# Кӱнниҥ системазы
Кӱнниҥ системазы  — планеталардыҥ системазы,  ортогызындагы Јылдыс Кӱн, анайда ок гелиоцентрический орбиталарда ӱзе ар-бӱткен космостыҥ объекттери ары кирип турган. Ол газопылевой булуттыҥ гравитациязы јаба базылганынаҥ улам кайда да 4,57 млрд јыл кайра бӱткен.
Кӱнниҥ системазыныҥ ӱзе бескези 1,0014 M☉. Бескениҥ кӧп јарымызы Кӱнге келижет; арткан бескези бой-бойынаҥ ыраак 8 планетага. Олордыҥ орбиталары тегерикке јуук, анайда ок олор бир плоскостьто — эклиптика плоскостьто јадып турган . Оноҥ улам Кӱн ле планеталардыҥ ортозында («моменттердиҥ сурагы» деп база адалат) моменттыҥ импульсыныҥ ӱлештирери айынча сурактар бар: јӱк 2 % Кӱнге келижет, качан Кӱнниҥ бескези ӱзе планеталардыҥ бескезинеҥ ~740 катапка кӧп, а арткан 98 % — ~0,001 Ӱзе Кӱнниҥ системазыныҥ бескезинеҥ.
Эҥ Кӱнге јуук тӧрт планета, анайда ок јердиҥ группазыныҥ планеталары деп адып турган, — Меркурий, Венера, Јер и Марс — силикаттар ла металлдардаҥ турат.
Эмеш Кӱннеҥ ыраак тӧрт планета, анайда ок олор гигант-планеталар деп адалат, — Юпитер, Сатурн, Уран и Нептун — Јердиҥ группазыныҥ планеталарына кӧрӧ олордыҥ бескези канча киреге кӧп. Кӱнниҥ системазына кирип турган эҥ ле јаан гигант-планеталар — Юпитер ла Сатурн — водород ло гелийдеҥ турат, оноҥ улам олор газовый гиганттардыҥ тоозына кирет; эмеш огош гигант-планеталар — Уран ла Нептун — водород ло гелийдеҥ башка, анайда ок суу, метан ла аммиактаҥ турат, андый планеталар «тош гиганттардыҥ» клазына кирип јат. Сегис планетаныҥ алтызында ла тӧрт карликовый планетада естественный спутниктер бар. Юпитер, Сатурн, Уран ла Нептунды айландыра тоозынныҥ тегеликтери бар, анайда ок башка частицалар бар.
Кӱнниҥ системазында ичинде огош телолорлу эки бӧлӱк јер бар. Марс ла Юпитердыҥ ортозында астероидтердыҥ поязы составыла Јер группазыныҥ планеталарыныҥ составына тӱҥей, нениҥ учун дезе анда силикаттар ла металлдар бар. Астероидтардыҥ поязыныҥ эҥ јаан объекттери болуп карликовый планеталар Церера ла Паллада, Веста ла Гигея астероидтер туруп јат. Нептунныҥ орбитазыныҥ кийнинде транснептуновый объекттер бар. Олор тоҥуп калган суунаҥ, аммиак ла метаннаҥ туруп јат, олордыҥ тоозынаҥ эҥ јаандары Плутон, Хаумеа, Макемаке, Квавар, Орк, Эрида лаСедна. Кӱнниҥ системазында башка да огош телолордыҥ популяциялары бар, темдектезе, планетный квазиспутниктер ле троянецтер, Јерди айландыра астероидтар, кентаврлар, дамоклоидтер, анайда ок системада јӱрӱп турган кометалар, метеороидтер ле космический тоозын.
Кӱнниҥ салкыны (Кӱннеҥ келген плазманыҥ кара-бајыртты) јылдыстардыҥ ортозында кӧбӱкти тӧзӧп јат, гелиосфера деп адалат, ол туш-башка чачылган дисктыҥ учына јетире чӧйилет. Гипотетический Оорта булутгелиосферанаҥ бир муҥ катапка ыраакка чӧйилерге аргалу.
Кӱнниҥ системазы Кар Jол галактиканыҥ структуразына кирип јат.

## Структура
Кӱнниҥ системазында ортогызындагы объект болуп Кӱн турат — G2V спектральный класстыҥ тӧс ээчий-деечий болорыныҥ јылдызы, анайда ок ол сары карлик деп адалат. Ӱзе системаныҥ кӧп саба массазы (99,866 % кире) Кӱнге келижет, ол бойыныҥ тарытыжала кӱнниҥ системазыныҥ планеталарын ла оноҥ до ӧскӧ телолорын тудат. Тӧрт эҥ ле јаан объект — газовый гиганттар — олорго массаныҥ 99 % келижет (кӧп јарымызы Юпитер ле Сатурнга келижет — 90 % кире).
Кӱнди айландыра айланып турган јаан объекттердиҥ кӧп јарымызы бир плоскостьто јурет — эклиптика плоскостьто. Ол ло ӧйдӧ кометалар ла Койпердыҥ поязыныҥ объекттеринде бу плоскостько эҥчейиш толыктары јаан.
Ӱзе планеталардыҥ ла башка да объекттердиҥ кӧп јарымызыныҥ Кӱнди айландыра ууландыралары Кӱнниҥ айланыжыныҥ ууландыралыла тӱҥей (часовой стрелкага удура). Тоого албастары да бар, темдектезе Галлейдыҥ кометазы. Эҥ ле јаан толыктыҥ тӱргени Меркурийге келижет — ол 88 јердиҥ сутказы кире ӧйгӧ Кӱнди айланат. Эҥ ле узаак планетага — Нептунга — бир айланышка 165 Јердиҥ јылдары кирей ӧй керек.
Кӧп саба планеталар бойыныҥ озин айландыра Кӱн ле чылап айланат. Тоого албастары: Венера ла Уран.
Кӱнниҥ системазыныҥ кӧп модельдери планеталардыҥ орбиталарыҥ ортозын тӱҥей кӧргӱзет, је чындапка айтса, канча кире планета эмезе пояс Кӱннеҥ ыраак, анча кире олордыҥ ортозы јаан. Темдектезе, Меркурийге кӧрӧ Венера кайда да 0,33 а.е. Кӱннеҥ ыраак, ол ло ӧйдӧ Сатурн 4,3 а.е. Юпитердеҥ ыраак, Нептун 10,5 а.е. Ураннаҥ ыраак. Орбиталардыҥ ортолорыныҥ корреляцияларын да чыгарарга ченелтерлер болгон, (темдектезе, Тициустыҥ теориязы — Боде), је јаҥыс кажы да теория текши јӧптӧлбӧгӧн.
Кӱнди айландыра объекттердиҥ орбиталары Кеплердыҥ закондорыла темдектелгилейт. Бу закондор айынча, кажы ла объект эллипсле айланат, оныҥ фокустарыныҥ бирӱзинде Кӱн турат. Кӱнге эмеш јуук объектерде (огош јаан полуосьту) толыктыҥ тӱргени јаан, оныҥ учун айланыштыҥ ӧйи кыска (јыл).Эллиптический плоскостьто Кӱн ле объекттиҥ ортозы јылдыҥ туркунына солунат.Объекттиҥ орбитазыныҥ Кӱнге эҥ ле јуук точказы перигелий деп адалат, эҥ ле ыраагы — афелий деп. Кажы ла объект бойыныҥ перигелийинде эҥ ле тӱрген јӱрет, эҥ ле араай — афелийде.
Кӱнниҥ системазыныҥ кӧп саба планеталарында бойлорыныҥ камаанду системалары бар. Кӧбизинде спутниктер бар, кезик спутниктер Меркурийдеҥ де јаан. Јаан спутниктердиҥ кӧп јарымызы синхрон айланышта јӱрет, олордыҥ бир јаны планетага удура болот. Тӧт эҥ ле јаан планетада — газовый гиганттарда — јӱстӱктер бар, олор огош частицалардыҥ чичке чийӱлеринеҥ турат.

### Терминология
Кезикте Кӱнниҥ системазын ороондорго ӱлеп јат. Кӱнниҥ системазыныҥ ичи јанында јердиҥ группазыныҥ тӧрт планетазы ла астероидтердиҥ поязы турат. Тыш јаны астеродитердыҥ поязыныҥ ары јанынаҥ башталат, ары тӧрт газовый гигант кирет. Астеродитердиҥ орооныныҥ ичинде планеталарын кезикте ичиндеги деп адайт, пояска кирбей турганын — тыштындагы деп. Је кезикте бу терминдерле тӧмондӧги (јердиҥ орбитазында ичиндеги) ле ӱстиндеги (јердиҥ орбитазына кирбей турган) планеталарды темдектейт.
Койпердыҥ поязын ачкан кийнинеҥ, Кӱнниҥ системазында эҥ ле ыраак деп Нептунныҥ ары јанында объекттеринеҥ туруп турган ороон чотолот.
Кӱнниҥ системазында Кӱнди аландыра айланып турган объекттерди ӱч категорияга бӧлӱп јат: планеталар, карликовый планеталар ла Кӱнниҥ системазыныҥ огош телолоры. Планета — ол сферический бӱдӱм аларга јеткедий массалу, је ол ло ӧйдӧ массазы термоядерный јарылышка јетпей турган, бойынын орбитазын планетезимальдардаҥ арчырга кӱчи јеткен Кӱнди айландыра орбитада тело. Бу јартамал айынча, Кӱнниҥ системазында сегис јарлу планета бар: Меркурий, Венера, Земля, Марс, Юпитер, Сатурн, Уран ла Нептун. Плутон (2006 јылга јетире планета деп чотолгон) бу јартамалга келишпей јат, нениҥ учун дезе бойыныҥ орбитазын Койпердыҥ поязыныҥ айландыра объекттеринеҥ арчыбаган. Карликовый планета — Кӱнди айландыра орбитала айланып турган теҥериниҥ телозы, бескези кеминде јаан, оныҥ учун ол бойыныҥ гравитациязыныҥ алдында бӱдӱмин болчок этире тудар аргалу, јаҥыс бойыныҥ орбитазын планетезимальдардаҥ арчырга кӱчи јетпеген, анайда ок планетаныҥ спутники болбой турган. Бойыныҥ јартамалы айынча, Кӱнниҥ системазында беш карликовый планета бар: Церера, Плутон, Хаумеа, Макемаке ле Эрида. Келер ӧйдӧ башка объекттер карликовый планеталар деп чотолор аргалу, темдектезе, Седна, Орк ло Квавар. Орбиталары транснептун объекттердиҥ ороонына кирип турган карликовый планеталар плутоидтер деп адалат. Кӱнди айландыра айланып турган арткан объекттер, — Кӱнниҥ системазыныҥ огош телолоры.
```
Газ
, 
тош
 ло 
таш
 деп терминдерле Кӱнниҥ системазында башка-башка класстарга кирип турган немелерди јартап јат. 
Таш
 бийик температуларлу колбуларды 
конденсацияларды
 эмезе 
протопланетный туманностьто
 јаантайын кату бӱдӱмдӱ артып калып турган кайыларындарды  јартап јат
[
33
]
. Таш колбуларга кӧп сабазында 
силикаттар
 ла металлдар кирип јат, темдектезе, темир ле никель
[
34
]
. Олор кӧп саба Кӱнниҥ системазыныҥ ичи јанында болот, анда олор јердиҥ группазыныҥ кӧп саба планеталарын ла 
астероидтерди
 тӧзӧп јат. 
Газтар
 —  кайыларыныҥ температуразы сӱрекей јабыс ла 
койу пардыҥ
 давлениези бийик веществолор, олордыҥ ортозына молекулярный 
водород
, 
гелий
 ле 
неон
 кирип јат
[
33
]
. Олор кӧп саба Кӱнниҥ системазыныҥ орто бӧлӱгинде болуп јат, олордоҥ Юпитер ле Сатурныҥ кӧп јарымызы турат.  таких веществ, как 
суу
, 
метан
, 
аммиак
, 
сероводород
 и углекислый газтыҥ
[
34
]
 
тошторында
 кайыларыныҥ температуразы кельвин јӱстерге једет , ол ло ӧйдӧ олордыҥ 
термодинамический фазазы
 айландыра давление ле температуранаҥ
[
33
]
 каманду.
```


## Состав
- Кÿн
  - Jылдыстар орто среда
- Кӱнниҥ системазыныҥ ичи јаны
  - Jер группазыныҥ планеталары
    - 1. Меркурий
    - 2. Венера
    - 3. Jер
      - Ай

    - 4. Марс
      - Марстыҥ спутниктери (Фобос ло Деймос)


  - Астероидтердиҥ поязы
    - Церера
- Кӱнниҥ системазыныҥ тыш јаны
  - Гигант-планеталар
    - 5. Юпитер
      - Юпитердыҥ спутниктери
      - Юпитердыҥ jÿстÿктери

    - 6. Сатурн
      - Сатурнныҥ спутниктери
      - Сатурнныҥ спутниктери

    - 7. Уран
      - Уранныҥ спутниктери
      - Уранныҥ jÿстÿктери

    - 8. Нептун
      - Нептунныҥ спутниктери
      - Нептунныҥ jÿстÿктери


  - Кометалар
  - Кентаврлар
  - Транснептуновый объекттер
    - Койпердыҥ поязы
      - Плутон[35]
        - Плутонныҥ спутниктери

      - Хаумеа[36]
        - Хаумеаныҥ спутниктери

      - Макемаке
        - S/2015 (136472) 1


    - Туш-башка чачылган диск
      - Эрида
        - Дисномия

      - Гун-гун
        - Сянлю
- Ыраактагы областьтар
  - Гелиосфера
  - Оорта булут
    - Седна


### Кӱн
Кӱн — ол Кӱнниҥ системазыныҥ јылдызы, тӧс компонент. Бойыныҥ ӧзӧгинде термоядерный реакцияларды тударга Бескези (332 900 Јердиҥ бескези) кеминде бийик.
Јылдыстардыҥ классификациязы айынча, Кӱн — јаантайын учурап турган G2 класстыҥ сары карлигы. Јылдыстыҥ клазы бойыныҥ Герцшпрунг — Расселдыҥ диграммазында турган јериле јарталат. Ол јылдыстардыҥ јарыгынаҥ ла олордыҥ температуразынаҥ каманын кӧргӱзет. Кӧп сабазында изӱ јылдыстар эҥ ле јарыктары болуп јат.
Кӱн — јылдыстар ортодо I типтыҥ јылдызы. Вселенный тӧзӧлгӧнниҥ ӧйиле кӧрзӧ, Кӱн эмеш ороой тӧзӧлгӧн, оныҥ учун II типтыҥ карган јылдыстарына кӧрӧ ондо водород ло гелийдеҥ уур (астрономияда андый элементтер «металлдар» деп адалат) кӧп элементтер бар. Эҥ ле карган јылдыстарда ас металлдар бар, эмеш јаштарында олор кӧп.

