# Чаган айдыҥ 11 кӱни
Чаган айдыҥ 11 кӱни (орустап 11 января) — григориан кӱнтизӱде јылдыҥ 11 кӱни. Јылдыҥ учына јетире 354 кӱн арткан (високосный јылда 355 кӱн).
Чаган айдыҥ 11 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — чаган айдыҥ 11 кӱни григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.
XX-чы ла XXI-чи чактарда юлиан кӱнтизӱле јаҥар айдыҥ 29 кӱни болгон.

## Байрамдар

### Эл-јондык
- Россия — Корулу јерлер ле эл-јондык парктардыҥ байрамы.
- Албания — Республиканыҥ кӱни (1946).
- Тунис — Балдардыҥ кӱни[2].


### Кудайлык
Православие
 — Вифлеемде 14 000 јаш баланы кыйнаганы, Ирод (I);
 — агару Маркелл Апамейскийдиҥ эземи, игумен (485);
 — агару Василиск Сибирский, Туринскийдиҥ эземи (1824);
 — агару Феодосий Беленькийдиҥ эземи, пресвитер (1938);
 — кыйналган Наталия Сундукованыҥ ла о.ӧ. кыйналган ӱй улустыҥ эземине, Ӱлекер:D- (НКВД олорды адып салган, 1942);
 — агару Феофил Омучскийдиҥ эземи (1412);
 — агару Лаврентий Черниговскийдиҥ эземи (1950);
 — агару Фаддей Студит исповедниктиҥ эземи (818).

### Бу кӱнде чыккандарга ат
- Православный: Агриппина, Анна, Афинодор, Варвара, Василиск, Вениамин , Георгий, Евдокия, Евфросиния, Иван, Лаврентий, Марк, Маркел, Матрона, Наталия, Фаддей, Феодосий, Феофил
- Католический: Леуций, Паулин, Федосей.


## Керектер

### XIX чактаҥ озо
- 1700 — Россияда Византий кӱнтизӱниҥ ордына юлиан кӱнтизӱ тургузылган.
- 1742 — императрица Елизавета Петровна јаҥга турган.
- 1774 — Пугачёвтыҥ тӱймеенинде турушкандарды јаргылап, Емельян Пугачёвты, Максим Шигаев ле о.ӧ. јоголткон.


### XIX чак
- 1803 — Монро, Джеймс ле Ливингстон, Робер талайла США-наҥ Париж јаар атанган.  Новый Орлеанды садып аларга сананган, США приобрели весь  Луизиана штатту боло берген.
- 1892 — Рязано-Уральский темирјолдыҥ Обществозы тӧзӧлгӧн
- 1899 — Россияда Министр иностранных дел граф Муравьёв, Михаил Николаевич ӧскӧ тергеелерге ноталу баштанган, ондо ол калыктар ортодо амыр-энчӱниҥ конференциязын ӧткӱрип, јуу-јепселди астадарын шӱӱжерин некеген. Ондый конференция бу ла јылдыҥ кӱӱк айында Гаагада ӧткӱрилген.


### XX чак
- 1917 — Россияда баштапкы Корулу јер — Баргузинский заповедник ачылган.
- 1940 — Санкт-Петербургта Прокофьев, Сергей Сергеевичтиҥ[6] «Ромео и Джульеттазы тургузылган».
- 1960 — СССР, Звёздный городокто Ю. А. Гагаринниҥ адыла адалган космонавттар белетеер тӧс јер ачылган.
- 1994 — Јаҥы парламент Россияныҥ — Федеральный собрание РФ, 1993 јылда тудулган эки палатазы: ӱстӱги — Совет Федерации ле алтыгы — Государственный дума.


### XXI чак
- 2020 — Кыдат јеринде COVID-19 деп јобол табылган: Ухань кала.


## Бу кӱнде чыккандар

### XIX чактаҥ озо
- 347 — Феодосий I Великий (395 ј.бож.), бӱдӱн Римский империяныҥ калганчы императоры (379—395).
- 1503 — Франческо Пармиджанино (1540 ј.бож.), итальян јурукчы, маньеризм.
- 1545 — Гвидобальдо дель Монте (1607 ј.бож.), итальян физик ле математик.
- 1638 — Стенсен, Нильс (1686 ј.бож.), датский анатом ло геолог.
- 1757
  - Бентам, Сэмюэль (1831 ј.бож.), британ инженер-механик, корабельный инженер.
  - Гамильтон, Александр (1804 ј.бож.), США-ныҥ финанстарыныҥ баштапкы министры (1789—1795), США-ныҥ Национал банкыныҥ тӧзӧӧчизи.


### XIX чак
- 1825 — Тейлор, Бейярд (1878 ј.бож.), американ дипломат, журналист, ӱлгерчи, кӧчӱреечи, литературалык критик.
- 1831 — Чалмерс, Джеймс Рональд (1898 ј.бож.), американ юрист ле политик, генерал.
- 1833 — Клодт, Михаил Константинович (1902 ј.бож.), орус јурукчы-пейзажист.
- 1837 — Гек, Фридольф Кириллович (1904 ј.бож.), россий мореплаватель, Ыраак Кӱнчыгышты шиҥдеген.
- 1875 — Глиэр, Рейнгольд Морицевич (1956 ј.бож.), композитор, дирижёр, музыкально-общественный деятель, СССР-дыҥ эл артисти.
- 1895 — Хаммонд, Лоуренс (1973 ј.бож.), американ инженер, изобретатель электроорганды эткен.
- 1896 — Винаров, Иван Цолович (1969 ј.бож.), совет разведчик, Болгарияныҥ политикалык ишчизи.


