# Акалака (суу)
Акалака (орустап Акалаха) — Россияда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагында суу.

## Этимологиязы
Ак — орустап белый, алака орустап узор, эмезе јердиҥ адыла Акалака деп адалган, (ӧскӧ бичигени Ак-Алаха).

## Физико-географиялык темдектери
Суу Тӱштӱк Алтайдыҥ тӱндӱк келтейинеҥ Кош-Агаш аймактыҥ мӧҥкӱ тайгаларынаҥ, Канас деп мӧҥкӱ тоштоҥ башталып, Канас боочынаҥ кӱнбадыш јаныла агат. Акалака сууныҥ узуны 126 км. Јазатыр суула биригеле Аркыттыҥ суузы башталат. Ӱкектиҥ таскылыныҥ суулары бириккен јер. Чуйдыҥ суузына оҥ јанынаҥ келип кирет. Бу сууны кайылган тош ло кардыҥ, јаҥмырдыҥ суулары толтырат. Суузы боро, соок (10—15 °С). Кӱчӱрген айдыҥ бажында (кезикте јаҥар айдыҥ бажында) сууга тош тура берет, кандык айдыҥ бажында сууныҥ тожы тӱжет.
Сууныҥ бажы талайдыҥ кемјӱзинеҥ 2370 метрге бийик. Сууныҥ оозы талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1531,4 метр бийикте јадат.
Бу сууныҥ коолында, Ӱкек таскылда пазырык культураныҥ Ак-Алаха-1 деп курганы бар.
Јуук деген јон јаткан јерлер…
Јуугында јурттар јок.

## Суу реестрдиҥ чотогоныла
Суу Россияныҥ государстволык сууныҥ реестры аайынча Верхнеобский бассейновый округка кирет, сууээлем бӧлӱги — Кадын, суу подбассейны — Бий ле Кадын. Суу бассейны — (Ӱстӱги) Оп суунаҥ ала Эрчишке киргенине јетире

### Сууныҥ бассейны
Суу-объекттер бажынаҥ ала оозына јетире (км бажынаҥ ала: ← сол кош суу | → оҥ кош суу | — сууныҥ коолында объект):
- Акалака, Акалаха

→ Байжигит (суу) орустап  Байжигит
← Караалака орустап  Караалаха
Алака кӧл орустап  озеро Алахинское
← Акбулак — Караалаканыҥ кош суузы, орустап Акбулак (приток Караалахи)
← Талдыбулак, орустап Талдыбулак
← Јаҥжыгол (суу), орустап Жанжикуль
→ Карабулак (Акалаканыҥ кош суузы), орустап Карабулак (приток Акалахи)
→ Аккӧл (Акалаканыҥ кош суузы), орустап Аккол (приток Акалахи)
← Калјанкӧл, орустап Кальджинколь
Калјан-Кӧл, орустап озеро Кальджин-Коль
Калјан-Кӧль-Бас, орустап озеро Кальджин-Коль-Бас
→ Калгуты (суу), орустап Калгуты
← Музды-Булак, орустап Музды-Булак
Музды-Булак, орустап озеро Музды-Булак
← Кара-Чад, орустап Кара-Чад
→ Каскӧлдӧҥ чыгара аккан, орустап сток из озера Гусиное
Каскӧл, орустап озеро Гусиное
Аргамјы (суу) (Кара-Чадтыҥ кош суузы), орустап Аргамджи (приток Кара-Чада)
→ Аргамјы (Калгутыныҥ алтыгы кош суузы)|Аргамјы]] (Калгутыныҥ алтыгы кош суузы), орустап Аргамджи (нижний приток Калгуты)
← Аргамјы  (нижний приток Калгуты), орустап Аргамджи (нижний приток Калгуты)
→ Аргамјы (Калгутыныҥ орто кош суузы), орустап Аргамджи (средний приток Калгуты)
← Аргамјы (Калгутыныҥ алтыгы кош суузы), орустап Аргамджи (верхний приток Калгуты)
← Кара-Булак, орустап Кара-Булак
Ӱкек, орустап озеро Укок
Кара-Булак, орустап Кара-Булак
→ Бетсу-Канас, орустап Бетсу-Канас
← Канас кӧлдӧҥ чыгара аккан орустап сток из озера Канас
Канас (кӧл, Россия), орустап озеро Канас
← Ӱкек, орустап Укок
→ Аккӧлдӧҥ чыгара аккан, орустап сток из озера Белое
Аккӧл, орустап озеро Белое

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи
- Акалака ла Калгуты суулардыҥ бириккенинде (белтиринде)
- Акалака суу. Ӱкектиҥ јайымы
- Акалака суу


