# Ийт-Кӱч
Ийт-Кӱч (орустап Иткуч) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Турачак аймагында Курмач-Байголдыҥ јурт јеезезине кирет.

## Этимологиязы
Ийт-Кӱч — ийттиҥ кӧзи, орустап  собачий глаз.

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Алтай Республиканыҥ тӱндӱк јанында, Аба-Јыштыҥ ортозында Кылык сууныҥ јарадында турат. Айландыра тайгалары — Торот, Урчин, Аначак, Јылаштар, Пеже, Тобр, Кӧчимер, Спырна. Кылык суу …сууга кожылып, оноҥ ары Бийдиҥ суузына коштолот.
Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 414 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Кышкыда јаан кар тӱжӱп, чек јол јок боло берет. Климады орто-континентал, ортјылдык температура +1,2 °C, чаган айдыҥ ортоайлык температуразы −14,4 °C, ортојылдык јуттыҥ кеми 855 мм.
Алтайда айы-кӱни јымжак јер, кышкыда тыҥ соок јок, је кар јаан тӱжет, кӧл чаган айдыҥ ортозы киреде тошло туй бӱркеле берет. Тӱндӱктеҥ салкындар соок кей экелет, кӱрттиҥ бийиги кезик јерде 2-3 метрге једет. Јайгыда база тыҥ изӱлер болбойт, 30-35 градустаҥ ӧрӧ кӧдӱрилбейт јаан изӱ айда, кей серӱӱн ле чыкту.

### Аҥ-куштары
Аба-Јыш (орустап черневая тайга) кара туйук агаштарлу, јерлери аазый сӱреен аҥдык болгон дежет. Ондо јаткан улус улай аҥдайтан болгон. Айу, бӧрӱ, јеекен, какай, тӱлкӱ кӧп болгон. Оок то аҥдар кӧп болгон эмей: койон, агас, албаа, киш, суузар, калазак, сыгырган, тийиҥ, кӧрӱк ле о.ӧ..
Калганчы ӧйдӧ аҥ-куш астап, экология коомойтыганыла, улустыҥ кӧптӧгӧниле колбулу айалга боло берген. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген аҥдар ол — тооргы, маны, ак-кийик, сууныҥ камдузы, олордыҥ тоозы кезем астаган. Оок куштар ол каргаа, саҥыскан, тарал, кӧктийек, кӱӱк, кас, турна, бӧднӧ, чай, кӱртӱк, томыртка. Куштардаҥ: кӱртӱк, чай, сымда, мечиртке, ӱкӱ, тарал.

### Ӧзӱмдери
Тайганыҥ ортозында аламыктарда јердиҥ ажы јакшы бӱдет — јӱзӱн башка јиилектер, кузук, калба, орляк, мешкелер.
Кӧп сабада кара ийне бӱрлӱ агаш ӧзӧт, мӧш, јойгон, чиби, карагай, тыт, кӧп тоолу башка-башка бӱдӱмдӱ јыра-тайалар, ойык јабыстай јерлерде ле чала састалган тегериктерде база јыралар, тал, беле, чычрана, каргана, ӧзӧт. Ого коштой јӱзӱн-јӱӱр јиилектер: уй кӧс, бороҥот, јер-јиилек, тийиҥкат, тожла, кайыҥкат, торбос (орустап клюква), тайа (орустап жимолость), кызылкат, кӧк-кат (орустап голубика), кара агаш-јиилек (орустап ежевика), кара-кат, эмезе кара торбос (орустап черника), ийт-тумчук (орустап шиповник), ого коштой кӧжнӧ, калба.
Јайдыҥ ӧйинде јылу, чыкту кейге толтыра ла чечектер ӧзӱп, чечектеп, бвжып ӱрендерин чачат: балузын, јыракы-ӧлӧҥ, јыдунак (орустап душица), калаш-чечек (орустап первоцвет), ийт-тырмак. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» киргендери: алтын тазыл, кызыл тазыл, сыгын-от, марал-чечек ле о.ӧ..

### Јери ле јолдоры
Јол јок.
Јуртта 2 ором: Тайганыҥ, Јараттай.
| Ийт-Кӱч јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире |         |
| Администрациялык тӧс јер Курмач-Байгол    | 8,5 км  |
| Аймактыҥ тӧс јери Турачак                 | 93 км   |
| Республикан тӧс кала Улалу                | 180 км  |
| Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы         | 270 км  |
| Тергеениҥ тӧс калазы Москва               | 4000 км |
| Чуйдыҥ трагы (Р-256) 435,7 км-деҥ         | 190 км  |


## Тӱӱкизи
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн.

## Эл-јон
| Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы |
| 2010            | 2011            | 2012            | 2013            | 2014            | 2015            | 2016            |
| --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- |
| 0               | →0              | →0              | →0              | →0              | →0              | →0              |


## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 4 кижи болгон, олордыҥ 100 % чалкандулар.
Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы
Бастыра инфраструктурный обьекттер Курмач-Байголдыҥ јурт јеезезинде.

