# Кеме-Кечӱ
Кеме-Кечӱ (орустап  Октябрьское ) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Кӧксу-Оозы аймагында Корбо-Талдыҥ јурт јеезезине кирет.

## Этимологиязы
Кеме орустап лодка, кечӱ орустап переправа, брод.
Кеме-Кечӱ орустап лодочная переправа.

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнбадыш келтейинде, Теректиниҥ, Кадын-Бажы Ӱч-Сӱмердиҥ, Тӧгӧриктиҥ, Ыйыктуныҥ, Сайлугемниҥ сын тайгаларына курчаткан, Казахстанныҥ гран кыйузына јуук јерде, Кадынныҥ јарадында турат. Јуртта 9 ором: Јараттай, Октябрдыҥ, Садтыҥ, Тӧс, Меесте, Кӱрлӱ, Сӱӱнчилӱ, Јалаҥду, Одорлу. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 956 метрге бийик.

### Климады
Климады кезем-континенталга јуукташ, кырлаҥ ла ойык јерде торт башкаланып јат. Климат соок кыжыла, тыҥ салкын-шуурганла, кӱс-јаста да тоҥырып ийериле, изӱ јайла аҥыланат.
Кейдиҥ ортојылдык температуразы 1,9 °C. Эҥ ле соок ай ол чаган, бир конокто кейдиҥ орто температуразы −23,3 °C, сыраҥай ла соогы — 56 °C. Эҥ ле изӱ ортоайлык температура ла ӱстӱги бажы изӱниҥ јаан изӱ айда болот:
15,4 °C ла 34 °C. 95 ле соок јок кӱн болот.
Јыл ичинде јердиҥ ӱстиниҥ температуразы- 10 °C, эҥ бийик ле эҥ јабыс температуралар јаан изӱ айда(60 °C) ла чаган айда (- 60 °C). Јердиҥ кыртыжыныҥ тоҥгоныныҥ тереҥи 1.9 м — 2.3 м. Јыл туркунына 517 мм јут-чык тӱжет, ол тоодо 416 мм јылу ӧйдӧ лӧ 101 мм јылдыҥ соок ӧйинде. Баштапкы кар ортокӱндик температура 0 °C болгон кийнинеҥ бир 3-9 конок ӧдӧлӧ тӱжет. Ӱлӱрген айдыҥ бир 15 кирезинде тӱшсе, тулаан айдыҥ 22-чи кӱни киреде кайыла берет. Кардыҥ калыҥы кышкыда бир 26 см једип турат, а карда сууныҥ кеми 63 мм.
200 кӱн бир јылда салкындак болот. Кӱс-јас салкындар тыҥыйт, салкын јок айас кӱндер бир айда 5 — 10 ло кӱн болот. Шуургандар кӧп сабада кышкыда, ортоайлык салкынныҥ тӱргени 1,4 м/с ас болбойт, је тыҥыда соксо салкынныҥ тӱргени 40 м/с кире бар. 4-х баллдаҥ тӱрген салкын (Бофорттыҥ международный шкалазы аайынча 8 м/с кӧп) ай сайын 2,52 % катап согот. Салкын кӧп сабада кӱнбадыштаҥ согот.

### Аҥ-куштары
Тайгалары аҥдык : ирбис, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, јуҥма, марал, элик, тооргы, шӱлӱзин, сарас, јоонмойын, агас, кӧрӱк, тийиҥ ле о.ӧ. аҥдар. Чай, кӱртӱк, бӧднӧ, торлоо, ӱкӱ, кӱӱк, талеҥко, каргаа, кускун, карчага, мӱркӱт, тейлеген, јерлик кас, ӧртӧк деп куштар Кадын-Бажыныҥ биосферный заповеднигинде бар. Сууныҥ балыгы кӧлдӧрдӧ лӧ Кӧк сууда болот, чараган, јылмай, чортон, бел ле о.ӧ..

