# Гёпперт-Майер, Мария
Мари́я Гё́пперт-Ма́йер (немецтеп Maria Göppert-Mayer; 1906 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 28-чи кӱнинде, Катовице деп јерде, Герман империяда — 1972 јылдыҥ кочкор айыныҥ 20-чи кӱнинде, Сан-Диего, США) — физик, Нобельдиҥ физикала сыйыныҥ лауреады, (1963), Ханс Йенсенло кожо сыйдыҥ јарымын ӱлешкен, орустап «за открытия, касающиеся оболочечной структуры ядра»; сыйдыҥ экинчи јарымын Юджин Вигнер деп кижи орустап «за вклад в теорию атомного ядра и элементарных частиц, особенно с помощью открытия и приложения фундаментальных принципов симметрии») алган.
США-ныҥ Национал билим академиязыныҥ турчызы (1956).

## Биографиязы
Мария Гёпперт-Майер профессор (педиатр) Фридрих Гёпперттиҥ билезинде јаҥыс бала болгон, энези литература ла тилдердиҥ ӱредӱчизи болгон, Мария Гёпперт. 1910 јылда олордыҥ билези Гёттинген јаар кӧчкӧн, Гёттингенский университетте адазын, педиатрияныҥ профессорын ишке алган . Јаштаҥ ла ала Мария студенттер ле университеттиҥ ӱредӱчилериниҥ ортодо болгон, ондый интеллектуалдар: Энрико Ферми, Вернер Гейзенберг, Поль Дирак ла Вольфганг Паули ле о.ӧ. 1924 јылда ол университетке экзамендер табыштырала (Abitur) кӱскиде ӱредӱге кирген. Макс Борнаныҥ, Джеймс Франктыҥ ла Адольф Виндаустыҥ лекцияларын угуп туратан. 1930 јылда ол Джеймс Франк деп кижиге барган. Удабай ла олор США јаар, Майердиҥ тӧрӧлине кӧчкӧндӧр.
Оныҥ кийнинде бир канча јылга Гёпперт-Майер Джонс Хопкинстиҥ университединде Балтимордо 1931 јылдаҥ ала 1939 јылга јетире акча тӧлӧмир јокко ло иштеген, 1940 јылдаҥ 1946 јылга јетире Колумбияныҥ университединде иштеген. Чикагоныҥ университединде ол база иштеген. Иш-јал тӧлӧп турган јер табар арга јок болгон, бир јанынаҥ, сӱрекей кӱч айалгалар учун (великая депрессия), экинчи јанынаҥ Марияныҥ ӧбӧгӧни мында профессор болуп турган, тӧрӧӧн улуска јарабас болгон. 1940 јылда ӧбӧгӧниле кожо «Статистическая механика» деп бичик чыгарган.
Аргоннский национал лабораторияны 1946 јылда тӧзӧгӧн кийнинеҥ Гёпперт-Майерге теоретический физика деп бӧлӱкте билим ишчи болуп јарым ставкага иштеерге јараткан. Ол ло ӧйдӧ билимчи јаан шиҥжӱ ижин ӧткӱрген: орустап , бу ижиле ол кийнинде Нобельдиҥ физикала сыйыныҥ лауреады боло берген.



Кайда да бу ла ӧйлӧр киреде, (Гёпперт-Майердеҥ чек башка) немец физик Ханс Йенсен ондый ла ок теорияны тургускан (оболочечный модель ядра). 1955 јылда олор экӱ орустап «Элементарная теория оболочечной модели ядра» деп бичик чыгаргандар. 1963 јылда Нобельдиҥ физикада сыйын алган кийнинде Гёпперт-Майер айткан: «Ишти бӱдӱрерге сыйды алганынаҥ» канча катап јилбилӱ болгон" (орустап «Сделать работу было вдвое интереснее, чем получить приз за неё»).
1940 јылдардыҥ учында, 1950 јылдардыҥ бажында ол («расчёты по поглощению излучения») Эдвард Теллерге чотоп берген, водородный бомба эдерде ол чотомолдорло тузалангандар.
Гёпперт-Майер божогон кийнинде Американ физикалык биригӱ оныҥ адыла адалган (јиит билимчи ӱй улустыҥ ижи јаҥы ла башталып турарда беретен) сый јӧптӧгӧн. Кажы ла билим кандидат ӱй кижи сыйдыҥ акчазын алар аргалу, онойдо ок бойыныҥ шиҥжӱ ижи аайынча тӧрт билим учреждениеде лекциялар кычырар аргалу. Чикагский университет база кажы ла јыл сыйды јиит билимчи ӱй кижиге, эмезе инженерге берет. Калифорний университет (Сан-Диегодо) јылдыҥ ла Гёпперт-Майердиҥ адыла адалган симпозиум ӧткӱрет, ондо шиҥжӱчил ӱй улус јуулыжып, эмдиги ӧйдӧ билимниҥ сурактарын шӱӱжет.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи
- Гёпперт-Майердиҥ кол салганы
- Гёпперт-Майердиҥ адыла адаган кратер
- Мария Гёпперт-Майердиҥ портреди


Гёпперт-Майер, Мария
{{Кижи}}
'''Мари́я Гё́пперт-Ма́йер''' ({{lang-de|Maria Göppert-Mayer}}; [[1906 год|1906 јылды]]ҥ јаан изӱ айыныҥ 28-чи кӱнинде, Катовице деп јерде, Герман империяда — {{Јыл|1972}} јылдыҥ [[Кочкор айдыҥ 20 кӱни|кочкор айыныҥ 20-чи кӱнинде]], Сан-Диего, США) — физик, Нобельдиҥ физикала сыйыныҥ лауреады, (1963), Ханс Йенсенло кожо сыйдыҥ јарымын ӱлешкен, {{lang-ru|«за открытия, касающиеся оболочечной структуры [[атомное ядро|ядра]]»}}; сыйдыҥ экинчи јарымын Юджин Вигнер деп кижи {{lang-ru|«за вклад в теорию атомного ядра и элементарных частиц, особенно с помощью открытия и приложения фундаментальных принципов симметрии»}}) алган.
США-ныҥ Национал билим академиязыныҥ турчызы ({{Јыл|1956}})<ref>{{us nas id}}</ref>.

