# Јодро
Јодро (орустап Иодро) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Оҥдой аймагында Ийинниҥ јурт јеезезине кирет.

## Этимологиязы
Јодро-кара јиилектерлӱ јулукту агаш. Јодро орустап черёмуха.

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Алтай Республиканыҥ чике ле ортозында, Јодроныҥ суузы Чуйдыҥ суузына киргенинде турат. Айландыра Чуйдыҥ, Теректиниҥ, Јал-Мӧҥкӱниҥ сындары, Сымылтыныҥ, Кадринниҥ, Ӱч-Эҥмектиҥ тайгалары курчайт. Јери эмеш тапчы, тӧн јерде турат, айландыра кырлар сӱреен кају, јолдор кату. Меес келтейи как ташту болзо, арка јаны койу туйук агашту.
Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 892 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −4,2 °С, изӱ кӱндердиҥ температуразыныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, эҥ ле соок температураныҥ алтыгы учы −54 °С, јердиҥ ортојылдык температуразы 0 °С, јыл ичинде калганчы соок кӱн ле баштапкы соок кӱн 02.06/30.08, јыл ичинде соок јок кӱндердиҥ тоозы 87, јут-чыктыҥ кеми бир јылга 345 мм, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 1 м/с, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 13,1 (15 м/с тӱрген салкынду).

### Ан-куштары
Тайгалары аҥдык јер, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, киш, тийиҥ, сарас, јоон мойын, јеекен, тооргы, койон ло јӱзӱн-јӱӱр оок аҥдар-куштар јӱрет. Куштардаҥ мында чай, кӱртӱк, ӱкӱ, мечиртке, јелечи, ылаачын, саныскан, тарал, каргаа, кускун, мӱркӱт, карчага, тейлеген, торлоо, бӧднӧ, аҥыр, турна, кӱӱк ле о.ӧ. бар.Јалаҥ актарда јерјиилек, аралда, аркада тийиҥкат, бороҥот, уйкӧс, тайабаш таркаган. Кӧп ӧзӱмдер чек јоголорго јеткен учун ″Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине″ кирген. Ол тоодо кызыл тазыл (орустап копеечник чайный), марал (орустап маральник), алтын тазыл (орустап родиола розовая) ла оноҥ до ӧскӧ кӧп чечектер ле ӧлӧҥдӧр.
Сууларда балыктаҥ чортон, чараган, бел, ускуч, јылмай, тоозы кезем астаган да болзо, је бар.

### Ӧзӱмдери
Айландыра ӧскӧн агаштардыҥ кӧп нургуны тыт, мӧш агаш. Суујакалай чиби, тал, каргана, кайыҥ агаштар ӧзӧт, бийиктей тытла кожо мӧш ӧзӧт. Тайга -тажы јиилектӱ, бороҥот, уйкӧс, тийиҥкат, кызылгат, тайабаш, калба, кӧжнӧ дӧ кӧп ӧзӧт.
Чыкту ла кӧлӧткӧлӧй јерде ӧлӧҥ бийик болуп ӧзӧт, комургай, кулузын, кылбыш, башка-башка чечектер: буланат, балузын, быркырууш, саргай, кандык, кӱӱктаман, кӱнкајы ла о.ӧ. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер кӧп, олордыҥ тоозында: арчын, алтын тазыл, марал чечек, кызыл тазыл ла о.ӧ..

### Јери ле јолдоры
Јуртта 5 ором: Јииттердиҥ, Тоҥмок суу, Тӧс, Чуйдыҥ.
Јурт Чуйдыҥ трагы деп федерал кӧӧлик јолдо турат. Јолдыҥ темдеги Р-256.
Чике-Таманныҥ боочызына јетире 73 км.
| Јодро јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире |         |
| Администрациялык тӧс јер Ийин           | 31 км   |
| Аймактыҥ тӧс јери Оҥдой                 | 100 км  |
| Республикан тӧс кала Улалу              | 300 км  |
| Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы       | 390 км  |
| Тергеениҥ тӧс калазы Москва             | 4200 км |
| Чуйдыҥ трагы (Р-256) 735,0 км-деҥ       | 0 км    |