### Ӧзӱмдери
Арка туузы агашту, ак јалаҥы одорлу, кӱрентизи кылгалу ашту. Једиҥ, мааланыҥ, кыраныҥ ажы тӱжӱми јакшы ӧсјадар јер. Мӧш, тыт, чиби, терек, аспак, кайыҥ ӧзӧт. Айландыра арка туузы агашка бӱркеткен, ак јалаҥы одор болгон, кыразында аш ӧскӧн. Мӧш, терек, тыт, кайыҥ, чиби, јодро, беле ле ыргай агаш ӧзӧт. Јердиҥ кузугы, јиилеги, мешкези, эм ӧлӧҥдӧри јакшы ӧзӧр јер. Тыт, мӧш, кайыҥ, чиби, терек, аспак агаш ӧзӧт. Јер ажы, маала ажы, кыра ажы јакшы јылда бийик тӱжӱм берет. Озодоҥ бери кедери тайгада, јайлуларда ӧлӧҥ-чӧп, тазыл-тамыр кӧп болгон, је улустыҥ кичеебес кылыгынаҥ кӧп эм ӧлӧҥдӧр торт јоголорго јеткен. Ол тоодо кызыл тазыл (орустап  копеечник чайный), марал (орустап  маральник), алтын тазыл (орустап родиола розовая) ла оноҥ до ӧскӧ кӧп чечектер ле ӧлӧҥдӧр.

### Јери ле јолдоры
Кӧксу-Оозы — Мыйту — Кеме-Кечӱ деп јолдыҥ учы, 84К-39 темдектӱ.
| Кеме-Кечӱ јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире |         |
| Администрациялык тӧс јер Корбо-Тал          | 12 км   |
| Аймактыҥ тӧс јери Кӧксу-Оозы                | 19 км   |
| Республикан тӧс кала Улалу                  | 340 км  |
| Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы           | 400 км  |
| Тергеениҥ тӧс калазы Москва                 | 4100 км |
| Чуйдыҥ трагы (Р-256) 514,5 км-деҥ           | 260 км  |
| Чуйдыҥ трагы (Р-256) 610,8 км-деҥ           | 230 км  |


## Тӱӱкизи
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн.

## Эл-јон
| Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы |
| 2010            | 2011            | 2012            | 2013            | 2014            | 2015            | 2016            |
| --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- |
| 248             | →248            | ↗262            | ↘246            | ↗252            | ↗255            | ↘252            |


## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 258 кижи болгон, олордыҥ 92 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон
.

## Инфраструктуразы
- Баштамы школ;
- Эмчилик;
- Магазин;
- Агаш јарар јер;
- Турбаза.


## Экономиказы
Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Јылкы, соок тумчукту, оок мал азыраары, аш салары, адару тудары, агаш белетеери. Туризм.

## Кереестер

### Ар-бӱткендик
- Ӱч-Сӱмер туу байлу (1505)[12];
- Аржан суу (1509)[12];
- Ыйыктуныҥ боочызы байлу (1507)[12].

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

Кеме-Кечӱ
{{ЈЈЈ+Россия
 |статус                   = Јурт
 |русское название         = Кеме-Кечӱ
 |оригинальное название    = {{lang-ru|}}Октябрьское
 |герб                     = 
 |флаг                     = 
 |lat_deg =  50.240349
  |lon_deg =  85.726255
  |CoordAddon = 
  |CoordScale = 
 |размер карты региона     = 
 |размер карты района      = 
 |регион                   = Алтай Республика
 |регион в таблице         = Алтай Республика
 |район                    = Кӧксу-Оозы аймак
 |район в таблице          = Кӧксу-Оозы аймак{{!}}Кӧксу-Оозы  
|вид поселения            = Јурт јеезе
| поселение                = Корбо-Талдыҥ јурт јеезези
 | поселение в таблице      = Корбо-Талдыҥ јурт јеезези {{!}}Корбо-Талдыҥ  
|внутреннее деление       = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 
 |площадь                  = 
 |высота центра НП         = 956<ref name="Высота н/у моря"/>
|климат                   = орто-континентал
| население                = {{Эл-јонныҥ тоозы|Октябрьское (Республика Алтай) |тс}}
| год переписи             = {{Эл-јонныҥ тоозы|Октябрьское (Республика Алтай) |г}} 
  |плотность               = 
  |агломерация             = 
  |национальный состав     =  [[орустар]] 92 %<ref name="Коряков"/>
  |конфессиональный состав = 
  |этнохороним             = 
 |почтовый индекс          = 649490   
 |почтовые индексы         = 
 |телефонный код           = 38841
 |цифровой идентификатор   =  84240820002
 |цифровой идентификатор 2   = 84640420106
|цифровой идентификатор 3   =   
 |категория в Commons      =
 |сайт                     = 
}}
'''Кеме-Кечӱ''' ({{Lang-ru| Октябрьское }}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Кӧксу-Оозы аймак|Кӧксу-Оозы аймагында]] [[Корбо-Талдыҥ јурт јеезези]]не кирет.

