# Чуйдыҥ чӧли
Ӱлекер:Чӧл
| јурт                            |                  |
| Чуйдыҥ чӧли                     |                  |
| Характеристиказы                |                  |
| Бийигиниҥ ӱстӱги бажы           | 1750-1850 м      |
| Кемјӱзи                         | 10—40 × 70 км    |
| Суулар                          | Чуй-Суу          |
| Турган јери                     |                  |
| 49°55′00″ с. ш. 88°30′00″ в. д. |                  |
| Эл-тергее                       | Россия           |
| Федерацияныҥ тергеези           | Алтай Республика |
| Муниципал аймак                 | Кош-Агаш аймак   |
|                                 |                  |
| Медиафайлдар Викискладта        |                  |

Чу́йдыҥ чӧли — орустап Чуйская степь Россияда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагыныҥ јеринде јадат. Алтайдын тӱштӱк-кӱнчыгыш јынында Чуйдыҥ суузыныҥ ӱстӱги агынында јадат. Чӧлдиҥ узуны — 70 километр, туразы — 10—40 км. Чӧл талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1750—1850 метрге бийик. Чуйдыҥ чӧлиниҥ ӱсти чала толкуланган ушкуш. Чӧлдиҥ јериниҥ кыртыжы мӧҥкӱлик тоштыҥ ӱститнде јадат. Курайдыҥ, Чуйдыҥ, Сайлугемниҥ, Чихачёвтыҥ, Аккемниҥ, Ирбистӱниҥ сын тайгалары чӧлди эбиреде курчаган.

## Физико-географиялык темдектери

### Јердин аайы
Чӧлдиҥ узуны — 70 километр, туразы — 10—40 км. Чӧл талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1750—1850 метрге бийик. Чуйдыҥ чӧлиниҥ ӱсти чала толкуланган ушкуш. Чӧлдиҥ јериниҥ кыртыжы мӧҥкӱлик тоштыҥ ӱстинде јадат.

### Климады
Чуйдыҥ чӧлиниҥ климады кезем континентал. Туулу Алтайда бу чӧл эҥ ле кургак, эҥ ле соок јер. Бир јылда соок јок кӱндери 50-60 кӱн.
Кош-Агаш аймакта чаган айдыҥ орто температуразы — −32 °C, јаан изӱ айда — +13,8 °C. Ортојылдык температура — −6,7 °C, кезик јылдарда эҥ соок кӱндерде температура −62 °C болот, јайгыда дезе, +31 °C градуска једет. Ортојылдык јут-чыктыҥ кеми 80—150 мм кире болот. Ӧткӱре соок климат учун чӧлдӧ јер 15—90 метрге јетире тоҥуп калат.

### Гидрологиязы
Кызылшыҥ ла Јӱстытыҥ суулары Чихачёвтын сындарынаҥ чӧлди тӧмӧндӧп, Чуйдыҥ суузы болуп агат (Чуй Кадынга кирет). Чаган-Узунныҥ суузы тӱндӱк-кӱнбадыш јанынаҥ Чуйга кирет. Бу эки суу Чуйдыҥ чӧлинде токуналу болуп агат.
Чӧлдӧ кӧп кӧлдӧр бар. Кезигиниҥ тереҥи 5 метр, кезиги тайыс, тӱби јалбак ла тӱс. Кӧлдиҥ ӱсти (площади зеркала) 100 м² ала 1 км² јетире. Чуйдыҥ чӧлинде кӧп кӧлдӧриниҥ суузы тусту, је кезиги тусту эмес, карбонатту, сульфатту, хлоридту. Кӧп кӧлдӧрдӧҥ суу чыгара акпайт. Геологиялык шиҥжӱлердиҥ турултазыла кезик кӧлдӧрдӧ минералду, эм-том болгодый балар ла балкаш (иловые отложения, относящиеся к лечебным минеральным грязям) табылган. Мындый ок балкаш Хакасияда Утичье-3 деп кӧлдӧ база бар, оны «Озёра Шира» деп курортто текши тузаланат

