# Јайлу
Јайлу (орустап Яйлю) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Турачак аймагында Артыбаштыҥ јурт јеезезине кирет.

## Этимологиязы
Јайлу — јайгыда мал турар турлу, орустап летник.

## Физико-географиялык темдектери
Јурт Алтай Республиканыҥ тӱндӱк јанында, Аба-Јыштыҥ ичинде, Алтын Кӧлдиҥ оҥ јарадында Јыланду деп сууныҥ коолында турат. Кӧл кӱнбадыш јанынаҥ болзо, кӱнчыгыш јанынаҥ туйук агаш бӱркеген тӧҥдӧр лӧ кырлар. Алтын-Туу тӱштӱк јанынаҥ удура, Јыланду кыр тӱндӱк келтейинеҥ. Тобыр, Чоҥмо, Сары-Чоҥмо деп кырлар эбире турат.
Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 450 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Алтайда эҥ ле јымжак кыш мында.
Мында метео-станция улай ла шиҥжӱлӱ тоолор јарлайт. Јуртта ортојылдык температура +3,6 °C, бир јылда 132 кӱн Фёна деп салкын согот, Артыбаш келтейинеҥ соок салкындар соксо,јайгыда чыкту ла срӱӱн кӱндер турат, јаан изӱ айдыҥ ортоайлык температуразы +16,6 °C болот. Ортојылдык јуттыҥ кеми 840 мм. Кыштыҥ ортојылдык температуразы −9,2 °C. Тыҥ сооктор болбойт.
Кӧлдиҥ текши тожы чаган айдыҥ 20-чи кӱни киреде туй тура берет (ледостав). Кӱнчыгыш салкын 25 %, тӱндӱк салкын 18 %, тӱштӱк-кӱнчыгыш салкын 10 %, тӱндӱк-кӱнбадыш салкын 25 %, салкын јок (орустап штиль) 32 % .

### Аҥ-куштары
Аба-Јыштыҥ аҥы-кужы астаган да болзо, корулу јерлерде (заповедникте) айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, какай, јеекен, шӱлӱзин, туйгактузы: булан, элик, марал, аҥ, оокторы: сарас, агас, јоонмойын, албаа, суузар, тийиҥ кӧрӱк, камду ла оноҥ до ӧскӧзи. Кезик куштардыҥ тоозы астап, Кызыл бичикке де киргени бар, ол барынтычы куштардаҥ кӧп сабазы: шоҥкор, ала-ылаачын, мечиртке, ӱкӱ. Оок куштар ол каргаа, саҥыскан, тарал, кӧктийек, кӱӱк, кас, турна, бӧднӧ, чай, кӱртӱк, томыртка.

### Ӧзӱмдери
Койу кара агаш ӧзӧт, ортозында јаан састарлу, јойгон, чиби, мӧш, кайыҥ, аспак, карагай ла тал. Чыкту кей, јылу ыжык јер, јердиҥ кыртыжы јымжак учун ӧлӧҥ чӧп бийик ле койу ӧзӧт, эмеш ачык јадаҥдар ла меестерде јӱзӱн чечектер, јиилектер, јаскыда калба, орляк, кӧжнӧ лӧ кӱскиде кузук, эм ӧлӧҥдӧр лӧ тазылдар быжат. Састу јерде тӧҥӧзӧктӧрдӧ кыйгак ӧлӧҥ, кӧгӧзин ле камыш ӧзӧр. Кӱӱктаман, саргай, чейне, быркырууш чечек, ак чечек, калаш чечек ле о.ӧ. Јиилектердеҥ јайгыда каракат, тийиҥкат, кызылгат, бороҥот, јыдукара, чычрана, јодро јакшы тӱжӱм берет. «Республика Алтайдыҥ Кызыл бичигиниҥ» ӧзӱмдери ол эм-тазылдар: кызыл тазыл, алтын тазыл.
Аралдарда јӱзӱн-јӱӱр тайа, јыраа, каргана туй ла јайылып ӧзӧт.

