# Бел-Ажу
Бел-Ажу (орустап Беляши) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагында Бел-Ажуныҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.

## Этимологиязы
Бел-Ажу орустап место слияния рек, скрещивание дорог, перекресток.
Бел, арка орустап сын.
Арт, ажу, боочы орустап  перевал.
Бел орустап спина, хребет.
Ажу орустап перевал.

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш келтейинде Эре-Чуйдыҥ јурттарыныҥ бирӱзи. Бел-Ажуны айландыра Сайлугемниҥ, Ак-Туруныҥ, Кӧкӧрӱниҥ сындары, тайгалары, мӧҥкӱлердеҥ тӱшкен суулары: Аркыт, Јылаҥаш, Карагем, Кӧксу. Чуйдыҥ элбек чӧлинде кӧп тоолу кӧлдор бар. Састалган да јерлер кӧп, јердиҥ кыртыжы кышкыда тыҥыда тоҥот. Бийик сын-тайгаларда тоштоҥ кайылып бӱткен кӧлдор база кӧп. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ ӧрӧлӧгӧн сайын тайга ташта тепсеҥдер, таскылдар (плато) кӧптӧйт. Тайгаларда јолдор до кату. Чуйдыҥ чӧлин тӱндӱктеҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш јаар федерал учурлу трак Калка јерине јетире барып јат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1637 метрге бийик.

### Климады
Климады кезем-континентал. Јакалай Тӱндӱктиҥ де Ыраак Кӱнчыгыштыҥ јерлерине тӱҥейлелген. Алтайда эҥ ле соок јер. Кыш јети ай турат. Јердиҥ кыртыжыныҥ алдында мӧҥкӱлик тош јадат. Бир коноктыҥ туркунына кейдиҥ температуразы кеенейте солунып турар аргалу. Тӱштӱк-кӱнчыгышта јут-чык сӱреен ас тӱжет, јер-тобрак ла кей какшак, анчада кургак јер Чуйдыҥ чӧли ле Ӱкек. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −6,7 °С, эҥ ле изӱзи −31, эҥ ле соогы −62 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы — −4 °С, ортојылдык јут-чыктыҥ кеми 110 мм, салкынныҥ ортојылдык кеми 1,8 м/с, 15 м/с тӱрген салкынду кӱндер 10,8.

### Аҥ-куштары
Тайга сындары аҥдык, Сайлугемниҥ , Актуруныҥ тайгалары. Алтайдыҥ заповедниктеринде ирбис, кочкор, аргали, архар, тооргы, тӱндӱктиҥ аҥы ла о.ӧ. Бу аҥдар ончозы Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» кирген. Айу, марал, бӧрӱ, элик, тӱлкӱ, јеекен, борсык, јоонмойын, суузар, албаа, сарас, кӧрӱк текши таркаган Ӧзӧк ичинде Чуйдыҥ чӧлинде оок аҥдардаҥ тарбаган, ӧркӧ, чычкан, сыгырган бар. Кӧп тоолу кӧлдоргӧ кеткин куштар уйа базат: турна, кас, ӧртӧк, суугуш, куу о.ӧ. јӱзӱн-јӱӱр тоозы ас куштар база «Кызыл бичикте» . Куштардаҥ «Кызыл бичикте»: тас, боро ылаачын, шоҥкор, јоло, турна. Чӧлдӧ јӱрер тегин куштардаҥ каргаа, саҥыскан, кускун, кӱӱле, талеҥко, јелечи, јалбагай, кӧктӧш, кызылтӧш лӧ о.ӧ..

### Ӧзӱмдери
Аймакта ӧзӱмдер беш кӱрее (пояс) сайын ӧзӧт. Талайдыҥ кеминеҥ бийиктеген сайын чӧлдиҥ ӧлӧҥдӧри, агашту пояс, корумдар алды (подгольцовый), гольцовый, нивальный. Чӧлдӧ кулузын, лишайник, тайалар, кезик ле јерде кыскачак тал, кыйгак ӧлӧҥ лӧ тегенектӱ тайалар, јыду марга, кӧлдӧр јакалай тростник, каргана, чычрана, василиск, володушка.
Койу агашту аркалар јокко јуук, кезик ле јерде тыт агаш аламык (парковый тип) ӧзӧт. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 2000-3200 метр киреде тундраныҥ ӧзӱмдери: тайалар, јыралар, тӱндӱк кыскачак кайыҥ, бийиктеген сайын ӧзӱмдердиҥ эндемиктери (база кайда да ӧспӧй турган ӧзӱмдер)кӧптӧйт. Таш ортозында Кызыл бичикке кирген алтын тазыл (тӧртјалбракту ла соок родиолы) јайа ӧзӧт.

