# Кӧзӱл
Кӧзӱл (орустап Козуль) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Кан-Оозы аймагында Кӧзӱлдиҥ јурт јеезезине кирет.

## Этимологиязы
Кӧзӱл орустап .

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ кӱнбадыш келтейинде, Теректиниҥ ле Тӧгӧриктиҥ сындарыныҥ алдында, Чарыштыҥ суузына Мӧндӱр-Сокконныҥ суузы киргенинде турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 968 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Соок ло узун кыш, кайда да 5-6 ай, чаган айдыҥ ортоайлык температуразы −19..-20,5 °С кире болуып јат, тыҥыда соок кӱндерде −35..-40 °С једет. Јай серӱӱн ле кыска болот, 3 ле ай. Јаан изӱ айда +25..+30 °С болот, ортоайлык изӱниҥ кеми +15 °С кире. Јут-чыктыҥ кеми 452—500 мм бар, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 4,6 м/с болор.

### Аҥ-куштары
Тайгалары аҥдык, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, койон, какай да бар. Тооргыныҥ тоозы Алтайда кезем астаганыла оны «Кызыл бичикке» кийдирген. Куштардаҥ бӧднӧ, чай, кӱртӱк, агуна, турна, кара-тас, каргаа ла о.ӧ. Чек јоголорго јеткен куштар: ала ылаачын, боро ылаачын, шоҥкор, карчага, ӱкӱ, мечиртке.

### Ӧзӱмдери
Айландыра ӧскӧн агаштардыҥ кӧп нургуны тыт-чет агаш. Суујакалай чиби, тал, каргана, кайыҥ агаштар ӧзӧт, бийиктей тытла кожо мӧш ӧзӧт. Тайга -тажы јиилектӱ, бороҥот, уйкӧс, тийиҥкат, кызылгат, тайабаш кӧп ӧзӧт.
«Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер кӧп, олордыҥ тоозында: арчын, алтын тазыл, марал чечек, кызыл тазыл ла о.ӧ..

### Јери ле јолдоры
Јурттыҥ текши јери 124,4 га. Кӧзӱл јурттыҥ сыны тӱндӱктеҥ тӱштӱк јаар 905 м, кӱнчыгыштаҥ кӱнбадыш јаар 2 км 313 м. Јуртта 6 ором: М.Ялбаковтыҥ, Т.Казаковтыҥ, В. Д. Папитовтыҥ (колхозтыҥ председателиниҥ адыла), Модоровтыҥ, Јииттердиҥ, Ак-Сала ӧзӧктӧ ором. Кӧзӱлдиҥ јурт ичинде јолдорыныҥ узуны 17,807 км.
Кӧзӱлге једерге ӱч јол бар: Улалу — Чаргы — Чакырдыҥ боочызы — Јабаган — Кан-Оозы — Кӧзӱл; Шабалин — Себиниҥ боочызы — Нефтебаза — Јоло — Јабаганныҥ боочызы — Кан-Оозы — Кӧзӱл; Алтай крайдаҥ келзе, Јаш-Тура — Солонешный — Чаргы-Оозы — Келейдиҥ боочызы — Кан-Оозы — Кӧзӱл. «Кан-Оозы — Коргон» деп јолдыҥ 4-чи километринде (идентификационный темдеги 84К-109, узуны 63,055 км) оҥ јаныдӧӧн регионал учурлу јол башталат «Кӧзӱлге айрылчык јол» (идентификационный темдеги 84К-59, узуны 2,2 км), јолдыҥ ӱсти сай-кумак.
| Кӧзӱл јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире |                |
| Аймактыҥ тӧс јери Кан-Оозы              | 10 км          |
| Республикан тӧс кала Улалу              | 220 км, 280 км |
| Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы       | 270 км, 300 км |
| Тергеениҥ тӧс калазы Москва             | 4000 км        |
| Чуйдыҥ трагы (Р-256) 514,5 км-деҥ       | 140 км         |
| Чуйдыҥ трагы (Р-256) 610,8 км-деҥ       | 120 км         |


## Тӱӱкизи
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн.

## Эл-јон
| Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы |
| 2010            | 2011            | 2012            | 2013            | 2014            | 2015            | 2016            |
| --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- |
| 535             | ↘534            | ↘506            | ↘505            | ↘502            | ↗519            | ↘501            |

Берилген таблицада кӧргӱзилген јылдарда улустыҥ тоозы астап баратканы иле кӧрӱнет.

## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 534 кижи болгон, 100 % алтайлар, ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

## Инфраструктуразы
- јурт јеезениҥ администрациязы;
- орто ӱредӱлӱ школ;
- балдардыҥ сады;
- интернат;
- эмчилик;
- јурттыҥ клубы;
- библиотека;
- стадион;
- почта;
- магазин.


## Экономиказы
Јуртта јаан ээлемдер јок. Кӧп саба билелер таҥынаҥ ээлемдӱ. Јылкы мал, соок тумчукту ла оок мал азыраары. Туризм.

## Кереестер

### Тӱӱкилик
- Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга обелиск (1970, Т.Казаковтыҥ оромы,16А)[20][21].


### Ар-бӱткендик
- Байлу туу;
- Тоҥмок суу.


## Јарлу улузы
- Матин А. В. (1956—2000) — журналист, ӱлгерчи, ӱредӱчи, альпинист[22].
- Папитов Е. В. (1962 јылда кӱӱк айдыҥ 29 кӱнинде) — артист, Россияныҥ театрал ишчилериниҥ биригӱзиниҥ турчызы, Алтай Республиканыҥ нерелӱ артизи[23]. Кеендиктиҥ Красноярскта институдыныҥ актеский факультедин божодоло (1988), П. В. Кучияктыҥ адыла адалган Национал драма театрда ижин баштаган. «Блистающая звезда» деп кӧрӱниҥ лауреады (2008,2011), Алтай Республиканыҥ Башкарузыныҥ премиязыныҥ канча катап лауреады (2014, 2019), культураныҥ министерствозыныҥ кӱндӱлӱ грамоталарыла кайралдаткан, јайаандык ижинде 70-неҥ артык роль[24].


Кӧзӱл
{{ЈЈЈ+Россия
 |статус                   = Јурт
|русское название         = Кӧзӱл
 |оригинальное название    = {{lang-ru|Козуль}}
 |герб                     = 
 |флаг                     = 
 | изображение             = 
 | описание изображения    = 
 |lat_deg =  
  |lon_deg = 
 |CoordScale = 
|страна                   = Россия
 |регион                   = Алтай Республика
 |район                    = Кан-Оозы аймак
 |район в таблице          = Кан-Оозы аймак{{!}}Кан-Оозы
 |вид поселения            = Јурт јеезе
 |поселение                = Кӧзӱлдиҥ јурт јеезези
 |поселение в таблице      = Кӧзӱлдиҥ јурт јеезези{{!}}Кӧзӱлдиҥ
 |внутреннее деление       = 
 |вид главы                = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 
 |площадь                  =
 |вид высоты               = 
 |высота центра НП         = 968 <ref name="geonames"/>
 |климат                   = орто-континентал
  |население              = {{Эл-јонныҥ тоозы|Козуль (Республика Алтай) |тс}}
  |год переписи           = {{Эл-јонныҥ тоозы|Козуль (Республика Алтай) |г}}
 |плотность                = 
 |агломерация              = 
 |национальный состав      = 100 % [[алтайлар]]<ref name="Коряков"/>
 |конфессиональный состав  = 
 |часовой пояс             = 
 |телефонный код           = 38841
 |почтовый индекс          = 649462
 |почтовые индексы         = 
 |автомобильный код        = 
 |цифровой идентификатор   = 
 |категория в Commons      = 
 |сайт                     = 
}}
'''Кӧзӱл''' ({{Lang-ru|Козуль}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Кан-Оозы аймак|Кан-Оозы аймагында]] [[Кӧзӱлдиҥ јурт јеезези]]не кирет.

== Этимологиязы ==
Кӧзӱл {{Lang-ru|}}.

== Физико-географиялык темдектери ==

=== Географиязы ===
Јурт [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] кӱнбадыш келтейинде, Теректиниҥ ле Тӧгӧриктиҥ сындарыныҥ алдында, [[Чарыш (суу)|Чарыштыҥ]] суузына [[Мӧндӱр-Соккон (суу|Мӧндӱр-Сокконныҥ]] суузы киргенинде турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 968 метрге бийик<ref name="geonames">{{cite web|url=https://www.geonames.org/1502210/kozul.html|title=Kozul'k|publisher=[[GeoNames]]|lang=en}}</ref><ref>[https://foto-planeta.com/np/35138/kozul.html Козуль].</ref>.

=== Климады ===
Климады орто-континентал. Соок ло узун кыш, кайда да 5-6 ай, [[Чаган ай|чаган айдыҥ]] ортоайлык температуразы −19..-20,5 °С кире болуып јат, тыҥыда соок кӱндерде −35..-40 °С једет. Јай серӱӱн ле кыска болот, 3 ле ай. [[Јаан изӱ ай]]да +25..+30 °С болот, ортоайлык изӱниҥ кеми +15 °С кире. Јут-чыктыҥ кеми 452—500 мм бар, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 4,6 м/с болор.

