# Ӱзнези
Ӱзнези (орустап Узнезя) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Чамал аймагында Ӱзнезиниҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.

## Этимологиязы
Ӱзнези орустап дух протоки, реки, речной дух.

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк-кӱнчыгыш келтейинде, Чамал јурттаҥ тӱндӱктей, Кадын сууныҥ оҥ јарадында, Чуйдыҥ трагынаҥ 20 км ыракта турат.
Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 385 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Кыш бу јерлерде јымжак, карлу, тыҥ сооктор јок болот. Ортојылдык температура +3,0 °С градус кире болот, кейдиҥ чыгы 66,1 %, ортојылдык кеми 855 мм. Салкынныҥ ортојылдык тӱргени 2,4 м/с. 15 м/с тӱрген салкынду кӱндер 6,3. Јай тыҥ ла изӱ эмес, ортоайлык температура +30 °С јетпейт, эҥ ле изӱ кӱн +34 °С, эҥ ле соок кӱнде −40 °С. Соокторлу кӱндер 18.05/27.07. Соок јок кӱндер 131. Јердиҥ ортојылдык температуразы 3 °С.

### Аҥ-куштары
Аймактыҥ тайгалары аҥдык: айу, бӧрӱ, какай, јеекен, булан, элик, марал, тооргы, оок аҥдардаҥ койон, јараа, киш, јоонмойын, агас, ӧркӧ, сарас, тарбаган, кӧрӱк, агас, сууларда камду, кумдус. Ак-кийик, тооргы ла камду Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» кирген. Кушка да аба-јыш бай: кӱртӱк, чай, сымда, бӧднӧ, мечиртке, ӱкӱ, каргаа, саҥыскан. кӱӱк, барынтычы куштардаҥ ылаачын, шоҥкор, кускун, карчага бар.

### Ӧзӱмдери
Айландыра Иолгоныҥ сын тайгалары, капчал, кайыр кырлары мӧшлӧ, карагайла, кайыҥла, белеле, јойгонло, аспакла, карганала бӱркелген. Айландыра кырлар койу агашка бӱркеткен: аспак, кайыҥ, мӧш, карагай, јойгон, тал, каргана, беле, толоно ло о.ӧ.
Јайгыда мешке, кӧжнӧ, јӱзӱн-јӱӱр јиилектер, кузук толо ӧзӧт. Ӧлӧҥ, чечектер, тайалар, кӱске јетире кӧс сӱӱндирип јайылат: каргана, тал, толоно, арчын, балан, ийт-тумчук, бороҥот, табылгы, адарткы, бастый, буланат, јеҥес, јоҥјолой, јаргак ӧлӧҥ, јыдунак, јыоан чечек, ийт-таман, јыракы-ӧлӧҥ, ийт-тырмак, калаш-чечек, кыйгак ӧлӧҥ, кӧгӧзин, кылганак, кымыскайак, кулун-чечек, кулузын. Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер алтын тазыл ла кызыл тазыл.

### Јери ле јолдоры
Јуртта 19 ором: Рерихтердиҥ билези, Пионерлердиҥ, Фридрих Ницшениҥ, Кадынныҥ, Лучегорский, Мартаковтыҥ, Јаҥы Јодролу, Радужный, Карагайлу ла о.ӧ.
Јурт Чамал тракта турат, «Себи-Оозы — Куйус» деп регионал учурлу кӧӧлик јолдо.
| Ӱзнези јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире |         |
| Администрациялык тӧс јер Ӱзнези          | 0 км    |
| Аймактыҥ тӧс јери Чамал                  | 16 км   |
| Республикан тӧс кала Улалу               | 85 км   |
| Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы        | 175 км  |
| Тергеениҥ тӧс калазы Москва              | 3900 км |
| Чуйдыҥ трагы (Р-256) 495 км-деҥ          | 26,5 км |


## Тӱӱкизи
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн. Чамал ичинде орус миссионерлер алтай улусты креске тӱжӱрип, православный кудай јаҥына кийдирип, школдор ачып, јурттар тӧзӧп турган ӧй.
1922 јылда Алтайда 24 волостьты бириктирип, 9 аймак эткен. Ӱзнези јурт Чамал аймакка кирген.

