# Чоо аймак
| Муниципал тӧзӧлмӧзи              |                                        |
| Чоо аймак                        |                                        |
| орустап Чойский район            |                                        |
| Маанызы · Кебедели               |                                        |
| 51°43′00″ с. ш. 86°33′″ в. д.    |                                        |
| Эл-тергее                        | Россия                                 |
| Федерацияныҥ тергеези            | Алтай Республика                       |
| Муниципал тӧзӧлмӧзи              | Чоо аймак                              |
| Кирет                            | 7 јурт јеезе (21 јурт)                 |
| Тӧс јурт                         | Чоо                                    |
| Тӱӱкизи ле географиязы           |                                        |
| Дата образования                 | 1980 г.                                |
| Текши јери, км²                  | 4256,26(7-е место)                     |
| Высота: максимальная минимальная | м м                                    |
| Ойдиҥ поязы                      | UTC+7:00 (MSK+4)                       |
| Эл-јон                           |                                        |
| Эл-јонныҥ тоозы:                 | ↘7996 кижи (2020) (3,62 %, 10-е место) |
| Эл-јонныҥ ныктазы, кижи/км²      | 1,88 кижи/км²                          |
| Ук-калыктар:                     | алтайлар, орустар тубалары             |
| Кудай јаҥы:                      | христиан јаҥ кам јаҥ, ак јаҥ,          |
| Окылу тил:                       | орус, алтай                            |
| Тоолорлу идентификаторлор        |                                        |
| Телефонныҥ коды                  | +7 38840                               |
| Почтаныҥ индекси                 | 6491ХХ                                 |
| ОКАТО-ныҥ коды                   |                                        |
| ОКТМО-ныҥ коды                   |                                        |
| Окылу сайт «Чоо аймак»           |                                        |
| Чоо аймак на карте РА            |                                        |
| Карта Чемальского района         |                                        |
| Медиафайлдар Викискладта         |                                        |

Чоо аймак (орустап Чойский район) Россияда Алтай республиканыҥ муниципал тӧзӧлмӧзи.
Администрациялык тӧс јери — Чоо јурт.

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Чоо аймактыҥ јери Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк-кӱнчыгыш келтейинде,
тӱштӱк-кӱнчыгыш јанынаҥ Турачак аймак, тӱндӱк јанынаҥ Майма аймак, тӱштӱк-кӱнбадыштай Чамал аймакла Улаган аймактыҥ јериле кыйулажат.

### Гидрология
Чоо аймактыҥ суулары
| №  | алтайлап | орустап                 | узуны (км) |
| -- | -------- | ----------------------- | ---------- |
| 1  |          | Малая Иша               | 58         |
| 2  |          | Саракокша               | 50         |
| 3  |          | Чувош                   | 22         |
| 4  |          | Чойка                   | 22         |
| 5  |          | Ынырга (Верхняя Ынырга) | 22         |
| 6  |          | Кылай                   | 18         |
| 7  |          | Балыкту                 | 16         |
| 8  |          | Карагу                  | 15         |
| 9  |          | Кележе (Верхний Кележе) | 15         |
| 10 |          | Малая Кузя              | 16         |
| 11 |          | Сейка                   | 14         |
| 12 |          | Угул                    | 15         |
| 13 |          | Ашпанак                 | 12         |
| 14 |          | Бельга                  | 13         |
| 15 |          | Часта                   | 12         |
| 16 |          | Елечек                  | 13         |
| 17 |          | Ербута                  | 11         |
| 18 |          | Кайна                   | 11         |
| 19 |          | Кульбич                 | 12         |
| 20 |          | Верхний Ямбош           | 12         |
| 21 |          | Паспаул                 | 16         |
| 22 |          | Байоюк                  | 6          |
| 23 |          | Чойка                   | 13         |
| 24 |          | Кологош                 | 6          |
| 25 |          | Нырна                   | 9          |
| 26 |          | Саганы                  | 8          |
| 27 |          | Чербок                  | 2          |
| 28 |          | Карасу                  | 3          |
| 29 |          | Уба                     | 4          |
| 30 |          | Ускуч                   | 3          |
| 31 |          | Кужа                    | 4          |


### Климады
Аймакта климат орто-континентал болуп јат. Кейдиҥ ортојылдык температуразы -4,3 °С, эҥ ле изӱ кӱнниҥ температуразы јыл ичинде +36 °С, јыл ичинде эҥ ле соок температура -55 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0°С, баштапкы ла калганчы соок кӱндер — 05/08.09, соок јок кӱндердиҥ тоозы — 94, чык-јуттыҥ ортојылдык кеми —  826 мм. Салкынныҥ ортојылдык кеми — 1,3, Тыҥ салкын (тӱргени 15 м/с кӧп) болгон кӱндер — 10,3.

