# Теректӱ
Теректӱ (орустап Теректа) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Кӧксу-Оозы аймагында Корбо-Талдыҥ јурт јеезезине кирет.

## Этимологиязы
Теректӱ орустап тополиный, с тополями, тополиная гора.

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнбадыш келтейинде, Сайлугемниҥ, Теректиниҥ, Тӧгӧриктиҥ, Кадын-Бажы Ӱч-Сӱмердиҥ, Ыйыктуныҥ тайгаларына курчаткан, Кадынга кирген Јаан Теректӱ сууныҥ јарадында турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1061 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Кыш узун, ӱлӱрген айда ла кезикте кар тӱшсе, ойто кайылбай, кандык айдыҥ бажына јетре јадат. јай дезе кичӱ изӱ айдаҥ башталып, куран айда божойт, сыгын айда эмеш айас јылу кӱндер туруп ийет, эмеген јай дежер.
Јайдыҥ ортозында да кар јаап ийердеҥ айабас, минус градуска чечектӱ агаштарды, маала ажын соок алып ийет. Температура онойып кӱн туркунына кезем солынар аргалу.

### Аҥ-куштары
Тайгалары аҥдык: ирбис, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, јуҥма, марал, элик, тооргы, шӱлӱзин, сарас, јоонмойын, агас, кӧрӱк, тийиҥ ле о.ӧ. аҥдар. Чай, кӱртӱк, бӧднӧ, торлоо, ӱкӱ, кӱӱк, талеҥко, каргаа, кускун, карчага, мӱркӱт, тейлеген, јерлик кас, ӧртӧк деп куштар Кадын-Бажыныҥ биосферный заповеднигинде бар. Сууныҥ балыгы кӧлдӧрдӧ лӧ Кӧк сууда болот, чараган, јылмай, чортон, бел ле о.ӧ..

### Ӧзӱмдери
Кырлардыҥ тӱштӱк јаны агаш јок, тӱндектей арка јаны агашту, кӧп јандай мӧш, тыт, кайыҥ, терек, аспак ла чиби ӧзӧт. ак јалаҥдары јайым одор ло кырага јараар јерлер. Мӧш лӧ кайыҥ, тыт ла аспак, чиби ле терек агаштар ӧзӧт. Кыска да болзо јайда јердиҥ ажы (кузук, јиилек, мешке), Маала ажы, кырада салган мажакту аш јакшы јылда кӧп тӱжӱм берет. Јаан јакшы одорлордо јӱзӱн-јӱӱр ӧлӧҥ лӧ јердиҥ јиилеги. Арал-јыдуларда тийиҥкат, бороҥот, кызылгат ӧзӧт. Меестерде маҥыр, јонјолой, сӧҥӱскен, кӧрмӧсјиилек, тайа. Саста кӧгӧзин, кыйгак ӧлӧҥ лӧ о.ӧ. Амырдыҥ элбек јалаҥдарында кырага салган аш (буудай, сула ла арба), азырал ӧлӧҥ пырей јакшы бӱдет.

### Јери ле јолдоры
| Тӧгӧрик јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире |         |
| Администрациялык тӧс јер Корбо-Тал        | 10 км   |
| Аймактыҥ тӧс јери Кӧксу-Оозы              | 24 км   |
| Республикан тӧс кала Улалу                | 350 км  |
| Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы         | 440 км  |
| Тергеениҥ тӧс калазы Москва               | 4100 км |
| Чуйдыҥ трагы (Р-256) 514,5 км-деҥ         | 270 км  |
| Чуйдыҥ трагы (Р-256) 610,8 км-деҥ         | 240 км  |


## Тӱӱкизи
Јурт 1860 јылда тӧзӧлгӧн. Кӧчкин јаржактар бого токтоп јуртай берген, озо Блинов Василий деп кижи мында адару тудуп, пасекалу болгон.

## Эл-јон
| Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы |
| 2010            | 2011            | 2012            | 2013            | 2014            | 2015            | 2016            |
| --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- |
| 449             | ↗450            | ↗454            | ↗458            | ↘444            | ↘429            | ↗435            |


## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 501 кижи болгон, олордыҥ 89 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон
.

## Инфраструктуразы
- орто ӱредӱлӱ школ;
- «Тийиҥеш» деп балдардыҥ туразы;
- эмчилик;
- культураныҥ байзыҥы;
- библиотека;
- стадион;
- почта;
- магазин;
- пилорама;
- турбаза «Оймон ӧзӧк», «Гостевая деревня», «Мир», «Ассонов».


## Экономиказы
Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Јылкы мал, аҥ, уй, кой, эчки азыраары, аш салары, адару тудары. Агаш белетеери. Туризм.

