# Чолышман (суу)
Чолышман суу (орустап Чулышма́н) — Россияда Алтай Республиканыҥ јаан деген сууларыныҥ бирӱзи. Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш келтейинеҥ тӱндӱк јаар агып, Алтын Кӧлгӧ кирип јат, Улаган аймактыҥ јериле агат. Узуны 241 км.

## Этимологиязы
Чолышман телеҥиттеп

## Физико-географиялык темдектери

### Гидрологиязы
Талайдыҥ кеминеҥ 2200 метрге бийик јерде јаткан Јылу-Кӧлдиҥ јанында састалган јердеҥ Чолышманныҥ суузы чыгара агып, Алтын-Кӧлгӧ барып кирет. Бу суу Алтын-Кӧлгӧ кирген суулардыҥ эҥ ле јааны. Узуны — 241 км, сууныҥ коолыныҥ текши јери — 16 800 км². Суузыныҥ кеми — 158 м³/с. Чолышманныҥ тууразы орто агынында — 30—50 м, тереҥи — бир метр кире. Суузы соок, бӱрӱҥкӱй, чаҥкыр, эмезе јажылзымак ӧҥдӱ.
Алтын-Кӧлгӧ эки јарым километр јетпей јӱрӱп, Чолышманныҥ аржаны бар (Чулышманский источник), бу аржан байлу, улуска болужын јетирет, эмдӱ-тусту, сероводородту суу.
Кӧлгӧ кирген оозында Чолышман дельталу, мында Чебачья деп айрылу, Камаин деп ортолыкту, ставшего с конца XIX века одним из оазисов сибирского садоводства и виноградарства ввиду своего мягкого климата.
Чолышман суу тайга-ташту јерле агат. Јарадында Кӧӧ лӧ Балыкчы јурттар турат. Сууны јараттай бу јурттарды кечире кӧӧлик јол Чолышман суу бажына, Кату-Јарык боочыга јетире барып, оноҥ ары боочыны ажала, Балыкту Јул, Улаган ла Акташ јурттарды ӧдӱп, «Чуйдыҥ трагы» на М-52 кирет.

### Балыктары
Чолышман суу балыкла бай. Сууныҥ бажында чараган (орустап хариус), алтайский осман ла сибирский голец; орто агынында — чараган, сибирский голец ле подкаменщиктер; оозында — јылмай (орустап таймень), ӱчкӧс (орустап ускуч), сиг, чараган, щука, елец, окунь, налим ле о.ӧ. бӱдӱмдӱ балыктар бар.

### Кош суулары
оозынаҥ ала узуны
- 7 км: Ачылман (Ачелман);
- 13 км: Кайру (Кайру);
- 22 км: Башкуш (Башкаус) — сол;
- 38 км: Ӱстӱги Кӧӧ (Устюгико);
- 44 км: Карасу (Карасу);
- 47 км: Чулчы (Чульча) — оҥ;
- 69 км: ады јок суу (река без названия);
- 78 км: Кӱркӱре (Куркуре);
- 83 км: Тайбулга (Тайбулга);
- 103 км: Телелӱ (Телелю);
- 104 км: Аксу (Аксу);
- 107 км: Шабла (Шавла (Онгураш, Сай-Гоныш));
- 115 км: Субак (Сукбак, Сунбик, Кара-Су);
- 116 км: Алтыгы Кулаш (Нижний Кулаш);
- 118 км: ады јок суу (река без названия);
- 120 км: Адылкем (Адулукем);
- 124 км: Јыланду (Еланду);
- 128 км: Ортодо Кулаш (Средний Кулаш);
- 132 км: Байдыш (Байдыш);
- 133 км: Алтыгы Тартагай (Нижний Тартагай);
- 135 км: Ӱстӱги Тартагай (Верхний Тартагай);
- 139 км: Кичӱ Каракем (Малый Каракем);
- 143 км: Ӱстӱги Кулаш (Верхний Кулаш);
- 145 км: Каракем (Каракем);
- 152 км: Майрык (Майрык);
- 153 км: Судуртем (Садеуртем);
- 159 км: Куганду (Куганду, Кугандух);
- 161 км: Мӧштӱайры (Муштуайры);
- 164 км: Јебелӱ (Эбелю);
- 166 км: Уганду (Уанду);
- 172 км: ады јок суу (река без названия);
- 182 км: Узун Ойык (Узун-Оюк);
- 188 км: Тепши Ойык (Тепшиоюк);
- 195 км: ады јок суу ;
- 197 км: ады јок суу ;
- 198 км: Богојаш (Богояш);
- 201 км: Тусту Ойык (Тустуоюк);
- 204 км: ады јок суу ;
- 205 км: Магату (Макату).