### XX чак
- 1904 — Блазас, Генрихас (1965 ј.бож.), литов журналист ле јондык ишчи.
- 1908 — Блохинцев, Дмитрий Иванович (1979 ј.бож.), совет физик, член-корреспондент АН СССР.
- 1911 — Судзуки, Дзэнко (2004 ј.бож.), јопон политик, 1980—1982 јј.  Японияныҥ премьер-министры.
- 1912 — Галлис, Леонид Павлович (1977 ј.бож.), актёр театр ла киноныҥ, РСФСР-дыҥ эл артисти.
- 1917 — Савдин, Салдыбай — јарлу алтай кайчы, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы, канча-канча шыркаларлу, буды јок јанып келген. Јуучыл ордендерле, медальдарла кайралдаткан. Тогус бала чыдаткан. Кӧп тоолу кай чӧрчӧктӧр, соојындар, тӱӱкилик куучындарды балдарына, јурттыҥ улузына концерттерде кайлайтан. Шиҥжӱчилер Савдинниҥ кайыныҥ тегин эмезин, сӱреен ӱнгӱр, кӱӱлеп турар јаражын темдектеген. Сӱӱген кайы «Кан-Алтын» болгон. Оныҥ кайлаганы, соојындар, тӱӱкилик куучындары, Шуну-Баатыр керегинде куучындаганы аудиого бичилген материалдар М. В.Чӧбӧлкӧптиҥ адыла адалган Национал библиотеканыҥ кӧмзӧзинде бар[7].
- 1920 — Венгеров, Владимир Яковлевич (1997 ј.бож.), кинорежиссёр и сценарист, РФ-ныҥ эл артисти.
- 1925 — Авдюшко, Виктор Антонович (1975 ј.бож.), актёр театр ла киноныҥ, РФ-ныҥ эл артисти.
- 1926 — Дёмин, Лев Степанович (1998 ј.бож.), совет космонавт, Советский Союзтыҥ Геройы.
- 1936 — Гессе, Ева (1970 ј.бож.), американ јурукчы ла скульптор.
- 1943
  - Корниенко, Нина Григорьевна, актриса театр ла киноныҥ, РСФСР-дыҥ кӱндӱлӱ артисти.
- 1945 — Тараторкин, Георгий Георгиевич (2017 ј.бож.), актёр театр ла киноныҥ,  РФ-ныҥ эл артисти.
- 1946
  - Бобрусь, Людмила Константиновна, совет гандболист, эки катап олимпий чемпион.
- 1957 — Робсон, Брайан, англий футболист ле футбольный тренер.
- 1960 — Таран, Олег Анатольевич, совет ле украин футболист ле футбольный тренер.
- 1961 — Карыш Кергилов — ӱлгерчи, бичиичи, кайчы, 2015 јылда ӧткӧн јондор ортодо Кайчылардыҥ фестивалиниҥ Гран-при кайралын алган. Россияныҥ бичиичилер Биригӱзиниҥ турчызы, Ӱлгерлик јуунтылардыҥ авторы, Новоалтайсктыҥ художественный училищезин, Барнаулдыҥ ГПТУ-зын (резчик по дереву), ГАГУ-ны божоткон[8].
- 1972
  - Малахов Андрей Николаевич, орус телеведущий, шоумен.
  - Хабенский, Константин Юрьевич, совет ле россий актёр, кинорежиссёр, сценарист,  РФ-ныҥ эл артисти.
- 1974 — Сюн Ни, кыдат сууга калыыр спортчы, ӱч катап олимпий чемпион.
- 1979 — Йохансен, Кари Метте, норвеж гандболистка, эки катап олимпий чемпион (2008, 2012).
- 1987
  - Варди, Джейми, англий футболист, нападающий.
  - Козак, Данута, венгер байдарочница, 6 катап олимпий чемпион.
- 1996 — Зане, Лерой, немец футболист, вингер.


## Бу кӱнде божогондор

### XIX чактаҥ озо
- 812 — Византияныҥ императоры Ставракий (775 ј.чык.), (803—811 јј. јаҥда кожо (соправитель),  811 јаҥда сок јаҥыскан (единовластный правитель).
- 1494 — Доменико Гирландайо (1449 ј.чык.), Флоренцияда јарлу јурукчы, јурукчы династия.
- 1647 — Пётр Могила (1597 ј.чык.), митрополит всея Руси Киевский, Галицкий (1632—1647), православный серикпениҥ кемнеҥ де камаанду эмес болгоны.
- 1739 — Бутурлин, Иван Иванович (1661 ј.чык.), орус генерал,  Пётр I каанныҥ болушчызы, Улу Тӱндӱк јууныҥ туружаачызы[9].
- 1753 — Слоан, Ганс (эмезе Слоун; 1660 ј.чык.), англий медик ле натуралист.


