# Шуй
Шуй (орустап Чуйка) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Турачак аймагында Бийдиҥ јурт јеезезине кирет.

## Этимологиязы
Шуй орустап 

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк келтейинде, Аба-Јыштыҥ ортозында, Шуй сууныҥ јарадында турат. Айландыра Кабак-Туу, Чыргай туу, Торот, Пеже деп кырлар курчайт. Туулартыҥ эҥ бийиги 1100 метр талайдыҥ кемјӱзинеҥ. Кырларында, кобы-јиктеринде туй кара агаш ӧзӧт — карагай, јойгон, кайыҥ, аспак, чиби, мӧш. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 497 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Кыш карлу ла салкынду, јолдор туйукталып калат. Сооктор 25-30 градустаҥ тӱшпейт, салкындар тӱндӱктеҥ согот. Јайгыда тыҥ изӱлер база јок, 25-35 градустаҥ кӧдӱрилбейт, кей серӱӱн ле чыкту. Ортојылдык температура +1,2 °С, чаган айдыҥ ортоайлык температуразы −14,4 °С, ортојылдык јуттыҥ кеми 855 мм.
Алтайда айы-кӱни јымжак јер, кышкыда тыҥ соок јок, је кар јаан тӱжет, кӧл чаган айдыҥ ортозы киреде тошло туй бӱркеле берет. Тӱндӱктеҥ салкындар соок кей экелет, кӱрттиҥ бийиги кезик јерде 2-3 метрге једет. Јайгыда база тыҥ изӱлер болбойт, 30-35 градустаҥ ӧрӧ кӧдӱрилбейт јаан изӱ айда, кей серӱӱн ле чыкту.

### Аҥ-куштары
Кас, турна, бӧднӧ, чай, кӱртӱк, томыртка. Куштардаҥ: кӱртӱк, чай, сымда, мечиртке, ӱкӱ, тара. Аба-Јыш (орустап черневая тайга) кара туйук агаштарлу, јерлери аазый сӱреен аҥдык болгон дежет. Ондо јаткан улус улай аҥдайтан болгон. Айу, бӧрӱ, јеекен, какай, тӱлкӱ кӧп болгон. ООк то аҥдар кӧп болгон эмей: койон, агас, албаа, киш, суузар, калазак, сыгырган, тийиҥ, кӧрӱк ле о.ӧ..
Калганчы ӧйдӧ аҥ-куш астап, экология коомойтыганыла, улустыҥ кӧптӧгӧниле колбулу айалга боло берген. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген аҥдар ол- тооргы, маны, ак-кийик, сууныҥ камдузы, олордыҥ тоозы кезем астаган. Оок куштар ол каргаа, саҥыскан, тарал, кӧктийек, кӱӱкл.

### Ӧзӱмдери
Јайдыҥ ӧйинде мында јердиҥ ажы јакшы тӱжӱм берет — јӱзӱн-јӱӱр јиилектер, кузук, калба, орляк, эм ӧлӧҥдӧр, мешкелер.
Јойгон, чиби, аспак агаштар кӧбизинле ӧзӧт. Кыш сӱреен јаан карлу, бийик кӱрттерлӱ, сооктор 25-30 градустаҥ јабыс болбойт. Койу кара агаш ӧзӧт, ортозында јаан састарлу, јойгон, чиби, мӧш, кайыҥ, аспак, карагай ла тал. Чыкту кей, јылу ыжык јер, јердиҥ кыртыжы јымжак учун ӧлӧҥ чӧп бийик ле койу ӧзӧт, эмеш ачык јадаҥдар ла меестерде јӱзӱн чечектер, јиилектер, јаскыда калба, орляк, кӧжнӧ лӧ кӱскиде кузук, эм ӧлӧҥдӧр лӧ тазылдар быжат. Састу јерде тӧҥӧзӧктӧрдӧ кыйгак ӧлӧҥ, кӧгӧзин ле камыш ӧзӧр. Кӱӱктаман, саргай, чейне, быркырууш чечек, ак чечек, калаш чечек ле о.ӧ. Јиилектердеҥ јайгыда каракат, тийиҥкат, кызылгат, бороҥот, јыдукара, чычрана, јодро јакшы тӱжӱм берет. «Республика Алтайдыҥ Кызыл бичигиниҥ» ӧзӱмдери ол эм-тазылдар: кызыл тазыл, алтын тазыл. Аралдарда јӱзӱн-јӱӱр тайа, јыраа, каргана туй ла јайылып ӧзӧт.
Кӧп суулар, састар кейди чыкту, серӱӱн эдет јайгыда.

