# Сӱрӱ
Сӱрӱ (орустап Сюра) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Турачак аймагында Кебезенниҥ јурт јеезезине кирет.

## Этимологиязы
Сӱрӱ — сӱӱри, учкур, орустап остроконечный.

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Алтай Республиканыҥ тӱндӱк јанында, Аба-Јыштыҥ ортозында, Сары-Кӧкшӧ сууныҥ кооланда,
оҥ јанынаҥ ого Сӱӱриниҥ суузы кирет. Тӱштӱк-кӱнчыгыш јанынаҥ Сымылтыныҥ тайгаларыла тудуш.
Ӱч-Сӱӱри кыр, Акан-Чуй, Пеже, Тала, Јаан Аталык, Кичӱ Аталык деп туулар туйук кара агашла бӱркелген турат. Агаш аразында кӧп састар. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 440 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал.
Кыштыҥ кары сӱреен јаан тӱжет, сооктор ӧткӱре тыҥ болбойт. Ортојылдык температура +1,2 °C, чаган айдыҥ ортоайлык температуразы −14,4 °C, ортојылдык јуттыҥ кеми 855 мм.
Алтайда айы-кӱни јымжак јер, кышкыда тыҥ соок јок, је кар јаан тӱжет, кӧл чаган айдыҥ ортозы киреде тошло туй бӱркеле берет. Тӱндӱктеҥ салкындар соок кей экелет, кӱрттиҥ бийиги кезик јерде 2-3 метрге једет. Јайгыда база тыҥ изӱлер болбойт, 30-35 градустаҥ ӧрӧ кӧдӱрилбейт јаан изӱ айда, кей серӱӱн ле чыкту.

### Аҥ-куштары
Аба-Јыш (орустап черневая тайга) кара туйук агаштарлу, јерлери аазый сӱреен аҥдык болгон дежет. Ондо јаткан улус улай аҥдайтан болгон. Айу, бӧрӱ, јеекен, какай, тӱлкӱ кӧп болгон. ООк то аҥдар кӧп болгон эмей: койон, агас, албаа, киш, суузар, калазак, сыгырган, тийиҥ, кӧрӱк ле о.ӧ..
Калганчы ӧйдӧ аҥ-куш астап, экология коомойтыганыла, улустыҥ кӧптӧгӧниле колбулу айалга боло берген. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген аҥдар ол- тооргы, маны, ак-кийик, сууныҥ камдузы, олордыҥ тоозы кезем астаган. Оок куштар ол каргаа, саҥыскан, тарал, кӧктийек, кӱӱк, кас, турна, бӧднӧ, чай, кӱртӱк, томыртка. Куштардаҥ: кӱртӱк, чай, сымда, мечиртке, ӱкӱ, тарал.

### Ӧзӱмдери
Јойгон, чиби, аспак агаштар кӧбизинле ӧзӧт. Кыш сӱреен јаан карлу, бийик кӱрттерлӱ, сооктор 25-30 градустаҥ јабыс болбойт. Койу кара агаш ӧзӧт, ортозында јаан састарлу, јойгон, чиби, мӧш, кайыҥ, аспак, карагай ла тал. Чыкту кей, јылу ыжык јер, јердиҥ кыртыжы јымжак учун ӧлӧҥ чӧп бийик ле койу ӧзӧт, эмеш ачык јадаҥдар ла меестерде јӱзӱн чечектер, јиилектер, јаскыда калба, орляк, кӧжнӧ лӧ кӱскиде кузук, эм ӧлӧҥдӧр лӧ тазылдар быжат. Састу јерде тӧҥӧзӧктӧрдӧ кыйгак ӧлӧҥ, кӧгӧзин ле камыш ӧзӧр. Кӱӱктаман, саргай, чейне, быркырууш чечек, ак чечек, калаш чечек ле о.ӧ. Јиилектердеҥ јайгыда каракат, тийиҥкат, кызылгат, бороҥот, јыдукара, чычрана, јодро јакшы тӱжӱм берет. «Республика Алтайдыҥ Кызыл бичигиниҥ» ӧзӱмдери ол эм-тазылдар: кызыл тазыл, алтын тазыл.
Аралдарда јӱзӱн-јӱӱр тайа, јыраа, каргана туй ла јайылып ӧзӧт.
Кӧп суулар, састар кейди чыкту, серӱӱн эдет јайгыда.