#### Јылдыстар ортозында среда
Јарык ла кожо, Кӱннеҥ бир де токтобой заряженный частицалар (плазма) чыгып јат, анайда ок ол кÿн салкын деп адалат. Бу частицалардыҥ кара-бајыртыныҥ тӱргени кайда-да 1,5 млн км бир часта кире, олор Кӱнди айландыра јерди толдыртып јат, анайда ок анда планетарный атмосферага (гелиосфера) тӱҥей неме тӧзӧп јат, бу гелиосфера Кӱннеҥ кайда-да 100 а.е. ыраакка чӧйилет. Ол jылдыстар орто среда деп јарлу. Кӱнниҥ ӱстинде болуп турган активностьтор, темдектезе, Кӱнниҥ јаркындалгадары ла массаныҥ корональный таштанчылары, гелиосфераны кыймыктадып јат, оноҥ улам космический кӱн-ай тӧзӧлӧт.
Jердиҥ магнит полезы Кӱн салкынга Јердиҥ атмосферазын бузарга бербей јат. Венера ла Марста магнит поле јок, оныҥ учун кӱн салкын араайынаҥ олордыҥ атмосферазын комсостен јайат. Массаныҥ Корональный выбросторы ошкош немелер магнит полены солуп јат, сӱреен кӧп веществолорды Кӱнниҥ ӱстинеҥ апарат — кайда-да 10 кире9—1010 тонна часта.
Космостыҥ чокторы Кӱнниҥ системазыныҥ тыштынаҥ келет.
Гелиосфера ла планетарный магнит поле Кӱнниҥ системазын коршунаҥ корулап јат. Космтостыҥ излучениезиныҥ уровени јаантайын солунып јат.
Јылдыс орто средада эки дискке тӱҥей космический тозынныҥ областьтары тӧзӧлӧт . Баштапкызы, зодиакальный тозынныҥ булуды, Кӱнниҥ системазыныҥ ичи јанында турат, оноҥ улам зодиакальный jарык бӱдет. Экинчи область 10  40 jетире а.е. ыраакка чӧйилет.

### Кӱнниҥ системазыныҥ ич јаны
Ич јанынга јердиҥ группазыныҥ планеталары ла астероидтер кирет. Олор силикаттар ла металлдардаҥ турат.

#### Јердиҥ группазыныҥ планеталары
Кӱнге эҥ ле јуук Јердиҥ группазыныҥ планеталары уур элементтердеҥ турат, состоят преимущественно из тяжёлых элементов, спутниктердиҥ тоозы јабыс (0—2), анайда ок олордо јӱстӱктер јок. Олор кӱч кайылып турган минералдардаҥ турат, темдектезе, мантия ла кора тӧзоп турган силикаттар, металлдар, темдектезе, темир ле никель олордыҥ ядрозын тӧзоп јат. Бу планеталардыҥ ӱчизинде — Венера, Јер ле Марста — бойыныҥ атмосферазы бар; ӱзезинде ударный кратерлер ле рельефтыҥ тектонический детальдары бар Солнечная система. Дата обращения: тулаан айдыҥ 16 кӱни, 2010. Архивировано сыгын айдыҥ 7 кӱни, 2011 јыл.</ref>.

##### Меркурий
Меркурий (0,4 а.е. Кӱннеҥ ала) Кӱнге эҥ ле јуук планета, анайда ок ол системаныҥ эҥ ле огош планетазы (0,055 Јердиҥ бескезинеҥ) болуп турат. Бу планетада спутниктер јок.

##### Венера
Венера бескезиле Јерге јуук (0,815 Јердиҥ бескезинеҥ), ондо Јерде ошкош темир ядро айландыра калыҥ силикат оболочка ла амтосфера бар. Оноҥ улам оны Јердиҥ «эјези» деп адайт. Анайда ок оныҥ ичинде геологический активностьтор бар. Је Венераныҥ ӱстинде бар суу канчи кире Јердийинеҥ ас, атмосферазы 90 катапка калыҥ. Венерада спутниктер јок. Ол Кӱнниҥ системазында эҥ ле изӱ планета, ӱстинде температуразы 400 °C ӧрӧ болот.

##### Јер
Јер Јердин групаазыныҥ планетарыныҥ ортозында эҥ ле калыҥы болуп турат. Јерде плиталардыҥ тектониказы бар. Јердеҥ ӧскӧ база кайда-кайда јӱрӱм бар ба деп суракка эмдиге ле јетире каруу јок. Јердиҥ группазыныҥ планеталарыныҥ ортозында Јер уникальный болуп турат (гидросфера учун). Јердиҥ атмосферазы башка планеталардыҥ атмосферазынаҥ башка Земли — ондо јайым кислород бар. Јерде бир спутник бар — Ай, Кӱнниҥ системазыныҥ Јер группазыныҥ планеталарыныҥ эҥ ле јаан спутниги.

##### Марс
Марс Јер ле Венеранаҥ огош (0,107 Јердиҥ бескезинеҥ массы). Ондо углекислый газтаҥ туруп турган атмосфера бар, ӱстиндеги давлениези 6,1 мбар (0,6 % Јердийинеҥ). Оныҥ ӱстиндеги вулкандарынаҥ эҥ ле јааны Олимп. Ол ӱзе Јердиҥ вулкандарынаҥ јаан, бийиги 21,2 км. Анайда ок рифтовый ойдыктар (Маринердиҥ öзöктöри) бар. Сӱреен кӧп темирдиҥ оксиды бар учун Марстыҥ öҥи кызыл. Планетада эки спутник — Фобос ло Деймос. Олор тутурттып алган астероидтер болгон деп теория бар. Тургуза ӧйдӧ Марс (Јердиҥ кийнинеҥ) Кӱнниҥ системазында эҥ ле јакшы шиҥделген планета болуп јат.

#### Астероидтердыҥ куры
Астероидтер — эҥ ле элбеде таркаган Кÿнниҥ системазыныҥ огош телолоры.
Астероидтердиҥ куры Марс ла Юпитердыҥ ортозында орбитада турат. Тургуза ӧйдӧ астероидтер болуп Кӱнниҥ системазыныҥ тӧзӧлгӧнинеҥ артып калган (планетозимальдер), Юпитердыҥ гравитациязы учун олордо кожо биригер арга јок.
Астероидтердиҥ јааны тоолу метрдаҥ ала јӱс километрга јетире. Ӱзе астероидтер Кÿнниҥ системазыныҥ огош телолоры деп чотолот, је кезик телолор, тургуза ӧйдо астероидтер деп чотолып турган, темдектезе, Веста ла Гигея, кийниде карликовый планеталар болор аргазы бар (олордо гидростатический теҥ болоры бар деп јарлаза.
Курда миллиондорго јетире объекттер бар.

##### Астероидтердиҥ группалары
Бойыныҥ орбитазы айынча астероидтер группаларга ла билелерге бӧлӱнет. Астероидтердиҥ спутниктери — башка астероидтердиҥ орбиталарында айланып турган астероидтер. Олор
планеталардыҥ спутниктери деп чокым темдектелбей турган.
Троянский астероидтер Юпитерда Лангражтыҥ точкаларында бар.
Анайда ок Кӱнниҥ системазыныҥ ич јанында Меркурийдеҥ ала Марска јетире орбиталарлу астероидтердиҥ группалары бар. Кӧп саба олордыҥ орбиталары ич планеталардыҥ орбиталарын кечип јат.

##### Церера
Церера (2,77 а.е.) — карликовый планета ла астероидтердиҥ поязыныҥ эн ле јаан телозы. Диаметры 1000 км кире, сферический бӱдӱм тударга јеткил бескелӱ. Церераны ачарда, оны планета деп адаган, је кийнинде оныҥ јанында астеродтер бар деп шиҥдеген, оноҥ улам 1850 јылда оны астеродитерге кӧчӱрген. Такып карликовый планета деп ол 2006 јылда јарлалган.

### Кӱнниҥ системазыныҥ тыш јаны
Кӱнниҥ системазыныҥ тыш јанында газовый гиганттар бойлорыныҥ спутниктериле кожо јӱрет, анайда ок анда транснептуновый объекттер, Койпердыҥ астероидно-кометно-газовый куры, туш-башка чачылган диск ла Оорта булут бар. Анайда ок кӧп кыска ӧйдиҥ кометаларыныҥ ла астероид-кентаврлардыҥ орбиталары мында ӧдӱп јат. Кӱннеҥ ала ыраагы, оноҥ улам јабыс температуразы учун кату объеттерде тоштыҥ суузы, аммиак ла метан бар. Анайда ок тыш јанында Тюхе планета ла, анайда ок башка «Планет X» ла Кӱнниҥ спутниги Немезида болор аргазы бар деп теория бар.

#### Гигант-планеталар
Тӧрт гигант-планета, анайда ок олор газовый гиганттар деп адалып турган, ӱзези кожо Кӱнди айландыра орбиталарда айланып турган веществоныҥ бескезинеҥ 99 % алып јат. Юпитер ле Сатурн кӧп саба водород ло гелийдеҥ турат; Уран ла Нептунда кӧп тош бар. Оныҥ учун кезик астрономдор олорды башка «тош гиганттардыҥ» категориязына кийдирип јат. Узе тӧт гигант-планетада јӱстӱктер бар, је јаҥыс Сатурнныҥ јӱстӱк системазын Јердеҥ кӧрӧрго јарар.

##### Юпитер
Юпитердыҥ бескези Јердийинеҥ 318 катапка кӧп, анайда ок ӱзе планеталардыҥ бескезинеҥ 2,5 катапка кӧп. Ол кӧп саба водород ло гелийдеҥ турат. Јаантайын бийик температура учун оныҥ атмосферазында булуттардыҥ јолдоры ла Jаан кызыл темдекбар.
Юпитерде 95 спутник. Эҥ јаан тӧрт спутникте — Ганимед, Каллисто, Ио ло Европа — Јердиҥ группазыныҥ планеталарында ошкош вулканический активностьтор ло ичиндеги изидери бар. Ганимед, Кӱнниҥ системазыныҥ эҥ јаан спутниги, Меркурийдеҥ јаан.

##### Сатурн
Сатурн бойыныҥ элбек јӱстӱктердиҥ системазыла јарлу. Оныҥ атмосфераныҥ ла магнитосфераныҥ структуразы Юпитердийине тӱҥей. Сатурн — Кӱнниҥ системазыныҥ эҥ ле кату койу эмес планетазы (оныҥ койузы суу ла бензинныҥ койузынаҥ ас).
Сатурнда 83 спутник; эки спутникте — Титан ла Энцелад — геологический активность кӧрӱнет. Титан, Меркурийдеҥ јаан, — Кӱнниҥ системазыныҥ соок јаҥыс койу атмосфералу планетазы.

##### Уран
Уран бескези Јердийинеҥ 14 катапка кӧп, гигант-планеталардыҥ ортозына эҥ ле јеҥил бескелӱзи. Башка планеталарды айланып турган болчокторго тӱҥейлерге јараар болзо, Уран тоолонып турган болчокко тӱҥей. Башка газовый гиганттарга кӧрӧ, Уранныҥ ӧзӧги соок, оноҥ улам космоско ийип турган јылузы сӱреен ас.
Уранада 27 спутник бар; эҥ ле јаандары — Титания, Оберон, Умбриэль, Ариэль ле Миранда.

##### Нептун
Нептун, Ураннаҥ эмеш огош то бозо, је бескези јаан (Јердиҥ 17 бескези), оноҥ улам ол кату.
Нептунда 14 спутник. Эҥ ле јааны — Тритон геологически активный, ондо суйук азоттыҥ гейзерлери бар. Тритон — соок јаҥыс јаан спутник тескери јанынден јӱрет. Нептунла кожо јӱрӱп турган астероидтер бар, анайда ок олорды Нептунныҥ троянецтеры деп база адайт, бу астероидтер оныла кожо 1:1 резонанста јӱрет .