В скобках название рек орустап.

## Россияныҥ государстволык суу реестрында
Россияныҥ государстволык суу реестрында (орустап государственного водного реестра России) Чолышманныҥ суузы Ӱстӱгиобской бассейновый округка кирип јат, Алтын-Кӧлдиҥ сууээлем бӧлӱгине кирип, Бий ле Кадынныҥ коолында (бассейнде) деп чотолот. Ӱстӱги Оп сууныҥ бассейны Эрчиш сууныҥ киргенине јетире. Код — 13010100112115100001524.

### Јараттай јурттар
Алтын-Кӧлдиҥ эҥ ле тӱштӱк јанында Кырсай деп учукка једеле 7 километрдеҥ Балыкчы јурт башталат. Бого алдында Јаҥыс ла кӧл кечире катерле, паромло кош экелер арга болгон, совет ӧйинде јурттыҥ јоны Улалу калага, Акташ јуртка вертолетту учар аргалу болгон. Кӧӧ јурт база Чолышман сууныҥ јарадында турат. Кӧӧнӧҥ ары кӧӧлик јол Кату-Јарыкка јетире барып, боочыны ажала Чуйдыҥ трагына једет.

## Кереес јерлери
Чолышман сууныҥ јанында кереес јерлер кӧп. Кайкамчылу боочы Кату-Јарык кайыр ла каскак јол Балыктујул келтейинеҥ тӱндӱк јаныла Ак-Чолушпа ӧзӧккӧ тӱжет. Ӱстӱнеҥ тӧмӧн узуны 3 км, бийиги 800 метрдеҥ артык. Јаан ла кичинек кӧп тоолу учар суулар, «Кӱркӱре» олордыҥ јаан дегендериниҥ бирӱзи, Кайкамчылу «Таш мешкелер» ле о.ӧ. Суула спортчы-туристтер сплав ӧткӱрет («категория сложности V—VI»). Чолышман сууны јараттай кӧп тоолу турбазалар бар. В этом же районе есть пешеходный подвесной мост через Чулышман. Мында 1980 јылда тудулган јойу кечер кӱр болгон, ол кӱрди, 2014 јылда Алтайда суулар кӧпчиирде, Чолышманныҥ суузы быза тепкен. Јаҥы кӱрди 2015 јылда кӱскиде бӱдӱре туткан.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи
- Кату-Јарык боочы
- Чолышман сууныҥ ичи, ӧзӧк


