# Аркыт (суу)
Аркыт (орустап река Аргу́т) — Россияда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагында суу.

## Этимологиязы
Аркыт — чеген, кымыс ачыдар, јазаар кӱп, агаштаҥ да, теренеҥ де эткен болор.
1. орустап кадушка, кадка, посуда для кисломолочных продуктов, может быть изготовлена из дерева или кожи[1].
2. орустап сосуд[1].


## Физико-географиялык темдектери
Аркыт Россияда Алтай Республиканыҥ јаан деген сууларыныҥ бирӱзи. Аркыт суу Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш јанында, Сайлугемниҥ сын-тайгаларында эки суу Јазатыр ла Акалака биригеле бӱткен. Бу суу Кадынга келип кирет. Аркыт сууныҥ узуны — 106 км, текши јери — 9550 км².
Сууныҥ узуны 106 км (Акалака суула кожо — 232 км), текши јери — 9550 км². Јазатыр ла Акалака суулар биригеле Аркыт суу башталат, талайдыҥ кеминеҥ 1531,4 метрге бийик, оозында дезе — 765 м. Јазатырдыҥ оҥ јарадында, суулардыҥ белтиринде Бел-Ажу јурт турат. Сууныҥ агыны тӱштӱк-кӱнбадыш јаар ууланган. Аркыт суу Кадынныҥ оозына 390 км јетпей јӱрӱп кожулат, Кадын-Бажыныҥ ла Чуйдыҥ сын-тайгаларыныҥ мӧҥкӱ тошторы сууларды кайылып 40 % толтурат, 34 % — кыштай јааган кар, 17 %— јаҥмырдыҥ суузы, 9 % — јер алдында суулар. Кӱчӱрген айда тшло бӱркелет, кандык айда тожы тӱжет. Орто келтеҥи 10 м/км, оозында ортојылдык сууныҥ кеми 112 м³/с. 
Јуук деген јон јаткан јер Јазатыр. Аркыт сууныҥ јарадында аташ јурт бар. Ол сууныҥ Кадынла бирриккенинеҥ ыраак јокто Бел-Ажу деп јурт турат (талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1637 метрге бийик).

#### Балыктары
Аркыт сууда чараган (хариус), бел, јылмай, чортон, чабак, сӧлӧм деп балыктар јӱрет.

### Кош суулары
Аркыттыҥ башталган Акалака суузыныҥ (экинчи колонкада) кош суулары база кӧргӱзилген.
(указаны км от устья)
- 3 км:  Сата-Кулар (Сата-Кулар);
- 18 км: Јетикӧл, Таҥкылу-Карасу (Етугол, Танклу-Карасу);
- 22 км: Шабла (Шавла);
- 30 км: Јоло (Ело);
- 37 км: Караайры (Коир);
- 44 км: Ӱнгӱр  (Юнгур);
- 46 км: Бортылдак (Бартулдак);
- 52 км: Јыдугем (Иедыгем):
- 57 км: Кулагаш (Кулагаш);
- 62 км: Калјанкӧл (Кальджинколь);
- 68 км: Кӱркӱре (Куркуре);
- 77 км: Карагем (Карагем);
- 82 км: Карасу (Карасу);
- 90 км: Кӧксу (Коксу);
- 102 км: Бара (Бара);
- 106 км: Јазатыр, Усай (Джазатор, Усай);
- 122 км: Байжигит (Байжигит);
- 133 км: Караалака (Караалаха);
- 139 км: Каракунгой  (Каракунгой);
- Талдыбулак;
- 150 км: Јаҥыкӧл (Жанжикуль);
- Байбкӱн (Байбкунь);
- 166 км: Кара-Булак (Кара-Булак);
- 167 км: Аккӧл (Аккол);
- Калјанкӧл (Кальджинкой);
- 174 км: Калгуты (Калгуты);
- 193 км: Чолок-Чад (Чолок-Чад);
- 200 км: Карабулак (Карабулак);
- 214 км: Бетсу-Канас (Бетсу-Канас);
- 217 км: Ӱкек (Укок).


## Суу реестрдиҥ чотогоныла
Суу Россияныҥ государстволык сууныҥ реестры аайынча Верхнеобский бассейновый округка кирет, сууээлем бӧлӱги — Кадын, суу подбассейны — Бий ле Кадын. Суу бассейны — (Ӱстӱги) Оп суунаҥ ала Эрчишке киргенине јетире.

