# Турачак
Турачак (орустап Турочак) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Турачак аймагында Турачактыҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.

## Этимологиязы
Турачак — тура, эмезе јон јаткан јер (Том-Тура, Јаш-Тура кала) орустап населенный пункт или маленькая избушка.

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Алтай Республиканыҥ тӱндӱк јанында, Аба-Јыштыҥ ортозында, Ӧӧн сууныҥ јарадында турат. Айландыра Бийдиҥ-Јалы, Ӱжӱбе-Јелбеген, Тилаштар, Ӱч-Сӱӱри деген кырлар курчайт. Тайгазында ӧзӱп јаткан агаштары — јымжак агаш — кайыҥ, карагай, чиби, аспак, јойгон. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 326 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Кышкыда бу аймакта јаан кар тӱжет, сооктор 25-30 градустаҥ тӧмӧн тӱшпейт, јай тыҥ изӱ эмес, кей серӱӱн ле чыкту.
Јайдыҥ ӧйинде јердиҥ ажы — мешкелер, калба, орляк, эм ӧлӧҥдӧр, јиилектер, кузук јакшы бӱдет. Јайгыда тайгада серӱӱн ле чыкту кей, јердиҥ ажыныҥ јакшы тӱжӱми улуска тузалу. Калба, орляк, јӱзӱн-јӱӱр јиилектер, эм ӧлӧҥдӧр, мешкелер јууп садуга улус апарат. Кышкыда јаан кар тӱжет, салкын бийик кӱрттер шуурып, јолдор јаантайын ла туйукталат. Узун соок кыш ла серӱӱн јай. Кейдиҥ ортојылдык температуразы 4,3 °С, јылуныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, сооктыҥ эҥ ле тыҥы −55 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0 °С, баштапкы сооктор 05.06./08.09, сооктор јок кӱндер бир јылга 94, јут-чыктыҥ кеми јыл туркунына 826 мм, ортојылдык салкынныҥ кеми 1,3 м/с, 15 м/с тыҥ салкын бир јылда 10,3 кӱн. Кардыҥ, кӱрттиҥ тереҥи кышкыда 1,5-2 метрдеҥ ажыра болот кезик јерлерде.
Кышкыда сӱрекей соок кей Сибирдеҥ («низовки») келет, онойдо ок соок кей Алтайдыҥ кырларынаҥ тӱнде («скатывания») тӱжерде, Турачактыҥ климады кату болот, чаган айдыҥ ортоайлык температуразы −19,7 °C.
| Кӧргӱзӱ                       | чаг   | кочк  | тулаа | канд | кӱӱк | кизу | јизӱ | кур  | сыг  | ӱлӱ  | кӱч   | јаҥ   | Јыл  |
| ----------------------------- | ----- | ----- | ----- | ---- | ---- | ---- | ---- | ---- | ---- | ---- | ----- | ----- | ---- |
| Орто бийиги, °C               | −9,9  | −4,9  | 3,6   | 11,2 | 19,2 | 24,3 | 26,4 | 23,4 | 18,1 | 8,6  | −1,5  | −8,4  | 9,2  |
| Ортолой јабыс, °C             | −24,3 | −22,7 | −14,9 | −4,2 | 3,5  | 9,1  | 11,9 | 10,0 | 4,3  | −2,5 | −12,7 | −20,8 | −5,3 |
| Јут-чыктыҥ кеми, мм           | 33    | 33    | 35    | 55   | 86   | 91   | 96   | 92   | 76   | 82   | 64    | 53    | 796  |
| Кайдаҥ алынган: Гидрометцентр |       |       |       |      |      |      |      |      |      |      |       |       |      |


### Аҥ-куштары
Аба-Јыштыҥ аҥы-кужы астаган да болзо, корулу јерлерде (орустап заповедникте) айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, какай, јеекен, шӱлӱзин, туйгактузы: булан, элик, марал, аҥ, оокторы: сарас, агас, јоонмойын, албаа, суузар, тийиҥ кӧрӱк, камду ла оноҥ до ӧскӧзи. Кезик куштардыҥ тоозы астап, Кызыл бичикке де киргени бар, ол барынтычы куштардаҥ кӧп сабазы: шоҥкор, ала-ылаачын, мечиртке, ӱкӱ. Оок куштар ол каргаа, саҥыскан, тарал, кӧктийек, кӱӱк, кас, турна, бӧднӧ, чай, кӱртӱк, томыртка.

