# Оҥдой
Оҥдой (орустап Онгудай) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Оҥдой аймагында Оҥдойдыҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.

## Этимологиязы
Оҥдой — Урсул сууныҥ оҥ келтейи, Оҥдой орустап правобережье.
моҥолдоп Онгэ — пещера, впадина; -дой — аффикс обладания;
моҥолдоп Оҥдой — имеющий пещеры, впадины.

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Оҥдой јурт Туулу Алтайдыҥ ортозында, Урсул ичи ӧзӧктӧ турат. Алтайдыҥ чике ле тал ортозында. Айландыра Јал-Мӧҥкӱниҥ, Теректиниҥ сындары, Туйактуныҥ, Ӱч-Эҥмектиҥ тайгалары, Чике-Таманныҥ, Себиниҥ боочылары. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 831 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −4,2 °С, изӱ кӱндердиҥ температуразыныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, эҥ ле соок температураныҥ алтыгы учы −54 °С, јердиҥ ортојылдык температуразы 0 °С, јыл ичинде калганчы соок кӱн ле баштапкы соок кӱн 02.06/30.08, јыл ичинде соок јок кӱндердиҥ тоозы 87, јут-чыктыҥ кеми бир јылга 345 мм, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 1 м/с, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 13,1 (15 м/с тӱрген салкынду).

### Аҥ-куштары
Тайгалары аҥдык јер, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, киш, тийиҥ, койон ло јӱзӱн-јӱӱр оок аҥдар јӱрет. Куштардаҥ мында чай, кӱртӱк, ӱкӱ, мечиртке, мӱркӱт, карчага, тейлеген, торлоо, бӧднӧ, кӱӱк ле о.ӧ. бар. Сууларда балыктаҥ чортон, чараган, бел, ускуч, јылмай, тоозы кезем астаган да болзо, је бар. Алтай республиканыҥ «Кызыл бичикке» кирген куштары: ала ылаачын (орустап балобан), боро ылаачын (орустап кречет), мечиртке (орустап сова), ылаачын (орустап сапсан).

### Ӧзӱмдери
Айландыра ӧскӧн агаштардыҥ кӧп нургуны карагай, јойгон агаш. Суујакалай чиби, тал, каргана, кайыҥ агаштар ӧзӧт, бийиктей тытла кожо мӧш ӧзӧт. Тайга-тажы јиилектӱ, бороҥот, уйкӧс, тийиҥкат, кызылгат, тайабаш, калба, кӧжнӧ дӧ кӧп ӧзӧт.
Чыкту ла кӧлӧткӧлӧй јерде ӧлӧҥ бийик болуп ӧзӧт, комургай, кулузын, кылбыш, башка-башка чечектер: буланат, балузын, быркырууш, саргай, кандык, кӱӱктаман, кӱнкајы ла о.ӧ. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер кӧп, олордыҥ тоозында: арчын, алтын тазыл, марал чечек, кызыл тазыл ла о.ӧ..

### Јери ле јолдоры
Оромдоры: Оҥдой јурт республика ичинде јаан јурттардыҥ бирӱзи, 74 ором.
Коштой деремнелер: Ӧлӧти, Шашыкман. Текши јери 13575,8 га. Јурт ажыра федерал кӧӧлик јол ӧдӧт. Р-256 темдектӱ «Чуйдыҥ трагы». Јурт Р-256 темдектӱ «Чуйдыҥ трагы» деп федерал учурлу кӧӧлик јолдо турат. Бастыра аймактарла, республикан тӧс калала, коштой региондорло колбу тудар эптӱ јолдорлу. Себиниҥ боочызына јетире 76 км. Чике-Таманныҥ боочызына јетире 26 км.
| Оҥдой јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире |         |
| Аймактыҥ тӧс јери Оҥдой                 | 0 км    |
| Республикан тӧс кала Улалу              | 200 км  |
| Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы       | 290 км  |
| Тергеениҥ тӧс калазы Москва             | 4000 км |
| Чуйдыҥ трагы (Р-256) 634,4 км-деҥ       | 0 км    |


