# Кулады
Кулады (орустап  Кулада) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Оҥдой аймагында Куладыныҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.

## Этимологиязы
Кулады — куш, орустап лебедь.

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ ӧзӧгинде, орто бӧлӱгинде турат. Ӱч-Эҥмек деп јаан тайганыҥ колтыгында, Теректӱ, Јал Мӧҥкӱ сындардыҥ ортозында. Јуртты айландыра кырлар агаш јокко јуук, тас.
Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1058 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Соок ло узун кыш, чаган айда тыҥыда соок −40 °C тӱжет, јаан изӱ айда +35 °C болот. Салкынныҥ ортојылдык кеми 4,5 м/с. Јуттыҥ ортојылдык кеми 700—750 мм.

### Аҥ-куштары
Тайгалары аҥдык јер, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, киш, тийиҥ, койон ло јӱзӱн-јӱӱр оок аҥдар јӱрет. Куштардаҥ мында чай, кӱртӱк, ӱкӱ, мечиртке, мӱркӱт, карчага, тейлеген, торлоо, бӧднӧ, кӱӱк ле о.ӧ. бар. Сууларда балыктаҥ чортон, чараган, бел, ускуч, јылмай, тоозы кезем астаган да болзо, је бар.

### Ӧзӱмдери
Айландыра ӧскӧн агаштардыҥ кӧп нургуны карагай, јойгон агаш. Суујакалай чиби, тал, каргана, кайыҥ агаштар ӧзӧт, бийиктей тытла кожо мӧш ӧзӧт. Тайга -тажы јиилектӱ, бороҥот, уйкӧс, тийиҥкат, кызылгат, тайабаш, калба, кӧжнӧ дӧ кӧп ӧзӧт
Чыкту ла кӧлӧткӧлӧй јерде ӧлӧҥ бийик болуп ӧзӧт, комургай, кулузын, кылбыш, башка-башка чечектер: буланат, балузын, быркырууш, саргай, кандык, кӱӱктаман, кӱнкајы ла о.ӧ. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер кӧп, олордыҥ тоозында: арчын, алтын тазыл, марал чечек, кызыл тазыл ла о.ӧ..

### Јери ле јолдоры
Јуртта 11 ором: А.Мандаевтиҥ, Бош-Туу, Кезер Таш, Кожоҥчы Арал, Курсай, С.Этеновтыҥ, Самарган, Тӧӧлӧс город, У.Окчиновтыҥ, Ч. Т. Кискинниҥ, Ј.Бедюровтыҥ.
«Карагол — Кулады» деп регионал учурлу јолдыҥ учы (темдеги 84К-21).
| Кулады јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире |         |
| Администрациялык тӧс јер Кулады          | 0 км    |
| Аймактыҥ тӧс јери Оҥдой                  | 37 км   |
| Республикан тӧс кала Улалу               | 200 км  |
| Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы        | 290 км  |
| Тергеениҥ тӧс калазы Москва              | 4000 км |
| Чуйдыҥ трагы (Р-256) 621,0 км-деҥ        | 20 км   |


## Тӱӱкизи
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн.

## Эл-јон
| Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы |
| 2010            | 2011            | 2012            | 2013            | 2014            | 2015            | 2016            |
| --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- |
| 532             | ↘530            | ↘500            | ↘468            | ↗475            | ↘471            | ↘467            |


## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 581 кижи болгон, олордыҥ 98 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон
.
Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы
- Куладыныҥ јурт јеезезиниҥ администрациязы;
- орто ӱредӱлӱ школ;
- магазиндер;
- балдардыҥ туразы;
- краевед музей;
- эмчилик.


## Экономиказы
Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Јылкы, соок тумчукту ла оок мал азыраары. Крестьян-фермер ээлемдер. Туристтерле иштеери.

## Кереестер

### Тӱӱкилик
Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга кереес (1985 ј., С. Этеновтыҥ, 30а)

### Археологиялык
- Ташта јурамалдар (737, 749, 957, 962, 1013, 1092, 1116)[15];
- Мӧҥкӱсалгыш (739)[15];
- Ташта јебрен руникалык бичик (1019, 1199)[15].

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

### Ар-бӱткендик
- Тагыл (1120)[15];
- Байлу туулар: Кызыл Којогор, Текпенек, Кара-Туу, Алкы-Таш, Самарган, Карагол бажы Ӱч-Сӱмер (Ӱч-Эҥмек), Сојок (.)[15];
- Байлу суу: Текпенек, Эркемей, Ӱстиги Кара-Суу (..)[15];