== Этимологиязы ==
Кеме {{Lang-ru|лодка}}, кечӱ {{Lang-ru|переправа, брод}}<ref name="Топонимика"/>.

Кеме-Кечӱ {{Lang-ru|лодочная переправа}}<ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы = 80,236 |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>.

== Физико-географиялык темдектери ==

=== Географиязы ===
Јурт [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] тӱштӱк-кӱнбадыш келтейинде, Теректиниҥ, Кадын-Бажы Ӱч-Сӱмердиҥ, Тӧгӧриктиҥ, Ыйыктуныҥ, Сайлугемниҥ сын тайгаларына курчаткан, Казахстанныҥ гран кыйузына јуук јерде, [[Кадын|Кадынныҥ]] јарадында турат. Јуртта 9 ором: Јараттай, Октябрдыҥ, Садтыҥ, Тӧс, Меесте, Кӱрлӱ, Сӱӱнчилӱ, Јалаҥду, Одорлу. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 956 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/166561/oktyabrskoe.html Октябрьское (Кеме-Кечӱ)]</ref>.

=== Климады ===
Климады кезем-континенталга јуукташ, кырлаҥ ла ойык јерде торт башкаланып јат. Климат соок кыжыла, тыҥ салкын-шуурганла, кӱс-јаста да тоҥырып ийериле, изӱ јайла аҥыланат.
Кейдиҥ ортојылдык температуразы 1,9 °C. Эҥ ле соок ай ол чаган, бир конокто кейдиҥ орто температуразы −23,3 °C, сыраҥай ла соогы — 56 °C. Эҥ ле изӱ ортоайлык температура ла ӱстӱги бажы изӱниҥ јаан изӱ айда болот:
15,4 °C ла 34 °C. 95 ле соок јок кӱн болот.
Јыл ичинде јердиҥ ӱстиниҥ температуразы- 10 °C, эҥ бийик ле эҥ јабыс температуралар јаан изӱ айда(60 °C) ла чаган айда (- 60 °C). Јердиҥ кыртыжыныҥ тоҥгоныныҥ тереҥи 1.9 м — 2.3 м. Јыл туркунына 517 мм јут-чык тӱжет, ол тоодо 416 мм јылу ӧйдӧ лӧ 101 мм јылдыҥ соок ӧйинде. Баштапкы кар ортокӱндик температура 0 °C болгон кийнинеҥ бир 3-9 конок ӧдӧлӧ тӱжет. Ӱлӱрген айдыҥ бир 15 кирезинде тӱшсе, тулаан айдыҥ 22-чи кӱни киреде кайыла берет. Кардыҥ калыҥы кышкыда бир 26 см једип турат, а карда сууныҥ кеми 63 мм.
200 кӱн бир јылда салкындак болот. Кӱс-јас салкындар тыҥыйт, салкын јок айас кӱндер бир айда 5 — 10 ло кӱн болот. Шуургандар кӧп сабада кышкыда, ортоайлык салкынныҥ тӱргени 1,4 м/с ас болбойт, је тыҥыда соксо салкынныҥ тӱргени 40 м/с кире бар. 4-х баллдаҥ тӱрген салкын (Бофорттыҥ международный шкалазы аайынча 8 м/с кӧп) ай сайын 2,52 % катап согот. Салкын кӧп сабада кӱнбадыштаҥ согот.

