# Алтай Республиканыҥ кебедели
Алтай Республиканыҥ кебедели (орустап Герб Республики Алтай) Алтай Республиканыҥ теергеелик суверенитединиҥ символы болуп јат, јерлери ле калыгыныҥ аҥылузын, тӱӱкилик јаҥжыгуларын керелейт. Алтай Республиканыҥ Эл Курултайы 1993 јылда ӱлӱрген айдыҥ 6 кӱнинде оны јӧптӧгӧн. Россия  Федерацияныҥ тергеелик геральдический регистрында № 187 темдектӱ болуп бичилген.

## Јартамалы
Ӧҥдӱ јурукта Алтай Республиканыҥ кебедели мындый:
- кӧк-чаҥкыр тегелик;
- Ӱч-Сӱмердиҥ (орустап Белуха) ӱч бажы ак ӧҥдӱ;
- Кан-Кереде — (орустап грифон, Гаруда) ак ӧҥдӱ алтындалган канаттарлу, бели база алтынла чоокырлалган.  Тӧжи, тырмактары, буттарында чоокырлар ла куйругыныҥ учы — красно-сиреневого цвета. Чокыжы Клюв, канадыныҥ тӧзи ле канадыныҥ учы, мойнында кара пятно;
- очок (орустап треножник) ло тегеликтиҥ кырыла барган чичкечек каајы алтындалган;
- суулар темдектеген орнаменттер ле Алтын Кӧл орустап (Телецкое озеро) бирюзово-изумрудный ӧҥдӱ.

Кебеделдиҥ чике ортозында — кан-кереде (грифон). Тӱрктердиҥ Эне кӧк-бӧрӱзин талдап албай депутаттар кан-кередени јӧпӧтӧгӧн. Јебрен соојын аайынча тӱрк (ашина) деп калыкты (отокты) коштой јаткан калыктыҥ јуучылдары јок эдип кырган. Он јашту шыркалаткан јаҥыс уулчак тирӱ калган. Оны эне-бӧрӱ азырап алган. Чыдай берерде олор экӱ биригип, он уулду болгон. Ол он уулдаҥ тӱрк укту калыктар таркаган. Ашин — башкараачылардыҥ бирӱзи. Оныҥ угынаҥ Асянь-шад Алтайда шокшогон.
Кан-кередениҥ сӱр кебери јебрен чактардаҥ келген соојындарда айдылган. Ол кебеделдиҥ эки ӱлекеринде болгон.Что же касается мифического грифона, изображение которого имелось на двух вариантах проекта герба, то его образ идет из глубины веков. Јебренгрек тӱӱкичи Геродоттыҥ иштеринде кан-кереде Алтайдыҥ коручылы деп бичилген. Јебрен Кӱнчыгыштыҥ ла Античностьтыҥ калыктарыныҥ кеендигинде кан-кередениҥ јуруктары текши јайылган. Мындый јуруктар онойдо ок Пазырык ӧзӧктӧ Пазырыктыҥ кургандарында, Јаан Улаган сууныҥ оҥ јарадында табылган. Бу кургандардыҥ кӧп тоолу јебрен табынтылары эмдиги Алтай калыктыҥ энчилиги болуп јат.
Кебеделдеги кан-кередениҥ ӱсти јанында јуралган Ӱч-Сӱмер — Туулу Алтайдыҥ сындарыныҥ эҥ бийик туузы (4506 м), ол Алтайды керелейт. Оныҥ ӱстине, Алтай, Н.К. Рерихтиҥ айтканыла, Азияныҥ јӱреги.
Алтайдыҥ эки эҥ јаан суузыныҥ кош сууларыныҥ тоозы чын јуралган. Кебеделдиҥ алты јанында кыйуныҥ толку темдектеген тыйрыгы Бийдиҥ кош сууларын темдектейт: Чолушман, Баш-Кӧс, Чабдар, Шабла, Сар-Кӧкши, Куу — ле Кадын: Кӧксу, Аккем, Аргут, Чуй, Урсул, Ыжы. Бу бастыра алты јанында толкулардый чийӱлерле Алтын Кӧлди, Кадын ла Бий биригип, Оп суу башталганын керелеген.
Ӱч-Сӱмерди ӱч бой-бойына бириккен ӱчтолык керелейт, толкулардый чийӱлер Алтайдыҥ јаан суударын керелегени алтай јурукчыныҥ кӧрӱми.

