# Ийин
Ийин (орустап Иня) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Оҥдой аймагында Ийинниҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.

## Этимологиязы
Ийин орустап плечо.

## Физико-географиялык темдектери
Ийин јурт Туулу Алтайдыҥ ортозында, Кадын сууныҥ јарадында, Бошту, Шилкырдыҥ (хрустальду)эдегинде. Ийинниҥ суузы Кадынга киргенинде турат.

### Географиязы
Јурт Алтай Республиканыҥ ортозында, Јал-Мӧҥкӱниҥ, Сайлугемниҥ, Ӱч-Эҥмектиҥ, Теректиниҥ сындарыныҥ эдегинде, Салјардаҥ агып тӱшкен Ийинниҥ суузы Кадынга киргенинде турат. Эбире Теректиниҥ, Јал Мӧҥкӱниҥ, Чуйдыҥ сындары, Кадринниҥ, Сымылтыныҥ, Ӱч-Эҥмектиҥ тайгалары, Ӱлегемниҥ, Јайлугуштыҥ, Ийинниҥ суулары. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 766 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −4,2 °С, изӱ кӱндердиҥ температуразыныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, эҥ ле соок температураныҥ алтыгы учы −54 °С, јердиҥ ортојылдык температуразы 0 °С, јыл ичинде калганчы соок кӱн ле баштапкы соок кӱн 02.06/30.08, јыл ичинде соок јок кӱндердиҥ тоозы 87, јут-чыктыҥ кеми бир јылга 345 мм, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 1 м/с, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 13,1 (15 м/с тӱрген салкынду).

### Аҥ-куштары
Тайгалары аҥдык јер, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, киш, тийиҥ, койон ло јӱзӱн-јӱӱр оок аҥдар куштар јӱрет. Сууларда балыктаҥ чортон, чараган, бел, ускуч, јылмай, тоозы кезем астаган да болзо, је бар..
Куштардаҥ кедери тарал, каргаа, ӱкӱ, кӱӱк, тейлеген, талеҥко, јелечи, чай, торлоо, бӧднӧ, кӱртӱк јӱрет. Кезик куштар тоозы астаганыла база «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген: мечиртке, мӱркӱт, тарбалјы, каркыраа, турна.

### Ӧзӱмдери
Айландыра ӧскӧн агаштардыҥ кӧп нургуны тыт, мӧш агаш. Суујакалай чиби, тал, каргана, кайыҥ агаштар ӧзӧт, бийиктей тытла кожо мӧш ӧзӧт. Тайга-тажы јиилектӱ, бороҥот, уйкӧс, тийиҥкат, кызылгат, тайабаш, калба, кӧжнӧ дӧ кӧп ӧзӧт.
Чыкту ла кӧлӧткӧлӧй јерде ӧлӧҥ бийик болуп ӧзӧт, комургай, кулузын, кылбыш, башка-башка чечектер: буланат, балузын, быркырууш, саргай, кандык, кӱӱктаман, кӱнкајы ла о.ӧ. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер кӧп, олордыҥ тоозында: арчын, алтын тазыл, марал чечек, кызыл тазыл ла о.ӧ..

### Јери ле јолдоры
Јуртта 6 ором: Ветерандардыҥ, Едикеевтиҥ, Амыр-энчӱниҥ, Јаҥы, Энергетиктердиҥ.
Јуртты кечире Чуйдыҥ трагы ӧдӧт, бу федерал учурлу кӧӧлик јолдыҥ темдеги Р-256. Јуугында Кичӱ Ийин Кичӱ Јаан Јаламан деп јурттар бар.
- јурттыҥ тӱштӱк јанында Ийинниҥ суузын кечире кӧӧликтер ӧдӧр 2 кӱр;
- јурттыҥ тӱндӱк ле кӱнчыгыш келтейлеринде 2 јойу кечетен кӱр;
- эл-транспорт туратан токтоду јурттыҥ ортозында.

