# Јазулу
Јазулу (орустап  Язула) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Улаган аймагында Саратанныҥ јурт јеезезине кирет.

## Этимологиязы
Јазулу орустап раскинувшийся, ровный, на теленгитском наречии јас улу — «весенняя стоянка».

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ кӱнчыгыш келтейинде, Чолышманныҥ суузы ла Байдыш деп сууныҥ бириккенинде турат.
Айландыра кайыр, каскак туулар, учар-суулар бар. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1449 метрге бийик.

### Климады
Климады кезем-континентал. Кышкыда тӱндӱк аймактарга кӧрӧ тыҥ сооктор болот.
Јакалай тӱндӱктиҥ ле Ырак кӱнчыгыштыҥ јерине тӱҥейлеген.
Кыш узун, тыҥ соокторлу, салкындарлу болот. Јай кыска, серӱӱн, кей кургак. Кейдиҥ ортојылдык кеми −1,1 °С, бир јылдыҥ туркунына эҥ ле бийик температура 34 °С, эҥ ле соок температура −58 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы −3 °С, баштапкы сооктор келер кӱндер 30.05/01.09, Соок јок кӱндер 93, јут-чыктыҥ ортојылдык кеми 292 мм, салкынныҥ ортојылдык кеми — 1,6 м/с, 15 м/с тыҥ салкынду кӱндер 3,2. Кар кышкыда узак јатпайт, салкын учура берет. Чолышман ичиниҥ айы-кӱни эмеш јымжак болот Улаган јаар јерлерге кӧрӧ.

### Аҥ-куштары
Тайгаларыныҥ јолы кату, откӱре кайыр кырлар, аҥ-куш јӱрер јарамыкту јерлер. Агас, јоонмойын, камду, какай, киш, койон, кумдус, кӧрӱк, момон, ӧркӧ, сарас, суузар, сыгырган, тарбаган, борсыктийиҥ, токтонок, тӱлкӱ, чычкан. Казыр, азулу аҥдар айу, шӱлӱзин, јеекен, бӧрӱ. Туйгактулары булан, марал, элик, тооргы. Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» киргендери маны, ирбис, камду, кочкор, тооргы. Кӧп барынтычы куштардыҥ тоозы кезем астаган боро ылаачын, шоҥкор. мӱркӱт, карчага ла ӱкӱ, мечиртке. Кӧп тоолу кӧлдӧр, балыгы астай берген. Је эмди улус кезик балыкты кӧлдӧрдӧ ӧскӱрип, садуга апарат пелядь ла форель. Јербойыныҥ балыктарынаҥ чабак, чараган, сӧлӧм, балбак баш, чаар, јылмай, чалык алдындага кӧрӧ ас туштайт.

### Ӧзӱмдери
Каскак бийик кырлары кайыр, агаштары тӱндӱк ле јанында ӧзӧт. Агаштардыҥ кӧп сабазы чет агаш, чиби, бийиктей мӧш, суујараттай тал. Чолушпа ичиле (Балыкчы, Кӧӧ, Кӧк-Баш, Беле јурттар) тӱштук јанын аймактыҥ тӱҥейлеп албазыҥ, не дезе, Алтын Кӧл јаны, Чолушман ӧзӧктиҥ суузыныҥ коолы јымжак климатту, јӱзӱн ӧлӧҥдӧр, јиилектер, јулукту агаштар ла маала ажы јакшы ӧзӧт. Тӱштӱктей дезе талайдыҥ кемјӱзинеҥ канча катап бийик, соок, јер эрте ле тереҥ тоҥып калат. Кезем континентал айалгада ӧзӱмдердиҥ бӱдӱми астап јат, је ого коштой эндемик ӧзӱмдер база бар. Јулукту агаштар ол јодро, алама, груша, слива, беле. «Кызыл бичикке» кирген ӧзӱмдер база кӧп, олордыҥ ортозында алтын ла кызыл тазылдар.

### Јери ле јолдоры
Јуртта 4 ором: Олјондо, Јаҥы, Тӧс, Јараттай.
| Јазулу јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире |                |
| Администрациялык тӧс јер Саратан         | 57 км          |
| Аймактыҥ тӧс јери Улаган                 | 87 км          |
| Республикан тӧс кала Улалу               | 440 км, 500 км |
| Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы        | 530 км, 590 км |
| Тергеениҥ тӧс калазы Москва              | 4300 км        |
| Чуйдыҥ трагы (Р-256) 788 км-деҥ (Акташ)  | 140 км         |


## Тӱӱкизи
Јурт 1860 јылдарда јылда тӧзӧлгӧн.

## Эл-јон
| Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы |
| 2010            | 2011            | 2012            | 2013            | 2014            | 2015            | 2016            |
| --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- |
| 254             | →254            | ↘246            | ↗251            | ↘250            | ↘248            | ↘247            |


## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 238 кижи болгон, олордыҥ 44 % телеҥиттер, 55 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы
- баштамы школ;
- јурттыҥ клубы;
- библиотека;
- эмчилик;
- магазин;
- почта.