Чолышман (суу)
{{Суу
 |Название                = Чолышман суу
  |Национальное название  = ru/Чулышман
 |Изображение             = Chulyshman reka 01.jpg
  |Подпись изображения    = 
 |Длина                   = 241
 |Площадь водосбора       = 16800
 |Бассейн                 = Алтын Кӧл/Бий (Ӧӧн)/Оп (суу)/Кара талай
 |Расход воды             = 158
  |Место измерения        = 
 |Исток                   = 
  |Местоположение истока  = [[Јылу-Кӧл]]
  |Высота истока          = 2200
  |Координаты истока      = 50.4209/89.7895
 |Устье                   = Алтын Кӧл
  |Местоположение устья   = 
  |Высота устья           = 436
  |Координаты устья       = 51.3639/87.7625
 |Страна                  = Россия
  |Регион                 = Алтай Республика
   |Район                 = Улаган аймак
}}
'''Чолышман суу''' ({{lang-ru|Чулышма́н}}) — [[Россия|Россияда]] [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] јаан деген сууларыныҥ бирӱзи. Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш келтейинеҥ тӱндӱк јаар агып, [[Алтын Кӧл|Алтын Кӧлгӧ]] кирип јат, [[Улаган]] аймактыҥ јериле агат. Узуны 241 км.

== Этимологиязы ==
Чолышман телеҥиттеп

== Физико-географиялык темдектери ==

=== Гидрологиязы ===
[[Файл:Katun-Biya.png|слева|мини|Кадын ла Бийдиҥ коолы]]
Талайдыҥ кеминеҥ 2200 метрге бийик јерде јаткан Јылу-Кӧлдиҥ јанында састалган јердеҥ Чолышманныҥ суузы чыгара агып, Алтын-Кӧлгӧ барып кирет. Бу суу Алтын-Кӧлгӧ кирген суулардыҥ эҥ ле јааны. Узуны — 241 км, сууныҥ коолыныҥ текши јери — 16 800 км²<ref name="Infa1">{{БСЭ3|заглавие=}}</ref>. Суузыныҥ кеми — 158 м³/с. Чолышманныҥ тууразы орто агынында — 30—50 м, тереҥи — бир метр кире. Суузы соок, бӱрӱҥкӱй, чаҥкыр, эмезе јажылзымак ӧҥдӱ.

Алтын-Кӧлгӧ эки јарым километр јетпей јӱрӱп, Чолышманныҥ аржаны бар ([[Чулышманский источник]]), бу аржан байлу, улуска болужын јетирет, эмдӱ-тусту, сероводородту суу.

Кӧлгӧ кирген оозында Чолышман дельталу, мында Чебачья деп айрылу, Камаин деп ортолыкту<ref name="M-45-20">{{карта|M-45-20}}</ref>, ставшего с конца XIX века одним из оазисов сибирского садоводства и виноградарства ввиду своего мягкого климата<ref>{{cite web |author = |url = http://www.vtourisme.com/altaj/priroda/flora/943-sadovodstvo-na-teletskom-ozere |title = Садоводство на Телецком озере — Алтай Туристский. Туристический портал |lang = |website = www.vtourisme.com |date = |accessdate = 2020-01-16|deadlink = no}}</ref>.

Чолышман суу тайга-ташту јерле агат. Јарадында [[Кӧӧ]] лӧ [[Балыкчы]] јурттар турат. Сууны јараттай бу јурттарды кечире кӧӧлик јол Чолышман суу бажына, [[Кату-Јарык]] боочыга јетире барып, оноҥ ары боочыны ажала, [[Балыкту Јул]], [[Улаган]] ла [[Акташ]] јурттарды ӧдӱп, [[Чуйдыҥ трагы|«Чуйдыҥ трагы»]] на М-52 кирет.

=== Балыктары ===
Чолышман суу балыкла бай. Сууныҥ бажында [[чараган]] ({{lang-ru|хариус}}), [[алтайский осман]] ла [[сибирский голец]]; орто агынында — чараган, [[сибирский голец]] ле подкаменщиктер; оозында — јылмай ({{lang-ru|таймень}}), ӱчкӧс ({{lang-ru|ускуч}}), [[сиг]], чараган, [[щука]], [[елец]], [[окунь]], [[налим]] ле о.ӧ. бӱдӱмдӱ балыктар бар.

