# Чуй-Оозы
Чуй-Оозы (орустап Чуйозы) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Оҥдой аймагында Ийинниҥ јурт јеезезине кирет.

## Этимологиязы
Чуй-Оозы — Чуйдыҥ орустап устье реки Чуи.

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Бу јурт Алтай Республиканыҥ ортозында, Јал-Мӧҥкӱниҥ, Теректиниҥ, Ӱч-Эҥмектиҥ сындарыныҥ эдегинде, Чуйдыҥ суузы ла Кадынныҥ бириккенинде 2 км јуукта турат.
Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 766 метрге бийик (јанында Ийин јурттыҥ кемине кӧрӧ).

### Климады
Климады орто-континентал. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −4,2 °С, изӱ кӱндердиҥ температуразыныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, эҥ ле соок температураныҥ алтыгы учы −54 °С, јердиҥ ортојылдык температуразы 0 °С, јыл ичинде калганчы соок кӱн ле баштапкы соок кӱн 02.06/30.08, јыл ичинде соок јок кӱндердиҥ тоозы 87, јут-чыктыҥ кеми бир јылга 345 мм, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 1 м/с, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 13,1 (15 м/с тӱрген салкынду).

### Аҥ-куштары
Тайгалары аҥдык јер, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, киш, тийиҥ, койон ло јӱзӱн-јӱӱр оок аҥдар јӱрет. Куштардаҥ мында чай, кӱртӱк, ӱкӱ, мечиртке, мӱркӱт, карчага, тейлеген, торлоо, бӧднӧ, кӱӱк ле о.ӧ. бар. Сууларда балыктаҥ чортон, чараган, бел, ускуч, јылмай, тоозы кезем астаган да болзо, је бар. Алтай республиканыҥ «Кызыл бичикке» кирген куштары: ала ылаачын (орустап балобан), боро ылаачын (орустап кречет), мечиртке (орустап сова), ылаачын (орустап сапсан).

### Ӧзӱмдери
Айландыра ӧскӧн агаштардыҥ кӧп нургуны карагай, јойгон агаш. Суујакалай чиби, тал, каргана, кайыҥ агаштар ӧзӧт, бийиктей тытла кожо мӧш ӧзӧт. Тайга -тажы јиилектӱ, бороҥот, уйкӧс, тийиҥкат, кызылгат, тайабаш, калба, кӧжнӧ дӧ кӧп ӧзӧт.
Чыкту ла кӧлӧткӧлӧй јерде ӧлӧҥ бийик болуп ӧзӧт, комургай, кулузын, кылбыш, башка-башка чечектер: буланат, балузын, быркырууш, саргай, кандык, кӱӱктаман, кӱнкајы ла о.ӧ. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер кӧп, олордыҥ тоозында: арчын, алтын тазыл, марал чечек, кызыл тазыл ла о.ӧ..

### Јери ле јолдоры
Јурт «Чуйдыҥ трагы» Р-256 деп федерал кӧӧлик јолдыҥ јанында турат. Јакалай јолдор.
| Чуй-Оозы јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире |         |
| Администрациялык тӧс јер Ийин              | 11 км   |
| Аймактыҥ тӧс јери Оҥдой                    | 85 км   |
| Республикан тӧс кала Улалу                 | 280 км  |
| Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы          | 370 км  |
| Тергеениҥ тӧс калазы Москва                | 4000 км |
| Чуйдыҥ трагы (Р-256) 714,5 км-деҥ          | 0 км    |


