# Саратан
Саратан (орустап  Саратан) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Улаган аймагында Саратанныҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.

## Этимологиязы
Саратан-Сара-Адан орустап соловый (масть) верблюд.

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Алтай Республиканыҥ кӱнчыгыш јанында, Башкуш сууныҥ јарадында, Кабак-Тайга, Такылган, Салјок, Кара-Кайа, Калкак туулардыҥ эдегинде турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1389 метрге бийик.

### Климады
Климады кезем-континентал. Јакалай тӱндӱктиҥ ле Ырак кӱнчыгыштыҥ јерлерине тӱҥейлеген. Кышкыда тӱндӱк аймактарга кӧрӧ тыҥ сооктор болот. Кыш узун, тыҥ соокторлу, салкындарлу болот. Јай кыска, серӱӱн, кей кургак. Кейдиҥ ортојылдык кеми −1,1 °С, бир јылдыҥ туркунына эҥ ле бийик температура 34 °С, эҥ ле соок температура −58 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы −3 °С, баштапкы сооктор келер кӱндер 30.05/01.09, Соок јок кӱндер 93, јут-чыктыҥ ортојылдык кеми 292 мм, салкынныҥ ортојылдык кеми — 1,6 м/с, 15 м/с-таҥ тыҥ салкынду кӱндер 3,2. Кар кышкыда узак јатпайт, салкын учура берет. Чолушман ичиниҥ айы-кӱни эмеш јымжак болот Улаган јаар јерлерге кӧрӧ.

### Аҥ-куштары
Улаган алтай аҥдык јер. Тайга-ташта казыр аҥдардаҥ айу, бӧрӱ, шӱлӱзин, јеекен, ирбис бар. Туйгакту аҥнаҥ марал, булан, элик, тооргы, какай јӱрет.. Оок то аҥдар кӧп агас, албаа, киш, суузар, камду, јоонмойын ла о.ӧ. Куштардаҥ барынтычылары мечиртке, шоҥкор, боро ылаачын, карчага, ӱкӱ, кезигиниҥ тоозы кезем астаган учун олорды Алтай республиканыҥ «Кызыл бичигине» кийдирген. Сууларда азый балыктыҥ кандыйы ла болгон, эмди суулар тартылып, тайызаган учун балык та астай берген. Аймакта кезик кӧлдӧрдӧ таҥынаҥ аргачылар балык ӧскӱрип, садуга апарат пелядь, чараган ла форель.

### Ӧзӱмдери
Каскак бийик кырлары кайыр, агаштары тӱндӱк ле јанында ӧзӧт. Агаштардыҥ кӧп сабазы чет агаш, чиби, бийиктей мӧш, суујараттай тал. Чолушпа ичиле (Балыкчы, Кӧӧ, Кӧк-Паш, Беле јурттар) тӱштук јанын аймактыҥ тӱҥейлеп албазыҥ, не дезе, Алтын Кӧл јаны, Чолушман ӧзӧктиҥ суузыныҥ коолы јымжак климатту, јӱзӱн ӧлӧҥдӧр, јиилектер, јулукту агаштар ла маала ажы јакшы ӧзӧт. Тӱштӱктей дезе талайдыҥ кемјӱзинеҥ канча катап бийик, соок, јер эрте ле тереҥ тоҥып калат. Кезем континентал айалгада ӧзӱмдердиҥ бӱдӱми астап јат, је ого коштой эндемик ӧзӱмдер база бар. Јулукту агаштар ол јодро, алама, груша, слива, беле. «Кызыл бичикке» кирген ӧзӱмдер база кӧп, олордыҥ ортозында алтын ла кызыл тазылдар.

### Јери ле јолдоры
Јуртта 6 ором: А. К. Вагаеваныҥ, Јииттердиҥ, Школдыҥ, Тӧс, Н. Т. Тойдоновтыҥ Н. Т., Меесте.
«Улаган — Саратан» деп јолдо боочы бар, бу регионал учурлу кӧӧлик јол.
| Саратан јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире |                                |
| Администрациялык тӧс јер Саратан          | 0 км                           |
| Аймактыҥ тӧс јери Улаган                  | 30 км                          |
| Республикан тӧс кала Улалу                | 380 км / 440 км (Чуйдыҥ трагы) |
| Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы         | 470 км, 530 км                 |
| Тергеениҥ тӧс калазы Москва               | 4300 км                        |
| Чуйдыҥ трагы (Р-256) 788,0 км-деҥ (Акташ) | 85 км                          |


## Тӱӱкизи
Јурт 1924 јылдарда тӧзӧлгӧн.

## Эл-јон
| Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы |
| 2010            | 2011            | 2012            | 2013            | 2014            | 2015            | 2016            |
| --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- |
| 738             | ↗739            | ↘732            | ↘731            | ↗746            | ↗764            | ↘749            |


## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 794 кижи болгон, олордыҥ 70 % алтайлар, 30 % телеҥиттер ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы
- јурт јеезениҥ администрациязы;
- орто ӱредӱлӱ школ;
- балдардыҥ сады;
- споршкол;
- стадион;
- јурттыҥ клубы;
- почта;
- магазин;
- пилорама.


