# Јаан Јаламан
Јаан Јаламан (орустап Большой Яломан) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Оҥдой аймагында Кӱпчегенниҥ јурт јеезезине кирет.

## Этимологиязы
Јаан Јаламан: јаан орустап большой; јалама орустап узкая полоса материи, ленты, которые повязывают на ветки деревьев.
Алама орустап яблоко. Јал орустап грива коня.

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тал ортозында, Теректиниҥ сыныныҥ тӱндӱк — кӱнчыгыш јанында, Кадынга Јаламанныҥ суузы киргенинде турат. Кырлары сӱрекей кайыр, каскак, јолдоры кату, Кыдынныҥ јанында кызык јерде турат. Эбире Теректиниҥ, Јал Мӧҥкӱниҥ, Чуйдыҥ сындары, Кадринниҥ, Сымылтыныҥ, Ӱч-Эҥмектиҥ тайгалары, Ӱлегемниҥ, Јайлугуштыҥ, Ийинниҥ суулары. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 905 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −4,2 °С, изӱ кӱндердиҥ температуразыныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, эҥ ле соок температураныҥ алтыгы учы −54 °С, јердиҥ ортојылдык температуразы 0 °С, јыл ичинде калганчы соок кӱн ле баштапкы соок кӱн 02.06/30.08, јыл ичинде соок јок кӱндердиҥ тоозы 87, јут-чыктыҥ кеми бир јылга 345 мм, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 1 м/с, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 13,1 (15 м/с тӱрген салкынду).

### Аҥ-куштары
Тайгалары аҥдык јер, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, киш, тийиҥ, койон ло јӱзӱн-јӱӱр оок аҥдар куштар јӱрет. Тооргы астаган учун.
Куштардаҥ кедери тарал, каргаа, ӱкӱ, кӱӱк, тейлеген, талеҥко, јелечи, чай, торлоо, бӧднӧ, кӱртӱк јӱрет. Кезик куштар тоозы астаганыла база «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген: мечиртке, мӱркӱт, тарбалјы, каркыраа, турна.

### Ӧзӱмдери
Кайыҥ, тыт, карагай, чиби, јойгон, аспак ла беле агаштар ӧзӧт. Јайгыда мында јер ажыныҥ тӱжӱми јакшы болот јиилек, мешке, калба, кузук. Суујакалай мында чиби, тал, каргана, кайыҥ агаштар ӧзӧт, бийиктей тытла кожо мӧш ӧзӧт.Јалаҥ актарда јерјиилек, аралда, аркада тийиҥкат, бороҥот, уйкӧс, тайабаш таркаган. Кӧп ӧзӱмдер чек јоголорго јеткен учун ″Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине″ кирген. Ол тоодо кызыл тазыл (орустап копеечник чайный), марал (орустап маральник), алтын тазыл (орустап родиола розовая) ла оноҥ до ӧскӧ кӧп чечектер ле ӧлӧҥдӧр.

### Јери ле јолдоры
Јуртта 3 оромду: Јараттай, Меесте, Тӧс.
Чике-Таман боочыныҥ ӱстине јетире 42 км. Јууктагы јурттар: Кыҥыраар (Кичӱ Јаламан), Ийин.
| Јаан Јаламан јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире |         |
| Администрациялык тӧс јер Кӱпчеген              | 31 км   |
| Аймактыҥ тӧс јери Оҥдой                        | 68 км   |
| Республикан тӧс кала Улалу                     | 270 км  |
| Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы              | 360 км  |
| Тергеениҥ тӧс калазы Москва                    | 4200 км |
| Чуйдыҥ трагы (Р-256) 694,0 км-деҥ              | 11 км   |


## Тӱӱкизи
Јурт 1626 јылда тӧзӧлгӧн. Мында јаткан улус јебреннеҥ бери мал азырап, кыра салатан, озогы субактар оны керелейт.
Совет јаҥнаҥ озо алтайла кобы-јик сайын ӧзӧктиҥ ичиле чачыҥы јаткан.
1922 јылдыҥ кандык айыныҥ 10-чы кӱнинде Јаламанныҥ мӧҥкӱлери ажыра Теректиниҥ сындарын Иван Долгих ажып, Катандуда Александр Кайгородовтыҥ отрядын јоголткон.
1925 јылда јуртээлем артель «Кызыл-Мечин» тӧзӧлгӧн, кийнинде ол колхоз-миллионер боло берген.
1929 јылда јаҥы школ тудулган.
1934 јылда областьтыҥ Советтериниҥ VIII-чи съездинде колхоз «Кызыл-Мечин» мал азыраарыныҥ ӱстӱги бажы деп темдектелген. Колхоз бийик једимдерлӱ болгон. Јыгалаш Бабаева ла Тарал Ептеева Оҥдой аймактыҥ талдама койчылары болгон.

## Эл-јон
| Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы |
| 2010            | 2011            | 2012            | 2013            | 2014            | 2015            | 2016            |
| --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- |
| 254             | ↘253            | ↘248            | ↗251            | ↗253            | ↘250            | ↘232            |


## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжыла 246 кижиниҥ 100 % алтайлар болгон.
Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы
- орто ӱредӱлӱ школ;
- эмчилик;
- культураныҥ байзыҥы;
- стадион;
- библиотека;
- почта.


