# Чамал
Чамал (орустап Чемал) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Чамал аймагында Чамалдыҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.

## Этимологиязы
Чамал, чымыл, чымалы (орустап  «муравей»; «муравейник»; «с муравьями» ).
«Шамал» деген јебрен персид сӧс салкын деп учурлу (орустап ветер), јурттыҥ ады оноҥ келген деп бодоштыру бар

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк-кӱнчыгыш келтейинде, Бешпек тууныҥ эдегинде, Кадын (оҥ јарады) ла Чамал сууныҥ бириккенинде турат. Айландыра сӱрекей кайыр, каскак кырлар , Иолгоныҥ сындары, эҥ бийик кыр Крестовая (талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1336 метрге бийик), экинчи бийик кыр Тӧӧ (орустап Верблюд) (929 м)
Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 422 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Кыш мында јымжак, тыҥ ла сооктор јок, кар калыҥ тӱжет. Јай јылу, изӱ кӱндерлӱ, кей чыкту. Айы-кӱни јылу, кырлары ыжык, ичпек учун мында маала-ажы база јакшы бӱдет. Ортојылдык температура — +4,4 °C, кейдиҥ чыгы — 66,6 %, салкынныҥ тӱргени — 1,4 м/с. 163 кӱн јылда фён-салкын согот.
| Кӧргӱзӱ                          | чаг   | кочк  | тулаа | канд  | кӱӱк | кизу | јизӱ | кур  | сыг  | ӱлӱ   | кӱч   | јаҥ   | Јыл  |
| -------------------------------- | ----- | ----- | ----- | ----- | ---- | ---- | ---- | ---- | ---- | ----- | ----- | ----- | ---- |
| Ӱстӱги бажы, °C                  | 15,2  | 16,4  | 24,9  | 32,7  | 37,3 | 38,2 | 39,5 | 40,6 | 35,1 | 28,9  | 23,2  | 15    | 40,6 |
| Орто бийиги, °C                  | −5,4  | −1,4  | 6,3   | 14,2  | 21,2 | 24,4 | 26,2 | 24,5 | 18,9 | 12,1  | 2,3   | −3,8  | 11,6 |
| Орто температура, °C             | −10,9 | −8,9  | −2,1  | 5,9   | 12,6 | 16,6 | 18,7 | 16,7 | 11,1 | 5     | −3,1  | −8,6  | 4,4  |
| Ортолой јабыс, °C                | −15   | −14,1 | −8,2  | −0,4  | 5,9  | 10,7 | 13,3 | 11,4 | 6,1  | 0,6   | −7    | −12,6 | −0,8 |
| Сыраҥай јабыс, °C                | −45   | −36,1 | −30,6 | −22,2 | −8   | −0,7 | 0,8  | 1,3  | −7,8 | −21,1 | −38,2 | −35   | −45  |
| Јут-чыктыҥ кеми, мм              | 8     | 8     | 14    | 34    | 64   | 90   | 105  | 85   | 59   | 28    | 19    | 11    | 525  |
| Кайдаҥ алынган: Ай-кӱн ле Климат |       |       |       |       |      |      |      |      |      |       |       |       |      |

| Кӧргӱзӱ                                 | чаг   | кочк  | тулаа | канд | кӱӱк | кизу | јизӱ | кур  | сыг  | ӱлӱ  | кӱч  | јаҥ   | Јыл  |
| --------------------------------------- | ----- | ----- | ----- | ---- | ---- | ---- | ---- | ---- | ---- | ---- | ---- | ----- | ---- |
| Орто бийиги, °C                         | −6,6  | −2    | 8,1   | 16,8 | 20,0 | 26,3 | 27,0 | 25,6 | 19,6 | 11,7 | 0,6  | −5    | 11,8 |
| Орто температура, °C                    | −11,1 | −8,5  | 0,7   | 9,0  | 12,5 | 18,8 | 20,2 | 18,7 | 12,8 | 6,3  | −3,2 | −8,5  | 5,7  |
| Ортолой јабыс, °C                       | −15,5 | −14,9 | −6,6  | 1,2  | 5,1  | 11,3 | 13,4 | 11,8 | 6,0  | 1,0  | −7   | −12,3 | −0,5 |
| Јут-чыктыҥ кеми, мм                     | 7     | 8     | 15    | 44   | 71   | 85   | 103  | 73   | 45   | 30   | 24   | 8     | 510  |
| Кайдаҥ алынган: www.weatheronline.co.uk |       |       |       |      |      |      |      |      |      |      |      |       |      |


