# Пыжы-Оозы
Пыжы-Оозы (орустап Усть-Пыжа) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Турачак аймагында Кебезенниҥ јурт јеезезине кирет.

## Этимологиязы
Пыжы-Оозы орустап .

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк јанында, Аба-Јыштыҥ ортозында, Ӧӧн сууга Пыжыныҥ суузы киргенинде турат. Ӱч-Сӱӱри, Торот, Арчауш, Уйа, Спырна, Пеже, Тала деп туулар эбиреде курчайт. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 489 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Јайгыда тайгада серӱӱн ле чыкту кей, јердиҥ ажыныҥ јакшы тӱжӱми улуска тузалу. Калба, орляк, јӱзӱн-јӱӱр јиилектер, эм ӧлӧҥдӧр, мешкелер јууп садуга улус апарат. Кышкыда јаан кар тӱжет, салкын бийик кӱрттер шуурып, јолдор јаантайын ла туйукталат. Узун соок кыш ла серӱӱн јай. Кейдиҥ ортојылдык температуразы 4,3 °С, јылуныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, сооктыҥ эҥ ле тыҥы −55 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0 °С, баштапкы сооктор 05.06./08.09, сооктор јок кӱндер бир јылга 94, јут-чыктыҥ кеми јыл туркунына 826 мм, ортојылдык салкынныҥ кеми 1,3 м/с, 15 м/с тыҥ салкын бир јылда 10,3 кӱн. Кардыҥ, кӱрттиҥ тереҥи кышкыда 1,5-2 метрдеҥ ажыра болот кезик јерлерде.

### Аҥ-куштары
Аба-Јыштыҥ аҥы-кужы астаган да болзо, корулу јерлерде (заповедникте)айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, какай, јеекен, шӱлӱзин, туйгактузы: булан, элик, марал, аҥ, оокторы: сарас, агас, јоонмойын, албаа, суузар, тийиҥ кӧрӱк, камду ла оноҥ до ӧскӧзи. Кезик куштардыҥ тоозы астап, Кызыл бичикке де киргени бар, ол барынтычы куштардаҥ кӧп сабазы: шоҥкор, ала-ылаачын, мечиртке, ӱкӱ. Оок куштар ол каргаа, саҥыскан, тарал, кӧктийек, кӱӱк, кас, турна, бӧднӧ, чай, кӱртӱк, томыртка.

### Ӧзӱмдери
Јойгон, чиби, аспак агаштар кӧбизинле ӧзӧт. Кыш сӱреен јаан карлу, бийик кӱрттерлӱ, сооктор 25-30 градустаҥ јабыс болбойт. Койу кара агаш ӧзӧт, ортозында јаан састарлу, јойгон, чиби, мӧш, кайыҥ, аспак, карагай ла тал. Чыкту кей, јылу ыжык јер, јердиҥ кыртыжы јымжак учун ӧлӧҥ чӧп бийик ле койу ӧзӧт, эмеш ачык јадаҥдар ла меестерде јӱзӱн чечектер, јиилектер, јаскыда калба, орляк, кӧжнӧ лӧ кӱскиде кузук, эм ӧлӧҥдӧр лӧ тазылдар быжат. Састу јерде тӧҥӧзӧктӧрдӧ кыйгак ӧлӧҥ, кӧгӧзин ле камыш ӧзӧр. Кӱӱктаман, саргай, чейне, быркырууш чечек, ак чечек, калаш чечек ле о.ӧ. Јиилектердеҥ јайгыда каракат, тийиҥкат, кызылгат, бороҥот, јыдукара, чычрана, јодро јакшы тӱжӱм берет. «Республика Алтайдыҥ Кызыл бичигиниҥ» ӧзӱмдери ол эм-тазылдар: кызыл тазыл, алтын тазыл.
Аралдарда јӱзӱн-јӱӱр тайа, јыраа, каргана туй ла јайылып ӧзӧт.
Кӧп суулар, састар кейди чыкту, серӱӱн эдет јайгыда.

### Јери ле јолдоры
Јурт регионал учурлу кӧӧлик јолдо турат. Темдеги 84К-15, «Јаш-Тура — Артыбаш» деп јол.
Јурт 5 оромду: Јаҥы, Тӧс, Амыр-энчӱниҥ, Ивановтыҥ, Кайыҥду.
| Пыжы-Оозы јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире |         |
| Администрациялык тӧс јер Кебезен            | 6,4 км  |
| Аймактыҥ тӧс јери Турачак                   | 55 км   |
| Республикан тӧс кала Улалу                  | 140 км  |
| Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы           | 240 км  |
| Тергеениҥ тӧс калазы Москва                 | 4000 км |
| Чуйдыҥ трагы (Р-256) 435,7 км-деҥ (Майма)   | 150 км  |


## Тӱӱкизи
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн.

## Эл-јон
| Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы |
| 2010            | 2011            | 2012            | 2013            | 2014            | 2015            | 2016            |
| --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- |
| 162             | →162            | ↗168            | ↘163            | ↘154            | ↘149            | ↗158            |


## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча … кижи болгон, олордыҥ 51 % орустар, 43 % тубалар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы
- баштамы школ;
- библиотека;
- јурттыҥ клубы;
- эмчилик;
- лесхоз;
- магазин.


