# Белтир
Белтир (орустап Бельтир) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагында Белтирдиҥ јурт јеезезине кирет.

## Этимологиязы
Белтир — кырлардыҥ, суулардыҥ, јолдордыҥ белтири, бириккен јери, орустап место слияния рек, скрещение дорог, перекресток.
Совет 6а5 тушта мында «Кызыл-Мааны» деп колхоз болгон.

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш келтейинде, Эре-Чуйдыҥ чӧлиниҥ ортозында турат, айландыра Ак-Туруныҥ, Сайлугемниҥ, Ирбистӱниҥ ыйык сындары, тайгалары. Чуйдыҥ элбек чӧлинде кӧп тоолу кӧлдор бар. Састалган да јерлер кӧп, јердиҥ кыртыжы кышкыда тыҥыда тоҥот. Бийик сын-тайгаларда тоштоҥ кайылып бӱткен кӧлдор база кӧп. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ ӧрӧлӧгӧн сайын тайга ташта тепсеҥдер, таскылдар (плато) кӧптӧйт. Тайгаларда јолдор до кату. Чуйдыҥ чӧлин тӱндӱктеҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш јаар федерал учурлу трак Калка јерине јетире барып јат.
Талдураныҥ кӧчкӧзи — эмдиги ӧйдӧ геологияда јерсилкиништиҥ ортозында эҥ ле кӧрӱмјилӱ динамикалык процесс болуп јат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1870—2230 метрге бийик болот. Эҥ ле бийик јери 2400 м. Координады: 49°57′43″ тӱндӱк широтазы, 88°04′16″ кӱнчыгыш долготазы. Кеми 1000—900 м. Кӧчкӧ араайынаҥ кайылат.
Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1937 метрге бийик.

### Климады
Климады кезем-континентал. Јакалай Тӱндӱктиҥ ле Ыраак Кӱнчыгыштыҥ јерлерине тӱҥейлелген. Бир коноктыҥ туркунына ай-кӱн кенейте солунып турар, кейдиҥ температуразы, кумакту салкын куйун, ӧткӱре изӱ болук кызыдар, чӱрче ле соой берер. Калка јанынаҥ куру чӧлдӧрдӧҥ келген какшак салкындар кейди ле јердиҥ кыртыжын откӱре кургак эдет. Алтайда эҥ ле соок, јут-чыгы ас јер ол Кош-Агаш аймак. Ортојылдык температура −6,7 °С, тыҥыда соогы −62 °С, эҥ ле изӱ +31 °С, јут-чыктыҥ ортојылдык кеми 150 мм, салкынныҥ орто кеми 1,8 м/с, бир јылда салкындак кӱндердеҥ (15 м/с тӱрген) 10,8 кӱн. Кыш 7 айдыҥ туркунына болот. Јердиҥ кыртыжыныҥ алдында мӧҥкӱлик тош јадат.

### Аҥ-куштары
Кош-Агаш аймак кату кышту соок јер. Чуйдыҥ чӧлинде оок тындулардаҥ тарбаган, ӧркӧ, сыгырган, чӧлдиҥ чычканы ла кӧп тоолу кӧлдӧрдӧ јӱзӱн куштар учуп келип уйа базат: борт турна, кара турна, тарбалјы, јерлик кастар, суукуштар, ӧртӧктӧр, барынтычы куштар ылаачын, шоҥкор, мӱркӱт, тейлеген ле о.ӧ. Бийик тайга сындары аҥдык, Кызыл бичикке кирген аҥдардаҥ мында: маны, ирбис, кочкор ло јуҥма. Айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, јеекен, какай, албаа ла јӱзӱн-јӱӱр оок аҥдар јӱрет: јоонмойын, агас, кӧрӱк, суузар, тийиҥ ле о.ӧ..