### XIX чак
- 1801 — Чимароза, Доменико (1749 ј.чык.), итальян оперный композитор, тӧрт јылдыҥ туркунына Екатерина II орус императрицаныҥ придворный композиторы.
- 1811 — Николаи, Кристоф Фридрих (1733 ј.чык.), немец бичиичи, журналист, критик, издатель.
- 1829 — Шлегель, Фридрих (1772 ј.чык.), немец бичиичи ле ӱлгерчи, критик, философ, лингвист.
- 1837 — Жерар, Франсуа Паскаль Симон (1770 ј.чык.), француз јурукчы-портретист («Купидон и Психея», портреты Наполеона ла о.ӧ.), барон.
- 1840 — Двигубский, Иван Алексеевич (1771 ј.чык.), россий естествоиспытатель, орус ботанический номенклатураны бичиген.
- 1843 — Ки, Фрэнсис Скотт (1779 ј.чык.), американ юрист ле ӱлгерчи, США-ныҥ мак кожоҥыныҥ сӧстӧриниҥ авторы.
- 1874 — Борден, Гейл (1801 ј.чык.), американ бизнесмен ле изобретатель, курсак тамактыҥ јаҥы консервациязыныҥ разработчиги, койылткан сӱтти белетегени база.


### XX чак
- 1901 — Калинников, Василий Сергеевич (1866 ј.чык.), орус композитор.
- 1919 — Киквидзе, Василий Исидорович (1895 ј.чык.), Россияда Граждан јууныҥ туружаачызы, кызыл командир.
- 1920 — Пуришкевич, Владимир Митрофанович (1870), орус политик, черносотенный организация тӧзӧгӧн, Распутин, Григорий Ефимовичти ӧлтӱрген.
- 1928 — Харди, Томас (1840 ј.чык.), англий бичиичи ле ӱлгерчи.
- 1929 — Слащёв, Яков Александрович (1886), орус ла совет военачальник, генерал, Белое движениениҥ башкараачыларыныҥ бирӱзи.
- 1938 — Лангемак, Георгий Эрихович (1898 ј.аттырткан), совет ракетный техника јанынаҥ билимчи, Социалистический Иштиҥ Геройы (божогоныныҥ кийнинеҥ).
- 1950 — Микаэлис, Карин (1872 ј.чык.), балдардыҥ бичиичизи ле сценарист.
- 1952 — Латр де Тассиньи, Жан Мари де (1889 ј.чык.), Францияныҥ маршалы, Баштапкы телекейлик јууныҥ ла Экинчи телекейлик јууныҥ туружаачызы.
- 1954 — Штраус, Оскар (1870 ј.чык.), австрий композитор.
- 1958 — Пёрвиэнс, Эдна (1895 ј.чык.), американ актриса немой киноныҥ, Чарли Чаплинле кожо киного соктырган.
- 1964 — Гребенщиков, Георгий Дмитриевич (1882 ј.чык.), орус бичиичи, публицист, кӧчӱреечи, журналист.
- 1966 — Джакометти, Альберто (1901 ј.чык.), швейцар скульптор, јурукчы-график.
- 1980 — Пим, Барбара (1913 ј.чык.), англий бичиичи.
- 1983
  - Подгорный, Николай Викторович (1903 ј.чык.), СССР-дыҥ Ӱстӱги Совединиҥ Президиумыныҥ председатели (1965—1977).
  - Рошаль, Григорий Львович (1899 ј.чык.), театр ла киноныҥ режиссёры, сценарист, тазыктыраачы, публицист, СССР-дыҥ эл артисты.
- 1986
  - Авербах, Илья Александрович (1934 ј.чык.), совет кинорежиссёр, сценарист.
  - Чаплин, Сид (1916), англий бичиичи.
- 1987 — Курилов, Сергей Иванович (1914 ј.чык.), театр ла киноныҥ актёры, РСФСР-дыҥ кӱндӱлӱ артисты.
- 1988 — Раби, Исидор Айзек (1898 ј.чык.), американ физик, Нобельдиҥ сыйыныҥ лауреады (1944).
- 1991 — Андерсон, Карл Давид (1905 ј.чык.), американ физик швед ук-тӧстӱ, Нобельдиҥ сыйыныҥ лауреады (1936).
- 1999 — Мур, Брайан (1921 ј.чык.), ирланд бичиичи, сценарист.


