# Кумалыр
Кумалыр (орустап Кумалыр) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Шабалин аймагында Јекјийектиҥ јурт јеезезине кирет.

## Этимологиязы
Кумалыр орустап 

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Алтай Республиканыҥ тӱндӱк-кӱнбадыш јанында, Кумалыр ла Себиниҥ сууларыныҥ бириккенинде турат.
Тӱштӱк јанында Јал-Мӧҥкӱниҥ сындары, Сарлык, Себи-Бажыныҥ тайгалары. Јурттаҥ ыраак јок јерде Себиниҥ боочызы башталат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1139 метрге бийик.

### Климады
Орто-континентал климат. Тӱштӱктей аймактарга кӧрӧ ай-кӱн эмеш јымжак. Кышкы сооктыҥ ортоайлык температуразы −19 °С, чаган айдыҥ тыҥыда соогы −35..-40 °С. Кар эмеш калыҥ тӱжер. Јайгы орто температура +15..+16,5 °С болзо, јаан изӱ айдыҥ тыҥ изӱзи +35 °С кире бар. Јут-чыктыҥ кеми јеткил тӱжет 435—462 мм. Салкынныҥ ортојылдык тӱргени 4,5 м/с.

### Аҥ-куштары
Тайгаларында алдында кандый ла аҥдар кӧп болгон. Казырларынаҥ айу, бӧрӱ, јеекен, тӱлкӱ, шӱлӱзин. Туйгакту аҥнаҥ булан, марал, какай, элик, тооргы. Оок аҥдар кӧп болгон борсык, агас, јоонмойын, киш, камду, кумдус, маны, сарас, момон, ӧркӧ, суузар, сыгырган, тарбаган, тийиҥ, токтонок, эрлен, чычкан, кӱжӱл.
ле о.ӧ.
Калганчы јылдарда алтай артап, экологиялык айалгалар уйадап, аҥ-куштыҥ тоозы кезем астаган ла кезик аҥдар торт јоголорго јеткен учун олорды «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кийдирген: тооргы, маны, камду, суузар. Јӱзӱн-јӱӱр куштардыҥ тоозы база ла астаган. Алдында јайым јӱретен агуна (орустап белая куропатка), аҥыр (орустап огарь), баарчык (орустап скворец), бӧднӧ (орустап перепелка), јелечи (орустап трясогуска), јаҥалбай (орустап чиж), јылантык (орустап вертишейка) сӱреен ас туштайт. «Кызыл бичикке» кирген куштар ол турна, балыкчы куш (орустап крохаль), боро ылаачын (орустап кречет), кӧкӧлик (орустап каменная куропатка), ала ылаачын (орустап балобан).

### Ӧзӱмдери
Јурттыҥ тайга-тажында тыт, мӧш, чиби. Аралдарда эргиш, беле, аспак, тайа, липа, ыргай, каргана, сӧҥӱскен, јыраа, кайыҥ каа-јаада ӧзӧт. Ак јерлерде кулузын, балузын, кӧгӧзин, јонјолой, кандык, маҥыр, јыланкӧс, јыланјастык, кӧрмосјиилек (орустап барбарис), отӧлӧҥ, јеҥес, кыйгак ӧлӧҥ, маргаа, јыду маргаа, кара чалкан (орустап крапива), буланат, чийне, кӧктаман, саргай, торко чечек (орустап ирис), алаҥуш, комургай (орустап борщевик), кӱнкаајы, таҥдалай, кӱзӱҥи чечек, калаш чечек, мӧт чечек, алтын тазыл, кызыл тазыл, марал чечек, кылбыш (орустап бадан), чай чечек (орустап герань луговая), быркырууш чечек, кӱмели, кой маҥыр (орустап лук порей), ийт маҥыр, калба, батун, кӧжнӧ-шарапшын. Јиилектер: кой јиилек, уйкӧс, бороҥот, тийиҥкат, казылган, јыдукара, тайабаш (орустап жимолость).

### Јери ле јолдоры
Јуртта 3 ором: Јииттердиҥ, Олјондо, Тӧс.
Р-256 «Чуйдыҥ трагы» деп федерал кӧӧлик јолдо турат. Себиниҥ боочызына јетире ..км.
Тӧс оромдо токтоду «Кумалыр».
| Кумалыр јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире   |         |
| Администрациялык тӧс јер Јекјийек           | 0 км    |
| Аймактыҥ тӧс јери Шабалин                   | 13 км   |
| Республикан тӧс кала Улалу                  | 130 км  |
| Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы           | 220 км  |
| Тергеениҥ тӧс калазы Москва                 | 4000 км |
| Чуйдыҥ трагы (Р-256) 546,8 км-деҥ (Шабалин) | 13 км   |