### Ӧзӱмдери
Тайганыҥ ортозында аламыктарда јердиҥ ажы јакшы бӱдет — јӱзӱн башка јиилектер, кузук, калба, орляк, мешкелер.
Кӧп сабада кара ийне бӱрлӱ агаш ӧзӧт, мӧш, јойгон, чиби, карагай, тыт, кӧп тоолу башка-башка бӱдӱмдӱ јыра-тайалар, ойык јабыстай јерлерде ле чала састалган тегериктерде база јыралар, тал, беле, чычрана, каргана, ӧзӧт. Ого коштой јӱзӱн-јӱӱр јиилектер: уй кӧс, бороҥот, јер-јиилек, тийиҥкат, тожла, кайыҥкат, торбос (орустап клюква), тайа (орустап жимолость), кызылкат, кӧк-кат (орустап голубика), кара агаш-јиилек (орустап ежевика), кара-кат, эмезе кара торбос (орустап черника), ийт-тумчук (орустап шиповник), ого коштой кӧжнӧ, калба.
Јайдыҥ ӧйинде јылу, чыкту кейге толтыра ла чечектер ӧзӱп, чечектеп, быжып ӱрендерин чачат: балузын, јыракы-ӧлӧҥ, јыдунак (орустап душица), калаш-чечек (орустап первоцвет), ийт-тырмак. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» киргендери: алтын тазыл, кызыл тазыл, сыгын-от, марал-чечек ле о.ӧ..

### Јери ле јолдоры
Јуртта 76 ором: Школдыҥ, Кайыҥду, Тӧс, Чеховтыҥ, Шукшинниҥ о.ӧ.
«Улалу — Турачак — Артыбаш» деп регионал учурлу кӧӧлик јолдо турат.
| Турачак јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире |         |
| Администрациялык тӧс јер Турачак          | 0 км    |
| Аймактыҥ тӧс јери Турачак                 | 0 км    |
| Республикан тӧс кала Улалу                | 140 км  |
| Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы         | 180 км  |
| Тергеениҥ тӧс калазы Москва               | 4000 км |
| Чуйдыҥ трагы (Р-256) 435,7 км-деҥ (Майма) | 150 км  |


## Тӱӱкизи
Јурт 1864 јылда тӧзӧлгӧн. Воеводаларыныҥ бичигениле (служебный доклад), 1642 јылда Алтын Кӧлгӧ Том-Туранаҥ ла Кузнецктеҥ П. Сабанскийге башкарткан стрелецтер ле казактар аткарылган. Олордыҥ амадузы: тӧлӧстӧрди ойто ло бактырып, Бий сууда, эмезе Алтын Кӧлдӧ («Алтын-озеро») острог-шибее тудары болгон.
П. Сабанский острог тудар эптӱ јерди Кузнецк јаар эбиреле тапкан, Бийди тӧмӧн тӱжеле, Куу деп оҥ кош суу киргенинде.
Том-Тураныҥ воеводазы П. Сабанский каанга бичиген:
«… блиско Телесково озера дни с 4 ходу река Лебедь есть и на той де реке вперед где острог поставить место угожее: и крепко и к ясашным людям блиско у вод и у лесу и к звериному промыслу и к рыбным ловлям и ко всякому простору есть. И вперед только тут острог будет и, государь, в ясашном сборе будет прибыль, потому что де тут ясашных людей кругом блиско есть землицы многие».

