# Череттӱ
Череттӱ (орустап Известковый) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Майма аймагында Ыныныҥ јурт јеезезине кирет.

## Этимологиязы
Череттӱ орустап известь.

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк-кӱнбадыш келтейинде, Кадын сууныҥ оҥ јарадында, Алтыгы-Ыны суу Кадынга киргенинде, кайыр-каскак кырларга курчаткан, Чуйдыҥ трагында турат. Јурттыҥ сол јанында чакпынду Кадын, оҥ јанында койу агаш бӱркеген кайа-таштӱ аркалар. Кӧп лӧ саба агаш ийне бӱрлӱ. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 520 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Тӱштӱк аймактарга кӧрӧ климат јымжак, кыш карлу болот, јер тыҥ тоҥбойт. Кейдиҥ ортојылдык температуразы +1,0 °С, изӱ кӱндердиҥ температуразыныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, эҥ ле соок температураныҥ алтыгы учы −49 °С, јердиҥ ортојылдык температуразы +2 °С, јыл ичинде калганчы соок кӱн ле баштапкы соок кӱн 24.05/17.09, јыл ичинде соок јок кӱндердиҥ тоозы 116, јут-чыктыҥ кеми бир јылга 711 мм, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 1,7, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 9,1 (15 м/с тӱрген салкынду).

### Аҥ-куштары
Тайгаларында јӱзӱн-јӱӱр аҥдар јӱрет: айу, бӧрӱ,тӱлкӱ, койон, јеекен, агас, албаа, јоонмойын, кӧрӱк, јараа, марал, аҥ, элик, булан, тооргы. Куштардаҥ кедери тарал, каргаа, ӱкӱ, кӱӱк, тейлеген, талеҥко, мӱркӱт, карчага, јелечи, мечиртке, чай, торлоо, бӧднӧ, кӱртӱк. Алтай Республиканыҥ кызыл бичигине кирген куштар: ала ылаачын, ӱкӱ, шоҥкор, боро ылаачын. Сууда балык кезем астаган да болзо, чараган, бел, чортон, ускуч, јылмай ла база кезик бӱдӱм балык бар.

### Ӧзӱмдери
Айландыра ӧскӧн агаштардыҥ кӧп нургуны карагай, јойгон агаш. Суујакалай чиби, тал, каргана, кайыҥ агаштар ӧзӧт, бийиктей тытла кожо мӧш ӧзӧт. Тайга -тажы јиилектӱ, бороҥот, уйкӧс, тийиҥкат, кызылгат, тайабаш, калба, кӧжнӧ дӧ кӧп ӧзӧт.
Чыкту ла кӧлӧткӧлӧй јерде ӧлӧҥ бийик болуп ӧзӧт, комургай, кулузын, кылбыш, башка-башка чечектер: буланат, балузын, быркырууш, саргай, кандык, кӱӱктаман, кӱнкајы ла о.ӧ. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер кӧп, олордыҥ тоозында: арчын, алтын тазыл, марал чечек, кызыл тазыл ла о.ӧ..

### Јери ле јолдоры
Јуртта 5 ором: Мраморлу, Кӱнет кош ором, Јараттай, Садту кош ором, Јаҥы. Јуугында деремнелер: Ман-Јӱрек, Карым, Ыны, Себи-Оозы.
| Череттӱ јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире |         |
| Администрациялык тӧс јер Ыны              | 5,6 км  |
| Аймактыҥ тӧс јери Майма                   | 42 км   |
| Республикан тӧс кала Улалу                | 48 км   |
| Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы         | 130 км  |
| Тергеениҥ тӧс калазы Москва               | 3900 км |
| Чуйдыҥ трагы (Р-256) 481,4 км-деҥ         | 0 км    |


## Тӱӱкизи
Јурт Совет ӧйдӧ 1950 јылдарда тӧзӧлгӧн. Аймактыҥ кӧп јурттары Алтайский миссия келип, тургун алтайларды креске тӱжӱрип, кудайдыҥ православный јаҥына кийдирип, туралар, јолдор тудуп, серкпелер ачып, церковно-приходской школдор ачып, ӱредӱ берип турган ӧйдӧ тӧзӧлгӧн.

