# Суранаш
Суранаш (орустап Суранаш) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Турачак аймагында Курмач-Байголдыҥ јурт јеезезине кирет.

## Этимологиязы
Суранаш орустап .

## Физико географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Алтай Республиканыҥ тӱндӱк јанында, Аба-Јыштыҥ ортозында, Куу сууныҥ оҥ јарадында, кӱнбадыш јанынаҥ Оо деп суу Кууга кожулат. Айландыра кырлардыҥ бийиги 600 метр талайдыҥ кеминеҥ. Тилаштар, Аккан-Чуй, Аначак, Урчын, Кӧчимер деген туулар курчайт.
Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 371 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Кыштыҥ соогы 25-35 градустаҥ тӱшпейт.
Кар јаан јаап, салкындарга бийик кӱрттер болот. Кышкыда јурттаҥ јаҥыс ла чаналу чыгар арга бар. Јайгыда тайгада серӱӱн ле чыкту кей болот. тыҥ изӱлер јок. Јайгыда тайгада серӱӱн ле чыкту кей, јердиҥ ажыныҥ јакшы тӱжӱми улуска тузалу. Калба, орляк, јӱзӱн-јӱӱр јиилектер, эм ӧлӧҥдӧр, мешкелер јууп садуга улус апарат. Кышкыда јаан кар тӱжет, салкын бийик кӱрттер шуурып, јолдор јаантайын ла туйукталат. Узун соок кыш ла серӱӱн јай. Кейдиҥ ортојылдык температуразы 4,3 °С, јылуныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, сооктыҥ эҥ ле тыҥы −55 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0 °С, баштапкы сооктор 05.06./08.09, сооктор јок кӱндер бир јылга 94, јут-чыктыҥ кеми јыл туркунына 826 мм, ортојылдык салкынныҥ кеми 1,3 м/с, 15 м/с тыҥ салкын бир јылда 10,3 кӱн. Кардыҥ, кӱрттиҥ тереҥи кышкыда 1,5-2 метрдеҥ ажыра болот кезик јерлерде.

### Аҥ-куштары
Јердиҥ ажы јакшы бӱдет — мешкелер. јӱзӱн јиилектер, калба, орляк, кузук. Аба-Јыштыҥ аҥы-кужы астаган да болзо, корулу јерлерде (заповедникте)айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, какай, јеекен, шӱлӱзин, туйгактузы: булан, элик, марал, аҥ, оокторы: сарас, агас, јоонмойын, албаа, суузар, тийиҥ кӧрӱк, камду ла оноҥ до ӧскӧзи.. Кезик куштардыҥ тоозы астап, Кызыл бичикке де киргени бар, ол барынтычы куштардаҥ кӧп сабазы: шоҥкор, ала-ылаачын, мечиртке, ӱкӱ. Оок куштар ол каргаа, саҥыскан, тарал, кӧктийек, кӱӱк, кас, турна, бӧднӧ, чай, кӱртӱк, томыртка.

### Ӧзӱмдери
Тайганыҥ ортозында аламыктарда јердиҥ ажы јакшы бӱдет — јӱзӱн башка јиилектер, кузук, калба, орляк, мешкелер.
Кӧп сабада кара ийне бӱрлӱ агаш ӧзӧт, мӧш, јойгон, чиби, карагай, тыт, кӧп тоолу башка-башка бӱдӱмдӱ јыра-тайалар, ойык јабыстай јерлерде ле чала састалган тегериктерде база јыралар, тал, беле, чычрана, каргана, ӧзӧт. Ого коштой јӱзӱн-јӱӱр јиилектер: уй кӧс, бороҥот, јер-јиилек, тийиҥкат, тожла, кайыҥкат, торбос (орустап клюква), тайа (орустап жимолость), кызылкат, кӧк-кат (орустап голубика), кара агаш-јиилек (орустап ежевика), кара-кат, эмезе кара торбос (орустап черника), ийт-тумчук (орустап шиповник), ого коштой кӧжнӧ, калба.
Јайдыҥ ӧйинде јылу, чыкту кейге толтыра ла чечектер ӧзӱп, чечектеп, бвжып ӱрендерин чачат: балузын, јыракы-ӧлӧҥ, јыдунак (орустап душица), калаш-чечек (орустап первоцвет), ийт-тырмак. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» киргендери: алтын тазыл, кызыл тазыл, сыгын-от, марал-чечек ле о.ӧ..

