# Ӱстӱги Сайдыс
Ӱстӱги Сайдыс (орустап Верхний Сайдыс) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Майма аймагында Кызыл-Ӧзӧктиҥ јурт јеезезине кирет.

## Этимологиязы
Ӱстӱги Сайдыс орустап .

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк-кӱнбадыш келтейинде, Сайдыс сууныҥ јарадында турат. Кырлардыҥ баштары учкур эмес, болчок, јатыра. Айландыра арка туузы агаштарла бӱркелген. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 836 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Тӱштӱк аймактарга кӧрӧ климат јымжак, кыш карлу болот, јер тыҥ тоҥбойт. Кейдиҥ ортојылдык температуразы +1,0 °С, изӱ кӱндердиҥ температуразыныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, эҥ ле соок температураныҥ алтыгы учы −49 °С, јердиҥ ортојылдык температуразы +2 °С, јыл ичинде калганчы соок кӱн ле баштапкы соок кӱн 24.05/17.09, јыл ичинде соок јок кӱндердиҥ тоозы 116, јут-чыктыҥ кеми бир јылга 711 мм, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 1,7, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 9,1 (15 м/с тӱрген салкынду).

### Аҥ-куштары
Тайгалары аҥ-кушту: айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, какай, койон, албаа, сарас, агас, јоонмойын, ӧркӧ, сыгырган, тарбаган. Куштар: телеген, мӱркӱт, шонкор, кӱртӱк, чай, бӧднӧ, кӱӱк, ӱкӱ, тарал, саҥыскан, каргаа, кускун, агуна, турна, кара-тас, каргаа, јелечи ла о.ӧ.
Тооргыныҥ тоозы Алтайда кезем астаганыла оны «Кызыл бичикке» кийдирген. Алтай республиканыҥ ″Кызыл бичикке″ кирген куштары: ала ылаачын — балобан, боро ылаачын — кречет, мечиртке — сова, ылаачын — сапсан.

### Ӧзӱмдери
Кайыҥ, тыт, карагай, чиби, јойгон, аспак ла беле агаштар ӧзӧт. Јайгыда мында јер ажыныҥ тӱжӱми јакшы болот јиилек, мешке, калба, кузук. Суујакалай мында чиби, тал, каргана, кайыҥ агаштар ӧзӧт, бийиктей тытла кожо мӧш ӧзӧт.Јалаҥ актарда јерјиилек, аралда, аркада тийиҥкат, бороҥот, уйкӧс, тайабаш таркаган. Кӧп ӧзӱмдер чек јоголорго јеткен учун ″Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине″ кирген. Ол тоодо кызыл тазыл (копеечник чайный), марал (маральник), алтын тазыл (родиола розовая) ла оноҥ до ӧскӧ кӧп чечектер ле ӧлӧҥдӧр.

### Јери ле јолдоры
Јуртта 2 ором: Тӧс, Кырлу.
| Ӱстӱги Сайдыс јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире |         |
| Администрациялык тӧс јер Кызыл-Ӧзӧк             | 29 км   |
| Аймактыҥ тӧс јери Майма                         | 47 км   |
| Республикан тӧс кала Улалу                      | 38 км   |
| Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы               | 140 км  |
| Тергеениҥ тӧс калазы Москва                     | 3900 км |
| Чуйдыҥ трагы (Р-256) 435,7 км-деҥ               | 47 км   |


## Тӱӱкизи
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн.

## Эл-јон
| Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы |
| 2008            | 2009            | 2010            | 2011            | 2012            | 2013            | 2014            | 2015            | 2016            |
| --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- |
| 3               | →3              | ↘2              | →2              | ↗5              | →5              | ↘3              | ↘2              | ↗3              |


## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 3 кижи болгон, олордыҥ 100 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

## Инфраструктуразы
Бастыра инфраструктуралык обьекттер Орто-Сайдыста.

## Экономиказы
Таҥынаҥ ээлемдер. Маала отургызары. Мал азыраары. Агаш белетеери. Туризм.

## Кереестер

### Тӱӱкилик
- Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга кереес (113)[14].


### Ар-бӱткендик
- Чаптыган туу, байлу (45)[14];
- Чарлак кыр (46)[14];
- Аржан суу[14].

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

## Јарлу улузы
- Кондаков Г. В. (1930—1990) — ӱлгерчи, литература шиҥжӱӱчи, кӧчӱреечи, бичиичи, профессор, филология билимдердиҥ кандидады, СССР-дыҥ бичиичилериниҥ Биригӱзиниҥ турчызы, ГАГПИ-ниҥ доценти[15];
- Суразаков С. С. (1925—1980) — алтай фольклорист, бичиичи ле литературовед. Филология билимдердиҥ докторы (баштапкы алтай билимдердиҥ докторы)[16]