### XXI чак
- 2002 — Анри Вернёй (чын ады Ашот Малакян; 1920 ј.чык.), француз кинорежиссёр ло сценарист армян ук-тӧстӱ.
- 2003 — Пиала, Морис (1925 ј.чык.), француз кинорежиссёр, сценарист, актёр, «Золотой пальмовый ветвь» деп сый алган.
- 2008 — Хиллари, Эдмунд (1919 ј.чык.), новозеланд исследователь ле альпинист, Эверестке эҥ озо чыккан кижи.
- 2009 — Руфус, Милан (1928 ј.чык.), словацкий ӱлгерчи, эссеист, кӧчӱреечи, балдардыҥ бичиичи, академик.
- 2010
  - Гаранян, Георгий Арамович (1934 ј.чык.), саксофонист, джазмен, кӱӱлик ансамбльдардыҥ башкараачызы, Россияныҥ эл артисти[10].
  - Эрик Ромер (чын ады Жан-Мари Морис Шерер; 1920 ј.чык.), француз кинорежиссёр.
- 2011 — Сиротинская, Ирина Павловна (1932 ј.чык.), россий архивист ле литературовед.
- 2014 — Шарон, Ариэль (1928 ј.чык.), израильский военный, политикалык тергеелик ишчи, Израильдиҥ премьер-министры (2001—2006 ј.чык.).
- 2015 — Экберг, Анита (1931 ј.чык.), швед актриса ла фотомодель.
- 2021
  - Торнтон, Уильям Эдгар (1929 ј.чык.), НАСА-ныҥ американ астронавты. Эки катап учкан: 1983 ла 1985 јј.
  - Хахалейшвили, Давид Ростомович (1971 ј.чык.), совет ле грузин дзюдоист, самбист, олимпий чемпион. СССР-дыҥ спортыныҥ кӱндӱлӱ узы (1992).
  - Хеддл, Кэтлин (1965 ј.чык.), канад гребчиха, ӱч катап олимпий чемпион, ӱч катап телекейдиҥ чемпионы.
- 2022 — Зеленский, Михаил Владимирович (1975 ј.чык.), россий журналист, телеведущий.


Чаган айдыҥ 11 кӱни
{{Чаган ай}}
'''Чаган айдыҥ 11 кӱни''' ({{lang-ru|11 января}}) — [[григориан кӱнтизӱ]]де јылдыҥ 11 кӱни. Јылдыҥ учына јетире 354 кӱн арткан (високосный јылда 355 кӱн).

Чаган айдыҥ 11 кӱни — юлиан кӱнтизӱ аайынча [[1582 јыл]]дыҥ [[Ӱлӱрген айдыҥ 15 кӱни|ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнине]] јетире болгон, 1582 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 15 кӱнинеҥ ала — [[чаган айдыҥ 11 кӱни]] григориан кӱнтизӱ аайынча болгон.

XX-чы ла XXI-чи чактарда [[юлиан кӱнтизӱ]]ле јаҥар айдыҥ 29 кӱни болгон<ref>XX ле XXI чактарда григориан кӱнтизӱ юлиан кӱнтизӱни 13 кӱнге озолоп јат. Ӧскӧ чактарда григориан ла юлиан кӱнтизӱлерде ӧй башка эдип чотолот: чике эдип тоолоорго, окылу [https://web.archive.org/web/20210521104114/http://direct-time.ru/index.php?id=12 конвертер датла] тузаланарга јараар.</ref>.

== Байрамдар ==

=== Эл-јондык ===
* {{Россияныҥ маанызы}} [[Россия]] — Корулу јерлер ле эл-јондык парктардыҥ байрамы.
* {{Албанияныҥ маанызы}} [[Албания]] — Республиканыҥ кӱни ([[1946]]).
* {{Тунистиҥ маанызы}} [[Тунис]] — Балдардыҥ кӱни<ref>{{Cite web|url=https://webplus.info/index.php?page=358&calendar=tunisia-day-traditions-and-holidays|title=Праздники в Тунисе, тунисский календарь памятных дней и национальные традиции государства|publisher=WebPlus.info — Календарь Туниса|lang=ru|accessdate=2020-01-10|archive-date=2021-05-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210507121504/https://webplus.info/index.php?page=358&calendar=tunisia-day-traditions-and-holidays|deadlink=no}}</ref>.

=== Кудайлык ===
; [[Файл:OrthodoxCross(black,contoured).svg|12px]] Православие<ref>Mospat.Ru, Pravoslavie.Ru</ref>
[[Файл:Saint Vasilisk.jpeg|thumb|right|77px|Василиск Сибирский]]
:  — Вифлеемде 14 000 јаш баланы кыйнаганы, Ирод (I);
:  — агару Маркелл Апамейскийдиҥ эземи, игумен (485)<ref>[https://azbyka.ru/otechnik/Dmitrij_Rostovskij/zhitija-svjatykh/1148  Житие преподобного отца нашего Маркелла, игумена «обители неусыпающих» — Жития святых свт. Димитрия Ростовского]</ref>;
:  — агару Василиск Сибирский, Туринскийдиҥ эземи ([[1824]]);
:  — агару Феодосий Беленькийдиҥ эземи, пресвитер ([[1938]]);
:  — кыйналган Наталия Сундукованыҥ ла о.ӧ. кыйналган ӱй улустыҥ эземине, {{d-|[[Васильева, Наталия|Наталии Васильевой]]}} (НКВД олорды адып салган, [[1942]]);

:  — агару Феофил Омучскийдиҥ эземи ([[1412]]);
:  — агару Лаврентий Черниговскийдиҥ эземи ([[1950]]);
:  — агару Фаддей Студит исповедниктиҥ эземи (818)<ref>[https://azbyka.ru/otechnik/Dmitrij_Rostovskij/zhitija-svjatykh/1150 Память преподобного Фаддея Исповедника — Жития святых свт. Димитрия Ростовского]</ref>.

