# Ӱстӱги Оймон
Ӱстӱги Оймон (орустап Верх-Уймо́н) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Кӧксу-Оозы аймагында Ӱстӱги-Оймонныҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.

## Этимологиязы
Ӱстӱги Оймон орустап .

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнбадыш келтейинде, Сайлугемниҥ, Теректиниҥ, Тӧгӧриктиҥ, Кадын-Бажы Ӱч-Сӱмердиҥ, Ыйыктуныҥ сындарыныҥ эдегинде, Оймӧнныҥ чӧл јалаҥында, Кадынныҥ оҥ јарадында турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 939 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал.
Казак чӧлдӧрдӧҥ јылу салкындар, изӱ кей келип, айдыҥ-кӱнниҥ айалгаларын кубултар аргалу. Кыш узун, јаан карлу, ӱлӱрген айдыҥ учынаҥ ала кандык айдыҥ бажына једет, 6-7 ай, јай кыска кичӱ изӱ айдаҥ ала куран айдыҥ учына јетире, 3 ле ай. Чаган айдыҥ соок деген кӱнинде −30..-40 °С, јаан изӱ айда эҥ тыҥ изӱ +30..+35 °С болот. Јут-чыктыҥ кеми јеткилинче: 700—750 мм. Салкынныҥ ортојылдык кеми: 4,7 м.
Кӱйгек те болзо, чык јеткилинче болып, соокторы ортодо ло. Кёпенниҥ классификациязыла «влажный континентальный климат» дийт, индекси: Dfb.

### Аҥ-куштары
Тайгалары аҥдык: ирбис, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, јуҥма, марал, элик, тооргы, шӱлӱзин, сарас, јоонмойын, агас, кӧрӱк, тийиҥ ле о.ӧ. аҥдар. Чай, кӱртӱк, бӧднӧ, торлоо, ӱкӱ, кӱӱк, талеҥко, каргаа, кускун, карчага, мӱркӱт, тейлеген, јерлик кас, ӧртӧк деп куштар Кадын-Бажыныҥ биосферный заповеднигинде бар. Сууныҥ балыгы кӧлдӧрдӧ лӧ Кӧк сууда болот, чараган, јылмай, чортон, бел ле о.ӧ.. Кезик аҥ-куштардыҥ тоозы астап, јоголорго једип бараткан учун олорды «Кызыл Бичикке» кийдирген. Куштардаҥ бӧднӧ, чай, кӱртӱк, агуна, турна, кара-тас, каргаа ла о.ӧ. Чек јоголорго јеткен куштар: ала ылаачын, боро ылаачын, шоҥкор, карчага, ӱкӱ, мечиртке.

### Ӧзӱмдери
Арка туузы агашту, терек, кайыҥ, тыт, чиби, мӧш ӧзӧт.

### Јери ле јолдоры
Јуртта 2 ором: Јаскы, Јажыл, јииттердиҥ, Јараттай, Туйка, Строительный, Тӧс, Меесте, Јалаҥду, Таҥдакту, Олјондо, Амырдыҥ.
| Ӱстӱги Оймон јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире |                |
| Аймактыҥ тӧс јери Кӧксу-Оозы                   | 14 км          |
| Республикан тӧс кала Улалу                     | 340 км         |
| Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы              | 390 км, 420 км |
| Тергеениҥ тӧс калазы Москва                    | 4100 км        |
| Чуйдыҥ трагы (Р-256) 514,5 км-деҥ              | 260 км         |
| Чуйдыҥ трагы (Р-256) 610,8 км-деҥ              | 230 км         |


## Тӱӱкизи
Бала каанныҥ, Екатерина II, раскрипт бичигинде 15.09.1791 јылда «јайым ташчабаачылар» ла качкын, кӧчкин јаржактарга помилование берип, олорды «оседлые инородцы» деп бичиген. Кытат гранныҥ ӱсти јанында алтай јерде јаткандарга подданство берген. Јурт 1796 јылда тӧзӧлгӧн. Гавриил Бочкарев деп качкын озо Аркытта јаткан, оноҥ тӧмӧндӧп, Оймон ичине токтогон. Кийнинде олорго Нагибиндер, Саватеевтер коштонгон. Табынча Ӱстӱги-Оймонго Бухтарманыҥ јаржактары келгендер. 1826 јылда мында 15 биле ээлеп, арга-чакту јаткан. Оймонныҥ чӧлинде бу јурт старообряд тӧс јер болгон, 19 чактыҥ учына јетире. Табынча мындый тӧс јер болтоны јоголгон. 1926 јылда бого Н. К. Рерих келген, орто-азиялык экспедицияга јӱрген, 20 чактыҥ јарлу кижизи. Эмди мында оныҥ музеи. 2005 јылда бого темир јаҥы кӱр туткан, алдында Мыйтуныҥ јаан кӱринеҥ кечкилейтен болгон.

