# Аркыт
Аркыт (орустап Аркыт
) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагында Бел-Ажуныҥ јурт јеезезине кирет.

## Этимологиязы
Аркыт — чеген, кымыс ачыдар, јазаар кӱп, агаштаҥ да, теренеҥ де эткен болор:
1. орустап кадушка, кадка, посуда для кисломолочных продуктов, может быть изготовлена из дерева или кожи[4].
2. орустап сосуд[4].


## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш келтейинде, Эре-Чуйдыҥ чӧлинде турат, айландыра Сайлугемниҥ,
Ак-Туруныҥ, Ирбистӱниҥ сындары курчайт. Јаан суулардаҥ Чуйдыҥ , Аркыттыҥ суулары јанында агат. Јуртта 2 ором: Кӱркӱре, Олјондо. Чуйдыҥ элбек чӧлинде кӧп тоолу кӧлдор бар. Састалган да јерлер кӧп, јердиҥ кыртыжы кышкыда тыҥыда тоҥот. Бийик сын-тайгаларда тоштоҥ кайылып бӱткен кӧлдор база кӧп. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ ӧрӧлӧгӧн сайын тайга ташта тепсеҥдер, таскылдар (плато) кӧптӧйт. Тайгаларда јолдор до кату. Чуйдыҥ чӧлин тӱндӱктеҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш јаар федерал учурлу трак Калка јерине јетире барып јат.
Талайдыҥ кемјӱзинеҥ … метрге бийик.

### Климады
Климады кезем-континентал. Јакалай тӱндӱктиҥ ле Ырак Кӱнчыгыштыҥ јерлерине тӱҥейлеген. Алтайда эҥ ле соок јер. Кыш јети ай турат. Јердиҥ кыртыжыныҥ алдында мӧҥкӱлик тош јадат. Бир коноктыҥ туркунына кейдиҥ температуразы кеенейте солунып турар аргалу. Тӱштӱк-кӱнчыгышта јут-чык сӱреен ас тӱжет, јер-тобрак ла кей какшак, анчада кургак јер Чуйдыҥ чӧли ле Ӱкек. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −6,7 °С, эҥ ле изӱзи −31, эҥ ле соогы −62 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы — −4 °С, ортојылдык јут-чыктыҥ кеми 110 мм, салкынныҥ ортојылдык кеми 1,8 м/с, 15 м/с тӱрген салкынду кӱндер 10,8. Климады табынча солынып бараткан. Алдында јылдарга кӧрӧ кар-јут тӱжер болуп. Кӱн кенейте солынар, бир ле тӱштиҥ ичине тыҥ изӱ, корон-соок боло берет.

### Аҥ-куштары
Тайга сындары аҥдык, Сайлугемниҥ , Актуруныҥ тайгалары. Алтайдыҥ заповедниктеринде ирбис, кочкор, аргали, архар, тооргы, тӱндӱктиҥ аҥы ла о.ӧ. Бу аҥдар ончозы Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине». кирген. Айу, марал, бӧрӱ, элик, тӱлкӱ, јеекен, борсык, јоонмойын, суузар, албаа, сарас, кӧрӱк текши таркаган Ӧзӧк ичинде Чуйдыҥ чӧлинде оок аҥдардаҥ тарбаган, ӧркӧ, чычкан, сыгырган бар. Кӧп тоолу кӧлдоргӧ кеткин куштар уйа базат: турна, кас, ӧртӧк, суугуш, куу о.ӧ. јӱзӱн-јӱӱр тоозы ас куштар база «Кызыл бичикте» . Куштардаҥ «Кызыл бичикте»: тас, боро ылаачын, шоҥкор, јоло, турна. Чӧлдӧ јӱрер тегин куштардаҥ каргаа, саҥыскан, кускун, кӱӱле, талеҥко, јелечи, јалбагай, кӧктӧш, кызылтӧш лӧ о.ӧ..