| Ийин јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире |         |
| Администрациялык тӧс јер Ийин          | 0 км    |
| Аймактыҥ тӧс јери Оҥдой                | 68 км   |
| Республикан тӧс кала Улалу             | 270 км  |
| Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы      | 360 км  |
| Тергеениҥ тӧс калазы Москва            | 4000 км |
| Чуйдыҥ трагы (Р-256) 703,4 км-деҥ      | 0 км    |


## Тӱӱкизи
Ийин јурт 1900 јылда тӧзӧлгӧн. Кадын ла Кичӱ Ийин суулар бириккенинде турат.
1900 јылда Вяземский деп князьтыҥ ходатайствозыла Туулу Алтайга Барнаулдыҥ исправниги С. П. Лучшев ле инженер И. И. Биль аткарылган. Шиҥжӱ иштердиҥ кийнинеҥ инженер И. И. Билль Кадын кечире ӱч паром кечӱ јазаар керек деп бичиген. Кӱр-Кечӱ боомдо, Јаламан ла Ийинниҥ јанында. Јолды подрядла иштеген јуугында јаткан крестьяндар ла солдаттар јазаган. Алтай јон дорожная повинность учун иштеген. Баш подрядчик А. С. Смирнов деп којойым болгон, (Алтайское деп јурттаҥ).
Кичӱ ийин јурттыҥ јанында јол јазаар иштиҥ башталганын керелеген таш бар.
1903 јылда Кадын кечире ӱчинчи паром бӱткен. Ийин јурттыҥ тӱӱкизи Чуйдыҥ трагыла тудуш. 1901 јылда Том-Турада по губернатор князь Вяземскийдиҥ Јарлыгы аайынча Чуйдыҥ трагын тудар деп јӧптӧлгӧн. Бу ӧйгӧ јетире Калка-Монгол исправникајерине јаҥыс ла таҥ атту једер арга болгон (гужевой тракт). Кӱӱк айдыҥ 7-чи кӱнинде Ф. П. Лучшев деп подрядчикке баштаткан иштер башталган. Јол эмдиги Ийинниҥ јерине јеткен. Совет јаҥ келгелекте мында тоолу ла биле јаткан. XX чактыҥ одузынчы јылдарында јурт ӧзӱп баштаган. Эмчилик тудулган, јууныҥ ӧйинде ол госпиталь болгон, школ, автобаза ЧВТ (Чуйский военизированный тракт), почта, балдардыҥ сады; ашкана, јаан ла јараш культура байзыҥы, механизаторлордыҥ школы. Горно-Алтайский автоном областьта В. И. Ленинге баштапкы кереес тургузылган.
Чуйдыҥ трагы оҥдолгон сайын Россия ла Тӱндӱк Монголияла саду тыҥыган тушта Ийинде автобаза «Союзтранс» ачылган. 1930-чы јылдарда Кичӱ Ийиннеҥ каналды кол кӱчиле казып, кичӱ-ГЭС туткан, электричество келген. 1934 јылда эки этаж общежитие, ашкана тудулган.
1934 јылда Ийинде Кадын кечире телекейде баштапкы двухкабельный илмектӱ кӱр тудулган. Срован был мост Инженер Цаплин Сергей Афанасьевич кӱрдиҥ проектин тургускан, кӱрдиҥ бойын тударга башкарган. Кӱрди айдуда улус туткан, 3 муҥ кижи, куру колло. Кӱр 1970 јылга јетире иштеген. 1994 јылда кӱрди РФ-ныҥ тӱӱкизиниҥ ле культуразыныҥ кереези деп јарлаган. 1970 јылда јаҥы кӱр тудулган.
Ада-Тӧрӧл учун Улу јууга 268 кижи барган. 193 кижи ойто јанбаган.
Јууныҥ кийнинде Чуйдыҥ трагыла Монгол јеринеҥ мал айдаган. Ийинде «Скотимпорт» деп пункт ачылган.
Одорлордыҥ кеми 12990 га. Тӱк, эт алар ээлем иштеген. «Ининский козоводческий совхоз» деп адалган. Ийинде совхозто Ставропольский эчкиниҥ ноокызы јанынаҥ билим-шиҥжӱ институдыныҥ филиалы (Алтай ноокы отделение) иштеп баштаган. Тадыкин Василий Николаевич билим-селекция ишти башкарган. Ого «Знак почета» медаль берилген.

