# Топучий
Топучий (орустап Топучая) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Шабалин аймагында Јекјийектиҥ јурт јеезезине кирет.

## Этимологиязы
Топчы, тапчы.

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Алтай Республиканыҥ тӱндӱк-кӱнбадыш јанында, Себиниҥ суузыныҥ оҥ јарадында, Чуйдыҥ трагын экијандай турат. Јал-Мӧҥкӱниҥ ле Чаргыныҥ сындары бириккенинде, Себиниҥ боочызыныҥ алдында. Бу боочыныҥ бийиги 1717 м. Јурт талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1236 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Узун кыш ӱлӱрген айдыҥ учынаҥ ала кандык айдыҥ бажына једет. Эҥ ле тыҥ сооктор чаган айда тӱжет, —35 °С,—40 °С, је ортоайлык соок —19 °С, —20 °С. Јаан калыҥ кар кезик ле јылда тӱжер, кӧп сабада карды салкын апарат. Сууда тоштыҥ калыҥы 35-40 см болот. Јай кыска ла серӱӱн, јаан изӱ айда тыҥыда изитсе +30 °С, +35 °С градус болор, ортоайлык кеми +20 °С, +21 °С. Каа-јаада тыҥ салкын болот, је ортоайлык кеми 4,7 м. Јуттыҥ кеми 600—700 мм.

### Аҥ-куштары
Тайга-тажы аҥдык: марал, тооргы, булан, элик,јерлик какай (туйгакту аҥдар), азулу аҥдардаҥ бӧрӱ, шӱлӱзин, айу, јеекен. Куштар да јӱрет тарал, ӱкӱ, чай, кускун, бӧднӧ, каргаа, тейлеген, карчага, кӱӱк, мӱркӱт, томуртка, саҥыскан, кӱртӱк, торлоо, јерлик кас, турна. Сууда чараган ла бел, јылмай, чабак деп балыктар туштайт. Јакшы јылда мӧштиҥ кузугыныҥ тӱжӱми бийик болот. Туйгакту јерликтер: элик, булан, марал. Тооргыны аҥдап, улус торт јоголторго јеткен учун бу аҥ «Алтай Республиканыҥ кызыл бичигине» кирген. Озодоҥ бери јӱзӱн-јӱӱр куштарыла байлык јер. Јелечи, јијигей, кӧктийек, ӱренчи, кызылтӧш, талеҥко, каргаа, саҥыскан — оок куштар ла барынтычылары: ылаачын, шоҥкор, тейлеген, кускун, мӱркӱт. Чек јоголорго јеткен куштар: ала ылаачын, боро ылаачын, шоҥкор, карчага, ӱкӱ, мечиртке.

### Ӧзӱмдери
Јурттыҥ јанында кырлар тыт, мӧш агаштарла бӱркелген. Аралда кайыҥ, аспак, јодро, беле, чиби ле јӱзӱн-јӱӱр тайалар ӧзӧт.. Тайга -тажы јиилектӱ, бороҥот, уйкӧс, тийиҥкат, кызылгат, тайабаш, калба, кӧжнӧ дӧ кӧп ӧзӧт.

### Јери ле јолдоры
Јуртта 2 ором: Јаҥы, Тӧс.
Јурт Чуйдыҥ трагы деп федерал учурлу, Р-256 деп темдектӱ кӧӧлик јолдо турат.
| Топучий јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире   |         |
| Администрациялык тӧс јер Јекјийек           | 25 км   |
| Аймактыҥ тӧс јери Шабалин                   | 6,6 км  |
| Республикан тӧс кала Улалу                  | 130 км  |
| Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы           | 220 км  |
| Тергеениҥ тӧс калазы Москва                 | 3900 км |
| Чуйдыҥ трагы (Р-256) 546,8 км-деҥ (Шабалин) | 7 км    |