=== Бу кӱнде чыккандарга ат ===
* Православный: Агриппина, Анна, Афинодор, Варвара, Василиск, Вениамин , Георгий, Евдокия, Евфросиния, Иван, Лаврентий, Марк, Маркел, Матрона, Наталия, Фаддей, Феодосий, Феофил
* Католический: Леуций, Паулин, Федосей.

== Керектер ==

=== Алтай Республика ===
=== Калыктар ортодо ===

=== XIX чактаҥ озо ===
* [[1700 јыл|1700]] — [[Россия]]да Византий кӱнтизӱниҥ ордына юлиан кӱнтизӱ тургузылган.
* [[1742 јыл|1742]] — императрица Елизавета Петровна јаҥга турган.
* [[1774 јыл|1774]] — Пугачёвтыҥ тӱймеенинде турушкандарды јаргылап, Емельян Пугачёвты, Максим Шигаев ле о.ӧ. јоголткон.

=== XIX чак ===
* [[1803 год|1803]] — Монро, Джеймс ле Ливингстон, Робер талайла США-наҥ Париж јаар атанган.  Новый Орлеанды садып аларга сананган, США приобрели весь  Луизиана штатту боло берген.
* [[1892 јыл|1892]] — Рязано-Уральский темирјолдыҥ Обществозы тӧзӧлгӧн
* [[1899 год|1899]] — [[Россия|Россияда]] Министр иностранных дел граф Муравьёв, Михаил Николаевич ӧскӧ тергеелерге ноталу баштанган, ондо ол калыктар ортодо амыр-энчӱниҥ конференциязын ӧткӱрип, јуу-јепселди астадарын шӱӱжерин некеген. Ондый конференция бу ла јылдыҥ [[Кӱӱк ай|кӱӱк айында]] Гаагада ӧткӱрилген.


=== XX чак ===
* [[1917 јыл|1917]] — Россияда баштапкы Корулу јер — Баргузинский заповедник ачылган.
* [[1940 год|1940]] — [[Санкт-Петербург]]та Прокофьев, Сергей Сергеевичтиҥ<ref>[https://www.culture.ru/persons/8300/sergei-prokofev Прокофьев С.С. Культура.РФ]</ref> «Ромео и Джульеттазы тургузылган».
* [[1960 јыл|1960]] — СССР, Звёздный городокто Ю. А. Гагаринниҥ адыла адалган космонавттар белетеер тӧс јер ачылган.
* [[1994 год|1994]] — Јаҥы парламент Россияныҥ — Федеральный собрание РФ, [[1993 јыл |1993]] јылда тудулган эки палатазы: ӱстӱги — Совет Федерации ле алтыгы — Государственный дума.

=== XXI чак ===
* {{Јыл|2020}} — Кыдат јеринде COVID-19 деп јобол табылган: Ухань кала.


== Бу кӱнде чыккандар ==
=== XIX чактаҥ озо ===
* [[347 јыл|347]] — Феодосий I Великий ([[395 јыл|395]] ј.бож.), бӱдӱн Римский империяныҥ калганчы императоры (379—395).
* [[1503 јыл|1503]] — Франческо Пармиджанино ([[1540 јыл|1540]] ј.бож.), итальян јурукчы, маньеризм.
* [[1545 јыл|1545]] — Гвидобальдо дель Монте ([[1607 јыл|1607]] ј.бож.), итальян физик ле математик.
* [[1638 јыл|1638]] — Стенсен, Нильс ([[1686 јыл|1686]] ј.бож.), датский анатом ло геолог.
* [[1757 јыл|1757]]
** Бентам, Сэмюэль ([[1831 јыл|1831]] ј.бож.), британ инженер-механик, корабельный инженер.
** Гамильтон, Александр ([[1804 јыл|1804]] ј.бож.), США-ныҥ финанстарыныҥ баштапкы министры ([[1789 јыл|1789]]—[[1795 јыл|1795]]), США-ныҥ Национал банкыныҥ тӧзӧӧчизи.

=== XIX чак ===
* [[1825 јыл|1825]] — Тейлор, Бейярд ([[1878 јыл|1878]] ј.бож.), американ дипломат, журналист, ӱлгерчи, кӧчӱреечи, литературалык критик.
* [[1831 јыл|1831]] — Чалмерс, Джеймс Рональд ([[1898 јыл|1898]] ј.бож.), американ юрист ле политик, генерал.
* [[1833 јыл|1833]] — Клодт, Михаил Константинович ([[1902 јыл|1902]] ј.бож.), орус јурукчы-пейзажист.
* [[1837 јыл|1837]] — Гек, Фридольф Кириллович ([[1904 јыл|1904]] ј.бож.), россий мореплаватель, Ыраак Кӱнчыгышты шиҥдеген.
* [[1875 јыл|1875]] — Глиэр, Рейнгольд Морицевич ([[1956 јыл|1956]] ј.бож.), композитор, дирижёр, музыкально-общественный деятель, СССР-дыҥ эл артисти.
* [[1895 јыл|1895]] — Хаммонд, Лоуренс ([[1973 јыл|1973]] ј.бож.), американ инженер, изобретатель электроорганды эткен.
* [[1896 јыл|1896]] — Винаров, Иван Цолович ([[1969 јыл|1969]] ј.бож.), совет разведчик, Болгарияныҥ политикалык ишчизи.