## Эл-јон
| Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы |
| 2010            | 2011            | 2012            | 2013            | 2014            | 2015            | 2016            |
| --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- |
| 452             | ↗453            | ↗471            | ↗474            | ↗517            | ↗530            | ↘501            |


## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 434 кижи болгон, олордыҥ 61 % орустар, 34 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы
- јурт јеезениҥ администрациязы;
- орто ӱредӱлӱ школ;
- балдардыҥ туразы;
- эмчилик;
- культура байзыҥы;
- библиотека;
- стадион;
- почта;
- магазин — 3;
- турбаза — 4;
- конор тура — 2;
- СТО;
- АЗС.


## Экономиказы
Таҥынаҥ ээлемдер. Мал азыраары. Туризм.

## Кереестер

### Тӱӱкилик
- Јаҥыс мӧҥкӱ (Мартаковтыҥ оромы, 2)[14][15]
- Совет јаҥ учун тартышкан партизандардыҥ карындаштык мӧҥкӱзинде кереес (Ӱзнези-Бешпелтир деп кӧӧлик јолло, Ӱзнези јурттаҥ 3 км кире јерде)[14][15]
- Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга кереес (5490)(1957 ј.,Јаҥы-Јодралу ором,1 деп туранаҥ 70 м кӱнчыгыштай)[14][15]
- Карындаштык мӧҥкӱ.Партизандар ла ЧОН-ныҥ јуучылдарыныҥ (429)[16]


### Археологиялык
- Јебрен корум (353,493,574,575,621,627,629)[16];
- Јебрен јурт (поселение) (625,630)[16].


### Ар-бӱткендик
- Байлу туу ()[16]8
- Аржан суу ()[16].

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи
- Ӱзнези. Јуртсовет.
- Ӱзнези. Ӱзнези суу кечире кӱр.


Ӱзнези
{{ЈЈЈ+Россия
 |статус                   = Јурт
 |русское название         = Ӱзнези
 |оригинальное название    = {{lang-ru|}} Узнезя
 |герб                     = 
 |флаг                     = 
 | изображение             = Uznezya.jpg
 | описание изображения    = Ӱзнези
 |lat_dir=N|lat_deg=51|lat_min=31|lat_sec=33
 |lon_dir=E|lon_deg=85|lon_min=56|lon_sec=32
  |CoordAddon = type:city(307)_region:RU
  |CoordScale = 
 |размер карты региона     = 
 |размер карты района      = 
 |регион                   = Алтай Республика
 |регион в таблице         = Алтай Республика
 |район                    = Чамал аймак
 |район в таблице          = Чамал аймак{{!}}Чамал  
|вид поселения            = Јурт јеезе
| поселение                = Ӱзнезиниҥ јурт јеезези
 | поселение в таблице      = Ӱзнезиниҥ јурт јеезези {{!}}Ӱзнезиниҥ  
|внутреннее деление       = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 
 |площадь                  = 
 |высота центра НП         = 385<ref name="Высота н/у моря"/>
|климат                   = орто-континентал
| население                = {{Эл-јонныҥ тоозы| Узнезя |тс}}
| год переписи             = {{Эл-јонныҥ тоозы| Узнезя |г}} 
  |плотность               = 
  |агломерация             = 
  |национальный состав     =  [[орустар]] 61 %,<br>[[алтайлар]] 34 % (2002)<ref name="Коряков"/>
  |конфессиональный состав = 
  |этнохороним             = 
 |почтовый индекс          =    
 |почтовые индексы         = 
 |телефонный код           =
 |цифровой идентификатор   =  
 |цифровой идентификатор 2   =
|цифровой идентификатор 3   =   
 |категория в Commons      =
 |сайт                     = 
}}
'''Ӱзнези''' ({{Lang-ru|Узнезя}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика]]ныҥ [[Чамал аймак|Чамал аймагында]] [[Ӱзнезиниҥ јурт јеезези]]не кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.

== Этимологиязы ==
Ӱзнези {{Lang-ru|дух протоки, реки, речной дух}}<ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы =  |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>.