## Тӱӱкизи
1922 јылда Ойрот автоном область тӧзӧлгӧн, тӧс јери Улалуда болгон. Озо областьта 24 волость болгон. 1923 јылда волостьторды јаанадарда, Успенский волостько Чоо јурт ла Паспауулдыҥ, Ыныргыныҥ, Успенская волостьтор кирген (Ӱстӱги-Ыжы јурт јокко).
Ойрот облисполкомныҥ јуунында 1924 јылдыҥ сыгын айыныҥ 18-чы кӱнинде јаанадылган волостьтор аймактар деп адалган, олордыҥ бирӱзи Успенский болгон.
ВЦИК-тиҥ јӧбиле 1933 јылдыҥ кандык айыныҥ 10-чы кӱнинде Успенский аймак Чоо аймак эдип солунган.
1956 јылда сыгын айдыҥ 28-чи кӱнинде Чоо аймакты јоголтып, оныҥ јерин Майма аймакка кошкон.
РСФСР-дыҥ Президиумыныҥ Ӱстӱги Совединиҥ  1980 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 20-чи кӱнинде чыгарган Јӧбиле Чоо аймак ойто орныктырылган.

## Эл-јон
| Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы |
| 1897            | 1916            | 1920            | 1926            | 1933            | 1939            | 1979            | 1989            | 2002            | 2003            |
| --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- |
| 3802            | ↗8492           | ↗11 725         | ↗13 297         | ↘11 651         | ↗11 989         | ↘8505           | ↗9047           | ↘8986           | ↘8959           |
| 2004            | 2005            | 2006            | 2007            | 2008            | 2009            | 2010            | 2011            | 2012            | 2013            |
| ↘8835           | ↗8900           | →8900           | ↘8800           | ↘8764           | ↘8730           | ↘8348           | ↗8373           | →8373           | ↗8471           |
| 2014            | 2015            | 2016            | 2017            | 2018            | 2019            | 2020            | 2021            |                 |                 |
| ↗8513           | ↗8525           | ↘8485           | ↘8397           | ↘8315           | ↘8192           | ↘8064           | ↘7996           |                 |                 |

Эл-јонныҥ тоозы Россияныҥ экономӧзӱм министерствозыныҥ јетиргениле 
(орустап Минэкономразвития России) мындый болор:
- 2024 јылда — 7,84 муҥ. кижи.
- 2035 јылда — 6,86 муҥ. кижи.


## Ук-калыктары
Аймакта туба, куманды, чалканду, алтай ла орус улус јуртайт.

## Муниципал јерлӱ тӧзӧлмӧлӧр

### Јурт јеезелер
Аймактыҥ 7 јурт јеезезине 21 јон јаткан јер кирет.
| № | Јурт јеезези               | Административный тӧс јер | Јурт                                         | Кирет | Эл-јон, кижи (2021) | Текши јери,км² |
| - | -------------------------- | ------------------------ | -------------------------------------------- | ----- | ------------------- | -------------- |
| 1 | Кара-Кӧкшиниҥ јурт јеезези | Кара-Кӧкши               | Никольский, Кузя, Большая Кузя               | 4     | ↘1306               | 1260,00        |
| 2 | Паспауулдыҥ јурт јеезези   | Паспауул                 | Левинка, Салганду, Сугул, Тунјы, Кара-Торбок | 6     | ↘1488               | 530,00         |
| 3 | Соойдыҥ јурт јеезези       | Соой                     |                                              | 1     | ↘1334               | 90,00          |
| 4 | Ӱйменниҥ јурт јеезези      | Ӱймен                    |                                              | 1     | ↘364                | 1391,00        |
| 5 | Ӱч-Кӧстиҥ јурт јеезези     | Ӱч-Кӧс                   | Соок-Карасуу                                 | 2     | ↘332                | 348,00         |
| 6 | Чооныҥ јурт јеезези        | Чоо                      | Гусевка, Кыска, Советский, Ыжы               | 5     | ↘2475               | 521,00         |
| 7 | Ыныргыныҥ јурт јеезези     | Ыныргы                   | Красносельск                                 | 2     | ↘697                | 386,00         |

2020 јылдыҥ чаган айыныҥ 1 кӱнинде Чоо аймактыҥ эл-јоныныҥ тоозы ↘7996.