### Јери ле јолдоры
Јайлу јурт тергеелик заповедниктиҥ јеринде турат. Јуртка кӧл ажыра моторлу кемелерле, катерлерле, теплоходло келер аргалу. Кӧӧлик јол Бий јурт ажыра, тайганыҥ ортозыла јуртка келет.
Јуртта 5 ором: Јаҥы, Школдыҥ, Садту, Јараттай, Тӧс.
| Јайлу јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире   |         |
| Администрациялык тӧс јер Артыбаш          | 9,8 км  |
| Аймактыҥ тӧс јери Турачак                 | 100 км  |
| Республикан тӧс кала Улалу                | 190 км  |
| Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы         | 280 км  |
| Тергеениҥ тӧс калазы Москва               | 4000 км |
| Чуйдыҥ трагы (Р-256) 435,7 км-деҥ (Майма) | 200 км  |


## Тӱӱкизи
Јурт 1812 јылда тӧзӧлгӧн.
1937 јылда садӧскӱреечи Д. С. Рачкин Сибирде баштапкы катап јаан аламаларлу (крупноплодный) јулукту агаш ӧскӱрип алган.
2013 јылда Арасейде баштапкы катап кӱнниҥ кӱчиле коштой дизельле иштеер станция тургузылган.

## Эл-јон
| Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы |
| 2010            | 2011            | 2012            | 2013            | 2014            | 2015            | 2016            |
| --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- |
| 187             | ↗188            | ↘184            | ↗190            | ↗191            | ↘187            | ↘183            |


## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 234 кижи болгон, олордыҥ 82 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы
- орто ӱредӱлӱ школ;
- балдардыҥ туразы;
- эмчилик;
- библиотека;
- стадион;
- магазин;
- почта;
- электростанция;
- метеостанция;
- причал;
- шиҥжӱ ӧткӱрер сад.


## Экономиказы
Туризм, таҥынаҥ ээлемдер.

## Кереестер

### Археологиялык
- Ташта јурамалдар (петроглиф). Бий јурт ла Јайлу јурттыҥ ортозында (1301)[15].

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

### Ар-бӱткендик
- Алтын-Туу. Байлу кыр (1270)[15].

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
- Торот. Байлу туу (1272)[15].

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи
- Јайлу
- Јайлу јурттыҥ берјенинде бичилгени


Јайлу
{{ЈЈЈ+Россия
 |статус                   = Јурт
|русское название         = Јайлу
 |оригинальное название    = {{lang-ru| Яйлю}}
 |герб                     = 
 |флаг                     = 
 | изображение             = Yajlyu.jpg
 | описание изображения    = Јайлу. Турачак аймак
 | lat_deg                  = 51 | lat_min = 46 | lat_sec = 10
 | lon_deg                  = 87 | lon_min = 36 | lon_sec = 10
 | CoordAddon               = type:city(140)_region:RU
 | CoordScale               = 20000
|страна                   = Россия
 |регион                   = Алтай Республика
 |район                    = Турачак аймак
 |район в таблице          = Турачак аймак{{!}}Турачак 
 |вид поселения            = Јурт јеезе
 |поселение                = Артыбаштыҥ јурт јеезези
 |поселение в таблице      = Артыбаштыҥ јурт јеезези{{!}}Артыбаштыҥ
 |внутреннее деление       = 
 |вид главы                = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 
 |площадь                  =
 |вид высоты               = 
 |высота центра НП         = 450<ref name="Высота н/у моря"/>
 |климат                   = орто-континентал
  |население              = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Яйлю| тс }}
  |год переписи           = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Яйлю | г }}
 |плотность                = 
 |агломерация              = 
 |национальный состав      = [[орустар]] 82 % (2002)<ref name="Коряков"/>
 |конфессиональный состав  = 
 | этнохороним              = яйлинец, яйлинка, яйлинцы
 |часовой пояс             = 
 |телефонный код           = 38845
 |почтовый индекс          = 649164
 |почтовые индексы         = 
 |автомобильный код        = 
 |цифровой идентификатор   = 
 |цифровой идентификатор 2   = 
 |категория в Commons      = 
 |сайт                     = 
}}
'''Јайлу''' ({{Lang-ru|Яйлю}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Турачак аймак|Турачак аймагында]] [[Артыбаштыҥ јурт јеезези]]не кирет.

