# Кокышев, Лазарь Васильевич
Лазарь Васильевич Кокышев (ӱлӱрген айдыҥ 20 кӱни 1933, Кумшулу ― кӱӱк айдыҥ 7 кӱни 1975, Улалу) ― алтай поэт, прозаик, драматург, кӧчӱреечи, СССР-диҥ бичиичилер Биригӱзиниҥ турчызы (1958). Сӧӧги ― комдош.

## Биографиязы
Лазарь Васильевич Кокышев 1933 јылда, ӱлӱрген айдыҥ 20-чи кӱнинде, Шабалин аймакта Кумшулу деп јуртта, качы кижиниҥ билезинде чыккан. Адазы 1941 јылда Ада Тӧрӧл учун Улу јууга барала бурылбаган. Энези беш балазын јаҥыскандыра чыдаткан.

##### Јаш тужы
Лазарь Васильевичтиҥ јаш тужы јууныҥ уур-кӱч ӧйлӧрине келишкен. 1942 јылда 4 классты божодып, курсак-тамак, кийим-тудум једишпестиҥ шылтузында оноҥ ары ӱренер аргазы јок болгон. Јӱк ле јууныҥ кийнинде Шабалинниҥ орто ӱредӱлӱ школында ӱренген.
Јаш туштаҥ ала Л. Кокышев јуранырына ла кожоҥдорына јайалталу болгон, оныҥ учун јаан улус оны келер ӧйдӧ јурукчы болор деп бодойтон. Лазарь школго алты јаштуда барган, озо баштап Алтай-Камлакта, оноҥ Кумшулуда ӱренген. Баштапкы качыларыныҥ эске алынганыла, ол јӱк ле математиканы сӱӱбейтен, ус куучынчы, эске кӧп ӱлгерлер айдатан. Тӧртинчи классты бешке божоткон. Сегизинчи класста А. М. Горькийдиҥ «Челкаш» деп, куучынын алтай тилге кӧчӱрген, је оныҥ ижин албагандар, нениҥ учун дезе оны озо та кемде кӧчӱрип салган.

##### Школ ло институттагы ӧйи
1950 јылда Кокышев областьтыҥ национал школына кирген, 1952 јылда божодып, А. О. Адаров, Э. М. Палкинле кожо Москвада А. М. Горькийдиҥ адыла адалган Литературалык институтка кирген. Анда ады јарлу орус поэт, Владимир Луговскойдыҥ семинарында ӱренген.

##### Јаан јӱрӱм
1957 јылда ӱредӱзин тӱгезеле, тӧрӧл Алтайына јанып, башка-башка иштерде иштеген:
- 1957―1962 jj. Алтайдыҥ бичик чыгартузыныҥ Туулу Алтайдагы бӧлӱгиниҥ редакторы.
- 1962 j. РСФСР-диҥ бичиичилер Биригӱзиниҥ Туулу Алтайдагы бӧлӱгиниҥ секретари.
- 1970 j. РСФСР-диҥ бичиичилер Биригӱзиниҥ Туулу Алтайдагы бӧлӱгиниҥ литературалык сурактар аайынча консультанты. Областной радионыҥ корреспонденти. Је эҥ јаан ајаруны чӱмдемел ижине эткен.


## Јайаандык ижи

### Ӱлгерлиги
Л. Кокышев кӧп поэтический јуунтылардыҥ авторы — «Алтын-Кӧл», «Ӱлгерлер», «Туба», «Тушташтар», «Кызыл чечек», «Экинчи јӱрӱм», «Јол», «Санаалар», «Амаду», «Јӱс письмо».

### Прозазы
Л.Кокышев ӱч роман бичиген: «Арина», «Чӧлдӧрдиҥ чечеги», «Мечин Јылдыс». Баштапкы алтай роман «Арина» болгон.
Повесть «Туулардаҥ келген балдар».

