# Ӱстӱги-Кӧкӧйӧ
Ӱстӱги-Кӧкӧйӧ (орустап Кукуя) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Шабалин аймагында Улус-Чаргыныҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.

## Этимологиязы
Кӧкӧйӧ — кӧк куш орустап синяя птица.

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Алтай Республиканыҥ тӱндӱк-кӱнбадыш јанында, Кӧкӧйӧ сууны экијандай турат. Јал-Мӧҥкӱниҥ сындары, Беш-Бажыныҥ тайгалары курчайт. Јурт Кӧкӧйӧниҥ боочызыныҥ алдында, тӱндӱк келтейинде турат. Тӱштӱк кӱнбадыш јаар јолдо Чакырдыҥ боочызы туштайт. Јуугында јурттар: Улус-Чаргы, Барагаш, Чаргы-Оозы. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 600—800 метрге бийик.

### Климады
Орто-континентал климат. Тӱштӱктей аймактарга кӧрӧ ай-кӱн эмеш јымжак. Кышкы сооктыҥ ортоайлык температуразы —19 °С, чаган айдыҥ тыҥыда соогы —35..-40 °С. Кар эмеш калыҥ тӱжер. Јайгы орто температура +15..+16,5 °С болзо, јаан изӱ айдыҥ тыҥ изӱзи +35 °С кире бар. Јут-чыктыҥ кеми јеткил тӱжет 435—462 мм. Салкынныҥ ортојылдык тӱргени 4,5 м/с.

### Аҥ-куштары
Тайгаларында алдында кандый ла аҥдар кӧп болгон. Казырларынаҥ айу, бӧрӱ, јеекен, тӱлкӱ, шӱлӱзин. Туйгакту аҥнаҥ булан, марал, какай, элик, тооргы. Оок аҥдар кӧп болгон борсык, агас, јоонмойын, киш, камду, кумдус, маны, сарас, момон, ӧркӧ, суузар, сыгырган, тарбаган, тийиҥ, токтонок, эрлен, чычкан, кӱжӱл ле о.ӧ..
Калганчы јылдарда алтай артап, экологиялык айалгалар уйадап, аҥ-куштыҥ тоозы кезем астаган ла кезик аҥдар торт јоголорго јеткен учун олорды «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кийдирген: тооргы, маны, камду, суузар. Јӱзӱн-јӱӱр куштардыҥ тоозы база ла астаган. Алдында јайым јӱретен агуна (орустап белая куропатка), аҥыр (орустап огарь), баарчык (орустап скворец), бӧднӧ (орустап перепелка), јелечи (орустап трясогуска), јаҥалбай (орустап чиж), јылантык (орустап вертишейка) сӱреен ас туштайт. «Кызыл бичикке» кирген куштар ол турна, балыкчы куш (орустап крохаль), боро ылаачын (орустап кречет), кӧкӧлик (орустап каменная куропатка), ала ылаачын (орустап балобан).

### Ӧзӱмдери
Јурттыҥ тайга-тажында тыт, мӧш, чиби. Аралдарда эргиш, беле, аспак, тайа, липа, ыргай, каргана, сӧҥӱскен, јыраа, кайыҥ каа-јаада ӧзӧт. Ак јерлерде кулузын, балузын, кӧгӧзин, јонјолой, кандык, маҥыр, јыланкӧс, јыланјастык, кӧрмосјиилек (орустап барбарис), отӧлӧҥ, јеҥес, кыйгак ӧлӧҥ, маргаа, јыду маргаа, кара чалкан (орустап крапива), буланат, чийне, кӧктаман, саргай, торко чечек (орустап ирис), алаҥуш, комургай (орустап борщевик), кӱнкаајы, таҥдалай, кӱзӱҥи чечек, калаш чечек, мӧт чечек, алтын тазыл, кызыл тазыл, марал чечек, кылбыш (орустап бадан), чай чечек (орустап герань луговая), быркырууш чечек, кӱмели, кой маҥыр (орустап лук порей), ийт маҥыр, калба, батун, кӧжнӧ-шарапшын. Јиилектер: кой јиилек, уйкӧс, бороҥот, тийиҥкат, казылган, јыдукара, тайабаш (орустап жимолость).

