# Короты
Короты (орустап Курота) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Оҥдой аймагында Караголдыҥ јурт јеезезине кирет.

## Этимологиязы
Короты — куру туу орустап сухая, пустая, лишенная всего высокая гора.

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Алтай Республиканыҥ тал ортозында, Јал-Мӧҥкӱниҥ, Теректиниҥ, Ӱч-Эҥмектиҥ сындарыныҥ эдегинде, Короты ла Карагол суулардыҥ бириккенинде турат. Јуртты айландыра кырлар агаш јокко јуук, тас. Короты кӱнбадыш јанынаҥ Карагол јуртла биригип калган ӧс. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 878 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −4,2 °С, изӱ кӱндердиҥ температуразыныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, эҥ ле соок температураныҥ алтыгы учы −54 °С, јердиҥ ортојылдык температуразы 0 °С, јыл ичинде калганчы соок кӱн ле баштапкы соок кӱн 02.06/30.08, јыл ичинде соок јок кӱндердиҥ тоозы 87, јут-чыктыҥ кеми бир јылга 345 мм, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 1 м/с, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 13,1 (15 м/с тӱрген салкынду).

### Аҥ-куштары
Тайгалары аҥдык јер, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, киш, тийиҥ, койон ло јӱзӱн-јӱӱр оок аҥдар куштар јӱрет. Куштардаҥ мында чай, кӱртӱк, ӱкӱ, мечиртке, мӱркӱт, карчага, тейлеген, торлоо, бӧднӧ, кӱӱк ле о.ӧ. бар. Сууларда балыктаҥ чортон, чараган, бел, ускуч, јылмай, тоозы кезем астаган да болзо, је бар.

### Ӧзӱмдери
Айландыра ӧскӧн агаштардыҥ кӧп нургуны карагай, јойгон агаш. Суујакалай чиби, тал, каргана, кайыҥ агаштар ӧзӧт, бийиктей тытла кожо мӧш ӧзӧт. Тайга -тажы јиилектӱ, бороҥот, уйкӧс, тийиҥкат, кызылгат, тайабаш, калба, кӧжнӧ дӧ кӧп ӧзӧт.
Чыкту ла кӧлӧткӧлӧй јерде ӧлӧҥ бийик болуп ӧзӧт, комургай, кулузын, кылбыш, башка-башка чечектер: буланат, балузын, быркырууш, саргай, кандык, кӱӱктаман, кӱнкајы ла о.ӧ. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер кӧп, олордыҥ тоозында: арчын, алтын тазыл, марал чечек, кызыл тазыл ла о.ӧ..

### Јери ле јолдоры
Јуртта 4 ором: Јажыл, Кайсынныҥ, Тракта, Тӧс.
Јурт Чуйдыҥ трагы деп федерал кӧӧлик јолдо (Р-256) турат. Чуйдыҥ трагыныҥ 621 километринде турат. Мында «Короты — Алтыгы Талду» деп јол (84К-30) айрылат, узуны 5,188 км.
| Короты јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире |         |
| Администрациялык тӧс јер Карагол         | 1,7 км  |
| Аймактыҥ тӧс јери Оҥдой                  | 15 км   |
| Республикан тӧс кала Улалу               | 190 км  |
| Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы        | 280 км  |
| Тергеениҥ тӧс калазы Москва              | 4000 км |
| Чуйдыҥ трагы (Р-256) 621,0 км-деҥ        | 0 км    |


## Тӱӱкизи
Јурт 1825 јылда тӧзӧлгӧн.

## Эл-јон
| Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы |
| 2010            | 2011            | 2012            | 2013            | 2014            | 2015            | 2016            |
| --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- |
| 350             | ↘349            | ↗350            | →350            | ↘346            | ↘341            | ↗346            |


## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 359 кижи болгон, олордыҥ 31 % орустар, 69 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон
.
Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы
Јуртта А.Кӧзӧрӧковтыҥ музейи бар.
Бастыра инфраструктурный обьекттер Караголдо.

## Экономиказы
Таҥынаҥ ээлемдер(лпх), јылкы, соок тумчукту ла оок мал азыраары.

## Кереестер

### Тӱӱкилик
- Карындаштык мӧҥкӱ, Совет јаҥ учун корогон улус. Карагол ло Коротыныҥ ортозында (799)[18].


### Археологиялык
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
- Јебрен мӧҥкӱсалгыш (817, 1009, 1036, 1037)[18].
- Сууныҥ оозында эки јаан курган: Балык-Сӧӧк-1 (14 мӧҥкӱсалгыш) и Балык-Сӧӧк-2 (34 мӧҥкӱсалгыш)[18].