### Кӧчӱрмелери
1960 јылдарда Кокышев Л. В. эрчимдӱ иштейт, ол јаҥыс ла алтай бичимелдерле урушпай, орус тилдеҥ кӧп кӧчӱрмелер эткен.
Алтай тилге А. С. Пушкинниҥ, М. Ю. Лермонтовтыҥ, Т. Г. Шевченкныҥ, Н. А. Некрасовтыҥ, Р. Бернстиҥ ле о.ӧ. поэттердиҥ бичимелдерин кӧчӱрген.

### Драмазы
Горно-Алтайсктыҥ национал драма театрында «Туба» деп спектакльды режиссер Антон Юданов тургускан, тӧс рольды ол бойы ойногон.
Бу ла театрда поэттиҥ «Тумантык Аркыт» деп бичимели аайынча поэтический-спектакльды 1982 јылда режиссер Ногон Шумаров тургускан.
1992 јылда Н.Шумаров Л.Кокышевтиҥ «Маарка» деп поэмазын лирикалык спектакль эдип Алтай национал драма театрда тургускан.

## Кереес
- Калада 2-чи Кайас ороомды Л. В. Кокышевтиҥ адыла солылган.
- М. В. Чевалковтыҥ адыла адалган национал библиотеканыҥ туразыныҥ алдында Л. В. Кокышевтиҥ мрамор ло чулум таштаҥ эдилген бюсты тургузылган. Скульпторы Павел Богомолов.[1]
- Бичиичиниҥ калада јаткан туразында мемориал доско тургузылган.
- Оныҥ адыла Шабалин јурттагы школ адалган.[2]
- Једимдерге јеткен јайалталу ла сагышту балдарга учурлалып турар, Л. В. Кокышевтиҥ адыла адалган сый јарлалып јат[3].
- Ӱлӱрген айдыҥ 20-чи кӱни алтай тилдиҥ кӱни деп чотолып јат[4].


## Тизим

##### Таҥынаҥ бичиктери
- Тӧрӧл колхозында / К. Тужумеев, Л. В. Кокышев; ред. Е. Плеханова. ― Горно-Алтайск: Облнациздат, 1950. ― 28 с.
- Алтын-Кӧл: сб. стихов. ― Горно-Алтайск: Горно-Алт. кн. изд-во, 1956. ― 59 с.
- Туба / ред. Э. М. Палкин. ― Горно-Алтайск: Горно-Алт. кн. изд-во, 1958. ― 240 с.
- Арина: роман. ― Горно-Алтайск: Туулу Алтайдыҥ бичиктер чыгарар изд-возы, 1959. ― 238 с.
- Туулардыҥ уулы: (Туулардаҥ келген балдар деп повестьтиҥ экинчи книгазы). ― Горно-Алтайск: Алтайдыҥ бичиктер чыгарар издательствозыныҥ Туулу Алтайдагы бӧлӱги, 1966. ― 185 с.
- Мечин јылдыс: роман. ― Горно-Алтайск: Алтайдыҥ бичиктер чыгарар издательствозыныҥ Туулу Алтайдагы бӧлӱги, 1971. ― 293 с.
- Амаду: ӱлгерлер ле поэма. ― Горно-Алтайск: Алтайдыҥ бичиктер чыгарар издательствозыныҥ Туулу Алтайдагы бӧлӱги, 1975. ― 76 с.


Кокышев, Лазарь Васильевич
{{Кижи}}
'''Лазарь Васильевич Кокышев''' (ӱлӱрген айдыҥ 20 кӱни 1933, [[Кумшулу]] ― кӱӱк айдыҥ 7 кӱни 1975, [[Улалу]]) ― алтай поэт, прозаик, драматург, кӧчӱреечи, СССР-диҥ бичиичилер Биригӱзиниҥ турчызы (1958). Сӧӧги ― комдош.

== Биографиязы ==
Лазарь Васильевич Кокышев 1933 јылда, ӱлӱрген айдыҥ 20-чи кӱнинде, [[Шабалин аймак]]та Кумшулу деп јуртта, качы кижиниҥ билезинде чыккан. Адазы 1941 јылда Ада Тӧрӧл учун Улу јууга барала бурылбаган. Энези беш балазын јаҥыскандыра чыдаткан.

