# Кан-Оозы
Кан-Оозы (орустап Усть-Кан) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Кан-Оозы аймагында Кан-Оозыныҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.

## Этимологиязы
Кан-Оозы орустап устье реки Кан.

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ кӱнбадыш келтейинде, Теректиниҥ, Тӧгӧриктиҥ, Улужайдыҥ сын тайгаларыныҥ эдегинде, тӧрт ӧзӧктиҥ белтиринде: (Чарас ичи, Јабаган ичи, Экинур ичи, Кырлык ичи), Кӧдӱргенниҥ суузы ла Чарыштыҥ суузы бириккенинде турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1053 метрге бийик.

### Климады
Кан-Оозы јуртта ортодо-соок климат. Јут-чыктыҥ кеми јаан. Кёпенниҥ бӧлӱгениле — кургак кышту, јылу јайлу, чыкту континентал климат. Климатлык јай кичӱ изӱ айдыҥ ортозынаҥ ала куран айдыҥ ортозына једет, кыш — ӱлӱрген айдыҥ учынаҥ, кандык айдыҥ бажына јетире болот.
| Кӧргӱзӱ                                          | чаг   | кочк  | тулаа | канд | кӱӱк  | кизу | јизӱ | кур  | сыг   | ӱлӱ  | кӱч   | јаҥ   | Јыл   |
| ------------------------------------------------ | ----- | ----- | ----- | ---- | ----- | ---- | ---- | ---- | ----- | ---- | ----- | ----- | ----- |
| Ӱстӱги бажы, °C                                  | 7,9   | 11,0  | 21,1  | 26,6 | 30,0  | 32,0 | 34,5 | 34,2 | 30,0  | 23,3 | 21,0  | 9,4   | 34,5  |
| Орто бийиги, °C                                  | −10   | −9    | −2,9  | 7,1  | 15,8  | 21,0 | 22,7 | 20,4 | 15,3  | 5,7  | −4,1  | −9,1  | 6,4   |
| Орто температура, °C                             | −14,9 | −14,6 | −8,4  | 1,3  | 9,1   | 14,5 | 16,4 | 14,0 | 8,9   | 0,8  | −8,4  | −13,7 | 0,4   |
| Ортолой јабыс, °C                                | −19,8 | −20,1 | −13,8 | −4,5 | 2,5   | 8,1  | 10,1 | 7,7  | 2,5   | −4,1 | −12,6 | −18,2 | −4,6  |
| Сыраҥай јабыс, °C                                | −44,3 | −38   | −36,1 | −25  | −13,6 | −3,9 | −1   | −3,4 | −10,5 | −29  | −45,8 | −37,7 | −45,8 |
| Јут-чыктыҥ кеми, мм                              | 17    | 16    | 20    | 39   | 72    | 70   | 83   | 76   | 59    | 55   | 36    | 24    | 567   |
| Кайдаҥ алынган: Орто температура ла орто јут-чык |       |       |       |      |       |      |      |      |       |      |       |       |       |


### Аҥ-куштары
Тайгаларында јӱзӱн-јӱӱр аҥдар јӱрет: айу, бӧрӱ,тӱлкӱ, койон, јеекен, агас, албаа, јоонмойын, кӧрӱк, јараа, марал, аҥ, элик, булан. Тооргыныҥ тоозы астап, «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген. Куштардаҥ кедери тарал, карган, ӱкӱ, кӱӱк, тейлеген, талеҥко, мӱркӱт, карчага, јелечи, мечиртке, чай, торлоо, бӧднӧ, кӱртӱк. Сууда балык кезем астаган да болзо, чараган, бел, чортон, ускуч, јылмай ла база кезик бӱдӱм балык бар.

### Ӧзӱмдери
Бу тайгаларда мӧш, тыт, чиби, кайыҥ агаш ӧзӧт. Тайга -тажы јиилектӱ, бороҥот, уйкӧс, тийиҥкат, кызылгат, тайабаш кӧп ӧзӧт.
«Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер кӧп, олордыҥ тоозында: арчын, алтын тазыл, марал чечек, кызыл тазыл ла о.ӧ..

