# Мукур-Чаргы
Мукур-Чаргы (орустап Мухор-Черга) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Шабалин аймагында Улус-Чаргыныҥ јурт јеезезине кирет.

## Этимологиязы
Мукур-Чаргы орустап короткий и свирепый.
Мукур орустап короткий, чаргы орустап свирепый, неукротимый, ярый, неистовый.

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Алтай Республиканыҥ тӱндӱк-кӱнбадыш јанында, Кайылда сууны экијандай турат. Јаан деген сын тайгалары Јал-Мӧҥкӱ, Кубаш, Себи-Бажы, Чаҥкыр эбиреде курчайт. Коштой јурттар Јаан Чаргы, Ӱстӱги-Кӧкӧйӧ, Улус-Чаргы.  Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 975 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Тӱштӱктей аймактарга кӧрӧ ай-кӱн эмеш јымжак. Кышкы сооктыҥ ортоайлык температуразы —19 °С, чаган айдыҥ тыҥыда соогы —35..—40°С. Кар эмеш калыҥ тӱжер. Јайгы орто температура +15..+16,5 °С болзо, јаан изӱ айдыҥ тыҥ изӱзи +35 °С кире бар. Јут-чыктыҥ кеми јеткил тӱжет 435–462 мм. Салкынныҥ ортојылдык тӱргени 4,5 м/с.

### Аҥ-куштары
Тайгаларында алдында кандый ла аҥдар кӧп болгон. Казырларынаҥ айу, бӧрӱ, јеекен, тӱлкӱ, шӱлӱзин. Туйгакту аҥнаҥ булан, марал, какай, элик, тооргы. Оок аҥдар кӧп болгон борсык, агас, јоонмойын, киш, камду, кумдус, маны, сарас, момон, ӧркӧ, суузар, сыгырган, тарбаган, тийиҥ, токтонок, эрлен, чычкан, кӱжӱл .
ле о.ӧ. 
Калганчы јылдарда алтай артап, экологиялык айалгалар уйадап, аҥ-куштыҥ тоозы кезем астаган ла кезик аҥдар торт јоголорго јеткен учун олорды «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кийдирген: тооргы, маны, камду, суузар. Јӱзӱн-јӱӱр куштардыҥ тоозы база ла астаган. Алдында јайым јӱретен агуна (орустап белая куропатка), аҥыр (орустап огарь), баарчык (орустап скворец), бӧднӧ (орустап перепелка), јелечи (орустап трясогуска), јаҥалбай (орустап чиж), јылантык (орустап вертишейка) сӱреен ас туштайт. «Кызыл бичикке» кирген куштар ол турна, балыкчы куш (орустап крохаль), боро ылаачын (орустап кречет), кӧкӧлик (орустап каменная куропатка), ала ылаачын (орустап балобан).

### Ӧзӱмдери
Јурттыҥ тайга-тажында тыт, мӧш, чиби. Аралдарда эргиш, беле, аспак, тайа, липа, ыргай, каргана, сӧҥӱскен, јыраа, кайыҥ каа-јаада ӧзӧт. Ак јерлерде кулузын, балузын, кӧгӧзин, јонјолой, кандык, маҥыр, јыланкӧс, јыланјастык, кӧрмосјиилек (орустап барбарис), отӧлӧҥ, јеҥес, кыйгак ӧлӧҥ, маргаа, јыду маргаа, кара чалкан (орустап крапива), буланат, чийне, кӧктаман, саргай, торко чечек (орустап ирис), алаҥуш, комургай (орустап борщевик), кӱнкаајы, таҥдалай, кӱзӱҥи чечек, калаш чечек, мӧт чечек, алтын тазыл, кызыл тазыл, марал чечек, кылбыш (орустап бадан), чай чечек (орустап герань луговая), быркырууш чечек, кӱмели, кой маҥыр (орустап лук порей), ийт маҥыр, калба, батун, кӧжнӧ-шарапшын. Јиилектер: кой јиилек, уйкӧс, бороҥот, тийиҥкат, казылган, јыдукара, тайабаш (орустап жимолость).