##### Тогузынчы планета
2016 јылда чаган айдыҥ 20 кӱнинде Калифорнийский технологический институттыҥ астрономдоры Майкл Браун ла Константин Батыгин Кӱнниҥ системазыныҥ кырында Плутонныҥ орбитазыныҥ ары јанында болгодый тогузынчы планета бар деп јарлаган. Бу планета кайда-да 10 катапка Јердеҥ уур, Нептунга кӧрӧ Кӱннеҥ 20 катапка ыраак (90 миллиард километр), Кӱнди бир катап 10 000—20 000 јыл айланат. Майкла Браунныҥ санаазы айынча, бу планета «90 %» чын бар. Тургуза ӧйдӧ билимчилер оны болгодый «Тогузынчы планета» деп адагылайт (английлап Planet Nine).

#### Кометалар
Кометалар — Кӱнниҥ системазыныҥ огош телолоры, кӧп саба олордыҥ јааны тоолу километр болот. Олордыҥ орбиталарында јаан эксцентриситет бар.

#### Кентаврлар
Кентавры — кометага тӱҥей тош объекттер, олордыҥ орбиларыныҥ полуоси Юпитердийине кӧрӧ јаан (5,5 а.е.), Нептундыйына кӧрӧ огош (30 а.е.). Эҥ ле јарлу јаан кентавдрыҥ Харикло диаметры кайда-да 250 км кире. Баштапкы ачылган кентавр, Хирон, анайда ок как комета (95P) деп адалган.

#### Транснептуновый объекттер
Нептунныҥ кийнинде јер, эмезе  «транснептуновый объекттердиҥ регионы», тургуза ӧйгӧи јетире јазап шиҥделбеген. Тош ло таштаҥ турган огош телолордоҥ турган деп аргазы бар. Бу регион Этот регион иногда также включают во «Тыштындагы Кӱнниҥ системазынден» кирип јат. 

##### Пояс Койпера
Пояс Койпера — область реликтов времён образования Солнечной системы, является большим поясом осколков, подобным поясу астероидов, но состоит в основном изо льда. Простирается между 30 и 55 а.е. от Солнца. Составлен главным образом малыми телами Солнечной системы, но многие из крупнейших объектов пояса Койпера, такие как Квавар, Варуна и Орк, могут быть переклассифицированы в карликовые планеты после уточнения их параметров. По оценкам, более 100 000 объектов пояса Койпера имеют диаметр больше 50 км, но полная масса пояса равна только одной десятой или даже одной сотой массы Земли. Многие объекты пояса обладают множественными спутниками, и у большинства объектов орбиты располагаются вне плоскости эклиптики.
Пояс Койпера может быть примерно разделён на «классические» и резонансные объекты (главным образом плутино). Резонансные объекты находятся в орбитальном резонансе с Нептуном (например, совершая два оборота на каждые три оборота Нептуна, или один на каждые два). Ближайшие к Солнцу резонансные объекты могут пересекать орбиту Нептуна. Классические объекты пояса Койпера не находятся с Нептуном в орбитальном резонансе и располагаются на расстоянии примерно от 39,4 до 47,7 а.е. от Солнца. Элементы классического пояса Койпера классифицированы как кьюбивано, от индекса первого обнаруженного объекта — Ӱлекер:Mpl («Ӱлекер:Mp» произносится как «кью-би-ван»); и имеют близкие к круговым орбиты с малым углом наклона к эклиптике.

###### Плутон
Плутон — карликовая планета, крупнейший известный объект пояса Койпера. После обнаружения в 1930 году считался девятой планетой; положение изменилось в 2006 году с принятием формального определения планеты. У Плутона умеренный эксцентриситет орбиты с наклонением в 17 градусов к плоскости эклиптики, и он то приближается к Солнцу на расстояние 29,6 а.е., оказываясь к нему ближе Нептуна, то удаляется на 49,3 а.е.
Неясна ситуация с крупнейшим спутником Плутона — Хароном: продолжит ли он классифицироваться как спутник Плутона или будет переклассифицирован в карликовую планету. Поскольку центр масс системы Плутон — Харон находится вне их поверхностей, они могут рассматриваться в качестве двойной планетной системы. Четыре меньших спутника — Никта, Гидра, Кербер и Стикс — обращаются вокруг Плутона и Харона.
Плутон находится с Нептуном в орбитальном резонансе 3:2 — на каждые три оборота Нептуна вокруг Солнца приходится два оборота Плутона, весь цикл занимает 500 лет. Объекты пояса Койпера, чьи орбиты обладают таким же резонансом, называют плутино.

###### Хаумеа
Хаумеа — карликовый планета. Кебери узун, бойыныҥ осиле кайда-да 4 час киреге  айланат. Эки спутник, анай да ок миллиард јылдар кайра Хаумеаныҥ тош мантиязы табарунаҥ улам оодылган кийнинеҥ тош оодыктардаҥ бӱткен кайда-да 8 транснептуновый объект Хаумеа билеге кирип турган. Карликовый плантенаныҥ бӧкӧйижи јаан  — 28°.

###### Макемаке
Макемаке — первоначально обозначался как Ӱлекер:Mp, в 2008 году получил имя и был объявлен карликовой планетой. В настоящее время является вторым по видимой яркости в поясе Койпера после Плутона. Крупнейший из известных классических объектов пояса Койпера (не находящихся в подтверждённом резонансе с Нептуном). Имеет диаметр от 50 до 75 % диаметра Плутона, орбита наклонена на 29°, эксцентриситет около 0,16. У Макемаке открыт один спутник: S/2015 (136472) 1.
Ӱлекер:ТНО imagemap

##### Јайрадылган диск
Јайрадылган диск Койпердиҥ курынаҥ канча кире ыраак јерге чӧйилет, анайда ок анда кыска ӧйдиҥ кометаларыныҥ бӱдӱп турган јери деп теория бар. 

###### Эрида
Эрида (68 а.е.) — јайрадылган дисктыҥ эҥ јаан объектти. Озо баштап оныҥ диаметры 2400 км деп чотолгон, Плутонноҥ кайда-да 5 % кӧп, оноҥ улам нени планета деп адаарыныҥ сурагы кӧдӱрилген. Эрида эҥ ле јарлу јаан карливовый планеталардыҥ бирӱзи болуп турат. Эридада бир спутник — Дисномия. 

###### Farout (Ыраактагы)
Farout (Ыраактагы) — транснептуновый объект,  Кӱннеҥ 120 а. е. ыраак. 2018 јылда кӱчӱрген айда ачылган. Кӱнниҥ системазыныҥ эҥ ле ыраак јарлу объектты.  Farout канча киреге Плутонноҥ огош: оныҥ диаметры — 500 км кире. Сферический бӱдӱм тударга бескези јеткил. Оноҥ улам Ыраактагы карликовый планета деп адалар аргалу.

### Ыраактагы областьтар
Кӱнниҥ системазы кайда божоп турганы ла анайда ок јылыстар ортодо пространство кайда башталып турганы тургуза ӧйдӧ јартты јок. 

#### Гелиосфера
Кӱнниҥ системазындагы јылдыстар ортозында среда тӱҥей эмес. Јербойындагы јылыстар ортозында булут кечире Кӱнниҥ тӱргени кайда-да 25 км/с, 10 муҥ јылдаҥ анаҥ чыгар аргалу. Кӱнниҥ системазы ла јылдыс ортозында вещество ортозында Кӱн салкынныҥ чӱми јаан.
Бистиҥ планетный системана кӱн салкынныҥ ортолоры сӱреен ыраак «атмосферазында» турат. Кӱн салкынныҥ орто тӱргени 450 км/с. Ол магнитогидродинамический толкулар јайылган тӱргенине кӧрӧ бийик. Канча кире Кӱннеҥ ыраак, анча кире кӱн салкынныҥ койузы астап јат, учы-учында оныҥ јылдыстар ортозында веществоныҥ тебӱзин тударга арга јок болот. Табаруныҥ кийнинеҥ тоолу ӧдӧр область бӱдӱп јат.
Озо баштап кӱн салкын токынайт, оноҥ улам ол койу, јылу ла турбулентный болуп јат. Бу кечӱ моменттыҥ ады озочыл толкуныҥ кыйузы (английлап termination shock), Кӱннеҥ ыраак турганы 85—95 а.е. кире («Вояджер-1» ла «Вояджер-2 космический станциялардыҥ јетиргени айынча», бу кыйуны олор 2004 јылда јаҥар айда ла 2007 Дылда кураан айда кечкен).
База кайда-да 40 а.е. ӧткӧн кийнинеҥ кӱн салкын јылдыстар ортозында вещестоны табарып јат, оноҥ улам учы-учында токтойт. Бу јылдыстар ортозында среда ла Кӱнниҥ системазыныҥ веществозыныҥ ортозында турган кыйуныҥ ады гелиопауза. Бӱдӱмиле ол кӧбӱкке тӱҥей.

#### Облако Оорта
Гипотетическое облако Оорта — сферическое облако ледяных объектов (вплоть до триллиона), служащее источником долгопериодических комет. Предполагаемое расстояние до внешних границ облака Оорта от Солнца составляет от 50 000 а.е. (приблизительно 0,75 светового года) до 100 000 а.е. (1,5 св. лет). Полагают, что составляющие облако объекты сформировались около Солнца и были рассеяны далеко в космос гравитационными эффектами планет-гигантов на раннем этапе развития Солнечной системы. Объекты облака Оорта перемещаются очень медленно и могут испытывать взаимодействия, нехарактерные для внутренних объектов системы: редкие столкновения друг с другом, гравитационное воздействие проходящей рядом звезды, действие галактических приливных сил. Есть также неподтверждённые гипотезы о существовании у внутренней границы облака Оорта (30 тыс. а. е.) планеты-газового гиганта Тюхе и, возможно, каких-либо других «Планет X» в облаке, в том числе согласно гипотезе о вытолкнутом пятом газовом гиганте.

##### Седна
Седна (525,86 а.е.) — Плутонго тӱҥей јаан кызылсымак объект, сӱреен чӧйилип калган эллиптический орбиталу, кайда-да перигелийде 76 а.е. афелийде 1000 а.е. јетире, 11 500 јыл ӧй. Седнаны 2003 јылда ачкан Майкл Браунныҥ айткныла, ол туш-башка чачылган дискке эмезе Койпердыҥ курына кирер аргазы јок, нениҥ учун дезе оныҥ перилегийи коркышту ыраак. Оныҥ, анай да ок башка астрономдодыҥ сананганыла, бу объект јап-јаҥы популяцияныҥ баштапкы ачылган объектты болуп турат, ары кирер аргалу объект Ӱлекер:Mpl- 45 а.е. перигелийлӱ , 415 а.е. афелийлӱ, орбитальный ӧйи 3420 јыл. Браун бу популяцияны популяцию «ичиндеги Оорта булут» деп адайт, нениҥ учун ол Оорта булут ошкош бӱткен. Седнаны кебери јарт болгон болзо, ол карливовый планета деп адалар эди.

### Кыйу јанындагы областьтар
Ӱлекер:См. также
Бистиҥ Кӱнниҥ системазыныҥ кӧп јарымызы јарт јок. Кӧп объекттер ачылган да болзо, је андый да болзо Койпердыҥ курыныҥ ла Оорта булуттыҥ канча муҥ а. е. радиусту ортозындагы јер де шиҥделбеген, Оорта булут ла оныҥ кийнинде не бар база јарт јок. Кыйу јанындагы јерде (Оорта булуттыҥ ӱстиндеги кыйуларыныҥ ары јанында) Кӱнниҥ јылдыс-спутниги Немезида бар деп гипотеза бар.
Анайда ок Меркурий ле Кӱнниҥ ортозында областьта болор аргалу астероидтер вулканоидтер шиҥдеп јат.

