# Каракол
Каракол (орустап Каракол) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Чамал аймагында Эликманардыҥ јурт јеезезине кирет.

## Этимологиязы
Карако́л орустап .

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Алтай Республиканыҥ тӱндӱк-кӱнчыгыш јанында, Караколдыҥ кӧлдӧриниҥ јуугында турат. Айландыра Иолгоныҥ сындары, тайга-тажы койу агаштарла бӱркелген.
Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 831 метрге бийик

### Климады
Кыска јай ла узун кыш, је тӱштӱк аймактарга кӧрӧ мында чик јок јылу кыш болот, чаган айда тыҥ ла соок кӱндеринде температура −30 тӱшпейт, јайгы изӱ +30 градустаҥ кӧдӱрилбейт.
Климады орто-континентал.

### Аҥ-куштары
Аймактыҥ тайгалары аҥдык: айу, бӧрӱ, какай, јеекен, булан, элик, марал, тооргы, оок аҥдардаҥ койон, јараа, киш, јоонмойын, агас, ӧркӧ, сарас, тарбаган, кӧрӱк, агас, сууларда камду, кумдус. Ак-кийик, тооргы ла камду Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» кирген. Кушка да аба-јыш бай: кӱртӱк, чай, сымда, бӧднӧ, мечиртке, ӱкӱ, каргаа, саҥыскан. кӱӱк, барынтычы куштардаҥ ылаачын, шоҥкор, кускун, карчага бар.

### Ӧзӱмдери
Јойгон, чиби, кайыҥ, мӧш, аспак, толоно, беле агаштар ӧзӧт. Чамал ичиниҥ ӧзӱмдери ӧҥжик, койу, јӱзӱн-јӱӱр бӱдӱмдӱ. Кыр бӱркеген агаштары мӧш, тыт, карагай, чиби, јойгон, кайыҥ, аспак, јодро ло јулукту агаштардаҥ алама, груша, слива ӧзӧт.
Јайгыда мешке, кӧжнӧ, јӱзӱн-јӱӱр јиилектер, кузук толо ӧзӧт. Ӧлӧҥ, чечектер, тайалар, кӱске јетире кӧс сӱӱндирип јайылат: каргана, тал, толоно, арчын, балан, ийт-тумчук, бороҥот, табылгы, адарткы, бастый, буланат, јеҥес, јоҥјолой, јаргак ӧлӧҥ, јыдунак, јыоан чечек, ийт-таман, јыракы-ӧлӧҥ, ийт-тырмак, калаш-чечек, кыйгак ӧлӧҥ, кӧгӧзин, кылганак, кымыскайак, кулун-чечек, кулузын. Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер алтын тазыл ла кызыл тазыл.

### Јери ле јолдоры
Јуртка јетире коомой јолло јаҥыс ла ГАЗ-66 кӧӧлик јӱрер аргалу.
Кӧл јаар барып јаткан улусты мындый машиналу таҥынаҥ аргачылар јетирет.
| Каракол јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире |         |
| Администрациялык тӧс јер Эликманар        | 21 км   |
| Аймактыҥ тӧс јери Чамал                   | 27 км   |
| Республикан тӧс кала Улалу                | 110 км  |
| Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы         | 200 км  |
| Тергеениҥ тӧс калазы Москва               | 3900 км |
| Чуйдыҥ трагы (Р-256) 495 км-деҥ           | 57 км   |


## Тӱӱкизи
Јурт 1836 јылда тӧзӧлгӧн. Совет ӧйдӧ јуртта Эликманардыҥ совхозыныҥ ишмекчилери јаткан. Олор мал ла аҥ азырап кичееген. 1993 јылда деремнеде улус јок дейле, Каракол јурт јок деп чотогон, је 2000 јылдардыҥ бажында јуртты ойто орныктырар деп аймактыҥ админстрациязы јӧп чыгарган.

## Эл-јон
| Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы |
| 2010            | 2011            | 2012            | 2013            | 2014            | 2015            | 2016            |
| --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- |
| 8               | →8              | ↘7              | →7              | ↗8              | ↘7              | ↘5              |


## Ук-калыктары
Алтайлар јуртаган.
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча … кижи болгон, олордыҥ .. % орустар, .. % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы
Бастыра инфраструктуралык обьекттер Эликманардыҥ јурт јеезезинде.
Каракол ӧзӧктиҥ ичинде «Беркут» ла «Аркадия» деп туристтер токтоор јерлер бар.
Мында олорго кӧлгӧ јетире баратан аттар бар.