### Јери ле јолдоры
Јуртта 1 ором: Тӧс.
«Чаргы — Ильинка — Тураты» деп регионал учурлу јол ӧдӧт (темдеги 84К-121).
Бу јол Р-256 «Чуйдыҥ трагы» (Р256) деп федерал учурлу кӧӧлик јолго Чаргы јуртта бириге берет.
| Ӱстӱги-Кӧкӧйӧ јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире |         |
| Администрациялык тӧс јер Улус-Чаргы             | 15 км   |
| Аймактыҥ тӧс јери Шабалин                       | 63 км   |
| Республикан тӧс кала Улалу                      | 110 км  |
| Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы               | 200 км  |
| Тергеениҥ тӧс калазы Москва                     | 3900 км |
| Чуйдыҥ трагы (Р-256) 512,0 км-деҥ (Чаргы)       | 32 км   |
| Чуйдыҥ трагы (Р-256) 612, км-деҥ (Нефтебаза)    | 170 км  |


## Тӱӱкизи
Јурт 1886 јылда тӧзӧлгӧн.

## Эл-јон
| Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы |
| 2010            | 2011            | 2012            | 2013            | 2014            | 2015            | 2016            |
| --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- |
| 37              | →37             | ↘35             | ↘33             | ↘32             | ↘29             | ↗35             |


## Ук-калыктары
Орус ла алтай улус јуртайт.
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 62 кижи болгон, олордыҥ 71 % орустар, 26 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы
- баштамы школ;
- јурттыҥ клубы;
- магазин;
- стадион.


## Экономиказы
Мал ла аҥ азыраары. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ (СПК).

## Кереестер

### Археологиялык
- мӧҥкӱсалгыш (218)[13];
- ташта јурамал (219)[13].


### Ар-бӱткендик
- Байлу боочы. Јурттаҥ 2 км јерде эдеги (303)[13];
- Кара суу. Ӱстӱги Кӧкӧйӧниҥ боочызында (..)[13].

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

Ӱстӱги-Кӧкӧйӧ
{{ЈЈЈ+Россия
 |статус                   = Јурт
|русское название         = Ӱстӱги-Кӧкӧйӧ
 |оригинальное название    = {{lang-ru| Кукуя}}
 |герб                     = 
 |флаг                     = 
 | изображение             = 
 | описание изображения    = 
| lat_deg =  51.457712  
| lon_deg =  85.297983
 | CoordAddon = type:city(5400)_region:RU
 | CoordScale =  
|страна                   = Россия
 |регион                   = Алтай Республика
 |район                    = Шабалин аймак
 |район в таблице          = Шабалин аймак{{!}}Шабалин 
 |вид поселения            = Јурт јеезе
 |поселение                = Улус-Чаргыныҥ јурт јеезези
 |поселение в таблице      = Улус-Чаргыныҥ јурт јеезези{{!}}Улус-Чаргыныҥ
 |внутреннее деление       = 
 |вид главы                = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 
 |площадь                  =
 |вид высоты               = 
 |высота центра НП         = 600—800<ref name="Высота н/у моря"/>
 |климат                   = орто-континентал
  |население              = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Кукуя | тс }}
  |год переписи           = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Кукуя | г }}
 |плотность                = 
 |агломерация              = 
 |национальный состав      = [[орустар]] 71 %,<br>[[алтайлар]] 26 % (2002)<ref name="Коряков"/>
 |конфессиональный состав  = 
 |часовой пояс             = 
 |телефонный код           = 38845
 |почтовый индекс          = 
 |почтовые индексы         = 
 |автомобильный код        = 
 |цифровой идентификатор   = 
 |цифровой идентификатор 2   = 
 |категория в Commons      = 
 |сайт                     = 
}}
'''Ӱстӱги-Кӧкӧйӧ''' ({{Lang-ru|Кукуя}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Шабалин аймак|Шабалин аймагында]] [[Улус-Чаргыныҥ јурт јеезези]]не кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.

