# Эмери
Эмери (орустап Александровка) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Майма аймагында Билӱлӱниҥ јурт јеезезине кирет.

## Этимологиязы
Эмери (Имерӱ) орустап речка с сухим бродом.

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк-кӱнбадыш келтейинде, Майма сууныҥ коолында, арка-тууга курчаткан турат. Мӧш, тыт, аспак, кайыҥ, терек, тал, јойгон, чиби ле беле агаштар ӧзӧт.
Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 527 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Тӱштӱк аймактарга кӧрӧ климат јымжак, кыш карлу болот, јер тыҥ тоҥбойт. Кейдиҥ ортојылдык температуразы +1,0 °С, изӱ кӱндердиҥ температуразыныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, эҥ ле соок температураныҥ алтыгы учы −49 °С, јердиҥ ортојылдык температуразы +2 °С, јыл ичинде калганчы соок кӱн ле баштапкы соок кӱн 24.05/17.09, јыл ичинде соок јок кӱндердиҥ тоозы 116, јут-чыктыҥ кеми бир јылга 711 мм, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 1,7, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 9,1 (15 м/с тӱрген салкынду).

### Аҥ-куштары
Коп лӧ сабазы оок аҥдар јӱрет: койон, тӱлкӱ, калазак, јоонмойын, сууныҥ кӱжӱли, јараа, кӧрӱк, кумдус, ӧркӧ, момон, сарас, агас, тийиҥ, токтонок, эрлен ле оноҥ до ӧскӧ. Куштар агаш-аразында кӧп: томыртка, кӱӱле, каргаа, саҥыскан, кускун, тейлеген, мечиртке, јелечи, кӧктӧш, јалбагай ла о.ӧ.

### Ӧзӱмдери
Эмериде тайга-тажында тыт, мӧш, чиби. Аралдарда эргиш, беле, аспак, тайа, липа, ыргай, каргана, сӧҥӱскен, јыраа, кайыҥ каа-јаада ӧзӧт. Ак јерлерде кулузын, балузын, кӧгӧзин, јонјолой, кандык, маҥыр, јыланкӧс, јыланјастык, кӧрмосјиилек (орустап барбарис), отӧлӧҥ, јеҥес, кыйгак ӧлӧҥ, маргаа, јыду маргаа, кара чалкан (орустап крапива), буланат, чийне, кӧктаман, саргай, торко чечек (орустап ирис), алаҥуш, комургай (орустап борщевик), кӱнкаајы, таҥдалай, кӱзӱҥи чечек, калаш чечек, мӧт чечек, алтын тазыл, кызыл тазыл, марал чечек, кылбыш (орустап бадан), чай чечек (орустап герань луговая), быркырууш чечек, кӱмели, кой маҥыр (орустап лук порей), ийт маҥыр, калба, батун, кӧжнӧ-шарапшын. Јиилектер: кой јиилек, уйкӧс, бороҥот, толоно, тийиҥкат, казылган, јыдукара, тайабаш (орустап жимолость), кӧккат.

### Јери ле јолдоры
Јуртта 5 ором: Олјондо, Тӧс, Ак-Кырлаҥ, Эмериниҥ, Кырда кош ором.
| Эмери јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире |         |
| Администрациялык тӧс јер Билӱлӱ         | 7,4 км  |
| Аймактыҥ тӧс јери Майма                 | 39 км   |
| Республикан тӧс кала Улалу              | 30 км   |
| Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы       | 130 км  |
| Тергеениҥ тӧс калазы Москва             | 3900 км |
| Чуйдыҥ трагы (Р-256) 435,7 км-деҥ       | 39 км   |