## Экономиказы
Кажы ла биледе таҥынаҥ ээлемдӱ. Мал азыраары. Туризм.

## Кереестер

### Тӱӱкилик
- Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга кереес (1683)[13].


### Археологиялык
- Ташта јурамалдар, Кижи-таш (1255)[13];
- Јебрен корум ()[13].


### Ар-бӱткендик
- Байлу туу (..)[13];
- Аржан суу (..)[13].

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

Јазулу
{{ЈЈЈ+Россия
 |статус                   = Јурт
 |русское название         = Јазулу
 |оригинальное название    = {{lang-ru|}}Язула
 |герб                     = 
 |флаг                     = 
  |lat_deg =  
  |lon_deg = 
  |CoordAddon = 
  |CoordScale = 
 |размер карты региона     = 
 |размер карты района      = 
 |регион                   = Алтай Республика
 |регион в таблице         = Алтай Республика
 |район                    =Улаган аймак
 |район в таблице          = Улаган аймак{{!}}Улаган 
|вид поселения            = Јурт јеезе
| поселение                = Саратанныҥ јурт јеезези
 | поселение в таблице      = Саратанныҥ јурт јеезези {{!}}Саратанныҥ  
|внутреннее деление       = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 
 |площадь                  = 
 |высота центра НП         = 1449 <ref name="geonames"/>
|климат                   = кезем-континентал
| население                = {{Эл-јонныҥ тоозы|Язула |тс}}
| год переписи             = {{Эл-јонныҥ тоозы|Язула |г}} 
  |плотность               = 
  |агломерация             = 
  |национальный состав     =  [[телеҥиттер]] 44%, [[алтайлар]] 55 %<ref name="Коряков"/>
  |конфессиональный состав = 
  |этнохороним             = 
 |почтовый индекс          =    
 |почтовые индексы         = 
 |телефонный код           =  38841
 |цифровой идентификатор   =  
 |цифровой идентификатор 2   =    
 |категория в Commons      =
 |сайт                     = 
}}

'''Јазулу''' ({{Lang-ru| Язула}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Улаган аймак|Улаган аймагында]] [[Саратанныҥ јурт јеезези]]не кирет.

== Этимологиязы ==
Јазулу {{Lang-ru|раскинувшийся, ровный}}, на теленгитском наречии јас улу — «весенняя стоянка»<ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы =  |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>.

== Физико-географиялык темдектери ==

=== Географиязы ===
Јурт [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] кӱнчыгыш келтейинде, [[Чолышман (суу)|Чолышманныҥ]] суузы ла [[Байдыш (суу)|Байдыш]] деп сууныҥ бириккенинде турат.
Айландыра кайыр, каскак туулар, учар-суулар бар. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1449 метрге бийик<ref name="geonames">[https://foto-planeta.com/np/35122/yazula.html Язула (Јазулу)]</ref>.

=== Климады ===
Климады кезем-континентал. Кышкыда тӱндӱк аймактарга кӧрӧ тыҥ сооктор болот.
Јакалай тӱндӱктиҥ ле Ырак кӱнчыгыштыҥ јерине тӱҥейлеген.
Кыш узун, тыҥ соокторлу, салкындарлу болот. Јай кыска, серӱӱн, кей кургак. Кейдиҥ ортојылдык кеми −1,1 °С, бир јылдыҥ туркунына эҥ ле бийик температура 34 °С, эҥ ле соок температура −58 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы −3 °С, баштапкы сооктор келер кӱндер 30.05/01.09, Соок јок кӱндер 93, јут-чыктыҥ ортојылдык кеми 292 мм, салкынныҥ ортојылдык кеми — 1,6 м/с, 15 м/с тыҥ салкынду кӱндер 3,2. Кар кышкыда узак јатпайт, салкын учура берет. Чолышман ичиниҥ айы-кӱни эмеш јымжак болот [[Улаган]] јаар јерлерге кӧрӧ.

