-
! № 
! Јурт 
! Эл-јонныҥ<br> тоозы, кижи 
! Јурт јеезези
|-
| 1 
| [[Ак-Тал]] 
|align=center|3 
| [[Јаҥы Аулдыҥ јурт јеезези]]
|-
| 2 
| [[Аркыт]] 
|align=center| 62 
| [[Бел-Ажуныҥ јурт јеезези]]
|-
| 3 
| [[Белтир]] 
|align=center|77 
| [[Белтирдиҥ јурт јеезези|Белтирдиҥ урт јеезези]]
|-
| 4 
| [[Бел-Ажу]] 
|align=center|1292 
| [[Бел-Ажуныҥ јурт јеезези| Бел-Ажуныҥ урт јеезези]]
|-
| 5 
| [[Јаҥы-Аул]] 
|align=center|796 
| [[Јаҥы Аулдыҥ јурт јеезези|Јаҥы Аулдыҥ урт јеезези]]
|-
| 6 
| [[Јаҥы Белтир]] 
|align=center|1248 
| [[Белтирдиҥ јурт јеезези|Белтирдиҥ урт јеезези]]
|-
| 7 
| [[Кӧкӧрӱ]] 
|align=center|941 
| [[Кӧкӧрӱниҥ јурт јеезези|Кӧкӧрӱниҥ урт јеезези]]
|-
| 8 
| [[Кош-Агаш]] 
|align=center|9212 
| [[Кош-Агаштыҥ јурт јеезези|Кош-Агаштыҥ урт јеезези]]
|-
| 9 
| [[Курай]] 
|align=center|427 
| [[Курайдыҥ јурт јеезези|Курайдыҥ урт јеезези]]
|-
| 10 
| [[Кызыл-Таш]] 
|align=center|785 
| [[Курайдыҥ јурт јеезези|Курайдыҥ урт јеезези]]
|-
| 11 
| [[Мукур-Тархаты]] 
|align=center|807 
| [[Мукур-Таркатыныҥ јурт јеезези|Мукур-Таркатыныҥ урт јеезези]]
|-
| 12 
| [[Ортолык]] 
|align=center|658 
| [[Ортолыктыҥ јурт јеезези|Ортолыктыҥ урт јеезези]]
|-
| 13 
| [[Тожоҥты]] 
|align=center|547 
| [[Тожоҥтыныҥ јурт јеезези]]
|-
| 14 
| [[Телеҥит-Сары Токой]] 
|align=center|605 
| [[Телеҥит-Сары Токой  јурт јеезези]]
|-
| 15 
| [[Тӧбӧлӧр]] 
|align=center|915 
| [[Тӧбӧлӧрдиҥ јурт јеезези]]
|-
| 16 
| [[Чаган-Узун]] 
|align=center|439 
| [[Чаган-Узунныҥ јурт јеезези]]
|}

== Инфраструктуразы ==
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
* Аймактыҥ ла јурттыҥ администрациялары — 2;
* [[Чаптынов, Валерий Иванович|В.И.Чаптыновтыҥ]] адыла адалган школ;
* Л.И.Тюкованыҥ адыла адалган орто ӱредӱлӱ школ;
* Балдардыҥ туразы — 11;
* Культура байзыҥы — 8;
* Јурттыҥ клубы — 3
* Аймактыҥ эмчилиги — 1;
* Јурттыҥ эмчилиги (ФАП) — 14;
* Аймактыҥ библиотеказы — 1;
* Јурттыҥ библиотеказы — 4
* Кӱӱлик сургал — 3;
* Спортсургал — 4;
* Почта — 5
* Саду эдер јер ({{Lang-ru|рынок}}) — 3;
* Конор тура – 4;
* ашкана – 5;
* СТО – 2;
* АЗС – 3.
</div>

== Экономиказы ==
Таҥынаҥ ээлемдер. Мал азыраары : эчки, кой, ийнек, сарлык, тӧӧ, јылкы, аҥ. Алтайдыҥ ичинде јаҥыс ла Кош-Агаш аймакта тӧӧ лӧ сарлык деп мал азырайдылар. Сарлыктыҥ эди сӱреен тузалу. Тӧӧниҥ тӱги ле сӱди тузалузын ончо улус билер. Совет ӧйдӧ мында муҥнаҥ артык тӧӧлӧр, 14 муҥнаҥ артык сарлык болгон. Эмдиги ӧйдӧ бу малдыҥ тоозы кӧптӧп баштаган. Аймактыҥ администрациязыныҥ јурт ээлем ишчилери тӧӧ лӧ сарлыктыҥ ''генофондын'' корулап ла ӧскӱрип аларыныҥ ӱлекерин келер јылдарга белетейдилер. Онойдо ок аймакта эчки тудуп, оныҥ угын јарандырары јанынаҥ иштер улалат. Эчки азыраар ээлем эрчимдӱ иштейт. 50–60 јылдарда  аймактыҥ јеринде ''горно-алтайсктыҥ ноокылу эчкизи'' деп укту мал таркаган. Оныҥ селекциязы [[Мукур-Тархаты|Таркаты]] јуртта болгон. Бӱгӱнги кӱнде јаҥы укту эчкилер јанынаҥ ишти «Ортолык» деп јуртхоз ээлем баштайт.
Вольфрам ла молибден руда алары. 
Кӱнниҥ кӱчиле иштеер электростанция (5 МВт), текши јери 13га), 1000 таҥынаҥ ээлемди јеткилдейт. 
Бу [[Алтай Республика|Алтай Республикада]] таҥынаҥ энергия алар баштапкы обьект. Арасей ичинде база баштапкы.