== Этимологиязы ==
Јайлу — јайгыда мал турар турлу, {{Lang-ru|летник}}<ref name="Топонимика">{{cite web|url=http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.htm|title=Топонимический словарь Горного Алтая|date=1979|publisher=[[Научно-исследовательский институт алтаистики им. С.С. Суразакова|Горно-Алтайский НИИ истории, языка и литературы]]|author=О.Т. Молчанова|accessdate=2021-03-04|lang=ru}}</ref><ref>{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы =  |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>.

== Физико-географиялык темдектери ==
Јурт [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] тӱндӱк јанында, Аба-Јыштыҥ ичинде, [[Алтын Кӧл|Алтын Кӧлдиҥ]] оҥ јарадында [[Јыланду (суу)|Јыланду]] деп сууныҥ коолында турат. Кӧл кӱнбадыш јанынаҥ болзо, кӱнчыгыш јанынаҥ туйук агаш бӱркеген тӧҥдӧр лӧ кырлар. Алтын-Туу тӱштӱк јанынаҥ удура, Јыланду кыр тӱндӱк келтейинеҥ. Тобыр, Чоҥмо, Сары-Чоҥмо деп кырлар эбире турат.
Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 450 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/9417/yaylyu.html Яйлю (Јайлу)]</ref>.

=== Климады ===
Климады орто-континентал. Алтайда эҥ ле јымжак кыш мында.
Мында метео-станция улай ла шиҥжӱлӱ тоолор јарлайт. Јуртта ортојылдык температура +3,6 °C, бир јылда 132 кӱн Фёна деп салкын согот, Артыбаш келтейинеҥ соок салкындар соксо,јайгыда чыкту ла срӱӱн кӱндер турат, јаан изӱ айдыҥ ортоайлык температуразы +16,6 °C болот. Ортојылдык јуттыҥ кеми 840 мм. Кыштыҥ ортојылдык температуразы −9,2 °C. Тыҥ сооктор болбойт.
Кӧлдиҥ текши тожы чаган айдыҥ 20-чи кӱни киреде туй тура берет (ледостав). Кӱнчыгыш салкын 25 %, тӱндӱк салкын 18 %, тӱштӱк-кӱнчыгыш салкын 10 %, тӱндӱк-кӱнбадыш салкын 25 %, салкын јок ({{lang-ru|штиль}}) 32 % .

=== Аҥ-куштары ===
Аба-Јыштыҥ аҥы-кужы астаган да болзо, корулу јерлерде (заповедникте) айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, какай, јеекен, шӱлӱзин, туйгактузы: булан, элик, марал, аҥ, оокторы: сарас, агас, јоонмойын, албаа, суузар, тийиҥ кӧрӱк, камду ла оноҥ до ӧскӧзи<ref name="Кучин флора и фауна>''Кучин А. П.'' Всемирный фонд дикой природы. Флора и фауна Алтая. — Горно-Алтайск: [б.и.], 2001.</ref>. Кезик куштардыҥ тоозы астап, Кызыл бичикке де киргени бар, ол барынтычы куштардаҥ кӧп сабазы: шоҥкор, ала-ылаачын, мечиртке, ӱкӱ<ref name="Кр книга животные РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6252/read.php  ''Красная книга Республики Алтай: животные''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>. Оок куштар ол каргаа, саҥыскан, тарал, кӧктийек, кӱӱк, кас, турна, бӧднӧ, чай, кӱртӱк, томыртка.

