# Тӱҥӱр (јурт)
Тӱҥӱр (орустап Тюнгу́р) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Кӧксу-Оозы аймагында Катандуныҥ јурт јеезезине кирет.

## Этимологиязы
Тӱҥӱр орустап бубен.

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнбадыш келтейинде, Сайлугемниҥ, Кадын-Бажы Ӱч-Сӱмердиҥ эдегинде, Кадынныҥ оҥ јарадында турат.
Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 853 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Казак чӧлдӧрдӧҥ јылу салкындар, изӱ кей келип, айдыҥ-кӱнниҥ айалгаларын кубултар аргалу. Кыш узун, јаан карлу, ӱлӱрген айдыҥ учынаҥ ала кандык айдыҥ бажына једет, 6-7 ай, јай кыска кичӱ изӱ айдаҥ ала куран айдыҥ учына јетире, 3 ле ай. Чаган айдыҥ соок деген кӱнинде −30..-40 °С, јаан изӱ айда эҥ тыҥ изӱ +30..+35 °С болот. Јут-чыктыҥ кеми јеткилинче: 700—750 мм. Салкынныҥ ортојылдык кеми: 4,7 м.

### Аҥ-куштары
Тайгалары аҥдык: ирбис, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, јуҥма, марал, элик, тооргы, шӱлӱзин, сарас, јоонмойын, агас, кӧрӱк, тийиҥ ле о.ӧ. аҥдар. Чай, кӱртӱк, бӧднӧ, торлоо, ӱкӱ, кӱӱк, талеҥко, каргаа, кускун, карчага, мӱркӱт, тейлеген, јерлик кас, ӧртӧк деп куштар Кадын-Бажыныҥ биосферный заповеднигинде бар. Сууныҥ балыгы кӧлдӧрдӧ лӧ Кӧк сууда болот, чараган, јылмай, чортон, бел ле о.ӧ.

### Ӧзӱмдери
Айландыра тайгазы агашла бӱркелген, мӧш, кайыҥ, чиби, терек, тыт агаш ӧзӧт. Ак јалаҥдары кыралу, јайым телкем одорлу. Јакшы јылда мында кырада, маалада ла јердиҥ ажы јакшы тӱжӱм берет. Арка-туузы агашка бӱркеткен мӧш, тыт, чиби, кайыҥ, јодро, беле, каргана, ыргай агаш. Бийиктей кырларда кӧп сабазы тыт, чиби, јойгон, кайыҥ агаш ӧзӧт, суулардыҥ коолында јодро, тал, тайа, беле, ыргай, каргана, чычрана јайылган, элбек чӧл-јалаҥдарда мешке, јердиҥ јиилеги, уйкӧс, бороҥот, кызылгат, јодро. «Алтай Респубдиканыҥ Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер: кызыл тазыл, алтын тазыл, марал чечек. Сас јанында тайа, јыраа, тал, кӧгӧзин, кыйгак ӧлӧҥ.

### Јери ле јолдоры
Јуртта 13 ором: Олјон, Набережная, Сухова, Береговая, Катунская, Нагорная, Полевая, Солнечная, Трактовая, Бирюзовая, Светлый переулок, Лучистый переулок, Горный переулок.
| Тӱҥӱр јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире |                |
| Администрациялык тӧс јер Катанду        | 14 км          |
| Аймактыҥ тӧс јери Кӧксу-Оозы            | 60 км          |
| Республикан тӧс кала Улалу              | 380 км         |
| Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы       | 440 км, 470 км |
| Тергеениҥ тӧс калазы Москва             | 4200 км        |
| Чуйдыҥ трагы (Р-256) 514,5 км-деҥ       | 300 км         |
| Чуйдыҥ трагы (Р-256) 610,8 км-деҥ       | 270 км         |


## Тӱӱкизи
Јурт 1898 јылда тӧзӧлгӧн. Павел Кузьмин деп кижи Тӱҥӱр сууныҥ бажында тура туткан, јурт эки туранаҥ башталган. 1926 јылда 50 айыл, 292 кижи болгон јуртта. 1918 јылда граждан јууныҥ ӧйинде В. И. Волков (актардыҥ экспедициязыныҥ войсковой старшиназы болгон) Суховко баштаткан кызылкузнецкий шахтерлордыҥ отрядын оодо соккон. Совет јаҥ келерде, Суховтыҥ отрядына Тӱҥӱрде памятник тургускан.