== Биографиязы ==
Мария Гёпперт-Майер профессор (педиатр) Фридрих Гёпперттиҥ билезинде јаҥыс бала болгон, энези литература ла тилдердиҥ ӱредӱчизи болгон, Мария Гёпперт. {{Јыл|1910}} јылда олордыҥ билези Гёттинген јаар кӧчкӧн, Гёттингенский университетте адазын, педиатрияныҥ профессорын ишке алган . Јаштаҥ ла ала Мария студенттер ле университеттиҥ ӱредӱчилериниҥ ортодо болгон, ондый интеллектуалдар: Энрико Ферми, Вернер Гейзенберг, Поль Дирак ла Вольфганг Паули ле о.ӧ. {{Јыл|1924}} јылда ол университетке экзамендер табыштырала (Abitur) кӱскиде ӱредӱге кирген. Макс Борнаныҥ, Джеймс Франктыҥ ла Адольф Виндаустыҥ лекцияларын угуп туратан. {{Јыл|1930}} јылда ол Джеймс Франк деп кижиге барган. Удабай ла олор США јаар, Майердиҥ тӧрӧлине кӧчкӧндӧр.

Оныҥ кийнинде бир канча јылга Гёпперт-Майер Джонс Хопкинстиҥ университединде Балтимордо {{Јыл|1931}} јылдаҥ ала {{Јыл|1939}} јылга јетире акча тӧлӧмир јокко ло иштеген, {{Јыл|1940}} јылдаҥ {{Јыл|1946}} јылга јетире Колумбияныҥ университединде иштеген. Чикагоныҥ университединде ол база иштеген. Иш-јал тӧлӧп турган јер табар арга јок болгон, бир јанынаҥ, сӱрекей кӱч айалгалар учун (великая депрессия), экинчи јанынаҥ Марияныҥ ӧбӧгӧни мында профессор болуп турган, тӧрӧӧн улуска јарабас болгон. {{Јыл|1940}} јылда ӧбӧгӧниле кожо «Статистическая механика» деп бичик чыгарган.

Аргоннский национал лабораторияны {{Јыл|1946}} јылда тӧзӧгӧн кийнинеҥ Гёпперт-Майерге теоретический физика деп бӧлӱкте билим ишчи болуп јарым ставкага иштеерге јараткан. Ол ло ӧйдӧ билимчи јаан шиҥжӱ ижин ӧткӱрген: {{lang-ru||оболочечную модель ядра}}, бу ижиле ол кийнинде Нобельдиҥ физикала сыйыныҥ лауреады боло берген.


Кайда да бу ла ӧйлӧр киреде, (Гёпперт-Майердеҥ чек башка) немец физик Ханс Йенсен ондый ла ок теорияны тургускан (оболочечный модель ядра). 1955 јылда олор экӱ {{lang-ru|«Элементарная теория оболочечной модели ядра»}} деп бичик чыгаргандар<ref>''Гепперт-Майер М., Йенсен И.'', Элементарная теория ядерных оболочек, Иностранная литература, М., 1958 (перевод на русский под ред. Иваненко, Дмитрий Дмитриевич)</ref>. 1963 јылда Нобельдиҥ физикада сыйын алган кийнинде Гёпперт-Майер айткан: «Ишти бӱдӱрерге сыйды алганынаҥ» канча катап јилбилӱ болгон" ({{lang-ru|«Сделать работу было вдвое интереснее, чем получить приз за неё»}}).

1940 јылдардыҥ учында, 1950 јылдардыҥ бажында ол («расчёты по поглощению излучения») Эдвард Теллерге чотоп берген, водородный бомба эдерде ол чотомолдорло тузалангандар.

Гёпперт-Майер божогон кийнинде Американ физикалык биригӱ оныҥ адыла адалган (јиит билимчи ӱй улустыҥ ижи јаҥы ла башталып турарда беретен) сый јӧптӧгӧн. Кажы ла билим кандидат ӱй кижи сыйдыҥ акчазын алар аргалу, онойдо ок бойыныҥ шиҥжӱ ижи аайынча тӧрт билим учреждениеде лекциялар кычырар аргалу. Чикагский университет база кажы ла јыл сыйды јиит билимчи ӱй кижиге, эмезе инженерге берет. Калифорний университет (Сан-Диегодо) јылдыҥ ла Гёпперт-Майердиҥ адыла адалган симпозиум ӧткӱрет, ондо шиҥжӱчил ӱй улус јуулыжып, эмдиги ӧйдӧ билимниҥ сурактарын шӱӱжет.

== Кайралдары ==
== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==
<gallery perrow=5 widths="180px" heights="150px">
Maria Goeppert-Mayer signature.JPG | Гёпперт-Майердиҥ кол салганы
Goeppert-Mayer crater PIA00269.jpg | Гёпперт-Майердиҥ адыла адаган кратер
Maria Goeppert-Mayer portrait.jpg | Мария Гёпперт-Майердиҥ портреди
</gallery>

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
{{Тыш тайантылар}}
[[Категория:Нобельдиҥ физикала сыйы]]
[[Категория:Ӱй улус Нобельдиҥ сыйыныҥ лауреаттары]]