### Ӧзӱмдери
Эҥ ле ас јут-чык бу аймакта учун, какшак јер, кей, ӧзӱмдерге јарамыкту эмес учун, ӧскӧ айбактарга кӧрӧ ӧлӧҥ-чӧптиҥ будӱмдери чала ас. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ бийиктеген сайын там ла ӧзӱмдер астап барат, је ого коштой база кайда да ӧспӧй турган эндемик ӧзӱмдердиҥ тоозы кӧптӧй берет. Кату соок кыш, чык јок айалга. Чӧлдиҥ кӱреезинде (пояс) кулузын, кыйгак ӧлӧҥ, тегенек тайа, чычрана, каргана, суујакалай камыш, јӱзӱн-јӱӱр јеҥестер, кӧгӧзин, ӧзӧт. Бу аймакта агаш ас, кезик ле јерде аламык, чачыҥы ӧскӧн тыттар (паркового типа). Бийиктеген сайын тӱндӱк тундрада ӧзӧтӧн кыскачак тайадый кайыҥ, арчын ла кырчын, јеҥестер, башка-башка тайалар. Оноҥ бийиктей таштардыҥ ортозыла алтын тазыл (тӧрт јалбракту ла соок родиола)таркайт.

### Јери ле јолдоры
Јуртта 10 ором: Енчиновтыҥ К., Тебековтыҥ К., Сурбашевтиҥ, Тадыровтыҥ Э.,Чаптыновтыҥ И. И., Маскановтыҥ С. А., Акеевтиҥ, Савинниҥ К. Д., Чаганка, Диятовтыҥ В. Б.
Кош-Агаш — Белтир деп регионал учурлу кӧӧлик јол. Јакалай јолдор.
Белтирге јетире аймактн 11 км.
| Белтир јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире       |         |
| Аймактыҥ тӧс јери Кош-Агаш                     | 43 км   |
| Республикан тӧс кала Улалу                     | 470 км  |
| Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы              | 560 км  |
| Тергеениҥ тӧс калазы Москва                    | 4200 км |
| Чуйдыҥ трагы (Р-256) 877 км-деҥ (Ортолык јурт) | 28 км   |


## Тӱӱкизи
Јурт 1922 јылда тӧзӧлгӧн. Совет ӧйдӧ бек ээлем, кӧп мал-ашту, јаан инфраструктуралу болгон. 2003 јылда јер силкинген, эпицентри Белтирдеҥ ыраак јок болгон учун бу јурт ӧскӧлӧрине кӧрӧ тыҥ бызылган. 99 тура чек јоголгон, 290 тура кезектей бызылган, 1400 кижи јадар јери јок арткан, 160 бала Кош-Агашка кӧчӱрилген. Јурттыҥ эл-јонын республиканыҥ башкарузы јаҥы јурт тудала, кӧчӱрген. Јаҥы Белтир јуртка кӧп саба јиит билелер кӧчӧ берерде, Белтирдиҥ бойыныҥ тургун јаан јашту улузы ӱрелген тураларын јазайла, артып калган.

## Эл-јон
| Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы |
| 2010            | 2011            | 2012            | 2013            | 2014            | 2015            | 2016            |
| --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- |
| 363             | ↗364            | ↘261            | ↘203            | ↘118            | ↘91             | ↘77             |


## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжыла 391 кижиниҥ 98 % телеҥиттер болгон.

## Инфраструктуразы
- јурттыҥ клубы;
- магазин;
- стадион;
- библиотека.


## Экономиказы
Мал азыраары, крестьян-фермер ээлемдер, таҥынаҥ ээлемдер. Таҥынаҥ аргачылар. Чуйдыҥ сын тайгалары јаар јорык јӱрген улус (туристтер) бу јурттаҥ атанып барат.

## Кереестер

### Тӱӱкилик
Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда корогондорго кереес (1986—1987 јылдарда тургузылган, ул. Диятова В. Б., 17 А).

### Археологиялык
- Бий сӧӧги. Курган. Белтир јурттаҥ 2 км јанында (1878)[16];
- Белтир јурттыҥ 0,35 км јанында , Чаган-Узунныҥ суузынаҥ 0,5 км тӱштӱк-кӱнчыгыш келтейинде мӧҥкӱсалгыштар (1807—1810).