## Тӱӱкизи
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн.

## Эл-јон
| Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы |
| 2010            | 2011            | 2012            | 2013            | 2014            | 2015            | 2016            |
| --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- |
| 276             | →276            | ↘268            | ↗273            | ↘271            | ↘270            | ↘268            |


## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 317 кижи болгон, олордыҥ 98 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай

## Инфраструктуразы
- Јодро јурттыҥ баштамы;
- школы;
- эмчилик;
- јурттыҥ;
- клубы;
- библиотека;
- эки;
- магазин.


## Экономиказы
Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Јылкы, соок тумчукту ла оок мал азыраары. Туризм.

## Кереестер

### Археологиялык
- Мӧҥкӱсалгыш (1224—1228)[16];
- «Калбак-Таш» — јебрен тӱрк бичиктер (1229—1230)[16]. Јурттаҥ 13 км. Чуйдыҥ трагыныҥ 721-чи км;
- Ташта јурамалдар (945,1067,1068)[16];
- Петроглифтерлӱ комплекс (995,1205,1208)[16];
- Јебрен курган (1012)[16].

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

### Ар-бӱткендик
- Мӧҥкӱлерлӱ јалаҥ (740)[16]. Ашкайакту деп јерде. Чуйдыҥ сол јарады. Јурттаҥ 17-17,8 км;
- Узун Ашкайакту. Мӧҥкӱлерлӱ јалаҥ (1160)[16]. Јурттаҥ 15-16,5 км;
- Аҥду таш (1204)[16];
- Ӱстӱги От-Тӱшкен. Мӧҥкӱлерлӱ јалаҥ (1228)[16];

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

## Јарлу улузы
- Садалова, Тамара Михайловна (17.03.1960) — билимчи, филология билимдердиҥ докторы. Алтайский государственный университеттиҥ историко-филологический факультедин божоткон (1983, Барнаул). А. М. Горькийдиҥ адыла адалган телекейлик литератураныҥ институдыныҥ аспирантуразын божоткон (1992, Москва)[17].


## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи
- «Калбак-Таш» деп комплекс. Јодро јурттыҥ јанында
- Алтарь Калбак-Таш
- "Айлаткыштыҥ кереби".Ташта јурамал
- "Куды јок јаан кижи". Ташта јурамал
- "Аҥдар". Ташта јурамал
- Калбак-Таш. Јебрен абра


Јодро
{{ЈЈЈ+Россия
 |статус                   = Јурт
|русское название         = Јодро
 |оригинальное название    = {{lang-ru| Иодро}}
 |герб                     = 
 |флаг                     = 
 | изображение             = 
 | описание изображения    = 
  |lat_deg =  50.399579
  |lon_deg =  86.976664
  |CoordAddon = 
  |CoordScale =  
|страна                   = Россия
 |регион                   = Алтай Республика
 |район                    = Оҥдой аймак
 |район в таблице          = Оҥдой аймак{{!}}Оҥдой 
 |вид поселения            = Јурт јеезе
 |поселение                = Ийинниҥ јурт јеезези
 |поселение в таблице      = Ийинниҥ јурт јеезези{{!}}Ийинниҥ
 |внутреннее деление       = 
 |вид главы                = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 
 |площадь                  =
 |вид высоты               = 
 |высота центра НП         = 892<ref name="Высота н/у моря"/>
 |климат                   = орто-континентал
  |население              = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Иодро | тс }}
  |год переписи           = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Иодро | г }}
 |плотность                = 
 |агломерация              = 
 |национальный состав      = [[алтайлар]] 98 %<ref name="Коряков"/>
 |конфессиональный состав  = 
 |часовой пояс             = 
 |телефонный код           = 38845
 |почтовый индекс          = 649446
 |почтовые индексы         = 
 |автомобильный код        = 
 |цифровой идентификатор   = 
 |цифровой идентификатор 2   = 
 |категория в Commons      = 
 |сайт                     = 
}}
'''Јодро''' ({{Lang-ru|Иодро}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Оҥдой аймак|Оҥдой аймагында]] [[Ийинниҥ јурт јеезези]]не кирет.

== Этимологиязы ==
Јодро-кара јиилектерлӱ јулукту агаш. Јодро {{Lang-ru|черёмуха}}<ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы =  |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>.