### Јери ле јолдоры
Јуртта 3 ором: Суулу, Тӧс, Школдыҥ.
Орык јолдор, јойу, атту, кышкыда чек јол јок.
| Суранаш јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире |    |
| Администрациялык тӧс јер Курмач-Байгол    | км |
| Аймактыҥ тӧс јери Турачак                 | км |
| Республикан тӧс кала Улалу                | км |
| Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы         | км |
| Тергеениҥ тӧс калазы Москва               | км |
| Чуйдыҥ трагы (Р-256) 435,7 км-деҥ (Майма) | км |


## Тӱӱкизи
Јурт 1845 јылда тӧзӧлгӧн.

## Эл-јон
| Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы |
| 2010            | 2011            | 2012            | 2013            | 2014            | 2015            | 2016            |
| --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- |
| 44              | →44             | ↘39             | ↘38             | ↘36             | ↘33             | ↘31             |


## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 62 кижи болгон, олордыҥ 84 % чалкандулар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы
- баштамы школ;
- эмчилик;
- јурттыҥ клубы;
- магазин;
- лесхоз.


## Экономиказы
Туризм. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Агашла иштер.

## Кереестер

### Археологиялык
- Ташта јурамалдар (1251)[13];


### Ар-бӱткендик
- Ӱч-Сӱӱри туу. байлу. (1273)[13];
- Кара-Суу. Тоҥмок, байлу.(1280)[13];
- Бийдиҥ Јалы. Боочы.(1303)[13].

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

## Јарлу улузы
- Иван Сумачаков — артист, бијечи, спортчы-кӱрешчи (КМС), акробат, Алтайда цирковой жанрдыҥ баштапкы артисти, областьтыҥ концертный бригадазында иштеген (акробатику, эквилибристику, жонглирование).

Ол РСФСР-дыҥ нерелӱ артисттериниҥ Л. С. Маслюков ло Т. А. Птицынаныҥ Всесоюзный цирковой мастерскойында ӱренген. Узак ӧйгӧ концертный бригаданыҥ администраторы болуп иштеген.
- Пустогачева О. Н. (28.09.1958 — 19.05.2021) — билимчи, кандидат педагогических наук, доцент, Москвада РАН-ныҥ Институт языкознаниязыныҥ баш билим сотрудниги, урало-алтайский тилдердиҥ бӧлӱгинде, «Российская Тюркология» журналдыҥ ответств. секретари, РФ-ныҥ ӱредӱлигиниҥ нерелӱ ишчизи, Алтай Республиканыҥ Эл-Курултайыныҥ кӱндӱлӱ грамотазыла кайралдаткан (2018[15].
- Пустогачев В. Л. (22.03.1944) — шахтер, горный инженер, Кемеровский горный институтта ӱренген, чаначы-спортчы, Телекейлик маргаандардыҥ Чемпионы (1966, Турин. Италия), СССР-дыҥ јуунты командазыныҥ турчызы, чанала эстафетада алтын медаль, јаҥыскан јӱгӱриште кӱлер медаль алган[16].


Суранаш
{{ЈЈЈ+Россия
 |статус                   = Јурт
|русское название         = Суранаш
 |оригинальное название    = {{lang-ru| Суранаш}}
 |герб                     = 
 |флаг                     = 
 | изображение             = 
 | описание изображения    = 
  |lat_deg = 52.292067
  |lon_deg = 87.756896
 | CoordAddon = type:city(5400)_region:RU
 | CoordScale =  
|страна                   = Россия
 |регион                   = Алтай Республика
 |район                    = Турачак аймак
 |район в таблице          = Турачак аймак{{!}}Турачак 
 |вид поселения            = Јурт јеезе
 |поселение                = Курмач-Байголдыҥ јурт јеезези
 |поселение в таблице      = Курмач-Байголдыҥ јурт јеезези{{!}}Курмач-Байголдыҥ
 |внутреннее деление       = 
 |вид главы                = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 
 |площадь                  =
 |вид высоты               = 
 |высота центра НП         = 371<ref name="Высота н/у моря"/>
 |климат                   = орто-континентал
  |население              = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Суранаш| тс }}
  |год переписи           = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Суранаш | г }}
 |плотность                = 
 |агломерация              = 
 |национальный состав      = [[чалкандулар]] 84 % (2002)<ref name="Коряков"/>
 |конфессиональный состав  = 
 |часовой пояс             = 
 |телефонный код           = 38843
 |почтовый индекс          = 649162
 |почтовые индексы         = 
 |автомобильный код        = 
 |цифровой идентификатор   = 
 |цифровой идентификатор 2   = 
 |категория в Commons      = 
 |сайт                     = 
}}
'''Суранаш''' ({{Lang-ru|Суранаш}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Турачак аймак|Турачак аймагында]] [[Курмач-Байголдыҥ јурт јеезези]]не кирет.

