# Кыҥыраар
Кыҥыраар (орустап Малый Яломан) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Оҥдой аймагында Ийинниҥ јурт јеезезине кирет.

## Этимологиязы
Кыҥыраар — табыштанар, шыҥыраар орустап гремящий, будет звенеть, зазвенит.
Алама — јулукту агашта ӧзӧр јаан јиилек орустап яблоко.
Јал орустап грива коня.
1957 јылга јетире јурт Каҥырар (Кынырар) деп атту болгон.

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Алтай Республиканыҥ ортозында, Јаламанныҥ суузы Кадынга киргенинде турат. Тӱштӱк-кӱнчыгыштан Чуйдыҥ сындары, Теректиниҥ сындары тӱштӱк-кӱнбадыш јанында, тӱндӱк-кӱнбадыш јанында Јал Мӧҥкӱниҥ Сындары. Јуугында тайгалар: Кадрин, Сымылты, Ӱч-Эҥмек, Јайлугуш. Јуртты айландыра кырлар агаш јокко јуук, тас. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 701 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −4,2 °С, изӱ кӱндердиҥ температуразыныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, эҥ ле соок температураныҥ алтыгы учы −54 °С, јердиҥ ортојылдык температуразы 0 °С, јыл ичинде калганчы соок кӱн ле баштапкы соок кӱн 02.06/30.08, јыл ичинде соок јок кӱндердиҥ тоозы 87, јут-чыктыҥ кеми бир јылга 345 мм, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 1 м/с, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 13,1 (15 м/с тӱрген салкынду).

### Аҥ-куштары
Тайгалары аҥдык јер: айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, киш, тийиҥ, койон ло јӱзӱн-јӱӱр оок аҥдар. Куштардаҥ мында чай, кӱртӱк, ӱкӱ, мечиртке, мӱркӱт, карчага, тейлеген, торлоо, бӧднӧ, кӱӱк ле о.ӧ. бар. Сууларда балыктаҥ чортон, чараган, бел, ускуч, јылмай, тоозы кезем астаган да болзо, је бар.

### Ӧзӱмдери
Кырлар кӧп сабазы тыт агашла бӱркелген, бийиктей мӧш агаш кӧп, чиби агаш суујакалай аралдарда ӧзӧт, тал, кайаҥ агаш тыҥ ла кӧп эмес, је бар. Јаан јакшы одорлордо јӱзӱн-јӱӱр ӧлӧҥ лӧ јердиҥ јиилеги. Арал-јыдуларда тийиҥкат, бороҥот, кызылгат ӧзӧт. Меестерде маҥыр, јонјолой, сӧҥӱскен, кӧрмӧсјиилек, тайа. Саста кӧгӧзин, кыйгак ӧлӧҥ лӧ о.ӧ. Кырлардыҥ тӱштӱк јаны меес, агаш јок тас, агаштар кобы-јиктерде ӧзӧт. Озодоҥ бери кедери тайгада, јайлуларда ӧлӧҥ-чӧп, тазыл-тамыр кӧп болгон, је улустыҥ кичеебес кылыгынаҥ кӧп эм ӧлӧҥдӧр торт јоголорго јеткен. Ол тоодо кызыл тазыл (орустап копеечник чайный), марал (орустап маральник), алтын-тазыл (орустап родиола розовая) ла оноҥ до ӧскӧ кӧп чечектер ле ӧлӧҥдӧр.

### Јери ле јолдоры
Јуртта 4 ором: Кадынныҥ, Садтыҥ, Тӧс.
Бу Р-256 темдектӱ федерал учурлу кӧӧлик јол.
Чике-Таманныҥ ӱстине јетире 33 км.
Эл-токтоду јурттыҥ ортозы киреде турат.
| Кыҥыраар јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире' |         |
| Администрациялык тӧс јер Ийин               | 8,8 км  |
| Аймактыҥ тӧс јери Оҥдой                     | 60 км   |
| Республикан тӧс кала Улалу                  | 260 км  |
| Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы           | 350 км  |
| Тергеениҥ тӧс калазы Москва                 | 4000 км |
| Чуйдыҥ трагы (Р-256) 695,3 км-деҥ           | 0 км    |