## Эл-јон
| Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы |
| 2010            | 2011            | 2012            | 2013            | 2014            | 2015            | 2016            |
| --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- |
| 798             | ↘796            | ↘746            | ↘745            | ↘742            | ↘727            | ↗730            |


## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 862 кижи болгон, олордыҥ 86 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай

## Инфраструктуразы
- Ийинниҥ јурт јеезезиниҥ администрациязы;
- орто ӱредӱлӱ школ;
- балдардыҥ туразы;
- интернат;
- стадион;
- эмчилик;
- тӱрген болуш эмчилик;
- эмдер садар јер;
- ашкана;
- библиотека;
- культура байзыҥы;
- айылчыларга тура;
- конор тура;
- магазин — 7;
- саду ӧткӱрер јер;
- трактир;
- ӧрт ӧчӱрер депо;
- полицияныҥ участогы;
- пекарня;
- кӧӧликтер јепсеер јер (АЗС).


## Экономиказы
Кажы ла биле таҥынаҥ јурт ээлемдӱ. Јылкы, соок тумчукту ла оок мал азыраары. Туризм.
20 МВт кӱчтӱ кӱнниҥ чогыла иштеер электростанция ачылган.

## Кереестер

### Тӱӱкилик
- Ада-тӧрӧл учун Улу јууда корогондорго кереес (1053)[17];
- Карындаштык мӧҥкӱ. Совет јаҥ учун корогондорго (797)[17];
- Ийиннеҥ 4 км ыраакта мӧҥкӱсалгыштар (872—877,884-887,1201)[17];
- Ийинниҥ (Цаплинниҥ) кӱри (878)[17];
- В. И. Ленинге памятник (1936 г.)[18][19];
- Ийинниҥ кӱри (Цаплинниҥ кӱри) Кадынды кечире 1936 јылда тудулган, телекейде баштапкы мындый кӱр болгон (висячий двухкабельный вантовый)[20].

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

### Археологиялык
- Ташта јурамалдар.(803—805, 882, 883, 983)[17];
- Јебрен корумдар (806—815)[17];

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

### Ар-бӱткендик
- Јайлугуш. Боочы (1085)[17];
- Бош-Туу (820)[17];
- Кайыр Јалбак (821)[17];
- Сӧӧктӱ Тайга (822)[17] байлу тайгалар;
- Таш тегериктер (880)[17];
- Баатырдыҥ чакызы. Аҥду таш (881)[17];
- Кадрин тоҥмок суу (891)[17];
- Байлу — Кыйралу-Суу(1011)[17];
- Кезер таш(951)[17].

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи
- Ийинниҥ кӱри
- Цаплинниҥ кӱри
- Ийинге јетпей јӱрӱп. Чуйдыҥ трагы
- В.И.Ленинниҥ кереези
- Ийинниҥ кезер тажы
- Камень с бермы на Катуни между селами Малый Яломан и Иня


## Јарлу улузы
- Цаплин С. А. (..) — инженер-билимчи, Ленинградский институт инженеров путей сообщения божоткон. 13 авторский свидетельстволу телекейде јарлу инженер. Телекейлик выставкаларда јол јазаар машиналары кӧп катап кӧрӱде болгон. Телекейде баштапкы илмектӱ кӱрдиҥ авторы (16.01.1935—31.03.1936). 62 билим иш, ол тоодо 6 монография.