## Эл-јон
| Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы |
| 2010            | 2011            | 2012            | 2013            | 2014            | 2015            | 2016            |
| --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- |
| 397             | ↗398            | ↘383            | ↘371            | ↘357            | →357            | ↘348            |


## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 442 кижи болгон, олордыҥ 40 % орустар, 58 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон
.

## Инфраструктуразы
- орто ӱредӱлӱ школ;
- балдардыҥ сады;
- эмчилик;
- культура байзыҥы;
- библиотека;
- стадион;
- почта;
- магазин;
- турбаза «Высотник», «Зеленый дом», «Байры», «Ӱч-Сӱмер».


## Экономиказы
Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Јылкы мал, уй, кой, эчки азыраары. Адару тудары, Агаш белетеери. Туризм.

## Кереестер

### Тӱӱкилик
- Суховтыҥ И. Ф. отрядына памятник. Граждан јууныҥ ӧйи(1548, 1549)(Суховтыҥ оромы)[11][12].
- П. Суховко кереес (1977 ј., Суховтыҥ оромы)[11][12]


### Археологиялык
- Јебрен корым (1530)[13];
- Ташта јурамал (1562)[13];
- Мӧҥкӱсалгыш (1563,1564,1531)[13].


### Ар-бӱткендик
- Байлу туузы Ӱч-Сӱмер (1505)[13];
- Тоҥмок суузы (1509)[13];
- Томул байлу кыр (бийиги 2815 м, 1531)[13].

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи
- Тӱҥӱр
- Тӱҥӱр
- Тӱҥӱр.  "Высотник" деп турбаза
- Тӱҥӱр. Суховтыҥ И.Ф. отрядына кереес. Граждан јууныҥ ӧйи


Тӱҥӱр (јурт)
{{ЈЈЈ+Россия
 |статус                   = Јурт
 |русское название         = Тӱҥӱр
 |оригинальное название    = {{lang-ru|}}Тюнгур
 |герб                     = 
 |флаг                     = 
 | изображение             = Tungur off baido.jpg
 | описание изображения    = 
 | lat_deg                  = 50|lat_min = 9|lat_sec = 39.999
 | lon_deg                  = 86|lon_min = 18|lon_sec = 52.9992
  |CoordAddon = 
  |CoordScale = 
 |размер карты региона     = 
 |размер карты района      = 
 |регион                   = Алтай Республика
 |регион в таблице         = Алтай Республика
 |район                    = Кӧксу-Оозы аймак
 |район в таблице          = Кӧксу-Оозы аймак{{!}}Кӧксу-Оозы  
|вид поселения            = Јурт јеезе
| поселение                = Катандуныҥ јурт јеезези
 | поселение в таблице      = Катандуныҥ јурт јеезези {{!}}Катандуныҥ  
|внутреннее деление       = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 
 |площадь                  = 
 |высота центра НП         = 853<ref name="Высота н/у моря"/>
|климат                   = орто-континентал
| население                = {{Эл-јонныҥ тоозы| Тюнгур (село) |тс}}
| год переписи             = {{Эл-јонныҥ тоозы| Тюнгур (село) |г}} 
  |плотность               = 
  |агломерация             = 
  |национальный состав     = [[орустар]] 40 %,<br> [[алтайлар]] 58 %<ref name="Коряков"/>
  |конфессиональный состав = 
  |этнохороним             = 
 |почтовый индекс          =    
 |почтовые индексы         = 
 |телефонный код           = 38841
 |цифровой идентификатор   =  
 |цифровой идентификатор 2   =
|цифровой идентификатор 3   =   
 |категория в Commons      =
 |сайт                     = 
}}
'''Тӱҥӱр''' ({{Lang-ru|Тюнгу́р}}) јурт [[Россия|Россияда]] [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Кӧксу-Оозы аймак|Кӧксу-Оозы аймагында]] [[Катандуныҥ јурт јеезези|Катандуныҥ јурт јеезезине]] кирет.

