# Чендек
Чендек (орустап Чендек) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Кӧксу-Оозы аймагында Чендектиҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.

## Этимологиязы
Чендек орустап .

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнбадыш келтейинде, јаан сындардыҥ колтыгында, Оймонныҥ чӧлинде, Чендек сууныҥ јарадында турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1096 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Туйук ичпек јерде учун, айы-кӱни чала јымжак биддирер. Јайгыда +25 °C, кышкыда −35..-38 °C болот.

### Аҥ-куштары
Тайгалары аҥдык: ирбис, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, јуҥма, марал, элик, тооргы, шӱлӱзин, сарас, јоонмойын, агас, кӧрӱк, тийиҥ ле о.ӧ. аҥдар. Чай, кӱртӱк, бӧднӧ, торлоо, ӱкӱ, кӱӱк, талеҥко, каргаа, кускун, карчага, мӱркӱт, тейлеген, јерлик кас, ӧртӧк деп куштар.
Кадын-Бажыныҥ биосферный заповеднигинде бар. Сууныҥ балыгы кӧлдӧрдӧ лӧ Кӧк сууда болот, чараган, јылмай, чортон, бел ле о.ӧ.

### Ӧзӱмдери
Тайга тажы агашла бӱркелген.
Мӧш, чиби, терек, кайыҥ, аспак ла тыт агаш ӧзӧт.

### Јери ле јолдоры
Јуртта 27 ором.
| Чендек јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире |         |
| Аймактыҥ тӧс јери Кӧксу-Оозы             | 30 км   |
| Республикан тӧс кала Улалу               | 350 км  |
| Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы        | 410 км  |
| Тергеениҥ тӧс калазы Москва              | 4200 км |
| Чуйдыҥ трагы (Р-256) 514,5 км-деҥ        | 270 км  |
| Чуйдыҥ трагы (Р-256) 610,8 км-деҥ        | 260 км  |


## Тӱӱкизи
Јурт 1866 јылда тӧзӧлгӧн. Тургун алтайлардыҥ јерине кӧчкин староверлер ле «общество каменщиков» деп улустар келгилеген. Е. Шумило Катандуныҥ ла Оймонныҥ чӧлинде улус мал кабырып, јерле иштеп, аш салганын бичиген.
Совет јаҥ келерде, Чендек Катандуныҥ волостьине кирген. 1931 јылга јетире тегин ле турада школ болгон.

## Эл-јон
| Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы |
| 2010            | 2011            | 2012            | 2013            | 2014            | 2015            | 2016            |
| --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- |
| 928             | ↗930            | ↗948            | ↗958            | ↘920            | ↘893            | ↘870            |


## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 1014 кижи болгон, олордыҥ 87 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон
.

## Инфраструктуразы
- јурт јеезениҥ администрациязы;
- орто ӱредӱлӱ школ;
- баодардыҥ туразы «Мараленок»;
- эмчилик;
- культураныҥ байзыҥы;
- библиотека;
- этнографиялык музей;
- стадион;
- почта;
- турбаза;
- магазин.


## Экономиказы
Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Мал, аҥ азыраары. Адару тудары. Агаш белетеери. Туризм.

## Кереестер

### Тӱӱкилик
- Граждан ла Улу јууда турушкандарга обелиск (1968 ј., кереес јоголгон)[9][10]
- Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга кереес (1537). (1963 ј.,ул. Тӧс ором,17, јурттыҥ Культура байзыҥыныҥ јеринде.)[9][10]


### Археологиялык
- Јебрен субактардыҥ изи (..)[11];
- Јебрен корум(1568,1569,1570)[11];
- Мӧҥкӱсалгыш (1567)[11];
- Кытат кӱскӱ. Анохинниҥ музейинде (..)[11].


### Ар-бӱткендик
- Чендектиҥ кӧли. Капчалда аржан суу (..)[11];
- Байлу туузы Ӱч-Сӱмер (1505)[11];
- Аржан суу (1509)[11].

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи
- Оймон ичи чӧл
- Чендек Оймонныҥ чӧлинде


Чендек
{{ЈЈЈ+Россия
 |статус                   = Јурт
 |русское название         = Чендек
 |оригинальное название    = {{lang-ru|}}Чендек
 |герб                     = 
 |флаг                     = 
 | изображение             = Uimon valley 03.jpg
 | описание изображения    = 
 | lat_deg = 50 |lat_min = 15 |lat_sec = 55.8684
 | lon_deg = 85 |lon_min = 57 |lon_sec = 30.5208
  |CoordAddon = 
  |CoordScale = 
 |размер карты региона     = 
 |размер карты района      = 
 |регион                   = Алтай Республика
 |регион в таблице         = Алтай Республика
 |район                    = Кӧксу-Оозы аймак
 |район в таблице          = Кӧксу-Оозы аймак{{!}}Кӧксу-Оозы  
|вид поселения            = Јурт јеезе
| поселение                = Чендектиҥ јурт јеезези
 | поселение в таблице      = Чендектиҥ јурт јеезези {{!}}Чендектиҥ  
|внутреннее деление       = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 
 |площадь                  = 
 |высота центра НП         = 1096<ref name="Высота н/у моря"/>
|климат                   = орто-континентал
| население                = {{Эл-јонныҥ тоозы|Чендек |тс}}
| год переписи             = {{Эл-јонныҥ тоозы|Чендек |г}} 
  |плотность               = 
  |агломерация             = 
  |национальный состав     =  [[орустар]] 87 %<ref name="Коряков"/>
  |конфессиональный состав = 
  |этнохороним             = 
 |почтовый индекс          =    
 |почтовые индексы         = 
 |телефонный код           = 38841
 |цифровой идентификатор   =  
 |цифровой идентификатор 2   =
|цифровой идентификатор 3   =   
 |категория в Commons      =
 |сайт                     = 
}}
'''Чендек''' ({{Lang-ru|Чендек}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Кӧксу-Оозы аймак|Кӧксу-Оозы аймагында]] [[Чендектиҥ јурт јеезези]]не кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.