== Этимологиязы ==
Суранаш {{Lang-ru|}}.

== Физико географиялык темдектери ==

=== Географиязы ===
Јурт [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] тӱндӱк јанында, Аба-Јыштыҥ ортозында, [[Куу (суу)|Куу]] сууныҥ оҥ јарадында, кӱнбадыш јанынаҥ Оо деп суу Кууга кожулат. Айландыра кырлардыҥ бийиги 600 метр талайдыҥ кеминеҥ. Тилаштар, Аккан-Чуй, Аначак, Урчын, Кӧчимер деген туулар курчайт.

Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 371 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/166553/suranash.html Суранаш]</ref>.

=== Климады ===
Климады орто-континентал. Кыштыҥ соогы 25-35 градустаҥ тӱшпейт.
Кар јаан јаап, салкындарга бийик кӱрттер болот. Кышкыда јурттаҥ јаҥыс ла чаналу чыгар арга бар. Јайгыда тайгада серӱӱн ле чыкту кей болот. тыҥ изӱлер јок. Јайгыда тайгада серӱӱн ле чыкту кей, јердиҥ ажыныҥ јакшы тӱжӱми улуска тузалу. Калба, орляк, јӱзӱн-јӱӱр јиилектер, эм ӧлӧҥдӧр, мешкелер јууп садуга улус апарат. Кышкыда јаан кар тӱжет, салкын бийик кӱрттер шуурып, јолдор јаантайын ла туйукталат. Узун соок кыш ла серӱӱн јай. Кейдиҥ ортојылдык температуразы 4,3 °С, јылуныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, сооктыҥ эҥ ле тыҥы −55 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0 °С, баштапкы сооктор 05.06./08.09, сооктор јок кӱндер бир јылга 94, јут-чыктыҥ кеми јыл туркунына 826 мм, ортојылдык салкынныҥ кеми 1,3 м/с, 15 м/с тыҥ салкын бир јылда 10,3 кӱн. Кардыҥ, кӱрттиҥ тереҥи кышкыда 1,5-2 метрдеҥ ажыра болот кезик јерлерде.

=== Аҥ-куштары ===
Јердиҥ ажы јакшы бӱдет — мешкелер. јӱзӱн јиилектер, калба, орляк, кузук. Аба-Јыштыҥ аҥы-кужы астаган да болзо, корулу јерлерде (заповедникте)айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, какай, јеекен, шӱлӱзин, туйгактузы: булан, элик, марал, аҥ, оокторы: сарас, агас, јоонмойын, албаа, суузар, тийиҥ кӧрӱк, камду ла оноҥ до ӧскӧзи.<ref name="Кучин флора и фауна">''Кучин А. П.'' Всемирный фонд дикой природы. Флора и фауна Алтая. — Горно-Алтайск: [б.и.], 2001.</ref>. Кезик куштардыҥ тоозы астап, Кызыл бичикке де киргени бар, ол барынтычы куштардаҥ кӧп сабазы: шоҥкор, ала-ылаачын, мечиртке, ӱкӱ<ref name="Кр книга животные РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6252/read.php  ''Красная книга Республики Алтай: животные''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>. Оок куштар ол каргаа, саҥыскан, тарал, кӧктийек, кӱӱк, кас, турна, бӧднӧ, чай, кӱртӱк, томыртка.

=== Ӧзӱмдери ===
Тайганыҥ ортозында аламыктарда јердиҥ ажы јакшы бӱдет — јӱзӱн башка јиилектер, кузук, калба, орляк, мешкелер.
Кӧп сабада кара ийне бӱрлӱ агаш ӧзӧт, мӧш, јойгон, чиби, карагай, тыт, кӧп тоолу башка-башка бӱдӱмдӱ јыра-тайалар, ойык јабыстай јерлерде ле чала састалган тегериктерде база јыралар, тал, беле, чычрана, каргана, ӧзӧт. Ого коштой јӱзӱн-јӱӱр јиилектер: уй кӧс, бороҥот, јер-јиилек, тийиҥкат, тожла, кайыҥкат, торбос ({{lang-ru|клюква}}), тайа ({{lang-ru|жимолость}}), кызылкат, кӧк-кат ({{lang-ru|голубика}}), кара агаш-јиилек ({{lang-ru|ежевика}}), кара-кат, эмезе кара торбос ({{lang-ru|черника}}), ийт-тумчук ({{lang-ru|шиповник}}), ого коштой кӧжнӧ, калба<ref name="Торбоков звери">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020</ref>.

