# Бий
Бий (орустап Бийка) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Турачак аймагында Бийдиҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.

## Этимологиязы
Бий — јамылу кижи, улус башкарар орустап начальник, правитель.

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк јанында, Аба-Јыштыҥ ортозында, Клык ла Бийка деп суулардыҥ бириккенинде турат.
Айландыра кырлары — Аначак, Спырна, Кӧчимер, Тобр, Пеже.
Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 588 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Кышкыда сӱреен јаан кар јаайт, кӱрттиҥ бийиги 2 метрдеҥ ажык. Ортојылдык температура +1,2 °C, чаган айдыҥ ортоайлык температуразы −14,4 °C, ортојылдык јуттыҥ кеми 855 мм.
Алтайда айы-кӱни јымжак јер, кышкыда тыҥ соок јок, је кар јаан тӱжет, кӧл чаган айдыҥ ортозы киреде тошло туй бӱркеле берет. Тӱндӱктеҥ салкындар соок кей экелет, кӱрттиҥ бийиги кезик јерде 2-3 метрге једет. Јайгыда база тыҥ изӱлер болбойт, 30-35 °C градустаҥ ӧрӧ кӧдӱрилбейт јаан изӱ айда, кей серӱӱн ле чыкту.

### Аҥ-куштары
Аба-Јыш (орустап черневая тайга) кара туйук агаштарлу, јерлери аазый сӱреен аҥдык болгон дежет. Ондо јаткан улус улай аҥдайтан болгон. Айу, бӧрӱ, јеекен, какай, тӱлкӱ кӧп болгон. Оок то аҥдар кӧп болгон эмей: койон, агас, албаа, киш, суузар, калазак, сыгырган, тийиҥ, кӧрӱк ле о.ӧ..
Калганчы ӧйдӧ аҥ-куш астап, экология коомойтыганыла, улустыҥ кӧптӧгӧниле колбулу айалга боло берген. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген аҥдар ол- тооргы, маны, ак-кийик, сууныҥ камдузы, олордыҥ тоозы кезем астаган. Оок куштар ол каргаа, саҥыскан, тарал, кӧктийек, кӱӱк, кас, турна, бӧднӧ, чай, кӱртӱк, томыртка. Куштардаҥ: кӱртӱк, чай, сымда, мечиртке, ӱкӱ, тарал.

### Ӧзӱмдери
Тайганыҥ ортозында аламыктарда јердиҥ ажы јакшы бӱдет — јӱзӱн башка јиилектер, кузук, калба, орляк, мешкелер.
Кӧп сабада кара ийне бӱрлӱ агаш ӧзӧт, мӧш, јойгон, чиби, карагай, тыт, кӧп тоолу башка-башка бӱдӱмдӱ јыра-тайалар, ойык јабыстай јерлерде ле чала састалган тегериктерде база јыралар, тал, беле, чычрана, каргана, ӧзӧт. Ого коштой јӱзӱн-јӱӱр јиилектер: уй кӧс, бороҥот, јер-јиилек, тийиҥкат, тожла, кайыҥкат, торбос (орустап клюква), тайа (орустап жимолость), кызылкат, кӧк-кат (орустап голубика), кара агаш-јиилек (орустап ежевика), кара-кат, эмезе кара торбос (орустап черника), ийт-тумчук (орустап шиповник), ого коштой кӧжнӧ, калба.
Јайдыҥ ӧйинде јылу, чыкту кейге толтыра ла чечектер ӧзӱп, чечектеп, бвжып ӱрендерин чачат: балузын, јыракы-ӧлӧҥ, јыдунак (орустап душица), калаш-чечек (орустап первоцвет), ийт-тырмак. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» киргендери: алтын тазыл, кызыл тазыл, сыгын-от, марал-чечек ле о.ӧ..

