# Орто Сайдыс
Орто Сайдыс (орустап Средний Сайдыс) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Майма аймагында Кызыл-Ӧзӧктиҥ јурт јеезезине кирет.

## Этимологиязы
Орто Сайдыс орустап .

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк-кӱнбадыш келтейинде, арка-тууныҥ ортозында , Сайдыс сууныҥ јарадында турат. Кырлары јабызак, бажы учкур эмес, болчок аайлу. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 836 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Јай кыска ла серӱӱн, кыш соок узун. Тӱштӱк аймактарга кӧрӧ климат јымжак, кыш карлу болот, јер тыҥ тоҥбойт. Кейдиҥ ортојылдык температуразы +1,0 °С, изӱ кӱндердиҥ температуразыныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, эҥ ле соок температураныҥ алтыгы учы −49 °С, јердиҥ ортојылдык температуразы +2 °С, јыл ичинде калганчы соок кӱн ле баштапкы соок кӱн 24.05/17.09, јыл ичинде соок јок кӱндердиҥ тоозы 116, јут-чыктыҥ кеми бир јылга 711 мм, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 1,7, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 9,1 (15 м/с тӱрген салкынду).
Агын суулар орой тоҥот, тӱштӱкте чылап тыҥ салкындар сокпойт.

### Аҥ-куштары
Орто-Сайдыстыҥ тайгалары аҥдык, бӧрӱ, тӱлкӱ, койон, какай да бар. Тооргыныҥ тоозы Алтайда кезем астаганыла оны «Кызыл бичикке» кийдирген. Куштардаҥ бӧднӧ, чай, кӱртӱк, агуна, турна, кара-тас, каргаа, јелечи ла о.ӧ. Алтай республиканыҥ ″Кызыл бичикке″ кирген куштары: ала ылаачын — балобан, боро ылаачын — кречет, мечиртке — сова, ылаачын — сапсан. Сузында балык азый кӧп лӧ болгон, је эмди кезем астаган, чараган, чабак, сӧлӧм балыктар туштайт.

### Ӧзӱмдери
Эбире турган кырлар агашла бӱркелген, ӧскӧн агаштардыҥ кӧп нургуны карагай, јойгон агаш. Суујакалай чиби, тал, каргана, кайыҥ агаштар ӧзӧт, бийиктей тытла кожо мӧш ӧзӧт. Тайга-тажы јиилектӱ, бороҥот, уйкӧс, тийиҥкат, кызылгат, тайабаш, калба, кӧжнӧ дӧ кӧп ӧзӧт.
Чыкту ла кӧлӧткӧлӧй јерде ӧлӧҥ бийик болуп ӧзӧт, комургай, кулузын, кылбыш, башка-башка чечектер: буланат, балузын, быркырууш, саргай, кандык, кӱӱктаман, кӱнкајы ла о.ӧ. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер кӧп, олордыҥ тоозында: арчын, алтын тазыл, марал чечек, кызыл тазыл ла о.ӧ..

### Јери ле јолдоры
Јуртта 5 ором: Олјондо, Јаҥы, Сартамырский, С. Суразаковтыҥ, Тӧс.
| Орто Сайдыс јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире |         |
| Администрациялык тӧс јер Кызыл-Ӧзӧк           | 26 км   |
| Аймактыҥ тӧс јери Майма                       | 43 км   |
| Республикан тӧс кала Улалу                    | 35 км   |
| Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы             | 140 км  |
| Тергеениҥ тӧс калазы Москва                   | 3800 км |
| Чуйдыҥ трагы (Р-256) 435,7 км-деҥ Майма       | 43 км   |


## Тӱӱкизи
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн.
1983 јылга јетире Ӱстӱги Сайдыс ла Орто Сайдыс јурттар Билӱлӱниҥ јуртсоведине кирген., кийнинде Кызыл-Ӧзӧктиҥ јуртсоведине кирген болгон.
1995 јылда Кызыл-Ӧзӧктиҥ јуртсоведи јурт администрация болуп кубулган. 2005 јылдыҥ чаган айыныҥ 13-чи кӱнинде јуртадминистрация Билӱлӱниҥ јурт јеезези боло берген.