## Тӱӱкизи
Јурт 1878 јылда тӧзӧлгӧн. 1911 јылда бичилгени аайынча, јурт Бийдиҥ уездиниҥ, Шабалинде волостине кирген. Бу ӧйлӧрдӧ мында 53 биледе 283 кижи јуртаган, эки тере уужаар завод, эки саду эдетен лавкалар, серикпе, школ болгон. Граждан јууныҥ ӧйинде мында Кызыл черӱниҥ отрядтары тӱштӱк јаар Калка јерине сӱрдӱрип бараткан Колчактыҥ арткан калган јуучылдарын истежип ӧткӧн. Кийнинде, XX чактыҥ 30-40 јылдарында мында ГУЛАГ-тыҥ лагерлериниҥ бирӱзи турган. Бу лагерде айдуда Варнава (Беляев) деп «юродивый епископ болгон».
1917 јылда Топучийде артельде сарју эдер завод болгон. Революциядаҥ озо мында кӧнӱ саду болуп, којойымдар токтоп, товарла соллыжып садыжатан: тус, сереҥке, таҥкы, бӧс, коверлор, оны алуга толыйтан. Церковно-приходской бир классту школдо 18 уулчак ла 7 уулчак ӱренген, орустар. Эмдиге јетире школ Ангаков деп којойымныҥ 1892 јылда тудулган туразында иштейт.
2002 јылда Топучийдиҥ фермазы племенной боло берген, «Новоалтайская» деп укту аттарды селекция ажыра тапкан. Управляющий — Казазаев Павел Кириллович. 
Эмдиги ӧйдӧ Топучий јурт Јекјиектиҥ јурт јеезезине кирет. 

## Эл-јон
| Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы |
| 2010            | 2011            | 2012            | 2013            | 2014            | 2015            | 2016            |
| --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- |
| 209             | →209            | ↘203            | ↗208            | ↘206            | ↘199            | ↘194            |


## Ук-калыктары
Јуртта орус ла алтай улус јадат.
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 243 кижи болгон, олордыҥ 57 % орустар, 41 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы
Бастыра инфраструктуралык обьекттер Јекјийектиҥ јурт јеезезинде.
- магазин;
- почта.


## Экономиказы
Јуртта јаан ээлем јок. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Јылкы, соок тумчукту ла оок мал, аҥ азыраары.

## Кереестер

### Тӱӱкилик
- Карындаштык мӧҥкӱсалгыш (Топучий јурттыҥ јанында, 2017 јылдыҥ кандык айыныҥ 1-кы кӱнине јетире, јери чокумдалбаган)[13][14]


### Ар-бӱткендик
- Јал-Мӧҥкӱ. Байлу туу (..)[15];
- Себиниҥ боочызы (..)[15];
- Тоҥбок суу (..)[15].

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

Топучий
{{ЈЈЈ+Россия
 |статус                   = Јурт
|русское название         = Топучий
 |оригинальное название    = {{lang-ru| Топучая}}
 |герб                     = 
 |флаг                     = 
 | изображение             = 
 | описание изображения    = 
  |lat_deg = 51 |lat_min = 08 |lat_sec = 
  |lon_deg = 85 |lon_min = 35 |lon_sec = 
 | CoordAddon = type:city(5400)_region:RU
 | CoordScale =  
|страна                   = Россия
 |регион                   = Алтай Республика
 |район                    = Шабалин аймак
 |район в таблице          = Шабалин аймак{{!}}Шабалин 
 |вид поселения            = Јурт јеезе
 |поселение                = Јекјийектиҥ јурт јеезези
 |поселение в таблице      = Јекјийектиҥ јурт јеезези{{!}}Јекјийектиҥ
 |внутреннее деление       = 
 |вид главы                = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 
 |площадь                  =
 |вид высоты               = 
 |высота центра НП         = 1236<ref name="Высота н/у моря"/>
 |климат                   = орто-континентал
  |население              = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Топучая | тс }}
  |год переписи           = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Топучая | г }}
 |плотность                = 
 |агломерация              = 
 |национальный состав      = [[орустар]] 57 %,<br>[[алтайлар]] 41 % (2002)<ref name="Коряков"/>
 |конфессиональный состав  = 
 |часовой пояс             = 
 |телефонный код           = 38845
 |почтовый индекс          = 
 |почтовые индексы         = 
 |автомобильный код        = 
 |цифровой идентификатор   = 
 |цифровой идентификатор 2   = 
 |категория в Commons      = 
 |сайт                     = 
}}
'''Топучий''' ({{Lang-ru|Топучая}}) јурт [[Россия|Россияда]] [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Шабалин аймак|Шабалин аймагында]] [[Јекјийектиҥ јурт јеезези|Јекјийектиҥ јурт јеезезине]] кирет.