### Ӧзӱмдери
Аймакта ӧзӱмдер беш кӱрее (пояс)сайын ӧзӧт. Талайдыҥ кеминеҥ бийиктеген сайын чӧлдиҥ ӧлӧҥдӧри, агашту пояс, корумдар алды (подгольцовый), гольцовый, нивальный. Чӧлдӧ кулузын, лишайник, тайалар, кезик ле јерде кыскачак тал, кыйгак ӧлӧҥ лӧ тегенектӱ тайалар, јыду марга, кӧлдӧр јакалай тростник, каргана, чычрана, василиск, володушка.
Койу агашту аркалар јокко јуук, кезик ле јерде тыт агаш аламык (парковый тип) ӧзӧт. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 2000-3200 метр киреде тундраныҥ ӧзӱмдери: тайалар, јыралар, тӱндӱк кыскачак кайыҥ, бийиктеген сайын ӧзӱмдердиҥ эндемиктери (база кайда да ӧспӧй турган ӧзӱмдер)кӧптӧйт. Таш ортозында Кызыл бичикке кирген алтын тазыл (тӧртјалбракту ла соок родиолы) јайа ӧзӧт.

### Јери ле јолдоры
Кош-Агаш — Аркыт деп регионал учурлу кӧӧлик јол. Јакалай јолдор.
| Аркыт јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире     |         |
| Администрациялык тӧс јер Бел-Ажу            | 50 км   |
| Аймактыҥ тӧс јери Кош-Агаш                  | 190 км  |
| Республикан тӧс кала Улалу                  | 650 км  |
| Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы           | 730 км  |
| Тергеениҥ тӧс калазы Москва                 | 4000 км |
| Чуйдыҥ трагы (Р-256) 889,7 км-деҥ, Кош-Агаш | 190 км  |


## Тӱӱкизи
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн.

## Эл-јон
| Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы |
| 2010            | 2011            | 2012            | 2013            | 2014            | 2015            | 2016            |
| --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- |
| 64              | →64             | ↘63             | →63             | →63             | →63             | ↘62             |


## Ук-калыктары
Јуртта кӧп сабазы телеҥиттер јуртайт.
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 91 кижи болгон, 90 % алтайлар болгон
.

## Инфраструктуразы
- магазин;
- јурттыҥ клубы;
- библиотека.


## Экономиказы
Мал азыраары : јылкы, соок тумчукту мал, сарлык, оок мал, кой эчки. Крестьян-фермер ээлемдер. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Туризм.

## Кереестер

### Археологиялык
- Ташта јурамалдар. Аркыттыҥ суузы ла Кӧксуу бириккенинде (2185)[13];
- Чийнелӱ — алматтардыҥ байлу туузы,Аркыттыҥ суузыныҥ сол јанында (1996)[13];
- Мӧҥкӱсалгыш. Аркыттыҥ суузыныҥ сол јарадында (1798)[13];
- Шибееленген јер (орустап фортификационное сооружение). Аркыт јурт ла Бел-Ажу јурттардыҥ ортозында (1796)[13].

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

Аркыт
{{ЈЈЈ+Россия
 |статус                   = Јурт
 |русское название         = Аркыт
 |оригинальное название    = {{lang-ru|}}Аркыт
 |герб                     =  
 |флаг                     = 
 | изображение             = 
 | описание изображения    = 
| lat_deg = 49
| lat_min = 51
| lat_sec = 42
| lon_deg = 87
| lon_min = 03
| lon_sec = 21
  |CoordAddon = 
  |CoordScale = 
 |размер карты региона     = 
 |размер карты района      = 
 |регион                   = Алтай Республика
 |регион в таблице         = Алтай Республика
 |район                    = Кош-Агаш аймак
 |район в таблице          = Кош-Агаш аймак{{!}}Кош-Агаш  
|вид поселения            = Јурт јеезе
| поселение                = Бел-Ажуныҥ јурт јеезези
 | поселение в таблице      = Бел-Ажуныҥ јурт јеезези {{!}}Бел-Ажуныҥ  
|внутреннее деление       = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 
 |площадь                  = 
 |высота центра НП         = 
|климат                   = кезем-континентал
| население                = {{Эл-јонныҥ тоозы|Аркыт |тс}}
| год переписи             = {{Эл-јонныҥ тоозы|Аркыт |г}} 
  |плотность               = 
  |агломерация             = 
  |национальный состав     =  [[алтайлар]] 91 %<ref name="Коряков"/>
  |конфессиональный состав = 
  |этнохороним             = 
 |почтовый индекс          =    
 |почтовые индексы         = 649772
 |телефонный код           = 38845
 |цифровой идентификатор   =  
 |цифровой идентификатор 2   =
|цифровой идентификатор 3   =   
 |категория в Commons      =
 |сайт                     = 
}}
'''Аркыт''' ({{Lang-ru|Аркыт}}
<ref name="Реестр географических названий в АГКГН">{{Cite web |title=Аркыт (№ 0016338) / Реестр географических названий объектов / автоматизированный Государственный каталог географических названий (АГКГН) / Республика Алтай |url=https://cgkipd.ru/upload/iblock/b03/b0387cad37eb4a522bf5d96496ea04af.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220124231848/https://cgkipd.ru/upload/iblock/b03/b0387cad37eb4a522bf5d96496ea04af.pdf |archivedate=1643066328 |deadlink=yes |accessdate=1623839646 }}</ref>) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Кош-Агаш аймак|Кош-Агаш аймагында]] [[Бел-Ажуныҥ јурт јеезези]]не кирет.