### Јурт јеезелерге кирет
| №  | Јурт алтайлап | Јурт орустап  | Эл-јонныҥ тоозы | Јурт јеезези               |
| -- | ------------- | ------------- | --------------- | -------------------------- |
| 1  | Большая Кузя  | Большая Кузя  | →0              | Кара-Кӧкшиниҥ јурт јеезези |
| 2  | Гусевка       | Гусевка       | ↗363            | Чооныҥ јурт јеезези        |
| 3  | Кара-Кӧкши    | Каракокша     | ↘1351           | Кара-Кӧкшиниҥ јурт јеезези |
| 4  | Кара-Торбок   | Кара-Торбок   | →0              | Паспауулдыҥ јурт јеезези   |
| 5  | Красносельск  | Красносельск  | ↘228            | Ыныргыныҥ јурт јеезези     |
| 6  | Кыска         | Киска         | ↘143            | Чооныҥ јурт јеезези        |
| 7  | Кузя          | Кузя          | ↗41             | Кара-Кӧкшиниҥ јурт јеезези |
| 8  | Левинка       | Левинка       | ↘18             | Паспауулдыҥ јурт јеезези   |
| 9  | Никольский    | Никольское    | →0              | Кара-Кӧкшиниҥ јурт јеезези |
| 10 | Паспауул      | Паспаул       | ↗1243           | Паспауулдыҥ јурт јеезези   |
| 11 | Салганду      | Салганда      | ↘31             | Паспауулдыҥ јурт јеезези   |
| 12 | Советский     | Советское     | ↗116            | Чооныҥ јурт јеезези        |
| 13 | Соой          | Сёйка         | ↘1334           | Соойдыҥ јурт јеезези       |
| 14 | Соок-Карасуу  | Сухой Карасук | ↗3              |                            |
| 15 | Сугул         | Сугул         | ↘63             | Паспауулдыҥ јурт јеезези   |
| 16 | Тунјы         | Туньжа        | ↗256            | Паспауулдыҥ јурт јеезези   |
| 17 | Ӱймен         | Уймень        | ↘364            | Чооныҥ јурт јеезези        |
| 18 | Ӱч-Кӧс        | Ускуч         | ↘332            | Ӱч-Кӧстиҥ јурт јеезези     |
| 19 | Чоо           | Чоя           | ↗1948           | Чооныҥ јурт јеезези        |
| 20 | Ыжы           | Ишинск        | ↘3              | Чооныҥ јурт јеезези        |
| 21 | Ыныргы        | Ынырга        | ↗516            | Ыныргыныҥ јурт јеезези     |


## Инфраструктуразы
- Аймактыҥ администрациязы — 1;
- Јурт јеезениҥ администрациязы — 1;
- Орто ӱредӱлӱ школ — 7;
- Толо эмес ӱредӱлӱ текши школ — 5;
- Баштамы школ — 6;
- Балдардыҥ туразы — 10;
- Кӱӱлик сургал — 1;
- Музей — 2;
- Аймактыҥ библиотеказы — 1;
- Јурттыҥ библиотеказы — 6;
- Культураныҥ байзыҥы — 10;
- Јурттыҥ клубы — 7;
- Спортшкол — 1;
- Стадион — 11;
- Аймактыҥ эмчилиги — 1;
- Јурттыҥ эмчилиги (ФАП) — 21;
- Магазин — 21;
- Почта — 6;
- Агаш јарар эдим — 9;
- Кӧӧликтер јазаар јер — 1;
- АЗС — 3.


## Экономиказы
Чоо аймактыҥ экономиказы агашла иштер: јойгон, мӧш агаштарды кезип,  деловая древесина белетеп, агаштаҥ эдимдер јазалат, ого коштой адару тӱдуп, эм-ӧлӧҥдӧр јууп, мӧштиҥ кузугын јууп, сӱт-эт производство бар, соок тумчукту мал ӧскӱрет, јеҥес, тӧгӧт, јиилектер, чилгем (папоротник орляк) ле мешкелер садуга барат.
Аймактыҥ јери аҥдык учун мында алу база садуга барат: тийиҥ, киш.
Чоо аймактыҥ јеринде базальт, куулы, волласонит, спекулярит деп рудалар бар, алтын ла куулыны промышленный эдип казадылар.
Онойдо ок 17 ӧҥ той балкаштыҥ месторождениелери бар.

## Мӱргӱӱр јер
- Христиан серкпелер — 4;
- Алтын-Туу, байлу кыр.


## Кереестер

### Ар-бӱткендик
- Карагая туу – јӱс сӧӧктӱ улустыҥ байлу кыры[28];
- Альбаган туу – комдош сӧӧктӱлердиҥ кыры[28];
- Тас туу – јарык сӧӧктӱлердиҥ байлу кыры[28];
- Салоп туу – кӱзендердиҥ байлу туузы[28];
- Эстӧбӧ туу –чагаттардыҥ байлу туузы[28].


## Јарлу улузы
- Каланаков Н.А. (1888—1960) — ӱредӱчи, алтай тилдиҥ методисти, совет ӧйиндеги баштапкы алтай бичиктӧстиҥ (јаан улуска) авторы (1921), баштамы класстарда кычырар бичиктердиҥ тургузаачызы, Ойрот-Турада педтехникум (1928) ачарында турушкан, ӱлгерчи, поэт, прозаик, драматург ла кӧчӱреечи болуп јат, 1934 јылда актуга јабарладып, айдууга барган[29].
- Антон Юданов (08.01.1936 — 06.05.2013) — артист, режиссер, драматург, туба калыктыҥ јайзаҥы, Москвада Б.В. Щукинниҥ театрал училищезин божоткон (1963), Горно-Алтайскта Национал драма театрда: «В ночь лунного затмения», «Туба», «Две стрелы», «Кӱн-уул» деп спектакльдар тургускан (1970-чи јылдар). «Заслуженный деятель искусств Республики Алтай» деп нере алган[30].


