# Турбаза «Кадын»
Турбаза «Кадын» (орустап Турбаза «Катунь») јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Чамал аймагында Ӱзнезиниҥ јурт јеезезине кирет.

## Этимологиязы
Кадын орустап .

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк-кӱнчыгыш келтейинде, Кадынныҥ јарадында турат. Айландыра Иолгоныҥ сындары, тайга-тажы койу агаштарла бӱркелген.
Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 300—500 метрге бийик.

### Климады
Климады орто — континентал. Кыш бу јерлерде јымжак, карлу, тыҥ сооктор јок болот. Ортојылдык температура +3,0 °С градус кире болот, кейдиҥ чыгы 66,1 процент, ортојылдык кеми 855 мм. Салкынныҥ ортојылдык тӱргени 2,4 м/с. 15 м/с тӱрген салкынду кӱндер 6,3. Јай тыҥ ла изӱ эмес, ортоайлык температура +30 градуска јетпейт, эҥ ле изӱ кӱн +34 °С, эҥ ле соок кӱнде −40 °С. Соокторлу кӱндер 18.05/27.07. Соок јок кӱндер 131. Јердиҥ ортојылдык температуразы 3 °С.

### Аҥ-куштары
Аймактыҥ јерлери аҥ-кушла байлык. Тӱлкӱ, кӧрӱк, јоонмойын, сыгырган, какай, тийиҥ, јараа, сарас, ӧркӧ, момон, кумдус, киш, койон агаш аразында, јалаҥдарда јӱрет.
Казыр аҥдардаҥ айу, бӧрӱ, јеекен. Аҥдар астаганы учун Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» киргендери тооргы, маны, кочкор. Оок куштардаҥ кӱӱле, кӱӱк, талаҥ-келеҥ, ӱренчи, чымдык, торко-сары (орустап иволга), томыртка, тоорчык, топтонок (орустап свиристель), тейлеген, таралјы (орустап сойка), теке-мӱӱс (орустап чибис). Сууларда чараган, сӧлӧм, чабак деп балыктар јӱрет.

### Ӧзӱмдери
Айландыра кырлар койу агашка бӱркеткен: аспак, кайыҥ, мӧш, карагай, јойгон, тал, каргана, беле, толоно ло о.ӧ.
Јайгыда мешке, кӧжнӧ, јӱзӱн-јӱӱр јиилектер, кузук толо ӧзӧт. Ӧлӧҥ, чечектер, тайалар, кӱске јетире кӧс сӱӱндирип јайылат: каргана, тал, толоно, арчын, балан, ийт-тумчук, бороҥот, табылгы, адарткы, бастый, буланат, јеҥес, јоҥјолой, јаргак ӧлӧҥ, јыдунак, јыоан чечек, ийт-таман, јыракы-ӧлӧҥ, ийт-тырмак, калаш-чечек, кыйгак ӧлӧҥ, кӧгӧзин, кылганак, кымыскайак, кулун-чечек, кулузын. Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер алтын тазыл ла кызыл тазыл.

### Јери ле јолдоры
Јуртта 6 ором: Агашту кош ором, Јииттердиҥ, Романтиктердиҥ, Карагайлу, Мӧштӱ, Кырлу.
| Турбаза «Кадын» јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире |         |
| Администрациялык тӧс јер Ӱзнези                   | 4 км    |
| Аймактыҥ тӧс јери Чамал                           | 19 км   |
| Республикан тӧс кала Улалу                        | 80 км   |
| Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы                 | 170 км  |
| Тергеениҥ тӧс калазы Москва                       | 3800 км |
| Чуйдыҥ трагы (Р-256) 495 км-деҥ                   | 20 км   |


## Тӱӱкизи
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн.
Јууныҥ кийнинде Кадынныҥ јанында аташ турбаза тудулган. Озо ло баштап Горно-Алтайск, Јаш-Тура, Барнаул калалардыҥ студенттерине тудулган база болгон. Атту, јойу маршруттар јазалган. Совет Союзта баштапкы атту турлар болгон.
Москванаҥ, Ленинградтаҥ, Прибалтиканаҥ, Франциянаҥ ла Германиянаҥ туристтер келетен болгон.
1968 јылда мында палаточный лагерь ачылган. 1978 јылда эки кат јайгы туралар тудулган. 1981 јылда кышкы корпус тудулган, јыл туркунына туристтер келер боло берген. Мында библиотека, танцевальный ла спортивный площадкалар, камера хранения, пункт проката туристского и спортивного снаряжения, почта ла киосктар ачылган.
80-чи јј. турбазаныҥ ишчилерине јурт тудулган. XX-чи чактыҥ 90-чы јылдарында јаҥы «Турсиб» деп комфортабельный комплекс тудулган

## Эл-јон
| Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы |
| 2010            | 2011            | 2012            | 2013            | 2014            | 2015            | 2016            |
| --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- |
| 111             | →111            | ↗117            | ↗127            | ↘123            | ↘121            | ↘120            |


## Ук-калыктары
Орус ла алтай улус јадат.
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 96 кижи болгон, олордыҥ 77 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы
- Кӧп саба инфраструктуралык обьекттер Ӱзнезиниҥ јурт јеезезине кирет.
- Магазин;
- турбаза;
- конор тура.