### Јери ле јолдоры
Јурттыҥ текши јери 755,22 га. Кан-Оозы јурттыҥ сыны тӱндӱктеҥ тӱштӱк јаар 3 км 737 м, кӱнчыгыштаҥ кӱнбадыш јаар 2 км 828 м.
Кан-Оозы Алтайда јаан јурттардыҥ бирӱзи, оромдоры 70, бастыра узуны ээлемдик тудумдарла кожо 61км 900 м. Жилищный фондтыҥ кеми 71,95 тыс. м², бир кижиге јадар јердиҥ кеми 12,86 м². Јурттыҥ ичинде регионал учурлу јолдыҥ узуны (7,4 км), тегин јолдордыҥ узуны (43 км 250 м). Кӧп саба јолдордыҥ ӱсти асфальтбетон (гравий).
Кан-Оозы регионал трассада турат «Чаргы — Беш-Ӧзӧк — Кан-Оозы — Талду — Карагай — граница Казахстанныҥ» кыйузында (идентификационный темдеги 84К-121, узуны 257,600 км).
«Кан-Оозы — Коргон» деп јолдыҥ башталганы (идентификационный темдеги 84К-109, узуны 63,055 км). Кан-Оозынаҥ ары 6 км асфальт. Оноҥ ары јол сай-ташла јазалган.
Кан-Оозынаҥ ала Коргонго јетире талайдыҥ кемјӱзинеҥ бийиги 386 метрге башка (1012—626=386 м) Келтеҥиниҥ ӱстӱги бажы — 6,5 %, орто келтеҥи — 1,5 %. Бу јолдын Топчыган, Јаан Кайсын, Бичей, Мӧштӱ, Јоргол, Кӧдӱрген, Кӧмир, Кума, Чарыш, Тӱрген, Коргон деп суулары кечире 11 кӱр бар. Анайда ок «Кан-Оозы — Кара-Суу» деп јолдыҥ башталганы (идентификационный темдеги 84К-110, узуны 6 км). Кан-Оозы «Солонешное — Кан-Оозы» деп трассаныҥ учы (идентификационный темдеги 84К-96, Республика Алтайда узуны 55,997 км). Кан-Оозынаҥ канча айры јолдор чыгат: Коргон јаар, Чакыр јаар, Экинур јаар, Јабаган јаар, Кырлык јаарКӧдӱрген јаар.
| Кан-Оозы јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире |                |
| Республикан тӧс кала Улалу                 | 210 км, 270 км |
| Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы          | 260 км 290 км  |
| Тергеениҥ тӧс калазы Москва                | 3900 км        |
| Кӧксу-Оозы                                 | 120 км         |
| Чуйдыҥ трагы (Р-256) 514,5 км-деҥ          | 130 км         |
| Чуйдыҥ трагы (Р-256) 610,8 км-деҥ          | 96 км          |


## Тӱӱкизи
Јурт 1876 јылда тӧзӧлгӧн.

## Эл-јон
| Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы |
| 1939            | 1959            | 1970            | 1979            | 1989            | 2002            | 2010            | 2011            | 2012            | 2013            | 2014            | 2015            | 2016            | 2017            | 2018            | 2019            | 2020            |
| --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- |
| 1838            | ↗2432           | ↘2429           | ↗2690           | ↗3022           | ↗3528           | ↗4123           | ↘4114           | ↘4061           | ↗4139           | ↗4317           | ↗4391           | ↗4542           | ↗4629           | ↗4691           | ↘4674           | ↗4784           |
| 2021            |                 |                 |                 |                 |                 |                 |                 |                 |                 |                 |                 |                 |                 |                 |                 |                 |
| ↗4934           |                 |                 |                 |                 |                 |                 |                 |                 |                 |                 |                 |                 |                 |                 |                 |                 |


Ӧрӧ айдылган јылдарда улустыҥ тоозы кӧптӧгӧни билдирет.

## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 3528 кижи болгон, олордыҥ 42 % орустар, 54 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.

## Инфраструктуразы
- аймактыҥ ла јурт јеезениҥ администрациялары;
- орто ӱредӱлӱ школ;
- балдардыҥ туразы;
- кӱӱлик сургал;
- культура байзыҥы;
- аймактыҥ библиотеказы;
- музей;
- аймактыҥ эмчилиги;
- стадион;
- спортшкол;
- ашкана;
- пекарня;
- конор тура;
- магазин;
- пилорама;
- АЗС;
- СТО.