## Эл-јон
| Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы |
| 2008            | 2009            | 2010            | 2011            | 2012            | 2013            | 2014            | 2015            | 2016            |
| --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- |
| 246             | ↗269            | ↘194            | →194            | ↗198            | ↗201            | ↘197            | →197            | ↗203            |


## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 202 кижи болгон, олордыҥ 89 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

## Инфраструктуразы
- орто ӱредӱлӱ школ;
- јурттыҥ клубы;
- библиотека;
- эмчилик;
- стадион;
- магазин;
- агашкезим.


## Экономиказы
Таҥынаҥ ээлемдер. Јылкы, уй, кой, эчки азыраары. Агаш белетеери. Туризм.

## Кереестер

### Тӱӱкилик
- Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга обелиск (113)[15].


### Ар-бӱткендик
- Чаптыган байлу кыр (46)[15];
- Бабырган, тодоштордыҥ байлу туузы (39)[15];
- Аржан суу (47, 48)[15];
- Узнайдыҥ боочызы (117)[15].

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

## Јарлу улузы
- Мундус-Эдоков М. В. (02.08.1879 — 15.06.1942)— ӱлгерчи, бичиичи, драматург, кӧчӱреечи, просветитель, алтай литератураны тӧзӧгӧндӧрдиҥ бирӱзи. Церковно-приходской школдо ӱренген, Том-Турада ӱредӱчилердиҥ курстарын божоткон. 1928 јылда юридический курстарды божодып, адвокат болгон. Алтай школдорго бичиктер тургускан[16];
- Аргымай Эдоков (1908—1938) — ӱредӱчи, ӱлгерчи, бичиичи, орус классиканыҥ кӧчӱреечизи, алтай литератураны тӧзӧгӧндӧрдиҥ бирӱзи; областьта «Кызыл Ойрот» газеттиҥ редакторы[17];
- Суразаков С. С. (1925—1980) — алтай фольклорист, бичиичи ле литературовед. Филология билимниҥ докторы (билимниҥ баштапкы алтай докторы)[18]
- Кондаков Г. В. — филология билимдердиҥ кандидады, СССР-дыҥ бичиичилериниҥ Биригӱзиниҥ турчызы, ГАГПИ-ниҥ доценти[19];
- Чумакаева М. Ч. — филология билимдердиҥ кандидады, ГАГПИ-ниҥ ӱредӱчизи[20];
- Тадыкин В. Н. — ӱредӱчи, филология билимдердиҥ кандидады[21];
- Суразакова З. С. — ӱредӱчи, алтай тил ле литературала национал школдорго кӧп тоолу пособиелердиҥ тургузаачызы[22];
- Чеконов В. А. — бичиичи, «Бабырган» деп јиит бичиичилердиҥ биригӱзин башкарган[23];
- Опонгошева М. В. — ӱредӱчи, алтай школдорго пособиелердиҥ авторы, ОБЛоно-ныҥ инспекторы болгон[24].


