# Барагаш
Барагаш (орустап Барагаш) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Шабалин аймагында Барагаштыҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.

## Этимологиязы
Барагаш орустап весь лес.



Бар орустап имеющийся в наличии, весь , агаш орустап дерево.

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Алтай Республиканыҥ тӱндӱк — кӱнбадыш јанында, Бештиҥ ле Барагаштыҥ сууларыныҥ јарадында турат.
Јал-Мӧҥкӱ, Беш бажы, Себи бажы, Сарлык, Чаргы бажыныҥ тайга сындары эбире турат.
Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 928 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Јети айдаҥ артык кыш ла ӱч ай јай турат. Ортојылдык температураныҥ алды —4,2 болзо, эҥ ле јылузы +36 °С, эҥ ле соогы —54 °С. Баштапкы сооктор 02.06/19.08 киреде болот, соок јок ӧй 60 ла кӱн, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0 °С, кейдиҥ чыгы-јуды 343 мм, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 2,8 м/с, тыҥ салкынду (15 м/с кӧп) кӱндердиҥ тоозы — 9,9.

### Аҥ-куштары
Барагаштыҥ тайга тажы аҥдык: койон, агас, јоонмойын, тийиҥ, сарас, кӧрӱк, суузар, камду. Азулу айдардаҥ айу, бӧрӱ, јеекен, шӱлӱзин јӱрет кырларда. Кезик аҥдар-куштардыҥ тоозы астап, јоголорго једип бараткан учун олорды «Кызыл Бичикке» кийдирген. Куштардаҥ бӧднӧ, чай, кӱртӱк, агуна, турна, кара-тас, каргаа ла о.ӧ. Туйгакту јерликтер: элик, булан, марал. Тооргыны аҥдап, улус торт јоголторго јеткен учун бу аҥ «Алтай Республиканыҥ кызыл бичигине» кирген. Озодоҥ бери јӱзӱн-јӱӱр куштарыла байлык јер. Јелечи, јијигей, кӧктийек, ӱренчи, кызылтӧш, талеҥко, каргаа, саҥыскан — оок куштар ла барынтычылары: ылаачын, шоҥкор, тейлеген, кускун, мӱркӱт. Чек јоголорго јеткен куштар: ала ылаачын, боро ылаачын, шоҥкор, карчага, ӱкӱ, мечиртке.

### Ӧзӱмдери
Јурттыҥ тайга-тажында тыт, мӧш, чиби. Аралдарда эргиш, беле, аспак, тайа, липа, ыргай, каргана, сӧҥӱскен, јыраа, кайыҥ каа-јаада ӧзӧт. Ак јерлерде кулузын, балузын, кӧгӧзин, јонјолой, кандык, маҥыр, јыланкӧс, јыланјастык, кӧрмосјиилек (орустап барбарис), отӧлӧҥ, јеҥес, кыйгак ӧлӧҥ, маргаа, јыду маргаа, кара чалкан (орустап крапива), буланат, чийне, кӧктаман, саргай, торко чечек (орустап ирис), алаҥуш, комургай (орустап борщевик), кӱнкаајы, таҥдалай, кӱзӱҥи чечек, калаш чечек, мӧт чечек, алтын тазыл, кызыл тазыл, марал чечек, кылбыш (орустап бадан), чай чечек (орустап герань луговая), быркырууш чечек, кӱмели, кой маҥыр (орустап лук порей), ийт маҥыр, калба, батун, кӧжнӧ-шарапшын. Јиилектер: кой јиилек, уйкӧс, бороҥот, тийиҥкат, казылган, јыдукара, тайабаш (орустап жимолость).

### Јери ле јолдоры
Јуртта 11 ором: Олјондо, Калининниҥ, Одорлу, Јииттердиҥ, Јаҥы, Партизандардыҥ, Кумакту, Совхозная, Тӧс, Школдыҥ, Энергетиктердиҥ.
Регионал кӧӧлик јол «Јабаган — Барагаш — Чаргы-Оозы» ӧдӧт.
| Барагаш јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире |         |
| Администрациялык тӧс јер Барагаш          | 0 км    |
| Аймактыҥ тӧс јери Шабалин                 | 94 км   |
| Республикан тӧс кала Улалу                | 140 км  |
| Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы         | 230 км  |
| Тергеениҥ тӧс калазы Москва               | 4000 км |
| Чуйдыҥ трагы (Р-256) 516,0 км-деҥ (Чаргы) | 59 км   |
| Чуйдыҥ трагы (Р-256) 612,0 км-деҥ         | 130 км  |


