# Ыны
Ыны (орустап Усть-Муны) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Майма аймагында Ыныныҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.

## Этимологиязы
Ыны орустап .

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк-кӱнбадыш келтейинде, Кадын ла Ыны сууныҥ бириккенинде турат. Сол јанынаҥ Кадын, оҥ јанында каскак кырлар, Кадында «Ыныныҥ бозоголоры» деп чакпындалган јерлерин сууслалом спортчылар адайт. Турган јери чала кызык јер. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 360 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Тӱштӱк аймактарга кӧрӧ климат јымжак, кыш карлу болот, јер тыҥ тоҥбойт. Кейдиҥ ортојылдык температуразы +1,0 °С, изӱ кӱндердиҥ температуразыныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, эҥ ле соок температураныҥ алтыгы учы −49 °С, јердиҥ ортојылдык температуразы +2 °С, јыл ичинде калганчы соок кӱн ле баштапкы соок кӱн 24.05/17.09, јыл ичинде соок јок кӱндердиҥ тоозы 116, јут-чыктыҥ кеми бир јылга 711 мм, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 1,7, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 9,1 (15 м/с тӱрген салкынду).

### Аҥ-куштары
Тайгаларында јӱзӱн-јӱӱр аҥдар јӱрет: айу, бӧрӱ,тӱлкӱ, койон, јеекен, агас, албаа, јоонмойын, кӧрӱк, јараа, марал, аҥ, элик, булан, тооргы. Куштардаҥ кедери тарал, карган, ӱкӱ, кӱӱк, тейлеген, талеҥко, мӱркӱт, карчага, јелечи, мечиртке, чай, торлоо, бӧднӧ, кӱртӱк ле сымда. Сууда балык кезем астаган да болзо, чараган, бел, чортон, ускуч, јылмай ла база кезик бӱдӱм балык бар.

### Ӧзӱмдери
Ыныныҥ јаны јӱзӱн-јӱӱр агаштарыла, ӧзӱмиле, ӧлӧҥ-чӧбиле байлык. Бийиктей мӧш лӧ тыт туштайт, јабыстай арка-јиктерде кайыҥ, тал, чиби ле башка-башка тайа-јыраалар ӧзӧт. Јиилектӱ аркаларда уйкӧс, бороҥот, кызылгат, тайабаш, тийиҥкат туштап, ак-јалаҥдары чечектерле чоокырайат: ай-каајы (орустап адонис), айу-сырга (орустап водосбор), бастый (орустап василёк), буланат (орустап кипрей), быркырууш (орустап одуванчик) ла оноҥ до ӧскӧ чечектер, ӧлӧҥдӧр лӧ тазылдар бар. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер ол: кызыл тазыл, марал, алтын тазыл, арчын.

### Јери ле јолдоры
Јуртта 19 ором: Јажыл ӱчтолык деп кош ором, Каданныҥ, Вишнялу, Кайыҥду, Кӱнбадыш ла о.ӧ.
| Ыны јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире |         |
| Администрациялык тӧс јер Ыны          | 0 км    |
| Аймактыҥ тӧс јери Майма               | 48 км   |
| Республикан тӧс кала Улалу            | 53 км   |
| Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы     | 140 км  |
| Тергеениҥ тӧс калазы Москва           | 3900 км |
| Чуйдыҥ трагы (Р-256) 484,5 км-деҥ     | 0 км    |


## Тӱӱкизи
Јурт 1876 баштапкы катап ады чыккан. Совет ӧйдӧ Кӧл-Јик јуртла кожо Ман-Јӱректиҥ јуртсоведине кирген. 1973 јылда бу јуртсоветтеҥ айрылган, алдынаҥ бойы јурт деп адаткан, 1999 јылда Кӧл-Јик ойто ло Ман-Јӱректиҥ јурт јеезезине кожылган.

## Эл-јон
| Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы |
| 2008            | 2009            | 2010            | 2011            | 2012            | 2013            | 2014            | 2015            | 2016            |
| --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- |
| 473             | ↗507            | ↘437            | ↗438            | ↘436            | ↘428            | ↘425            | ↗453            | ↘445            |


## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 408 кижи болгон, олордыҥ 95 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

## Инфраструктуразы
- јурт јеезениҥ администрациязы;
- орто ӱредӱлӱ школ;
- балдардыҥ туразы;
- јурттыҥ клубы;
- библиотека;
- эмчилик;
- стадион;
- почта;
- пекарня;
- пилорама;
- турбаза.


## Экономиказы
Јуртта јаан ээлем јок. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Мал азыраары. Адару тудары. Маала ӧскӱрери. Туризм.