Орто Сайдыс
{{ЈЈЈ+Россия
 |статус                   = Јурт
|русское название         = Орто Сайдыс
 |оригинальное название    = {{lang-ru|Средний Сайдыс}}
 |герб                     = 
 |флаг                     = 
 | изображение             = 
 | описание изображения    = 
  |lat_deg = 51 |lat_min = 45 |lat_sec = 41.083
  |lon_deg = 86 |lon_min = 9 |lon_sec = 2.343
  |CoordScale = 20000
|страна                   = Россия
 |регион                   = Алтай Республика
 |район                    = Майма аймак
 |район в таблице          = Майма аймак{{!}}Майма 
 |вид поселения            = Јурт јеезе
 |поселение                = Кызыл-Ӧзӧктиҥ јурт јеезези
 |поселение в таблице      = Кызыл-Ӧзӧктиҥ јурт јеезези{{!}}Кызыл-Ӧзӧктиҥ
 |внутреннее деление       = 
 |вид главы                = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 
 |площадь                  =
 |вид высоты               = 
 |высота центра НП         = 836<ref name="Высота н/у моря"/>
 |климат                   = орто-континентал
  |население              = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Средний Сайдыс | тс }}
  |год переписи           = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Средний Сайдыс| г }}
 |плотность                = 
 |агломерация              = 
 |национальный состав      = [[алтайлар]] 89 %<ref name="Коряков"/>
 |конфессиональный состав  = 
 |часовой пояс             = 
 |телефонный код           = 38841
 |почтовый индекс          = 
 |почтовые индексы         = 
 |автомобильный код        = 
 |цифровой идентификатор   = 
 |цифровой идентификатор 2   = 
 |категория в Commons      = 
 |сайт                     = 
}}
'''Орто Сайдыс''' ({{Lang-ru|Средний Сайдыс}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Майма аймак|Майма аймагында]] [[Кызыл-Ӧзӧктиҥ јурт јеезези]]не кирет.

== Этимологиязы ==
Орто Сайдыс {{Lang-ru|}}.

== Физико-географиялык темдектери ==

=== Географиязы ===
Јурт [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] тӱндӱк-кӱнбадыш келтейинде, арка-тууныҥ ортозында , [[Сайдыс (суу)|Сайдыс]] сууныҥ јарадында турат. Кырлары јабызак, бажы учкур эмес, болчок аайлу. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 836 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/35077/verhniy-saydys.html. Верхний Сайдыс (Ӱстӱги Сайдыс, находится рядом)]</ref>.

=== Климады ===
Климады орто-континентал. Јай кыска ла серӱӱн, кыш соок узун. Тӱштӱк аймактарга кӧрӧ климат јымжак, кыш карлу болот, јер тыҥ тоҥбойт. Кейдиҥ ортојылдык температуразы +1,0 °С, изӱ кӱндердиҥ температуразыныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, эҥ ле соок температураныҥ алтыгы учы −49 °С, јердиҥ ортојылдык температуразы +2 °С, јыл ичинде калганчы соок кӱн ле баштапкы соок кӱн 24.05/17.09, јыл ичинде соок јок кӱндердиҥ тоозы 116, јут-чыктыҥ кеми бир јылга 711 мм, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 1,7, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 9,1 (15 м/с тӱрген салкынду)<ref>Майма. Климат[https://e-lib.gasu.ru/eposobia/altai/maima/klim.html.]
</ref>.
Агын суулар орой тоҥот, тӱштӱкте чылап тыҥ салкындар сокпойт.

=== Аҥ-куштары ===
Орто-Сайдыстыҥ тайгалары аҥдык, бӧрӱ, тӱлкӱ, койон, какай да бар. Тооргыныҥ тоозы Алтайда кезем астаганыла оны «Кызыл бичикке» кийдирген<ref name="Кр книга животные РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6252/read.php  ''Красная книга Республики Алтай: животные''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>. Куштардаҥ бӧднӧ, чай, кӱртӱк, агуна, турна, кара-тас, каргаа, јелечи ла о.ӧ. Алтай республиканыҥ ″Кызыл бичикке″ кирген куштары: ала ылаачын — балобан, боро ылаачын — кречет, мечиртке — сова, ылаачын — сапсан<ref name="Торбоков звери">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020</ref>. Сузында балык азый кӧп лӧ болгон, је эмди кезем астаган, чараган, чабак, сӧлӧм балыктар туштайт.