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи
- Кулады
- Кулады


## Јарлу улузы
- Шумаров Николай Сергеевич (Ногон) (1947 ј.) — режиссёр, актёр, драматург, кожоҥчы ла кӱӱ чӱмдеечи. Россия Федерацияныҥ нерелӱ артизи (1999).
- Этенов, Сорпоҥ — алтай кӱӱчи, топшуур, икили, шоор ойноор кижи, јарлу кожоҥдор бичиген.
- Ямаева, Е. Е. (1955) — билимчи, Новосибирскте государстволык университеттиҥ тӱӱкилик факультедин божоткон, Тӱӱки билимдердиҥ докторы, профессор (2003), кӧп тоолу билим монографиялардыҥ авторы, ГАГУ-да иштеген. С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган алтаистиканыҥ билим институдыныҥ этнография бӧлӱгиниҥ баш билим ишчизи[16].
- Бедюров, Бронтой Бедюров (1946 ј.) — бичиичи,
- Киндикова, Нина Михайловна (1953 ј.) — филология билимдердиҥ докторы,
- Паянтинов, Василий Яянович (1949 ј.)— отличник кинематографии СССР.
- Паянтинова, Валентина Казакпаевна (1951 ј.) — ӱредӱчи, јондык ишчи, совет париялык иштиҥ ветераны,


Кулады
{{ЈЈЈ+Россия
 |статус                   = Јурт
|русское название         = Кулады
 |оригинальное название    = {{lang-ru| Кулада}}
 |герб                     = 
 |флаг                     = 
 | изображение             = Кулада 03.jpg
 | описание изображения    = Кулады
 | lat_deg = 50 |lat_min = 41 |lat_sec = 16.9188
 | lon_deg = 85 |lon_min = 47 |lon_sec = 11.4504
 | CoordAddon = type:city(5400)_region:RU
 | CoordScale =  
|страна                   = Россия
 |регион                   = Алтай Республика
 |район                    = Оҥдой аймак
 |район в таблице          = Оҥдой аймак{{!}}Оҥдой 
 |вид поселения            = Јурт јеезе
 |поселение                = Куладыныҥ јурт јеезези
 |поселение в таблице      = Куладыныҥ јурт јеезези{{!}}Куладыныҥ
 |внутреннее деление       = 
 |вид главы                = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 
 |площадь                  =
 |вид высоты               = 
 |высота центра НП         = 1058<ref name="Высота н/у моря"/>
 |климат                   = орто-континентал
  |население              = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Кулада| тс }}
  |год переписи           = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Кулада | г }}
 |плотность                = 
 |агломерация              = 
 |национальный состав      = [[алтайлар]] 98 %<ref name="Коряков"/>
 |конфессиональный состав  = 
 |часовой пояс             = 
 |телефонный код           = 38845
 |почтовый индекс          = 649435
 |почтовые индексы         = 
 |автомобильный код        = 
 |цифровой идентификатор   = 
 |цифровой идентификатор 2   = 
 |категория в Commons      = 
 |сайт                     = 
}}
'''Кулады''' ({{lang-ru| Кулада}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика]]ныҥ [[Оҥдой аймак|Оҥдой аймагында]] [[Куладыныҥ јурт јеезези]]не кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.

== Этимологиязы ==
Кулады — куш, {{Lang-ru|лебедь}}<ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы =  |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>.

== Физико-географиялык темдектери ==

=== Географиязы ===
Јурт [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] ӧзӧгинде, орто бӧлӱгинде турат. Ӱч-Эҥмек деп јаан тайганыҥ колтыгында, Теректӱ, Јал Мӧҥкӱ сындардыҥ ортозында. Јуртты айландыра кырлар агаш јокко јуук, тас.
Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1058 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/35013/kulada.html  Кулада]</ref>.

=== Климады ===
Климады орто-континентал. Соок ло узун кыш, чаган айда тыҥыда соок −40 °C тӱжет, јаан изӱ айда +35 °C болот. Салкынныҥ ортојылдык кеми 4,5 м/с. Јуттыҥ ортојылдык кеми 700—750 мм.

=== Аҥ-куштары ===
Тайгалары аҥдык јер, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, киш, тийиҥ, койон ло јӱзӱн-јӱӱр оок аҥдар јӱрет. Куштардаҥ мында чай, кӱртӱк, ӱкӱ, мечиртке, мӱркӱт, карчага, тейлеген, торлоо, бӧднӧ, кӱӱк ле о.ӧ. бар. Сууларда балыктаҥ чортон, чараган, бел, ускуч, јылмай, тоозы кезем астаган да болзо, је бар<ref name="Торбоков звери">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА «Литературно-издательский Дом „Алтын-Туу“», 2020</ref>.

=== Ӧзӱмдери ===
Айландыра ӧскӧн агаштардыҥ кӧп нургуны карагай, јойгон агаш. Суујакалай чиби, тал, каргана, кайыҥ агаштар ӧзӧт, бийиктей тытла кожо мӧш ӧзӧт<ref name="Торбоков флора">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020.</ref>. Тайга -тажы јиилектӱ, бороҥот, уйкӧс, тийиҥкат, кызылгат, тайабаш, калба, кӧжнӧ дӧ кӧп ӧзӧт
Чыкту ла кӧлӧткӧлӧй јерде ӧлӧҥ бийик болуп ӧзӧт, комургай, кулузын, кылбыш, башка-башка чечектер: буланат, балузын, быркырууш, саргай, кандык, кӱӱктаман, кӱнкајы ла о.ӧ. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер кӧп, олордыҥ тоозында: арчын, алтын тазыл, марал чечек, кызыл тазыл ла о.ӧ.<ref name="Кр книга  растения РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6253/read.php  ''Красная книга Республики Алтай: растения''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>.