## Тӱӱкизи
Јурт 1626 јылда тӧзӧлгӧн. Тӱӱкилик бичиктерде јурттыҥ ӧзӱми Арасейдиҥ калыктары ла калка-монголдордыҥ ортозында саду тыҥыганыла колбулу деп берилет. П.Киприанов заимка туткан, оноҥ оруссып калган крестӱ алтай кижи А. С. Хабаров 1857 јылда мында баштапкы мӱргӱӱр тура туткан. Какорин деп саду ӧткӱрип турган кижи миссионерский тура туткан. Табынча бери Мыйту, Шабалин, Улалу јурттардаҥ крестӱ алтайлар кӧчӱп келгендер. 1861 јылда Оҥдойдо церковно-приходской школ тудулган, бери Томский губернияныҥ Супруненко деп губернаторы келип јӱрген, Туулу Алтайга улус кӧчӧри јанынаҥ сурактарды шиҥдеген. Оҥдой кӧчкӱндер экелетен 26 јурттыҥ тоозына кийдирилген. Ол ло ӧйдӧ Чуйдыҥ трагында орто Россиянаҥ крестьяндар кӧчӧтӧн јурттар темдектелген: Топучий, Туйакты, Ӱлегем (Хабаровка), Кӱпчеген, Ийин-Оозы эмдиги Ийин, Јодро, Чибит, Курай, Айгулак ла Кош-Агаш. 1879 јылда Оҥдойго јаҥы кӧчкӱндер келип баштаган. Ол тушта Оҥдойдо 522 кижи јаткан, олордыҥ 268 кижи орус — крестьяндар, ямщиктер, садучылар, теермендер ле тере уужаштыҥ ишчилери. Алтай улус кӧп сабазы кош тартышта, аҥдашта, кузук белетеште иштеген.


1905 јылда В. В. Сапожников јурт керегинде бичиген: 
«Жизнь в Онгудае очень дорога. Устройство колесного пути по Чуйскому тракту, проведение телеграфа, транспортирование кладей (в Онгудае есть транспортная контора Вавинского), проезжающие купцы и путешественники приучили местных жителей».
Оҥдой јуртла М. В. Чевалковтыҥ салымы јуук тудуш. Михаил Васильевич Чевалковтыҥ јӱрӱми 70 јылдыҥ туркунына Алтайский духовный миссияла тудуш болгон. 1844 јылда Чевалков миссияга тилмеш (орустап переводчик) болуп ишке кирген, 25 јыл иштеген. Миссия, алтайларды тургун јатсын деп ремеслого ӱреткен, Михаил Чевалков јилбиркеп кузнец, плотник, столяр, кожевенный иштерге ӱренген. Ол Алтайды, тилди, албатыныҥ оос чӱмдемелдерин, чӱм-јаҥдарын јакшы билер учун Туулу Алтайга келген билимчилерди, јорыкчыларды баштап тилмеш болуп јӱрген. Ол тоодо академик-тюрколог В. В. Радлов, Азияныҥ шиҥжӱчилери Г. Н. Потанин ле Н. М. Ядринцев, сибирдиҥ фольклористи Н. Ананьин.
1856—1857 Оҥдойдо правослывный орус духовный миссияныҥ јеезези тӧзӧлгӧн. 1860 јылда баштапкы школ ачылган, 1881 јылда школго јаҥы тура тудулган.
1879 јылда Успенский храм ачылган, 1881 јылда оны освящать эткен. 1908 јылда Святитель Иннокентий Иркутскийдиҥ храмы тургузылган.