## Тӱӱкизи
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн. Јебренде мында, Беш ичинде, тыштынаҥ табарган ӧштӱлерле јаан јуу-согуштар бодгон.
Айландыра тайгалары, кырлары тӱӱкилик аттарлу, соојындардаҥ эмдиги ӧйгӧ артып калган.
Тӱӱкейдиҥ тайгалары, Шибее, Куйактанар ла о.ӧ.

## Эл-јон
| Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы |
| 2010            | 2011            | 2012            | 2013            | 2014            | 2015            | 2016            | 2017            | 2018            | 2019            | 2020            |
| --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- |
| 761             | →761            | ↘742            | ↗750            | ↗758            | ↘750            | ↗760            | ↘758            | ↘756            | ↗764            | ↘749            |


## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 813 кижи болгон, олордыҥ 48 % орустар, 51 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы
- Барагаштыҥ јурт јеезезиниҥ администрациязы;
- орто ӱредӱлӱ школ;
- библиотека;
- стадион;
- культура байзыҥы;
- эмчилик;
- магазиндер.


## Кереестер

### Тӱӱкилик
- 1917—1923 јј. карындаштык мӧҥкӱзи (Јуртээлемдик јерлерде)[18][19];
- Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда корогондорго кереес (293) (1967 ј.,Партизандардыҥ, 1А)[18][19];
- јалбак кайа (орустап стела), јурттаҥ 2 км (179)[20].


### Археологиялык
- кезер таш, инв.темдеги 8021, Улалуда А. В. Анохинниҥ музейинде экспозицияда (177)[20];
- ташта јурамал, јурттыҥ јаказында, Песчаный сууныҥ јарадында(178)[20];
- мӧҥкӱсалгыштар (180—182,200,201,233—241,280,313)[20];
- ташта јурамалдар. Бичиктӱ Ажу. Барагаш ла Шыргайтыныҥ ортозында (195)[20];
- Тӧргин,јебрен корум. Чаргы — Барагаш — Кан-Оозы јолдыҥ јанында (208)[20].


### Ар-бӱткендик
- Кубаш байлу туу (204)[20].

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

Барагаш
{{ЈЈЈ+Россия
 |статус                   = Јурт
|русское название         = Барагаш
 |оригинальное название    = {{lang-ru| Барагаш}}
 |герб                     = 
 |флаг                     = 
 | изображение             = Барагаш.jpg
 | описание изображения    = Вид на село с горы
| lat_deg = 51.272365
| lon_deg =  85.194919
 | CoordAddon = type:city(5400)_region:RU
 | CoordScale =  
|страна                   = Россия
 |регион                   = Алтай Республика
 |район                    = Шабалин аймак
 |район в таблице          = Шабалин аймак{{!}}Шабалин 
 |вид поселения            = Јурт јеезе
 |поселение                = Барагаштыҥ јурт јеезези
 |поселение в таблице      = Барагаштыҥ јурт јеезези{{!}}Барагаштыҥ
 |внутреннее деление       = 
 |вид главы                = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 
 |площадь                  =
 |вид высоты               = 
 |высота центра НП         = 928<ref name="Высота н/у моря"/>
 |климат                   = орто-континентал
  |население              = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Барагаш | тс }}
  |год переписи           = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Барагаш | г }}
 |плотность                = 
 |агломерация              = 
 |национальный состав      = [[орустар]] 48 %,<br>[[алтайлар]] 51 % (2002)<ref name="Коряков"/>
 |конфессиональный состав  = 
 |часовой пояс             = 
 |телефонный код           = 38845
 |почтовый индекс          = 
 |почтовые индексы         = 
 |автомобильный код        = 
 |цифровой идентификатор   = 
 |цифровой идентификатор 2   = 
 |категория в Commons      = 
 |сайт                     = 
}}
'''Барагаш''' ({{Lang-ru|Барагаш}}) јурт [[Россия|Россияда]] [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Шабалин аймак|Шабалин аймагында]] [[Барагаштыҥ јурт јеезези|Барагаштыҥ јурт јеезезине]] кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.