## Кереес јерлери
Аркыт сууныҥ јараш јери Карагемниҥ кызыгы (орустап Карагемский прорыв). Мында суу Кадын-Бажыныҥ сынын кечип, беш километр кызыкла тӧмӧн агып тӱшет. Аркыт сууныҥ бу кызыгын («каньон») озо ло баштап 2003 јылда барнаулдыҥ суу-спортчылары — Александр Проваторов, Сергей Блошкин, Владислав Зырянов «Бублик» деп кемеле кечип чыккан.
- Мӧҥкӱсалгыш. Салкечӱ деп јерде Бел-Ажунаҥ 12 км киреде, Аркыттыҥ суузыныҥ сол јанында (1798);
- Ташта јурамалдар. Аркыттыҥ суузы ла Кӧксуу бириккенинде (2185)[10];
- Чийнелӱ — алматтардыҥ байлу туузы, Аркыттыҥ суузыныҥ сол јанында (1996)[10];
- Мӧҥкӱсалгыш. Аркыттыҥ суузыныҥ сол јарадында (1798)[10];
- Шибееленген јер (орустап фортификационное сооружение). Аркыт јурт ла Бел-Ажу јурттардыҥ ортозында (1796)[10].

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи
- Кадын, Аркыт кожо
- Аркыт (оҥ јаны) ла Кадынныҥ (сол јаны) бириккени
- Аркыт сууныҥ оозында ачык јерде «Музей»


Аркыт (суу)
{{Суу
 |Название                =Аркыт 
  |Национальное название  = ru/Аргут
 |Изображение             = Устье Аргута.jpg
  |Подпись изображения    = Аркыттыҥ оозы
 |Длина                   = 106
 |Площадь водосбора       = 9550
 |Бассейн                 = Кадын/Оп (суу)/Карский талай
 |Расход воды             = 112
  |Место измерения        = оозында
 |Исток                   = [[Акалака (суу)|Акалака]]/[[Јазатыр (суу)|Јазатыр]]
  |Местоположение истока  = 
  |Высота истока          = 1531,4
  |Координаты истока      = 49.7006/87.4075
 |Устье                   = Кадын
  |Местоположение устья   = 
  |Высота устья           = 765
  |Координаты устья       = 50.2389/86.675
 |Уклон реки              = 10
 |Страна                  = Россия
  |Регион                 = Алтай Республика
   |Район                 = Кош-Агаш аймак/Оҥдой аймак/Кӧксу-Оозы аймак
}}
'''Аркыт''' ({{lang-ru|река Аргу́т}}) — [[Россия|Россияда]] [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Кош-Агаш аймак|Кош-Агаш аймагында]] суу.


== Этимологиязы ==
Аркыт — чеген, кымыс ачыдар, јазаар кӱп, агаштаҥ да, теренеҥ де эткен болор.
# {{Lang-ru|кадушка, кадка, посуда для кисломолочных продуктов, может быть изготовлена из дерева или кожи}}<ref name="Топонимика"/>.
# {{Lang-ru|сосуд}}<ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы = 138 |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>.

== Физико-географиялык темдектери ==
Аркыт Россияда [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] јаан деген сууларыныҥ бирӱзи. Аркыт суу Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш јанында, Сайлугемниҥ сын-тайгаларында эки суу [[Јазатыр (суу)|Јазатыр]] ла [[Акалака (суу)|Акалака]] биригеле бӱткен. Бу суу [[Кадын|Кадынга]] келип кирет. Аркыт сууныҥ узуны — 106 км, текши јери — 9550 км²<ref name="Реестр">{{Реестры зарегистрированных наименований географических объектов|Республика Алтай||0154082|Аргут}}</ref>.
[[Файл:Katun-Biya.png|мини|слева|Кадын ла Бийдиҥ коолы]]
Сууныҥ узуны 106 км ([[Акалака (суу)|Акалака]] суула кожо — 232 км), текши јери — 9550 км²<ref name="ГВР">{{ГВР|187349|Река Аргут (Ак-Алаха)}}</ref>. [[Јазатыр (суу)|Јазатыр]] ла [[Акалака (суу)|Акалака]] суулар биригеле Аркыт суу башталат, талайдыҥ кеминеҥ 1531,4 метрге бийик, оозында дезе — 765 м<ref name="M-45-79">{{Карта|M-45-79}}</ref>. Јазатырдыҥ оҥ јарадында, суулардыҥ белтиринде [[Бел-Ажу]] јурт турат<ref name="M-45-79" />. Сууныҥ агыны тӱштӱк-кӱнбадыш јаар ууланган. Аркыт суу [[Кадын|Кадынныҥ]] оозына 390 км јетпей јӱрӱп кожулат, Кадын-Бажыныҥ ла Чуйдыҥ сын-тайгаларыныҥ мӧҥкӱ тошторы сууларды кайылып 40 % толтурат, 34 % — кыштай јааган кар, 17 %— јаҥмырдыҥ суузы, 9 % — јер алдында суулар. Кӱчӱрген айда тшло бӱркелет, кандык айда тожы тӱжет. Орто келтеҥи 10 м/км, оозында ортојылдык сууныҥ кеми 112 м³/с<ref name="ГВР"/><ref name="M-45-66">{{Карта|M-45-66}}</ref>. 
Јуук деген јон јаткан јер [[Јазатыр (суу)|Јазатыр]]. Аркыт сууныҥ јарадында аташ јурт бар. Ол сууныҥ Кадынла бирриккенинеҥ ыраак јокто [[Бел-Ажу]] деп јурт турат (талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1637 метрге бийик)<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/46050/belyashi.html Беляши]</ref>.

