# Кайсын
Кайсын (орустап  Кайсын ) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Кан-Оозы аймагында Кӧзӱлдиҥ јурт јеезезине кирет.

## Этимологиязы
Кайсын орустап граница.

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ кӱнбадыш келтейинде, Теректиниҥ ле Тӧгӧриктиҥ сындарыныҥ алдында, Чарышка Ортулак ла Кичӱ-Кайсынныҥ суулары киргенинде турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 951—1190 метрге бийик
.

### Климады
Климады орто-континентал. Соок ло узун кыш ӱлӱрген айдыҥ учынаҥ башталып, кандык айдыҥ бажына јетире болот. Чаган айда тыҥыда соок −35..-40 °C једет. Јай кичӱ изӱ айдаҥ ала сыгын айдыҥ бажына једет. Ортоайлык температура +19..+20 °C кире бар. Кейдиҥ чыгыныҥ ортојылдык кеми 700—750 мм, салкынныҥ тӱргени 4,5 м/с.

### Аҥ-куштары
Тайгаларында јӱзӱн-јӱӱр аҥдар јӱрет: айу, бӧрӱ,тӱлкӱ, койон, јеекен, агас, албаа, јоонмойын, кӧрӱк, марал, аҥ, элик, булан, тооргы. Куштардаҥ кедери тарал, карган, ӱкӱ, кӱӱк, тейлеген, талеҥко, мӱркӱт, карчага, јелечи, мечиртке, чай, торлоо, бӧднӧ, кӱртӱк. Сууда балык кезем астаган да болзо, чараган, сӧлӧм лӧ база кезик бӱдӱм балык бар.

### Ӧзӱмдери
Айландыра кырларда кӧп јарымы тыт, чиби ле мӧш агаштар ӧзӧт. Суујакалай кайыҥ, тал, каргана ла јыраалар, беле, тайалар бар. Ак-јалаҥда башка-башка ӧлӧҥдӧр: балузын, ийт-таман, кабый, кымыскайак ла самын-ӧлӧҥ ӧзӱп јат. Јӱзӱн-јӱӱр чечектер јайла кожо јайылат: калаш-чечек, кӧкпаш, кӱн-келди, буланат, бастый, аркада јердиҥ јиилегинеҥ: бороҥот, кызылгат, тайабаш, тийиҥкат таркаган..

### Јери ле јолдоры
Јурттыҥ текши јери 89,17 га. Кайсын јурттыҥ сыны тӱндӱктеҥ тӱштӱк јаар 682 м, тууразы кӱнчыгыштаҥ кӱнбадыш јаар 1 км 137 м. Јуртта 3 ором: Олјондо, В. И. Тишкишевтиҥ, Тӧс.
Јурттыҥ оромдорыныҥ текши узуны ла ээлемдерге јетире јолдордыҥ узуныла кожо 7,635 км.
«Кан-Оозы — Коргон» деп регионал учурлу кӧӧлик јолдоҥ сол јанындӧӧн туура чыгат. Кайсынга јетире јолдыҥ идентификациялык темдеги 84К-058, узуны 0,48 км) јолдо турат.
«Кан-Оозы — Коргон» деп (идентификационный темдеги 84К-109, узуны 63,055 км) регионал учурлу кӧӧлик јолго кирет.
| Кайсын јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире |                |
| Администрациялык тӧс јер Кӧзӱл           | 10 км          |
| Аймактыҥ тӧс јери Кан-Оозы               | 13 км          |
| Республикан тӧс кала Улалу               | 220 км, 290 км |
| Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы        | 280 км 310 км  |
| Тергеениҥ тӧс калазы Москва              | 3900 км        |
| Чуйдыҥ трагы (Р-256) 514,5 км-деҥ        | 140 км         |
| Чуйдыҥ трагы (Р-256) 610,8 км-деҥ        | 110 км         |


## Тӱӱкизи
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн.

## Эл-јон
| Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы |
| 2010            | 2011            | 2012            | 2013            | 2014            | 2015            | 2016            |
| --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- |
| 240             | ↘239            | ↘238            | ↗242            | ↗248            | ↗252            | ↘244            |

Ӧрӧ айдылган јылдарда улустыҥ тоозы кӧптӧгӧни билдирет.

## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 245 кижи болгон, олордыҥ 95 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

## Инфраструктуразы
- орто ӱредӱлӱ школ;
- эмчилик;
- библиотека;
- стадион;
- јурттыҥ клубы;
- магазин.


## Экономиказы
Јаан ээлемдер јок. Кӧп саба билелер таҥынаҥ ээлемдӱ. Јылкы мал, соок тумчукту, оок мал азыраары. Туризм.

## Кереестер

### Археологиялык
- Мӧҥкӱсалгыш (1364—1369)[16].

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

### Ар-бӱткендик
- Байлу туу (..);
- Тоҥмок суу(..);
- Боочы (..)[16].

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

## Јарлу улузы
- Тишкишев В. И. (14.05.1963—) — артист, ӱредӱчи, Горно-Алтайский педучилищени божоткон (1979), Сугаш јуртка школдо ӱредӱчи болуп иштеп барган. 1991 јылдаҥ ала «Алтай» деп бије ансамбльда иштеген. Горно-Алтайсктыҥ госфилармониязыныҥ башкараачызы болгон (2000). Василий Ижеевич ус колду, агаш-таштаҥ эдимдер эдетен кижи болгон[17].