Уманский А. П. айтканыла, бу Куу сууныҥ сол јарадында эмдиги Турачак турган јер. Је острог мында тудулбаган, озогы, орустар келердеҥ озо, мында тӧлӧстӧрдиҥ шибеезиниҥ орды арткан («тура-чак» — «город-ок», «маленькая крепость»).
1834 јылда Солу кырдыҥ јаныла (эмдиги ады — Салоп) Алтын Кӧлгӧ геолог Г. П. фон Гельмерсенниҥ экспедициязы ӧткӧн, јараш јакшы јерлер деп темдектейт.
Кайда да 1840 јылдарда агаш кезип, Куу суула агызарга чӧлдиҥ кӧчкиндери (Тырышкиндер, Стениндер, Клепиковтор) келгендер. Туралар тудала олор агаш кезип, агызып, аҥдап, балыктап, кыра салып, арба, кӱдели, сула, просо ӧскӱрип, мал-аш азырап, адару тудатан.
1850 јылда Турачактыҥ јерлерине Казанцевтер кӧчӱп келген, олордыҥ ада-ӧбӧкӧзи Демидовтыҥ уралдагы фабрикаларыныҥ ишмекчилери болгон.
Јаш-Турада 1887 јылда чыгарган бичикте («Отчёт об Алтайской и Киргизской миссиях Томской епархии») 1870 јылда Агару Николайга серикпе тудулган деп темдектелген. Бу серикпени крестьянин Яков Самойлович Казанцев Турачакта туткан.
1886 јылда кӧчӱп јӱрген православный алтайлар 37 эд кижи ле 27 ӱй кижи болгон. Орустар керегинде бичилбеген.

## Эл-јон
| Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы |
| 1939            | 1959            | 1970            | 1979            | 1989            | 2002            | 2010            | 2011            | 2012            | 2013            | 2014            | 2015            | 2016            |
| --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- |
| 2052            | ↗3331           | ↗3633           | ↗4325           | ↗5080           | ↗5484           | ↗5582           | ↗5592           | ↗5661           | ↗5709           | ↘5625           | ↗5701           | ↗5715           |


## Ук-калыктары
Јуртта орус, алтай, чалканду, туба, куманды, шор ло оноҥ до ӧскӧ укту калыктар јадат.
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 5484 кижи болгон, олордыҥ 86 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы
- аймактыҥ ла јурт јеезениҥ администрациялары;
- орто ӱредӱлӱ школ;
- балдардыҥ туразы;
- кӱӱлик санат;
- аймактыҥ эмчилиги;
- библиотека;
- краевед музей;
- стадион;
- почта;
- кӧӧликтер јазаар јер;
- АЗС;
- пилорама — 4;
- магазин — 6;
- конор тура — 3;
- турбаза.


## Экономиказы
Туризм. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Агашла иштер.

## Кереестер

### Тӱӱкилик
- Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга учурлаган кереес (1297)[20];
- «Кем де ундылбаган, не де ундылбаган» мактыҥ мемориалы (1970 ј. Советский ором, 46Б)[21][22];
- Партизандардыҥ карындаштык мӧҥкӱзи (Кандык айдыҥ 01 кӱнинде 2017 јылда тургузылган јери табылбаган)[21][22].


### Археологиялык
- Ташта јурамалдар (Турачакские писаницы), Турачак јурттаҥ 7 км туура, Ӧӧн сууныҥ агыны ӧрӧ (1304)[20];
- Ӧӧн сууныҥ сол јарадында, Турачактаҥ 5 км јанында ташта јурамалдар (петроглифтер) (1305)[20];
- Ташта јурамалдар (1302). Турачак-Бийка деп јолдо[20].