Кӱнниҥ системазы
{| class="infobox"
|+ <big>'''Кӱнниҥ системазы'''</big>
|colspan="3" style="text-align: center"| [[Файл:Solar System true color.jpg|frameless|upright=2]] <br><center><small>Бу јурукта Кӱн, сегис планета, беш карликовый планета ла карликовый планета болор аргалу тӧрт планета, анайда ок олордыҥ јаан спутниктери кӧргӱзилет. Кемилери масштабта, ортолоры масштабта эмес</small></center>
|-
!style="background:#A0B0FF" colspan="3"| Общие характеристики
|-
| '''Јаш'''
|
| 4,5682±0,0006 [[Миллиард|млрд]] јыл<ref name="bowring_housch1995">{{статья |заглавие=The Earth's early evolution |doi=10.1126/science.7667634 |издание=Science |том=269 |pmid=7667634 |номер=5230 |bibcode=1995Sci...269.1535B |страницы=1535—1540 |язык=en |автор=Bowring S., Housh T. |год=1995 }}</ref><ref name="Bouvier"/>
|-
| '''Турган јери'''
|
| [[Јербойыныҥ јылдыстар ортодо булут]], [[Јербойыныҥ пузыри]], [[рукав Орионныҥ јеҥи]], [[Кардыҥ Јол]], [[Јербойыныҥ галактикаларыныҥ группазы]]
|-
| '''Бескези'''
|
| 1,0014 [[Солнечная масса|{{math|''M''}}<sub>☉</sub>]]
|-
| '''Эҥ ле јуук јылдыс '''
|
| [[Центаврдыҥ Проксимазы]] (4,21—4,24 [[Световой год|св. јыл]])<ref name="Distance Information">{{Cite web |url=http://heasarc.nasa.gov/docs/cosmic/nearest_star_info.html |title=Cosmic Distance Scales — The Nearest Star |access-date=2012-12-02 |archive-date=2012-01-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118220010/http://heasarc.nasa.gov/docs/cosmic/nearest_star_info.html |url-status=dead }}</ref><br> [[Центаврдыҥ Альфазыныҥ]] системазы (4,37 св. јыл)<ref name="eso1">{{cite web|url=http://www.eso.org/public/news/eso1241/|title=Planet Found in Nearest Star System to Earth|publisher=[[Европейская южная обсерватория|European Southern Observatory]]|date=2012-10-16|accessdate=2012-10-17|archiveurl=https://www.webcitation.org/6CO9bfeKk?url=http://www.eso.org/public/news/eso1241/|archivedate=2012-11-23|url-status=live}}</ref>
|-
|'''[[Ӱчинчи космический тӱргени]]''' '''([[Земля|Јерге]] јуук)'''
| 	
|16,65 км/с
|-
!style="background:#A0B0FF" colspan="3"| Планетный система
|-
| '''Кӱннеҥ эҥ ле ыраак планета'''
|
| [[Нептун]] ({{s|4,503 млрд км}}, {{s|30,1 [[Астрономическая единица|а.е.]]}})<ref name="Podolak"/>
|-
| '''[[Пояс Койпера|Койпердиҥ поязына]] јетире ыраагы'''
|
| {{s|~30—50 а.е.}}<ref>{{статья |ссылка=https://iopscience.iop.org/0004-637X/490/2/879/fulltext/ |заглавие=Collisional Erosion in the Primordial Edgeworth-Kuiper Belt and the Generation of the 30—50 AU Kuiper Gap |издание=[[The Astrophysical Journal]] |том=490 |номер=2 |страницы=879—882 |doi=10.1086/304912 |язык=en |тип=journal |автор=Alan Stern; Colwell, Joshua E. |год=1997 |издательство=[[IOP Publishing]] |archivedate=2014-07-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714134244/http://iopscience.iop.org/0004-637X/490/2/879/fulltext/ }}</ref>
|-
| '''[[Звезда|Јылдыстардыҥ]] тоозы'''
|
| 1 ([[Кӱн]])
|-
| '''Јарлу планеталардыҥ тоозы'''
|
| 8
|-
| '''[[Карликовая планета|Карликовый планеталардыҥ]] тоозы'''
|
| 5<ref>{{cite web|url=http://www.mikebrownsplanets.com/2011/08/free-dwarf-planets.html|author=[[Браун, Майкл (астроном)|Mike Brown]]|title=Free the dwarf planets!|date=2011-08-23|work=Mike Brown's Planets (self-published)|archiveurl=https://www.webcitation.org/6DAOwPLXs?url=http://www.mikebrownsplanets.com/2011/08/free-dwarf-planets.html|archivedate=2012-12-25|access-date=2012-12-24|url-status=live}}</ref>
|-
| '''[[Спутники в Солнечной системе|Спутниктердиҥ]] тоозы'''
|
| 639 (Кӱнниҥ системазыныҥ 204 планетазында ла 435 [[Малые тела Солнечной системы|огош телозында]])<ref name="JPLbodies"/><ref name="MPMJohnston">{{cite web|date = 2012-10-28|title = Asteroids with Satellites|publisher = Johnston's Archive|author = Wm. Robert Johnston|url = http://www.johnstonsarchive.net/astro/asteroidmoons.html|accessdate = 2012-11-09|archiveurl = https://www.webcitation.org/6CfClsjFp?url=http://www.johnstonsarchive.net/astro/asteroidmoons.html|archivedate = 2012-12-04|url-status = live}}</ref>
|-
| '''Огош телолордыҥ тоозы'''
|
| {{num|1 000 000}} кӧп (2020 j. кӱчӱрген ай)<ref name="JPLbodies"/>
|-
| '''[[комета|Кометалардыҥ]] тоозы'''
|
| 3690 (2020 j. кӱчӱрген ай)<ref name="JPLbodies"/>
|-
!style="background:#A0B0FF" colspan="3"| Галактический тӧс айландыра айланыштар
|-
|colspan="2"| '''Кардыҥ Јолы јаар бӧкӧйӧри'''
| 60,19°
|-
|colspan="2"| '''[[Галактический центр|Галактический тӧско]] јетире ыраагы'''
| 27 170±1140 св. јыл<br>(8330±350 [[парсек|пк]])<ref name="gillessenetal2009">{{статья |заглавие=Monitoring Stellar Orbits Around the Massive Black Hole in the Galactic Center |издание=[[The Astrophysical Journal]] |том=692 |номер=2 |страницы=1075—1109 |doi=10.1088/0004-637X/692/2/1075 |accessdate=2010-10-28 |bibcode=2009ApJ...692.1075G |arxiv=0810.4674 |язык=en |тип=journal |автор=Gillessen, S.; Eisenhauer; Trippe; Alexander; Genzel; Martins; Ott |год=2009 |издательство=[[IOP Publishing]]}}</ref>
|-
|colspan="2"| '''Айланыштыҥ ӧйи'''
| {{s|225—250 млн}} лет<ref name="Cosmic Year"/>
|-
|colspan="2"| '''Орбита тӱргени'''
| 220—240 км/с<ref name="Грани">{{cite web|url=http://grani.ru/Society/Science/m.103981.html|title=Жизни на Земле угрожают «галактические нырки»|work=Грани.Ру|access-date=2012-12-24|archive-date=2013-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20130225024256/http://grani.ru/Society/Science/m.103981.html|url-status=live}}</ref>
|-
!style="background:#A0B0FF" colspan="3"| Јылдыстыҥ аҥылулары
|-
|colspan="2"| '''[[Спектральные классы звёзд|Спектральный класс]]'''
| G2 V<ref name="ESO">{{Cite web |url=http://www.eso.org/public/outreach/glossary/glossary_s/#spectral_classification |title=ESO — Astronomical Glossary |access-date=2013-09-08 |archive-date=2014-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201180517/http://www.eso.org/public/outreach/glossary/glossary_s/#spectral_classification |url-status=live }}</ref><ref name="nasa">{{Cite web |url=http://www.nasa.gov/audience/forstudents/postsecondary/features/F_The_Solar_System.html |title=The Solar System |access-date=2014-01-20 |archive-date=2013-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130530060856/http://www.nasa.gov/audience/forstudents/postsecondary/features/F_The_Solar_System.html |url-status=live }}</ref>
|-
|colspan="2"| '''[[Снеговая линия (астрономия)|Кардыҥ чийузи]]'''
| {{s|~5 а.е.}}<ref>{{статья |doi=10.1016/S0273-1177(03)00578-7 |заглавие=Remote infrared observations of parent volatiles in comets: A window on the early solar system |издание={{Нп3|Advances in Space Research}} |том=31 |номер=12 |страницы=2563—2575 |язык=en |тип=journal |автор=M. J. Mumma, M. A. DiSanti, N. Dello Russo, K. Magee-Sauer, E. Gibb, R. Novak |год=2003 |издательство=[[Elsevier]]}}</ref><ref>{{книга |заглавие=Discovering the Universe |ссылка=https://archive.org/details/discoveringunive00kauf |год=1987 |издательство={{Нп3|W. H. Freeman and Company}} |isbn=0-7167-1784-0 |страницы=[https://archive.org/details/discoveringunive00kauf/page/94 94] |автор=Kaufmann, William J. }}</ref>
|-
|colspan="2"| '''[[Гелиосфера|Гелиосфераныҥ]] кыйузы'''
| {{s|~113—120 а.е.}}<ref name="stag">{{Cite web |url=http://www.nasa.gov/mission_pages/voyager/voyager20111205.html |title=NASA’s Voyager Hits New Region at Solar System Edge 12.05.11 |access-date=2012-12-24 |archive-date=2015-03-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150308091540/http://www.nasa.gov/mission_pages/voyager/voyager20111205.html |url-status=live }}</ref>
|-
|colspan="2"| '''[[Сфера Хилла|Хилл сфераныҥ]] радиузы'''
| ~1—2 св. лет
|}
[[Файл:Solar System (1898).jpg|thumb|Планеталардыҥ система.<br> <small>(Гимназиялардыҥ географический атлазы, 1898 јыл)</small>]]
'''Кӱнниҥ системазы ''' — [[планеталардыҥ системазы]],  ортогызындагы [[Звезда|Јылдыс]] [[Кӱн]], анайда ок [[Гелиоцентрическая орбита|гелиоцентрический орбиталарда]] ӱзе ар-бӱткен [[Космический объект|космостыҥ объекттери]] ары кирип турган. Ол [[Молекулярное облако|газопылевой булуттыҥ]] [[Гравитационный коллапс|гравитациязы јаба базылганынаҥ]] улам кайда да 4,57 млрд јыл кайра бӱткен<ref name="Bouvier"/>.

Кӱнниҥ системазыныҥ ӱзе бескези 1,0014 [[солнечная масса|{{math|''M''}}<sub>☉</sub>]]. Бескениҥ кӧп јарымызы Кӱнге келижет; арткан бескези бой-бойынаҥ ыраак 8 [[планета]]га. Олордыҥ [[орбита]]лары тегерикке јуук, анайда ок олор бир плоскостьто — [[эклиптика]] плоскостьто јадып турган . Оноҥ улам Кӱн ле планеталардыҥ ортозында («моменттердиҥ сурагы» деп база адалат) [[Момент импульса|моменттыҥ импульсыныҥ]] ӱлештирери айынча сурактар бар: јӱк 2 % Кӱнге келижет, качан Кӱнниҥ бескези ӱзе планеталардыҥ бескезинеҥ ~740 катапка кӧп, а арткан 98 % — ~0,001 Ӱзе Кӱнниҥ системазыныҥ бескезинеҥ<ref>[[Андреев, Валентин Дмитриевич|Андреев В. Д.]] Распределение моментов в планетарной системе Солнца //Новейшие проблемы теории поля 2005—2006 (под ред. А. В. Аминовой), Изд-во Казанск. ун-та, Казань, 2007, с. 42-56. //также в кн. {{книга|автор=[[Андреев, Валентин Дмитриевич|Андреев В. Д.]]|заглавие=Избранные проблемы теоретической физики|издательство=Аванпост-Прим|место=Киев|год=2012|ссылка=http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/physics/cosmos.htm|archive-date=2017-09-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20170904195355/http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/physics/cosmos.htm}}</ref>.

Эҥ Кӱнге јуук тӧрт планета, анайда ок [[Планеты земной группы|јердиҥ группазыныҥ планеталары]] деп адып турган, — [[Меркурий]], [[Венера]], [[Јер]]<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Земля|[[Величко, Константин Иванович|Величко К. И.]], [[Витковский, Василий Васильевич|Витковский В. В.]], [[Поленов, Борис Константинович|Поленов Б. К.]], [[Собичевский, Василий Тарасович|Собичевский В. Т.]]}}</ref> и [[Марс]] — [[Силикаты (минералы)|силикаттар]] ла [[металлы|металлдарда]]ҥ турат.
Эмеш Кӱннеҥ ыраак тӧрт планета, анайда ок олор [[Планеты-гиганты|гигант-планеталар]] деп адалат, — [[Юпитер]], [[Сатурн]], [[Уран (планета)|Уран]] и [[Нептун]] — Јердиҥ группазыныҥ планеталарына кӧрӧ олордыҥ бескези канча киреге кӧп. Кӱнниҥ системазына кирип турган эҥ ле јаан гигант-планеталар — Юпитер ла Сатурн — [[водород]] ло [[Гелий|гелийдеҥ]] турат, оноҥ улам олор [[Газовые гиганты|газовый гиганттардыҥ]] тоозына кирет; эмеш огош гигант-планеталар — Уран ла Нептун — водород ло гелийдеҥ башка, анайда ок [[Вода|суу]], [[метан]] ла [[аммиактаҥ]] турат, андый планеталар «[[Ледяной гигант|тош гиганттардыҥ]]» клазына кирип јат<ref>{{cite web|url=http://science.compulenta.ru/559921/|title=В структуре ледяных гигантов должен быть мощный слой суперионной воды|date=2010-09-03|publisher=Компьюлента|accessdate=2011-10-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100905193254/http://science.compulenta.ru/559921/|archivedate=2010-09-05|url-status=dead}}</ref>. Сегис планетаныҥ алтызында ла тӧрт [[Карликовая планета|карликовый планетада]] естественный [[Спутники в Солнечной системе|спутниктер]] бар. Юпитер, Сатурн, Уран ла Нептунды айландыра тоозынныҥ [[Кольца планет|тегеликтери]] бар, анайда ок башка частицалар бар.

Кӱнниҥ системазында ичинде [[Малые тела Солнечной системы|огош телолорлу]] эки бӧлӱк јер бар. Марс ла Юпитердыҥ ортозында астероидтердыҥ поязы составыла Јер группазыныҥ планеталарыныҥ составына тӱҥей, нениҥ учун дезе анда силикаттар ла металлдар бар. Астероидтардыҥ поязыныҥ эҥ јаан объекттери болуп карликовый планеталар [[Церера]] ла [[(2) Паллада|Паллада]], [[(4) Веста|Веста]] ла [[(10) Гигея|Гигея]] астероидтер туруп јат. Нептунныҥ орбитазыныҥ кийнинде [[транснептуновый объект]]тер бар. Олор [[Лёд|тоҥуп калган]] суунаҥ, аммиак ла метаннаҥ туруп јат, олордыҥ тоозынаҥ эҥ јаандары [[Плутон]], [[Хаумеа]], [[Макемаке]], [[(50000) Квавар|Квавар]], [[(90482) Орк|Орк]], [[Эрида]] ла[[(90377) Седна|Седна]]. Кӱнниҥ системазында башка да огош телолордыҥ популяциялары бар, темдектезе, планетный [[квазиспутник]]тер ле [[Троянские астероиды|троянецтер]], [[Астероиды, сближающиеся с Землёй|Јерди айландыра астероидтар]], [[Кентавры (астероиды)|кентаврлар]], [[дамоклоидтер]], анайда ок системада јӱрӱп турган [[комета]]лар, [[метеороид]]тер ле [[космический тоозын]].

