# Ороктой
Ороктой (орустап Ороктой) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Чамал аймагында Оностыҥ јурт јеезезине кирет.

## Этимологиязы
Ороктой орустап яма, котловина, впадина с тропкой диких зверей.

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Алтай Республиканыҥ тӱндӱк-кӱнчыгыш келтейинде, Ороктой суу Кадынга киргенинде турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 726 метрге бийик.
Вблизи села расположено Ороктойское месторождение мрамора.

### Климады
Иолгоныҥ сындары, кайыр каскак туулары эбиреде турат. Кыш мында јымжак, тыҥ ла сооктор јок, кар калыҥ тӱжет.
Јай јылу, изӱ кӱндерлӱ, кей чыкту. Айы-кӱни јылу, кырлары ыжык, ичпек учун мында маала-ажы база јакшы бӱдет.
Кыска изӱ јай (кичӱ изӱ ай — куран ай), узун соок кыш (кӱчӱрген ай — тулаан ай), ортојылдык температура +4,2 °С, јайгыда јаан изӱ айда ортоайлык температура +20 °С, чаган айда −16 °С, ичпек ыжык кырлардыҥ ортозында тыҥ салкындар болбойт, тӱштӱк аймактарга кӧрӧ, кыш јымжак, ӧткӱре тыҥ сооктор болбойт. Климады орто-континентал.
Ортојылдык температура — +4,4 °С, кейдиҥ чыгы — 66,6 %, салкынныҥ тӱргени — 1,4 м/с. 163 кӱн јылда фён-салкын согот.

### Аҥ-куштары
Аймактыҥ јерлери аҥ-кушла байлык. Тӱлкӱ, кӧрӱк, јоонмойын, сыгырган, какай, тийиҥ, јараа, сарас, ӧркӧ, момон, кумдус, киш, койон агаш аразында, јалаҥдарда јӱрет.
Казыр аҥдардаҥ айу, бӧрӱ, јеекен. Аҥдар астаганы учун Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» киргендери тооргы, маны, кочкор. Оок куштардаҥ кӱӱле, кӱӱк, талаҥ-келеҥ, ӱренчи, чымдык, торко-сары (орустап иволга), томыртка, тоорчык, топтонок (орустап свиристель), тейлеген, таралјы (орустап сойка), теке-мӱӱс (орустап чибис). Сууларда чараган, сӧлӧм, чабак деп балыктар јӱрет.

### Ӧзӱмдери
Агаштары, ӧлӧҥ-чӧби ӧҥжик ӧзӧт. Карагай, мӧш, чиби, јойгон, кайыҥ, аспак агаштар ӧзӧт. Јулукту да агаштар ӧзӱп, тӱжӱм берет. Айландыра кырлар койу агашка бӱркеткен: аспак, кайыҥ, мӧш, карагай, јойгон, тал, каргана, беле, толоно ло о.ӧ.
Јайгыда мешке, кӧжнӧ, јӱзӱн-јӱӱр јиилектер, кузук толо ӧзӧт. Ӧлӧҥ, чечектер, тайалар, кӱске јетире кӧс сӱӱндирип јайылат: каргана, тал, толоно, арчын, балан, ийт-тумчук, бороҥот, табылгы, адарткы, бастый, буланат, јеҥес, јоҥјолой, јаргак ӧлӧҥ, јыдунак, јыоан чечек, ийт-таман, јыракы-ӧлӧҥ, ийт-тырмак, калаш-чечек, кыйгак ӧлӧҥ, кӧгӧзин, кылганак, кымыскайак, кулун-чечек, кулузын. Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер алтын тазыл ла кызыл тазыл.

### Јери ле јолдоры
Јуртта 5 ором: Олјондо, Карасу, Јаҥы, Меесте, Тӧс.
| Ороктой јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире |         |
| Администрациялык тӧс јер Онос             | 94 км   |
| Аймактыҥ тӧс јери Чамал                   | 53 км   |
| Республикан тӧс кала Улалу                | 150 км  |
| Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы         | 240 км  |
| Тергеениҥ тӧс калазы Москва               | 4000 км |
| Чуйдыҥ трагы (Р-256) 495 км-деҥ           | 94 км   |


## Тӱӱкизи
Јурт 1612 јылда тӧзӧлгӧн. Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн. Чамал ичинде орус миссионерлер алтай улусты креске тӱжӱрип, православный кудай јаҥына кийдирип, школдор ачып, јурттар тӧзӧп турган ӧй.
1922 јылда Алтайда 24 волостьты бириктирип, 9 аймак эткен. Аскат јурт Чамал аймакка кирген.

## Эл-јон
| Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы |
| 2010            | 2011            | 2012            | 2013            | 2014            | 2015            | 2016            |
| --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- |
| 229             | →229            | ↘213            | →213            | ↘207            | ↘201            | ↘195            |


## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 262 кижи болгон, олордыҥ 81 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы
- баштамы школ;
- библиотекам
- эмчилик;
- јурттыҥ клубы;
- почта;
- магазин;
- турбазалар.