## Кереестер

### Тӱӱкилик
- Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда корогон јуучылдарга обелиск (1975 јылда тургузылган, пер. Школьный,2, Ыныныҥ орто ӱредӱлӱ школыныҥ јанында)[13][14];
- Социштиҥ геройы А. М. Кошурниковко кереес (1974 јылда тургузылган, Кошурниковтыҥ оромы, 72А)[13][14].


### Археологиялык
- Јебрен јурт болгон јер (106)[15].


### Ар-бӱткендик
- Бабырган кыр (39)[15];
- Аржан суу (47)[15].

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи
- Ыны. Ыны сууныҥ оозы


Ыны
{{ЈЈЈ+Россия
 |статус                   = Јурт
|русское название         = Ыны
 |оригинальное название    = {{lang-ru|Усть-Муны}}
 |герб                     = 
 |флаг                     = 
 | изображение             = 
 | описание изображения    = 
| lat_deg = 51
| lat_min = 43
| lat_sec = 37.11
| lon_deg = 85
| lon_min = 44
| lon_sec = 30.004
| CoordAddon = type:city(437)_region:RU
| CoordScale = 20000
|страна                   = Россия
 |регион                   = Алтай Республика
 |район                    = Майма аймак
 |район в таблице          = Майма аймак{{!}}Майма 
 |вид поселения            = Јурт јеезе
 |поселение                = Ыныныҥ јурт јеезези
 |поселение в таблице      = Ыныныҥ јурт јеезези{{!}}Ыныныҥ
 |внутреннее деление       = 
 |вид главы                = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 
 |площадь                  =
 |вид высоты               = 
 |высота центра НП         = 360<ref name="Высота н/у моря"/>
 |климат                   = орто-континентал
  |население              = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Усть-Муны | тс }}
  |год переписи           = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Усть-Муны | г }}
 |плотность                = 
 |агломерация              = 
 |национальный состав      = [[орустар]] 95 %<ref name="Коряков"/>
 |конфессиональный состав  = 
 |часовой пояс             = 
 |телефонный код           = 38841
 |почтовый индекс          = 
 |почтовые индексы         = 
 |автомобильный код        = 
 |цифровой идентификатор   = 
 |цифровой идентификатор 2 = 
 |категория в Commons      = 
 |сайт                     = 
}}
'''Ыны''' ({{Lang-ru|Усть-Муны}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Майма аймак|Майма аймагында]] [[Ыныныҥ јурт јеезези]]не кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.

== Этимологиязы ==
Ыны {{Lang-ru|}}.

== Физико-географиялык темдектери ==

=== Географиязы ===
Јурт [[Туулу Алтайдыҥ]] тӱндӱк-кӱнбадыш келтейинде, [[Кадын]] ла [[Ыны (суу)|Ыны сууныҥ]] бириккенинде турат. Сол јанынаҥ Кадын, оҥ јанында каскак кырлар, Кадында «Ыныныҥ бозоголоры» деп чакпындалган јерлерин сууслалом спортчылар адайт. Турган јери чала кызык јер. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 360 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/35040/ust-muny.html Усть-Муны (Ыны)]</ref>.

=== Климады ===
Климады орто-континентал. Тӱштӱк аймактарга кӧрӧ климат јымжак, кыш карлу болот, јер тыҥ тоҥбойт. Кейдиҥ ортојылдык температуразы +1,0 °С, изӱ кӱндердиҥ температуразыныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, эҥ ле соок температураныҥ алтыгы учы −49 °С, јердиҥ ортојылдык температуразы +2 °С, јыл ичинде калганчы соок кӱн ле баштапкы соок кӱн 24.05/17.09, јыл ичинде соок јок кӱндердиҥ тоозы 116, јут-чыктыҥ кеми бир јылга 711 мм, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 1,7, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 9,1 (15 м/с тӱрген салкынду)<ref>Майма. Климат[https://e-lib.gasu.ru/eposobia/altai/maima/klim.html.]
</ref>.

=== Аҥ-куштары ===
Тайгаларында јӱзӱн-јӱӱр аҥдар јӱрет: айу, бӧрӱ,тӱлкӱ, койон, јеекен, агас, албаа, јоонмойын, кӧрӱк, јараа, марал, аҥ, элик, булан, тооргы<ref name="Собанский звери">''Собанский Г. Г.'' Звери Алтая. — Барнаул: [б.и.], 2005.</ref>. Куштардаҥ кедери тарал, карган, ӱкӱ, кӱӱк, тейлеген, талеҥко, мӱркӱт, карчага, јелечи, мечиртке, чай, торлоо, бӧднӧ, кӱртӱк ле сымда<ref name="Торбоков звери">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020.</ref>. Сууда балык кезем астаган да болзо, чараган, бел, чортон, ускуч, јылмай ла база кезик бӱдӱм балык бар.