### Аҥ-куштары
Чуйдыҥ чӧлиниҥ аҥ-куштары јӱзун ле јӱӱр, је бир канча аҥылузы бар. Мында Алтай Респуликанын Кызыл бичигине кирген маны (орустап дикая кошка манул) деп тынду јӱрет. Кырса тӱлкӱ јыҥыс ла бу чӧлдӧ бар. Бу јердиҥ кату климадына ӱренип калган кӧп тоолу тарбаган, ӧркӧ, борсык ла чычкандар: сыгырган, камак ла оноҥ до о.ӧ. бар. Улус азыраган тындулардаҥ Чуйдыҥ чӧлинде тӧӧ лӧ сарлык бар.
Чӧлдиҥ кӧлдӧринде кӧп тоолу сугуштар бар, каа-јаа коокый кас, куу бар. Сууны јаратай турна ла каркыра (орустап журавль красавка), сас ӧртӧк, ак јелечи јӱрет. Ачык ак јалаҥдарында талеҥко, бӧбӧлјин (јаман куш, ӱзӱт куш, удод), каргаа, саҥыскан бар. Бийиктей јерлерде кара тас, ала ылаачын (балобан) бар, бу куштар Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине кирген.
Мындагы сууларда кӧп балыктар бар, ол тоодо чараган, јылмай, осман.
Чӧл јерде јылан ла келескенниҥ башка-башка бӱдӱмдери бар.

### Ӧзӱмдери
Бу чӧлдиҥ кату климадына ӱренип калган, соок ло чык јок куру јерлеринде бир канча ӧзумдер таркаган: тайалар ла јыралар, карганаа, кыйгак ӧлӧҥ, баргаа, ийт-тырмак, кулузун, кылганак.

### Јон јаткан јерлери
- Кош-Агаш — Алтай Республикада Кош-Агаш аймактыҥ ӧс јери
- Кӧкӧрӱ јурт
- Бельтирдиҥ јурт јеезези
- Ортолык јурт
- Жана-Аул јурт
- Мукур-Таркаты
- Тӧбӧлӧрдиҥ јурт јеезези
- Актал јурт


### Экологиязы
Чӧл кечире тӱндӱк-кӱнбадыштан тӱштӱк-қӱнчыгыш јаар, Калка јерине Чуйдыҥ трагы ууланган.
2003 јылдыҥ сыгын айында Белтир јурттыҥ јанында јерсилкиништиҥ эпицентры болгон. Јурт бӱдӱнге бызылган. Јерсилкиништиҥ магнитудазы Рихтердин шкалазы аайынча 7,3 балл болгон. Эпицентрге јууктай јер јарылып, кӧчкӧлӧнгӧн.

## Археологиязы
Ак-Кобы ӧзӧктӧ Кош-Агаштаҥ 35 км тӱштӱк-кӱнчыгыш јаар Бар-Бургазы сууныҥ сол јарадында јебрен руникалык бичиктер (1805);Эре-чуйдыҥ чӧлинде Јаҥыс-Тӧбӧ кырдыҥ бажында Кош-Агаштаҥ 10-12 км тӱштӱктей јерде јебрен тӱрк бичиктер (2045);
Кош-Агаштаҥ тӱштӱк-кӱнбадыштай 100 км кире јерде Јуҥмалуныҥ аржаны (2073);
Јуҥмалуныҥ аржаны јаар барјаткан јолдо байлу јер (2203);
Смоленская застава јаар Кош-Агаштаҥ барјатса байлу јер (2202);
Ӱӱле. Байлу јер. Кош-Агаш ла Јуҥмалуныҥ ортозында боочыда (2204).
Сартакпайдыҥ тажы. Байлу јер. Кош-Агаш ла Кӧкӧрӱниҥ ортозында, Кызыл-Шыҥ ла Јӱстыт суулардыҥ бириккенинде (2200);
Абайым Боом. Каан кызыныҥ мӧҥкӱзи. Јӱстыт ла Кызыл-Шыҥ суулардыҥ белтиринде (2201);
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи
- Чӧлдӧ Јӱстыт деп суу
- Чӧлдӧ курган
- Тытту Јарык
- Чуйдыҥ чӧли
- Јайым чӧл
- Чӧлди ӱстинеҥ тӧмӧн кӧрзӧ
- Чӧлдӧ кургандар
- Эрте таҥда
- Тайылга
- Чуйдыҥ чӧлинде кургандар
- Аҥ јуралган таш