== Этимологиязы ==
Тӱҥӱр {{Lang-ru|бубен}}<ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы = 80,236 |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>.

== Физико-географиялык темдектери ==

=== Географиязы ===
Јурт [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] тӱштӱк-кӱнбадыш келтейинде, Сайлугемниҥ, Кадын-Бажы Ӱч-Сӱмердиҥ эдегинде, [[Кадын|Кадынныҥ]] оҥ јарадында турат.

Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 853 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/35101/tyungur.html Тюнгур]</ref>.

=== Климады ===
Климады орто-континентал. Казак чӧлдӧрдӧҥ јылу салкындар, изӱ кей келип, айдыҥ-кӱнниҥ айалгаларын кубултар аргалу. Кыш узун, јаан карлу, ӱлӱрген айдыҥ учынаҥ ала кандык айдыҥ бажына једет, 6-7 ай, јай кыска кичӱ изӱ айдаҥ ала куран айдыҥ учына јетире, 3 ле ай. Чаган айдыҥ соок деген кӱнинде −30..-40 °С, јаан изӱ айда эҥ тыҥ изӱ +30..+35 °С болот. Јут-чыктыҥ кеми јеткилинче: 700—750 мм. Салкынныҥ ортојылдык кеми: 4,7 м.

=== Аҥ-куштары ===
Тайгалары аҥдык: ирбис, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, јуҥма, марал, элик, тооргы, шӱлӱзин, сарас, јоонмойын, агас, кӧрӱк, тийиҥ ле о.ӧ. аҥдар. Чай, кӱртӱк, бӧднӧ, торлоо, ӱкӱ, кӱӱк, талеҥко, каргаа, кускун, карчага, мӱркӱт, тейлеген, јерлик кас, ӧртӧк деп куштар Кадын-Бажыныҥ биосферный заповеднигинде бар. Сууныҥ балыгы кӧлдӧрдӧ лӧ Кӧк сууда болот, чараган, јылмай, чортон, бел ле о.ӧ.

=== Ӧзӱмдери ===
Айландыра тайгазы агашла бӱркелген, мӧш, кайыҥ, чиби, терек, тыт агаш ӧзӧт. Ак јалаҥдары кыралу, јайым телкем одорлу. Јакшы јылда мында кырада, маалада ла јердиҥ ажы јакшы тӱжӱм берет. Арка-туузы агашка бӱркеткен мӧш, тыт, чиби, кайыҥ, јодро, беле, каргана, ыргай агаш. Бийиктей кырларда кӧп сабазы тыт, чиби, јойгон, кайыҥ агаш ӧзӧт<ref name="Торбоков флора">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020.</ref>, суулардыҥ коолында јодро, тал, тайа, беле, ыргай, каргана, чычрана јайылган, элбек чӧл-јалаҥдарда мешке, јердиҥ јиилеги, уйкӧс, бороҥот, кызылгат, јодро. «Алтай Респубдиканыҥ Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер: кызыл тазыл, алтын тазыл, марал чечек<ref name="Кр книга  растения РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6253/read.php  ''Красная книга Республики Алтай: растения''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>. Сас јанында тайа, јыраа, тал, кӧгӧзин, кыйгак ӧлӧҥ.