## Экономиказы
Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Јылкы, соок тумчукту ла оок мал азыраары. Туризм.

## Кереестер

### Тӱӱкилик
- Совет јаҥ учун тартышкандарга мемориал комплекс (1977 ј., Школдыҥ оромы)[34][35];
- Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга кереес (1967 ј., јоголгон)[34][35];
- Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга кереес (1970 ј.,Октябрьский ором, 85Г)[34][35].


### Археологиялык
- Јебрен корум (1484, 1479, 1457, 1433)[36];
- Мӧҥкӱсалгыш (1344, 1357, 1361, 1420, 1485—1487, 1459—1461,),1 км Јер-Боочыда (1356)[36];
- Ташта јурамалдар (1456, 1464)[36];
- Јебрен тӱрк чеден (стадионныҥ јанында) (1458)[36];
- Палеолиттиҥ археологиялык кереези, куй ташта јебрен јурт (1462)[36];
- Алмысту-Боом, куй таш (1468), туристтерге комплекс иштейт[36];
- Ойбок ӧзӧктӧ кезер таш (1432)[36].

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

### Ар-бӱткендик
- Байлу туу;
- Байлу аржан суу, Коргон јаар учында (1363)[36];
- Куй таш (1357)[36].

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи
- Кан-Оозы
- Кан-Оозында герой-јерлештерге кереес


## Јарлу улузы
- Иван Шодоев, псевдоними Салайман (25.09.1914—22.09.2006) — алтай Эл бичиичи ле журналист, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы гвардии сташий лейтенант (1941—1946), СССР-дыҥ журналисттер биригӱзиниҥ (1957) ле бичиичилер биригӱзиниҥ турчызы (1969). Узак јылдарга «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ редакторыныҥ ордынчызы, оноҥ баш редакторы болуп иштеген. Бичиичи-фронтовик јуудагы нерези ле ижинде једимдери учун тӧрт орденле, 17 медальла кайралдаткан[37].
- Тишкишев В. И. (14.05.1963—) — артист, ӱредӱчи, Горно-Алтайский педучилищени божоткон (1979), Сугаш јуртка школдо ӱредӱчи болуп иштеп барган. 1991 јылдаҥ ала «Алтай» деп бије ансамбльда иштеген. Горно-Алтайсктыҥ госфилармониязыныҥ башкараачызы болгон (2000). Василий Ижеевич ус колду, агаш-таштаҥ эдимдер эдетен кижи болгон[38].
- Модоров Н. С. (1939) — билимчи, тӱӱкилик билимдердиҥ докторы, профессор, Россияныҥ гуманитар академиязыныҥ турчызы[39].


Кан-Оозы
{{ЈЈЈ+Россия
 |статус                   = Јурт
|русское название         = Кан-Оозы
 |оригинальное название    = {{lang-ru|Усть-Кан}}
 |герб                     = 
 |флаг                     = 
 | изображение             = Усть Кан - panoramio.jpg
 | описание изображения    = Усть-Кан
 |lat_deg = 50 |lat_min = 55 |lat_sec = 45 
  |lon_deg = 84 |lon_min = 45 |lon_sec = 45
 |CoordScale = 
|страна                   = Россия
 |регион                   = Алтай Республика
 |район                    = Кан-Оозы аймак
 |район в таблице          = Кан-Оозы аймак{{!}}Кан-Оозы
 |вид поселения            = Јурт јеезе
 |поселение                = Кан-Оозыныҥ јурт јеезези
 |поселение в таблице      = Кан-Оозыныҥ јурт јеезези{{!}}Кан-Оозыныҥ 
 |внутреннее деление       = 
 |вид главы                = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 
 |площадь                  =
 |вид высоты               = 
 |высота центра НП         = 1053<ref name="Высота н/у моря"/>
 |климат                   = орто-континентал
  |население              = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Усть-Кан (Республика Алтай) | тс }}
  |год переписи           = {{{ Эл-јонныҥ тоозы | Усть-Кан (Республика Алтай) | г }}
 |плотность                = 
 |агломерация              = 
 |национальный состав      = [[орустар]] 42 %, [[алтайлар]] 54 %<ref name="Коряков"/>
 |конфессиональный состав  = 
 |часовой пояс             = 
 |телефонный код           = 38841
 |почтовый индекс          = 
 |почтовые индексы         = 
 |автомобильный код        = 
 |цифровой идентификатор   = 
 |категория в Commons      = 
 |сайт                     = 
}}
'''Кан-Оозы''' ({{Lang-ru|Усть-Кан}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Кан-Оозы аймак|Кан-Оозы аймагында]] [[Кан-Оозыныҥ јурт јеезези]]не кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.