## Тӱӱкизи
Јурт 2010 јылда тӧзӧлип, 2013 јылда «Чуй-Оозы» деп окылу атту боло берген.

## Эл-јон
| Эл-јонныҥ тоозы |      |      |      |      |      |      |
| 2010            | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 |
| 0               | →0   | →0   | →0   | →0   | →0   | →0   |

| Эл-јонныҥ тоозы |
| 2016            |
| --------------- |
| 0               |


## Инфраструктуразы
- Музей;
- Ашкана;
- Туристтерле иштеер дер;
- Конор тура.


## Экономиказы
Туризм. Мал азыраары. Таҥынаҥ ээлем.

## Кереестер

### Археологиялык
- Јебрен корумдар (1023, 1090)[17];
- Чуй-Оозынаҥ ыраак јок «Калбак-Таш» комплекс.


### Ар-бӱткендик
- Кадрин туу;
- Аржан суу (893)[17];
- Кадын ла Чуйдыҥ бириккени.

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи
- Чуй ла Кадынныҥ бириккенинде
- Кадын ла Чуйдыҥ бириккени
- Чуй ла Кадын
- Чуйдыҥ трагы рядом Чуй ла Кадын бириккенинде
- Природно-хозяйственный парк «Чуй-Оозы»
- Чуя-Озы


Чуй-Оозы
{{ЈЈЈ+Россия
 |статус                   = јурт
 |страна                   = Россия
 |русское название         = Чуй-Оозы
 | изображение              = Чуйозы.jpg
| описание изображения    = Чуй-Оозы
 |оригинальное название    = {{lang-ru|Чуйозы}}
 |герб                     = 
 |флаг                     = 
  |lat_deg =  50.405114 
  |lon_deg = 86.70048
  |CoordAddon = 
  |CoordScale = 
 |размер карты региона     = 
 |размер карты района      = 
 |регион                   = Алтай Республика
 |регион в таблице         = Алтай Республика
 |район                    = Оҥдой аймак
 |район в таблице          = Оҥдой аймак{{!}}Оҥдой
 |вид поселения            = Јурт јеезе 
| поселение                = Ийинниҥ јурт јеезези
 | поселение в таблице      = Ийинниҥ јурт јеезези {{!}}Ийинниҥ  
|внутреннее деление       = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 
 |площадь                  = 
 |высота центра НП         =  766
|климат                   = орто-континентал
| население                = {{население|Чуйозы |тс}}
| год переписи             = {{население|Чуйозы |г}} 
  |плотность               = 
  |агломерация             = 
| официальный язык         = русский язык{{!}}русский{{Ъъ}}, {{Хх}}южноалтайский язык{{!}}алтайский
  |национальный состав     = 
  |конфессиональный состав = 
  |этнохороним             = 
 |почтовый индекс          =    
 |почтовые индексы         = 
 |телефонный код           = 
 |цифровой идентификатор   =   
 |цифровой идентификатор 2   =   
 |категория в Commons      =
 |сайт                     = 
}}

'''Чуй-Оозы''' ({{Lang-ru|Чуйозы}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Оҥдой аймак|Оҥдой аймагында]] [[Ийинниҥ јурт јеезези]]не кирет.

== Этимологиязы ==
Чуй-Оозы — Чуйдыҥ {{Lang-ru|устье реки Чуи}}<ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы =  |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>.

== Физико-географиялык темдектери ==

=== Географиязы ===
Бу јурт [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] ортозында, Јал-Мӧҥкӱниҥ, Теректиниҥ, Ӱч-Эҥмектиҥ сындарыныҥ эдегинде, [[Чуй (Кадынныҥ кош суузы)|Чуйдыҥ]] суузы ла Кадынныҥ бириккенинде 2 км јуукта турат.

Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 766 метрге бийик (јанында Ийин јурттыҥ кемине кӧрӧ)<ref>[https://foto-planeta.com/np/3547/inya.html Иня]</ref>.

=== Климады ===
Климады орто-континентал<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=13263&cityname=Onguday-Russia |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141222173438/http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=13263&cityname=Onguday-Russia |archivedate=1419269678 |deadlink=yes |accessdate=1644520780 }}</ref>. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −4,2 °С, изӱ кӱндердиҥ температуразыныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, эҥ ле соок температураныҥ алтыгы учы −54 °С, јердиҥ ортојылдык температуразы 0 °С, јыл ичинде калганчы соок кӱн ле баштапкы соок кӱн 02.06/30.08, јыл ичинде соок јок кӱндердиҥ тоозы 87, јут-чыктыҥ кеми бир јылга 345 мм, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 1 м/с, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 13,1 (15 м/с тӱрген салкынду)<ref>Оҥдой. Климат[https://e-lib.gasu.ru/eposobia/altai/maima/klim.html.]</ref>.

