# Баштаҥул
Баштаҥул (орустап  Баштала ) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Кӧксу-Оозы аймагында Кӧксу-Оозыныҥ јурт јеезезине кирет.

## Этимологиязы
Баштаҥул орустап .

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнбадыш келтейинде, Сайлугемниҥ, Кадын-Бажы Ӱч-Сӱмердиҥ, Теректиниҥ, Тӧгӧриктиҥ сын тайгаларына курчаткан, Оймон ичи чӧлдӧ, Башраҥул сууныҥ јарадында турат. Айландира элбек чӧл јалаҥ, арбын одорлор, кыралар. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1043 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Казак чӧлдӧрдӧҥ јылу салкындар, изӱ кей келип, айдыҥ-кӱнниҥ айалгаларын кубултар аргалу. Кыш узун, јаан карлу, ӱлӱрген айдыҥ учынаҥ ала кандык айдыҥ бажына једет, 6-7 ай, јай кыска кичӱ изӱ айдаҥ ала куран айдыҥ учына јетире, 3 ле ай. Чаган айдыҥ соок деген кӱнинде −30..−40 °C, јаан изӱ айда эҥ тыҥ изӱ +30..+35 °C болот. Јут-чыктыҥ кеми јеткилинче 700—750 мм. Салкынныҥ ортојылдык кеми 4,7 м/с.

### Аҥ-куштары
Тайгалары аҥдык: ирбис, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, јуҥма, марал, элик, тооргы, шӱлӱзин, сарас, јоонмойын, агас, кӧрӱк, тийиҥ ле о.ӧ. аҥдар. Чай, кӱртӱк, бӧднӧ, торлоо, ӱкӱ, кӱӱк, талеҥко, каргаа, кускун, карчага, мӱркӱт, тейлеген, јерлик кас, ӧртӧк деп куштар Кадын-Бажыныҥ биосферный заповеднигинде бар. Сууныҥ балыгы кӧлдӧрдӧ лӧ Кӧк сууда болот, чараган, јылмай, чортон, бел ле о.ӧ. Айы-кӱни јарамык јер, јуды кары јеткилинче тӱжет, кӱйгектӱ де јылда.

### Ӧзӱмдери
Арка-туузы агашка бӱркеткен, мӧш, чиби, тыт, кайыҥ, аспак, јодро, беле, толоно, ыргай агаштар ӧзӧт. Ӧзӱмдери бийик поястыйине келижет. Сындардыҥ бажында альпий тепсеҥдер ле бийиктей тундра.
Чӧл јерде чӧлдиҥ ӧзӱмдери таркаган. Кадын-Бажында јаан јерди бийиктей тундра (орустап высокогорная тундра) туй алган. Кайкамчылу ла јӱзӱн-башка ӧзӱмдер мында климатлык айалгаларла колбулу, алдынаҥ ӧрӧ бийиктеген зоналар ӧзӱмиле башкаланып јат.
Мында 700-теҥ артык бӱдӱм ӧзӱмдердиҥ, 20-деҥ артыгы Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине кирген. Кырбаштай мында алтын тазыл (орустап  золотой корень, родиола розовая ) кӧп јайылган.

### Јери ле јолдоры
Јуртта 17 ором: Сӱӱнчилӱ, Уйкӧстӱ, Кемирӱлӱ, Меесте, Јалаҥду, Таҥдакту, Тоҥбоксуу, Садту, Кӱнет, Чесектӱ, Тӧс, Суујаны, Клубту кош ором, Эптӱ кош ором, Кӱрлӱ кош ором, Суујаны кош ором, Школдыҥ кош оромы.
Јуугында јурттар Кастакту — 7 км, Корымду — 8 км, Ӱстӱги Оймон — 10 км, Саксабай — 14 км, Теректӱ — 15 км,
Тӧгӧрик — 18 км, Кайтанак — 19 км, Чендек — 21 км, Маргалу — 23 км, Мыйту — 25 км.
| Баштаҥул јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире     |                |
| Аймактыҥ тӧс јери Кӧксу-Оозы                   | 4 км           |
| Республикан тӧс кала Улалу                     | 330 км, 390 км |
| Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы              | 420 км, 390 км |
| Тергеениҥ тӧс калазы Москва                    | 4000 км        |
| Чуйдыҥ трагы (Р-256) 514,5 км-деҥ (Чаргы јурт) | 250 км         |
| Чуйдыҥ трагы (Р-256) 610,8 км-деҥ              | 220 км         |


## Тӱӱкизи
Јурт 1860 јылда тӧзӧлгӧн. Баштаҥул Сибир кырайдыҥ јон јаткан јерлериниҥ бичигинде Оймонныҥ волостинде деп темдектелген, (бичик 1928 јылда Новосибирск калада чыгарылган). 1917 јылдыҥ кийнинде Јаш-Тураныҥ уезди болгон, 1924 јылда Туулу Алтай баштапкы катап алдынаҥ бойы админстрациялык бӧлӱк болып, Арасей Федерацияныҥ Ойрот автоном области боло берген.

