# Урсул (Кадынныҥ кош суузы)
Урсу́л (орустап Урсул) — Россия Федерацияда Алтай Республиканыҥ суузы. Јоло ло Кайырлыктыҥ суулары биригип, Урсул суу башталат. Оҥдой аймактын јериле агып, Кадын сууга сол јанынаҥ кирет.

## Физико-географиялык темдектери
Урсул Јоло ло Кайырлыктын суулары биригип, Оҥдой аймактыҥ јериле агып, Кадын сууга сол јанынаҥ кирет. Сууныҥ узуны 119 км, суу јуур площади — 3710 км². Теректӱниҥ сындарынаҥ агып тӱшкен суулардаҥ башталат. Јаҥмырдыҥ, кардыҥ сууларыла толот. Урсул башталганынаҥ ала Оҥдойго јетире 32 км. Тузаланган сууныҥ кеми —
16,8 м³/с.
Урсулдыҥ ӱстӱги агынында јаан эмес суулар кожулат. Туйакты, Карагол, Ӧлӧти ичиле сууныҥ агыны токыналу. Урсулдыҥ алтыгы агыны каскак кырлардыҥ ортозыла агат, чакпынду, тӱрген учун, мында спортивный сплавла маргаандар ӧдӧт. Урсул — Кадын деп маршрут (4 категория сложности) Туулу Алтайда јарлу.

## Археологиялык кереестер
Муҥ јылдардын туркунына Урсулды јараттай кӧп укту албаты јуртаган. Олордын кийнинен кӧп тоолу корумдар арткан. Бу корумдардаҥ јебрен мӧнкӱлер ле јӱзӱн-јӱӱр эдимдер (таш маскалар, сӧӧктӧҥ эткен кӱректер, айак-казан, каҥзалар) табылган. Ого коштой јарангыштар (сӧӧктӧҥ эткен јӱстӱк, кӱлердеҥ эткен кӧп јарангыштар, карчагала сарлыктын сӧӧгинеҥ эдилген јарангыш-амулеттер) табылган. Табылган, кижиниҥ арткан-калган сӧӧктӧринеҥ кӧргӧндӧ, јебрен улус бийик сынду, талааркак оборлу, јалбак маҥдайлу, коҥжок тумчукту болгылаган. Урсулла кош суулары јараттай ширтелген кӧп корумдар каракольский культурага келижет.
Урсулды јараттай кӧп јебрен субактардын орды арткан.
Урсулдын бажында, Оҥдой аймакта јебрен јурт Кара-Бом баар
.
Карагол суунын учында база јебрен, таш чактын эрте ӧйиниҥ јурты бар Усть-Каракол, ол орто плейцетонныҥ экинчи јарымыла темдектелет (282—133 тыс. л. н.), Кара-бом — ӱстӱги плейцетонныҥ баштапкы јарымына келижет (120-50 тыс.л.н.)
.

## Кош суулары
- Кара (оҥ)
- 17 км: Кичинек Ӱлегем (оҥ)
- Ијегем (сол)
- 24 км: Ӧлӧтӱ
- Куркыйра (сол)
- Карышкан (оҥ)
- 30 км: Талду (сол)
- Онкудайка (оҥ)
- 39 км: Шибилик (оҥ)
- 40 км: Шашыкман (сол)
- 45 км: Короты (сол)
- 50 км: Каракол (оҥ)
- 59 км: Туйакты (сол)
- 64 км: Шибилик  (оҥ)
- 65 км: Талду (сол)
- 74 км: Кеҥи (сол)
- Алтыгы Айры (оҥ)
- Ӱстӱги Айры (оҥ)
- 86 км: Кайырлык (оҥ)
- 89 км: Тобоотой (сол)
- Јонкулак (сол)
- Јанјула (сол)
- 105 км: Таркатту (оҥ)
- Бӧрӧзӧк (сол)
- 114 км: Угар
- Токой (оҥ)
- Кичинек Аркем (оҥ)


## Урсул тергеелик суу реестрда
Тергеелик суу реестердин бергениле Урсул ӱстӱги Обьтыҥ бассейновый округына кирет, суула колбоолу јуртээлемдик иштер ӧткӱрер суу участогы Кадын, Урсулдыҥ суу подбассейини Бия ла Кадын суулар. Суу бассейини ӱстӱги Оп, Эрчиш сууга кожылганына јетире.а.