## Тӱӱкизи
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн.

## Эл-јон
| Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы |
| 2010            | 2011            | 2012            | 2013            | 2014            | 2015            | 2016            |
| --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- |
| 219             | ↘218            | ↘215            | ↘211            | ↗216            | ↘214            | ↗219            |


## Ук-калыктары
2002 јылдыҥ тооалыжыла 266 кижиниҥ 100 % алтайлар болгон.
Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы
- баштамы школ;
- стадион;
- магазин — 2;
- эмчилик;
- культура байзыҥы.


## Экономиказы
Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ (лпх), јылкы, соок тумчукту ла оок мал азыраары. Крестьян-фермер ээлемдер. Туризм.

## Кереестер

### Археологиялык
- Мӧҥкӱсалгыштар (1244—1247)[14];
- Јебрен корумдар (964—969, 990—993, 1018, 1087, 1088, 1089, 1159)[14];
- Ӧркӧш, корумдар (1163—1171)[14];
- Ташта јурамалдар (743)[14];
- Кара-Корум, петроглифтер (963, 1231, 1232)[14];
- Аныйак ӧзӧк, мӧҥкӱсалгыштар (744—746)[14];
- Бозоголу (773, 861, 948)[14];
- Озогы јебрен субактар (742)[14].

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

### Ар-бӱткендик
- Байлу туу — Кадрин (..)[14];
- Аржан суу (..)[14].


## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи
- Дилювиальная берма "каменный сад" на условно 100-метровой террасе р. Катуни (Горный Алтай) в районе пос. Малый Яломан. Чуйский тракт
- Камень с бермы на Катуни между селами Малый Яломан и Иня


## Јарлу улузы
- Малчиев К. Ф. (1951—2020)- балетмейстер, балеттиҥ артизи, баштапкы алтай хореографиялык композициялардыҥ авторы, Арасей Федерацияда культураныҥ нерелӱ ишчизи.
- Шумаров,Ногон (1947г.р.) — режиссёр, актёр, драматург, кожоҥчы ла кӱӱ чӱмдеечи. Арасей Федерацияныҥ нерелӱ артизи (1999).


Кыҥыраар
{{ЈЈЈ+Россия
 |статус                   = Јурт
|русское название         = Кыҥыраар
 |оригинальное название    = {{lang-ru| Малый Яломан}}
 |герб                     = 
 |флаг                     = 
 | изображение             = Diluvial bars in Central Altay Mountains July 2011 by Alexei Rudoy.jpg
 | описание изображения    = 
  |lat_deg =  50.497719
  |lon_deg = 86.576088
 | CoordAddon = type:city(5400)_region:RU
 | CoordScale =  
|страна                   = Россия
 |регион                   = Алтай Республика
 |район                    = Оҥдой аймак
 |район в таблице          = Оҥдой аймак{{!}}Оҥдой 
 |вид поселения            = Јурт јеезе
 |поселение                = Ийинниҥ јурт јеезези
 |поселение в таблице      = Ийинниҥ јурт јеезези{{!}}Ийинниҥ
 |внутреннее деление       = 
 |вид главы                = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 
 |площадь                  =
 |вид высоты               = 
 |высота центра НП         = 701<ref name="Высота н/у моря"/>
 |климат                   = орто-континентал
  |население              = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Малый Яломан (село)| тс }}
  |год переписи           = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Малый Яломан (село) | г }}
 |плотность                = 
 |агломерация              = 
 |национальный состав      = [[алтайлар]] 100 %<ref name="Коряков"/>
 |конфессиональный состав  = 
 |часовой пояс             = 
 |телефонный код           = 38845
 |почтовый индекс          = 649446
 |почтовые индексы         = 
 |автомобильный код        = 
 |цифровой идентификатор   = 
 |цифровой идентификатор 2   = 
 |категория в Commons      = 
 |сайт                     = 
}}
'''Кыҥыраар''' ({{Lang-ru|Малый Яломан}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика]]ныҥ [[Оҥдой аймак|Оҥдой аймагында]] [[Ийинниҥ јурт јеезези]]не кирет.

