# Дайбово
Дайбово (орустап Дайбово) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Турачак аймагында
Салазанныҥ јурт јеезезине кирет.

## Этимологиязы
орустап 

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк јанында, Аба-Јыштыҥ ортозында, Бийдиҥ суузыныҥ сол јарадында турат,
кӱнбадыш јанында Тийбезе деп суу ла тӱштӱк јанында Неметка деп суу агат.
Айландыра Арчауш, Аккан-Чуй, Јаан аталык, Кичӱ Аталык деп кырларга курчаткан.
Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 277 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал, кыштары сӱрекей јаан карлу болот, јас келгенче јол јок болот. Климады орто-континентал. Узун соок кыш ла серӱӱн јай. Кейдиҥ ортојылдык температуразы 4,3 °С, јылуныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, сооктыҥ эҥ ле тыҥы −55 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0 °С, баштапкы сооктор 05.06./08.09, сооктор јок кӱндер бир јылга 94, јут-чыктыҥ кеми јыл туркунына 826 мм, ортојылдык салкынныҥ кеми 1,3 м/с, 15 м/с тыҥ салкын бир јылда 10,3 кӱн. Кардыҥ, кӱрттиҥ тереҥи кышкыда 1,5-2 метрдеҥ ажыра болот кезик јерлерде.

### Аҥ-куштары
Аба-Јыштыҥ аҥы-кужы астаган да болзо, корулу јерлерде (заповедникте) айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, какай, јеекен, шӱлӱзин, туйгактузы: булан, элик, марал, аҥ, оокторы: сарас, агас, јоонмойын, албаа, суузар, тийиҥ кӧрӱк, камду ла оноҥ до ӧскӧзи. Кезик куштардыҥ тоозы астап, Кызыл бичикке де киргени бар, ол барынтычы куштардаҥ кӧп сабазы: шоҥкор, ала-ылаачын, мечиртке, ӱкӱ. Оок куштар ол каргаа, саҥыскан, тарал, кӧктийек, кӱӱк, кас, турна, бӧднӧ, чай, кӱртӱк, томыртка.

### Ӧзӱмдери
Койу кара агаш ӧзӧт, ортозында јаан састарлу, јойгон, чиби, мӧш, кайыҥ, аспак, карагай ла тал. Чыкту кей, јылу ыжык јер, јердиҥ кыртыжы јымжак учун ӧлӧҥ чӧп бийик ле койу ӧзӧт, эмеш ачык јадаҥдар ла меестерде јӱзӱн чечектер, јиилектер, јаскыда калба, орляк, кӧжнӧ лӧ кӱскиде кузук, эм ӧлӧҥдӧр лӧ тазылдар быжат. Састу јерде тӧҥӧзӧктӧрдӧ кыйгак ӧлӧҥ, кӧгӧзин ле камыш ӧзӧр. Кӱӱктаман, саргай, чейне, быркырууш чечек, ак чечек, калаш чечек ле о.ӧ. Јиилектердеҥ јайгыда каракат, тийиҥкат, кызылгат, бороҥот, јыдукара, чычрана, јодро јакшы тӱжӱм берет. «Республика Алтайдыҥ Кызыл бичигиниҥ» ӧзӱмдери ол эм-тазылдар: кызыл тазыл, алтын тазыл.
Аралдарда јӱзӱн-јӱӱр тайа, јыраа, каргана туй ла јайылып ӧзӧт.

### Јери ле јолдоры
Јуртта 3 ором: Тӧс, Јараттай, Школдыҥ. Јол јок јер. Јакалай јолдор ло кышкы јолдор.
| Дайбово јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире |         |
| Администрациялык тӧс јер Салазан          | 6,9 км  |
| Аймактыҥ тӧс јери Турачак                 | 25 км   |
| Республикан тӧс кала Улалу                | 160 км  |
| Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы         | 160 км  |
| Тергеениҥ тӧс калазы Москва               | 3900 км |
| Чуйдыҥ трагы (Р-256) 435,7 км-деҥ         | 170 км  |


## Тӱӱкизи
Јурт 1887 јылда тӧзӧлгӧн, кезик јерде 1828 јылда тӧзӧлгӧн деп бичилип калган. Бу јерге Никита Дайбов деп кижи озо јадып, јурт оноҥ ары ӧскӧн дедер, улустыҥ айдыжыла болзо.