===== Јаш тужы =====
Лазарь Васильевичтиҥ јаш тужы јууныҥ уур-кӱч ӧйлӧрине келишкен. 1942 јылда 4 классты божодып, курсак-тамак, кийим-тудум једишпестиҥ шылтузында оноҥ ары ӱренер аргазы јок болгон. Јӱк ле јууныҥ кийнинде Шабалинниҥ орто ӱредӱлӱ школында ӱренген.

Јаш туштаҥ ала Л. Кокышев јуранырына ла кожоҥдорына јайалталу болгон, оныҥ учун јаан улус оны келер ӧйдӧ јурукчы болор деп бодойтон. Лазарь школго алты јаштуда барган, озо баштап Алтай-Камлакта, оноҥ Кумшулуда ӱренген. Баштапкы качыларыныҥ эске алынганыла, ол јӱк ле математиканы сӱӱбейтен, ус куучынчы, эске кӧп ӱлгерлер айдатан. Тӧртинчи классты бешке божоткон. Сегизинчи класста А. М. Горькийдиҥ «Челкаш» деп, куучынын алтай тилге кӧчӱрген, је оныҥ ижин албагандар, нениҥ учун дезе оны озо та кемде кӧчӱрип салган.

===== Школ ло институттагы ӧйи =====
1950 јылда Кокышев областьтыҥ национал школына кирген, 1952 јылда божодып, [[Адаров, Аржан Оинчинович|А. О. Адаров]], [[Палкин, Эркемен Матынович|Э. М. Палкинле]] кожо Москвада А. М. Горькийдиҥ адыла адалган Литературалык институтка кирген. Анда ады јарлу орус поэт, Владимир Луговскойдыҥ семинарында ӱренген.

===== Јаан јӱрӱм =====
1957 јылда ӱредӱзин тӱгезеле, тӧрӧл Алтайына јанып, башка-башка иштерде иштеген:

* 1957―1962 jj. Алтайдыҥ бичик чыгартузыныҥ Туулу Алтайдагы бӧлӱгиниҥ редакторы.
* 1962 j. РСФСР-диҥ бичиичилер Биригӱзиниҥ Туулу Алтайдагы бӧлӱгиниҥ секретари.
* 1970 j. РСФСР-диҥ бичиичилер Биригӱзиниҥ Туулу Алтайдагы бӧлӱгиниҥ литературалык сурактар аайынча консультанты. Областной радионыҥ корреспонденти. Је эҥ јаан ајаруны чӱмдемел ижине эткен.

== Јайаандык ижи ==

=== Ӱлгерлиги ===
Л. Кокышев кӧп поэтический јуунтылардыҥ авторы — «Алтын-Кӧл», «Ӱлгерлер», «Туба», «Тушташтар», «Кызыл чечек», «Экинчи јӱрӱм», «Јол», «Санаалар», «Амаду», «Јӱс письмо».

=== Прозазы ===
Л.Кокышев ӱч роман бичиген: «Арина», «Чӧлдӧрдиҥ чечеги», «Мечин Јылдыс». Баштапкы алтай роман «Арина» болгон.
Повесть «Туулардаҥ келген балдар».

=== Кӧчӱрмелери ===
1960 јылдарда Кокышев Л. В. эрчимдӱ иштейт, ол јаҥыс ла алтай бичимелдерле урушпай, орус тилдеҥ кӧп кӧчӱрмелер эткен.
Алтай тилге А. С. Пушкинниҥ, М. Ю. Лермонтовтыҥ, Т. Г. Шевченкныҥ, Н. А. Некрасовтыҥ, Р. Бернстиҥ ле о.ӧ. поэттердиҥ бичимелдерин кӧчӱрген.

=== Драмазы ===
Горно-Алтайсктыҥ национал драма театрында «Туба» деп спектакльды режиссер Антон Юданов тургускан, тӧс рольды ол бойы ойногон.
Бу ла театрда поэттиҥ «Тумантык Аркыт» деп бичимели аайынча поэтический-спектакльды 1982 јылда режиссер Ногон Шумаров тургускан.
1992 јылда Н.Шумаров Л.Кокышевтиҥ «Маарка» деп поэмазын лирикалык спектакль эдип Алтай национал драма театрда тургускан.