### Јери ле јолдоры
Јуртта 3 ором: Кайыҥду, Олјондо, Тӧс.
| Шоорно јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире  |         |
| Администрациялык тӧс јер Бий              | 14 км   |
| Аймактыҥ тӧс јери Турачак                 | 67 км   |
| Республикан тӧс кала Улалу                | 160 км  |
| Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы         | 250 км  |
| Тергеениҥ тӧс калазы Москва               | 4000 км |
| Чуйдыҥ трагы (Р-256) 435,7 км-деҥ (Майма) | 170 км  |


## Тӱӱкизи
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн. Совет ӧйдӧ бу јуртта агашла иштеер предприятиелер јакшы иштеген — лесхоз, пилорамалар, агаш белетеер комплекс (лесозаготовки), табынча алтын да казар прииск ачылган, је јербойыныҥ улузын бу ишке албайтан болгон. Алтынды 2000 јылга јетире каскан. Јуртта школ, балдардыҥ туразы, культураныҥ байзыҥы ла оноҥ до ӧскӧ инфраструктуралык обьекттер иштеген болгон.

## Эл-јон
| Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы |
| 2010            | 2011            | 2012            | 2013            | 2014            | 2015            | 2016            |
| --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- |
| 99              | →99             | ↘96             | ↘92             | ↘90             | ↘86             | ↘78             |


## Ук-калыктары
Орустар, тубалар, кумандылар јадат.
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 172 кижи болгон, олордыҥ 70 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы
Бастыра инфраструктуралык обьекттер Бийдиҥ јурт јеезезинде.

## Экономиказы
Туризм. Кажы ла биледе таҥынаҥ ээлемдӱ. Агашла иштер.

## Кереестер

### Ар-бӱткендик
- Куру ла Толоон сууныҥ ортозында боочы. Байлу (1302)[13];
- Эм-Суу. Байлу (1278)[13];
- Кабак-Туу. Байлу кыр[13];
- Чыргай деп байлу туу[13].

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

Шуй
{{ЈЈЈ+Россия
 |статус                   = Јурт
|русское название         = Шуй
 |оригинальное название    = {{lang-ru| Чуйка }}
 |герб                     = 
 |флаг                     = 
 | изображение             = 
 | описание изображения    = 
| lat_deg = 51
| lat_min = 57
| lat_sec = 58
| lon_deg = 87
| lon_min = 30
| lon_sec = 20
 | CoordAddon = type:city(5400)_region:RU
 | CoordScale =  
|страна                   = Россия
 |регион                   = Алтай Республика
 |район                    = Турачак аймак
 |район в таблице          = Турачак аймак{{!}}Турачак 
 |вид поселения            = Јурт јеезе
 |поселение                = Бийдиҥ јурт јеезези
 |поселение в таблице      = Бийдиҥ јурт јеезези{{!}}Бийдиҥ
 |внутреннее деление       = 
 |вид главы                = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 
 |площадь                  =
 |вид высоты               = 
 |высота центра НП         = 497<ref name="Высота н/у моря"/>
 |климат                   = орто-континентал
  |население              = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Чуйка (село)| тс }}
  |год переписи           = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Чуйка (село) | г }}
 |плотность                = 
 |агломерация              = 
 |национальный состав      = [[орустар]] 70 % (2002)<ref name="Коряков"/>
 |конфессиональный состав  = 
 |часовой пояс             = 
 |телефонный код           = 38845
 |почтовый индекс          = 649140
 |почтовые индексы         = 
 |автомобильный код        = 
 |цифровой идентификатор   = 
 |цифровой идентификатор 2   = 
 |категория в Commons      = Turochaksky District
 |сайт                     = 
}}
'''Шуй''' ({{Lang-ru|Чуйка}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Турачак аймак|Турачак аймагында]] [[Бийдиҥ јурт јеезези]]не кирет.