Чуйдыҥ чӧли
{{Чӧл}}
{|align="right" class="wikitable"
| COLSPAN="2" ALIGN="center" | јурт
|-
| COLSPAN="2" ALIGN="center" | '''Чуйдыҥ чӧли'''<br>
[[Файл:Чуйская степь4.jpg|300px|Чуйдыҥ чӧли, Тархатыныҥ мегалиди]]
|-
| COLSPAN="2" ALIGN="center" | '''Характеристиказы'''
|-
| Бийигиниҥ ӱстӱги бажы|| 1750-1850 м
|-
| Кемјӱзи|| 10—40 × 70 км
|-
| Суулар || Чуй-Суу
|-
| COLSPAN="2" ALIGN="center" | '''Турган јери'''
|-
| COLSPAN="2" ALIGN="center" | 49°55′00″ с. ш. 88°30′00″ в. д.
|-
| Эл-тергее || [[Россия]]
|-
| Федерацияныҥ тергеези || [[Алтай Республика]]
|-
| Муниципал аймак || [[Кош-Агаш аймак]]
|-
| COLSPAN="2" ALIGN="center" | <div style="position: relative; width: 330px;"><br>[[Файл:Relief Map of Altai Republic.png|270px|]]
|-
|COLSPAN="2" ALIGN="center" | [[Файл:Commons-logo.svg|20px]] [[:commons:Category:Chuya Steppe|Медиафайлдар Викискладта]]
|}

'''Чу́йдыҥ чӧли''' — {{lang-ru|Чуйская степь}} Россияда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагыныҥ јеринде јадат. Алтайдын тӱштӱк-кӱнчыгыш јынында Чуйдыҥ суузыныҥ ӱстӱги агынында јадат. Чӧлдиҥ узуны — 70 километр, туразы — 10—40 км. Чӧл талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1750—1850 метрге бийик. Чуйдыҥ чӧлиниҥ ӱсти чала толкуланган ушкуш. Чӧлдиҥ јериниҥ кыртыжы мӧҥкӱлик тоштыҥ ӱститнде јадат. [[Курай]]дыҥ, [[Чуй]]дыҥ, [[Сайлугем]]ниҥ, [[Чихачёв]]тыҥ, [[Аккем]]ниҥ, [[Ирбистӱ]]ниҥ сын тайгалары чӧлди эбиреде курчаган.

== Физико-географиялык темдектери ==

=== Јердин аайы ===
Чӧлдиҥ узуны — 70 километр, туразы — 10—40 км. Чӧл талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1750—1850 метрге бийик. Чуйдыҥ чӧлиниҥ ӱсти чала толкуланган ушкуш. Чӧлдиҥ јериниҥ кыртыжы мӧҥкӱлик тоштыҥ ӱстинде јадат.

=== Климады ===
Чуйдыҥ чӧлиниҥ климады кезем континентал. Туулу Алтайда бу чӧл эҥ ле кургак, эҥ ле соок јер. Бир јылда соок јок кӱндери 50-60 кӱн.
Кош-Агаш аймакта чаган айдыҥ орто температуразы — −32 °C, јаан изӱ айда — +13,8 °C. Ортојылдык температура — −6,7 °C, кезик јылдарда эҥ соок кӱндерде температура −62 °C болот<ref>[http://www.vtourisme.com/altaj/geografiya-i-klimat/269-klimat Климат — Алтай Туристский. Туристический портал]</ref>, јайгыда дезе, +31 °C градуска једет. Ортојылдык јут-чыктыҥ кеми 80—150 мм кире болот. Ӧткӱре соок климат учун чӧлдӧ јер 15—90 метрге јетире тоҥуп калат<ref name="Пут">{{книга
|автор        = Т. А. Акимова, Т. И. Злобина, О. Е. Полунина
|заглавие     = Достопримечательности Горного Алтая
|место        = Барнаул
|издательство = Пять плюс
|год          = 2008
|страницы     = 182−184
|isbn         = 978-5-9900731-8-0
}}</ref>.