[[Кӱнниҥ салкыны]] (Кӱннеҥ келген [[плазма|плазманыҥ]] кара-бајыртты) [[Межзвёздная среда|јылдыстардыҥ ортозында]] [[Пузырь звёздного ветра|кӧбӱкти]] тӧзӧп јат, [[гелиосфера]] деп адалат, ол [[Рассеянный диск|туш-башка чачылган дисктыҥ]] учына јетире чӧйилет. Гипотетический [[Оорта булут]]гелиосферанаҥ бир муҥ катапка ыраакка чӧйилерге аргалу.

Кӱнниҥ системазы [[Кар Jол]] [[Галактика|галактиканыҥ]] структуразына кирип јат.

== Структура ==
[[Файл:Oort cloud Sedna orbit ru.svg|мини|Кӱнниҥ системазыныҥ объектериниҥ орбиталары, масштабта (часовой стрелкала, баштаганы ӧрӧ сол јанынаҥ)]]

Кӱнниҥ системазында ортогызындагы объект болуп [[Кӱн]] турат — G2V [[спектральные классы звёзд|спектральный класстыҥ]] [[Главная последовательность|тӧс ээчий-деечий болорыныҥ]] [[јылдызы]], анайда ок ол [[сары карлик]] деп адалат. Ӱзе системаныҥ кӧп саба массазы (99,866 % кире) Кӱнге келижет, ол бойыныҥ тарытыжала кӱнниҥ системазыныҥ планеталарын ла оноҥ до ӧскӧ телолорын тудат<ref name="M Woolfson" />. Тӧрт эҥ ле јаан объект — [[газовый гиганттар]] — олорго массаныҥ 99 % келижет (кӧп јарымызы Юпитер ле Сатурнга келижет — 90 % кире).

Кӱнди айландыра айланып турган јаан объекттердиҥ кӧп јарымызы бир плоскостьто јурет — [[эклиптика|эклиптика плоскостьто]]. Ол ло ӧйдӧ кометалар ла [[Пояс Койпера|Койпердыҥ поязыныҥ]] объекттеринде бу плоскостько эҥчейиш толыктары јаан<ref name="Harold F. Levison" /><ref name="Jupiter-Family Comets" />.

Ӱзе планеталардыҥ ла башка да объекттердиҥ кӧп јарымызыныҥ Кӱнди айландыра ууландыралары Кӱнниҥ айланыжыныҥ ууландыралыла тӱҥей (часовой стрелкага удура). Тоого албастары да бар, темдектезе [[Галлейдыҥ кометазы]]. Эҥ ле јаан [[Угловая скорость|толыктыҥ тӱргени]] [[Меркурий]]ге келижет — ол 88 јердиҥ сутказы кире ӧйгӧ Кӱнди айланат. Эҥ ле узаак планетага — [[Нептун]]га — бир айланышка 165 Јердиҥ јылдары кирей ӧй керек.

Кӧп саба планеталар бойыныҥ озин айландыра Кӱн ле чылап айланат. Тоого албастары: [[Венера]] ла [[Уран (планета)|Уран]].

Кӱнниҥ системазыныҥ кӧп модельдери планеталардыҥ орбиталарыҥ ортозын тӱҥей кӧргӱзет, је чындапка айтса, канча кире планета эмезе пояс Кӱннеҥ ыраак, анча кире олордыҥ ортозы јаан. Темдектезе, Меркурийге кӧрӧ Венера кайда да {{s|0,33 [[астрономическая единица|а.е.]]}} Кӱннеҥ ыраак, ол ло ӧйдӧ Сатурн {{s|4,3 а.е.}} Юпитердеҥ ыраак, Нептун {{s|10,5 а.е.}} Ураннаҥ ыраак. Орбиталардыҥ ортолорыныҥ корреляцияларын да чыгарарга ченелтерлер болгон, (темдектезе, [[Тициустыҥ теориязы&nbsp;— Боде]])<ref name="Dawn" />, је јаҥыс кажы да теория текши јӧптӧлбӧгӧн.

Кӱнди айландыра объекттердиҥ орбиталары [[Законы Кеплера|Кеплердыҥ закондорыла]] темдектелгилейт. Бу закондор айынча, кажы ла объект [[эллипс]]ле айланат, оныҥ фокустарыныҥ бирӱзинде Кӱн турат. Кӱнге эмеш јуук объектерде (огош ''[[Большая полуось|јаан полуосьту]]'') толыктыҥ тӱргени јаан, оныҥ учун айланыштыҥ ӧйи кыска ([[јыл]]).Эллиптический плоскостьто Кӱн ле объекттиҥ ортозы јылдыҥ туркунына солунат.Объекттиҥ орбитазыныҥ Кӱнге эҥ ле јуук точказы ''[[перигелий]]'' деп адалат, эҥ ле ыраагы — ''[[афелий]]'' деп. Кажы ла объект бойыныҥ перигелийинде эҥ ле тӱрген јӱрет, эҥ ле араай — афелийде.

Кӱнниҥ системазыныҥ кӧп саба планеталарында бойлорыныҥ камаанду системалары бар. Кӧбизинде [[спутники в Солнечной системе|спутниктер]] бар, кезик спутниктер Меркурийдеҥ де јаан. Јаан спутниктердиҥ кӧп јарымызы синхрон айланышта јӱрет, олордыҥ бир јаны планетага удура болот. Тӧт эҥ ле јаан планетада — [[газовый гиганттар]]да — [[Кольца планет|јӱстӱктер]] бар, олор огош частицалардыҥ чичке чийӱлеринеҥ турат.

=== Терминология ===
Кезикте Кӱнниҥ системазын ороондорго ӱлеп јат. Кӱнниҥ системазыныҥ ичи јанында јердиҥ группазыныҥ тӧрт планетазы ла астероидтердиҥ поязы турат. Тыш јаны астеродитердыҥ поязыныҥ ары јанынаҥ башталат, ары тӧрт газовый гигант кирет<ref name="Overview" />. Астеродитердиҥ орооныныҥ ичинде планеталарын кезикте ''ичиндеги'' деп адайт, пояска кирбей турганын — ''тыштындагы'' деп<ref>{{Из БСЭ|заглавие=Внешние планеты}}</ref>. Је кезикте бу терминдерле [[нижние планеты|тӧмондӧги]] (јердиҥ орбитазында ичиндеги) ле [[верхние планеты|ӱстиндеги]] (јердиҥ орбитазына кирбей турган) планеталарды темдектейт<ref>{{Книга|автор=П. Г. Куликовский|заглавие=Справочник любителя астрономии|ссылка=https://books.google.com/books?id=R5r7AgAAQBAJ&pg=PA252|издание=4-е изд|место=М|издательство=Наука|год=1971|страницы=252|страниц=635|isbn=9785458272117|archive-date=2017-03-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20170312130855/https://books.google.com/books?id=R5r7AgAAQBAJ&pg=PA252}}</ref>.
Койпердыҥ поязын ачкан кийнинеҥ, Кӱнниҥ системазында эҥ ле ыраак деп Нептунныҥ ары јанында объекттеринеҥ туруп турган ороон чотолот<ref name="New Horizons" />.

Кӱнниҥ системазында Кӱнди аландыра айланып турган объекттерди ӱч категорияга бӧлӱп јат: ''планеталар'', ''карликовый планеталар'' ла ''Кӱнниҥ системазыныҥ огош телолоры''. [[Планета]] — ол [[сфера|сферический]] бӱдӱм аларга јеткедий массалу, је ол ло ӧйдӧ массазы термоядерный јарылышка јетпей турган, бойынын орбитазын [[Планетезималь|планетезимальдардаҥ]] арчырга кӱчи јеткен Кӱнди айландыра орбитада тело. Бу јартамал айынча, Кӱнниҥ системазында сегис јарлу планета бар: Меркурий, Венера, Земля, Марс, Юпитер, Сатурн, Уран ла Нептун. Плутон (2006 јылга јетире планета деп чотолгон) бу јартамалга келишпей јат, нениҥ учун дезе бойыныҥ орбитазын Койпердыҥ поязыныҥ айландыра объекттеринеҥ арчыбаган<ref name="FinalResolution" />. [[Карликовый планета]] — Кӱнди айландыра орбитала айланып турган [[Астрономический объект|теҥериниҥ телозы]], бескези кеминде јаан, оныҥ учун ол бойыныҥ гравитациязыныҥ алдында бӱдӱмин болчок этире тудар аргалу, јаҥыс бойыныҥ орбитазын [[планетезималь|планетезимальдардаҥ]] арчырга кӱчи јетпеген, анайда ок планетаныҥ спутники болбой турган<ref name="FinalResolution" />. Бойыныҥ јартамалы айынча, Кӱнниҥ системазында беш карликовый планета бар: [[Церера]], [[Плутон]], [[Хаумеа]], [[Макемаке]] ле [[Эрида]]<ref name="Dwarf Planets" />. Келер ӧйдӧ башка объекттер карликовый планеталар деп чотолор аргалу, темдектезе, [[(90377) Седна|Седна]], [[(90482) Орк|Орк]] ло [[(50000) Квавар|Квавар]]<ref name="Definition Committee" />. Орбиталары транснептун объекттердиҥ ороонына кирип турган карликовый планеталар ''[[плутоид]]тер деп адалат''<ref name="IAU0804" />. Кӱнди айландыра айланып турган арткан объекттер, — [[Кӱнниҥ системазыныҥ огош телолоры]]<ref name="FinalResolution" />.

 ''Газ'', ''тош'' ло ''таш'' деп терминдерле Кӱнниҥ системазында башка-башка класстарга кирип турган немелерди јартап јат. ''Таш'' бийик температуларлу колбуларды [[Конденсация|конденсацияларды]] эмезе [[Протопланетарная туманность|протопланетный туманностьто]] јаантайын кату бӱдӱмдӱ артып калып турган кайыларындарды  јартап јат<ref name="Podolak2000" />. Таш колбуларга кӧп сабазында [[Силикаты (минералы)|силикаттар]] ла металлдар кирип јат, темдектезе, темир ле никель<ref name="Podolak1995" />. Олор кӧп саба Кӱнниҥ системазыныҥ ичи јанында болот, анда олор јердиҥ группазыныҥ кӧп саба планеталарын ла [[астероид]]терди тӧзӧп јат. ''Газтар'' —  кайыларыныҥ температуразы сӱрекей јабыс ла [[Насыщенный пар|койу пардыҥ]] давлениези бийик веществолор, олордыҥ ортозына молекулярный [[водород]], [[гелий]] ле [[неон]] кирип јат<ref name="Podolak2000" />. Олор кӧп саба Кӱнниҥ системазыныҥ орто бӧлӱгинде болуп јат, олордоҥ Юпитер ле Сатурныҥ кӧп јарымызы турат.  таких веществ, как [[суу]], [[метан]], [[аммиак]], [[сероводород]] и углекислый газтыҥ<ref name="Podolak1995" /> ''тошторында'' кайыларыныҥ температуразы кельвин јӱстерге једет , ол ло ӧйдӧ олордыҥ [[термодинамический фазазы]] айландыра давление ле температуранаҥ<ref name="Podolak2000" /> каманду.
== Состав ==
<imagemap>
 Файл: Solar planets.jpg|мини|Планеты Солнечной системы
  circle 108 0 20 [[Кÿн]]
  circle 108 53 5 [[Меркурий]]
  circle 108 85 10 [[Венера]]
  circle 108 115 10 [[Jер]]
  circle 108 145 7 [[Марс]]
  circle 108 262 73 [[Юпитер]]
  circle 108 417 59 [[Сатурн]]
  circle 108 531 26 [[Уран (планета)|Уран]]
  circle 108 599 24 [[Нептун]]
</imagemap>

* [[Кÿн]]
** [[Jылдыстар орто среда]]
* Кӱнниҥ системазыныҥ ичи јаны
** [[Jер группазыныҥ планеталары]]
*** 1. [[Меркурий]]
*** 2. [[Венера]]
*** 3. [[Jер]]
**** [[Ай]]
*** 4. [[Марс]]
**** [[Марстыҥ спутниктери]] ([[Фобос]] ло [[Деймос]])
** [[Астероидтердиҥ поязы]]
*** [[Церера]]
* Кӱнниҥ системазыныҥ тыш јаны
** [[Гигант-планеталар]]
*** 5. [[Юпитер]]
**** [[Юпитердыҥ спутниктери]]
**** [[Юпитердыҥ jÿстÿктери]]
*** 6. [[Сатурн]]
**** [[Сатурнныҥ спутниктери]]
**** [[Сатурнныҥ спутниктери]]
*** 7. [[Уран (планета)|Уран]]
**** [[Уранныҥ спутниктери]]
**** [[Уранныҥ jÿстÿктери]]
*** 8. [[Нептун]]
**** [[Нептунныҥ спутниктери]]
**** [[Нептунныҥ jÿстÿктери]]
** [[Комета]]лар
** [[Кентавры (астероиды)|Кентаврлар]]
** [[Транснептуновый объект]]тер
*** [[Койпердыҥ поязы]]
**** [[Плутон]]<ref>До [[24 августа]] [[2006 год]]а Плутон считался девятой [[Планета|планетой]] Солнечной системы, но был лишён этого статуса решением XXVI Генеральной ассамблеи [[Международный астрономический союз|МАС]] в связи с открытием нескольких схожих небесных тел.</ref>
***** [[Плутонныҥ спутниктери]]
**** [[Хаумеа]]<ref>{{cite web|url=http://www.iau.org/news/pressreleases/detail/iau0807/|title=IAU names fifth dwarf planet Haumea|publisher=International Astronomical Union|lang=en|access-date=2014-08-03|archive-date=2015-07-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20150730184735/http://www.iau.org/news/pressreleases/detail/iau0807/|url-status=live}}</ref>
***** [[Хаумеаныҥ спутниктери]]
**** [[Макемаке]]
***** [[S/2015 (136472) 1]]
*** [[Туш-башка чачылган диск]]
**** [[Эрида]]
***** [[Дисномия (спутник)|Дисномия]]
**** [[Гун-гун (транснептуновый объект)|Гун-гун]]
***** [[Сянлю (спутник)|Сянлю]]
* Ыраактагы областьтар
** [[Гелиосфера]]
** [[Оорта булут]]
*** [[(90377) Седна|Седна]]

=== Кӱн ===
{{main|Солнце}}
[[Файл:Venustransit 2004-06-08 07-49.jpg|мини|[[Прохождение Венеры по диску Солнца]]]]

Кӱн — ол Кӱнниҥ системазыныҥ јылдызы, тӧс компонент. Бойыныҥ ӧзӧгинде [[Термоядерная реакция|термоядерный реакцияларды]] тударга Бескези (332 900 Јердиҥ бескези)<ref name="Sun Facts" /> кеминде бийик<ref name="Jack B. Zirker" />.