=== Аҥ-куштары ===
Тайгалары аҥдык јер, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, киш, тийиҥ, койон ло јӱзӱн-јӱӱр оок аҥдар јӱрет. Куштардаҥ мында чай, кӱртӱк, ӱкӱ, мечиртке, мӱркӱт, карчага, тейлеген, торлоо, бӧднӧ, кӱӱк ле о.ӧ. бар. Сууларда балыктаҥ чортон, чараган, бел, ускуч, јылмай, тоозы кезем астаган да болзо, је бар<ref name="Кр книга животные РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6252/read.php  ''Красная книга Республики Алтай: животные''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>. Алтай республиканыҥ «Кызыл бичикке» кирген куштары: ала ылаачын ({{lang-ru|балобан}}), боро ылаачын ({{lang-ru|кречет}}), мечиртке ({{lang-ru|сова}}), ылаачын ({{lang-ru|сапсан}})<ref name="Торбоков звери">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020</ref>.

=== Ӧзӱмдери ===
Айландыра ӧскӧн агаштардыҥ кӧп нургуны карагай, јойгон агаш. Суујакалай чиби, тал, каргана, кайыҥ агаштар ӧзӧт, бийиктей тытла кожо мӧш ӧзӧт<ref name="Торбоков флора">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020.</ref>. Тайга -тажы јиилектӱ, бороҥот, уйкӧс, тийиҥкат, кызылгат, тайабаш, калба, кӧжнӧ дӧ кӧп ӧзӧт<ref name="Торбоков флора"/>.

Чыкту ла кӧлӧткӧлӧй јерде ӧлӧҥ бийик болуп ӧзӧт, комургай, кулузын, кылбыш, башка-башка чечектер: буланат, балузын, быркырууш, саргай, кандык, кӱӱктаман, кӱнкајы ла о.ӧ. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер кӧп, олордыҥ тоозында: арчын, алтын тазыл, марал чечек, кызыл тазыл ла о.ӧ.<ref name="Кр книга  растения РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6253/read.php  ''Красная книга Республики Алтай: растения''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>.

=== Јери ле јолдоры ===
Јурт «[[Чуйдыҥ трагы]]» Р-256 деп федерал кӧӧлик јолдыҥ јанында турат. Јакалай јолдор.
{| class="wikitable"
| COLSPAN="2" ALIGN="center" |'''Чуй-Оозы јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире'''
|-
| Администрациялык тӧс јер [[Ийин]]|| 11 км
|-
|  Аймактыҥ тӧс јери [[Оҥдой]] || 85 км
|-
|  Республикан тӧс кала [[Улалу]] ||  280 км
|-
|  [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы || 370 км
|-
|  Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 4000 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 714,5 км-деҥ || 0 км
|}

== Тӱӱкизи ==
Јурт 2010 јылда тӧзӧлип, 2013 јылда «Чуй-Оозы» деп окылу атту боло берген<ref>[https://web.archive.org/web/20160309172620/http://www.szrf.ru/doc.phtml?nb=edition00&issid=2013049070&docid=129 Постановление Правительства Российской Федерации от 3 декабря 2013 г. № 1111 «О присвоении наименования географическому объекту в Республике Алтай»]</ref><ref>[http://www.gorno-altaisk.info/news/28001 В республике состоялось торжественное открытие нового села — Чуйозы]</ref>.