Кайсын
{{ЈЈЈ+Россия
 |статус                   = Јурт
|русское название         = Кайсын
 |оригинальное название    = {{lang-ru|Кайсын}}
 |герб                     = 
 |флаг                     = 
 | изображение             = 
 | описание изображения    = 
 |lat_deg = 50.951200
  |lon_deg = 84.592751
 |CoordScale = 
|страна                   = Россия
 |регион                   = Алтай Республика
 |район                    = Кан-Оозы аймак
 |район в таблице          = Кан-Оозы аймак{{!}}Кан-Оозы
 |вид поселения            = Јурт јеезе
 |поселение                = Кӧзӱлдиҥ јурт јеезези
 |поселение в таблице      = Кӧзӱлдиҥ јурт јеезези{{!}}Кӧзӱлдиҥ 
 |внутреннее деление       = 
 |вид главы                = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 
 |площадь                  =
 |вид высоты               = 
 |высота центра НП         = 951 <ref name="geonames"/>
 |климат                   = орто-континентал
  |население              = {{Эл-јонныҥ тоозы|Кайсын |тс}}
  |год переписи           = {{Эл-јонныҥ тоозы|Кайсын |г}}
 |плотность                = 
 |агломерация              = 
 |национальный состав      = [[алтайлар]] 95 %<ref name="Коряков"/>
 |конфессиональный состав  = 
 |часовой пояс             = 
 |телефонный код           = 38841
 |почтовый индекс          = 
 |почтовые индексы         = 
 |автомобильный код        = 
 |цифровой идентификатор   = 
 |категория в Commons      = 
 |сайт                     = 
}}
'''Кайсын''' ({{Lang-ru| Кайсын }}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Кан-Оозы аймак|Кан-Оозы аймагында]] [[Кӧзӱлдиҥ јурт јеезези]]не кирет.

== Этимологиязы ==
Кайсын {{Lang-ru|граница}}<ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы = 80,236 |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>.

== Физико-географиялык темдектери ==

=== Географиязы ===
Јурт [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] кӱнбадыш келтейинде, Теректиниҥ ле Тӧгӧриктиҥ сындарыныҥ алдында, [[Чарыш (суу)|Чарышка]] [[Ортулак (суу)|Ортулак]] ла [[Кичӱ-Кайсын (суу)|Кичӱ-Кайсынныҥ]] суулары киргенинде турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 951—1190 метрге бийик<ref name="geonames">{{cite web|url=https://www.geonames.org/1504097/kaysyn.html|title=Kaysyn|publisher=[[GeoNames]]|lang=en}}</ref>
<ref>[https://foto-planeta.com/np/35137/kaysyn.html Кайсын.]</ref>.

=== Климады ===
Климады орто-континентал. Соок ло узун кыш [[Ӱлӱрген ай|ӱлӱрген айдыҥ]] учынаҥ башталып, [[Кандык ай|кандык айдыҥ]] бажына јетире болот. [[Чаган айда]] тыҥыда соок −35..-40 °C једет. Јай [[Кичӱ изӱ ай|кичӱ изӱ айдаҥ]] ала [[Сыгын ай|сыгын айдыҥ]] бажына једет. Ортоайлык температура +19..+20 °C кире бар. Кейдиҥ чыгыныҥ ортојылдык кеми 700—750 мм, салкынныҥ тӱргени 4,5 м/с.

=== Аҥ-куштары ===
Тайгаларында јӱзӱн-јӱӱр аҥдар јӱрет: айу, бӧрӱ,тӱлкӱ, койон, јеекен, агас, албаа, јоонмойын, кӧрӱк, марал, аҥ, элик, булан, тооргы<ref name="Собанский звери">''Собанский Г. Г.'' Звери Алтая. — Барнаул: [б.и.], 2005.</ref>. Куштардаҥ кедери тарал, карган, ӱкӱ, кӱӱк, тейлеген, талеҥко, мӱркӱт, карчага, јелечи, мечиртке, чай, торлоо, бӧднӧ, кӱртӱк. Сууда балык кезем астаган да болзо, чараган, сӧлӧм лӧ база кезик бӱдӱм балык бар.