## Топографиялык картазы
Карта/Таблица M-45-XXII/M-45-XXVIII


Акалака (суу)
{{Суу
 |Название                = Акалака
  |Национальное название  = ru/Акалаха
 |Изображение             = Ukok Ak-Alakha.jpg
  |Подпись изображения    = 
 |Длина                   = 126
 |Площадь водосбора       = 
 |Бассейн                 = Аркыт (суу)/Кадын/Оп (суу)/Карский талай
 |Расход воды             = 
  |Место измерения        = 
 |Исток                   = 
  |Местоположение истока  = Тӱштӱк Алтай
  |Высота истока          = 2370
  |Координаты истока      = 49.1094/87.4694
 |Устье                   = Аркыт (суу)
  |Местоположение устья   = 
  |Высота устья           = 1531,4
  |Координаты устья       = 49.7002/87.4078
 |Страна                  = Россия
  |Регион                 = Алтай Республика
   |Район                 = Кош-Агаш аймак
}}
'''Акалака''' ({{lang-ru|Акалаха}})<ref>Карта Монголии, масштаб 1:3 000 000, Роскартография, 2002 год.</ref> — [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Кош-Агаш аймак|Кош-Агаш аймагында]] суу.

== Этимологиязы ==
Ак — {{lang-ru|белый}}, алака {{lang-ru|узор}}, эмезе јердиҥ адыла Акалака деп адалган, (''ӧскӧ бичигени'' Ак-Алаха<ref name="M-45-XXII">{{карта|M-45-XXII}}</ref>).

== Физико-географиялык темдектери ==
Суу Тӱштӱк Алтайдыҥ тӱндӱк келтейинеҥ [[Кош-Агаш аймак|Кош-Агаш аймактыҥ]] мӧҥкӱ тайгаларынаҥ, Канас деп мӧҥкӱ тоштоҥ башталып, [[Канас боочызы|Канас боочынаҥ кӱнбадыш]] јаныла агат. Акалака сууныҥ узуны 126 км<ref>Длина Аргута с Акалахой за вычетом километража впадения Джазатора: {{ГВР|187349|Река Аргут (Ак-Алаха)}}</ref>. Јазатыр суула биригеле [[Аркыт (суу)|Аркыттыҥ]] суузы башталат. Ӱкектиҥ таскылыныҥ суулары бириккен јер. [[Чуй (Кадынныҥ кош суузы)|Чуйдыҥ]] суузына оҥ јанынаҥ келип кирет. Бу сууны кайылган тош ло кардыҥ, јаҥмырдыҥ суулары толтырат. Суузы боро, соок (10—15 °С). [[Кӱчӱрген ай|Кӱчӱрген айдыҥ]] бажында (кезикте [[Јаҥар ай|јаҥар айдыҥ]] бажында) сууга тош тура берет, [[Кандык ай|кандык айдыҥ]] бажында сууныҥ тожы тӱжет.
Сууныҥ бажы талайдыҥ кемјӱзинеҥ 2370<ref name="M-45-103">{{карта|M-45-103}}</ref> метрге бийик. Сууныҥ оозы талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1531,4<ref name="M-45-79">{{карта|M-45-79}}</ref> метр бийикте јадат.

Бу сууныҥ коолында, Ӱкек таскылда ''пазырык культураныҥ Ак-Алаха-1'' деп курганы бар<ref>[https://www.researchgate.net/publication/301548191_Pilipenko_2015_A_PALEOGENETIC_STUDY_OF_PAZYRYK_PEOPLE_BURIED_AT_AK-ALAKHA-1_THE_ALTAI_MOUNTAINS_in_russian ''Pilipenko A. S.'' et al. A paleogenetic study of pazyryk people buried at Ak-Alakha-1, the Altai mountains in Russian / Палеогенетическое исследование носителей пазырыкской культуры из могильника Ак-Алаха-1 (Горный Алтай). Археология, этнография и антропология Евразии. Том 43 № 4 2015.]</ref>.
Јуук деген јон јаткан јерлер…
Јуугында јурттар јок.

== Суу реестрдиҥ чотогоныла ==
Суу [[Государстволык сууныҥ реестры|Россияныҥ государстволык сууныҥ реестры]] аайынча Верхнеобский бассейновый округка кирет, сууээлем бӧлӱги — [[Кадын]], суу подбассейны — [[Бий (суу)|Бий]] ле [[Кадын]]. Суу бассейны — (Ӱстӱги) [[Оп (суу)|Оп суунаҥ]] ала [[Эрчиш (суу)|Эрчишке]] киргенине јетире