=== Аҥ-куштары ===
Тайгалары аҥдык : ирбис, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, јуҥма, марал, элик, тооргы, шӱлӱзин, сарас, јоонмойын, агас, кӧрӱк, тийиҥ ле о.ӧ. аҥдар. Чай, кӱртӱк, бӧднӧ, торлоо, ӱкӱ, кӱӱк, талеҥко, каргаа, кускун, карчага, мӱркӱт, тейлеген, јерлик кас, ӧртӧк деп куштар Кадын-Бажыныҥ биосферный заповеднигинде бар. Сууныҥ балыгы кӧлдӧрдӧ лӧ Кӧк сууда болот, чараган, јылмай, чортон, бел ле о.ӧ.<ref name="Торбоков звери">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020</ref>.

=== Ӧзӱмдери ===
Арка туузы агашту, ак јалаҥы одорлу, кӱрентизи кылгалу ашту. Једиҥ, мааланыҥ, кыраныҥ ажы тӱжӱми јакшы ӧсјадар јер. Мӧш, тыт, чиби, терек, аспак, кайыҥ ӧзӧт. Айландыра арка туузы агашка бӱркеткен, ак јалаҥы одор болгон, кыразында аш ӧскӧн. Мӧш, терек, тыт, кайыҥ, чиби, јодро, беле ле ыргай агаш ӧзӧт. Јердиҥ кузугы, јиилеги, мешкези, эм ӧлӧҥдӧри јакшы ӧзӧр јер. Тыт, мӧш, кайыҥ, чиби, терек, аспак агаш ӧзӧт. Јер ажы, маала ажы, кыра ажы јакшы јылда бийик тӱжӱм берет<ref name="Кучин флора и фауна">''Кучин А. П.'' Всемирный фонд дикой природы. Флора и фауна Алтая. — Горно-Алтайск: [б.и.], 2001.</ref>. Озодоҥ бери кедери тайгада, јайлуларда ӧлӧҥ-чӧп, тазыл-тамыр кӧп болгон, је улустыҥ кичеебес кылыгынаҥ кӧп эм ӧлӧҥдӧр торт јоголорго јеткен. Ол тоодо кызыл тазыл ({{lang-ru| копеечник чайный}}), марал ({{lang-ru| маральник}}), алтын тазыл ({{lang-ru|родиола розовая}}) ла оноҥ до ӧскӧ кӧп чечектер ле ӧлӧҥдӧр<ref name="Торбоков флора">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020</ref>.

=== Јери ле јолдоры ===
[[Кӧксу-Оозы]] — [[Мыйту]] — [[Кеме-Кечӱ]] деп јолдыҥ учы, 84К-39 темдектӱ.
{| class="wikitable"
| COLSPAN="2" ALIGN="center" |''' Кеме-Кечӱ јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире'''
|-
| Администрациялык тӧс јер [[Корбо-Тал]]|| 12 км
|-
|  Аймактыҥ тӧс јери [[Кӧксу-Оозы]] || 19 км
|-
|  Республикан тӧс кала [[Улалу]] || 340 км
|-
|  [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы || 400 км
|-
|  Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 4100 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 514,5 км-деҥ || 260 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 610,8 км-деҥ || 230 км
|}

== Тӱӱкизи ==
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн.

== Эл-јон ==
{{ Эл-јонныҥ тоозы | Октябрьское (Республика Алтай) |  Столбцов=9}}

== Ук-калыктары ==
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 258 кижи болгон, олордыҥ 92 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон
<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml  Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>.

== Инфраструктуразы ==
* Баштамы школ;
* Эмчилик;
* Магазин;
* Агаш јарар јер;
* Турбаза.

== Экономиказы ==
Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Јылкы, соок тумчукту, оок мал азыраары, аш салары, адару тудары, агаш белетеери. Туризм.

== Кереестер ==

=== Тӱӱкилик ===

=== Археологиялык ===

=== Ар-бӱткендик ===
* Ӱч-Сӱмер туу байлу (1505)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Аржан суу (1509)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Ыйыктуныҥ боочызы байлу (1507)<ref name="Ойношев свод"/>.
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013</ref>.

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==

== Јарлу улузы ==

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
* [http://ust-koksa-altay.ru/ Окылу сайт «Кӧксу-Оозы аймак»]

{{Кӧксу-Оозы аймактыҥ јон јаткан јерлери}}

[[Категория:Кӧксу-Оозы аймактыҥ јурттары]]
[[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]]