=== Ӧзӱмдери ===
Айландыра кырларда кӧп јарымы тыт, чиби ле мӧш агаштар ӧзӧт<ref name="Кучин флора и фауна">''Кучин А. П.'' Всемирный фонд дикой природы. Флора и фауна Алтая. — Горно-Алтайск: [б.и.], 2001.</ref>. Суујакалай кайыҥ, тал, каргана ла јыраалар, беле, тайалар бар. Ак-јалаҥда башка-башка ӧлӧҥдӧр: балузын, ийт-таман, кабый, кымыскайак ла самын-ӧлӧҥ ӧзӱп јат. Јӱзӱн-јӱӱр чечектер јайла кожо јайылат: калаш-чечек, кӧкпаш, кӱн-келди, буланат, бастый, аркада јердиҥ јиилегинеҥ: бороҥот, кызылгат, тайабаш, тийиҥкат таркаган.<ref name="Торбоков флора">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020.</ref>.

=== Јери ле јолдоры ===
Јурттыҥ текши јери 89,17 га. Кайсын јурттыҥ сыны тӱндӱктеҥ тӱштӱк јаар 682 м, тууразы кӱнчыгыштаҥ кӱнбадыш јаар 1 км 137 м. Јуртта 3 ором: Олјондо, В. И. Тишкишевтиҥ, Тӧс.

Јурттыҥ оромдорыныҥ текши узуны ла ээлемдерге јетире јолдордыҥ узуныла кожо 7,635 км.

«[[Кан-Оозы]] — [[Коргон]]» деп регионал учурлу кӧӧлик јолдоҥ сол јанындӧӧн туура чыгат. Кайсынга јетире јолдыҥ идентификациялык темдеги 84К-058<ref>[https://wikimapia.org/street/18664834/ru/84К-58 Региональная трасса 84К-058]</ref>, узуны 0,48 км) јолдо турат<ref>[http://docs.cntd.ru/document/446686598/ Постановление Правительства Республики Алтай от 12.04.2018 N 107 «Об утверждении Перечня автомобильных дорог общего пользования регионального значения Республики Алтай и признании утратившими силу некоторых постановлений Правительства Республики Алтай»]</ref>.

«[[Кан-Оозы]] — [[Коргон]]» деп (идентификационный темдеги 84К-109<ref>[https://wikimapia.org/#lang=ru&lat=51.017636&lon=84.395256&z=14&m=w&search=84К-109/ Региональная трасса 84К-109]</ref>, узуны 63,055 км) регионал учурлу кӧӧлик јолго кирет.

{| class="wikitable"
| COLSPAN="3" ALIGN="center" | '''Кайсын јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире'''
|-
| Администрациялык тӧс јер [[Кӧзӱл]] || 10 км
|-
| Аймактыҥ тӧс јери [[Кан-Оозы]] || 13 км
|-
| Республикан тӧс кала [[Улалу]] || 220 км, 290 км
|-
| [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы || 280 км 310 км
|-
| Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 3900 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 514,5 км-деҥ ||140 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 610,8 км-деҥ || 110 км
|}

== Тӱӱкизи ==
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн.

== Эл-јон ==
{{ Эл-јонныҥ тоозы | Кайсын }}

Ӧрӧ айдылган јылдарда улустыҥ тоозы кӧптӧгӧни билдирет.

== Ук-калыктары ==
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 245 кижи болгон, олордыҥ 95 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml  Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>.

== Инфраструктуразы ==
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
* орто ӱредӱлӱ школ;
* эмчилик;
* библиотека;
* стадион;
* јурттыҥ клубы;
* магазин.
</div>

== Экономиказы ==
Јаан ээлемдер јок. Кӧп саба билелер таҥынаҥ ээлемдӱ. Јылкы мал, соок тумчукту, оок мал азыраары. Туризм.

== Кереестер ==

=== Тӱӱкилик ===

=== Археологиялык ===
* Мӧҥкӱсалгыш (1364—1369)<ref name="Ойношев свод"/>.
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>.

=== Ар-бӱткендик ===
* Байлу туу (..);
* Тоҥмок суу(..);
* Боочы (..)<ref name="Ойношев свод"/>.
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод"/>.

== Јарлу улузы ==
* [[Тишкишев, Василий Ижеевич|Тишкишев В. И.]] (14.05.1963—) — артист, ӱредӱчи, Горно-Алтайский педучилищени божоткон (1979), Сугаш јуртка школдо ӱредӱчи болуп иштеп барган. 1991 јылдаҥ ала «Алтай» деп бије ансамбльда иштеген. Горно-Алтайсктыҥ госфилармониязыныҥ башкараачызы болгон (2000). Василий Ижеевич ус колду, агаш-таштаҥ эдимдер эдетен кижи болгон<ref>Тишкишев В. И.[https://web.archive.org/web/20231111114439/http://ww25.exponat.online/exhibit/10543974/?subid1=20231111-2244-395a-9de0-7af73dbd055b]</ref>.

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
{{Тыш тайантылар}}

* [https://web.archive.org/web/20210111115515/https://moust-kan.ru/info Окылу сайт «Кан-Оозы аймак»]

{{Кан-Оозы аймактыҥ јон јаткан јерлери}}

[[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]]
[[Категория:Кан-Оозы аймактыҥ јурттары]]