Чоо аймак
{|align="right" class="wikitable"
| COLSPAN="2" ALIGN="center" | Муниципал тӧзӧлмӧзи
|-
| COLSPAN="2" ALIGN="center" | '''Чоо аймак'''<br>
|-
| COLSPAN="2" ALIGN="center" | {{lang-ru|Чойский район}}<br>
[[File:Altai uimen ozero.jpg|300px| Чоо аймак ]]
|-
| COLSPAN="2" ALIGN= "center"| 
[[File:Flag of Choysky District.png|170px|border |Маанызы]] [[File:Coat of Arms of Choysky District (2019).png|110px|Кебедели ]]
|-
| COLSPAN="2" ALIGN="center" | 51°43′00″ с. ш. 86°33′″ в. д.   
|-
| Эл-тергее || [[Россия]]
|-
| Федерацияныҥ тергеези || [[Алтай Республика]]
|-
| Муниципал тӧзӧлмӧзи || [[Чоо аймак ]]
|-
| Кирет || 7 јурт јеезе (21 јурт)
|-
| Тӧс јурт || [[Чоо]]
|-
| COLSPAN="2" ALIGN="center" | '''Тӱӱкизи ле географиязы'''
|-
| Дата образования || 1980 г.
|-
|Текши јери, км² || 4256,26<ref name='98_8006001'>[http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst98/DBInet.cgi?pl=8006001 Республика Алтай. Общая площадь земель муниципального образования]</ref>(7-е место)
|-
| Высота:<br> максимальная <br>минимальная|| <br>  м <br> м
|-
| Ойдиҥ поязы || UTC+7:00 (MSK+4)
|-
| COLSPAN="2" ALIGN="center" | '''Эл-јон'''
|-
| Эл-јонныҥ тоозы: || {{ Население | Чойский район | тс }} кижи (2020) <br>(3,62 %, 10-е место)
|-
| Эл-јонныҥ ныктазы,<br>кижи/км² || 1,88 кижи/км²
|-
| Ук-калыктар: ||алтайлар, орустар<br>тубалары
|-
| Кудай јаҥы: || христиан  јаҥ<br>кам јаҥ, ак јаҥ,
|-
| Окылу тил: || орус, алтай<ref name="Закон РА о языках">[http://docs.cntd.ru/document/802008526/  Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 "О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай" (с изменениями на 27 ноября 2020 года)]</ref>
|-
| COLSPAN="2" ALIGN="center" | '''Тоолорлу идентификаторлор'''
|-
| Телефонныҥ коды  || +7 38840
|-
| Почтаныҥ индекси  || 6491ХХ
|-
| ОКАТО-ныҥ коды  || 
|-
| ОКТМО-ныҥ коды  ||
|-
|COLSPAN="2" ALIGN="center" | [http://чойский-район.рф/ Окылу сайт «Чоо аймак»]
|- 
| COLSPAN="2" ALIGN="center" | <div style="position: relative; width: 330px;"><br>[[Файл:Location Choysky District Altai Republic.svg|260px|Чоо аймак на карте РА]]
|- 
| COLSPAN="2" ALIGN="center" | <div style="position: relative; width: 330px;"><br>[[Файл:Outline Map of Choysky District (Altai Republic).svg|260px|Карта Чемальского района]]
|-
|COLSPAN="2" ALIGN="center" | [[Файл:Commons-logo.svg|20px]] [[:commons:Category:Choysky District|Медиафайлдар Викискладта]]
|}'''Чоо аймак''' ({{lang-ru|Чойский район}}) [[Россия |Россияда]] [[Алтай Республика|Алтай республика]]ныҥ муниципал тӧзӧлмӧзи.
Администрациялык тӧс јери — [[Чоо]] јурт.