## Эл-јон
| Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы |
| 2010            | 2011            | 2012            | 2013            | 2014            | 2015            | 2016            |
| --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- |
| 579             | ↗580            | ↗602            | ↗616            | ↘607            | ↘570            | ↘562            |


## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 639 кижи болгон, олордыҥ 93 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон
.

## Инфраструктуразы
- јурт јеезениҥ администрациязы;
- орто ӱредӱлӱ школ;
- балдардыҥ туразы;
- культура байзыҥы;
- библиотека;
- стадион;
- дом-музей Н. К. Рериха;
- музей истории и культуры Уймонской долины (орустап музей старообрядчества);
- магазин;
- пилорама.


## Экономиказы
Таҥынаҥ ээлемдер. Јылкы мал азыраары, аш салары. Адару тудары. агаш белетеери. Туризм.

## Кереестер

### Тӱӱкилик
- Атамановтордыҥ јурты. Музей. (1565);
- Н. К. Рерихтиҥ музеи (..)[10];
- Јаржактардыҥ тӱӱкизиниҥ музеи (..)[10];
- Гражтан јууда корогондордыҥ карындаштык мӧҥкӱзи (1962 ј., Јииттердиҥ оромы,15)[11][12].


### Археологиялык
- 19 чакта тудулган агаш туралар, озогы технология (..)[10];
- Јебрен корым (1503)[10];
- Мӧҥкӱсалгыш (1502,1504,1555)[10].


### Ар-бӱткендик
- Ӱч-Сӱмер байлу туу (1505)[10];
- Аржан суу (1509)[10];
- Ыйыктуныҥ боочызы, байлу (1507)[10].

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи
- Ӱстӱги Оймон
- Оймон ӧзӧктиҥ культуразы ла јаржактардыҥ тӱӱкизиниҥ музеи
- Ӱстӱги Оймон
- Ӱстӱги Оймон
- Ӱстӱги Оймон
- Ӱстӱги Оймон
- Ӱстӱги-Оймонныҥ јанында Кадын кечире кӱр


Ӱстӱги Оймон
{{ЈЈЈ+Россия
 |статус                   = Јурт
 |русское название         = Ӱстӱги Оймон
 |оригинальное название    = {{lang-ru|}}Верх-Уймон
 |герб                     = 
 |флаг                     = 
 | изображение             = Verkh-Uymon 3.jpg
 | описание изображения    = 
   |lat_dir = N|lat_deg = 50|lat_min = 12|lat_sec = 48
  |lon_dir = E|lon_deg = 85|lon_min = 44|lon_sec = 26
  |CoordAddon = 
  |CoordScale = 
 |размер карты региона     = 
 |размер карты района      = 
 |регион                   = Алтай Республика
 |регион в таблице         = Алтай Республика
 |район                    = Кӧксу-Оозы аймак
 |район в таблице          = Кӧксу-Оозы аймак{{!}}Кӧксу-Оозы  
|вид поселения            = Јурт јеезе
| поселение                = Ӱстӱги-Оймонныҥ јурт јеезези
 | поселение в таблице      = Ӱстӱги-Оймонныҥ јурт јеезези {{!}}Ӱстӱги-Оймонныҥ  
|внутреннее деление       = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 
 |площадь                  = 
 |высота центра НП         = 939<ref name="Высота н/у моря"/>
|климат                   = орто-континентал
| население                = {{Эл-јонныҥ тоозы|Верх-Уймон |тс}}
| год переписи             = {{Эл-јонныҥ тоозы|Верх-Уймон |г}} 
  |плотность               = 
  |агломерация             = 
  |национальный состав     =  [[орустар]] 93 % <ref name="Коряков"/>
  |конфессиональный состав = 
  |этнохороним             = 
 |почтовый индекс          =    
 |почтовые индексы         = 
 |телефонный код           = 38841
 |цифровой идентификатор   =  
 |цифровой идентификатор 2   =
|цифровой идентификатор 3   =   
 |категория в Commons      =
 |сайт                     = 
}}
'''Ӱстӱги Оймон''' ({{Lang-ru|Верх-Уймо́н}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Кӧксу-Оозы аймак|Кӧксу-Оозы аймагында]] [[Ӱстӱги-Оймонныҥ јурт јеезези]]не кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.