=== Јери ле јолдоры ===
Јуртта 11 ором: А.Мандаевтиҥ, Бош-Туу, Кезер Таш, Кожоҥчы Арал, Курсай, С.Этеновтыҥ, Самарган, Тӧӧлӧс город, У.Окчиновтыҥ, Ч. Т. Кискинниҥ, Ј.Бедюровтыҥ.

«[[Карагол]] — [[Кулады]]» деп регионал учурлу јолдыҥ учы (темдеги 84К-21).

{| class="wikitable"
| COLSPAN="2" ALIGN="center" |'''Кулады јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире'''
|-
| Администрациялык тӧс јер [[Кулады]]|| 0 км
|-
|  Аймактыҥ тӧс јери [[Оҥдой]] || 37 км
|-
|  Республикан тӧс кала [[Улалу]] ||  200 км
|-
|  [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы ||  290 км
|-
|  Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 4000 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 621,0 км-деҥ ||20 км
|}

== Тӱӱкизи ==
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн.

== Эл-јон ==
{{ Эл-јонныҥ тоозы | Кулада | Столбцов=10}}

== Ук-калыктары ==
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 581 кижи болгон, олордыҥ 98 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон
<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml  Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>.

Окылу тил: орус, алтай<ref name="Закон РА о языках">[http://docs.cntd.ru/document/802008526/  Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года)]</ref>.

== Инфраструктуразы ==
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
* Куладыныҥ јурт јеезезиниҥ администрациязы;
* орто ӱредӱлӱ школ;
* магазиндер;
* балдардыҥ туразы;
* краевед музей;
* эмчилик.
</div>

== Экономиказы ==
Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Јылкы, соок тумчукту ла оок мал азыраары. Крестьян-фермер ээлемдер. Туристтерле иштеери.

== Кереестер ==

=== Тӱӱкилик ===
Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга кереес (1985 ј., С. Этеновтыҥ, 30а)<ref name="Памятники">{{Cite web |title=Решение Исполнительного Комитета Совета народных депутатов Горно-Алтайской автономной области «Об отнесении недвижимых памятников истории и культуры к категории памятников местного значения» от 16.10.1989 г. № 348 |url=https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109173456/https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archivedate=1610213696 |deadlink=yes |accessdate=1610032195 }}</ref><ref name="Памятники список">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210509164006/http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archivedate=1620578406 |deadlink=yes |accessdate=1605275928 }}</ref>

=== Археологиялык ===
* Ташта јурамалдар (737, 749, 957, 962, 1013, 1092, 1116)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Мӧҥкӱсалгыш (739)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Ташта јебрен руникалык бичик (1019, 1199)<ref name="Ойношев свод"/>.
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>.

=== Ар-бӱткендик ===
* Тагыл (1120)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Байлу туулар: Кызыл Којогор, Текпенек, Кара-Туу, Алкы-Таш, Самарган, Карагол бажы Ӱч-Сӱмер (Ӱч-Эҥмек), Сојок (.)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Байлу суу: Текпенек, Эркемей, Ӱстиги Кара-Суу (..)<ref name="Ойношев свод"/>;
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод"/>.

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==
<gallery>
File:Кулада 01.JPG|Кулады
File:Кулада 02.jpg|Кулады
</gallery>

== Јарлу улузы ==
* [[Шумаров, Николай Сергеевич|Шумаров Николай Сергеевич (Ногон)]] (1947 ј.) — режиссёр, актёр, драматург, кожоҥчы ла кӱӱ чӱмдеечи. Россия Федерацияныҥ нерелӱ артизи (1999).
* [[Этенов, Сорпоҥ]] — алтай кӱӱчи, топшуур, икили, шоор ойноор кижи, јарлу кожоҥдор бичиген.
* [[Ямаева, Елизавета Еркиновна|Ямаева, Е. Е.]] (1955) — билимчи, Новосибирскте государстволык университеттиҥ тӱӱкилик факультедин божоткон, Тӱӱки билимдердиҥ докторы, профессор (2003), кӧп тоолу билим монографиялардыҥ авторы, ГАГУ-да иштеген. С. С. Суразаковтыҥ адыла адалган алтаистиканыҥ билим институдыныҥ этнография бӧлӱгиниҥ баш билим ишчизи<ref>Ямаева Е. Е.[https://elib.gasu.ru/index.php?option=com_abook&view=author&id=90&Itemid=115]</ref>.
* Бедюров, Бронтой Бедюров (1946 ј.) — бичиичи, 
* Киндикова, Нина Михайловна (1953 ј.) — филология билимдердиҥ докторы,
* Паянтинов, Василий Яянович (1949 ј.)— отличник кинематографии СССР.
* Паянтинова, Валентина Казакпаевна (1951 ј.) — ӱредӱчи, јондык ишчи, совет париялык иштиҥ ветераны,

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
* [http://www.ongudai-ra.ru/ Окылу сайт «Оҥдой аймак»]
{{Тыш тайантылар}}
{{Оҥдой аймактыҥ јурттары}}

[[Категория:Оҥдой аймактыҥ јурттары]]
[[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]]