### Јери ле јолдоры
Мукур-Чаргыда 3 ором: Олјондо, Јииттердиҥ, Тӧс.
«Улус-Чаргы — Мукур-Чаргы» деп регонал учурлу јолдыҥ учы.
Бу јол Р-256 "Чуйдыҥ трагы" деп федерал — кӧӧлик јолдыҥ .. километринде ого бириге бнрет.
| Мукур-Чаргы јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире |         |
| Администрациялык тӧс јер Улус-Чаргы           | 17 км   |
| Аймактыҥ тӧс јери Шабалин                     | 66 км   |
| Республикан тӧс кала Улалу                    | 110 км  |
| Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы             | 200 км  |
| Тергеениҥ тӧс калазы Москва                   | 4000 км |
| Чуйдыҥ трагы (Р-256) 516,0 км-деҥ (Чаргы)     | 30 км   |


## Тӱӱкизи
Јурт 1856 јылда тӧзӧлгӧн. Ада-Тӧрӧл учун Улу јууга јурттаҥ 56 кижи барган.
1957 јылда «Горный Алтай» деп колхоз јабылып, Јекјийектеги аҥ азыраар совхозтыҥ 4-инчи фермазы боло берген.
1926 јылдагы тооалышла. Мукур-Чаргыда 23 ээлем болгон, 122 кижи, алтайлар. 1931 јылда сельхозартель «Горный Алтай» ачылган, ол 1957 јылда Шабалинский оленесовхозко кирген. Эмдиги ӧйдӧ јурт СО РАН-ныҥ Алтай экспериментал ээлеминиҥ фермазы.
Мында зверофемада тӱлкӱ, енот, кроликтер азыралда болгон. Кырага: арыш, сула, арба, просо, кендирбаш, кӱдели (орустап ячмень, овес, рожь, пшеница, просо, коноплю, лен), маала ажын отургыскан. Ээлемде сарјузавод бар, коштойынаҥ койдыҥ сӱдинеҥ брынза эдилген.
1920-чи јылдарда баштамы школ ачылган. Баштапкы ӱредӱчилер: Чичинов Иван Гаврилович, Шабураков Тимофей Сатлаевич, Козлова Лидия Михайловна, Козлова Ольга Михайловна, Тыдыкова Анисья Харитоновна, Мамакова Раиса Семеновна.

## Эл-јон
| Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы |
| 2010            | 2011            | 2012            | 2013            | 2014            | 2015            | 2016            |
| --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- |
| 137             | →137            | ↘129            | ↗132            | ↘131            | ↗132            | ↘127            |


## Ук-калыктары
Орус ла алтай улус јуртайт.
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 156 кижи болгон, олордыҥ 84 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы
Мукур-Чаргыныҥ баштамы школы.

## Экономиказы
Таҥынаҥ ээлемдер, мал ла аҥ азыраары.

## Кереестер

### Археологиялык
- ташта јуруктар (219)[12].


### Ар-бӱткендик
- байлу кыр, Јаан Чаргыныҥ боочызы[12];
- аржан суу , Јаан-Чаргы ла Мукур-Чаргыныҥ ортозында ( 221)[12].

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

## Јарлу улузы
- Боконокова В. Н. (26.09.1944) — журналист, МГУ-ныҥ журналистика факультедин божоткон, Россия Федерацияныҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи, Г.И.Чорос-Гуркинниҥ сыйыныҥ лауреады[13], Алтай Республиканыҥ кӱндӱлӱ кижизи[14].
- Барабошева Н. В. — ветеринарный врач, комсомольско-партийный ишчи, делегат ХIV съезда ВЛКСМ;
- Штанакова Н. Р. – тӱӱки билимдердиҥ кандидады, доцент ГАГУ;
- Сумачакова С. Б. — I класстыҥ юристи, Алтай Республиканыҥ Ӱстӱги Јаргызыныҥ баш специалисти;
- Меркетова Г. И. — республикан Дома ребенканыҥ врачы;
- Соколова Л. Б. — орус тил ле литератураныҥ ӱредӱчизи, Россия ла Алтай Республиканыҥ Ӱредӱлик  министерствозыныҥ кӱндӱлӱ грамоталарыла кӧп катап кайралдаткан;
- Громоздина Н. Б. — Шабалин аймактыҥ муниципал тӧзӧлмӧзиниҥ культура бӧлӱгиниҥ јааны;
- Шабуракова Е. А. — Шабалин аймактыҥ эмчилигиниҥ  медсестразы, јаан стажту;
- Болчищев С. Б. — ООО «Семинскийдиҥ» аҥ азыраачыларыныҥ јааны, Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ ла јуртээлем министерствозыныҥ кӱндӱлӱ грамоталарыла кайралдаткан;
- Туйденов К. С. — аҥ азыраар ферманыҥ јааны, Аймак администрацияныҥ Кӱндӱлӱ грамоталарыла кайралдаткан;
- Ялбакова К. В. — бухгалтер, РФ-ныҥ јуртээлем Министерствозыныҥ Кӱндӱлӱ грамотазыла кайралдаткан;
- Тантаков М. А. — ветеринарный врач, 25-јыл стажту, аймак администрацияныҥ, ээлемниҥ Кӱндӱлӱ грамоталарыла, сыйларыла канча катап кайралдаткан.