## Экономиказы
Таҥынаҥ ээлемдер. Мал азыраары. Туризм.

## Кереестер

### Археологиялык
- Јебрен корум (718, 699, 662)[13].


### Ар-бӱткендик
- Байлу туу(..)[13];
- Тоҥбок суу(..)[13].

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

Каракол
{{ЈЈЈ+Россия
 |статус                   = Јурт
 |русское название         = Каракол
 |оригинальное название    = {{lang-ru|}} Каракол
 |герб                     = 
 |флаг                     = 
 | изображение             = 
 | описание изображения    = 
| lat_deg = 51
| lat_min = 27
| lat_sec = 25
| lon_dir = 
| lon_deg = 86
| lon_min = 14
| lon_sec = 48
  |CoordAddon = 
  |CoordScale = 
 |размер карты региона     = 
 |размер карты района      = 
 |регион                   = Алтай Республика
 |регион в таблице         = Алтай Республика
 |район                    = Чамал аймак
 |район в таблице          = Чамал аймак{{!}}Чамал  
|вид поселения            = Јурт јеезе
| поселение                = Эликманардыҥ јурт јеезези
 | поселение в таблице      = Эликманардыҥ јурт јеезези {{!}}Эликманардыҥ  
|внутреннее деление       = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 
 |площадь                  = 
 |высота центра НП         = 831<ref name="Высота н/у моря"/>
|климат                   = орто-континентал
| население                = {{Эл-јонныҥ тоозы|Каракол (Чемальский район) |тс}}
| год переписи             = {{Эл-јонныҥ тоозы|Каракол (Чемальский район) |г}} 
  |плотность               = 
  |агломерация             = 
  |национальный состав     =  [[орустар]], [[алтайлар]] <ref name="Коряков"/>
  |конфессиональный состав = 
  |этнохороним             = 
 |почтовый индекс          =    
 |почтовые индексы         = 
 |телефонный код           = +7 38841
 |цифровой идентификатор   =  
 |цифровой идентификатор 2   =
|цифровой идентификатор 3   =   
 |категория в Commons      =
 |сайт                     = 
}}
'''Каракол''' ({{Lang-ru|Каракол}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика]]ныҥ [[Чамал аймак|Чамал аймагында]] [[Эликманардыҥ јурт јеезези]]не кирет.

== Этимологиязы ==
Карако́л {{Lang-ru|}}.

== Физико-географиялык темдектери ==

=== Географиязы ===
Јурт Алтай Республиканыҥ тӱндӱк-кӱнчыгыш јанында, Караколдыҥ кӧлдӧриниҥ јуугында турат. Айландыра Иолгоныҥ сындары, тайга-тажы койу агаштарла бӱркелген.
Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 831 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/166568/karakol.html Каракол]</ref>

=== Климады ===
Кыска јай ла узун кыш, је тӱштӱк аймактарга кӧрӧ мында чик јок јылу кыш болот, чаган айда тыҥ ла соок кӱндеринде температура −30 тӱшпейт, јайгы изӱ +30 градустаҥ кӧдӱрилбейт.
Климады орто-континентал.

=== Аҥ-куштары ===
Аймактыҥ тайгалары аҥдык: айу, бӧрӱ, какай, јеекен, булан, элик, марал, тооргы<ref>Красная книга Республики Алтай: животные / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>, оок аҥдардаҥ койон, јараа, киш, јоонмойын, агас, ӧркӧ, сарас, тарбаган, кӧрӱк, агас, сууларда камду, кумдус. Ак-кийик, тооргы ла камду Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» кирген. Кушка да аба-јыш бай: кӱртӱк, чай, сымда, бӧднӧ, мечиртке, ӱкӱ, каргаа, саҥыскан. кӱӱк, барынтычы куштардаҥ ылаачын, шоҥкор, кускун, карчага бар<ref name="Торбоков Растения">{{книга |автор=Токшын Торбоков |часть = |ссылка часть = |заглавие=Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая |оригинал = |ссылка = |викитека = |ответственный =  |издание = |место= Горно-Алтайск |издательство=АУ РА Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу» |год=2020|том = |страницы = |столбцы = |страниц =  |серия = |isbn = }}</ref>.

