# Алтыгы-Оймон
Алтыгы-Оймон (орустап  Нижний Уймон ) јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Кӧксу-Оозы аймагында Чендектиҥ јурт јеезезине кирет.

## Этимологиязы
Алтыгы-Оймон орустап .

## Физико-географиялык темдектери

### Географиязы
Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнбадыш келтейинде, Ӱч-Сӱмер, Теректи, Тӧгӧрик, Ыйыкту сын тайгаларга курчаткан, Оймонныҥ чӧлинде,
Кадын ла Ӱстӱги-Оймонныҥ сууларыныҥ ортозында, Кадын сууныҥ сол јарадында турат. Деремнениҥ ортозыла Чендектиҥ суузы агат. Аймактыҥ јерлери солун ла јараш. Кӧксу-Оозы аймакта Кадын-Бажыныҥ, Актайганыҥ тайга-сындары талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1300 — 3300 метрге бийик, Ӱч-Сӱмер дезе 4506 метр, Сибирде эҥ бийик кыр.
Мында сӱреен кӧп суулар ла суучактар Кадынга келип кирет. Кадын-Бажыныҥ мӧҥкӱ-тошторынаҥ кӧп кӧлдӧр табылган. Мында Сибирде эҥ ле јаан јер бӱркеген мӧҥкӱ-тоштор јадат. Кӱнчыгыш јаар мӧҥкӱ-тоштор там ла калыҥжып, јаанап барат. Бийик сындар альпий бӱдӱмду тепсеҥдерлӱ, каскак кырларлу, карлу ла тошту.
Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 917 метрге бийик.

### Климады
Климады орто-континентал. Казак чӧлдӧрдӧҥ јылу салкындар, изӱ кей келип, айдыҥ-кӱнниҥ айалгаларын кубултар аргалу. Кыш узун, јаан карлу, ӱлӱрген айдыҥ учынаҥ ала кандык айдыҥ бажына једет, 6-7 ай, јай кыска кичӱ изӱ айдаҥ ала куран айдыҥ учына јетире, 3 ле ай. Чаган айдыҥ соок деген кӱнинде, Кадынныҥ јыбарынаҥ улам, −30..-50 °C, ортоайлык температура: −20, јаан изӱ айда эҥ тыҥ изӱ +30..+35 °C болот, ортоайлык: +15° С. Јут-чыктыҥ кеми јеткилинче, −437..517 мм. Салкынныҥ ортојылдык кеми 4,7 м/с. 1969 јылдыҥ чаган айында сӱрекей тыҥ сооктор турган, 2002 јылда орто кеминеҥ чик јок јылу кыш болгон.

### Аҥ-куштары
Кадын-Бажыныҥ биосферный заповеднигинде бар. Тайгаларында јӱзӱн-јӱӱр аҥдар јӱрет : айу, бӧрӱ,тӱлкӱ, койон, јеекен, агас, албаа, јоонмойын, кӧрӱк, јараа, марал, аҥ, элик, булан. Тооргыныҥ тоозы кезем астап, јоголорго једе берген учун «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген.
Куштардаҥ кедери тарал, каргаа, ӱкӱ, кӱӱк, тейлеген, талеҥко, јелечи, чай, торлоо, бӧднӧ, кӱртӱк јӱрет. Кезик куштар тоозы астаганыла база «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген: мечиртке, мӱркӱт, тарбалјы, каркыраа, турна.

### Ӧзӱмдери
Кырлар кӧп сабазы тыт агашла бӱркелген,
бийиктей мӧш агаш кӧп, чиби агаш суујакалай аралдарда ӧзӧт, тал, кайаҥ агаш тыҥ ла кӧп эмес, је бар. Јаан јакшы одорлордо јӱзӱн-јӱӱр ӧлӧҥ лӧ јердиҥ јиилеги. Арал-јыдуларда тийиҥкат, бороҥот, кызылгат ӧзӧт. Меестерде маҥыр, јонјолой, сӧҥӱскен, кӧрмӧсјиилек, тайа. Саста кӧгӧзин, кыйгак ӧлӧҥ лӧ о.ӧ. Кырлардыҥ тӱштӱк јаны меес, агаш јок тас, агаштар кобы- јиктерде ӧзӧт. Озодоҥ бери кедери тайгада, јайлуларда ӧлӧҥ-чӧп, тазыл-тамыр кӧп болгон, је улустыҥ кичеебес кылыгынаҥ кӧп эм ӧлӧҥдӧр торт јоголорго јеткен. Ол тоодо кызыл тазыл (орустап копеечник чайный), марал (орустап маральник), алтын-тазыл (орустап родиола розовая) ла оноҥ до ӧскӧ кӧп чечектер ле ӧлӧҥдӧр.

