# Тураты
Тураты (орустап Турата) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Кан-Оозы аймагында Чаргы-Оозыныҥ јурт јеезезине кирет.

## Этимологиязы
Тураты орустап .

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ кӱнбадыш келтейинде, Тӱӱкейдиҥ, Эзимниҥ, Наралканыҥ, Ануйдыҥ сындарыныҥ эдегинде, Абай деп сууныҥ јарадында турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 777—782 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Кыш соок, салкынду, ортоайлык температуразы: −19 °С, тӱшкен карды салкындар учура берет. Јайдыҥ ортоайлык температуразы +14..+15 °С, јаан изӱ айда +30 °С кӱндер болот. Кейдиҥ чыгы 430—500 мм кире бар. Салкынныҥ јылдык орто кеми 4,2 м/с.

### Аҥ-куштары
Тайгаларында јӱзӱн-јӱӱр аҥдар јӱрет: айу, бӧрӱ,тӱлкӱ, койон, јеекен, агас, албаа, јоонмойын, кӧрӱк, јараа, марал, аҥ, элик, булан, тооргы. Куштардаҥ кедери тарал, каргаа, ӱкӱ, кӱӱк, тейлеген, талеҥко, мӱркӱт, карчага, јелечи, мечиртке, чай, торлоо, бӧднӧ, кӱртӱк. Алтай Республиканыҥ кызыл бичигине кирген куштар: ала ылаачын, ӱкӱ, шоҥкор, боро ылаачын. Сууда балык кезем астаган да болзо, чараган, бел, чортон, ускуч, јылмай ла база кезик бӱдӱм балык бар.

### Ӧзӱмдери
Кырлар кӧп сабазы тыт агашла бӱркелген, бийиктей мӧш агаш кӧп, чиби агаш суујакалай аралдарда ӧзӧт, тал, кайаҥ агаш тыҥ ла кӧп эмес, је бар. Јаан јакшы одорлордо јӱзӱн-јӱӱр ӧлӧҥ лӧ јердиҥ јиилеги. Арал-јыдуларда тийиҥкат, бороҥот, кызылгат ӧзӧт. Меестерде маҥыр, јонјолой, сӧҥӱскен, кӧрмӧсјиилек, тайа. Саста кӧгӧзин, кыйгак ӧлӧҥ лӧ о.ӧ. Кырлардыҥ тӱштӱк јаны меес, агаш јок тас, агаштар кобы- јиктерде ӧзӧт. Озодоҥ бери кедери тайгада, јайлуларда ӧлӧҥ-чӧп, тазыл-тамыр кӧп болгон, је улустыҥ кичеебес кылыгынаҥ кӧп эм ӧлӧҥдӧр торт јоголорго јеткен. Ол тоодо кызыл тазыл (орустап копеечник чайный), марал (орустап маральник), алтын-тазыл (орустап родиола розовая) ла оноҥ до ӧскӧ кӧп чечектер ле ӧлӧҥдӧр.

### Јери ле јолдоры
Јурттыҥ текши јери 69,3 га. Ол тоодо: улус јадар јерлердиҥ кеми 18,5 га, јуртээлемде тузаланар јердиҥ кеми 43,5 га, јонго керектӱ тудумдар 1,0 га, производстволык јерлер 1,1 га, инженер ле транспорттыҥ инфраструктуразы 5,0 га, аҥылу учурлу 0,1 га, окылу јер 0,1 га
Јурт 2 оромду: Елеусовтыҥ, Контораныҥ.
Јурттыҥ оромдорыныҥ текши узуны ла ээлемдерге јетире јолдордыҥ узуныла 3,67 км.
Јуртта улус јадатан бир кат агаш туралар таҥынаҥ ээлем тударга јараар јерлӱ. Јерлериниҥ орто кеми 2000 м². Јадар јерле јеткилделгени 11,6 м²/чел.
Туратыга тӧрт јолло једер арга бар: Улалу — Чаргы — Кӧкӧйӧниҥ боочызы — Чакырдыҥ боочызы — Јабаган — Келейдиҥ боочызы — Моты-Оозы — Јалаҥай — Тураты; Улалу — Чаргы — Барагаш — Боочы — Јалаҥай — Тураты; Улалу — Шабалин — Себиниҥ боочызы — Нефтебаза — Јоло — Јабаганныҥ боочызы — Экинур — Келейдиҥ боочызы — Тураты; Алтай кырайдаҥ келзе: Јаш-Тура — Солонешный — Тураты.
«Кан-Оозы — Чаргы-Оозы — Јалаҥый-Бажы» деп јолдо турат, узуны 47,462 км, темдеги 84К-123.
«Отогол — Тураты» деп регионал учурлу кӧӧлик јолдыҥ учы (идентификационный темдеги 84К-34, узуны 20,7 км).
| Тураты јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире |         |
| Администрациялык тӧс јер Чаргы-Оозы      | 6 км    |
| Аймактыҥ тӧс јери Кан-Оозы               | 55 км   |
| Республикан тӧс кала Улалу               | 250 км  |
| Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы        | 210 км  |
| Тергеениҥ тӧс калазы Москва              | 3900 км |
| Чуйдыҥ трагы (Р-256) 514,5 км-деҥ        | 170 км  |
| Чуйдыҥ трагы (Р-256) 610,8 км-деҥ        | 150 км  |