## Экономиказы
Таҥынаҥ ээлем. Мал азыраары. Туризм.

## Кереестер

### Тӱӱкилик
- Карындаштык мӧҥкӱ, партизандар ла чоновецтердиҥ(429)[14].


### Археологиялык
- Ташта јурамалдар (574)[14]
- Јебрен јурт (627)[14]


### Ар-бӱткендик
- Байлу туу (..)[14];
- Аржан суу (..)[14].

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

Турбаза «Кадын»
{{ЈЈЈ+Россия
 |статус                   = Јурт
 |русское название         = Турбаза «Кадын»
 |оригинальное название    = {{lang-ru|}} Турбаза «Катунь»
 |герб                     = 
 |флаг                     = 
 | изображение             = 
 | описание изображения    = 
  |lat_deg = 51 |lat_min = 32 |lat_sec = 46.997
  |lon_deg = 85 |lon_min = 54 |lon_sec = 32.536
  |CoordAddon = type:city(111)_region:RU
  |CoordScale = 20000
 |размер карты региона     = 
 |размер карты района      = 
 |регион                   = Алтай Республика
 |регион в таблице         = Алтай Республика
 |район                    = Чамал аймак
 |район в таблице          = Чамал аймак{{!}}Чамал  
|вид поселения            = Јурт јеезе
| поселение                = Ӱзнезиниҥ јурт јеезези
 | поселение в таблице      = Ӱзнезиниҥ јурт јеезези {{!}}Ӱзнезиниҥ  
|внутреннее деление       = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 
 |площадь                  = 
 |высота центра НП         = 300—500<ref name="Высота н/у моря"/>
|климат                   = орто-континентал
| население                = 
| год переписи             =  {{Эл-јонныҥ тоозы|Турбаза «Катунь» |г}}
  |плотность               = 
  |агломерация             = 
  |национальный состав     =  [[орустар]] 77 % (2002)<ref name="Коряков"/>
  |конфессиональный состав = 
  |этнохороним             = 
 |почтовый индекс          =    
 |почтовые индексы         = 
 |телефонный код           = +7 38841
 |цифровой идентификатор   =  
 |цифровой идентификатор 2   =
|цифровой идентификатор 3   =   
 |категория в Commons      =
 |сайт                     = 
}}
'''Турбаза «Кадын»''' ({{Lang-ru|Турбаза «Катунь»}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика]]ныҥ [[Чамал аймак|Чамал аймагында]] [[Ӱзнезиниҥ јурт јеезези]]не кирет.

== Этимологиязы ==
Кадын {{Lang-ru|}}.

== Физико-географиялык темдектери ==

=== Географиязы ===
Јурт [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] тӱндӱк-кӱнчыгыш келтейинде, [[Кадын|Кадынныҥ]] јарадында турат. Айландыра Иолгоныҥ сындары, тайга-тажы койу агаштарла бӱркелген.
Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 300—500 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/region/771/3/chemalskiy-rayon.html Чемальский район (Чамал аймак)]</ref>.

=== Климады ===
Климады орто — континентал. Кыш бу јерлерде јымжак, карлу, тыҥ сооктор јок болот. Ортојылдык температура +3,0 °С градус кире болот, кейдиҥ чыгы 66,1 процент, ортојылдык кеми 855 мм. Салкынныҥ ортојылдык тӱргени 2,4 м/с. 15 м/с тӱрген салкынду кӱндер 6,3. Јай тыҥ ла изӱ эмес, ортоайлык температура +30 градуска јетпейт, эҥ ле изӱ кӱн +34 °С, эҥ ле соок кӱнде −40 °С. Соокторлу кӱндер 18.05/27.07. Соок јок кӱндер 131. Јердиҥ ортојылдык температуразы 3 °С.

=== Аҥ-куштары ===
Аймактыҥ јерлери аҥ-кушла байлык. Тӱлкӱ, кӧрӱк, јоонмойын, сыгырган, какай, тийиҥ, јараа, сарас, ӧркӧ, момон, кумдус, киш, койон агаш аразында, јалаҥдарда јӱрет<ref name="Торбоков звери">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020</ref>.

Казыр аҥдардаҥ айу, бӧрӱ, јеекен. Аҥдар астаганы учун Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» киргендери тооргы, маны, кочкор<ref name="Кр книга животные РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6252/read.php  ''Красная книга Республики Алтай: животные''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>. Оок куштардаҥ кӱӱле, кӱӱк, талаҥ-келеҥ, ӱренчи, чымдык, торко-сары ({{lang-ru|иволга}}), томыртка, тоорчык, топтонок ({{lang-ru|свиристель}}), тейлеген, таралјы ({{lang-ru|сойка}}), теке-мӱӱс ({{lang-ru|чибис}}). Сууларда чараган, сӧлӧм, чабак деп балыктар јӱрет.