### Јери ле јолдоры
Јуртта 9 ором: Бел-Ажуныҥ, Берсимбаевтиҥ, Олјондо, Коткеновтыҥ, Мейрмановтыҥ, Јииттердиҥ, Јараттай, Наурызбайдыҥ, Тӧс.
| Бел-Ажу јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире  |         |
| Аймактыҥ тӧс јери Кош-Агаш                 | 140 км  |
| Республикан тӧс кала Улалу                 | 600 км  |
| Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы          | 680 км  |
| Тергеениҥ тӧс калазы Москва                | 4400 км |
| Чуйдыҥ трагы (Р-256) 892 км-деҥ (Кош-Агаш) | 140 км  |


## Тӱӱкизи
Јурт 1922 јылда тӧзӧлгӧн.

## Эл-јон
| Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы |
| 2010            | 2011            | 2012            | 2013            | 2014            | 2015            | 2016            |
| --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- |
| 1379            | ↗1384           | ↘1363           | ↘1349           | ↘1339           | ↘1310           | ↘1292           |


## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 1305 кижи болгон, олордыҥ 70 % казактар, телеҥиттер, орустар, алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон
.

## Инфраструктуразы
- јурт јеезениҥ администрациязы;
- орто ӱредӱлӱ школ;
- балдардыҥ туразы;
- библиотека;
- стадион;
- јурттыҥ клубы;
- магазин.

2007 јылда Бел-Ажуда «Тюни» сууда кӱчи 630 кВт кире кичӱ-гидроэлектростанция тудулган.

## Экономиказы
Мал: јылкы, соок тумчукту, оок мал-азыраары, крестьян-фермер ээлемдер, таҥынаҥ ээлемдер. Туризм.

## Кереестер

### Тӱӱкилик
- Кызыл партизандардыҥ карындаштык мӧҥкӱзи (1932 јыл, Берсимбаевтиҥ оромы, 46"Б")[14][15];
- Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга обелиск (2348).


### Археологиялык
- Шибееленген јер (орустап  фортифицированное сооружение ). Бел-Ажу ла Аркыт јурттардыҥ ортозында боочыныҥ Карагемниҥ суузы келтейинде (1796 јыл)[16];
- Табын-Богдо-Оло — байлу туу (1994 јыл)[16];
- Тепсеҥ-Бажы — байлу туу. Јылаҥаш деп сууныҥ башталганы (1995 јыл)[16];
- Чийнелӱ — алматтардыҥ байлу кыры (1996 јыл)[16];
- Кезер таш. Бел-Ажу јурттыҥ јанында (2010јыл)[16];
- Ташта јурамалдар (орустап петроглифы) (2014—2016)[16];
- Мӧҥкӱсалгыш. Салкечӱ деп јерде Бел-Ажунаҥ 12 км киреде, Аркыттыҥ суузыныҥ сол јанында (1798 јыл)[16];
- Аркыт сууныҥ оҥ јарадында, кӱрдиҥ 5 км алты јанында, мӧҥкӱсалгыш (1799 јыл)[16].

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

### Ар-бӱткендик
Бел-Ажуныҥ јурт јеезезин айландыра озогы тӱӱкилик јерлер кӧп.
- Бел-Ажунаҥ 7 км јерде мӧҥкӱсалгыш (1797 јыл)[16];

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи
- Бел-Ажуда кӱр
- Бел-Ажуда эртен тура


## Јарлу улузы
- Коткенов Петр Казбекович — койчы, Ленинниҥ, Иштиҥ Кызыл-Маанызы ла Знак Почета ордендерле кайралдаткан;
- Берсимбаев Мухамедкажи Искендирович — колхозтыҥ председатели.