### Аҥ-куштары
Аймактыҥ тайгалары аҥдык: айу, бӧрӱ, какай, јеекен, булан, элик, марал, тооргы, оок аҥдардаҥ койон, јараа, киш, јоонмойын, агас, ӧркӧ, сарас, тарбаган, кӧрӱк, агас, сууларда камду, кумдус. Ак-кийик, тооргы ла камду Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» кирген. Кушка да аба-јыш бай: кӱртӱк, чай, сымда, бӧднӧ, мечиртке, ӱкӱ, каргаа, саҥыскан. кӱӱк, барынтычы куштардаҥ ылаачын, шоҥкор, кускун, карчага бар.

### Ӧзӱмдери
Агаш-тажы арбынду, карагай, мӧш агашла кожо аспак, кайыҥ, тал, јойгон ӧзӧт. Јулукту агаштар алама, груша, слива, вишня, беле, чычыргана јакшы ӧзӧт. Чамал ичиниҥ ӧзӱмдери ӧҥжик, койу, јӱзӱн-јӱӱр бӱдӱмдӱ. Кыр бӱркеген агаштары мӧш, тыт, карагай, чиби, јойгон, кайыҥ, аспак, јодро ло јулукту агаштардаҥ алама, груша, слива ӧзӧт.
Јайгыда мешке, кӧжнӧ, јӱзӱн-јӱӱр јиилектер, кузук толо ӧзӧт. Ӧлӧҥ, чечектер, тайалар, кӱске јетире кӧс сӱӱндирип јайылат: каргана, тал, толоно, арчын, балан, ийт-тумчук, бороҥот, табылгы, адарткы, бастый, буланат, јеҥес, јоҥјолой, јаргак ӧлӧҥ, јыдунак, јыоан чечек, ийт-таман, јыракы-ӧлӧҥ, ийт-тырмак, калаш-чечек, кыйгак ӧлӧҥ, кӧгӧзин, кылганак, кымыскайак, кулун-чечек, кулузын. Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер алтын тазыл ла кызыл тазыл.

### Јери ле јолдоры
Јуртта 72 ором: Аэродромныҥ, Байлык, Виноградту, Ыракта, Дворниковтыҥ, Јиилектӱ, Тегелик, Кресттӱ, Макарий Невскийдиҥ, Новоселовтордыҥ, Партизандардыҥ, Чорос-Гуркинниҥ, Садуныҥ, Теректӱ ле о.ӧ.
Бу јурт Чамалдыҥ трагында турат. «Себи-Оозы — Куйус» деп регионал учурлу кӧӧлик јолдо.
| Чамал јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире |         |
| Администрациялык тӧс јер Чамал          | 0 км    |
| Аймактыҥ тӧс јери Чамал                 | 0 км    |
| Республикан тӧс кала Улалу              | 98 км   |
| Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы       | 190 км  |
| Тергеениҥ тӧс калазы Москва             | 3900 км |
| Чуйдыҥ трагы (Р-256) 495 км-деҥ         | 38 км   |


## Тӱӱкизи
Јурт 1842 јылда тӧзӧлгӧн. 1849 јылдаҥ ала мында миссионерский стан иштеген.19-чы чактыҥ учында јурт бальнеологический (аржан сууларла эмденери) курорт боло берген. Бого Том-Тураныҥ шиҥжӱчилдери келип эмденип, амырайтан јер болгон: В. В. Сапожников, Г. Н. Потанин, Я. В. Шишков.
Совет ӧйдӧ, 1930-чы јылдарда бери курортко партия ла башкаруныҥ јаандары, олордыҥ билелери келетен болгон. Е. И. Калининаныҥ баштаҥкайыла (1931—1935 јылдарда ол Чамал јуртта јаткан) мында чемет орулу улуска санаторий, калаш быжырар јер, мылча, кийим јунар јер тудулган.
Совхоз иштеп баштаган.
1995 јылдыҥ кийнинде Чамалда маймандардыҥ ага-јайзаҥы Александр Киндишевич Бардин алтай культураныҥ тӧс јерин ачкан. Оныҥ экспонаттары чӱм-јаҥ, алтайлардыҥ кудайлык кӧрӱми, айыл-јуртта тудунар эдимдери керегинде болгон. Бу алтай айылдар эмдиге ле јетире туристтерле иштейт.