=== XX чак ===
* [[1904 јыл|1904]] — Блазас, Генрихас ([[1965 јыл|1965]] ј.бож.), литов журналист ле јондык ишчи.
* [[1908 јыл|1908]] — Блохинцев, Дмитрий Иванович ([[1979 јыл|1979]] ј.бож.), совет физик, член-корреспондент АН СССР.
* [[1911 јыл|1911]] — Судзуки, Дзэнко ([[2004 јыл|2004]] ј.бож.), јопон политик, [[1980 јыл|1980]]—[[1982 јыл|1982]] јј.  Японияныҥ премьер-министры.
* [[1912 јыл|1912]] — Галлис, Леонид Павлович ([[1977 јыл|1977]] ј.бож.), актёр театр ла киноныҥ, РСФСР-дыҥ эл артисти.
* [[1917 јыл|1917]] — [[Савдин, Салдыбай]] — јарлу алтай кайчы, [[Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу|Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ]] туружаачызы, канча-канча шыркаларлу, буды јок јанып келген. Јуучыл ордендерле, медальдарла кайралдаткан. Тогус бала чыдаткан. Кӧп тоолу кай чӧрчӧктӧр, соојындар, тӱӱкилик куучындарды балдарына, јурттыҥ улузына концерттерде кайлайтан. Шиҥжӱчилер Савдинниҥ кайыныҥ тегин эмезин, сӱреен ӱнгӱр, кӱӱлеп турар јаражын темдектеген. Сӱӱген кайы «Кан-Алтын» болгон. Оныҥ кайлаганы, соојындар, тӱӱкилик куучындары, Шуну-Баатыр керегинде куучындаганы аудиого бичилген материалдар М. В.Чӧбӧлкӧптиҥ адыла адалган Национал библиотеканыҥ кӧмзӧзинде бар<ref name="М.В.Чӧбӧлкӧптиҥ библиотеказы">[https://nbra.ru/elektronnaya-biblioteka Национальная библиотека Республики Алтай им. М. В. Чевалкова]</ref>.
* [[1920 јыл|1920]] — Венгеров, Владимир Яковлевич ([[1997 јыл|1997]] ј.бож.), кинорежиссёр и сценарист, РФ-ныҥ эл артисти.
* [[1925 јыл|1925]] — Авдюшко, Виктор Антонович ([[1975 јыл|1975]] ј.бож.), актёр театр ла киноныҥ, РФ-ныҥ эл артисти.
* [[1926 јыл|1926]] — Дёмин, Лев Степанович ([[1998 јыл|1998]] ј.бож.), совет космонавт, Советский Союзтыҥ Геройы.
* [[1936 јыл|1936]] — Гессе, Ева ([[1970 јыл|1970]] ј.бож.), американ јурукчы ла скульптор.
* [[1943 јыл|1943]]
** Корниенко, Нина Григорьевна, актриса театр ла киноныҥ, РСФСР-дыҥ кӱндӱлӱ артисти.
* [[1945 јыл|1945]] — Тараторкин, Георгий Георгиевич ([[2017 јыл|2017]] ј.бож.), актёр театр ла киноныҥ,  РФ-ныҥ эл артисти.
* [[1946 јыл|1946]]
** Бобрусь, Людмила Константиновна, совет гандболист, эки катап олимпий чемпион.
* [[1957 јыл|1957]] — Робсон, Брайан, англий футболист ле футбольный тренер.
* [[1960 јыл|1960]] — Таран, Олег Анатольевич, совет ле украин футболист ле футбольный тренер.
* [[1961 јыл|1961]] — [[Кергилов, Карыш Улданович|Карыш Кергилов]] — ӱлгерчи, бичиичи, кайчы, 2015 јылда ӧткӧн јондор ортодо Кайчылардыҥ фестивалиниҥ Гран-при кайралын алган. [[Россияныҥ бичиичилер Биригӱзиниҥ турчызы]], Ӱлгерлик јуунтылардыҥ авторы, Новоалтайсктыҥ художественный училищезин, Барнаулдыҥ ГПТУ-зын (резчик по дереву), ГАГУ-ны божоткон<ref name=" Сайт газеты «Листок»">[https://proza.ru/2014/01/15/464 Сайт газеты «Листок». 100 самых известных людей Чемальского района]</ref>.
* [[1972 јыл|1972]]
** Малахов Андрей Николаевич, орус телеведущий, шоумен.
** Хабенский, Константин Юрьевич, совет ле россий актёр, кинорежиссёр, сценарист,  РФ-ныҥ эл артисти.
* [[1974 јыл|1974]] — Сюн Ни, кыдат сууга калыыр спортчы, ӱч катап олимпий чемпион.
* [[1979 јыл|1979]] — Йохансен, Кари Метте, норвеж гандболистка, эки катап олимпий чемпион ([[2008 јыл|2008]], [[2012 јыл|2012]]).
* [[1987 јыл|1987]]
** Варди, Джейми, англий футболист, нападающий.
** Козак, Данута, венгер байдарочница, 6 катап олимпий чемпион.
* [[1996 јыл|1996]] — Зане, Лерой, немец футболист, вингер.