## Тӱӱкизи
Алтай Республиканыҥ тергеелик кебеделиниҥ ӱлекерин СССР-дыҥ  Јурукчылар Биригӱзиниҥ (СХ) 1970 јылдаҥ ала турчызы, РФ-ныҥ кӱндӱлӱ јурукчызы (1982), народный художник  Алтай Республиканыҥ эл-јондык јурукчызы (2004) Игнат Иванович Ортонулов (1933 јылда чыккан). Ол ВДНХ-ныҥ мӧҥӱн медалиле кайралдаткан (1982).


Јурукчы бойы эске алынат:
«…Мен чӧрчӧк јериниҥ кан-кередези јуралган ӱйген-куушкан ла токым кӧргӧм. Мындый јурук кебеделге келишкедий деп санангам. Ортозына алтын канаттарлу Ак кан-кередени бутка тургузала, оок-тобырын коштым. ӱстине Ӱч-Сӱмерди , чаҥкыр теҥери, алты јанында Бий ле Кадын суулар, кажызы ла алтынаҥ кош суулу, бойы јетинчи. Онойдо кӧк-чаҥкыр кулјаа-алакы боло берген.
Алтай кайчы Алексей Григорьевич Калкинниҥ айткан сӧтӧри санаама кирет. Ол Кан-Кереде кандый ӧҥдӱ деп сураган, ак ӧҥӱдӱ деп угала, „депутаттар јӧмӧӧр учурлу“ — деп, айткан. Бир неделенеҥ мен сессияда ӱлекердиҥ кажы ла кулјаазыныҥ учурын, нениҥ учун мен Кан-Кередени (улус ла аҥ-куштардыҥ коручылын) талдап алганымды јартап,  ӱлекерди корулагам»                   
 — Эдоков В. Творческий портрет художника И. Ортонулова / Алтайская правда, 20 февраля 1980 г.

## Кебедел керегинде јасактар
- Алтай Республиканыҥ № 12-65 темдектӱ Јӧби — «Кан-Кередени Алтай Республиканыҥ тергеелик кебеделине кийдирерин шиҥдеп, јарадары јанынаҥ камыс керегинде»[2].
- 2003 јылда кандык айдыҥ 24 кӱнинде N 11-9 темдектӱ јӧптӧлгӧн Алтай Республиканыҥ Конституционный Јасагы (орустап «О гербе Республики Алтай»)[5]


## Онойдо ок
- Алтай Республиканыҥ мак кожоҥы
- Алтай Республиканыҥ маанызы
- Алтай Республиканыҥ муниципал тӧзӧлмӧлӧриниҥ маанылары
- Алтай Республиканыҥ муниципал тӧзӧлмӧлӧриниҥ кебеделдери


Алтай Республиканыҥ кебедели
[[Файл:Coat of Arms of Altai Republic.svg|250px|мини|справа|Алтай Республиканыҥ кебедели<br>1993 јылда ӱлӱрген айдыҥ 6 кӱнинде оны јӧптӧгӧн]]

'''Алтай Республиканыҥ кебедели''' ({{lang-ru|Герб Республики Алтай}}) [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] теергеелик суверенитединиҥ символы болуп јат, јерлери ле калыгыныҥ аҥылузын, тӱӱкилик јаҥжыгуларын керелейт. Алтай Республиканыҥ Эл Курултайы [[1993]] јылда [[Ӱлӱрген айдыҥ 6 кӱни|ӱлӱрген айдыҥ 6 кӱнинде]] оны јӧптӧгӧн. [[Россия|Россия  Федерацияныҥ]] тергеелик геральдический регистрында № 187 темдектӱ болуп бичилген<ref name="ГГР"/>.

== Јартамалы ==
Ӧҥдӱ јурукта Алтай Республиканыҥ кебедели мындый<ref name="ГГР">[https://geraldika.ru/s/107 Государственный геральдический регистр (ГГР) РФ]</ref>:
* кӧк-чаҥкыр тегелик;
* Ӱч-Сӱмердиҥ ({{lang-ru|Белуха}}) ӱч бажы ак ӧҥдӱ;
* Кан-Кереде — ({{lang-ru|грифон, Гаруда}}) ак ӧҥдӱ алтындалган канаттарлу, бели база алтынла чоокырлалган.  Тӧжи, тырмактары, буттарында чоокырлар ла куйругыныҥ учы — красно-сиреневого цвета. Чокыжы Клюв, канадыныҥ тӧзи ле канадыныҥ учы, мойнында кара пятно;
* очок ({{lang-ru|треножник}}) ло тегеликтиҥ кырыла барган чичкечек каајы алтындалган;
* суулар темдектеген орнаменттер ле Алтын Кӧл {{lang-ru|(Телецкое озеро}}) бирюзово-изумрудный ӧҥдӱ.