== Физико-географиялык темдектери ==
=== Географиязы ===
Чоо аймактыҥ јери [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] тӱндӱк-кӱнчыгыш келтейинде<ref name="Алтай Республика, география">[https://altai-republic.ru/about-the-region/geographical-position/Республика Алтай,географиязы]</ref>,
тӱштӱк-кӱнчыгыш јанынаҥ Турачак аймак, тӱндӱк јанынаҥ Майма аймак, тӱштӱк-кӱнбадыштай Чамал аймакла Улаган аймактыҥ јериле кыйулажат.
=== Рельеф ===
=== Гидрология ===
Чоо аймактыҥ суулары<ref>{{Cite web |title=Реки Чойского района |url=https://domorost.ru/maps/country/rossiya/region/respublika-altaj/district/chojskij-rajon/type/river |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210602213010/https://domorost.ru/maps/country/rossiya/region/respublika-altaj/district/chojskij-rajon/type/river |archivedate=1622669410 |deadlink=yes |accessdate=1622313073 }}</ref>
{| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed"
|-
!№  
!алтайлап
!орустап 
!узуны (км)
|-
|1 
|
|Малая Иша 
|align=center|58 
|-
| 2
|
|Саракокша 
|align=center|50 
|-
| 3
|
| Чувош 
|align=center|22
|-
| 4 
| 
|Чойка 
|align=center|22
|-
| 5 
| 
|Ынырга (Верхняя Ынырга) 
|align=center|22
|-
|6 
|
|Кылай 
|align=center| 18 
|-
|7 
| 
|Балыкту 
|align=center| 16 
|-
| 8
| 
|Карагу 
|align=center|15 
|-
| 9
|  
|Кележе (Верхний Кележе) 
|align=center|15
|-
| 10 
|  
|Малая Кузя
|align=center|16
|-
| 11 
|  
|Сейка 
|align=center|14
|-
|12 
|
|Угул 
|align=center| 15 
|-
| 13
|  
|Ашпанак 
|align=center|12 
|-
| 14
| 
|Бельга 
|align=center|13
|-
| 15 
| 
|Часта 
|align=center|12
|-
| 16 
| 
|Елечек 
|align=center|13
|-
|17 
|
|Ербута 
|align=center| 11
|-
|18 
|
|Кайна 
|align=center| 11 
|-
| 19
| 
|Кульбич 
|align=center|12 
|-
| 20
| 
|Верхний Ямбош 
|align=center|12
|-
| 21 
| 
|Паспаул
|align=center|16
|-
| 22 
| 
|Байоюк 
|align=center|6
|-
|23 
|
|Чойка 
|align=center|13 
|-
| 24
|
|Кологош 
|align=center|6 
|-
| 25
|
| Нырна 
|align=center|9
|-
| 26 
| 
|Саганы 
|align=center|8
|-
| 27 
| 
|Чербок 
|align=center|2
|-
|28 
|
|Карасу 
|align=center|3 
|-
|29 
| 
|Уба 
|align=center| 4 
|-
| 30
| 
|Ускуч 
|align=center|3 
|-
| 31
|  
|Кужа 
|align=center|4
|}

=== Климады ===
Аймакта климат орто-континентал болуп јат<ref name="Алтай Республика, география,климады">[https://altai-republic.ru/about-the-region/geographical-position/Республика Алтай, география,климады] </ref>. Кейдиҥ ортојылдык температуразы -4,3 °С, эҥ ле изӱ кӱнниҥ температуразы јыл ичинде +36 °С, јыл ичинде эҥ ле соок температура -55 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0°С, баштапкы ла калганчы соок кӱндер — 05/08.09, соок јок кӱндердиҥ тоозы — 94, чык-јуттыҥ ортојылдык кеми —  826 мм. Салкынныҥ ортојылдык кеми — 1,3, Тыҥ салкын (тӱргени 15 м/с кӧп) болгон кӱндер — 10,3<ref name="Алтай Республика, география,климады"/>.
=== Аҥ-куштары ===
=== Ӧзӱмдери ===
=== Јери ле јолдоры ===

== Экологиязы ==
== Тӱӱкизи ==
[[1922]] јылда Ойрот автоном область тӧзӧлгӧн, тӧс јери [[Улалу|Улалуда]] болгон. Озо областьта 24 волость болгон. [[1923]] јылда волостьторды јаанадарда, Успенский волостько [[Чоо]] јурт ла [[Паспауул|Паспауулдыҥ]], [[Ыныргы|Ыныргыныҥ]], Успенская волостьтор кирген (Ӱстӱги-Ыжы јурт јокко).
Ойрот облисполкомныҥ јуунында [[1924]] јылдыҥ [[Сыгын айдыҥ 18 кӱни|сыгын айыныҥ 18-чы кӱнинде]] јаанадылган волостьтор ''аймактар'' деп адалган, олордыҥ бирӱзи Успенский болгон.
ВЦИК-тиҥ јӧбиле [[1933]] јылдыҥ [[Кандык айдыҥ 10 кӱни|кандык айыныҥ 10-чы кӱнинде]] Успенский аймак Чоо аймак эдип солунган.
[[1956]] јылда [[Сыгын айдыҥ 28 кӱни|сыгын айдыҥ 28-чи кӱнинде]] Чоо аймакты јоголтып, оныҥ јерин [[Майма аймак|Майма аймакка]] кошкон<ref>Ведомости Верховного Совета СССР. № 1 (868), 1957 г.</ref>.
РСФСР-дыҥ Президиумыныҥ Ӱстӱги Совединиҥ  [[1980]] јылдыҥ [[Ӱлӱрген айдыҥ 20 кӱни|ӱлӱрген айыныҥ 20-чи кӱнинде]] чыгарган Јӧбиле Чоо аймак ойто орныктырылган.