== Этимологиязы ==
Аркыт — чеген, кымыс ачыдар, јазаар кӱп, агаштаҥ да, теренеҥ де эткен болор:

# {{Lang-ru|кадушка, кадка, посуда для кисломолочных продуктов, может быть изготовлена из дерева или кожи}}<ref name="Топонимика"/>.
# {{Lang-ru|сосуд}}<ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы = 138 |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>.

== Физико-географиялык темдектери ==

=== Географиязы ===
Јурт [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] тӱштӱк-кӱнчыгыш келтейинде, Эре-Чуйдыҥ чӧлинде турат, айландыра Сайлугемниҥ,
Ак-Туруныҥ, Ирбистӱниҥ сындары курчайт. Јаан суулардаҥ [[Чуй (Кадынныҥ кош суузы)|Чуйдыҥ]] , [[Аркыт (суу)|Аркыттыҥ]] суулары јанында агат. Јуртта 2 ором: Кӱркӱре, Олјондо. Чуйдыҥ элбек чӧлинде кӧп тоолу кӧлдор бар. Састалган да јерлер кӧп, јердиҥ кыртыжы кышкыда тыҥыда тоҥот. Бийик сын-тайгаларда тоштоҥ кайылып бӱткен кӧлдор база кӧп. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ ӧрӧлӧгӧн сайын тайга ташта тепсеҥдер, таскылдар (плато) кӧптӧйт. Тайгаларда јолдор до кату. [[Чуйдыҥ чӧли]]н тӱндӱктеҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш јаар федерал учурлу трак Калка јерине јетире барып јат.
Талайдыҥ кемјӱзинеҥ … метрге бийик.

=== Климады ===
Климады кезем-континентал. Јакалай тӱндӱктиҥ ле Ырак Кӱнчыгыштыҥ јерлерине тӱҥейлеген. Алтайда эҥ ле соок јер. Кыш јети ай турат. Јердиҥ кыртыжыныҥ алдында мӧҥкӱлик тош јадат. Бир коноктыҥ туркунына кейдиҥ температуразы кеенейте солунып турар аргалу. Тӱштӱк-кӱнчыгышта јут-чык сӱреен ас тӱжет, јер-тобрак ла кей какшак, анчада кургак јер Чуйдыҥ чӧли ле Ӱкек. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −6,7 °С, эҥ ле изӱзи −31, эҥ ле соогы −62 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы — −4 °С, ортојылдык јут-чыктыҥ кеми 110 мм, салкынныҥ ортојылдык кеми 1,8 м/с, 15 м/с тӱрген салкынду кӱндер 10,8. Климады табынча солынып бараткан. Алдында јылдарга кӧрӧ кар-јут тӱжер болуп. Кӱн кенейте солынар, бир ле тӱштиҥ ичине тыҥ изӱ, корон-соок боло берет.

=== Аҥ-куштары ===
Тайга сындары аҥдык, Сайлугемниҥ , Актуруныҥ тайгалары. [[Алтай деп корулу јер|Алтайдыҥ]] заповедниктеринде ирбис, кочкор, аргали, архар, тооргы, тӱндӱктиҥ аҥы ла о.ӧ. Бу аҥдар ончозы [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] «Кызыл бичигине»<ref name="Кр книга животные РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6252/read.php  ''Красная книга Республики Алтай: животные''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>. кирген. Айу, марал, бӧрӱ, элик, тӱлкӱ, јеекен, борсык, јоонмойын, суузар, албаа, сарас, кӧрӱк текши таркаган Ӧзӧк ичинде [[Чуйдыҥ чӧли]]нде оок аҥдардаҥ тарбаган, ӧркӧ, чычкан, сыгырган бар. Кӧп тоолу кӧлдоргӧ кеткин куштар уйа базат: турна, кас, ӧртӧк, суугуш, куу о.ӧ. јӱзӱн-јӱӱр тоозы ас куштар база «Кызыл бичикте» . Куштардаҥ «Кызыл бичикте»: тас, боро ылаачын, шоҥкор, јоло, турна. Чӧлдӧ јӱрер тегин куштардаҥ каргаа, саҥыскан, кускун, кӱӱле, талеҥко, јелечи, јалбагай, кӧктӧш, кызылтӧш лӧ о.ӧ.<ref name="Торбоков звери">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020</ref>.