## Экономиказы
Туризм, таҥынаҥ ээлемдер. Агашла иштер.

## Кереестер

### Археологиялык
- Петроглиф. Ташта јурамалт (1584)[13]


### Ар-бӱткендик
- Чоҥмо. Байлу туу (1263)[13]
- Аржан суу. Байлу (1280)[13]

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

Пыжы-Оозы
{{ЈЈЈ+Россия
 |статус                   = Јурт
|русское название         = Пыжы-Оозы
 |оригинальное название    = {{lang-ru| Усть-Пыжа}}
 |герб                     = 
 |флаг                     = 
 | изображение             = 
 | описание изображения    = 
  |lat_deg = 51.859011
  |lon_deg = 87.092269
 | CoordAddon = type:city(5400)_region:RU
 | CoordScale =  
|страна                   = Россия
 |регион                   = Алтай Республика
 |район                    = Турачак аймак
 |район в таблице          = Турачак аймак{{!}}Турачак 
 |вид поселения            = Јурт јеезе
 |поселение                = Кебезенниҥ јурт јеезези
 |поселение в таблице      = Кебезенниҥ јурт јеезези{{!}}Кебезенниҥ
 |внутреннее деление       = 
 |вид главы                = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 
 |площадь                  =
 |вид высоты               = 
 |высота центра НП         = 489<ref name="Высота н/у моря"/>
 |климат                   = орто-континентал
  |население              = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Усть-Пыжа| тс }}
  |год переписи           = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Усть-Пыжа | г }}
 |плотность                = 
 |агломерация              = 
 |национальный состав      = [[орустар]] 51 %, <br>[[тубалар]] 43 %<ref name="Коряков"/>
 |конфессиональный состав  = 
 |часовой пояс             = 
 |телефонный код           = 38845
 |почтовый индекс          = 649144
 |почтовые индексы         = 
 |автомобильный код        = 
 |цифровой идентификатор   = 
 |цифровой идентификатор 2   = 
 |категория в Commons      = 
 |сайт                     = 
}}
'''Пыжы-Оозы''' ({{Lang-ru|Усть-Пыжа}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Турачак аймак|Турачак аймагында]] [[Кебезенниҥ јурт јеезези]]не кирет.

== Этимологиязы ==
Пыжы-Оозы {{Lang-ru|}}.

== Физико-географиялык темдектери ==

=== Географиязы ===
Јурт [[Алтай Республика|Туулу Алтайдыҥ]] тӱндӱк јанында, Аба-Јыштыҥ ортозында, [[Ӧӧн (суу)|Ӧӧн]] сууга [[Пыжы (суу)|Пыжыныҥ]] суузы киргенинде турат. Ӱч-Сӱӱри, Торот, Арчауш, Уйа, Спырна, Пеже, Тала деп туулар эбиреде курчайт. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 489 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/35107/ust-pyzha.html Усть-Пыжа (Пыжы-Оозы)]</ref>.

=== Климады ===
Климады орто-континентал. Јайгыда тайгада серӱӱн ле чыкту кей, јердиҥ ажыныҥ јакшы тӱжӱми улуска тузалу. Калба, орляк, јӱзӱн-јӱӱр јиилектер, эм ӧлӧҥдӧр, мешкелер јууп садуга улус апарат. Кышкыда јаан кар тӱжет, салкын бийик кӱрттер шуурып, јолдор јаантайын ла туйукталат. Узун соок кыш ла серӱӱн јай. Кейдиҥ ортојылдык температуразы 4,3 °С, јылуныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, сооктыҥ эҥ ле тыҥы −55 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0 °С, баштапкы сооктор 05.06./08.09, сооктор јок кӱндер бир јылга 94, јут-чыктыҥ кеми јыл туркунына 826 мм, ортојылдык салкынныҥ кеми 1,3 м/с, 15 м/с тыҥ салкын бир јылда 10,3 кӱн. Кардыҥ, кӱрттиҥ тереҥи кышкыда 1,5-2 метрдеҥ ажыра болот кезик јерлерде.