=== Сууныҥ бассейны ===
Суу-объекттер бажынаҥ ала оозына јетире (км бажынаҥ ала: ← сол кош суу | → оҥ кош суу | — сууныҥ коолында объект):
* Акалака, Акалаха
: → [[Байжигит (суу)]] {{lang-ru| Байжигит}}
: ← [[Караалака (суу)|Караалака]] {{lang-ru| Караалаха}}
:: [[Алака кӧл]] {{lang-ru| озеро Алахинское}}
:: ← [[Акбулак (суу)|Акбулак]] — Караалаканыҥ кош суузы, {{lang-ru|Акбулак (приток Караалахи)}}
: ← [[Талдыбулак (суу)|Талдыбулак]], {{lang-ru|Талдыбулак}}
: ← [[Јаҥжыгол (суу)]], {{lang-ru|Жанжикуль}}
: → [[Карабулак (суу)|Карабулак]] (Акалаканыҥ кош суузы), {{lang-ru|Карабулак (приток Акалахи)}}
: → [[Аккӧл (суу)|Аккӧл]] (Акалаканыҥ кош суузы), {{lang-ru|Аккол (приток Акалахи)}}
: ← [[Калјанкӧл (суу)|Калјанкӧл]], {{lang-ru|Кальджинколь}}
:: [[Калјан-Кӧл]], {{lang-ru|озеро Кальджин-Коль}}
::: [[Калјан-Кӧль-Бас]], {{lang-ru|озеро Кальджин-Коль-Бас}}
: → [[Калгуты (суу)]], {{lang-ru|Калгуты}}
:: ← [[Музды-Булак (суу)|Музды-Булак]], {{lang-ru|Музды-Булак}}
::: [[Музды-Булак (кӧл)|Музды-Булак]], {{lang-ru|озеро Музды-Булак}}
:: ← [[Кара-Чад (суу)|Кара-Чад]], {{lang-ru|Кара-Чад}}
::: → Каскӧлдӧҥ чыгара аккан, {{lang-ru|сток из озера Гусиное}}
:::: [[Каскӧл кӧл|Каскӧл]], {{lang-ru|озеро Гусиное}}
::::: [[Аргамјы (Кара-Чадтыҥ кош суузы)|Аргамјы (суу) (Кара-Чадтыҥ кош суузы)]], {{lang-ru|Аргамджи (приток Кара-Чада)}}
:::::: → Аргамјы (Калгутыныҥ алтыгы кош суузы)|[[Аргамјы (суу)|Аргамјы<nowiki>]]</nowiki> (Калгутыныҥ алтыгы кош суузы)]], {{lang-ru|Аргамджи (нижний приток Калгуты)}}
:: ← [[Аргамјы (Калгутыныҥ орто кош суузы)|Аргамјы]]  (нижний приток Калгуты), {{lang-ru|Аргамджи (нижний приток Калгуты)}}
:: → [[Аргамјы (суу)|Аргамјы]] (Калгутыныҥ орто кош суузы), {{lang-ru|Аргамджи (средний приток Калгуты)}}
:: ← [[Аргамјы (суу)|Аргамјы]] (Калгутыныҥ алтыгы кош суузы), {{lang-ru|Аргамджи (верхний приток Калгуты)}}
: ← [[Кара-Булак (суу)|Кара-Булак]], {{lang-ru|Кара-Булак}}
:: [[Ӱкек (кӧл)|Ӱкек]], {{lang-ru|озеро Укок}}
::: [[Кара-Булак (Акалаканыҥ кош суузы)|Кара-Булак]], {{lang-ru|Кара-Булак}}
: → [[Бетсу-Канас (суу)|Бетсу-Канас]], {{lang-ru|Бетсу-Канас}}
:: ← Канас кӧлдӧҥ чыгара аккан {{lang-ru|сток из озера Канас}}
::: Канас (кӧл, Россия), {{lang-ru|озеро Канас}}
: ← [[Ӱкек (суу)|Ӱкек]], {{lang-ru|Укок}}
:: → Аккӧлдӧҥ чыгара аккан, {{lang-ru|сток из озера Белое}}
::: Аккӧл, {{lang-ru|озеро Белое}}

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==
<gallery class="center" perrow=6 widths="150px" heights="120px">
Ak-Alaha and Kalguty River's confluence - panoramio.jpg|Акалака ла [[Калгуты (суу)|Калгуты]] суулардыҥ бириккенинде (белтиринде)
Река Ак-Алаха. Зона Покоя Укок.jpg|Акалака суу. Ӱкектиҥ јайымы
Спиллвей Укок.jpg|Акалака суу
Ak-Alaha River - panoramio (2).jpg
</gallery>

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Топографиялык картазы ==
Карта/Таблица M-45-XXII/M-45-XXVIII
<ref>[https://www.geokniga.org/maps/3059 M-45-XXII,XXVIII. Геологическая карта СССР. Серия Горно-Алтайская]</ref>

== Литературазы ==
* Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 15. Алтай и Западная Сибирь. Вып. 1. Горный Алтай и Верхний Иртыш / под ред. В. В. Зееберг. — Л.: Гидрометеоиздат, 1966. — 216 с.

== Тайантылар ==
{{Тыш тайантылар}}

* {{cite web |author = |lang = |url = http://www.panoramio.com/photo/538696 |website = www.panoramio.com |title = Фотография Канасского ледника |archive-url = https://web.archive.org/web/20110106080038/http://www.panoramio.com/photo/538696 |archive-date = 2011-01-06 |deadlink = yes }}
* [https://voda.gov.ru Официальный сайт Росводресурсов]
* [https://docs.cntd.ru/document/901900510 Положение о Федеральном агентстве водных ресурсов]



{{Катунь}}
[[Категория:Аркыттыҥ кош суулары]]
[[Категория:Кош-Агаш аймактыҥ суулары]]
[[Категория:Ар-бÿткен географиялык объекттери]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ суу байлыктары]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ суу объекттери]]