### Ар-бӱткендик
- Солу туу. Байлу (1268)[20];
- Бийдиҥ-Јалы туу. Байлу боочы. Турачак-Таштагол деп јолдо (1303)[20].

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

## Јарлу улузы
- Камзараков Д. К. (1918—1944) — куманды кижи, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы (1941—1944), старший сержант, 2-чи Белорусский фронтто, 757-чи стрелковый полк, Советский Союзтыҥ геройы (1945).
- Иван Сумачаков — артист, бијечи, спортчы-кӱрешчи (КМС), акробат, Алтайда цирковой жанрдыҥ баштапкы артисти, областьтыҥ концертный бригадазында иштеген (акробатика, эквилибристика, жонглирование). Ол РСФСР-дыҥ нерелӱ артисттериниҥ Л. С. Маслюков ло Т. А. Птицынаныҥ Всесоюзный цирковой мастерскойында ӱренген. Узак ӧйгӧ концертный бригаданыҥ администраторы болуп иштеген[23].
- Кандаракова А. М. (07.11.1932—25.05.2021) — ӱредӱчи, чалканду калыктыҥ оос чӱмдемелдерин јууган, Горно-Алтайский педагогический училище божоткон (1948—1952). Пединститутта ӱренген (1954—1959). Чалканду тилле чыккан бичиктердиҥ соавторы. СССР-дыҥ Ӱстӱги Совединиҥ депутады[24],
- Пустогачева Р. М. (11.07.1939) — эмчи-онколог, Россияныҥ нерелӱ эмчизи (1996). «Таҥ Чолмон» орденле кайралдаткан[25].
- Макошев А. П. (08.01.1938 — 13.11.2020) — ӱредӱчи, 56 јыл ГАГУ-да иштеген, доцент (1978), профессор (1994), географиялык билимниҥ кандидады (1976), спортчы-шахматист, «Алтай Республикада Билимниҥ нерелӱ ишчизи», «Почетный работник высшего профессионального образования Российской Федерации», јондык ишчи, «Тубалар» деп бичиктиҥ авторлорыныҥ бирӱзи, каланыҥ, областьтыҥ, кырайдыҥ кӧп катап шахматла, орус шашкала чемпионы. Јондор ортодо маргаандардыҥ туружаачызы (Монголия). Турачак аймактыҥ Караса јуртында чыккан. Ол јурт эмди јок[26].


Турачак
{{ЈЈЈ+Россия
 |статус                   = Јурт
|русское название         = Турачак
 |оригинальное название    = {{lang-ru| Турочак}}
 |герб                     = 
 |флаг                     = 
 | изображение             = Turochak bus station.JPG
 | описание изображения    = Турачак, автостанция
| lat_deg = 52
| lat_min = 15
| lat_sec = 43
| lon_deg = 87
| lon_min = 07
| lon_sec = 14
 | CoordAddon = type:city(5400)_region:RU
 | CoordScale =  
|страна                   = Россия
 |регион                   = Алтай Республика
 |район                    = Турачак аймак
 |район в таблице          = Турачак аймак{{!}}Турачак 
 |вид поселения            = Јурт јеезе
 |поселение                = Турачактыҥ јурт јеезези
 |поселение в таблице      = Турачактыҥ јурт јеезези{{!}}Турачактыҥ
 |внутреннее деление       = 
 |вид главы                = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 
 |площадь                  =
 |вид высоты               = 
 |высота центра НП         = 326<ref name="Высота н/у моря"/>
 |климат                   = орто-континентал
  |население              = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Турочак| тс }}
  |год переписи           = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Турочак | г }}
 |плотность                = 
 |агломерация              = 
 |национальный состав      = [[орустар]] 86 %<ref name="Коряков"/>
 |конфессиональный состав  = 
 |часовой пояс             = 
 |телефонный код           = 38843
 |почтовый индекс          = 649140
 |почтовые индексы         = 
 |автомобильный код        = 
 |цифровой идентификатор   = 
 |цифровой идентификатор 2   = 
 |категория в Commons      = 
 |сайт                     = 
}}
'''Турачак''' ({{Lang-ru|Турочак}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Турачак аймак|Турачак аймагында]] [[Турачактыҥ јурт јеезези]]не кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.

== Этимологиязы ==
Турачак — тура, эмезе јон јаткан јер (Том-Тура, [[Јаш-Тура]] кала) {{Lang-ru|населенный пункт или маленькая избушка}}<ref name="Топонимика">[http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.htm Доступен скан книги Молчанова О. Т. «Топонимический словарь Горного Алтая»], размещённый по согласованию с автором на сайте www.nskdiggers.ru.</ref>.

== Физико-географиялык темдектери ==

=== Географиязы ===
Јурт [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] тӱндӱк јанында, Аба-Јыштыҥ ортозында, [[Ӧӧн (суу)|Ӧӧн]] сууныҥ јарадында турат. Айландыра Бийдиҥ-Јалы, Ӱжӱбе-Јелбеген, Тилаштар, Ӱч-Сӱӱри деген кырлар курчайт. Тайгазында ӧзӱп јаткан агаштары — јымжак агаш — кайыҥ, карагай, чиби, аспак, јойгон. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 326 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/8340/turochak.html Турочак (Турачак)]</ref>.

=== Климады ===
Климады орто-континентал. Кышкыда бу аймакта јаан кар тӱжет, сооктор 25-30 градустаҥ тӧмӧн тӱшпейт, јай тыҥ изӱ эмес, кей серӱӱн ле чыкту.