=== Аҥ-куштары ===
Тайгалары аҥдык, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, койон, какай да бар. Тооргыныҥ тоозы Алтайда кезем астаганыла оны «Кызыл бичикке» кийдирген<ref name="Кр книга животные РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6252/read.php ''Красная книга Республики Алтай: животные''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>. Куштардаҥ бӧднӧ, чай, кӱртӱк, агуна, турна, кара-тас, каргаа ла о.ӧ. Чек јоголорго јеткен куштар: ала ылаачын, боро ылаачын, шоҥкор, карчага, ӱкӱ, мечиртке<ref name="Торбоков звери">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020</ref>.

=== Ӧзӱмдери ===
Айландыра ӧскӧн агаштардыҥ кӧп нургуны тыт-чет агаш. Суујакалай чиби, тал, каргана, кайыҥ агаштар ӧзӧт, бийиктей тытла кожо мӧш ӧзӧт<ref name="Торбоков флора">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020.</ref>. Тайга -тажы јиилектӱ, бороҥот, уйкӧс, тийиҥкат, кызылгат, тайабаш кӧп ӧзӧт<ref name="Торбоков флора"/>.

«Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер кӧп, олордыҥ тоозында: арчын, алтын тазыл, марал чечек, кызыл тазыл ла о.ӧ.<ref name="Кр книга  растения РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6253/read.php  ''Красная книга Республики Алтай: растения''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>.

=== Јери ле јолдоры ===
Јурттыҥ текши јери 124,4 га<ref  name="Генплан Козульское СП"/>. Кӧзӱл јурттыҥ сыны тӱндӱктеҥ тӱштӱк јаар 905 м, кӱнчыгыштаҥ кӱнбадыш јаар 2 км 313 м<ref>[https://al.2rus.org/kozul/karta/ Карта села Козуль.]</ref>. Јуртта 6 ором: М.Ялбаковтыҥ, Т.Казаковтыҥ, В. Д. Папитовтыҥ (колхозтыҥ председателиниҥ адыла<ref>{{Cite web |title=Муниципальное образование «Усть-Канский район» — История Усть-Канского района<!-- Заголовок добавлен ботом --> |url=http://ustkan.gov04.ru/opisanie-rayona |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190331132100/http://ustkan.gov04.ru/opisanie-rayona |archivedate=1554038460 |deadlink=yes |accessdate=1605650945 }}</ref>), Модоровтыҥ, Јииттердиҥ, Ак-Сала ӧзӧктӧ ором<ref>[https://mapdata.ru/altay/ust-kanskiy-rayon/selo-kozul/ Онлайн-карта Республики Алтай с улицами и номерами домов.]</ref>. Кӧзӱлдиҥ јурт ичинде јолдорыныҥ узуны 17,807 км<ref  name="Генплан Козульское СП">{{Cite web |title=Генеральный план муниципального образования Козульское сельское поселение Усть-Канского района Республики Алтай |url=https://moust-kan.ru/arkhitektura/gradostroitelstvo/generalnye-plany |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109145356/https://moust-kan.ru/arkhitektura/gradostroitelstvo/generalnye-plany |archivedate=1610204036 |deadlink=yes |accessdate=1610311047 }}</ref>.

Кӧзӱлге једерге ӱч јол бар: [[Улалу]] — [[Чаргы]] — [[Чакырдыҥ боочызы]] — [[Јабаган]] — [[Кан-Оозы]] — [[Кӧзӱл]]; [[Шабалин]] — Себиниҥ боочызы — [[Нефтебаза]] — [[Јоло]] — [[Јабаганныҥ боочызы]] — [[Кан-Оозы]] — [[Кӧзӱл]]; Алтай крайдаҥ келзе, [[Јаш-Тура]] — Солонешный — [[Чаргы-Оозы]] — [[Келейдиҥ боочызы]] — [[Кан-Оозы]] — [[Кӧзӱл]]. «[[Кан-Оозы]] — [[Коргон]]» деп јолдыҥ 4-чи километринде (идентификационный темдеги 84К-109<ref>[https://wikimapia.org/#lang=ru&lat=51.017636&lon=84.395256&z=14&m=w&search=84К-109/  Региональная трасса 84К-109]</ref>, узуны 63,055 км) оҥ јаныдӧӧн регионал учурлу јол башталат «Кӧзӱлге айрылчык јол» (идентификационный темдеги 84К-59<ref>[https://wikimapia.org/#lang=ru&lat=50.958547&lon=84.686818&z=14&m=w&search=84К-59/ Региональная трасса 84К-59]</ref>, узуны 2,2 км), јолдыҥ ӱсти сай-кумак<ref>[http://docs.cntd.ru/document/446686598/ Постановление Правительства Республики Алтай от 12.04.2018 N 107 «Об утверждении Перечня автомобильных дорог общего пользования регионального значения Республики Алтай и признании утратившими силу некоторых постановлений Правительства Республики Алтай»]</ref>.