## Эл-јон
| Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы |
| 1939            | 1959            | 1970            | 1979            | 1989            | 2002            | 2010            | 2011            | 2012            | 2013            | 2014            | 2015            | 2016            | 2017            | 2018            | 2019            |
| --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- |
| 3230            | ↗3328           | ↗3737           | ↗4472           | ↗5399           | ↘5376           | ↗5655           | ↘5637           | ↘5590           | ↘5534           | ↘5525           | ↗5526           | ↗5586           | ↗5642           | ↗5721           | ↗5739           |
| 2020            |                 |                 |                 |                 |                 |                 |                 |                 |                 |                 |                 |                 |                 |                 |                 |
| ↗5767           |                 |                 |                 |                 |                 |                 |                 |                 |                 |                 |                 |                 |                 |                 |                 |


## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 5376 кижи болгон, олордыҥ 45 % орустар, 51 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон
.

## Инфраструктуразы
- Аймактыҥ ла јурт јеезениҥ администрациялары;
- С. Т. Пекпеевтиҥ адыла адаган орто ӱредӱлӱ школ;
- интернат;
- аймактыҥ библиотеказы;
- культураныҥ байзыҥы;
- аймактыҥ эмчилиги;
- аптека — ;
- магазин — ;
- саду эдер јер (рынок) — 1;
- ашкана;
- почта;
- конор тура — 2;
- кӧӧликтер јепсеер јер;
- АЗС;
- агаш јарар јер;
- эткомбинат;
- турбаза.


### Радиојетирӱ:
- 71,66 МГц «Россияныҥ радиозы» + јербойыныҥ јетирӱлери ГТРК «Горный Алтай»;
- 102,1 МГц «Алтай FM»;
- 102,9 МГц «Алиса FM».


## Экономиказы
Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ.Аргачылар (ИП), мал азыраары.

## Кереестер

### Тӱӱкилик
- В. И. Ленинге кереес (1969 ј., Советский, 78)[29][30];
- Алтайда Совет јаҥ тургускандардыҥ карындаштык мӧҥкӱзи (1933 ј., Советская,78)[29][30];
- Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга памятник (1974 г.,ул. Советская, д. 95)[29][30];
- Мактыҥ мемориалы (славы) (1020)[31].

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

### Археологиялык
- Оҥдойдыҥ ичинде јебрен корумдар 15-20 кире (741)[31];
- Јебрен мӧҥкӱсалгыштар (855,856)[31];
- Ташта јурамалдар (978,1094)[31];
- Кырышкан (1015)[31];
- Мӧҥкӱсалгыш (1069)[31];
- Куру-Айры (1128,1129-1135)[31].

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

### Ар-бӱткендик
- Тагыл (1123)[31];
- Темир тумчук туу (846)[31];
- Баспак туу (847)[31];
- Ак-Сойоҥ (848)[31];
- Тонош (849)[31];
- Балбак Мӧш (850)[31];
- Аҥду таш (1095)[31].

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи
- Урсул суу
- Оҥдойдыҥ кӱри
- Ленинниҥ тепсеҥи


## Јарлу улузы
- Саруева А. Ф. (05.12.1914—11.11.1980) — ӱлгерчи. 1958 јылдаҥ ала СССР-диҥ бичиичилер Биригÿзиниҥ турчызы[32];
- Каташ, С. С. (25.12.1925—2003) — филология билимдердиҥ докторы, профессор, публицист, критик ГАГУ-ныҥ ӱредӱчизи, алтай литератураныҥ билим монографиялардыҥ, статьялардыҥ авторы[33].