## Тӱӱкизи
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн.

## Эл-јон
| Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы |
| 2009            | 2010            | 2011            | 2012            | 2013            | 2014            | 2015            | 2016            |
| --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- |
| 247             | ↘192            | ↘191            | ↘189            | ↘187            | ↘185            | ↘174            | ↘170            |


## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжыла 265 кижиниҥ 82 % туратыныҥ казактары болгон.

## Инфраструктуразы
- баштамы школ;
- эмчилик;
- јурттыҥ клубы;
- магазин;
- агашкезим.


## Экономиказы
Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Јылкы, соок тумчукту ла оок мал азыраары. Туризм.

## Кереестер

### Тӱӱкилик
- К. А. Туганбаевке ле Ж. А. Елеусовко, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ геройлорына кереестер (1408)[18].


### Ар-бӱткендик
- Байлу кыр;
- Тоҥмок суу;
- Јебрен јурт (1390)[18].

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

## Јарлу улузы
- Елеусов Ж. А. (20.06.1925—21.04.1996) — Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ Геройы, мл.лейтенант, кайралдары Ленинниҥ ордени, кӧп тоолу медальдар[19].
- Туганбаев К. А. (04.11.1924—17.12.1943) — Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ Геройы, 333-чи стрелковый дивизияныҥ кайучылы, кайралдары «Ленинниҥ ордени», «За боевые заслуги» деп 2 медаль[20].


Тураты
{{ЈЈЈ+Россия
 |статус                   = Јурт
|русское название         = Тураты
 |оригинальное название    = {{lang-ru|Турата}}
 |герб                     = 
 |флаг                     = 
 | изображение             = 
 | описание изображения    = 
 |lat_deg = 51|lat_min =18|lat_sec =59|lon_deg = 84|lon_min = 46|lon_sec =07
 |CoordScale = 
|страна                   = Россия
 |регион                   = Алтай Республика
 |район                    = Кан-Оозы аймак
 |район в таблице          = Кан-Оозы аймак{{!}}Кан-Оозы
 |вид поселения            = Јурт јеезе
 |поселение                = Чаргы-Оозыныҥ јурт јеезези
 |поселение в таблице      = Чаргы-Оозыныҥ јурт јеезези{{!}}Чаргы-Оозыныҥ
 |внутреннее деление       = 
 |вид главы                = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 
 |площадь                  =
 |вид высоты               = 
 |высота центра НП         = 777<ref name="geonames"/>
 |климат                   = орто-континентал
  |население              = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Турата (село) | тс }}
  |год переписи           = {{ Эл-јонныҥ тоозы |Турата (село) | г }}
 |плотность                = 
 |агломерация              = 
 |национальный состав      = туратыныҥ<br> казактары 82%<ref name="Коряков"/>
 |конфессиональный состав  = 
 |часовой пояс             = 
 |телефонный код           = 38841
 |почтовый индекс          = 649453
 |почтовые индексы         = 
 |автомобильный код        = 
 |цифровой идентификатор   =
|цифровой идентификатор 2  = 84635480111
|категория в Commons      = 
 |сайт                     = 
}}
'''Тураты''' ({{Lang-ru|Турата}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Кан-Оозы аймак|Кан-Оозы аймагында]] [[Чаргы-Оозыныҥ јурт јеезези]]не кирет.

== Этимологиязы ==
Тураты {{Lang-ru|}}.

== Физико-географиялык темдектери ==

=== Географиязы ===
Јурт [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] кӱнбадыш келтейинде, Тӱӱкейдиҥ, Эзимниҥ, Наралканыҥ, Ануйдыҥ сындарыныҥ эдегинде, [[Абай (суу Туратыда)|Абай]] деп сууныҥ јарадында турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 777—782 метрге бийик<ref name="geonames">{{cite web|url=https://www.geonames.org/1488947/turata.html|title=Turata|publisher=[[GeoNames]]|lang=en}}</ref><ref>[https://foto-planeta.com/np/35140/turata.html Турата]</ref>.