## Эл-јон
| Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы |
| 2008            | 2009            | 2010            | 2011            | 2012            | 2013            | 2014            | 2015            | 2016            |
| --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- |
| 42              | ↗45             | ↗48             | →48             | ↘45             | ↗48             | ↗49             | →49             | ↘46             |


## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 49 кижи болгон, олордыҥ 98 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

## Инфраструктуразы
Бастыра инфраструктуралык обьекттер Ыныда.

## Экономиказы
Јаан ээлем јуртта јок. Кажы ла биледе таҥынаҥ ээлемдӱ. Мал азыраары. Маала ӧскӱрери. Адару тудары Черет ӧртӧӧри. Туризм.

## Кереестер

### Ар-бӱткендик
- Бабырган байлу туу (39)[15];
- Чаптыган кыр (45,46)[15];
- Аржан суу (47)[15].

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

Череттӱ
{{ЈЈЈ+Россия
 |статус                   = Јурт
|русское название         = Череттӱ
 |оригинальное название    = {{lang-ru|Известковый}}
 |герб                     = 
 |флаг                     = 
 | изображение             = 
 | описание изображения    = 
  |lat_deg = 51 |lat_min = 45 |lat_sec = 20.045
  |lon_deg = 85 |lon_min = 43 |lon_sec = 39.331
  |CoordAddon = type:city(48)_region:RU
  |CoordScale = 20000
|страна                   = Россия
 |регион                   = Алтай Республика
 |район                    = Майма аймак
 |район в таблице          = Майма аймак{{!}}Майма 
 |вид поселения            = Јурт јеезе
 |поселение                = Ыныныҥ јурт јеезези
 |поселение в таблице      = Ыныныҥ јурт јеезези{{!}}Ыныныҥ
 |внутреннее деление       = 
 |вид главы                = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 
 |площадь                  =
 |вид высоты               = 
 |высота центра НП         = 520<ref name="Высота н/у моря"/>
 |климат                   = орто-континентал
  |население              = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Известковый (Республика Алтай) | тс }}
  |год переписи           = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Известковый (Республика Алтай) | г }}
 |плотность                = 
 |агломерация              = 
 |национальный состав      = [[орустар]] 98 %<ref name="Коряков"/>
 |конфессиональный состав  = 
 |часовой пояс             = 
 |телефонный код           = 38841
 |почтовый индекс          = 
 |почтовые индексы         = 
 |автомобильный код        = 
 |цифровой идентификатор   = 
 |цифровой идентификатор 2   = 
 |категория в Commons      = 
 |сайт                     = 
}}
'''Череттӱ''' ({{Lang-ru|Известковый}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Майма аймак|Майма аймагында]] [[Ыныныҥ јурт јеезези]]не кирет.

== Этимологиязы ==
Череттӱ {{Lang-ru|известь}}<ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы =  |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>.

== Физико-географиялык темдектери ==

=== Географиязы ===
Јурт [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] тӱндӱк-кӱнбадыш келтейинде, [[Кадын]] сууныҥ оҥ јарадында, [[Алтыгы-Ыны (суу)|Алтыгы-Ыны суу]] Кадынга киргенинде, кайыр-каскак кырларга курчаткан, Чуйдыҥ трагында турат. Јурттыҥ сол јанында чакпынду Кадын, оҥ јанында койу агаш бӱркеген кайа-таштӱ аркалар. Кӧп лӧ саба агаш ийне бӱрлӱ. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 520 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/35039/izvestkovyy.html. Известковый (Череттӱ)]</ref>.

=== Климады ===
Климады орто-континентал. Тӱштӱк аймактарга кӧрӧ климат јымжак, кыш карлу болот, јер тыҥ тоҥбойт. Кейдиҥ ортојылдык температуразы +1,0 °С, изӱ кӱндердиҥ температуразыныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, эҥ ле соок температураныҥ алтыгы учы −49 °С, јердиҥ ортојылдык температуразы +2 °С, јыл ичинде калганчы соок кӱн ле баштапкы соок кӱн 24.05/17.09, јыл ичинде соок јок кӱндердиҥ тоозы 116, јут-чыктыҥ кеми бир јылга 711 мм, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 1,7, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 9,1 (15 м/с тӱрген салкынду)<ref>Майма. Климат[https://e-lib.gasu.ru/eposobia/altai/maima/klim.html.]
</ref>.

