
एकादश स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


अध्याय १४ 


अथ चतुदंशो ऽध्यायः 


भक्तियोगको महिमा र ध्यानविधिको वर्णन 
उद्धव उवाच उद्धवले भने 
वदन्ति कृष्ण श्रेयांसि बहूनि बरह्मवादिनः । 
तेषां विकल्पप्राघान्यमुताहो एकमुख्यता ॥ १॥ 


पदढार्थ 

कृष्ण  हे श्रीकृष्ण 
ब्रह्मवादिनः  वेदवादीहरू 
श्रेयांसि  कल्याणका साधन 





बहूनि  धेरै 

वदन्ति  बतांछन् 

तेषां  तिनीहरूमा 
विकल्पप्राधान्यं  कहिले कुनै र 





कहिले कुनै मात्र प्रधान छ 
उताहो  अथवा 

एकमुख्यता  कुनै एकमा चाहं 
प्रधानता छ 


ताक्यार्थ हे श्रीकृष्ण ! वेदवादीहरूले आत्मकल्याणका धेरै किसिमका साधनहरू बताएका 
छन् । तिनमा आआफनो दुष्टिले सबे मुख्य छन् अथवा एदे मात्र मुख्य छ ? 


अ  भ क 
भवतोदाहृतः स्वामिन् भक्तियोगो ऽनपेक्षितः। 
निरस्य सवतः सद्खं येन त्वस्याविशन्मनः ॥ २॥ 


पदढार्थ 

स्वामिन्  हे प्रभ 

भवता  हजुर्रारा 
अनपेक्षितः  निष्काम 
भक्तियोगः  भक्तियोग चाहं 





उदाहतः  परमात्मप्राप्तिको 
साधन हो भनेर बताइयो 
येन  जुन भक्तियोगद्रारा 

४५ 
सवतः  सने विषयबाट 
सङ्खं  आसक्तिलाई 


निरस्य  हटाएर 
मनः  मन 

त्वयि  हजुरमा 
आविद्ेत्  लागोस् 





ताक्यार्थ हे प्रभु! हजुरले निष्काम भक्तियोग परमात्मप्राप्तिको साधन हो भनेर बताउनुभयो, 
त्यस्तो भक्तियोगद्रारा सबै विषयको आसक्तिबाट रहित भएको मन हजुरमा लागोस् । 


श्रीभगवानुवाच भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभयो 
काटेन नष्टा प्रख्ये वाणीयं वेदसंज्ञिता । 
मयादो बह्यणे प्रोक्ता धर्मों यस्यां मदात्मकः ॥ ३॥ 


पदार्थ 
इयं  यो 
वेदसंज्ञिता  वेदनामक 


वाणी  वाणी 
प्रलये  प्रलयावस्थामा 
कारेन  कालको प्रभावले 


नष्टा  नष्ट भयो 
आदौ  फेरि सृष्टिको 
आरम्भमा 


रामानन्दी दीका 


एकादश स्कन्ध 


मया  मट्रारा 
ब्रह्मणे  ब्रह्माजीलाई 
० 

प्रोक्ता  बतादयो 


श्रीमद्भागवत 


यस्यां  जुन वेदवाणीमा 
मदात्मकः  चित्तलाई मतिर 
लगाने 


५५८४९५५ 
अध्याय १४ 


धमः  धर्म बतादएको छ 


ताक्यार्थ यो वेदनामक वाणी प्रलयावस्थामा कालको प्रभावले नष्ट भएको थियो। सुष्टिको 
आरम्भमा मैले यो वाणी ब्रह्माजीलाई बताएको थि त्यस्तो यो वेदवाणीमा चित्तलाई मतिर 


लगाददिने धर्म बताइएको छ। 


    
तेन प्रोक्ता च पुत्राय मनवे पूवंनाय सा । 
ततो भृग्वादयो ऽगृहणन् सप्त बह्ममहषंयः ॥ ४॥ 


पदढार्थ 

तेन  वी ब्रह्माजीद्रारा 
सा त्यो वेदवाणी 
पूजाय  पूर्वन 


पुत्राय  आफ्ना छोरा 
मनवे  स्वायम्भुव मनुलाई 
प्रोक्ता च  बताइयो पनि 
ततः  ती मनुबाट 





भृग्वादयः  भृगु आदि 
सप्त  सात 

ब्ह्ममहषंयः  ब्रह्मर्णिहरूले 
अगृह्णन्  ग्रहण गरे 





ताक्यार्थ ब्रह्माजीले त्यो वेदवाणी आपफ्ना टला छोरा स्वायम्भुव मनुलाई बताउनुभयो । फेरि 
मनुबाट भृगु आदि सात ब्रह्र्षिहरूले त्यसलाई ग्रहण गरे । 


तेभ्यः पितृभ्यस्तत्पुत्रा देवदानवगुह्यकाः । 
मनुष्याः सिद्धगन्धवांः सविद्याधरचारणाः ॥ ५॥ 
किदेवाः किन्नरा नागा रक्षःकिम्पुरुषादयः। 
बहयस्तेषां प्रकृतयो रजःसत्त्वतमोभुवः ॥ ६॥ 
याभिभंतानि मियन्ते भूतानां मतयस्तथा । 
यथाप्रकृति सर्वेषां चित्रा वाचः स्रवन्ति हि ॥ ७॥ 


पदढार्थ 

तेभ्यः  ती 

पितृभ्यः  भगु आदि 
पिताहरूबाट 

तत्पुत्राः  उनका छोराहरू 
देवदानवगुह्यकाः  देवता, दानव 
र गुह्यकहरूले 

मनुष्याः  मनुष्यहरूले 
सिद्धगन्धवांः  सिद्ध र 


गन्धर्वहरूले 

सविद्याधरचारणाः  विद्याधर 
एवं चारणहरूले सहित 

किंदेवाः  किदेवहरूले 
किन्नराः  किन्नरहरूले 

नागाः  नागहरूले र 
रक्षःकिम्पुरुषाद्यः  राक्षस तथा 
किम्पुरुष आदिले पनि त्यो 





वेदवाणी ग्रहण गरे 





तेषां  ती प्राणीहरूको 
रजःसत्त्वतमोभुवः  रजोगुण, 
तमोगुण र सत्तवगुणबाट उत्पनन 


हुने 
प्रकृतयः  वासनाहरू 
बहयः  धरे छन् 


यामिः  जुन वासनाहरद्रारा 
भूतानि  प्राणीहरू 
भिद्यन्ते  भिन्नभिन्न हुन्छन् र 


रामानन्दी दीका 


५५४९६ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 
तथा  त्यस्तै हि  त्यसैले चित्राः  विभिन्न प्रकारका 
भूतानां  प्राणीहरूका यथाप्रकृति  आआप्नो वाचः  वेदव्याख्यारूपी 
मतयः  बुद्धि पनि भिन्नभिन्त प्रकृति अनुसार वाणीहरू 

हन्छन् सर्वेषां  सवै प्राणीहरूको स्रवन्ति  निक्लन्छन् 








वाक्यार्थ ती भृगु आदि पिताहरूबाट उनीहरूका पत्रहरू देव, दानव, गुह्यक, मनुष्य, सिद्ध, 
गन्धर्व, विद्याधर, चारण, किदेव, किन्नर, नाग, राक्षस र किपुरुष आदिले पनि त्यो वेदवाणी 
ग्रहण गरे। ती प्राणीहरूका रजोगुण, तमोगुण र सत्त्वगुणबाट उत्पन्न हुने वासनाहरू अनेक छन्, 
जुन वासनाद्रारा प्राणीहरू बेग्लाबेग्ले हुन्छन् र उनीहरूको बुद्धि पनि भिन्नभिन्न हुन्छ, त्यसैले 
वेदको व्याख्या गर्ने क्रममा विभिन्न किसिमका वाणीहरू निस्कन्छन् । 


,  देऽ ५ 


एवं प्रकृतिवेचित्याद भिद्यन्ते मतयो नृणाम् । 
पारम्पर्येण केषाञ्चित् पाखण्डमतयोऽपरे ॥ ८ ॥ 








पढार्थ नृणां  मानिसहरूको अपरे  अन्य कोही व्यक्ति 

एवं  यसप्रकार मतयः  बुद्धि पाखण्डमतयः  वेदविरुद्ध बुद्धि 
प्रकृतिवेचित्रयात्  स्वभावको पारम्पर्येण  उपदेशको परम्परा भएका पनि हन्छन् 

विचित्रताले अनुसार 

केषाञ्चित्  कोटी भिद्यन्ते  बेग्लै हुन्छन् र 


ताक्यार्थ यसरी आफ्नो स्वभावको विचित्रताले, वेदको उपदेश सुन्दासुन्दै मानिसहरूमा 
बेग्लाबेग्लै बुद्धि हुन्छ र कोटी वेदविरुद्ध बुद्धि भएका पाखण्डमतवाला पनि हुन्छन् । 


मन्मायामोहितधियः पुरुषाः पुरुषषंभ । 
श्रेयो वद्न्त्यनेकान्तं यथाकमं यथारुचि ॥ ९॥ 


पदार्थ पुरुषाः  व्यक्तिहरू को साधनलाई 

पुरुषषंभ  हे पुरुषश्रेष्ठ यथाकमं  आप्नो कर्म अनुसार अनेकान्तं  अनेक प्रकारले 
मन्मायामोहितधियः  मेरो यथारुचि  रुचि अनुसार पनि वदन्ति  भन्दछन् 

मायाले बुद्धि मोहित भएका श्रेयः  कल्याण परम पुरुषार्थ 








ताक्यार्थ हे पुरुषश्वेष्ठ उद्धव ! मेरो मायाले मोहित भएका व्यक्तिहरू आआपफ्ना कर्म र 
स्वभाव अनुसार परमपुरुषार्थ र त्यसको साधनका विषयमा अनेक प्रकारका मत प्रकट गर्दछछन् । 


धममेके यशङ्चान्ये कामं सत्यं दमं शमम् । 
अन्ये वदन्ति स्वार्थं वा एवय त्यागभोजनम् ॥ १० ॥ 
केचित् यज्ञं तपो दानं तानि नियमान् यमान् ॥ 


रामानन्दी दीका 


एकादश स्कन्ध 

पदढार्थ 

एके  कोटी 

धम  कर्मलाई 

वदन्ति  कल्याणको मार्ग 
भन्दछन् 

अन्ये  अरू 

यशः  कीर्तिलाई 


अन्ये च  फेरि अरू 
कामं  कामभोगलाई 
सत्यं  सत्य 

दमं  बाह्य इन्द्रियनिग्रह 


श्रीमद्भागवत 


र  मनको निग्रह 
आदिलाई कल्याणको मार्ग 
भन्दछन् भने अरूले 
वे  निश्चय नै 
एश्वर्य  रेश्वर्यलाई 
स्वार्थं  पुरुषार्थ भनेर व्याख्या 
गर्दछन्, फेरि कोटी 
त्यागभोजनं  शास्त्रमर्यादालाई 
त्यागेर विषयको भोग गर्नुलाई 
साधन भन्दछछन् 
केचित्  कोही 





५४९७ 


अध्याय १४ 
यज्ञं  यज्ञ गर्नु 
तपः  तप गर्नु 
दानं  दान गर्नु 


व्रतानि  व्रताचरण गर्नु 
नियमान्  शौच आदि 
नियमको पालना गर्नु र 
यमान्  अहिंसा आदि यमको 
पालन गर्नु कल्याणको साधन 
हो भनी भन्दछन् 





ताक्यार्थ कोही धर्म ने कल्याणको साधन हो भन्दछन् भने कोही कीर्ति, कोटी कामभोग, 
कोटी सत्य, शम, दम आदि, कोही एश्वर्य, कोही शास्त्रमर्यादालाई छडेर विषयभोग गर्नु, कोटी 
यज्ञ आदि गर्नु र कोटी तप, दान, व्रत, यम, नियम आदिको पालना गर्न कल्याणको साधन हो 
भनी भन्दछन् । 


   


आद्यन्तवन्त वेषां लोकाः कर्मविनिर्मिताः । 
दुःखोदकांस्तमोनिष्ठाः शुद्रानन्दाः शुचापिंताः ॥ १९ ॥ 


पदढार्थ सम्पादित हुने हुनाले उत्पन्न गराउने 
एषां  यी साधनहरूको आद्यन्तवन्तः एव  उत्पन्न र॒क्ुद्रानन्दाः  तुच्छ आनन्द दिने 
फलरूप नष्ट ह॒न्छन् त्यसैले यिनीहरू र 


लोकाः  स्वर्ग आदि लोकहरू 
कर्मविनिमिंताः  कर्मद्रारा 


दुःखोद्कांः  पछि दुःख दिने शुचापिंताः  शोकले युक्त छन् 


तमोनिष्ठाः  अन्तमा मोह 








वाक्यार्थ यी धर्म आदि साधनका फलरूप स्वर्ग आदि लोकहरू कर्मद्वारा प्राप्त हुने हूनाले 
उत्पन्न र नष्ट हुनेवाला छन्, त्यसेले यिनीहरू भविष्यमा दुःख दिने, मोह उत्पनन गराउन, तुच्छ 
आनन्द प्रदान गर्ने र शोकले युक्त छन् । 


मय्यपिंतात्मनः सभ्य निरपेक्षस्य सवंतः। 
मयात्मना सुखं यत् तत् कुतः स्याद् विषयात्मनाम् ॥ १२॥ 


पढार्थ अपिंतात्मनः  आपनो मनलाई सुखबाट 
सभ्य  हे विनम्र अर्पण गरिसकेको र निरपेक्षस्य  विरक्त भटसकेको 
मयि  ममा स्वंतः  सबै विषयको व्यक्तिलाई 


रामानन्दी दीका 


४९८ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 
आत्मना  आत्मस्वरूप सुखं  सुख विषयात्मनां  विषयीहरूलाई 
मया  मबाट स्यात्  हन्छ कुतः  कहांँबाट हुनु ? 

यत्  जुन तत्  त्यो सुख 


वाक्यार्थ हे विनम्र उद्धव ! ममा मन अर्पण गरिसकेको र सारा विषयबाट विरक्त भएको 
व्यक्तिलाई आत्मरूप मबाट जुन सुख हुन्छ, त्यो सुख विषयीहरूलाई कहाँबाट हनु ? हुन सम्भवे 
छेन । 


अकिञ्चनस्य दान्तस्य शान्तस्य समचेतसः । 
मया सन्तुष्टमनसः सवां सुखमया दिशः ॥ १३॥ 








पदार्थ भएको सवां  सवै 

अकिञ्चनस्य  धन आदि समचेतसः  समदर्शी र दिशः  दिशाहरू 

सङ्ग्रह नग्न मया  परमानन्दरूप मबाट सुखमयाः  सुखमय ह॒न्छन् 
दान्तस्य  जितेन्द्रिय सन्तुष्टमनसः  सन्तुष्ट चित्त 

रान्तस्य  शान्त स्वभाव भएको व्यक्तिका लागि 


ताक्यार्थ जसलाई धन आदिको सङ्ग्रह गर्ने इच्छा छैन, जो जितेन्द्रिय, शान्त र समदर्शी छ 
तथा परमानन्दरूप मेरो अनुभवबाट जो सन्तुष्ट छ, त्यस्ताको लागि सवे दिशाहरू सुखमय हुन्छन् । 
विवरण यहाँ भगवान्ले सन्तोषी व्यक्तिका लागि सबेतिर सुखैसुख हने कुरा बताउनुभएको 
छ । सन्तोषको सुख भनेको आरफैँभित्रबाट आउने सुख हो, त्यसैले यो शाश्वत र अपरिमित छ, तर 
बाहिरी विषयहरूको भोग एवं सङ्ग्रहबाट आउने आनन्द अत्यन्त तुच्छ छ । संसारका पदार्थहरूको 
भोगवबाट आउने आनन्द क्षणिक छ, किनभने सबे सांसारिक पदार्थहरू विनाशशील छन् । जुन वस्तु 
स्वयं विनाशशील छ, त्यसबाट अविनाशी नित्य सुखको अपेक्षा गर्न सकिंदेन। आत्माभन्दा अन्य 
विषयहरूको सड्ग्रहबाट आनन्द लिन खोज्नेहरूलाई यहाँ विषयात्मा भनिएको छ । यहाँ आत्मा 
भनेर अन्तःकरणलाई बुखाउन खोजिएको हो । निरन्तर अनेक विषयहरूको चिन्तन गरिरर्हदा त्यो 
अन्तःकरण पूर्णतः विषयरूप नै भदसकेको हुन्छ । यस्ता व्यक्तिहरूले जति नै सांसारिक 
विषयहरूको भोग गरे पनि पूर्ण आनन्द प्राप्त गर्न सक्देनन्, किनभने विषयहरूको भोगमा 
असन्तुष्टि पनि संगसंगै गँसिएको हुन्छ । संसारका पदार्थहरू अनन्त भएकाले ती सबै पदार्थको 
भोगेच्छा कटहिल्यै पनि पूरा हैदेन र नयाँनयाँं कामनाहरू मात्र बदिरहन्छन्, असन्तुष्ट व्यक्ति 
जतिसुके सुखसयलमा रहे पनि उसले आफूलाई प्राप्त नभएको पदार्थको चिन्ता गरिरहन्छ र ऊ 
सुखी हुन सक्देन । त्यसैले शास्त्रहरूमा सुखी हुनका लागि सन्तोषको महत्व बतादइएको छ । 
ज्ञानीको स्वरूप बतारे भगवान् भन्नुहुन्छ यदृच्छालाभसन्तुष्टो द्रन्द्रातीतो विमत्सरः 
श्रीमदभगवद्गीता ४.२२ अर्थात् अनायास प्राप्त भएको वस्तुबाट नित्य सन्तुष्ट रहने, सुख 
दुःखबाट माथि उठेको र ईर्प्यारहित ज्ञानी व्यक्ति संसारबन्धनमा पर्दैन। सन्तोषकै कारण 
ऋषिहरूले निर्जन वनमा अनायास मिलेका कन्दमूल आदि खाएर तपस्या गर्दै परमशान्तिलाई प्राप्त 


रामानन्दी दीका 


५४९९ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 


गरेका छन्। व्यक्तिको जीवनमा सन्तोष नै ठुलो सम्पत्ति हो। तेन त्यक्तेन भुञ्जीथाः 
ईशावास्योपनिषद् १ अर्थात् सबेलाई बाँडेर मात्र विषयहरूको भोग गर भनेर शास्त्रहरूले 
सम्छाएको उपदेशलाई ध्यान नदिई असन्तोषी मान्छेहरूले ने सम्पूर्णं संसारभरिको वेभव आपने 
हनुपर्ने भन्ने अत्यन्त स्वार्थी र सङ़ीर्ण व्यवहार दसरङंछन्। शास्त्रमा बतादएको छ 
यज्ञशिष्टामृतभुजो यान्ति ब्रह्म सनातनम् श्रीमदभगवद्गीता ४.३१ अर्थात् सत्कर्महरू गरेर बाँकी 
रहेको वस्तु अमृत हो र त्यसद्रारा जीविका चलाउने व्यक्तिहरूले सनातन ब्रह्मलाई प्राप्त गर्दछ्न् । 
तर सबै संसार नै आफ्नो बनाउन चाहने असन्तोषीहरूभित्र आफ्नो वस्तु अरूलाई पनि बांँड्ने 
उदारता कहाँ पाउनु ? त्यसैले तिनीहरू व्यावहारिक जीवनमा उच्च आदर्शको रूपमा स्थापित हून 
पनि सक्देनन् र पारमार्थिक रूपमा परम शान्तिको मार्गबाट पनि च्युत बन्दछन् । अनन्त, अविनाशी 
र अपरिमेय आफ्नो अस्तित्वबाट ने निरन्तर सन्तुष्ट रहने ज्ञानी व्यक्तिहरूका लागि सम्पूर्ण संसार 
सुखमय छ किनभने उनीहरूले आत्माको सुखरूपतालाई बुणेका छन् । त्यसैले भगवान् भन्नुहुन्छ 
मया सन्तुष्टमनसः अर्थात् यस्ता व्यक्तिहरू आत्मस्वरूप मबाट नै सन्तुष्ट हुन्छन्। यसको तात्पर्य 
सन्तोषको सुख आत्मसुख ने हो भन्ने बुखिन्छ । सबै इन्द्रियहरूका विषयभोग गर्ने लालसाहरू नष्ट 
भई शान्त भएका सन्तोषी व्यक्तिहरूको प्रशंसा गरी यहो सन्तोषवृत्तिको महत्त्वलाई उजागर 
गरिएको छ। 


न पारमेष्ठ्यं न महेन्द्रधिष्ण्यं न सार्वभोमं न रसाधिपत्यम् । 
न योगसिद्धीरपुनभंवं वा मय्यपिंतात्मेच्छति मद्विनान्यत् ॥ १४ ॥ 


पदार्थ आधिपत्य पनि योगसिद्धीः  योगका सिद्धिहरू 
मयि  ममा न  चाहँदेन त्यस्तै र 

अपिंतात्मा  चित्त अर्पण सा्व॑भोमं  सवे भूमण्डलको अपुनभवं वा  मोक्षलाई पनि 
गरिसकेको भक्तले आधिपत्य पनि न  चाहदेन यति मात्र होइन 
पारमेष्द्यं  ब्रह्मलोकको न  चा्हेदेन मद्विना  मलाई छडर 
आधिपत्यलाई रसाधिपत्यं  पातालको अन्यत्  अरू केटी पनि 

न इच्छति  चा्हैदेन साम्राज्य पनि चा्हदेन 

महेन्द्रधिष्ण्यं  स्वर्गलोकको न  चाहेदेन 








ताक्यार्थ ममा चित्त अर्पण गरिसकेको मेरो भक्तले ब्रह्मलोकको, स्वर्गलोकको, भूमण्डलको र 
पातालको आधिपत्य पनि चा्हेदेन । त्यस्तै उसले योगका सिदधिहरू र मोक्षलाई पनि वास्ता गर्दैन 
र उसले मलाई छाडेर अरू केही पनि चाहँदेन । 


न तथा मे प्रियतम आत्मयोनिनं शङ्करः । 
अ श्र्निवात्मा यथा 
न च सङ्कषणो न त्मा च यथा भवान् ॥ १५॥ 


रामानन्दी दीका 


११९०० 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 
पदार्थ तथा  त्यत्तिको प्यारे श्रीः चन  लक्ष्मी पनि छैनन् 
यथा  जसरी आत्मयोनिः न  ब्रह्माजी छैनन् आत्मा न एव  मेरो आत्मा 

मे  मेरालागि राङ्रः न  शङ्रजी कैनन् पनि छेन 

भवान्  तिमी भक्त सङ्कषणः च न  बलरामजी पनि 

प्रियतमः  अत्यन्त प्यारा छौ छैनन् 








ताक्यार्थ हे उद्धव ! मेरा लागि मेरा भक्त तिमी जत्तिका प्यारा छी, त्यत्तिका प्यारा ब्रह्माजी, 
शडरजी, बलरामजी र लक्ष्मी पनि छैनन् यति मात्र नभई मलाई आफ्नै आत्मा पनि त्यत्तिको 
प्यारो छेन । 
विवरण माथिका श्लोकटहरूमा भगवान्ले संसारबाट निरपेक्ष भएका आप्ना भक्तहरूको 
प्रशंसा गर्नुभएको छ । भगवानूले आपूमा ने सर्वस्व समर्पण गरेका भक्तहरूले इन्द्रलोक, ब्रह्मलोक, 
रसातल र पृथिवी आदिको सम्पूर्ण राज्य पनि नखोज्ने र भगवान्लाई छोडेर मोक्षको पनि 
अभिलाषा नराख्ने बताउनुभएको छ। मोक्ष चाह नित्यप्राप्त र स्वयं भगवान्कै स्वरूप भएकाले 
भगवानूका अनन्य भक्तहरूले त्यसको प्राप्तिका लागि चिन्तित हुन पर्देन। यसरी सबैथरी व्यक्तिगत 
सुखसुविधालाई त्यागेर केवल भगवान्मा नै समर्पित त्यस्ता भक्तहरूसंग भगवान्ले गर्ने प्रेम पनि 
अलि विशिष्ट प्रकारको ने रहेको छ। त्यसैलाई अभिव्यक्त गर्दै यहाँ भगवान्ले आपना लागि 
आपूभन्दा पनि भक्तहरू नै प्रिय रहेको बताउनुभएको छ। 

भगवान् भन्नुहन्छ मेरा लागि ब्रह्मा, शङ्र, दाजु बलराम र अधिनी लक्ष्मी पनि त्यति 
प्रिय छैनन्, जति मेरा लागि तिमी प्रिय छौ। माथि बतादइएका सवे देवदेवीहरू भगवान्का 
अत्यन्त प्रिय हृन् । व्यक्तिले संसारभरिमा सबैभन्दा बढी आफसँग प्रेम गर्दछ। उपनिषद्मा ऋषि 
याज्ञवल्क्य भन्नृहुन्छ आत्मनस्तु कामाय सर्व प्रियं भवति बृहदारण्यकोपनिषद् २.४.५ अर्थात् 
आफ्ना लागि नै अन्य सबैमा प्रेम हुने गर्वछ । तर यहाँ त भगवान्ले आपफ्ना भक्तहरू आपफ्ना लागि 
स्वयं आपफूभन्दा पनि बढी प्रिय लाग्ने कुरा बताउनुभएको छ। भक्तहरू भगवानूका आत्मा 
भएकाले तिनीहरू उहाँ लाई आपूजत्तिकै प्रिय लाग्ने कुरासम्म दार्शनिक र व्यावहारिक दुबे रूपमा 
मिल्न आरं, तर भगवान्ले भक्तमाथि गर्न प्रेम त यो भन्दा पनि माथि पुगेको देखिन्छ, 
भक्तिशास्त्रअनुसार भक्तले जतिजति आफ्नो स्वार्थ एवं सर्वस्वलाई भगवान्को चरणमा समर्पित 
गर्द, त्यति त्यति नै भगवान्ले पनि आफ्नो सर्वस्व भक्तलाई दिदे जानुह॒न्छ । जब भक्तले स्वयं 
आपूलाई ने भगवान्प्रति समर्पित गरिदिन्छ भने भगवान्ले पनि आपफूलाई पूर्णतः भक्तप्रति समर्पित 
गरिदिनुहन्छ । यसरी भक्तप्रति निरन्तर बद्दो वात्सल्यका कारण भगवान्लाई आफूभन्दा आफ्नो 
भक्त नै मन परेको हो । 

व्यवहारमा एडदी आमाले आफ्नो शिशुप्रति गर्ने प्रम आत्मप्रेमभन्दा पनि गहिरो हृन्छ । यही 
दृष्टान्तले भक्त र भगवान्बिचको प्रेमलाई पनि अर्थ्याउन सकिन्छ । भगवान्ले स्वयंलाई गर्ने 
प्रमभन्दा भक्तलाई गर्ने प्रेममा यही विशेषता छ कि त्यसमा भक्तप्रतिको वात्सल्यभावले गर्दा 
भगवान्को हृदय पूर्णतः पग्लिएको ह॒न्छ । वास्तवमा चित्त पर्लिनु ने प्रेम या भक्तिको सर्वोच्च 
स्वरूप हो, त्यसैले भगवदभक्तिमा चित्त पग्लिई स्वयं आपरूलाई पनि भगवानूमा समर्पित गरिदिने 


रामानन्दी दीका 


५५०१ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 


भक्त अनि त्यसै गरी भक्तवात्सल्यका कारण चित्त परिलनाले आफ्नो निर्विशेषनिराकार 
स्वरूपलाई समेत त्यागी भक्तको अधि प्रकट हुने भगवान्बिचको प्रेम अद्वितीय रहेको बुखिन्छ । 
त्यसैले यी दुबेले आपफूभन्दा पनि बढी एकअर्कालिाई प्रेम गरेका ह॒न्छन् । 


