# Јалаҥый-Бажы
Јалаҥый-Бажы (орустап Верх-Ануй ) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Кан-Оозы аймагында Јалаҥыйдыҥ јурт јеезезине кирет.

## Этимологиязы
Јалаҥый-Бажы орустап .

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ кӱнбадыш јанында, Тӱӱкейдиҥ сындарыныҥ алдында, Ануй ла Куйукур деп суулардыҥ бириккенинде, эки боочыныҥ ортозында (Јалаҥыйдыҥ ла Экинурдыҥ) турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ … метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Соок ло узун кыш, кыска јай болот. Кышкы ортоайлык температура −19..-20 °С болзо, чаган айдыҥ тыҥ соогы кайда да −30..-40 °С тӱжер аргалу. Јайдыҥ ортоайлык јылузы +15,2 °С кире бар. Чык-јуттыҥ кеми 450—500 мм, салкынныҥ тӱргени 4,2 м/с.

### Аҥ-куштары
Тайгаларында јӱзӱн-јӱӱр аҥдар јӱрет: айу, бӧрӱ,тӱлкӱ, койон, јекен, агас, албаа, јоонмойын, кӧрӱк, јараа, марал, аҥ, элик, булан. Тооргыныҥ тоозы астап, «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген. Куштардаҥ кедери тарал, каргаа, ӱкӱ, кӱӱк, тейлеген, талеҥко, мӱркӱт, карчага, јелечи, мечиртке, чай, торлоо, бӧднӧ, кӱртӱк. Сууда балык кезем астаган да болзо, чараган, сӧлӧм лӧ база кезик бӱдӱм балык бар.

### Ӧзӱмдери
Айландыра кырларын тыт ла мӧш бӱркеген. Ӧзӧк ичинде јабыстай, суујакалай аралдарда кайыҥ, чиби, тал ла башка-башка јыралар ӧзӧт. Јалаҥ актарда јерјиилек, аралда, аркада тийиҥкат, бороҥот, уйкӧс, тайабаш таркаган. Кӧп ӧзӱмдер чек јоголорго јеткен учун «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген. Ол тоодо кызыл тазыл (орустап копеечник чайный), марал (орустап  маральник), алтын тазыл (орустап родиола розовая) ла оноҥ до ӧскӧ кӧп чечектер ле ӧлӧҥдӧр.

### Јери ле јолдоры
Јурттыҥ текши јери 119,21 га. Јалаҥый-Бажыныҥ узуны тӱндӱктеҥ тӱштӱк јаар 1 км 635 м, кӱнчыгыштаҥ кӱнбадыш јаар — 1 км 641 м. Јурт 2 оромду: Олјондо, Ануйдыҥ. Ануй деген оромдо агаш кӱр бар, узуны 100 м, Ануй сууны кечире.Јурттыҥ оромдорыныҥ текши узуны ла ээлемдерге јетире јолдордыҥ узуныла кожо 5,44 км. Јалаҥай-Бажы јурт регионал учурлу «Чаргы-Оозы — Јалаҥый-Бажы — Экинур» деп (идентификационный темдеги 84К-123, узуны 47,462 км) јолдо турат.
Јалаҥый-Бажына једетен тӧрт јол бар: Улалу — Чаргы — Чакырдыҥ боочызы — Экинур — Келейдиҥ боочызы — Јалаҥай — Јалаҥый-Бажы; Улалу — Шабалин — Себиниҥ боочызы — Јабаганныҥ боочызы — Экинур — Боочы — Јалаҥый-Бажы; Улалу — Чаргы — Барагаш — Јалаҥый-Бажы; Алтай кырайдаҥ келзе: Јаш-Тура — Солонешный — Јалаҥай — Јалаҥый-Бажы.
| Јалаҥый-Бажы јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире |                |
| Администрациялык тӧс јер Јалаҥай               | 13 км          |
| Аймактыҥ тӧс јери Кан-Оозы                     | 39 км          |
| Республикан тӧс кала Улалу                     | 250 км, 190 км |
| Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы              | 240 км, 320 км |
| Тергеениҥ тӧс калазы Москва                    | 3900 км        |
| Чуйдыҥ трагы (Р-256) 514,5 км-деҥ              | 150 км         |
| Чуйдыҥ трагы (Р-256) 610,8 км-деҥ              | 120 км         |


## Тӱӱкизи
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн.

## Эл-јон
| Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы |
| 2010            | 2011            | 2012            | 2013            | 2014            | 2015            | 2016            |
| --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- |
| 383             | ↘382            | ↘360            | ↘348            | ↘332            | ↘331            | →331            |

Берилген таблицада кӧргӱзилген јылдарда улустыҥ тоозы астап баратканы иле кӧрӱнет.

## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 447 кижи болгон, олордыҥ 98 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон

## Инфраструктуразы
- орто ӱредӱлӱ школ;
- балдардыҥ туразы;
- эмчилик;
- библиотека;
- јурттыҥ клубы;
- стадион;
- магазин.