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

### Ар-бӱткендик
Талдураныҥ тӧҥи эмезе Арка-Ӱзӱк, јурттаҥ ӱч км јуугында геологиялык кереес. Сӱрекей јаан кӧчкӧлӧнгӧн јер, јылбырап тӱшкен (орустап Деляпсивный, горный сейсмооползень блокового типа) кӧчко 27-28.09.2003 јылда табылган. Шылтагы: 7,5 магнитудалу јерсилкиниш (орустап Алтайское землетрясение) кӧп солынталар берген. Јер кӧп эдип јарылып, кӧлдӧр кургап, јемирилип, јон јаткан јерлерде айыл-јурттар бызылып, инженерлик коммуникациялар сынган. Бу коромјылардыҥ кӧп сабазы Кош-Агаш аймакка келишкен.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи
- Чаган Узун сууныҥ бажы Чаган ла Талдура суулардыҥ бириккени
- Талдура сууныҥ коолында Чуйда јерсилкиништеҥ улам табылган сейсмогенный оползень
- Белтир на карте


## Јарлу улузы
- Сабин В. К. (15.01.1941 јылдыҥ чаган айыныҥ 15-чи кӱнинде — 03.06.2020 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 3-чи кӱнинде) — Кавалер орденов «Знак Почета» орденниҥ кавалеры, «Јондордыҥ најылыгыныҥ», «Таҥ Чолмон», Туулу Алтайдыҥ кӱндӱлӱ гражданини[18].


Белтир
{{ЈЈЈ+Россия
 |статус                   = Јурт
 |русское название         = Белтир
 |оригинальное название    = {{lang-ru|}}Бельтир
 |герб                     =  Белтир.jpg
 |флаг                     = 
 | изображение             = Бельтир.jpg
 | описание изображения    = 
|lat_deg = 49|lat_min =58|lat_sec =22|lon_deg = 88|lon_min = 11|lon_sec =03
  |CoordAddon = 
  |CoordScale = 
 |размер карты региона     = 
 |размер карты района      = 
 |регион                   = Алтай Республика
 |регион в таблице         = Алтай Республика
 |район                    = Кош-Агаш аймак
 |район в таблице          = Кош-Агаш аймак{{!}}Кош-Агаш  
|вид поселения            = Јурт јеезе
| поселение                = Белтирдиҥ јурт јеезези
 | поселение в таблице      = Белтирдиҥ јурт јеезези {{!}}Белтирдиҥ  
|внутреннее деление       = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 
 |площадь                  = 
 |высота центра НП         = 1937<ref name="Высота н/у моря"/>
|климат                   = кезем-континентал
| население                = {{Эл-јонныҥ тоозы|Бельтир |тс}}
| год переписи             = {{Эл-јонныҥ тоозы|Бельтир |г}} 
  |плотность               = 
  |агломерация             = 
  |национальный состав     =  [[телеҥиттер]] 98%<ref name="Коряков"/>
  |конфессиональный состав = 
  |этнохороним             = 
 |почтовый индекс          =    
 |почтовые индексы         = 
 |телефонный код           = 38845
 |цифровой идентификатор   =  
 |цифровой идентификатор 2   =
|цифровой идентификатор 3   =   
 |категория в Commons      =
 |сайт                     = 
}}
'''Белтир''' ({{Lang-ru|Бельтир}}<ref name="Реестр географических названий в АГКГН">{{Cite web |title=Бельтир (№ 0604612) / Реестр географических названий объектов / автоматизированный Государственный каталог географических названий (АГКГН) / Республика Алтай |url=https://cgkipd.ru/upload/iblock/b03/b0387cad37eb4a522bf5d96496ea04af.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220124231848/https://cgkipd.ru/upload/iblock/b03/b0387cad37eb4a522bf5d96496ea04af.pdf |archivedate=1643066328 |deadlink=yes |accessdate=1624287610 }}</ref>) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Кош-Агаш аймак|Кош-Агаш аймагында]] [[Белтирдиҥ јурт јеезези]]не кирет.