Кебеделдиҥ чике ортозында — ''кан-кереде'' (грифон)<ref name="Грифон"/>. Тӱрктердиҥ ''Эне кӧк-бӧрӱзин'' талдап албай депутаттар кан-кередени јӧпӧтӧгӧн. Јебрен соојын аайынча тӱрк (ашина) деп калыкты (отокты) коштой јаткан калыктыҥ јуучылдары јок эдип кырган. Он јашту шыркалаткан јаҥыс уулчак тирӱ калган. Оны эне-бӧрӱ азырап алган. Чыдай берерде олор экӱ биригип, он уулду болгон. Ол он уулдаҥ тӱрк укту калыктар таркаган. Ашин — башкараачылардыҥ бирӱзи. Оныҥ угынаҥ Асянь-шад Алтайда шокшогон.
Кан-кередениҥ сӱр кебери јебрен чактардаҥ келген соојындарда айдылган. Ол кебеделдиҥ эки ӱлекеринде болгон.Что же касается мифического грифона, изображение которого имелось на двух вариантах проекта герба, то его образ идет из глубины веков. Јебренгрек тӱӱкичи Геродоттыҥ иштеринде кан-кереде Алтайдыҥ коручылы деп бичилген. Јебрен Кӱнчыгыштыҥ ла Античностьтыҥ калыктарыныҥ кеендигинде кан-кередениҥ јуруктары текши јайылган. Мындый јуруктар онойдо ок Пазырык ӧзӧктӧ ''Пазырыктыҥ кургандарында'', Јаан Улаган сууныҥ оҥ јарадында табылган. Бу кургандардыҥ кӧп тоолу јебрен табынтылары эмдиги Алтай калыктыҥ энчилиги болуп јат.

Кебеделдеги кан-кередениҥ ӱсти јанында јуралган Ӱч-Сӱмер — [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] сындарыныҥ эҥ бийик туузы (4506 м), ол Алтайды керелейт. Оныҥ ӱстине, Алтай, Н.К. Рерихтиҥ айтканыла, Азияныҥ јӱреги.

Алтайдыҥ эки эҥ јаан суузыныҥ кош сууларыныҥ тоозы чын јуралган. Кебеделдиҥ алты јанында кыйуныҥ толку темдектеген тыйрыгы [[Бий (суу)|Бийдиҥ]] кош сууларын темдектейт: [[Чолушман]], [[Баш-Кӧс (Чулышманныҥ кош суузы)|Баш-Кӧс]], [[Чабдар (Баш-Кӧстиҥ кош суузы)|Чабдар]], [[Шабла (Чолушманныҥ кош суузы)|Шабла]], [[Сары-Кӧкши (приток Бийдиҥ кош суузы)|Сар-Кӧкши]], [[Куу (Бийдиҥ кош суузы)|Куу]] — ле [[Кадынныҥ кош суулары|Кадын]]: [[Кӧксу (Кадынныҥ кош суузы)|Кӧксу]], [[Аккем (Кадынныҥ кош суузы)|Аккем]], [[Аркыт (Кадынныҥ кош суузы)|Аргут]], [[Чуй (Кадынныҥ кош суузы)|Чуй]], [[Урсул (Кадынныҥ кош суузы)|Урсул]], [[Ыжы (Кадынныҥ кош суузы)|Ыжы]]. Бу бастыра алты јанында толкулардый чийӱлерле [[Алтын Кӧл|Алтын Кӧлди]], [[Кадын]] ла [[Бий]] биригип, [[Оп]] суу башталганын керелеген.
Ӱч-Сӱмерди ӱч бой-бойына бириккен ӱчтолык керелейт, толкулардый чийӱлер Алтайдыҥ јаан суударын керелегени алтай јурукчыныҥ кӧрӱми.

== Тӱӱкизи ==
[[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] тергеелик кебеделиниҥ ӱлекерин СССР-дыҥ  Јурукчылар Биригӱзиниҥ (СХ) [[1970]] јылдаҥ ала турчызы, РФ-ныҥ кӱндӱлӱ јурукчызы ([[1982]]), народный художник  Алтай Республиканыҥ эл-јондык јурукчызы (2004) [[Ортонулов, Игнат Иванович|Игнат Иванович Ортонулов]] ([[1933]] јылда чыккан). Ол ВДНХ-ныҥ мӧҥӱн медалиле кайралдаткан ([[1982]])<ref name="Ортонулов">[https://www.vtourisme.com/altaj/kultura/znamenitosti-kultury/1015-ortonulov-ignat-ivanovich Ортонулов Игнат Иванович]</ref><ref name="история архив">[https://gosarhiv-ra.ru/images/izdaniya/2014/geraldika.pdf Государственная символика Республики Алтай. История создания в архивных документах. Сборник архивных документов.- Барнаул, 2014. — 160 с.]</ref>.