### Јери ле јолдоры
Јуртта 4 ором: Катунский кош ором, Јаҥы ором, Тӧс ором, Јалаҥду ором.
| Алтыгы-Оймон јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире |                |
| Администрациялык тӧс јер Чендек                | 8 км           |
| Аймактыҥ тӧс јери Кӧксу-Оозы                   | 26 км          |
| Республикан тӧс кала Улалу                     | 350 км         |
| Јаш-Тураныҥ темир јолыныҥ вокзалы              | 400 км, 440 км |
| Тергеениҥ тӧс калазы Москва                    | 4100 км        |
| Чуйдыҥ трагы (Р-256) 514,5 км-деҥ              | 270 км         |
| Чуйдыҥ трагы (Р-256) 610,8 км-деҥ              | 240 км         |


## Тӱӱкизи
Јурт 1829 јылда тӧзӧлгӧн. 17 чактыҥ ортозында бу јерге кӧп кӧчкиндер келип баштаган. Олордыҥ тоозында јаҥга јарабаган качкындар,
каторжниктер, јаржактар, черӱнеҥ качкандар, Никонныҥ реформазын јаратпаган улус, оноҥ ары «общество вольных каменьщиков» деп
неме табылган. 1792 јылда Бала-каан (Екатерина вторая) быларды «помиловать» эдип, јаан эмес «Ясак» салып, бойыныҥ улузына кошкон. Баштапкы кӧчкиндер: Яков, Тимофей, Сергей, Александр ла Никифор Ошлыковтор, Федор Перевалов, Сильверст Коновалов ло Иван Змановский. Кийнинде олорго Огнёвтор, Подкорытовтор, Могильниковтор ло о.ӧ. кожулган.
Јурттыҥ табылган чике јылы јок, 19 чактыҥ ортозы болдый. 1859 јылда мында 87 ӱй кижи, 100 артык эр кижи, 50 кире крестьян ээлем
болгон. Мында «раскольничий» серкпе-часовня тудулган. 1882 јылда мында 77 ээлем боло берген. 1860-чы јылдарда Алтыгы-Оймон марал аҥ
тудар јер болгон, кытат јерине мӱӱс саткан. 20 чактыҥ бажында бу јурт Катандыныҥ волостьине кирген, Совет јаҥла кожо Оймон аймакка
кирген, бу ла ӧйдӧ мында совхоз тӧзӧлгӧн. Улу јууныҥ ӧйинде совхоз фронтко болушкан, мында 3 муҥнаҥ артык марал болотон.

## Эл-јон
| Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы | Эл-јонныҥ тоозы |
| 2010            | 2011            | 2012            | 2013            | 2014            | 2015            | 2016            |
| --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- | --------------- |
| 184             | ↗185            | →185            | →185            | ↘178            | ↘171            | ↘165            |


## Ук-калыктары
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжыла 198 кижиниҥ 91 % орустар болгон.

## Инфраструктуразы
- баштамы школ;
- эмчилик;
- јурттыҥ клубы;
- стадион;
- библиотека;
- магазин;
- пилорама;
- ООО «Кристал» (јурт ээлем предприятие);
- музей.


## Экономиказы
Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Јылкы, соок тумчукту ла оок мал ла аҥ азыраары, кырада аш салары. Адару тудары. Туризм.

## Кереестер

### Ар-бӱткендик
- Ӱч-Сӱмер туу(1505)[12];
- Ыйыктуныҥ аржаны(1509)[12].

Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.

## Јуруктардыҥ кӧмзӧзи
- Оймонныҥ чӧли


## Јарлу улузы
- Павлюшин В. А., псевдоними Константин Устинов (12.01.1949) — ӱлгерчи, бичиичи, философ, РФ-ныҥ бичиичилер биригӱзиниҥ турчызы (2013 јылдаҥ ала), «Умай» деп Благотворительный фондтыҥ тӧзӧӧчизи ле башкараачызы. Н. Рерихтиҥ музейин тӧзӧгӧн, эмдиге оны башкарат[13].