Ӱстӱги Сайдыс
{{ЈЈЈ+Россия
 |статус                   = Јурт
|русское название         = Ӱстӱги Сайдыс
 |оригинальное название    = {{lang-ru|Верхний Сайдыс}}
 |герб                     = 
 |флаг                     = 
 | изображение             = 
 | описание изображения    = 
  |lat_deg = 51.763305
  |lon_deg =  86.203062
  |CoordAddon             =type:city(15300)_region:RU
  |CoordScale             = 20000
|страна                   = Россия
 |регион                   = Алтай Республика
 |район                    = Майма аймак
 |район в таблице          = Майма аймак{{!}}Майма 
 |вид поселения            = Јурт јеезе
 |поселение                = Кызыл-Ӧзӧктиҥ јурт јеезези
 |поселение в таблице      = Кызыл-Ӧзӧктиҥ јурт јеезези{{!}}Кызыл-Ӧзӧктиҥ
 |внутреннее деление       = 
 |вид главы                = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 
 |площадь                  =
 |вид высоты               = 
 |высота центра НП         = 836<ref name="Высота н/у моря"/>
 |климат                   = орто-континентал
  |население              = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Верхний Сайдыс | тс }}
  |год переписи           = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Верхний Сайдыс | г }}
 |плотность                = 
 |агломерация              = 
 |национальный состав      = [[алтайлар]] 100 %<ref name="Коряков"/>
 |конфессиональный состав  = 
 |часовой пояс             = 
 |телефонный код           = 38841
 |почтовый индекс          = 
 |почтовые индексы         = 
 |автомобильный код        = 
 |цифровой идентификатор   = 
 |цифровой идентификатор 2   = 
 |категория в Commons      = 
 |сайт                     = 
}}
'''Ӱстӱги Сайдыс''' ({{Lang-ru|Верхний Сайдыс}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Майма аймак|Майма аймагында]] [[Кызыл-Ӧзӧктиҥ јурт јеезези]]не кирет.

== Этимологиязы ==
Ӱстӱги Сайдыс {{Lang-ru|}}.

== Физико-географиялык темдектери ==

=== Географиязы ===
Јурт [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] тӱндӱк-кӱнбадыш келтейинде, Сайдыс сууныҥ јарадында турат. Кырлардыҥ баштары учкур эмес, болчок, јатыра. Айландыра арка туузы агаштарла бӱркелген. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 836 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/35077/verhniy-saydys.html Верхний Сайдыс (Ӱстӱги Сайдыс)]</ref>.

=== Климады ===
Климады орто-континентал. Тӱштӱк аймактарга кӧрӧ климат јымжак, кыш карлу болот, јер тыҥ тоҥбойт. Кейдиҥ ортојылдык температуразы +1,0 °С, изӱ кӱндердиҥ температуразыныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, эҥ ле соок температураныҥ алтыгы учы −49 °С, јердиҥ ортојылдык температуразы +2 °С, јыл ичинде калганчы соок кӱн ле баштапкы соок кӱн 24.05/17.09, јыл ичинде соок јок кӱндердиҥ тоозы 116, јут-чыктыҥ кеми бир јылга 711 мм, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 1,7, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 9,1 (15 м/с тӱрген салкынду)<ref>Майма. Климат[https://e-lib.gasu.ru/eposobia/altai/maima/klim.html.]</ref>.

=== Аҥ-куштары ===
Тайгалары аҥ-кушту: айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, какай, койон, албаа, сарас, агас, јоонмойын, ӧркӧ, сыгырган, тарбаган. Куштар: телеген, мӱркӱт, шонкор, кӱртӱк, чай, бӧднӧ, кӱӱк, ӱкӱ, тарал, саҥыскан, каргаа, кускун, агуна, турна, кара-тас, каргаа, јелечи ла о.ӧ.