## Экономиказы
Кажы ла биледе таҥынаҥ ээлемдӱ. Јылкы, соок тумчукту ла оок мал азыраары. Агашла иштер. Туризм.

## Кереестер

### Тӱӱкилик
- Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга обелиск (1676). (1950 ј., Школдыҥ, 13А)[13][14]


### Ар-бӱткендик
- Боочы. Улаган-Саратан.(1704). Калкак, боочы 1698)[15];
- Тазылган, аржан суу (1635,1629)[15];
- Кӧк-Тӧҥ — аржан (1631), Токой деп јер[15];
- Такылган кыр — Тазрандардыҥ быйлу кыры (1605)[15];
- Салјок туу (1603). Ээлдӱ-Кем (1594)[15];
- Кара-Кайа, Кам тыт (1599)[15];
- Баатыр-Кӧл (1592)[15];
- Байлу туу Шуулак, боочы (1706). Байлу Кабак-Тайга (1631). Кӧмӱрлӱ (1632), Токпок туу (1606)[15].

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

## Јарлу улузы
- Кензин, Алексей Александрович (..—2010) — Барнаул калада јурт элем институттыҥ ве-теринарный бӧлӱгин божодоло, Улаган совхозтыҥ ветеринарный эмчизи болуп иштеп баштаган. 1972—1974 јылдарда Улаган аймактыҥ ветеринарный бӧлӱгиниҥ баш врачы болуп иштейт. 70 јылдардыҥ учында — 80 јылдардыҥ бажында Саратан совхозтыҥ прорабы болуп иштейт. 1980—1985 јылдарда Саратанда партийный организацияныҥ качызы болуп иштеген. 1990—1993 јылдарда Саратанныҥ совхозыныҥ директоры болгон. 1993 јылдаҥ ала 2008 јылга јетире Саратан јурттыҥ администрацияныҥ јааны болуп иштеген[16].
- Тойдонов, Николай Трифонович (12.03.1922-09.07.1979) — 1945—1979 јылдарда јуртсоветтиҥ председатели болуп Саратанда иштеген. Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы, кӧп тоолу кайралдарыныҥ ортодо «Мактыҥ 3 степеньдӱ ордени» ле «Знак Почёта» орден[17].


Саратан
{{ЈЈЈ+Россия
 |статус                   = Јурт
|русское название         = Саратан
 |оригинальное название    = {{lang-ru| Саратан}}
 |герб                     = 
 |флаг                     = 
 | изображение             =
 | описание изображения    = 
| lat_deg = 50
| lat_min = 31
| lat_sec = 22
| lon_deg = 88
| lon_min = 15
| lon_sec = 29
 | CoordAddon = type:city(5400)_region:RU
 | CoordScale = 30000 
|страна                   = Россия
 |регион                   = Алтай Республика
 |район                    = Улаган аймак
 |район в таблице          = Улаган аймак{{!}} Улаган 
 |вид поселения            = Јурт јеезе
 |поселение                = Саратанныҥ јурт јеезези
 |поселение в таблице      = Саратанныҥ јурт јеезези{{!}}Саратанныҥ
 |внутреннее деление       = 
 |вид главы                = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 
 |площадь                  =
 |вид высоты               = 
 |высота центра НП         = 1389<ref name="Высота н/у моря"/>
 |климат                   = кезем-континентал
  |население              = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Саратан (Республика Алтай) | тс }}
  |год переписи           = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Саратан (Республика Алтай) | г }}
 |плотность                = 
 |агломерация              = 
 |национальный состав      = [[алтайлар]] 70 %,<br>[[телеҥиттер]] 30 %(2002)<ref name="Коряков"/>
 |конфессиональный состав  = 
 |часовой пояс             = 
 |телефонный код           = 38845
 |почтовый индекс          = 
 |почтовые индексы         = 
 |автомобильный код        = 
 |цифровой идентификатор   = 
 |цифровой идентификатор 2   = 
 |категория в Commons      = 
 |сайт                     = 
}}
'''Саратан''' ({{Lang-ru| Саратан}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Улаган аймак|Улаган аймагында]] [[Саратанныҥ јурт јеезези]]не кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.