==== Балыктары ====
Аркыт сууда чараган (хариус), бел, јылмай, чортон, чабак, сӧлӧм деп балыктар јӱрет.

=== Кош суулары ===
Аркыттыҥ башталган [[Акалака (суу)|Акалака]] суузыныҥ (экинчи колонкада) кош суулары база кӧргӱзилген.
''(указаны км от устья)''
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
* 3 км:  [[Сата-Кулар]] (Сата-Кулар);
* 18 км: Јетикӧл, Таҥкылу-Карасу (Етугол, Танклу-Карасу);
* 22 км: [[Шабла (Аркыттыҥ кош суузы)|Шабла]] (Шавла);
* 30 км: [[Јоло (суу)|Јоло]] (Ело);
* 37 км: [[Караайры (суу)|Караайры]] (Коир);
* 44 км: [[Ӱнгӱр (суу)|Ӱнгӱр]]  (Юнгур);
* 46 км: [[Бортылдак (суу)|Бортылдак]] (Бартулдак);
* 52 км: [[Јыдугем (суу)|Јыдугем]] (Иедыгем):
* 57 км: [[Кулагаш (суу)|Кулагаш]] (Кулагаш);
* 62 км: [[Калјанкӧл (суу)|Калјанкӧл]] (Кальджинколь);
* 68 км: [[Кӱркӱре (Аркыттыҥ кош суузы)|Кӱркӱре]] (Куркуре);
* 77 км: [[Карагем (суу)|Карагем]] (Карагем);
* 82 км: [[Карасу (Аркыттыҥ кош суузы)|Карасу]] (Карасу);
* 90 км: [[Кӧксу (Аркыттыҥ кош суузы)|Кӧксу]] (Коксу);
* 102 км: [[Бара (Аркыттыҥ кош суузы)|Бара]] (Бара);
* 106 км: [[Јазатыр (суу)|Јазатыр]], Усай (Джазатор, Усай);
* 122 км: [[Байжигит (суу)|Байжигит]] (Байжигит);
* 133 км: [[Кара-Алака (суу)|Караалака]] (Караалаха);
* 139 км: [[Каракунгой (суу)|Каракунгой ]] (Каракунгой);
*         Талдыбулак;
* 150 км: [[Јаҥжыгол (суу)|Јаҥыкӧл]] (Жанжикуль);
*         Байбкӱн (Байбкунь);
* 166 км: [[Кара-Булак (суу)|Кара-Булак]] (Кара-Булак);
* 167 км: [[Аккӧл (суу)|Аккӧл]] (Аккол);
*         [[Калјанкӧл (суу)|Калјанкӧл]] (Кальджинкой);
* 174 км: [[Калгуты (суу)|Калгуты]] (Калгуты);
* 193 км: Чолок-Чад (Чолок-Чад);
* 200 км: [[Кара-Булак (суу)|Карабулак]] (Карабулак);
* 214 км: [[Бетсу-Канас (суу)|Бетсу-Канас]] (Бетсу-Канас);
* 217 км: [[Ӱкек (суу)|Ӱкек]] (Укок).
</div>

== Суу реестрдиҥ чотогоныла ==
Суу [[Государстволык сууныҥ реестры|Россияныҥ государстволык сууныҥ реестры]] аайынча Верхнеобский бассейновый округка кирет, сууээлем бӧлӱги — [[Кадын]], суу подбассейны — [[Бий (суу)|Бий]] ле [[Кадын]]. Суу бассейны — (Ӱстӱги) [[Оп суу|Оп суунаҥ]] ала [[Эрчишке]] киргенине јетире<ref name='МПР России'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=187390|title=Государственный водный реестр РФ: Аргут}}</ref>.