== Ӱредӱлик ==
Школдо "тӧрӧл тил" [[2018]]—[[2019]] ӱредӱлӱ јылда 5-11 класстарда.
* [[Чаптынов, Валерий Иванович|В.И.Чаптыновтыҥ]] адыла адалган школ. [[Кош-Агаш]] јурт. 482 ӱренчик – казак тил, 93 ӱренчик – алтай тил, 94 ӱренчик тӧрӧл тил ӱренбеген<ref>[https://koshsosh.obr04.ru/sveden/education/ «Кош-Агачская средняя общеобразовательная школа им. В. И. Чаптынова» Деление классов по родному языку в 2018—2019 учебном году]</ref>.
* [[Белтир]] јуртта Кыдат Тебекованыҥ адыла адалган школдо ӱренчиктерде алтай тил ле литература<ref>[https://beltirschool.obr04.ru/upload/medialibrary/2aa/0ca3d420-8eb7-4849-90c4-e188c2cc2d85.pdf. Положение об устанавливающем языке (языках) образования в МКОУ Бельтирская СОШ]</ref>.
* Бел-Ажуда М.И.Берсимбаеваныҥ адыла адалган школдо казак тил ле литература<ref>[https://djazatorshkola.obr04.ru/sveden/employees/ «Джазаторская средняя общеобразовательная школа имени М. И. Берсимбаева» Руководство. Педагогический (научно-педагогический) состав]</ref><ref>[https://djazatorshkola.obr04.ru/sveden/education/ Сведения об образовательной организации «Джазаторская средняя общеобразовательная школа имени М. И. Берсимбаева». Образование]</ref>.
* [[Јаҥы Аул|Јаҥы Аулда]] школдо казак тил ле литература<ref>[https://zhanaaulsosh.obr04.ru/sveden/objects/«Жана-Аульская средняя общеобразовательная школа». Сведения об образовательной организации. Материально-техническое обеспечение и оснащенность образовательного процесса]</ref>.
* [[Кӧкӧрӱ|Кӧкӧрӱде]] школдо алтай тил ле литература<ref>[https://kokoriaschoolobr04ru.obr04.ru/sveden/employees/ «Кокоринская средняя общеобразовательная школа». Руководство. Педагогический (научно-педагогический) состав]</ref><ref>[https://kokoriaschoolobr04ru.obr04.ru/upload/uf/427/Уч.план.docx. Учебный план муниципального казенного общеобразовательного учреждения «Кокоринская средняя общеобразовательная школа» на 2016—2017 учебный год]</ref>.
* [[Курай|Курайда]] школдо алтай тил ле литература<ref>[https://kyraisosh.obr04.ru/sveden/employees/?PAGEN_1=2. «Курайская средняя общеобразовательная школа». Руководство. Педагогический (научно-педагогический) состав]</ref>.
* [[Тӧбӧлӧр|Тӧбӧлӧрдӧ]] школдо казак тил ле литература<ref>[https://tobelersosh.obr04.ru/upload/uf/949/Основная%20образовательная%20программа%20основного%20общего%20%20образования.docx «Тобелерская средняя общеобразовательная школа им. А.Кожабаева». Основная образовательная программа основного общего образования]</ref>.
* [[Мукур-Тархаты|Мукур-Таркатыда]] алтай тил ле литература<ref>[https://mtarxata.obr04.ru/sveden/education/#. «Мухор-Тархатинская средняя общеобразовательная школа».Основная образовательная программа основного общего образования(ФГОС)]</ref>.
* [[Телеҥит-Сары Токой|Телеҥит Сары-Токойдо]] школдо алтай ла казак тил ле литературалар<ref>[https://tsortogoi.obr04.ru/upload/iblock/18e/4e3a6cee-5f26-49cb-abdc-58fd04fea77b%20(1).doc Основная образовательная программа начального общего образования Муниципального казенного общеобразовательного учреждения «Теленгит-Сортогойская СОШ»]</ref>.
* [[Ортолык|Ортолыкта]] школдо алтай тил ле литература<ref>[https://ortolik.obr04.ru/sveden/education/ «Ортолыкская средняя общеобразовательная школа имени М. И. Лапшина». Учебный план на 2019—2020 учебный год.]</ref>.
* [[Чаган-Узун|Чаган-Узунда]] школдо алтай ла казак тил ле литературалар<ref>[https://chagan.obr04.ru/sveden/employees/ «Чаган-Узунская средняя общеобразовательная школа им. П. И. Оськиной». Руководство. Педагогический (научно-педагогический) состав.]</ref><ref>[https://chagan.obr04.ru/upload/medialibrary/47e/Учебный_план_ООП_ООО.docx «Чаган-Узунская средняя общеобразовательная школа им. П. И. Оськиной». Учебный план 2019—2020 г.]</ref>.
* [[Кош-Агаш|Кош-Агашта]] Л.И.Тюкованыҥ адыла адалган школдо алтай ла казак тил ле литературалар<ref>[https://koshagachsosh.obr04.ru/sveden/employees/?PAGEN_1=4 «Кош-Агачская средняя общеобразовательная школа имени Лидии Ильиничны Тюковой». Руководство. Педагогический (научно-педагогический) состав.]</ref>.
* [[Тожоҥты|Тожоҥтыда]] школдо алтай ла казак тил ле литература<ref>{{Cite web |title=«Ташантинская основная общеобразовательная школа». Руководство. Педагогический (научно-педагогический) состав |url=https://tashantaoosh.obr04.ru/sveden/employees/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201030043336/https://tashantaoosh.obr04.ru/sveden/employees/ |archivedate=1604032416 |deadlink=yes |accessdate=1611004953 }}</ref>.