=== Гидрологиязы ===
Кызылшыҥ ла Јӱстытыҥ суулары Чихачёвтын сындарынаҥ чӧлди тӧмӧндӧп, Чуйдыҥ суузы болуп агат (Чуй Кадынга кирет). Чаган-Узунныҥ суузы тӱндӱк-кӱнбадыш јанынаҥ Чуйга кирет. Бу эки суу Чуйдыҥ чӧлинде токуналу болуп агат.
Чӧлдӧ кӧп кӧлдӧр бар. Кезигиниҥ тереҥи 5 метр, кезиги тайыс, тӱби јалбак ла тӱс. Кӧлдиҥ ӱсти (''площади зеркала'') 100 м² ала 1 км² јетире. Чуйдыҥ чӧлинде кӧп кӧлдӧриниҥ суузы тусту, је кезиги тусту эмес, карбонатту, сульфатту, хлоридту. Кӧп кӧлдӧрдӧҥ суу чыгара акпайт. Геологиялык шиҥжӱлердиҥ турултазыла кезик кӧлдӧрдӧ минералду, эм-том болгодый балар ла балкаш (''иловые отложения, относящиеся к лечебным минеральным грязям'') табылган. Мындый ок балкаш Хакасияда Утичье-3 деп кӧлдӧ база бар, оны «Озёра Шира» деп курортто текши тузаланат<ref name="Пут"/>

=== Аҥ-куштары ===
Чуйдыҥ чӧлиниҥ аҥ-куштары јӱзун ле јӱӱр, је бир канча аҥылузы бар. Мында Алтай Респуликанын Кызыл бичигине кирген маны ({{lang-ru|дикая кошка манул}}) деп тынду јӱрет. Кырса тӱлкӱ јыҥыс ла бу чӧлдӧ бар. Бу јердиҥ кату климадына ӱренип калган кӧп тоолу тарбаган, ӧркӧ, борсык ла чычкандар: сыгырган, камак ла оноҥ до о.ӧ. бар. Улус азыраган тындулардаҥ Чуйдыҥ чӧлинде тӧӧ лӧ сарлык бар.
Чӧлдиҥ кӧлдӧринде кӧп тоолу сугуштар бар, каа-јаа коокый кас, куу бар. Сууны јаратай турна ла каркыра ({{lang-ru|журавль красавка}}), сас ӧртӧк, ак јелечи јӱрет. Ачык ак јалаҥдарында талеҥко, бӧбӧлјин (јаман куш, ӱзӱт куш, удод), каргаа, саҥыскан бар. Бийиктей јерлерде кара тас, ала ылаачын (балобан) бар, бу куштар Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине кирген<ref>Красная книга Республики Алтай: животные / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>.
Мындагы сууларда кӧп балыктар бар, ол тоодо чараган, јылмай, осман<ref name="Пут"/>.
Чӧл јерде јылан ла келескенниҥ башка-башка бӱдӱмдери бар.

=== Ӧзӱмдери ===
Бу чӧлдиҥ кату климадына ӱренип калган, соок ло чык јок куру јерлеринде бир канча ӧзумдер таркаган: тайалар ла јыралар, карганаа, кыйгак ӧлӧҥ, баргаа, ийт-тырмак, кулузун, кылганак<ref name="Пут"/>.

=== Јон јаткан јерлери ===
[[Файл:Jazator Jul 046.jpg|мини|Туристтер конор кийис айылдар]]
* '''[[Кош-Агаш]]''' — Алтай Республикада Кош-Агаш аймактыҥ ӧс јери
* [[Кӧкӧрӱ јурт]]
* [[Бельтирдиҥ јурт јеезези]]
* [[Ортолык]] јурт
* [[Жана-Аул јурт]]
* [[Мукур-Таркаты]]
* [[Тӧбӧлӧрдиҥ јурт јеезези]]
* [[Актал јурт]]

=== Экологиязы ===
Чӧл кечире тӱндӱк-кӱнбадыштан тӱштӱк-қӱнчыгыш јаар, Калка јерине Чуйдыҥ трагы ууланган.
2003 јылдыҥ сыгын айында Белтир јурттыҥ јанында јерсилкиништиҥ эпицентры болгон. Јурт бӱдӱнге бызылган. Јерсилкиништиҥ магнитудазы Рихтердин шкалазы аайынча 7,3 балл болгон. Эпицентрге јууктай јер јарылып, кӧчкӧлӧнгӧн.