## Эл-јон
| Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы |
| 2002            | 2010            | 2011            | 2012            | 2013            | 2014            | 2015            | 2016            |
| --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- |
| 3266            | ↗3602           | ↗3608           | ↗3671           | ↗3782           | ↗3834           | ↗3917           | ↗4011           |


## Ук-калыктары
Јуртта телеҥиттер, алтайлар, казактар, орустар ла оноҥ до ӧскӧ калыктар јуртайт.
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 3266 кижи болгон, олордыҥ 77 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон
.
Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы
- аймактыҥ ла јурт јеезениҥ администрациязы;
- орто ӱредӱлӱ школ;
- кӱӱлик сургал (муз.шк.);
- балдардыҥ туразы;
- аймактыҥ эмчилиги;
- чемет орулу улуска санаторий;
- культураныҥ байзыҥы;
- аймактыҥ библиотеказы;
- краевед музей;
- стадион;
- почта;
- магазин — 10;
- ашкана 10;
- конор тура — 6;
- туристтерле иштеер јер «Алтай айыл», А. К. Бардинниҥ;
- СТО;
- АЗС.


## Экономиказы
Јылкы, соок тумчукту, оок мал азыраары. Крестьян-фермер ээлемдер, таҥынаҥ ээлемдер. Таҥынаҥ аргачылар. Туризм.

## Кереестер

### Тӱӱкилик
- Чамал ГЭС-тиҥ буунтызы (плотиназы), туразы (1933 ј., Курортту ором,1)[19][20];
- Граждан јууныҥ геройлорыныҥ карындаштык мӧҥкӱзинде кереес (Пчелкинниҥ оромы 64А)[19][20];
- Патмос ортолык Макарийдиҥ (572)[21];
- Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга учурлаган кереес (547). (1967 ј., Пчелкинниҥ оромы, 70а)[19][20];
- Партизандар ла ЧОН-ныҥ јуучылдарыныҥ карындаштык мӧҥкӱзи (428)[21].


### Археологиялык
- Јебрен јурт (415,470,471,648,653)[21];
- Кургандар (387,388)[21];
- Ташта јурамалдар (391,392,536,673,674)[21];
- Јебрен мӧҥкӱсалгыштар (381,383—386,390,410—413,463,645,671,672)[21].


### Ар-бӱткендик
- Куй таштар (409)[21];
- Байлу јер (культовый обьект) (414)[21];
- Чамалда ГЭС (675)[21];
- Бешпек байлу туу (389,397)[21].

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

## Јарлу улузы
- Чорос-Гуркин, Григорий Иванович (1870―1937) ― јарлу јурукчы, этнограф, политик.
- Анохин, Андрей Викторович (28.10.1869 — 31.08.1931) ― кӱӱчӱмдеечи, этнограф, поэт, академик, педагог, алтай профессионал кӱӱниҥ тӧзӧӧчизи, член-корреспондент АН СССР (1923), мифология, кӱӱлик культуре, шаманизм: «Богатырский эпос», «Буддийская храмовая музыка», «Материалы по шаманству у алтайцев», «Бурханизм в Западном Алтае» деп иштердиҥ авторы.
- Карыш Кергилов (11.01.1961) — ӱлгерчи, бичиичи, кайчы, 2015 јылда ӧткӧн јондор ортодо Кайчылардыҥ фестивалиниҥ Гран-при кайралын алган. Россияныҥ бичиичилер Биригӱзиниҥ турчызы, Ӱлгерлик јуунтылардыҥ авторы, Новоалтайсктыҥ художественный училищезин, Барнаулдыҥ ГПТУ-зын (резчик по дереву), ГАГУ-ны божоткон, эмди Чамалда јуртайт[22].


## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи
- Кадын
- ГЭС-тиҥ буунтызы
- ГЭС
- Патмос деп ортолык
- Патмос
- КПП-алтыгы каалга
- Судтыҥ туразы
- Чамал
- Ташта кудайдыҥ сӱри. Патмосто икона
- Кадын суу, Чамал
- Вид на Чамал


Чамал
{{ЈЈЈ+Россия
 |статус                   = Јурт
 |русское название         = Чамал
 |оригинальное название    = {{lang-ru|}}Чемал
 |герб                     = 
 |флаг                     = 
 | изображение             = Чемал.JPG
 | описание изображения    = Чамалды кырдаҥ кӧрзӧ
 | lat_deg                  = 51.41097 
 | lon_deg                  = 86.00533
  |CoordAddon = 
  |CoordScale = 
 |размер карты региона     = 
 |размер карты района      = 
 |регион                   = Алтай Республика
 |регион в таблице         = Алтай Республика
 |район                    = Чамал аймак
 |район в таблице          = Чамал аймак{{!}}Чамал  
|вид поселения            = Јурт јеезе
| поселение                = Чамалдыҥ јурт јеезези
 | поселение в таблице      = Чамалдыҥ јурт јеезези {{!}}Чамалдыҥ  
|внутреннее деление       = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 
 |площадь                  = 
 |высота центра НП         = 422<ref name="Высота н/у моря"/>
|климат                   = орто-континентал
| население                = {{Эл-јонныҥ тоозы|Чемал (село) |тс}}
| год переписи             = {{Эл-јонныҥ тоозы|Чемал (село) |г}} 
  |плотность               = 
  |агломерация             = 
  |национальный состав     =  [[орустар]] 77 %<ref name="Коряков"/>
  |конфессиональный состав = 
  |этнохороним             = чема́льцы, чема́лец, чема́лка
 |почтовый индекс          =  649240  
 |почтовые индексы         = 
 |телефонный код           = 38841
 |цифровой идентификатор   =  
 |цифровой идентификатор 2   =
|цифровой идентификатор 3   =   
 |категория в Commons      =
 |сайт                     = 
}}
'''Чамал''' ({{Lang-ru|Чемал}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Чамал аймак|Чамал аймагында]] [[Чамалдыҥ јурт јеезези]]не кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.

== Этимологиязы ==
Чамал, чымыл, чымалы ({{Lang-ru| «''муравей''»; «''муравейник''»; «''с муравьями''»<ref name="chemal">[http://www.chemal-altai.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=56&Itemid=69&fb58ea2d145cb630976351a2108c1f38=9574a8c5b17e56a8a0fee0108a5f4bfb Чемал: Исторический экскурс]</ref> }}).

«''Шамал»'' деген јебрен персид сӧс салкын деп учурлу ({{lang-ru|ветер}}), јурттыҥ ады оноҥ келген деп бодоштыру бар<ref>[http://screen.ru/tales/13.htm Чемал древний]</ref>

== Физико-географиялык темдектери ==

=== Географиязы ===
Јурт [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] тӱндӱк-кӱнчыгыш келтейинде, Бешпек тууныҥ эдегинде, [[Кадын]] (оҥ јарады) ла [[Чамал (суу)|Чамал сууныҥ]] бириккенинде турат. Айландыра сӱрекей кайыр, каскак кырлар , Иолгоныҥ сындары, эҥ бийик кыр Крестовая (талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1336 метрге бийик), экинчи бийик кыр Тӧӧ ({{lang-ru|Верблюд}}) (929 м)
Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 422 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">{{Cite web |title=Чемал (Чамал) |url=https://https/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200625000000/https://https//udn.com/news/story/121424/4659358 |archivedate=1593043200 |deadlink=yes |accessdate=1628584443 }}</ref>.