=== Аҥ-куштары ===
Аба-Јыштыҥ аҥы-кужы астаган да болзо, корулу јерлерде (заповедникте)айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, какай, јеекен, шӱлӱзин, туйгактузы: булан, элик, марал, аҥ, оокторы: сарас, агас, јоонмойын, албаа, суузар, тийиҥ кӧрӱк, камду ла оноҥ до ӧскӧзи<ref name="Кучин флора и фауна">''Кучин А. П.'' Всемирный фонд дикой природы. Флора и фауна Алтая. — Горно-Алтайск: [б.и.], 2001.</ref>. Кезик куштардыҥ тоозы астап, Кызыл бичикке де киргени бар, ол барынтычы куштардаҥ кӧп сабазы: шоҥкор, ала-ылаачын, мечиртке, ӱкӱ<ref name="Кр книга животные РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6252/read.php  ''Красная книга Республики Алтай: животные''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>. Оок куштар ол каргаа, саҥыскан, тарал, кӧктийек, кӱӱк, кас, турна, бӧднӧ, чай, кӱртӱк, томыртка.

=== Ӧзӱмдери ===
Јойгон, чиби, аспак агаштар кӧбизинле ӧзӧт. Кыш сӱреен јаан карлу, бийик кӱрттерлӱ, сооктор 25-30 градустаҥ јабыс болбойт. Койу кара агаш ӧзӧт, ортозында јаан састарлу, јойгон, чиби, мӧш, кайыҥ, аспак, карагай ла тал<ref name="Торбоков звери">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020</ref>. Чыкту кей, јылу ыжык јер, јердиҥ кыртыжы јымжак учун ӧлӧҥ чӧп бийик ле койу ӧзӧт, эмеш ачык јадаҥдар ла меестерде јӱзӱн чечектер, јиилектер, јаскыда калба, орляк, кӧжнӧ лӧ кӱскиде кузук, эм ӧлӧҥдӧр лӧ тазылдар быжат. Састу јерде тӧҥӧзӧктӧрдӧ кыйгак ӧлӧҥ, кӧгӧзин ле камыш ӧзӧр. Кӱӱктаман, саргай, чейне, быркырууш чечек, ак чечек, калаш чечек ле о.ӧ. Јиилектердеҥ јайгыда каракат, тийиҥкат, кызылгат, бороҥот, јыдукара, чычрана, јодро јакшы тӱжӱм берет. «Республика Алтайдыҥ Кызыл бичигиниҥ» ӧзӱмдери ол эм-тазылдар: кызыл тазыл, алтын тазыл<ref name="Кр книга  растения РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6253/read.php ''Красная книга Республики Алтай: растения''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>.

Аралдарда јӱзӱн-јӱӱр тайа, јыраа, каргана туй ла јайылып ӧзӧт.

Кӧп суулар, састар кейди чыкту, серӱӱн эдет јайгыда.

=== Јери ле јолдоры ===
Јурт регионал учурлу кӧӧлик јолдо турат. Темдеги 84К-15, «[[Јаш-Тура]] — [[Артыбаш]]» деп јол.

Јурт 5 оромду: Јаҥы, Тӧс, Амыр-энчӱниҥ, Ивановтыҥ, Кайыҥду.

{| class="wikitable"
| COLSPAN="2" ALIGN="center" |'''Пыжы-Оозы јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире'''
|-
| Администрациялык тӧс јер [[Кебезен]]|| 6,4 км
|-
|  Аймактыҥ тӧс јери [[Турачак]] || 55 км
|-
|  Республикан тӧс кала [[Улалу]] ||  140 км
|-
|  [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы ||  240 км
|-
|  Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 4000 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 435,7 км-деҥ ([[Майма]]) ||150 км
|}

== Тӱӱкизи ==
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн.

== Эл-јон ==
{{Эл-јонныҥ тоозы|Усть-Пыжа|Столбцов=9}}

== Ук-калыктары ==
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча … кижи болгон, олордыҥ 51 % орустар, 43 % тубалар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml  Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>.

Окылу тил: орус, алтай<ref name="Закон РА о языках">[http://docs.cntd.ru/document/802008526/  Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года)]</ref>.

== Инфраструктуразы ==
* баштамы школ;
* библиотека;
* јурттыҥ клубы;
* эмчилик;
* лесхоз;
* магазин.

== Экономиказы ==
Туризм, таҥынаҥ ээлемдер. Агашла иштер.

== Кереестер ==

=== Археологиялык ===
* Петроглиф. Ташта јурамалт (1584)<ref name="Ойношев свод"/>

=== Ар-бӱткендик ===
* Чоҥмо. Байлу туу (1263)<ref name="Ойношев свод"/>
* Аржан суу. Байлу (1280)<ref name="Ойношев свод"/>
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>.

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==

== Јарлу улузы ==

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
{{Тыш тайантылар}}
{{Турачак аймактыҥ јон јаткан јерлери}}

[[Категория:Турачак аймактыҥ јурттары]]
[[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]]