== Физико-географиялык темдектери ==

=== Географиязы ===
Јурт [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] чике ле ортозында, [[Јодро (суу)|Јодроныҥ]] суузы [[Чуй (Кадынныҥ кош суузы)|Чуйдыҥ]] суузына киргенинде турат. Айландыра Чуйдыҥ, Теректиниҥ, Јал-Мӧҥкӱниҥ сындары, Сымылтыныҥ, Кадринниҥ, Ӱч-Эҥмектиҥ тайгалары курчайт. Јери эмеш тапчы, тӧн јерде турат, айландыра кырлар сӱреен кају, јолдор кату. Меес келтейи как ташту болзо, арка јаны койу туйук агашту.
Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 892 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/35098/iodro.html Иодро]</ref>.

=== Климады ===
Климады орто-континентал<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=13263&cityname=Onguday-Russia |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141222173438/http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=13263&cityname=Onguday-Russia |archivedate=1419269678 |deadlink=yes |accessdate=1644476058 }}</ref>. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −4,2 °С, изӱ кӱндердиҥ температуразыныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, эҥ ле соок температураныҥ алтыгы учы −54 °С, јердиҥ ортојылдык температуразы 0 °С, јыл ичинде калганчы соок кӱн ле баштапкы соок кӱн 02.06/30.08, јыл ичинде соок јок кӱндердиҥ тоозы 87, јут-чыктыҥ кеми бир јылга 345 мм, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 1 м/с, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 13,1 (15 м/с тӱрген салкынду)<ref>Оҥдой. Климат[https://e-lib.gasu.ru/eposobia/altai/maima/klim.html.]</ref>.

=== Ан-куштары ===
Тайгалары аҥдык јер, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, киш, тийиҥ, сарас, јоон мойын, јеекен, тооргы, койон ло јӱзӱн-јӱӱр оок аҥдар-куштар јӱрет. Куштардаҥ мында чай, кӱртӱк, ӱкӱ, мечиртке, јелечи, ылаачын, саныскан, тарал, каргаа, кускун, мӱркӱт, карчага, тейлеген, торлоо, бӧднӧ, аҥыр, турна, кӱӱк ле о.ӧ. бар<ref name="Кучин флора и фауна">''Кучин А. П.'' Всемирный фонд дикой природы. Флора и фауна Алтая. — Горно-Алтайск: [б.и.], 2001</ref>.Јалаҥ актарда јерјиилек, аралда, аркада тийиҥкат, бороҥот, уйкӧс, тайабаш таркаган. Кӧп ӧзӱмдер чек јоголорго јеткен учун ″Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине″ кирген. Ол тоодо кызыл тазыл ({{lang-ru|копеечник чайный}}), марал ({{lang-ru|маральник}}), алтын тазыл ({{lang-ru|родиола розовая}}) ла оноҥ до ӧскӧ кӧп чечектер ле ӧлӧҥдӧр<ref name="Торбоков флора">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020.</ref>.
Сууларда балыктаҥ чортон, чараган, бел, ускуч, јылмай, тоозы кезем астаган да болзо, је бар<ref name="Торбоков звери">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020</ref>.

=== Ӧзӱмдери ===
Айландыра ӧскӧн агаштардыҥ кӧп нургуны тыт, мӧш агаш. Суујакалай чиби, тал, каргана, кайыҥ агаштар ӧзӧт, бийиктей тытла кожо мӧш ӧзӧт<ref name="Торбоков флора"/>. Тайга -тажы јиилектӱ, бороҥот, уйкӧс, тийиҥкат, кызылгат, тайабаш, калба, кӧжнӧ дӧ кӧп ӧзӧт<ref name="Торбоков флора"/>.
Чыкту ла кӧлӧткӧлӧй јерде ӧлӧҥ бийик болуп ӧзӧт, комургай, кулузын, кылбыш, башка-башка чечектер: буланат, балузын, быркырууш, саргай, кандык, кӱӱктаман, кӱнкајы ла о.ӧ. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер кӧп, олордыҥ тоозында: арчын, алтын тазыл, марал чечек, кызыл тазыл ла о.ӧ.<ref name="Кр книга  растения РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6253/read.php  ''Красная книга Республики Алтай: растения''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>.