== Археологиязы ==
Ак-Кобы ӧзӧктӧ Кош-Агаштаҥ 35 км тӱштӱк-кӱнчыгыш јаар Бар-Бургазы сууныҥ сол јарадында јебрен руникалык бичиктер (1805)<ref name="Ойношев свод"/>;Эре-чуйдыҥ чӧлинде Јаҥыс-Тӧбӧ кырдыҥ бажында Кош-Агаштаҥ 10-12 км тӱштӱктей јерде јебрен тӱрк бичиктер (2045)<ref name="Ойношев свод"/>;
Кош-Агаштаҥ тӱштӱк-кӱнбадыштай 100 км кире јерде Јуҥмалуныҥ аржаны (2073)<ref name="Ойношев свод"/>;
Јуҥмалуныҥ аржаны јаар барјаткан јолдо байлу јер (2203)<ref name="Ойношев свод"/>;
Смоленская застава јаар Кош-Агаштаҥ барјатса байлу јер (2202)<ref name="Ойношев свод"/>;
Ӱӱле. Байлу јер. Кош-Агаш ла Јуҥмалуныҥ ортозында боочыда (2204)<ref name="Ойношев свод"/>.
Сартакпайдыҥ тажы. Байлу јер. Кош-Агаш ла Кӧкӧрӱниҥ ортозында, Кызыл-Шыҥ ла Јӱстыт суулардыҥ бириккенинде (2200)<ref name="Ойношев свод"/>;
Абайым Боом. Каан кызыныҥ мӧҥкӱзи. Јӱстыт ла Кызыл-Шыҥ суулардыҥ белтиринде (2201)<ref name="Ойношев свод"/>;
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>.

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==
<gallery perrow="6" widths="162px" heights="120px">
Юстыт.jpg |Чӧлдӧ Јӱстыт деп суу 
Курган в Чуйской степи.jpg|Чӧлдӧ курган 
Кемпеинг Тыдтуярык.jpg|Тытту Јарык
Чуйская степь2.jpg|Чуйдыҥ чӧли
Чуйская степь7.jpg|Јайым чӧл 
Чуйская степь8.jpg|Чӧлди ӱстинеҥ тӧмӧн кӧрзӧ
Чуйская степь91.jpg|Чӧлдӧ кургандар 
Чуйская степь93.jpg|Эрте таҥда
Шаманизм 2.jpg|Тайылга
Chuja steppe.jpg
Чуйская степь3.jpg|Чуйдыҥ чӧлинде кургандар
Чуйская степь5.jpg|Аҥ јуралган таш 
</gallery>
[[Файл:Pan1111566889.jpg|center|thumb|1200px|Панорама ВСЕЙ Чуйской степи]]

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
* [https://megabook.ru/article/Чуйская%20степь Чуйская степь // «Мегаэнциклопедия Кирилла и Мефодия» megabook.ru]
* {{ВТ-ЭСБЕ|Чуйская степь|}}
* [https://web.archive.org/web/20210419100705/https://camp-altai.ru/%D1%87%D1%83%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%8C/ Описание Чуйской степи]
* [http://sibexpeditions.ru/altai-chuiskayasteppe/ Чуйская степь, Горный Алтай. Российская Монголия, Российский Тибет. Древние сибирские руны, курганы, каменные изваяния, тысячи наскальных рисунков.]

{{Тыш тайантылар}}
[[Категория:Алтай Республиканыҥ геогрфиязы]]
[[Категория:Россияныҥ чӧлдӧри]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ чӧлдӧри]]