## Экономиказы
Таҥынаҥ ээлемдер. Мал азыраары. Туризм.

## Кереестер

### Тӱӱкилик
- Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга кереес (559). (1963 ј., Тӧс ором, 24а)[14][15]


### Археологиялык
- Мӧҥкӱсалгыш (447,498,653,566-571)[16];
- Јебрен корум (461,652,655).[16].


### Ар-бӱткендик
- Байлу кыр ..[16];
- Аржан суу(..)[16].

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

Ороктой
{{ЈЈЈ+Россия
 |статус                   = Јурт
 |русское название         = Ороктой
 |оригинальное название    = {{lang-ru|}} Ороктой
 |герб                     = 
 |флаг                     = 
 | изображение             = Ороктойский мост (2015).jpg
 | описание изображения    = Подвесной автомобильный мост через реку Катунь. Соединяет село Ороктой с селом Эдиган и Чемальским трактом.
  |lat_deg = 51 |lat_min = 3 |lat_sec = 17.971
  |lon_deg = 86 |lon_min =6 |lon_sec = 43.297
  |CoordAddon = type:city(229)_region:RU
  |CoordScale = 20000
 |размер карты региона     = 
 |размер карты района      = 
 |регион                   = Алтай Республика
 |регион в таблице         = Алтай Республика
 |район                    = Чамал аймак
 |район в таблице          = Чамал аймак{{!}}Чамал  
|вид поселения            = Јурт јеезе
| поселение                = Оностыҥ јурт јеезези
 | поселение в таблице      = Оностыҥ јурт јеезези {{!}}Оностыҥ  
|внутреннее деление       = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 
 |площадь                  = 
 |высота центра НП         = 726<ref name="Высота н/у моря"/>
|климат                   = орто-континентал
| население                = {{Эл-јонныҥ тоозы| Ороктой |тс}}
| год переписи             = {{Эл-јонныҥ тоозы| Ороктой |г}} 
  |плотность               = 
  |агломерация             = 
  |национальный состав     =  [[алтайлар]] 81 %<ref name="Коряков"/>
  |конфессиональный состав = 
  |этнохороним             = 
 |почтовый индекс          =    
 |почтовые индексы         = 
 |телефонный код           = +7 38841
 |цифровой идентификатор   =  
 |цифровой идентификатор 2   =
|цифровой идентификатор 3   =   
 |категория в Commons      = Oroktoysky Bridge
 |сайт                     = 
}}
'''Ороктой''' ({{Lang-ru|Ороктой}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика]]ныҥ [[Чамал аймак|Чамал аймагында]] [[Оностыҥ јурт јеезези]]не кирет.

== Этимологиязы ==
Ороктой {{Lang-ru|яма, котловина, впадина с тропкой диких зверей}}<ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы =  |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>.

== Физико-географиялык темдектери ==

=== Географиязы ===
Јурт [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] тӱндӱк-кӱнчыгыш келтейинде, [[Ороктой (суу)|Ороктой суу]] [[Кадын]]га киргенинде турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 726 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/35089/oroktoy.html Ороктой]</ref>.
Вблизи села расположено Ороктойское месторождение мрамора.

=== Климады ===
Иолгоныҥ сындары, кайыр каскак туулары эбиреде турат. Кыш мында јымжак, тыҥ ла сооктор јок, кар калыҥ тӱжет.
Јай јылу, изӱ кӱндерлӱ, кей чыкту. Айы-кӱни јылу, кырлары ыжык, ичпек учун мында маала-ажы база јакшы бӱдет.
Кыска изӱ јай (кичӱ изӱ ай — куран ай), узун соок кыш (кӱчӱрген ай — тулаан ай), ортојылдык температура +4,2 °С, јайгыда јаан изӱ айда ортоайлык температура +20 °С, чаган айда −16 °С, ичпек ыжык кырлардыҥ ортозында тыҥ салкындар болбойт, тӱштӱк аймактарга кӧрӧ, кыш јымжак, ӧткӱре тыҥ сооктор болбойт. Климады орто-континентал.
Ортојылдык температура — +4,4 °С, кейдиҥ чыгы — 66,6 %, салкынныҥ тӱргени — 1,4 м/с. 163 кӱн јылда фён-салкын согот.

=== Аҥ-куштары ===
Аймактыҥ јерлери аҥ-кушла байлык. Тӱлкӱ, кӧрӱк, јоонмойын, сыгырган, какай, тийиҥ, јараа, сарас, ӧркӧ, момон, кумдус, киш, койон агаш аразында, јалаҥдарда јӱрет<ref name="Торбоков звери">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020</ref>.