Алтыгы-Оймон
{{ЈЈЈ+Россия
 |статус                   = Јурт
 |русское название         = Алтыгы-Оймон
 |оригинальное название    = {{lang-ru|}}Нижний Уймон
 |герб                     = 
 |флаг                     = 
 |lat_deg = 50.433294
  |lon_deg =85.055456
  |CoordAddon = 
  |CoordScale = 
 |размер карты региона     = 
 |размер карты района      = 
 |регион                   = Алтай Республика
 |регион в таблице         = Алтай Республика
 |район                    = Кӧксу-Оозы аймак
 |район в таблице          = Кӧксу-Оозы аймак{{!}}Кӧксу-Оозы  
|вид поселения            = Јурт јеезе
| поселение                = Чендектиҥ јурт јеезези
 | поселение в таблице      = Чендектиҥ јурт јеезези {{!}}Чендектиҥ  
|внутреннее деление       = 
 |глава                    = 
 |дата основания           = 
 |первое упоминание        = 
 |прежние имена            = 
 |статус с                 = 
 |площадь                  = 
 |высота центра НП         = 917<ref name="Высота н/у моря"/>
|климат                   = орто-континентал
| население                = {{Эл-јонныҥ тоозы|Нижний Уймон |тс}}
| год переписи             = {{Эл-јонныҥ тоозы|Нижний Уймон |г}} 
  |плотность               = 
  |агломерация             = 
  |национальный состав     =  [[орустар]] 85%<ref name="Коряков"/>
  |конфессиональный состав = 
  |этнохороним             = 
 |почтовый индекс          =    
 |почтовые индексы         = 
 |телефонный код           = 38841
 |цифровой идентификатор   =  
 |цифровой идентификатор 2   =
|цифровой идентификатор 3   =   
 |категория в Commons      =
 |сайт                     = 
}}
'''Алтыгы-Оймон''' ({{Lang-ru| Нижний Уймон }}) јурт [[Россия]]да [[Алтай Республика|Алтай Республиканыҥ]] [[Кӧксу-Оозы аймак|Кӧксу-Оозы аймагында]] [[Чендектиҥ јурт јеезези]]не кирет.

== Этимологиязы ==
Алтыгы-Оймон {{Lang-ru|}}.

== Физико-географиялык темдектери ==

=== Географиязы ===
Јурт [[Туулу Алтай|Туулу Алтайдыҥ]] тӱштӱк-кӱнбадыш келтейинде, Ӱч-Сӱмер, Теректи, Тӧгӧрик, Ыйыкту сын тайгаларга курчаткан, [[Оймонныҥ чӧли]]нде,
[[Кадын]] ла [[Ӱстӱги-Оймон (суу)|Ӱстӱги-Оймонныҥ]] сууларыныҥ ортозында, Кадын сууныҥ сол јарадында турат. Деремнениҥ ортозыла [[Чендек (суу)|Чендектиҥ]] суузы агат. Аймактыҥ јерлери солун ла јараш. [[Кӧксу-Оозы аймак]]та Кадын-Бажыныҥ, Актайганыҥ тайга-сындары талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1300 — 3300 метрге бийик, Ӱч-Сӱмер дезе 4506 метр, Сибирде эҥ бийик кыр.
Мында сӱреен кӧп суулар ла суучактар Кадынга келип кирет. Кадын-Бажыныҥ мӧҥкӱ-тошторынаҥ кӧп кӧлдӧр табылган. Мында Сибирде эҥ ле јаан јер бӱркеген мӧҥкӱ-тоштор јадат. Кӱнчыгыш јаар мӧҥкӱ-тоштор там ла калыҥжып, јаанап барат. Бийик сындар альпий бӱдӱмду тепсеҥдерлӱ, каскак кырларлу, карлу ла тошту.
Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 917 метрге бийик<ref name="Высота н/у моря">[https://foto-planeta.com/np/35026/nizhniy-uymon.html Нижний Уймон (Алтыгы-Оймон)]</ref>.

=== Климады ===
Климады орто-континентал. Казак чӧлдӧрдӧҥ јылу салкындар, изӱ кей келип, айдыҥ-кӱнниҥ айалгаларын кубултар аргалу. Кыш узун, јаан карлу, ӱлӱрген айдыҥ учынаҥ ала кандык айдыҥ бажына једет, 6-7 ай, јай кыска кичӱ изӱ айдаҥ ала куран айдыҥ учына јетире, 3 ле ай. Чаган айдыҥ соок деген кӱнинде, Кадынныҥ јыбарынаҥ улам, −30..-50 °C, ортоайлык температура: −20, јаан изӱ айда эҥ тыҥ изӱ +30..+35 °C болот, ортоайлык: +15° С. Јут-чыктыҥ кеми јеткилинче, −437..517 мм. Салкынныҥ ортојылдык кеми 4,7 м/с. 1969 јылдыҥ чаган айында сӱрекей тыҥ сооктор турган, 2002 јылда орто кеминеҥ чик јок јылу кыш болгон.

