# Ӱстӱги-Кӱбее
Ӱстӱги-Кӱбее (орустап Полеводка) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Кӧксу-Оозы аймагында Чендектиҥ јурт јеезезине кирет.

## Этимологиязы
Ӱстӱги-Кӱбее орустап .

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнбадыш келтейинде, Теректиниҥ, Кадын-Бажы Ӱч-Сӱмердиҥ, Ыйыктуныҥ, Тӧгӧриктиҥ сын тайгаларыныҥ эдегинде, Оймон ичи чӧл јалаҥда, Маргалу сууныҥ јарадында турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1014 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Казак чӧлдӧрдӧҥ јылу салкындар, изӱ кей келип, айдыҥ-кӱнниҥ айалгаларын кубултар аргалу. Кыш узун, јаан карлу, ӱлӱрген айдыҥ учынаҥ ала кандык айдыҥ бажына једет, 6-7 ай, јай кыска кичӱ изӱ айдаҥ ала куран айдыҥ учына јетире, 3 ле ай. Чаган айдыҥ соок деген кӱнинде −30..-40 °С, јаан изӱ айда эҥ тыҥ изӱ +30..+35 °С болот. Јут-чыктыҥ кеми јеткилинче: 700—750 мм. Салкынныҥ ортојылдык кеми: 4,7 м.

### Аҥ-куштары
Тайгалары аҥдык: ирбис, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, јуҥма, марал, элик, тооргы, шӱлӱзин, сарас, јоонмойын, агас, кӧрӱк, тийиҥ ле о.ӧ. аҥдар. Чай, кӱртӱк, бӧднӧ, торлоо, ӱкӱ, кӱӱк, талеҥко, каргаа, кускун, карчага, мӱркӱт, тейлеген, јерлик кас, ӧртӧк деп куштар Кадын-Бажыныҥ биосферный заповеднигинде бар. Сууныҥ балыгы кӧлдӧрдӧ лӧ Кӧк сууда болот, чараган, јылмай, чортон, бел ле о.ӧ. Куштардаҥ кедери тарал, каргаа, ӱкӱ, кӱӱк, тейлеген, талеҥко, јелечи, чай, торлоо, бӧднӧ, кӱртӱк јӱрет. Кезик куштар тоозы астаганыла база «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген: мечиртке, мӱркӱт, тарбалјы, каркыраа, турна.

### Ӧзӱмдери
Айландра кырлары агашла бӱркелген мӧш, кайыҥ, тыт, аспак, чиби ле терек. Чӧл јалаҥдары арбын одор, кыралары ашту, јакшы јылда тӱжӱмдӱ болор. Мал-аш тургадый одоры кӧп, ачык јайым јалаҥдар, кыра салар чӧл јалаҥ. Кырлар кӧп сабазы тыт агашла бӱркелген, бийиктей мӧш агаш кӧп, чиби агаш суујакалай аралдарда ӧзӧт, тал, кайаҥ агаш тыҥ ла кӧп эмес, је бар. Јаан јакшы одорлордо јӱзӱн-јӱӱр ӧлӧҥ лӧ јердиҥ јиилеги. Арал-јыдуларда тийиҥкат, бороҥот, кызылгат ӧзӧт. Меестерде маҥыр, јонјолой, сӧҥӱскен, кӧрмӧсјиилек, тайа. Саста кӧгӧзин, кыйгак ӧлӧҥ лӧ о.ӧ. Кырлардыҥ тӱштӱк јаны меес, агаш јок тас, агаштар кобы јиктерде. Кызыл тазыл (орустап копеечник чайный), марал (орустап маральник), алтын тазыл (орустап родиола розовая) ла оноҥ до ӧскӧ кӧп чечектер ле ӧлӧҥдӧр. Сӱрекей кӧп ӧзӱмдер Алтайда таркаган, је кезиги астап, «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген: арчын, алтын тазыл, кызыл тазыл, кӱн-келди, таҥдалай.

### Јери ле јолдоры
Туура јол Ӱстӱги-Кӱбееге јетире, 84К-.. Јуртта 3 ором: Заречная, Набережная, Центральная.
| Ӱстӱги-Кӱбее јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире |         |
| Администрациялык тӧс јер Чендек                | 7 км    |
| Аймактыҥ тӧс јери Кӧксу-Оозы                   | 29 км   |
| Республикан тӧс кала Улалу                     | 350 км  |
| Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы              | 440 км  |
| Тергеениҥ тӧс калазы Москва                    | 4000 км |
| Чуйдыҥ трагы (Р-256) 514,5 км-деҥ              | 270 км  |
| Чуйдыҥ трагы (Р-256) 610,8 км-деҥ              | 240 км  |


## Тӱӱкизи
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн.

## Эл-јон
| Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы |
| 2010            | 2011            | 2012            | 2013            | 2014            | 2015            | 2016            |
| --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- |
| 78              | →78             | ↘77             | ↗79             | →79             | ↗80             | ↗83             |


## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 97 кижи болгон, олордыҥ 96 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон
.