## Эл-јон
| Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы |
| 2010            | 2011            | 2012            | 2013            | 2014            | 2015            | 2016            |
| --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- |
| 413             | ↗414            | ↗433            | ↘430            | ↗442            | ↗447            | ↗454            |


## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжыла 386 кижиниҥ 41 % алтайлар, 58 % орустар болгон.

## Инфраструктуразы
- орто ӱредӱлӱ школ;
- балдардыҥ туразы;
- эмчилик;
- стадион;
- библиотека;
- магазин;
- турбазалар.


## Экономиказы
Таҥынаҥ ээлемдер. Јылкы, соок тумчукту, оок мал азыраары. Агаш белетеери. Адару тудары. Туризм.

## Кереестер

### Тӱӱкилик
- Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга обелиск (1544);


### Ар-бӱткендик
- Ӱч-Сӱмер туу (1505)[9];
- Ыйыктуныҥ аржаны (1509)[9].

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

Баштаҥул
{{ЈЈЈ+Россия
 |статус                   = Јурт
 |русское название         = Баштаҥул
 |оригинальное название    = {{lang-ru|}}Баштала
 |герб                     = 
 |флаг                     = 
| lat_deg = 50|lat_min =17 |lat_sec = 9
| lon_deg = 85|lon_min =39 |lon_sec = 28
  |CoordAddon = 
  |CoordScale = 
 |размер карты региона     = 
 |размер карты района      = 
 |регион                   = Алтай Республика
 |регион в таблице         = Алтай Республика
 |район                    = Кӧксу-Оозы аймак
 |район в таблице          = Кӧксу-Оозы аймак{{!}}Кӧксу-Оозы  
|вид поселения            = Јурт јеезе
| поселение                = Кӧксу-Оозыныҥ јурт јеезези
 | поселение в таблице      = Кӧксу-Оозыныҥ јурт јеезези {{!}}Кӧксу-Оозыныҥ  
|внутреннее деление       = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 
 |площадь                  = 
 |высота центра НП         = 1043<ref name="Высота н/у моря"/>
|климат                   = орто-континентал
| население                = {{Эл-јонныҥ тоозы|Баштала |тс}}
| год переписи             = {{Эл-јонныҥ тоозы|Баштала |г}} 
  |плотность               = 
  |агломерация             = 
  |национальный состав     =  [[орустар]] 58 %, [[алтайлар]] 41%<ref name="Коряков"/> 
  |конфессиональный состав = 
  |этнохороним             = 
 |почтовый индекс          =    
 |почтовые индексы         = 
 |телефонный код           = 38841
 |цифровой идентификатор   =  
 |цифровой идентификатор 2   =
|цифровой идентификатор 3   =   
 |категория в Commons      =
 |сайт                     = 
}}
'''Баштаҥул''' ({{Lang-ru| Баштала }}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Кӧксу-Оозы аймак|Кӧксу-Оозы аймагында]] [[Кӧксу-Оозыныҥ јурт јеезези]]не кирет.

== Этимологиязы ==
Баштаҥул {{Lang-ru|}}.

== Физико-географиялык темдектери ==

=== Географиязы ===
Јурт [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] тӱштӱк-кӱнбадыш келтейинде, Сайлугемниҥ, Кадын-Бажы Ӱч-Сӱмердиҥ, Теректиниҥ, Тӧгӧриктиҥ сын тайгаларына курчаткан, [[Оймонныҥ чӧли|Оймон]] ичи чӧлдӧ, [[Башраҥул (суу)|Башраҥул сууныҥ]] јарадында турат. Айландира элбек чӧл јалаҥ, арбын одорлор, кыралар. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1043<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/35020/bashtala.html Баштала (Баштаҥул)]</ref> метрге бийик.

=== Климады ===
Климады орто-континентал. Казак чӧлдӧрдӧҥ јылу салкындар, изӱ кей келип, айдыҥ-кӱнниҥ айалгаларын кубултар аргалу. Кыш узун, јаан карлу, ӱлӱрген айдыҥ учынаҥ ала кандык айдыҥ бажына једет, 6-7 ай, јай кыска кичӱ изӱ айдаҥ ала куран айдыҥ учына јетире, 3 ле ай. Чаган айдыҥ соок деген кӱнинде −30..−40 °C, јаан изӱ айда эҥ тыҥ изӱ +30..+35 °C болот. Јут-чыктыҥ кеми јеткилинче 700—750 мм. Салкынныҥ ортојылдык кеми 4,7 м/с.