## Эл-јон
| Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы |
| 2010            | 2011            | 2012            | 2013            | 2014            | 2015            | 2016            |
| --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- |
| 10              | →10             | ↘9              | ↗10             | ↘7              | →7              | ↘1              |

1989 јылда 9 кижи, 2002 јылда 8 кижи јуртаган.

## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 8 кижи болгон, олордыҥ 75 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон (кумандылар ла тубалар).
Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы
Ончо инфраструктурный обьекттер Салазан јурт јеезеде.

## Экономиказы
Туризм. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Агашла иштер.

## Кереестер

### Археологиялык
- Ташта јурамалдар. Дайбово ло Турачактыҥ ортозы (1299).


### Ар-бӱткендик
- Уйа деп байлу кыр (1262).
- Урчин байлу јер (1265)[13].
- Куру-Тулойсу. Ташта јурамал. Турачак ла Бийканыҥ ортозында (1302)[13].

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

Дайбово
{{ЈЈЈ+Россия
 |статус                   = Јурт
|русское название         = Дайбово
 |оригинальное название    = {{lang-ru| Дайбово}}
 |герб                     = 
 |флаг                     = 
 | изображение             = 
 | описание изображения    = 
  |lat_deg = 52.372793 
  |lon_deg = 86.904422
  |CoordAddon = 
  |CoordScale = 8000 
|страна                   = Россия
 |регион                   = Алтай Республика
 |район                    = Турачак аймак
 |район в таблице          = Турачак аймак{{!}}Турачак 
 |вид поселения            = Јурт јеезе
 |поселение                = Салазанныҥ јурт јеезези
 |поселение в таблице      = Салазанныҥ јурт јеезези{{!}}Салазанныҥ
 |внутреннее деление       = 
 |вид главы                = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 
 |площадь                  =
 |вид высоты               = 
 |высота центра НП         = 277<ref name="Высота н/у моря"/>
 |климат                   = орто-континентал
  |население              = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Дайбово| тс }}
  |год переписи           = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Дайбово | г }}
 |плотность                = 
 |агломерация              = 
 |национальный состав      = [[орустар]] 75 % (2002)<ref name="Коряков"/>
 |конфессиональный состав  = 
 |часовой пояс             = 
 |телефонный код           = 38843
 |почтовый индекс          = 649140
 |почтовые индексы         = 
 |автомобильный код        = 
 |цифровой идентификатор   = 
 |цифровой идентификатор 2   = 
 |категория в Commons      = 
 |сайт                     = 
}}
'''Дайбово''' ({{Lang-ru|Дайбово}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Турачак аймак|Турачак аймагында]]
[[Салазанныҥ јурт јеезези]]не кирет.

== Этимологиязы ==
{{Lang-ru|}}

== Физико-географиялык темдектери ==

=== Географиязы ===
Јурт [[Алтай Республика|Туулу Алтайдыҥ]] тӱндӱк јанында, Аба-Јыштыҥ ортозында, [[Бий (суу)|Бийдиҥ]] суузыныҥ сол јарадында турат,
кӱнбадыш јанында [[Тийбезе (суу)|Тийбезе]] деп суу ла тӱштӱк јанында [[Неметка (суу)|Неметка]] деп суу агат.
Айландыра Арчауш, Аккан-Чуй, Јаан аталык, Кичӱ Аталык деп кырларга курчаткан.
Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 277 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/34993/daybovo.html Дайбово]</ref>.

=== Климады ===
Климады орто-континентал, кыштары сӱрекей јаан карлу болот, јас келгенче јол јок болот. Климады орто-континентал. Узун соок кыш ла серӱӱн јай. Кейдиҥ ортојылдык температуразы 4,3 °С, јылуныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, сооктыҥ эҥ ле тыҥы −55 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0 °С, баштапкы сооктор 05.06./08.09, сооктор јок кӱндер бир јылга 94, јут-чыктыҥ кеми јыл туркунына 826 мм, ортојылдык салкынныҥ кеми 1,3 м/с, 15 м/с тыҥ салкын бир јылда 10,3 кӱн. Кардыҥ, кӱрттиҥ тереҥи кышкыда 1,5-2 метрдеҥ ажыра болот кезик јерлерде.