## Кереестер

### Тӱӱкилик
- Карындаштык мӧҥкӱ Граждан јууныҥ геройлорыныҥ (1495) (Тӧс ором, д.36)[11][12].


### Археологиялык
- Мӧҥкӱсалгыш (1572, 1573, 1561, 1513, 1514, 1515, 1516, 1517)[13];
- Јебрен корум (1560, 1512)[13];
- Кезер таш (1511)[13].


### Ар-бӱткендик
- Ӱч-Сӱмер байлу туу (1505)[13];
- Аржан суу (1509)[13];
- Байлу боочы Ыйыкту (1506)[13].

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

Теректӱ
{{ЈЈЈ+Россия
 |статус                   = Јурт
 |русское название         = Теректӱ
 |оригинальное название    = {{lang-ru|}}Теректа
 |герб                     = 
 |флаг                     = 
 | изображение             = Terekta range 02.jpg
 | описание изображения    = 
|lat_deg=50 | lat_min = 17 | lat_sec = 41
|lon_deg=85 | lon_min = 52 | lon_sec = 19
  |CoordAddon = 
  |CoordScale = 
 |размер карты региона     = 
 |размер карты района      = 
 |регион                   = Алтай Республика
 |регион в таблице         = Алтай Республика
 |район                    = Кӧксу-Оозы аймак
 |район в таблице          = Кӧксу-Оозы аймак{{!}}Кӧксу-Оозы  
|вид поселения            = Јурт јеезе
| поселение                = Корбо-Талдыҥ јурт јеезези
 | поселение в таблице      = Корбо-Талдыҥ јурт јеезези {{!}}Корбо-Талдыҥ  
|внутреннее деление       = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 
 |площадь                  = 
 |высота центра НП         = 1061<ref name="Высота н/у моря"/>
|климат                   = орто-континентал
| население                = {{Эл-јонныҥ тоозы|Теректа |тс}}
| год переписи             = {{Эл-јонныҥ тоозы|Теректа |г}} 
  |плотность               = 
  |агломерация             = 
  |национальный состав     = [[орустар]] 89 %<ref name="Коряков"/>
  |конфессиональный состав = 
  |этнохороним             = 
 |почтовый индекс          =    
 |почтовые индексы         = 
 |телефонный код           = 38841
 |цифровой идентификатор   =  
 |цифровой идентификатор 2   =
|цифровой идентификатор 3   =   
 |категория в Commons      =
 |сайт                     = 
}}
'''Теректӱ''' ({{Lang-ru|Теректа}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Кӧксу-Оозы аймак|Кӧксу-Оозы аймагында]] [[Корбо-Талдыҥ јурт јеезези]]не кирет.

== Этимологиязы ==
Теректӱ {{Lang-ru|тополиный, с тополями, тополиная гора}}<ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы = 80,236 |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>.

== Физико-географиялык темдектери ==

=== Географиязы ===
Јурт [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] тӱштӱк-кӱнбадыш келтейинде, Сайлугемниҥ, Теректиниҥ, Тӧгӧриктиҥ, Кадын-Бажы Ӱч-Сӱмердиҥ, Ыйыктуныҥ тайгаларына курчаткан, Кадынга кирген Јаан [[Теректӱ (суу)|Теректӱ сууныҥ]] јарадында турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1061 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/35023/terekta.html Теректа]</ref>.

=== Климады ===
Климады орто-континентал. Кыш узун, ӱлӱрген айда ла кезикте кар тӱшсе, ойто кайылбай, кандык айдыҥ бажына јетре јадат. јай дезе кичӱ изӱ айдаҥ башталып, куран айда божойт, сыгын айда эмеш айас јылу кӱндер туруп ийет, эмеген јай дежер.

Јайдыҥ ортозында да кар јаап ийердеҥ айабас, минус градуска чечектӱ агаштарды, маала ажын соок алып ийет. Температура онойып кӱн туркунына кезем солынар аргалу.

=== Аҥ-куштары ===
Тайгалары аҥдык: ирбис, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, јуҥма, марал, элик, тооргы, шӱлӱзин, сарас, јоонмойын, агас, кӧрӱк, тийиҥ ле о.ӧ. аҥдар. Чай, кӱртӱк, бӧднӧ, торлоо, ӱкӱ, кӱӱк, талеҥко, каргаа, кускун, карчага, мӱркӱт, тейлеген, јерлик кас, ӧртӧк деп куштар Кадын-Бажыныҥ биосферный заповеднигинде бар. Сууныҥ балыгы кӧлдӧрдӧ лӧ Кӧк сууда болот, чараган, јылмай, чортон, бел ле о.ӧ.<ref name="Кучин флора и фауна">''Кучин А. П.'' Всемирный фонд дикой природы. Флора и фауна Алтая. — Горно-Алтайск: [б.и.], 2001.</ref>.