Јурукчы бойы эске алынат<ref name="Ортонулов"/>:<blockquote>«…Мен чӧрчӧк јериниҥ кан-кередези јуралган ӱйген-куушкан ла токым кӧргӧм. Мындый јурук кебеделге келишкедий деп санангам. Ортозына алтын канаттарлу Ак кан-кередени бутка тургузала, оок-тобырын коштым. ӱстине Ӱч-Сӱмерди , чаҥкыр теҥери, алты јанында Бий ле Кадын суулар, кажызы ла алтынаҥ кош суулу, бойы јетинчи. Онойдо кӧк-чаҥкыр кулјаа-алакы боло берген.
Алтай кайчы [[Калкин, Алексей Григорьевич|Алексей Григорьевич Калкинниҥ]] айткан сӧтӧри санаама кирет. Ол Кан-Кереде кандый ӧҥдӱ деп сураган, ак ӧҥӱдӱ деп угала, „депутаттар јӧмӧӧр учурлу“ — деп, айткан. Бир неделенеҥ мен сессияда ӱлекердиҥ кажы ла кулјаазыныҥ учурын, нениҥ учун мен Кан-Кередени (улус ла аҥ-куштардыҥ коручылын) талдап алганымды јартап,  ӱлекерди корулагам»                   <br> — Эдоков В. Творческий портрет художника И. Ортонулова / Алтайская правда, 20 февраля 1980 г.</blockquote>

== Кебедел керегинде јасактар ==
* Алтай Республиканыҥ № 12-65 темдектӱ Јӧби — «Кан-Кередени Алтай Республиканыҥ тергеелик кебеделине кийдирерин шиҥдеп, јарадары јанынаҥ камыс керегинде»<ref name="Грифон">[https://docs.cntd.ru/document/446257831  Постановление Государственного Собрания — Эл Курултай Республики Алтай № 12-65 «О комиссии по изучению целесообразности изображения на Государственном Гербе Республики Алтай грифона — Кан-Кереде»]</ref>.
* [[2003]] јылда [[Кандык айдыҥ 24 кӱни|кандык айдыҥ 24 кӱнинде]] N 11-9 темдектӱ јӧптӧлгӧн Алтай Республиканыҥ Конституционный Јасагы ({{lang-ru|«О гербе Республики Алтай»}})<ref name="герб">[https://docs.cntd.ru/document/802006876 Конституционный закон Республики Алтай от 24 апреля 2003 года N 11-9 «О гербе Республики Алтай»]</ref>

== Онойдо ок ==
* [[Алтай Республиканыҥ мак кожоҥы]]
* [[Алтай Республиканыҥ маанызы]]
* [[Алтай Республиканыҥ муниципал тӧзӧлмӧлӧриниҥ маанылары]]
* [[Алтай Республиканыҥ муниципал тӧзӧлмӧлӧриниҥ кебеделдери]]

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
{{Тыш тайантылар}}

* [https://docs.cntd.ru/document/473316245 Верховный Совет Республики Алтай, Постановление от 03 марта 1993 года N 6-6 о «Положении о Государственном флаге Республики Алтай»]
* [https://web.archive.org/web/20210608120534/https://altai-republic.ru/ Официальный сайт Правительства Республики Алтай]
* [http://constitution.garant.ru/region/cons_altai/ Конституция Республики Алтай (Основной Закон) (принята 7 июня 1997 г.)]
* [https://geraldika.ru/article/109 В.Сапрыков «Флаг и герб Республики Алтай» Источник: Наука и жизнь 7/94: 14-17]
* [https://gosarhiv-ra.ru/images/izdaniya/2014/geraldika.pdf Государственная символика Республики Алтай. История создания в архивных документах. Сборник архивных документов.- Барнаул, 2014. — 160 с.]
* [https://elkurultay.ru/ Государственное Собрание Эл Курултай Республики Алтай (Алтай Республиканыҥ Эл Курултайы) окылу сайт]{{ref-ru}}

[[Категория:Алтай Республиканыҥ кебеделдери]]
[[Категория:Туулар јуралган кебеделдер]]
[[Категория:Кан-Кереде јуралган кебеделдер]]