# Каинчин, Јыбаш Бӧрӱкович
Семён Борукович Каинчин алтай ады Jыбаш Бöрÿкович (кичӱ изӱ айдыҥ 25 кӱни 1938, Экинур — сыгын айдыҥ 10 кӱни 2012) — алтай бичиичи, прозаик, кӧчӱреечи. СССР бичиичилериниҥ Биригӱзиниҥ турчызы (1971), РСФСР культуразыныҥ нерелӱ ишчизи (1997), Алтай Республиканыҥ калыгыныҥ бичиичизи (2004), литературада ла кеендикте Г. И. Чорос-Гуркинныҥ адыла адалган Государстволык премияныҥ лауреады (2011). Сӧӧги — мундус.

## Биографиязы
Јыбаш Каинчин 1938 јылда кичӱ изӱ айдыҥ 25-чи кӱнинде Кан-Оозы аймакта Экинур јуртта чыккан. Экинурдыҥ јетиЈылдык школын божодып, Горно-Алтайсктагы педагогикалык училищеде ӱренген (1952—1956). 1957—1960јј. черӱде Ыраак Кӱнчыгышта турган. Черӱниҥ кийнинеҥ тӧрӧл јуртында иштеген. 1971 јылда А. М. Горькийдиҥ адыла адалган Литературный институтты божодып јат, анда јарлу прозачы В. Лидинниҥ јайаандык семинарында јӱрген. 1988 јылда бичиичилердиҥ Туулу Алтайдагы биригӱзиниҥ литература аайынча консультанты, 1991 јылда каруулу секретари болуп иштейт. 1995—2004 јј. «Ӱч-Сӱмер — Белуха» деп бичик чыгарар издательствоныҥ баш редакторы.
Јыбаш Бӧрӱкович Каинчин сыгын айдыҥ 10-чы кӱнинде 2012 јылда, 74 јаштуда јада калган.

## Јайаандык ижи
Јыбаш Каинчин одустаҥ ажыра бичиктердиҥ авторы, ол тоодо романдар, повестьтер, куучындар. Оныҥ чӱмдемелдери ӧскӧ албатылардыҥ кӧп тилдерине кӧчӱрилип, Москваныҥ, Новосибирсктиҥ, Таллин ле Горно-Алтайсктыҥ бичик чыгартуларында, литературный журналдарда ла альманахтарда кепке базылган.
Анчада ла јарлу бичиктери — «Ӱстибисте Ӱч-Сӱмер» (орустап «Под Белухой»), «Ол Јараттаҥ» (орустап «С того берега»), «Јылдыстар когы» (орустап «Пепел звезд») оноҥ до ӧскӧлӧри.
Јирмезинчи чактыҥ 60-чы јылдарында «Алтайдыҥ Чолмоны» газет ле литература-кееркемел «Алтайдыҥ тууларында» деп альманахта оныҥ баштапкы ӱлгерлери чыгат.
- 1969 ј. — куучындардыҥ баштапкы јуунтызы «Јаҥыс јердиҥ улузы» (орустап «Люди одной долины») јарлалат;
- 1970 ј. — повестьтер ле куучындарлу «Деремне» (орустап «Деревня») деп экинчи бичиги кепке базылат;
- 1973 ј. — орус тилле повесть ле куучындарлу «Люди одной долины» деп јуунтызы чыгат;
- 1974 ј. — прозалу јуунты «Аттарыс јаҥыс чакыда» (орустап «У одной коновязи»).


## Кереес
- 1988 јылда Экинурдыҥ орто ӱредӱлӱ школында Јыбаш Бӧрӱкович Каинчинныҥ адыла адалган алтай тил ле литератураныҥ кабинеди ачылган.
- 1998 јылда Экинурда бичиичиниҥ 60 јажына учурлай литературный кычырыштар ӧткӧн.
- 2018 јылда Экинур јурттыҥ байрамында — Јыбаш Каинчинниҥ 80-јажына учурлай јиитердиҥ кӱнинде, јурттагы библиотека оныҥ адыла адалган.