== Бу кӱнде божогондор ==
=== XIX чактаҥ озо ===
* [[812 јыл|812]] — Византияныҥ императоры Ставракий ([[775 јыл|775]] ј.чык.), ([[803 јыл|803]]—[[811 јыл|811]] јј. јаҥда кожо (соправитель),  [[811 јыл|811]] јаҥда сок јаҥыскан (единовластный правитель).
* [[1494 јыл|1494]] — Доменико Гирландайо ([[1449 год|1449]] ј.чык.), Флоренцияда јарлу јурукчы, јурукчы династия.
* [[1647 јыл|1647]] — [[Пётр Могила]] ([[1597 год|1597]] ј.чык.), митрополит всея Руси Киевский, Галицкий ([[1632 јыл|1632]]—[[1647 јыл|1647]]), православный серикпениҥ кемнеҥ де камаанду эмес болгоны.
* [[1739 јыл|1739]] — Бутурлин, Иван Иванович ([[1661 јыл|1661]] ј.чык.), орус генерал,  Пётр I каанныҥ болушчызы, Улу Тӱндӱк јууныҥ туружаачызы<ref>[http://www.hrono.ru/biograf/bio_b/buturlin_iviv.html Бутурлин И.И. Хронос]</ref>.
* [[1753 јыл|1753]] — Слоан, Ганс (эмезе ''Слоун''; [[1660 јыл|1660]] ј.чык.), англий медик ле натуралист.

=== XIX чак ===
* [[1801 јыл|1801]] — Чимароза, Доменико ([[1749 јыл|1749]] ј.чык.), итальян оперный композитор, тӧрт јылдыҥ туркунына Екатерина II орус императрицаныҥ придворный композиторы.
* [[1811 јыл|1811]] — Николаи, Кристоф Фридрих ([[1733 јыл|1733]] ј.чык.), немец бичиичи, журналист, критик, издатель.
* [[1829 јыл|1829]] — Шлегель, Фридрих ([[1772 јыл|1772]] ј.чык.), немец бичиичи ле ӱлгерчи, критик, философ, лингвист.
* [[1837 јыл|1837]] — Жерар, Франсуа Паскаль Симон ([[1770 јыл|1770]] ј.чык.), француз јурукчы-портретист («Купидон и Психея», портреты Наполеона ла о.ӧ.), барон.
* [[1840 јыл|1840]] — Двигубский, Иван Алексеевич ([[1771 јыл|1771]] ј.чык.), россий естествоиспытатель, орус ''ботанический номенклатураны'' бичиген.
* [[1843 јыл|1843]] — Ки, Фрэнсис Скотт ([[1779 јыл|1779]] ј.чык.), американ юрист ле ӱлгерчи, США-ныҥ ''мак кожоҥыныҥ'' сӧстӧриниҥ авторы.
* [[1874 јыл|1874]] — Борден, Гейл ([[1801 јыл|1801]] ј.чык.), американ бизнесмен ле изобретатель, курсак тамактыҥ јаҥы консервациязыныҥ разработчиги, койылткан сӱтти белетегени база.

=== XX чак ===
* [[1901 јыл|1901]] — Калинников, Василий Сергеевич ([[1866 јыл|1866]] ј.чык.), орус композитор.
* [[1919 јыл|1919]] — Киквидзе, Василий Исидорович ([[1895 јыл|1895]] ј.чык.), Россияда Граждан јууныҥ туружаачызы, кызыл командир.
* [[1920 јыл|1920]] — Пуришкевич, Владимир Митрофанович ([[1870 јыл|1870]]), орус политик, черносотенный организация тӧзӧгӧн, Распутин, Григорий Ефимовичти ӧлтӱрген.
* [[1928 јыл|1928]] — Харди, Томас ([[1840 јыл|1840]] ј.чык.), англий бичиичи ле ӱлгерчи.
* [[1929 јыл|1929]] — Слащёв, Яков Александрович ([[1886 јыл|1886]]), орус ла совет военачальник, генерал, Белое движениениҥ башкараачыларыныҥ бирӱзи.
* [[1938 јыл|1938]] — Лангемак, Георгий Эрихович ([[1898 јыл|1898]] ј.аттырткан), совет ракетный техника јанынаҥ билимчи, Социалистический Иштиҥ Геройы (божогоныныҥ кийнинеҥ).
* [[1950 јыл|1950]] — Микаэлис, Карин ([[1872 јыл|1872]] ј.чык.), балдардыҥ бичиичизи ле сценарист.
* [[1952 јыл|1952]] — Латр де Тассиньи, Жан Мари де ([[1889 јыл|1889]] ј.чык.), Францияныҥ маршалы, Баштапкы телекейлик јууныҥ ла Экинчи телекейлик јууныҥ туружаачызы.
* [[1954 јыл|1954]] — Штраус, Оскар ([[1870 јыл|1870]] ј.чык.), австрий композитор.
* [[1958 јыл|1958]] — Пёрвиэнс, Эдна ([[1895 јыл|1895]] ј.чык.), американ актриса немой киноныҥ, Чарли Чаплинле кожо киного соктырган.
* [[1964 јыл|1964]] — Гребенщиков, Георгий Дмитриевич ([[1882 јыл|1882]] ј.чык.), орус бичиичи, публицист, кӧчӱреечи, журналист.
* [[1966 јыл|1966]] — Джакометти, Альберто ([[1901 јыл|1901]] ј.чык.), швейцар скульптор, јурукчы-график.
* [[1980 јыл|1980]] — Пим, Барбара ([[1913 јыл|1913]] ј.чык.), англий бичиичи.
* [[1983 јыл|1983]]
** Подгорный, Николай Викторович ([[1903 јыл|1903]] ј.чык.), СССР-дыҥ Ӱстӱги Совединиҥ Президиумыныҥ председатели ([[1965 јыл|1965]]—[[1977 јыл|1977]]).
** Рошаль, Григорий Львович ([[1899 јыл|1899]] ј.чык.), театр ла киноныҥ режиссёры, сценарист, тазыктыраачы, публицист, СССР-дыҥ эл артисты.
* [[1986 јыл|1986]]
** Авербах, Илья Александрович ([[1934 јыл|1934]] ј.чык.), совет кинорежиссёр, сценарист.
** Чаплин, Сид ([[1916 јыл|1916]]), англий бичиичи.
* [[1987 јыл|1987]] — Курилов, Сергей Иванович ([[1914 јыл|1914]] ј.чык.), театр ла киноныҥ актёры, РСФСР-дыҥ кӱндӱлӱ артисты.
* [[1988 јыл|1988]] — Раби, Исидор Айзек ([[1898 јыл|1898]] ј.чык.), американ физик, Нобельдиҥ сыйыныҥ лауреады ([[1944 јыл|1944]]).
* [[1991 јыл|1991]] — Андерсон, Карл Давид ([[1905 јыл|1905]] ј.чык.), американ физик швед ук-тӧстӱ, Нобельдиҥ сыйыныҥ лауреады ([[1936 јыл|1936]]).
* [[1999 јыл|1999]] — Мур, Брайан ([[1921 јыл|1921]] ј.чык.), ирланд бичиичи, сценарист.

