# Чолушпаныҥ јурт јеезези
Чолушпаныҥ јурт јеезези (орустап  Челушманское сельское поселение) — Россия Федерацияда Алтай Республиканыҥ Улаган аймагында муниципал тӧзӧлмӧ. Администрациялык тӧс јери — Балыкчы јурт. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп Алтай Республиканыҥ 2005 јылда чаган айдыҥ 13 кӱнинде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Чолушпаныҥ јурт јеезези јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган.

## Географиязы
Јурт јеезе Алтай Республиканыҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш келтейинде турат, Ак-Чолушпа ӧзӧктӧ, Башкуш сууныҥ сол јарадында, Алтын Кӧлдӧҥ ырак јок јерде турат. Јеезеге тӧрт јурт кирет: Беле, Кӧк-Паш, Кӧӧ, Балыкчы тӧс јер. Чолушманныҥ суузы Кӧлдиҥ тӱштӱк учына келип кирет, кӧлгӧ кирген суулардыҥ эҥ ле јааны. Эбире сӱреен кайыр, кӧп учар-сууларлу, каскак кырлар, ортозында чик јок јабыстай јерде, ыжык ла јылу ӧзӧктӧ, Улаган келтейинде јурттарга кӧрӧ канча катап јымжак. Мында јулукту агаштар ӧзӱп, тӱжӱм берет.
Балыкчы јурттаҥ ырак јокто кӧлдиҥ јарадында Јайлу деп јуртта Алтай ичиниҥ эҥ јылу кыжы болот, кыш туркунына температура 10-ноҥ тӧмӧн тӱшпейт. Чолушман ичи база јылу јер. Улаганныҥ јолында Кату-Јарык деп боочы бар. Кышкыда тӱндӱк аймактарга кӧрӧ тыҥ сооктор болот. Климады кезем-континентал. Јакалай тӱндӱктиҥ ле Ырак кӱнчыгыштыҥ јерине тӱҥейлеген. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 459—822 метрге бийик.

## Јурт јеезеге кирет
| № | Јон јаткан јер | Јон јаткан јердиҥ бӱдӱми       | Эл-јонныҥ тоозы |
| - | -------------- | ------------------------------ | --------------- |
| 1 | Балыкчы        | јурт, администрациялык тӧс јер | ↗863 кижи       |
| 2 | Беле           | јурт                           | →30 кижи        |
| 3 | Кӧк-Паш        | јурт                           | ↗33 кижи        |
| 4 | Кӧӧ            | јурт                           | ↗236 кижи       |


## Эл-јон
| Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы |
| 2010            | 2011            | 2012            | 2013            | 2014            | 2015            | 2016            | 2017            | 2018            | 2019            | 2020            | 2021            |
| --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- |
| 1085            | ↗1086           | ↘655            | ↗1089           | ↗1090           | ↗1137           | ↗1162           | ↘1151           | ↗1162           | ↘1148           | ↘1136           | ↗1164           |

Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 1144 кижи болгон, олордыҥ орустар, алтайлар, телеҥиттер ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы
- Јурт јеезениҥ администрациязы;
- 1 орто ӱредӱлӱ школ;
- 2 балдардыҥ туразы;
- 4 библиотека;
- 4 культура байзыҥы;
- 2 стадион;
- 1 почта;
- 6 магазин;
- 3 пекарня;
- 10 турбаза.


Чолушпаныҥ јурт јеезези
{{Администрациялык бӧлӱк
|Цвет1 = {{Цвет|Россия}}
|Цвет2 =
|Русское название = Чолушпаныҥ јурт јеезези 
|Оригинальное название = {{lang-ru| Челушманское сельское поселение}}<br>[[Файл:Вид на долину от базы "Каменные Грибы".jpg|280px|Чулышманский ландшафтный участок: правобережье р. Чулышман, урочище Аккурум (каменные грибы), Кӧӧ, Улаган аймак]]
|Герб =
|Флаг =
|Страна = Россия
|Статус = {{nobr|[[Россияныҥ јурт јеезези]]}}
|Гимн =
|Входит в = {{s|[[Алтай Республика]]да<br>[[Улаган аймак]]}}
|Включает = 4 јурт
|Столица = [[Балыкчы]]
|КрупныйГород =
|КрупныеГорода =
|Дата =
|Глава =
  |Название главы                 = [[Глава сельского поселения|Глава сельского поселения]]
|Глава2 =
  |Название главы2                =  
|ВВП =
  |Год ВВП                        = 
  |Место по ВВП                   = 
  |ВВП на душу населения          = 
  |Место по ВВП на душу населения = 
|Язык =
|Языки =орус, алтай
  |Население                      = {{ Эл-јонныҥ тоозы |Челушманское сельское поселение  | тс }}
  |Год переписи                   = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Челушманское сельское поселение  | г }}
  |Процент от населения = {{ #expr: ( {{ Население | Челушманское сельское поселение | ч }} * 100 / {{ Население | Улаганский район | ч }} round 2 ) }}
  |Место по населению  =
 |Плотность                      = {{ #expr: ( {{ Население | Челушманское сельское поселение | ч }} / 4172 round 2 ) }}
  |Место по плотности             = 
  |Национальный состав            =  [[орустар]], [[алтайлар]], [[телеҥиттер]] ла о.ӧ.
  |Конфессиональный состав        = 	христиан јаҥ, кам јаҥ
|Площадь =4172,00<ref>[http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst84/DBInet.cgi?pl=8006001 Республика Алтай. Общая площадь земель муниципального образования]</ref>
| Процент от площади = 22.68
  |Место по площади               = 
|Максимальная высота =812<ref name="Высота н/у моря"/>
|Средняя высота =
|Минимальная высота =460<ref name="Высота н/у моря"/>
 | lat_deg                          = 51.2895685
 | lon_deg                          = 87.7140337
 |цифровой идентификатор   = 
 |цифровой идентификатор 2   = 
|Карта = [[Файл:Location Ulagansky District Altai Republic.svg|thumb|центр|240px|Алтай Республикада, Улаган аймак]]
|ЧасовойПояс = [[MSK+7]]
|Аббревиатура =
|ISO =
|FIPS =
|Почтовые индексы = 649742
|Телефонный код = +7 38846
|Код автомобильных номеров = 04
|Сайт = http://aktashadmin.ru/
|Параметр1 =
|Название параметра1 =
|Примечания =
}}
'''Чолушпаныҥ јурт јеезези''' ({{lang-ru| Челушманское сельское поселение}}) — [[Россия Федерация|Россия Федерацияда]] [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Улаган аймак|Улаган аймагында]] муниципал тӧзӧлмӧ. Администрациялык тӧс јери — [[Балыкчы]] јурт. «Муниципал тӧзӧлмӧлӧрди јӧптӧп, олорго келиштире статус ла гран-кыйулар тургузары» деп [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] 2005 јылда [[чаган айдыҥ 13 кӱни]]нде чыккан Јасагы № 10-Р3 аайынча Чолушпаныҥ јурт јеезези јурт јеезезине статус ла гран-кыйулар тургузылган<ref>[http://docs.cntd.ru/document/802021155 Закон Республики Алтай от 13 января 2005 года № 10-РЗ «Об образовании муниципальных образований, наделении соответствующим статусом и установлении их границ»]</ref>.