### Јери ле јолдоры
Јуртта 3 ором: Јараттай, Совхозный, Мӧштӱ.
Эки јол. Бирӱзи Кебезеннеҥ ала Кезекеш кырды эбирип, тӱндӱк јанынаҥ келер, экинчизи Пыжы-Оозы јурттаҥ ала Јелбеген кырды (Сымылты сынныҥ бир учы) ажыра, Сӱӱри сууныҥ коолыла келер. Јолдор коомой. Кышкыда чек јол јок.
| Сӱрӱ јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире    |         |
| Администрациялык тӧс јер Кебезен          | 5 км    |
| Аймактыҥ тӧс јери Турачак                 | 54 км   |
| Республикан тӧс кала Улалу                | 140 км  |
| Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы         | 230 км  |
| Тергеениҥ тӧс калазы Москва               | 4000 км |
| Чуйдыҥ трагы (Р-256) 435,7 км-деҥ (Майма) | 150 км  |


## Тӱӱкизи
Јурт 1856 јылда тӧзӧлгӧн.
Совет ӧйдӧ мында јаан колхоз болгон. Мында јаткан улус Агашпромхозто иштеп, једимдӱ јаткан.

## Эл-јон
| Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы |
| 2010            | 2011            | 2012            | 2013            | 2014            | 2015            | 2016            |
| --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- |
| 4               | →4              | ↗5              | →5              | ↗6              | ↘5              | →5              |


## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 13 кижи болгон, олордыҥ 54 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон (тубалар ла шорлор).
Окылу тил: орус, алтай.

## Инфраструктуразы
Бастыра инфраструктуралык обьекттер Кебезенниҥ јурт јеезезинде. Лесхоз.

## Экономиказы
Туризм. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Агашла иштер.

## Кереестер

### Археологиялык
- Ташта јурамал орустап Петроглиф (..)[14]


### Ар-бӱткендик
- Јелбеген кыр. Байлу (..)[14];
- Кезекеш кыр. Байлу (..)[14];
- Кара-Суу. Тоҥмок. Байлу (..)[14].

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

Сӱрӱ
{{ЈЈЈ+Россия
 |статус                   = Јурт
|русское название         = Сӱрӱ
 |оригинальное название    = {{lang-ru| Сюря}}
 |герб                     = 
 |флаг                     = 
 | изображение             = 
 | описание изображения    = 
  |lat_deg = 
  |lon_deg = 
 | CoordAddon = type:city(5400)_region:RU
 | CoordScale =  
|страна                   = Россия
 |регион                   = Алтай Республика
 |район                    = Турачак аймак
 |район в таблице          = Турачак аймак{{!}}Турачак 
 |вид поселения            = Јурт јеезе
 |поселение                = Кебезенниҥ јурт јеезези
 |поселение в таблице      = Кебезенниҥ јурт јеезези{{!}}Кебезенниҥ
 |внутреннее деление       = 
 |вид главы                = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 
 |площадь                  =
 |вид высоты               = 
 |высота центра НП         = 440<ref name="Высота н/у моря"/>
 |климат                   = орто-континентал
  |население              = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Сюря| тс }}
  |год переписи           = {{ Эл-јонныҥ тоозы | Сюря | г }}
 |плотность                = 
 |агломерация              = 
 |национальный состав      = [[орустар]] 54 % (2002)<ref name="Коряков"/>
 |конфессиональный состав  = 
 |часовой пояс             = 
 |телефонный код           = 38843
 |почтовый индекс          = 649152
 |почтовые индексы         = 
 |автомобильный код        = 
 |цифровой идентификатор   = 
 |цифровой идентификатор 2   = 
 |категория в Commons      = 
 |сайт                     = 
}}
'''Сӱрӱ''' ({{Lang-ru|Сюра}}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Турачак аймак|Турачак аймагында]] [[Кебезенниҥ јурт јеезези]]не кирет.