## Инфраструктуразы
- баштамы школ;
- јурттыҥ клубы;
- магазин.


## Экономиказы
Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Јылкы мал, уй, оок мал азыраары. Адару тудары. Агаш белетеери. Туризм.

## Кереестер

### Археологиялык
- Мӧҥкӱсалгыш (1518)[11];


### Ар-бӱткендик
- Ӱч-Сӱмер байлу туу(1505)[11];
- Ыйыктуныҥ боочызы байлу (1507)[11];
- Аржан суу (1509)[11];
- Томул туу ,Кош-Агаштыҥ кыйузында, бийиги 2815 м (1531)[11];
- Ыйыктуныҥ боочызы (1507)[11].

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

Ӱстӱги-Кӱбее
{{ЈЈЈ+Россия
 |статус                   = Јурт
 |русское название         = Ӱстӱги-Кӱбее
 |оригинальное название    = {{lang-ru|}}Полеводка
 |герб                     = 
 |флаг                     = 
 | изображение             = 
 | описание изображения    = 
 |lat_deg = 50.228036  
  |lon_deg = 85.993899
  |CoordAddon = 
  |CoordScale = 
 |размер карты региона     = 
 |размер карты района      = 
 |регион                   = Алтай Республика
 |регион в таблице         = Алтай Республика
 |район                    = Кӧксу-Оозы аймак
 |район в таблице          = Кӧксу-Оозы аймак{{!}}Кӧксу-Оозы  
|вид поселения            = Јурт јеезе
| поселение                = Чендектиҥ јурт јеезези
 | поселение в таблице      = Чендектиҥ јурт јеезези {{!}}Чендектиҥ  
|внутреннее деление       = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 
 |площадь                  = 
 |высота центра НП         = 1014<ref name="Высота н/у моря"/>
|климат                   = орто-континентал
| население                = {{Эл-јонныҥ тоозы|Полеводка (Республика Алтай) |тс}}
| год переписи             = {{Эл-јонныҥ тоозы|Полеводка (Республика Алтай) |г}} 
  |плотность               = 
  |агломерация             = 
  |национальный состав     =   [[орустар]] 96 %<ref name="Коряков"/>
  |конфессиональный состав = 
  |этнохороним             = 
 |почтовый индекс          =    
 |почтовые индексы         = 
 |телефонный код           = 38841
 |цифровой идентификатор   =  
 |цифровой идентификатор 2   =
|цифровой идентификатор 3   =   
 |категория в Commons      =
 |сайт                     = 
}}
'''Ӱстӱги-Кӱбее''' ({{Lang-ru|Полеводка}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Кӧксу-Оозы аймак|Кӧксу-Оозы аймагында]] [[Чендектиҥ јурт јеезези]]не кирет.

== Этимологиязы ==
Ӱстӱги-Кӱбее {{Lang-ru|}}.

== Физико-географиялык темдектери ==

=== Географиязы ===
Јурт [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] тӱштӱк-кӱнбадыш келтейинде, Теректиниҥ, Кадын-Бажы Ӱч-Сӱмердиҥ, Ыйыктуныҥ, Тӧгӧриктиҥ сын тайгаларыныҥ эдегинде, [[Оймонныҥ чӧли|Оймон]] ичи чӧл јалаҥда, [[Маргалу (суу)|Маргалу сууныҥ]] јарадында турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1014 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/166566/polevodka.html Полеводка (Ӱстӱги-Кӱбее)]</ref>.

=== Климады ===
Климады орто-континентал. Казак чӧлдӧрдӧҥ јылу салкындар, изӱ кей келип, айдыҥ-кӱнниҥ айалгаларын кубултар аргалу. Кыш узун, јаан карлу, [[Ӱлӱрген ай|ӱлӱрген айдыҥ]] учынаҥ ала кандык айдыҥ бажына једет, 6-7 ай, јай кыска кичӱ изӱ айдаҥ ала куран айдыҥ учына јетире, 3 ле ай. [[Чаган ай|Чаган айдыҥ]] соок деген кӱнинде −30..-40 °С, јаан изӱ айда эҥ тыҥ изӱ +30..+35 °С болот. Јут-чыктыҥ кеми јеткилинче: 700—750 мм. Салкынныҥ ортојылдык кеми: 4,7 м.