Бел-Ажу
{{ЈЈЈ+Россия
 |статус                   = Јурт
 |русское название         = Бел-Ажу
 |оригинальное название    = {{lang-ru|}}Беляши
 |герб                     = 
 |флаг                     = 
 | изображение             = Переменная облачность в Беляшах.jpg
 | описание изображения    = Переменная облачность в Беляшах.
| lat_deg = 49
| lat_min = 42
| lat_sec = 21
| lon_deg = 87
| lon_min = 25
| lon_sec = 33
  |CoordAddon = 
  |CoordScale = 
 |размер карты региона     = 
 |размер карты района      = 
 |регион                   = Алтай Республика
 |регион в таблице         = Алтай Республика
 |район                    = Кош-Агаш аймак
 |район в таблице          = Кош-Агаш аймак{{!}}Кош-Агаш  
|вид поселения            = Јурт јеезе
| поселение                = Бел-Ажуныҥ јурт јеезези
 | поселение в таблице      = Бел-Ажуныҥ јурт јеезези {{!}}Бел-Ажуныҥ  
|внутреннее деление       = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 
 |площадь                  = 
 |высота центра НП         = 1637<ref name="Высота н/у моря"/>
|климат                   = кезем-континентал
| население                = {{Эл-јонныҥ тоозы|Беляши (село) |тс}}
| год переписи             = {{Эл-јонныҥ тоозы|Беляши (село) |г}} 
  |плотность               = 
  |агломерация             = 
  |национальный состав     =  [[казактар]] 70 %<ref name="Коряков"/>ла о.ӧ.
  |конфессиональный состав = 
  |этнохороним             = 
 |почтовый индекс          =    
 |почтовые индексы         = 
 |телефонный код           = 38845
 |цифровой идентификатор   =  
 |цифровой идентификатор 2   =
|цифровой идентификатор 3   =   
 |категория в Commons      =
 |сайт                     = 
}}
'''Бел-Ажу''' ({{Lang-ru|Беляши}}<ref name="Реестр географических названий в АГКГН">{{Cite web |title=Беляши (№ 0154519) / Реестр географических названий объектов / автоматизированный Государственный каталог географических названий (АГКГН) / Республика Алтай |url=https://cgkipd.ru/upload/iblock/b03/b0387cad37eb4a522bf5d96496ea04af.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220124231848/https://cgkipd.ru/upload/iblock/b03/b0387cad37eb4a522bf5d96496ea04af.pdf |archivedate=1643066328 |deadlink=yes |accessdate=1624921762 }}</ref>) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Кош-Агаш аймак|Кош-Агаш аймагында]] [[Бел-Ажуныҥ јурт јеезези]]не кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.

== Этимологиязы ==
Бел-Ажу {{Lang-ru|место слияния рек, скрещивание дорог, перекресток}}<ref name="Топонимика"/>.

Бел, арка {{Lang-ru|сын}}.

Арт, ажу, боочы {{Lang-ru| перевал}}.

Бел {{Lang-ru|спина, хребет}}.

Ажу {{Lang-ru|перевал}}<ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы =  |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>.

== Физико-географиялык темдектери ==

=== Географиязы ===
Јурт [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] тӱштӱк-кӱнчыгыш келтейинде Эре-Чуйдыҥ јурттарыныҥ бирӱзи. Бел-Ажуны айландыра Сайлугемниҥ, Ак-Туруныҥ, Кӧкӧрӱниҥ сындары, тайгалары, мӧҥкӱлердеҥ тӱшкен суулары: [[Аркыт (суу)|Аркыт]], [[Јылаҥаш (суу)|Јылаҥаш]], [[Карагем (суу)|Карагем]], [[Кӧксу (Аркыттыҥ кош суузы)|Кӧксу]]. [[Чуйдыҥ чӧли|Чуйдыҥ]] элбек чӧлинде кӧп тоолу кӧлдор бар. Састалган да јерлер кӧп, јердиҥ кыртыжы кышкыда тыҥыда тоҥот. Бийик сын-тайгаларда тоштоҥ кайылып бӱткен кӧлдор база кӧп. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ ӧрӧлӧгӧн сайын тайга ташта тепсеҥдер, таскылдар (плато) кӧптӧйт. Тайгаларда јолдор до кату. Чуйдыҥ чӧлин тӱндӱктеҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш јаар федерал учурлу трак Калка јерине јетире барып јат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1637 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/46050/belyashi.html Беляши]</ref>.