== Кыйулу јер== 
ФСБ-ныҥ 282 темдектӱ, 16.06.[[2006]] јылдыҥ јакарузы аайынча, Кош-Агаш аймактыҥ кезик јерлеринде погран зона болор деп айдылган: [[Бел-Ажу|Бел-Ажуныҥ]], [[Мукур-Тархаты|Мукур-Таркатыныҥ]], [[Тӧбӧлӧр|Тӧбӧлӧрдиҥ]], [[Тожоҥты|Тожоҥтыныҥ]], [[Кӧкӧрӱ|Кӧкӧрӱниҥ]] јурт јеезелеринде<ref>[https://www.garant.ru/products/ipo/prime/doc/89758/ Приказ ФСБ РФ от 16 июня 2006 г. N 282 "О пределах пограничной зоны на территории Республики Алтай"]</ref>. Бу јурттарга кирерге, аҥылу пропусктар, регистрация, командировочный чаазындар керек. Аймактыҥ арткан јурттарына јайым барарга јараар.

== Мӱргӱӱлдиҥ јерлери ==
* Тагыл. [[Ортолык]] ла [[Кош-Агаш|Кош-Агаштыҥ]] јанында.
* Мечет. [[Јаҥы-Аул]] јуртта.
* Обоо таш. [[Курайдыҥ чӧли|Курайдыҥ чӧлинде]].

== Кереестер ==
===Тӱӱкилик ===
* [[Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу|Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда]] турушкандарга кереестер.
* Репрессияларда корогон улуска кереестер.
* СССР-диҥ эл-јондорыныҥ најылыгыныҥ кереези.

=== Археологиялык ===
* [[Јылаҥаш (суу)|Јылаҥаш]] деп сууныҥ коолында петроглифтердиҥ комплексы;
* Таркатыныҥ мегалитик комплексы. Кӱлер ӧйдиҥ памятниги. [[Кош-Агаш|Кош-Агаштаҥ]] 25 км јерде, Бел-Ажу јаар јолдыҥ 28 км;
* Куйактанарда темир кайылтар печкелер;
* Ӱкек деп јерде 1993 јылда ''Ак-Алака'' деп мӧҥкӱсалгышта Пазырык ӧйдиҥ каан баланыҥ сӧӧги табылган. Оны археология билимде «Укокская принцесса» деп адаган.  20 чакта археология билимде ачылта болгон;
* Аймакта јарлу археологиялык јерлер: «Бертек –1–63 », «Кӧкӧзӧк –1–4», «Курайдыҥ чӧли», «Тајылу», «Јӱстыт», «Уландрык», «Бураты», «Јурукту Бертек», «Јаҥыс-Тӧбӧ».