=== Ӧзӱмдери ===
Эбире турган кырлар агашла бӱркелген, ӧскӧн агаштардыҥ кӧп нургуны карагай, јойгон агаш. Суујакалай чиби, тал, каргана, кайыҥ агаштар ӧзӧт, бийиктей тытла кожо мӧш ӧзӧт<ref name="Торбоков флора">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020.</ref>. Тайга-тажы јиилектӱ, бороҥот, уйкӧс, тийиҥкат, кызылгат, тайабаш, калба, кӧжнӧ дӧ кӧп ӧзӧт<ref name="Торбоков флора"/>.

Чыкту ла кӧлӧткӧлӧй јерде ӧлӧҥ бийик болуп ӧзӧт, комургай, кулузын, кылбыш, башка-башка чечектер: буланат, балузын, быркырууш, саргай, кандык, кӱӱктаман, кӱнкајы ла о.ӧ. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер кӧп, олордыҥ тоозында: арчын, алтын тазыл, марал чечек, кызыл тазыл ла о.ӧ.<ref name="Кр книга  растения РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6253/read.php  ''Красная книга Республики Алтай: растения''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>.

=== Јери ле јолдоры ===
Јуртта 5 ором: Олјондо, Јаҥы, Сартамырский, С. Суразаковтыҥ, Тӧс.
{| class="wikitable"
| COLSPAN="2" ALIGN="center" | '''Орто Сайдыс јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире'''
|-
| Администрациялык тӧс јер [[Кызыл-Ӧзӧк]]|| 26 км
|-
| Аймактыҥ тӧс јери [[Майма]] || 43 км
|-
| Республикан тӧс кала [[Улалу]] ||  35 км
|-
| [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы || 140 км
|-
| Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] ||3800 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 435,7 км-деҥ [[Майма]]||43 км
|}

== Тӱӱкизи ==
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн.
1983 јылга јетире Ӱстӱги Сайдыс ла Орто Сайдыс јурттар [[Билӱлӱ|Билӱлӱниҥ]] јуртсоведине кирген., кийнинде [[Кызыл-Ӧзӧк|Кызыл-Ӧзӧктиҥ]] јуртсоведине кирген болгон.
1995 јылда [[Кызыл-Ӧзӧк|Кызыл-Ӧзӧктиҥ]] јуртсоведи јурт администрация болуп кубулган. 2005 јылдыҥ [[Чаган ай|чаган айыныҥ]] 13-чи кӱнинде јуртадминистрация [[Билӱлӱниҥ јурт јеезези]] боло берген<ref>Орто Сайдыс јурт[https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1872019.]</ref>.

== Эл-јон ==
{{ Эл-јонныҥ тоозы | Средний Сайдыс| Столбцов=10}}

== Ук-калыктары ==
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 202 кижи болгон, олордыҥ 89 % [[алтайлар]] ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml  Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>.

== Инфраструктуразы ==
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
* орто ӱредӱлӱ школ;
* јурттыҥ клубы;
* библиотека;
* эмчилик;
* стадион;
* магазин;
* агашкезим.
</div>

== Экономиказы ==
Таҥынаҥ ээлемдер. Јылкы, уй, кой, эчки азыраары. Агаш белетеери. Туризм.

== Кереестер ==

=== Тӱӱкилик ===
* Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга обелиск (113)<ref name="Ойношев свод"/>.

=== Ар-бӱткендик ===
* Чаптыган байлу кыр (46)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Бабырган, тодоштордыҥ байлу туузы (39)<ref name="Ойношев свод"/>;
* [[Аржан (суу)|Аржан суу]] (47, 48)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Узнайдыҥ боочызы (117)<ref name="Ойношев свод"/>.
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013</ref>.