निरपेक्षं मुनिं शान्तं निर्वैरं समदर्शनम् । 
अनुव्रजाम्यहं नित्यं पूयेयेत्यङ्प्ररेणुभिः ॥ १६॥ 








पढार्थ अहं  म निर्वैरं  वैरभावनारहित 
अङ्धरिरेणुभिः  मृनिको नित्यं  सर मुनिं  मुनिको 

पवित्र चरणको धूलिले निरपेक्षं  सांसारिक इच्छारहित अनुव्रजामि  पछिपछछि लाग्दच्ु 
पूयेय इति  आपूलाई पवित्र॒ शान्तं  शान्त स्वभावका 

गरू भनेर समदनं  समदर्शी 


ताक्यार्थ मुनिको पवित्र चरण धूलिले आफूलाई पवित्र पारं भनेर म सर्धं सांसारिक 
इच्छारहित, शान्त, समदर्शी र वैरभावनारहित मुनिको अनुसरण गर्व । 
विवरण यहो भगवानूले भक्तवात्सल्यले आफूलाई सध भक्तहरूको पल्छिपछि लगाने रहस्यको 
खुलासा गर्नुभएको छ । संसारका सारा अपक्षाहरूले रहित भएको समदर्शी मुनि परम आनन्दमय र 
परम पवित्र हुन्छ । हृदयभित्र परमात्मालाई निरन्तर धारण गर्नाले यस्तो व्यक्ति स्वयं तीर्थसमानको 
हृन्छ, तीर्थलाई पनि उसले पवित्र॒ बनांछ वीर्थकुर्वन्ति तीर्थानि स्वान्तःस्थेन गदाभृता 
श्रीमद्भागवत १.१३.१० बाहिरी वीर्थहरूको सेवनले दुष्कर्महरूसम्मलाई पखाल्न सकिन्छ र 
यसबाट पुण्यार्जन पनि हुन्छ, तर दुष्कर्मका पनि मूल भएका मनभित्रका अनन्त वासनाहरूको 
मेलो पखाल्न भने वीर्थहरूले पनि सक्देनन्। यसका लागि त आत्मनिष्ठ भगवद्भक्तरूपी तीर्थको 
ने सेवन गर्नुपर्ने देखिन्छ । यसै गरी पुण्यपापले रहित भएको असङ्ग आत्माको यथार्थ ज्ञान पनि 
यिन महापुरुषहरूको सेवाबाट मात्र प्राप्त हुन सक्दछ । त्यसैले यस्ता पुरुषहरूलाई जङ्गम तीर्थ 
भन्ने गरिन्छ । संसारबन्धनको तापबाट सन्तप्त भएका प्राणीहरू आपफ्ना अपवित्रतालाई पखाल्न 
यिनीहरूकै आश्रय लिन्छन्। यसरी संसारका सामान्य प्राणीहरूले आफ्नो पाप पखाल्न र मुमृक्षु 
व्यक्तिहरूले चाहं अज्ञानको मेलो फाल्न सत्पुरुषहरूको चरणमा शरण लिने कुरा स्पष्ट छ । यहाँ 
त भगवानूले स्वयं आपू पनि भक्तहरूका चरणरजबाट पवित्र बन्नका लागि उनीहरूको पछिपच्ि 
लागने बताउनुभएको छ। 

मूलमा आएको अडङ्प्रिरेणुभिः पूयेय यस पदावलीलाई टीकाकारहरूले अनेक रूपले 
अर्थ्याउनुभएको छ। भगवान्को शरीरभित्र अनन्त ब्रह्माण्डहरू रहेका छन् र ती सबे ब्रह्माण्डलाई 
पवित्र गर्नका लागि भक्तको चरणरजको आवश्यकता पर्ने हुनाले भगवान् भक्तको पछि 
लागनुभएको हो भने एकथरी विद्वानूहरूको आशय रहेको छ । यद्यपि सम्पूर्ण संसार परमात्माभित्र 
ने छ र परमात्मा परम पवित्र हुनुह॒न्छ, तर पनि संसारमा पाप, दुर्वासना, अज्ञान, माया आदि 
अनेक दोषहरू विद्यमान छन्। भगवान्को सान्निध्यबाट पनि नहटेका यी दोषहरूलाई हटाडन त 


रामानन्दी दीका 


५५०२ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 


भक्तकै सान्निध्य चाहिन्छ। यही आशयले श्रीधर स्वामी लेख्नुहन्छ मदन्तर्वर्तिब्रह्माण्डं 
पवित्रीकुर्याम् अर्थात् भक्तको चरणरजद्वारा आपूभित्रका ब्रह्माण्डहरूलाई पवित्र पारूं भनी भगवान् 
उनीहरूको पछिपचछ्ि लागनुहुन्छ । 

सारार्थदर्शिनी टीकाकार विश्वनाथ चाह भक्तको चरणरजले ब्रह्माण्डलाई मात्र नभई स्वयं 
भगवान्लाई ने पवित्र गर्ने बताउनुहन्छ । उहाँ लेख्नुहुन्छ पूयेय तद्भक्त्यनिष्कृतिदोषात् पवित्रितः 
स्याम् अर्थात् भक्तले आफ्ना लागि गरेको भक्तिको ऋण चुकाडन नसकेको दोषबाट आपफूलाई 
अलिकति भए पनि पवित्र गर्नका लागि भगवान् भक्तको पछिपछि लाग्नुहन्छ । भक्तको प्रेमद्वारा 
आपू सर्धँ ऋणी रहने कुरा स्वयं भगवान्ले गोपीहरूलाई बताउनुभएको छ। न पारयेष्हं 
निरवद्यसंयुजां स्वसाधुकृत्यं विबुधायुषापि वः श्रीमदभागवत १०.३२.२२ अर्थात् हे गोपीहरू ! 
मेले देवताहरूको जति लामो आयु लिएर तिमीहरूको सेवा गरिरहँ भने पनि तिमीहरूको प्रेमको 
बदला चुकाउन सक्िदिनँ। संसारमा सब वस्तुहरूको मूल्य छ, तर प्रेमको कुनै मूल्य हून सक्देन । 
त्यसैले त्यसको सट्रामा दिदे कुनै अर्को वस्तु सम्भव नै क्ैन। भावपूर्वक कसैले भगवन्नाम जप्यो 
भने त्यसबाट भगवान् ऋणी बन्नुहुन्छ । यो ऋण सर्वसमर्थ भगवान् स्वयंले पनि चुकाउन नसक्ने 
ऋण हो, अन्य कुनै प्रकारका दोषहरूले रहित भए पनि भक्तिको ऋण चुकाडन नसकेको दोष 
भगवानूमा निरन्तर छ र त्यो दोषबाट पवित्र हुन भगवान्ले भक्तको चरणरज खोज्नुहुन्छ । यहां के 
शङ़ा हृन्छ भने सबे प्राणीहरूले आपफ्ना सारा कल्मषहरूलाई नष्ट गर्न भगवानूको चरणरज लिए 
जस्ते भगवान्ले पनि आफ्नो ऋणरूपी दोषलाई नष्ट गर्न आपने चरणरज लिए भडहाल्यो नि ? 
किन अरूको पल्छिपछि दौडिनुपययो ? यसको उत्तर हो समस्त संसारलाई पवित्र गर्ने भगवानूले 
आफूलाई भने पवित्र बनाउन सक्नुहुन्न । किनभने आप्नै सेवाबाट आफ दोषमृक्त हुन सम्भव छैन । 
फेरि जुन भक्तको ऋण आपूमाथि छ, उसकै सेवा नगरी कसरी ऋणमुक्त हुन सकिन्छ र ? त्यसैले 
भगवानूलाई पनि पवित्र हुन भक्तकै चरणरज चाहिन्छ । 

अर्को थरी व्याख्याको आशय चाहं यस्तो छ भक्तिको पहिलो सुरुवात महत्सेवाबाट 
हन्छ । आत्मनिष्ठ एवं परमात्मभक्त महापुरुषहरूको चरणसेवाविना भक्ति प्राप्त हदेन । भक्तिविना 
भगवानूमा रहेको अनन्त माधूर्यको आस्वादन गर्न पादेन । त्यसैले भगवान्ले आफ्नै माधुर्यको 
रसास्वादनका लागि भक्तहरूको चरणरज चाहनुभएको हो। यही आशय बता्ँदे वंशीधर 
लेख्नुहन्छ भक्तचरणधरूलिग्रहणं विना भक्तिर्न स्यात्, भक्त्या विना मन्माधुर्यरसानुभवो न स्यात् । 
भगवानूले आफू पवित्र हुने बहानामा भक्तको चरणधूलिलाई पलयाडँदे वस्तुतः आफ्नै अनन्त 
माधुर्यको आस्वादन गर्नुभएको हो भन्ने यो व्याख्याको आशय हो । 

अकथिरी विद्रानूहरूका अनुसार भगवान्ले आपू पवित्र हुन नभई भक्तलाई ने पवित्र गर्न 
उसको पछिपच्ि लागनुभएको हो । भक्तको पक्छिपछि हिडिरहंदा हावाद्रारा आफ्नो चरणको धूलो 
भक्तमाथि पर्दछ र ऊ पवित्र हुन्छ भने भगवान्को आशय छ स्वाङ्ध्िरेणुभिः तं पूयेय 
शोधयामि इति। केही विद्रानूहरूले पूयेय यसका ठर्डंमा पूयेत भन्ने पाठभेदलाई मानेका छन्। 
यसअनुसार भक्तहरूको पल्िपछि भगवान् यसकारण हिडनुहुन्छ कि उसले देखेछोएका सबै 
वस्तुहरूलाई पवित्र गरू । 


रामानन्दी दीका 


५५०३ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 


वास्तवमा भगवान् प्रेमका कारण नै भक्तहरूको पछि लाग्नुभएको हो। न भगवानूलाई 
भक्तको चरणरजद्वारा पवित्र हुने आवश्यकता छ, न त भक्तलाई ने भगवान्को चरणरजद्रारा 
बारम्बार पवित्र॒ बनिरहने आवश्यकता छ । भक्तहरूको अहैतुकी भक्तिबाट भगवान्माथि कुनै 
ऋणदोष आदि आइपरेको पनि यथार्थ होदन, किनभने भगवानूले त भक्तप्रेमका कारण आपफूलाई 
स्वयं ऋणी ठान्नुभएको मात्र हो । भक्तले भगवान्माथि ऋण थोपरी उहँलाई दोषयुक्त बनाउन 
भक्ति गरेको पनि होइन । त्यसैले भगवान्ले भक्तको चरणरजलाई पद्छ्याउनुको मतलब भगवानूले 
भक्तनजिक रही ऊभित्रको प्रेमरसलाई अनुभव गर्नु हो। यसै गरी भक्तलाई आफ्नो चरणरजद्रारा 
पवित्र गर्न भगवान् उसको पछि लाग्नुभएको पनि होदन । भक्त त हृदयभित्र परमात्मस्मरण गर्दै 
निरन्तर परम पवित्र ने छ । स्वयं तीर्थलाई पनि पवित्र गराउन सक्ने भक्तलाई फेरि पवित्र गर्नुपर्ने 
के आवश्यकता ? भक्त र भगवान् परस्परका आत्मा हुनाले आफैँलाई आफूबाट पवित्र हनु पर्वन । 
त्यसैले भक्तहरूलाई पवित्र गर्ने त केवल निह मात्र हो, वस्तुतः भगवान् प्रेमपरवश भएर नै उसको 
पचि लागनुभएको हो । 

भगवानूले यहाँ अनुव्रजामि अर्थात् पछिपछि हिंडद् भन्नुभएको छ । यसको तात्पर्य भक्त 
एक ठर्द॑बाट अर्को गमा हिंडदा भगवान्ले उसलाई पद्छयाउनुहन्छ भन्ने हो । भक्तको सम्पूर्ण 
व्यवहार परमात्मामा समर्पित हुन्छ भने उसको यो हिंडाइ पनि परमात्माकै लागि होला। एकै 
ठाडंमा स्थिर भएर निरन्तर भगवत्स्मरण नगरी ऊ यताउति किन इलिरहन्छ ? यसको कारण यही 
हो कि भगवत्परमको छटपटीका कारण नै ऊ उन्मत्त ४ यताउति घुमिरहन्छ । समस्त संसारभरि 
व्याप्त रहनुभएका भगवान्को अनन्तताले उसलाई पृथिवीको एक छेडदेखि अर्को छेडसम्म 
तानिरहन्छ र ऊ पनि अनन्त पदार्थहरूमा उने चिरन्तर परमात्मक स्वरूपको अनुभव गर्दै पुनः 
अनन्त अत्ुप्तिका साथ त्यसलाई प्राप्त गर्न छट्पटारंछ । यसरी भक्तहरू छटपटाँदे हिंडपच्ि स्वयं 
उनीहरूकै आत्मा भगवान् चाहं कसरी स्थिर रहन सक्नुहुन्थ्यो ? भक्त भगवान्का लागि 
छटपटाएपचछि भगवान् पनि भक्तका लागि छटपटाउनुहन्छ र ॒भक्तसंगे तानिनुहन्छ। भगवान् 
सर्वव्यापक हुनुभएकाले भक्त जहाँ पु्छ, उहाँ त त्यहीं हुनुहुन्छ, त्यसैले किन पचि लागनुपर्दथ्यो 
र? तर प्रमका कारण छट्पटाएकाहरूलाई यो कुरा सम्णाउन सकिंदेन । जसरी भगवत्स्मरणबाट 
उत्पन्न भएको अनन्त छट्पटीलाई उनकै अनन्त स्वरूपको अनुभवद्वारा शान्त गर्न भक्तले तीर्थयात्रा 
आदिको बहाना बनारंछ अनि यसको आवश्यकता प्रतिपादित गर्न आफूलाई पापी र दुष्कर्म 
भएको बतार्ंछ । ठिक यसै गरी भक्तप्रेमको भावबाट छटपटाउनुभएका भगवान् पनि निरन्तर 
भक्तको पछि लागी प्रेमरसको आस्वादन गर्न एडटा बहाना निकाल्नुहन्छ र आफूमाथि भक्तिको 
ऋण भएकाले ऋणको दोष मेटाउन आपफूलाई भक्तको चरणरज चाहिने कुरा बताउनुहन्छ । 
निरन्तरको सान्निध्य हंदाहदे पनि एकअर्काको वियोगमा आत्तिई दुबेले एकअर्कालाई 
पद्कयादरहनु यही नै प्रेमभावको पराकाष्ठा हो। भगवान्लाई भेटन आ्तिदे हिंडेको भक्त र 
भक्तलाई पद्छ्याडदे हिंडनुहुने भगवान्को यही प्रेमसम्बन्ध यस श्लोकमा प्रकट भएको छ। 


रामानन्दी दीका 


५५०४ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 


निष्किञ्चना मय्यतुरक्तचेतसः शान्ता महान्तोऽखिलजीववत्सलाः। 
कामेरनारुब्धधियो जुषन्ति यत् तन्नेरपेक्ष्यं न विदुः सुखं मम ॥ १७ ॥ 








पदार्थ   सम्पूर्ण व्यक्तिहरूलाई प्राप्त हुने 
निष्किञ्चनाः  धन आदिको प्राणीहरूलाई दया गर्ने र यत्  जुन 

सडग्रह नगर्न कामेः  विषयहरूले सुखं  सुख छ त्यसलाई 
मयि  ममा अनालब्धधियः  बुद्धिलाई जुषन्ति  सेवन गर्दछछन् 
अनुरक्तचेतसः  चित्त लागेका आकर्षण नगररेका तत्  त्यो सुख अरूले 
शान्ताः  शान्त स्वभावका मम  मेरा भक्तहरूले न विदुः  जानन अनुभव गर्न 
महान्तः  अभिमानशून्य नैरपेक्ष्यं  आसक्तिरहित सक्देनन् 


ताक्यार्थ धन आदिको सङ्ग्रह नगरेका, ममा चित्त लगाएका, शान्त र निरभिमानी तथा सम्पूर्ण 
प्राणीहरूलाई दया गर्न अनि जसको बुदधिलाई विषयले तान्न सकेको हैदेन त्यस्ता मेरा भक्तहरूले 
अरू वस्तुको अपेक्षा नहुने खालको जुन सुख प्राप्त गर्वछछन्, त्यस्तो सुख अरूले अनुभव गर्न 
सक्देनन् । 

,    


बाध्यमानोऽपि मदुभक्तो विषयेरजितेन्द्रियः। 
प्रायः प्रगल्भया भक्त्या विषयेनौभिभूयते ॥ ८॥ 


पदर्थ बाध्यमानः अपि  आकर्षित भक्त्या  भक्तिको कारणले 
अजितेन्द्रियः  इन्द्रियलाई जित्न भएको भए पनि प्रायः  प्रायः गरेर 

नसकेको मदुभक्तः  मेरो भक्त विषयेः  विषयहरूदरारा 

 न्त प्रगल्भया  ४९ हेदेन 
विषयः  विषयहरूद्रारा ल्भया  अति दृढ न अभिभूयते  पराजित हदेन 








ताव्यार्थ इन्द्रियलाई जित्न नसक्नाले विषयतिर आकर्षित भएको भए पनि मेरो भक्त दृढ 
भक्तिको कारणले प्रायः विषयहरूद्वारा पराजित हदेन । 


यथाग्निः सुसमृद्धाचिंः करोत्येधांसि भस्मसात्। 
तथा मद्विषया भक्तिरुद्धवेनांसि कृत्स्नराः ॥ १९॥ 








पदार्थ एधांसि  दाउराहरूलाई भक्तिः  भक्तिले 

उद्धव  हि उद्धव भस्मसात् करोति  उढाएर कृत्स्नशः  सम्पूर्ण 

यथा  जसरी भस्म बना्ंछ एनांसि  पापलाई भस्म 
सुसमृद्धाचिंः  बेसरी बलेको तथा  त्यस्तै पारिदिन्छ 

अग्निः  अग्निलि मद्विषया  मेरो 


ताक्यार्थ हे प्रिय उद्धव ! जसरी बेसरी बलेको आगोले दाउरालाई भस्म बनाइदिन्छ, त्यस्तै मेरो 


रामानन्दी दीका 


एकादश स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


भक्तिले पनि सम्पूर्ण पापहरूलाई भस्म पारिदिन्छ। 


५५०५ 


अध्याय १४ 


न साधयति मां योगो न साङ्ख्यं धमं उद्धव । 
न स्वाध्यायस्तपस्त्यागो यथा भक्तिमंमोजिंता ॥ २०॥ 


पदढार्थ 

उद्धव  हे उद्धव 

उजिंता  अतिशय बढेको 
मम  मेरो 

भक्तिः  भक्तिले 

मां  मलाई 





यथा  जसरी 

साधयति  वशमा गर्द त्यसरी 
योगः न  योगले गर्न सक्दैन 
साङ्ख्यं न  साड्ख्यले पनि 
गर्न सक्दैन र 

धमं  धर्मले 





स्वाध्यायः  स्वाध्यायले 
तपः  तपस्याले र 

त्यागः  त्यागले पनि 

न  वशमा राख्न सक्दैनन् 


ताक्यार्थ हे प्रिय उद्धव ! अतिशय बढेको भक्तिले जसरी मलाई वशमा राख्न सक्दछ, त्यसरी 
योग, साङ्ख्य, धर्म, स्वाध्याय, तप र त्यागले पनि वशमा राख्न सक्दैनन्। 


भक्त्याहमेकया ग्राह्यः श्रद्धयात्मा प्रियः सताम् । 
भक्तिः पुनाति मन्निष्ठा इवपाकानपि सम्भवात् ॥ २९॥ 


पदढार्थ 
सतां  सज्जनहरूको 
प्रियः  अत्यन्त प्रिय 
आत्मा  आत्मारूप 
अहं  म 





श्रद्धया  श्रद्धायुक्त 
एकया  अत्यन्त 


भक्त्या  भक्तिद्रारानै 
ग्राह्यः  वशमा हृन्हु 
मन्निष्ठा  मलाई गरिएको 





भक्तिः  भक्तिले 
इवपाकान् अपि  चाण्डाल 
हरूलाई पनि 

सम्भवात्  जाति दोषबाट 
पुनाति  पवित्र पार्द 


वाव्यार्थ म सत्पुरुषहरूको अत्यन्त प्रिय एवं आत्मारूप ह्कु। श्रद्धायुक्त अनन्य भक्तिद्रारा म 
उनीहरूको वशमा हुन्छ । ममा गरिएको भक्तिले चाण्डालहरूलाई पनि जातिदोषबाट पवित्र 


पार्द । 


धमः सत्यदयोपेतो विद्या वा तपसान्विता । 
मद्भक्त्यापेतमात्मानं न सम्यक् प्रपुनाति हि ॥ २२॥ 


पदार्थ 
नोत 
सत्यदयापेतः  सत्य र दयाले 
युक्त भएको 
घमः  धर्मले 
तपसा  तपस्याले 


अन्विता  युक्त भएको 
विद्या वा  विद्याले पनि 
मदभक्त्या  मेरो भक्तिले 
अपेतं  रहित भएको 





आत्मानं  अन्तःकरणलाई 


सम्यक्  राम्रोरसंग 
हि  निश्चय नै 
न प्रपुनाति  शुद्ध पार्दैन 





रामानन्दी दीका 


५०६ 


एकादश स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


अध्याय १४ 


ताक्यार्थ सत्य र दयाले युक्त भएको धर्मले र तपस्याले युक्त भएको विद्याले पनि मेरो भक्तिले 
रहित भएको अन्तःकरणलाई राम्रोसंग शुद्ध पार्न सक्देन । 


कथं विना रोमहषं द्रवता चेतसा विना । 
विनानन्दाश्चुकलया शुध्येद् भक्त्या विनारायः ॥ २३॥ 


पदढार्थ 

रोमहषं विना  रोमाञ्चविना 
द्रवता  भगवत्चिन्तनले 
पर्लिएको 





चेतसा विना  चित्तविना 
आनन्दाश्चुकल्या विना  

आनन्दले उत्पन्न भएको 

अश्रुविन्दुविना 





भक्त्या विना  भक्तिविना 
आदयः  अन्तःकरण 
कथं  कसरी 

शुध्येत्  शुद्ध होला 


ताक्यार्थ रोमाञ्च नभदकन, भगवत्चिन्तनले चित्त नपग्लिकन, आनन्दले अश्रुधारा नबगिकन र 
यस्ता गतिविधिले युक्त भक्ति नभटइकन अन्तःकरण कसरी शुद्ध होला र ? 


वाग् गद्गदा द्रवते यस्य चित्तं रुदत्यभीक्ष्णं हसति क्वचिच्च । 


 


पदढार्थ 

यस्य  जुन भक्तको 
वाक्  वाणी 

गद्गदा  गदगद् हन्छ 
चित्तं  चित्त 

द्रवते  पर्लन्छ रजो 





 १ वि 


अभीक्ष्णं  बारम्बार 

रुदति  मलाई सग्किएर सुन्छ 
क्वचित् च  कहिलेकाहीं 
हसति  हाँस्छ फेरि कहिले 
विलज्जः सन्  निर्लज्ज भएर 
उद्गायति  मेरो चरित्र गार्खँछ 





 


विलज्ज उद्गायति नृत्यते च मदुभक्तियुक्तो भुवनं पुनाति ॥ २४॥ 


र कहिलेकाहीं 

नृत्यते च  नाच्छ पनि 
मदुभक्तियुक्तः  मेरो भक्तिले 
युक्त भएको व्यक्तिले 

भुवनं  सारा संसारलाई 
पुनाति  पवित्र पार्द 


ताक्यार्थ जुन भक्तको वाणी प्रेमले गद्गद हुन्छ, चित्त पग्लन्छ र जो बारम्बार मेरो वियोगले 
रुन्छ, कहिले हाँस्छ फेरि कहिले निर्लज्ज भएर मेरो चरित्र गार्खंछ र कहिले नाच्छ, यस्तो मेरो 
भक्तिले युक्त भएको व्यक्तिले सारा संसारलाई पवित्र पार्द । 


यथाग्निना हेम मटं जहाति ध्मातं पुनः स्वं भजते च रूपम् 
आत्मा च कमानुरायं विधूय मदुभक्तियोगेन भजत्यथो माम् ॥ २५॥ 


पदढार्थ 

यथा  जसरी 

अग्निना  आगोद्रारा 
ध्मातं  बेसरी तताइएको 
हेम  सुनले 

मलं  भित्रको कस्मललाई 
जहाति  त्याग्दछछ र 





पुनः  फेरि 

स्वं  आफ्नो 

रूपं च  चम्किलो स्वरूपलाई 
भजते  प्राप्त गर्द त्यसै गरी 
आत्मा च  जीवात्माले पनि 
मदुभक्तियोगेन  मेरो भक्तिको 
प्रभावले 


 ज 
कमानुरायं  कर्मवासनालाई 
विधूय  हटाएर 
द 
अथो  त्यसपच्ि तुरुन्त 
मां  मलाई 
भजति  प्राप्त गर्दछ 





रामानन्दी दीका 


५५०७ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 
वाक्यार्थ जसरी आगोद्रारा बेसरी ततादएको सुनले आपफूमा रहेको कस्मललाई त्याग्दछ र फेरि 


आफनो स्वरूप प्राप्त गर्द, त्यस्तै जीवात्माले पनि मेरो भक्तिको प्रभावले कर्मवासनाबाट मुक्त 
भएर तुरुन्त मलाई प्राप्त गर्दछ। 


यथा यथात्मा परिमृज्यतेऽसो मत्पुण्यगाथाश्रवणामिघानेः । 
तथा तथा परयति वस्तु सृष्ष्मं चश्चुयैथेवाञ्जनसम्प्रयुक्तम् ॥ २६॥ 








पदार्थ मेरो पवित्र कथा श्रवण र तथा तथा  त्यतित्यति 
अज्जनसम्प्युक्तं  गाजलले कीर्तन गर्दा असो  यो जीवात्माले 

युक्त भएको आत्मा  अन्तःकरण सृक्ष्मं वस्तु एव  सूक्ष्म वस्तु 
चक्षुः यथा  आंखाले यै यथा यथा  जतिजति आत्मतत्त्वलाई 
मत्पुण्यगाथाश्रवणामिधानेः  परिमृज्यते  शुद्ध हदे जान्छ॒ पर्यति  देख्दछ 


वाव्यार्थ जसरी गाजल लगाएको ओंँखा जति निर्मल हदे जान्छ, त्यतित्यति सूक्ष्म वस्तुलाई 
देख्दे जान्छ, त्यसै गरी पुण्यप्रद मेरो कथालाई श्रवण गर्दै र कीर्तन गर्दै यो अन्तःकरण जतिजति 
शुद्ध हदे जान्छ, त्यतित्यति सूक्ष्म आत्मतत्त्वलाई पनि यसले अनुभव गर्दै जान्छ। 
विवरण माथिका श्लोकहरूमा भक्तिबाट मात्र चित्त शुद्ध हुन्छ भने कुरा र 
भगवत्तत््वसाक्षात्कारका लागि भक्ति ने प्रधान साधन हन्छ भन्ने कुरा बतादएको छ। यद्यपि 
शास्त्रहरूमा तपस्या, शास्त्राध्ययन, दया आदि अनेकों साधनहरूको उपदेश गरिएको छ, तर 
भक्तिविना ती सबै साधनहरू भगवत्तत्वसाक्षात्कारका लागि पूर्णतः समर्थ हँदेनन्। शास्त्रोक्त 
साधनहरूको लक्ष्य भनेको अन्तःकरणको शुद्धि नै हो। अन्तःकरणभित्र रहेका दुर्वासना, पाप 
संस्कार आदि आन्तरिक दोषहरूको निवृत्तिका लागि अपनाइने साधनहरू पनि आन्तरिक नै 
हुनुपर्दछ । तपस्या, यज्ञ, दान आदि कर्महरूले शरीरसंग बढी सम्बन्ध राख्दछन्। मनको दोष 
हटाडन त मनभित्रै प्रभाव पर्ने साधनको आवश्यकता पर्दछछ। भक्ति भनेको मानसिक साधना हो, 
त्यसैले यसबाट चित्त शुद्ध हुनेमा कुनै शङ्का र्हदेन । 