Оҥдой
{{ЈЈЈ+Россия
 | статус                   = јурт
 | русское название         = Оҥдой
 | оригинальное название    = Онгудай
 | герб                     = 
 | флаг                     = 
 | lat_deg                  = 50 |lat_min = 44 |lat_sec = 53
 | lon_deg                  = 86 |lon_min = 08 |lon_sec = 18
 | CoordScale               = 20000
 | регион                   = Алтай Республика
 | регион в таблице         = Алтай Республика
 | вид района               = муниципал аймак
 | район                    = Оҥдой аймак
 | район в таблице          = Оҥдой аймак{{!}}Оҥдой
 | вид поселения            = Јурт јеезе
 | поселение                = Оҥдойдыҥ јурт јеезези
 | поселение в таблице      = Оҥдойдыҥ јурт јеезези{{!}}Оҥдойдыҥ
 | C в регион               = нет
 | внутреннее деление       = 
 | вид главы                = 
 | глава                    = 
 | дата основания           = [[1626 јыл]]
 | первое упоминание        = 
 | прежние имена            = 
 | статус с                 = 
 | площадь                  = 134,7
 | высота центра НП         = 831<ref name="Высота н/у моря"/>
 | климат                   = орто-континентал
 | официальный язык         = орус тил{{!}}орус{{Ъъ}}, {{Хх}}алтай тил{{!}}алтай, казах
 | население                = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Онгудай | тс }}
 | год переписи             = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Онгудай | г }}
 | плотность                = {{ formatnum: {{ #expr: ( {{ Эл-јонныҥ тоозы | Онгудай |ч }} / 134.7 round 2 ) }} }}
 | агломерация              = 
 | национальный состав      = 
 | конфессиональный состав  = 
 | этнохороним              = 
 | почтовый индекс          = 649440
 | телефонный код           = 
 | цифровой идентификатор   = 84220845001
 | категория в Commons      = Onguday
 | сайт                     = http://www.ongudai-ra.ru
}}
'''Оҥдой''' ({{Lang-ru|Онгудай}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Оҥдой аймак|Оҥдой аймагында]] [[Оҥдойдыҥ јурт јеезези]]не кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.

== Этимологиязы ==
Оҥдой — [[Урсул (Кадынныҥ кош суузы)|Урсул]] сууныҥ оҥ келтейи, Оҥдой {{Lang-ru|правобережье}}<ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы =  |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>.

{{lang-mn|Онгэ}} — ''пещера, впадина''; -дой — аффикс обладания;

{{lang-mn|Оҥдой}} — ''имеющий пещеры, впадины''<ref>[https://ru.wikipedia.org/wiki/Онгудай#CITEREFПоспелов2008 Поспелов, 2008, с. 332.]</ref>.

== Физико-географиялык темдектери ==

=== Географиязы ===
Оҥдой јурт [[Туулу Алтайдыҥ]] ортозында, [[Урсул (Кадынныҥ кош суузы)|Урсул]] ичи ӧзӧктӧ турат. Алтайдыҥ чике ле тал ортозында. Айландыра Јал-Мӧҥкӱниҥ, Теректиниҥ сындары, Туйактуныҥ, Ӱч-Эҥмектиҥ тайгалары, [[Чике-Таманныҥ боочызы|Чике-Таманныҥ]], [[Себиниҥ боочызы|Себиниҥ боочылары]]. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 831 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/6296/onguday.html Онгудай]</ref>.

=== Климады ===
Климады орто-континентал<ref>{{Cite web |title=Archive copy |url=http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=13263&cityname=Onguday-Russia |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141222173438/http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=13263&cityname=Onguday-Russia |archivedate=1419269678 |deadlink=yes |accessdate=1598184920 }}</ref>. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −4,2 °С, изӱ кӱндердиҥ температуразыныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, эҥ ле соок температураныҥ алтыгы учы −54 °С, јердиҥ ортојылдык температуразы 0 °С, јыл ичинде калганчы соок кӱн ле баштапкы соок кӱн 02.06/30.08, јыл ичинде соок јок кӱндердиҥ тоозы 87, јут-чыктыҥ кеми бир јылга 345 мм, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 1 м/с, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 13,1 (15 м/с тӱрген салкынду)<ref>Оҥдой. Климат[https://e-lib.gasu.ru/eposobia/altai/maima/klim.html.]</ref>.