## Экономиказы
Јаан ээлемдер јок. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Јылкы, соок тумчукту ла оок мал азыраары. Туризм.

## Кереестер

### Ар-бӱткендик
- Байлу кыр Тӱӱкей;
- Аржан суу ;
- Јалаҥыйдыҥ боочызы, байлу (1440)[14].

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

Јалаҥый-Бажы
{{ЈЈЈ+Россия
 |статус                   = Јурт
|русское название         = Јалаҥый-Бажы
 |оригинальное название    = {{lang-ru|Верх-Ануй}}
 |герб                     = 
 |флаг                     = 
 | изображение             = 
 | описание изображения    = 
  |lat_deg = 51.144286 
  |lon_deg = 84.978892
 |CoordScale = 
|страна                   = Россия
 |регион                   = Алтай Республика
 |район                    = Кан-Оозы аймак
 |район в таблице          = Кан-Оозы аймак{{!}}Кан-Оозы
 |вид поселения            = Јурт јеезе
 |поселение                = Јалаҥыйдыҥ јурт јеезези
 |поселение в таблице      = Јалаҥыйдыҥ јурт јеезези{{!}}Јалаҥыйдыҥ 
 |внутреннее деление       = 
 |вид главы                = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 
 |площадь                  =
 |вид высоты               = 
 |высота центра НП         = 
 |климат                   = орто-континентал
  |население              = {{Эл-јонныҥ тоозы|Верх-Ануй |тс}}
  |год переписи           = {{Эл-јонныҥ тоозы|Верх-Ануй |г}}
 |плотность                = 
 |агломерация              = 
 |национальный состав      = [[алтайлар]] 98 %<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml  Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>
 |конфессиональный состав  = 
 |часовой пояс             = 
 |телефонный код           = 38847
 |почтовый индекс          = 649454
 |почтовые индексы         = 
 |автомобильный код        = 
 |цифровой идентификатор   = 84235810002
|цифровой идентификатор 2  = 84635410106
 |категория в Commons      = 
 |сайт                     = 
}}

'''Јалаҥый-Бажы''' ({{Lang-ru|Верх-Ануй }}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Кан-Оозы аймак|Кан-Оозы аймагында]] [[Јалаҥыйдыҥ јурт јеезези]]не кирет.

== Этимологиязы ==
Јалаҥый-Бажы {{Lang-ru|}}.

== Физико-географиялык темдектери ==

=== Географиязы ===
Јурт [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] кӱнбадыш јанында, Тӱӱкейдиҥ сындарыныҥ алдында, [[Ануй (суу)|Ануй]] ла [[Куйукур (суу)|Куйукур]] деп суулардыҥ бириккенинде, эки боочыныҥ ортозында (Јалаҥыйдыҥ ла Экинурдыҥ) турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ … метрге бийик.

=== Климады ===
Климады орто-континентал. Соок ло узун кыш, кыска јай болот. Кышкы ортоайлык температура −19..-20 °С болзо, [[Чаган ай|чаган айдыҥ]] тыҥ соогы кайда да −30..-40 °С тӱжер аргалу. Јайдыҥ ортоайлык јылузы +15,2 °С кире бар. Чык-јуттыҥ кеми 450—500 мм, салкынныҥ тӱргени 4,2 м/с.

=== Аҥ-куштары ===
Тайгаларында јӱзӱн-јӱӱр аҥдар јӱрет: айу, бӧрӱ,тӱлкӱ, койон, јекен, агас, албаа, јоонмойын, кӧрӱк, јараа, марал, аҥ, элик, булан. Тооргыныҥ тоозы астап, «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген<ref name="Кр книга животные РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6252/read.php  ''Красная книга Республики Алтай: животные''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>. Куштардаҥ кедери тарал, каргаа, ӱкӱ, кӱӱк, тейлеген, талеҥко, мӱркӱт, карчага, јелечи, мечиртке, чай, торлоо, бӧднӧ, кӱртӱк. Сууда балык кезем астаган да болзо, чараган, сӧлӧм лӧ база кезик бӱдӱм балык бар.

=== Ӧзӱмдери ===
Айландыра кырларын тыт ла мӧш бӱркеген. Ӧзӧк ичинде јабыстай, суујакалай аралдарда кайыҥ, чиби, тал ла башка-башка јыралар ӧзӧт. Јалаҥ актарда јерјиилек, аралда, аркада тийиҥкат, бороҥот, уйкӧс, тайабаш таркаган. Кӧп ӧзӱмдер чек јоголорго јеткен учун «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген. Ол тоодо кызыл тазыл ({{Lang-ru|копеечник чайный}}), марал ({{Lang-ru| маральник}}), алтын тазыл ({{Lang-ru|родиола розовая}}) ла оноҥ до ӧскӧ кӧп чечектер ле ӧлӧҥдӧр<ref name="Торбоков флора">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020.</ref>.