### Јери ле јолдоры
Јуртта 10 ором: Мӧштӱ, В.Ветровтыҥ, Школдыҥ, Ишмекчи, Агашту, Лесная, Карагайлу, Јаратту, Јииттердиҥ, Чибилӱ, Тӧс.
| Бий јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире |         |
| Администрациялык тӧс јер Бий          | 0 км    |
| Аймактыҥ тӧс јери Турачак             | 78 км   |
| Республикан тӧс кала Улалу            | 170 км  |
| Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы     | 260 км  |
| Тергеениҥ тӧс калазы Москва           | 3900 км |
| Чуйдыҥ трагы (Р-256) 435,7 км-деҥ     | 180 км  |


## Тӱӱкизи
Јурт 1932 јылда тӧзӧлгӧн. Алтын казаачыларга јадар јер јазап, јуртты тудуп баштаган. Ол улус ссылкада болгон.
1958—1959 јылдарда мында леспромхоз ачылган. 1960 јылда оны ойто лесокомбинат деп адагандар. Бу лесокомбинатка лесничество, лесхоз, ОРС кирген. Стройучасток јолдор јазаган, агаш чыгара тартатан.
1958 јылда баштамы школ ачылган, 1960 јылда орто ӱредӱлӱ школ ачылган.
2014 јылда школдо музей ачылган, чалканду калыктыҥ јӱрӱминиҥ тӱӱкизи, школдыҥ тӱӱкизи ле агашкомбинаттыҥ тӱӱкизи.
2013 јылда электроот ӧткӱрилген. 2018 ӱылда ӧрт ӧчирер пост ачылган.

## Эл-јон
| Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы |
| 2010            | 2011            | 2012            | 2013            | 2014            | 2015            | 2016            |
| --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- |
| 571             | ↗572            | ↘557            | ↘549            | ↘542            | ↘538            | ↘537            |


## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 640 кижи болгон, олордыҥ 57 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон (тубалар ла чалкандулар).
Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы
- јурт јеезениҥ администрациязы;
- орто ӱредӱлӱ школ;
- балдардыҥ туразы;
- эмчилик;
- јурттыҥ клубы;
- почта;
- стадион;
- пилорама.


## Экономиказы
Мал азыраары, крестьян-фермер ээлемдер, таҥынаҥ ээлемдер. Агашла иштер.

## Кереестер

### Тӱӱкилик
Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда корогондорго кереес (1294).(1985г., улица Набережная, 3Б)

### Археологиялык
- Ташта јурамал, Бийка ла Јайлуныҥ ортозында (1301)[16].


### Ар-бӱткендик
- Эм-суу байлу, Турачак ла Бий јурттыҥ ортозында 33 км (1278)[16].
- Ӱжӱбе-Јелбеген байлу туу (1271)[16].
- Бийдиҥ јалы- боочы (1303)[16].
- Куру-Тулойсу .Ташта јурамал. Турачак ла Бийканыҥ ортозында (1302)[16].

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

Бий
{{ЈЈЈ+Россия
 |статус                   = Јурт
|русское название         = Бий
 |оригинальное название    = {{lang-ru| Бийка}}
 |герб                     = 
 |флаг                     = 
 | изображение             = 
 | описание изображения    = 
  |lat_deg =  
  |lon_deg = 
 | CoordAddon = type:city(5400)_region:RU
 | CoordScale =  
|страна                   = Россия
 |регион                   = Алтай Республика
 |район                    = Турачак аймак
 |район в таблице          = Турачак аймак{{!}}Турачак 
 |вид поселения            = Јурт јеезе
 |поселение                = Бийдиҥ јурт јеезези
 |поселение в таблице      = Бийдиҥ јурт јеезези{{!}}Бийдиҥ
 |внутреннее деление       = 
 |вид главы                = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 
 |площадь                  =
 |вид высоты               = 
 |высота центра НП         = 588<ref name="Высота н/у моря"/>
 |климат                   = орто-континентал
  |население              = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Бийка (село)| тс }}
  |год переписи           = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Бийка (село) | г }}
 |плотность                = 
 |агломерация              = 
 |национальный состав      = [[орустар]] 57 % (2002)<ref name="Коряков"/>
 |конфессиональный состав  = 
 |часовой пояс             = 
 |телефонный код           = 38845
 |почтовый индекс          = 649156
 |почтовые индексы         = 
 |автомобильный код        = 
 |цифровой идентификатор   = 
 |цифровой идентификатор 2   = 
 |категория в Commons      = 
 |сайт                     = 
}}
'''Бий''' ({{Lang-ru|Бийка}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Турачак аймак|Турачак аймагында]] [[Бийдиҥ јурт јеезези]]не кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.

== Этимологиязы ==
Бий — јамылу кижи, улус башкарар {{Lang-ru|начальник, правитель}}<ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы =  |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>.