Јылдыстардыҥ классификациязы айынча, Кӱн — јаантайын учурап турган G2 [[спектральные классы звёзд|класстыҥ]] [[сары карлигы]]. Јылдыстыҥ клазы бойыныҥ [[Диаграмма Герцшпрунга — Рассела|Герцшпрунг — Расселдыҥ диграммазында]] турган јериле јарталат. Ол јылдыстардыҥ јарыгынаҥ ла олордыҥ температуразынаҥ каманын кӧргӱзет. Кӧп сабазында изӱ јылдыстар эҥ ле јарыктары болуп јат.

Кӱн — [[Звёздное население|јылдыстар ортодо]] I типтыҥ јылдызы. Вселенный тӧзӧлгӧнниҥ ӧйиле кӧрзӧ, Кӱн эмеш ороой тӧзӧлгӧн, оныҥ учун II типтыҥ карган јылдыстарына кӧрӧ ондо [[водород]] ло [[Гелий|гелийдеҥ]] уур (астрономияда андый элементтер «[[Металличность|металлдар]]» деп адалат) кӧп элементтер бар<ref name="Two Groups" />. Эҥ ле карган јылдыстарда ас металлдар бар, эмеш јаштарында олор кӧп<ref name="Metallicity" />.

==== Јылдыстар ортозында среда ====
{{main|Межпланетная среда}}

[[Файл:Heliospheric-current-sheet.gif|мини|слева|[[Гелиосферный токовый кат]]]]

[[Солнечная радиация|Јарык]] ла кожо, Кӱннеҥ бир де токтобой заряженный частицалар (плазма) чыгып јат, анайда ок ол [[кÿн салкын]] деп адалат. Бу частицалардыҥ кара-бајыртыныҥ тӱргени кайда-да {{s|1,5 млн км}} бир часта кире<ref name="Solar Wind" />, олор Кӱнди айландыра јерди толдыртып јат, анайда ок анда планетарный атмосферага (гелиосфера) тӱҥей неме тӧзӧп јат, бу гелиосфера Кӱннеҥ кайда-да {{s|100 а.е.}} ыраакка чӧйилет<ref name="Voyager" />. Ол [[jылдыстар орто среда]] деп јарлу. Кӱнниҥ ӱстинде болуп турган [[Солнечная активность|активностьтор]], темдектезе, [[Солнечная вспышка|Кӱнниҥ јаркындалгадары]] ла [[массаныҥ корональный таштанчылары]], гелиосфераны кыймыктадып јат, оноҥ улам [[Космическая погода|космический кӱн-ай]] тӧзӧлӧт<ref name="SunFlip" />.

[[Jердиҥ магнит полезы]] Кӱн салкынга [[Атмосфера Земли|Јердиҥ атмосферазын]] бузарга бербей јат. Венера ла Марста магнит поле јок, оныҥ учун кӱн салкын араайынаҥ олордыҥ атмосферазын комсостен јайат<ref name="Erosion by Wind" />. Массаныҥ Корональный выбросторы ошкош немелер магнит полены солуп јат, сӱреен кӧп веществолорды Кӱнниҥ ӱстинеҥ апарат — кайда-да 10 кире<sup>9</sup>—10<sup>10</sup> тонна часта<ref>''Schrijver, Carolus J.; Zwaan, Cornelis'' (2000). [https://books.google.com/books?id=QnfR5jwUQRsC Solar and stellar magnetic activity] {{Wayback|url=https://books.google.com/books?id=QnfR5jwUQRsC|date=20140702085444}}. Cambridge University Press. ISBN 0-521-58286-5.</ref>.

[[Космостыҥ чокторы]] Кӱнниҥ системазыныҥ тыштынаҥ келет.
Гелиосфера ла планетарный магнит поле Кӱнниҥ системазын коршунаҥ корулап јат. Космтостыҥ излучениезиныҥ уровени јаантайын солунып јат<ref name="Langner et al 2005" />.

Јылдыс орто средада эки дискке тӱҥей [[Космическая пыль|космический тозынныҥ]] областьтары тӧзӧлӧт . Баштапкызы, зодиакальный тозынныҥ булуды, Кӱнниҥ системазыныҥ ичи јанында турат, оноҥ улам [[зодиакальный jарык]] бӱдет. Экинчи область 10 {{s| 40 jетире а.е.}} ыраакка чӧйилет<ref name="Shortlist stars" /><ref name="Dust beyond Jupiter" />.

=== Кӱнниҥ системазыныҥ ич јаны ===
Ич јанынга јердиҥ группазыныҥ планеталары ла астероидтер кирет. Олор [[Силикаты (минералы)|силикаттар]] ла металлдардаҥ турат.

==== Јердиҥ группазыныҥ планеталары ====
{{main|Планеты земной группы}}

[[Файл:4_Terrestrial_Planets_Size_Comp_True_Color.png|мини|upright=1.5|Јердиҥ группазыныҥ планеталары. Сол јанынаҥ: [[Меркурий]], [[Венера]], [[Jер]] ле [[Марс]]]]

Кӱнге эҥ ле јуук Јердиҥ группазыныҥ планеталары уур элементтердеҥ турат, состоят преимущественно из тяжёлых элементов, [[спутники в Солнечной системе|спутниктердиҥ]] тоозы јабыс (0—2), анайда ок олордо [[Кольца планет|јӱстӱктер]] јок. Олор кӱч кайылып турган минералдардаҥ турат, темдектезе, [[Мантия Земли|мантия]] ла [[Земная кора|кора]] тӧзоп турган силикаттар, металлдар, темдектезе, [[темир]] ле [[никель]] олордыҥ [[Ядро Земли|ядрозын]] тӧзоп јат. Бу планеталардыҥ ӱчизинде — Венера, Јер ле Марста — бойыныҥ [[атмосфера]]зы бар; ӱзезинде [[ударный кратер]]лер ле рельефтыҥ [[Тектоника|тектонический]] детальдары бар {{Cite web |url=http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/astronomiya/SOLNECHNAYA_SISTEMA.html |title=Солнечная система |access-date=2010-03-16 |archive-date=2011-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110907062645/http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/astronomiya/SOLNECHNAYA_SISTEMA.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://sunsys.narod.ru/mars.htm |title=Марс |access-date=2010-03-16 |archive-date=2010-02-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100206085544/http://sunsys.narod.ru/mars.htm |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://space.rin.ru/articles/html/117.html |title=Поверхность Марса |access-date=2020-06-26 |archive-date=2020-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806165637/https://space.rin.ru/articles/html/117.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://space.rin.ru/articles/html/54.html |title=Поверхность Венеры |access-date=2020-06-26 |archive-date=2020-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200929022457/https://space.rin.ru/articles/html/54.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://galspace.spb.ru/index9.html |title=Венера — кривое зеркало Земли |access-date=2010-03-16 |archive-date=2010-08-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100824055215/http://galspace.spb.ru/index9.html |url-status=live }}</ref><ref>Астрономия: Учеб. для 11 кл. общеобразоват. учреждений/ Е. П. Левитан. — 9-е изд. — М.: Просвещение. С. 73—75.</ref>.

===== Меркурий =====
{{main|Меркурий}}
Меркурий ({{s|0,4 а.е.}} Кӱннеҥ ала) Кӱнге эҥ ле јуук планета, анайда ок ол системаныҥ эҥ ле огош планетазы (0,055 Јердиҥ бескезинеҥ) болуп турат. Бу планетада спутниктер јок.

===== Венера =====
{{main|Венера}}
Венера бескезиле Јерге јуук (0,815 Јердиҥ бескезинеҥ), ондо Јерде ошкош темир ядро айландыра калыҥ силикат оболочка ла амтосфера бар. Оноҥ улам оны Јердиҥ «эјези» деп адайт. Анайда ок оныҥ ичинде геологический активностьтор бар. Је Венераныҥ ӱстинде бар суу канчи кире Јердийинеҥ ас, атмосферазы 90 катапка калыҥ. Венерада спутниктер јок. Ол Кӱнниҥ системазында эҥ ле изӱ планета, ӱстинде температуразы 400 °C ӧрӧ болот.

===== Јер =====
{{main|Земля}}
Јер Јердин групаазыныҥ планетарыныҥ ортозында эҥ ле калыҥы болуп турат. Јерде [[плиталардыҥ тектониказы]] бар. Јердеҥ ӧскӧ база кайда-кайда јӱрӱм бар ба деп суракка эмдиге ле јетире каруу јок<ref name="life" />. Јердиҥ группазыныҥ планеталарыныҥ ортозында Јер уникальный болуп турат ([[гидросфера]] учун). Јердиҥ [[атмосферазы]] башка планеталардыҥ атмосферазынаҥ башка Земли — ондо јайым [[кислород]] бар<ref name="Earths Atmosphere" />. Јерде бир спутник бар — [[Ай]], Кӱнниҥ системазыныҥ Јер группазыныҥ планеталарыныҥ эҥ ле јаан спутниги.

===== Марс =====
{{main|Марс}}
Марс Јер ле Венеранаҥ огош (0,107 Јердиҥ бескезинеҥ массы). Ондо [[диоксид углерода|углекислый газтаҥ]] туруп турган атмосфера бар, ӱстиндеги давлениези 6,1 [[бар (единица измерения)|мбар]] (0,6 % Јердийинеҥ)<ref name="Mars Atmosphere" />. Оныҥ ӱстиндеги вулкандарынаҥ эҥ ле јааны [[Олимп (Марс)|Олимп]]. Ол ӱзе Јердиҥ вулкандарынаҥ јаан, бийиги 21,2 км<ref>''Ж. Ф. Родионова, Ю. А. Илюхина.'' [http://www.ipages.ru/index.php?ref_item_id=4262&ref_dl=1 Новая карта рельефа Марса] {{Wayback|url=http://www.ipages.ru/index.php?ref_item_id=4262&ref_dl=1 |date=20131203010433 }}</ref>. Анайда ок рифтовый ойдыктар ([[Маринердиҥ öзöктöри]]) бар. Сӱреен кӧп [[Гематит|темирдиҥ оксиды]] бар учун Марстыҥ öҥи кызыл<ref name="Kids Eye" />. Планетада эки спутник — [[Фобос]] ло [[Деймос]]. Олор тутурттып алган астероидтер болгон деп теория бар<ref name="Satellites of Mars" />. Тургуза ӧйдӧ Марс (Јердиҥ кийнинеҥ) Кӱнниҥ системазында эҥ ле јакшы шиҥделген планета болуп јат.

==== Астероидтердыҥ куры ====
{{main|Пояс астероидов}}
[[Файл:InnerSolarSystem ru.png|мини|[[Астероидтердиҥ куры]] (ак öҥ) ила [[Троянские астероиды Юпитера|троянский астероидтер]] (јажыл öҥ)]]
[[Файл:Asteroids_in_Gaia_data_release_3_ESA24305910.png|мини|Ӱчинчи каталогтыҥ калганчы версиязы айынча 150 000 кӧп астероидтердиҥ орбиталары ({{lang-en|Data Release 3}}, {{нп5|Gaia DR3||de|Gaia DR3}}) [[Gaia]], башка-башка öҥдӱ кодторлу Кӱнниҥ системазыныҥ ичи јандарынаҥ ала Юпитердиҥ троянский астероидтерине јетире. Ортогызындагы сары болчок — Кӱн. Кӧк öҥ — Кӱнниҥ системазыныҥ ич јаны, анда Марс ла Јердин группазыныҥ планеталарын кечире барып турган Јерди айландыра турган астероидтер бар. Марс ла Юпитер ортозында тӧс кур јажыл öҥдӱ. Юпитердыҥ трояндары кызыл öҥдӱ]]
[[Файл:Asteroids_on_13_June_2022_with_Gaia_ESA24306000.png|мини|2022 јыл кичӱ изӱ айдыҥ 12 кӱни. кажы ла астероидтиҥ јери јуралып калган. Кажы ла астероид бойыныҥ 10 кӱнге ӧткӧн јолын кӧргӱзип турган сегмент болуп турат. Ичиндеги телолор Кӱнди айландыра тӱрген айланат (ортогызындагы јажыл болчок). Кӧк öҥ — Кӱнниҥ системазыныҥ ич јаны, анда Марс ла Јердин группазыныҥ планеталарын кечире барып турган Јерди айландыра турган астероидтер бар. Марс ла Юпитер ортозында тӧс кур јажыл öҥдӱ. Кызыл-сары öҥдӱ эки «булут» — Юпитердыҥ троянский астероидтери]]

[[Астероид]]тер — эҥ ле элбеде таркаган [[Кÿнниҥ системазыныҥ огош телолоры]].