== Этимологиязы ==
Шуй {{Lang-ru|}}

== Физико-географиялык темдектери ==

=== Географиязы ===
Јурт [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] тӱндӱк келтейинде, Аба-Јыштыҥ ортозында, [[Шуй (суу)|Шуй сууныҥ]] јарадында турат. Айландыра Кабак-Туу, Чыргай туу, Торот, Пеже деп кырлар курчайт. Туулартыҥ эҥ бийиги 1100 метр талайдыҥ кемјӱзинеҥ. Кырларында, кобы-јиктеринде туй кара агаш ӧзӧт — карагай, јойгон, кайыҥ, аспак, чиби, мӧш. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 497 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/35106/chuyka.html Чуйка (Шуй)]</ref>.

=== Климады ===
Климады орто-континентал. Кыш карлу ла салкынду, јолдор туйукталып калат. Сооктор 25-30 градустаҥ тӱшпейт, салкындар тӱндӱктеҥ согот. Јайгыда тыҥ изӱлер база јок, 25-35 градустаҥ кӧдӱрилбейт, кей серӱӱн ле чыкту. Ортојылдык температура +1,2 °С, чаган айдыҥ ортоайлык температуразы −14,4 °С, ортојылдык јуттыҥ кеми 855 мм.
Алтайда айы-кӱни јымжак јер, кышкыда тыҥ соок јок, је кар јаан тӱжет, кӧл чаган айдыҥ ортозы киреде тошло туй бӱркеле берет. Тӱндӱктеҥ салкындар соок кей экелет, кӱрттиҥ бийиги кезик јерде 2-3 метрге једет. Јайгыда база тыҥ изӱлер болбойт, 30-35 градустаҥ ӧрӧ кӧдӱрилбейт јаан изӱ айда, кей серӱӱн ле чыкту.

=== Аҥ-куштары ===
Кас, турна, бӧднӧ, чай, кӱртӱк, томыртка. Куштардаҥ: кӱртӱк, чай, сымда, мечиртке, ӱкӱ, тара. Аба-Јыш ({{lang-ru|черневая тайга}}) кара туйук агаштарлу, јерлери аазый сӱреен аҥдык болгон дежет. Ондо јаткан улус улай аҥдайтан болгон. Айу, бӧрӱ, јеекен, какай, тӱлкӱ кӧп болгон. ООк то аҥдар кӧп болгон эмей: койон, агас, албаа, киш, суузар, калазак, сыгырган, тийиҥ, кӧрӱк ле о.ӧ.<ref name="Кучин флора и фауна">''Кучин А. П.'' Всемирный фонд дикой природы. Флора и фауна Алтая. — Горно-Алтайск: [б.и.], 2001.</ref>.

Калганчы ӧйдӧ аҥ-куш астап, экология коомойтыганыла, улустыҥ кӧптӧгӧниле колбулу айалга боло берген. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген аҥдар ол- тооргы, маны, ак-кийик, сууныҥ камдузы, олордыҥ тоозы кезем астаган<ref name="Кр книга животные РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6252/read.php  ''Красная книга Республики Алтай: животные''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>. Оок куштар ол каргаа, саҥыскан, тарал, кӧктийек, кӱӱкл.