=== Ӧзӱмдери ===
Аймакта ӧзӱмдер беш кӱрее (пояс)сайын ӧзӧт. Талайдыҥ кеминеҥ бийиктеген сайын чӧлдиҥ ӧлӧҥдӧри, агашту пояс, корумдар алды (подгольцовый), гольцовый, нивальный. Чӧлдӧ кулузын, лишайник, тайалар, кезик ле јерде кыскачак тал, кыйгак ӧлӧҥ лӧ тегенектӱ тайалар, јыду марга, кӧлдӧр јакалай тростник, каргана, чычрана, василиск, володушка<ref name="Торбоков флора">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020.</ref>.

Койу агашту аркалар јокко јуук, кезик ле јерде тыт агаш аламык (парковый тип) ӧзӧт. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 2000-3200 метр киреде тундраныҥ ӧзӱмдери: тайалар, јыралар, тӱндӱк кыскачак кайыҥ, бийиктеген сайын ӧзӱмдердиҥ эндемиктери (база кайда да ӧспӧй турган ӧзӱмдер)кӧптӧйт. Таш ортозында Кызыл бичикке кирген алтын тазыл (тӧртјалбракту ла соок родиолы) јайа ӧзӧт<ref name="Кр книга  растения РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6253/read.php  ''Красная книга Республики Алтай: растения''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>.

=== Јери ле јолдоры ===
[[Кош-Агаш]] — Аркыт деп регионал учурлу кӧӧлик јол. Јакалай јолдор.
{| class="wikitable"
| COLSPAN="2" ALIGN="center" |'''Аркыт јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире'''
|-
| Администрациялык тӧс јер [[Бел-Ажу]]|| 50 км
|-
|  Аймактыҥ тӧс јери [[Кош-Агаш]] || 190 км
|-
|  Республикан тӧс кала [[Улалу]] ||  650 км
|-
|  [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы ||  730 км
|-
|  Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 4000 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 889,7 км-деҥ, [[Кош-Агаш]] || 190 км
|}

== Тӱӱкизи ==
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн.

== Эл-јон ==
{{ Население | Аркыт}}

== Ук-калыктары ==
Јуртта кӧп сабазы телеҥиттер јуртайт.
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 91 кижи болгон, 90 % алтайлар болгон
<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml  Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>.

== Инфраструктуразы ==
* магазин;
* јурттыҥ клубы;
* библиотека.

== Экономиказы ==
Мал азыраары : јылкы, соок тумчукту мал, сарлык, оок мал, кой эчки. Крестьян-фермер ээлемдер. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Туризм.

== Кереестер ==

=== Тӱӱкилик ===

=== Археологиялык ===
* Ташта јурамалдар. [[Аркыт (суу)|Аркыттыҥ суузы]] ла [[Кӧксу (Аркыттыҥ кош суузы)|Кӧксуу]] бириккенинде (2185)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Чийнелӱ — алматтардыҥ байлу туузы,Аркыттыҥ суузыныҥ сол јанында (1996)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Мӧҥкӱсалгыш. Аркыттыҥ суузыныҥ сол јарадында (1798)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Шибееленген јер ({{Lang-ru|фортификационное сооружение}}). [[Аркыт]] јурт ла [[Бел-Ажу]] јурттардыҥ ортозында (1796)<ref name="Ойношев свод"/>.
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>.

=== Ар-бӱткендик ===

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==

== Јарлу улузы ==

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
* [https://mokoshagach.ru/ Окылу сайт «Кош-Агаш аймак»]

{{Тыш тайантылар}}

{{Кош-Агаш аймактыҥ јон јаткан јерлери}}

[[Категория:Кош-Агаш аймактыҥ јурттары]]
[[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]]