=== Аҥ-куштары ===
Тайгалары аҥдык јер, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, киш, тийиҥ, койон ло јӱзӱн-јӱӱр оок аҥдар јӱрет. Куштардаҥ мында чай, кӱртӱк, ӱкӱ, мечиртке, мӱркӱт, карчага, тейлеген, торлоо, бӧднӧ, кӱӱк ле о.ӧ. бар. Сууларда балыктаҥ чортон, чараган, бел, ускуч, јылмай, тоозы кезем астаган да болзо, је бар<ref name="Кр книга животные РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6252/read.php  ''Красная книга Республики Алтай: животные''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>. Алтай республиканыҥ «Кызыл бичикке» кирген куштары: ала ылаачын ({{lang-ru|балобан}}), боро ылаачын ({{lang-ru|кречет}}), мечиртке ({{lang-ru|сова}}), ылаачын ({{lang-ru|сапсан}})<ref name="Торбоков звери">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020</ref>.

=== Ӧзӱмдери ===
Айландыра ӧскӧн агаштардыҥ кӧп нургуны карагай, јойгон агаш. Суујакалай чиби, тал, каргана, кайыҥ агаштар ӧзӧт, бийиктей тытла кожо мӧш ӧзӧт<ref name="Торбоков флора">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020.</ref>. Тайга-тажы јиилектӱ, бороҥот, уйкӧс, тийиҥкат, кызылгат, тайабаш, калба, кӧжнӧ дӧ кӧп ӧзӧт<ref name="Торбоков флора"/>.

Чыкту ла кӧлӧткӧлӧй јерде ӧлӧҥ бийик болуп ӧзӧт, комургай, кулузын, кылбыш, башка-башка чечектер: буланат, балузын, быркырууш, саргай, кандык, кӱӱктаман, кӱнкајы ла о.ӧ. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер кӧп, олордыҥ тоозында: арчын, алтын тазыл, марал чечек, кызыл тазыл ла о.ӧ.<ref name="Кр книга  растения РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6253/read.php  ''Красная книга Республики Алтай: растения''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>.

=== Јери ле јолдоры ===
Оромдоры: Оҥдой јурт республика ичинде јаан јурттардыҥ бирӱзи, 74 ором.

Коштой деремнелер: [[Ӧлӧти]], [[Шашыкман]]. Текши јери 13575,8 га. Јурт ажыра федерал кӧӧлик јол ӧдӧт. Р-256 темдектӱ «[[Чуйдыҥ трагы]]». Јурт Р-256 темдектӱ «[[Чуйдыҥ трагы]]» деп федерал учурлу кӧӧлик јолдо турат. Бастыра аймактарла, республикан тӧс калала, коштой региондорло колбу тудар эптӱ јолдорлу. [[Себиниҥ боочызы]]на јетире 76 км. [[Чике-Таманныҥ боочызы]]на јетире 26 км.
{| class="wikitable"
| COLSPAN="2" ALIGN="center" |'''Оҥдой јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире'''
|-
|  Аймактыҥ тӧс јери [[Оҥдой]] || 0 км
|-
|  Республикан тӧс кала [[Улалу]] ||  200 км
|-
|  [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы ||  290 км
|-
|  Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 4000 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 634,4 км-деҥ ||0 км
|}

== Тӱӱкизи ==
Јурт 1626 јылда тӧзӧлгӧн. Тӱӱкилик бичиктерде јурттыҥ ӧзӱми Арасейдиҥ калыктары ла калка-монголдордыҥ ортозында саду тыҥыганыла колбулу деп берилет. П.Киприанов заимка туткан, оноҥ оруссып калган крестӱ алтай кижи А. С. Хабаров 1857 јылда мында баштапкы мӱргӱӱр тура туткан. Какорин деп саду ӧткӱрип турган кижи миссионерский тура туткан. Табынча бери [[Мыйту]], [[Шабалин]], [[Улалу]] јурттардаҥ крестӱ алтайлар кӧчӱп келгендер. 1861 јылда Оҥдойдо церковно-приходской школ тудулган, бери Томский губернияныҥ Супруненко деп губернаторы келип јӱрген, [[Туулу Алтай]]га улус кӧчӧри јанынаҥ сурактарды шиҥдеген. Оҥдой кӧчкӱндер экелетен 26 јурттыҥ тоозына кийдирилген. Ол ло ӧйдӧ [[Чуйдыҥ трагы]]нда орто Россиянаҥ крестьяндар кӧчӧтӧн јурттар темдектелген: [[Топучий]], [[Туйакты]], [[Ӱлегем]] (Хабаровка), [[Кӱпчеген]], Ийин-Оозы эмдиги [[Ийин]], [[Јодро]], [[Чибит]], [[Курай]], Айгулак ла [[Кош-Агаш]]. 1879 јылда Оҥдойго јаҥы кӧчкӱндер келип баштаган. Ол тушта Оҥдойдо 522 кижи јаткан, олордыҥ 268 кижи орус — крестьяндар, ямщиктер, садучылар, теермендер ле тере уужаштыҥ ишчилери. Алтай улус кӧп сабазы кош тартышта, аҥдашта, кузук белетеште иштеген.