== Эл-јон ==
{|class="wikitable"
| COLSPAN="7" ALIGN="center" | '''Эл-јонныҥ тоозы'''
|-
| 2010<ref>[https://web.archive.org/web/20150518092810/http://statra.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/statra/resources/a84e2d0040fb79dd9957ff367ccd0f13/1+%D1%82%D0%BE%D0%BC+%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%B8+%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%89%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F.pdf  Численность и размещение населения. Итоги всероссийской переписи населения 2010 года по Республике Алтай. Том 1]</ref> || 2011<ref name="ГКС2013">[https://web.archive.org/web/20131101041249/http://statra.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/statra/resources/93d31d00404ca3e98ddcdf0fa8517bb1/%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%87%D0%B5%D1%82+%D1%87%D0%B8%D1%81%D0%BB+%D0%BF%D0%BE+%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D0%BC.xls Оценка численности постоянного населения на 1 января 2013 года по населённым пунктам Республики Алтай]</ref> || 2012<ref name="ГКС2013"/> || 2013<ref name="ГКС2013"/> || 2014<ref>[https://web.archive.org/web/20190111055044/http://statra.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/statra/resources/7a14c50043a20cb2b169b5d06954faf7/%D0%9E%D1%86%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%B0+%D1%87%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8+%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%BF%D0%BE+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%BC+%D0%BF%D1%83%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B0%D0%BC+%D0%B7%D0%B0+2011-2013+%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D1%8B.docx Оценка численности постоянного населения по населённым пунктам за 2012—2014 годы]</ref> || 2015<ref>[https://www.webcitation.org/6XpJ5O4fd?url=http://statra.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/statra/resources/3ca23d0047a96a31be4fbeed3bc4492f/%D0%9E%D1%86%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%B0+%D1%87%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8+%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%BD%D0%25B Оценка численности постоянного населения по населённым пунктам Республики Алтай за 2011—2014 годы]</ref> || 2016<ref>[https://web.archive.org/web/20190304173441/http://statra.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/statra/resources/f42c57004c34285a8f63efb4bce00d93/%D0%9E%D1%86%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%B0+%D1%87%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8+%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%8F%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%BF%D0%BE+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%BC+%D0%BF%D1%83%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B0%D0%BC+%D0%B7%D0%B0+2011-2015+%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D1%8B.docx Оценка численности постоянного населения Республики Алтай по населённым пунктам за 2012—2016 годы]</ref>
|-
| 0 || →0 || →0 || →0 ||→0 || →0 || →0
|}
{{ Эл-јонныҥ тоозы |Чуйозы| Столбцов=10}}

== Инфраструктуразы ==
* Музей;
* Ашкана;
* Туристтерле иштеер дер;
* Конор тура.

== Экономиказы ==
Туризм. Мал азыраары. Таҥынаҥ ээлем.

== Кереестер ==

=== Тӱӱкилик ===

=== Археологиялык ===
* Јебрен корумдар (1023, 1090)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Чуй-Оозынаҥ ыраак јок «Калбак-Таш» комплекс.

=== Ар-бӱткендик ===
* Кадрин туу;
* Аржан суу (893)<ref name="Ойношев свод"/>;
* [[Кадын]] ла [[Чуй (Кадынныҥ кош суузы)|Чуйдыҥ]] бириккени.
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>.

== Јарлу улузы ==
== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==
<gallery perrow=6 widths="150px" heights="120px"class="center">
File:Место слияния рек Чуя и Катунь.jpg|[[Чуй (Кадынныҥ кош суузы)|Чуй]] ла Кадынныҥ бириккенинде
File:Само слияние Чуи и Катуни.jpg|[[Кадын]] ла Чуйдыҥ бириккени
File:Слияние Чуи с Катунью.jpg | Чуй ла Кадын
File:Чуйский тракт рядом со слиянием Чуи и Катуни.jpg |[[Чуйдыҥ трагы]] рядом Чуй ла Кадын бириккенинде
File:Katun ChuyaConfluence 101 0118.jpg|Природно-хозяйственный парк «Чуй-Оозы»
Файл:Чуя-Озы.jpg|Чуя-Озы
</gallery>


[[File:Чуй-Оозы.jpg|center|thumb|1200px|Долина реки Катунь]]

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
* [http://www.ongudai-ra.ru/ Окылу сайт «Оҥдой аймак»]
{{Тыш тайантылар}}
{{Оҥдой аймактыҥ јурттары}}

[[Категория:Оҥдой аймактыҥ јурттары]]
[[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]]