## Тӱӱкизи
Јурт 1864 јылда тӧзӧлгӧн.
1926 јылдыҥ тооалыжы аайынча 1826 јылда јуртта 40 кижи јаткан, 9 таҥынаҥ ээлем. Алтыгы Кумалырда 1874 јылда  44 кижи, ээлемдер 11. Колхозтор табылып турган ӧйдӧ, бу ӧзӧктиҥ улузы Семинский деп јуртка кӧчкӧн. 1950-60-чы јылдарда јурттыҥ адын Кумалыр деп солыган.
1948-1949 ӱредӱлӱ јылда школдо Лиясова Людмила Степановна деп ӱредӱчи, 1950-1951 јылда Козлова Ольга Михайловна иштеген. 1931 јылда сельхозартель «Борец Алтая» ачылган, ол 1957 јылда Шабалинде оленесовхозко кирген. Јуук ӧйдӧ  ферма ЗАО «Новый путь» кирет, мында сементалукту уйлар, сарлыктар ӧскӱрет, 1992 јылдаҥ ала маралдар. Фермада јаан да јаш та улус иштейт: Екешев Гаврил Сергеевич, Параева Елена Григорьевна, Лучкин Афанасий Михайлович, Калова Мария Кудюровна, Конокпоев Я., Семенова Т., Кудрявцев В., Лукина В. Е., Козеняшева Е. С., Бедарева М. Г., Кадыдаков В., Юхтуевтер, Чолина Н. И. Ол тоодо уйсаачылар: Чолина Вера Васильевна, Челбакова Вера Иженеровна, Банникова - Сарикова Марина Петровна. Кумалырдыҥ фермазында: Казаков Алексей Кондратьевич, Истомин Узбек Карманович, Смирнов Анатолий Михайлович, Идубалин Василий Николаевич, Павлов Вячеслав Тарбаганович (2003 ала) иштейт.

## Эл-јон
| Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы |
| 2010            | 2011            | 2012            | 2013            | 2014            | 2015            | 2016            |
| --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- |
| 165             | →165            | ↗167            | ↘160            | ↗168            | ↗170            | ↘162            |


## Ук-калыктары
Орус ла алтай улус јуртайт.
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 184 кижи болгон, олордыҥ 50 % орустар, 48 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы
Бастыра инфраструктуралык обьекттер Јекјийек јуртта.

## Экономиказы
Јылкы, соок тумчукту ла оок мал азыраары, крестьян-фермер ээлемдер, таҥынаҥ ээлемдер.

## Кереестер

### Археологиялык
- јебрен мӧҥкӱсалгыш, 2 км Кумалырдыҥ јанында, тӱндӱк-кӱнбадыштай (249)[12];
- мӧҥкӱсалгыш, Себи сууныҥ сол јарадында, 2,2 км јурттыҥ јуугында, Чуйдыҥ трагыныҥ 100 м ырагында (250—254)[12].


### Ар-бӱткендик
- Байлу туу Јал-Мӧҥкӱ (..)[12];
- Тоҥбок суу(..)[12].

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

Кумалыр
{{ЈЈЈ+Россия
 |статус                   = Јурт
|русское название         = Кумалыр
 |оригинальное название    = {{lang-ru| Кумалыр}}
 |герб                     = 
 |флаг                     = 
 | изображение             = 
 | описание изображения    = 
  |lat_deg = 51.204211
  |lon_deg =  85.620029
 | CoordAddon = type:city(5400)_region:RU
 | CoordScale =  
|страна                   = Россия
 |регион                   = Алтай Республика
 |район                    = Шабалин аймак
 |район в таблице          = Шабалин аймак{{!}}Шабалин 
 |вид поселения            = Јурт јеезе
 |поселение                = Јекјийектиҥ јурт јеезези
 |поселение в таблице      = Јекјийектиҥ јурт јеезези{{!}}Јекјийектиҥ
 |внутреннее деление       = 
 |вид главы                = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 
 |площадь                  =
 |вид высоты               = 
 |высота центра НП         = 1139<ref name="Высота н/у моря"/>
 |климат                   = орто-континентал
  |население              = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Кумалыр (село) | тс }}
  |год переписи           = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Кумалыр (село) | г }}
 |плотность                = 
 |агломерация              = 
 |национальный состав      = [[орустар]] 50 %, <br>[[алтайлар]] 48 % (2002)<ref name="Коряков"/>
 |конфессиональный состав  = 
 |часовой пояс             = 
 |телефонный код           = 38845
 |почтовый индекс          = 
 |почтовые индексы         = 
 |автомобильный код        = 
 |цифровой идентификатор   = 
 |цифровой идентификатор 2   = 
 |категория в Commons      = 
 |сайт                     = 
}}
'''Кумалыр''' ({{Lang-ru|Кумалыр}}) јурт [[Россия|Россияда]] [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Шабалин аймак|Шабалин аймагында]] [[Јекјийектиҥ јурт јеезези|Јекјийектиҥ јурт јеезезине]] кирет.