भक्तिको मुख्य स्वरूप भनेको भगवच्चिन्तनबाट चित्त पग्लिनु हो। पग्लिएको चित्तबाट 
समस्त आन्तरिक विकारहरू त्यसै गरी नष्ट हृन्छन्, जसरी सुन पगालेपचछ्ि त्यसबाट अरू धातुको 
मिसावट नष्ट हुन्छ । भगवान्का गुणकथा सुनेर या उहँको अनन्त माहात्म्यको अनुभव गरेर चित्त 
पर्लिनुलाई नै भक्ति भनिएको छ । मधुसूदन सरस्वती भन्नुहुन्छ 

दुतस्य भगवद्धर्माद् धारावाहिकतां गता । 
सर्वेशे मनसो वृत्तिर्भक्तिरित्यभिधीयते  । 

अर्थात् भगवत्स्मरणमा परिलिएको चित्त निरन्तर सर्वेश्वर परमात्मामा लागिरहनु ने भक्ति 
हो । यहाँ चित्तलाई लाहासंग तुलना गरिएको पादृन्छ । लाहालाई राम्ररी पगालेर त्यसमा जुन रङ्ग 
मिसादइन्छ, त्यसलाई कसैगरी पनि निकाल्न सकिंदेन । चित्त पनि पग्लेको वेलामा त्यसमा जुन 
पदार्थको आकार अड्धित हुन्छ, त्यसलाई त्यहांबाट निकाल्न सकिंदेन। अतः चित्त पग्लिएको 


रामानन्दी दीका 


९५५०८ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 


वेलामा त्यसमा गाढा रूपले अडिति भएको भगवद् भाव कटहिल्ये पनि हराडँदेन । 

भक्तिरसायनकार भन्नुहुन्छ, यद्यपि सांसारिक संवेदनाहरू सुखदुःख, हर्ष आदिबाट पनि 
चित्त पग्लिए ४ लाग्छ, त्यसबाट मानिसका आंँखामा ओंँसु आउने, रोमाञ्च हुने जस्ता लक्षणहरू 
पनि देखिन्छन्, तर वास्तवमा परिच्छिन्न एवं विनाशी वस्तुहरूसंग सम्बन्धित संवेदनाहरू स्वयंमा 
पूर्ण छैनन् र त्यसबाट चित्त पूर्णतः परि्लिएको हैदेन। जसरी घाममा ततार्डदा पनि लाहा बाहिर 
बाहिर परि्लिए फ देखिन्छ, तर पूर्ण रूपले पग्लिएको हदेन, त्यसै गरी सांसारिक संवेदनाहरूबाट 
मन परिलिएको भ्रम मात्र ह॒न्छ, पूर्णतः पर्लिंदेन। परमात्मा पूर्ण, अपरिच्छिन्न र अविनाशी 
हनुभएकाले उहांसंग सम्बन्धित भावले मात्र चित्तलाई पूर्णतः पगाल्न सक्दछ । यही चित्तद्रुतिलाई 
भक्तिको प्रमुख स्वरूप मानिन्छ। 

चित्त पर्लिएपचछि त्यसको लक्षण बाहिर शरीरमा पनि प्रकट हुन्छ । जसरी धैंटोभित्र पानी 
पूरे भरिएपचछि त्यसभन्दा बाहिर निस्कन थाल्दछछ, त्यसै गरी भक्तको पनि मनभित्र आनन्द अटाउन 
नसकी बाहिर छचल्किन्छ । चित्त पग्लिएर आनन्दको प्रवाह जतातते फैलिने यी लक्षणहरूलाई 
भक्ति शास्त्रहरूमा आठ्वटा सात्त्विक भाव भनी वर्णन गरिएको छ 

स्तम्भः स्वेदोऽथ रोमाञ्चः स्वरभङ्गोऽथ वेपथुः । 
वेवर्ण्यमश्रुप्रलयौ इत्यष्टौ सात्विकाः गुणाः ।। 

स्तम्भ भनेको शरीर जडवत् स्तब्ध हून हो, स्वेद भनेको शरीर पसिनाले निध्रुक्क हनु हो, 
रोमाञ्च भनेको रौँहरू खडा हनु या रोमहर्ष हनु हो, स्वरभङ्ग भनेको गदगद वाणी भई बोली 
अस्पष्ट हनु हो, वेपथुः भनेको शरीर काम्नु हो, वैवर्ण्य भनेको शरीरको रङ्ग अकस्मात् परिवर्तित 
हनु हो भने अश्रु भनेको आंँखाबाट बलिन्द्र धारा आंसु बर्सिनु हो र प्रलय भनेको मूर्छित भई 
ढल्नु र भाव अ गाढा भएको खण्डमा प्राणान्त हनु हो। रासलीलाको क्रममा भगवानूको 
विरहमा छट्पटिएका गोपीहरूमध्ये एकको प्राणान्त॒ भएको थियो। यसप्रकार श्रेष्ठ 
भगवदभक्तहरूमा यी लक्षणहरू देखापर्दछन् र यी लक्षणद्वारा भक्तको चित्त भगवानूमा पूर्णतः 
पग्लिएको छ भन्ने बुखिन्छ। भक्तको शरीर, मन आदिमा यस्ता परिवर्तनहरू यस कारणले 
देखिन्छन् कि, आजसम्म संसारका सुखदुःखलाई अनुभव गर्दै आएको उसले यो अकस्मात्को 
परमानन्दको प्रवाहलाई सम्हाल्न सक्देन र सर्वथा नौलो यो परमानन्दको अप्रत्यासित अनुभवबाट 
इन्द्रिय, शरीर आदि सब नियन्त्रणहीन हृन्छन् । पहिलासम्म अहङारको नियन्त्रणमा रहेर सुखदुःख 
आदि संवेदनाको अनुभव गरेका इन्द्रियहरूले अहङ्कार गलाउने यो अनन्त सुखलाई थेगन सक्देनन् र 
आन्तरिक भाव अनुसार शरीर अनियन्त्रित रूपमा परिवर्तित हुन्छ । यो प्रमभावको बहावमा सारा 
अभिमान, ममता, आदि बगेको व्यक्ति लोकलज्जाबाट पनि मुक्त ह॒न्छ र ऊ कटहिले होँस्ने अनि 
कहिले रुने गर्न थाल्दछ। वास्तवमा संसारव्यवहारका अनेक मिथ्या धारणाहरूलाई लिएर 
हिंडिरहुन्जेल र तिनको बन्धनमा नै रही साधना गरुन्जेल व्यक्ति कसरी बन्धनमूक्त बन्न सक्दछ 
र? त्यसैले संसारबन्धन पूर्णतः शिथिल भएको यस्ते भावमय अवस्थाहरूमा भक्तलाई पूर्ण 
मोक्षको अनुभव हृन्छ । नियन्त्रणहीन भावको बाठीबाट चित्त पूर्णतः नपखालिई त्यसभित्रका अनन्त 
दुवसिनाहरू कसरी नष्ट हुन सक्छन् र ? त्यसैले माथि तेईसौँ श्लोकमा भक्त्या विना आशयः कथं 


रामानन्दी दीका 


५५०९ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 


शुध्येत् ? अर्थात् भक्तिविना योगाभ्यास, सत्कर्म, तपस्या, यज्ञ, दान आदि बाहिरी कर्महरूबाट मात्र 
चित्त कसरी शुद्ध हून सक्दछछ र ? भनिएको हो । 

यहाँ भक्तिद्रारा नै बन्धनबाट मुक्ति हुने कुरामा शङा उठाडँदै श्रीधर स्वामीले त्यसको 
समाधान गर्नुभएको छ । शास्त्रहरूमा भनिन्छ ज्ञानविना मोक्ष हदेन । तमेव विदित्वा अतिमृत्युमेति 
अर्थात् त्यस ब्रह्मतत्वलाई अपरोक्षरूपले जानेर न मूत्युबन्धनबाट मुक्त हन सक्छ ब्रह्मविदाप्नोति 
परम् अर्थात् ब्रह्मज्ञानीले परमात्मतत्त्वलाई प्राप्त गर्वछ भन्ने श्रुतिवचनहरूले ज्ञानद्वारा मात्र ब्रह्मभाव 
या मोक्ष मिल्ने कुरा जनाएका छन् । फेरि भक्तिबाट मात्र मोक्ष हुन सक्छ भन्नुको आशय के हो ? 
यसको उत्तर हो भक्तेरेव अवान्तरव्यापारो ज्ञानं न पृथक् श्रीधरी अर्थात् ज्ञान भनेको भक्तिको ने 
अवान्तर व्यापार हो, हु वस्तु होदइन। भगवद्भक्ति अथवा निरन्तर स्वस्वरूपको अनुसन्धान 
गरिरहनुरूपी आत्मभक्तिद्रारा चित्त जति जति सूक्ष्म एवं समर्थ बन्दे जान्छ, त्यति त्यति त्यसमा 
सूक्ष्म पदार्थदर्शनको क्षमता बदूदछछ । अन्तमा भक्तिद्रारा चित्त पूर्णतः शुद्ध एवं समर्थ बनेपछ्छि त्यही 
चित्तद्रारा परमात्मदर्शन ह॒न्छ । ज्ञान भनेको चित्त आत्माकार बन्न नै हो, परमात्मचिन्तनमा चित्त 
आत्माकार त बनेकै हुन्छ । त्यसैले भक्तिको दृढ अवस्था या परिपाक नै ज्ञान भएकाले भक्तिद्रारा 
मोक्ष मिल्ने कुरा निःसन्दिग्ध छ। 

भक्तिद्रारा नै ज्ञानप्राप्ति हुने भन्ने सन्दर्भमा अरू पनि अनेक शङ्ाहरू उट्ने गर्दछन्। 
तत्त्वज्ञानका लागि उपनिषद् शास्त्र एवं महावाक्यको श्रवण अनिवार्य मानने गरिन्छ। 
उपनिषदप्रमाणद्रारा मात्र जानिने भएकाले आत्मालाई ओपनिषद पुरुष भनेर पनि बतादएको छ 
तं त्वौपनिषदं पुरुषं पृच्छामि बृहदारण्यकोपनिषद् ३.९.२९ । पूर्ण ॒विरक्त॒ अधिकारीलाई 
वेदान्तवाक्यको श्रवणद्रारा न ज्ञान ह॒न्छ एवं मध्यम अधिकारीलाई चाहं महावाक्यको श्रवणपच्ि 
मनन र निदिध्यासन पनि आवश्यक हुन्छ भन्ने वेदान्तसिद्धान्त छ । यसप्रकार ज्ञानका लागि श्रवण 
अनिवार्य साधन भएपचछ्छि श्रवणविना केवल भक्तिट्रारा नै कसरी ज्ञान हुन सक्छ भने शङ्ख हून 
स्वाभाविक ने हो। यसको समाधान हो, वास्तवमा श्रवण भनेको पनि कानले उपनिषद्का 
महावाक्यहरूलाई सुन्नु नभरई त्यसको अर्थबोध गर्नु हो। श्रवणको लक्षण गर्दै भनिएको छ 
सर्वेषां वेदान्तवाक्यानामद्ितीये ब्रह्मणि तात्पर्यवधारणानुकूला मानसिकी क्रिया श्रवणम् अर्थात् 
सम्पूर्ण वेदान्तवाक्यहरूको तात्पर्य अद्वितीय ब्रह्मबोधनमा नै छ भनी अर्थनिश्चय गर्नु ने श्रवण हो। 
यदि कानले वेदान्त सुन्नु मात्र श्रवण भणएदेखि त॒ एकपटक महावाक्य सुनेका सबे मानिसहरू 
ज्ञानद्वारा मुक्त भटसक्नुपर्ने थियो । तर श्रवण भनेको त अर्थबोध गर्नु हो। त्यसैले जसले अद्धितीय 
आत्मतत्त्वलाई निश्चयपूर्वक जान्यो, उसले उपनिषद् वाक्यको श्रवण गययो। भक्तिको उच्च 
अवस्थामा पनि जब व्यक्तिले ध्याता र ध्यान दुबेलाई बिसी केवल ध्येय तत््वमा मात्र आपफूलाई 
विलीन गरिदिन्छ, त्यस अवस्थामा उसले अद्वितीय आत्मतत्वलाई बुम्दछ र यसैबाट उसले 
वेदान्तश्रवण गरेको प्रयोजन सिद्ध हुन्छ । वेदउपनिषद् को अध्ययन नगरेका तर पुराण आदि श्रवण 
गरेका भक्तहरूले भक्तिको उच्च अवस्थामा आपूलाई परमात्माभन्दा अभिन्न रूपमा जसरी 
अनुभव गर्दछन्, त्यो ज्ञान पनि उपनिषद्श्रवणद्रारा नै उत्पन्न भएको ज्ञान हो, किनभने उपनिषद् 
भनेको निश्चित शास्त्र मात्र नभई ब्रह्मविद्याको प्रतिपादन गर्ने ग्रन्थ हो। श्रीमद्भगवद्गीता जस्ता 


रामानन्दी दीका 


५५९० 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 


ग्रन्थलाई उपनिषद् नै भनी मानिएको छ र ती शास्त्रहरू श्रवण गरी अर्जुन आदि अज्ञानमुक्त 
भएको प्रमाण पाडइन्छ । 

यसप्रकार भगवान्को भक्तले भक्तिको उच्च अवस्थामा गर्ने अद्वितीय आत्मत्वको 
अनुभूति पनि उपनिषत्प्रमाणजन्य ज्ञान नै हो र ऊ यसैबाट मूक्त हुने कुरामा शङ़ा हूनै सक्देन । जो 
व्यक्तिहरू केवल वेदान्तवाक्यश्रवण एवं त्यसको अर्थचिन्तनद्रारा आत्मबोध गर्न कस्सिन्छन्, त्यस्ता 
व्यक्तिहरूलाई पनि विवेक, वैराग्य, स्थिरता, मनको चाञ्चल्यको नाश आदिका लागि भक्ति त 
आवश्यक छदे । यसरी भक्िबाट ज्ञानका साधन विवेक, वैराग्य आदि र स्वयं ज्ञानै पनि प्राप्त 
हने देखिन्छ । यो कुरा श्रीमद्भगवदगीतामा भगवान्ले अर्जुनलाई पनि बताउनुभएको छ। 
प्रीतिपूर्वक आफनो भक्ति गर्नेहरूलाई स्वयं भगवान्ले ने बुदधियोग दिने कुरा त्यहँ बताइएको छ 
ददामि बुद्धियोगं तं येन मामुपयान्ति ते श्रीमद्भगवद्गीता १०.१० अर्थात् मेरा अनन्य 
भक्तहरूलाई मेले नै तत्त्वज्ञान प्रदान गर्द र त्यसद्वारा ती सबेले मेरे स्वरूपलाई प्राप्त गर्दछन्। 
भक्ति भनेको चित्त परमात्मामा लागिरहनु हो भने ज्ञान भनेको पनि चित्त अखण्डरूपमा 
आत्माकार बनिरहनु हो । सवे प्राणीहरूभित्र अन्तर्यामी आत्मचैतन्यको रूपमा रहने परमात्मा नै 
भएकाले उहाँको कृपाद्वारा भक्तको चित्त निरन्तर परमात्माकार भट्रहन के असम्भव छ र? 
वेदान्तशास्त्रअनुसार ज्ञान भनेको अखण्डाकार वृत्ति नै भएकाले भगवान्को भक्तलाई भक्तिको 
परिपाक अवस्थामा भगवत्कृपाद्रारा अखण्ड आत्मस्थिति प्राप्त हृन्छ। यही कारणले भक्तिद्रारा 
ज्ञानप्राप्ति हृन्छ र यो ज्ञान ओपनिषद ज्ञान नै हो तथा यसबाट ऊ मूक्त हृन्छ भन्ने कुरा श्रुति, 
युक्ति र परीक्षित् आदिको शास्त्रसिद्ध अनुभव प्रमाणबाट पनि सिद्ध हृन्छ । यसप्रकार ऋते ज्ञानान्न 
मुक्तिः अर्थात् ज्ञानविना मोक्ष हदेन भन्ने कुरामा कुनै बाधा पर्दैेन। 


विषयान् ध्यायतदधिचत्तं विषयेषु विषज्जते । 
मामनुस्मरतरिचत्तं मय्येव प्रविीयते ॥ २७॥ 


पढार्थ विषयेषु  विषयहरूमा नै चित्तं  चित्त 

विषयान्  विषयहरूको विषज्जते  आसक्त ह॒न्छ भने मयि एव  ममा नै 
ध्यायतः  चिन्तन गरिरहने मां  मलाई प्रविलीयते  लीन हुन्छ 
व्यक्तिको अनुस्मरतः  स्मरण गरिरहने 

चित्तं  चित्त व्यक्तिको 








ताक्यार्थ विषयहरूको चिन्तन गरिरहने व्यक्तिको चित्त विषयहरूमा आसक्त हुन्छ, अनि मलाई 
स्मरण गरिरहने व्यक्तिको चित्त ममा नै लीन हुन्छ । 


तस्मादसद्भिध्यानं यथा स्वप्नमनोरथम् । 
हित्वा मयि समाधत्स्व मनो मद्भावभावितम् ॥ २८॥ 


रामानन्दी दीका 


५५९१ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 
पदार्थ कल्पनाका पदार्थहरूलाई मनः  मनलाई 

तस्मात्  त्यरैले यथा  जस्तै गरी मयि  ममा 

असद्मिध्यानं  मिथ्या वस्तुको हित्वा  त्यागेर समाधत्स्व  लगाऊ 
चिन्तनलाई मदुभावभावितं  मेरो चरित्र 

स्वप्नमनोरथं  स्वप्न र श्रवण र चिन्तनले शुद्ध भएको 








ताक्यार्थ त्यसैले मिथ्यावस्तुको चिन्तनलाई स्वाप्निकं र काल्पनिक पदार्थलाई ठै त्यागेर मेरो 
चरित्र श्रवण र चिन्तनले शुद्ध भएको मनलाई ममा लगाऊ । 


स्त्रीणां स्त्रीसङ्गिनां सद्वं त्यक्त्वा दूरत आत्मवान् । 


    आसीनरिचन्तयेन्मामतन्द्रित ०  

क्षेमे विविक्त न्तयेन्मामतन्द्रितः ॥ २९॥ 
पदार्थ स्त्रीसङ्गिनां च  स्त्रीसंग सङ्गत क्षेमे  निर्भय 
आत्मवान्  जितेन्द्रिय र गर्न व्यक्तिहरूको पनि विविक्ते  एकान्तमा 
अतन्द्रितः  आलस्यरहित सङ्गं  सङ्गतलाई आसीनः  बसेर 
व्यक्तिले दूरतः एव  टाढैबाट मां  मलाई 
स्त्रीणां  स्त्रीहरूको र त्यक्त्वा  त्यागेर चिन्तयेत्  चिन्तन गरोस् 








वाक्यार्थ जितेन्द्रिय व्यक्तिले आलस्यरहित भएर स्त्री र स्त्रीसङगीको सङ्त नगरिकन निर्भय भई 
एकान्तमा बसेर मेरो चिन्तन गरोस्। 


न तथास्य भवेत् कटेशो बन्धश्चान्यप्रसङ्गतः। 
योषित्सद्गाद् यथा पुंसो यथा तत्सङ्गिसङ्गतः ॥ ०॥ 








पढार्थ यथा  जसरी भवेत्  हन्छ 

अस्य  यो तत्स्गिसङ्गतः  स्त्रीसङ्गीको तथा  त्यस्तो बन्धन 
पुंसः  पुरुषको सङ्तले अन्यप्रसङ्गतः  अरूको 
यथा  जसरी क्ठेशः  कष्ट र सङ्गतबाट 
योषित्सङ्गात्  स्त्रीको सङ्गतले रबन्धः च  बन्धन न  हैदेन 


वाव्यार्थ स््रीको सङ्गत र स्त्रीसङ़गीको सङ्गतबाट पुरुषलाई जस्तो कष्ट र बन्धन प्राप्त हुन्छ, 
त्यस्तो अरू कसैको सङ्गतबाट हदेन। 


उद्धव उवाच उद्धवले भने 
यथा त्वामरविन्दाक्ष यादुशं वा यदात्मकम् । 
ध्यायेन्मुमुष्चुरेतन्मे ध्यानं त्वं वक्तुमहैसि ॥ ३१॥ 


रामानन्दी दीका 


५५९२ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 
पदढार्थ यदात्मकं वा  वा जुन ध्यानं  ध्यानको विषयमा 
अरविन्दाक्ष  हे कमलनयन स्वरूपका त्वं  हजुर 

मुमुश्चुः  मुमृक्षुले त्वां  हजुरलाई मे  मलाई 

यथा  जसरी ध्यायेत्  ध्यान गर्न हो वक्तु  बताउन 

यादुशं  जस्तो एतत्  त्यो असि  योग्य हुनुह॒न्छ 








ताक्यार्थ हे कमलनयन प्रभ ! मूमक्षुले जसरी जस्तो स्वरूपको हजुरलाई ध्यान गर्ने हो, त्यो 
ध्यानको विषयमा मलाई बताउनुहोस् । 


श्रीभगवानुवाच भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभयो 
सम आसन आसीनः समकायो यथासुखम् । 


हस्तावुत्सर््गं जाघाय स्वनासाग्रकृतेक्षण  ॥ ३२॥ 


आसीनः  बस्दै 

समकायः  शरीर सोणो बनाएर 
हस्तो  दुबे हातलाई 

उत्सङ्गे  काखमा 


आधाय  राखेर 
स्वनासाग्रकृतेक्षणः  आफ्नो 
नाकको अगाडि दृष्टि दिनुपर्दछ 


पदार्थ 

समे  सम्मो 

आसने  आसनमा 
यथासुखं  सुखपूर्वक 
ताक्यार्थ पहिले सम्मो आसनमा शरीरलाई सोणो पारेर सुखपूर्वक बस्नुपर्छ अनि दुबे हात 
काखमा राखेर नाकको अगाडि दृष्टि दिनुपरछ । 








त् शोधयेन्मार्गं त्    स, 
प्राणस्य र पूरकुम्भकरचकः । 
विप्ययेणापि शनैरभ्यसेन्निजितेन्द्रियः ॥ ३३॥ 
प्राणस्य  प्राणको 
मागं  मार्गलाई 
शोधयेत्  शोधन गरोस् शाने  विस्तार 
विपयैयेण अपि  विपरीत अभ्यसेत्  अभ्यास गरोस् 
वाक्यार्थ जितेन्द्रिय भएर पूरक, कुम्भक र रेचक यस्तो प्राणायामको विधिद्रारा प्राणको 
मार्गलाई शोधन गरोस् र फेरि यसको विपरीत क्रमले पनि प्राणायाम गर्ने अभ्यास गरोस् । 


तरिकाले रेचक, कुम्भक र 
पूरक प्राणायामको 


पदार्थ 
निर्जितेन्द्रियः  जितेन्द्रिय भएर 
पूरकुम्भकरेचकेः  पूरक, 


कुम्भक र रेचक प्राणायामद्रारा 








हृयविच्छिन्नमोङ्कारं घण्टानादं बिसोणंवत्। 
प्राणिनोदीयं त   
प्राणिनोदीयं तत्राथ पुनः संवेशयेत् स्वरम् ॥ ३४॥ 


पदार्थ 
अविच्छिन्नं  निरन्तर 


घण्टानादं  घण्टानाद ठैर 


फ़ सृष्ष्मरूपले 


बिसोणंवत्  कमलनालको तन्तु हृदि  हृदयमा 


रामानन्दी दीका 


५५९२ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 
ओङ्कारं  ओ डारलाई अथ  त्यसपछि स्वरं  नादलाई 

प्राणेन  प्राणवायुद्रारा पुनः  फेरि सवेरायेत्  स्थित गराओस् 
उदीयं  अभिव्यक्त गराएर तत्र  त्यो हृदयमा नै 


ताक्यार्थ अविच्छिन्नरूपले घण्टानाद मँ र अदटरट तरिकाले सूक्ष्म कमलनालको तन्तु गँ 
ओड़ारलाई प्राणवायुको सहाराले हृदयमा अभिव्यक्त गरोस् र फेरि बिस्तारे ओड़ारको नादलाई 
त्यहं प्रविष्ट गराओस्। 


एवं प्रणवसंयुक्तं प्राणमेव समभ्यसेत् । 
दशकृत्वस्त्रषवणं मासादवग् जितानिरः ॥ ३५॥ 








पदार्थ त्रिषवणं  तीनै कालमा मासात् अवक् एव  एकमहिना 
एवं  यसरी दशकृत्वः  दशदश चोटि भन्दा पहिले नै 

प्रणवसंयुक्तं  ओ ़ारसहित समभ्यसेत्  अभ्यास गरोस् जितानिलः  प्राणलाई जितेको 
प्राणं  प्राणलाई त्यो व्यक्ति हने 


तवाक्यार्थ यसरी ओङ्ारको ध्यान र प्राणायामको अभ्यास दिनको तीन फेर दशदश पटक 
गरोस्। यसरी अभ्यास गरिसकेपचछछि ऊ एक महिनाभन्दा पहिले ने प्राणजयी बन्ने । 


हत्पुण्डरीकमन्तःस्थमृष्वंनालमधोमुखम् । 
ध्यात्वोध्व॑मुखमुन्निद्रमष्टपत्रं सकर्णिकम् ॥ २६॥ 
कणिंकायां न्यसेत् सूयंसोमाग्नीतुत्तरोत्तरम् । 
वहिमध्ये स्मरेद् रूपं ममेतद्धयानमङ्गलम् ॥ ३७ ॥ 


पदढार्थ अष्टपत्रं  आठ्दल भएको वहविमध्ये  अग्निमण्डलको 
अन्तम्स्थं  शरीरभित्र रहेको सकणिंकं  कर्णिकाले युक्त विचमा 

उ्वंनाटं  नाल माथितिर कमललाई मम  मेरो 

भएको र ध्यात्वा  ध्यान गरेर घ्यानमङ्गलं  ध्यान गर्दा मङ्गल 
अधोमुखं  मुख तलतिर कणिंकायां  फेरि कर्णिकामा हुने 

फरकिएको उत्तरोत्तरं  क्रमशः एतत्  यस्तो 


रूपं  रूपलाई 
स्मरेत्  ध्यान गरोस् 


हृत्पुण्डरीकं  हदयकमलको सूयंसोमाग्नीन्  सूर्य, चन्द्रमा र 
उ्वंमुखं  माधितिर फर्किएर अग्निको 

उन्निद्रं  विकसित भएको न्यसेत्  ध्यान गरोस् 
ताक्यार्थ शरीरभित्र माथितिर नाल र तलतिर मुख फरकिएको हदयकमल छ, त्यसमा माथितिर 
मुख फरकिएको र पूर्ण विकसित आठ्दल भएको र ॒कर्णिकायुक्त कमल छ, त्यसमा ध्यान गरी 








रामानन्दी दीका 


५५९० 


एकादश स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


अध्याय १४ 


फेरि त्यो कर्णिकामा क्रमशः सूर्य, चन्द्र र अग्निलाई ध्यान गर्दै अग्निमण्डलको बिचमा पुगेर त्यहाँ 
मङ्गलप्रद मेरो स्वरूपको ध्यान गरोस् । 


समं प्रशान्तं सुमुखं दीघचारुचतुभुंजम् । 
सुचारुसुन्दरग्रीवं सुकपोटं शुचिस्मितम् ॥ ३८ ॥ 
समानकणेविन्यस्तस्फुरन्मकरकुण्डलम् । 
हेमाम्बरं घनरयामं श्रीवत्सश्रीनिकेतनम् ॥ ३९॥ 
राद्खचक्रगदापदूमवनमालाविभूषितम्। 
नूपुरेविंलसत्पादं कोस्तुभप्रभया युतम् ॥ ४०॥ 
दयुमत्किरीटकटककरिसत्रङ्गदायुतम् । 