=== Климады ===
Климады орто-континентал. Кыш мында јымжак, тыҥ ла сооктор јок, кар калыҥ тӱжет. Јай јылу, изӱ кӱндерлӱ, кей чыкту. Айы-кӱни јылу, кырлары ыжык, ичпек учун мында маала-ажы база јакшы бӱдет. Ортојылдык температура — +4,4 °C, кейдиҥ чыгы — 66,6 %, салкынныҥ тӱргени — 1,4 м/с. 163 кӱн јылда фён-салкын согот.
{{Климат города
|Город_род=Чамалдыҥ 
|Положение = left 
|Источник=[http://pogoda.ru.net/climate/36058.htm Ай-кӱн ле Климат]
| Янв_ср=-10.9 | Янв_ср_осад=8
| Фев_ср=-8.9  | Фев_ср_осад=8
| Мар_ср=-2.1  | Мар_ср_осад=14
| Апр_ср=5.9     | Апр_ср_осад=34
| Май_ср=12.6  | Май_ср_осад=64
| Июн_ср=16.6  | Июн_ср_осад=90
| Июл_ср=18.7  | Июл_ср_осад=105
| Авг_ср=16.7  | Авг_ср_осад=85
| Сен_ср=11.1  | Сен_ср_осад=59
| Окт_ср=5     | Окт_ср_осад=28
| Ноя_ср=-3.1  | Ноя_ср_осад=19
| Дек_ср=-8.6 | Дек_ср_осад=11
| Год_ср=4.4   | Год_ср_осад=525
| Янв_ср_мин=-15    | Янв_ср_макс=-5.4
| Фев_ср_мин=-14.1  | Фев_ср_макс=-1.4
| Мар_ср_мин=-8.2   | Мар_ср_макс=6.3
| Апр_ср_мин=-0.4   | Апр_ср_макс=14.2
| Май_ср_мин=5.9    | Май_ср_макс=21.2
| Июн_ср_мин=10.7   | Июн_ср_макс=24.4
| Июл_ср_мин=13.3   | Июл_ср_макс=26.2
| Авг_ср_мин=11.4   | Авг_ср_макс=24.5
| Сен_ср_мин=6.1    | Сен_ср_макс=18.9
| Окт_ср_мин=0.6    | Окт_ср_макс=12.1
| Ноя_ср_мин=-7   | Ноя_ср_макс=2.3
| Дек_ср_мин=-12.6  | Дек_ср_макс=-3.8
| Год_ср_мин=-0.8   | Год_ср_макс=11.6
| Янв_а_макс=15.2      | Янв_а_мин=-45
| Фев_а_макс=16.4      | Фев_а_мин=-36.1
| Мар_а_макс=24.9      | Мар_а_мин=-30.6
| Апр_а_макс=32.7      | Апр_а_мин=-22.2
| Май_а_макс=37.3      | Май_а_мин=-8
| Июн_а_макс=38.2      | Июн_а_мин=-0.7
| Июл_а_макс=39.5      | Июл_а_мин=0.8
| Авг_а_макс=40.6      | Авг_а_мин=1.3
| Сен_а_макс=35.1      | Сен_а_мин=-7.8
| Окт_а_макс=28.9      | Окт_а_мин=-21.1
| Ноя_а_макс=23.2        | Ноя_а_мин=-38.2
| Дек_а_макс=15        | Дек_а_мин=-35
| Год_а_макс=40.6      | Год_а_мин=-45
|}}<ref>{{Cite web|url=http://www.pogodaiklimat.ru/monitor.php?id=36058&month=11&year=2017|title=Погода в Чемале - климатический монитор за ноябрь 2017 года|publisher=www.pogodaiklimat.ru|accessdate=2018-04-07}}</ref>