== Этимологиязы ==
Кумалыр {{Lang-ru|}}

== Физико-географиялык темдектери ==

=== Географиязы ===
[[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] тӱндӱк-кӱнбадыш јанында, [[Кумалыр (суу)|Кумалыр]] ла [[Себи (суу)|Себиниҥ]] сууларыныҥ бириккенинде турат.
Тӱштӱк јанында Јал-Мӧҥкӱниҥ сындары, Сарлык, Себи-Бажыныҥ тайгалары. Јурттаҥ ыраак јок јерде Себиниҥ боочызы башталат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1139 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/35061/kumalyr.html Кумалар]</ref>.

=== Климады ===
Орто-континентал климат. Тӱштӱктей аймактарга кӧрӧ ай-кӱн эмеш јымжак. Кышкы сооктыҥ ортоайлык температуразы −19 °С, чаган айдыҥ тыҥыда соогы −35..-40 °С. Кар эмеш калыҥ тӱжер. Јайгы орто температура +15..+16,5 °С болзо, јаан изӱ айдыҥ тыҥ изӱзи +35 °С кире бар. Јут-чыктыҥ кеми јеткил тӱжет 435—462 мм. Салкынныҥ ортојылдык тӱргени 4,5 м/с.

=== Аҥ-куштары ===
Тайгаларында алдында кандый ла аҥдар кӧп болгон. Казырларынаҥ айу, бӧрӱ, јеекен, тӱлкӱ, шӱлӱзин. Туйгакту аҥнаҥ булан, марал, какай, элик, тооргы. Оок аҥдар кӧп болгон борсык, агас, јоонмойын, киш, камду, кумдус, маны, сарас, момон, ӧркӧ, суузар, сыгырган, тарбаган, тийиҥ, токтонок, эрлен, чычкан, кӱжӱл<ref name="Торбоков звери">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020</ref>.
ле о.ӧ.

Калганчы јылдарда алтай артап, экологиялык айалгалар уйадап, аҥ-куштыҥ тоозы кезем астаган ла кезик аҥдар торт јоголорго јеткен учун олорды «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кийдирген: тооргы, маны, камду, суузар. Јӱзӱн-јӱӱр куштардыҥ тоозы база ла астаган. Алдында јайым јӱретен агуна ({{lang-ru|белая куропатка}}), аҥыр ({{lang-ru|огарь}}), баарчык ({{lang-ru|скворец}}), бӧднӧ ({{lang-ru|перепелка}}), јелечи ({{lang-ru|трясогуска}}), јаҥалбай ({{lang-ru|чиж}}), јылантык ({{lang-ru|вертишейка}}) сӱреен ас туштайт. «Кызыл бичикке» кирген куштар ол турна, балыкчы куш ({{lang-ru|крохаль}}), боро ылаачын ({{lang-ru|кречет}}), кӧкӧлик ({{lang-ru|каменная куропатка}}), ала ылаачын ({{lang-ru|балобан}})<ref name="Кр книга животные РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6252/read.php  ''Красная книга Республики Алтай: животные''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>.

=== Ӧзӱмдери ===
Јурттыҥ тайга-тажында тыт, мӧш, чиби. Аралдарда эргиш, беле, аспак, тайа, липа, ыргай, каргана, сӧҥӱскен, јыраа, кайыҥ каа-јаада ӧзӧт. Ак јерлерде кулузын, балузын, кӧгӧзин, јонјолой, кандык, маҥыр, јыланкӧс, јыланјастык, кӧрмосјиилек ({{lang-ru|барбарис}}), отӧлӧҥ, јеҥес, кыйгак ӧлӧҥ, маргаа, јыду маргаа, кара чалкан ({{lang-ru|крапива}}), буланат, чийне, кӧктаман, саргай, торко чечек ({{lang-ru|ирис}}), алаҥуш, комургай ({{lang-ru|борщевик}}), кӱнкаајы, таҥдалай, кӱзӱҥи чечек, калаш чечек, мӧт чечек, алтын тазыл, кызыл тазыл, марал чечек, кылбыш ({{lang-ru|бадан}}), чай чечек ({{lang-ru|герань луговая}}), быркырууш чечек, кӱмели, кой маҥыр ({{lang-ru|лук порей}}), ийт маҥыр, калба, батун, кӧжнӧ-шарапшын. Јиилектер: кой јиилек, уйкӧс, бороҥот, тийиҥкат, казылган, јыдукара, тайабаш ({{lang-ru|жимолость}})<ref name="Торбоков звери"/>.