=== Ӧзӱмдери ===
Кырлардыҥ тӱштӱк јаны агаш јок, тӱндектей арка јаны агашту, кӧп јандай мӧш, тыт, кайыҥ, терек, аспак ла чиби ӧзӧт. ак јалаҥдары јайым одор ло кырага јараар јерлер. Мӧш лӧ кайыҥ, тыт ла аспак, чиби ле терек агаштар ӧзӧт. Кыска да болзо јайда јердиҥ ажы (кузук, јиилек, мешке), Маала ажы, кырада салган мажакту аш јакшы јылда кӧп тӱжӱм берет<ref name="Кучин флора и фауна"/>. Јаан јакшы одорлордо јӱзӱн-јӱӱр ӧлӧҥ лӧ јердиҥ јиилеги. Арал-јыдуларда тийиҥкат, бороҥот, кызылгат ӧзӧт. Меестерде маҥыр, јонјолой, сӧҥӱскен, кӧрмӧсјиилек, тайа. Саста кӧгӧзин, кыйгак ӧлӧҥ лӧ о.ӧ. Амырдыҥ элбек јалаҥдарында кырага салган аш (буудай, сула ла арба), азырал ӧлӧҥ пырей јакшы бӱдет<ref name="Торбоков флора">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020.</ref>.

=== Јери ле јолдоры ===
{| class="wikitable"
| COLSPAN="2" ALIGN="center" |''' Тӧгӧрик јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире'''
|-
| Администрациялык тӧс јер [[Корбо-Тал]]|| 10 км
|-
|  Аймактыҥ тӧс јери [[Кӧксу-Оозы]] || 24 км
|-
|  Республикан тӧс кала [[Улалу]] || 350 км
|-
|  [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы ||  440 км
|-
|  Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 4100 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 514,5 км-деҥ ||270 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 610,8 км-деҥ ||240 км
|}

== Тӱӱкизи ==
Јурт 1860 јылда тӧзӧлгӧн. Кӧчкин јаржактар бого токтоп јуртай берген, озо Блинов Василий деп кижи мында адару тудуп, пасекалу болгон.

== Эл-јон ==
{{ Эл-јонныҥ тоозы | Теректа |  Столбцов=9}}

== Ук-калыктары ==
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 501 кижи болгон, олордыҥ 89 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон
<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml  Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>.

== Инфраструктуразы ==
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
* орто ӱредӱлӱ школ;
* «Тийиҥеш» деп балдардыҥ туразы;
* эмчилик;
* культураныҥ байзыҥы;
* библиотека;
* стадион;
* почта;
* магазин;
* пилорама;
* турбаза «Оймон ӧзӧк», «Гостевая деревня», «Мир», «Ассонов».
</div>

== Экономиказы ==
Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Јылкы мал, аҥ, уй, кой, эчки азыраары, аш салары, адару тудары. Агаш белетеери. Туризм.

== Кереестер ==

=== Тӱӱкилик ===
* Карындаштык мӧҥкӱ Граждан јууныҥ геройлорыныҥ (1495) (Тӧс ором, д.36)<ref name="Памятники">{{Cite web |title=Решение Исполнительного Комитета Совета народных депутатов Горно-Алтайской автономной области «Об отнесении недвижимых памятников истории и культуры к категории памятников местного значения» от 16.10.1989 г. № 348 |url=https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109173456/https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archivedate=1610213696 |deadlink=yes |accessdate=1609555939 }}</ref><ref name="Памятники список">{{Cite web |title=Список-объектов-культурного-наследия.pdf |url=http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231111081646/https://akin04.ru/ |archivedate=1699690606 |deadlink=yes |accessdate=1605358839 }}</ref>.

=== Археологиялык ===
* Мӧҥкӱсалгыш (1572, 1573, 1561, 1513, 1514, 1515, 1516, 1517)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Јебрен корум (1560, 1512)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Кезер таш (1511)<ref name="Ойношев свод"/>.

=== Ар-бӱткендик ===
* Ӱч-Сӱмер байлу туу (1505)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Аржан суу (1509)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Байлу боочы Ыйыкту (1506)<ref name="Ойношев свод"/>.
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>.

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==

== Јарлу улузы ==

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
* [http://ust-koksa-altay.ru/ Окылу сайт «Кӧксу-Оозы аймак»]

{{Кӧксу-Оозы аймактыҥ јон јаткан јерлери}}

[[Категория:Кӧксу-Оозы аймактыҥ јурттары]]
[[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]]