== Этимологиязы ==
Саратан-Сара-Адан {{Lang-ru|соловый (масть) верблюд}}<ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы =  |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>.

== Физико-географиялык темдектери ==

=== Географиязы ===
Јурт [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] кӱнчыгыш јанында, [[Башкуш (суу)|Башкуш сууныҥ]] јарадында, Кабак-Тайга, Такылган, Салјок, Кара-Кайа, Калкак туулардыҥ эдегинде турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1389 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/35123/saratan.html Саратан]</ref>.

=== Климады ===
Климады кезем-континентал. Јакалай тӱндӱктиҥ ле Ырак кӱнчыгыштыҥ јерлерине тӱҥейлеген. Кышкыда тӱндӱк аймактарга кӧрӧ тыҥ сооктор болот. Кыш узун, тыҥ соокторлу, салкындарлу болот. Јай кыска, серӱӱн, кей кургак. Кейдиҥ ортојылдык кеми −1,1 °С, бир јылдыҥ туркунына эҥ ле бийик температура 34 °С, эҥ ле соок температура −58 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы −3 °С, баштапкы сооктор келер кӱндер 30.05/01.09, Соок јок кӱндер 93, јут-чыктыҥ ортојылдык кеми 292 мм, салкынныҥ ортојылдык кеми — 1,6 м/с, 15 м/с-таҥ тыҥ салкынду кӱндер 3,2. Кар кышкыда узак јатпайт, салкын учура берет. Чолушман ичиниҥ айы-кӱни эмеш јымжак болот [[Улаган]] јаар јерлерге кӧрӧ.

=== Аҥ-куштары ===
Улаган алтай аҥдык јер. Тайга-ташта казыр аҥдардаҥ айу, бӧрӱ, шӱлӱзин, јеекен, ирбис бар. Туйгакту аҥнаҥ марал, булан, элик, тооргы, какай јӱрет.<ref name="Кучин флора и фауна">''Кучин А. П.'' Всемирный фонд дикой природы. Флора и фауна Алтая. — Горно-Алтайск: [б.и.], 2001.</ref>. Оок то аҥдар кӧп агас, албаа, киш, суузар, камду, јоонмойын ла о.ӧ. Куштардаҥ барынтычылары мечиртке, шоҥкор, боро ылаачын, карчага, ӱкӱ, кезигиниҥ тоозы кезем астаган учун олорды Алтай республиканыҥ «Кызыл бичигине» кийдирген<ref name="Кр книга животные РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6252/read.php  ''Красная книга Республики Алтай: животные''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>. Сууларда азый балыктыҥ кандыйы ла болгон, эмди суулар тартылып, тайызаган учун балык та астай берген. Аймакта кезик кӧлдӧрдӧ таҥынаҥ аргачылар балык ӧскӱрип, садуга апарат пелядь, чараган ла форель.

=== Ӧзӱмдери ===
Каскак бийик кырлары кайыр, агаштары тӱндӱк ле јанында ӧзӧт. Агаштардыҥ кӧп сабазы чет агаш, чиби, бийиктей мӧш, суујараттай тал. Чолушпа ичиле ([[Балыкчы]], [[Кӧӧ]], [[Кӧк-Паш]], [[Беле]] јурттар) тӱштук јанын аймактыҥ тӱҥейлеп албазыҥ, не дезе, [[Алтын Кӧл]] јаны, Чолушман ӧзӧктиҥ суузыныҥ коолы јымжак климатту, јӱзӱн ӧлӧҥдӧр, јиилектер, јулукту агаштар ла маала ажы јакшы ӧзӧт<ref name="Кр книга  растения РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6253/read.php  ''Красная книга Республики Алтай: растения''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>. Тӱштӱктей дезе талайдыҥ кемјӱзинеҥ канча катап бийик, соок, јер эрте ле тереҥ тоҥып калат. Кезем континентал айалгада ӧзӱмдердиҥ бӱдӱми астап јат, је ого коштой эндемик ӧзӱмдер база бар. Јулукту агаштар ол јодро, алама, груша, слива, беле. «Кызыл бичикке» кирген ӧзӱмдер база кӧп, олордыҥ ортозында алтын ла кызыл тазылдар<ref name="Кр книга  растения РА 2017"/>.