## Экономиказы
Агаш белетеери. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Туризм.

## Кереестер

### Археологиялык
- Јебрен рудник. Турачак ла Ийт-Кӧстиҥ ортозында (1291)[14].


### Ар-бӱткендик
- Кара-Суу. Тоҥбос эм суу. Байлу (…)[14];
- Ӱч-Сӱӱри. Байлу кыр (…)[14];
- Чоҥмо. Кыр (..)[14];
- Ужубе-Јалбаган. Байлу кыр[14].

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

Ийт-Кӱч
{{ЈЈЈ+Россия
 |статус                   = Јурт
|русское название         = Ийт-Кӱч
 |оригинальное название    = {{lang-ru| Иткуч}}
 |герб                     = 
 |флаг                     = 
 | изображение             = 
 | описание изображения    = 
  |lat_deg = 52|lat_min = 5|lat_sec = 37
  |lon_deg = 87|lon_min = 31|lon_sec = 13
 | CoordAddon = type:city(5400)_region:RU
 | CoordScale =  
|страна                   = Россия
 |регион                   = Алтай Республика
 |район                    = Турачак аймак
 |район в таблице          = Турачак аймак{{!}}Турачак 
 |вид поселения            = Јурт јеезе
 |поселение                = Курмач-Байголдыҥ јурт јеезези
 |поселение в таблице      = Курмач-Байголдыҥ јурт јеезези{{!}}Курмач-Байголдыҥ
 |внутреннее деление       = 
 |вид главы                = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 
 |площадь                  =
 |вид высоты               = 
 |высота центра НП         = 414<ref name="Высота н/у моря"/>
 |климат                   = орто-континентал
  |население              = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Иткуч| тс }}
  |год переписи           = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Иткуч | г }}
 |плотность                = 
 |агломерация              = 
 |национальный состав      = [[чалкандулар]] 100 % (2002)<ref name="Коряков"/>
 |конфессиональный состав  = 
 |часовой пояс             = 
 |телефонный код           = 38843
 |почтовый индекс          = 649140
 |почтовые индексы         = 
 |автомобильный код        = 
 |цифровой идентификатор   = 
 |цифровой идентификатор 2   = 
 |категория в Commons      = 
 |сайт                     = 
}}
'''Ийт-Кӱч''' ({{Lang-ru|Иткуч}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Турачак аймак|Турачак аймагында]] [[Курмач-Байголдыҥ јурт јеезези]]не кирет.

== Этимологиязы ==
Ийт-Кӱч — ийттиҥ кӧзи, {{Lang-ru| собачий глаз}}<ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы =  |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>.

== Физико-географиялык темдектери ==

=== Географиязы ===
Јурт [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] тӱндӱк јанында, Аба-Јыштыҥ ортозында Кылык сууныҥ јарадында турат. Айландыра тайгалары — Торот, Урчин, Аначак, Јылаштар, Пеже, Тобр, Кӧчимер, Спырна. [[Кылык (суу)|Кылык]] суу …сууга кожылып, оноҥ ары [[Бий (суу)|Бийдиҥ]] суузына коштолот.
Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 414 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/34989/itkuch.html Иткуч (Ийт-Кӱч)]</ref>.

=== Климады ===
Климады орто-континентал. Кышкыда јаан кар тӱжӱп, чек јол јок боло берет. Климады орто-континентал, ортјылдык температура +1,2 °C, чаган айдыҥ ортоайлык температуразы −14,4 °C, ортојылдык јуттыҥ кеми 855 мм.

Алтайда айы-кӱни јымжак јер, кышкыда тыҥ соок јок, је кар јаан тӱжет, кӧл чаган айдыҥ ортозы киреде тошло туй бӱркеле берет. Тӱндӱктеҥ салкындар соок кей экелет, кӱрттиҥ бийиги кезик јерде 2-3 метрге једет. Јайгыда база тыҥ изӱлер болбойт, 30-35 градустаҥ ӧрӧ кӧдӱрилбейт јаан изӱ айда, кей серӱӱн ле чыкту.

=== Аҥ-куштары ===
Аба-Јыш (орустап черневая тайга) кара туйук агаштарлу, јерлери аазый сӱреен аҥдык болгон дежет. Ондо јаткан улус улай аҥдайтан болгон. Айу, бӧрӱ, јеекен, какай, тӱлкӱ кӧп болгон. Оок то аҥдар кӧп болгон эмей: койон, агас, албаа, киш, суузар, калазак, сыгырган, тийиҥ, кӧрӱк ле о.ӧ.<ref name="Кучин флора и фауна">''Кучин А. П.'' Всемирный фонд дикой природы. Флора и фауна Алтая. — Горно-Алтайск: [б.и.], 2001.</ref>.