## Экономиказы
Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Јылкы, соок тумчукту ла оок мал азыраары. Туризм.

## Кереестер

### Археологиялык
- Мӧҥкӱсалгыш (780,1168,1233,1241)[16];
- Ташта јурамалдар (1233)[16];
- Јебрен тӱрк бичиктер (781)[16].

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

### Ар-бӱткендик
- Темир кыр. Байлу (825)[16];
- Аржан суу (890)Јаан Јаламан јурттыҥ кӱнбадыш јанында 25 км ыраакта, талайдыҥ кемјӱзинеҥ 2010 метрге бийикте Аржан суу бар (орустап источник, ключ). Ол республикан учурлу обьект[16];

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

Јаан Јаламан
{{ЈЈЈ+Россия
| статус = јурт
| русское название = Јаан Јаламан
| оригинальное название = {{lang-ru|Большой Яломан}}
| lat_deg = 50.4886935
| lon_deg = 86.417423
| CoordScale = 20000
| регион = Алтай Республика
| район = Оҥдой аймак
| район в таблице = Оҥдой аймак{{!}}Оҥдой
| вид поселения =Јурт јеезе
| поселение = Кӱпчегенниҥ јурт јеезези
| поселение в таблице = Кӱпчегенниҥ јурт јеезези{{!}}Кӱпчегенниҥ 
| дата основания = 
| первое упоминание = 1626
| прежние имена = 
| статус с = 
| площадь = 
| высота центра НП = 905
| климат = орто-континентал
| официальный язык = орус, алтай{{ъъ}}<ref name="Закон РА о языках">[http://docs.cntd.ru/document/802008526/  Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 "О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай" (с изменениями на 27 ноября 2020 года)]</ref>,
| население = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Большой Яломан (село) | тс }}
| год переписи = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Большой Яломан (село) | г }}
| плотность = 
| национальный состав = [[алтайлар]] (100%)
| конфессиональный состав = 
| этнохороним = 
}}
'''Јаан Јаламан''' ({{Lang-ru|Большой Яломан}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Оҥдой аймак|Оҥдой аймагында]] [[Кӱпчегенниҥ јурт јеезези]]не кирет.

== Этимологиязы ==
Јаан Јаламан: јаан {{Lang-ru|большой}}; јалама {{Lang-ru|узкая полоса материи, ленты, которые повязывают на ветки деревьев}}<ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы =  |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>.
 
Алама {{Lang-ru|яблоко}}<ref name="Топонимика"/>. Јал {{Lang-ru|грива коня}}<ref name="Топонимика"/>.

== Физико-географиялык темдектери ==

=== Географиязы ===
Јурт [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] тал ортозында, Теректиниҥ сыныныҥ тӱндӱк — кӱнчыгыш јанында, Кадынга Јаламанныҥ суузы киргенинде турат. Кырлары сӱрекей кайыр, каскак, јолдоры кату, Кыдынныҥ јанында кызык јерде турат. Эбире Теректиниҥ, Јал Мӧҥкӱниҥ, Чуйдыҥ сындары, Кадринниҥ, Сымылтыныҥ, Ӱч-Эҥмектиҥ тайгалары, [[Ӱлегем (суу)|Ӱлегемниҥ]], [[Јайлугуш (суу)|Јайлугуштыҥ]], [[Ийин (суу)|Ийинниҥ]] суулары. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 905 метрге бийик<ref>[https://foto-planeta.com/np/35096/bolshoy-yaloman.html Большой Яломан]</ref>.

=== Климады ===
Климады орто-континентал<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=13263&cityname=Onguday-Russia |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141222173438/http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=13263&cityname=Onguday-Russia |archivedate=1419269678 |deadlink=yes |accessdate=1644476020 }}</ref>. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −4,2 °С, изӱ кӱндердиҥ температуразыныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, эҥ ле соок температураныҥ алтыгы учы −54 °С, јердиҥ ортојылдык температуразы 0 °С, јыл ичинде калганчы соок кӱн ле баштапкы соок кӱн 02.06/30.08, јыл ичинде соок јок кӱндердиҥ тоозы 87, јут-чыктыҥ кеми бир јылга 345 мм, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 1 м/с, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 13,1 (15 м/с тӱрген салкынду)<ref>Оҥдой. Климат[https://e-lib.gasu.ru/eposobia/altai/maima/klim.html.]</ref>.

=== Аҥ-куштары ===
Тайгалары аҥдык јер, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, киш, тийиҥ, койон ло јӱзӱн-јӱӱр оок аҥдар куштар јӱрет. Тооргы астаган учун<ref name="Кр книга животные РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6252/read.php  ''Красная книга Республики Алтай: животные''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>.

Куштардаҥ кедери тарал, каргаа, ӱкӱ, кӱӱк, тейлеген, талеҥко, јелечи, чай, торлоо, бӧднӧ, кӱртӱк јӱрет. Кезик куштар тоозы астаганыла база «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген: мечиртке, мӱркӱт, тарбалјы, каркыраа, турна<ref name="Торбоков звери">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020</ref>.