== Физико-географиялык темдектери ==

=== Географиязы ===
Јурт [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] тӱндӱк-кӱнчыгыш келтейинде, [[Чамал]] јурттаҥ тӱндӱктей, [[Кадын]] сууныҥ оҥ јарадында, [[Чуйдыҥ трагы|Чуйдыҥ трагынаҥ]] 20 км ыракта турат.
Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 385 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/35043/uznezya.html Узнезя (Ӱзнези)]</ref>.

=== Климады ===
Климады орто-континентал. Кыш бу јерлерде јымжак, карлу, тыҥ сооктор јок болот. Ортојылдык температура +3,0 °С градус кире болот, кейдиҥ чыгы 66,1 %, ортојылдык кеми 855 мм. Салкынныҥ ортојылдык тӱргени 2,4 м/с. 15 м/с тӱрген салкынду кӱндер 6,3. Јай тыҥ ла изӱ эмес, ортоайлык температура +30 °С јетпейт, эҥ ле изӱ кӱн +34 °С, эҥ ле соок кӱнде −40 °С. Соокторлу кӱндер 18.05/27.07. Соок јок кӱндер 131. Јердиҥ ортојылдык температуразы 3 °С.

=== Аҥ-куштары ===
Аймактыҥ тайгалары аҥдык: айу, бӧрӱ, какай, јеекен, булан, элик, марал, тооргы<ref>Красная книга Республики Алтай: животные / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>, оок аҥдардаҥ койон, јараа, киш, јоонмойын, агас, ӧркӧ, сарас, тарбаган, кӧрӱк, агас, сууларда камду, кумдус. Ак-кийик, тооргы ла камду Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» кирген. Кушка да аба-јыш бай: кӱртӱк, чай, сымда, бӧднӧ, мечиртке, ӱкӱ, каргаа, саҥыскан. кӱӱк, барынтычы куштардаҥ ылаачын, шоҥкор, кускун, карчага бар<ref name="Торбоков Растения">{{книга |автор=Токшын Торбоков |часть = |ссылка часть = |заглавие=Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая |оригинал = |ссылка = |викитека = |ответственный =  |издание = |место= Горно-Алтайск |издательство=АУ РА Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу» |год=2020|том = |страницы = |столбцы = |страниц =  |серия = |isbn = }}</ref>.

=== Ӧзӱмдери ===
Айландыра Иолгоныҥ сын тайгалары, капчал, кайыр кырлары мӧшлӧ, карагайла, кайыҥла, белеле, јойгонло, аспакла, карганала бӱркелген. Айландыра кырлар койу агашка бӱркеткен: аспак, кайыҥ, мӧш, карагай, јойгон, тал, каргана, беле, толоно ло о.ӧ.
Јайгыда мешке, кӧжнӧ, јӱзӱн-јӱӱр јиилектер, кузук толо ӧзӧт. Ӧлӧҥ, чечектер, тайалар, кӱске јетире кӧс сӱӱндирип јайылат: каргана, тал, толоно, арчын, балан, ийт-тумчук, бороҥот, табылгы, адарткы, бастый, буланат, јеҥес, јоҥјолой, јаргак ӧлӧҥ, јыдунак, јыоан чечек, ийт-таман, јыракы-ӧлӧҥ, ийт-тырмак, калаш-чечек, кыйгак ӧлӧҥ, кӧгӧзин, кылганак, кымыскайак, кулун-чечек, кулузын. Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер алтын тазыл ла кызыл тазыл<ref name="Кр книга  растения РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6253/read.php  ''Красная книга Республики Алтай: растения''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>.

=== Јери ле јолдоры ===
Јуртта 19 ором: Рерихтердиҥ билези, Пионерлердиҥ, Фридрих Ницшениҥ, Кадынныҥ, Лучегорский, Мартаковтыҥ, Јаҥы Јодролу, Радужный, Карагайлу ла о.ӧ.