=== Ӧзӱмдери ===
Койу кара агаш ӧзӧт, ортозында јаан састарлу, јойгон, чиби, мӧш, кайыҥ, аспак, карагай ла тал<ref name="Торбоков звери">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020</ref>. Чыкту кей, јылу ыжык јер, јердиҥ кыртыжы јымжак учун ӧлӧҥ чӧп бийик ле койу ӧзӧт, эмеш ачык јадаҥдар ла меестерде јӱзӱн чечектер, јиилектер, јаскыда калба, орляк, кӧжнӧ лӧ кӱскиде кузук, эм ӧлӧҥдӧр лӧ тазылдар быжат. Састу јерде тӧҥӧзӧктӧрдӧ кыйгак ӧлӧҥ, кӧгӧзин ле камыш ӧзӧр. Кӱӱктаман, саргай, чейне, быркырууш чечек, ак чечек, калаш чечек ле о.ӧ. Јиилектердеҥ јайгыда каракат, тийиҥкат, кызылгат, бороҥот, јыдукара, чычрана, јодро јакшы тӱжӱм берет. «Республика Алтайдыҥ Кызыл бичигиниҥ» ӧзӱмдери ол эм-тазылдар: кызыл тазыл, алтын тазыл<ref name="Кр книга  растения РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6253/read.php  ''Красная книга Республики Алтай: растения''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>.
Аралдарда јӱзӱн-јӱӱр тайа, јыраа, каргана туй ла јайылып ӧзӧт.

=== Јери ле јолдоры ===
Јайлу јурт тергеелик заповедниктиҥ јеринде турат. Јуртка кӧл ажыра моторлу кемелерле, катерлерле, теплоходло келер аргалу. Кӧӧлик јол Бий јурт ажыра, тайганыҥ ортозыла јуртка келет.
Јуртта 5 ором: Јаҥы, Школдыҥ, Садту, Јараттай, Тӧс.

{| class="wikitable"
| COLSPAN="2" ALIGN="center" |'''Јайлу јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире'''
|-
| Администрациялык тӧс јер [[Артыбаш]]|| 9,8 км
|-
|  Аймактыҥ тӧс јери [[Турачак]] ||100 км
|-
|  Республикан тӧс кала [[Улалу]] ||  190 км
|-
|  Ј[[аш-Тура|аш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы ||  280 км
|-
|  Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 4000 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 435,7 км-деҥ (Майма) ||200 км
|}

== Тӱӱкизи ==
Јурт 1812 јылда тӧзӧлгӧн.
1937 јылда садӧскӱреечи Д. С. Рачкин Сибирде баштапкы катап јаан аламаларлу (крупноплодный) јулукту агаш ӧскӱрип алган.
2013 јылда Арасейде баштапкы катап кӱнниҥ кӱчиле коштой дизельле иштеер станция тургузылган.

== Эл-јон ==
{{ Эл-јонныҥ тоозы | Яйлю }}

== Ук-калыктары ==
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 234 кижи болгон, олордыҥ 82 % [[орустар]] ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml  Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>.

Окылу тил: орус, алтай<ref name="Закон РА о языках">[http://docs.cntd.ru/document/802008526/  Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года)]</ref>.

== Инфраструктуразы ==
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
* орто ӱредӱлӱ школ;
* балдардыҥ туразы;
* эмчилик;
* библиотека;
* стадион;
* магазин;
* почта;
* электростанция;
* метеостанция;
* причал;
* шиҥжӱ ӧткӱрер сад.
</div>

== Экономиказы ==
Туризм, таҥынаҥ ээлемдер.

== Кереестер ==

=== Археологиялык ===
* Ташта јурамалдар (петроглиф). Бий јурт ла Јайлу јурттыҥ ортозында (1301)<ref name="Ойношев свод"/>.
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>.

=== Ар-бӱткендик ===
* Алтын-Туу. Байлу кыр (1270)<ref name="Ойношев свод"/>.
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>.
* Торот. Байлу туу (1272)<ref name="Ойношев свод"/>.
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>.

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==
<gallery perrow=3 widths="220px" heights="190px">
File:Yaylyu.JPG|Јайлу
File:Алтайский заповедник. Вывеска на подъезде к селу Яйлю.jpg|Јайлу јурттыҥ берјенинде бичилгени
</gallery>

== Јарлу улузы ==

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
{{Тыш тайантылар}}

{{Турачак аймактыҥ јон јаткан јерлери}}

[[Категория:Турачак аймактыҥ јурттары]]
[[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]]