Калганчы ӧйдӧ аҥ-куш астап, экология коомойтыганыла, улустыҥ кӧптӧгӧниле колбулу айалга боло берген. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген аҥдар ол — тооргы, маны, ак-кийик, сууныҥ камдузы, олордыҥ тоозы кезем астаган<ref name="Кр книга животные РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6252/read.php  ''Красная книга Республики Алтай: животные''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>. Оок куштар ол каргаа, саҥыскан, тарал, кӧктийек, кӱӱк, кас, турна, бӧднӧ, чай, кӱртӱк, томыртка. Куштардаҥ: кӱртӱк, чай, сымда, мечиртке, ӱкӱ, тарал.

=== Ӧзӱмдери ===
Тайганыҥ ортозында аламыктарда јердиҥ ажы јакшы бӱдет — јӱзӱн башка јиилектер, кузук, калба, орляк, мешкелер.
Кӧп сабада кара ийне бӱрлӱ агаш ӧзӧт, мӧш, јойгон, чиби, карагай, тыт, кӧп тоолу башка-башка бӱдӱмдӱ јыра-тайалар, ойык јабыстай јерлерде ле чала састалган тегериктерде база јыралар, тал, беле, чычрана, каргана, ӧзӧт. Ого коштой јӱзӱн-јӱӱр јиилектер: уй кӧс, бороҥот, јер-јиилек, тийиҥкат, тожла, кайыҥкат, торбос ({{lang-ru|клюква}}), тайа ({{lang-ru|жимолость}}), кызылкат, кӧк-кат ({{lang-ru|голубика}}), кара агаш-јиилек ({{lang-ru|ежевика}}), кара-кат, эмезе кара торбос ({{lang-ru|черника}}), ийт-тумчук ({{lang-ru|шиповник}}), ого коштой кӧжнӧ, калба<ref name="Торбоков звери">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020</ref>.

Јайдыҥ ӧйинде јылу, чыкту кейге толтыра ла чечектер ӧзӱп, чечектеп, бвжып ӱрендерин чачат: балузын, јыракы-ӧлӧҥ, јыдунак ({{lang-ru|душица}}), калаш-чечек ({{lang-ru|первоцвет}}), ийт-тырмак. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» киргендери: алтын тазыл, кызыл тазыл, сыгын-от, марал-чечек ле о.ӧ.<ref name="Кр книга  растения РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6253/read.php  ''Красная книга Республики Алтай: растения''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>.

=== Јери ле јолдоры ===
Јол јок.
Јуртта 2 ором: Тайганыҥ, Јараттай.

{| class="wikitable"
| COLSPAN="2" ALIGN="center" |'''Ийт-Кӱч јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире'''
|-
| Администрациялык тӧс јер [[Курмач-Байгол]]|| 8,5 км
|-
|  Аймактыҥ тӧс јери [[Турачак]] ||93 км
|-
|  Республикан тӧс кала [[Улалу]] ||  180 км
|-
|  [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы ||  270 км
|-
|  Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 4000 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 435,7 км-деҥ ||190 км
|}

== Тӱӱкизи ==
Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн.

== Эл-јон ==
{{ Эл-јонныҥ тоозы | Иткуч }}

== Ук-калыктары ==
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 4 кижи болгон, олордыҥ 100 % чалкандулар<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml  Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>.

Окылу тил: орус, алтай<ref name="Закон РА о языках">[http://docs.cntd.ru/document/802008526/  Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года)]</ref>.

== Инфраструктуразы ==
Бастыра инфраструктурный обьекттер [[Курмач-Байголдыҥ јурт јеезези]]нде.

== Экономиказы ==
Агаш белетеери. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Туризм.

== Кереестер ==

=== Археологиялык ===
* Јебрен рудник. [[Турачак]] ла Ийт-Кӧстиҥ ортозында (1291)<ref name="Ойношев свод"/>.

=== Ар-бӱткендик ===
* Кара-Суу. Тоҥбос эм суу. Байлу (…)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Ӱч-Сӱӱри. Байлу кыр (…)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Чоҥмо. Кыр (..)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Ужубе-Јалбаган. Байлу кыр<ref name="Ойношев свод"/>.
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>.

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==

== Јарлу улузы ==

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
{{Тыш тайантылар}}
{{Турачак аймактыҥ јон јаткан јерлери}}

[[Категория:Турачак аймактыҥ јурттары]]
[[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]]