सवा्गसुन्दरं हयं प्रसादसुमुखेक्षणम् ॥ 
सुकुमारममिष्यायेत् सवीद्ेषु मनो दधत् ॥ ४१॥ 


पदार्थ 
समं  मिलेका अङ भएको 
प्रशान्तं  प्रसन्न 


सुमुखं  सुन्दर मुख भएको 
दीघंचारुचतुभुंजं  लामालामा 
चारहातले युक्त 

सुचारुसुन्दरमीवं  अति रमणीय 
सुन्दर घाँटी तथा 

सुकपोलं  राम्रा गाला र 
शुचिस्मितं  मन्दहास्यले युक्त 
समानकणेविन्यस्तस्फुरन्मकर 
कुण्डं  समान दुई कानमा 
देदीप्यमान मकराकार कुण्डलले. 
युक्त भएको 

हेमाम्बरं  स्वर्णतुल्य पीताम्बर 
धारण गरेको 


घनश्यामं  मेघजस्तो वर्ण 
भएको 

श्रीवत्सश्रीनिकेतनं  श्रीवत्स र 
लक्ष्मीको निवासस्थानले युक्त 
राङ्खचक्रगदापट्मवनमाला 
विभूषितं  शङ्ख, चक्र, गदा, 
पद्म र वनमालाले विभूषित 
भएको 

नूपुरेः  पाउजुले 

विलसत्पादं  सुशोभित चरण 
भएको 

कोस्तुभप्रभया  कौस्तुभमणिको 
कान्तिलि 

युतं  अलङ्कत 
दयुमत्किरीरकटककरिसूत्राङ्गदा 





युतं  तेजयुक्त मुकुट, बाला, 


कटिसूत्र आदि गहनाले 
अलङ्कृत 

सवाद्गसुन्दरं  सने प्रकारले 
सुन्दर र 

हयं  मनोहर 
प्रसादसुमुखेक्षणम्  अनुग्रहको 
लागि सुन्दर मुख र नेत्रले युक्त 
सुकुमारं  अति कोमल मेरो 
रूपको 

सवोङ्गेषु  पाड्देखि शिरसम्म 
सबे अङ्गमा 

मनः  मनलाई 

दधत्  धारण गरादे 
अभिध्यायेत्  ध्यान गरोस् 





ताक्यार्थ मिलेका अङ्गहरू भएको, प्रसन्न मुख, लामा लामा चार हात, अति रमणीय सुन्दर 


रामानन्दी दीका 


५५९५ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 


घाटी, मन्द मुस्कान तथा मनमोहक गाला, मकराकार कुण्डलले युक्त समान दुई कान, स्वर्णजस्तो 
पीताम्बरले युक्त शरीर, मेघजस्तो वर्ण, छातीमा श्रीवत्स र लक्ष्मीजीको निवासस्थानले सुशोभित, 
शङ्ख, चक्र, गदा, पद्म र वनमालाले युक्त विग्रह, पाउजुले सुशोभित चरण, कौस्तुभमणि 
चम्किरहेको, प्रकाशमान मुकुट, बाला, कटिसूत्र आदि आभूषणहरूले सम्पूर्ण अवयवहरू 
अतिमनोहर देखिएका, भक्तहरूमा अनुग्रहका लागि मुख र नेत्र सर्धं प्रसन्न भएको र शरीर पनि 
अतिकोमल भएको यस्तो मेरो मनोहरस्वरूप छ, त्यसमा सबे चरणदेखि शिरसम्मका सबे अङ्गमा 
आफ्नो मन लगाओस् र ध्यान गरोस्। 


इन्द्रियाणीन्द्रियार्थैभ्यो मनसाकृष्य तन्मनः । 
बुद्धया सारथिना धीरः प्रणयेन्मयि सवतः ॥ ४२॥ 








पदार्थ आकृष्य  फक सवंतः  सबै गरबा फर्क 
धीरः  धीर व्यक्तिले तत्  त्यो मयि  ममा 

इन्द्रियाणि  इन्द्रियहरूलाई मनः  मनलाई प्रणयेत्  स्थिर गरोस् 

मनसा  मनद्रारा सारथिना  सारथिस्वरूप 

इन्द्रियार्थेभ्यः  विषयहरूबाट बुद्धया  बुद्धिद्रारा 


ताव्यार्थ धीर व्यक्तिले इन्द्रियहरूलाई मनद्वारा सम्पूर्णं विषयबाट फर्क फेरि त्यो मनलाई पनि 
निश्चयात्मिका बुदधिद्रारा सबेतिरबाट रोकेर ममा स्थिर गराओस्। 


तत् सर्वन्यापकं चित्तमाकृष्येकत्र धारयेत् । 
नान्यानि चिन्तयेद् भूयः सुस्मितं भावयेन्मुखम् ॥ ४२॥ 








पढार्थ आकृष्य  फकणरि भावयेत्  ध्यान गरोस् 

तत्  त्यो एकत्र  कुनै एक अङ्गमा भूयः  त्यसपचछि फेरि 
सव॑व्यापकं  सम्पूर्ण अङ्गमा घारयेत्  स्थिर गराओस् अन्यानि  अरू अङ्हरूलाई 
पुगेको सुस्मितं  मन्दहास्य युक्त न चिन्तयेत्  चिन्तन नगरोस् 
चित्तं  चित्तलाई मुखं  मुखको 


ताक्यार्थ यसरी सम्पूर्ण अङ्गको ध्यानमा व्याप्त भएको चित्तलाई सबे अङ्गबाट फर्कणएर कुनै 
एक अङ्गमा स्थिर गराओस् र त्यसपछि अरू कुनै अङ्गहरूको पनि चिन्तन नगरी मन्दहा स्ययुक्त 
मुखको मात्र ध्यान गरोस् । 

तत्र रब्धपद्ं चित्तमाकृष्य व्योम्नि धारयेत् । 

तच्च त्यक्त्वा मदारोहो न किञ्चिदपि चिन्तयेत् ॥ ४४ ॥ 
पदार्थ तत्र  त्यस मुखको चिन्तनमा छब्धपद्ं  स्थिर भएको 


रामानन्दी दीका 


५५९६ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 
चित्तं  चित्तलाई मेरो स्वरूपमा तत् च  त्यो चिन्तनलाई पनि 
आकृष्य  त्य्ंबाट पनि घारयेत्  स्थिर गराओस् त्यक्त्वा  त्यागेर 

फकण्रि मदारोहः  मेरो साथ किञ्चिदपि  केही पनि 

व्योम्नि  आकाशजस्तो व्यापकएकतालाई प्राप्त गरेको न चिन्तयेत्  चिन्तन नगरोस् 








वाव्यार्थ यसरी मुखको चिन्तनमा स्थिर भएको चित्तलाई त्यहोँबाट पनि फर्काएर व्यापक मेरो 
स्वरूपको चिन्तनमा लगाओस्। यहाँ मेरो स्वरूपसंग एकतालाई प्राप्त गरेको चिन्तनलाई पनि 
त्यागेर अब केहीको पनि चिन्तन नगरोस् । 


एवं समाहितमतिममेवात्मानमात्मनि । 


९ ९     क  
विचष्ट माय सवात्मन् ज्यातज्याताष सयुतम् ॥ ४५ ॥ 
पढार्थ मां  मलाई सवांत्मन्  सबैको 
एवं  यसरी विचष्टे  देख्दछछ र फेरि आत्मास्वरूप 
समाहितमतिः  बुद्धि निश्चय ज्योतिषि  महाज्योतिमा मयि  ममा 
भएको योगीले संयुतं  एकीभावमा रहेको आत्मानम्  आपरूलाई पनि 
आत्मनि एव  आरफैमा नै ज्योतिः  ज्योतिलाई मै देखन थाल्दछछ 








ताक्यार्थ यसरी बुद्धि निश्चल भएपल्ि योगीले आफैमा सर्वव्यापक मलाई देख्दछ र 
महाज्योतिमा एक भएको ज्योतिलाई ॐ फेरि सर्वव्यापक ममा आपूलाई पनि देखन थाल्दछ । 


घ्यानेनेत्थं   तीवेण युञ्जतो    
ध्यानेनेत्थं सुतीव्रेण युञ्जतो योगिनो मनः। 
संयास्यत्याश्ु निवाणं द्रन्यज्ञानकरियाभ्रमः ॥ ४६॥ 








पढार्थ योगिनः  योगीको पनि 

इत्थं  यसरी दरव्यज्ञानक्रियाश्रमः  देह आशु  चांडेने 
सुतीव्रेण  अति दृढ आदिमा आत्मबुद्धि गर्न निवाणं  लयमा 
ध्यानेन  ध्यानद्वारा दरव्यभ्रम, मिथ्या ज्ञानद्वारा ज्ञानी संयास्यति  प्राप्त हुन्छ 
मनः  मनलाई बन्ने ज्ञानभ्रम र अकर्ता भएर 

युञ्जतः  स्थिर गर्ने पनि कर्ता हँ भन्ने क्रियाभ्रम 


वाक्यार्थ यसरी तीव्र ध्यानद्वारा मनलाई स्थिर गर्ने योगीको देह आदिमा आत्मबुद्धि गर्न 
द्रव्यभ्रम, मिथ्या ज्ञानद्वारा ज्ञानी बन्ने ज्ञानभ्रम र अकर्ता भएर पनि कर्ता हँ भन्ने क्रियाभ्रम पनि 
चांँडे नै नाश ह॒न्छन् । 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायामेकादशास्कन्धे चतुर्दशोऽध्यायः ॥ ४ ॥ 


रामानन्दी दीका 


एकादश स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


श्रीभगवानुवाच भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभयो 
जितेन्द्रियस्य युक्तस्य जितद्वासस्य योगिनः । 
मयि धारयतङ्चेत उपतिष्ठन्ति सिद्धयः ॥ १॥ 


पदार्थ 

जितेन्द्रियस्य  इन्द्रियहरूलाई 
जितेको 

युक्तस्य  स्थिर चित्त भएको 





जितश्वासस्य  प्राणलाई वशमा 
राखेको र 

मयि  ममा 

चेतः  चित्त 





५५९७ 


अध्याय १५ 


अथ पञ्चदशोऽध्यायः 
सिदधिहरूको स्वरूप र विशेषता 


धारयतः  स्थिर गराएको 
योगिनः  योगीलाई 
सिद्धयः  सिद्धिहरू 
उपतिष्ठन्ति  प्राप्त हुन्छन् 


ताक्यार्थ इन्द्रियलाई जितेको, चित्त स्थिर भएको, प्राण निरोध गरेको र ममा चित्त लगाएको 
योगीलाई सिदधिहरू प्राप्त हुन्छन् । 


उद्धव उवाच उद्धवले भने 
कया धारणया कास्वित् कथंस्वित् सिद्धिरच्युत । 
कति वा सिद्धयो ब्रूहि योगिनां सिद्धिदो भवान् ॥ २॥ 


पदढार्थ 

अच्युत  हे भगवान् 

भवान्  हजुर 

योगिनां  योगीहरूलाई 
सिद्धिदः  सिद्धि दिने हुनुहुन्छ 





कया  कुन 

धारणया  धारणाले 

कास्वित्  कुन 

सिद्धिः  सिद्धि 

कथंस्वित्  कसरी प्राप्त हुन्छ र 





सिद्धयः  सिद्धिहरू 
कति वा  कति छन् 
बूहि  बताउनुहोस् 


वाव्यार्थ हे प्रभु! हजुर योगीहरूलाई सिद्धि दिनेवाला हूनहुन्छ, त्यसैले कुन धारणाले कसरी 
कस्तो सिद्धि पादन्छ र ती सिदधिहरू कति प्रकारका हृन्छन्, बताउनहोस् । 


श्रीभगवानुवाच भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभयो 
सिद्धयोऽष्टादशच प्रोक्ता धारणायोगपारगेः। 
तासामष्टो मत्प्रधाना दशेव गुणहेतवः ॥ ३॥ 


पदार्थ 


धारणायोगपासमे ६ स 
धारणायोगपारगैः  धारणा र॒योगका पारङ्गत सिद्धहरूदरारा 


रामानन्दी दीका 


५५१८ 
एकादश स्कन्ध 


सिद्धयः  सिद्धिहरू 
अष्टादश  अठारवटा छन् भनेर 


श्रीमद्भागवत 


अष्टो  अणिमा आदि आठवटा 
मत्प्रधानाः  मुख्य हुन् र ममा 


अध्याय १५ 


गुणहेतवः एव  सत्त्वगुणको 
वृद्धिद्रारा प्राप्त हुने सिद्धि हुन् 


ने रहन्छन् 
दश  अरू दशवटा 


प्रोक्ताः  बताइएका छन् 
तासां  तिनीहरूमा 
ताक्यार्थ धारणा र योगमा पारङ्गत भएका सिद्धहरूले अठार प्रकारका सिद्धि हन्छन् भनेर 
बताएका छन्, तीमध्ये अणिमा आदि आठ सिदधिहरू प्रधान हृन्, जो मुख्य रूपमा ममा रहन्छन् 
भने अरू दश चाहं सत्त्वगुणको वृद्धिद्रारा प्राप्त हुन्छन् । 








  न्रे 


अणिमा महिमा मूर्तेरंधिमा प्राप्तिरिन्दरयेः 
प्राकाम्यं श्ुतदुष्टेषु शक्तिप्ररणमीरिता ॥ ४॥ 








पढार्थ इन्द्रियैः  इन्द्रियहरूसंग छ 

अणिमा  अणिमा सम्बन्धित छ रक्तिप्ररणं  शक्ति लाई प्रेरित 
महिमा  महिमा श्रुतदुष्टेषु  पारलौकिक र॒ गर्ने 

लघिमा  लधिमा सिदधिहरू दर्शनयोग्य पदार्थहरूमा ईशिता  ईशिता नामको सिद्धि 
मूर्तेः  शरीरका हुन् प्राकाम्यं  भोगदर्शन सामर्थ्य पनि छ 

प्राप्तिः  प्राप्ति नामको सिद्धि भएको प्राकाम्य नामको सिद्धि 


वाव्यार्थ ती सिदधिहरूमा अणिमा, महिमा र लधिमा शरीरका सिदधिहरू हन्, प्राप्ति नामको 
सिद्धि इन्द्रियहरूको हो । लौकिक र पारलौकिक इच्छाअनुसार अनुभव गर्न प्राकाम्य नामको सिद्धि 
छरमायारमायाको कार्यलाई सञ्चालित गर्ने शक्तिको प्रेरक ईशिता नामको सिद्धि पनि छ। 


गुणेष्वसद्गो वदिता यत्कामस्तदवस्यति । 
एता मे सिद्धयः सोम्य अष्टावोत्पत्तिका मताः ॥ ५॥ 


पढार्थ सुखको इच्छा गर्द सिद्धयः  सिद्धिहरू 
गुणेषु  विषयभोगमा तद्  त्यसलाई मे  मेरा 

असङ्गः  अनासक्तं हनु अवस्यति  प्राप्त गर्द ओत्पत्तिकाः मताः  
वशिता  वशिता नामको सिद्धि सोम्य  हे उद्धव स्वभावसिद्ध छन् 
होर एताः  यी 

यत्कामः  जुनजुन वस्तु वा॒ अष्टो  आठ 








ताक्यार्थ विषयभोगमा अनासक्तं हनु वशिता नामको सिद्धि हो, यी सिद्धिबाट जुनजुन 
सुखको इच्छा छ त्यसलाई प्राप्त गर्न सकिन्छ । यसरी यी आठ सिदधिहरू मेरा स्वभावसिद्ध छन् । 


अनूमिमत्त्वं देहेऽस्मिन् दूरश्रवणदशंनम्। 
मनोजवः कामरूपं परकायप्रवेशनम् ॥ ६॥ 


रामानन्दी दीका 


५५१९ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 


स्वच्छन्दमृत्यु्दवानां सहकीडानुदशंनम् । 
यथासङ्कल्पसंसिद्धिराज्ञाप्रतिहता गतिः ॥ ७ ॥ 








पदार्थ  ट गति हनु अप्सराहरूसंगको क्रीडालाई 
अस्मिन्  यो कामरूपं  इच्छाअनुसार रूप देख्नु 

देहे  शरीरमा धारण गर्न सक्नु यथासङ्त्पसंसिद्धिः  स इल्पित 
अनूमिंमत्त्वं  भोक, प्यास परकायप्रवेशानं  अरूको वस्तुलाई प्राप्त गर्नु 

आदि नहुनु शरीरमा प्रवेश गर्न सक्नु अप्रतिहता गतिः  विना 
दूरभ्रवणदशंनं  टाढाको शब्द स्वच्छन्दमृत्युः  इच्छले मर्ु॑रोकतोक गति हनु 

सुन्नु र पदार्थलाई देख्नु द्वानां  देवताहरूको आज्ञा  अरूले आज्ञा पालन 
मनोजवः  मनको गति बराबर सहकीडानुद्शंनं  गर्नु यी दशवटा सिदधिहरू हन् 


ताक्यार्थ शरीरमा भोकप्यासको अनुभव नहुनु, टाढाको शब्द सुन्नु र टढाको पदार्थलाई 
देख्नु, मनको गति बराबर शरीरको गति हनु, इच्छाअनुसार रूप धारण गर्न सक्नु, अ्कको 
शरीरमा प्रवेश गर्न सक्नु, इच्छअनुसार मृत्यु हुनु, देवताहरूको अप्सराहरूसंग हने क्रीडालाई देख्नु, 
सड्ल्पअनुसार वस्तुलाई प्राप्त गर्नु र विना रोकतोक सर्वत्र गति हनु, अरूले आज्ञापालन गर्नु यी 
दश सिदधिहरू सत्त्वगुणको उत्कर्षले हन्छन् । 


त्रिकाटन्ञत्वमद्रन्दं परचित्ताययमिज्ञता । 
अग्न्यकांम्बुविषादीनां प्रतिष्टम्भोऽपराजयः॥ ८॥ 


पदार्थ परचित्ता्यमिज्ञता  अककि रोकिदिनु र 

त्रिकालनज्ञत्वं  भूत, भविष्यत्, मनको कुरा बुणनु अपराजयः  कहीं पनि पराजित 
वर्तमान तीनै काललाई जानन अग्न्यकांम्बुविषादीनां  आगो, नहुनु यी पांच पनि 

अद्टन्दरं  शीतउष्ण आदि घाम, पानी र विष आदिको योगीहरूलाई प्राप्त हुने 

द्रन्बाट पीडित नहुनु प्रतिष्टम्भः  शक्तिलाई सिद्धिहरू हुन् 

वाक्यार्थ भूत, भविष्यत् र वर्तमान तीनै समयलाई जान्नु, शीतउष्ण॒ आदि द्रन्द्रनाट पीडित 
नहुनु, अर्काको चित्तको कुरा थाहा पाउनु, आगो, घाम, पानी र विष आदिको शक्तिलाई रोकिदिनु 
र कतै पराजित नहूनु पनि योगीहरूलाई प्राप्त हुने सिद्धिहरू हुन् । 








एताश्चोदेशतः प्रोक्ता योगधारणसिद्धयः । 
यया धारणया या स्याद् यथा वा स्यान्निबोध मे ॥ ९॥ 


पढार्थ योगधारणसिद्धयः च  उदेशतः  सडक्षेपले 
एताः  यी योगधारणाका सिद्धिहरू प्रोक्ताः  बताइए 


रामानन्दी दीका 


५५२० 
एकादश स्कन्ध 


यया  जुन 
धारणया  धारणाद्रारा 
यानजे 


श्रीमद्भागवत 


स्यात्  हन्छ र 
यथा वा  अथवा जसरी 
स्यात्  हन्छ ती सबै कुरा 


अध्याय १५ 


मे  मबाट 
निबोध  सुन 


वाव्यार्थ मैले योगधारणाका सिदधिहरूको विषयमा सङक्षेपमा बता अब यी धारणाहरुद्रारा 
के र कसरी हुन्छ भन्ने कुरा पनि मबाट सुन। 


भूतसृक्ष्मात्मनि 


मयि तन्मात्रं घारयेन्मनः। 


अणिमानमवाप्नोति तन्मात्रोपासको मम ॥ १०॥ 


पदढार्थ 

भूतसृक्ष्मात्मनि  सूक्ष्म पञ्चभूत 
स्वरूप 

मयि  ममा 

तन्मात्रं  तदाकार भएको 





मनः  मनलाई 

घारयेत्  धारण गरोस् 
तन्मात्रोपासकः  सूक्ष्म 
स्वरूपको उपासना गर्न व्यक्तिले 
मम  मेरो 





अणिमानं  अणिमा नामको 
सिद्धिलाई 
अवाप्नोति  प्राप्त गर्द 


ताक्यार्थ सृक्ष्मभूत स्वरूप ममा तदाकार भएको मनलाई धारण गर्दै सूक्ष्म स्वरूपको चिन्तन 
गर्ने योगीले मेरो अणिमा नामको सिद्धिलाई प्राप्त गर्द । 


महत्यात्मन्मयि परे यथासंस्थं मनो दधत् । 
महिमानमवाप्नोति भूतानां च पृथक् पृथक् ॥ १९॥ 


पदढार्थ 

महति  महत्तत्वरूप 

परे आत्मन्  परमात्मस्वरूप 
मयि  ममा 

यथासंस्थं  यथायोग्य 





मनः  मनलाई 

दधत्  धारण गर्न व्यक्तिले 
महिमानं  महिमा नामको 

सिद्धिलाई 

अवाप्नोति  प्राप्त गर्दचछछ र 





भूतानां  आकाश आदि 
महाभूतमध्ये 

पृथक् पृथक् च  अलगअलग 
रूपले पनि मनलाई धारण गर्न 
योगीले महिमालाई प्राप्त गर्दछ्छ 


ताक्यार्थ महत्ततत्वरूपमा रहेको परमात्मस्वरूप ममा वा आकाश आदि पन्चभूतमध्ये अलग 
अलग रूपले रहेको ममा मन धारण गर्ने योगीलाई महिमा नामको सिद्धि प्राप्त हुन्छ । 


परमाणुमये चित्तं भूतानां मयि रञ्जयन् । 
कालसुक्ष्माथंतां योगी कधिमानमवाप्लुयात् ॥ १२॥ 


पदार्थ 


मयि  ममा 


भूतानां  वायु आदि महाभूतको चित्तं  आफ्नो चित्तलाई 


परमाणुमये  परमाणुस्वरूप 


रञ्जयन्  स्थिर गर्न 


योगी  योगीले 
कालसुष्ष्मा्थंतां  परमाणुरूप 
कालसमान सूक्ष्म बन्न सक्ने 


रामानन्दी दीका 


५५२१ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 


लधिमानं  लधिमा नामको सिद्धि अवाप्लुयात्  प्राप्त गर्द 


वाक्यार्थ वायु आदि महाभूतको परमाणुरूप ममा चित्तलाई स्थिर गरेर योगीले काल जस्तो 
सूक्ष्म बन्ने सामर्थ्यरूप लधिमा नामको सिद्धि प्राप्त गर्वछछ। 


धारयन् मय्यहंतत््वे मनो वेकारिकेऽखिलम् । 
सर्वेन्द्रियाणामात्मत्वं प्राप्तिं प्राप्नोति मन्मनाः ॥ १३६॥ 


पदढार्थ मनः  मनलाई आत्मत्वं  अधिष्ठातुरूप 
वैकारिके  सात्विक धारयन्  धारण गर्ने प्राप्तिं  प्राप्ति नामको सिद्धि 
अहं तत्त्वे  अहङ्ारस्वरूप मन्मनाः  मेरो उपासकले पराप्नोति  प्राप्त गर्द 

मयि  ममा सर्वेन्द्रियाणां  सम्पूर्ण 

अखिलं  एकाग्र इन्द्रियहरूको 








वाव्यार्थ सात्विक अहङ्ारस्वरूप ममा एकाग्र चित्तलाई स्थिर गराउने मेरो भक्तले सम्पूर्ण 
इन्द्रियहरूलाई प्रेरित गर्ने प्राप्ति नामको सिद्धि प्राप्त गर्दछ्छ। 


महत्यात्मनि यः सूत्रे घारयेन्मयि मानसम् । 
प्राकाम्यं पारमेष्ठ्यं मे विन्दतेऽव्यक्तजन्मनः॥ ४ ॥ 


पढार्थ मानसं  मनलाई पारमेष्ठ्यं  सर्वोत्कृष्ट 

यः  जसले घारयेत्  स्थिर गरांछ उसले ्राकाम्यं  प्राकाम्य नामको 
सूत्रे  क्रियाशक्तिप्रधान अव्यक्तजन्मनः  मायाजन्य सिद्धि 

महति आत्मनि  परमात्मा सूत्रात्मरूप विन्दते  प्राप्त गर्द 

मयि  ममा मे  मबाट 








ताक्यार्थ जसले क्रियाशक्तिप्रधान महत्ततत्वरूप परमात्मा ममा मनलाई स्थिर गरा्ंछ, त्यसले 
मायाजन्य सूत्रात्मरूप मबाट सर्वोत्कृष्ट प्राकाम्य नामको सिद्धि प्राप्त गर्दछ। 


 न त्यधीर्वरे   धारयेत् न   
विष्णो त्यधीरवरे चित्तं काठविग्रहे । 
स इईशित्वमवाप्नोति कषेत्रज्ञकषेत्रचोदनाम् ॥ १५॥ 


पदार्थ  अन्तर्यामीमा जसले तदुपाधिक जीवलाई प्रित गर्ने 
त्यधीरवरे  त्रिगुणात्मिका चित्तं  चित्तलाई ईरित्वं  ईशित्व नामको 
मायाको नियन्ता घारयेत्  धारण गर्द सिदधिलाई 

विष्णो  सर्वव्यापक सः  त्यसले अवाप्नोति  प्राप्त गर्द 
कालविग्रहे  कालस्वरूप कषेत्ज्क्षेत्रचोदनां  शरीर आदि र 








रामानन्दी दीका 


५५२२ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 


ताक्यार्थ जसले त्रिगुणात्मिका मायाको नियन्ता सर्वव्यापक कालस्वरूप, अन्तर्यामीमा मनलाई 
स्थिर गर्द, त्यसले शरीर आदि र तदुपाधिक जीवलाई प्रेरित गर्ने ईशित्व नामको सिद्धि प्राप्त 
गर्द । 


नारायणे तुरीयाख्ये भगवच्छब्दराब्दिते । 
मनो मय्यादधद् योगी मद्धमां वहितामियात् ॥ १६॥ 








पदार्थ मयि  ममा वशितां  विषयमा 
तुरीयाख्ये  तुरीयस्वरूप मनः  मनलाई अनासक्तिरूप वशिता सिद्धि 
भगवच्छब्दशब्दिते  भगवान् योआदधत्  धारण गर्ने इयात्  प्राप्त गर्द 
शब्दद्वारा बतादने मद्धमां  म समानको 

नारायणे  नारायणस्वरूप योगी  योगीले 


ताक्यार्थ सर्वोपाधिरहित तुरीयरूप भगवान् भनेर बताइने नारायणस्वरूप ममा मन लगाउने 
योगीले विषयमा अनासक्तिरूप वशिता नामको सिद्धि प्राप्त गर्दछछ। 


निरणे बरह्मणि मयि धारयन् विशदं मनः। 
परमानन्दमाप्नोति यत्र कामोऽवसीयते ॥ १७ ॥ 








पदार्थ मनः  मनलाई त्यस्तो 

निगरणे  निर्गुण धारयन्  स्थिर गराउने योगीले परमानन्दं  परमानन्दरूप 
ह्मणि  ब्रह्मस्वरूप यत्र  जसको प्राप्तिमा कामावसायिता नामको 
मयि  ममा कामः  सम्पूर्ण कामनाहरू सिद्धिलाई 

