# Толоон
Толоон (орустап Талон) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Турачак аймагында Шоорноныҥ јурт јеезезине кирет.

## Этимологиязы
Толоон — толгон, толу, толтыра орустап полный.

## Физико-географиялык темдектери
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк јанында, Аба-Јыштыҥ ортозында, Бийдиҥ Јалы деп тууныҥ эдегинде, Толоон суу ла Каурчак сууныҥ бириккенинде, Алтай Республика ла Кемеров областьтыҥыҥ гран-кыйуларына јуук турат. Торот, Ӱч-Сӱӱри, Аргауш, Јаан Аталык, Кичинек аталык деп кырлар эбиреде курчайт. Айландыра колый агаш ӧзӧт — кайыҥ, јойгон, карагай, аспак, кӧп јандай јымжак агаш. Тайгада улай ла састалган јерлер туштайт. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 658 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Кышкыда сооктор 25..30 °C градустаҥ тӱшпейт. Кар сӱреен јаан тӱжӱп, бийик кӱрттер болот. Јайгыда тыҥ изӱлер јок, база 25..30 °C градустаҥ кӧдӱрилбейт, кей чыкту ла серӱӱн. Ортојылдык температура +1,2 °C, чаган айдыҥ ортоайлык температуразы −14,4 °C, ортојылдык јуттыҥ кеми 855 мм.
Алтайда айы-кӱни јымжак јер, кышкыда тыҥ соок јок, је кар јаан тӱжет, кӧл чаган айдыҥ ортозы киреде тошло туй бӱркеле берет. Тӱндӱктеҥ салкындар соок кей экелет, кӱрттиҥ бийиги кезик јерде 2-3 метрге једет. Јайгыда база тыҥ изӱлер болбойт, 30-35 градустаҥ ӧрӧ кӧдӱрилбейт јаан изӱ айда, кей серӱӱн ле чыкту.

### Аҥ-куштары
Аба-Јыш (орустап черневая тайга) кара туйук агаштарлу, јерлери аазый сӱреен аҥдык болгон дежет. Ондо јаткан улус улай аҥдайтан болгон. Айу, бӧрӱ, јеекен, какай, тӱлкӱ кӧп болгон. ООк то аҥдар кӧп болгон эмей: койон, агас, албаа, киш, суузар, калазак, сыгырган, тийиҥ, кӧрӱк ле о.ӧ..
Калганчы ӧйдӧ аҥ-куш астап, экология коомойтыганыла, улустыҥ кӧптӧгӧниле колбулу айалга боло берген. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген аҥдар ол- тооргы, маны, ак-кийик, сууныҥ камдузы, олордыҥ тоозы кезем астаган. Оок куштар ол каргаа, саҥыскан, тарал, кӧктийек, кӱӱк, кас, турна, бӧднӧ, чай, кӱртӱк, томыртка. Куштардаҥ: кӱртӱк, чай, сымда, мечиртке, ӱкӱ, тарал.

### Ӧзӱмдери
Јойгон, чиби, аспак агаштар кӧбизинле ӧзӧт. Кыш сӱреен јаан карлу, бийик кӱрттерлӱ, сооктор 25-30 градустаҥ јабыс болбойт. Койу кара агаш ӧзӧт, ортозында јаан састарлу, јойгон, чиби, мӧш, кайыҥ, аспак, карагай ла тал.. Чыкту кей, јылу ыжык јер, јердиҥ кыртыжы јымжак учун ӧлӧҥ чӧп бийик ле койу ӧзӧт, эмеш ачык јадаҥдар ла меестерде јӱзӱн чечектер, јиилектер, јаскыда калба, орляк, кӧжнӧ лӧ кӱскиде кузук, эм ӧлӧҥдӧр лӧ тазылдар быжат. Састу јерде тӧҥӧзӧктӧрдӧ кыйгак ӧлӧҥ, кӧгӧзин ле камыш ӧзӧр. Кӱӱктаман, саргай, чейне, быркырууш чечек, ак чечек, калаш чечек ле о.ӧ. Јиилектердеҥ јайгыда каракат, тийиҥкат, кызылгат, бороҥот, јыдукара, чычрана, јодро јакшы тӱжӱм берет. «Республика Алтайдыҥ Кызыл бичигиниҥ» ӧзӱмдери ол эм-тазылдар: кызыл тазыл, алтын тазыл.
Аралдарда јӱзӱн-јӱӱр тайа, јыраа, каргана туй ла јайылып ӧзӧт.
Кӧп суулар, састар кейди чыкту, серӱӱн эдет јайгыда.