== Этимологиязы ==
Белтир — кырлардыҥ, суулардыҥ, јолдордыҥ белтири, бириккен јери, {{Lang-ru|место слияния рек, скрещение дорог, перекресток}}<ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы = 154 |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>.

Совет 6а5 тушта мында «Кызыл-Мааны» деп колхоз болгон.

== Физико-географиялык темдектери ==

=== Географиязы ===
[[Файл:Чаган узун1.jpg|400px|border|слева| [[Чаган Узун (суу)|Чаган Узун]] сууныҥ бажы [[Чаган (суу)|Чаган]] ла [[Талдура (суу)|Талдура]] суулардыҥ бириккени]]
Јурт [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] тӱштӱк-кӱнчыгыш келтейинде, Эре-Чуйдыҥ чӧлиниҥ ортозында турат, айландыра Ак-Туруныҥ, Сайлугемниҥ, Ирбистӱниҥ ыйык сындары, тайгалары. Чуйдыҥ элбек чӧлинде кӧп тоолу кӧлдор бар. Састалган да јерлер кӧп, јердиҥ кыртыжы кышкыда тыҥыда тоҥот. Бийик сын-тайгаларда тоштоҥ кайылып бӱткен кӧлдор база кӧп. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ ӧрӧлӧгӧн сайын тайга ташта тепсеҥдер, таскылдар (плато) кӧптӧйт. Тайгаларда јолдор до кату. [[Чуйдыҥ чӧли]]н тӱндӱктеҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш јаар федерал учурлу трак Калка јерине јетире барып јат.

Талдураныҥ кӧчкӧзи — эмдиги ӧйдӧ геологияда јерсилкиништиҥ ортозында эҥ ле кӧрӱмјилӱ динамикалык процесс болуп јат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1870—2230 метрге бийик болот. Эҥ ле бийик јери 2400 м. Координады: 49°57′43″ тӱндӱк широтазы, 88°04′16″ кӱнчыгыш долготазы. Кеми 1000—900 м. Кӧчкӧ араайынаҥ кайылат.
Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1937 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/35128/beltir.html  Бельтир]</ref>.

=== Климады ===
Климады кезем-континентал. Јакалай Тӱндӱктиҥ ле Ыраак Кӱнчыгыштыҥ јерлерине тӱҥейлелген. Бир коноктыҥ туркунына ай-кӱн кенейте солунып турар, кейдиҥ температуразы, кумакту салкын куйун, ӧткӱре изӱ болук кызыдар, чӱрче ле соой берер. Калка јанынаҥ куру чӧлдӧрдӧҥ келген какшак салкындар кейди ле јердиҥ кыртыжын откӱре кургак эдет. Алтайда эҥ ле соок, јут-чыгы ас јер ол [[Кош-Агаш аймак]]. Ортојылдык температура −6,7 °С, тыҥыда соогы −62 °С, эҥ ле изӱ +31 °С, јут-чыктыҥ ортојылдык кеми 150 мм, салкынныҥ орто кеми 1,8 м/с, бир јылда салкындак кӱндердеҥ (15 м/с тӱрген) 10,8 кӱн. Кыш 7 айдыҥ туркунына болот. Јердиҥ кыртыжыныҥ алдында мӧҥкӱлик тош јадат.

=== Аҥ-куштары ===
[[Кош-Агаш аймак]] кату кышту соок јер. [[Чуйдыҥ чӧли]]нде оок тындулардаҥ тарбаган, ӧркӧ, сыгырган, чӧлдиҥ чычканы ла кӧп тоолу кӧлдӧрдӧ јӱзӱн куштар учуп келип уйа базат: борт турна, кара турна, тарбалјы, јерлик кастар, суукуштар, ӧртӧктӧр, барынтычы куштар ылаачын, шоҥкор, мӱркӱт, тейлеген ле о.ӧ. Бийик тайга сындары аҥдык, Кызыл бичикке кирген аҥдардаҥ мында: маны, ирбис, кочкор ло јуҥма<ref name="Кр книга животные РА 2017">.[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6252/read.php  ''Красная книга Республики Алтай: животные''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>. Айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, јеекен, какай, албаа ла јӱзӱн-јӱӱр оок аҥдар јӱрет: јоонмойын, агас, кӧрӱк, суузар, тийиҥ ле о.ӧ.<ref name="Торбоков звери">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020</ref>.