विशदं  प्राणायाम आदिले शुद्ध।अवसीयते  समाप्त हृन्छन् आप्नोति  प्राप्त गर्दछछ 


ताक्यार्थ जो योगीले प्राणायाम आदिद्रारा शुद्ध भएको मनलाई निर्गुण ब्रह्मरूप ममा स्थिर 
गरार्खंछ, उसले जसको प्राप्तिमा सम्पूर्ण कामनाहरू समाप्त हृन्छन् त्यस्तो कामावसायिता नामको 
सिद्धि प्राप्त गर्वछछ। 


सवेतही न्ते,    धर्ममये अ  
पपतो चित्तं शुद्धे धमंमये मयि । 


धारयज्छ्वेततां याति षडमिंरहितो नरः ॥ १८ ॥ 
पदार्थ मयि  ममा विकारले रहित भएको 
शुद्धे  विशुद्ध चित्तं  चित्तलाई नरः  मानिसले 
घमंमये  धर्मको प्रवर्तक धारयन्  धारण गर्ने खवेततां  शुद्धतालाई 
खवेतद्वीपपतो  श्वेतदरीपका पति षडु्मिरहितः  भोक, तिर्खा, याति  प्राप्त गर्दछ 
अनिरुद्धमूर्ति जन्म, मत्यु, शोक, मोह यी छ 








रामानन्दी दीका 


एकादश स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


५५२३ 


अध्याय १५ 


ताक्यार्थ शुद्ध धर्मस्वरूप अनिरुद्धमूर्ति ममा चित्तलाई धारण गर्ने मानिस भोक, तिर्खा, जन्म, 
मृत्यु, शोक, मोह यी छ भावविकाररहित हुन्छ र उसले शुद्धतालाई प्राप्त गर्द । 


मय्याकारशात्मनि प्राणे मनसा घोषमुद्हन्। 
तत्रोपरन्धा भूतानां हंसो वाचः श्ुणोत्यसो ॥ १९॥ 


पदार्थ 
आकारात्मनि  आकाश जस्तो 
निर्मल र व्यापक 
नत 
प्राणे  समष्टि प्राणस्वरूप 
मयि  ममा 





मनसा  मनद्ारा 
घोषं  नादको 
उद्रहन्  चिन्तन गर्दै 


तत्र  त्यां 

उपलब्धा  ज्ञाता भएर 
भूतानां  प्राणीहरूका 
वाचः  वाणीहरूलाई 
शणोति  सुन्दछ 





ताक्यार्थ आकाश जस्तो निर्मल र व्यापक समष्टि प्राणस्वरूप ममा जसले मनद्वारा नादको 
चिन्तन गर्दछ, त्यो जीवात्माले ज्ञाता भएर त्यहाँ रहेका प्राणीहरूका वाणी सजिलै सुन्द । 


चध्चुस्त्वष्टरि संयोज्य त्वष्टारमपि चक्षुषि । 
मां तत्र मनसा ध्यायन् विद्वं पश्यति सृक्ष्मदुक् ॥ २०॥ 


पदार्थ 

चक्षुः  आंँखालाई 

त्वष्टरि  सूर्यमा 

संयोज्य  स्थापित गरेर 
त्वष्टारम् अपि  सूर्यलाई चाहं 





चध्ुषि  आंखामा स्थापित गरेर 
तत्र  ती दुरईको संयोगमा 
मनसा  मनद्रारा 

मां  मलाई 

ध्यायन्  ध्यान गर्दै 


सृक्ष्मदुक्  सूक्ष्मदर्शी भएर 
विव  सम्पूर्ण विश्वलाई 
पश्यति  टाढैबाट देख्दछ 





वाक्यार्थ आंखालाई सूर्यमा र सूर्यलाईद आंँखामा स्थापित गरेर ती दुरईदको संयोगमा मलाई 
मनद्वारा ध्यान गर्न सूक्ष्मदर्शी व्यक्तिले सारा विश्वलाई टाढेबाट देख्दछ । 


मनो मयि सुसंयोज्य देहं तदनु वायुना । 
मद्धारणालुभावेन तत्रात्मा यत्र वे मनः ॥ २९॥ 


पदढार्थ 

मनः  मन र 

देहं  शरीरलाई 

तदनु  तदनुवर्ती 
वायुना  प्राणवायुसंग 





मयि  ममा 

सुसंयोज्य  स्थापित गरेर 
मद्धारणा  मेरो चिन्तन गर्द 
भने 

अनुभावेन  त्यसको प्रभावले 


 जहाँ 

मनः  मन जान्छ 

तत्र  त्यां 

वे  निश्चय नै 

आत्मा  शरीर पनि जान्छ 





ताक्यार्थ मन र शरीरलाई प्राणवायुसंगै स्थापित गराएर कसैले मेरो चिन्तन गर्दछछ भने त्यसको 


रामानन्दी दीका 


परए 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 
प्रभावले जहाँ मन पुग्दछ, त्यहां उसको शरीर पनि पुग्दलछ । 

यदा मन उपादाय यदू यदू रूपं बुभूषति । 

तत्तद् भवेन्मनोरूपं मद्योगबलमाश्रयः ॥ २२॥ 


पदढार्थ आदिको रूपलाई मद्योगबलं  मेरो चिन्तनले 
यदा  जुन समयमा बुभूषति  धारण गर्न चाहन्छ॒ भएको धारणारूप योगबल 
मनः  मनलाई तत् तत्  त्यो त्यो आश्रयः  सम्पूर्ण सिदधिहरूको 


उपादाय  उपादान कारण मनोरूपं  मनले इच्छा गरेको आश्रय हो 
बनाएर रूप 

यद् यद् रूपं  जुन जुन देह भवेत्  हन्छ किनभने 
वाव्यार्थ जुन समयमा मनलाई उपादान कारण बनाएर योगीले जस्तोजस्तो रूप धारण गर्न 
चाहन्छ, उसले त्यस्तोत्यस्तो रूपलाई प्राप्त गर्दछ, किनभने मेरो चिन्तनले भएको धारणारूप 
योगबल ने सम्पूर्ण सिद्धिहरूको आश्रय हो । 








परकायं विन् सिद्ध आत्मानं तत्र भावयेत् । 
पिण्डं हित्वा वित् प्राणो वायुभूतः षडङ्घ्रिवत् ॥ २३॥ 








पढार्थ आत्मानं  आपफूलाई हित्वा  त्यागी 

सिद्धः  योगीले भावयेत्  चिन्तन गरोस् र॒ वायुभूतः  बाह्य वायुमा मिलेर 
परकायं  अककि शरीरमा प्राणः  प्राणप्रधान लिङ्ग शरीर षडङ्घ्रिवत्  भँवर यै 

विशन्  प्रवेश गर्दा उपाधिवाला आत्मा भएर विशेत्  प्रवेश गरोस् 

तत्र  त्यो प्रवेश गर्ने शरीरमा पिण्डं  शरीरलाई 


ताक्यार्थ अककि शरीरमा प्रवेश गर्न चाहने योगीले प्रवेश गर्ने शरीरमा आफ्नो चिन्तन गरोस् 
र प्राणप्रधान लिङ्ग शरीरलाई वायुरूप बनाई पहिलाको शरीरलाई त्यागेर भंवरा ४ अकै शरीरमा 
प्रवेश गरोस्। 


पाष्ण्यांपीडय गुदं प्राणं हटुर कण्ठमूधंसु । 
आरोप्य ब्रह्मरन्ध्रेण ब्रह्य नीत्वोत्सृजेत् तनुम् ॥ २४॥ 


पदार्थ हृदुरःकण्ठमुघंसु  हदय, नीत्वा  लगी 
पाष्ण्यां  कुर्कुच्चाले वक्षःस्थल, कण्ठ र मस्तकमा तनुं  शरीरलाई 
गुदं  गुदद्रारलाई आरोप्य  आरोपित गरी उत्सृजेत्  त्यागोस् 
आपीड्य  दबाई ह्यरन्प्रेण  ब्रह्मरन्रद्रारा 

प्राणं  प्राणलाई ब्रह्य  प्राणलाई 








रामानन्दी दीका 


५५२५ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 


वाक्यार्थ योगीले कुर्कुच्चाद्रारा गुदद्रारलाई दबाई प्राणलाई हृदय, वक्षःस्थल, कण्ठ र मस्तकमा 
आरोपित गरी ब्रह्मरन्ध्रद्रारा ब्रह्ममा लीन गराई शरीरलाई त्यागोस् । 


विहरिष्यन् सुराकीड मत्स्थं सत्त्वं विभावयेत् । 
विमानेनोपतिष्ठन्ति सत्त्ववृत्तीः सुरस्त्रियः ॥ २५॥ 


पदार्थ मत्स्थं  ममा रहेको सुरस्त्रियः  अप्सराहरू 
सुराकीडे  देवताहरूको सत्त्वं  सत्त्वगुणको विमानेन  विमानद्रारा उसको 
क्रीडास्थलमा विभावयेत्  चिन्तन गरोस् सेवामा 


विहरिष्यन्  विहार गर्ने इच्छा सत्त्ववृत्तीः  शुद्ध सत्त्ववृत्ति उपतिष्ठन्ति  उपस्थित हुन्छन् 
भएको योगीले भएका 
वाक्यार्थ योगीलाई यदि देवताहरूको क्रीडास्थलमा विहार गर्न मन लाग्यो भने उसले मेरो 
सत्वगुणको चिन्तन गरोस्। त्यसपचछ्ि सत्ववृत्ति भएका अप्सराहरू विमानद्वारा उसको सेवामा 
उपस्थित हन्छन् । 








यथा सङल्पयेद् बुद्धया यदा वा मत्परः पुमान् । 
मयि सत्ये मनो युज्जंस्तथा तत् समुपाश्नुते ॥ २६॥ 


पढार्थ मनः  मनलाई गर्दछ भने त्यसै समयमा 
मत्परः  मेयो आराधनामा युञ्जन्  स्थिर गराएर तथा  त्यसै गरी 
लागेको यदा  जहिले तत्  त्यो वस्तुलाई 
पुमान्  व्यक्तिले यथा वा  जसरी पनि समुपाइतुते  प्राप्त गर्दछ 
सत्ये  सत्यसङल्पवाला बुद्धया  मनले 

मयि  ममा सङ्कल्पयेत्  सङ्कल्प इच्छा 








वाक्यार्थ मेयो आराधनामा लागेको व्यक्तिले सत्यसङ्ल्पवाला ममा मनलाई स्थिर गराएर 
जहिले जसरी जुन वस्तुलाई मनले सङ़ल्प गर्द, त्यहिले त्यसै गरी त्यो वस्तु प्राप्त गर्द । 


यो वै मदुभावमापन्न ईरितु्वैरितुः पुमान् । 
कुतदिचन्न विहन्येत तस्य चाज्ञा यथा मम ॥ २७॥ 


पदार्थ मदुभावं  मेरो भावमा   निश्चय ने 

यःजो आपन्नः  प्राप्त भएको छ  कुतरिचत् च  कटहिल्यै पनि 
पुमान्  व्यक्ति तस्य  उसको न विहन्येत  निष्फल हदेन 
ईशितुः  सबको नियामक आज्ञा  आज्ञा 

वदितुः  स्वतन्त्र मम यथा  मेरे आज्ञा कै 








रामानन्दी दीका 


५२६ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 


ताक्यार्थ जो व्यक्ति सबको नियामक र स्वतन्त्र मेरो भावमा प्राप्त भएको छ, उसको आज्ञा 
मेरो आज्ञा ४ हुन्छ, कहिल्यै पनि निष्फल हँदेन । 


मदुभक्त्या शुद्धसत्त्वस्य योगिनो धारणाविदः । 
तस्य त्रैकालिकी बुद्धिर्जन्ममृत्यूपवंहिता ॥ २८ ॥ 


पदढार्थ धारण गरिरहेको  भूत, भविष्यत् र 
मदुभक्त्या  मेरो भक्तिद्रारा तस्य  त्यो वर्तमान तीनै काललाई जान्ने 
शुद्धसत्त्वस्य  शुद्ध चित्त योगिनः  योगीको बुद्धिः  बुद्धि उत्पन्न हुन्छ 
भएको जन्ममृत्यूपवृंहिता  

धारणाविदः  मलाई चित्तमा जन्ममृत्युसहित 








ताक्यार्थ मेरो भक्तिद्रारा शुद्ध चित्त भएका र मलाई चित्तमा धारण गरिरहेको योगीलाई जन्म, 
मत्युसहित भूत, भविष्यत् र वर्तमान तीनै काललाई जानने क्षमता उत्पन्न हुन्छ । 


   र म कः ५ 
अग्न्यादिभिनं हन्येत मुनेयोगमयं वपुः । 
मद्योगश्रान्तचित्तस्य यादसामुदकं यथा ॥ २९॥ 


पढार्थ योगमयं  योगमय उदकं  जलद्रारा नष्ट हदेन 
मद्योगराश्रान्तचित्तस्य  ममा वपुः  शरीर त्यस्तै 

स्थिर गराउनाले चित्त विश्रान्त अग्न्यादिभिः  अग्नि आदिद्रारा न हन्येत  नष्ट हैदेन 
भएको यथा  जसरी 

मुनेः  मुनिको यादसां  जलजन्तुको शरीर 








वाक्यार्थ ममा चित्त स्थिर गराउनाले चित्त शान्त भएको योगीको योगमय शरीरलाई आगो 
आदिले पनि नष्ट पार्न सक्दैन, जसरी जलचरहरूको शरीरलाई जलले नष्ट पार्न सक्दैन। 


मद्विभूतीरभिध्यायन् श्रीवत्सास््रविभूषिताः। 
ध्वजातपत्रव्यजनेः स भवेद्पराजितः ॥ ० ॥ 


पदढार्थ र चामर आदिले युक्त भएको सःत्यो 
श्रीवत्सास््रविभूषिताः  श्रीवत्स म्िभूतीः  मेरो अवतारलाई अपराजितः  सर्वत्र विजयी 
र अस्त्र आदिले विभूषित अभिध्यायन्  ध्यान गर्ने व्यक्ति भवेत्  हुन्छ 
ध्वजातपत्रन्यजनेः  ध्वजा, छत्रजो छ 








ताक्यार्थ जसले श्रीवत्स, अन्य अस्त्रहरू र ध्वजा, छत्र, चामर आदिले युक्त मेरा 
अवतारहरूलाई जसले चिन्तन गर्द त्यो व्यक्ति सर्वत्र विजयी हुन्छ । 


रामानन्दी दीका 


५५२७ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 


उपासकस्य मामेवं योगधारणया मुनेः । 
सिद्धयः पूवंकथिता उपतिष्ठन्त्यशेषतः ॥ ३१॥ 








पढार्थ मां  मलाई अरोषतः  सम्पूर्ण 

एवं  यसरी उपासकस्य  उपासना गर्ने सिद्धयः  सिद्धिहरू 
योगधारणया  अलगअलग मुनेः  मूनिलाई उपतिष्ठन्ति  प्राप्त हृन्छन् 
योगको धारणाद्रारा पूवंकथिताः  पहिला बताइएका 


वाक्यार्थ यसरी अलगअलग योगको धारणाद्रारा मेयो उपासना गर्न मुनिलाई पहिले बतादरएका 
सम्पूर्ण सिद्धिहरू प्राप्त हुन्छन् । 


जितेन्द्रियस्य दान्तस्य जितर्वासात्मनो मुनेः। 
मद्धारणां धारयतः का सा सिद्धिः सुदुखभा ॥ ३२॥ 


पदढार्थ मद्धारणां  शुद्धस्वरूपमा सात्यो 

जितेन्द्रियस्य  इन्द्रियलाई धारयतः  चित्तलाई स्थिर का  कुन चाहं 
जितेको गराएको सिद्धिः  सिद्धि 
जितवासात्मनः  प्राण र॒ दान्तस्य  संयमी सुदुलभा  दुर्लभ हुन्छ र 
अन्तःकरणलाई वशमा राखेको मुनेः  मुनिका लागि 








ताक्यार्थ इन्द्रियलाई जितेको, प्राण र अन्तःकरणलाई वशमा राखेको र चित्तलाई शुद्धस्वरूप 
ममा स्थिर गराएको संयमी योगीका लागि कुन चाहं सिद्धि दुर्वभकछरः? 


अन्तरायान् वदन्त्येता युञ्जतो योगमुत्तमम् । 
मया सम्पद्यमानस्य कालक्षपणहेतवः ॥ ३३॥ 


पदढार्थ एताः  यी सिदधिहरू सम्पद्यमानस्य  प्राप्त हुन 
उत्तमं  सर्वोत्तम अन्तरायान्  विघ्न हुन् भनेर लागेका भक्तहरूको लागि 

योगं  योगलाई वदन्ति  भन्दछन् किनभने यी कालक्षपणहेतवः  मेरो प्राप्तिमा 
युञ्जतः  अनुष्ठान गर्ने भक्तकोसिद्धिहरू विलम्ब गराउने कारण हुन् 
लागि मया  मसंग 








ताक्यार्थ मेयो उपासनारूप सर्वोत्तम योगको अनुष्ठान गर्न व्यक्तिका लागि यी सिदधिहरू विघ्न 
हन् भनेर ज्ञानीहरू भन्दछछन्, किनभने यी सिदधिहरूले ममा प्राप्त हुन लागेका भक्तहरूलाई अलमल 
गराइदिन्छन् । 


रामानन्दी दीका 


५५२८ 

एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय१५ 
जन्मोषधितपोमन्त्रेयावतीरिह     र,     सिद्धय 
न्मोषधितपोमन सिद्धयः। 


न्द 


न      व्रजेत् 
य्नाप्नात ताः सवा नान्ययागगात व्रजत् ॥ २४ ॥ 








पढार्थ सिद्धयः  सिद्धिहरू हुन्छन् योगगतिं  योगको परमफल 
जन्मोषधितपोमन्ते    म्र 

न्मोषधितपोमन्त्रेः  जन्म, ताः ती मोक्षलाई 

ओषधि, तपस्या र मन्त्रनाट सवांः  सबै सिद्धिहरू अन्येः  अरू साधनहरुद्रारा 

इह  यो लोकमा योगेन  योगद्वारा योगीले न व्रजेत्  प्राप्त गर्न सकिंदेन 

यावतीः  जति आप्नोति  प्राप्त गर्दछछ 


वाव्यार्थ जन्म, ओषधि, तपस्या र मन्त्रद्रारा यो लोकमा जति सिदधिहरू हन्छन्, ती सम्पूर्ण 
सिदधिहरू योगीले योगबलद्वारा प्राप्त गर्द, तर योगको परम फल मोक्ष अरू कुनै साधनबाट पनि 
प्राप्त हदेन। 


  द्धीनां ९  
सवांसामपि सिद्धीनां हेतुः पतिरहं प्रभुः । 
अहं योगस्य साङ्ख्यस्य धरमस्य ब्रह्मवादिनाम् ॥ ३५॥ 


पदार्थ प्रभुः  मालिक पनि जह्यवादिनां  ब्रह्मज्ञानीहरूको 
सवांसाम् अपि  सबै अहं  मनैहं पनि कारण, पालक र स्वामी 
सिद्धीनां  सिद्धिहरूको योगस्य  योगको अहम्  मनै हं 

हेतुः  कारण साङ्ख्यस्य  ज्ञानको 

पतिः  पालक र घर्मस्य  धर्मको र 








वाव्यार्थ सम्पूर्णं सिदधिहरूको कारण, पालक र स्वामी मनै हं भने योगको, ज्ञानको र 
ब्रह्मज्ञानीहरूको पनि कारण, पालक र स्वामी मनैदहुं। 


अहमात्मान्तरो बाह्यो ऽनावृतः सर्वदेहिनाम् । 
यथा भूतानि भूतेषु बहिरन्तः स्वयं तथा ॥ ३६॥ 


पदार्थ बाह्यः  बाहिरी व्यापक भूतानि  सृष्ष्म भूत नै 
सवेदेहिनां  सम्पूर्ण प्राणीहरूको अनावृतः  अपरिच्छिन्न स्वरूप बहिः  बाहिर र 

आन्तरः  अन्तर्यामीरूपले अहं  मनेहं अन्तः  भित्र पनि रहेको हुन्छ 
रहेको यथा  जसरी तथा  त्यस्तै 

आत्मा  आत्मा र भूतेषु  प्राणीहरूमा स्वयम्  मने सर्वत्र 








वाव्यार्थ जसरी चारे प्रकारका प्राणीहरूमा सूक्ष्म महाभूत ने बाहिर र भित्र रेको हुन्छ, त्यसै 
गरी सम्पूर्ण प्राणीहरूमा भित्र अन्तर्यामी आत्मारूपले र बाहिर अपरिच्छिन्न व्यापक रूपले म नै 
रहेको द्धु। 


रामानन्दी दीका 


५५२९ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 


विवरण यस प्रसङ्गमा भगवान्को भक्तिद्रारा नै सब प्रकारका सिदधिहरू प्राप्त हुने कुरा 
बताइएको छ। तन्त्रशास्त्र आदिमा अनेक सिदधिहरूलाई प्राप्त गर्न अनेक विधि र प्रयोगहरू 
बतादइएका छन् । सिदधिहरूमध्ये अष्टसिदधिहरू मुख्य छन् र ॒त्यससंगै अनेक उपसिद्धिहरूको पनि 
वर्णन शास्त्रहरूमा आ्ंछ । अष्टसिद्धि यसप्रकार छन् अणिमा, महिमा, गरिमा, लधिमा, प्राप्ति, 
प्राकाम्य, ईशित्व र वशित्व। अणिमा भनेको आफ्नो शरीरलाई अत्यन्त सानो बनाउन सक्नु र 
महिमा भनेको चाहं शरीरलाई अत्यन्त विशाल बनाउन सक्नु हो। गरिमा भनेको शरीरलाई 
अत्यन्त गहूङ्गो बनाउन सक्नु र लधिमा भनेको चाहं अत्यन्त हलुङ्गो बनाउन सक्नु हो। प्राप्ति 
भनेको चिताएको ठार्दमा तत्काल पुग्ने सामर्थ्य हो भने प्राकाम्य भनेको इच्छा गरेको वस्तु 
तत्काल प्राप्त हुने सिद्धि हो । ईशित्व भनेको सबैलाई इच्छाअनुसार नियन्त्रणमा गर्न सक्ने सामर्थ्य 
हो भने वशित्व भनेको चाहं सबेलाई आफ्नो वशवर्ती बनाउने शक्ति हो। यीभन्दा बाहेक पनि 
हजारौँ कोस टाढाको वस्तु देख्ने, त्यहँको कुरा सुनने, अककि निर्जीव शरीरमा आप प्रवेश गर्न, 
अनेक शरीरहरू एकैपटक धारण गर्ने आदि धेरै प्रकारका सिदधिहरू ह॒न्छन् । योगद्वारा प्राप्त हुने यी 
सिदधिहरूलाई योगैश्वर्यं या योगविभूति पनि भनिन्छ । सिद्धिको पराकाष्ठामा पुगेका व्यक्तिहरू 
संसारको सृष्टि, स्थिति र प्रलयबाहेक अन्य सबे काम गर्न सक्छन् भनी शास्त्रहरूमा बताइएको 
छ, तर यी सिदधिहरूलाई भगवत्प्राप्तिमा भने विघ्न मानिन्छ। त्यसैले भगवान्ले यहाँ ममा मिल्न 
खोज्नेहरूका लागि यी सबे शक्तिहरू विघ्नस्वरूप हुन् भनी बताउनुभएको छ। 

संसारमा आसक्त भएका प्राणीहरूले सिद्धिहरूलाई बढी महत्त्व दिए तापनि तिनीहरूका 
लागि सिदधिहरू मानसिक सड्ल्पबाहेक केही होदइनन् । अनन्त शक्तियुक्त मायाको कार्य भएकाले 
सवे प्राणीहरूको मन अनन्त शक्तियुक्त छ । विषयवासनाहरूबाट ढाकिएका व्यक्तिको मनको 
सम्पूर्ण शक्ति विषयहरूतफ बाँडिएको छ, तर यसलाई साधनाद्रारा एकाग्र बनाउने हो भने मनको 
क्षमता तीव्र बन्न जान्छ। यसले अनेक अन्तर्निहित शक्तिहरूलाई जगाइदिन्छ, यसैलाई लोकमा 
अलौकिक सिद्धि भनिन्छ। मनभित्र श्रेष्ठ सदगुणहरूको धारणा गर्दागर्दै जब ती सद्गुण मनभित्र 
प्रतिष्ठित ह॒न्छन्, तिनैलाई मानिसहरू सिद्धि भन्दछन्। मनभित्र सदगुणको प्रतिष्ठा हनु राम्रो भए 
पनि सांसारिक व्यवहारमा त्यो क्षमताको प्रयोग हुने सम्भावना भएकाले सिदधिहरूलाई विघ्नरूप 
मानिएको हो। सिद्धिप्राप्तिले व्यक्तिलाई अभिमानी बनाइदिन्छ, ऊ आफूलाई सामान्य 
मानिसहरूभन्दा श्रेष्ठ र पूज्य सम्ख्न थाल्दछछछ । फेरि अनेक सांसारिक कार्यका लागि सिदधिहरूको 
प्रयोग गर्दा उसको मनको क्षमतामा पनि हास आंछ र पचि त्यस व्यक्तिको शक्ति पनि नष्ट 
हन्छ । एकपटक यी सिदधिहरूको प्रयोगमा फसिसकेको व्यक्ति फेरि ज्ञानी एवं भक्त बन्न सक्देन । 
त्यसैले जिज्ञासु मुमुक्षुका लागि यी सिदधिहरू विघ्नरूप छन् । 

यहाँ भगवानूको भक्तिद्रारा पनि अनेक सिदधिहरू पाटने वर्णन गरिएको छ । यी सिदधिहरू 
कस्ता भक्तहरूलाई प्राप्त हुन्छन् र कस्तालाई प्राप्त हूदेनन् भन्ने विषयमा पनि चर्चा गरिएको छ । 
जसको मन संसारमा आसक्त छ, तिनीहरूले मात्र सिदधिहरू पारंछन् । बहिर्मुखी व्यक्तिहरूले 
योगसाधना आदि गर्दा जब तिनीहरूको मन अलि एकाग्र र प्रबल बन्दछछ, तब मानसिक शक्तिले 
उनीहरूभित्र रहेका विषयवासनाहरूलाई ग्रहण गर्वछछ र ॒तिनकै पूर्विका लागि सिदधिको रूपमा 