== Этимологиязы ==
Топчы, тапчы.

== Физико-географиялык темдектери ==

=== Географиязы ===
[[Алтай Республика|Алтай Республиканы]]ҥ тӱндӱк-кӱнбадыш јанында, [[Себи (суу)|Себиниҥ]] суузыныҥ оҥ јарадында, [[Чуйдыҥ трагы|Чуйдыҥ трагын]] экијандай турат. Јал-Мӧҥкӱниҥ ле Чаргыныҥ сындары бириккенинде, [[Себиниҥ боочызы|Себиниҥ боочызыныҥ]] алдында. Бу боочыныҥ бийиги 1717 м. Јурт талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1236 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/35063/topuchaya.html Топучая (Топучий)]</ref>.

=== Климады ===
Климады орто-континентал. Узун кыш ӱлӱрген айдыҥ учынаҥ ала кандык айдыҥ бажына једет. Эҥ ле тыҥ сооктор чаган айда тӱжет, —35 °С,—40 °С, је ортоайлык соок —19 °С, —20 °С. Јаан калыҥ кар кезик ле јылда тӱжер, кӧп сабада карды салкын апарат. Сууда тоштыҥ калыҥы 35-40 см болот. Јай кыска ла серӱӱн, јаан изӱ айда тыҥыда изитсе +30 °С, +35 °С градус болор, ортоайлык кеми +20 °С, +21 °С. Каа-јаада тыҥ салкын болот, је ортоайлык кеми 4,7 м. Јуттыҥ кеми 600—700 мм.

=== Аҥ-куштары ===
Тайга-тажы аҥдык: марал, тооргы, булан, элик,јерлик какай (туйгакту аҥдар), азулу аҥдардаҥ бӧрӱ, шӱлӱзин, айу, јеекен. Куштар да јӱрет тарал, ӱкӱ, чай, кускун, бӧднӧ, каргаа, тейлеген, карчага, кӱӱк, мӱркӱт, томуртка, саҥыскан, кӱртӱк, торлоо, јерлик кас, турна. Сууда чараган ла бел, јылмай, чабак деп балыктар туштайт. Јакшы јылда мӧштиҥ кузугыныҥ тӱжӱми бийик болот. Туйгакту јерликтер: элик, булан, марал. Тооргыны аҥдап, улус торт јоголторго јеткен учун бу аҥ «Алтай Республиканыҥ кызыл бичигине» кирген<ref>Красная книга Республики Алтай: животные / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>. Озодоҥ бери јӱзӱн-јӱӱр куштарыла байлык јер. Јелечи, јијигей, кӧктийек, ӱренчи, кызылтӧш, талеҥко, каргаа, саҥыскан — оок куштар ла барынтычылары: ылаачын, шоҥкор, тейлеген, кускун, мӱркӱт. Чек јоголорго јеткен куштар: ала ылаачын, боро ылаачын, шоҥкор, карчага, ӱкӱ, мечиртке<ref name="Торбоков звери">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020</ref>.

=== Ӧзӱмдери ===
Јурттыҥ јанында кырлар тыт, мӧш агаштарла бӱркелген. Аралда кайыҥ, аспак, јодро, беле, чиби ле јӱзӱн-јӱӱр тайалар ӧзӧт.<ref name="Торбоков флора">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020.</ref>. Тайга -тажы јиилектӱ, бороҥот, уйкӧс, тийиҥкат, кызылгат, тайабаш, калба, кӧжнӧ дӧ кӧп ӧзӧт<ref name="Торбоков флора"/>.

=== Јери ле јолдоры ===
Јуртта 2 ором: Јаҥы, Тӧс.
Јурт [[Чуйдыҥ трагы]] деп федерал учурлу, Р-256 деп темдектӱ кӧӧлик јолдо турат.
{| class="wikitable"
| COLSPAN="2" ALIGN="center" |'''Топучий јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире'''
|-
| Администрациялык тӧс јер [[Јекјийек]]|| 25 км
|-
|  Аймактыҥ тӧс јери [[Шабалин]] ||6,6  км
|-
|  Республикан тӧс кала [[Улалу]] ||  130 км
|-
|  [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы ||  220 км
|-
|  Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 3900 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 546,8 км-деҥ ([[Шабалин]]) ||7 км
|}