Ийин
{{ЈЈЈ+Россия
 |статус                   = Јурт
|русское название         = Ийин
 |оригинальное название    = {{lang-ru| Иня}}
 |герб                     = 
 |флаг                     = 
 | изображение             = Inya settlement (Altai).jpg
 | описание изображения    = Ийин
  |lat_deg = 50|lat_min = 27|lat_sec = 22
  |lon_deg = 86|lon_min = 37|lon_sec = 36
 | CoordAddon = type:city(5400)_region:RU
 | CoordScale =  
|страна                   = Россия
 |регион                   = Алтай Республика
 |район                    = Оҥдой аймак
 |район в таблице          = Оҥдой аймак{{!}}Оҥдой 
 |вид поселения            = Јурт јеезе
 |поселение                = Ийинниҥ јурт јеезези
 |поселение в таблице      = Ийинниҥ јурт јеезези{{!}}Ийинниҥ
 |внутреннее деление       = 
 |вид главы                = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 
 |площадь                  =
 |вид высоты               = 
 |высота центра НП         = 766<ref name="Высота н/у моря"/>
 |климат                   = орто-континентал
  |население              = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Иня (Республика Алтай)| тс }}
  |год переписи           = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Иня (Республика Алтай) | г }}
 |плотность                = 
 |агломерация              = 
 |национальный состав      = [[алтайлар]] 86 %<ref name="Коряков"/>
 |конфессиональный состав  = 
 |часовой пояс             = 
 |телефонный код           = 38845
 |почтовый индекс          = 649446
 |почтовые индексы         = 
 |автомобильный код        = 
 |цифровой идентификатор   = 
 |цифровой идентификатор 2   = 
 |категория в Commons      = 
 |сайт                     = 
}}
'''Ийин''' ({{Lang-ru|Иня}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Оҥдой аймак|Оҥдой аймагында]] [[Ийинниҥ јурт јеезези]]не кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.

== Этимологиязы ==
Ийин {{Lang-ru|плечо}}<ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы =  |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>.

== Физико-географиялык темдектери ==
Ийин јурт [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] ортозында, [[Кадын]] сууныҥ јарадында, Бошту, Шилкырдыҥ (хрустальду)эдегинде. [[Ийин (суу)|Ийинниҥ]] суузы Кадынга киргенинде турат.

=== Географиязы ===
Јурт [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] ортозында, Јал-Мӧҥкӱниҥ, Сайлугемниҥ, Ӱч-Эҥмектиҥ, Теректиниҥ сындарыныҥ эдегинде, Салјардаҥ агып тӱшкен [[Ийин (суу)|Ийинниҥ]] суузы Кадынга киргенинде турат. Эбире Теректиниҥ, Јал Мӧҥкӱниҥ, Чуйдыҥ сындары, Кадринниҥ, Сымылтыныҥ, Ӱч-Эҥмектиҥ тайгалары, [[Ӱлегем (суу)|Ӱлегемниҥ]], [[Јайлугуш (суу)|Јайлугуштыҥ]], [[Ийин (суу)|Ийинниҥ]] суулары. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 766 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/3547/inya.html Иня (Ийин)]</ref>.

=== Климады ===
Климады орто-континентал<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=13263&cityname=Onguday-Russia |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141222173438/http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=13263&cityname=Onguday-Russia |archivedate=1419269678 |deadlink=yes |accessdate=1644476141 }}</ref>. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −4,2 °С, изӱ кӱндердиҥ температуразыныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, эҥ ле соок температураныҥ алтыгы учы −54 °С, јердиҥ ортојылдык температуразы 0 °С, јыл ичинде калганчы соок кӱн ле баштапкы соок кӱн 02.06/30.08, јыл ичинде соок јок кӱндердиҥ тоозы 87, јут-чыктыҥ кеми бир јылга 345 мм, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 1 м/с, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 13,1 (15 м/с тӱрген салкынду)<ref>Оҥдой. Климат[https://e-lib.gasu.ru/eposobia/altai/maima/klim.html.]</ref>.

=== Аҥ-куштары ===
Тайгалары аҥдык јер, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, киш, тийиҥ, койон ло јӱзӱн-јӱӱр оок аҥдар куштар јӱрет. Сууларда балыктаҥ чортон, чараган, бел, ускуч, јылмай, тоозы кезем астаган да болзо, је бар.<ref name="Кр книга животные РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6252/read.php  ''Красная книга Республики Алтай: животные''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>.