=== Ӧзӱмдери ===
Јайдыҥ ӧйинде мында јердиҥ ажы јакшы тӱжӱм берет — јӱзӱн-јӱӱр јиилектер, кузук, калба, орляк, эм ӧлӧҥдӧр, мешкелер.
Јойгон, чиби, аспак агаштар кӧбизинле ӧзӧт. Кыш сӱреен јаан карлу, бийик кӱрттерлӱ, сооктор 25-30 градустаҥ јабыс болбойт. Койу кара агаш ӧзӧт, ортозында јаан састарлу, јойгон, чиби, мӧш, кайыҥ, аспак, карагай ла тал<ref name="Торбоков звери">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020</ref>. Чыкту кей, јылу ыжык јер, јердиҥ кыртыжы јымжак учун ӧлӧҥ чӧп бийик ле койу ӧзӧт, эмеш ачык јадаҥдар ла меестерде јӱзӱн чечектер, јиилектер, јаскыда калба, орляк, кӧжнӧ лӧ кӱскиде кузук, эм ӧлӧҥдӧр лӧ тазылдар быжат. Састу јерде тӧҥӧзӧктӧрдӧ кыйгак ӧлӧҥ, кӧгӧзин ле камыш ӧзӧр. Кӱӱктаман, саргай, чейне, быркырууш чечек, ак чечек, калаш чечек ле о.ӧ. Јиилектердеҥ јайгыда каракат, тийиҥкат, кызылгат, бороҥот, јыдукара, чычрана, јодро јакшы тӱжӱм берет. «Республика Алтайдыҥ Кызыл бичигиниҥ» ӧзӱмдери ол эм-тазылдар: кызыл тазыл, алтын тазыл<ref name="Кр книга  растения РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6253/read.php  ''Красная книга Республики Алтай: растения''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>. Аралдарда јӱзӱн-јӱӱр тайа, јыраа, каргана туй ла јайылып ӧзӧт.
Кӧп суулар, састар кейди чыкту, серӱӱн эдет јайгыда.

=== Јери ле јолдоры ===
Јуртта 3 ором: Кайыҥду, Олјондо, Тӧс.

{| class="wikitable"
| COLSPAN="2" ALIGN="center" |'''Шоорно јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире'''
|-
| Администрациялык тӧс јер [[Бий]]||14 км
|-
|  Аймактыҥ тӧс јери [[Турачак]] || 67 км
|-
|  Республикан тӧс кала [[Улалу]] ||  160 км
|-
|  [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы || 250 км
|-
|  Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 4000 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 435,7 км-деҥ ([[Майма]]) ||170 км
|}

== Тӱӱкизи ==
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн. Совет ӧйдӧ бу јуртта агашла иштеер предприятиелер јакшы иштеген — лесхоз, пилорамалар, агаш белетеер комплекс (лесозаготовки), табынча алтын да казар прииск ачылган, је јербойыныҥ улузын бу ишке албайтан болгон. Алтынды 2000 јылга јетире каскан. Јуртта школ, балдардыҥ туразы, культураныҥ байзыҥы ла оноҥ до ӧскӧ инфраструктуралык обьекттер иштеген болгон.

== Эл-јон ==
{{Эл-јонныҥ тоозы|Чуйка (село)}}

== Ук-калыктары ==
Орустар, тубалар, кумандылар јадат.
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 172 кижи болгон, олордыҥ 70 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml  Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>.

Окылу тил: орус, алтай<ref name="Закон РА о языках">[http://docs.cntd.ru/document/802008526/  Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года)]</ref>.

== Инфраструктуразы ==
Бастыра инфраструктуралык обьекттер Бийдиҥ јурт јеезезинде.

== Экономиказы ==
Туризм. Кажы ла биледе таҥынаҥ ээлемдӱ. Агашла иштер.

== Кереестер ==

=== Ар-бӱткендик ===
* [[Куру (суу)|Куру]] ла [[Толоон (суу)|Толоон]] сууныҥ ортозында боочы. Байлу (1302)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Эм-Суу. Байлу (1278)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Кабак-Туу. Байлу кыр<ref name="Ойношев свод"/>;
* Чыргай деп байлу туу<ref name="Ойношев свод"/>.
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013</ref>.

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==

== Јарлу улузы ==

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
{{Тыш тайантылар}}
{{Турачак аймактыҥ јон јаткан јерлери}}

[[Категория:Турачак аймактыҥ јурттары]]
[[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]]