## Фильмографиязы
Јыбаш Бӧрӱкович Каинчинниҥ Јӱрӱми ле чӱмдемелдери керегинде ээчий кинолор соктырылган:
- 1971 — Туулу Алтайла (орустап По Горному Алтаю) (Лазарь Кокышев ле Дибаша Каинчинниҥ турушканыла) — Кӱнбадыш-Сибир кинохрониканыҥ студиязы[3];
- 1985 — Карга кӧмӱлген туулардыҥ Јаҥылгазы (орустап Эхо заснеженных гор) — Алтайское телевидение[3][4][5];
- 1986 — Јаҥыс јердиҥ улузы (орустап Люди одной долины) — Кӱнбадыш-Сибир кинохрониканыҥ студиязы[3];
- 2007 — Бичиичи ле ӧй (орустап Писатель и время) — ГТРК «Эл Алтай»[3].
- 2018 јылда бичиичиниҥ «Чеден» (орустап Изгородь) деп повези аайынча режиссер М. Кулунаковло кыска кино соктырылган. Ол ло Јылда Экинур Јурттыҥ байрамында — Јыбаш Каинчинниҥ 80-Јажына учурлай Јиитердиҥ кӱнинде, Јурттагы библиотека оныҥ адыла адалган.


## Кайралдары
- Орден «Знак Почёта»[6];
- Алтай Республиканыҥ калыгыныҥ бичиичизи (2005)[6];
- Россия Федерация культуразыныҥ нерелӱ ишчизи[6];
- Г. И. Чорос-Гуркинныҥ адыла адалган Государстволык премияныҥ ларуеады (2012)[2]
- Комсомол Алтайдыҥ премиязыныҥ лауреады[6];
- «Дружба народов» деп журналдыҥ[6] премиязыныҥ ларуеады;
- XXII-чи партсъездтыҥ адыла адалган колхозтыҥ сыйыныҥ лауреады[6];
- М. Шолоховтыҥ 100 Јылдыгына учурлай ундылбас медаль[6];
- СССР-дыҥ культура Министерствозыныҥ «За отличную работу» деп значок[3]
- Јыбаш Каинчинниҥ 80 Јажына учурлай кӧргӱзӱ[3]


Каинчин, Јыбаш Бӧрӱкович
{{Кижи}}
'''Семён Борукович Каинчин''' алтай ады Jыбаш Бöрÿкович ([[кичӱ изӱ айдыҥ 25 кӱни]] [[1938 јыл|1938]], [[Экинур]] — [[сыгын айдыҥ 10 кӱни]] [[2012 јыл|2012]]) — алтай бичиичи, прозаик, кӧчӱреечи. [[СССР бичиичилериниҥ Биригӱзи|СССР бичиичилериниҥ Биригӱзиниҥ]] турчызы ({{Јыл|1971}}), [[РСФСР культуразыныҥ нерелӱ ишчизи]] (1997), [[Алтай Республиканыҥ калыгыныҥ бичиичизи]] ({{Јыл|2004}}), [[Г. И. Чорос-Гуркинныҥ адыла адалган Государстволык премия|литературада ла кеендикте Г. И. Чорос-Гуркинныҥ адыла адалган Государстволык премияныҥ]] лауреады (2011)<ref>[https://drive.google.com/file/d/1Xfq1WPJBhSDKljKp2trGqkk8Z2Mspg_u/view Писатели Горного Алтая: библиографичесский словарь / сост. С. В. Моможокова, Э. П. Чинина, М. М. Алушкина, А. В. Бобокова; БУ РА «Национальная библиотека Республики Алтай имени М. В. Чевалкова». — Горно-Алтайск: БУ РА «Национальная библиотека Республики Алтай имени М. В. Чевалкова», 2019. — С. 27—29.]</ref>. Сӧӧги — мундус.

== Биографиязы ==
Јыбаш Каинчин {{Јыл|1938}} јылда [[Кичӱ изӱ айдыҥ 25 кӱни|кичӱ изӱ айдыҥ 25-чи кӱнинде]] [[Кан-Оозы аймак]]та [[Экинур]] јуртта чыккан. [[Экинур|Экинурдыҥ]] јетиЈылдык школын божодып, Горно-Алтайсктагы педагогикалык училищеде ӱренген ({{Јыл|1952}}—{{Јыл|1956}}). {{Јыл|1957}}—{{Јыл|1960}}јј. черӱде Ыраак Кӱнчыгышта турган. Черӱниҥ кийнинеҥ тӧрӧл јуртында иштеген. {{Јыл|1971}} јылда А. М. Горькийдиҥ адыла адалган Литературный институтты божодып јат, анда јарлу прозачы В. Лидинниҥ јайаандык семинарында јӱрген. {{Јыл|1988}} јылда бичиичилердиҥ Туулу Алтайдагы биригӱзиниҥ литература аайынча консультанты, {{Јыл|1991}} јылда каруулу секретари болуп иштейт. {{Јыл|1995}}—{{Јыл|2004}} јј. «Ӱч-Сӱмер — Белуха» деп бичик чыгарар издательствоныҥ баш редакторы.