=== Ӧзӱмдери ===
Ыныныҥ јаны јӱзӱн-јӱӱр агаштарыла, ӧзӱмиле, ӧлӧҥ-чӧбиле байлык. Бийиктей мӧш лӧ тыт туштайт, јабыстай арка-јиктерде кайыҥ, тал, чиби ле башка-башка тайа-јыраалар ӧзӧт. Јиилектӱ аркаларда уйкӧс, бороҥот, кызылгат, тайабаш, тийиҥкат туштап, ак-јалаҥдары чечектерле чоокырайат: ай-каајы ({{Lang-ru|адонис}}), айу-сырга ({{Lang-ru|водосбор}}), бастый ({{Lang-ru|василёк}}), буланат ({{Lang-ru|кипрей}}), быркырууш ({{Lang-ru|одуванчик}}) ла оноҥ до ӧскӧ чечектер, ӧлӧҥдӧр лӧ тазылдар бар. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер ол: кызыл тазыл, марал, алтын тазыл, арчын<ref name="Кр книга  растения РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6253/read.php ''Красная книга Республики Алтай: растения''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>.

=== Јери ле јолдоры ===
Јуртта 19 ором: Јажыл ӱчтолык деп кош ором, Каданныҥ, Вишнялу, Кайыҥду, Кӱнбадыш ла о.ӧ.
{| class="wikitable"
| COLSPAN="2" ALIGN="center" | '''Ыны јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире'''
|-
| Администрациялык тӧс јер [[Ыны]]|| 0 км
|-
| Аймактыҥ тӧс јери [[Майма]] || 48 км
|-
| Республикан тӧс кала [[Улалу]] ||  53 км
|-
| [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы || 140 км
|-
| Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] ||3900 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 484,5 км-деҥ ||0 км
|}

== Тӱӱкизи ==
Јурт 1876 баштапкы катап ады чыккан. Совет ӧйдӧ Кӧл-Јик јуртла кожо [[Ман-Јӱрек|Ман-Јӱректиҥ]] јуртсоведине кирген. 1973 јылда бу јуртсоветтеҥ айрылган, алдынаҥ бойы јурт деп адаткан, 1999 јылда [[Кӧл-Јик]] ойто ло Ман-Јӱректиҥ јурт јеезезине кожылган.

== Эл-јон ==
{{ Эл-јонныҥ тоозы | Усть-Муны| Столбцов=10}}

== Ук-калыктары ==
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 408 кижи болгон, олордыҥ 95 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml  Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>.

== Инфраструктуразы ==
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
* јурт јеезениҥ администрациязы;
* орто ӱредӱлӱ школ;
* балдардыҥ туразы;
* јурттыҥ клубы;
* библиотека;
* эмчилик;
* стадион;
* почта;
* пекарня;
* пилорама;
* турбаза.
</div>

== Экономиказы ==
Јуртта јаан ээлем јок. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Мал азыраары. Адару тудары. Маала ӧскӱрери. Туризм.

== Кереестер ==

=== Тӱӱкилик ===
* Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда корогон јуучылдарга обелиск (1975 јылда тургузылган, пер. Школьный,2, Ыныныҥ орто ӱредӱлӱ школыныҥ јанында)<ref name="Памятники">{{Cite web |title=Решение Исполнительного Комитета Совета народных депутатов Горно-Алтайской автономной области «Об отнесении недвижимых памятников истории и культуры к категории памятников местного значения» от 16.10.1989 г. № 348 |url=https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109173456/https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archivedate=1610213696 |deadlink=yes |accessdate=1610031660 }}</ref><ref name="Памятники список">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210509164006/http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archivedate=1620578406 |deadlink=yes |accessdate=1603986396 }}</ref>;
* Социштиҥ геройы А. М. Кошурниковко кереес (1974 јылда тургузылган, Кошурниковтыҥ оромы, 72А)<ref name="Памятники"/><ref name="Памятники список"/>.

=== Археологиялык ===
* Јебрен јурт болгон јер (106)<ref name="Ойношев свод"/>.

=== Ар-бӱткендик ===
* Бабырган кыр (39)<ref name="Ойношев свод"/>;
* [[Аржан (суу)|Аржан суу]] (47)<ref name="Ойношев свод"/>.
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>.

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==
<gallery perrow=6 widths="200px" heights="170px">
Устье реки Муны село Усть-Муны Республика Алтай.jpg| Ыны. [[Ыны (суу)|Ыны сууныҥ]] оозы
</gallery>

== Јарлу улузы ==

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
{{Тыш тайантылар}}
{{Майма аймактыҥ јон јаткан јерлери}}

[[Категория:Майма аймактыҥ јурттары]]
[[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]]