{{Климат города
|Город_род=Чамалдыҥ калганчы 10 јылга (2011 - 2020 јј)
|Положение = left 
|Источник=[https://www.weatheronline.co.uk/weather/maps/city?FMM=1&FYY=2011&LMM=12&LYY=2020&WMO=36058&CONT=euro&REGION=0006&LAND=RF&ART=TEM&R=0&NOREGION=1&LEVEL=162&LANG=en&MOD=tab www.weatheronline.co.uk]
| Янв_ср=-11.1            | Янв_ср_осад=7
| Фев_ср=-8.5           | Фев_ср_осад=8
| Мар_ср=0.7            | Мар_ср_осад=15
| Апр_ср=9.0             | Апр_ср_осад=44
| Май_ср=12.5             | Май_ср_осад=71
| Июн_ср=18.8             | Июн_ср_осад=85
| Июл_ср=20.2            | Июл_ср_осад=103
| Авг_ср=18.7            | Авг_ср_осад=73
| Сен_ср=12.8            | Сен_ср_осад=45
| Окт_ср=6.3             | Окт_ср_осад=30
| Ноя_ср=-3.2           | Ноя_ср_осад=24
| Дек_ср=-8.5           | Дек_ср_осад=8
| Год_ср=5.7             | Год_ср_осад=510
| Янв_ср_мин=-15.5      | Янв_ср_макс=-6.6
| Фев_ср_мин=-14.9      | Фев_ср_макс=-2.0
| Мар_ср_мин=-6.6       | Мар_ср_макс=8.1
| Апр_ср_мин=1.2       | Апр_ср_макс=16.8
| Май_ср_мин=5.1       | Май_ср_макс=20.0
| Июн_ср_мин=11.3        | Июн_ср_макс=26.3
| Июл_ср_мин=13.4       | Июл_ср_макс=27.0
| Авг_ср_мин=11.8        | Авг_ср_макс=25.6
| Сен_ср_мин=6.0        | Сен_ср_макс=19.6
| Окт_ср_мин=1.0        | Окт_ср_макс=11.7
| Ноя_ср_мин=-7.0       | Ноя_ср_макс=0.6
| Дек_ср_мин=-12.3       | Дек_ср_макс=-5.0
| Год_ср_мин=-0.5       | Год_ср_макс=11.8
| Янв_а_макс=       | Янв_а_мин=
| Фев_а_макс=       | Фев_а_мин=
| Мар_а_макс=       | Мар_а_мин=
| Апр_а_макс=       | Апр_а_мин=
| Май_а_макс=       | Май_а_мин=
| Июн_а_макс=       | Июн_а_мин=
| Июл_а_макс=       | Июл_а_мин=
| Авг_а_макс=       | Авг_а_мин=
| Сен_а_макс=       | Сен_а_мин=
| Окт_а_макс=       | Окт_а_мин=
| Ноя_а_макс=       | Ноя_а_мин=
| Дек_а_макс=       | Дек_а_мин=
| Год_а_макс=       | Год_а_мин=
|}}

=== Аҥ-куштары ===
Аймактыҥ тайгалары аҥдык: айу, бӧрӱ, какай, јеекен, булан, элик, марал, тооргы<ref>Красная книга Республики Алтай: животные / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>, оок аҥдардаҥ койон, јараа, киш, јоонмойын, агас, ӧркӧ, сарас, тарбаган, кӧрӱк, агас, сууларда камду, кумдус. Ак-кийик, тооргы ла камду Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» кирген. Кушка да аба-јыш бай: кӱртӱк, чай, сымда, бӧднӧ, мечиртке, ӱкӱ, каргаа, саҥыскан. кӱӱк, барынтычы куштардаҥ ылаачын, шоҥкор, кускун, карчага бар<ref name="Торбоков Растения">{{книга |автор=Токшын Торбоков |часть = |ссылка часть = |заглавие=Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая |оригинал = |ссылка = |викитека = |ответственный =  |издание = |место= Горно-Алтайск |издательство=АУ РА Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу» |год=2020|том = |страницы = |столбцы = |страниц =  |серия = |isbn = }}</ref>.

=== Ӧзӱмдери ===
Агаш-тажы арбынду, карагай, мӧш агашла кожо аспак, кайыҥ, тал, јойгон ӧзӧт. Јулукту агаштар алама, груша, слива, вишня, беле, чычыргана јакшы ӧзӧт. Чамал ичиниҥ ӧзӱмдери ӧҥжик, койу, јӱзӱн-јӱӱр бӱдӱмдӱ. Кыр бӱркеген агаштары мӧш, тыт, карагай, чиби, јойгон, кайыҥ, аспак, јодро ло јулукту агаштардаҥ алама, груша, слива ӧзӧт<ref name="Торбоков флора">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020.</ref>.
Јайгыда мешке, кӧжнӧ, јӱзӱн-јӱӱр јиилектер, кузук толо ӧзӧт. Ӧлӧҥ, чечектер, тайалар, кӱске јетире кӧс сӱӱндирип јайылат: каргана, тал, толоно, арчын, балан, ийт-тумчук, бороҥот, табылгы, адарткы, бастый, буланат, јеҥес, јоҥјолой, јаргак ӧлӧҥ, јыдунак, јыоан чечек, ийт-таман, јыракы-ӧлӧҥ, ийт-тырмак, калаш-чечек, кыйгак ӧлӧҥ, кӧгӧзин, кылганак, кымыскайак, кулун-чечек, кулузын. Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер алтын тазыл ла кызыл тазыл<ref name="Кр книга  растения РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6253/read.php  ''Красная книга Республики Алтай: растения''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>.