=== Аҥ-куштары ===
Кадын-Бажыныҥ биосферный заповеднигинде бар. Тайгаларында јӱзӱн-јӱӱр аҥдар јӱрет : айу, бӧрӱ,тӱлкӱ, койон, јеекен, агас, албаа, јоонмойын, кӧрӱк, јараа, марал, аҥ, элик, булан. Тооргыныҥ тоозы кезем астап, јоголорго једе берген учун «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген<ref name="Кр книга животные РА 2017">[https://icdlib.nspu.ru/views/icdlib/6252/read.php  ''Красная книга Республики Алтай: животные''] / Горно-Алтайский гос. ун-т. СО РАН. Центральный сиб. бот. сад. Горно-Алтайский бот. сад. — 3-е изд., перераб. и доп. — Горно-Алтайск: ГАГУ, 2017. — 368 с. — ISBN 978-5-93809-086-6. — Текст: электронный</ref>.

Куштардаҥ кедери тарал, каргаа, ӱкӱ, кӱӱк, тейлеген, талеҥко, јелечи, чай, торлоо, бӧднӧ, кӱртӱк јӱрет. Кезик куштар тоозы астаганыла база «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген: мечиртке, мӱркӱт, тарбалјы, каркыраа, турна<ref name="Торбоков звери">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ аҥ-куштары. Звери и птицы Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020.</ref>.

=== Ӧзӱмдери ===
Кырлар кӧп сабазы тыт агашла бӱркелген,
бийиктей мӧш агаш кӧп, чиби агаш суујакалай аралдарда ӧзӧт, тал, кайаҥ агаш тыҥ ла кӧп эмес, је бар<ref name="Кучин флора и фауна">''Кучин А. П.'' Всемирный фонд дикой природы. Флора и фауна Алтая. — Горно-Алтайск: [б.и.], 2001.</ref>. Јаан јакшы одорлордо јӱзӱн-јӱӱр ӧлӧҥ лӧ јердиҥ јиилеги. Арал-јыдуларда тийиҥкат, бороҥот, кызылгат ӧзӧт. Меестерде маҥыр, јонјолой, сӧҥӱскен, кӧрмӧсјиилек, тайа. Саста кӧгӧзин, кыйгак ӧлӧҥ лӧ о.ӧ. Кырлардыҥ тӱштӱк јаны меес, агаш јок тас, агаштар кобы- јиктерде ӧзӧт. Озодоҥ бери кедери тайгада, јайлуларда ӧлӧҥ-чӧп, тазыл-тамыр кӧп болгон, је улустыҥ кичеебес кылыгынаҥ кӧп эм ӧлӧҥдӧр торт јоголорго јеткен. Ол тоодо кызыл тазыл ({{Lang-ru|копеечник чайный}}), марал ({{Lang-ru|маральник}}), алтын-тазыл ({{Lang-ru|родиола розовая}}) ла оноҥ до ӧскӧ кӧп чечектер ле ӧлӧҥдӧр<ref name="Торбоков флора">''Торбоков Т.'' Алтайдыҥ ӧзӱмдери. Растения Алтая. — Горно-Алтайск: АУ РА "Литературно-издательский Дом «Алтын-Туу», 2020</ref>.

=== Јери ле јолдоры ===
Јуртта 4 ором: Катунский кош ором, Јаҥы ором, Тӧс ором, Јалаҥду ором.

{| class="wikitable"
| COLSPAN="2" ALIGN="center" |''' [[Алтыгы-Оймон]] јурттаҥ ала ӧскӧ јурттарга јетире'''
|-
| Администрациялык тӧс јер [[Чендек]]|| 8 км
|-
|  Аймактыҥ тӧс јери [[Кӧксу-Оозы]] || 26 км
|-
|  Республикан тӧс кала [[Улалу]] || 350 км
|-
|  [[Јаш-Тура|Јаш-Тураныҥ]] темир јолыныҥ вокзалы || 400 км, 440 км
|-
|  Тергеениҥ тӧс калазы [[Москва]] || 4100 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 514,5 км-деҥ ||270 км
|-
|  [[Чуйдыҥ трагы]] (Р-256) 610,8 км-деҥ ||240 км
|}