=== Ӧзӱмдери ===
Кайыҥ, тыт, карагай, чиби, јойгон, аспак ла беле агаштар ӧзӧт. Јайгыда мында јер ажыныҥ тӱжӱми јакшы болот јиилек, мешке, калба, кузук. Суујакалай мында чиби, тал, каргана, кайыҥ агаштар ӧзӧт, бийиктей тытла кожо мӧш ӧзӧт<ref name="Кучин флора и фауна">''Кучин А. П.'' Всемирный фонд дикой природы. Флора и фауна Алтая. — Горно-Алтайск: [б.и.], 2001</ref>.Јалаҥ актарда јерјиилек, аралда, аркада тийиҥкат, бороҥот, уйкӧс, тайабаш таркаган. Кӧп ӧзӱмдер чек јоголорго јеткен учун ″Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине″ кирген. Ол тоодо кызыл тазыл ({{lang-ru|копеечник чайный}}), марал ({{lang-ru|маральник}}), алтын тазыл ({{lang-ru|родиола розовая}}) ла оноҥ до ӧскӧ кӧп чечектер ле ӧлӧҥдӧр<ref name="Торбоков флора">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020.</ref>.

=== Јери ле јолдоры ===
Јуртта 3 оромду: Јараттай, Меесте, Тӧс.
Чике-Таман боочыныҥ ӱстине јетире 42 км. Јууктагы јурттар: [[Кыҥыраар]] (Кичӱ Јаламан), [[Ийин]].
{| class="wikitable"
| COLSPAN="2" ALIGN="center" |'''Јаан Јаламан јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире'''
|-
| Администрациялык тӧс јер [[Кӱпчеген]]|| 31 км
|-
|  Аймактыҥ тӧс јери [[Оҥдой]] || 68 км
|-
|  Республикан тӧс кала [[Улалу]] ||  270 км
|-
|  [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы ||  360 км
|-
|  Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 4200 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 694,0 км-деҥ ||11 км
|}

== Тӱӱкизи ==
Јурт 1626 јылда тӧзӧлгӧн. Мында јаткан улус јебреннеҥ бери мал азырап, кыра салатан, озогы субактар оны керелейт.
Совет јаҥнаҥ озо алтайла кобы-јик сайын ӧзӧктиҥ ичиле чачыҥы јаткан.
1922 јылдыҥ кандык айыныҥ 10-чы кӱнинде Јаламанныҥ мӧҥкӱлери ажыра Теректиниҥ сындарын Иван Долгих ажып, [[Катанду]]да Александр Кайгородовтыҥ отрядын јоголткон.

1925 јылда јуртээлем артель «Кызыл-Мечин» тӧзӧлгӧн, кийнинде ол колхоз-миллионер боло берген.
1929 јылда јаҥы школ тудулган.

1934 јылда областьтыҥ Советтериниҥ VIII-чи съездинде колхоз «Кызыл-Мечин» мал азыраарыныҥ ӱстӱги бажы деп темдектелген. Колхоз бийик једимдерлӱ болгон. Јыгалаш Бабаева ла Тарал Ептеева Оҥдой аймактыҥ талдама койчылары болгон.

== Эл-јон ==
{{ Эл-јонныҥ тоозы |Большой Яломан (село)| Столбцов=10}}

== Ук-калыктары ==
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжыла 246 кижиниҥ 100 % алтайлар болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml  Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>.

Окылу тил: орус, алтай<ref name="Закон РА о языках">[http://docs.cntd.ru/document/802008526/  Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года)]</ref>.

== Инфраструктуразы ==
<div style="-moz-column-count: 2; -webkit-column-count: 2; -o-column-count: 2; -ms-column-count: 2; column-count: 2;">
* орто ӱредӱлӱ школ;
* эмчилик;
* культураныҥ байзыҥы;
* стадион;
* библиотека;
* почта.
</div>

== Экономиказы ==
Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Јылкы, соок тумчукту ла оок мал азыраары. Туризм.

== Кереестер ==

=== Тӱӱкилик ===

=== Археологиялык ===
* Мӧҥкӱсалгыш (780,1168,1233,1241)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Ташта јурамалдар (1233)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Јебрен тӱрк бичиктер (781)<ref name="Ойношев свод"/>.
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>.

=== Ар-бӱткендик ===
* Темир кыр. Байлу (825)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Аржан суу (890)Јаан Јаламан јурттыҥ кӱнбадыш јанында 25 км ыраакта, талайдыҥ кемјӱзинеҥ 2010 метрге бийикте Аржан суу бар ({{Lang-ru|источник, ключ}}). Ол республикан учурлу обьект<ref name="Ойношев свод"/>;

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод"/>.

== Јарлу улузы ==
== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
* [http://www.ongudai-ra.ru/ Окылу сайт «Оҥдой аймак»]

{{Тыш тайантылар}}

{{Оҥдой аймактыҥ јурттары}}

[[Категория:Оҥдой аймактыҥ јурттары]]
[[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]]