=== Аҥ-куштары ===
Тайгалары аҥдык: ирбис, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, јуҥма, марал, элик, тооргы, шӱлӱзин, сарас, јоонмойын, агас, кӧрӱк, тийиҥ ле о.ӧ. аҥдар. Чай, кӱртӱк, бӧднӧ, торлоо, ӱкӱ, кӱӱк, талеҥко, каргаа, кускун, карчага, мӱркӱт, тейлеген, јерлик кас, ӧртӧк деп куштар Кадын-Бажыныҥ биосферный заповеднигинде бар. Сууныҥ балыгы кӧлдӧрдӧ лӧ Кӧк сууда болот, чараган, јылмай, чортон, бел ле о.ӧ. Айы-кӱни јарамык јер, јуды кары јеткилинче тӱжет, кӱйгектӱ де јылда<ref name=" Кучин флора и фауна ">{{книга |автор = Кучин А. П.|часть = |ссылка часть = |заглавие = Всемирный фонд дикой природы. Флора и фауна Алтая|оригинал = |ссылка = |викитека = |ответственный =  |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = [б.и.] |год = 2001 |том = |страницы = |столбцы = |страниц =  |серия = |isbn = }}</ref>.

=== Ӧзӱмдери ===
Арка-туузы агашка бӱркеткен, мӧш, чиби, тыт, кайыҥ, аспак, јодро, беле, толоно, ыргай агаштар ӧзӧт. Ӧзӱмдери бийик поястыйине келижет. Сындардыҥ бажында альпий тепсеҥдер ле бийиктей тундра.

Чӧл јерде чӧлдиҥ ӧзӱмдери таркаган. Кадын-Бажында јаан јерди бийиктей тундра ({{lang-ru|высокогорная тундра}}) туй алган. Кайкамчылу ла јӱзӱн-башка ӧзӱмдер мында климатлык айалгаларла колбулу, алдынаҥ ӧрӧ бийиктеген зоналар ӧзӱмиле башкаланып јат<ref name="Кучин флора и фауна"/>.

Мында 700-теҥ артык бӱдӱм ӧзӱмдердиҥ, 20-деҥ артыгы Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине кирген. Кырбаштай мында алтын тазыл ({{Lang-ru| золотой корень, родиола розовая }}) кӧп јайылган.

=== Јери ле јолдоры ===
Јуртта 17 ором: Сӱӱнчилӱ, Уйкӧстӱ, Кемирӱлӱ, Меесте, Јалаҥду, Таҥдакту, Тоҥбоксуу, Садту, Кӱнет, Чесектӱ, Тӧс, Суујаны, Клубту кош ором, Эптӱ кош ором, Кӱрлӱ кош ором, Суујаны кош ором, Школдыҥ кош оромы.

Јуугында јурттар [[Кастакту]] — 7 км, [[Корымду]] — 8 км, [[Ӱстӱги Оймон]] — 10 км, [[Саксабай]] — 14 км, [[Теректӱ]] — 15 км,
[[Тӧгӧрик]] — 18 км, [[Кайтанак]] — 19 км, [[Чендек]] — 21 км, [[Маргалу]] — 23 км, [[Мыйту]] — 25 км.

{| class="wikitable"
| COLSPAN="2" ALIGN="center" |''' Баштаҥул јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире'''
|-
|  Аймактыҥ тӧс јери [[Кӧксу-Оозы]] || 4 км
|-
|  Республикан тӧс кала [[Улалу]] ||  330 км, 390 км
|-
|  [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы || 420 км, 390 км
|-
|  Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 4000 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 514,5 км-деҥ (Чаргы јурт) || 250 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 610,8 км-деҥ || 220 км
|}

== Тӱӱкизи ==
Јурт 1860 јылда тӧзӧлгӧн. Баштаҥул Сибир кырайдыҥ јон јаткан јерлериниҥ бичигинде Оймонныҥ волостинде деп темдектелген, (бичик 1928 јылда [[Новосибирск]] калада чыгарылган). 1917 јылдыҥ кийнинде [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] уезди болгон, 1924 јылда [[Туулу Алтай]] баштапкы катап алдынаҥ бойы админстрациялык бӧлӱк болып, Арасей Федерацияныҥ Ойрот автоном области боло берген.

== Эл-јон ==
{{ Эл-јонныҥ тоозы | Баштала |  Столбцов=9}}

== Ук-калыктары ==
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжыла 386 кижиниҥ 41 % алтайлар, 58 % орустар болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>.

== Инфраструктуразы ==
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
* орто ӱредӱлӱ школ;
* балдардыҥ туразы;
* эмчилик;
* стадион;
* библиотека;
* магазин;
* турбазалар.
</div>

== Экономиказы ==
Таҥынаҥ ээлемдер. Јылкы, соок тумчукту, оок мал азыраары. Агаш белетеери. Адару тудары. Туризм.

== Кереестер ==

=== Тӱӱкилик ===
* Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга обелиск (1544);

=== Археологиялык ===

=== Ар-бӱткендик ===
* Ӱч-Сӱмер туу (1505)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Ыйыктуныҥ аржаны (1509)<ref name="Ойношев свод"/>.
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>.

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==

== Јарлу улузы ==

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
* [http://ust-koksa-altay.ru/ Окылу сайт «Кӧксу-Оозы аймак»]
{{Тыш тайантылар|}}
{{Кӧксу-Оозы аймактыҥ јон јаткан јерлери}}

[[Категория:Кӧксу-Оозы аймактыҥ јурттары]]
[[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]]