Јурт Чамал тракта турат, «[[Себи-Оозы]] — [[Куйус]]» деп регионал учурлу кӧӧлик јолдо.
{| class="wikitable"
| COLSPAN="2" ALIGN="center" |'''Ӱзнези јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире'''
|-
| Администрациялык тӧс јер [[Ӱзнези]]|| 0 км
|-
|  Аймактыҥ тӧс јери [[Чамал]] || 16 км
|-
|  Республикан тӧс кала [[Улалу]] ||  85 км
|-
|  [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы ||  175 км
|-
|  Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 3900 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 495 км-деҥ ||  26,5 км
|}

== Тӱӱкизи ==
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн. Чамал ичинде орус миссионерлер алтай улусты креске тӱжӱрип, православный кудай јаҥына кийдирип, школдор ачып, јурттар тӧзӧп турган ӧй.
1922 јылда Алтайда 24 волостьты бириктирип, 9 аймак эткен. Ӱзнези јурт [[Чамал аймак]]ка кирген<ref name="Чамал аймак, рекреация">[https://otherreferats.allbest.ru/sport/00786610_0.html Рекреационное освоение Чемала]</ref>.

== Эл-јон ==
{{Эл-јонныҥ тоозы| Узнезя |Столбцов=18}}

== Ук-калыктары ==
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 434 кижи болгон, олордыҥ 61 % [[орустар]], 34 % [[алтайлар]] ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml  Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>.

Окылу тил: орус, алтай<ref name="Закон РА о языках">[http://docs.cntd.ru/document/802008526/  Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года)]</ref>.

== Инфраструктуразы ==
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
* јурт јеезениҥ администрациязы;
* орто ӱредӱлӱ школ;
* балдардыҥ туразы;
* эмчилик;
* культура байзыҥы;
* библиотека;
* стадион;
* почта;
* магазин — 3;
* турбаза — 4;
* конор тура — 2;
* СТО;
* АЗС.
</div>

== Экономиказы ==
Таҥынаҥ ээлемдер. Мал азыраары. Туризм.

== Кереестер ==

=== Тӱӱкилик ===
* Јаҥыс мӧҥкӱ (Мартаковтыҥ оромы, 2)<ref name="Памятники">{{Cite web |title=Решение Исполнительного Комитета Совета народных депутатов Горно-Алтайской автономной области «Об отнесении недвижимых памятников истории и культуры к категории памятников местного значения» от 16.10.1989 г. № 348 |url=https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109173456/https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archivedate=1610213696 |deadlink=yes |accessdate=1610034987 }}</ref><ref name="Памятники список">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210509164006/http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archivedate=1620578406 |deadlink=yes |accessdate=1605378112 }}</ref>
* Совет јаҥ учун тартышкан партизандардыҥ карындаштык мӧҥкӱзинде кереес (Ӱзнези-Бешпелтир деп кӧӧлик јолло, Ӱзнези јурттаҥ 3 км кире јерде)<ref name="Памятники"/><ref name="Памятники список"/>
* Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга кереес (5490)(1957 ј.,Јаҥы-Јодралу ором,1 деп туранаҥ 70 м кӱнчыгыштай)<ref name="Памятники"/><ref name="Памятники список"/>
* Карындаштык мӧҥкӱ.Партизандар ла ЧОН-ныҥ јуучылдарыныҥ (429)<ref name="Ойношев свод"/>

=== Археологиялык ===
* Јебрен корум (353,493,574,575,621,627,629)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Јебрен јурт (поселение) (625,630)<ref name="Ойношев свод"/>.

=== Ар-бӱткендик ===
* Байлу туу ()<ref name="Ойношев свод"/>8
* [[Аржан (суу)|Аржан суу]] ()<ref name="Ойношев свод"/>.
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>.

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==
<gallery perrow=6 widths="200px" heights="170px">
Файл:Сельсовет в Узнезе.JPG|Ӱзнези. Јуртсовет.
Файл:Bridge over the Uznezya River.jpg|Ӱзнези. [[Ӱзнези (суу)|Ӱзнези суу]] кечире кӱр.
</gallery>

== Јарлу улузы ==

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
* [http://www.chemal-altai.ru/ Официальный сайт Чемальского района]
{{Тыш тайантылар}}
{{Чамал аймактыҥ јон јаткан јерлери}}

[[Категория:Чамал аймактыҥ јурттары]]
[[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]]