== Эл-јон ==

{{ Население | Чойский район | Столбцов=10}}
{{ Население | Чойский район | график}}

Эл-јонныҥ тоозы [[Россия|Россияныҥ]] экономӧзӱм министерствозыныҥ јетиргениле 
({{lang-ru|}}[[Министерство экономического развития Российской Федерации|Минэкономразвития России]])<ref>[https://www.spsss.ru/assets/files/2018/v-nts_strategiya-prostranstvennogo-razvitiya.pdf Стратегия пространственного развития Российской Федерации на период до 2025 года (проект)]</ref> мындый болор:
* [[2024 јыл|2024]] јылда — 7,84 муҥ. кижи.
* [[2035 јыл|2035]] јылда — 6,86 муҥ. кижи.

== Ук-калыктары ==
Аймакта [[Туба|туба]], [[Куманды|куманды]], [[Чалканду|чалканду]], [[Алтай|алтай]] ла [[Орус|орус]] улус јуртайт.

== Муниципал јерлӱ тӧзӧлмӧлӧр ==
=== Јурт јеезелер ===
Аймактыҥ 7 јурт јеезезине 21 јон јаткан јер кирет.
{| class="wikitable sortable" style="width:70%"
|-
! №
!style="width:30%"| Јурт јеезези<ref name="Госкаталог геогр.названий"/>
!style="width:15%"| Административный<br>тӧс јер<ref name="Госкаталог геогр.названий"/>
!style="width:30%"| Јурт<ref name="Госкаталог геогр.названий">{{Cite web |title=Реестр наименований географических объектов на территории Республики Алтай по состоянию на 22.11.2016 (PDF+ZIP) // Государственный каталог географических названий. rosreestr.ru. |url=https://cgkipd.ru/upload/iblock/b03/b0387cad37eb4a522bf5d96496ea04af.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220124231848/https://cgkipd.ru/upload/iblock/b03/b0387cad37eb4a522bf5d96496ea04af.pdf |archivedate=1643066328 |deadlink=yes |accessdate=1622318449 }}</ref>
!style="width:5%"| Кирет
!style="width:10%"| Эл-јон, кижи <br>(2021)
!style="width:10%"| Текши јери,км²
|-
| 1 || [[Кара-Кӧкшиниҥ јурт јеезези]] || [[Кара-Кӧкши |'''Кара-Кӧкши''']] || [[Никольский]], [[Кузя]], [[Большая Кузя]]|| 4|| {{ Население | Каракокшинское сельское поселение | тс }} || 1260,00<ref name='84_8006001'>[http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst84/DBInet.cgi?pl=8006001 Республика Алтай. Общая площадь земель муниципального образования]</ref>
|-
| 2 || [[Паспауулдыҥ јурт јеезези]] || [[Паспауул|'''Паспауул''']]||[[Левинка]], [[Салганду]], [[Сугул]], [[Тунјы]], [[Кара-Торбок]]  || 6 || {{ Население | Паспаульское сельское поселение | тс }} || 530,00<ref name='84_8006001'/>
|-
| 3 || [[Соойдыҥ јурт јеезези]] || [[Соой|'''Соой''']]|| || 1 || {{ Население | Сёйкинское сельское поселение | тс }} || 90,00<ref name='84_8006001' />
|-
| 4 || [[Ӱйменниҥ јурт јеезези]] ||[[Ӱймен|'''Ӱймен''']]|| || 1 || {{ Население | Уйменское сельское поселение | тс }} || 1391,00<ref name='84_8006001'/>
|-
| 5 || [[Ӱч-Кӧстиҥ јурт јеезези]] || [[Ӱч-Кӧс|'''Ӱч-Кӧс''']] || [[Соок-Карасуу]]|| 2 || {{ Население | Верх-Пьянковское сельское поселение | тс }} || 348,00<ref name='84_8006001'/>
|-
| 6 || [[Чооныҥ јурт јеезези]] || [[Чоо|'''Чоо''']] || [[Гусевка]], [[Кыска]], [[Советский]], [[Ыжы]] || 5 || {{ Население | Чойское сельское поселение | тс }} || 521,00<ref name='84_8006001'/>
|-
| 7 || [[Ыныргыныҥ јурт јеезези]] || [[Ыныргы|'''Ыныргы''']]||[[Красносельск]]|| 2 || {{ Население | Ыныргинское сельское поселение | тс }}|| 386,00<ref name='84_8006001'/>
|}

[[2020]] јылдыҥ [[Чаган айдыҥ 1 кӱни|чаган айыныҥ 1 кӱнинде]] Чоо аймактыҥ эл-јоныныҥ тоозы {{ Население | Чойский район | тс }}.