== Этимологиязы ==
Ӱстӱги Оймон {{Lang-ru|}}.

== Физико-географиялык темдектери ==

=== Географиязы ===
Јурт [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] тӱштӱк-кӱнбадыш келтейинде, Сайлугемниҥ, Теректиниҥ, Тӧгӧриктиҥ, Кадын-Бажы Ӱч-Сӱмердиҥ, Ыйыктуныҥ сындарыныҥ эдегинде, [[Оймонныҥ чӧли|Оймӧнныҥ]] чӧл јалаҥында, [[Кадын|Кадынныҥ]] оҥ јарадында турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 939 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/35031/verh-uymon.html Верх-Уймон (Ӱстӱги Оймон)]</ref>.

=== Климады ===
Климады орто-континентал.
Казак чӧлдӧрдӧҥ јылу салкындар, изӱ кей келип, айдыҥ-кӱнниҥ айалгаларын кубултар аргалу. Кыш узун, јаан карлу, ӱлӱрген айдыҥ учынаҥ ала кандык айдыҥ бажына једет, 6-7 ай, јай кыска кичӱ изӱ айдаҥ ала куран айдыҥ учына јетире, 3 ле ай. Чаган айдыҥ соок деген кӱнинде −30..-40 °С, јаан изӱ айда эҥ тыҥ изӱ +30..+35 °С болот. Јут-чыктыҥ кеми јеткилинче: 700—750 мм. Салкынныҥ ортојылдык кеми: 4,7 м.

Кӱйгек те болзо, чык јеткилинче болып, соокторы ортодо ло. Кёпенниҥ классификациязыла «влажный континентальный климат» дийт, индекси: Dfb.

=== Аҥ-куштары ===
Тайгалары аҥдык: ирбис, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, јуҥма, марал, элик, тооргы, шӱлӱзин, сарас, јоонмойын, агас, кӧрӱк, тийиҥ ле о.ӧ. аҥдар. Чай, кӱртӱк, бӧднӧ, торлоо, ӱкӱ, кӱӱк, талеҥко, каргаа, кускун, карчага, мӱркӱт, тейлеген, јерлик кас, ӧртӧк деп куштар Кадын-Бажыныҥ биосферный заповеднигинде бар. Сууныҥ балыгы кӧлдӧрдӧ лӧ Кӧк сууда болот, чараган, јылмай, чортон, бел ле о.ӧ.<ref name="Собанский звери">''Собанский Г. Г.'' Звери Алтая. — Барнаул: [б.и.], 2005.</ref>. Кезик аҥ-куштардыҥ тоозы астап, јоголорго једип бараткан учун олорды «Кызыл Бичикке» кийдирген. Куштардаҥ бӧднӧ, чай, кӱртӱк, агуна, турна, кара-тас, каргаа ла о.ӧ. Чек јоголорго јеткен куштар: ала ылаачын, боро ылаачын, шоҥкор, карчага, ӱкӱ, мечиртке<ref name="Торбоков звери">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020</ref>.

=== Ӧзӱмдери ===
Арка туузы агашту, терек, кайыҥ, тыт, чиби, мӧш ӧзӧт.

=== Јери ле јолдоры ===
Јуртта 2 ором: Јаскы, Јажыл, јииттердиҥ, Јараттай, Туйка, Строительный, Тӧс, Меесте, Јалаҥду, Таҥдакту, Олјондо, Амырдыҥ.

{| class="wikitable"
| COLSPAN="2" ALIGN="center" |'''Ӱстӱги Оймон јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире'''
|-
|  Аймактыҥ тӧс јери [[Кӧксу-Оозы]] ||14 км
|-
|  Республикан тӧс кала [[Улалу]] ||  340 км
|-
|  [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы || 390 км, 420 км
|-
|  Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 4100 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 514,5 км-деҥ ||260 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 610,8 км-деҥ ||230 км
|}