== Этимологиязы ==
Барагаш {{Lang-ru|весь лес}}<ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы =  |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>.


Бар {{Lang-ru|имеющийся в наличии, весь }}, агаш {{Lang-ru|дерево}}<ref name="Топонимика"/>.

== Физико-географиялык темдектери ==

=== Географиязы ===
[[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] тӱндӱк — кӱнбадыш јанында, [[Беш (суу)|Бештиҥ]] ле [[Барагаш (суу)|Барагаштыҥ]] сууларыныҥ јарадында турат.

Јал-Мӧҥкӱ, Беш бажы, Себи бажы, Сарлык, Чаргы бажыныҥ тайга сындары эбире турат.

Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 928 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/35057/baragash.html Барагаш]</ref>.

=== Климады ===
Климады орто-континентал. Јети айдаҥ артык кыш ла ӱч ай јай турат. Ортојылдык температураныҥ алды —4,2 болзо, эҥ ле јылузы +36 °С, эҥ ле соогы —54 °С. Баштапкы сооктор 02.06/19.08 киреде болот, соок јок ӧй 60 ла кӱн, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0 °С, кейдиҥ чыгы-јуды 343 мм, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 2,8 м/с, тыҥ салкынду (15 м/с кӧп) кӱндердиҥ тоозы — 9,9.

=== Аҥ-куштары ===
Барагаштыҥ тайга тажы аҥдык: койон, агас, јоонмойын, тийиҥ, сарас, кӧрӱк, суузар, камду. Азулу айдардаҥ айу, бӧрӱ, јеекен, шӱлӱзин јӱрет кырларда. Кезик аҥдар-куштардыҥ тоозы астап, јоголорго једип бараткан учун олорды «Кызыл Бичикке» кийдирген<ref name="Кр книга животные РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6252/read.php  ''Красная книга Республики Алтай: животные''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>. Куштардаҥ бӧднӧ, чай, кӱртӱк, агуна, турна, кара-тас, каргаа ла о.ӧ. Туйгакту јерликтер: элик, булан, марал. Тооргыны аҥдап, улус торт јоголторго јеткен учун бу аҥ «Алтай Республиканыҥ кызыл бичигине» кирген. Озодоҥ бери јӱзӱн-јӱӱр куштарыла байлык јер. Јелечи, јијигей, кӧктийек, ӱренчи, кызылтӧш, талеҥко, каргаа, саҥыскан — оок куштар ла барынтычылары: ылаачын, шоҥкор, тейлеген, кускун, мӱркӱт. Чек јоголорго јеткен куштар: ала ылаачын, боро ылаачын, шоҥкор, карчага, ӱкӱ, мечиртке<ref name="Торбоков звери">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020</ref>.

=== Ӧзӱмдери ===
Јурттыҥ тайга-тажында тыт, мӧш, чиби. Аралдарда эргиш, беле, аспак, тайа, липа, ыргай, каргана, сӧҥӱскен, јыраа, кайыҥ каа-јаада ӧзӧт. Ак јерлерде кулузын, балузын, кӧгӧзин, јонјолой, кандык, маҥыр, јыланкӧс, јыланјастык, кӧрмосјиилек ({{lang-ru|барбарис}}), отӧлӧҥ, јеҥес, кыйгак ӧлӧҥ, маргаа, јыду маргаа, кара чалкан ({{lang-ru|крапива}}), буланат, чийне, кӧктаман, саргай, торко чечек ({{lang-ru|ирис}}), алаҥуш, комургай ({{lang-ru|борщевик}}), кӱнкаајы, таҥдалай, кӱзӱҥи чечек, калаш чечек, мӧт чечек, алтын тазыл, кызыл тазыл, марал чечек, кылбыш ({{lang-ru|бадан}}), чай чечек ({{lang-ru|герань луговая}}), быркырууш чечек, кӱмели, кой маҥыр ({{lang-ru|лук порей}}), ийт маҥыр, калба, батун, кӧжнӧ-шарапшын. Јиилектер: кой јиилек, уйкӧс, бороҥот, тийиҥкат, казылган, јыдукара, тайабаш ({{lang-ru|жимолость}})<ref name="Торбоков звери"/>.