Тооргыныҥ тоозы Алтайда кезем астаганыла оны «Кызыл бичикке» кийдирген<ref name="Кр книга животные РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6252/read.php  ''Красная книга Республики Алтай: животные''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>. Алтай республиканыҥ ″Кызыл бичикке″ кирген куштары: ала ылаачын — балобан, боро ылаачын — кречет, мечиртке — сова, ылаачын — сапсан<ref name="Торбоков звери">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020</ref>.

=== Ӧзӱмдери ===
Кайыҥ, тыт, карагай, чиби, јойгон, аспак ла беле агаштар ӧзӧт. Јайгыда мында јер ажыныҥ тӱжӱми јакшы болот јиилек, мешке, калба, кузук. Суујакалай мында чиби, тал, каргана, кайыҥ агаштар ӧзӧт, бийиктей тытла кожо мӧш ӧзӧт<ref name="Кучин флора и фауна">''Кучин А. П.'' Всемирный фонд дикой природы. Флора и фауна Алтая. — Горно-Алтайск: [б.и.], 2001</ref>.Јалаҥ актарда јерјиилек, аралда, аркада тийиҥкат, бороҥот, уйкӧс, тайабаш таркаган. Кӧп ӧзӱмдер чек јоголорго јеткен учун ″Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине″ кирген. Ол тоодо кызыл тазыл (копеечник чайный), марал (маральник), алтын тазыл (родиола розовая) ла оноҥ до ӧскӧ кӧп чечектер ле ӧлӧҥдӧр<ref name="Торбоков флора">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020.</ref>.

=== Јери ле јолдоры ===
Јуртта 2 ором: Тӧс, Кырлу.
{| class="wikitable"
| COLSPAN="2" ALIGN="center" | '''Ӱстӱги Сайдыс јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире'''
|-
| Администрациялык тӧс јер [[Кызыл-Ӧзӧк]]|| 29 км
|-
| Аймактыҥ тӧс јери [[Майма]] || 47 км
|-
| Республикан тӧс кала [[Улалу]] ||  38 км
|-
| [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы || 140 км
|-
| Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] ||3900 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 435,7 км-деҥ ||47 км
|}

== Тӱӱкизи ==
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн.

== Эл-јон ==
{{ Эл-јонныҥ тоозы | Верхний Сайдыс| Столбцов=10}}

== Ук-калыктары ==
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 3 кижи болгон, олордыҥ 100 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml  Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>.

== Инфраструктуразы ==
Бастыра инфраструктуралык обьекттер [[Орто Сайдыс|Орто-Сайдыста]].

== Экономиказы ==
Таҥынаҥ ээлемдер. Маала отургызары. Мал азыраары. Агаш белетеери. Туризм.

== Кереестер ==

=== Тӱӱкилик ===
* Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга кереес (113)<ref name="Ойношев свод"/>.

=== Ар-бӱткендик ===
* Чаптыган туу, байлу (45)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Чарлак кыр (46)<ref name="Ойношев свод"/>;
* [[Аржан (суу)|Аржан суу]]<ref name="Ойношев свод"/>.

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>.

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==

== Јарлу улузы ==
* [[Кондаков, Георгий Валентинович|Кондаков Г. В.]] (1930—1990) — ӱлгерчи, литература шиҥжӱӱчи, кӧчӱреечи, бичиичи, профессор, филология билимдердиҥ кандидады, СССР-дыҥ бичиичилериниҥ Биригӱзиниҥ турчызы, ГАГПИ-ниҥ доценти<ref>Кондаков Г. В.[https://visit-altairepublic.ru/o-respublike-altay/istoriya-v-litsakh/g-v-kondakov/]</ref>;
* [[Суразаков, Сазон Саймович|Суразаков С. С.]] (1925—1980) — алтай фольклорист, бичиичи ле литературовед. Филология билимдердиҥ докторы (баштапкы алтай билимдердиҥ докторы)<ref>Суразаков С. С.[https://visit-altairepublic.ru/o-respublike-altay/istoriya-v-litsakh/s-s-surazakov/]</ref>

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
{{Тыш тайантылар}}
{{Майма аймактыҥ јон јаткан јерлери}}

[[Категория:Майма аймактыҥ јурттары]]
[[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]]