=== Климады ===
Климады кезем-континентал. Јакалай Тӱндӱктиҥ де Ыраак Кӱнчыгыштыҥ јерлерине тӱҥейлелген. Алтайда эҥ ле соок јер. Кыш јети ай турат. Јердиҥ кыртыжыныҥ алдында мӧҥкӱлик тош јадат. Бир коноктыҥ туркунына кейдиҥ температуразы кеенейте солунып турар аргалу. Тӱштӱк-кӱнчыгышта јут-чык сӱреен ас тӱжет, јер-тобрак ла кей какшак, анчада кургак јер [[Чуйдыҥ чӧли]] ле Ӱкек. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −6,7 °С, эҥ ле изӱзи −31, эҥ ле соогы −62 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы — −4 °С, ортојылдык јут-чыктыҥ кеми 110 мм, салкынныҥ ортојылдык кеми 1,8 м/с, 15 м/с тӱрген салкынду кӱндер 10,8.

=== Аҥ-куштары ===
Тайга сындары аҥдык, Сайлугемниҥ , Актуруныҥ тайгалары. Алтайдыҥ заповедниктеринде ирбис, кочкор, аргали, архар, тооргы, тӱндӱктиҥ аҥы ла о.ӧ. Бу аҥдар ончозы Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине»<ref name="Кр книга животные РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6252/read.php  ''Красная книга Республики Алтай: животные''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref> кирген. Айу, марал, бӧрӱ, элик, тӱлкӱ, јеекен, борсык, јоонмойын, суузар, албаа, сарас, кӧрӱк текши таркаган Ӧзӧк ичинде Чуйдыҥ чӧлинде оок аҥдардаҥ тарбаган, ӧркӧ, чычкан, сыгырган бар. Кӧп тоолу кӧлдоргӧ кеткин куштар уйа базат: турна, кас, ӧртӧк, суугуш, куу о.ӧ. јӱзӱн-јӱӱр тоозы ас куштар база «Кызыл бичикте» . Куштардаҥ «Кызыл бичикте»: тас, боро ылаачын, шоҥкор, јоло, турна. Чӧлдӧ јӱрер тегин куштардаҥ каргаа, саҥыскан, кускун, кӱӱле, талеҥко, јелечи, јалбагай, кӧктӧш, кызылтӧш лӧ о.ӧ.<ref name="Торбоков звери">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020</ref>.

=== Ӧзӱмдери ===
Аймакта ӧзӱмдер беш кӱрее (пояс) сайын ӧзӧт. Талайдыҥ кеминеҥ бийиктеген сайын чӧлдиҥ ӧлӧҥдӧри, агашту пояс, корумдар алды (подгольцовый), гольцовый, нивальный. Чӧлдӧ кулузын, лишайник, тайалар, кезик ле јерде кыскачак тал, кыйгак ӧлӧҥ лӧ тегенектӱ тайалар, јыду марга, кӧлдӧр јакалай тростник, каргана, чычрана, василиск, володушка<ref name="Торбоков флора">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020.</ref>.

Койу агашту аркалар јокко јуук, кезик ле јерде тыт агаш аламык (парковый тип) ӧзӧт. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 2000-3200 метр киреде тундраныҥ ӧзӱмдери: тайалар, јыралар, тӱндӱк кыскачак кайыҥ, бийиктеген сайын ӧзӱмдердиҥ эндемиктери (база кайда да ӧспӧй турган ӧзӱмдер)кӧптӧйт. Таш ортозында Кызыл бичикке кирген алтын тазыл (тӧртјалбракту ла соок родиолы) јайа ӧзӧт<ref name="Кр книга  растения РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6253/read.php  ''Красная книга Республики Алтай: растения''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>.

=== Јери ле јолдоры ===
Јуртта 9 ором: Бел-Ажуныҥ, Берсимбаевтиҥ, Олјондо, Коткеновтыҥ, Мейрмановтыҥ, Јииттердиҥ, Јараттай, Наурызбайдыҥ, Тӧс.

{| class="wikitable"
| COLSPAN="2" ALIGN="center" |'''Бел-Ажу јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире'''
|-
|  Аймактыҥ тӧс јери [[Кош-Агаш]] || 140 км
|-
|  Республикан тӧс кала [[Улалу]] ||  600 км
|-
|  [[Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы ||  680 км
|-
|  Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 4400 км
|-
|  Чуйдыҥ трагы (Р-256) 892 км-деҥ ([[Кош-Агаш]]) ||140 км
|}

== Тӱӱкизи ==
Јурт [[1922 јыл|1922 јылда]] тӧзӧлгӧн.

== Эл-јон ==
{{ Эл-јонныҥ тоозы | Беляши (село) }}

== Ук-калыктары ==
Јуртта [[2002 јыл|2002 јылдыҥ]] тооалыжы аайынча 1305 кижи болгон, олордыҥ 70 % казактар, телеҥиттер, орустар, алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон
<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml  Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>.