Јайдыҥ ӧйинде јердиҥ ажы — мешкелер, калба, орляк, эм ӧлӧҥдӧр, јиилектер, кузук јакшы бӱдет. Јайгыда тайгада серӱӱн ле чыкту кей, јердиҥ ажыныҥ јакшы тӱжӱми улуска тузалу. Калба, орляк, јӱзӱн-јӱӱр јиилектер, эм ӧлӧҥдӧр, мешкелер јууп садуга улус апарат. Кышкыда јаан кар тӱжет, салкын бийик кӱрттер шуурып, јолдор јаантайын ла туйукталат. Узун соок кыш ла серӱӱн јай. Кейдиҥ ортојылдык температуразы 4,3 °С, јылуныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, сооктыҥ эҥ ле тыҥы −55 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0 °С, баштапкы сооктор 05.06./08.09, сооктор јок кӱндер бир јылга 94, јут-чыктыҥ кеми јыл туркунына 826 мм, ортојылдык салкынныҥ кеми 1,3 м/с, 15 м/с тыҥ салкын бир јылда 10,3 кӱн. Кардыҥ, кӱрттиҥ тереҥи кышкыда 1,5-2 метрдеҥ ажыра болот кезик јерлерде.
Кышкыда сӱрекей соок кей Сибирдеҥ («низовки») келет, онойдо ок соок кей Алтайдыҥ кырларынаҥ тӱнде («скатывания») тӱжерде, Турачактыҥ климады кату болот, чаган айдыҥ ортоайлык температуразы −19,7 °C.

{{Климат города
|Город_род=Турочака (1961-1990 гг.)
|Источник=[http://meteoinfo.ru/climate/klimatgorod/1739-1246618396 Гидрометцентр]
| Янв_ср=          | Янв_ср_осад=33
| Фев_ср=          | Фев_ср_осад=33
| Мар_ср=          | Мар_ср_осад=35
| Апр_ср=          | Апр_ср_осад=55
| Май_ср=          | Май_ср_осад=86
| Июн_ср=          | Июн_ср_осад=91
| Июл_ср=          | Июл_ср_осад=96
| Авг_ср=          | Авг_ср_осад=92
| Сен_ср=          | Сен_ср_осад=76
| Окт_ср=          | Окт_ср_осад=82
| Ноя_ср=          | Ноя_ср_осад=64
| Дек_ср=          | Дек_ср_осад=53
| Год_ср=          | Год_ср_осад=796
| Янв_ср_мин=-24.3      | Янв_ср_макс=-9.9
| Фев_ср_мин=-22.7      | Фев_ср_макс=-4.9
| Мар_ср_мин=-14.9      | Мар_ср_макс=3.6
| Апр_ср_мин=-4.2       | Апр_ср_макс=11.2
| Май_ср_мин=3.5        | Май_ср_макс=19.2
| Июн_ср_мин=9.1        | Июн_ср_макс=24.3
| Июл_ср_мин=11.9       | Июл_ср_макс=26.4
| Авг_ср_мин=10.0       | Авг_ср_макс=23.4
| Сен_ср_мин=4.3        | Сен_ср_макс=18.1
| Окт_ср_мин=-2.5       | Окт_ср_макс=8.6
| Ноя_ср_мин=-12.7      | Ноя_ср_макс=-1.5
| Дек_ср_мин=-20.8      | Дек_ср_макс=-8.4
| Год_ср_мин=-5.3       | Год_ср_макс=9.2
| Янв_а_макс=      | Янв_а_мин=
| Фев_а_макс=      | Фев_а_мин=
| Мар_а_макс=      | Мар_а_мин=
| Апр_а_макс=      | Апр_а_мин=
| Май_а_макс=      | Май_а_мин=
| Июн_а_макс=      | Июн_а_мин=
| Июл_а_макс=      | Июл_а_мин=
| Авг_а_макс=      | Авг_а_мин=
| Сен_а_макс=      | Сен_а_мин=
| Окт_а_макс=      | Окт_а_мин=
| Ноя_а_макс=      | Ноя_а_мин=
| Дек_а_макс=      | Дек_а_мин=
| Год_а_макс=      | Год_а_мин=
|}}