=== Јери ле јолдоры ===
Јуртта 72 ором: Аэродромныҥ, Байлык, Виноградту, Ыракта, Дворниковтыҥ, Јиилектӱ, Тегелик, Кресттӱ, Макарий Невскийдиҥ, Новоселовтордыҥ, Партизандардыҥ, Чорос-Гуркинниҥ, Садуныҥ, Теректӱ ле о.ӧ.

Бу јурт [[Чамалдыҥ трагы]]нда турат. «[[Себи-Оозы]] — [[Куйус]]» деп регионал учурлу кӧӧлик јолдо.
{| class="wikitable"
| COLSPAN="2" ALIGN="center" |'''Чамал јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире'''
|-
| Администрациялык тӧс јер [[Чамал]]|| 0 км
|-
|  Аймактыҥ тӧс јери [[Чамал]] || 0 км
|-
|  Республикан тӧс кала [[Улалу]] || 98 км
|-
|  [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы ||  190 км
|-
|  Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 3900 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 495 км-деҥ ||  38 км
|}

== Тӱӱкизи ==
Јурт 1842 јылда тӧзӧлгӧн. 1849 јылдаҥ ала мында миссионерский стан иштеген.19-чы чактыҥ учында јурт бальнеологический (аржан сууларла эмденери) курорт боло берген. Бого [[Том-Тура|Том-Тураныҥ]] шиҥжӱчилдери келип эмденип, амырайтан јер болгон: В. В. Сапожников, Г. Н. Потанин, Я. В. Шишков.

Совет ӧйдӧ, 1930-чы јылдарда бери курортко партия ла башкаруныҥ јаандары, олордыҥ билелери келетен болгон. Е. И. Калининаныҥ баштаҥкайыла (1931—1935 јылдарда ол Чамал јуртта јаткан) мында чемет орулу улуска санаторий, калаш быжырар јер, мылча, кийим јунар јер тудулган<ref>[http://gornaya-apteka.com/2013/01/chemal-prirodniy-sanatoriy/ Чемал — природный санаторий Горного Алтая | Алтай Горная аптека<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>.
Совхоз иштеп баштаган<ref>[https://archive.li/20130417212315/http://www.veche.tver.ru/index.shtml?news=12892 Вече Твери. Похождение Калининых на Алтае]</ref>.
1995 јылдыҥ кийнинде Чамалда [[маймандар|маймандардыҥ]] ага-јайзаҥы Александр Киндишевич Бардин алтай культураныҥ тӧс јерин ачкан. Оныҥ экспонаттары чӱм-јаҥ, алтайлардыҥ кудайлык кӧрӱми, айыл-јуртта тудунар эдимдери керегинде болгон. Бу алтай айылдар эмдиге ле јетире туристтерле иштейт.

== Эл-јон ==
{{Эл-јонныҥ тоозы|Чемал (село)|Столбцов=10}}

== Ук-калыктары ==
Јуртта телеҥиттер, алтайлар, казактар, орустар ла оноҥ до ӧскӧ калыктар јуртайт.

Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 3266 кижи болгон, олордыҥ 77 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон
<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml  Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>.

Окылу тил: орус, алтай<ref name="Закон РА о языках">[http://docs.cntd.ru/document/802008526/  Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года)]</ref>.

== Инфраструктуразы ==
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
* аймактыҥ ла јурт јеезениҥ администрациязы;
* орто ӱредӱлӱ школ;
* кӱӱлик сургал (муз.шк.);
* балдардыҥ туразы;
* аймактыҥ эмчилиги;
* чемет орулу улуска санаторий;
* культураныҥ байзыҥы;
* аймактыҥ библиотеказы;
* краевед музей;
* стадион;
* почта;
* магазин — 10;
* ашкана 10;
* конор тура — 6;
* туристтерле иштеер јер «Алтай айыл», А. К. Бардинниҥ;
* СТО;
* АЗС.
</div>

== Экономиказы ==
Јылкы, соок тумчукту, оок мал азыраары. Крестьян-фермер ээлемдер, таҥынаҥ ээлемдер. Таҥынаҥ аргачылар. Туризм.