== Этимологиязы ==
Кан-Оозы {{Lang-ru|устье реки Кан}}<ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы = 80,236 |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>.

== Физико-географиялык темдектери ==

=== Географиязы ===
Јурт [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] кӱнбадыш келтейинде, Теректиниҥ, Тӧгӧриктиҥ, Улужайдыҥ сын тайгаларыныҥ эдегинде, тӧрт ӧзӧктиҥ белтиринде: (Чарас ичи, Јабаган ичи, Экинур ичи, Кырлык ичи), [[Кӧдӱрген (суу)|Кӧдӱргенниҥ суузы]] ла [[Чарыш (суу)|Чарыштыҥ суузы]] бириккенинде турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1053 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/8576/ust-kan.html Усть-Кан (Кан-Оозы)].</ref>.

=== Климады ===
Кан-Оозы јуртта ортодо-соок климат. Јут-чыктыҥ кеми јаан. Кёпенниҥ бӧлӱгениле — кургак кышту, јылу јайлу, чыкту континентал климат. Климатлык јай [[Кичӱ изӱ ай|кичӱ изӱ айдыҥ]] ортозынаҥ ала [[Куран ай|куран айдыҥ]] ортозына једет, кыш — [[Ӱлӱрген ай|ӱлӱрген айдыҥ]] учынаҥ, [[Кандык ай|кандык айдыҥ]] бажына јетире болот.

{{Климат местности
|Город_род=Кан-Оозыныҥ
|Источник=[https://ru.climate-data.org/азия/россииская-федерация/республика-алтаи/ust-kan-28858/ Орто температура ла орто јут-чык]
|Ширина=|Мар_а_мин=-36.1|Июл_а_макс=34.5|Июл_а_мин=-1.0|Июн_а_макс=32.0|Июн_а_мин=-3.9|Май_а_макс=30.0|Май_а_мин=-13.6|Апр_а_макс=26.6|Апр_а_мин=-25.0|Мар_а_макс=21.1|Фев_а_макс=11.0|Авг_а_макс=34.2|Фев_а_мин=-38.0|Янв_а_макс=7.9|Янв_а_мин=-44.3|Год_ср_макс=6.4|Год_ср_мин=-4.6|Дек_ср_макс=-9.1|Дек_ср_мин=-18.2|Ноя_ср_макс=-4.1|Ноя_ср_мин=-12.6|Авг_а_мин=-3.4|Сен_а_мин=-10.5|Окт_ср_мин=-4.1|Мар_вода=|Дек_вода=|Ноя_вода=|Окт_вода=|Сен_вода=|Авг_вода=|Июл_вода=|Июн_вода=|Май_вода=|Апр_вода=|Фев_вода=|Сен_а_макс=30.0|Янв_вода=|Год_а_макс=34.5|Год_а_мин=-45.8|Дек_а_макс=9.4|Дек_а_мин=-37.7|Ноя_а_макс=21.0|Ноя_а_мин=-45.8|Окт_а_макс=23.3|Окт_а_мин=-29.0|Окт_ср_макс=5.7|Сен_ср_макс=15.3|Положение=|Май_ср=9.1|Сен_ср_осад=59|Сен_ср=8.9|Авг_ср_осад=76|Авг_ср=14.0|Июл_ср_осад=83|Июл_ср=16.4|Июн_ср_осад=70|Июн_ср=14.5|Май_ср_осад=72|Апр_ср_осад=39|Окт_ср_осад=55|Апр_ср=1.3|Мар_ср_осад=20|Мар_ср=-8.4|Фев_ср_осад=16|Фев_ср=-14.6|Янв_ср_осад=17|Янв_ср=-14.9|Место_род=|Окт_ср=0.8|Ноя_ср=-8.4|Сен_ср_мин=2.5|Апр_ср_мин=-4.5|Авг_ср_макс=20.4|Авг_ср_мин=7.7|Июл_ср_макс=22.7|Июл_ср_мин=10.1|Июн_ср_макс=21.0|Июн_ср_мин=8.1|Май_ср_макс=15.8|Май_ср_мин=2.5|Апр_ср_макс=7.1|Мар_ср_макс=-2.9|Ноя_ср_осад=36|Мар_ср_мин=-13.8|Фев_ср_макс=-9.0|Фев_ср_мин=-20.1|Янв_ср_макс=-10.0|Янв_ср_мин=-19.8|Год_ср_осад=567|Год_ср=0.4|Дек_ср_осад=24|Дек_ср=-13.7|Год_вода=}}