=== Аҥ-куштары ===
Аба-Јыштыҥ аҥы-кужы астаган да болзо, корулу јерлерде ({{lang-ru|заповедникте}}) айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, какай, јеекен, шӱлӱзин, туйгактузы: булан, элик, марал, аҥ, оокторы: сарас, агас, јоонмойын, албаа, суузар, тийиҥ кӧрӱк, камду ла оноҥ до ӧскӧзи<ref name="Кучин флора и фауна">''Кучин А. П.'' Всемирный фонд дикой природы. Флора и фауна Алтая. — Горно-Алтайск: [б.и.], 2001.</ref>. Кезик куштардыҥ тоозы астап, Кызыл бичикке де киргени бар, ол барынтычы куштардаҥ кӧп сабазы: шоҥкор, ала-ылаачын, мечиртке, ӱкӱ<ref name="Кр книга животные РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6252/read.php  ''Красная книга Республики Алтай: животные''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>. Оок куштар ол каргаа, саҥыскан, тарал, кӧктийек, кӱӱк, кас, турна, бӧднӧ, чай, кӱртӱк, томыртка.

=== Ӧзӱмдери ===
Тайганыҥ ортозында аламыктарда јердиҥ ажы јакшы бӱдет — јӱзӱн башка јиилектер, кузук, калба, орляк, мешкелер.
Кӧп сабада кара ийне бӱрлӱ агаш ӧзӧт, мӧш, јойгон, чиби, карагай, тыт, кӧп тоолу башка-башка бӱдӱмдӱ јыра-тайалар, ойык јабыстай јерлерде ле чала састалган тегериктерде база јыралар, тал, беле, чычрана, каргана, ӧзӧт. Ого коштой јӱзӱн-јӱӱр јиилектер: уй кӧс, бороҥот, јер-јиилек, тийиҥкат, тожла, кайыҥкат, торбос ({{lang-ru|клюква}}), тайа ({{lang-ru|жимолость}}), кызылкат, кӧк-кат ({{lang-ru|голубика}}), кара агаш-јиилек ({{lang-ru|ежевика}}), кара-кат, эмезе кара торбос ({{lang-ru|черника}}), ийт-тумчук ({{lang-ru|шиповник}}), ого коштой кӧжнӧ, калба<ref name="Торбоков звери">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020</ref>.

Јайдыҥ ӧйинде јылу, чыкту кейге толтыра ла чечектер ӧзӱп, чечектеп, быжып ӱрендерин чачат: балузын, јыракы-ӧлӧҥ, јыдунак ({{lang-ru|душица}}), калаш-чечек ({{lang-ru|первоцвет}}), ийт-тырмак. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» киргендери: алтын тазыл, кызыл тазыл, сыгын-от, марал-чечек ле о.ӧ.<ref name="Кр книга  растения РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6253/read.php  ''Красная книга Республики Алтай: растения''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>.

=== Јери ле јолдоры ===
Јуртта 76 ором: Школдыҥ, Кайыҥду, Тӧс, Чеховтыҥ, Шукшинниҥ о.ӧ.

«[[Улалу]] — [[Турачак]] — [[Артыбаш]]» деп регионал учурлу кӧӧлик јолдо турат.
{| class="wikitable"
| COLSPAN="2" ALIGN="center" |'''Турачак јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире'''
|-
| Администрациялык тӧс јер [[Турачак]]|| 0 км
|-
|  Аймактыҥ тӧс јери [[Турачак]] || 0 км
|-
|  Республикан тӧс кала [[Улалу]] ||  140 км
|-
|  [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы ||  180 км
|-
|  Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 4000 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 435,7 км-деҥ ([[Майма]]) ||150 км
|}

== Тӱӱкизи ==
Јурт 1864 јылда тӧзӧлгӧн. Воеводаларыныҥ бичигениле (''служебный доклад''), 1642 јылда [[Алтын Кӧл|Алтын Кӧлгӧ]] [[Том-Тура|Том-Туранаҥ]] ла Кузнецктеҥ П. Сабанскийге башкарткан стрелецтер ле казактар аткарылган. Олордыҥ амадузы: ''тӧлӧстӧрди'' ойто ло бактырып, [[Бий (суу)|Бий сууда]], эмезе Алтын Кӧлдӧ («Алтын-озеро») острог-шибее тудары болгон.