=== Ӧзӱмдери ===
Эҥ ле ас јут-чык бу аймакта учун, какшак јер, кей, ӧзӱмдерге јарамыкту эмес учун, ӧскӧ айбактарга кӧрӧ ӧлӧҥ-чӧптиҥ будӱмдери чала ас. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ бийиктеген сайын там ла ӧзӱмдер астап барат, је ого коштой база кайда да ӧспӧй турган эндемик ӧзӱмдердиҥ тоозы кӧптӧй берет. Кату соок кыш, чык јок айалга. Чӧлдиҥ кӱреезинде (пояс) кулузын, кыйгак ӧлӧҥ, тегенек тайа, чычрана, каргана, суујакалай камыш, јӱзӱн-јӱӱр јеҥестер, кӧгӧзин, ӧзӧт<ref name="Кучин флора и фауна">''Кучин А. П.'' Всемирный фонд дикой природы. Флора и фауна Алтая. — Горно-Алтайск: [б.и.], 2001</ref>. Бу аймакта агаш ас, кезик ле јерде аламык, чачыҥы ӧскӧн тыттар (паркового типа). Бийиктеген сайын тӱндӱк тундрада ӧзӧтӧн кыскачак тайадый кайыҥ, арчын ла кырчын, јеҥестер, башка-башка тайалар. Оноҥ бийиктей таштардыҥ ортозыла алтын тазыл (тӧрт јалбракту ла соок родиола)таркайт<ref name="Кр книга  растения РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6253/read.php  ''Красная книга Республики Алтай: растения''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>.

=== Јери ле јолдоры ===
Јуртта 10 ором: Енчиновтыҥ К., Тебековтыҥ К., Сурбашевтиҥ, Тадыровтыҥ Э.,Чаптыновтыҥ И. И., Маскановтыҥ С. А., Акеевтиҥ, Савинниҥ К. Д., Чаганка, Диятовтыҥ В. Б.
[[Кош-Агаш]] — [[Белтир]] деп регионал учурлу кӧӧлик јол. Јакалай јолдор.
Белтирге јетире аймактн 11 км.

{| class="wikitable"
| COLSPAN="2" ALIGN="center" |'''Белтир јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире'''
|-
|  Аймактыҥ тӧс јери [[Кош-Агаш]] || 43 км
|-
|  Республикан тӧс кала [[Улалу]] ||  470 км
|-
|  [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы ||  560 км
|-
|  Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 4200 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 877 км-деҥ ([[Ортолык|Ортолык јурт]]) || 28 км
|}

== Тӱӱкизи ==
Јурт 1922 јылда тӧзӧлгӧн. Совет ӧйдӧ бек ээлем, кӧп мал-ашту, јаан инфраструктуралу болгон. 2003 јылда јер силкинген, эпицентри Белтирдеҥ ыраак јок болгон учун бу јурт ӧскӧлӧрине кӧрӧ тыҥ бызылган. 99 тура чек јоголгон, 290 тура кезектей бызылган, 1400 кижи јадар јери јок арткан, 160 бала Кош-Агашка кӧчӱрилген. Јурттыҥ эл-јонын республиканыҥ башкарузы јаҥы јурт тудала, кӧчӱрген. Јаҥы Белтир јуртка кӧп саба јиит билелер кӧчӧ берерде, Белтирдиҥ бойыныҥ тургун јаан јашту улузы ӱрелген тураларын јазайла, артып калган.

== Эл-јон ==
{{Эл-јонныҥ тоозы|Бельтир }}

== Ук-калыктары ==
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжыла 391 кижиниҥ 98 % телеҥиттер болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml  Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>.