=== Ӧзӱмдери ===
Јойгон, чиби, кайыҥ, мӧш, аспак, толоно, беле агаштар ӧзӧт. Чамал ичиниҥ ӧзӱмдери ӧҥжик, койу, јӱзӱн-јӱӱр бӱдӱмдӱ. Кыр бӱркеген агаштары мӧш, тыт, карагай, чиби, јойгон, кайыҥ, аспак, јодро ло јулукту агаштардаҥ алама, груша, слива ӧзӧт<ref name="Торбоков флора">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020.</ref>.

Јайгыда мешке, кӧжнӧ, јӱзӱн-јӱӱр јиилектер, кузук толо ӧзӧт. Ӧлӧҥ, чечектер, тайалар, кӱске јетире кӧс сӱӱндирип јайылат: каргана, тал, толоно, арчын, балан, ийт-тумчук, бороҥот, табылгы, адарткы, бастый, буланат, јеҥес, јоҥјолой, јаргак ӧлӧҥ, јыдунак, јыоан чечек, ийт-таман, јыракы-ӧлӧҥ, ийт-тырмак, калаш-чечек, кыйгак ӧлӧҥ, кӧгӧзин, кылганак, кымыскайак, кулун-чечек, кулузын. Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер алтын тазыл ла кызыл тазыл<ref name="Кр книга  растения РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6253/read.php ''Красная книга Республики Алтай: растения''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>.

=== Јери ле јолдоры ===
Јуртка јетире коомой јолло јаҥыс ла ГАЗ-66 кӧӧлик јӱрер аргалу.

Кӧл јаар барып јаткан улусты мындый машиналу таҥынаҥ аргачылар јетирет.
{| class="wikitable"
| COLSPAN="2" ALIGN="center" |'''Каракол јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире'''
|-
| Администрациялык тӧс јер [[Эликманар]]|| 21 км
|-
|  Аймактыҥ тӧс јери [[Чамал]] || 27 км
|-
|  Республикан тӧс кала [[Улалу]] ||  110 км
|-
|  [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы ||  200 км
|-
|  Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 3900 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 495 км-деҥ ||  57 км
|}

== Тӱӱкизи ==
Јурт 1836 јылда тӧзӧлгӧн. Совет ӧйдӧ јуртта Эликманардыҥ совхозыныҥ ишмекчилери јаткан. Олор мал ла аҥ азырап кичееген. 1993 јылда деремнеде улус јок дейле, Каракол јурт јок деп чотогон, је 2000 јылдардыҥ бажында јуртты ойто орныктырар деп аймактыҥ админстрациязы јӧп чыгарган.

== Эл-јон ==
{{Эл-јонныҥ тоозы| Каракол (Чемальский район) |Столбцов=18}}

== Ук-калыктары ==
Алтайлар јуртаган.
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча … кижи болгон, олордыҥ .. % [[орустар]], .. % [[алтайлар]] ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml  Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>.

Окылу тил: орус, алтай<ref name="Закон РА о языках">[http://docs.cntd.ru/document/802008526/  Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года)]</ref>.

== Инфраструктуразы ==
Бастыра инфраструктуралык обьекттер Эликманардыҥ јурт јеезезинде.

Каракол ӧзӧктиҥ ичинде «Беркут» ла «Аркадия» деп туристтер токтоор јерлер бар.

Мында олорго кӧлгӧ јетире баратан аттар бар.

== Экономиказы ==
Таҥынаҥ ээлемдер. Мал азыраары. Туризм.

== Кереестер ==

=== Тӱӱкилик ===

=== Археологиялык ===
* Јебрен корум (718, 699, 662)<ref name="Ойношев свод"/>.

=== Ар-бӱткендик ===
* Байлу туу(..)<ref name="Ойношев свод"/>;
* [[Тоҥбок суу]](..)<ref name="Ойношев свод"/>.
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>.

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==

== Јарлу улузы ==

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
{{Тыш тайантылар}}
{{Чамал аймактыҥ јон јаткан јерлери}}

[[Категория:Чамал аймактыҥ јурттары]]
[[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]]