== Этимологиязы ==
Чендек {{Lang-ru|}}.

== Физико-географиялык темдектери ==

=== Географиязы ===
Јурт [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] тӱштӱк-кӱнбадыш келтейинде, јаан сындардыҥ колтыгында, [[Оймонныҥ чӧли]]нде, [[Чендек (суу)|Чендек сууныҥ]] јарадында турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1096 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/35024/chendek.html Чендек]</ref>.

=== Климады ===
Климады орто-континентал. Туйук ичпек јерде учун, айы-кӱни чала јымжак биддирер. Јайгыда +25 °C, кышкыда −35..-38 °C болот.

=== Аҥ-куштары ===
Тайгалары аҥдык: ирбис, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, јуҥма, марал, элик, тооргы, шӱлӱзин, сарас, јоонмойын, агас, кӧрӱк, тийиҥ ле о.ӧ. аҥдар. Чай, кӱртӱк, бӧднӧ, торлоо, ӱкӱ, кӱӱк, талеҥко, каргаа, кускун, карчага, мӱркӱт, тейлеген, јерлик кас, ӧртӧк деп куштар<ref>Собанский Г. Г. Звери Алтая. — Барнаул: [б.и.], 2005.</ref>.
Кадын-Бажыныҥ биосферный заповеднигинде бар. Сууныҥ балыгы кӧлдӧрдӧ лӧ Кӧк сууда болот, чараган, јылмай, чортон, бел ле о.ӧ.

=== Ӧзӱмдери ===
Тайга тажы агашла бӱркелген.
Мӧш, чиби, терек, кайыҥ, аспак ла тыт агаш ӧзӧт.

=== Јери ле јолдоры ===
Јуртта 27 ором.

{| class="wikitable"
| COLSPAN="2" ALIGN="center" |'''Чендек јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире'''
|-
|  Аймактыҥ тӧс јери [[Кӧксу-Оозы]] || 30 км
|-
|  Республикан тӧс кала [[Улалу]] ||  350 км
|-
|  [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы ||  410 км
|-
|  Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 4200 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 514,5 км-деҥ ||270 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 610,8 км-деҥ ||260 км
|}

== Тӱӱкизи ==
Јурт 1866 јылда тӧзӧлгӧн. Тургун алтайлардыҥ јерине кӧчкин староверлер ле «общество каменщиков» деп улустар келгилеген. Е. Шумило Катандуныҥ ла [[Оймонныҥ чӧли]]нде улус мал кабырып, јерле иштеп, аш салганын бичиген.

Совет јаҥ келерде, Чендек [[Катанду|Катандуныҥ]] волостьине кирген. 1931 јылга јетире тегин ле турада школ болгон.

== Эл-јон ==
{{Население|Чендек (село)}}

== Ук-калыктары ==
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 1014 кижи болгон, олордыҥ 87 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон
<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml  Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>.

== Инфраструктуразы ==
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
* јурт јеезениҥ администрациязы;
* орто ӱредӱлӱ школ;
* баодардыҥ туразы «Мараленок»;
* эмчилик;
* культураныҥ байзыҥы;
* библиотека;
* этнографиялык музей;
* стадион;
* почта;
* турбаза;
* магазин.
</div>

== Экономиказы ==
Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Мал, аҥ азыраары. Адару тудары. Агаш белетеери. Туризм.

== Кереестер ==

=== Тӱӱкилик ===
* Граждан ла Улу јууда турушкандарга обелиск (1968 ј., кереес јоголгон)<ref name="Памятники"/><ref name="Памятники список"/>
* Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга кереес (1537). (1963 ј.,ул. Тӧс ором,17, јурттыҥ Культура байзыҥыныҥ јеринде.)<ref name="Памятники">{{Cite web |title=Решение Исполнительного Комитета Совета народных депутатов Горно-Алтайской автономной области «Об отнесении недвижимых памятников истории и культуры к категории памятников местного значения» от 16.10.1989 г. № 348 |url=https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109173456/https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archivedate=1610213696 |deadlink=yes |accessdate=1609556997 }}</ref><ref name="Памятники список">{{Cite web |title=Список-объектов-культурного-наследия.pdf |url=http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231111081646/https://akin04.ru/ |archivedate=1699690606 |deadlink=yes |accessdate=1605358497 }}</ref>

=== Археологиялык ===
* Јебрен субактардыҥ изи (..)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Јебрен корум(1568,1569,1570)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Мӧҥкӱсалгыш (1567)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Кытат кӱскӱ. Анохинниҥ музейинде (..)<ref name="Ойношев свод"/>.

=== Ар-бӱткендик ===
* Чендектиҥ кӧли. Капчалда аржан суу (..)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Байлу туузы Ӱч-Сӱмер (1505)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Аржан суу (1509)<ref name="Ойношев свод"/>.
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>.

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==
<gallery>
Горный Алтай (4).jpg|[[Оймонныҥ чӧли|Оймон]] ичи чӧл
Село в долине.jpg|300px|Чендек [[Оймонныҥ чӧли|Оймонныҥ чӧлинде]]
</gallery>

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
{{Тыш тайантылар}}
* [http://ust-koksa-altay.ru/ Окылу сайт «Кӧксу-Оозы аймак»]

{{Кӧксу-Оозы аймактыҥ јон јаткан јерлери}}
{{Ајарулар}}

[[Категория:Кӧксу-Оозы аймактыҥ јурттары]]
[[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]]