== Кайралдары ==

== Кереес ==
* Калада 2-чи Кайас ороомды Л. В. Кокышевтиҥ адыла солылган.
* М. В. Чевалковтыҥ адыла адалган национал библиотеканыҥ туразыныҥ алдында Л. В. Кокышевтиҥ мрамор ло чулум таштаҥ эдилген бюсты тургузылган. Скульпторы Павел Богомолов.<ref>{{Cite web |title=1993 јылда М. В. Чевалковтыҥ адыла адалган национал библиотеканыҥ јанына Л. В. Кокышевке учурлалган бюст тургузылган. |url=https://altai-republic.ru/news_lent/news-archive/21894/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210208080850/https://altai-republic.ru/news_lent/news-archive/21894/ |archivedate=1612771730 |deadlink=yes |accessdate=1612382404 }}</ref>
* Бичиичиниҥ калада јаткан туразында мемориал доско тургузылган. 
* Оныҥ адыла Шабалин јурттагы школ адалган.<ref>[https://shkolashebal.obr04.ru/ Л. В. Кокышевтиҥ адыла адалган Шабалинниҥ орто ӱредӱлӱ школы]</ref>
* Једимдерге јеткен јайалталу ла сагышту балдарга учурлалып турар, Л. В. Кокышевтиҥ адыла адалган сый јарлалып јат<ref>[https://gornoaltaysk.bezformata.com/listnews/premij-i-pooshrenij-talantlivoj-molodezhi/37671475/ Алтай Республиканыҥ Башкарузыныҥ јӧбиле, сыгын айдыҥ 2-чи кӱнинеҥ 2015 јылдаҥ, Л. В. Кокышевтиҥ адыла адалган премия тургузылган.]</ref>.
* Ӱлӱрген айдыҥ 20-чи кӱни алтай тилдиҥ кӱни деп чотолып јат<ref>[https://culture-altai.ru/glavnaya/all-news/prazdnovanie-dnya-altajskogo-yazyka 2014 јылда алтай калыктыҥ јарлу ла сӱӱген бичиичизи ле поэди Л. В. Кокышевтиҥ чыккан кӱнине учурлай бу кӱн алтай тилдиҥ кӱни деп јӧптӧлгӧн.]</ref>.

== Тизим ==

===== Таҥынаҥ бичиктери =====
* Тӧрӧл колхозында / К. Тужумеев, Л. В. Кокышев; ред. Е. Плеханова. ― Горно-Алтайск: Облнациздат, 1950. ― 28 с.
* Алтын-Кӧл: сб. стихов. ― Горно-Алтайск: Горно-Алт. кн. изд-во, 1956. ― 59 с.
* Туба / ред. Э. М. Палкин. ― Горно-Алтайск: Горно-Алт. кн. изд-во, 1958. ― 240 с.
* Арина: роман. ― Горно-Алтайск: Туулу Алтайдыҥ бичиктер чыгарар изд-возы, 1959. ― 238 с.
* Туулардыҥ уулы: (Туулардаҥ келген балдар деп повестьтиҥ экинчи книгазы). ― Горно-Алтайск: Алтайдыҥ бичиктер чыгарар издательствозыныҥ Туулу Алтайдагы бӧлӱги, 1966. ― 185 с.
* Мечин јылдыс: роман. ― Горно-Алтайск: Алтайдыҥ бичиктер чыгарар издательствозыныҥ Туулу Алтайдагы бӧлӱги, 1971. ― 293 с.
* Амаду: ӱлгерлер ле поэма. ― Горно-Алтайск: Алтайдыҥ бичиктер чыгарар издательствозыныҥ Туулу Алтайдагы бӧлӱги, 1975. ― 76 с.