=== Аҥ-куштары ===
Тайгаларыныҥ јолы кату, откӱре кайыр кырлар, аҥ-куш јӱрер јарамыкту јерлер. Агас, јоонмойын, камду, какай, киш, койон, кумдус, кӧрӱк, момон, ӧркӧ, сарас, суузар, сыгырган, тарбаган, борсыктийиҥ, токтонок, тӱлкӱ, чычкан<ref name="Кучин флора и фауна">''Кучин А. П.'' Всемирный фонд дикой природы. Флора и фауна Алтая. — Горно-Алтайск: [б.и.], 2001.</ref>. Казыр, азулу аҥдар айу, шӱлӱзин, јеекен, бӧрӱ. Туйгактулары булан, марал, элик, тооргы. Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» киргендери маны, ирбис, камду, кочкор, тооргы<ref name="Кр книга животные РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6252/read.php  ''Красная книга Республики Алтай: животные''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>. Кӧп барынтычы куштардыҥ тоозы кезем астаган боро ылаачын, шоҥкор. мӱркӱт, карчага ла ӱкӱ, мечиртке. Кӧп тоолу кӧлдӧр, балыгы астай берген. Је эмди улус кезик балыкты кӧлдӧрдӧ ӧскӱрип, садуга апарат пелядь ла форель. Јербойыныҥ балыктарынаҥ чабак, чараган, сӧлӧм, балбак баш, чаар, јылмай, чалык алдындага кӧрӧ ас туштайт.

=== Ӧзӱмдери ===
Каскак бийик кырлары кайыр, агаштары тӱндӱк ле јанында ӧзӧт. Агаштардыҥ кӧп сабазы чет агаш, чиби, бийиктей мӧш, суујараттай тал. Чолушпа ичиле (Балыкчы, Кӧӧ, Кӧк-Баш, Беле јурттар) тӱштук јанын аймактыҥ тӱҥейлеп албазыҥ, не дезе, [[Алтын Кӧл]] јаны, Чолушман ӧзӧктиҥ суузыныҥ коолы јымжак климатту, јӱзӱн ӧлӧҥдӧр, јиилектер, јулукту агаштар ла маала ажы јакшы ӧзӧт<ref name="Кр книга  растения РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6253/read.php  ''Красная книга Республики Алтай: растения''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>. Тӱштӱктей дезе талайдыҥ кемјӱзинеҥ канча катап бийик, соок, јер эрте ле тереҥ тоҥып калат. Кезем континентал айалгада ӧзӱмдердиҥ бӱдӱми астап јат, је ого коштой эндемик ӧзӱмдер база бар. Јулукту агаштар ол јодро, алама, груша, слива, беле. «Кызыл бичикке» кирген ӧзӱмдер база кӧп, олордыҥ ортозында алтын ла кызыл тазылдар<ref name="Кр книга  растения РА 2017"/>.

=== Јери ле јолдоры ===
Јуртта 4 ором: Олјондо, Јаҥы, Тӧс, Јараттай.
{| class="wikitable"
| COLSPAN="2" ALIGN="center" |'''Јазулу јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире'''
|-
| Администрациялык тӧс јер [[Саратан]]|| 57 км
|-
|  Аймактыҥ тӧс јери [[Улаган]] ||87 км
|-
|  Республикан тӧс кала [[Улалу]] ||  440 км, 500 км
|-
|  [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы || 530 км, 590 км
|-
|  Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 4300 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 788 км-деҥ ([[Акташ]]) || 140 км
|}

== Тӱӱкизи ==
Јурт 1860 јылдарда јылда тӧзӧлгӧн.

== Эл-јон ==
{{ Эл-јонныҥ тоозы |Язула }}

== Ук-калыктары ==
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 238 кижи болгон, олордыҥ 44 % [[телеҥиттер]], 55 % [[алтайлар]] ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml  Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>.

Окылу тил: орус, алтай<ref name="Закон РА о языках">[http://docs.cntd.ru/document/802008526/  Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года)]</ref>.

== Инфраструктуразы ==
<div style="-moz-column-count: 2; -webkit-column-count: 2; -o-column-count: 2; -ms-column-count: 2; column-count: 2;">
* баштамы школ;
* јурттыҥ клубы;
* библиотека;
* эмчилик;
* магазин;
* почта.
</div>

== Экономиказы ==
Кажы ла биледе таҥынаҥ ээлемдӱ. Мал азыраары. Туризм.

== Кереестер ==

=== Тӱӱкилик ===
* Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга кереес (1683)<ref name="Ойношев свод"/>.

=== Археологиялык ===
* Ташта јурамалдар, Кижи-таш (1255)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Јебрен корум ()<ref name="Ойношев свод"/>.

=== Ар-бӱткендик ===
* Байлу туу (..)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Аржан суу (..)<ref name="Ойношев свод"/>.
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>.

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==

== Јарлу улузы ==

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
{{Тыш тайантылар}}

{{Улаган аймактыҥ јон јаткан јерлери}}

[[Категория:Улаган аймактыҥ јурттары]]
[[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]]