1905 јылда В. В. Сапожников јурт керегинде бичиген: <blockquote>«Жизнь в Онгудае очень дорога. Устройство колесного пути по Чуйскому тракту, проведение телеграфа, транспортирование кладей (в Онгудае есть транспортная контора Вавинского), проезжающие купцы и путешественники приучили местных жителей».</blockquote>
Оҥдой јуртла [[Чевалков, Михаил Васильевич|М. В. Чевалковтыҥ]] салымы јуук тудуш. [[Чевалков, Михаил Васильевич|Михаил Васильевич Чевалковтыҥ]] јӱрӱми 70 јылдыҥ туркунына Алтайский духовный миссияла тудуш болгон. 1844 јылда [[Чевалков, Михаил Васильевич|Чевалков]] миссияга тилмеш ({{lang-ru|переводчик}}) болуп ишке кирген, 25 јыл иштеген. Миссия, алтайларды тургун јатсын деп ''ремеслого'' ӱреткен, Михаил Чевалков јилбиркеп кузнец, плотник, столяр, кожевенный иштерге ӱренген. Ол Алтайды, тилди, албатыныҥ оос чӱмдемелдерин, чӱм-јаҥдарын јакшы билер учун [[Туулу Алтай]]га келген билимчилерди, јорыкчыларды баштап тилмеш болуп јӱрген. Ол тоодо академик-тюрколог В. В. Радлов, Азияныҥ шиҥжӱчилери Г. Н. Потанин ле Н. М. Ядринцев, сибирдиҥ фольклористи Н. Ананьин.

1856—1857 Оҥдойдо правослывный орус духовный миссияныҥ јеезези тӧзӧлгӧн. 1860 јылда баштапкы школ ачылган, 1881 јылда школго јаҥы тура тудулган.

1879 јылда Успенский храм ачылган, 1881 јылда оны освящать эткен. 1908 јылда Святитель Иннокентий Иркутскийдиҥ храмы тургузылган<ref>[https://elib.tomsk.ru/purl/1-6158/ Отчёт об Алтайской Духовной Миссии за 1914 год. Томск, 1915]</ref>.

== Эл-јон ==
{{ Эл-јонныҥ тоозы | Онгудай |  Столбцов=16}}

{{ Эл-јонныҥ тоозы | Онгудай | график}}

== Ук-калыктары ==
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 5376 кижи болгон, олордыҥ 45 % [[орустар]], 51 % [[алтайлар]] ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон
<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml  Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>.

== Инфраструктуразы ==
<div style="-moz-column-count: 4; -webkit-column-count: 4; -o-column-count: 4; -ms-column-count: 4; column-count: 4;">
* Аймактыҥ ла јурт јеезениҥ администрациялары;
* С. Т. Пекпеевтиҥ адыла адаган орто ӱредӱлӱ школ;
* интернат;
* аймактыҥ библиотеказы;
* культураныҥ байзыҥы;
* аймактыҥ эмчилиги;
* аптека — ;
* магазин — ;
* саду эдер јер (рынок) — 1;
* ашкана;
* почта;
* конор тура — 2;
* кӧӧликтер јепсеер јер;
* АЗС;
* агаш јарар јер;
* эткомбинат;
* турбаза.
</div>

=== Радиојетирӱ: ===
* 71,66 МГц «Россияныҥ радиозы» + јербойыныҥ јетирӱлери ГТРК «Горный Алтай»;
* 102,1 МГц «Алтай FM»;
* 102,9 МГц «Алиса FM».