=== Јери ле јолдоры ===
Јуртта 13 ором: Олјон, Набережная, Сухова, Береговая, Катунская, Нагорная, Полевая, Солнечная, Трактовая, Бирюзовая, Светлый переулок, Лучистый переулок, Горный переулок.
{| class="wikitable"
| COLSPAN="2" ALIGN="center" |''' Тӱҥӱр јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире'''
|-
| Администрациялык тӧс јер [[Катанду]]||14 км
|-
|  Аймактыҥ тӧс јери [[Кӧксу-Оозы]] ||60 км
|-
|  Республикан тӧс кала [[Улалу]] ||380 км
|-
|  [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы || 440 км, 470 км
|-
|  Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 4200 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 514,5 км-деҥ ||300 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 610,8 км-деҥ || 270 км
|}

== Тӱӱкизи ==
Јурт 1898 јылда тӧзӧлгӧн. Павел Кузьмин деп кижи [[Тӱҥӱр (суу)|Тӱҥӱр сууныҥ]] бажында тура туткан, јурт эки туранаҥ башталган. 1926 јылда 50 айыл, 292 кижи болгон јуртта. 1918 јылда граждан јууныҥ ӧйинде В. И. Волков (актардыҥ экспедициязыныҥ войсковой старшиназы болгон) Суховко баштаткан кызылкузнецкий шахтерлордыҥ отрядын оодо соккон. Совет јаҥ келерде, Суховтыҥ отрядына Тӱҥӱрде памятник тургускан.

== Эл-јон ==
{{ Население | Тюнгур (село) }}

== Ук-калыктары ==
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 442 кижи болгон, олордыҥ 40 % орустар, 58 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон
<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml  Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>.

== Инфраструктуразы ==
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
* орто ӱредӱлӱ школ;
* балдардыҥ сады;
* эмчилик;
* культура байзыҥы;
* библиотека;
* стадион;
* почта;
* магазин;
* турбаза «Высотник», «Зеленый дом», «Байры», «Ӱч-Сӱмер».
</div>

== Экономиказы ==
Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Јылкы мал, уй, кой, эчки азыраары. Адару тудары, Агаш белетеери. Туризм.

== Кереестер ==

=== Тӱӱкилик ===
* Суховтыҥ И. Ф. отрядына памятник. Граждан јууныҥ ӧйи(1548, 1549)(Суховтыҥ оромы)<ref name="Памятники"/><ref name="Памятники список"/>.
* П. Суховко кереес (1977 ј., Суховтыҥ оромы)<ref name="Памятники">{{Cite web |title=Решение Исполнительного Комитета Совета народных депутатов Горно-Алтайской автономной области «Об отнесении недвижимых памятников истории и культуры к категории памятников местного значения» от 16.10.1989 г. № 348 |url=https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109173456/https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archivedate=1610213696 |deadlink=yes |accessdate=1609556033 }}</ref><ref name="Памятники список">{{Cite web |title=Список-объектов-культурного-наследия.pdf |url=http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231111081646/https://akin04.ru/ |archivedate=1699690606 |deadlink=yes |accessdate=1605358967 }}</ref>

=== Археологиялык ===
* Јебрен корым (1530)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Ташта јурамал (1562)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Мӧҥкӱсалгыш (1563,1564,1531)<ref name="Ойношев свод"/>.

=== Ар-бӱткендик ===
* Байлу туузы Ӱч-Сӱмер (1505)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Тоҥмок суузы (1509)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Томул байлу кыр (бийиги 2815 м, 1531)<ref name="Ойношев свод"/>.
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>.

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==
<gallery perrow=6 widths="200px" heights="170px">
File:Tungur morning.jpg  | Тӱҥӱр
File:Tyungur bridge.jpg  | Тӱҥӱр
File:Tyungur-Vysotnik.jpg | Тӱҥӱр.  "Высотник" деп турбаза
File:Памятник Сухову.jpg | Тӱҥӱр. Суховтыҥ И.Ф. отрядына кереес. Граждан јууныҥ ӧйи
</gallery>

== Јарлу улузы ==

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
{{Тыш тайантылар}}

* [http://ust-koksa-altay.ru/ Окылу сайт «Кӧксу-Оозы аймак»]

{{Кӧксу-Оозы аймактыҥ јон јаткан јерлери}}

[[Категория:Кӧксу-Оозы аймактыҥ јурттары]]
[[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]]