== Этимологиязы ==
Кӧкӧйӧ — кӧк куш {{Lang-ru|синяя птица}}<ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы =  |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>.

== Физико-географиялык темдектери ==

=== Географиязы ===
[[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] тӱндӱк-кӱнбадыш јанында, [[Кӧкӧйӧ (суу)|Кӧкӧйӧ]] сууны экијандай турат. Јал-Мӧҥкӱниҥ сындары, Беш-Бажыныҥ тайгалары курчайт. Јурт Кӧкӧйӧниҥ боочызыныҥ алдында, тӱндӱк келтейинде турат. Тӱштӱк кӱнбадыш јаар јолдо [[Чакырдыҥ боочызы]] туштайт. Јуугында јурттар: [[Улус-Чаргы]], [[Барагаш]], [[Чаргы-Оозы]]. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 600—800 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[ https://foto-planeta.com/region/773/3/shebalinskiy-rayon.html Шебалинский район (Шабалин аймак)]</ref>.

=== Климады ===
Орто-континентал климат. Тӱштӱктей аймактарга кӧрӧ ай-кӱн эмеш јымжак. Кышкы сооктыҥ ортоайлык температуразы —19 °С, чаган айдыҥ тыҥыда соогы —35..-40 °С. Кар эмеш калыҥ тӱжер. Јайгы орто температура +15..+16,5 °С болзо, јаан изӱ айдыҥ тыҥ изӱзи +35 °С кире бар. Јут-чыктыҥ кеми јеткил тӱжет 435—462 мм. Салкынныҥ ортојылдык тӱргени 4,5 м/с.

=== Аҥ-куштары ===
Тайгаларында алдында кандый ла аҥдар кӧп болгон. Казырларынаҥ айу, бӧрӱ, јеекен, тӱлкӱ, шӱлӱзин. Туйгакту аҥнаҥ булан, марал, какай, элик, тооргы. Оок аҥдар кӧп болгон борсык, агас, јоонмойын, киш, камду, кумдус, маны, сарас, момон, ӧркӧ, суузар, сыгырган, тарбаган, тийиҥ, токтонок, эрлен, чычкан, кӱжӱл ле о.ӧ.<ref name="Торбоков звери">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА «Литературно-издательский Дом „Алтын-Туу“», 2020</ref>.

Калганчы јылдарда алтай артап, экологиялык айалгалар уйадап, аҥ-куштыҥ тоозы кезем астаган ла кезик аҥдар торт јоголорго јеткен учун олорды «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кийдирген: тооргы, маны, камду, суузар. Јӱзӱн-јӱӱр куштардыҥ тоозы база ла астаган. Алдында јайым јӱретен агуна ({{lang-ru|белая куропатка}}), аҥыр ({{lang-ru|огарь}}), баарчык ({{lang-ru|скворец}}), бӧднӧ ({{lang-ru|перепелка}}), јелечи ({{lang-ru|трясогуска}}), јаҥалбай ({{lang-ru|чиж}}), јылантык ({{lang-ru|вертишейка}}) сӱреен ас туштайт. «Кызыл бичикке» кирген куштар ол турна, балыкчы куш ({{lang-ru|крохаль}}), боро ылаачын ({{lang-ru|кречет}}), кӧкӧлик ({{lang-ru|каменная куропатка}}), ала ылаачын ({{lang-ru|балобан}})<ref name="Кр книга животные РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6252/read.php  ''Красная книга Республики Алтай: животные''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>.