== Физико-географиялык темдектери ==

=== Географиязы ===
Јурт [[Алтай Республика|Туулу Алтайдыҥ]] тӱндӱк јанында, Аба-Јыштыҥ ортозында, [[Клык (суу)|Клык]] ла [[Бийка (суу)|Бийка]] деп суулардыҥ бириккенинде турат.
Айландыра кырлары — Аначак, Спырна, Кӧчимер, Тобр, Пеже.

Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 588 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/34974/biyka.html Бийка (Бий)]</ref>.

=== Климады ===
Климады орто-континентал. Кышкыда сӱреен јаан кар јаайт, кӱрттиҥ бийиги 2 метрдеҥ ажык. Ортојылдык температура +1,2 °C, чаган айдыҥ ортоайлык температуразы −14,4 °C, ортојылдык јуттыҥ кеми 855 мм.
Алтайда айы-кӱни јымжак јер, кышкыда тыҥ соок јок, је кар јаан тӱжет, кӧл чаган айдыҥ ортозы киреде тошло туй бӱркеле берет. Тӱндӱктеҥ салкындар соок кей экелет, кӱрттиҥ бийиги кезик јерде 2-3 метрге једет. Јайгыда база тыҥ изӱлер болбойт, 30-35 °C градустаҥ ӧрӧ кӧдӱрилбейт јаан изӱ айда, кей серӱӱн ле чыкту.

=== Аҥ-куштары ===
Аба-Јыш ({{lang-ru|черневая тайга}}) кара туйук агаштарлу, јерлери аазый сӱреен аҥдык болгон дежет. Ондо јаткан улус улай аҥдайтан болгон. Айу, бӧрӱ, јеекен, какай, тӱлкӱ кӧп болгон. Оок то аҥдар кӧп болгон эмей: койон, агас, албаа, киш, суузар, калазак, сыгырган, тийиҥ, кӧрӱк ле о.ӧ.<ref name="Кучин флора и фауна">''Кучин А. П.'' Всемирный фонд дикой природы. Флора и фауна Алтая. — Горно-Алтайск: [б.и.], 2001.</ref>.

Калганчы ӧйдӧ аҥ-куш астап, экология коомойтыганыла, улустыҥ кӧптӧгӧниле колбулу айалга боло берген. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген аҥдар ол- тооргы, маны, ак-кийик, сууныҥ камдузы, олордыҥ тоозы кезем астаган<ref name="Кр книга животные РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6252/read.php  ''Красная книга Республики Алтай: животные''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>. Оок куштар ол каргаа, саҥыскан, тарал, кӧктийек, кӱӱк, кас, турна, бӧднӧ, чай, кӱртӱк, томыртка. Куштардаҥ: кӱртӱк, чай, сымда, мечиртке, ӱкӱ, тарал.

=== Ӧзӱмдери ===
Тайганыҥ ортозында аламыктарда јердиҥ ажы јакшы бӱдет — јӱзӱн башка јиилектер, кузук, калба, орляк, мешкелер.
Кӧп сабада кара ийне бӱрлӱ агаш ӧзӧт, мӧш, јойгон, чиби, карагай, тыт, кӧп тоолу башка-башка бӱдӱмдӱ јыра-тайалар, ойык јабыстай јерлерде ле чала састалган тегериктерде база јыралар, тал, беле, чычрана, каргана, ӧзӧт. Ого коштой јӱзӱн-јӱӱр јиилектер: уй кӧс, бороҥот, јер-јиилек, тийиҥкат, тожла, кайыҥкат, торбос ({{lang-ru|клюква}}), тайа ({{lang-ru|жимолость}}), кызылкат, кӧк-кат ({{lang-ru|голубика}}), кара агаш-јиилек ({{lang-ru|ежевика}}), кара-кат, эмезе кара торбос ({{lang-ru|черника}}), ийт-тумчук ({{lang-ru|шиповник}}), ого коштой кӧжнӧ, калба<ref name="Торбоков звери">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020</ref>.