=== Аҥ-куштары ===
Аба-Јыштыҥ аҥы-кужы астаган да болзо, корулу јерлерде (заповедникте) айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, какай, јеекен, шӱлӱзин, туйгактузы: булан, элик, марал, аҥ, оокторы: сарас, агас, јоонмойын, албаа, суузар, тийиҥ кӧрӱк, камду ла оноҥ до ӧскӧзи<ref name="Кучин флора и фауна">''Кучин А. П.'' Всемирный фонд дикой природы. Флора и фауна Алтая. — Горно-Алтайск: [б.и.], 2001.</ref>. Кезик куштардыҥ тоозы астап, Кызыл бичикке де киргени бар, ол барынтычы куштардаҥ кӧп сабазы: шоҥкор, ала-ылаачын, мечиртке, ӱкӱ<ref name="Кр книга животные РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6252/read.php  ''Красная книга Республики Алтай: животные''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>. Оок куштар ол каргаа, саҥыскан, тарал, кӧктийек, кӱӱк, кас, турна, бӧднӧ, чай, кӱртӱк, томыртка.

=== Ӧзӱмдери ===
Койу кара агаш ӧзӧт, ортозында јаан састарлу, јойгон, чиби, мӧш, кайыҥ, аспак, карагай ла тал<ref name="Торбоков звери">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020</ref>. Чыкту кей, јылу ыжык јер, јердиҥ кыртыжы јымжак учун ӧлӧҥ чӧп бийик ле койу ӧзӧт, эмеш ачык јадаҥдар ла меестерде јӱзӱн чечектер, јиилектер, јаскыда калба, орляк, кӧжнӧ лӧ кӱскиде кузук, эм ӧлӧҥдӧр лӧ тазылдар быжат. Састу јерде тӧҥӧзӧктӧрдӧ кыйгак ӧлӧҥ, кӧгӧзин ле камыш ӧзӧр. Кӱӱктаман, саргай, чейне, быркырууш чечек, ак чечек, калаш чечек ле о.ӧ. Јиилектердеҥ јайгыда каракат, тийиҥкат, кызылгат, бороҥот, јыдукара, чычрана, јодро јакшы тӱжӱм берет. «Республика Алтайдыҥ Кызыл бичигиниҥ» ӧзӱмдери ол эм-тазылдар: кызыл тазыл, алтын тазыл<ref name="Кр книга  растения РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6253/read.php  ''Красная книга Республики Алтай: растения''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>.

Аралдарда јӱзӱн-јӱӱр тайа, јыраа, каргана туй ла јайылып ӧзӧт.

=== Јери ле јолдоры ===
Јуртта 3 ором: Тӧс, Јараттай, Школдыҥ. Јол јок јер. Јакалай јолдор ло кышкы јолдор.

{| class="wikitable"
| COLSPAN="2" ALIGN="center" |'''Дайбово јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире'''
|-
| Администрациялык тӧс јер [[Салазан]]|| 6,9 км
|-
|  Аймактыҥ тӧс јери [[Турачак]] || 25 км
|-
|  Республикан тӧс кала [[Улалу]] ||  160 км
|-
|  [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы ||  160 км
|-
|  Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 3900 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 435,7 км-деҥ ||170 км
|}

== Тӱӱкизи ==
Јурт 1887 јылда тӧзӧлгӧн, кезик јерде 1828 јылда тӧзӧлгӧн деп бичилип калган. Бу јерге Никита Дайбов деп кижи озо јадып, јурт оноҥ ары ӧскӧн дедер, улустыҥ айдыжыла болзо.

== Эл-јон ==
{{ Эл-јонныҥ тоозы | Дайбово }}
{{Эл-јонныҥ тоозы|Дайбово| график}}

1989 јылда 9 кижи, 2002 јылда 8 кижи јуртаган.

== Ук-калыктары ==
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 8 кижи болгон, олордыҥ 75 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон (кумандылар ла тубалар)<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml  Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>.

Окылу тил: орус, алтай<ref name="Закон РА о языках">[http://docs.cntd.ru/document/802008526/  Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года)]</ref>.

== Инфраструктуразы ==
Ончо инфраструктурный обьекттер Салазан јурт јеезеде.

== Экономиказы ==
Туризм. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Агашла иштер.

== Кереестер ==

=== Археологиялык ===
* Ташта јурамалдар. Дайбово ло Турачактыҥ ортозы (1299).

=== Ар-бӱткендик ===
* Уйа деп байлу кыр (1262).
* Урчин байлу јер (1265)<ref name="Ойношев свод"/>.
* Куру-Тулойсу. Ташта јурамал. Турачак ла Бийканыҥ ортозында (1302)<ref name="Ойношев свод"/>.
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>.

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==

== Јарлу улузы ==

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
{{Тыш тайантылар}}

{{Турачак аймактыҥ јон јаткан јерлери}}

[[Категория:Турачак аймактыҥ јурттары]]
[[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]]