П. Сабанский острог тудар эптӱ јерди Кузнецк јаар эбиреле тапкан, [[Бий (суу)|Бийди]] тӧмӧн тӱжеле, [[Куу (суу|Куу]] деп оҥ кош суу киргенинде.
[[Том-Тура|Том-Тураныҥ]] воеводазы П. Сабанский каанга бичиген:
<blockquote>«… блиско Телесково озера дни с 4 ходу река Лебедь есть и на той де реке вперед где острог поставить место угожее: и крепко и к ясашным людям блиско у вод и у лесу и к звериному промыслу и к рыбным ловлям и ко всякому простору есть. И вперед только тут острог будет и, государь, в ясашном сборе будет прибыль, потому что де тут ясашных людей кругом блиско есть землицы многие».
</blockquote>
Уманский А. П. айтканыла, бу Куу сууныҥ сол јарадында эмдиги [[Турачак]] турган јер. Је острог мында тудулбаган, озогы, орустар келердеҥ озо, мында тӧлӧстӧрдиҥ шибеезиниҥ орды арткан («тура-чак» — «город-ок», «маленькая крепость»).
1834 јылда Солу кырдыҥ јаныла (эмдиги ады — Салоп) [[Алтын Кӧл|Алтын Кӧлгӧ]] геолог Г. П. фон Гельмерсенниҥ экспедициязы ӧткӧн, јараш јакшы јерлер деп темдектейт.

Кайда да 1840 јылдарда агаш кезип, [[Куу (суу)|Куу суула]] агызарга чӧлдиҥ кӧчкиндери (Тырышкиндер, Стениндер, Клепиковтор) келгендер. Туралар тудала олор агаш кезип, агызып, аҥдап, балыктап, кыра салып, арба, кӱдели, сула, просо ӧскӱрип, мал-аш азырап, адару тудатан.

1850 јылда Турачактыҥ јерлерине Казанцевтер кӧчӱп келген, олордыҥ ада-ӧбӧкӧзи Демидовтыҥ уралдагы фабрикаларыныҥ ишмекчилери болгон.
[[Јаш-Тура]]да 1887 јылда чыгарган бичикте («Отчёт об Алтайской и Киргизской миссиях Томской епархии») 1870 јылда Агару Николайга серикпе тудулган деп темдектелген. Бу серикпени крестьянин Яков Самойлович Казанцев Турачакта туткан.
1886 јылда кӧчӱп јӱрген православный алтайлар 37 эд кижи ле 27 ӱй кижи болгон. Орустар керегинде бичилбеген.

== Эл-јон ==
{{Эл-јонныҥ тоозы | Турочак |Столбцов=14}}

== Ук-калыктары ==
Јуртта орус, алтай, чалканду, туба, куманды, шор ло оноҥ до ӧскӧ укту калыктар јадат.
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 5484 кижи болгон, олордыҥ 86 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml  Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>.

Окылу тил: орус, алтай<ref name="Закон РА о языках">[http://docs.cntd.ru/document/802008526/  Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года)]</ref>.

== Инфраструктуразы ==
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
* аймактыҥ ла јурт јеезениҥ администрациялары;
* орто ӱредӱлӱ школ;
* балдардыҥ туразы;
* кӱӱлик санат;
* аймактыҥ эмчилиги;
* библиотека;
* краевед музей;
* стадион;
* почта;
* кӧӧликтер јазаар јер;
* АЗС;
* пилорама — 4;
* магазин — 6;
* конор тура — 3;
* турбаза.
</div>

== Экономиказы ==
Туризм. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Агашла иштер.

== Кереестер ==

=== Тӱӱкилик ===
* Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга учурлаган кереес (1297)<ref name="Ойношев свод"/>;
* «Кем де ундылбаган, не де ундылбаган» мактыҥ мемориалы (1970 ј. Советский ором, 46Б)<ref name="Памятники">{{Cite web |title=Решение Исполнительного Комитета Совета народных депутатов Горно-Алтайской автономной области «Об отнесении недвижимых памятников истории и культуры к категории памятников местного значения» от 16.10.1989 г. № 348 |url=https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109173456/https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archivedate=1610213696 |deadlink=yes |accessdate=1610033688 }}</ref><ref name="Памятники список">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210509164006/http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archivedate=1620578406 |deadlink=yes |accessdate=1605283942 }}</ref>;
* Партизандардыҥ карындаштык мӧҥкӱзи (Кандык айдыҥ 01 кӱнинде 2017 јылда тургузылган јери табылбаган)<ref name="Памятники"/><ref name="Памятники список"/>.