Куштардаҥ кедери тарал, каргаа, ӱкӱ, кӱӱк, тейлеген, талеҥко, јелечи, чай, торлоо, бӧднӧ, кӱртӱк јӱрет. Кезик куштар тоозы астаганыла база «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген: мечиртке, мӱркӱт, тарбалјы, каркыраа, турна<ref name="Торбоков звери">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020</ref>.

=== Ӧзӱмдери ===
Айландыра ӧскӧн агаштардыҥ кӧп нургуны тыт, мӧш агаш. Суујакалай чиби, тал, каргана, кайыҥ агаштар ӧзӧт, бийиктей тытла кожо мӧш ӧзӧт<ref name="Торбоков флора">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020.</ref>. Тайга-тажы јиилектӱ, бороҥот, уйкӧс, тийиҥкат, кызылгат, тайабаш, калба, кӧжнӧ дӧ кӧп ӧзӧт<ref name="Торбоков флора"/>.
Чыкту ла кӧлӧткӧлӧй јерде ӧлӧҥ бийик болуп ӧзӧт, комургай, кулузын, кылбыш, башка-башка чечектер: буланат, балузын, быркырууш, саргай, кандык, кӱӱктаман, кӱнкајы ла о.ӧ. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер кӧп, олордыҥ тоозында: арчын, алтын тазыл, марал чечек, кызыл тазыл ла о.ӧ.<ref name="Кр книга  растения РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6253/read.php  ''Красная книга Республики Алтай: растения''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>.

=== Јери ле јолдоры ===
Јуртта 6 ором: Ветерандардыҥ, Едикеевтиҥ, Амыр-энчӱниҥ, Јаҥы, Энергетиктердиҥ.
Јуртты кечире Чуйдыҥ трагы ӧдӧт, бу федерал учурлу кӧӧлик јолдыҥ темдеги Р-256. Јуугында [[Кичӱ Ийин]] Кичӱ [[Јаан Јаламан]] деп јурттар бар.
* јурттыҥ тӱштӱк јанында [[Ийин (суу)|Ийинниҥ суузын]] кечире кӧӧликтер ӧдӧр 2 кӱр;
* јурттыҥ тӱндӱк ле кӱнчыгыш келтейлеринде 2 јойу кечетен кӱр;
* эл-транспорт туратан токтоду јурттыҥ ортозында.
{| class="wikitable"
| COLSPAN="2" ALIGN="center" |'''Ийин јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире'''
|-
| Администрациялык тӧс јер [[Ийин]]|| 0 км
|-
|  Аймактыҥ тӧс јери [[Оҥдой]] || 68 км
|-
|  Республикан тӧс кала [[Улалу]] ||  270 км
|-
|  [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы ||  360 км
|-
|  Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 4000 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 703,4 км-деҥ ||0 км
|}

== Тӱӱкизи ==
Ийин јурт 1900 јылда тӧзӧлгӧн. [[Кадын]] ла [[Кичӱ Ийин (суу)|Кичӱ Ийин]] суулар бириккенинде турат.
1900 јылда Вяземский деп князьтыҥ ходатайствозыла [[Туулу Алтай]]га [[Барнаул|Барнаулдыҥ]] исправниги С. П. Лучшев ле инженер И. И. Биль аткарылган. Шиҥжӱ иштердиҥ кийнинеҥ инженер И. И. Билль Кадын кечире ӱч паром кечӱ јазаар керек деп бичиген. Кӱр-Кечӱ боомдо, Јаламан ла Ийинниҥ јанында. Јолды подрядла иштеген јуугында јаткан крестьяндар ла солдаттар јазаган. Алтай јон ''дорожная повинность'' учун иштеген. Баш подрядчик А. С. Смирнов деп којойым болгон, (Алтайское деп јурттаҥ).
Кичӱ ийин јурттыҥ јанында јол јазаар иштиҥ башталганын керелеген таш бар.
1903 јылда Кадын кечире ӱчинчи паром бӱткен. Ийин јурттыҥ тӱӱкизи [[Чуйдыҥ трагы]]ла тудуш. 1901 јылда [[Том-Тура]]да по губернатор князь Вяземскийдиҥ Јарлыгы аайынча [[Чуйдыҥ трагы]]н тудар деп јӧптӧлгӧн. Бу ӧйгӧ јетире Калка-Монгол исправникајерине јаҥыс ла таҥ атту једер арга болгон (''гужевой тракт''). Кӱӱк айдыҥ 7-чи кӱнинде Ф. П. Лучшев деп подрядчикке баштаткан иштер башталган. Јол эмдиги Ийинниҥ јерине јеткен. Совет јаҥ келгелекте мында тоолу ла биле јаткан. XX чактыҥ одузынчы јылдарында јурт ӧзӱп баштаган. Эмчилик тудулган, јууныҥ ӧйинде ол госпиталь болгон, школ, автобаза ЧВТ (''Чуйский военизированный тракт''), почта, балдардыҥ сады; ашкана, јаан ла јараш культура байзыҥы, механизаторлордыҥ школы. Горно-Алтайский автоном областьта В. И. Ленинге баштапкы кереес тургузылган.