Мукур-Чаргы
{{ЈЈЈ+Россия
 |статус                   = Јурт
|русское название         = Мукур-Чаргы
 |оригинальное название    = {{lang-ru| Мухор-Черга}}
 |герб                     = 
 |флаг                     = 
 | изображение             = 
 | описание изображения    = 
| lat_deg =  51.407592
| lon_deg =   85.348720
 | CoordAddon = type:city(5400)_region:RU
 | CoordScale =  
|страна                   = Россия
 |регион                   = Алтай Республика
 |район                    = Шабалин аймак
 |район в таблице          = Шабалин аймак{{!}}Шабалин 
 |вид поселения            = Јурт јеезе
 |поселение                = Улус-Чаргыныҥ јурт јеезези
 |поселение в таблице      = Улус-Чаргыныҥ јурт јеезези{{!}}Улус-Чаргыныҥ
 |внутреннее деление       = 
 |вид главы                = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 
 |площадь                  =
 |вид высоты               = 
 |высота центра НП         = 975<ref name="Высота н/у моря"/>
 |климат                   = орто-континентал
  |население              = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Мухор-Черга | тс }}
  |год переписи           = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Мухор-Черга | г }}
 |плотность                = 
 |агломерация              = 
 |национальный состав      = [[орустар]] 63 %, <br>[[алтайлар]] 36 % (2002)<ref name="Коряков"/>
 |конфессиональный состав  = 
 |часовой пояс             = 
 |телефонный код           = 38845
 |почтовый индекс          = 
 |почтовые индексы         = 
 |автомобильный код        = 
 |цифровой идентификатор   = 
 |цифровой идентификатор 2   = 
 |категория в Commons      = 
 |сайт                     = 
}}
'''Мукур-Чаргы''' ({{Lang-ru|Мухор-Черга}}) јурт [[Россия|Россияда]] [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Шабалин аймак|Шабалин аймагында]] [[Улус-Чаргыныҥ јурт јеезези|Улус-Чаргыныҥ јурт јеезезине]] кирет.

== Этимологиязы ==
Мукур-Чаргы {{Lang-ru|короткий и свирепый}}<ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы =  |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>.

Мукур {{Lang-ru|короткий}}, чаргы {{Lang-ru|свирепый, неукротимый, ярый, неистовый}}<ref name="Топонимика"/>.

== Физико-географиялык темдектери ==
=== Географиязы ===
[[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] тӱндӱк-кӱнбадыш јанында, [[Кайылда (суу)|Кайылда]] сууны экијандай турат. Јаан деген сын тайгалары Јал-Мӧҥкӱ, Кубаш, Себи-Бажы, Чаҥкыр эбиреде курчайт. Коштой јурттар [[Јаан Чаргы]], [[Ӱстӱги-Кӧкӧйӧ]], [[Улус-Чаргы]].  Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 975 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/166573/muhor-cherga.htmlМухор-Черга (Мукур-Чаргы)</ref>.

=== Климады ===
Климады орто-континентал. Тӱштӱктей аймактарга кӧрӧ ай-кӱн эмеш јымжак. Кышкы сооктыҥ ортоайлык температуразы —19 °С, чаган айдыҥ тыҥыда соогы —35..—40°С. Кар эмеш калыҥ тӱжер. Јайгы орто температура +15..+16,5 °С болзо, јаан изӱ айдыҥ тыҥ изӱзи +35 °С кире бар. Јут-чыктыҥ кеми јеткил тӱжет 435–462 мм. Салкынныҥ ортојылдык тӱргени 4,5 м/с.

=== Аҥ-куштары ===
Тайгаларында алдында кандый ла аҥдар кӧп болгон. Казырларынаҥ айу, бӧрӱ, јеекен, тӱлкӱ, шӱлӱзин. Туйгакту аҥнаҥ булан, марал, какай, элик, тооргы. Оок аҥдар кӧп болгон борсык, агас, јоонмойын, киш, камду, кумдус, маны, сарас, момон, ӧркӧ, суузар, сыгырган, тарбаган, тийиҥ, токтонок, эрлен, чычкан, кӱжӱл <ref name="Торбоков звери">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. – Горно-Алтайск: АУ РА «Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020</ref>.
ле о.ӧ. 