=== Археологиялык ===
* Ташта јурамалдар (Турачакские писаницы), Турачак јурттаҥ 7 км туура, Ӧӧн сууныҥ агыны ӧрӧ (1304)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Ӧӧн сууныҥ сол јарадында, Турачактаҥ 5 км јанында ташта јурамалдар (петроглифтер) (1305)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Ташта јурамалдар (1302). Турачак-Бийка деп јолдо<ref name="Ойношев свод"/>.

=== Ар-бӱткендик ===
* Солу туу. Байлу (1268)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Бийдиҥ-Јалы туу. Байлу боочы. Турачак-Таштагол деп јолдо (1303)<ref name="Ойношев свод"/>.
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013</ref>.

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==

== Јарлу улузы ==
* [[Камзараков, Дмитрий Константинович|Камзараков Д. К.]] (1918—1944) — куманды кижи, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы (1941—1944), старший сержант, 2-чи Белорусский фронтто, 757-чи стрелковый полк, Советский Союзтыҥ геройы (1945).
* [[Сумачаков, Иван Иванович|Иван Сумачаков]] — артист, бијечи, спортчы-кӱрешчи (КМС), акробат, Алтайда цирковой жанрдыҥ баштапкы артисти, областьтыҥ концертный бригадазында иштеген (акробатика, эквилибристика, жонглирование). Ол РСФСР-дыҥ нерелӱ артисттериниҥ Л. С. Маслюков ло Т. А. Птицынаныҥ Всесоюзный цирковой мастерскойында ӱренген. Узак ӧйгӧ концертный бригаданыҥ администраторы болуп иштеген<ref>СумачаковИ. И.[https://web.archive.org/web/20220204082726/https://kinobaza24.ru/biography/sumachakov-aylan-ivanovich-biografiya.html]</ref>.
* [[Кандаракова, Анна Макаровна|Кандаракова А. М.]] (07.11.1932—25.05.2021) — ӱредӱчи, чалканду калыктыҥ оос чӱмдемелдерин јууган, Горно-Алтайский педагогический училище божоткон (1948—1952). Пединститутта ӱренген (1954—1959). Чалканду тилле чыккан бичиктердиҥ соавторы. СССР-дыҥ Ӱстӱги Совединиҥ депутады<ref>Кандаракова А. М.[https://gornoaltaysk.bezformata.com/listnews/otmechaet-anna-makarovna-kandarakova/62357930/]</ref>,
* [[Пустогачева, Роза Макаровна|Пустогачева Р. М.]] (11.07.1939) — эмчи-онколог, Россияныҥ нерелӱ эмчизи (1996). «Таҥ Чолмон» орденле кайралдаткан<ref>Пустогачева Р. М.[https://altaicholmon.ru/2019/07/23/aba-jyshta-tuulgan-emchi/]</ref>.
* [[Макошев, Андрей Перфилович|Макошев А. П.]] (08.01.1938 — 13.11.2020) — ӱредӱчи, 56 јыл ГАГУ-да иштеген, доцент (1978), профессор (1994), географиялык билимниҥ кандидады (1976), спортчы-шахматист, «Алтай Республикада Билимниҥ нерелӱ ишчизи», ''«Почетный работник высшего профессионального образования Российской Федерации»'', јондык ишчи, «Тубалар» деп бичиктиҥ авторлорыныҥ бирӱзи, каланыҥ, областьтыҥ, кырайдыҥ кӧп катап шахматла, орус шашкала чемпионы. Јондор ортодо маргаандардыҥ туружаачызы (Монголия). Турачак аймактыҥ Караса јуртында чыккан. Ол јурт эмди јок<ref>Горно-Алтайск. Макошев А. П. [https://gornoaltaysk.bezformata.com/listnews/soboleznuem/88784610/.]</ref>.

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
{{Тыш тайантылар}}
{{Турачак аймактыҥ јон јаткан јерлери}}

[[Категория:Турачак аймактыҥ јурттары]]
[[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]]