### Јери ле јолдоры
Јуртта 1 ором: Суулу ором.
Јурт кечире Таштагол-Мрассу деп кӧӧлик гравийный јол ӧдӧт. Таштаголдо аэропорттоҥ Мрассу деп јуртка, ӧскӧ јакалай турган шорлордыҥ јурттарына Ми-8 деп вертолет учат. ООО «Аэрокузбасс». Аймактыҥ тӧс јурты Турачакка ла республиктиҥ ӧскӧ јон јаткан јерлерине једер јол јок.
| Толоон јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире  |         |
| Администрациялык тӧс јер Шоорно           | 21 км   |
| Аймактыҥ тӧс јери Турачак                 | 150 км  |
| Республикан тӧс кала Улалу                | 290 км  |
| Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы         | 390 км  |
| Тергеениҥ тӧс калазы Москва               | 4000 км |
| Чуйдыҥ трагы (Р-256) 435,7 км-деҥ (Майма) | 300 км  |


## Тӱӱкизи
Јурт 1855 јылда тӧзӧлгӧн. Озодоҥ бери мында алтын каскан јер. Качан јолды јазап баштаарда, јурт јаанап, ӧзӱп баштаган.
Эҥ ле озо таҥынаҥ старательдер алтын бедреген. 1881 јылда колежский советник П. Д. Мальцев промышленный компанияныҥ јааны јуртка јада берген.
Совет ӧйдӧ бу Чаныштыҥ јуртсоведи болгон, оноҥ оны Майсктыҥ јуртсоведине кӧчӱрген.
1968 јылдыҥ кочкор айыныҥ 29 кӱнинде бу јуртка телефон табылып, связь ачылган. Табынча мында школ, эмчилик, јурттыҥ клубы ачылган. Јурттаҥ ырак јок алтынныҥ приисктери иштеген.

## Эл-јон
| Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы |
| 2010            | 2011            | 2012            | 2013            | 2014            | 2015            | 2016            |
| --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- |
| 32              | →32             | ↘23             | ↘20             | ↘15             | ↘13             | →13             |


## Ук-калыктары
Јуртта чалкандулар ла шорлор јадат.
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 101 кижи болгон, олордыҥ 45 % орустар, 47 % шорлор ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон (чалкандулар).
Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы
Бастыра инфраструктурный обьекттер Майскийдиҥ јурт јеезезинде. Лесхоз.

## Экономиказы
Туризм. Кажы ла биледе таҥынаҥ ээлемдӱ. Агашла иштер.

## Кереестер

### Археологиялык
- Ташта јурамал орустап петроглиф. Куру Толоон суу (1302)[14]


### Ар-бӱткендик
- Бийдиҥ Јалы туу. Байлу боочы (1303)[14];
- Аржан суу (1279)[14].

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

Толоон
{{ЈЈЈ+Россия
 |статус                   = Јурт
|русское название         = Толоон
 |оригинальное название    = {{lang-ru| Талон}}
 |герб                     = 
 |флаг                     = 
 | изображение             = 
 | описание изображения    = 
  |lat_deg = 52|lat_min = 20|lat_sec = 25
  |lon_deg = 88|lon_min = 22|lon_sec = 07
 | CoordAddon = type:city(5400)_region:RU
 | CoordScale =  
|страна                   = Россия
 |регион                   = Алтай Республика
 |район                    = Турачак аймак
 |район в таблице          = Турачак аймак{{!}}Турачак 
 |вид поселения            = Јурт јеезе
 |поселение                = Шоорноныҥ јурт јеезези
 |поселение в таблице      = Шоорноныҥ јурт јеезези{{!}}Шоорноныҥ
 |внутреннее деление       = 
 |вид главы                = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 
 |площадь                  =
 |вид высоты               = 
 |высота центра НП         = 658<ref name="Высота н/у моря"/>
 |климат                   = орто-континентал
  |население              = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Талон (Республика Алтай)| тс }}
  |год переписи           = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Талон (Республика Алтай) | г }}
 |плотность                = 
 |агломерация              = 
 |национальный состав      = [[орустар]] 91 %, <br>[[шорлор]] 47 % (2002)<ref name="Коряков"/>
 |конфессиональный состав  = 
 |часовой пояс             = 
 |телефонный код           = 38843
 |почтовый индекс          = 649166
 |почтовые индексы         = 
 |автомобильный код        = 
 |цифровой идентификатор   = 
 |цифровой идентификатор 2   = 
 |категория в Commons      = 
 |сайт                     = 
}}
'''Толоон''' ({{Lang-ru|Талон}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Турачак аймак|Турачак аймагында]] [[Шоорноныҥ јурт јеезези]]не кирет.