Калганчы јылдарда алтай артап, экологиялык айалгалар уйадап, аҥ-куштыҥ тоозы кезем астаган ла кезик аҥдар торт јоголорго јеткен учун олорды «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кийдирген: тооргы, маны, камду, суузар. Јӱзӱн-јӱӱр куштардыҥ тоозы база ла астаган. Алдында јайым јӱретен агуна ({{lang-ru|белая куропатка}}), аҥыр ({{lang-ru|огарь}}), баарчык ({{lang-ru|скворец}}), бӧднӧ ({{lang-ru|перепелка}}), јелечи ({{lang-ru|трясогуска}}), јаҥалбай ({{lang-ru|чиж}}), јылантык ({{lang-ru|вертишейка}}) сӱреен ас туштайт. «Кызыл бичикке» кирген куштар ол турна, балыкчы куш ({{lang-ru|крохаль}}), боро ылаачын ({{lang-ru|кречет}}), кӧкӧлик ({{lang-ru|каменная куропатка}}), ала ылаачын ({{lang-ru|балобан}})<ref name="Кр книга животные РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6252/read.php  ''Красная книга Республики Алтай: животные''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>.

=== Ӧзӱмдери ===
Јурттыҥ тайга-тажында тыт, мӧш, чиби. Аралдарда эргиш, беле, аспак, тайа, липа, ыргай, каргана, сӧҥӱскен, јыраа, кайыҥ каа-јаада ӧзӧт. Ак јерлерде кулузын, балузын, кӧгӧзин, јонјолой, кандык, маҥыр, јыланкӧс, јыланјастык, кӧрмосјиилек ({{lang-ru|барбарис}}), отӧлӧҥ, јеҥес, кыйгак ӧлӧҥ, маргаа, јыду маргаа, кара чалкан ({{lang-ru|крапива}}), буланат, чийне, кӧктаман, саргай, торко чечек ({{lang-ru|ирис}}), алаҥуш, комургай ({{lang-ru|борщевик}}), кӱнкаајы, таҥдалай, кӱзӱҥи чечек, калаш чечек, мӧт чечек, алтын тазыл, кызыл тазыл, марал чечек, кылбыш ({{lang-ru|бадан}}), чай чечек ({{lang-ru|герань луговая}}), быркырууш чечек, кӱмели, кой маҥыр ({{lang-ru|лук порей}}), ийт маҥыр, калба, батун, кӧжнӧ-шарапшын. Јиилектер: кой јиилек, уйкӧс, бороҥот, тийиҥкат, казылган, јыдукара, тайабаш ({{lang-ru|жимолость}})<ref name="Торбоков звери"/>.

=== Јери ле јолдоры ===
Мукур-Чаргыда 3 ором: Олјондо, Јииттердиҥ, Тӧс.

«[[Улус-Чаргы]] — [[Мукур-Чаргы]]» деп регонал учурлу јолдыҥ учы.
Бу јол Р-256 "[[Чуйдыҥ трагы]]" деп федерал — кӧӧлик јолдыҥ .. километринде ого бириге бнрет.
{| class="wikitable"
| COLSPAN="2" ALIGN="center" |'''Мукур-Чаргы јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире'''
|-
| Администрациялык тӧс јер [[Улус-Чаргы]]|| 17 км
|-
|  Аймактыҥ тӧс јери [[Шабалин]]   ||66 км
|-
|  Республикан тӧс кала [[Улалу]] ||  110 км
|-
|  [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы ||  200 км
|-
|  Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 4000 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 516,0 км-деҥ ([[Чаргы]])||30 км
|}

== Тӱӱкизи ==
Јурт 1856 јылда тӧзӧлгӧн. Ада-Тӧрӧл учун Улу јууга јурттаҥ 56 кижи барган.
1957 јылда «Горный Алтай» деп колхоз јабылып, [[Јекјийек|Јекјийектеги]] аҥ азыраар совхозтыҥ 4-инчи фермазы боло берген.
1926 јылдагы тооалышла. Мукур-Чаргыда 23 ээлем болгон, 122 кижи, алтайлар. 1931 јылда сельхозартель «Горный Алтай» ачылган, ол 1957 јылда Шабалинский оленесовхозко кирген. Эмдиги ӧйдӧ јурт СО РАН-ныҥ Алтай экспериментал ээлеминиҥ фермазы.
Мында зверофемада тӱлкӱ, енот, кроликтер азыралда болгон. Кырага: арыш, сула, арба, просо, кендирбаш, кӱдели ({{lang-ru|ячмень, овес, рожь, пшеница, просо, коноплю, лен}}), маала ажын отургыскан. Ээлемде сарјузавод бар, коштойынаҥ койдыҥ сӱдинеҥ брынза эдилген.