## Јуруктыҥ кӧмзӧзи
- Оҥдой. Урсул суу
- Урсул суу


Урсул (Кадынныҥ кош суузы)
{{Суу
 |Название                = Урсул
  |Национальное название  = ru/Урсул
 |Изображение             = Ursul valley in Altay Rep Ongudaisky distr.JPG
  |Подпись изображения    = 
 |Длина                   = 119 
 |Площадь водосбора       = 3710 
 |Бассейн                 = Кадын/Оп (суу)/Карский талай
 |Расход воды             = 16,8
  |Место измерения        = 32 км от устья
 |Исток                   = 
  |Местоположение истока  = 
  |Высота истока          = выше 1095,6
  |Координаты истока      = 50.7908/85.3485
 |Устье                   = Кадын
  |Местоположение устья   = [[Алтайское подворье]], 298 км по левому берегу
  |Высота устья           = 575,3
  |Координаты устья       = 50.7732/86.464
 |Уклон реки              = 
 |Страна                  = Россия
  |Регион                 = Алтай Республика
   |Район                 = Кан-Оозы аймак/Оҥдой аймак
  |Тип вывода для ПК      = 21
}}
'''Урсу́л''' ({{lang-ru|Урсул<ref name="ударение">{{СНГОСНГ|401}}</ref>}}) — [[Россия]] Федерацияда [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] суузы. [[Јоло]] ло [[Кайырлык|Кайырлыктыҥ]] суулары биригип, [[Урсул]] суу башталат. [[Оҥдой аймак|Оҥдой аймактын]] јериле агып, [[Кадын]] сууга сол јанынаҥ кирет.

== Этимологиязы ==

== Физико-географиялык темдектери ==
[[Урсул]] [[Јоло]] ло Кайырлыктын суулары биригип, [[Оҥдой]] аймактыҥ јериле агып, [[Кадын]] сууга сол јанынаҥ кирет. Сууныҥ узуны 119 км, суу јуур площади — 3710 км²<ref name="ГВР">{{ГВР|187696|[[Урсул]] (Ело, Бол. Аргем)}}</ref>. Теректӱниҥ сындарынаҥ агып тӱшкен суулардаҥ башталат. Јаҥмырдыҥ, кардыҥ сууларыла толот. [[Урсул]] башталганынаҥ ала [[Оҥдой]]го јетире 32 км. Тузаланган сууныҥ кеми —
16,8 м³/с<ref>{{cite web|url = http://www.r-arcticnet.sr.unh.edu/v4.0/ViewPoint.pl?Point=6697|title = Ursul At Onguday|website = Статистика на сайте R-ArcticNET|accessdate = 2013-01-25|archiveurl = https://www.webcitation.org/6E904DnZ2?url=http://www.r-arcticnet.sr.unh.edu/v4.0/ViewPoint.pl?Point=6697|archivedate = 2013-02-03|deadlink = no}}</ref>.
Урсулдыҥ ӱстӱги агынында јаан эмес суулар кожулат. [[Туйакты]], [[Карагол]], Ӧлӧти ичиле сууныҥ агыны токыналу. Урсулдыҥ алтыгы агыны каскак кырлардыҥ ортозыла агат, чакпынду, тӱрген учун, мында спортивный сплавла маргаандар ӧдӧт. Урсул — Кадын деп маршрут (4 категория сложности) Туулу Алтайда јарлу.

== Археологиялык кереестер ==
Муҥ јылдардын туркунына Урсулды јараттай кӧп укту албаты јуртаган. Олордын кийнинен кӧп тоолу корумдар арткан. Бу корумдардаҥ јебрен мӧнкӱлер ле јӱзӱн-јӱӱр эдимдер (таш маскалар, сӧӧктӧҥ эткен кӱректер, айак-казан, каҥзалар) табылган. Ого коштой јарангыштар (сӧӧктӧҥ эткен јӱстӱк, кӱлердеҥ эткен кӧп јарангыштар, карчагала сарлыктын сӧӧгинеҥ эдилген јарангыш-амулеттер) табылган. Табылган, кижиниҥ арткан-калган сӧӧктӧринеҥ кӧргӧндӧ, јебрен улус бийик сынду, талааркак оборлу, јалбак маҥдайлу, коҥжок тумчукту болгылаган. Урсулла кош суулары јараттай ширтелген кӧп корумдар [[Каракольская культура|каракольский культурага]] келижет.

Урсулды јараттай кӧп јебрен субактардын орды арткан.