=== Аҥ-куштары ===
Тайгалары аҥдык: ирбис, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, јуҥма, марал, элик, тооргы, шӱлӱзин, сарас, јоонмойын, агас, кӧрӱк, тийиҥ ле о.ӧ. аҥдар. Чай, кӱртӱк, бӧднӧ, торлоо, ӱкӱ, кӱӱк, талеҥко, каргаа, кускун, карчага, мӱркӱт, тейлеген, јерлик кас, ӧртӧк деп куштар Кадын-Бажыныҥ биосферный заповеднигинде бар. Сууныҥ балыгы кӧлдӧрдӧ лӧ Кӧк сууда болот, чараган, јылмай, чортон, бел ле о.ӧ. Куштардаҥ кедери тарал, каргаа, ӱкӱ, кӱӱк, тейлеген, талеҥко, јелечи, чай, торлоо, бӧднӧ, кӱртӱк јӱрет. Кезик куштар тоозы астаганыла база «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген: мечиртке, мӱркӱт, тарбалјы, каркыраа, турна<ref name="Торбоков звери">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020.</ref>.

=== Ӧзӱмдери ===
Айландра кырлары агашла бӱркелген мӧш, кайыҥ, тыт, аспак, чиби ле терек. Чӧл јалаҥдары арбын одор, кыралары ашту, јакшы јылда тӱжӱмдӱ болор. Мал-аш тургадый одоры кӧп, ачык јайым јалаҥдар, кыра салар чӧл јалаҥ. Кырлар кӧп сабазы тыт агашла бӱркелген, бийиктей мӧш агаш кӧп, чиби агаш суујакалай аралдарда ӧзӧт, тал, кайаҥ агаш тыҥ ла кӧп эмес, је бар<ref name="Кучин флора и фауна">''Кучин А. П.'' Всемирный фонд дикой природы. Флора и фауна Алтая. — Горно-Алтайск: [б.и.], 2001.</ref>. Јаан јакшы одорлордо јӱзӱн-јӱӱр ӧлӧҥ лӧ јердиҥ јиилеги. Арал-јыдуларда тийиҥкат, бороҥот, кызылгат ӧзӧт. Меестерде маҥыр, јонјолой, сӧҥӱскен, кӧрмӧсјиилек, тайа. Саста кӧгӧзин, кыйгак ӧлӧҥ лӧ о.ӧ. Кырлардыҥ тӱштӱк јаны меес, агаш јок тас, агаштар кобы јиктерде. Кызыл тазыл ({{Lang-ru|копеечник чайный}}), марал ({{Lang-ru|маральник}}), алтын тазыл ({{Lang-ru|родиола розовая}}) ла оноҥ до ӧскӧ кӧп чечектер ле ӧлӧҥдӧр. Сӱрекей кӧп ӧзӱмдер Алтайда таркаган, је кезиги астап, «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген: арчын, алтын тазыл, кызыл тазыл, кӱн-келди, таҥдалай<ref name="Кр книга  растения РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6253/read.php  ''Красная книга Республики Алтай: растения''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>.

=== Јери ле јолдоры ===
Туура јол Ӱстӱги-Кӱбееге јетире, 84К-.. Јуртта 3 ором: Заречная, Набережная, Центральная.

{| class="wikitable"
| COLSPAN="2" ALIGN="center" |'''Ӱстӱги-Кӱбее јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире'''
|-
| Администрациялык тӧс јер [[Чендек]]|| 7 км
|-
|  Аймактыҥ тӧс јери [[Кӧксу-Оозы]] || 29 км
|-
|  Республикан тӧс кала [[Улалу]] ||  350 км
|-
|  [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы || 440 км
|-
|  Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 4000 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 514,5 км-деҥ ||270 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 610,8 км-деҥ || 240 км
|}

== Тӱӱкизи ==
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн.

== Эл-јон ==
{{население|Полеводка (Республика Алтай)|Столбцов=8}}

== Ук-калыктары ==
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 97 кижи болгон, олордыҥ 96 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон
<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml  Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>.

== Инфраструктуразы ==
* баштамы школ;
* јурттыҥ клубы;
* магазин.

== Экономиказы ==
Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Јылкы мал, уй, оок мал азыраары. Адару тудары. Агаш белетеери. Туризм.

== Кереестер ==

=== Тӱӱкилик ===

=== Археологиялык ===
* Мӧҥкӱсалгыш (1518)<ref name="Ойношев свод"/>;

=== Ар-бӱткендик ===
* Ӱч-Сӱмер байлу туу(1505)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Ыйыктуныҥ боочызы байлу (1507)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Аржан суу (1509)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Томул туу ,Кош-Агаштыҥ кыйузында, бийиги 2815 м (1531)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Ыйыктуныҥ боочызы (1507)<ref name="Ойношев свод"/>.
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>.

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==

== Јарлу улузы ==

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
{{Тыш тайантылар}}
* [http://ust-koksa-altay.ru/ Окылу сайт «Кӧксу-Оозы аймак»]

{{Кӧксу-Оозы аймактыҥ јон јаткан јерлери}}

[[Категория:Кӧксу-Оозы аймактыҥ јурттары]]
[[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]]