Астероидтердиҥ куры Марс ла Юпитердыҥ ортозында орбитада турат. Тургуза ӧйдӧ астероидтер болуп Кӱнниҥ системазыныҥ тӧзӧлгӧнинеҥ артып калган ([[планетозималь]]дер), Юпитердыҥ гравитациязы учун олордо кожо биригер арга јок<ref name="Petit" />.

Астероидтердиҥ јааны тоолу метрдаҥ ала јӱс километрга јетире. Ӱзе астероидтер [[Кÿнниҥ системазыныҥ огош телолоры]] деп чотолот, је кезик телолор, тургуза ӧйдо астероидтер деп чотолып турган, темдектезе, [[(4) Веста|Веста]] ла [[(10) Гигея|Гигея]], кийниде карликовый планеталар болор аргазы бар (олордо [[гидростатический теҥ болоры]] бар деп јарлаза<ref name="Planet Definition" />.

Курда миллиондорго јетире объекттер бар<ref name="Twice asteroids" />.

===== Астероидтердиҥ группалары =====
Бойыныҥ орбитазы айынча астероидтер группаларга ла билелерге бӧлӱнет. [[Спутник астероида|Астероидтердиҥ спутниктери]] — башка астероидтердиҥ орбиталарында айланып турган астероидтер. Олор
планеталардыҥ спутниктери деп чокым темдектелбей турган<ref name="Earths Water" />.

[[Троянские астероиды Юпитера|Троянский астероидтер]] Юпитерда Лангражтыҥ точкаларында бар.
Анайда ок Кӱнниҥ системазыныҥ ич јанында Меркурийдеҥ ала Марска јетире орбиталарлу астероидтердиҥ группалары бар. Кӧп саба олордыҥ орбиталары ич планеталардыҥ орбиталарын кечип јат<ref name="MorbidelliAstIII" />.

===== Церера =====
{{Main|Церера}}
Церера {{s|(2,77 а.е.)}} — [[карликовый планета]] ла астероидтердиҥ поязыныҥ эн ле јаан телозы. Диаметры 1000 км кире, сферический бӱдӱм тударга јеткил бескелӱ. Церераны ачарда, оны планета деп адаган, је кийнинде оныҥ јанында астеродтер бар деп шиҥдеген, оноҥ улам 1850 јылда оны астеродитерге кӧчӱрген<ref name="History of Asteroids" />. Такып карликовый планета деп ол 2006 јылда јарлалган.

=== Кӱнниҥ системазыныҥ тыш јаны ===
Кӱнниҥ системазыныҥ тыш јанында газовый гиганттар бойлорыныҥ спутниктериле кожо јӱрет, анайда ок анда транснептуновый объекттер, Койпердыҥ астероидно-кометно-газовый куры, туш-башка чачылган диск ла Оорта булут бар. Анайда ок кӧп кыска ӧйдиҥ кометаларыныҥ ла [[Кентавры (астероиды)|астероид-кентаврлардыҥ]] орбиталары мында ӧдӱп јат. Кӱннеҥ ала ыраагы, оноҥ улам јабыс температуразы учун кату объеттерде тоштыҥ [[вода|суузы]], [[аммиак]] ла [[метан]] бар. Анайда ок тыш јанында [[Тюхе (гипотетическая планета)|Тюхе]] планета ла, анайда ок башка «[[Планета X|Планет X]]» ла Кӱнниҥ спутниги [[Немезида (звезда)|Немезида]] болор аргазы бар деп теория бар.

==== Гигант-планеталар ====
{{Main|Планеты-гиганты}}

[[Файл:Gas planet size comparisons.jpg|мини|upright=1.5|Гигант-планеталар. Сол јанынаҥ: [[Юпитер]], [[Сатурн]], [[Уран (планета)|Уран]] ла [[Нептун]]]]

Тӧрт гигант-планета, анайда ок олор [[газовая планета|газовый гиганттар]] деп адалып турган, ӱзези кожо Кӱнди айландыра орбиталарда айланып турган веществоныҥ бескезинеҥ 99 % алып јат. Юпитер ле Сатурн кӧп саба водород ло гелийдеҥ турат; Уран ла Нептунда кӧп тош бар. Оныҥ учун кезик астрономдор олорды башка «тош гиганттардыҥ» категориязына кийдирип јат<ref name="Giant Planets" />. Узе тӧт гигант-планетада [[Кольца планет|јӱстӱктер]] бар, је јаҥыс Сатурнныҥ јӱстӱк системазын Јердеҥ кӧрӧрго јарар.

===== Юпитер =====
{{Main|Юпитер}}
Юпитердыҥ бескези Јердийинеҥ 318 катапка кӧп, анайда ок ӱзе планеталардыҥ бескезинеҥ 2,5 катапка кӧп. Ол кӧп саба [[водород]] ло [[Гелий|гелийдеҥ]] турат. Јаантайын бийик температура учун оныҥ атмосферазында булуттардыҥ јолдоры ла [[Jаан кызыл темдек]]бар.

Юпитерде [[Спутники Юпитера|95 спутник]]. Эҥ јаан тӧрт спутникте — [[Ганимед (спутник)|Ганимед]], [[Каллисто (спутник)|Каллисто]], [[Ио (спутник)|Ио]] ло [[Европа (спутник)|Европа]] — Јердиҥ группазыныҥ планеталарында ошкош вулканический активностьтор ло ичиндеги изидери бар<ref name="Galilean Satellites" />. Ганимед, Кӱнниҥ системазыныҥ эҥ јаан спутниги, Меркурийдеҥ јаан.

===== Сатурн =====
{{Main|Сатурн}}
Сатурн бойыныҥ элбек [[Кольца Сатурна|јӱстӱктердиҥ системазыла]] јарлу. Оныҥ атмосфераныҥ ла магнитосфераныҥ структуразы Юпитердийине тӱҥей. Сатурн — Кӱнниҥ системазыныҥ эҥ ле кату койу эмес планетазы (оныҥ койузы суу ла [[бензин]]ныҥ койузынаҥ ас).

Сатурнда [[Спутники Сатурна|83 спутник]]<ref>{{Cite web|url=https://www.minorplanetcenter.net/mpec/K21/K21W14.html|title=MPEC 2021-W14 : S/2019 S 1|website=www.minorplanetcenter.net|access-date=2022-08-14|archive-date=2021-12-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20211221182820/https://www.minorplanetcenter.net/mpec/K21/K21W14.html|url-status=live}}</ref>; эки спутникте — [[Титан (спутник)|Титан]] ла [[Энцелад (спутник)|Энцелад]] — геологический активность кӧрӱнет. Титан, [[Меркурий]]деҥ јаан, — Кӱнниҥ системазыныҥ соок јаҥыс койу атмосфералу планетазы.

===== Уран =====
{{Main|Уран (планета)|l1=Уран}}
Уран бескези Јердийинеҥ 14 катапка кӧп, гигант-планеталардыҥ ортозына эҥ ле јеҥил бескелӱзи<ref name="Seidelmann2007">{{статья |заглавие=Report of the IAU/IAGWorking Group on cartographic coordinates and rotational elements: 2006 |издание=[[Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy|Celestial Mech. Dyn. Astr.]] |том=90 |страницы=155—180 |doi=10.1007/s10569-007-9072-y |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/doi/10.1007/s10569-007-9072-y |язык=en |тип=journal |автор=Seidelmann, P. Kenneth; Archinal, B. A.; A’hearn, M. F.; et al. |год=2007 |archivedate=2019-05-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190519224523/http://adsabs.harvard.edu/doi/10.1007/s10569-007-9072-y }}</ref>. Башка планеталарды айланып турган болчокторго тӱҥейлерге јараар болзо, Уран тоолонып турган болчокко тӱҥей. Башка газовый гиганттарга кӧрӧ, Уранныҥ ӧзӧги соок, оноҥ улам космоско ийип турган јылузы сӱреен ас<ref name="Hawksett" />.

Уранада [[Спутники Урана|27 спутник]] бар; эҥ ле јаандары — [[Титания (спутник)|Титания]], [[Оберон (спутник)|Оберон]], [[Умбриэль (спутник)|Умбриэль]], [[Ариэль (спутник)|Ариэль]] ле [[Миранда (спутник)|Миранда]].

===== Нептун =====
{{Main|Нептун}}
[[Нептун]], Ураннаҥ эмеш огош то бозо, је бескези јаан (Јердиҥ 17 бескези), оноҥ улам ол кату<ref name="Podolak" />.

Нептунда [[Спутники Нептуна|14 спутник]]. Эҥ ле јааны — [[Тритон (спутник)|Тритон]] геологически активный, ондо суйук азоттыҥ [[гейзерлер]]и бар<ref name="Geysers on Triton" />. Тритон — соок јаҥыс јаан спутник тескери јанынден јӱрет. Нептунла кожо јӱрӱп турган [[астероид]]тер бар, анайда ок олорды ''[[Троянские астероиды Нептуна|Нептунныҥ троянецтеры]] деп база адайт'', бу астероидтер оныла кожо 1:1 [[Орбитальный резонанс|резонанста]] јӱрет .

===== Тогузынчы планета =====
{{Main|Девятая планета}}
2016 јылда чаган айдыҥ 20 кӱнинде Калифорнийский технологический институттыҥ астрономдоры [[Браун, Майкл (астроном)|Майкл Браун]] ла [[Батыгин, Константин|Константин Батыгин]] Кӱнниҥ системазыныҥ кырында Плутонныҥ орбитазыныҥ ары јанында болгодый тогузынчы планета бар деп јарлаган. Бу планета кайда-да 10 катапка Јердеҥ уур, [[Нептун]]га кӧрӧ Кӱннеҥ 20 катапка ыраак (90 миллиард километр), Кӱнди бир катап {{num|10 000}}—{{num|20 000}} јыл айланат<ref>https://www.caltech.edu/news/caltech-researchers-find-evidence-real-ninth-planet-49523 {{Архивировано|url=https://archive.today/20160201031043/http://www.caltech.edu/news/caltech-researchers-find-evidence-real-ninth-planet-49523 |date=2016-02-01 }} Caltech Researchers Find Evidence of a Real Ninth Planet</ref>. Майкла Браунныҥ санаазы айынча, бу планета «90 %» чын бар<ref>{{Cite news|title = New evidence suggests a ninth planet lurking at the edge of the solar system|url = https://www.washingtonpost.com/news/speaking-of-science/wp/2016/01/20/new-evidence-suggests-a-ninth-planet-lurking-at-the-edge-of-the-solar-system/|newspaper = The Washington Post|date = 2016-01-20|access-date = 2016-01-20|issn = 0190-8286|language = en|first = Joel|last = Achenbach|first2 = Rachel|last2 = Feltman|archivedate = 2019-09-21|archiveurl = https://web.archive.org/web/20190921152211/https://www.washingtonpost.com/news/speaking-of-science/wp/2016/01/20/new-evidence-suggests-a-ninth-planet-lurking-at-the-edge-of-the-solar-system/}}</ref>. Тургуза ӧйдӧ билимчилер оны болгодый «Тогузынчы планета» деп адагылайт<ref>{{Cite web |url=https://dni.ru/tech/2016/1/20/326049.html |title=Обнаружена новая планета Солнечной системы<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2020-06-26 |archive-date=2020-08-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809112207/https://dni.ru/tech/2016/1/20/326049.html |url-status=live }}</ref> ({{lang-en|Planet Nine}}).

==== Кометалар ====
{{Main|Комета}}

[[Файл:Comet c1995o1.jpg|мини|upright|Комета [[C/1995 O1 (Хейла — Боппа)|Хейла — Боппа]]]]

Кометалар — Кӱнниҥ системазыныҥ огош телолоры, кӧп саба олордыҥ јааны тоолу километр болот. Олордыҥ орбиталарында јаан [[эксцентриситет]] бар.

==== Кентаврлар ====
{{Main|Кентавры (астероиды)}}
Кентавры — кометага тӱҥей тош объекттер, олордыҥ орбиларыныҥ полуоси Юпитердийине кӧрӧ јаан {{s|(5,5 а.е.)}}, Нептундыйына кӧрӧ огош {{s|(30 а.е.)}}. Эҥ ле јарлу јаан кентавдрыҥ [[(10199) Харикло|Харикло]] диаметры кайда-да 250 км кире<ref name="spitzer" />. Баштапкы ачылган кентавр, [[(2060) Хирон|Хирон]], анайда ок как комета (95P) деп адалган<ref name="Chiron biography" />.

==== Транснептуновый объекттер ====
{{Main|Транснептуновый объект}}
Нептунныҥ кийнинде јер, эмезе  «транснептуновый объекттердиҥ регионы», тургуза ӧйгӧи јетире јазап шиҥделбеген. Тош ло таштаҥ турган огош телолордоҥ турган деп аргазы бар. Бу регион Этот регион иногда также включают во «Тыштындагы Кӱнниҥ системазынден» кирип јат. 