== Кереестер ==

=== Тӱӱкилик ===
* Чамал ГЭС-тиҥ буунтызы (плотиназы), туразы (1933 ј., Курортту ором,1)<ref name="Памятники"/><ref name="Памятники список"/>;
* Граждан јууныҥ геройлорыныҥ карындаштык мӧҥкӱзинде кереес (Пчелкинниҥ оромы 64А)<ref name="Памятники"/><ref name="Памятники список"/>;
* Патмос ортолык Макарийдиҥ (572)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга учурлаган кереес (547). (1967 ј., Пчелкинниҥ оромы, 70а)<ref name="Памятники">{{Cite web |title=Решение Исполнительного Комитета Совета народных депутатов Горно-Алтайской автономной области «Об отнесении недвижимых памятников истории и культуры к категории памятников местного значения» от 16.10.1989 г. № 348 |url=https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109173456/https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archivedate=1610213696 |deadlink=yes |accessdate=1610035258 }}</ref><ref name="Памятники список">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210509164006/http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archivedate=1620578406 |deadlink=yes |accessdate=1605377511 }}</ref>;
* Партизандар ла ЧОН-ныҥ јуучылдарыныҥ карындаштык мӧҥкӱзи (428)<ref name="Ойношев свод"/>.

=== Археологиялык ===
* Јебрен јурт (415,470,471,648,653)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Кургандар (387,388)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Ташта јурамалдар (391,392,536,673,674)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Јебрен мӧҥкӱсалгыштар (381,383—386,390,410—413,463,645,671,672)<ref name="Ойношев свод"/>.

=== Ар-бӱткендик ===
* Куй таштар (409)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Байлу јер (культовый обьект) (414)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Чамалда ГЭС (675)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Бешпек байлу туу (389,397)<ref name="Ойношев свод"/>.
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>.

== Јарлу улузы ==
* [[Чорос-Гуркин, Григорий Иванович]] (1870―1937) ― јарлу јурукчы, этнограф, политик.
* [[Анохин, Андрей Викторович]] (28.10.1869 — 31.08.1931) ― кӱӱчӱмдеечи, этнограф, поэт, академик, педагог, алтай профессионал кӱӱниҥ тӧзӧӧчизи, член-корреспондент АН СССР (1923), мифология, кӱӱлик культуре, шаманизм: «Богатырский эпос», «Буддийская храмовая музыка», «Материалы по шаманству у алтайцев», «Бурханизм в Западном Алтае» деп иштердиҥ авторы.
* [[Кергилов, Карыш Улданович|Карыш Кергилов]] (11.01.1961) — ӱлгерчи, бичиичи, кайчы, 2015 јылда ӧткӧн јондор ортодо Кайчылардыҥ фестивалиниҥ Гран-при кайралын алган. [[Россияныҥ бичиичилер Биригӱзиниҥ турчызы]], Ӱлгерлик јуунтылардыҥ авторы, Новоалтайсктыҥ художественный училищезин, Барнаулдыҥ ГПТУ-зын (резчик по дереву), ГАГУ-ны божоткон, эмди Чамалда јуртайт<ref name=" Сайт газеты «Листок»">[https://proza.ru/2014/01/15/464 Сайт газеты «Листок». 100 самых известных людей Чемальского района]</ref>.

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==
<gallery class="center" perrow=6 widths="130px" heights="100px">
File:Река Катунь, Чемал.jpg|[[Кадын]]
File:Чемальская Гэс.JPG|ГЭС-тиҥ буунтызы
File:ГЭС в Чемале.jpg|ГЭС
File:Остров Патмос.JPG|Патмос деп ортолык
File:Вид на Патмос.jpg| Патмос
File:КПП - нижние ворота.jpg|КПП-алтыгы каалга
File:Флаг в Чемале.JPG|Судтыҥ туразы
File:Chemal 01.JPG|Чамал
File:Каменная икона.jpg|Ташта кудайдыҥ сӱри. Патмосто икона
File:Река Катунь, Чемал.jpg| [[Кадын]] суу, Чамал
File:Чемал - Russia (20703290055).jpg | Вид на Чамал
</gallery>

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
* [http://www.chemal-altai.ru/ Официальный сайт Чемальского района]

{{Тыш тайантылар}}

{{Чамал аймактыҥ јон јаткан јерлери}}

[[Категория:Чамал аймактыҥ јурттары]]
[[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]]