== Этимологиязы ==
Сӱрӱ — сӱӱри, учкур, {{Lang-ru|остроконечный}}<ref name="Топонимика">{{книга |автор = Молчанова О. Т. |часть = |ссылка часть = |заглавие = Топонимический словарь Горного Алтая |оригинал = |ссылка = http://www.nskdiggers.ru/archive/toponim/toponim.pdf |викитека = |ответственный = А.Т. Тыбыкова |издание = |место = Горно-Алтайск |издательство = Горно-Алт. отд. Алт.кн.изд-ва |год = 1979 |том = |страницы =  |столбцы = |страниц = 397 |серия = |isbn = }}</ref>.

== Физико-географиялык темдектери ==

=== Географиязы ===
Јурт [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] тӱндӱк јанында, Аба-Јыштыҥ ортозында, [[Сары-Кӧкшӧ (суу)|Сары-Кӧкшӧ]] сууныҥ кооланда,
оҥ јанынаҥ ого [[Сӱӱри (суу)|Сӱӱриниҥ]] суузы кирет. Тӱштӱк-кӱнчыгыш јанынаҥ Сымылтыныҥ тайгаларыла тудуш.
Ӱч-Сӱӱри кыр, Акан-Чуй, Пеже, Тала, Јаан Аталык, Кичӱ Аталык деп туулар туйук кара агашла бӱркелген турат. Агаш аразында кӧп састар. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 440 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/166552/syurya.html Сюра (Сӱрӱ)]</ref>.

=== Климады ===
Климады орто-континентал.
Кыштыҥ кары сӱреен јаан тӱжет, сооктор ӧткӱре тыҥ болбойт. Ортојылдык температура +1,2 °C, чаган айдыҥ ортоайлык температуразы −14,4 °C, ортојылдык јуттыҥ кеми 855 мм.
Алтайда айы-кӱни јымжак јер, кышкыда тыҥ соок јок, је кар јаан тӱжет, кӧл чаган айдыҥ ортозы киреде тошло туй бӱркеле берет. Тӱндӱктеҥ салкындар соок кей экелет, кӱрттиҥ бийиги кезик јерде 2-3 метрге једет. Јайгыда база тыҥ изӱлер болбойт, 30-35 градустаҥ ӧрӧ кӧдӱрилбейт јаан изӱ айда, кей серӱӱн ле чыкту.

=== Аҥ-куштары ===
Аба-Јыш ({{lang-ru|черневая тайга)}} кара туйук агаштарлу, јерлери аазый сӱреен аҥдык болгон дежет. Ондо јаткан улус улай аҥдайтан болгон. Айу, бӧрӱ, јеекен, какай, тӱлкӱ кӧп болгон. ООк то аҥдар кӧп болгон эмей: койон, агас, албаа, киш, суузар, калазак, сыгырган, тийиҥ, кӧрӱк ле о.ӧ.<ref name="Кучин флора и фауна">''Кучин А. П.'' Всемирный фонд дикой природы. Флора и фауна Алтая. — Горно-Алтайск: [б.и.], 2001.</ref>.

Калганчы ӧйдӧ аҥ-куш астап, экология коомойтыганыла, улустыҥ кӧптӧгӧниле колбулу айалга боло берген. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген аҥдар ол- тооргы, маны, ак-кийик, сууныҥ камдузы, олордыҥ тоозы кезем астаган<ref name="Кр книга животные РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6252/read.php  ''Красная книга Республики Алтай: животные''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>. Оок куштар ол каргаа, саҥыскан, тарал, кӧктийек, кӱӱк, кас, турна, бӧднӧ, чай, кӱртӱк, томыртка. Куштардаҥ: кӱртӱк, чай, сымда, мечиртке, ӱкӱ, тарал.