=== Јери ле јолдоры ===
Јуртта 5 ором: Јииттердиҥ, Тоҥмок суу, Тӧс, Чуйдыҥ.
Јурт [[Чуйдыҥ трагы]] деп федерал кӧӧлик јолдо турат. Јолдыҥ темдеги Р-256.
[[Чике-Таманныҥ боочызы]]на јетире 73 км.
{| class="wikitable"
| COLSPAN="2" ALIGN="center" |'''Јодро јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире'''
|-
| Администрациялык тӧс јер [[Ийин]]|| 31 км
|-
|  Аймактыҥ тӧс јери [[Оҥдой]] || 100 км
|-
|  Республикан тӧс кала [[Улалу]] ||  300 км
|-
|  [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы || 390 км
|-
|  Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 4200 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 735,0 км-деҥ ||0 км
|}

== Тӱӱкизи ==
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн.

== Эл-јон ==
{{ Эл-јонныҥ тоозы | Иодро | Столбцов=10}}

== Ук-калыктары ==
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 317 кижи болгон, олордыҥ 98 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml  Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>.

Окылу тил: орус, алтай<ref name="Закон РА о языках">[http://docs.cntd.ru/document/802008526/  Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года)]</ref>

== Инфраструктуразы ==
<div style="-moz-column-count: 2; -webkit-column-count: 2; -o-column-count: 2; -ms-column-count: 2; column-count: 2;">
* Јодро јурттыҥ баштамы;
* школы;
* эмчилик;
* јурттыҥ;
* клубы;
* библиотека;
* эки;
* магазин.
</div>

== Экономиказы ==
Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Јылкы, соок тумчукту ла оок мал азыраары. Туризм.

== Кереестер ==

=== Тӱӱкилик ===

=== Археологиялык ===
* Мӧҥкӱсалгыш (1224—1228)<ref name="Ойношев свод"/>;
* «Калбак-Таш» — јебрен тӱрк бичиктер (1229—1230)<ref name="Ойношев свод"/>. Јурттаҥ 13 км. Чуйдыҥ трагыныҥ 721-чи км;
* Ташта јурамалдар (945,1067,1068)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Петроглифтерлӱ комплекс (995,1205,1208)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Јебрен курган (1012)<ref name="Ойношев свод"/>.
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>.

=== Ар-бӱткендик ===
* Мӧҥкӱлерлӱ јалаҥ (740)<ref name="Ойношев свод"/>. Ашкайакту деп јерде. Чуйдыҥ сол јарады. Јурттаҥ 17-17,8 км;
* Узун Ашкайакту. Мӧҥкӱлерлӱ јалаҥ (1160)<ref name="Ойношев свод"/>. Јурттаҥ 15-16,5 км;
* Аҥду таш (1204)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Ӱстӱги От-Тӱшкен. Мӧҥкӱлерлӱ јалаҥ (1228)<ref name="Ойношев свод"/>;
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод"/>.

== Јарлу улузы ==
* [[Садалова, Тамара Михайловна]] (17.03.1960) — билимчи, филология билимдердиҥ докторы. Алтайский государственный университеттиҥ историко-филологический факультедин божоткон (1983, Барнаул). А. М. Горькийдиҥ адыла адалган телекейлик литератураныҥ институдыныҥ аспирантуразын божоткон (1992, Москва)<ref>[https://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_biography/109456/%D0%A1%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0  Садалова Т. М.]</ref>.

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==
<gallery perrow=6 widths="140px" heights="110px">
File:Святилище Калбак-Таш - петроглифический комплекс.jpg|«Калбак-Таш» деп комплекс. Јодро јурттыҥ јанында
File:Алтарь Калбак-Таш.jpg|Алтарь Калбак-Таш
File:Петроглиф "Космическая ракета".jpg|"Айлаткыштыҥ кереби".Ташта јурамал
File:Петроглиф "Большой человек без души".jpg|"Куды јок јаан кижи". Ташта јурамал
File:Петроглиф Олени.jpg|"Аҥдар". Ташта јурамал
File:Калбак-Таш. Колесница.jpg|Калбак-Таш. Јебрен абра
</gallery>

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
* [http://www.ongudai-ra.ru/ Окылу сайт «Оҥдой аймак»]
{{Тыш тайантылар}}
{{Оҥдой аймактыҥ јурттары}}

[[Категория:Оҥдой аймактыҥ јурттары]]
[[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]]