### Ар-бӱткендик
- Короты суу. Байлу (758)[18];
- Ӱч-Эҥмек туу, Короты-Бажы байлу туу (892)[18];
- Кара суу, кӱрдиҥ јанында (913)[18];


## Јарлу улузы
Кӧзӧрӧков А. М. (1978—20..) — кайчы, јарлык, кӱӱчӱмдеечи, Г. И. Чорос-Гуркинниҥ сыйыныҥ лауреады;

Короты
{{ЈЈЈ+Россия
 |статус                   = Јурт
|русское название         = Короты
 |оригинальное название    = {{lang-ru| Курота}}
 |герб                     = 
 |флаг                     = 
 | изображение             = 
 | описание изображения    = 
| lat_deg = 50.813108
| lon_deg = 85.968045
| CoordAddon = 
| CoordScale =  
|страна                   = Россия
 |регион                   = Алтай Республика
 |район                    = Оҥдой аймак
 |район в таблице          = Оҥдой аймак{{!}}Оҥдой 
 |вид поселения            = Јурт јеезе
 |поселение                = Караголдыҥ јурт јеезези
 |поселение в таблице      = Караголдыҥ јурт јеезези{{!}}Караголдыҥ
 |внутреннее деление       = 
 |вид главы                = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 
 |площадь                  =
 |вид высоты               = 
 |высота центра НП         = 878<ref name="Высота н/у моря"/>
 |климат                   = орто-континентал
  |население              = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Курота| тс }}
  |год переписи           = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Курота | г }}
 |плотность                = 
 |агломерация              = 
 |национальный состав      =алтайлар 69 %,<br> орустар 31 %<ref name="Коряков"/> (2002)
 |конфессиональный состав  = 
 |часовой пояс             = 
 |телефонный код           = 38845
 |почтовый индекс          = 649431
 |почтовые индексы         = 
 |автомобильный код        = 
 |цифровой идентификатор   = 
 |цифровой идентификатор 2   = 
 |категория в Commons      = 
 |сайт                     = 
}}
'''Короты''' ({{Lang-ru|Курота}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Оҥдой аймак|Оҥдой аймагында]] [[Караголдыҥ јурт јеезези]]не кирет.

== Этимологиязы ==
Короты — куру туу {{Lang-ru|сухая, пустая, лишенная всего высокая гора}}<ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы =  |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>.

== Физико-географиялык темдектери ==

=== Географиязы ===
Јурт [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] тал ортозында, Јал-Мӧҥкӱниҥ, Теректиниҥ, Ӱч-Эҥмектиҥ сындарыныҥ эдегинде, [[Короты (суу)|Короты]] ла [[Карагол (суу)|Карагол]] суулардыҥ бириккенинде турат. Јуртты айландыра кырлар агаш јокко јуук, тас. Короты кӱнбадыш јанынаҥ Карагол јуртла биригип калган ӧс. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 878 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">https://foto-planeta.com/np/1000043572/kurota.html Курота (Короты)]</ref><ref>[https://www.geonames.org/1504557/karakol.html Karakol ]</ref>.

=== Климады ===
Климады орто-континентал<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=13263&cityname=Onguday-Russia |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141222173438/http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=13263&cityname=Onguday-Russia |archivedate=1419269678 |deadlink=yes |accessdate=1644514427 }}</ref>. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −4,2 °С, изӱ кӱндердиҥ температуразыныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, эҥ ле соок температураныҥ алтыгы учы −54 °С, јердиҥ ортојылдык температуразы 0 °С, јыл ичинде калганчы соок кӱн ле баштапкы соок кӱн 02.06/30.08, јыл ичинде соок јок кӱндердиҥ тоозы 87, јут-чыктыҥ кеми бир јылга 345 мм, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 1 м/с, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 13,1 (15 м/с тӱрген салкынду)<ref>Оҥдой. Климат[https://e-lib.gasu.ru/eposobia/altai/maima/klim.html.]</ref>.

=== Аҥ-куштары ===
Тайгалары аҥдык јер, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, киш, тийиҥ, койон ло јӱзӱн-јӱӱр оок аҥдар куштар јӱрет. Куштардаҥ мында чай, кӱртӱк, ӱкӱ, мечиртке, мӱркӱт, карчага, тейлеген, торлоо, бӧднӧ, кӱӱк ле о.ӧ. бар. Сууларда балыктаҥ чортон, чараган, бел, ускуч, јылмай, тоозы кезем астаган да болзо, је бар<ref name="Торбоков звери">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020</ref>.

=== Ӧзӱмдери ===
Айландыра ӧскӧн агаштардыҥ кӧп нургуны карагай, јойгон агаш. Суујакалай чиби, тал, каргана, кайыҥ агаштар ӧзӧт, бийиктей тытла кожо мӧш ӧзӧт<ref name="Торбоков флора">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020.</ref>. Тайга -тажы јиилектӱ, бороҥот, уйкӧс, тийиҥкат, кызылгат, тайабаш, калба, кӧжнӧ дӧ кӧп ӧзӧт<ref name="Торбоков флора"/>.