=== Аҥ-куштары ===
Тайгаларында јӱзӱн-јӱӱр аҥдар јӱрет: айу, бӧрӱ,тӱлкӱ, койон, јеекен, агас, албаа, јоонмойын, кӧрӱк, јараа, марал, аҥ, элик, булан. Тооргыныҥ тоозы астап, «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген<ref name="Кр книга животные РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6252/read.php  ''Красная книга Республики Алтай: животные''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>. Куштардаҥ кедери тарал, карган, ӱкӱ, кӱӱк, тейлеген, талеҥко, мӱркӱт, карчага, јелечи, мечиртке, чай, торлоо, бӧднӧ, кӱртӱк<ref name="Кучин птицы">''Кучин А. П.'' Птицы Алтая. — Горно-Алтайск: [б.и.], 2004.</ref>. Сууда балык кезем астаган да болзо, чараган, бел, чортон, ускуч, јылмай ла база кезик бӱдӱм балык бар<ref name="Кучин флора и фауна">''Кучин А. П.'' Всемирный фонд дикой природы. Флора и фауна Алтая. — Горно-Алтайск: [б.и.], 2001.</ref>.

=== Ӧзӱмдери ===
Бу тайгаларда мӧш, тыт, чиби, кайыҥ агаш ӧзӧт<ref name="Торбоков флора">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020.</ref>. Тайга -тажы јиилектӱ, бороҥот, уйкӧс, тийиҥкат, кызылгат, тайабаш кӧп ӧзӧт<ref name="Торбоков флора"/>.
«Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер кӧп, олордыҥ тоозында: арчын, алтын тазыл, марал чечек, кызыл тазыл ла о.ӧ.<ref name="Кр книга  растения РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6253/read.php  ''Красная книга Республики Алтай: растения''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>.

=== Јери ле јолдоры ===
Јурттыҥ текши јери 755,22 га<ref name="транспорт Усть-Кан"/>. Кан-Оозы јурттыҥ сыны тӱндӱктеҥ тӱштӱк јаар 3 км 737 м, кӱнчыгыштаҥ кӱнбадыш јаар 2 км 828 м<ref>[https://al.2rus.org/ust-kan/karta/ Карта села Кан-Оозы.]</ref>.

Кан-Оозы Алтайда јаан јурттардыҥ бирӱзи, оромдоры 70, бастыра узуны ээлемдик тудумдарла кожо 61км 900 м. Жилищный фондтыҥ кеми 71,95 тыс. м², бир кижиге јадар јердиҥ кеми 12,86 м². Јурттыҥ ичинде регионал учурлу јолдыҥ узуны (7,4 км), тегин јолдордыҥ узуны (43 км 250 м). Кӧп саба јолдордыҥ ӱсти асфальтбетон (гравий)<ref name="транспорт Усть-Кан">[http://ustkansp.ru/page/municipalnaja-programma-kompleksnogo-razvitija-transportnoj-infrastruktury-na-territorii-municipalnogo-obrazovanija-ust-kanskoe-selskoe-poselenie-na-2017-2030-gg. Муниципальная программа комплексного развития транспортной инфраструктуры на территории муниципального образования «Усть-Канское сельское поселение» на 2017—2030 гг]</ref>.

Кан-Оозы регионал трассада турат «[[Чаргы]] — [[Беш-Ӧзӧк]] — [[Кан-Оозы]] — [[Талду (Кӧксу-Оозы аймак)|Талду]] — [[Карагай]] — граница [[Казахстан|Казахстанныҥ]]» кыйузында (идентификационный темдеги 84К-121<ref>[https://wikimapia.org/street/18671301/ru/ Региональная трасса 84К-121]</ref>, узуны 257,600 км).