Јайдыҥ ӧйинде јылу, чыкту кейге толтыра ла чечектер ӧзӱп, чечектеп, бвжып ӱрендерин чачат: балузын, јыракы-ӧлӧҥ, јыдунак ({{lang-ru|душица}}), калаш-чечек ({{lang-ru|первоцвет}}), ийт-тырмак. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» киргендери: алтын тазыл, кызыл тазыл, сыгын-от, марал-чечек ле о.ӧ.<ref name="Кр книга  растения РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6253/read.php  ''Красная книга Республики Алтай: растения''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>.


=== Јери ле јолдоры ===
Јуртта 10 ором: Мӧштӱ, В.Ветровтыҥ, Школдыҥ, Ишмекчи, Агашту, Лесная, Карагайлу, Јаратту, Јииттердиҥ, Чибилӱ, Тӧс.

{| class="wikitable"
| COLSPAN="2" ALIGN="center" |'''Бий јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире'''
|-
| Администрациялык тӧс јер [[Бий]]|| 0 км
|-
|  Аймактыҥ тӧс јери [[Турачак]] ||78 км
|-
|  Республикан тӧс кала [[Улалу]] ||  170 км
|-
|  [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы ||  260 км
|-
|  Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 3900 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 435,7 км-деҥ ||180 км
|}

== Тӱӱкизи ==
Јурт 1932 јылда тӧзӧлгӧн. Алтын казаачыларга јадар јер јазап, јуртты тудуп баштаган. Ол улус ссылкада болгон.

1958—1959 јылдарда мында леспромхоз ачылган. 1960 јылда оны ойто лесокомбинат деп адагандар. Бу лесокомбинатка лесничество, лесхоз, ОРС кирген. Стройучасток јолдор јазаган, агаш чыгара тартатан.

1958 јылда баштамы школ ачылган, 1960 јылда орто ӱредӱлӱ школ ачылган.

2014 јылда школдо музей ачылган, чалканду калыктыҥ јӱрӱминиҥ тӱӱкизи, школдыҥ тӱӱкизи ле агашкомбинаттыҥ тӱӱкизи.

2013 јылда электроот ӧткӱрилген. 2018 ӱылда ӧрт ӧчирер пост ачылган.

== Эл-јон ==
{{ Эл-јонныҥ тоозы | Бийка (село)}}

== Ук-калыктары ==
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 640 кижи болгон, олордыҥ 57 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон (тубалар ла чалкандулар)<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml  Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>.

Окылу тил: орус, алтай<ref name="Закон РА о языках">[http://docs.cntd.ru/document/802008526/  Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года)]</ref>.

== Инфраструктуразы ==
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
* јурт јеезениҥ администрациязы;
* орто ӱредӱлӱ школ;
* балдардыҥ туразы;
* эмчилик;
* јурттыҥ клубы;
* почта;
* стадион;
* пилорама.
</div>

== Экономиказы ==
Мал азыраары, крестьян-фермер ээлемдер, таҥынаҥ ээлемдер. Агашла иштер.

== Кереестер ==

=== Тӱӱкилик ===
Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда корогондорго кереес (1294).(1985г., улица Набережная, 3Б)<ref name="Памятники">{{Cite web |title=Решение Исполнительного Комитета Совета народных депутатов Горно-Алтайской автономной области «Об отнесении недвижимых памятников истории и культуры к категории памятников местного значения» от 16.10.1989 г. № 348 |url=https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109173456/https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archivedate=1610213696 |deadlink=yes |accessdate=1610033200 }}</ref><ref name="Памятники список">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210509164006/http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archivedate=1620578406 |deadlink=yes |accessdate=1605284833 }}</ref>

=== Археологиялык ===
* Ташта јурамал, Бийка ла Јайлуныҥ ортозында (1301)<ref name="Ойношев свод"/>.

=== Ар-бӱткендик ===
* Эм-суу байлу, Турачак ла Бий јурттыҥ ортозында 33 км (1278)<ref name="Ойношев свод"/>.
* Ӱжӱбе-Јелбеген байлу туу (1271)<ref name="Ойношев свод"/>.
* Бийдиҥ јалы- боочы (1303)<ref name="Ойношев свод"/>.
* Куру-Тулойсу .Ташта јурамал. Турачак ла Бийканыҥ ортозында (1302)<ref name="Ойношев свод"/>.
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>.

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==

== Јарлу улузы ==

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
{{Тыш тайантылар}}
{{Турачак аймактыҥ јон јаткан јерлери}}

[[Категория:Турачак аймактыҥ јурттары]]
[[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]]