===== Пояс Койпера =====
{{Main|Пояс Койпера}}
[[Файл:Outersolarsystem objectpositions labels comp-ru.png|мини|слева|Койпердыҥ курыныҥ јарлу объекттери Известные объекты пояса Койпера (зелёные), показанные относительно четырёх внешних планет. Масштаб показан в [[Астрономическая единица|астрономических единицах]]. Тёмный участок внизу картинки — область, расположенная для земного наблюдателя на фоне [[Млечный Путь|Млечного Пути]], яркость звёзд которого не позволяет различить тусклые объекты]]

Пояс Койпера — область реликтов времён образования Солнечной системы, является большим поясом осколков, подобным поясу астероидов, но состоит в основном изо льда<ref name="Physical" />. Простирается между 30 и {{s|55 а.е.}} от Солнца. Составлен главным образом малыми телами Солнечной системы, но многие из крупнейших объектов пояса Койпера, такие как [[(50000) Квавар|Квавар]], [[(20000) Варуна|Варуна]] и [[(90482) Орк|Орк]], могут быть переклассифицированы в карликовые планеты после уточнения их параметров. По оценкам, более 100 000 объектов пояса Койпера имеют диаметр больше 50 км, но полная масса пояса равна только одной десятой или даже одной сотой массы Земли<ref name="Delsanti" />. Многие объекты пояса обладают множественными спутниками<ref name="Satellites KBO" />, и у большинства объектов орбиты располагаются вне плоскости эклиптики<ref name="Trojan" />.

Пояс Койпера может быть примерно разделён на «[[Классический объект пояса Койпера|классические]]» и [[Резонансные транснептуновые объекты|резонансные объекты]] (главным образом [[плутино]])<ref name="Physical" />. Резонансные объекты находятся в [[орбитальный резонанс|орбитальном резонансе]] с Нептуном (например, совершая два оборота на каждые три оборота Нептуна, или один на каждые два). Ближайшие к Солнцу резонансные объекты могут пересекать орбиту Нептуна. Классические объекты пояса Койпера не находятся с Нептуном в орбитальном резонансе и располагаются на расстоянии примерно от 39,4 {{s|до 47,7 а.е.}} от Солнца<ref name="M. W. Buie" />. Элементы классического пояса Койпера классифицированы как кьюбивано, от индекса первого обнаруженного объекта — {{mpl|(15760) 1992 QB|1}} («{{mp|QB|1}}» произносится как «кью-би-ван»); и имеют близкие к круговым орбиты с малым углом наклона к эклиптике<ref name="Beyond Neptune" />.

====== Плутон ======
{{Main|Плутон}}
Плутон — [[карликовая планета]], крупнейший известный объект пояса Койпера. После обнаружения в 1930 году считался девятой планетой; положение изменилось в 2006 году с принятием формального определения планеты. У Плутона умеренный эксцентриситет орбиты с наклонением в 17 градусов к плоскости эклиптики, и он то приближается к Солнцу на расстояние {{s|29,6 а.е.}}, оказываясь к нему ближе Нептуна, то удаляется {{s|на 49,3 а.е.}}

Неясна ситуация с крупнейшим спутником Плутона — [[Харон (спутник)|Хароном]]: продолжит ли он классифицироваться как спутник Плутона или будет переклассифицирован в карликовую планету. Поскольку [[центр масс]] системы Плутон — Харон находится вне их поверхностей, они могут рассматриваться в качестве двойной планетной системы. Четыре меньших спутника — [[Никта (спутник)|Никта]], [[Гидра (спутник)|Гидра]], [[Кербер (спутник)|Кербер]] и [[Стикс (спутник)|Стикс]] — обращаются вокруг Плутона и Харона.

Плутон находится с Нептуном в орбитальном резонансе 3:2 — на каждые три оборота Нептуна вокруг Солнца приходится два оборота Плутона, весь цикл занимает 500 лет. Объекты пояса Койпера, чьи орбиты обладают таким же резонансом, называют [[плутино]]<ref name="Fajans et al 2001" />.

====== Хаумеа ======
{{Main|Хаумеа}}
Хаумеа — [[карликовый планета]]. Кебери узун, бойыныҥ осиле кайда-да 4 час киреге  айланат. [[Спутники Хаумеа|Эки спутник]], анай да ок миллиард јылдар кайра Хаумеаныҥ тош мантиязы табарунаҥ улам оодылган кийнинеҥ тош оодыктардаҥ бӱткен кайда-да 8 транснептуновый объект Хаумеа билеге кирип турган. Карликовый плантенаныҥ бӧкӧйижи јаан  — 28°.

====== Макемаке ======
{{Main|Макемаке}}
[[Макемаке]] — первоначально обозначался как {{mp|2005 FY|9}}, в 2008 году получил имя и был объявлен карликовой планетой<ref name="Dwarf Planets" />. В настоящее время является вторым по видимой яркости в поясе Койпера после Плутона. Крупнейший из известных [[Классический объект пояса Койпера|классических объектов пояса Койпера]] (не находящихся в подтверждённом резонансе с Нептуном). Имеет диаметр от 50 до 75 % диаметра Плутона, орбита наклонена на 29°<ref name="Buie" />, [[эксцентриситет]] около 0,16. У Макемаке открыт один спутник: [[S/2015 (136472) 1]]<ref>[https://ria.ru/20160427/1421215219.html «Хаббл» обнаружил луну у карликовой планеты Макемаке] {{Wayback|url=https://ria.ru/20160427/1421215219.html |date=20190110184013 }} // РИА Новости, 27 апреля 2016.</ref>.
{{ТНО imagemap}}

===== Јайрадылган диск =====
{{Main|Рассеянный диск}}
Јайрадылган диск Койпердиҥ курынаҥ канча кире ыраак јерге чӧйилет, анайда ок анда кыска ӧйдиҥ кометаларыныҥ бӱдӱп турган јери деп теория бар. 

====== Эрида ======
{{Main|Эрида}}
Эрида ({{s|68 а.е.}}) — јайрадылган дисктыҥ эҥ јаан объектти. Озо баштап оныҥ диаметры 2400 км деп чотолгон, Плутонноҥ кайда-да 5 % кӧп, оноҥ улам нени планета деп адаарыныҥ сурагы кӧдӱрилген. Эрида эҥ ле јарлу јаан карливовый планеталардыҥ бирӱзи болуп турат<ref name="Eris" />. Эридада бир спутник — [[Дисномия (спутник)|Дисномия]]. 

====== Farout (Ыраактагы) ======
{{main|2018 VG18}}

[[2018 VG18|Farout (Ыраактагы)]] — [[транснептуновый объект]],  [[Солнце|Кӱннеҥ]] 120 а. е. ыраак. 2018 јылда кӱчӱрген айда ачылган. Кӱнниҥ системазыныҥ эҥ ле ыраак јарлу объектты.  Farout канча киреге Плутонноҥ огош: оныҥ диаметры — 500 км кире. Сферический бӱдӱм тударга бескези јеткил. Оноҥ улам Ыраактагы [[Карликовая планета|карликовый планета]] деп адалар аргалу<ref name="Популярная механика">{{cite web|url=https://www.popmech.ru/editorial/475142-samyy-dalniy-obekt-solnechnoy-sistemy/|title=Самый дальний объект Солнечной системы|date=2019-04-21|access-date=2019-04-21|archive-date=2019-04-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20190421212134/https://www.popmech.ru/editorial/475142-samyy-dalniy-obekt-solnechnoy-sistemy/|url-status=live}}</ref>.

=== Ыраактагы областьтар===
Кӱнниҥ системазы кайда божоп турганы ла анайда ок јылыстар ортодо пространство кайда башталып турганы тургуза ӧйдӧ јартты јок. 

==== Гелиосфера ====
{{Main|Гелиосфера}}
Кӱнниҥ системазындагы јылдыстар ортозында среда тӱҥей эмес. [[Јербойындагы јылыстар ортозында булут]] кечире Кӱнниҥ тӱргени кайда-да {{s|25 км/с}}, 10 муҥ јылдаҥ анаҥ чыгар аргалу. Кӱнниҥ системазы ла [[межзвёздная среда|јылдыс ортозында вещество]] ортозында [[Кӱн салкынныҥ]] чӱми јаан.
Бистиҥ планетный системана [[Солнечный ветер|кӱн салкынныҥ]] ортолоры сӱреен ыраак «атмосферазында» турат. Кӱн салкынныҥ орто тӱргени {{s|450 км/с}}. Ол [[магнитогидродинамические волны|магнитогидродинамический толкулар]] јайылган тӱргенине кӧрӧ бийик. Канча кире Кӱннеҥ ыраак, анча кире кӱн салкынныҥ койузы астап јат, учы-учында оныҥ јылдыстар ортозында веществоныҥ тебӱзин тударга арга јок болот. Табаруныҥ кийнинеҥ тоолу ӧдӧр область бӱдӱп јат.

Озо баштап кӱн салкын токынайт, оноҥ улам ол койу, јылу ла [[Турбулентность|турбулентный]] болуп јат<ref name="fahr" />. Бу кечӱ моменттыҥ ады ''озочыл толкуныҥ кыйузы'' ({{lang-en|termination shock}}), Кӱннеҥ ыраак турганы {{s|85—95 [[астрономическая единица|а.е.]]}} кире<ref name="fahr" /> («[[Вояджер-1]]»<ref name="Voyager 1" /> ла «[[Вояджер-2]] космический станциялардыҥ јетиргени айынча»<ref name="Asymmetric shock" />, бу кыйуны олор 2004 јылда јаҥар айда ла 2007 Дылда кураан айда кечкен).

База кайда-да {{s|40 а.е.}} ӧткӧн кийнинеҥ кӱн салкын јылдыстар ортозында вещестоны табарып јат, оноҥ улам учы-учында токтойт. Бу јылдыстар ортозында среда ла Кӱнниҥ системазыныҥ веществозыныҥ ортозында турган кыйуныҥ ады ''гелиопауза''<ref name="Voyager" />. Бӱдӱмиле ол кӧбӱкке тӱҥей.

==== Облако Оорта ====
{{Main|Облако Оорта}}

[[Файл:Kuiper oort ru.png|мини|Рисунок, иллюстрирующий предполагаемый вид облака Оорта]]

Гипотетическое облако Оорта — сферическое облако ледяных объектов (вплоть до триллиона), служащее источником долгопериодических [[Комета|комет]]. Предполагаемое расстояние до внешних границ облака Оорта от [[Солнце|Солнца]] составляет {{s|от 50 000 а.е.}} (приблизительно 0,75 [[световой год|светового года]]) {{s|до 100 000 а.е.}} (1,5 св. лет). Полагают, что составляющие облако объекты сформировались около Солнца и были рассеяны далеко в космос гравитационными эффектами [[газовая планета|планет-гигантов]] на раннем этапе развития Солнечной системы. Объекты облака Оорта перемещаются очень медленно и могут испытывать взаимодействия, нехарактерные для внутренних объектов системы: редкие столкновения друг с другом, гравитационное воздействие проходящей рядом звезды, действие галактических [[Приливные силы|приливных сил]]<ref name="Collisional evolution" /><ref name="Oort Cloud" />. Есть также неподтверждённые гипотезы о существовании у внутренней границы облака Оорта (30 тыс. а. е.) планеты-газового гиганта [[Тюхе (гипотетическая планета)|Тюхе]] и, возможно, каких-либо других «[[Планета X|Планет X]]» в облаке, в том числе согласно [[Гипотеза о пятом газовом гиганте|гипотезе о вытолкнутом пятом газовом гиганте]].

===== Седна =====
{{Main|(90377) Седна}}
Седна ({{s|525,86 а.е.}}) — [[Плутон]]го тӱҥей јаан кызылсымак объект, сӱреен чӧйилип калган эллиптический орбиталу, кайда-да перигелийде {{s|76 а.е.}} афелийде {{s|1000 а.е. јетире}}, 11 500 јыл ӧй. Седнаны [[2003 јыл]]да ачкан [[Браун, Майкл (астроном)|Майкл Браунныҥ]] айткныла, ол туш-башка чачылган дискке эмезе Койпердыҥ курына кирер аргазы јок, нениҥ учун дезе оныҥ перилегийи коркышту ыраак. Оныҥ, анай да ок башка астрономдодыҥ сананганыла, бу объект јап-јаҥы популяцияныҥ баштапкы ачылган объектты болуп турат, ары кирер аргалу объект {{mpl-|148209|2000 CR|105}} {{s|45 а.е.}} перигелийлӱ , {{s|415 а.е.}} афелийлӱ, орбитальный ӧйи 3420 јыл<ref name="Jewitt Sedna" />. Браун бу популяцияны популяцию «ичиндеги Оорта булут» деп адайт, нениҥ учун ол Оорта булут ошкош бӱткен<ref name="Brown Sedna" />. Седнаны кебери јарт болгон болзо, ол карливовый планета деп адалар эди.

=== Кыйу јанындагы областьтар ===
{{См. также|Вулканоиды|Немезида (звезда)}}

Бистиҥ Кӱнниҥ системазыныҥ кӧп јарымызы јарт јок. Кӧп объекттер ачылган да болзо, је андый да болзо Койпердыҥ курыныҥ ла Оорта булуттыҥ канча муҥ а. е. радиусту ортозындагы јер де шиҥделбеген, Оорта булут ла оныҥ кийнинде не бар база јарт јок. Кыйу јанындагы јерде (Оорта булуттыҥ ӱстиндеги кыйуларыныҥ ары јанында) Кӱнниҥ јылдыс-спутниги [[Немезида (звезда)|Немезида]] бар деп гипотеза бар.
Анайда ок Меркурий ле Кӱнниҥ ортозында областьта болор аргалу астероидтер [[Вулканоиды|вулканоидтер]] шиҥдеп јат<ref name="Vulcanoids" />.

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}