«[[Кан-Оозы]] — [[Коргон]]» деп јолдыҥ башталганы (идентификационный темдеги 84К-109<ref>[https://wikimapia.org/#lang=ru&lat=51.017636&lon=84.395256&z=14&m=w&search=84К-109/  Региональная трасса 84К-109]</ref>, узуны 63,055 км). Кан-Оозынаҥ ары 6 км асфальт. Оноҥ ары јол сай-ташла јазалган.

Кан-Оозынаҥ ала [[Коргон]]го јетире талайдыҥ кемјӱзинеҥ бийиги 386 метрге башка (1012—626=386 м) Келтеҥиниҥ ӱстӱги бажы — 6,5 %, орто келтеҥи — 1,5 %. Бу јолдын [[Топчыган (суу)|Топчыган]], [[Јаан Кайсын (суу)|Јаан Кайсын]], [[Бичей (суу)|Бичей]], [[Мӧштӱ (суу)|Мӧштӱ]], [[Јоргол (суу)|Јоргол]], [[Кӧдӱрген (суу)|Кӧдӱрген]], [[Кӧмир (суу)|Кӧмир]], [[Кума (суу)|Кума]], [[Чарыш (суу)|Чарыш]], [[Тӱрген (суу)|Тӱрген]], [[Коргон (суу)|Коргон]] деп суулары кечире 11 кӱр бар. Анайда ок «Кан-Оозы — [[Кара-Суу (Кан-Оозы аймак)|Кара-Суу]]» деп јолдыҥ башталганы (идентификационный темдеги 84К-110<ref>[https://wikimapia.org/#lang=ru&lat=50.966520&lon=84.773946&z=14&m=w&search=84К-110/  Региональная трасса 84К-110]</ref>, узуны 6 км). Кан-Оозы «Солонешное — Кан-Оозы» деп трассаныҥ учы (идентификационный темдеги 84К-96<ref>[https://wikimapia.org/#lang=ru&lat=51.179504&lon=84.755273&z=14&m=w&search=84К-96/  Региональная трасса 84К-96]</ref>, Республика Алтайда узуны 55,997 км)<ref>[http://docs.cntd.ru/document/446686598/ Постановление Правительства Республики Алтай от 12.04.2018 N 107 «Об утверждении Перечня автомобильных дорог общего пользования регионального значения Республики Алтай и признании утратившими силу некоторых постановлений Правительства Республики Алтай»]</ref>. Кан-Оозынаҥ канча айры јолдор чыгат: [[Коргон]] јаар, Чакыр јаар, [[Экинур]] јаар, [[Јабаган]] јаар, [[Кырлык]] јаарКӧдӱрген јаар.

{| class="wikitable"
| COLSPAN="3" ALIGN="center" | '''Кан-Оозы јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире'''
|-
| Республикан тӧс кала [[Улалу]] || 210 км, 270 км
|-
| [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы || 260 км 290 км
|-
| Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 3900 км
|-
| [[Кӧксу-Оозы]]|| 120 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 514,5 км-деҥ ||130 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 610,8 км-деҥ || 96 км
|}

== Тӱӱкизи ==
Јурт 1876 јылда тӧзӧлгӧн.

== Эл-јон ==
{{ Эл-јонныҥ тоозы | Усть-Кан (Республика Алтай)|Столбцов=17}}
{{ Эл-јонныҥ тоозы | Усть-Кан (Республика Алтай) | график}}
Ӧрӧ айдылган јылдарда улустыҥ тоозы кӧптӧгӧни билдирет.

== Ук-калыктары ==
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 3528 кижи болгон, олордыҥ 42 % орустар, 54 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml  Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>.

== Инфраструктуразы ==
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
* аймактыҥ ла јурт јеезениҥ администрациялары;
* орто ӱредӱлӱ школ;
* балдардыҥ туразы;
* кӱӱлик сургал;
* культура байзыҥы;
* аймактыҥ библиотеказы;
* музей;
* аймактыҥ эмчилиги;
* стадион;
* спортшкол;
* ашкана;
* пекарня;
* конор тура;
* магазин;
* пилорама;
* АЗС;
* СТО.
</div>

== Экономиказы ==
Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Јылкы, соок тумчукту ла оок мал азыраары. Туризм.