== Ајарулар ==
{{ајарулар}}

== Литература ==
* [https://drive.google.com/file/d/1Xfq1WPJBhSDKljKp2trGqkk8Z2Mspg_u/view Писатели Горного Алтая: библиографичесский словарь / сост. С. В. Моможокова, Э. П. Чинина, М. М. Алушкина, А. В. Бобокова; БУ РА «Национальная библиотека Республики Алтай имени М. В. Чевалкова». — Горно-Алтайск: БУ РА «Национальная библиотека Республики Алтай имени М. В. Чевалкова», 2019. — С. 33—35.]
* [https://rusneb.ru/catalog/000200_000018_RU_NLR_ONL2_26393/ ''А. О. Адаров.'' Јаан телекейге јол: повесть. ― Горно-Алтайск, 1979. ― 270 с.]
* ''И. К. Сабашкин.'' Турна ӱни кӧндӱгер алдында. ― Горно-Алтайск, 1984. ― 96 с.
* [https://search.rsl.ru/ru/record/01001779804 Лазарь Васильевич Кокышев: альбом / сост. ''Н. М. Киндикова, Н. Тепуков.'' ― Горно-Алтайск, 1997. ― 112 с.]
* Л. В. Кокышевти кычыралы: алтай лит. хрестоматиязы / сост. А. С. Шокшиланова, А. В. Семенкина. ― Горно-Алтайск: М-во образования и науки РА, 2004. ― 430 с.
* [https://search.rsl.ru/ru/record/01003018451 ''Р. А. Палкина.'' Лазарь Васильевич Кокышев (1933―1975 гг.) / История алтайской литературы. Кн. 2: Литературные портреты. ― Горно-Алтайск: Горно-Алт. респ. тип., 2004. ― С. 43-87.]
* ''Н. М. Киндикова.'' «Јӱрген јӱрӱм сӱрекей кыска…». ― Горно-Алтайск: Горно-Алт. респ. тип., 2013. ― 200 с.: фот.
* [https://docviewer.yandex.ru/view/182980228/?page=1&*=Vj96GwWhFdkzSBYbLi24vQcDpit7InVybCI6InlhLWRpc2stcHVibGljOi8vaml1M1B2Qnc0Ym5oenFhNWE5YmY3Y3l1QWZUMWZmNUlQczhoaHJvQkp3ST06L9Ca0L7QutGL0YjQtdCyICgyMDEzKS5wZGYiLCJ0aXRsZSI6ItCa0L7QutGL0YjQtdCyICgyMDEzKS5wZGYiLCJub2lmcmFtZSI6ZmFsc2UsInVpZCI6IjE4Mjk4MDIyOCIsInRzIjoxNjEyMzc3MDAxNjg5LCJ5dSI6IjEzMjYwMjM2ODE1NTA0MjI1NTEifQ%3D%3D Лазарь Кокышев: материалы к 80-летию со дня рождения / сост. Л. Т. Баштыкова; ред. М. М. Алушкина. ― Горно-Алтайск, 2013. ― 128 с.]

== Тайантылар ==
* [http://xn----7sbbagmgoc8bze5h.xn--p1ai/zhizn-s-poetom/5649 Интервью с Ольгой Андреевной Савчиц]
* [https://www.youtube.com/watch?v=8Uw_WF2TfTY Ольге Андреевне Савчиц исполнилось 80 лет]
* [https://gorno-altaisk.ru/kultura/lazar-kokyshev-vypryamil-altajtsev Лазарь Кокышев «выпрямил» алтайцев]
* [https://zvezdaaltaya.ru/2013/10/lichnost-lazarya-kokysheva-v-etnokulturnom-prostranstve/ Личность Лазаря Кокышева в этнокультурном пространстве]
* [http://e-lib.gasu.ru/konf/liter/R_10.html С.Комбу. Лазарь Кокышев в Туве]
* [http://www.bankfax.ru/page.php?pg=21916 Кокышевские чтения]
* [https://web.archive.org/web/20120629072859/http://www.lgz.ru/article/6820/ Стихи Лазаря Кокышева в Литературной газете]
* [http://shebibl.alt.muzkult.ru/kokyshev/ Шебалинская районная межпоселенческая библиотека / Л. В. Кокышев]

{{Тыш тайантылар}}

[[Категория:Республика Алтайдыҥ ады јарлу улузы]]
[[Категория:Алтай бичиичилер]]
[[Категория:А.М. Горькийдиҥ адыла адалган Литературный институттыҥ выпускниктери]]
[[Категория:Комдоштор]]