रामानन्दी दीका 


५५३० 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 


प्रकट हुन्छ । वासनाशून्य भएका मानिसहरू त आफ्नो सम्पूर्ण मानसिक क्षमतालाई आत्मतत्वको 
अन्वेषणमा लगारछन् र त्यसद्रारा तत्त्वज्ञान प्राप्त गर्दछन्। त्यही मानसिक शक्ति वासनाद्रारा 
प्रभावित बन्दा सिदधिहरूको रूपमा देखापर्दछ र वासनाहीन भई आत्माकार बन्दा ज्ञान या 
भक्तिको रूपमा प्रकट हुने स्पष्ट छ । त्यसैले यी सबे प्रकारका सिदधिहरू ज्ञान एवं भक्तिका 
विरोधी भएकाले विघ्न हुन् भनिएको हो । आत्मज्ञानलाई पाउनका लागि जुन मानसिक एकाग्रता 
र क्षमताको प्रयोग गरिन्छ त्यसबाट वासनाहरू एकएक गर्दै पूर्णतः नष्ट हृन्छन्, यसलाई 
वेदान्तमा मनोनाश, वासनाक्षय जस्ता शब्दहरुद्रारा बताइन्छ । यस अवस्थामा साधकको चित्त 
चिद्रूप ब्रह्मस्वरूपमा नै अवस्थित हृन्छ । यो चित्तको शुद्ध र निरुपाधिक अवस्था हो । तर मानसिक 
क्षमतालाई यदि संसारतिर न प्रयोग गरियो भने त्यसबाट विषयवासनाहरू ख्न्खन् बद्दै जान्छन्। 
उसमा अभिमान, दम्भ आदि दुर्गुणहरू पनि थपिरंदे जान्छन् । स्थूल विषयहरूतफं आसक्त हुनुलाई 
मन मोटाउनु भनिन्छ र स्थूल मनले सूक्ष्म परमात्मतत्त्वलाई कदापि ग्रहण गर्न सक्दैन। त्यसै गरी 
भक्तिको साधनाले मनलाई क्षीण गर्दछछ र मनलाई उसको वास्तविक एवं सूक्ष्म स्वरूप 
परमात्मामा नै अवस्थित गराद्दिन्छ। त्यसैले शास्व्रहरूमा आत्मस्थितिलाई नै वास्तविक सिद्धि 
भनी बताइएको पाइन्छ । भागवतश्रवणपचछि परीक्षित् भन्दछन् सिद्धोऽस्म्यनुगहीतोऽस्मि भागवत 
.१२.६.२ अर्थात् म हजुरले उपदेश गर्नुभएको भक्ति एवं तत्तवज्ञानको प्राप्तिले सिद्ध भएको हु र 
म हजुरबाट अत्यन्त अनुगृहीत दु । अतः साधकहरूले यही वास्तविक सिद्धिलाई प्राप्त गर्न प्रयास 
गर्नुपर्दछछ, सांसारिक सिदधिहरूलाई होइन । यदि सिद्धि प्राप्त गर्ने उदेश्य नहदा पनि केही सिद्धि 
मिलिहाले भने त्यसबाट आफ्नो मनमा अफे वासनाको साम्राज्य रहे भन्ने थाहा पाडनुपर्दछ र ती 
आत्मज्ञानका विघ्नहरूलाई उपेक्षा एवं अनादर गर्नुपर्दछ । 

वास्तवमा विवेकपूर्वक विचार गरिएको खण्डमा यी सिद्धिहरूबाट पनि जिज्ञासुहरूले 
संसारको काल्पनिकतालाई बुम्न सक्दछन्। एडटै योगीले मानसिक सङ्ल्पकै भरमा आफ्नो 
शरीरलाई सानोटलो, गहूंगो हलुङ्गो, या धरे बनाउन सक्छन्। यदि शरीर वास्तविक पदार्थ 
भएदेखि त्यसमा यी अनेकौँ काल्पनिक परिवर्तनहरू कसरी आउन सक्थ ? शरीरका यी अनेक 
परिवर्तनहरूमध्ये त्यसको कुन चाहं अवस्थालाई स्थिर एवं नित्य मानने ? यसै गरी योगीले आफ्नो 
कल्पनाबाट व्यवहारमा सत्य मानिने अन्य स्थूल पदार्थहरूलाई पनि सजितै उत्पन्न गर्न सक्ने 
हनाले जिज्ञासुलाई सम्पूर्ण व्यावहारिक संसार पनि यसै गरी कल्पना मात्र हो भन्ने बुण्न सजिलो 
पर्दछ। जिज्ञासुले अहिलेसम्म आफ्ना कल्पनालाई अस्थिर र संसारका पदार्थलाई त्यसभन्दा स्थिर 
अनुभव गरेकाले उसले सम्पूर्णं संसारलाई कल्पना मात्र हो भन्न सकेको धथिएन, तर 
सिद्धयोगीहरूले कल्पनाशक्तिले व्यक्तिलाई सम्पूर्णं संसारको यथार्थता बुखाइदिन्छ। यही शिक्षा 
दिनका लागि योगेश्वर भगवान्ले योगसिदधिहरूलाई प्रकट गर्नुभएको हो । 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायामेकादशास्कन्धे पञ्चदशोऽध्यायः ॥ १५॥ 


रामानन्दी दीका 


५५२१ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 


अथ ० ध्याय 
अथ षाडरशाशव्यायः 
भगवान्का विभूतिहरू 
उद्धव उवाच उद्धवले भने 
त्वं बह्य परमं साक्षादनाद्यन्तमपावृतम् । 
सवेंषामपि भावानां त्राणस्थित्यप्ययोद्भवः॥ १॥ 








पदढार्थ साक्षात्  साक्षात् त्राणस्थित्यप्ययोदुभवः  रक्षण, 
त्वं  हजुर परमं ब्रह्म  परम ब्रह्म स्वरूप ॒जीवन, नाश र उत्पत्तिको 
अनाद्यन्तं  उत्पत्ति र हुनुद॒न्छ र उपादान कारण पनि हुनुहन्छ 
विनाशरहित सर्वेषां अपि  सम्पूर्ण 

अपावृतं  आवरणशून्य भावानां  पदार्थहरूको 


वाक्यार्थ हे भगवान् ! हजुर उत्पत्ति र॒विनाशरहित, आवरणशून्य स्वतन्त्र साक्षात् परत्रह्म 
स्वरूप हुनहृन्छ र सम्पूर्ण पदार्थहरूको रक्षण, जीवननाश र ॒उत्पत्तिको उपादान कारण पनि 


हनुहन्छ । 
उच्चावचेषु व न  
उच्वावचछु भूतघु इक्ञयमकृतात्माभः । 
उपासते त्वां भगवन् याथातथ्येन ब्राह्मणाः ॥ २॥ 


त्वां  हजुरलाई 

याथातश येन 
याथातथ्येन  यथार्थरूपले 
उपासते  उपासना गर्दछन् 


भूतेषु  प्राणीहरूमा रहेका 
अकृतात्मभिः  चित्त शुद्ध 


पढार्थ 

भगवन्  हे भगवान् 
ब्राह्यणाः  ब्रह्मवेत्ताहरूले नभएकाहर्द्रारा 
उच्चावचेषु  उच्च र निम्न दज्ञेयं  बुख्न नसकिने 
वाक्यार्थ हे भगवान् ! उच्च र निम्न सबैखाले प्राणीमा रहेका र चित्त शुद्ध नभएकाले बुरुन 
नसक्ने हजुरलाई ब्रह्मवेत्ताहरूले यथार्थरूपले उपासना गर्दछन् । 








येषु येषु च भावेषु भक्त्या त्वां परमष॑यः। 
उपासीनाः प्रपद्यन्ते संसिद्धिं तद् वदस्व मे ॥ ३॥ 


पदार्थ 
येषु येषु च  जुनजुन 
भावेषु  पदार्थहरूमा 


परमषंयः  विवेकीहरूले 
भक्त्या  भक्तिपूर्वक 
त्वां  हजुरलाई 


उपासीनाः  चिन्तन गरेर 
संसिद्धिं  वास्तविक सिदधिलाई 
प्रपद्यन्ते  प्राप्त गर्दछछन् 


रामानन्दी दीका 


५५२२ 


एकादश स्कन्ध 


तत्  ती सबे कुरा 


श्रीमद्भागवत 


मे  मलाई 


अध्याय १६ 


वदस्व  बताउनुहोस् 


ताक्यार्थ विवेकीहरूले जुनजुन पदार्थमा भक््तिपूर्वक हजुरको उपासना गरेर वास्तविक सिद्धि 
प्राप्त गर्दछ्न्, ती सबे कुरा मलाई बताउनुहोस् । 


गूढश्चरसि भूतात्मा भूतानां भूतभावन । 
न त्वां पर्यन्त भूतानि पश्यन्तं मोहितानि ते ॥ ४॥ 


पदार्थ 

भूतभावन  हे सबैका 
कल्याणकारक प्रभु हजुर 
भूतात्मा  सबका अन्तर्यामी 
हनुहन्छ 


भूतानां  प्राणीहरूको बिचमा 
गूढ   गुप्तरूपले 

चरसि  घुम्नुहन्छ 

ते  हजुरको मायाले 
मोहितानि  मोहित भएका 








भूतानि  प्राणीहरू 
पर्यन्तं  सबैलाई 
हेरिरहनुभएको 

त्वां  हजुरलाई 

न पश्यन्ति  देख्दैनन् 


वाव्यार्थ हे सबेका कल्याणकारक प्रभु ! हजुर सम्पूर्णं प्राणीहरूको अन्तर्यामी हुनुहुन्छ, सारा 
प्राणीहरूको बिचमा हजुर गुप्तरूपले धुम्नुह॒न्छ, तर हजुरको मायाले मोहित भएका यी प्राणीहरूले 
हजुरलाई देख्दैनन्, हजुरले भने सबैलाई देखिरहनुभएको छ । 


  न्शै 


याः कार्च भूमो दिवि वे रसायां विभूतयो दिश्चु महाविभूते । 
ता मह्यमाख्याह्यनुभावितास्ते नमामि ते तीथंपदाङ्धिपदुमम्॥ ५॥ 


पदढार्थ 

महाविभूते  हे परम 
एेश्वर्यशाली प्रभु 

ते  हजुरको 

अनुभाविताः  प्रताप र शक्तिले 
युक्त 

याःकाःच  जो कोही 


 पृथिवीमा 

दिवि  स्वर्गमा 

रसायां  पातालमा र 
दिक्षु  दिक् दिगन्तरमा 
विभूतयः  विभूतिहरू छन् 
वै  निश्चय नै 

ताः  ती विभूतिहरू 





मद्यं  मलाई 

आख्याहि  बताउनुहोस् 
ते  हजुरको 
ती्थंपदाङ्घरिपदूमम्  
तीर्थहरूको पनि आश्वयरूप 
चरणकमललाई 





नमामि  म नमस्कार गर्द 


ताक्यार्थ हे परम एेश्वर्यशाली प्रभु ! हजुरको प्रताप र शक्तिले सम्पन्न जो पृथिवीमा, स्वर्गमा, 
पातालमा र दिशाहरूमा विभूतिहरू छन्, ती विभूतिहरू मलाई बताउनुहोस्, म॒ हजुरको सारा 
तीर्थहरूको आश्रयस्वरूप चरणकमललाई नमस्कार गर्व । 


श्रीभगवानुवाच भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभयो 
एवमेतदहं पृष्टः प्रदनं प्ररनविदां वर । 
युयुत्सुना विनराने सपत्नैरजनेन वे ॥ ६॥ 


रामानन्दी दीका 


५५२३ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 
पदार्थ प्रश्नं  प्रश्न   अर्जुनद्रारा 

प्ररनविदां वर  हे प्रश्नको मर्म अहं  म वे  निश्चय न 

बुरेका उद्धव विनराने  कुरक्षेत्रमा पृष्टः  सोधिएको धिष 

एवं  यसै गरी सपत्नैः  शत्रुहरूसंग 

एतत्  यही युयुत्सुना  युद्ध गर्न इच्छुक 








ताक्यार्थ हे प्रश्नवेत्तामा श्रेष्ठ उद्धव ! यसै गरी यही प्रश्न मलाई कुरक्षेत्रमा युद्ध गर्न लागेका 
अर्जुनले सोधेका थिए। 


ज्ञात्वा ज्ञातिवधं गद्यमधमं राज्यहेतुकम् । 


 . र  


न, ्  ् भस 
तता नवृत्ता हन्ताह हताऽयामात चाककः ॥ ७ ॥ 


पदार्थ लोकिकः  प्राकृतपुरुष ै अधर्म  अधर्म भनेर 

अहं  म मोहित भएका अर्जुन ज्ञात्वा  बुखी 

हन्ता  मारने व्यक्ति हर राज्यहेतुकं  राज्यका लागि ततः  त्यो युद्धबाट 

अयं  यो ज्ञातिवधं  बन्धुबान्धवको निवृत्तः  निरत भएका थिए 
हतः  मेको व्यक्ति हो हत्यालाई 

इति  यस्तो गद्यम्  निन्दित कर्मर 








ताक्यार्थ म मारने व्यक्ति हरयो मरने व्यक्ति हो भनी यसरी साधारण व्यक्ति ४ मोहित भएर 
राज्यका लागि बन्धुबान्धवलाई मारु निन्दिति कर्म र अधर्म हो भने बुकी अर्जुन युद्धबाट विमुख 
भएका थिए। 


स तदा पुरुषन्याघ्रो युक्त्या मे प्रतिबोधितः। 
अभ्यभाषत मामेवं यथा त्वं रणमूधनि ॥ ८ ॥ 








पदार्थ प्रतिबोधितः  रामरसंग त्वं  तिमीले सोध्यौ 

तदा  त्यस बखतमा सम्णादइएका एवं  यसै गरी 

रणमूधैनि  युद्धको आरम्भमा सः  ती मां  मलाई 

मे  मद्रारा पुरुषव्याघ्रः  पुरुषश्रेष्ठ अर्जुनले।अभ्यभाषत  सोधेका धिए 
युक्त्या  युक्तिपूर्वक यथा  जसरी 


ताक्यार्थ त्यसबखत युद्धको आरम्भमा युक्तिपूर्वक मेले सम्खाएपच्छि पुरुषश्रेष्ठ अर्जुनले जसरी 
तिमीले सोधेका छो, त्यसै गरी सोधेका थिए। 


अहमात्मोद्धवामीषां   
ठ भूतानां सुहृदीश्वरः। 
अहं सवौणि भूतानि तेषां स्थित्युदुभवाप्ययः॥ ९॥ 


रामानन्दी दीका 


५५२० 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 
पदढार्थ आत्मा  आत्मा अहं  मनर 

उद्धव  हे उद्धव सुहृत्  हितैषी र तेषां  ती प्राणीहरूको 

अहं  म ईरुवरः  नियन्ता हं स्थित्युदुभवाप्ययः  उत्पत्ति, 
अमीषां  यी सवाणि  सबै पालन र नाशको हेतु पनि मनै 
भूतानां  प्राणीहरूको भूतानि  प्राणीहरू पनि हँ 








वाव्यार्थ हे उद्धव ! यी सम्पूर्ण प्राणीहरूको आत्मा, हितैषी र नियन्ता मने हु, सम्पूर्ण प्राणी 
पनि मनै ह र यिनीहरूको उत्पत्ति, स्थिति र विनाशको कारण पनि मनैदहूं। 


अहं गतिगतिमतां कारः कर्यतामहम्। 
गुणानां चाप्यहं साम्यं गुणिन्योत्पत्तिको गुणः ॥ १०॥ 








पदढार्थ कल्यतां  आफ्नो अधीनमा प्रधान हँर 

अहं  म राख्नेहरूमा अहं  म 

गतिमतां  गतिशीलहरूमा कालः  काल ह गुणिनि  गुणवान् पदार्थहरूमा 
गतिः  गति शक्ति हँ गुणानां  सत्त्व आदि गुणहरूमा  ओत्पत्तिकः  स्वाभाविक 
अहं  म साम्यं च  गुणको साम्यावस्था गुणः अपि  गुण पनि हं 


वाक्यार्थ म गतिशील पदार्थहरूमा गतिशक्ति हँ, वशमा राख्नेहरूमा काल हँ, सत्त्व आदि 
गुणहरूमा गुणको साम्यावस्था प्रधान हूँ र गुणवानहरूमा स्वाभाविक गुण हँ । 


गुणिनामप्यहं सूत्रं महतां च महानहम्। 
सृक्ष्माणामप्यहं जीवो दुजंयानामहं मनः ॥ ९९॥ 








पदार्थ अहं  म अहं  म 

अहं  म महतां च  महान् पदार्थहरूमा जीवः  जीव हँ 

गुणिनां अपि  सत्त्व आदि तीन महान्  महत्तत्त्व हं दुजयानां  अजेय वस्तुहरूमा 
गुणवालामा सृक्ष्माणां अपि  सूक्ष्म अहं  म 

सूत्रं  क्रियाशक्ति हं वस्तुहरूमा पनि मनः  मन हूं 


वाक्यार्थ म गुणीहरूमा क्रियाशक्ति ह, महान् पदार्थहरूमा महत्तत्त्व हँ, सूक्ष्म वस्तुहरूमा जीव 
ह र जित्न नसकिने वस्तुहरूमा मन हँ । 


भ  


हिरण्यगभां वेदानां मन्त्राणां प्रणवस्त्रिवृत् । 
अक्षराणामकारोऽस्मि पदानिच्छन्दसामहम् ॥ १२॥ 
पढार्थ वेदानां  वेदपाटीहरूमा अहं  म 


रामानन्दी दीका 


५५३२५ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 
हिरण्यगर्भः  ब्रह्मा हं प्रणवः  ओङ़ार हं पदानि  त्रिपदा गायत्री 
मन्त्राणां  मन्त्रहरूमा अक्षराणां  अक्षरहरूमा अस्मि  हं 

त्रिवृत्  तीन अक्षर अकार, अकारः  अकार हँ 

उकार र मकारले युक्त छन्द्सां  छन्दहरूमा 








वाव्यार्थ वेदपाटीहरूमा म ब्रह्मा हँ, मन्त्रहरूमा म तीन अक्षरयुक्त ओडर हँ, अक्षरहरूमा म 
अकार हँ र छन्दहरूमा त्रिपदा गायत्री हँ । 


इन्द्रो ऽहं स्वदेवानां वसूनामस्मि हन्यवाट् । 
आदित्यानामहं विष्णु रुद्राणां नीललोहितः ॥ १३॥ 








पदार्थ वसूनां  अष्ट वसुहरूमा विष्णुः  विष्णु नामक आदित्य 
अहं  म हव्यवाट्  हव्यवाट् नामक वसु हं 

सवेदेवानां  सम्पूर्ण देवताहरूमा हं रुद्राणां  एकादश रुद्रहरूमा 
इन्द्रः  इन्दर आदित्यानां  द्वादश आदित्यमा नीललोहितः  नीललोहित 
अस्मि  हं अहं  म नामक सुद्रहं 


वाव्यार्थ म सम्पूर्ण देवताहरूमा इन्द्र॒ हु, अष्टवसुहरूमा हव्यवाट् नामक वसु हँ, द्वादश 
आदित्यमा म विष्णु नामक आदित्य हँ र एकादश र्द्रहरूमा म नीललोहित नामक रुद्र हूं । 


बह्यषीणां भृगुरहं राजर्षीणामहं मनुः । 
देवर्षीणां ५ ९ ज ९.  क 

देवर्षीणां नारदो ऽहं हविधांन्यस्मि धेनुषु ॥ १ ॥ 
।  म 

राजर्षीणां  राजर्षिहरूमा 
मनुः  स्वायम्भुव मनुहं 
अहं  म 

देवर्षीणां  देवर्षिहरूमा 


ताक्यार्थ म ब्रहमर्षिहरूमा भृगु हँ, राजर्षिहरूमा स्वायम्भुव मनु ह, देवर्षिहरूमा म नारद हँ र 
गा्ईहरूमा म कामधेनु हं । 


पदढार्थ 

अहं  म 

ब्रह्र्षीणां  ब्रहमर्षिहरूमा 
भृगुः  भगु नामको ऋषि 
अस्मि  हं 


नारदः  नारद हर 
धेनुषु  गारईहरूमा 
हविधांनी  कामधेनु गाई हं 








सिद्धेदवराणां कपिलः सुपर्णोऽहं पतत्रिणाम् । 
प्रजापतीनां दक्षोऽहं पितृणामहमयंमा ॥ ५॥ 


पदार्थ सिद्धेरवराणां  सि दधेश्वरहरूमा पतत्रिणां  पक्षीहरूमा 
अहं  म कपिलः  कपिल हं सुपणंः  पक्षिराज गरुड हं 


रामानन्दी दीका 


५५२६ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 
प्रजापतीनां  प्रजापतिहरूमा दक्षः  दक्षप्रजापति र अहं  म 
अहं  म पितृणां  पितृहरूमा अयमा  अर्यमा हं 


ताक्यार्थ म सिद्धहरूमा कपिल ह, पक्षीहरूमा सुपर्ण गरुड ह, प्रजापतिहरूमा दक्ष हँ र 
पित्ृहरूमा अर्यमा हं । 


मां विद्धनुद्धव दैत्यानां प्रहादमसुरेश्वरम् । 
सोमं नक्षत्रोषधीनां धनेशं यक्षरक्षसाम् ॥ १६ ॥ 








पढार्थ असुरेश्वरं  दैत्यराज ओौषधिहरूमा मलाई 

उद्धव  हे उद्धव प्रहादं  प्रह्लाद भनेर सोमं  चन्द्रमा भनेर जान र 
देत्यानां  दैत्यहरूमा विद्धि  जान यक्षरक्षसां  यक्ष र राक्षसहरूमा 
मां  मलाई नक्षत्रोषधीनां  नक्षत्र र धनेशम्  कुबेर भनेर जान 


ताक्यार्थ हे उद्धव ! मलाई देत्यहरूमा प्रह्लाद भनेर जान, नक्षत्र र ओषधिहरूमा चन्द्रमा भनेर 
जान अनि यक्ष र राक्षसहरूमा कुबेर भनेर जान। 


एेरावतं गजेन्द्राणां यादसां वरुणं प्रमुम् । 
तपतां द्युमतां सूयं मनुष्याणां च भूपतिम् ॥ १७॥ 








पढार्थ प्रभुं  स्वामी सूयं  सूर्य भनेर बुर र 
गजेन्द्राणां  हात्तीहरूमा वरुणं  वरुण भनेर बु मनुष्याणां च  मनुष्यहरूमा 
एेरावतं  एेरावत भनेर बुर तपतां  ताप भएको र पनि मलाई 

यादसां  जलचरहरूमा दयुमतां  प्रकाश भएकामा भूपतिम्  राजा भनेर जान 


वाक्यार्थ म ॒हात्तीहरूमा एेरावत, जलचरहरूमा वरुण, तापयुक्त र प्रकाशयुक्तमा सूर्य र 
मनुष्यहरूमा राजा हँ भनेर जान। 


उच्चेःश्रवास्तुर्गाणां घातूनामस्मि काञ्चनम् । 
यमः संयमतां चाहं सपांणामस्मि वासुकिः ॥ १८ ॥ 


पढार्थ काञ्चनं  सुन सपाणां  सर्षहरूमा पनि 
तुरङ्गाणां  घोडाहरूमा अस्मि  हं वासुकिः  वासुकि नामको सर्प 
उच्चैःश्रवाः  उच्चैःश्रवा संयमतां च  दण्डदाताहरूमा अस्मि  ह 

नामको घोडा हँ अहं  म 

धातूनां  धातुहरूमा यमः  यमराज हूँ 








वाक्यार्थ म घोडाहरूमा उच्चैःश्रवा ह धातुहरूमा सुन ह, दण्डदाताहरूमा यमराज हँ र 


रामानन्दी दीका 


५५२७ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 
सर्पहरूमा वासुकि सर्प हं । 

नागेन्द्राणामनन्तोऽदहं मृगेन्द्रः श्गिदंष्टरिणाम्। 

आश्रमाणामहं तुयो वर्णानां प्रथमोऽनघ ॥ १९॥ 








पढार्थ श्िदंष्टरिणां  सिङ र तुयंः  चतुर्थ संन्यास आश्वम हँ 
अनघ  हे निष्पाप उद्धव दांतवालामा र 

नागेन्द्राणां  नागराजहरूमा मृगेन्द्रः  सिंह हं वर्णानां  वर्णहरूमा 

अहं  म आश्रमाणां  आश्चमहरूमा प्रथमः  प्रथम वर्ण ब्राह्मण हूं 
अनन्तः  शेषनाग हूं अहं  म 


ताक्यार्थ हे निष्पाप उद्धव! म नागराजहरूमा शेषनाग हँ सिङ र दांत भएका जीवहरूमा 
सिंह ह, आश्वमहरूमा संन्यास आश्रम हँ र वर्णहरूमा प्रथम वर्णं ब्राह्मण हँ । 


तीर्थानां स्रोतसां गङ्गा समुद्रः सरसामहम्। 
आयुधानां धनुरहं त्रिपुरघ्नो धनुष्मताम् ॥ २०॥ 


पदढार्थ अहं  म धनुष्मतां  धनुधारीहरूमा म 
स्रोतसां  प्रवाहयुक्त समुद्रः  समुद्र हं त्रिपुरघ्नः  त्रिपुरासुरलाई मार्ज 
तीथांनां  तीर्थहरूमा म आयुधानां  अस्त्रहरूमा शिव हं 

गद्वा  गङ्गा हं अहं  म 

सरसां  सरोवरहरूमा धनुः  धनु हं 








वाक्यार्थ प्रवाहयुक्त वीर्थहरूमा म॒ गङ्गा हँ सरोवरमा समूद्र हुं अस्व्रहरूमा धनु हर 
धनुधरीहरूमा म त्रिपुरासुरलाई मार्ने शिव हं । 


पिष्ण्यानामस्म्यहं मेरुग॑हनानां हिमाख्यः। 
वनस्पतीनामरवत्थ ओषधीनामहं यवः ॥ २१९॥ 


पदढार्थ गहनानां  दुर्गम स्थानहरूमा ओषधिहरूमा 
धिष्ण्यानां  निवासस्थानहरूमा हिमालयः  हिमालय हँ अहं  म 
अहं  म वनस्पतीनां  वृक्षहरूमा यवः  जौ हं 
मेरुः  सुमेरु अश्वत्थः  पिपल हूं र 

अस्मि  हं ओषधीनां  अन्न आदि 








ताक्यार्थ म निवासस्थानहरूमा सुमेर ह दुर्गम स्थानहरूमा हिमालय हँ, वनस्पतिहरूमा पिपल 
हँ र अन्न आदि ओषधिहरूमा जौ हँ । 


रामानन्दी दीका 


५५३८ 

एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 
पुरोधसां वसिष्टोऽदहं ब्रहिष्ठानां वृहस्पतिः । 
स्कन्दोऽदं सर्वैसेनान्यामयण्यां भगवानजः ॥ २२॥ 








पदार्थ वृहस्पतिः  बृहस्पति हं अग्रण्यां  सन्मार्गका 

पुरोधसां  पुरोहितदरूमा स्वसेनान्यां  सम्पूर्ण प्रवर्तकहरूमा 

अहं  म सेनापतिहरूमा भगवान् अजः  भगवान् ब्रह्मा 
वसिष्ठः  वसिष्ठ हं अहं  म हँ 

ब्रह्िष्ठानां  ब्रह्मज्ञानीहरूमा स्कन्द्  स्वामी कार्तिकेय हं 


वाक्यार्थ पुरोहितहरूमा म वसिष्ठ ह, वेदार्थज्ञहरूमा बृहस्पति हँ सम्पूर्णं सेनापतिहरूमा म 
स्वामी कार्तिकेय हँ र सन्मार्गका प्रवर्तकहरूमा म भगवान् ब्रह्मा हं । 


यज्ञानां बह्मयज्ञोऽदहं व्रतानामविहिंसनम् । 
वाय्वग्न्यकाम्बुवागात्मा शुचीनामप्यहं शुचिः ॥ २३॥ 


पदार्थ अविहिंसनं  अहिंसा त्रत हँ वाय्वग्न्यकाम्बुवागात्मा  वायु, 
यज्ञानां  यज्ञहरूमा शुचीनाम् अपि  शोधक अग्नि, सूर्य, जल, वाणी र 
अहं  म पदार्थहरूमा आत्मा हं 

ब्रह्मयज्ञः  ब्रह्मयज्ञ हं अहं  म 

व्रतानां  त्रतहरूमा सुचिः  नित्य पवित्र 








ताक्यार्थ यज्ञहरूमा म ब्रह्मयज्ञ हँ, त्रतहरूमा अहिंसा व्रत हँ, शोधक पदार्थहरूमा नित्य शुद्ध 
वायु, अग्नि, सूर्य, जल, वाणी र आत्मा हं । 


५   विजिगीषताम्  
योगानामात्मसंरोधो मन्त्रोऽस्मि विजिगीषताम् । 
आन्वीक्षिकी कोशलानां विकल्पः ख्यातिवादिनाम् ॥ २४॥ 