Јыбаш Бӧрӱкович Каинчин сыгын айдыҥ 10-чы кӱнинде {{Јыл|2012}} јылда, 74 јаштуда јада калган<ref name="Минкульт РА некролог"/>.

== Јайаандык ижи ==
Јыбаш Каинчин одустаҥ ажыра бичиктердиҥ авторы, ол тоодо романдар, повестьтер, куучындар. Оныҥ чӱмдемелдери ӧскӧ албатылардыҥ кӧп тилдерине кӧчӱрилип, Москваныҥ, Новосибирсктиҥ, Таллин ле Горно-Алтайсктыҥ бичик чыгартуларында, литературный журналдарда ла альманахтарда кепке базылган.
Анчада ла јарлу бичиктери — «Ӱстибисте Ӱч-Сӱмер» ({{Lang-ru|«Под Белухой»}}), «Ол Јараттаҥ» ({{Lang-ru|«С того берега»}}), «Јылдыстар когы» ({{Lang-ru|«Пепел звезд»}}) оноҥ до ӧскӧлӧри.

Јирмезинчи чактыҥ 60-чы јылдарында «[[Алтайдыҥ Чолмоны]]» газет ле литература-кееркемел «Алтайдыҥ тууларында» деп альманахта оныҥ баштапкы ӱлгерлери чыгат.
* {{Јыл|1969}} ј. — куучындардыҥ баштапкы јуунтызы «Јаҥыс јердиҥ улузы» ({{Lang-ru|«Люди одной долины»}}) јарлалат;
* {{Јыл|1970}} ј. — повестьтер ле куучындарлу «Деремне» ({{Lang-ru|«Деревня»}}) деп экинчи бичиги кепке базылат;
* {{Јыл|1973}} ј. — орус тилле повесть ле куучындарлу «Люди одной долины» деп јуунтызы чыгат;
* {{Јыл|1974}} ј. — прозалу јуунты «Аттарыс јаҥыс чакыда» ({{Lang-ru|«У одной коновязи»}}).

== Кереес ==
* {{Јыл|1988}} јылда Экинурдыҥ орто ӱредӱлӱ школында Јыбаш Бӧрӱкович Каинчинныҥ адыла адалган алтай тил ле литератураныҥ кабинеди ачылган.
* {{Јыл|1998}} јылда Экинурда бичиичиниҥ 60 јажына учурлай литературный кычырыштар ӧткӧн.
* {{Јыл|2018}} јылда Экинур јурттыҥ байрамында — Јыбаш Каинчинниҥ 80-јажына учурлай јиитердиҥ кӱнинде, јурттагы библиотека оныҥ адыла адалган.

== Фильмографиязы ==
Јыбаш Бӧрӱкович Каинчинниҥ Јӱрӱми ле чӱмдемелдери керегинде ээчий кинолор соктырылган:
* {{Јыл|1971}} — Туулу Алтайла ({{Lang-ru|По Горному Алтаю}}) (Лазарь Кокышев ле Дибаша Каинчинниҥ турушканыла) — Кӱнбадыш-Сибир кинохрониканыҥ студиязы<ref name="Минкульт РА выставка"/>;
* {{Јыл|1985}} — Карга кӧмӱлген туулардыҥ Јаҥылгазы ({{Lang-ru|Эхо заснеженных гор}}) — Алтайское телевидение<ref name="Минкульт РА выставка"/><ref>[https://altai-info.com/novosti/10293-film-o-zhizni-i-tvorchestve-pisatelya-dibasha-kainchina-pokazali-v-altayskom-teleefire.html Фильм «Эхо заснеженных гор» о жизни и творчестве алтайского писателя Дибаша Каинчина вышел в эфире ГТРК «Алтай»]</ref><ref>[https://gorno-altaisk.ru/kultura/proza-dibasha-kainchina-silna-svoeЈ-prostotoЈ Проза Дибаша Каинчина сильна своей простотой]</ref>;
* {{Јыл|1986}} — Јаҥыс јердиҥ улузы ({{Lang-ru|Люди одной долины}}) — Кӱнбадыш-Сибир кинохрониканыҥ студиязы<ref name="Минкульт РА выставка"/>;
* {{Јыл|2007}} — Бичиичи ле ӧй ({{Lang-ru|Писатель и время}}) — ГТРК «Эл Алтай»<ref name="Минкульт РА выставка"/>.
* {{Јыл|2018}} јылда бичиичиниҥ «Чеден» ({{Lang-ru|Изгородь}}) деп повези аайынча режиссер М. Кулунаковло кыска кино соктырылган. Ол ло Јылда Экинур Јурттыҥ байрамында — Јыбаш Каинчинниҥ 80-Јажына учурлай Јиитердиҥ кӱнинде, Јурттагы библиотека оныҥ адыла адалган.