== Тӱӱкизи ==
Јурт 1878 јылда тӧзӧлгӧн. 1911 јылда бичилгени аайынча, јурт Бийдиҥ уездиниҥ, Шабалинде волостине кирген. Бу ӧйлӧрдӧ мында 53 биледе 283 кижи јуртаган, эки тере уужаар завод, эки саду эдетен лавкалар, серикпе, школ болгон. Граждан јууныҥ ӧйинде мында Кызыл черӱниҥ отрядтары тӱштӱк јаар Калка јерине сӱрдӱрип бараткан Колчактыҥ арткан калган јуучылдарын истежип ӧткӧн. Кийнинде, XX чактыҥ 30-40 јылдарында мында ГУЛАГ-тыҥ лагерлериниҥ бирӱзи турган. Бу лагерде айдуда Варнава (Беляев) деп «юродивый епископ болгон».
1917 јылда Топучийде артельде сарју эдер завод болгон. Революциядаҥ озо мында кӧнӱ саду болуп, којойымдар токтоп, товарла соллыжып садыжатан: тус, сереҥке, таҥкы, бӧс, коверлор, оны алуга толыйтан. Церковно-приходской бир классту школдо 18 уулчак ла 7 уулчак ӱренген, орустар. Эмдиге јетире школ Ангаков деп којойымныҥ 1892 јылда тудулган туразында иштейт.

2002 јылда Топучийдиҥ фермазы ''племенной'' боло берген, «Новоалтайская» деп укту аттарды селекция ажыра тапкан. Управляющий — Казазаев Павел Кириллович. 
Эмдиги ӧйдӧ Топучий јурт Јекјиектиҥ јурт јеезезине кирет<ref>По дорогам истории[https://forum.vgd.ru/602/31287/250.htm#:~:text=%D0%9F%D0%BE%20%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%B8%201926%20%D0%B3.%20%D0%B2,%D1%8F%D0%B2%D0%BB%D1%8F%D0%B5%D1%82%D1%81%D1%8F%20%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%BE%D0%B9%20%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D1%8D%D0%BA%D1%81%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D1%85%D0%BE%D0%B7%D1%8F%D0%B9%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0]</ref>. 

== Эл-јон ==
{{ Эл-јонныҥ тоозы | Топучая }}

== Ук-калыктары ==
Јуртта орус ла алтай улус јадат.
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 243 кижи болгон, олордыҥ 57 % [[орустар]], 41 % [[алтайлар]] ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml  Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>.

Окылу тил: орус, алтай<ref name="Закон РА о языках">[http://docs.cntd.ru/document/802008526/  Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года)]</ref>.
== Инфраструктуразы ==
Бастыра инфраструктуралык обьекттер Јекјийектиҥ јурт јеезезинде.
* магазин;
* почта.

== Экономиказы ==
Јуртта јаан ээлем јок. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Јылкы, соок тумчукту ла оок мал, аҥ азыраары.

== Кереестер ==

=== Тӱӱкилик ===
* Карындаштык мӧҥкӱсалгыш (Топучий јурттыҥ јанында, 2017 јылдыҥ кандык айыныҥ 1-кы кӱнине јетире, јери чокумдалбаган)<ref name="Памятники">{{Cite web |title=Решение Исполнительного Комитета Совета народных депутатов Горно-Алтайской автономной области «Об отнесении недвижимых памятников истории и культуры к категории памятников местного значения» от 16.10.1989 г. № 348 |url=https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109173456/https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archivedate=1610213696 |deadlink=yes |accessdate=1610036407 }}</ref><ref name="Памятники список">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210509164006/http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archivedate=1620578406 |deadlink=yes |accessdate=1605377235 }}</ref>

=== Археологиялык ===

=== Ар-бӱткендик ===
* Јал-Мӧҥкӱ. Байлу туу (..)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Себиниҥ боочызы (..)<ref name="Ойношев свод"/>;
* [[Тоҥбок суу]] (..)<ref name="Ойношев свод"/>.

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>.

== Јарлу улузы ==

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
* [http://шебалино-алтай.рф/ Администрация МО «Шебалинский район»]
{{Тыш тайантылар}}
{{Шабалин аймактыҥ јон јаткан јерлери}}

[[Категория:Шабалин аймактыҥ јурттары]]
[[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]]