=== Јурт јеезелерге кирет ===
{|class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed"
!№
!Јурт<br> алтайлап
!Јурт<br> орустап
!Эл-јонныҥ тоозы
!Јурт јеезези
|-
|1
|[[Большая Кузя]]
|Большая Кузя
|align=center|{{ Население | Большая Кузя (Республика Алтай) | тс }}
|[[Кара-Кӧкшиниҥ јурт јеезези]]
|-
| 2
| [[Гусевка]] 
| Гусевка 
|align=center|{{ Население | Гусевка (Республика Алтай) | тс }}
| [[Чооныҥ јурт јеезези]]
|-
| 3 
| [[Кара-Кӧкши]] 
| Каракокша 
|align=center|{{ Население | Каракокша (село) | тс }} 
| [[Кара-Кӧкшиниҥ јурт јеезези]]
|-
| 4 
| [[Кара-Торбок]] 
| Кара-Торбок 
|align=center|{{ Население | Кара-Торбок | тс }}
| [[Паспауулдыҥ јурт јеезези]]
|-
| 5 
| [[Красносельск]] 
| Красносельск 
|align=center|{{ Население | Красносельск (Республика Алтай) | тс }}  
| [[Ыныргыныҥ јурт јеезези]]
|-
| 6 
| [[Кыска]] 
| Киска 
|align=center|{{ Население | Киска (Республика Алтай) | тс }} 
|[[Чооныҥ јурт јеезези]]
|-
| 7 
| [[Кузя]] 
| Кузя 
|align=center|{{ Население | Кузя (Республика Алтай) | тс }}
| [[Кара-Кӧкшиниҥ јурт јеезези]]
|-
| 8 
| [[Левинка]] 
| Левинка 
|align=center|{{ Население | Левинка (Республика Алтай) | тс }} 
| [[Паспауулдыҥ јурт јеезези]]
|-
| 9 
| [[Никольский]] 
| Никольское 
|align=center|{{ Население | Никольское (Республика Алтай) | тс }}
| [[Кара-Кӧкшиниҥ јурт јеезези]]
|-
| 10 
| [[Паспауул]] 
| Паспаул 
|align=center|{{ Население | Паспаул (село) | тс }} 
| [[Паспауулдыҥ јурт јеезези]]   
|-
| 11 
| [[Салганду]] 
| Салганда 
|align=center|{{ Население | Салганда | тс }} 
| [[Паспауулдыҥ јурт јеезези]]
|-
| 12 
| [[Советский]] 
| Советское 
|align=center|{{ Население | Советское (Республика Алтай) | тс }}
| [[Чооныҥ јурт јеезези]]  
|-
| 13 
| [[Соой]] 
| Сёйка 
|align=center|{{ Население | Сёйка | тс }}
| [[Соойдыҥ јурт јеезези]]
|-
| 14 
| [[Соок-Карасуу]] 
| Сухой Карасук 
|align=center|{{ Население | Сухой Карасук | тс }} 
| 
|-
| 15 
| [[Сугул]] 
| Сугул 
|align=center|{{ Население | Сугул | тс }} 
| [[Паспауулдыҥ јурт јеезези]]
|-
| 16 
| [[Тунјы]] 
| Туньжа 
|align=center|{{ Население | Туньжа | тс }} 
| [[Паспауулдыҥ јурт јеезези]]
|-
| 17 
| [[Ӱймен]] 
| Уймень 
|align=center|{{ Население | Уймень (село) | тс }} 
| [[Чооныҥ јурт јеезези]]
|-
| 18 
| [[Ӱч-Кӧс]] 
| Ускуч
| align=center|{{ Население | Ускуч (село) | тс }} 
| [[Ӱч-Кӧстиҥ јурт јеезези]]
|-
| 19 
| [[Чоо]] 
| Чоя  
|align=center|{{ Население | Чоя | тс }}
| [[Чооныҥ јурт јеезези]]
|-
| 20 
| [[Ыжы]] 
| Ишинск
| align=center| {{ Население | Ишинск | тс }}
|[[Чооныҥ јурт јеезези]]
|-
| 21 
| [[Ыныргы]]
| Ынырга  
|align=center|{{ Население | Ынырга (село) | тс }}
| [[Ыныргыныҥ јурт јеезези]]
|}

== Инфраструктуразы ==
<div style="-moz-column-count: 4; -webkit-column-count: 4; -o-column-count: 4; -ms-column-count: 4; column-count: 4;">
* Аймактыҥ администрациязы — 1;
* Јурт јеезениҥ администрациязы — 1;
* Орто ӱредӱлӱ школ — 7;
* Толо эмес ӱредӱлӱ текши школ — 5;
* Баштамы школ — 6;
* Балдардыҥ туразы — 10;
* Кӱӱлик сургал — 1;
* Музей — 2;
* Аймактыҥ библиотеказы — 1;
* Јурттыҥ библиотеказы — 6;
* Культураныҥ байзыҥы — 10;
* Јурттыҥ клубы — 7;
* Спортшкол — 1;
* Стадион — 11;
* Аймактыҥ эмчилиги — 1;
* Јурттыҥ эмчилиги (ФАП) — 21;
* Магазин — 21;
* Почта — 6;
* Агаш јарар эдим — 9;
* Кӧӧликтер јазаар јер — 1;
* АЗС — 3.
</div>