## Тӱӱкизи
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн. Эмери јуртты Боробош Казагашев деп алтай јайзаҥ кижи тӧзӧгӧн, ол Чуй ичине саду ӧткӱрип јорыктайтан болгон. Ол Ирбитский јарманкага алу, сарју, кузук апаратан, оноҥ Боробаш «красный товар» толып экелетен. Саду јанынаҥ ол Том-Тура да барып туратан. Јайзаҥ Боробаш јуртты тӧзӧгӧниле коштой, 1868 јылда князь Романов Владимир Александрович келерине учурлай, кӧлӧсӧ ӧдӧр јолды Улалунаҥ ала Эмериге јетире, Эмеринеҥ Чамалга јетире алтайларды јууп алып туткан. Јолдыҥ узуны кайда да 70 беристе кире болгон, јолой Билӱлӱ, Бешпелтир,
Ӱзнези, Эликманар деп јурттар турган.
1897 јылдыҥ учында Эмериде 58 биле, олордыҥ 50 биле алтайлар болгон, 8 биле ӧскӧ улус, бастыра 236 кижи, 107 эр кижи, 129 ӱй кижи болгон. С. П. Швецовтыҥ айтканыла ӧскӧ улус (посторонние лица) ол ӧскӧ јердеҥ кӧчӱп келген орустар болгон. 1908 јылдыҥ јайында Алтайдыҥ шиҥжӱчизи, ботаник, краевед Виктор Иванович Верещагин бичиген:
«От монастыря дорога идет вплоть до села Александровка тесной зеленой долиной. От Бирюли 5 верст до села Александровка. Первоначально это село называлось Усть-Имери, так как около села в Майму впадает ручей Имери. Влево высится величественный Адыган, верхушка которого выступает за пределы древесной растительности. Она является высшей точкой водораздела между притоками Катуни».
Эмериниҥ улузы кыра салып баштаган. Салда, серип, темир салда, (однолемешный плуг, борону) тудунып баштагандар.
Ого коштой адару тудары табылган, 1897 јылда мында 3 јаан пасека (84 пчелосемьялу)
1906—1914 јј. Туулу Алтайда (инородческий население) алтайлар таҥынаҥ Кабинет ле Казнаныҥ јерлерин мензинип тузаланган деп айдылган.
1911 јылда јуртта 2 кожевенный завод, мукомольный теермен, маслобойный завод. Кажы ла јыл јарманкалар ӧдӧтӧн. Бу ӧйдӧ мында 81 айыл, 400 кижи, 193 эр кижи, 200 ӱй кижи јаткан

## Эл-јон
| Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы |
| 2008            | 2009            | 2010            | 2011            | 2012            | 2013            | 2014            | 2015            | 2016            |
| --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- |
| 325             | ↗338            | ↘317            | ↗318            | ↗325            | →325            | ↘320            | ↗323            | ↘314            |


## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 324 кижи болгон, олордыҥ 54 % орустар, 40 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

## Инфраструктуразы
- баштамы школ;
- эмчилик;
- јурттыҥ клубы;
- библиотека;
- стадион;
- почта;
- магазин;
- турбаза.


## Экономиказы
Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Мал азыраары. Маала салары. Агаш белетеери. Туризм.

## Кереестер

### Ар-бӱткендик
- Чаптыган байлу туу (46)[14];
- Узнай боочы (117)[14];
- Тайтагаш боочы(123)[14].
- Аржан суу (64)[14].

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

## Јарлу улузы
- Тадыев П. Е. (1926 јылдыҥ чаган айыныҥ 6-чы кӱнинде — 1998 јылдыҥ тулаан айыныҥ 31-чи кӱнинде) — Туулу Алтайда тӱӱкилик билимниҥ тӧзӧӧчилериниҥ бирӱзи, тӱӱкилик билимдердиҥ кандидады, билим степень алган баштапкы алтай кижи, јондык ишчи (орустап общественный деятель)[15].


Эмери
{{ЈЈЈ+Россия
 |статус                   = Јурт
|русское название         = Эмери
 |оригинальное название    = {{lang-ru| Александровка}}
 |герб                     = 
 |флаг                     = 
 | изображение             = 
 | описание изображения    = 
 | lat_deg                  = 51 |lat_min = 44 |lat_sec = 14.237
 | lon_deg                  = 86 |lon_min = 6 |lon_sec = 55.655
 | CoordAddon               = type:city(317)_region:RU
 | CoordScale               = 20000
|страна                   = Россия
 |регион                   = Алтай Республика
 |район                    = Майма аймак
 |район в таблице          = Майма аймак{{!}}Майма 
 |вид поселения            = Јурт јеезе
 |поселение                = Билӱлӱниҥ јурт јеезези
 |поселение в таблице      = Билӱлӱниҥ јурт јеезези{{!}}Билӱлӱниҥ
 |внутреннее деление       = 
 |вид главы                = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 
 |площадь                  =
 |вид высоты               = 
 |высота центра НП         = 527<ref name="Высота н/у моря"/>
 |климат                   = орто-континентал
  |население              = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Александровка (Республика Алтай) | тс }}
  |год переписи           = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Александровка (Республика Алтай) | г }}
 |плотность                = 
 |агломерация              = 
 |национальный состав      = [[орустар]] 54 %, алтайлар 40 %<ref name="Коряков"/>
 |конфессиональный состав  = 
 |часовой пояс             = 
 |телефонный код           = 38841
 |почтовый индекс          = 
 |почтовые индексы         = 
 |автомобильный код        = 
 |цифровой идентификатор   = 
 |цифровой идентификатор 2   = 
 |категория в Commons      = 
 |сайт                     = 
}}
'''Эмери''' ({{Lang-ru|Александровка}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Майма аймак|Майма аймагында]] [[Билӱлӱниҥ јурт јеезези]]не кирет.