== Инфраструктуразы ==
<div style="-moz-column-count: 2; -webkit-column-count: 2; -o-column-count: 2; -ms-column-count: 2; column-count: 2;">
* јурт јеезениҥ администрациязы;
* орто ӱредӱлӱ школ;
* балдардыҥ туразы;
* библиотека;
* стадион;
* јурттыҥ клубы;
* магазин.
</div>
[[2007 јыл|2007 јылда]] Бел-Ажуда «Тюни» сууда кӱчи 630 кВт кире кичӱ-гидроэлектростанция тудулган.

== Экономиказы ==
Мал: јылкы, соок тумчукту, оок мал-азыраары, крестьян-фермер ээлемдер, таҥынаҥ ээлемдер. Туризм.

== Кереестер ==

=== Тӱӱкилик ===
* Кызыл партизандардыҥ карындаштык мӧҥкӱзи ([[1932 јыл|1932 јыл]], Берсимбаевтиҥ оромы, 46"Б")<ref name="Памятники">{{Cite web |title=Решение Исполнительного Комитета Совета народных депутатов Горно-Алтайской автономной области «Об отнесении недвижимых памятников истории и культуры к категории памятников местного значения» от 16.10.1989 г. № 348 |url=https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109173456/https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archivedate=1610213696 |deadlink=yes |accessdate=1610030620 }}</ref><ref name="Памятники список">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210509164006/http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archivedate=1620578406 |deadlink=yes |accessdate=1605263601 }}</ref>;
* Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга обелиск (2348).

=== Археологиялык ===
* Шибееленген јер ({{Lang-ru| фортифицированное сооружение }}). Бел-Ажу ла [[Аркыт]] јурттардыҥ ортозында боочыныҥ Карагемниҥ суузы келтейинде ([[1796 јыл]])<ref name="Ойношев свод"/>;
* Табын-Богдо-Оло — байлу туу ([[1994 јыл]])<ref name="Ойношев свод"/>;
* Тепсеҥ-Бажы — байлу туу. Јылаҥаш деп сууныҥ башталганы ([[1995 јыл]])<ref name="Ойношев свод"/>;
* Чийнелӱ — алматтардыҥ байлу кыры ([[1996 јыл]])<ref name="Ойношев свод"/>;
* Кезер таш. Бел-Ажу јурттыҥ јанында (2010јыл)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Ташта јурамалдар ({{Lang-ru|петроглифы}}) (2014—2016)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Мӧҥкӱсалгыш. Салкечӱ деп јерде Бел-Ажунаҥ 12 км киреде, Аркыттыҥ суузыныҥ сол јанында ([[1798 јыл]])<ref name="Ойношев свод"/>;
* [[Аркыт (суу)|Аркыт сууныҥ]] оҥ јарадында, кӱрдиҥ 5 км алты јанында, мӧҥкӱсалгыш ([[1799 јыл]])<ref name="Ойношев свод"/>.
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>.

=== Ар-бӱткендик ===
Бел-Ажуныҥ јурт јеезезин айландыра озогы тӱӱкилик јерлер кӧп.
* Бел-Ажунаҥ 7 км јерде мӧҥкӱсалгыш ([[1797 јыл]])<ref name="Ойношев свод"/>;
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод"/>.

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==
<gallery class="center" perrow=6 widths="180px" heights="150px">
Файл:Мост в Беляшах.jpg|Бел-Ажуда кӱр 
Файл:Тихое утро в Беляшах.jpg|Бел-Ажуда эртен тура
</gallery>

== Јарлу улузы ==
* Коткенов Петр Казбекович — койчы, Ленинниҥ, Иштиҥ Кызыл-Маанызы ла Знак Почета ордендерле кайралдаткан;
* Берсимбаев Мухамедкажи Искендирович — колхозтыҥ председатели.

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
* [https://mokoshagach.ru/ Окылу сайт «Кош-Агаш аймак»]
* [http://mapm45.narod.ru Топографическая карта М-45 (М-45-79 Беляши)]
* [https://web.archive.org/web/20211025072728/http://topmap.su/04/index.html Топографические карты Республики Алтай]
{{Тыш тайантылар}}

{{Кош-Агаш аймактыҥ јон јаткан јерлери}}

[[Категория:Кош-Агаш аймактыҥ јурттары]]
[[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]]