== Этимологиязы ==
Кыҥыраар — табыштанар, шыҥыраар {{Lang-ru|гремящий, будет звенеть, зазвенит}}<ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы =  |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>.

Алама — јулукту агашта ӧзӧр јаан јиилек {{Lang-ru|яблоко}}<ref name="Топонимика"/>.

Јал {{Lang-ru|грива коня}}<ref name="Топонимика"/>.
 
1957 јылга јетире јурт Каҥырар (Кынырар) деп атту болгон<ref name="Топонимика"/>.

== Физико-географиялык темдектери ==

=== Географиязы ===
Јурт [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] ортозында, [[Јаламан (суу)|Јаламанныҥ суузы]] [[Кадын]]га киргенинде турат. Тӱштӱк-кӱнчыгыштан Чуйдыҥ сындары, Теректиниҥ сындары тӱштӱк-кӱнбадыш јанында, тӱндӱк-кӱнбадыш јанында Јал Мӧҥкӱниҥ Сындары. Јуугында тайгалар: Кадрин, Сымылты, Ӱч-Эҥмек, Јайлугуш. Јуртты айландыра кырлар агаш јокко јуук, тас. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 701 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/35095/malyy-yaloman.html Малый Яломан]</ref>.

=== Климады ===
Климады орто-континентал<ref>{{Cite web |title=Onguday, Russia Travel Weather Averages (Weatherbase) |url=http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=13263&cityname=Onguday-Russia |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141222173438/http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=13263&cityname=Onguday-Russia |archivedate=1419269678 |deadlink=yes |accessdate=1644513906 }}</ref>. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −4,2 °С, изӱ кӱндердиҥ температуразыныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, эҥ ле соок температураныҥ алтыгы учы −54 °С, јердиҥ ортојылдык температуразы 0 °С, јыл ичинде калганчы соок кӱн ле баштапкы соок кӱн 02.06/30.08, јыл ичинде соок јок кӱндердиҥ тоозы 87, јут-чыктыҥ кеми бир јылга 345 мм, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 1 м/с, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 13,1 (15 м/с тӱрген салкынду)<ref>[https://e-lib.gasu.ru/eposobia/altai/maima/klim.html. Оҥдой. Климат]</ref>.

=== Аҥ-куштары ===
Тайгалары аҥдык јер: айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, киш, тийиҥ, койон ло јӱзӱн-јӱӱр оок аҥдар<ref>Торбоков Т. Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА " Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020.</ref>. Куштардаҥ мында чай, кӱртӱк, ӱкӱ, мечиртке, мӱркӱт, карчага, тейлеген, торлоо, бӧднӧ, кӱӱк ле о.ӧ. бар. Сууларда балыктаҥ чортон, чараган, бел, ускуч, јылмай, тоозы кезем астаган да болзо, је бар.

=== Ӧзӱмдери ===
Кырлар кӧп сабазы тыт агашла бӱркелген, бийиктей мӧш агаш кӧп, чиби агаш суујакалай аралдарда ӧзӧт, тал, кайаҥ агаш тыҥ ла кӧп эмес, је бар<ref name="Кучин флора и фауна">''Кучин А. П.'' Всемирный фонд дикой природы. Флора и фауна Алтая. — Горно-Алтайск: [б.и.], 2001.</ref>. Јаан јакшы одорлордо јӱзӱн-јӱӱр ӧлӧҥ лӧ јердиҥ јиилеги. Арал-јыдуларда тийиҥкат, бороҥот, кызылгат ӧзӧт. Меестерде маҥыр, јонјолой, сӧҥӱскен, кӧрмӧсјиилек, тайа. Саста кӧгӧзин, кыйгак ӧлӧҥ лӧ о.ӧ. Кырлардыҥ тӱштӱк јаны меес, агаш јок тас, агаштар кобы-јиктерде ӧзӧт. Озодоҥ бери кедери тайгада, јайлуларда ӧлӧҥ-чӧп, тазыл-тамыр кӧп болгон, је улустыҥ кичеебес кылыгынаҥ кӧп эм ӧлӧҥдӧр торт јоголорго јеткен. Ол тоодо кызыл тазыл ({{Lang-ru|копеечник чайный}}), марал ({{Lang-ru|маральник}}), алтын-тазыл ({{Lang-ru|родиола розовая}}) ла оноҥ до ӧскӧ кӧп чечектер ле ӧлӧҥдӧр.