=== Ӧзӱмдери ===
Айландыра кырлар койу агашка бӱркеткен: аспак, кайыҥ, мӧш, карагай, јойгон, тал, каргана, беле, толоно ло о.ӧ.
Јайгыда мешке, кӧжнӧ, јӱзӱн-јӱӱр јиилектер, кузук толо ӧзӧт. Ӧлӧҥ, чечектер, тайалар, кӱске јетире кӧс сӱӱндирип јайылат: каргана, тал, толоно, арчын, балан, ийт-тумчук, бороҥот, табылгы, адарткы, бастый, буланат, јеҥес, јоҥјолой, јаргак ӧлӧҥ, јыдунак, јыоан чечек, ийт-таман, јыракы-ӧлӧҥ, ийт-тырмак, калаш-чечек, кыйгак ӧлӧҥ, кӧгӧзин, кылганак, кымыскайак, кулун-чечек, кулузын. Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер алтын тазыл ла кызыл тазыл<ref name="Кр книга  растения РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6253/read.php  ''Красная книга Республики Алтай: растения''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>.

=== Јери ле јолдоры ===
Јуртта 6 ором: Агашту кош ором, Јииттердиҥ, Романтиктердиҥ, Карагайлу, Мӧштӱ, Кырлу.
{| class="wikitable"
| COLSPAN="2" ALIGN="center" |'''Турбаза «Кадын» јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире'''
|-
| Администрациялык тӧс јер [[Ӱзнези]]|| 4 км
|-
|  Аймактыҥ тӧс јери [[Чамал]] || 19 км
|-
|  Республикан тӧс кала [[Улалу]] ||  80 км
|-
|  [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы ||  170 км
|-
|  Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 3800 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 495 км-деҥ ||  20 км
|}

== Тӱӱкизи ==
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн.
Јууныҥ кийнинде [[Кадын|Кадынныҥ]] јанында аташ турбаза тудулган. Озо ло баштап [[Улалу|Горно-Алтайск]], [[Јаш-Тура]], Барнаул калалардыҥ студенттерине тудулган база болгон. Атту, јойу маршруттар јазалган. Совет Союзта баштапкы атту турлар болгон.
[[Москва|Москванаҥ]], Ленинградтаҥ, Прибалтиканаҥ, Франциянаҥ ла Германиянаҥ туристтер келетен болгон.

1968 јылда мында палаточный лагерь ачылган. 1978 јылда эки кат јайгы туралар тудулган. 1981 јылда кышкы корпус тудулган, јыл туркунына туристтер келер боло берген. Мында библиотека, танцевальный ла спортивный площадкалар, камера хранения, пункт проката туристского и спортивного снаряжения, почта ла киосктар ачылган<ref name="Чамал аймак, рекреация">[https://otherreferats.allbest.ru/sport/00786610_0.html Рекреационное освоение Чемала]</ref>.

80-чи јј. турбазаныҥ ишчилерине јурт тудулган. XX-чи чактыҥ 90-чы јылдарында јаҥы «Турсиб» деп комфортабельный комплекс тудулган<ref name="Чамал аймак, рекреация"/>

== Эл-јон ==
{{Эл-јонныҥ тоозы| Турбаза «Катунь» |Столбцов=18}}

== Ук-калыктары ==
Орус ла алтай улус јадат.
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 96 кижи болгон, олордыҥ 77 % [[орустар]] ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml  Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>.

Окылу тил: орус, алтай<ref name="Закон РА о языках">[http://docs.cntd.ru/document/802008526/  Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года)]</ref>.

== Инфраструктуразы ==
* Кӧп саба инфраструктуралык обьекттер Ӱзнезиниҥ јурт јеезезине кирет.
* Магазин;
* турбаза;
* конор тура.

== Экономиказы ==
Таҥынаҥ ээлем. Мал азыраары. Туризм.

== Кереестер ==

=== Тӱӱкилик ===
* Карындаштык мӧҥкӱ, партизандар ла чоновецтердиҥ(429)<ref name="Ойношев свод"/>.

=== Археологиялык ===
* Ташта јурамалдар (574)<ref name="Ойношев свод"/>
* Јебрен јурт (627)<ref name="Ойношев свод"/>

=== Ар-бӱткендик ===
* Байлу туу (..)<ref name="Ойношев свод"/>;
* [[Аржан (суу)|Аржан суу]] (..)<ref name="Ойношев свод"/>.
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>.

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==

== Јарлу улузы ==

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
{{Тыш тайантылар}}
{{Чамал аймактыҥ јон јаткан јерлери}}

[[Категория:Чамал аймактыҥ јурттары]]
[[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]]