=== Ар-бӱткенниҥ ===
* Эки геологический ''разрез'' (''плейстоценовых ледниковых и водно-ледниковых отложений''). [[Чаган-Узун (суу)|Чаган-Узун]] деп сууныҥ коолында бу ''разрез'', экинчизи [[Белтир]] јурттаҥ 5 км ыраагында, [[Чаган (суу)|Чаган сууныҥ]] јарадында, мынызы јарым миллион јыл кайра ӧйдиҥ. Јылдыҥ ла бого международный экспедициялар келет. [[Чаган-Узун]] ичи ар-бӱткенниҥ јарлу да, кайкамчылу да памятниги;
* Чуйдыҥ чӧлинде 4 муҥ јыл кайра ӧйдиҥ «''бугры пученья''» деп ар-бӱткенниҥ кайкамчык обьекттери шиҥделген, алтай ады – «тӧбӧлӧр»;
* [[Чуйдыҥ чӧли|Чуйдыҥ]] ла [[Курайдыҥ чӧли|Курайдыҥ]] чӧлдориниҥ ордында озодо ледниковый эпохада айдары јок јаан тоштор кайылып, тӧмӧндӧй блаажып, кырлар, таштарды јыга табарып, агызып, [[Туулу Алтай]] ла Чӧл Алтайдыҥ топографиязына јаан салтарын јетирген. Бу эки чӧлди шиҥжӱчилер «''ледоемы морфогенных типов''» деп айдыжат.

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==
<gallery perrow=5 widths="170px" heights="140px">
File:Елангаш3.jpg|Јылаҥаш деп јерде ташта јурамалдар. Кӱлер ӧйдиҥ абразы
File:ЕлангашПетро2.jpg|Јылаҥаш. Јебрен јурамал. Атту тӱрк кижи
File:Чуйская степь2.jpg|Таркатыныҥ мегалиди
File:Чаган-Узунский опорный геологический разрез.jpg|[[Чаган-Узун|Чаган-Узунныҥ]] опорный геологический разрези
File:Monument to Galina Afanasyeva near Aktru mountaineering camp.jpg|Галина Афанасьева ла бастыра мында корогон  альпинисттерге кереес
File:Чуя2.jpg |Чӧлдӧ кӧл
File:Чуйская степь93.jpg | [[Чуйдыҥ чӧли]] кӱн чыгар алдында
File:Чуйская степь5.jpg | [[Чуйдыҥ чӧли]]. Аҥду таш. "Чыҥгыскаанныҥ чакызы"
File:Чуйская степь4.jpg | [[Чуйдыҥ чӧли]].Таркатыныҥ мегалиди
File:Чуйская степь6.jpg | [[Чуйдыҥ чӧли]]
</gallery>
[[Файл:Pan1111566889.jpg|center|thumb|1200px|[[Чуйдыҥ чӧли]]]]

== Јарлу улузы ==
* [[Бидинов, Край Адарович|Бидинов К.А.]] (01.11.[[1940]])— алтай тилдиҥ ӱредӱчизи, телеҥиттердиҥ краевед музейиниҥ тӧзӧӧчизи, ӱредӱликте методикалык бичиктердиҥ авторы, [[Россия|Россияныҥ]] нерелӱ ӱредӱчизи, [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] башкарузыныҥ культура аайынча сыйыныҥ лауреады<ref>Бидинов К.А.[https://web.archive.org/web/20211020190611/https://www.musey-anohina.ru/index.php/ru/o-muzee/filialy/item/470-istoriko-etnograficheskij-muzej-telengitov-chui]</ref>. 
* [[Каланаков, Мадий Каланакович|Каланаков М.К.]] (01.02.[[1946]]) — СССР-да спорттыҥ узы ([[1979]]), [[РСФСР]]-дыҥ, [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] кӱндӱлӱ таскадаачызы (заслеженный тренер Российской Федерации и Республики Алтай, 1986), Текшироссиялык национал јаргычыныҥ категолиязын алган (1979), [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] кӱндӱли кижизи ([[2013]])<ref>Каланаков М.К.[https://visit-altairepublic.ru/o-respublike-altay/istoriya-v-litsakh/m-k-kalanakov/]</ref>.
* [[Белееков, Эзен Карманович|Белееков Э.К.]] — кӱрешчи, тренер, СССР-диҥ спорттыныҥ узы<ref>Белееков Э.К.[https://www.vtourisme.com/altaj/sport/869-ezen-belekov-iz-bortsovskoj-dinastii]</ref>.

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
{{Тыш тайантылар}}
* [https://web.archive.org/web/20210608120534/https://altai-republic.ru/ Республика Алтай]
* [https://mokoshagach.ru/ Окылу сайт «Кош-Агаш аймак»]

{{Алтай Республика}}
{{Кош-Агаш аймактыҥ јон јаткан јерлери}}
{{Кош-Агаш аймактыҥ муниципал тӧзӧлмӧлӧри}}

[[Категория:Алтай Республиканыҥ аймактары]]
[[Категория:Кош-Агаш аймак|*]]