पढार्थ मन्तः  नीति आन्वीक्षिकी  अध्यात्मविद्या 
योगानां  योगहरूमा अस्मि  हं वेदान्तविद्या हँ र 
आत्मसंरोधः  समाधि ह कोशलानां  आत्मा र ख्यातिवादिनां  ख्यातिवादी 
विजिगीषतां  विजय अनात्माको विवेचनरूपी संशयवादी दर्शनहरूमा 
चाहनेहरूमा कोशलमा विकल्पः  विकल्प ह 


ताक्यार्थ आठ प्रकारका योगहरूमा म॒ समाधि हँ, विजय चाहनेहरूमा म मन्त्र नीति हँ 
आत्मा र अनात्माको विवेचनरूपी निपुणतामा म वेदान्तविद्या हँ र ख्यातिवादीहरूमा म विकल्प 


ह 


रामानन्दी दीका 


५५३९ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 


स्त्रीणां तु शतरूपाहं पुंसां स्वायम्भुवो मनुः। 
नारायणो मुनीनां च कुमारो बह्यचारिणाम् ॥ २५॥ 


पदढार्थ पुंसां  पुरुषहरूमा नारायणः  नारायण हर 
स्त्रीणां तु  स्त्रीहरूमा त स्वायम्भुवः  स्वायम्भुव नामक बह्यचारिणां च  ब्रह्मचारीहरूमा 
अहं  म मनुः  मनु हं कुमारः  सनत्कुमार हूं 
शातरूपा  रानी शतरूपा हँ मुनीनां  मुनिहरूमा 








ताक्यार्थ म स्त्रीहरूमा शतरूपा हँ, पुरुषहरूमा स्वायम्भुव मनु हु, मुनिहरूमा नारायण हँ र 
ब्रह्मचारीहरूमा सनत्कुमार हं । 


धर्माणामस्मि संन्यासः क्षेमाणामबहिर्मतिः। 
गुह्यानां सूनृतं मोनं मिथुनानामजस्त्वहम् ॥ २६॥ 








पढार्थ अबहिर्मतिः  आत्मनिष्ठा ह जोडीमा 

धमाणां  धर्महरूमा म गुह्यानां  गोपनीय विषयहरूमा अहं  म 

संन्यासः  संन्यास धर्म सूनृतं  प्रियवचन र अजः  प्रजापति हँ 
अस्मि  हं मोनं  मोन हं 

क्षेमाणां  निर्भय स्थानहरूमा मिथुनानां तु  स्त्री पुरूष 


ताक्यार्थ धर्महरूमा म संन्यास धर्म हु, निर्भय स्थानमा म आत्मनिष्ठा हँ, योग्य विषयहरूमा म 
प्रियवचन र मौन हँ अनि स्त्रीपुरुषको जोडीमा म प्रजापति हं । 


संवत्सरोऽस्म्यनिमिषामृतूनां मघुमाधवो । 
मासानां मागंशीषाँ ऽहं नक्षत्राणां तथाभिनित् ॥ २७॥ 


पठार्थ ऋतूनां  ऋतुहरूमा मागंशीषंः  मंसिर ह 
४१   अवयवमा मधुमाधवौ  वसन्त ऋतु व 

ग ४ मासानां  महिनाहरूमा १  ध 
अस्मि  हं आभाजत्  अभिजित् नक्षत्र हं 








अहं  म 
ताक्यार्थ सम्पूर्ण कालको अवयवमा म॒ संवत्सर वर्ष हँ, ऋतुहरूमा वसन्त ऋतु हँ 
महिनाहरूमा म मंसिर हूँ र नक्षत्रहरूमा अभिजित् नामको नक्षत्र हुँ । 


अहं युगानां च कृतं धीराणां देवरो ऽसितः। 
दवेपायनोऽस्मि व्यासानां कवीनां काव्य आत्मवान् ॥ २८॥ 


रामानन्दी दीका 


पषण 
एकादश स्कन्ध 


पदार्थ 

युगानां  युगहरूमा 
अहं  म 

कृतं  सत्य युग हं 
धीराणां च  धीरहरूमा 


श्रीमद्भागवत 


 महर्षि देवल र 
असितः  असित मुनि हं 
व्यासानां  व्यासहरूमा 
देपायनः  द्वैपायन वेदव्यास 
अस्मिन हं 








अध्याय १६ 


कवीनां  कविहरूमा 
आत्मवान्  सूक्ष्मदर्शी 
काव्यः  शुक्राचार्य हूं 


वाक्यार्थ युगहरूमा म सत्ययुग हँ, विवेकीहरूमा महर्षिं देवल र असित ह, व्यासहरूमा द्वैपायन 
व्यास हुँ र कविहरूमा मनस्वी शुक्राचार्य ह । 


वासुदेवो भगवतां त्वं तु भागवतेष्वहम् । 
किम्पुरुषाणां हनुमान् विद्याघ्राणां सुदशनः ॥ २९॥ 


पदार्थ 

भगवतां  षडेश्वर्यसम्पन्न 
भगवान्हरूमा 

वासुदेवः  वासुदेव हूं 


भागवतेषु तु  भगवदभक्तहरूमा 
अहं  म 

त्वं  तिमी उद्धव हूँ 
किम्पुरुषां  वानरहरूमा 








हनुमान्  म हनुमान् हं र 
विद्याघ्राणां  विद्याधरहरूमा 
सुदशनः  सुदर्शन हं 


वाव्यार्थ छ वटै एश्वर्य हुने भगवानहरूमा म वासुदेव हु, भगवदभक्तहरूमा म उद्धव हँ 
वानरहरूमा हनुमान् हँ र विद्याधरहरूमा सुदर्शन हं । 


रत्नानां पदुमरागोऽस्मि पद्मकोशः सुपेशसाम् । 
कुरोऽस्मि दभ॑जातीनां गव्यमाज्यं हविःष्वहम् ॥ ३०॥ 


पदार्थ 

रत्नानां  रत्नहरूमा 
पद्मरागः  पद्मराग मणि 
अस्मि  हं 

सुपेशसां  सुन्दर रमणीय 


पदार्थहरूमा 

पदुमकोशाः  कमल 

अस्मि  हं 

द्भंजातीनां  कांस, दुबो आदि 
घाँसका जातिहरूमा 








कुशः  कुश हं 

हविश्ु  हवनीय पदार्थहरूमा 
अहं  म 

गव्यं  गाईको 

आज्यम्  धि हं 


ताक्यार्थ रत्नहरूमा म पद्मराग मणि ह सुन्दर र रमणीय पदार्थहरूमा म कमल हृ घाँसका 
जातिमा म कुश हँ र हवनीय पदार्थहरूमा म गाईको धिड हं । 


व्यवसायिनामहं लक्ष्मीः कितवानां छलग्रहः । 
तितिक्षास्मि तितिक्षणां सत्त्वं सत्त्ववतामहम् ॥ ३१॥ 


पदार्थ 


अहं  म 


व्यवसायिनां  व्यवसायीहरूमा लक्ष्मीः  धनसम्पत्ति हँ 


कितवानां  छल गर्नहरूमा म 
छलग्रहः  जुवा हं 


रामाढन्दी दीका 


एकादश स्कन्ध 


तितिक्षणां  सहनशीलहरूमा 


तितिक्षा  क्षमा 


श्रीमद्भागवत 


अस्मि  हं 
सत्त्ववतां  धीरहरूमा 


५५४९१ 
अध्याय १६ 


अहं  म 
सत्त्वम्  धैर्य हं 


ताक्यार्थ व्यवसायीहरूमा म॒ धनसम्पत्ति हँ कपटीहरूमा जुवा ह, सहनशीलहरूमा क्षमा हँ र 


धीरहरूमा धैर्य हं । 


ओजः सहो बलवतां क्माहं विद्धि सात्त्वताम्। 


सात्त्वतां नवमूर्तीनामादिमतिरहं परा ॥ ३२॥ 


पढार्थ 

बलवतां  बलवानहरूमा 
अहं  म 

ओजः  तेज र 

सहः  सहनशक्ति हं 


सात्त्वतां  भक्तहरूमा मलाई 
कमं  निष्काम कर्म भनेर 
विद्धि  बु 

सात्त्वतां  वेष्णवहरूको पूज्य 





नवमूर्तीनां  नारायण, हयग्रीव 





आदि नौ मूर्तिहरूमा 

अहं  म 

परा  सबको कारणभूत 
आदिमूतिः  आद्यमूर्तिं वासुदेव 
हं 


ताक्यार्थ बलवानूहरूमा म तेज र सहनशक्ति हु, भक्तहरूमा भक्तियुक्तं निष्काम कर्म हं 
वेष्णवहरूका पूज्य नारायण आदि नौ मूर्तिहरूमा म सबैको कारणभूत आद्यमूर्तिं वासुदेव हँ । 


विश्वावसुः पू्तैचित्तिग॑न्धवांप्सरसामहम्। 
भूधराणामहं स्थेयं गन्धमात्रमहं भुवः ॥ ३३॥ 


पदार्थ 

गन्धर्वाप्सरसां  गन्धर्व र 
अप्सराहरूमा 

अहं  म 


विकवावसुः  विश्वावसु हँ र 
पूवचित्तिः  पूर्वचित्ति हं 
भूघराणां  पर्वतहरूमा 





अहं  म 





स्थेयं  स्थिरता हं 

भुवः  पृथिवीमा 

अहं  म 

गन्धमात्रम्  गन्धतन्मात्रा हूं 


वाक्यार्थ गन्धर्वहरूमा विश्वावसु र॒अप्सराहरूमा पूर्वचित्ति हँ पर्वतहरूमा स्थिरता हँ र 


पृथिवीमा गन्धतन्मात्रा ह । 


अपां रसङ्च परमस्तेजिष्ठानां विभावसुः । 
प्रभा सूर्यन्दुताराणां शब्दो ऽहं नभसः परः ॥ ३४॥ 


पदार्थ 
अपां  जलमा 
अहं  म 
परमः  मधुर 
रसः रसहं 


तेजिष्ठानां च  तेजस्वीहरूमा 
विभावसुः  अग्नि हँ 
सूर्यन्दुताराणां  सूर्य, चन्दर र 
ताराहरूमा 

प्रभा  कान्तिहुँर 








नभसः  आकाशमा 
परः  कारणभूत 
शब्द्  शब्द ह 


रामानन्दी दीका 


५८२ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 


ताक्यार्थ जलमा म मधुर रस ह तेजस्वीहरूमा अग्नि हँ, सूर्य, चन्द्र र ताराहरूमा म कान्ति हँ 
र आकाशमा म कारणभूत शब्द हूं । 


ब्रह्मण्यानां बलिरहं वीराणामहमसुंनः। 
भूतानां स्थितिरुत्पत्तिरहं वै प्रतिसङ्क्रमः ॥ ३५॥ 


पदार्थ  म स्थितिः  स्थिति 
ब्रह्मण्यानां  ब्राह्मणभक्तहरूमा असुनः  अर्जुन हूं उत्पत्तिः  उद्भव र 
अहं  म वै  निश्चय नै प्रतिसङ्क्रमः  प्रलय ह 
बलिः  बलि हं भूतानां  प्राणीहरूमा 

वीराणां  वीरहरूमा अहं  म 








वाक्यार्थ  ब्राह्मणभक्तहरूमा म॒ बलि हुँ, वीरहरूमा अर्जुन हँ र प्राणीहरूमा उत्पत्ति, स्थिति र 
प्रलय दहं । 


गत्युक्त्युत्सगोपादानमानन्दस्परांलक्षणम् । 


. अ क 


आस्वादश्चुत्यवघ्राणमहं सवान्द्रयान्द्रयम् ॥ २६ ॥ 
पदढार्थ स्पर्श र दर्शन आदि अनि व्यापारहरू पनि मनै हर 


गत्युक्त्युत्सर्गोपादानं  गमन, आस्वादश्ुत्यवघ्राणं  आस्वाद, सर्वेन्द्ियेन्द्रियं  सम्पूर्ण 

भाषण, त्याग र ग्रहण तथा श्रवण तथा गन्धग्रहण आदि इन्द्रियहरूको इन्द्रियशक्ति पनि 
आनन्द्स्पशंलक्षणं  आनन्द, ज्ञानेन्द्रिय र कर्मेन्द्रियका अहम्  मनै हं 

ताक्यार्थ गमन, भाषण, त्याग, ग्रहण तथा आनन्दरूप पञ्च कर्मन्द्रिय र स्पर्श, दर्शन, आस्वाद, 


श्रवण र गन्धग्रहण यी पाँच ज्ञानैन्द्रियिका व्यापारहरू पनि सबे मनै हँ र इन्द्रियमा रहेको शक्ति 
पनिमनेहं। 








पृथिवी वायुराकाश आपो ज्योतिरहं महान् । 
विकारः पुरुषोऽव्यक्तं रजः सत्त्वं तमः परम् ॥ ३७॥ 
अहमेतत्प्रसङ्ख्यानं ज्ञानं तत्त्वविनिर्चयः। 








पढार्थ ज्योतिः  रूपतन्मात्रा पुरुषः  जीव 
पृथिवी  गन्धतन्मात्रा अहं  अह्र अव्यक्तं  प्रकृति 
वायुः  स्पर्शतन्मात्रा महान्  महत्तत्त्व रजः  रजोगुण 
आकाशः  शब्दतन्मात्रा विकारः  पञ्चमहाभूत र अरू सत्त्वं  सत्त्वगुण र 
आपः  रसतन्मात्रा इन्द्रिय आदि तमः  तमोगुण अनि 


रामानन्दी दीका 


एकादश स्कन्ध 


परम्  परब्रह्म समेत 
एतत्  यो सबे र 
प्रसङ्ख्यानं  यिनीहरूको 


श्रीमद्भागवत 


गणना 
ज्ञानं  यिनीहरूको ज्ञान र 
तत्त्वविनिर्चयः  


५५४३ 
अध्याय १६ 


तत्त्वसाक्नात्कार पनि 
अहम्  मने हं 


ताक्यार्थ गन्धतन्मात्रा, स्पर्शतन्मात्रा, शब्दतन्मात्रा, रसतन्मात्रा, रूपतन्मात्रा, अहङ़ार, महत्तत्त्व, 
पञ्चमहाभूतादि विकार, जीव, प्रकृति, सत्त्व, रज र तमोगुण र परब्रह्म समेत मनेदहंर 
यिनीहरूको गणना, ज्ञान र तत्त्वसाक्षात्कार पनि मनै हं। 


भ जीवेन ्   
मयेवरेण जीवेन गुणेन गुणिना विना । 
सवांत्मनापि सर्वेण न भावो विद्यते क्वचित् ॥ ३८ ॥ 


पदार्थ 
ईङ्वरेण  ईश्वररूप 
जीवेन  जीवरूप 


गुणेन  गुणरूप 





गुणिना  गुणीरूप 
सवांत्मना  सबैको 
आत्मस्वरूप 

सवेण  सर्वरूप भएको 





मया विना  मेरो अभावमा 
भावः  भाव अस्तित्व 
क्वचित् अपि  कहीं पनि 
न विद्यते  रहन सक्दैन 


ताक्यार्थ म ईश्वर हु, जीव हँ, गुण हुँ, गुणी ह, सबैको आत्मा हँ र सर्वस्वरूप हँ, त्यसैले मेरो 
अभावमा कीं पनि कुनै अस्तित्व वा भाव पदार्थ रहन सक्दैन। 


सङ्ख्यानं परमाणूनां कालेन क्रियते मया । 
न तथा मे विभूतीनां सृजतोऽण्डानि कोटिशः ॥ ३९॥ 


पदार्थ मया  मद्रारा मेमेरा 
परमाणूनां  पृथिवी आदि क्रियते  गर्न सकिएला विभूतीनां  विभूतिहरूको 
परमाणुहरूको तथा  तर परिगणना 
सङ्ख्यानं  गणना कुनै कोटिशः  करोडौँ न  गर्न सकिंदैन 
प्रकारले अण्डानि  ब्रह्माण्डहरूलाई 

न सृजत 
कालेन  लामो समय लगाएर   सृष्टि गर्ने 








वाक्यार्थ कसे गरी पृथिवीका परमाणुहरूलाई लामो समय लगाएर गणना गर्न सकिएला तर 
करोडौँ ब्रह्माण्डहरूलाई सुजना गर्ने मेरा विभूतिहरूको गणना गर्न सकिंदेन । 


तेजः श्रीः कीतिरेश्वर्य हीस्त्यागः सोभगं भगः। 
वीयं तितिक्षा विज्ञानं यत्र यत्र स मेंऽरकः ॥ ४०॥ 


पदार्थ भ तिजं कीति 
   प्रभाव कीतिः  यश 
यत्र यत्र  जहाँ जहां श्रीः  सम्पत्ति एेरवयं  वैभव 


रामानन्दी दीका 


५५८८ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 
हीः  लज्जा वीयं  बल सः  त्यो सबै 

त्यागः  वैराग्य तितिक्षा  क्षमा मे मेरो 

सोभगं  सौन्दर्य विज्ञानं  यथार्थज्ञान विशेष अंशकः  विभूति हो 

भगः  सौभाग्य प्रकारले देखिन्छ 








ताक्यार्थ जहाँ जहाँ प्रभाव, सम्पत्ति, यश, वैभव, लज्जा, वैराग्य, सौन्दर्य, सौभाग्य, बल, क्षमा 
र यथार्थज्ञान आदि विशेषता पादन्छन् ती सब मेरा विभूति हुन् । 


कीर्तिता  सङः   

प्तास्तं कीतिताः सवाः क्षपण वभूतयः । 
न  र यथ भिधीयते 

मनावकारा प्वतं यथा वाच ॥ ८९ ॥ 








पढार्थ सङ्क्षेपेण  छोटकरीमा होडनन् 

एताः  यी कीतिंताः  बताइए यथा  जसरी आकाशको एूल 
सवांः  सबै एते  यी विभूतिहरू आदिलाई पनि 

विभूतयः  विभूतिहरू मनोविकाराः एव  मनका वाचा  वाणीद्रारा 

ते  तिमीलाई विकार मात्र हुन् वास्तविक अभिधीयते  बताइन्छ 


वाक्यार्थ यी सबे विभूतिहरू मेले तिमीलाई सडक्नेपमा बता । यी सबे पारमार्थिक होइनन्, 
केवल मनका विकार मात्र हन्, जसरी खपुष्प आकाशको फूल आदि पनि वाणीट्रारा बताडन्छन्, 
तर वास्तविक हँदेनन्। 


वाचं यच्छ मनो यच्छ प्राणान् यच्छेन्द्रियाणि च। 
आत्मानमात्मना यच्छ न भूयः कल्पसेऽध्वने ॥ ४२॥ 








पढार्थ प्राणान्  प्राणहरूलाई आत्मानं च  बुदधिलाई पनि 
वाचं  वाणीलाई यच्छ  वशमा राख र यच्छ  वशमा राख त्यसपछि 
यच्छ  वशमा राख इद्रियाणि  इन्द्रियहरूलाई भूयः  फेरि 

मनः  मनलाई आत्मना  शुद्धसत्त्वसम्पनन अध्वने  संसारमार्गमा 

यच्छ  वशमा राख बुद्धिद्रारा न कल्पसे  आउनेकैनौ 


ताक्यार्थ हे उद्धव ! वाणीलाई, मनलाई, प्राणलाई र सारा इन्द्रियहरूलाई पनि आफ्नो वशमा 
राख र शुद्धसत्वगुण युक्त बुद्धिले बहिर्मुख बुद्धिलाई पनि नियन्त्रण गर अनि तिमी फेरि 
संसारमार्गमा आनेक्तैनौ । 


व ।  ५ भः  
यो वे वाङ्मनसी संयगसंयच्छन् धिया यतिः । 
तस्य चतं तपो दानं ख्वत्यामघराम्बुवत् ॥ ४३॥ 


रामानन्दी दीका 


५५४ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 
पदढार्थ यः जो आमघराम्बुवत्  काचो 

वै  निश्चयनै यतिः  संयमी आगोले नपोलेको घडामा 
धिया  बुद्धिले तस्य  उसको राखेको पानी जस्तै 

वाङ्मनसी  वाणी र मनलाई रतं  व्रत सरवति  चुहिएर नष्ट हुन्छ 
संयक्  राम्रोसंग तपः  तपस्या र 

असंयच्छन्  नियमन नगर्ने दानं  दान आदि सबे 








वाव्यार्थ जो संयमी व्यक्ति आफनो बुद्धिको सहाराले वाणी र मनलाई राम्रोसंग नियन्त्रण 
नगरिकन बस्छ, त्यसको त्रत, तपस्या र दान आदि शुभ कृत्यहरू कांचो आगोले नपोलेको 
घडामा राखिएको पानी फँ चुहिएर नष्ट हुन्छ । 


तस्मान्मनोवचःप्राणान् नियच्छेन्मत्परायणः। 


मदुभक्तियुक्तया बुद्धया ततः परिसमाप्यते ॥ ४४॥ 


पढार्थ युक्त नियच्छेत्  नियमन गरोस् 
तस्मात्  त्यसैले बुद्धया  बुद्धिद्रारा ततः  त्यसपछि 
मत्परायणः  मेरो शरणमा परेरमनोवच प्राणान्  मन, वचन र परिसमाप्यते  कर्तव्य पूर्ण हुन्छ 
मदुभक्तियुक्तया  मेरो भक्तिले प्राणलाई 
ताक्यार्थ त्यसैले हे उद्धव ! मेरो शरणमा परैर मेरो भक्तिले युक्त बुदधिद्रारा मन, वचन र 
प्राणलाई नियमन गरोस् । त्यसपच्ि उसको कर्तव्य पुरा हुन्छ । 
अध्यायसार यस अध्यायमा भगवानूका विभूतिहरूको वर्णन गरिएको छ । भगवान् यद्यपि 
सर्वरूप हनुह॒न्छ र सम्पूर्ण संसारमा उहँभन्दा भिन्न अर्को कुनै वस्तु छदेन, तर पनि परमात्माको 
सर्वरूपतालाई बुण्न अत्यन्त कठिन छ। श्रीकृष्ण भगवान् बताउनुहुन्छ वासुदेवः सर्वमिति स 
महात्मा सुदुर्लभः श्रीमदभगवद्गीता ७.१९ अर्थात् सम्पूर्णं संसार वासुदेव नै हो भनी बुणने 
महापुरुष अत्यन्त दुर्लभ छ। सबेतिर भगवददृष्टि भडइनसकेका यस्ता सामान्य अधिकारीहरूका 
लागि विशेष वस्तुहरूमा भगवद् भाव गर्न आदेश दिद्न्छ। यसरी संसारभरका महत्त्वपूर्ण एवं विशेष 
वस्तुहरूमा गरिने भगवदभावको अभ्यासलाई विभूतियोग भनिन्छ। श्रीमद्भगवद्गीतामा पनि दसौँ 
अध्यायमा भगवान्ले अर्जुनलाई आपफ्ना मुख्य विभूतिहरूको उपदेश गर्नुभएको थियो, यहाँ 
उद्धवलाई पनि त्यसै गरी मुख्य विभूतिहरूको उपदेश गरिएको छ। 

विभूतियोगको तात्पर्य दुई किसिमको छ। पहिले संसारका विशेषविशेष वस्तुहरूमा 
परमात्मभाव हुन्छ, त्यसपछि मुख्य तात्पर्यको रूपमा चादि यहाँ सबै जगत्भरि आत्मभाव हदे 
जान्छ। पहिलो तात्पर्य सामान्य जिज्ञासुहरूका लागि हो, जो जगत्भरि आत्माको अनुभव गर्न 
सक्दैनन्। दोस्रो तात्पर्य चाह निर्मल दृष्टि भदसकेका ज्ञानीहरूका लागि हो। विभूतिको अर्थ 
विशेषेण भूतिः भवनम् अर्थात् विशेषरूपमा हनु या प्रकट हुनु भन्ने हो । संसारका पदार्थहरूमध्ये 
जति पनि महत्त्वपूर्ण विशेष वस्तुहरू छन्, ती सबे भगवानूकै विभूति हुन् । अरू पदार्थमा भन्दा 








रामानन्दी दीका 


५५८६ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 


तेज, विद्या, बल, ेश्वर्य आदि गुणहरू विशेष मात्रामा प्रकट हुने यी मुख्य वस्तुहरूलाई 
भगवानूकै विशेष अभिव्यक्तिको रूपमा विभूतियोगमा उपदेश गरिएको पाइन्छ। 
श्रीमद्भगवद्गीताको दसौ अध्यायमा र प्रस्तुत प्रसङ्गमा पनि भगवानूले अर्जुन एवं उद्धवलाई आफू 
देवताहरूमध्ये इन्द्र, रुद्रहरूमध्ये नीललोहित, वेदहरूमध्ये सामवेद, देवर्षिहरूमध्ये नारद, 
पक्षीहरूमध्ये गरुड भएको बताउनुभएको छ। यी भगवान्का विशेष अभिव्यक्ति भएकाले विभूति 
हन् । वास्तवमा चाहं सम्पूर्ण संसार नै भगवान्को विभूति हो । निर्विशेष ब्रह्मतत्त्व अनेक नामरूप 
पदार्थहरूको रूपमा प्रकट हनु पनि त उहाँको विशेष अभिव्यक्ति ने त हो । यसैले विभूतियोगको 
उपदेशको उपसंहार गर्दै भगवान्ले बताउनुभएको छ विष्टभ्याहमिदं कृत्स्नमेकांशेन स्थितो जगत् 
श्रीमदभगवद्गीता १०.४२ अर्थात् हे अर्जुन ! मेरो एक अंशमा ने चराचर जगत्को उत्पत्ति र 
अवस्थिति छ, त्यसैले यहाँ निर्देश गरिएका केटी पदार्थहरूको रूपमा मात्र नभरई म त सम्पूर्ण 
जगत्भरि नै व्याप्त छ्ु। यसरी सम्पूर्ण जगत्भरि एडटै आत्मतत्वको अनुभव गराउनु विभूतियोगको 
लक्ष्य हो भने त्यसका लागि पहिले चाह केही विशेष पदार्थहरूमा मात्र परमात्मभावको उपदेश 
गरिएको हो । 

ब्रह्मतत्त्वलाई बुखाउने दुई प्रक्रिया छन् अध्यारोप र अपवाद। त्यसैले भनिन्छ 
अध्यारोपापवादाभ्यां निष्प्रपञ्चं प्रपञ्च्यते अर्थात् अध्यारोप र अपवादद्वारा प्रपञ्चातीत 
परमात्मालाई बताटन्छ। अध्यारोप भनेको वस्तुनि अवस्त्वारोपः अध्यारोपः अर्थात् सत्य वस्तुमाथि 
कुनै असत्य वस्तुको अरोप गर्नु हो। अपवाद भनेको चाहं अवस्तुनो निराकरणमपवादः अर्थात् 
सत्य वस्तुमा आरोपित भएको अवस्तुत्वको निराकरण गर्नु हो । जस्तै डोरीमा सर्पलाई आरोपित 
गरी यो सर्पं हो भन्नु अध्यारोपहो भनेयो त सर्प होइन डोरी नै रहे भन्नु अपवाद हो। यसलाई 
वेदान्तमा अध्यास र बाध भनेर पनि बताटृन्छ। वेदान्तशास्त्रे आत्मतत्वको उपदेश त्यस समयमा 
गरिरहेका छन्, जब यहाँ माया र मायाको कार्यद्वारा सत्स्वरूप ब्रह्म ढाकिएजस्तो भएको छ र 
मिथ्या संसार मात्र दृष्टिगोचर भट्रहेको छ। यस अवस्थामा परमात्मतत्वको वर्णन गर्दा 
शास्त्रहरूले पहिले अगाडि देखिद्रहेको संसारलाई लक्षित गरी यो सम्पूर्ण संसार परमात्माबाट ने 
उत्पन्न भएको हो अथवा परमात्मा नै सम्पूर्ण संसारको रूपमा देखिनुभएको हो भनेर बता्ंछन् । 
यो अध्यासदृष्टि अर्थात् अध्यारोपको प्रक्रियाले गरिएको परमात्माको वर्णन हो। परमात्माबाट 
जगत्को उत्पत्ति, स्थिति आदि हुन्छन् भनी बताउने उपनिषद्का यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते 
तैत्तिरीयोपनिषद् १.३.१ आदि वाक्यहरू र विभूतियोगको उपदेशप्रणाली पनि अध्यासदुष्टिकै 
उपदेश हो। अद्वितीय परमात्मा ने जगत्को रूपमा उत्पन्न हुन या ती पदार्थहरूको रूपमा 
अवस्थित हनु अध्यास हो । त्यसैले यो वर्णनप्रक्रियालाई अध्यासदृष्टि भनिएको हो । 