Јайдыҥ ӧйинде јылу, чыкту кейге толтыра ла чечектер ӧзӱп, чечектеп, бвжып ӱрендерин чачат: балузын, јыракы-ӧлӧҥ, јыдунак ({{lang-ru|душица}}), калаш-чечек ({{lang-ru|первоцвет}}), ийт-тырмак. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» киргендери: алтын тазыл, кызыл тазыл, сыгын-от, марал-чечек ле о.ӧ.<ref name="Кр книга  растения РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6253/read.php  ''Красная книга Республики Алтай: растения''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>.

=== Јери ле јолдоры ===
Јуртта 3 ором: Суулу, Тӧс, Школдыҥ.

Орык јолдор, јойу, атту, кышкыда чек јол јок.
{| class="wikitable"
| COLSPAN="2" ALIGN="center" |'''Суранаш јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире'''
|-
| Администрациялык тӧс јер [[Курмач-Байгол]]||  км
|-
|  Аймактыҥ тӧс јери [[Турачак]] ||  км
|-
|  Республикан тӧс кала [[Улалу]] ||  км
|-
|  [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы || км
|-
|  Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] ||  км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 435,7 км-деҥ (Майма) || км
|}

== Тӱӱкизи ==
Јурт 1845 јылда тӧзӧлгӧн.

== Эл-јон ==
{{ Эл-јонныҥ тоозы | Суранаш }}

== Ук-калыктары ==
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 62 кижи болгон, олордыҥ 84 % чалкандулар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml  Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>.

Окылу тил: орус, алтай<ref name="Закон РА о языках">[http://docs.cntd.ru/document/802008526/  Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года)]</ref>.

== Инфраструктуразы ==
* баштамы школ;
* эмчилик;
* јурттыҥ клубы;
* магазин;
* лесхоз.

== Экономиказы ==
Туризм. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Агашла иштер.

== Кереестер ==

=== Археологиялык ===
* Ташта јурамалдар (1251)<ref name="Ойношев свод"/>;

=== Ар-бӱткендик ===
* Ӱч-Сӱӱри туу. байлу. (1273)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Кара-Суу. Тоҥмок, байлу.(1280)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Бийдиҥ Јалы. Боочы.(1303)<ref name="Ойношев свод"/>.
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>.

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==

== Јарлу улузы ==
* [[Сумачаков, Иван Иванович|Иван Сумачаков]] — артист, бијечи, спортчы-кӱрешчи (КМС), акробат, Алтайда цирковой жанрдыҥ баштапкы артисти, областьтыҥ концертный бригадазында иштеген (акробатику, эквилибристику, жонглирование).
Ол РСФСР-дыҥ нерелӱ артисттериниҥ Л. С. Маслюков ло Т. А. Птицынаныҥ Всесоюзный цирковой мастерскойында ӱренген. Узак ӧйгӧ концертный бригаданыҥ администраторы болуп иштеген<ref>СумачаковИ. И.[https://web.archive.org/web/20220204082726/https://kinobaza24.ru/biography/sumachakov-aylan-ivanovich-biografiya.html]</ref>.
* [[Пустогачева, Оксана Николаевна|Пустогачева О. Н.]] (28.09.1958 — 19.05.2021) — билимчи, кандидат педагогических наук, доцент, Москвада РАН-ныҥ Институт языкознаниязыныҥ баш билим сотрудниги, урало-алтайский тилдердиҥ бӧлӱгинде, «Российская Тюркология» журналдыҥ ответств. секретари, РФ-ныҥ ӱредӱлигиниҥ нерелӱ ишчизи, Алтай Республиканыҥ Эл-Курултайыныҥ кӱндӱлӱ грамотазыла кайралдаткан (2018<ref>Челканцы[https://ok.ru/shalganugk/topic/156201478195200]</ref>.
* [[Пустогачев, Владимир Леонидович|Пустогачев В. Л.]] (22.03.1944) — шахтер, горный инженер, Кемеровский горный институтта ӱренген, чаначы-спортчы, Телекейлик маргаандардыҥ Чемпионы (1966, Турин. Италия), СССР-дыҥ јуунты командазыныҥ турчызы, чанала эстафетада алтын медаль, јаҥыскан јӱгӱриште кӱлер медаль алган<ref>Пустогачев В. Л.[https://baza.vgd.ru/post/1/26387/p83991.htm]</ref>.

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
* [http://galt-auto.ru/publ/239-1-0-702 Сёла Турочакского района. Суранаш]
{{Тыш тайантылар}}
{{Турачак аймактыҥ јон јаткан јерлери}}

[[Категория:Турачак аймактыҥ јурттары]]
[[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]]