=== Јери ле јолдоры ===
Јуртта 11 ором: Олјондо, Калининниҥ, Одорлу, Јииттердиҥ, Јаҥы, Партизандардыҥ, Кумакту, Совхозная, Тӧс, Школдыҥ, Энергетиктердиҥ.

Регионал кӧӧлик јол «[[Јабаган]] — [[Барагаш]] — [[Чаргы-Оозы]]» ӧдӧт.
{| class="wikitable"
| COLSPAN="2" ALIGN="center" |'''Барагаш јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире'''
|-
| Администрациялык тӧс јер [[Барагаш]]|| 0 км
|-
|  Аймактыҥ тӧс јери [[Шабалин]] || 94 км
|-
|  Республикан тӧс кала [[Улалу]] ||  140 км
|-
|  [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы ||  230 км
|-
|  Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 4000 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 516,0 км-деҥ ([[Чаргы]])||59 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 612,0 км-деҥ || 130 км
|}

== Тӱӱкизи ==
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн. Јебренде мында, Беш ичинде, тыштынаҥ табарган ӧштӱлерле јаан јуу-согуштар бодгон.
Айландыра тайгалары, кырлары тӱӱкилик аттарлу, соојындардаҥ эмдиги ӧйгӧ артып калган.
Тӱӱкейдиҥ тайгалары, Шибее, Куйактанар ла о.ӧ.

== Эл-јон ==
{{Эл-јонныҥ тоозы|Барагаш |Столбцов=12}}

== Ук-калыктары ==
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 813 кижи болгон, олордыҥ 48 % [[орустар]], 51 % [[алтайлар]] ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml  Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>.

Окылу тил: орус, алтай<ref name="Закон РА о языках">[http://docs.cntd.ru/document/802008526/  Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года)]</ref>.

== Инфраструктуразы ==
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
* Барагаштыҥ јурт јеезезиниҥ администрациязы;
* орто ӱредӱлӱ школ;
* библиотека;
* стадион;
* культура байзыҥы;
* эмчилик;
* магазиндер.
</div>

== Экономиказы ==

== Кереестер ==

=== Тӱӱкилик ===
* 1917—1923 јј. карындаштык мӧҥкӱзи (Јуртээлемдик јерлерде)<ref name="Памятники"/><ref name="Памятники список"/>;
* Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда корогондорго кереес (293) (1967 ј.,Партизандардыҥ, 1А)<ref name="Памятники">{{Cite web |title=Решение Исполнительного Комитета Совета народных депутатов Горно-Алтайской автономной области «Об отнесении недвижимых памятников истории и культуры к категории памятников местного значения» от 16.10.1989 г. № 348 |url=https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109173456/https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archivedate=1610213696 |deadlink=yes |accessdate=1610036197 }}</ref><ref name="Памятники список">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210509164006/http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archivedate=1620578406 |deadlink=yes |accessdate=1605373070 }}</ref>;
* јалбак кайа ({{lang-ru|стела}}), јурттаҥ 2 км (179)<ref name="Ойношев свод"/>.

=== Археологиялык ===
* кезер таш, инв.темдеги 8021, [[Улалу|Улалуда]] А. В. Анохинниҥ музейинде экспозицияда (177)<ref name="Ойношев свод"/>;
* ташта јурамал, јурттыҥ јаказында, Песчаный сууныҥ јарадында(178)<ref name="Ойношев свод"/>;
* мӧҥкӱсалгыштар (180—182,200,201,233—241,280,313)<ref name="Ойношев свод"/>;
* ташта јурамалдар. Бичиктӱ Ажу. Барагаш ла [[Шыргайты|Шыргайтыныҥ]] ортозында (195)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Тӧргин,јебрен корум. [[Чаргы]] — Барагаш — [[Кан-Оозы]] јолдыҥ јанында (208)<ref name="Ойношев свод"/>.

=== Ар-бӱткендик  ===
* Кубаш байлу туу (204)<ref name="Ойношев свод"/>.
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>.

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==

== Јарлу улузы ==

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
{{Тыш тайантылар}}
{{Шабалин аймактыҥ јон јаткан јерлери}}

[[Категория:Шабалин аймактыҥ јурттары]]
[[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]]