=== Климады ===
Климады орто-континентал. Кыш соок, салкынду, ортоайлык температуразы: −19 °С, тӱшкен карды салкындар учура берет. Јайдыҥ ортоайлык температуразы +14..+15 °С, јаан изӱ айда +30 °С кӱндер болот. Кейдиҥ чыгы 430—500 мм кире бар. Салкынныҥ јылдык орто кеми 4,2 м/с.

=== Аҥ-куштары ===
Тайгаларында јӱзӱн-јӱӱр аҥдар јӱрет: айу, бӧрӱ,тӱлкӱ, койон, јеекен, агас, албаа, јоонмойын, кӧрӱк, јараа, марал, аҥ, элик, булан, тооргы<ref name="Собанский звери">''Собанский Г. Г.'' Звери Алтая. — Барнаул: [б.и.], 2005.</ref>. Куштардаҥ кедери тарал, каргаа, ӱкӱ, кӱӱк, тейлеген, талеҥко, мӱркӱт, карчага, јелечи, мечиртке, чай, торлоо, бӧднӧ, кӱртӱк. Алтай Республиканыҥ кызыл бичигине кирген куштар: ала ылаачын, ӱкӱ, шоҥкор, боро ылаачын<ref name="Торбоков звери">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020.</ref>. Сууда балык кезем астаган да болзо, чараган, бел, чортон, ускуч, јылмай ла база кезик бӱдӱм балык бар.

=== Ӧзӱмдери ===
Кырлар кӧп сабазы тыт агашла бӱркелген, бийиктей мӧш агаш кӧп, чиби агаш суујакалай аралдарда ӧзӧт, тал, кайаҥ агаш тыҥ ла кӧп эмес, је бар<ref name="Кучин флора и фауна">''Кучин А. П.'' Всемирный фонд дикой природы. Флора и фауна Алтая. — Горно-Алтайск: [б.и.], 2001.</ref>. Јаан јакшы одорлордо јӱзӱн-јӱӱр ӧлӧҥ лӧ јердиҥ јиилеги. Арал-јыдуларда тийиҥкат, бороҥот, кызылгат ӧзӧт. Меестерде маҥыр, јонјолой, сӧҥӱскен, кӧрмӧсјиилек, тайа. Саста кӧгӧзин, кыйгак ӧлӧҥ лӧ о.ӧ. Кырлардыҥ тӱштӱк јаны меес, агаш јок тас, агаштар кобы- јиктерде ӧзӧт. Озодоҥ бери кедери тайгада, јайлуларда ӧлӧҥ-чӧп, тазыл-тамыр кӧп болгон, је улустыҥ кичеебес кылыгынаҥ кӧп эм ӧлӧҥдӧр торт јоголорго јеткен. Ол тоодо кызыл тазыл ({{Lang-ru|копеечник чайный}}), марал ({{Lang-ru|маральник}}), алтын-тазыл ({{Lang-ru|родиола розовая}}) ла оноҥ до ӧскӧ кӧп чечектер ле ӧлӧҥдӧр<ref name="Торбоков флора">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020</ref>.

=== Јери ле јолдоры ===
Јурттыҥ текши јери 69,3 га. Ол тоодо: улус јадар јерлердиҥ кеми 18,5 га, јуртээлемде тузаланар јердиҥ кеми 43,5 га, јонго керектӱ тудумдар 1,0 га, производстволык јерлер 1,1 га, инженер ле транспорттыҥ инфраструктуразы 5,0 га, аҥылу учурлу 0,1 га, окылу јер 0,1 га<ref name="Генплан Черноануйское СП">{{Cite web |title=Генеральный план муниципального образования Черноануйское сельское поселение Усть-Канского района Республики Алтай |url=https://moust-kan.ru/arkhitektura/gradostroitelstvo/generalnye-plany |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109145356/https://moust-kan.ru/arkhitektura/gradostroitelstvo/generalnye-plany |archivedate=1610204036 |deadlink=yes |accessdate=1610503742 }}</ref>
Јурт 2 оромду: Елеусовтыҥ, Контораныҥ<ref>[https://mapdata.ru/altay/ust-kanskiy-rayon/selo-turata/ Онлайн-карта Республики Алтай с улицами и номерами домов.]</ref>.
Јурттыҥ оромдорыныҥ текши узуны ла ээлемдерге јетире јолдордыҥ узуныла 3,67 км.