== Экономиказы ==
Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ.Аргачылар (ИП), мал азыраары.

== Кереестер ==

=== Тӱӱкилик ===
* В. И. Ленинге кереес (1969 ј., Советский, 78)<ref name="Памятники">{{Cite web |title=Решение Исполнительного Комитета Совета народных депутатов Горно-Алтайской автономной области «Об отнесении недвижимых памятников истории и культуры к категории памятников местного значения» от 16.10.1989 г. № 348 |url=https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109173456/https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archivedate=1610213696 |deadlink=yes |accessdate=1610032302 }}</ref><ref name="Памятники список">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210509164006/http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archivedate=1620578406 |deadlink=yes |accessdate=1605271439 }}</ref>;
* Алтайда Совет јаҥ тургускандардыҥ карындаштык мӧҥкӱзи (1933 ј., Советская,78)<ref name="Памятники"/><ref name="Памятники список"/>;
* Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга памятник (1974 г.,ул. Советская, д. 95)<ref name="Памятники"/><ref name="Памятники список"/>;
* Мактыҥ мемориалы (славы) (1020)<ref name="Ойношев свод"/>.

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>.

=== Археологиялык ===
* Оҥдойдыҥ ичинде јебрен корумдар 15-20 кире (741)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Јебрен мӧҥкӱсалгыштар (855,856)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Ташта јурамалдар (978,1094)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Кырышкан (1015)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Мӧҥкӱсалгыш (1069)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Куру-Айры (1128,1129-1135)<ref name="Ойношев свод"/>.

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод"/>.

=== Ар-бӱткендик ===
* Тагыл (1123)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Темир тумчук туу (846)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Баспак туу (847)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Ак-Сойоҥ (848)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Тонош (849)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Балбак Мӧш (850)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Аҥду таш (1095)<ref name="Ойношев свод"/>.

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод"/>.

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==
<gallery  class="center" perrow=6 widths="160px" heights="130px">
Онгудай. Река Урсул..jpg| [[Урсул (Кадынныҥ кош суузы)|Урсул]] суу
Мост с.Онгудай - panoramio.jpg| Оҥдойдыҥ кӱри
Онгудай. Площадь Ленина.jpg|Ленинниҥ тепсеҥи
</gallery>

== Јарлу улузы ==
* [[Саруева, Александра Федоровна|Саруева А. Ф.]] (05.12.1914—11.11.1980) — ӱлгерчи. 1958 јылдаҥ ала [[СССР-диҥ бичиичилер Биригÿзи]]ниҥ турчызы<ref>«А. Ф. Саруеваныҥ 100 јажына учурлай»[http://gapc.org.ru/attachments/article/84/%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B0%20%D0%A4%D1%91%D0%B4%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0%20%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B5%D0%B2%D0%B0%20100%20%D1%98%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D0%B0%20%D1%83%D1%87%D1%83%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%B9.pdf]</ref>;
* [[Каташ, Сергей Сергеевич|Каташ, С. С.]] (25.12.1925—2003) — филология билимдердиҥ докторы, профессор, публицист, критик ГАГУ-ныҥ ӱредӱчизи, алтай литератураныҥ билим монографиялардыҥ, статьялардыҥ авторы<ref>С. С. Каташ[https://visit-altairepublic.ru/o-respublike-altay/istoriya-v-litsakh/s-s-katash/]</ref>.

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
{{Тыш тайантылар}}
* [http://www.ongudai-ra.ru/ Окылу сайт «Оҥдой аймак»]
* [https://mapdata.ru/altay/ongudayskiy-rayon/selo-onguday/ulicy/ Улицы села Онгудай]

{{Оҥдой аймактыҥ јон јаткан јерлери}}

[[Категория:Оҥдой аймактыҥ јурттары]]
[[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]]