== Этимологиязы ==
Эмери (Имерӱ) {{Lang-ru|речка с сухим бродом}}<ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы =  |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>.

== Физико-географиялык темдектери ==

=== Географиязы ===
Јурт [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] тӱндӱк-кӱнбадыш келтейинде, [[Майма (суу)|Майма сууныҥ]] коолында, арка-тууга курчаткан турат. Мӧш, тыт, аспак, кайыҥ, терек, тал, јойгон, чиби ле беле агаштар ӧзӧт.
Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 527 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/35078/aleksandrovka.html Александровка (Эмери)]</ref>.

=== Климады ===
Климады орто-континентал. Тӱштӱк аймактарга кӧрӧ климат јымжак, кыш карлу болот, јер тыҥ тоҥбойт. Кейдиҥ ортојылдык температуразы +1,0 °С, изӱ кӱндердиҥ температуразыныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, эҥ ле соок температураныҥ алтыгы учы −49 °С, јердиҥ ортојылдык температуразы +2 °С, јыл ичинде калганчы соок кӱн ле баштапкы соок кӱн 24.05/17.09, јыл ичинде соок јок кӱндердиҥ тоозы 116, јут-чыктыҥ кеми бир јылга 711 мм, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 1,7, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 9,1 (15 м/с тӱрген салкынду)<ref>Майма. Климат[https://e-lib.gasu.ru/eposobia/altai/maima/klim.html.]
</ref>.

=== Аҥ-куштары ===
Коп лӧ сабазы оок аҥдар јӱрет: койон, тӱлкӱ, калазак, јоонмойын, сууныҥ кӱжӱли, јараа, кӧрӱк, кумдус, ӧркӧ, момон, сарас, агас, тийиҥ, токтонок, эрлен ле оноҥ до ӧскӧ<ref name="Кучин флора и фауна">''Кучин А. П.'' Всемирный фонд дикой природы. Флора и фауна Алтая. — Горно-Алтайск: [б.и.], 2001.</ref>. Куштар агаш-аразында кӧп: томыртка, кӱӱле, каргаа, саҥыскан, кускун, тейлеген, мечиртке, јелечи, кӧктӧш, јалбагай ла о.ӧ.

=== Ӧзӱмдери ===
Эмериде тайга-тажында тыт, мӧш, чиби. Аралдарда эргиш, беле, аспак, тайа, липа, ыргай, каргана, сӧҥӱскен, јыраа, кайыҥ каа-јаада ӧзӧт. Ак јерлерде кулузын, балузын, кӧгӧзин, јонјолой, кандык, маҥыр, јыланкӧс, јыланјастык, кӧрмосјиилек ({{lang-ru|барбарис}}), отӧлӧҥ, јеҥес, кыйгак ӧлӧҥ, маргаа, јыду маргаа, кара чалкан ({{lang-ru|крапива}}), буланат, чийне, кӧктаман, саргай, торко чечек ({{lang-ru|ирис}}), алаҥуш, комургай ({{lang-ru|борщевик}}), кӱнкаајы, таҥдалай, кӱзӱҥи чечек, калаш чечек, мӧт чечек, алтын тазыл, кызыл тазыл, марал чечек, кылбыш ({{lang-ru|бадан}}), чай чечек ({{lang-ru|герань луговая}}), быркырууш чечек, кӱмели, кой маҥыр ({{lang-ru|лук порей}}), ийт маҥыр, калба, батун, кӧжнӧ-шарапшын. Јиилектер: кой јиилек, уйкӧс, бороҥот, толоно, тийиҥкат, казылган, јыдукара, тайабаш ({{lang-ru|жимолость}}), кӧккат<ref name="Торбоков звери">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020</ref>.

=== Јери ле јолдоры ===
Јуртта 5 ором: Олјондо, Тӧс, Ак-Кырлаҥ, Эмериниҥ, Кырда кош ором.
{| class="wikitable"
| COLSPAN="2" ALIGN="center" | '''Эмери јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире'''
|-
| Администрациялык тӧс јер [[Билӱлӱ]]|| 7,4 км
|-
| Аймактыҥ тӧс јери [[Майма]] || 39 км
|-
| Республикан тӧс кала [[Улалу]] ||  30 км
|-
| [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы || 130 км
|-
| Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] ||3900 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 435,7 км-деҥ ||39 км
|}