== Инфраструктуразы ==
* јурттыҥ клубы;
* магазин;
* стадион;
* библиотека.

== Экономиказы ==
Мал азыраары, крестьян-фермер ээлемдер, таҥынаҥ ээлемдер. Таҥынаҥ аргачылар. Чуйдыҥ сын тайгалары јаар јорык јӱрген улус (туристтер) бу јурттаҥ атанып барат.

== Кереестер ==

=== Тӱӱкилик ===
Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда корогондорго кереес<small></small> (1986—1987 јылдарда тургузылган, ул. Диятова В. Б., 17 А)<ref name="Памятники">{{Cite web |title=Решение Исполнительного Комитета Совета народных депутатов Горно-Алтайской автономной области «Об отнесении недвижимых памятников истории и культуры к категории памятников местного значения» от 16.10.1989 г. № 348 |url=https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109173456/https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archivedate=1610213696 |deadlink=yes |accessdate=1610030591 }}</ref><ref name="Памятники список">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210509164006/http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archivedate=1620578406 |deadlink=yes |accessdate=1605264487 }}</ref>.

=== Археологиялык ===
* Бий сӧӧги. Курган. Белтир јурттаҥ 2 км јанында (1878)<ref name="Ойношев свод"/>;
* [[Белтир]] јурттыҥ 0,35 км јанында , Чаган-Узунныҥ суузынаҥ 0,5 км тӱштӱк-кӱнчыгыш келтейинде мӧҥкӱсалгыштар (1807—1810).
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>.

=== Ар-бӱткендик ===
Талдураныҥ тӧҥи эмезе Арка-Ӱзӱк, јурттаҥ ӱч км јуугында геологиялык кереес. Сӱрекей јаан кӧчкӧлӧнгӧн јер, јылбырап тӱшкен ({{Lang-ru|Деляпсивный, горный сейсмооползень блокового типа}}) кӧчко 27-28.09.2003 јылда табылган. Шылтагы: 7,5 магнитудалу јерсилкиниш ({{Lang-ru|Алтайское землетрясение}})<ref>[https://web.archive.org/web/20090130042031/http://e-lib.gasu.ru/konf/zemletr04/ Сайт Горно-Алтайского государственного университета. Алтайское (Чуйское) землетрясение: прогнозы, характеристики, последствия.]</ref> кӧп солынталар берген. Јер кӧп эдип јарылып, кӧлдӧр кургап, јемирилип, јон јаткан јерлерде айыл-јурттар бызылып, инженерлик коммуникациялар сынган. Бу коромјылардыҥ кӧп сабазы Кош-Агаш аймакка келишкен.

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==
<gallery perrow=5 widths="200px" heights="170px">
Чаган узун1.jpg | [[Чаган Узун (суу)|Чаган Узун]] сууныҥ бажы [[Чаган (суу)|Чаган]] ла [[Талдура (суу)|Талдура]] суулардыҥ бириккени
Chuisk earthquake.jpg| Талдура сууныҥ коолында Чуйда јерсилкиништеҥ улам табылган сейсмогенный оползень
Картаелангаш.jpg|Белтир на карте  
</gallery>

== Јарлу улузы ==
* [[Сабин, Владимир Кучукович|Сабин В. К.]] (15.01.1941 јылдыҥ чаган айыныҥ 15-чи кӱнинде — 03.06.2020 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 3-чи кӱнинде) — Кавалер орденов «Знак Почета» орденниҥ кавалеры, «Јондордыҥ најылыгыныҥ», «Таҥ Чолмон», Туулу Алтайдыҥ кӱндӱлӱ гражданини<ref>Сабин В. К.[https://gornoaltaysk.bezformata.com/listnews/zhizni-vladimir-kuchukovich-sabin/84519379/]</ref>.

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
* [https://mokoshagach.ru/ Окылу сайт «Кош-Агаш аймак»]

{{Тыш тайантылар}}

{{Кош-Агаш аймактыҥ јон јаткан јерлери}}

[[Категория:Кош-Агаш аймактыҥ јурттары]]
[[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]]