== Тӱӱкизи ==
Бала каанныҥ, [[Екатерина II]], раскрипт бичигинде 15.09.1791 јылда «јайым ташчабаачылар» ла качкын, кӧчкин јаржактарга помилование берип, олорды «оседлые инородцы» деп бичиген. Кытат гранныҥ ӱсти јанында алтай јерде јаткандарга подданство берген. Јурт 1796 јылда тӧзӧлгӧн. Гавриил Бочкарев деп качкын озо Аркытта јаткан, оноҥ тӧмӧндӧп, Оймон ичине токтогон. Кийнинде олорго Нагибиндер, Саватеевтер коштонгон. Табынча Ӱстӱги-Оймонго Бухтарманыҥ јаржактары келгендер. 1826 јылда мында 15 биле ээлеп, арга-чакту јаткан. Оймонныҥ чӧлинде бу јурт старообряд тӧс јер болгон, 19 чактыҥ учына јетире. Табынча мындый тӧс јер болтоны јоголгон. 1926 јылда бого [[Рерих, Николай Константинович|Н. К. Рерих]] келген, орто-азиялык экспедицияга јӱрген, 20 чактыҥ јарлу кижизи. Эмди мында оныҥ музеи. 2005 јылда бого темир јаҥы кӱр туткан, алдында Мыйтуныҥ јаан кӱринеҥ кечкилейтен болгон.

== Эл-јон ==
{{ Население | Верх-Уймон }}

== Ук-калыктары ==
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 639 кижи болгон, олордыҥ 93 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон
<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml  Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>.

== Инфраструктуразы ==
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
* јурт јеезениҥ администрациязы;
* орто ӱредӱлӱ школ;
* балдардыҥ туразы;
* культура байзыҥы;
* библиотека;
* стадион;
* дом-музей Н. К. Рериха;
* музей истории и культуры Уймонской долины ({{lang-ru|музей старообрядчества}});
* магазин;
* пилорама.
</div>

== Экономиказы ==
Таҥынаҥ ээлемдер. Јылкы мал азыраары, аш салары. Адару тудары. агаш белетеери. Туризм.

== Кереестер ==

=== Тӱӱкилик ===
* Атамановтордыҥ јурты. Музей. (1565);
* Н. К. Рерихтиҥ музеи (..)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Јаржактардыҥ тӱӱкизиниҥ музеи (..)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Гражтан јууда корогондордыҥ карындаштык мӧҥкӱзи (1962 ј., Јииттердиҥ оромы,15)<ref name="Памятники">{{Cite web |title=Решение Исполнительного Комитета Совета народных депутатов Горно-Алтайской автономной области «Об отнесении недвижимых памятников истории и культуры к категории памятников местного значения» от 16.10.1989 г. № 348 |url=https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109173456/https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archivedate=1610213696 |deadlink=yes |accessdate=1609556930 }}</ref><ref name="Памятники список">{{Cite web |title=Список-объектов-культурного-наследия.pdf |url=http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231111081646/https://akin04.ru/ |archivedate=1699690606 |deadlink=yes |accessdate=1605359542 }}</ref>.

=== Археологиялык ===
* 19 чакта тудулган агаш туралар, озогы технология (..)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Јебрен корым (1503)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Мӧҥкӱсалгыш (1502,1504,1555)<ref name="Ойношев свод"/>.

=== Ар-бӱткендик ===
* Ӱч-Сӱмер байлу туу (1505)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Аржан суу (1509)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Ыйыктуныҥ боочызы, байлу (1507)<ref name="Ойношев свод"/>.
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>.

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==
<gallery perrow=6 widths="160px" heights="130px">
File:Leaving Verkh-Uymon.jpg | Ӱстӱги Оймон
File:Museum of the History and Culture of the Uymon Valley.jpg |  Оймон ӧзӧктиҥ культуразы ла јаржактардыҥ тӱӱкизиниҥ музеи
File:Verkh-Uymon 1.jpg | Ӱстӱги Оймон
File:Verkh-Uymon 2.jpg | Ӱстӱги Оймон
File:Verkh-Uymon 6.jpg | Ӱстӱги Оймон
File:Verkh-Uymon 4.jpg|300px|Ӱстӱги Оймон
File:Мост через Катунь вблизи села Верх-Уймон.jpg|Ӱстӱги-Оймонныҥ јанында Кадын кечире кӱр
</gallery>

== Јарлу улузы ==

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
{{Тыш тайантылар}}
* [http://ust-koksa-altay.ru/ Окылу сайт «Кӧксу-Оозы аймак»]

{{Кӧксу-Оозы аймактыҥ јон јаткан јерлери}}

[[Категория:Кӧксу-Оозы аймактыҥ јурттары]]
[[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]]