=== Јери ле јолдоры ===
Јуртта 6 ором: А. К. Вагаеваныҥ, Јииттердиҥ, Школдыҥ, Тӧс, Н. Т. Тойдоновтыҥ Н. Т., Меесте.
«[[Улаган]] — [[Саратан]]» деп јолдо боочы бар, бу регионал учурлу кӧӧлик јол.
{| class="wikitable"
| COLSPAN="2" ALIGN="center" |'''Саратан јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире'''
|-
| Администрациялык тӧс јер [[Саратан]]|| 0 км
|-
|  Аймактыҥ тӧс јери [[Улаган]] || 30 км
|-
|  Республикан тӧс кала [[Улалу]] || 380 км / 440 км ([[Чуйдыҥ трагы]])
|-
|  [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы ||470 км, 530 км
|-
|  Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 4300 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 788,0 км-деҥ ([[Акташ]]) ||85 км
|}

== Тӱӱкизи ==
Јурт 1924 јылдарда тӧзӧлгӧн.

== Эл-јон ==
{{Эл-јонныҥ тоозы| Саратан (Республика Алтай) |Столбцов=18}}

== Ук-калыктары ==
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 794 кижи болгон, олордыҥ 70 % [[алтайлар]], 30 % [[телеҥиттер]] ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml  Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>.

Окылу тил: орус, алтай<ref name="Закон РА о языках">[http://docs.cntd.ru/document/802008526/  Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года)]</ref>.

== Инфраструктуразы ==
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
* јурт јеезениҥ администрациязы;
* орто ӱредӱлӱ школ;
* балдардыҥ сады;
* споршкол;
* стадион;
* јурттыҥ клубы;
* почта;
* магазин;
* пилорама.
</div>

== Экономиказы ==
Кажы ла биледе таҥынаҥ ээлемдӱ. Јылкы, соок тумчукту ла оок мал азыраары. Агашла иштер. Туризм.

== Кереестер ==

=== Тӱӱкилик ===
* Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга обелиск (1676). (1950 ј., Школдыҥ, 13А)<ref name="Памятники">{{Cite web |title=Решение Исполнительного Комитета Совета народных депутатов Горно-Алтайской автономной области «Об отнесении недвижимых памятников истории и культуры к категории памятников местного значения» от 16.10.1989 г. № 348 |url=https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210109173456/https://okn-mk.mkrf.ru/maps/show/id/891837/ |archivedate=1610213696 |deadlink=yes |accessdate=1610034226 }}</ref><ref name="Памятники список">{{Cite web |title=Archive copy |url=http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210509164006/http://akin04.ru/wp-content/uploads/2014/03/%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA-%D0%BE%D0%B1%D1%8A%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F.pdf |archivedate=1620578406 |deadlink=yes |accessdate=1605289995 }}</ref>

=== Археологиялык ===

=== Ар-бӱткендик ===
* Боочы. Улаган-Саратан.(1704). Калкак, боочы 1698)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Тазылган, аржан суу (1635,1629)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Кӧк-Тӧҥ — аржан (1631), Токой деп јер<ref name="Ойношев свод"/>;
* Такылган кыр — Тазрандардыҥ быйлу кыры (1605)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Салјок туу (1603). Ээлдӱ-Кем (1594)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Кара-Кайа, Кам тыт (1599)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Баатыр-Кӧл (1592)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Байлу туу Шуулак, боочы (1706). Байлу Кабак-Тайга (1631). Кӧмӱрлӱ (1632), Токпок туу (1606)<ref name="Ойношев свод"/>.
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>.

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==

== Јарлу улузы ==
* Кензин, Алексей Александрович (..—2010) — [[Барнаул]] калада јурт элем институттыҥ ве-теринарный бӧлӱгин божодоло, Улаган совхозтыҥ ветеринарный эмчизи болуп иштеп баштаган. 1972—1974 јылдарда [[Улаган аймак|Улаган аймактыҥ]] ветеринарный бӧлӱгиниҥ баш врачы болуп иштейт. 70 јылдардыҥ учында — 80 јылдардыҥ бажында Саратан совхозтыҥ прорабы болуп иштейт. 1980—1985 јылдарда Саратанда партийный организацияныҥ качызы болуп иштеген. 1990—1993 јылдарда Саратанныҥ совхозыныҥ директоры болгон. 1993 јылдаҥ ала 2008 јылга јетире Саратан јурттыҥ администрацияныҥ јааны болуп иштеген<ref>Кензин А. А.[https://moyaokruga.ru/ulagan/Articles.aspx?articleId=139086]</ref>.
* Тойдонов, Николай Трифонович (12.03.1922-09.07.1979) — 1945—1979 јылдарда јуртсоветтиҥ председатели болуп [[Саратан]]да иштеген. Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы, кӧп тоолу кайралдарыныҥ ортодо «Мактыҥ 3 степеньдӱ ордени» ле «Знак Почёта» орден<ref>Тойдонов Н. Т.[https://vk.com/wall241115359_507]</ref>.

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
{{Тыш тайантылар}}
{{Улаган аймактыҥ јон јаткан јерлери}}

[[Категория:Улаган аймактыҥ јурттары]]
[[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]]