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==

== Јарлу улузы ==
* [[Мундус-Эдоков, Мирон Васильевич|Мундус-Эдоков М. В.]] (02.08.1879 — 15.06.1942)— ӱлгерчи, бичиичи, драматург, кӧчӱреечи, просветитель, алтай литератураны тӧзӧгӧндӧрдиҥ бирӱзи. Церковно-приходской школдо ӱренген, Том-Турада ӱредӱчилердиҥ курстарын божоткон. 1928 јылда юридический курстарды божодып, адвокат болгон. Алтай школдорго бичиктер тургускан<ref>М. В. Мундус-Эдоков[https://www.altai-tour.ru/about_altai/lyudi-altaya/miron-vasilevich-mundus-edokov/]</ref>;
* [[Эдоков, Иван Ильич|Аргымай Эдоков]] (1908—1938) — ӱредӱчи, ӱлгерчи, бичиичи, орус классиканыҥ кӧчӱреечизи, алтай литератураны тӧзӧгӧндӧрдиҥ бирӱзи; областьта «Кызыл Ойрот» газеттиҥ редакторы<ref>Эдоков И. И.[https://niialt.ru/attachments/article/223/081116-1_aktualjneie_problemei_.pdf.]</ref>;
* [[Суразаков, Сазон Саймович|Суразаков С. С.]] (1925—1980) — алтай фольклорист, бичиичи ле литературовед. Филология билимниҥ докторы (билимниҥ баштапкы алтай докторы)<ref>Суразаков С. С.[https://visit-altairepublic.ru/o-respublike-altay/istoriya-v-litsakh/s-s-surazakov/]</ref>
* [[Кондаков, Георгий Валентинович|Кондаков Г. В.]] — филология билимдердиҥ кандидады, СССР-дыҥ бичиичилериниҥ Биригӱзиниҥ турчызы, ГАГПИ-ниҥ доценти<ref>Кондаков Г. В.[https://visit-altairepublic.ru/o-respublike-altay/istoriya-v-litsakh/g-v-kondakov/]</ref>;
* [[Чумакаева, Маргарита Чотпоровна|Чумакаева М. Ч.]] — филология билимдердиҥ кандидады, ГАГПИ-ниҥ ӱредӱчизи<ref>Талантливый ученый[https://www.zvezdaaltaya.ru/2018/10/talantlivyy-uchenyy/]</ref>;
* [[Тадыкин Василий Николаевич|Тадыкин В. Н.]] — ӱредӱчи, филология билимдердиҥ кандидады<ref>Тадыкин В. Н.[https://www.zvezdaaltaya.ru/2014/09/slovo-ob-izvestnom-issledovatele-altajskogo-yazyka/]</ref>;
* [[Суразакова, Зоя Саймовна|Суразакова З. С.]] — ӱредӱчи, алтай тил ле литературала национал школдорго кӧп тоолу пособиелердиҥ тургузаачызы<ref>Суразакова З. С.[https://visit-altairepublic.ru/alt/o-respublike-altay/den-v-istori/may/sostoyalsya-pervyy-vypusk-studentov-otdeleniya-altayskogo-yazyka-i-literatury-moskovskogo-gosudarstv/]</ref>;
* [[Чеконов, Валентин Агафонович|Чеконов В. А.]] — бичиичи, «Бабырган» деп јиит бичиичилердиҥ биригӱзин башкарган<ref>Чеконов В. А.[https://visit-altairepublic.ru/o-respublike-altay/den-v-istori/aprel/rodilsya-valentin-agafonovich-chekonov-pisatel-publitsist-obshchestvennyy-deyatel-19-04-1932-07-01-2/]</ref>;
* [[Опонгошева, Мария Викторовна|Опонгошева М. В.]] — ӱредӱчи, алтай школдорго пособиелердиҥ авторы, ОБЛоно-ныҥ инспекторы болгон<ref>Опонгошева М. В.[https://www.zvezdaaltaya.ru/2020/07/ona-prodolzhaet-zhit-v-nashih-serdcah/]</ref>.

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
{{Тыш тайантылар}}
{{Майма аймактыҥ јон јаткан јерлери}}

[[Категория:Майма аймактыҥ јурттары]]
[[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]]