{| class="wikitable"
| COLSPAN="3" ALIGN="center" | '''Кӧзӱл јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире'''
|-
| Аймактыҥ тӧс јери [[Кан-Оозы]] || 10 км
|-
| Республикан тӧс кала [[Улалу]] || 220 км, 280 км
|-
| [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы ||270 км, 300 км
|-
| Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 4000 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 514,5 км-деҥ ||140 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 610,8 км-деҥ || 120 км
|}

== Тӱӱкизи ==
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн.

== Эл-јон ==
{{ Эл-јонныҥ тоозы | Козуль (Республика Алтай)}}

Берилген таблицада кӧргӱзилген јылдарда улустыҥ тоозы астап баратканы иле кӧрӱнет.

== Ук-калыктары ==
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 534 кижи болгон, 100 % алтайлар, ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>.

== Инфраструктуразы ==
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
* јурт јеезениҥ администрациязы;
* орто ӱредӱлӱ школ;
* балдардыҥ сады;
* интернат;
* эмчилик;
* јурттыҥ клубы;
* библиотека;
* стадион;
* почта;
* магазин.
</div>

== Экономиказы ==
Јуртта јаан ээлемдер јок. Кӧп саба билелер таҥынаҥ ээлемдӱ. Јылкы мал, соок тумчукту ла оок мал азыраары. Туризм.

== Кереестер ==

=== Тӱӱкилик ===
* Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга обелиск (1970, Т.Казаковтыҥ оромы,16А)<ref name="Памятники">{{Cite web |title=Решение Исполнительного Комитета Совета народных депутатов Горно-Алтайской автономной области «Об отнесении недвижимых памятников истории и культуры к категории памятников местного значения» от 16.10.1989 г. № 348 |url=https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109173456/https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archivedate=1610213696 |deadlink=yes |accessdate=1609465127 }}</ref><ref name="Памятники список">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210509164006/http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archivedate=1620578406 |deadlink=yes |accessdate=1605302375 }}</ref>.

=== Археологиялык ===

=== Ар-бӱткендик ===
* Байлу туу;
* Тоҥмок суу.

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==

== Јарлу улузы ==
* [[Матин, Александр Викторович|Матин А. В.]] ([[1956]]—[[2000]]) — журналист, ӱлгерчи, ӱредӱчи, альпинист<ref>Центр Азии. А.Матин[http://www.centerasia.ru/issue/2001/3/4976-aleksandr-matin-ya-vozvraschayus-k.html]</ref>.
* [[Папитов, Евгений Васильевич|Папитов Е. В.]] ([[1962 јыл]]да [[кӱӱк айдыҥ 29 кӱни]]нде) — артист, [[Россия|Россияныҥ]] театрал ишчилериниҥ биригӱзиниҥ турчызы, [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] нерелӱ артизи<ref>Папитов Е. В.[http://www.dramteatr04.ru/personalii/sample-sites-2]</ref>. Кеендиктиҥ Красноярскта институдыныҥ актеский факультедин божодоло ([[1988]]), П. В. Кучияктыҥ адыла адалган Национал драма театрда ижин баштаган. «Блистающая звезда» деп кӧрӱниҥ лауреады (2008,2011), Алтай Республиканыҥ Башкарузыныҥ премиязыныҥ канча катап лауреады ([[2014]], [[2019]]), культураныҥ министерствозыныҥ кӱндӱлӱ грамоталарыла кайралдаткан, јайаандык ижинде 70-неҥ артык роль<ref>Грани таланта. Звезда Алтая[https://www.zvezdaaltaya.ru/2014/04/evgenij-papitov-grani-talanta/]</ref>.

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
* [https://web.archive.org/web/20210111115515/https://moust-kan.ru/info Окылу сайт «Кан-Оозы аймак»]

{{Тыш тайантылар}}

{{Кан-Оозы аймактыҥ јон јаткан јерлери}}

[[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]]
[[Категория:Кан-Оозы аймактыҥ јурттары]]