== Кайралдары ==
* [[Орден «Знак Почёта»]]<ref name="Минкульт РА">[https://culture-altai.ru/otchety/all-news/izvestnomu-altaЈskomu-pisatelyu-dibashu-kainchinu-ispolnilos-by-75-let Известному алтайскому писателю Дибашу Каинчину исполнилось бы 75 лет]</ref>;
* [[Алтай Республиканыҥ калыгыныҥ бичиичизи]] ({{Јыл|2005}})<ref name="Минкульт РА"/>;
* [[Россия Федерация культуразыныҥ нерелӱ ишчизи]]<ref name="Минкульт РА"/>;
* [[Гуркин, Григорий Иванович|Г. И. Чорос-Гуркинныҥ]] адыла адалган Государстволык премияныҥ ларуеады (2012)<ref name="Минкульт РА некролог">[https://culture-altai.ru/otchety/all-news/ushel-iz-zhizni-talantlivyЈ-altaЈskiЈ-pisatel-d-b-kainchin Ушел из жизни талантливый алтайский писатель Д. Б. Каинчин]</ref>
* Комсомол Алтайдыҥ премиязыныҥ лауреады<ref name="Минкульт РА"/>;
* [[Дружба народов (журнал)|«Дружба народов» деп журналдыҥ]]<ref name="Минкульт РА"/> премиязыныҥ ларуеады;
* XXII-чи партсъездтыҥ адыла адалган колхозтыҥ сыйыныҥ лауреады<ref name="Минкульт РА"/>;
* [[Шолохов, Михаил|М. Шолоховтыҥ]] 100 Јылдыгына учурлай ундылбас медаль<ref name="Минкульт РА"/>;
* СССР-дыҥ культура Министерствозыныҥ «За отличную работу» деп значок<ref name="Минкульт РА выставка"/>
* Јыбаш Каинчинниҥ 80 Јажына учурлай кӧргӱзӱ<ref name="Минкульт РА выставка">[https://culture-altai.ru/glavnaya/all-news/vystavka-k-80-letiyu-pisatelya-dibasha-kainchina Выставка к 80-летию писателя Дибаша Каинчина]</ref>

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Литература ==
* Писатели Горного Алтая: библиографичесский словарь / сост. С. В. Моможокова, Э. П. Чинина, М. М. Алушкина, А. В. Бобокова; БУ РА «Национальная библиотека Республики Алтай имени М. В. Чевалкова». — Горно-Алтайск: БУ РА «Национальная библиотека Республики Алтай имени М. В. Чевалкова», 2019. — С. 27—29.[https://drive.google.com/file/d/1Xfq1WPJBhSDKljKp2trGqkk8Z2Mspg_u/view] 

== Тайантылар ==
* [https://web.archive.org/web/20131202224918/http://russiasib.ru/kainchin-dibash-semen-berukovich/ Энциклопедия Сибири: Каинчин Дибаш (Семен) Берукович]
* [https://web.archive.org/web/20131203004612/http://nbra.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=306:-------2013-&catid=9&Itemid=13 Национальная библиотека Республики Алтай имени М. В. Чевалкова: Календарь юбилейных и памятных дат Республики Алтай 2013 год]
* [http://www.gorno-altaisk.info/news/17819 Умер писатель Дибаш Каинчин]
* [https://www.youtube.com/watch?v=lEJ9aITeV4o «Чеден» деп кыска фильм — режиссер М. Кулунаков]

{{Тыш тайантылар}}

[[Категория:Алтай бичиичилер]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ калыгыныҥ бичиичизи]]
[[Категория:А.М. Горькийдиҥ адыла адалган Литературный институттыҥ выпускниктери]]
[[Категория:Мундустар]]