=== XXI чак ===
* [[2002 јыл|2002]] — Анри Вернёй (чын ады ''Ашот Малакян''; [[1920 јыл|1920]] ј.чык.), француз кинорежиссёр ло сценарист армян ук-тӧстӱ.
* [[2003 јыл|2003]] — Пиала, Морис ([[1925 јыл|1925]] ј.чык.), француз кинорежиссёр, сценарист, актёр, «Золотой пальмовый ветвь» деп сый алган.
* [[2008 јыл|2008]] — Хиллари, Эдмунд ([[1919 јыл|1919]] ј.чык.), новозеланд исследователь ле альпинист, Эверестке эҥ озо чыккан кижи.
* [[2009 јыл|2009]] — Руфус, Милан ([[1928 јыл|1928]] ј.чык.), словацкий ӱлгерчи, эссеист, кӧчӱреечи, балдардыҥ бичиичи, академик.
* [[2010 јыл|2010]]
** Гаранян, Георгий Арамович ([[1934 јыл|1934]] ј.чык.), саксофонист, джазмен, кӱӱлик ансамбльдардыҥ башкараачызы, Россияныҥ эл артисти<ref>[https://www.kino-teatr.ru/kino/composer/ros/26792/bio/ Гаранян Г.А. Кино-Театр.Ру]</ref>.
** [[Эрик Ромер]] (чын ады ''Жан-Мари Морис Шерер''; [[1920 јыл|1920]] ј.чык.), француз кинорежиссёр.
* [[2011 јыл|2011]] — Сиротинская, Ирина Павловна ([[1932 јыл|1932]] ј.чык.), россий архивист ле литературовед.
* [[2014 јыл|2014]] — Шарон, Ариэль ([[1928 јыл|1928]] ј.чык.), израильский военный, политикалык тергеелик ишчи, Израильдиҥ премьер-министры ([[2001 јыл|2001]]—[[2006 јыл|2006]] ј.чык.).
* [[2015 јыл|2015]] — Экберг, Анита ([[1931 јыл|1931]] ј.чык.), швед актриса ла фотомодель.
* [[2021 јыл|2021]]
** Торнтон, Уильям Эдгар ([[1929 јыл|1929]] ј.чык.), НАСА-ныҥ американ астронавты. Эки катап учкан: [[1983 јыл|1983]] ла [[1985 јыл|1985]] јј.
** Хахалейшвили, Давид Ростомович ([[1971 јыл|1971]] ј.чык.), совет ле грузин дзюдоист, самбист, олимпий чемпион. СССР-дыҥ спортыныҥ кӱндӱлӱ узы ([[1992 јыл|1992]]).
** Хеддл, Кэтлин ([[1965 јыл|1965]] ј.чык.), канад гребчиха, ӱч катап олимпий чемпион, ӱч катап телекейдиҥ чемпионы.
* [[2022 јыл|2022]] — Зеленский, Михаил Владимирович ([[1975 јыл|1975]] ј.чык.), россий журналист, телеведущий.

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

{{Айлар ла јылдыҥ кӱндери}}

[[Категория:Чаган ай]]
[[Категория:Чаган айдыҥ 11 кӱни]]