== Кереес јерлери ==
Аркыт сууныҥ јараш јери ''Карагемниҥ кызыгы'' ({{lang-ru|Карагемский прорыв}}). Мында суу Кадын-Бажыныҥ сынын кечип, беш километр кызыкла тӧмӧн агып тӱшет<ref>{{cite web |author =  |url = http://www.altai-tourist.ru/altai/river/argut |title = Река Аргут |lang = ru |website = www.altai-tourist.ru |date =  |accessdate = 2020-04-12 |deadlink = yes |archiveurl = https://web.archive.org/web/20190430113337/http://altai-tourist.ru/altai/river/argut |archivedate = 2019-04-30 }}</ref>. Аркыт сууныҥ бу кызыгын («каньон») озо ло баштап 2003 јылда барнаулдыҥ суу-спортчылары — Александр Проваторов, Сергей Блошкин, Владислав Зырянов «Бублик» деп кемеле кечип чыккан<ref>{{cite web|author = |url = https://www.youtube.com/watch?v=vgt7qg3zNuw |title = Карагемский прорыв: 20 лет спустя |lang =  |website = www.youtube.com |date = |accessdate = 2020-04-12|deadlink = no}}</ref>.
* Мӧҥкӱсалгыш. Салкечӱ деп јерде [[Бел-Ажу|Бел-Ажунаҥ]] 12 км киреде, Аркыттыҥ суузыныҥ сол јанында (1798);
* Ташта јурамалдар. Аркыттыҥ суузы ла Кӧксуу бириккенинде (2185)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Чийнелӱ — алматтардыҥ байлу туузы, Аркыттыҥ суузыныҥ сол јанында (1996)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Мӧҥкӱсалгыш. Аркыттыҥ суузыныҥ сол јарадында (1798)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Шибееленген јер ({{Lang-ru|фортификационное сооружение}}). Аркыт јурт ла Бел-Ажу јурттардыҥ ортозында (1796)<ref name="Ойношев свод"/>.
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>.

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==
<gallery class="center" perrow=6 widths="160px" heights="130px">
File:Katun Argut.jpg|Кадын, Аркыт кожо
Файл:Слияние Аргута и Катуни.jpg| Аркыт (оҥ јаны) ла [[Кадын|Кадынныҥ]] (сол јаны) бириккени
Файл:Музей в устье Аргута.jpg|Аркыт сууныҥ оозында ачык јерде «Музей»
</gallery>

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Литературазы ==
* Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 15. Алтай и Западная Сибирь. Вып. 1. Горный Алтай и Верхний Иртыш / под ред. В. В. Зееберг. — Л.: Гидрометеоиздат, 1966. — 216 с.

* {{книга
|автор        = Г. М. Егоров
|часть        = 
|заглавие     = Туристические районы СССР. Алтайский край
|ссылка       = 
|издание      = 
|место        = М.
|издательство = Профиздат
|год          = 1987
|страницы     = 
|страниц      = 
|isbn         = 
|язык = ru
}}
* {{книга
|автор        = Киняев В. В., Мазуров В. В., Паршиков М. И.
|часть        = 
|заглавие     = Водные маршруты Алтая и Саян
|ссылка       = 
|издание      = 
|место        = Тула
|издательство = 
|год          = 1994
|страницы     = 
|страниц      = 
|isbn         = 
|язык = ru
}}
* {{БСЭ3|заглавие=Аргут}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Аргут}}

== Тайантылар ==
{{Тыш тайантылар}}
* {{cite web |author = |url = http://www.ded-altai.ru/nature/river/argut/ |title = Маршрут Аргут (Пос. Джазатор (устье реки Тангыт) — р. Джазатор — р. Аргут — р. Катунь — пос. Иня (н. — VI к. с.) |lang = ru |website = www.ded-altai.ru |date = |access-date = 2020-04-12 |deadlink = no |archive-url = |archive-date = }}

{{Катунь}}

[[Категория:Кадынныҥ кош суузы]]
[[Категория:Кош-Агаш аймактыҥ суулары]]
[[Категория:Оҥдой аймактыҥ суулары]]
[[Категория:Кӧксу-Оозы аймактыҥ суулары]]