=== Јери ле јолдоры ===
Јуртта 4 ором: Кадынныҥ, Садтыҥ, Тӧс.
Бу Р-256 темдектӱ федерал учурлу кӧӧлик јол.
Чике-Таманныҥ ӱстине јетире 33 км.
Эл-токтоду јурттыҥ ортозы киреде турат.
{| class="wikitable"
| COLSPAN="2" ALIGN="center" |''Кыҥыраар јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире'''
|-
| Администрациялык тӧс јер [[Ийин]]|| 8,8 км
|-
|  Аймактыҥ тӧс јери [[Оҥдой]] ||60 км
|-
|  Республикан тӧс кала [[Улалу]] ||  260 км
|-
|  [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы ||  350 км
|-
|  Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 4000 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 695,3 км-деҥ ||0 км
|}

== Тӱӱкизи ==
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн.

== Эл-јон ==
{{ Эл-јонныҥ тоозы |Малый Яломан (село)| Столбцов=10}}

== Ук-калыктары ==
2002 јылдыҥ тооалыжыла 266 кижиниҥ 100 % алтайлар болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>.

Окылу тил: орус, алтай<ref name="Закон РА о языках">[http://docs.cntd.ru/document/802008526/  Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года)]</ref>.

== Инфраструктуразы ==
* баштамы школ;
* стадион;
* магазин — 2;
* эмчилик;
* культура байзыҥы.

== Экономиказы ==
Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ (лпх), јылкы, соок тумчукту ла оок мал азыраары. Крестьян-фермер ээлемдер. Туризм.

== Кереестер ==

=== Тӱӱкилик ===

=== Археологиялык ===
* Мӧҥкӱсалгыштар (1244—1247)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Јебрен корумдар (964—969, 990—993, 1018, 1087, 1088, 1089, 1159)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Ӧркӧш, корумдар (1163—1171)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Ташта јурамалдар (743)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Кара-Корум, петроглифтер (963, 1231, 1232)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Аныйак ӧзӧк, мӧҥкӱсалгыштар (744—746)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Бозоголу (773, 861, 948)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Озогы јебрен субактар (742)<ref name="Ойношев свод"/>.
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>.

=== Ар-бӱткендик ===
* Байлу туу — Кадрин (..)<ref name="Ойношев свод"/>;
* [[Аржан (суу)|Аржан суу]] (..)<ref name="Ойношев свод"/>.

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==
<gallery class="center" perrow=6 widths="150px" heights="120px">
Берма.jpg|Дилювиальная берма "каменный сад" на условно 100-метровой террасе р. Катуни (Горный Алтай) в районе пос. Малый Яломан. Чуйский тракт
Камень с бермы на Катуни.jpg| Камень с бермы на Катуни между селами Малый Яломан и Иня
</gallery>

== Јарлу улузы ==
* [[Малчиев, Константин Федорович|Малчиев К. Ф.]] (1951—2020)- балетмейстер, балеттиҥ артизи, баштапкы алтай хореографиялык композициялардыҥ авторы, Арасей Федерацияда культураныҥ нерелӱ ишчизи.
* [[Шумаров, Николай Сергеевич|Шумаров,Ногон]] (1947г.р.) — режиссёр, актёр, драматург, кожоҥчы ла кӱӱ чӱмдеечи. Арасей Федерацияныҥ нерелӱ артизи (1999).

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
* [http://www.ongudai-ra.ru/ Окылу сайт «Оҥдой аймак»]
{{Тыш тайантылар}}

{{Оҥдой аймактыҥ јурттары}}

[[Категория:Оҥдой аймактыҥ јурттары]]
[[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]]