== Экономиказы ==
Чоо аймактыҥ экономиказы агашла иштер: јойгон, мӧш агаштарды кезип,  ''деловая древесина'' белетеп, агаштаҥ эдимдер јазалат, ого коштой адару тӱдуп, эм-ӧлӧҥдӧр јууп, мӧштиҥ кузугын јууп, сӱт-эт производство бар, соок тумчукту мал ӧскӱрет, јеҥес, тӧгӧт, јиилектер, чилгем (папоротник орляк) ле мешкелер садуга барат.
Аймактыҥ јери аҥдык учун мында алу база садуга барат: тийиҥ, киш.
Чоо аймактыҥ јеринде базальт, куулы, волласонит, спекулярит деп рудалар бар, алтын ла куулыны промышленный эдип казадылар.
Онойдо ок 17 ӧҥ той балкаштыҥ месторождениелери бар.

== Ӱредӱлик ==
== Мӱргӱӱр јер ==
* Христиан серкпелер — 4;
* Алтын-Туу, байлу кыр.

== Кереестер ==
=== Ар-бӱткендик ===
* Карагая туу – јӱс сӧӧктӱ улустыҥ байлу кыры<ref name="Сайт «Чойский район»">{{Cite web |title=Сайт «Чойский район».Традиции и обряды. |url=http://xn----8sbwdbcc3abhth9e.xn--p1ai/index.php/korennye-malochislennye-narody/traditsii-i-obryady |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220107133750/http://xn----8sbwdbcc3abhth9e.xn--p1ai/index.php/korennye-malochislennye-narody/traditsii-i-obryady |archivedate=1641562670 |deadlink=yes |accessdate=1641562666 }}</ref>;
* Альбаган туу – комдош сӧӧктӱлердиҥ кыры<ref name="Сайт «Чойский район»"/>;
* Тас туу – јарык сӧӧктӱлердиҥ байлу кыры<ref name="Сайт «Чойский район»"/>;
* Салоп туу – кӱзендердиҥ байлу туузы<ref name="Сайт «Чойский район»"/>;
* Эстӧбӧ туу –чагаттардыҥ байлу туузы<ref name="Сайт «Чойский район»"/>.
*

=== Тӱӱкилик ===
=== Археологиялык ===

== Јарлу улузы ==
* [[Каланаков, Николай Андреевич|Каланаков Н.А.]] ([[1888]]—[[1960]]) — ӱредӱчи, алтай тилдиҥ методисти, совет ӧйиндеги баштапкы алтай бичиктӧстиҥ (јаан улуска) авторы ([[1921]]), баштамы класстарда кычырар бичиктердиҥ тургузаачызы, [[Ойрот-Тура|Ойрот-Турада]] педтехникум ([[1928]]) ачарында турушкан, ӱлгерчи, поэт, прозаик, драматург ла кӧчӱреечи болуп јат, [[1934]] јылда актуга јабарладып, айдууга барган<ref>Каланаков Н.А.[http://philology.ru/linguistics4/kindikova-08.htm#:~:text=%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B9%20%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87%20%D0%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%B2%20(1888%E2%80%93%3F)%20%D0%B1%D1%8B%D0%BB,%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B8%20%D0%B8%20%D0%B5%D0%B5%20%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%82%D0%B8]</ref>.
* [[Юданов, Антон Викторович|Антон Юданов]] (08.01.[[1936]] — 06.05.[[2013]]) — артист, режиссер, драматург, туба калыктыҥ јайзаҥы, [[Москва|Москвада]] Б.В. Щукинниҥ театрал училищезин божоткон ([[1963]]), [[Горно-Алтайск|Горно-Алтайскта]] Национал драма театрда: «В ночь лунного затмения», «Туба», «Две стрелы», «Кӱн-уул» деп спектакльдар тургускан ([[1970]]-чи јылдар). «Заслуженный деятель искусств Республики Алтай» деп нере алган<ref>Антон Юданов[https://gorno-altaisk.ru/kultura/anton-yudanov-vnuk-altajskogo-kajchi-ulagasheva]</ref>.

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
{{Тыш тайантылар}}

{{Алтай Республика}}
{{Чоо аймактыҥ јон јаткан јерлери}}
{{Чоо аймактыҥ муниципал тӧзӧлмӧлӧри}}

[[Категория:Алтай Республиканыҥ аймактары]]
[[Категория:Чоо аймак]]