=== Ӧзӱмдери ===
Јойгон, чиби, аспак агаштар кӧбизинле ӧзӧт. Кыш сӱреен јаан карлу, бийик кӱрттерлӱ, сооктор 25-30 градустаҥ јабыс болбойт. Койу кара агаш ӧзӧт, ортозында јаан састарлу, јойгон, чиби, мӧш, кайыҥ, аспак, карагай ла тал<ref name="Торбоков звери">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020</ref>. Чыкту кей, јылу ыжык јер, јердиҥ кыртыжы јымжак учун ӧлӧҥ чӧп бийик ле койу ӧзӧт, эмеш ачык јадаҥдар ла меестерде јӱзӱн чечектер, јиилектер, јаскыда калба, орляк, кӧжнӧ лӧ кӱскиде кузук, эм ӧлӧҥдӧр лӧ тазылдар быжат. Састу јерде тӧҥӧзӧктӧрдӧ кыйгак ӧлӧҥ, кӧгӧзин ле камыш ӧзӧр. Кӱӱктаман, саргай, чейне, быркырууш чечек, ак чечек, калаш чечек ле о.ӧ. Јиилектердеҥ јайгыда каракат, тийиҥкат, кызылгат, бороҥот, јыдукара, чычрана, јодро јакшы тӱжӱм берет. «Республика Алтайдыҥ Кызыл бичигиниҥ» ӧзӱмдери ол эм-тазылдар: кызыл тазыл, алтын тазыл<ref name="Кр книга  растения РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6253/read.php  ''Красная книга Республики Алтай: растения''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 267 с.: ил. — Библиогр.: с. 233—256. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>.

Аралдарда јӱзӱн-јӱӱр тайа, јыраа, каргана туй ла јайылып ӧзӧт.

Кӧп суулар, састар кейди чыкту, серӱӱн эдет јайгыда.

=== Јери ле јолдоры ===
Јуртта 3 ором: Јараттай, Совхозный, Мӧштӱ.

Эки јол. Бирӱзи Кебезеннеҥ ала Кезекеш кырды эбирип, тӱндӱк јанынаҥ келер, экинчизи [[Пыжы-Оозы]] јурттаҥ ала Јелбеген кырды (Сымылты сынныҥ бир учы) ажыра, [[Сӱӱри (суу)|Сӱӱри]] сууныҥ коолыла келер. Јолдор коомой. Кышкыда чек јол јок.


{| class="wikitable"
| COLSPAN="2" ALIGN="center" |'''Сӱрӱ јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире'''
|-
| Администрациялык тӧс јер [[Кебезен]]|| 5 км
|-
|  Аймактыҥ тӧс јери [[Турачак]] ||54 км
|-
|  Республикан тӧс кала [[Улалу]] || 140 км
|-
|  [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы || 230 км
|-
|  Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 4000 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 435,7 км-деҥ ([[Майма]]) || 150 км
|}

== Тӱӱкизи ==
Јурт 1856 јылда тӧзӧлгӧн.

Совет ӧйдӧ мында јаан колхоз болгон. Мында јаткан улус Агашпромхозто иштеп, једимдӱ јаткан.

== Эл-јон ==
{{Эл-јонныҥ тоозы|Сюря|Столбцов=9}}

== Ук-калыктары ==
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 13 кижи болгон, олордыҥ 54 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон (тубалар ла шорлор)<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml  Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>.

Окылу тил: орус, алтай<ref name="Закон РА о языках">[http://docs.cntd.ru/document/802008526/  Закон Республики Алтай от 3 марта 1993 года N 9-6 «О языках народов, проживающих на территории Республики Алтай» (с изменениями на 27 ноября 2020 года)]</ref>.

== Инфраструктуразы ==
Бастыра инфраструктуралык обьекттер Кебезенниҥ јурт јеезезинде. Лесхоз.

== Экономиказы ==
Туризм. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Агашла иштер.

== Кереестер ==

=== Археологиялык ===
* Ташта јурамал {{Lang-ru|Петроглиф}} (..)<ref name="Ойношев свод"/>

=== Ар-бӱткендик ===
* Јелбеген кыр. Байлу (..)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Кезекеш кыр. Байлу (..)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Кара-Суу. Тоҥмок. Байлу (..)<ref name="Ойношев свод"/>.
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>.

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==

== Јарлу улузы ==

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
* [http://galt-auto.ru/publ/239-1-0-699 Сёла Турочакского района. Сюря]
{{Тыш тайантылар}}
{{Турачак аймактыҥ јон јаткан јерлери}}

[[Категория:Турачак аймактыҥ јурттары]]
[[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]]