== Географиязы ==
Јурт јеезе [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] тӱштӱк-кӱнчыгыш келтейинде турат, Ак-Чолушпа ӧзӧктӧ, [[Башкуш (суу)|Башкуш сууныҥ]] сол јарадында, [[Алтын Кӧл|Алтын Кӧлдӧҥ]] ырак јок јерде турат. Јеезеге тӧрт јурт кирет: [[Беле]], [[Кӧк-Паш]], [[Кӧӧ]], [[Балыкчы]] тӧс јер. [[Чолышман (суу)|Чолушманныҥ суузы]] Кӧлдиҥ тӱштӱк учына келип кирет, кӧлгӧ кирген суулардыҥ эҥ ле јааны. Эбире сӱреен кайыр, кӧп учар-сууларлу, каскак кырлар, ортозында чик јок јабыстай јерде, ыжык ла јылу ӧзӧктӧ, Улаган келтейинде јурттарга кӧрӧ канча катап јымжак. Мында јулукту агаштар ӧзӱп, тӱжӱм берет.
[[Балыкчы]] јурттаҥ ырак јокто кӧлдиҥ јарадында [[Јайлу]] деп јуртта Алтай ичиниҥ эҥ јылу кыжы болот, кыш туркунына температура 10-ноҥ тӧмӧн тӱшпейт. Чолушман ичи база јылу јер. Улаганныҥ јолында [[Кату-Јарык боочы|Кату-Јарык]] деп боочы бар. Кышкыда тӱндӱк аймактарга кӧрӧ тыҥ сооктор болот. Климады кезем-континентал. Јакалай тӱндӱктиҥ ле Ырак кӱнчыгыштыҥ јерине тӱҥейлеген. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 459—822 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/948/aktash.html Акташ]</ref>.

== Јурт јеезеге кирет ==
{| class="wikitable"
|-
! № !! Јон јаткан јер !! Јон јаткан јердиҥ бӱдӱми !! Эл-јонныҥ тоозы
|-
| 1 || [[Балыкчы]] || јурт, администрациялык тӧс јер || {{ Население | Балыкча | тс }} кижи
|-
| 2 || [[Беле]] || јурт || {{ Население | Беле (Республика Алтай) | тс }} кижи
|-
| 3 || [[Кӧк-Паш]] || јурт|| {{ Население | Кок-Паш | тс }} кижи
|-
| 4 || [[Кӧӧ]] || јурт || {{ Население | Коо (село) | тс }} кижи
|}

== Эл-јон ==
{{ Эл-јонныҥ тоозы | Челушманское сельское поселение|  Столбцов=15 }}
{{ Эл-јонныҥ тоозы | Челушманское сельское поселение| график}}

Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 1144 кижи болгон, олордыҥ [[орустар]], [[алтайлар]], [[телеҥиттер]] ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml  Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>.

Окылу тил: орус, алтай<ref name="Закон РА о языках">[http://docs.cntd.ru/document/802008526/  Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года)]</ref>.

== Инфраструктуразы ==
<div style="-moz-column-count: 4; -webkit-column-count: 4; -o-column-count: 4; -ms-column-count: 4; column-count: 4;">
* Јурт јеезениҥ администрациязы;
* 1 орто ӱредӱлӱ школ;
* 2 балдардыҥ туразы;
* 4 библиотека;
* 4 культура байзыҥы;
* 2 стадион;
* 1 почта;
* 6 магазин;
* 3 пекарня;
* 10 турбаза.
</div>

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
{{Тыш тайантылар}}

{{Улаган аймактыҥ јон јаткан јерлери}}
{{Улаган аймактыҥ муниципал тӧзӧлмӧлӧри}}

[[Категория:Улаган аймактыҥ муниципал тӧзӧлмӧзи]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ јурт јеезези]]