== Этимологиязы ==
Толоон — толгон, толу, толтыра {{Lang-ru|полный}}<ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы =  |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>.

== Физико-географиялык темдектери ==
Јурт [[Туулу Алтай]]дыҥ тӱндӱк јанында, Аба-Јыштыҥ ортозында, Бийдиҥ Јалы деп тууныҥ эдегинде, [[Толоон (суу)|Толоон]] суу ла [[Каурчак (суу)|Каурчак]] сууныҥ бириккенинде, [[Алтай Республика]] ла [[Кемеров область|Кемеров областьтыҥы]]ҥ гран-кыйуларына јуук турат. Торот, Ӱч-Сӱӱри, Аргауш, Јаан Аталык, Кичинек аталык деп кырлар эбиреде курчайт. Айландыра колый агаш ӧзӧт — кайыҥ, јойгон, карагай, аспак, кӧп јандай јымжак агаш. Тайгада улай ла састалган јерлер туштайт. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 658 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/34975/talon.html Талон]</ref>.

=== Климады ===
Климады орто-континентал. Кышкыда сооктор 25..30 °C градустаҥ тӱшпейт. Кар сӱреен јаан тӱжӱп, бийик кӱрттер болот. Јайгыда тыҥ изӱлер јок, база 25..30 °C градустаҥ кӧдӱрилбейт, кей чыкту ла серӱӱн. Ортојылдык температура +1,2 °C, чаган айдыҥ ортоайлык температуразы −14,4 °C, ортојылдык јуттыҥ кеми 855 мм.

Алтайда айы-кӱни јымжак јер, кышкыда тыҥ соок јок, је кар јаан тӱжет, кӧл чаган айдыҥ ортозы киреде тошло туй бӱркеле берет. Тӱндӱктеҥ салкындар соок кей экелет, кӱрттиҥ бийиги кезик јерде 2-3 метрге једет. Јайгыда база тыҥ изӱлер болбойт, 30-35 градустаҥ ӧрӧ кӧдӱрилбейт јаан изӱ айда, кей серӱӱн ле чыкту.

=== Аҥ-куштары ===
Аба-Јыш ({{lang-ru|черневая тайга}}) кара туйук агаштарлу, јерлери аазый сӱреен аҥдык болгон дежет. Ондо јаткан улус улай аҥдайтан болгон. Айу, бӧрӱ, јеекен, какай, тӱлкӱ кӧп болгон. ООк то аҥдар кӧп болгон эмей: койон, агас, албаа, киш, суузар, калазак, сыгырган, тийиҥ, кӧрӱк ле о.ӧ.<ref name="Кучин флора и фауна">''Кучин А. П.'' Всемирный фонд дикой природы. Флора и фауна Алтая. — Горно-Алтайск: [б.и.], 2001.</ref>.

Калганчы ӧйдӧ аҥ-куш астап, экология коомойтыганыла, улустыҥ кӧптӧгӧниле колбулу айалга боло берген. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген аҥдар ол- тооргы, маны, ак-кийик, сууныҥ камдузы, олордыҥ тоозы кезем астаган<ref name="Кр книга животные РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6252/read.php  ''Красная книга Республики Алтай: животные''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>. Оок куштар ол каргаа, саҥыскан, тарал, кӧктийек, кӱӱк, кас, турна, бӧднӧ, чай, кӱртӱк, томыртка. Куштардаҥ: кӱртӱк, чай, сымда, мечиртке, ӱкӱ, тарал.