== Тӱӱкизи ==
Јурт 1829 јылда тӧзӧлгӧн. 17 чактыҥ ортозында бу јерге кӧп кӧчкиндер келип баштаган. Олордыҥ тоозында јаҥга јарабаган качкындар,
каторжниктер, јаржактар, черӱнеҥ качкандар, Никонныҥ реформазын јаратпаган улус, оноҥ ары «общество вольных каменьщиков» деп
неме табылган. 1792 јылда Бала-каан (Екатерина вторая) быларды «помиловать» эдип, јаан эмес «Ясак» салып, бойыныҥ улузына кошкон. Баштапкы кӧчкиндер: Яков, Тимофей, Сергей, Александр ла Никифор Ошлыковтор, Федор Перевалов, Сильверст Коновалов ло Иван Змановский. Кийнинде олорго Огнёвтор, Подкорытовтор, Могильниковтор ло о.ӧ. кожулган.

Јурттыҥ табылган чике јылы јок, 19 чактыҥ ортозы болдый. 1859 јылда мында 87 ӱй кижи, 100 артык эр кижи, 50 кире крестьян ээлем
болгон. Мында «раскольничий» серкпе-часовня тудулган. 1882 јылда мында 77 ээлем боло берген. 1860-чы јылдарда Алтыгы-Оймон марал аҥ
тудар јер болгон, кытат јерине мӱӱс саткан. 20 чактыҥ бажында бу јурт Катандыныҥ волостьине кирген, Совет јаҥла кожо Оймон аймакка
кирген, бу ла ӧйдӧ мында совхоз тӧзӧлгӧн. Улу јууныҥ ӧйинде совхоз фронтко болушкан, мында 3 муҥнаҥ артык марал болотон.

== Эл-јон ==
{{ Эл-јонныҥ тоозы | Нижний Уймон |  Столбцов=9}}

== Ук-калыктары ==
Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжыла 198 кижиниҥ 91 % орустар болгон<ref name="Коряков">[http://www.lingvarium.org/russia/settlem-database.shtml  Коряков Ю. Б. База данных «Этно-языковой состав населённых пунктов России».]</ref>.

== Инфраструктуразы ==
<div style="-moz-column-count: 3; -webkit-column-count: 3; -o-column-count: 3; -ms-column-count: 3; column-count: 3;">
* баштамы школ;
* эмчилик;
* јурттыҥ клубы;
* стадион;
* библиотека;
* магазин;
* пилорама;
* ООО «Кристал» (јурт ээлем предприятие);
* музей.
</div>

== Экономиказы ==
Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Јылкы, соок тумчукту ла оок мал ла аҥ азыраары, кырада аш салары. Адару тудары. Туризм.

== Кереестер ==

=== Тӱӱкилик ===

=== Археологиялык ===

=== Ар-бӱткендик ===
* Ӱч-Сӱмер туу(1505)<ref name="Ойношев свод"/>;
* Ыйыктуныҥ аржаны(1509)<ref name="Ойношев свод"/>.
Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте<ref name="Ойношев свод">''Ойношев В. П.'', ''Урбанова С. Е.'' Свод обьектов культурного наследия Республики Алтай. — Горно-Алтайск: АУ РА «АКИН РА», 2013.</ref>.

== Јуруктардыҥ кӧмзӧзи ==
<gallery perrow=6 widths="200px" heights="170px">
File:Uimon valley 03.jpg|Оймонныҥ чӧли
</gallery>

== Јарлу улузы ==
* [[Павлюшин, Владимир Алексеевич|Павлюшин В. А.]], псевдоними Константин Устинов (12.01.1949) — ӱлгерчи, бичиичи, философ, РФ-ныҥ бичиичилер биригӱзиниҥ турчызы (2013 јылдаҥ ала), «Умай» деп Благотворительный фондтыҥ тӧзӧӧчизи ле башкараачызы. Н. Рерихтиҥ музейин тӧзӧгӧн, эмдиге оны башкарат<ref>Павлюшин В. А.[https://web.archive.org/web/20220628120342/http://evolution21.ru/evolution/298_pavlyushin_vladimir_alekseevich/]</ref>.
* 

== Ајарулар ==
{{Ајарулар}}

== Тайантылар ==
{{Тыш тайантылар}}

* [http://ust-koksa-altay.ru/ Окылу сайт «Кӧксу-Оозы аймак»]

{{Кӧксу-Оозы аймактыҥ јон јаткан јерлери}}

[[Категория:Кӧксу-Оозы аймактыҥ јурттары]]
[[Категория:Алфавит аайынча јон јаткан јерлери]]
[[Категория:Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле]]