Казыр аҥдардаҥ айу, бӧрӱ, јеекен. Аҥдар астаганы учун Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» киргендери тооргы, маны, кочкор<ref name="Кр книга животные РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6252/read.php  ''Красная книга Республики Алтай: животные''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>. Оок куштардаҥ кӱӱле, кӱӱк, талаҥ-келеҥ, ӱренчи, чымдык, торко-сары ({{lang-ru|иволга}}), томыртка, тоорчык, топтонок ({{lang-ru|свиристель}}), тейлеген, таралјы ({{lang-ru|сойка}}), теке-мӱӱс ({{lang-ru|чибис}}). Сууларда чараган, сӧлӧм, чабак деп балыктар јӱрет.

=== Ӧзӱмдери ===
Агаштары, ӧлӧҥ-чӧби ӧҥжик ӧзӧт. Карагай, мӧш, чиби, јойгон, кайыҥ, аспак агаштар ӧзӧт. Јулукту да агаштар ӧзӱп, тӱжӱм берет. Айландыра кырлар койу агашка бӱркеткен: аспак, кайыҥ, мӧш, карагай, јойгон, тал, каргана, беле, толоно ло о.ӧ.
Јайгыда мешке, кӧжнӧ, јӱзӱн-јӱӱр јиилектер, кузук толо ӧзӧт. Ӧлӧҥ, чечектер, тайалар, кӱске јетире кӧс сӱӱндирип јайылат: каргана, тал, толоно, арчын, балан, ийт-тумчук, бороҥот, табылгы, адарткы, бастый, буланат, јеҥес, јоҥјолой, јаргак ӧлӧҥ, јыдунак, јыоан чечек, ийт-таман, јыракы-ӧлӧҥ, ийт-тырмак, калаш-чечек, кыйгак ӧлӧҥ, кӧгӧзин, кылганак, кымыскайак, кулун-чечек, кулузын. Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер алтын тазыл ла кызыл тазыл<ref name="Кр книга  растения РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6253/read.php  ''Красная книга Республики Алтай: растения''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>.

=== Јери ле јолдоры ===
Јуртта 5 ором: Олјондо, Карасу, Јаҥы, Меесте, Тӧс.
{| class="wikitable"
| COLSPAN="2" ALIGN="center" |'''Ороктой јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире'''
|-
| Администрациялык тӧс јер [[Онос]]|| 94 км
|-
|  Аймактыҥ тӧс јери [[Чамал]] || 53 км
|-
|  Республикан тӧс кала [[Улалу]] ||  150 км
|-
|  [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы ||  240 км
|-
|  Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 4000 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 495 км-деҥ ||  94 км
|}

== Тӱӱкизи ==
Јурт 1612 јылда тӧзӧлгӧн. Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн. Чамал ичинде орус миссионерлер алтай улусты креске тӱжӱрип, православный кудай јаҥына кийдирип, школдор ачып, јурттар тӧзӧп турган ӧй.
1922 јылда Алтайда 24 волостьты бириктирип, 9 аймак эткен. Аскат јурт [[Чамал аймак]]ка кирген<ref name="Чамал аймак, рекреация">[https://otherreferats.allbest.ru/sport/00786610_0.html Рекреационное освоение Чемала]</ref>.


== Эл-јон ==
{{Эл-јонныҥ тоозы| Ороктой |Столбцов=18}}

== Ук-калыктары ==
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 262 кижи болгон, олордыҥ 81 % [[алтайлар]] ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml  Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>.

Окылу тил: орус, алтай<ref name="Закон РА о языках">[http://docs.cntd.ru/document/802008526/  Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года)]</ref>.

== Инфраструктуразы ==
<div style="-moz-column-count: 2; -webkit-column-count: 2; -o-column-count: 2; -ms-column-count: 2; column-count: 2;">
* баштамы школ;
* библиотекам
* эмчилик;
* јурттыҥ клубы;
* почта;
* магазин;
* турбазалар.
</div>

== Экономиказы ==
Таҥынаҥ ээлемдер. Мал азыраары. Туризм.

== Кереестер ==

=== Тӱӱкилик ===
* Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга кереес (559). (1963 ј., Тӧс ором, 24а)<ref name="Памятники">{{Cite web |title=Решение Исполнительного Комитета Совета народных депутатов Горно-Алтайской автономной области «Об отнесении недвижимых памятников истории и культуры к категории памятников местного значения» от 16.10.1989 г. № 348 |url=https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109173456/https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archivedate=1610213696 |deadlink=yes |accessdate=1610034904 }}</ref><ref name="Памятники список">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210509164006/http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archivedate=1620578406 |deadlink=yes |accessdate=1605380411 }}</ref>

=== Археологиялык ===
* Мӧҥкӱсалгыш (447,498,653,566-571)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Јебрен корум (461,652,655).<ref name="Ойношев свод"/>.

=== Ар-бӱткендик ===
* Байлу кыр ..<ref name="Ойношев свод"/>;
* [[Аржан (суу)|Аржан суу]](..)<ref name="Ойношев свод"/>.
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>.

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==

== Јарлу улузы ==

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
{{Тыш тайантылар}}
{{Чамал аймактыҥ јон јаткан јерлери}}

[[Категория:Чамал аймактыҥ јурттары]]
[[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]]