[[Чуйдыҥ трагы]] оҥдолгон сайын [[Россия]] ла Тӱндӱк Монголияла саду тыҥыган тушта Ийинде автобаза «Союзтранс» ачылган. 1930-чы јылдарда [[Кичӱ Ийин|Кичӱ Ийиннеҥ]] каналды кол кӱчиле казып, кичӱ-ГЭС туткан, электричество келген. 1934 јылда эки этаж общежитие, ашкана тудулган.

1934 јылда Ийинде [[Кадын]] кечире телекейде баштапкы двухкабельный илмектӱ кӱр тудулган. Срован был мост Инженер Цаплин Сергей Афанасьевич кӱрдиҥ проектин тургускан, кӱрдиҥ бойын тударга башкарган. Кӱрди айдуда улус туткан, 3 муҥ кижи, куру колло. Кӱр 1970 јылга јетире иштеген. 1994 јылда кӱрди РФ-ныҥ тӱӱкизиниҥ ле культуразыныҥ кереези деп јарлаган. 1970 јылда јаҥы кӱр тудулган.

Ада-Тӧрӧл учун Улу јууга 268 кижи барган. 193 кижи ойто јанбаган.
Јууныҥ кийнинде [[Чуйдыҥ трагы]]ла Монгол јеринеҥ мал айдаган. Ийинде «Скотимпорт» деп пункт ачылган.
Одорлордыҥ кеми 12990 га. Тӱк, эт алар ээлем иштеген. «''Ининский козоводческий совхоз''» деп адалган. Ийинде совхозто Ставропольский эчкиниҥ ноокызы јанынаҥ билим-шиҥжӱ институдыныҥ филиалы (Алтай ноокы отделение) иштеп баштаган. Тадыкин Василий Николаевич билим-селекция ишти башкарган. Ого «Знак почета» медаль берилген<ref>Ийин. Тӱӱки[https://ok.ru/seloinya/topic/65104200354660]</ref>.

== Эл-јон ==
{{ Эл-јонныҥ тоозы |Иня (Республика Алтай)| Столбцов=10}}

== Ук-калыктары ==
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 862 кижи болгон, олордыҥ 86 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml  Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>.

Окылу тил: орус, [[Алтай тил|алтай]]<ref name="Закон РА о языках">[http://docs.cntd.ru/document/802008526/  Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года)]</ref>

== Инфраструктуразы ==
<div style="-moz-column-count: 4; -webkit-column-count: 4; -o-column-count: 4; -ms-column-count: 4; column-count: 4;">
* Ийинниҥ јурт јеезезиниҥ администрациязы;
* орто ӱредӱлӱ школ;
* балдардыҥ туразы;
* интернат;
* стадион;
* эмчилик;
* тӱрген болуш эмчилик;
* эмдер садар јер;
* ашкана;
* библиотека;
* культура байзыҥы;
* айылчыларга тура;
* конор тура;
* магазин — 7;
* саду ӧткӱрер јер;
* трактир;
* ӧрт ӧчӱрер депо;
* полицияныҥ участогы;
* пекарня;
* кӧӧликтер јепсеер јер (АЗС).
</div>

== Экономиказы ==
Кажы ла биле таҥынаҥ јурт ээлемдӱ. Јылкы, соок тумчукту ла оок мал азыраары. Туризм.
20 МВт кӱчтӱ кӱнниҥ чогыла иштеер электростанция ачылган.