Урсулдын бажында, [[Оҥдой аймак|Оҥдой аймакта]] јебрен јурт [[Кара-Бом]] баар
<ref>''Деревянко А. П., Петрин В. Т., Рыбин Е. П.'' {{cite web|url = http://www.altaiinter.info/project/culture/Cronology/Stone%20Age/Kara-Bom/kara01.htm|deadlink = yes|title = Характер перехода от мустье к палеолиту на Алтае (по материалам стоянки Кара-Бом)|accessdate = 2014-11-03|archiveurl = https://web.archive.org/web/20171021162829/http://www.altaiinter.info/project/culture/Cronology/Stone%20Age/Kara-Bom/kara01.htm|archivedate = 2017-10-21}} Археология, этнография и антропология Евразии. — 2000. — № 2 (2). — С. 33—52</ref>.
[[Карагол]] суунын учында база јебрен, таш чактын эрте ӧйиниҥ јурты бар [[Усть-Каракол]], ол орто плейцетонныҥ экинчи јарымыла темдектелет (282—133 тыс. л. н.), Кара-бом — ӱстӱги плейцетонныҥ баштапкы јарымына келижет (120-50 тыс.л.н.)
<ref>{{cite web |author =  |url = http://hist-phil.ru/publications/7487_Traditsii.pdf |title = ''Деревянко А. П.'', ''Шуньков М. В.'' Развитие палеолитических традиций на Алтае и проблема становления человека современного вида. Преемственность и трансформации в древних и средневековых обществах по археологическими антропологическим данным // Традиции и инновации в истории и культуре, 2015 |lang = ru |website = hist-phil.ru |date =  |accessdate = 2019-07-29 |deadlink = yes |archiveurl = https://web.archive.org/web/20151121021740/http://hist-phil.ru/publications/7487_Traditsii.pdf |archivedate = 1448072260 }}</ref>.

== Кош суулары ==
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
* [[Кара (суу)|Кара]] (оҥ)
* 17 км: [[Кичинек Ӱлегем (суу)|Кичинек Ӱлегем]] (оҥ)
* [[Ијегем (суу)|Ијегем]] (сол)
* 24 км: [[Ӧлӧтӱ (суу)|Ӧлӧтӱ]]
* [[Куркыйра (суу)|Куркыйра]] (сол)
* [[Карышкан (суу)|Карышкан]] (оҥ)
* 30 км: [[Талду (суу)|Талду]] (сол)
* [[Онкудайка (суу)|Онкудайка]] (оҥ)
* 39 км: [[Шибилик (суу)|Шибилик]] (оҥ)
* 40 км: [[Шашыкман (суу)|Шашыкман]] (сол)
* 45 км: [[Короты (суу)|Короты]] (сол)
* 50 км: [[Каракол (Урсулдын кош суузы)|Каракол]] (оҥ)
* 59 км: [[Туйакты (суу)|Туйакты]] (сол)
* 64 км: [[Шибилик (суу)|Шибилик ]] (оҥ)
* 65 км: [[Талду (суу)|Талду]] (сол)
* 74 км: [[Кеҥи (суу)|Кеҥи]] (сол)
* [[Алтыгы Айры (суу)|Алтыгы Айры]] (оҥ)
* [[Ӱстӱги Айры (суу)|Ӱстӱги Айры]] (оҥ)
* 86 км: [[Кайырлык (суу)|Кайырлык]] (оҥ)
* 89 км: [[Тобоотой (суу)|Тобоотой]] (сол)
* [[Јонкулак (суу)|Јонкулак]] (сол)
* [[Јанјула (суу)|Јанјула]] (сол)
* 105 км: [[Таркатту (суу)|Таркатту]] (оҥ)
* [[Бӧрӧзӧк (суу)|Бӧрӧзӧк]] (сол)
* 114 км: [[Угар (суу)|Угар]]
* [[Токой (суу)|Токой]] (оҥ)
* [[Кичинек Аркем (суу)|Кичинек Аркем]] (оҥ)
</div>

== Урсул тергеелик суу реестрда ==
Тергеелик суу реестердин бергениле [[Урсул]] ӱстӱги Обьтыҥ бассейновый округына кирет, суула колбоолу јуртээлемдик иштер ӧткӱрер суу участогы [[Кадын]], Урсулдыҥ суу подбассейини Бия ла [[Кадын]] суулар. Суу бассейини ӱстӱги [[Оп (суу)|Оп]], [[Эрчиш (суу)|Эрчиш]] сууга кожылганына јетире.а<ref name="ГВР"/>.

== Јуруктыҥ кӧмзӧзи ==
<gallery class="center" perrow=6 widths="150px" heights="120px">
Файл:Онгудай. Река Урсул..jpg|Оҥдой. Урсул суу
File:Река Урсул.jpg | Урсул суу
</gallery>

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
{{Тыш тайантылар}}

{{cite web |author =  |url = http://gaba.su/Pages/Cat_67.html |title = Описание порогов Урсула и дневники сплавов |lang =  |website = gaba.su |date =  |accessdate = 2019-07-29 |deadlink = yes |archiveurl = https://web.archive.org/web/20210427114351/http://gaba.su/Pages/Cat_67.html |archivedate = 1619523831 }}

{{Катунь}}

[[Категория:Кадынныҥ кош суузы]]
[[Категория:Оҥдой аймактыҥ суулары]]
[[Категория:Кан-Оозы аймактыҥ суулары]]