=== Кош суулары ===
''оозынаҥ ала узуны''
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
* 7 км: [[Ачылман (суу)|Ачылман]] (Ачелман);
* 13 км: [[Кайру (суу)|Кайру]] (Кайру);
* 22 км: [[Башкуш (суу)|Башкуш]] (Башкаус) — сол;
* 38 км: [[Ӱстӱги Кӧӧ (суу)|Ӱстӱги Кӧӧ]] (Устюгико);
* 44 км: [[Карасу (приток Чулышмана)|Карасу]] (Карасу);
* 47 км: [[Чулчы (суу)|Чулчы]] (Чульча) — оҥ;
* 69 км: ады јок суу (река без названия);
* 78 км: [[Кӱркӱре (приток Чулышмана)|Кӱркӱре]] (Куркуре);
* 83 км: [[Тайбулга (суу)|Тайбулга]] (Тайбулга);
* 103 км: [[Телелӱ (суу)|Телелӱ]] (Телелю);
* 104 км: [[Аксу (приток Чулышмана)|Аксу]] (Аксу);
* 107 км: [[Шабла (приток Чулышмана)|Шабла]] (Шавла (Онгураш, Сай-Гоныш));
* 115 км: [[Субак (суу)|Субак]] (Сукбак, Сунбик, Кара-Су);
* 116 км: [[Алтыгы Кулаш (суу)|Алтыгы Кулаш]] (Нижний Кулаш);
* 118 км: ады јок суу (река без названия);
* 120 км: [[Адылкем (суу)|Адылкем]] (Адулукем);
* 124 км: [[Јыланду (суу)|Јыланду]] (Еланду);
* 128 км: [[Ортодо Кулаш (суу)|Ортодо Кулаш]] (Средний Кулаш);
* 132 км: [[Байдыш (суу)|Байдыш]] (Байдыш);
* 133 км: [[Алтыгы Тартагай (суу)|Алтыгы Тартагай]] (Нижний Тартагай);
* 135 км: [[Ӱстӱги Тартагай (суу)|Ӱстӱги Тартагай]] (Верхний Тартагай);
* 139 км: [[Кичӱ Каракем (суу)|Кичӱ Каракем]] (Малый Каракем);
* 143 км: [[Ӱстӱги Кулаш (суу)|Ӱстӱги Кулаш]] (Верхний Кулаш);
* 145 км: [[Каракем (суу)|Каракем]] (Каракем);
* 152 км: [[Майрык (суу)|Майрык]] (Майрык);
* 153 км: [[Судуртем (суу)|Судуртем]] (Садеуртем);
* 159 км: [[Куганду (суу)|Куганду]] (Куганду, Кугандух);
* 161 км: [[Мӧштӱайры (суу)|Мӧштӱайры]] (Муштуайры);
* 164 км: [[Јебелӱ (приток Чулышмана)|Јебелӱ]] (Эбелю);
* 166 км: [[Уганду (суу)|Уганду]] (Уанду);
* 172 км: ады јок суу (река без названия);
* 182 км: [[Узун Ойык (приток Чулышмана)|Узун Ойык]] (Узун-Оюк);
* 188 км: [[Тепши Ойык (суу)|Тепши Ойык]] (Тепшиоюк);
* 195 км: ады јок суу ;
* 197 км: ады јок суу ;
* 198 км: [[Богојаш (суу)|Богојаш]] (Богояш);
* 201 км: [[Тусту Ойык (суу)|Тусту Ойык]] (Тустуоюк);
* 204 км: ады јок суу ;
* 205 км: [[Магату (суу)|Магату]] (Макату).
</div>
В скобках название рек орустап.

== Россияныҥ государстволык суу реестрында ==
Россияныҥ государстволык суу реестрында ({{lang-ru|[[Государственный водный реестр|государственного водного реестра России]]}}) Чолышманныҥ суузы ''Ӱстӱгиобской бассейновый округка'' кирип јат, Алтын-Кӧлдиҥ сууээлем бӧлӱгине кирип, Бий ле Кадынныҥ коолында (бассейнде) деп чотолот. Ӱстӱги Оп сууныҥ бассейны Эрчиш сууныҥ киргенине јетире<ref name="ГВР">{{ГВР|187132|Чулышман}}</ref>. Код — 13010100112115100001524<ref name="ГВР"/>.