== Тӱӱкизи ==
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн. Эмери јуртты ''Боробош Казагашев'' деп алтай јайзаҥ кижи тӧзӧгӧн, ол [[Чуй (Кадынныҥ кош суузы)|Чуй]] ичине саду ӧткӱрип јорыктайтан болгон. Ол Ирбитский јарманкага алу, сарју, кузук апаратан, оноҥ Боробаш «красный товар» толып экелетен. Саду јанынаҥ ол [[Том-Тура]] да барып туратан. Јайзаҥ Боробаш јуртты тӧзӧгӧниле коштой, 1868 јылда князь Романов Владимир Александрович келерине учурлай, кӧлӧсӧ ӧдӧр јолды [[Улалу|Улалунаҥ]] ала Эмериге јетире, Эмеринеҥ [[Чамал]]га јетире алтайларды јууп алып туткан. Јолдыҥ узуны кайда да 70 беристе кире болгон, јолой [[Билӱлӱ]], [[Бешпелтир]],
[[Ӱзнези]], [[Эликманар]] деп јурттар турган.

1897 јылдыҥ учында Эмериде 58 биле, олордыҥ 50 биле алтайлар болгон, 8 биле ӧскӧ улус, бастыра 236 кижи, 107 эр кижи, 129 ӱй кижи болгон. С. П. Швецовтыҥ айтканыла ӧскӧ улус (посторонние лица) ол ӧскӧ јердеҥ кӧчӱп келген орустар болгон. 1908 јылдыҥ јайында Алтайдыҥ шиҥжӱчизи, ''ботаник, краевед Виктор Иванович Верещагин'' бичиген:
 <blockquote>«От монастыря дорога идет вплоть до села Александровка тесной зеленой долиной. От Бирюли 5 верст до села Александровка. Первоначально это село называлось Усть-Имери, так как около села в Майму впадает ручей Имери. Влево высится величественный Адыган, верхушка которого выступает за пределы древесной растительности. Она является высшей точкой водораздела между притоками Катуни».</blockquote>

Эмериниҥ улузы кыра салып баштаган. Салда, серип, темир салда, (однолемешный плуг, борону) тудунып баштагандар.
Ого коштой адару тудары табылган, 1897 јылда мында 3 јаан пасека (84 пчелосемьялу)

1906—1914 јј. [[Туулу Алтай]]да (инородческий население) [[алтайлар]] таҥынаҥ Кабинет ле Казнаныҥ јерлерин мензинип тузаланган деп айдылган.
1911 јылда јуртта 2 кожевенный завод, мукомольный теермен, маслобойный завод. Кажы ла јыл јарманкалар ӧдӧтӧн. Бу ӧйдӧ мында 81 айыл, 400 кижи, 193 эр кижи, 200 ӱй кижи јаткан<ref>Эмери. Тӱӱки[http://birula-adm.ru/tinybrowser/files/poselenie/istoriya/istoriya-sela-aleksandrovka-biryulya.pdf.]</ref>

== Эл-јон ==
{{ Эл-јонныҥ тоозы | Александровка (Республика Алтай)| Столбцов=10}}

== Ук-калыктары ==
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 324 кижи болгон, олордыҥ 54 % орустар, 40 % [[алтайлар]] ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml  Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>.

== Инфраструктуразы ==
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
* баштамы школ;
* эмчилик;
* јурттыҥ клубы;
* библиотека;
* стадион;
* почта;
* магазин;
* турбаза.
</div>

== Экономиказы ==
Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Мал азыраары. Маала салары. Агаш белетеери. Туризм.

== Кереестер ==

=== Ар-бӱткендик ===
* Чаптыган байлу туу (46)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Узнай боочы (117)<ref name="Ойношев свод"/>;
* [[Тайтагаш боочы]](123)<ref name="Ойношев свод"/>.
* [[Аржан (суу)|Аржан суу]] (64)<ref name="Ойношев свод"/>.
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013</ref>.

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==

== Јарлу улузы ==
* [[Тадыев, Павел Егорович|Тадыев П. Е.]] (1926 јылдыҥ чаган айыныҥ 6-чы кӱнинде — 1998 јылдыҥ тулаан айыныҥ 31-чи кӱнинде) — Туулу Алтайда тӱӱкилик билимниҥ тӧзӧӧчилериниҥ бирӱзи, тӱӱкилик билимдердиҥ кандидады, билим степень алган баштапкы алтай кижи, јондык ишчи ({{lang-ru|общественный деятель}})<ref>Тадыев П. Е.[https://visit-altairepublic.ru/o-respublike-altay/istoriya-v-litsakh/p-e-tadyev/]</ref>.

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
{{Тыш тайантылар}}
{{Майма аймактыҥ јон јаткан јерлери}}

[[Категория:Майма аймактыҥ јурттары]]
[[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]]