=== Аҥ-куштары ===
Тайгаларында јӱзӱн-јӱӱр аҥдар јӱрет: айу, бӧрӱ,тӱлкӱ, койон, јеекен, агас, албаа, јоонмойын, кӧрӱк, јараа, марал, аҥ, элик, булан, тооргы<ref name="Собанский звери">''Собанский Г. Г.'' Звери Алтая. — Барнаул: [б.и.], 2005.</ref>. Куштардаҥ кедери тарал, каргаа, ӱкӱ, кӱӱк, тейлеген, талеҥко, мӱркӱт, карчага, јелечи, мечиртке, чай, торлоо, бӧднӧ, кӱртӱк. Алтай Республиканыҥ кызыл бичигине кирген куштар: ала ылаачын, ӱкӱ, шоҥкор, боро ылаачын<ref name="Торбоков звери">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020.</ref>. Сууда балык кезем астаган да болзо, чараган, бел, чортон, ускуч, јылмай ла база кезик бӱдӱм балык бар.

=== Ӧзӱмдери ===
Айландыра ӧскӧн агаштардыҥ кӧп нургуны карагай, јойгон агаш. Суујакалай чиби, тал, каргана, кайыҥ агаштар ӧзӧт, бийиктей тытла кожо мӧш ӧзӧт<ref name="Торбоков флора">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020.</ref>. Тайга -тажы јиилектӱ, бороҥот, уйкӧс, тийиҥкат, кызылгат, тайабаш, калба, кӧжнӧ дӧ кӧп ӧзӧт<ref name="Торбоков флора"/>.

Чыкту ла кӧлӧткӧлӧй јерде ӧлӧҥ бийик болуп ӧзӧт, комургай, кулузын, кылбыш, башка-башка чечектер: буланат, балузын, быркырууш, саргай, кандык, кӱӱктаман, кӱнкајы ла о.ӧ. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер кӧп, олордыҥ тоозында: арчын, алтын тазыл, марал чечек, кызыл тазыл ла о.ӧ.<ref name="Кр книга растения РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6253/read.php ''Красная книга Республики Алтай: растения''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>.

=== Јери ле јолдоры ===
Јуртта 5 ором: Мраморлу, Кӱнет кош ором, Јараттай, Садту кош ором, Јаҥы. Јуугында деремнелер: [[Ман-Јӱрек]], [[Карым]], [[Ыны]], [[Себи-Оозы]].
{| class="wikitable"
| COLSPAN="2" ALIGN="center" | '''Череттӱ јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире'''
|-
| Администрациялык тӧс јер [[Ыны]]|| 5,6 км
|-
| Аймактыҥ тӧс јери [[Майма]] || 42 км
|-
| Республикан тӧс кала [[Улалу]] ||  48 км
|-
| [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы || 130 км
|-
| Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] ||3900 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 481,4 км-деҥ ||0 км
|}

== Тӱӱкизи ==
Јурт Совет ӧйдӧ 1950 јылдарда тӧзӧлгӧн. Аймактыҥ кӧп јурттары Алтайский миссия келип, тургун алтайларды креске тӱжӱрип, кудайдыҥ православный јаҥына кийдирип, туралар, јолдор тудуп, серкпелер ачып, церковно-приходской школдор ачып, ӱредӱ берип турган ӧйдӧ тӧзӧлгӧн.

== Эл-јон ==
{{ Эл-јонныҥ тоозы | Известковый (Республика Алтай)| Столбцов=10}}

== Ук-калыктары ==
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 49 кижи болгон, олордыҥ 98 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml  Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>.

== Инфраструктуразы ==
Бастыра инфраструктуралык обьекттер Ыныда.

== Экономиказы ==
Јаан ээлем јуртта јок. Кажы ла биледе таҥынаҥ ээлемдӱ. Мал азыраары. Маала ӧскӱрери. Адару тудары Черет ӧртӧӧри. Туризм.

== Кереестер ==

=== Ар-бӱткендик ===
* Бабырган байлу туу (39)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Чаптыган кыр (45,46)<ref name="Ойношев свод"/>;
* [[Аржан (суу)|Аржан суу]] (47)<ref name="Ойношев свод"/>.

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>.

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==

== Јарлу улузы ==

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
{{Тыш тайантылар}}
{{Майма аймактыҥ јон јаткан јерлери}}

[[Категория:Майма аймактыҥ јурттары]]
[[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]]