Јуртта улус јадатан бир кат агаш туралар таҥынаҥ ээлем тударга јараар јерлӱ. Јерлериниҥ орто кеми 2000 м². Јадар јерле јеткилделгени 11,6 м²/чел.

Туратыга тӧрт јолло једер арга бар: [[Улалу]] — [[Чаргы]] — [[Кӧкӧйӧниҥ боочызы]] — [[Чакырдыҥ боочызы]] — [[Јабаган]] — Келейдиҥ боочызы — [[Моты-Оозы]] — [[Јалаҥай]] — [[Тураты]]; [[Улалу]] — [[Чаргы]] — [[Барагаш]] — [[Боочы]] — [[Јалаҥай]] — [[Тураты]]; [[Улалу]] — [[Шабалин]] — [[Себиниҥ боочызы]] — [[Нефтебаза]] — [[Јоло]] — [[Јабаганныҥ боочызы]] — [[Экинур]] — [[Келейдиҥ боочызы]] — [[Тураты]]; [[Алтай кырай|Алтай кырайдаҥ]] келзе: [[Јаш-Тура]] — Солонешный — [[Тураты]].

«[[Кан-Оозы]] — [[Чаргы-Оозы]] — [[Јалаҥый-Бажы]]» деп јолдо турат, узуны 47,462 км, темдеги 84К-123<ref>[https://wikimapia.org/#lang=ru&lat=51.279367&lon=84.823058&z=14&m=w&search=84К-123/ Региональная трасса 84К-123]</ref>.
«[[Отогол]] — [[Тураты]]» деп регионал учурлу кӧӧлик јолдыҥ учы (идентификационный темдеги 84К-34, узуны 20,7 км)<ref>[http://docs.cntd.ru/document/446686598/ Постановление Правительства Республики Алтай от 12.04.2018 N 107 «Об утверждении Перечня автомобильных дорог общего пользования регионального значения Республики Алтай и признании утратившими силу некоторых постановлений Правительства Республики Алтай»]</ref>.

{| class="wikitable"
| COLSPAN="3" ALIGN="center" | '''Тураты јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире'''
|-
| Администрациялык тӧс јер [[Чаргы-Оозы]] || 6 км
|-
| Аймактыҥ тӧс јери [[Кан-Оозы]] || 55 км
|-
| Республикан тӧс кала [[Улалу]] || 250 км
|-
| [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы ||210 км
|-
| Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] ||3900 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 514,5 км-деҥ ||170 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 610,8 км-деҥ ||150 км
|}

== Тӱӱкизи ==
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн.

== Эл-јон ==
{{ Эл-јонныҥ тоозы | Турата (село) |  Столбцов=9}}

== Ук-калыктары ==
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжыла 265 кижиниҥ 82 % туратыныҥ [[казактар]]ы болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml  Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>.

== Инфраструктуразы ==
<div style="-moz-column-count: 2; -webkit-column-count: 2; -o-column-count: 2; -ms-column-count: 2; column-count: 2;">
* баштамы школ;
* эмчилик;
* јурттыҥ клубы;
* магазин;
* агашкезим.
</div>

== Экономиказы ==
Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Јылкы, соок тумчукту ла оок мал азыраары. Туризм.

== Кереестер ==

=== Тӱӱкилик ===
* К. А. Туганбаевке ле Ж. А. Елеусовко, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ геройлорына кереестер (1408)<ref name="Ойношев свод"/>.

=== Ар-бӱткендик ===
* Байлу кыр;
* Тоҥмок суу;
* Јебрен јурт (1390)<ref name="Ойношев свод"/>.
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>.

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==

== Јарлу улузы ==
* [[Елеусов, Жанбек Акатович|Елеусов Ж. А.]] (20.06.1925—21.04.1996) — Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ Геройы, мл.лейтенант, кайралдары Ленинниҥ ордени, кӧп тоолу медальдар<ref>Елеусов Ж. А.[https://warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=19692]</ref>.
* [[Туганбаев, Кыдран Александрович|Туганбаев К. А.]] (04.11.1924—17.12.1943) — Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ Геройы, 333-чи стрелковый дивизияныҥ кайучылы, кайралдары «Ленинниҥ ордени», «За боевые заслуги» деп 2 медаль<ref>Туганбаев К. А.[https://warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=11647]</ref>.

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
* [https://web.archive.org/web/20210111115515/https://moust-kan.ru/info Окылу сайт «Кан-Оозы аймак»]

{{Кан-Оозы аймактыҥ јон јаткан јерлери}}

[[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]]
[[Категория:Кан-Оозы аймактыҥ јурттары]]