== Кереестер ==

=== Тӱӱкилик ===
* Совет јаҥ учун тартышкандарга мемориал комплекс (1977 ј., Школдыҥ оромы)<ref name="Памятники">{{Cite web |title=Решение Исполнительного Комитета Совета народных депутатов Горно-Алтайской автономной области «Об отнесении недвижимых памятников истории и культуры к категории памятников местного значения» от 16.10.1989 г. № 348 |url=https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109173456/https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archivedate=1610213696 |deadlink=yes |accessdate=1609464799 }}</ref><ref name="Памятники список">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210509164006/http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archivedate=1620578406 |deadlink=yes |accessdate=1605300452 }}</ref>;
* Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга кереес (1967 ј., јоголгон)<ref name="Памятники"/><ref name="Памятники список"/>;
* Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга кереес (1970 ј.,Октябрьский ором, 85Г)<ref name="Памятники"/><ref name="Памятники список"/>.

=== Археологиялык ===
* Јебрен корум (1484, 1479, 1457, 1433)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Мӧҥкӱсалгыш (1344, 1357, 1361, 1420, 1485—1487, 1459—1461,),1 км Јер-Боочыда (1356)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Ташта јурамалдар (1456, 1464)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Јебрен тӱрк чеден (стадионныҥ јанында) (1458)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Палеолиттиҥ археологиялык кереези, куй ташта јебрен јурт (1462)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Алмысту-Боом, куй таш (1468), туристтерге комплекс иштейт<ref name="Ойношев свод"/>;
* Ойбок ӧзӧктӧ кезер таш (1432)<ref name="Ойношев свод"/>.
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>.

=== Ар-бӱткендик ===
* Байлу туу;
* Байлу аржан суу, Коргон јаар учында (1363)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Куй таш (1357)<ref name="Ойношев свод"/>.
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод"/>.

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==
<gallery class="center" perrow=6 widths="160px" heights="130px">
File:Усть-Кан.jpg | Кан-Оозы
File:Обелиск героям-землякам в Усть-Кане.jpg | Кан-Оозында герой-јерлештерге кереес 
</gallery>

== Јарлу улузы ==
* [[Шодоев, Иван Васильевич|Иван Шодоев]], псевдоними Салайман (25.09.1914—22.09.2006) — алтай Эл бичиичи ле журналист, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы гвардии сташий лейтенант (1941—1946), СССР-дыҥ журналисттер биригӱзиниҥ (1957) ле бичиичилер биригӱзиниҥ турчызы (1969). Узак јылдарга «Алтайдыҥ Чолмоны» газеттиҥ редакторыныҥ ордынчызы, оноҥ баш редакторы болуп иштеген. Бичиичи-фронтовик јуудагы нерези ле ижинде једимдери учун тӧрт орденле, 17 медальла кайралдаткан<ref>Шодоев И. В.[https://www.altai-tour.ru/about_altai/lyudi-altaya/ivan-vasilevich-shodoev/]</ref>.
* [[Тишкишев, Василий Ижеевич|Тишкишев В. И.]] (14.05.1963—) — артист, ӱредӱчи, Горно-Алтайский педучилищени божоткон (1979), Сугаш јуртка школдо ӱредӱчи болуп иштеп барган. 1991 јылдаҥ ала «Алтай» деп бије ансамбльда иштеген. Горно-Алтайсктыҥ госфилармониязыныҥ башкараачызы болгон (2000). Василий Ижеевич ус колду, агаш-таштаҥ эдимдер эдетен кижи болгон<ref>Тишкишев В. И.[https://web.archive.org/web/20231111114439/http://ww25.exponat.online/exhibit/10543974/?subid1=20231111-2244-395a-9de0-7af73dbd055b]</ref>.
* [[Модоров, Николай Семёнович|Модоров Н. С.]] (1939) — билимчи, тӱӱкилик билимдердиҥ докторы, профессор, Россияныҥ гуманитар академиязыныҥ турчызы<ref>Модоров Н. С.[http://www.gasu.ru/university/news/8193/ Модоров Н. С.]</ref>.

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
{{Тыш тайантылар}}
* [https://web.archive.org/web/20210111115515/https://moust-kan.ru/info Окылу сайт «Кан-Оозы аймак»]

{{Кан-Оозы аймактыҥ јон јаткан јерлери}}

[[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]]
[[Категория:Кан-Оозы аймактыҥ јурттары]]