=== Јери ле јолдоры ===
Јуртта 3 ором: Јииттердиҥ, Олјондо, Тӧс.
Р-256 «[[Чуйдыҥ трагы]]» деп федерал кӧӧлик јолдо турат. Себиниҥ боочызына јетире ..км.
Тӧс оромдо токтоду «Кумалыр».
{| class="wikitable"
| COLSPAN="2" ALIGN="center" |'''Кумалыр јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире'''
|-
| Администрациялык тӧс јер [[Јекјийек]]|| 0 км
|-
|  Аймактыҥ тӧс јери [[Шабалин]] || 13 км
|-
|  Республикан тӧс кала [[Улалу]] ||  130 км
|-
|  [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы ||  220 км
|-
|  Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 4000 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 546,8 км-деҥ ([[Шабалин]]) ||13 км
|}

== Тӱӱкизи ==
Јурт 1864 јылда тӧзӧлгӧн.
1926 јылдыҥ тооалыжы аайынча 1826 јылда јуртта 40 кижи јаткан, 9 таҥынаҥ ээлем. Алтыгы Кумалырда 1874 јылда  44 кижи, ээлемдер 11. Колхозтор табылып турган ӧйдӧ, бу ӧзӧктиҥ улузы Семинский деп јуртка кӧчкӧн. 1950-60-чы јылдарда јурттыҥ адын Кумалыр деп солыган.

1948-1949 ӱредӱлӱ јылда школдо Лиясова Людмила Степановна деп ӱредӱчи, 1950-1951 јылда Козлова Ольга Михайловна иштеген. 1931 јылда сельхозартель «Борец Алтая» ачылган, ол 1957 јылда Шабалинде оленесовхозко кирген. Јуук ӧйдӧ  ферма ЗАО «Новый путь» кирет, мында сементалукту уйлар, сарлыктар ӧскӱрет, 1992 јылдаҥ ала маралдар. Фермада јаан да јаш та улус иштейт: Екешев Гаврил Сергеевич, Параева Елена Григорьевна, Лучкин Афанасий Михайлович, Калова Мария Кудюровна, Конокпоев Я., Семенова Т., Кудрявцев В., Лукина В. Е., Козеняшева Е. С., Бедарева М. Г., Кадыдаков В., Юхтуевтер, Чолина Н. И. Ол тоодо уйсаачылар: Чолина Вера Васильевна, Челбакова Вера Иженеровна, Банникова - Сарикова Марина Петровна. Кумалырдыҥ фермазында: Казаков Алексей Кондратьевич, Истомин Узбек Карманович, Смирнов Анатолий Михайлович, Идубалин Василий Николаевич, Павлов Вячеслав Тарбаганович (2003 ала) иштейт<ref>По дорогам истории[https://forum.vgd.ru/post/602/31287/p1251594.htm]
</ref>.
== Эл-јон ==
{{Эл-јонныҥ тоозы|Кумалыр (село)|Столбцов=13}}

== Ук-калыктары ==
Орус ла алтай улус јуртайт.
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 184 кижи болгон, олордыҥ 50 % [[орустар]], 48 % [[алтайлар]] ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml  Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>.

Окылу тил: орус, алтай<ref name="Закон РА о языках">[http://docs.cntd.ru/document/802008526/  Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года)]</ref>.

== Инфраструктуразы ==
Бастыра инфраструктуралык обьекттер Јекјийек јуртта.

== Экономиказы ==
Јылкы, соок тумчукту ла оок мал азыраары, крестьян-фермер ээлемдер, таҥынаҥ ээлемдер.

== Кереестер ==

=== Тӱӱкилик ===

=== Археологиялык ===
* јебрен мӧҥкӱсалгыш, 2 км Кумалырдыҥ јанында, тӱндӱк-кӱнбадыштай (249)<ref name="Ойношев свод"/>;
* мӧҥкӱсалгыш, Себи сууныҥ сол јарадында, 2,2 км јурттыҥ јуугында, Чуйдыҥ трагыныҥ 100 м ырагында (250—254)<ref name="Ойношев свод"/>.

=== Ар-бӱткендик ===
* Байлу туу Јал-Мӧҥкӱ (..)<ref name="Ойношев свод"/>;
* [[Тоҥбок суу]](..)<ref name="Ойношев свод"/>.

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>.

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==

== Јарлу улузы ==

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
* [http://шебалино-алтай.рф/Администрация МО «Шебалинский район»]
{{Тыш тайантылар}}
{{Шабалин аймактыҥ јон јаткан јерлери}}

[[Категория:Шабалин аймактыҥ јурттары]]
[[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]]