== Кереестер ==

=== Тӱӱкилик ===
* Ада-тӧрӧл учун Улу јууда корогондорго кереес (1053)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Карындаштык мӧҥкӱ. Совет јаҥ учун корогондорго (797)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Ийиннеҥ 4 км ыраакта мӧҥкӱсалгыштар (872—877,884-887,1201)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Ийинниҥ (Цаплинниҥ) кӱри (878)<ref name="Ойношев свод"/>;
* В. И. Ленинге памятник (1936 г.)<ref name="Памятники">{{Cite web |title=Решение Исполнительного Комитета Совета народных депутатов Горно-Алтайской автономной области «Об отнесении недвижимых памятников истории и культуры к категории памятников местного значения» от 16.10.1989 г. № 348 |url=https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109173456/https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archivedate=1610213696 |deadlink=yes |accessdate=1610032035 }}</ref><ref name="Памятники список">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210509164006/http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archivedate=1620578406 |deadlink=yes |accessdate=1605266863 }}</ref>;
* [[Ийинниҥ кӱри]] (Цаплинниҥ кӱри) Кадынды кечире 1936 јылда тудулган, телекейде баштапкы мындый [[кӱр]] болгон (висячий двухкабельный вантовый)<ref>[https://web.archive.org/web/20211113160850/https://opendata.mkrf.ru/opendata/7705851331-egrkn/ Сведения из Единого государственного реестра объектов культурного наследия (памятников истории и культуры) народов Российской Федерации] (рег.№ 041410061400005)</ref>.

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>.

=== Археологиялык ===
* Ташта јурамалдар.(803—805, 882, 883, 983)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Јебрен корумдар (806—815)<ref name="Ойношев свод"/>;
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод"/>.

=== Ар-бӱткендик ===
<div style="-moz-column-count: 2; -webkit-column-count: 2; -o-column-count: 2; -ms-column-count: 2; column-count: 2;">
* Јайлугуш. Боочы (1085)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Бош-Туу (820)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Кайыр Јалбак (821)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Сӧӧктӱ Тайга (822)<ref name="Ойношев свод"/> байлу тайгалар;
* Таш тегериктер (880)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Баатырдыҥ чакызы. Аҥду таш (881)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Кадрин тоҥмок суу (891)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Байлу — Кыйралу-Суу(1011)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Кезер таш(951)<ref name="Ойношев свод"/>.
</div>
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод"/>.

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==
<gallery perrow=6 widths="150px" heights="120px">
File:Ининский мост 2.jpg| Ийинниҥ кӱри
File:Ининский мост 03.jpg| Цаплинниҥ кӱри
File:Chuysky trakt.jpg | Ийинге јетпей јӱрӱп. [[Чуйдыҥ трагы]]
File:Lenin Ленин 02.jpg|В.И.Ленинниҥ кереези
File:Каменное изваяние «Ининское».jpg|Ийинниҥ кезер тажы
File:Камень с бермы на Катуни.jpg| Камень с бермы на Катуни между селами Малый Яломан и Иня
</gallery>

== Јарлу улузы ==
* [[Цаплин, Сергей Афанасьевич|Цаплин С. А.]] (..) — инженер-билимчи, ''Ленинградский институт инженеров путей сообщения'' божоткон. 13 авторский свидетельстволу телекейде јарлу инженер. Телекейлик выставкаларда јол јазаар машиналары кӧп катап кӧрӱде болгон. Телекейде баштапкы илмектӱ кӱрдиҥ авторы (16.01.1935—31.03.1936). 62 билим иш, ол тоодо 6 монография.

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
* [http://www.ongudai-ra.ru/ Окылу сайт «Оҥдой аймак»]
{{Тыш тайантылар}}
{{Оҥдой аймактыҥ јурттары}}

[[Категория:Оҥдой аймактыҥ јурттары]]
[[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]]