=== Јери ле јолдоры ===
Јурттыҥ текши јери 119,21 га<ref  name="Генплан Белоануйского СП"/>. Јалаҥый-Бажыныҥ узуны тӱндӱктеҥ тӱштӱк јаар 1 км 635 м, кӱнчыгыштаҥ кӱнбадыш јаар — 1 км 641 м<ref>[https://al.2rus.org/verkh-anuy/karta/ Карта села Јалаҥый-Бажы.]</ref>. Јурт 2 оромду: Олјондо, Ануйдыҥ<ref>[https://mapdata.ru/altay/ Онлайн-карта Республики Алтай с улицами и номерами домов.]</ref>. Ануй деген оромдо агаш кӱр бар, узуны 100 м, Ануй сууны кечире.Јурттыҥ оромдорыныҥ текши узуны ла ээлемдерге јетире јолдордыҥ узуныла кожо 5,44 км<ref  name="Генплан Белоануйского СП">{{Cite web |title=Генеральный план муниципального образования Белоануйское сельское поселение Усть-Канского района Республики Алтай |url=https://moust-kan.ru/arkhitektura/gradostroitelstvo/generalnye-plany |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109145356/https://moust-kan.ru/arkhitektura/gradostroitelstvo/generalnye-plany |archivedate=1610204036 |deadlink=yes |accessdate=1609698014 }}</ref>. Јалаҥай-Бажы јурт регионал учурлу «Чаргы-Оозы — Јалаҥый-Бажы — Экинур» деп (идентификационный темдеги 84К-123<ref>[https://wikimapia.org/street/18671392/ru/84К-123-Чёрный-Ануй-–-Верх-Ануй-–-Яконур Региональная трасса 84К-123]</ref>, узуны 47,462 км) јолдо турат<ref>[http://docs.cntd.ru/document/446686598/ Постановление Правительства Республики Алтай от 12.04.2018 N 107 «Об утверждении Перечня автомобильных дорог общего пользования регионального значения Республики Алтай и признании утратившими силу некоторых постановлений Правительства Республики Алтай»]</ref>.

Јалаҥый-Бажына једетен тӧрт јол бар: [[Улалу]] — [[Чаргы]] — [[Чакырдыҥ боочызы]] — [[Экинур]] — [[Келейдиҥ боочызы]] — [[Јалаҥай]] — [[Јалаҥый-Бажы]]; [[Улалу]] — [[Шабалин]] — [[Себиниҥ боочызы]] — [[Јабаганныҥ боочызы]] — [[Экинур]] — [[Боочы]] — [[Јалаҥый-Бажы]]; [[Улалу]] — [[Чаргы]] — [[Барагаш]] — [[Јалаҥый-Бажы]]; [[Алтай кырай|Алтай кырайдаҥ]] келзе: [[Јаш-Тура]] — Солонешный — [[Јалаҥай]] — [[Јалаҥый-Бажы]].
{| class="wikitable"
| COLSPAN="3" ALIGN="center" | '''Јалаҥый-Бажы јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире'''
|-
| Администрациялык тӧс јер [[Јалаҥай]] || 13 км
|-
| Аймактыҥ тӧс јери [[Кан-Оозы]] || 39 км
|-
| Республикан тӧс кала [[Улалу]] || 250 км, 190 км
|-
| [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы || 240 км, 320 км
|-
| Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 3900 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 514,5 км-деҥ ||150 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 610,8 км-деҥ || 120 км
|}

== Тӱӱкизи ==
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн.

== Эл-јон ==
{{ Эл-јонныҥ тоозы | Верх-Ануй }}

Берилген таблицада кӧргӱзилген јылдарда улустыҥ тоозы астап баратканы иле кӧрӱнет.

== Ук-калыктары ==
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 447 кижи болгон, олордыҥ 98 % [[алтайлар]] ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml  Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>

== Инфраструктуразы ==
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
* орто ӱредӱлӱ школ;
* балдардыҥ туразы;
* эмчилик;
* библиотека;
* јурттыҥ клубы;
* стадион;
* магазин.
</div>

== Экономиказы ==
Јаан ээлемдер јок. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Јылкы, соок тумчукту ла оок мал азыраары. Туризм.

== Кереестер ==

=== Тӱӱкилик ===

=== Археологиялык ===

=== Ар-бӱткендик ===
* Байлу кыр Тӱӱкей;
* Аржан суу ;
* [[Јалаҥыйдыҥ боочызы]], байлу (1440)<ref name="Ойношев свод"/>.
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>.

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==

== Јарлу улузы ==

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
{{Тыш тайантылар}}

* [https://web.archive.org/web/20210111115515/https://moust-kan.ru/info Окылу сайт «Кан-Оозы аймак»]

{{Кан-Оозы аймактыҥ јон јаткан јерлери}}

[[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]]
[[Категория:Кан-Оозы аймактыҥ јурттары]]