=== Ӧзӱмдери ===
Јурттыҥ тайга-тажында тыт, мӧш, чиби. Аралдарда эргиш, беле, аспак, тайа, липа, ыргай, каргана, сӧҥӱскен, јыраа, кайыҥ каа-јаада ӧзӧт. Ак јерлерде кулузын, балузын, кӧгӧзин, јонјолой, кандык, маҥыр, јыланкӧс, јыланјастык, кӧрмосјиилек ({{lang-ru|барбарис}}), отӧлӧҥ, јеҥес, кыйгак ӧлӧҥ, маргаа, јыду маргаа, кара чалкан ({{lang-ru|крапива}}), буланат, чийне, кӧктаман, саргай, торко чечек ({{lang-ru|ирис}}), алаҥуш, комургай ({{lang-ru|борщевик}}), кӱнкаајы, таҥдалай, кӱзӱҥи чечек, калаш чечек, мӧт чечек, алтын тазыл, кызыл тазыл, марал чечек, кылбыш ({{lang-ru|бадан}}), чай чечек ({{lang-ru|герань луговая}}), быркырууш чечек, кӱмели, кой маҥыр ({{lang-ru|лук порей}}), ийт маҥыр, калба, батун, кӧжнӧ-шарапшын. Јиилектер: кой јиилек, уйкӧс, бороҥот, тийиҥкат, казылган, јыдукара, тайабаш ({{lang-ru|жимолость}})<ref name="Торбоков звери"/>.

=== Јери ле јолдоры ===
Јуртта 1 ором: Тӧс.
«[[Чаргы]] — [[Ильинка]] — [[Тураты]]» деп регионал учурлу јол ӧдӧт (темдеги 84К-121)<ref>[https://www.lawmix.ru/zakonodatelstvo/1955751 Постановление Государственного Собрания — Эл Курултай Республики Алтай от 21.06.2012 № 20-36]</ref>.

Бу јол Р-256 «Чуйдыҥ трагы» (Р256) деп федерал учурлу кӧӧлик јолго Чаргы јуртта бириге берет.
{| class="wikitable"
| COLSPAN="2" ALIGN="center" |'''[[Ӱстӱги-Кӧкӧйӧ]] јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире'''
|-
| Администрациялык тӧс јер [[Улус-Чаргы]]|| 15 км
|-
| Аймактыҥ тӧс јери [[Шабалин]] ||63 км
|-
| Республикан тӧс кала [[Улалу]] || 110 км
|-
| [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы ||  200 км
|-
| Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 3900 км
|-
| [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 512,0 км-деҥ ([[Чаргы]])||32 км
|-
| [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 612, км-деҥ ([[Нефтебаза]])||170 км
|}

== Тӱӱкизи ==
Јурт 1886 јылда тӧзӧлгӧн.

== Эл-јон ==
{{Эл-јонныҥ тоозы|Кукуя }}

== Ук-калыктары ==
Орус ла алтай улус јуртайт.
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 62 кижи болгон, олордыҥ 71 % [[орустар]], 26 % [[алтайлар]] ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml  Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>.

Окылу тил: орус, алтай<ref name="Закон РА о языках">[http://docs.cntd.ru/document/802008526/  Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года)]</ref>.

== Инфраструктуразы ==
* баштамы школ;
* јурттыҥ клубы;
* магазин;
* стадион.

== Экономиказы ==
Мал ла аҥ азыраары. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ (СПК).

== Кереестер ==

=== Тӱӱкилик ===

=== Археологиялык ===
* мӧҥкӱсалгыш (218)<ref name="Ойношев свод"/>;
* ташта јурамал (219)<ref name="Ойношев свод"/>.

=== Ар-бӱткендик ===
* Байлу боочы. Јурттаҥ 2 км јерде эдеги (303)<ref name="Ойношев свод"/>;
* [[Кара суу]]. [[Ӱстӱги Кӧкӧйӧниҥ боочызы]]нда (..)<ref name="Ойношев свод"/>.

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>.

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==

== Јарлу улузы ==

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
* [http://шебалино-алтай.рф/ Администрация МО «Шебалинский район»]
{{Тыш тайантылар}}
{{Шабалин аймактыҥ јон јаткан јерлери}}

[[Категория:Шабалин аймактыҥ јурттары]]
[[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]]