=== Ӧзӱмдери ===
Јойгон, чиби, аспак агаштар кӧбизинле ӧзӧт. Кыш сӱреен јаан карлу, бийик кӱрттерлӱ, сооктор 25-30 градустаҥ јабыс болбойт. Койу кара агаш ӧзӧт, ортозында јаан састарлу, јойгон, чиби, мӧш, кайыҥ, аспак, карагай ла тал<ref name="Торбоков звери">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020</ref>.. Чыкту кей, јылу ыжык јер, јердиҥ кыртыжы јымжак учун ӧлӧҥ чӧп бийик ле койу ӧзӧт, эмеш ачык јадаҥдар ла меестерде јӱзӱн чечектер, јиилектер, јаскыда калба, орляк, кӧжнӧ лӧ кӱскиде кузук, эм ӧлӧҥдӧр лӧ тазылдар быжат. Састу јерде тӧҥӧзӧктӧрдӧ кыйгак ӧлӧҥ, кӧгӧзин ле камыш ӧзӧр. Кӱӱктаман, саргай, чейне, быркырууш чечек, ак чечек, калаш чечек ле о.ӧ. Јиилектердеҥ јайгыда каракат, тийиҥкат, кызылгат, бороҥот, јыдукара, чычрана, јодро јакшы тӱжӱм берет. «Республика Алтайдыҥ Кызыл бичигиниҥ» ӧзӱмдери ол эм-тазылдар: кызыл тазыл, алтын тазыл<ref name="Кр книга  растения РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6253/read.php  ''Красная книга Республики Алтай: растения''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>.

Аралдарда јӱзӱн-јӱӱр тайа, јыраа, каргана туй ла јайылып ӧзӧт.

Кӧп суулар, састар кейди чыкту, серӱӱн эдет јайгыда.

=== Јери ле јолдоры ===
Јуртта 1 ором: Суулу ором.
Јурт кечире Таштагол-Мрассу деп кӧӧлик гравийный јол ӧдӧт. Таштаголдо аэропорттоҥ Мрассу деп јуртка, ӧскӧ јакалай турган шорлордыҥ јурттарына Ми-8 деп вертолет учат. ООО «Аэрокузбасс». Аймактыҥ тӧс јурты Турачакка ла республиктиҥ ӧскӧ јон јаткан јерлерине једер јол јок.


{| class="wikitable"
| COLSPAN="2" ALIGN="center" |'''Толоон јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире'''
|-
| Администрациялык тӧс јер [[Шоорно]]||21 км
|-
|  Аймактыҥ тӧс јери [[Турачак]] ||150 км
|-
|  Республикан тӧс кала [[Улалу]] ||  290 км
|-
|  [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы ||  390 км
|-
|  Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 4000 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 435,7 км-деҥ (Майма) ||300 км
|}

== Тӱӱкизи ==
Јурт 1855 јылда тӧзӧлгӧн. Озодоҥ бери мында алтын каскан јер. Качан јолды јазап баштаарда, јурт јаанап, ӧзӱп баштаган.
Эҥ ле озо таҥынаҥ старательдер алтын бедреген. 1881 јылда колежский советник П. Д. Мальцев промышленный компанияныҥ јааны јуртка јада берген.

Совет ӧйдӧ бу Чаныштыҥ јуртсоведи болгон, оноҥ оны Майсктыҥ јуртсоведине кӧчӱрген.

1968 јылдыҥ кочкор айыныҥ 29 кӱнинде бу јуртка телефон табылып, связь ачылган. Табынча мында школ, эмчилик, јурттыҥ клубы ачылган. Јурттаҥ ырак јок алтынныҥ приисктери иштеген.

== Эл-јон ==
{{ Эл-јонныҥ тоозы | Талон (Республика Алтай) }}

== Ук-калыктары ==
Јуртта чалкандулар ла шорлор јадат.
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 101 кижи болгон, олордыҥ 45 % [[орустар]], 47 % [[шорлор]] ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон ([[чалкандулар]])<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml  Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>.

Окылу тил: орус, алтай<ref name="Закон РА о языках">[http://docs.cntd.ru/document/802008526/  Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года)]</ref>.

== Инфраструктуразы ==
Бастыра инфраструктурный обьекттер [[Майскийдиҥ јурт јеезези]]нде. Лесхоз.

== Экономиказы ==
Туризм. Кажы ла биледе таҥынаҥ ээлемдӱ. Агашла иштер.

== Кереестер ==

=== Археологиялык ===
* Ташта јурамал {{Lang-ru|петроглиф}}. Куру Толоон суу (1302)<ref name="Ойношев свод"/>

=== Ар-бӱткендик ===
* Бийдиҥ Јалы туу. Байлу боочы (1303)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Аржан суу (1279)<ref name="Ойношев свод"/>.
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>.

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==

== Јарлу улузы ==

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
{{Тыш тайантылар}}
{{Турачак аймактыҥ јон јаткан јерлери}}

[[Категория:Турачак аймактыҥ јурттары]]
[[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]]