Чыкту ла кӧлӧткӧлӧй јерде ӧлӧҥ бийик болуп ӧзӧт, комургай, кулузын, кылбыш, башка-башка чечектер: буланат, балузын, быркырууш, саргай, кандык, кӱӱктаман, кӱнкајы ла о.ӧ. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер кӧп, олордыҥ тоозында: арчын, алтын тазыл, марал чечек, кызыл тазыл ла о.ӧ.<ref name="Кр книга  растения РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6253/read.php  ''Красная книга Республики Алтай: растения''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>.

=== Јери ле јолдоры ===
Јуртта 4 ором: Јажыл, Кайсынныҥ, Тракта, Тӧс.

Јурт [[Чуйдыҥ трагы]] деп федерал кӧӧлик јолдо (Р-256) турат. Чуйдыҥ трагыныҥ 621 километринде турат. Мында «[[Короты]] — [[Алтыгы Талду]]» деп јол (84К-30) айрылат, узуны 5,188 км.
{| class="wikitable"
| COLSPAN="2" ALIGN="center" |'''Короты јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире'''
|-
| Администрациялык тӧс јер [[Карагол]]|| 1,7 км
|-
|  Аймактыҥ тӧс јери [[Оҥдой]] ||15 км
|-
|  Республикан тӧс кала [[Улалу]] || 190 км
|-
|  [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы || 280 км
|-
|  Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 4000 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 621,0 км-деҥ || 0 км
|}

== Тӱӱкизи ==
Јурт 1825 јылда тӧзӧлгӧн<ref>{{Cite web |title=Каракольское сельское поселение |url=http://www.ongudai-ra.ru/2012-08-04-14-43-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200224060331/http://www.ongudai-ra.ru/2012-08-04-14-43-03 |archivedate=1582524211 |deadlink=yes |accessdate=1611233239 }}</ref>.

== Эл-јон ==
{{ Эл-јонныҥ тоозы | Курота | Столбцов=10}}

== Ук-калыктары ==
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 359 кижи болгон, олордыҥ 31 % орустар, 69 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон
<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml  Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>.

Окылу тил: орус, алтай<ref name="Закон РА о языках">[http://docs.cntd.ru/document/802008526/  Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года)]</ref>.

== Инфраструктуразы ==
Јуртта А.Кӧзӧрӧковтыҥ музейи бар<ref>[https://www.gorno-altaisk.info/news/95420 Открыт дом-музей известного алтайского сказителя и целителя Аржана Козерёкова]</ref>.

Бастыра инфраструктурный обьекттер Караголдо.

== Экономиказы ==
Таҥынаҥ ээлемдер(лпх), јылкы, соок тумчукту ла оок мал азыраары.

== Кереестер ==

=== Тӱӱкилик ===
* Карындаштык мӧҥкӱ, Совет јаҥ учун корогон улус. Карагол ло Коротыныҥ ортозында (799)<ref name="Ойношев свод"/>.

=== Археологиялык ===
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>.
* Јебрен мӧҥкӱсалгыш (817, 1009, 1036, 1037)<ref name="Ойношев свод"/>.
* Сууныҥ оозында эки јаан курган: Балык-Сӧӧк-1 (14 мӧҥкӱсалгыш) и Балык-Сӧӧк-2 (34 мӧҥкӱсалгыш)<ref name="Ойношев свод"/>.

=== Ар-бӱткендик ===
* Короты суу. Байлу (758)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Ӱч-Эҥмек туу, Короты-Бажы байлу туу (892)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Кара суу, кӱрдиҥ јанында (913)<ref name="Ойношев свод"/>;

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==

== Јарлу улузы ==
[[Кӧзӧрӧков, Аржан|Кӧзӧрӧков А. М.]] (1978—20..) — кайчы, јарлык, кӱӱчӱмдеечи, Г. И. Чорос-Гуркинниҥ сыйыныҥ лауреады<ref>Аржан Кезереков, youtube[https://www.youtube.com/watch?v=W2-2PIWtOtg]</ref>;

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
* [http://www.ongudai-ra.ru/ Окылу сайт «Оҥдой аймак»]
* [https://www.youtube.com/watch?v=CCiSfy5wICU/ Открыт дом-музей известного алтайского сказителя и целителя Аржана Козерёкова — YouTube]
{{Тыш тайантылар}}
{{Оҥдой аймактыҥ јурттары}}

[[Категория:Оҥдой аймактыҥ јурттары]]
[[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]]