=== Јараттай јурттар ===
Алтын-Кӧлдиҥ эҥ ле тӱштӱк јанында Кырсай деп учукка једеле 7 километрдеҥ [[Балыкчы]] јурт башталат. Бого алдында Јаҥыс ла кӧл кечире катерле, паромло кош экелер арга болгон, совет ӧйинде јурттыҥ јоны Улалу калага, Акташ јуртка вертолетту учар аргалу болгон. [[Кӧӧ (јурт)|Кӧӧ]] јурт база Чолышман сууныҥ јарадында турат. Кӧӧнӧҥ ары кӧӧлик јол Кату-Јарыкка јетире барып, боочыны ажала Чуйдыҥ трагына једет.

== Кереес јерлери ==
Чолышман сууныҥ јанында кереес јерлер кӧп. Кайкамчылу боочы [[Кату-Јарык]] кайыр ла каскак јол Балыктујул келтейинеҥ тӱндӱк јаныла Ак-Чолушпа ӧзӧккӧ тӱжет. Ӱстӱнеҥ тӧмӧн узуны 3 км, бийиги 800 метрдеҥ артык. Јаан ла кичинек кӧп тоолу учар суулар, «Кӱркӱре» олордыҥ јаан дегендериниҥ бирӱзи, Кайкамчылу «Таш мешкелер» ле о.ӧ. Суула спортчы-туристтер сплав ӧткӱрет («категория сложности V—VI»). Чолышман сууны јараттай кӧп тоолу турбазалар бар. В этом же районе есть пешеходный подвесной мост через Чулышман. Мында 1980 јылда тудулган јойу кечер кӱр болгон, ол кӱрди, 2014 јылда Алтайда суулар кӧпчиирде, Чолышманныҥ суузы быза тепкен. Јаҥы кӱрди 2015 јылда кӱскиде бӱдӱре туткан<ref name="Infa2">{{cite web |author = |url = http://www.gorno-altaisk.info/news/43837 |title = Новости Горного Алтая |lang = |website = www.gorno-altaisk.info |date = |accessdate = 2020-01-16|deadlink = no}}</ref>.

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==
<gallery class="center" perrow=6 widths="160px" heights="130px">
Katu-Jaryk pereval i reka Chulyshman 01.jpg|Кату-Јарык боочы
Долина реки Чулышман.jpg|Чолышман сууныҥ ичи, ӧзӧк
</gallery>

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Литературазы ==
* Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 15. Алтай и Западная Сибирь. Вып. 1. Горный Алтай и Верхний Иртыш / под ред. В. В. Зееберг. — Л.: Гидрометеоиздат, 1966. — 216 с.

* {{книга
|автор        = Г. М. Егоров
|часть        = 
|заглавие     = Туристические районы СССР. Алтайский край
|ссылка       = 
|издание      = 
|место        = М.
|издательство = Профиздат
|год          = 1987
|страницы     = 
|страниц      = 
|isbn         = 
|язык = ru
}}
* {{книга
|автор        = Киняев В. В., Мазуров В. В., Паршиков М. И.
|часть        = 
|заглавие     = Водные маршруты Алтая и Саян
|ссылка       = 
|издание      = 
|место        = Тула
|издательство = 
|год          = 1994
|страницы     = 
|страниц      = 
|isbn         = 
|язык = ru
}}
* {{БСЭ3|заглавие=Аргут}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Аргут}}

== Тайантылар ==
{{Тыш тайантылар}}

[[Категория:Реки, впадающие в Телецкое озеро]]
[[Категория:Улаган аймактыҥ суулары]]
[[Категория:Россияныҥ суулары]]
[[Категория:Алтай Республика]]