1920-чи јылдарда баштамы школ ачылган. Баштапкы ӱредӱчилер: Чичинов Иван Гаврилович, Шабураков Тимофей Сатлаевич, Козлова Лидия Михайловна, Козлова Ольга Михайловна, Тыдыкова Анисья Харитоновна, Мамакова Раиса Семеновна.

== Эл-јон ==
{{Эл-јонныҥ тоозы|Мухор-Черга |Столбцов=13}}

== Ук-калыктары ==
Орус ла алтай улус јуртайт.
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 156 кижи болгон, олордыҥ 84 % [[алтайлар]] ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml  Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>.

Окылу тил: орус, алтай<ref name="Закон РА о языках">[http://docs.cntd.ru/document/802008526/  Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года)]</ref>.
== Инфраструктуразы ==
Мукур-Чаргыныҥ баштамы школы.

== Экономиказы ==
Таҥынаҥ ээлемдер, мал ла аҥ азыраары.

== Кереестер ==

=== Тӱӱкилик ===

=== Археологиялык ===
* ташта јуруктар (219)<ref name="Ойношев свод"/>.

=== Ар-бӱткендик ===
* байлу кыр, [[Јаан Чаргы|Јаан Чаргыныҥ]] боочызы<ref name="Ойношев свод"/>;
* [[Аржан (суу)|аржан суу]] , Јаан-Чаргы ла Мукур-Чаргыныҥ ортозында ( 221)<ref name="Ойношев свод"/>.

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В.П.'', ''Урбанова С.Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. – Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>.

== Јарлу улузы ==
* [[Боконокова, Валентина Николаевна|Боконокова В. Н.]] (26.09.1944) — журналист, МГУ-ныҥ журналистика факультедин божоткон, Россия Федерацияныҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи, Г.И.Чорос-Гуркинниҥ сыйыныҥ лауреады<ref>Боконокова В.Н.Награждения[https://docs.cntd.ru/document/901760206]</ref>, Алтай Республиканыҥ кӱндӱлӱ кижизи<ref>В.Н.Боконокова[https://forum.vgd.ru/post/602/31287/p1251594.htm]</ref>.
* [[Барабошева, Нина Васильевна|Барабошева Н. В.]] — ветеринарный врач, комсомольско-партийный ишчи, делегат ХIV съезда ВЛКСМ; 
* [[Штанакова, Надежда Романовна|Штанакова Н. Р.]] – тӱӱки билимдердиҥ кандидады, доцент ГАГУ;
* [[Сумачакова, Светлана Борисовна|Сумачакова С. Б.]] — I класстыҥ юристи, Алтай Республиканыҥ Ӱстӱги Јаргызыныҥ баш специалисти; 
* [[Меркетова, Галина Ивановна|Меркетова Г. И.]] — республикан Дома ребенканыҥ врачы;
* [[Соколова, Людмила Борисовна|Соколова Л. Б.]] — орус тил ле литератураныҥ ӱредӱчизи, Россия ла Алтай Республиканыҥ Ӱредӱлик  министерствозыныҥ кӱндӱлӱ грамоталарыла кӧп катап кайралдаткан; 
* [[Громоздина, Наталья Борисовна|Громоздина Н. Б.]] — Шабалин аймактыҥ муниципал тӧзӧлмӧзиниҥ культура бӧлӱгиниҥ јааны; 
* [[Шабуракова, Екатерина Андреевна|Шабуракова Е. А.]] — Шабалин аймактыҥ эмчилигиниҥ  медсестразы, јаан стажту;
* [[Болчищев, Сергей Борисович|Болчищев С. Б.]] — ООО «Семинскийдиҥ» аҥ азыраачыларыныҥ јааны, Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ ла јуртээлем министерствозыныҥ кӱндӱлӱ грамоталарыла кайралдаткан; 
* [[Туйденов, Ким Степанович|Туйденов К. С.]] — аҥ азыраар ферманыҥ јааны, Аймак администрацияныҥ Кӱндӱлӱ грамоталарыла кайралдаткан; 
* [[Ялбакова, Ксения Васильевна|Ялбакова К. В.]] — бухгалтер, РФ-ныҥ јуртээлем Министерствозыныҥ Кӱндӱлӱ грамотазыла кайралдаткан; 
* [[Тантаков, Мирон Андреевич|Тантаков М. А.]] — ветеринарный врач, 25-јыл стажту, аймак администрацияныҥ, ээлемниҥ Кӱндӱлӱ грамоталарыла, сыйларыла канча катап кайралдаткан.

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==
== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
* [http://шебалино-алтай.рф/Администрация МО «Шебалинский район»]
{{Тыш тайантылар}}
{{Шабалин аймактыҥ јон јаткан јерлери}}

[[Категория:Шабалин аймактыҥ јурттары]]
[[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]]