अध्यारोप अर्थात् बाधको प्रक्रियामा चाहं जगत्का सबै विशेष नामरूपहरूको निषेध गर्दै 
अद्वितीय आत्मतत्त्वलाई बुखाइन्छ । उपनिषद्का नान्तःप्रज्ञं न बहिष्प्रज्ञं माण्ड्क्योपनिषद् ७, 
अस्थूलमनण्वहस्वमवीर्घम् बृहदारण्यकोपनिषद् ३.८.८ आदि सबै वाक्यहरूले यही तथ्यलाई 
बताएका छन्। परमात्मतत्वमा आरोपित भएका सबै उपाधिहरूको निषेध गर्दै निरुपाधिक 
आत्माको वर्णन यहाँ गरिएको छ । अध्यारोपको प्रक्रियाले जगत्लाई सत्य रँ ठानी यो जगत्को 


रामानन्दी दीका 


५५८७ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 


रूपमा ब्रह्मतत्त्व नै उत्पन्न भएको देखारंछ भने अपवादको प्रक्रियाले चाहं वस्तुतः जगत्को 
प्रतीति आध्यासिक भएकाले देखिंदा देखिंदे पनि जगत् मिथ्या हो र ब्रह्मतत्त्व मात्र सत् वस्तु हो 
भनी बुखार्ठंछ । यी दुरईमध्ये अपवाद प्रक्रियाको उपदेश श्रेष्ठ छ । त्यसैले यस अध्यायमा उद्धवलाई 
आपफ्ना विभूतिहरूको वर्णन गर्दै भगवान् भन्नुह॒न्छ मनोविकारा एवैते अर्थात् सारा विभूतिहरू 
मनका विकार नै हुन्। जीवको वासनाअनुसार नै जगत्को उत्पत्ति भएकाले यो जगत् वास्तवमा 
मनकै कल्पना हो, त्यसैले जगतूका विशेष पदार्थहरूलाई परमात्माको रूपमा बताउनु पनि मनकै 
कल्पना हो, वास्तविक होइन । 

यहाँ के कुरा बुण्नु आवश्यक छ भने ज्ञानीहरूले सम्पूर्णं पदार्थहरूमा एडटै आत्माको 
अनुभव गर्ने सर्वात्मभाव र विभूतियोगका साधकहरूले तीती पदार्थहरूमा गर्ने परमात्मभावमा धेरै 
भिन्नता छ। ज्ञानीहरूको सर्वात्मभावमा जगत् पूर्णतः बाधित भटसकेको हन्छ। उसले 
नामरूपात्मक जगतलाई ब्रह्मरूपमा बुफेको हुन्छ, उसलाई त जगत्को प्रतीति नै नभई सर्वत्र केवल 
आत्माके अनुसन्धान मात्र भद्रहन्छ । मिथ्या जगत्को नामरूपको प्रतीति हराई केवल सत् चित् 
आनन्दस्वरूप ब्रह्मको मात्र भान भएको यो अवस्थालाई शास्त्रहरूमा सर्वत्मदर्शन भनिन्छ, तर 
वास्तवमा यहाँ ज्ञानीले सबे जगत्मा आत्मालाई देखेको नभई जगत्को प्रतीतिविना केवल 
आत्मालाई मात्र अनुभव गरेको हदा यो केवल आत्मदर्शन मात्र हो। 

विभूतियोगका अभ्यासीहरूले चाहं जगत्का मिथ्या पदार्थहरूलाई त्यी रूपमा अनुभव 
गरी त्यसमा भगवद्भाव मात्र गर्वछछन्। यहाँ साधकटहरूको मिथ्याज्ञान या अध्यास हटेको हदेन। 
देवताहरूमध्ये इन्द्र, पित्ुहरूमध्ये अर्यमा, प्रजापतिहरूमध्ये दक्ष आदिमा भगवद्भाव गर्दा 
तिनीहरूको इन्द्रत्व, दक्षत्व आदि परिच्छिन्भाव बाधित भएको हूदेन । परिच्छिन्न भावहरूको बाध 
नहुन्जेलसम्म तिनीहरूको भगवदरूपता प्रकट हून सक्दैन। यसैले विभूतियोगका अभ्यासीहरूका 
लागि इन्द्र वास्तवमा इन्द्र ने हन् र॒तिनमा केही समय भगवद्भाव गरिने मात्र हो। यो 
भगवद्भावको अभ्यास बद्दे गएपचछि जब व्यक्तिको चित्त शुद्ध हुन्छ, तब ज्ञानोत्पत्तिपल्ि मात्र 
उसले चिन्तन गरेका सबै विभूतिहरू वास्तवमा भगवत्स्वरूप नै भएको अनुभव गर्दछ । त्यसैले 
विभूतियोगको अभ्यास सामान्य अधिकारीहरूका लागि हो। 

विभूतिनिरूपणको प्रयोजन बताँदे यस अध्यायको प्रारम्भमा श्रीधर स्वामी लेखनुहुन्छ 

अन्तश्चित्तेन यदध्यानमशक्यमकृतात्मनाम् । 
अतस्तदयोग्यताप्राप्त्यै विभूत्यादिनिरूपणम् ।। 
अर्थात्, जसले अन्तर्मुख चित्तवृत्तिद्रारा हदयभित्र निरन्तर परमात्मचिन्तन गर्न सक्दैनन्, त्यस्ता 
व्यक्तिहरूलाई चित्त बहिर्मुख भई संसारदर्शन गरिरहेको अवस्थामा पनि भगवत्स्मरण गराउनका 
लागि विभूतिनिरूपण गरिएको हो। यसबाट संसारका बाहिरी पदार्थमा भगवद्भाव गर्नुभन्दा 
हृद यभित्र परमात्मचिन्तन गरिरहनु नै श्रेष्ठ हो भन्ने तात्पर्य निस्कन्छ । शास्त्रकारहरूको भनादइ छ 
अग्निर्देवो दविजातीनां हृदि देवो मनीषिणाम् । 
प्रतिमाष्वल्पबुद्धीनां सर्वत्र विदितात्मनाम् ।। 

अर्थात्, द्विजातिहरू यज्ञ॒ आदिद्रारा अग्निकै रूपमा परमात्मपूजन गर्वछछन्, ततत्वविचारक 


रामानन्दी दीका 


५५८८ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 


मनीषिहरूका लागि हृदयभित्र नै परमात्मा हुनह॒न्छ, अल्पबुद्धि भएका साधारण व्यक्तिहरूका 
लागि निश्चित प्रतिमा या मूर्तिहरूमा मात्र भगवान् हुनुहुन्छ भने आत्मज्ञानीहरूका लागि चाहं 
सम्पूर्ण संसारभरि परमात्मा मात्र हुनृहुन्छ । द्विजातिहरूको अग्नि उपासना र ॒तत््वज्ञानीहरूको 
सर्वात्मदर्शनलाई छडिदिंदा यो श्लोकमा उपासनाका अन्य दुई रूप अवशिष्ट रहन्छन्। तीमध्ये 
एउटा बाहिरी वस्तु या मूर्ति आदिमा भगवदभाव गर्नु हो भने अर्को चाहं हृदयभित्र 
परमात्मभावना गर्नु हो। विभूतियोगको अभ्यास यी दुर्विचकै अवस्थाको अभ्यास हो। यो 
अभ्यास मूर्तिमा मात्र भगवदभाव गर्नुभन्दा श्रेष्ठ हो, किनभने यहाँ संसारका सबे श्रेष्ठ वस्तुहरूमा 
भगवदभावको अभ्यास गरिन्छ। त्यसै गरी अन्तर्मुख चित्तले हृदयभित्रै परमात्मस्मरण गर्नुभन्दा 
अलि सामान्य स्तरको अभ्यास हो, किनभने यो अभ्यास बहिर्मुख चित्तवृत्तिलि संसारका 
पदार्थहरूको ग्रहण गरिरहेकै अवस्थामा गरिन्छ । 

ज्ञानको अधिकारको सम्बन्धमा विचार गर्दा विभूतियोगको अभ्यास गर्ने व्यक्ति सामान्य 
अधिकारी सिद्ध हुन्छ । उत्तम अधिकारीहरूलाई एक पटकको वेदान्तश्रवणबाटै चिन्तनमननविना 
ने तत्त्वज्ञान ह॒न्छ । मध्यम अधिकारीहरूका लागि श्रवणले मात्र नपुगी मनननिदिध्यासनको पनि 
आवश्यकता पर्दछ । यस्तो व्यक्ति अन्तर्मुख चित्तले निरन्तर आत्मचिन्तन गर्दै अन्तमा ज्ञानप्राप्ति 
गर्दछ । सामान्य अधिकारी चाहं चित्त अशुद्ध हुनाले निरन्तर अन्तर्मुख हन सक्दैन र बहिर्मुख 
अवस्थामा संसारका सब श्रेष्ठ पदार्थहरूमा भगवद्भाव गर्दै विभूतियोगको अभ्यास गर्दछ। केवल 
मूर्तिं आदिमा मात्र भगवदबुद्धि गर्ने व्यक्तिलाई चाह भगवान्को मूर्तिबाहेक संसारका अरू पदार्थ 
पनि भगवान् नै हुन् भन्ने कुराको आंँकलनसम्म हैदेन । त्यसैले यस्तो व्यक्ति ज्ञानको अति सामान्य 
या निकृष्ट अधिकारी हो। 

यसप्रकार विभूतियोग भनेको संसारका श्रेष्ठ पदार्थहरूमा भगवद्भाव गर्नु हो। यो 
अन्तर्मुखी चित्तवृत्तिले हृदयभित्रै निरन्तर परमात्मस्मरण गर्नुभन्दा सामान्य स्तरको हो । यसको फल 
चित्तशुदधिद्रारा संसारका सबे पदार्थभरि परमात्मदर्शनको योग्यता प्राप्त गर्नु हो र यसको अभ्यास 
ज्ञानको सामान्य अधिकारीहरूका लागि बताइएको हो भन्ने स्पष्ट हुन्छ। 


इति श्रीमदुभागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायामेकादशास्कन्धे षोडरोऽध्यायः ॥ १६॥ 


रामानन्दी दीका 


एकादश स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


वणश्िम धर्म 


उद्धव उवाच उन्धवले भने 


यस्त्वयाभिहितः पूं धम॑स्त्वदुभक्तिलक्षणः। 


वणांश्रमाचारवतां सर्वेषां द्िपदामपि ॥ १॥ 


पदार्थ 

त्वया  हजुरद्रारा 
पूर्वं  पहिले 
यःजो 





वणांश्रमाचारवतां  वर्ण र 
आश्रमको अनुकूल आचरण गर्ने 
सर्वेषां अपि  सबै 

द्विपदां  मानिसहरूको लागि 





५५८९ 


अध्याय १७ 


अथ सप्तदशोऽध्यायः 


त्वदुभक्तिलक्षणः  हजुरको 
भक्तिको साधनभूत 

घमः  धर्मको विषयमा 
अभिहितः  बताइयो 


ताक्यार्थ हजुरले पहिले नै वर्णधर्म र आश्रमधर्मको आचरण गर्ने सब मानिसहरूको लागि 
हजुरको भक्तिको साधनरूप धर्म बताउनुभएको धियो । 


यथानुष्टीयमानेन      भ 
यथानुष्ठीयमानेन त्वयि भक्तिनृणां भवेत्। 
स्वध्मेणारविन्दाक्ष तत् समाख्यातमर्हसि ॥ २॥ 


पदार्थ 

अरविन्दाक्ष  हे कमलनयन 
यथा  जसरी 
अनुष्ठीयमानेन  अनुष्ठान 
गरिएको 





स्वधर्मेण  आआफ्नो धर्मबाट 
नृणां  मानिसहरूको 

त्वयि  हजुरमा 

भक्तिः  भक्ति 

भवेत्  हन्छ 





तत्  त्यो धर्मको अनुष्ठानको 
विषयमा 

समाख्यातुं  बताउन 

असि  योग्य हुनुहुन्छ 


ताक्यार्थ हे कमलनयन ! जुन प्रकारले अनुष्ठान गरेको स्वधर्मबाट हजुरमा भक्ति लाग्छ, त्यस्तो 
धर्मको अनुष्ठटानको विषयमा बताउनुहोस् । 


पुरा किल महाबाहो धर्मं परमकं प्रमो । 
यत्तेन हंसरूपेण बह्मणेऽभ्यात्थ माघव ॥ ३॥ 


पदार्थ 

महाबाहो  हे पराक्रमी 
प्रभो  हे सर्वसमर्थ 
माधव  हे माधव 

पुरा  पहिले 





तेन  त्यो 

हंसरूपेण  हंसको रूपमा 
आएर हजुरदरारा 

ब्रह्मणे  ब्रह्माजीलाई 

यत्  जुन 





परमकं  सर्वोत्कृष्ट 

धर्मं  धर्म 

अभ्यात्थ किर  बतादइएको 
थियो नै 


रामानन्दी दीका 


५५० 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १७ 


ताक्यार्थ हे पराक्रमी सर्वसमर्थ प्रभु! माधव ! पहिले हजुरले हंसको रूपमा आणएर ब्रह्माजीलाई 
सर्वोत्कृष्ट धर्म बताउनुभएको धियो । 


स इदानीं सुमहता काठेनामित्रकरांन । 
न प्रायो भविता मत्यंलोके प्रागनुशासितः॥ ४॥ 


पदार्थ गरिएको धर्म काठेन  समयले गर्दा 
अमित्रकरांन  हे शत्रुनाशक इदानीं  अहिले प्रायः  प्रायः लुप्त भदसक्यो र 
सः त्यो मत्यंलोके  मर्त्यलोकमा न भविता  पछि रहनेछैन 
प्रागनुशासितः  पहिला उपदेश सुमहता  लामो 








ताक्यार्थ हे शत्रूनाशक प्रभु! हजुरले पहिला उपदेश गरेको धर्म समयको लामो अन्तरालले 
गर्दा यो मर्त्यलोकमा नष्ट भटसक्यो, त्यसैले पछि त्यो धर्म रहनेक्ठेन । 


वक्ता कतोविता नान्यो धमम॑स्याच्युत ते भुवि । 
सभायामपि वेरिज्च्यां यत्र मूर्तिधराः कलाः ॥ ५॥ 


पदढार्थ ट त्यस्तो वक्ता  उपदेश दिने र 
अच्युत  हे अच्युत वैरिञ्च्यां  ब्रह्माजीको कतौ  अनुष्ठान गर्न तथा 
भुवि  पृथिवीमा र सभायां  सभामा अविता अपि  रक्षा गर्ने 
यत्र  जहाँ ते  हजुरदेखि न  कोही पनि छैन 
मूतिंधराः  साक्षात् मूर्तिमती अन्यः  अर्को 

कलाः  वेद आदि विच्याहरू धम॑स्य  धर्मको विषयमा 








वाक्यार्थ हे अच्युत! यो पृथिवीमा र जहाँ मूर्तिमती वेद आदि विद्याहरू छन्, त्यस्तो 
ब्रह्माजीको सभामा पनि हजुरदेखि अर्को धर्मको विषयमा उपदेश दिने, धर्मको अनुष्ठान गर्न र 
रक्षा गर्ने पनि कोही कैन । 


कत्रोवित्रा प्रवक्त्रा च भवता मधुसूदन । 
त्यक्तं महीतले देव विनष्टं कः प्रवक्ष्यति ॥ ६॥ 


पदार्थ अवित्रा  रक्षक र त्यक्ते  त्यागिएपचछि 

मधुसूदन  हे मधुसूदन प्रवक्ता च  उपदेशक विनष्टं  नष्ट भएको धर्मलाई 
देव  हि देव भवता  हजुरद्रारा कः  कसले 

कत्री  कर्ता महीतठे  पृथिवी प्रवक्ष्यति  बताउला 








ताक्यार्थ हे मधुसूदन भगवान् ! धर्मको कर्ता, रक्षक र उपदेशक हजुरले पुथिवीलाई त्यागेपच्ि 
नष्ट भएको धर्मको उपदेश कसले गर्ला ? 


रामानन्दी दीका 


एकादश स्कन्ध 


तत्त्वं नः सवंधमंज्ञ धम॑स्त्वदुभक्तिलक्षणः। 


श्रीमद्भागवत 


५५ 


अध्याय १७ 


यथा यस्य विधीयेत तथा वणय मे प्रभो ॥ ७॥ 


पदढार्थ 

तत्  त्यसैले 

सवंघमंज्ञ  हे सम्पूर्ण धर्मका 
ज्ञाता 

त्वदुभक्तिरक्षणः  हजुरको 
भक्ति उत्पन्न गर्ने 


धमं  धर्म 

नः  हामीहरूका लागि 

यस्य  जुन वर्ण र आश्वमको 
अधिकारीलाई 

यथा  जसरी 

विधीयेत  विधान गरिएको छ 








तथा  त्यसे प्रकारले ती सने 
धर्मको विषयमा 

प्रभु  हे सर्वसमर्थ प्रभु 

त्वं  हजुरले 

मे  मलाई 

वणंय  वर्णन गर्नुहोस् 


ताक्यार्थ त्यसकारण, हे धर्मका ज्ञाता प्रभु! हजुरको भक्ति उत्पन्न हुने धर्म हामीहरूलाई वर्ण 
र आश्रमअनुसार जे जसरी विधान गरिएको छ त्यसै गरी मलाई बताउनुहोस् । 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवजीले भन्नुभयो 
इत्थं स्वभृत्यमुख्येन पृष्टः स भगवान् हरिः। 
प्रीतः क्षेमाय मत्यांनां ध्मांनाह सनातनान् ॥ ८ ॥ 


पदढार्थ 

इत्थं  यसरी 

स्वभृत्यमुख्येन  आपफ्ना प्यारा 
भक्त उद्धवद्रारा 

पृष्टः  सोधिएका 


सःती 

भगवान्  भगवान् 
हरिः  श्रीहरिले 

प्रीतः  प्रसन्न भएर 
मत्यांनां  मनुष्यहरूको 








क्षेमाय  कल्याणका लागि 
सनातनान्  सनातन 
ध्मांन्  धर्महरू 

आह  बताउनुभयो 


वाव्यार्थ यसरी आपफ्ना प्यारा भक्त उद्धवले सोधेपक्ि भगवान् श्रीकृष्णले प्रसन्न भएर 
मनुष्यहरूको कल्याणका लागि सनातन धर्महरू बताउनुभयो । 


श्रीभगवानुवाच भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभयो 
धम्यं एष तव प्ररनो नैश्रेयसकरो नृणाम् । 
वणांश्रमाचारवतां तमुद्धव निबोध मे ॥ ९॥ 


पदढार्थ 

उद्धव  हे उद्धव 
तव  तिम्रो 
एषः  यो 
प्रस्नः  प्रश्न 


॥  धर्मयुक्त छ र 

नृणां  मनुष्यहरूलाई 
नैःश्रेयसकरः  कल्याणकारक 
पनि छ 

वणांश्रमाचारवतां  वर्ण र 








आश्रममा रहने व्यक्तिहरूको 
तं  त्यो धर्मलाई 

मे  मबाट 

निबोध  सुन 


रामानन्दी दीका 


पर् 


एकादश स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


अध्याय १७ 


ताक्यार्थ हे प्रिय उद्धव ! तिम्रो यो प्रश्न धर्मयुक्त छ र मनुष्यहरूको लागि कल्याणकारक पनि 
छ, त्यसैले वर्णाश्रममा रहने व्यक्तिहरूको धर्म मबाट तिमीले सुन। 


आदो कृतयुगे वर्णो नृणां हंस इति स्मृतः। 
कृतकृत्याः प्रना जात्या तस्मात् कृतयुगं विदुः ॥ १० ॥ 


पदार्थ 
आदो  पहिले 
कृतयुगे  सत्ययुगमा 


हंसः इति  हंस नाम गरेको 
स्मृतः  थियो त्यस बखतमा 
प्रजाः  सम्पूर्ण प्रजाहरू 


तस्मात्  त्यसैले त्यो युगलाई 
कृतयुगं  कृतयुग भनेर 
विदुः  भनियो 


जात्या  जन्म वा स्वभावेले 
कृतकृत्याः  कृतकृत्य थिए 
वाक्यार्थ पहिले सत्ययुगमा सबे मानिसहरू एडटै हंस वर्णका थिए, त्यस समयमा सम्पूर्ण 
प्रजाहरू स्वभावैले कृतकृत्य हुने भएकाले त्यो युगलाई कृतयुग भनेर भनियो । 


नृणां  मनुष्यहरूको 
वणः  वर्ण 








एद भ घ ग्ल वृषरूपधृक् 
वेद्ः प्रणव एवाग्रे धर्मोऽहं वृषरूपधृक् । 
उपासते तपोनिष्ठा हंसं मां मुक्तकिल्बिषाः ॥ ९९॥ 


पदार्थ घमः  धर्म भएका मानिसहरूले 
अग्रे  अधि सत्ययुगमा अहं एव  म नै चिं हंसं  शुद्धस्वरूप 
वेदः  वेद तपोनिष्ठाः  तपस्यामा तत्पर मां  मलाई 


प्रणवः  ओडारस्वरूप थियो र भएका र उपासते  उपासना गर्दथे 


वृषरूपधृक्  चतुष्पादरूप मुक्तकिल्बिषाः  पापरहित 
ताक्यार्थ पहिले सत्ययुगमा वेद ओड़ारस्वरूप धियो र चार पाड भएको धर्मको रूपमा मने 
धि । त्यस समयमा तपस्यामा लागेका र पापरहित भएका मानिसहरूले शुद्धस्वरूप मेरो उपासना 
गर्दथे। 


विवरण यस प्रसङ्गमा सत्ययुगमा धर्मको स्वरूप कस्तो थियो र त्यस वेला परमात्माको 
उपासना कसरी गरिन्थ्यो भने कुरा बताइएको छ। सत्ययुगमा प्राणीहरूको वर्णविभाग र 
आश्रमविभाग धिएन। त्यसैले वर्णधर्म र आश्चमधर्मको पनि प्रवर्तन भएको थिएन। सत्ययुगका 
प्रजाहरूको हंस नामक एडटै मात्र वर्ण थियो । राजहंसले दुध र पानी मिसिएको ठा्द॑बाट दुध 
मात्र छानी लिएजस्तै आत्मा र अनात्माको परस्पर संसर्ग या अध्यास भएको यो संसारमा केवल 
चैतन्य ब्रह्मतत्त्वलाई मात्र ग्रहण गर्ने हुनाले यी प्रजाहरूलाई हंस भनिएको हो । अथवा हंसको अर्थ 
शुद्ध भन्ने पनि हुन्छ । परमात्मा परम पवित्र भएकाले हंस हूनुहन्छ अनि उदहाँको निरन्तर ध्यान गरी 
परमात्ममय बनेका प्राणीहरू पनि सम्पूर्णं पापले रहित भएकाले हंस नै हृन् । यसरी सत्ययुगका 
मानिसहरूलाई सत्असत्को विवेक र अतिपवित्रताको दृष्टिलि पनि हंस भनिएको हो। 


रामानन्दी दीका 








द् 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १७ 


आत्मलाभान परो लाभः अर्थात् आत्मप्राप्तिभन्दा अर्को कुनै महान् लाभ नभएकाले त्यसद्वारा नै 
पूर्णतः सन्तुष्ट बनेका तिनीहरू मिथ्या संसारको चाहना नै गर्देनन्। यसरी सत्ययुगका प्रजाहरू 
सर्धं कृतकृत्य रहने हुनाले यसलाई कृतयुग पनि भनिन्छ । 

सत्ययुगमा वेदहरू आफ्नो मूलस्वरूप प्रणवरूपमा नै थिए, तपस्वीहरू त्यही अनाहत 
नादको रूपमा प्रणवको चिन्तन गरिरहन्थे । प्रणवका अकार, उकार र मकारबाट क्रमशः ऋक्, 
यजुः र सामवेद यी त्रयी विद्याको प्रादुरभावि हुने बताइएको छ। यो विभाग अप्रकट नै रहेकाले 
सत्ययुगमा प्रणवको स्वरूप पनि त्रिमात्रात्मक नभई अनुच्चार्य नादात्मक नै भएको स्पष्ट हून्छ । 
प्रणवका तीन मात्राले तीन लोक, तीन वेद, तीन अवस्था, त्रिदेव आदि सम्पूर्ण संसारलाई नै 
बुखा्ंछ, मात्रारहित प्रणव चाहं तुरीय आत्मतत्वको नै वाचक हो। सत्ययुगका तपस्वीहरू 
प्रणवद्वारा परमात्माकै चिन्तनमा लीन रहन्थे। मन र इन्द्रियहरूलाई एकाग्र गरी निरन्तर अन्तर्मुख 
बनिरहनु ने उत्तम तपस्या हो, त्यसमै अवस्थित रहनाले यिनलाई तपोनिष्ठ भनिएको हो । 

सत्ययुगमा वेद शाखाप्रशाखाको भेदका रूपमा प्रकट नभई मूल बीज रूपमा नै रेकाले 
वेदिक अधिकारञनुसारका विभिन्न वर्ण र आश्वमहरूको धर्म भिन्नभिन्न थिएन। यज्ञानुष्ठान 
आदि गर्न पनि वैदिक मन्त्रहरूको आवश्यकता पर्ने भएकाले तिनको पनि प्रचलन थिएन। यसरी 
अहिले धर्मको अङ्गको रूपमा आदर गरिएका मन्दिरप्रतिष्ठा, देवपूजन, तीर्थयात्रा, यज्ञ, पर्व, 
उत्सव, वर्ण र आश्रम अनुसारका शास्त्रीय कर्तव्य आदि केही पनि नरहेको स्पष्ट हृन्छ । उसो भए 
के सत्ययुगमा धर्मको अस्तित्व नै थिएन ? भन्ने शङ्खामा भगवान् बताउनुहन्छ धर्मोऽहं 
वृषरूपधृक् अर्थात् सत्ययुगमा मेरे स्वरूप भएको वृषरूपधारी धर्म थियो । यहं वुषरूपधारी धर्म 
भनेर वृषभजस्ते चार पाउवाला धर्मलाई लिनुपर्वछछ । धर्मका चार पाउहरू यसप्रकार छन् तपस्या, 
शोच, दया र सत्य । सत्ययुगमा पूर्ण रूपमा चार पाउवाला धर्म रहन्छ भने त्रेता आदि युगमा 
एकएक गरी धर्मका पाउहरू अधर्मका अंश बद्नाले कमजोर बन्दे जान्छन्। यी चार पाउहरू 
धर्मका मूल स्वरूप भएकाले सत्ययुगमा बाहिर प्रकट हुने गरी मनाइने उत्सव, पूजा, त्रत आदि 
प्रचलित नभए पनि धर्मको पूर्णस्वरूप रहेको छ। 

सत्ययुग समाजविकासको पूर्ण, श्रेष्ठतम र आदर्श अवस्था हो। शासक, शासन र 
शासितको भेद नहुने, जाति वर्ण र आश्रमहरूको विभाग नहुने, भौतिक पदार्थप्रतिको आसक्ति र 
ममताले शून्य, शास्त्रीय विधिनिषेधको आवश्यकता पनि नरहने, पूर्णतः तत्वचिन्तनशील स्वशासित 
समाजको अवस्था नै सत्ययुग हो । निकृष्ट आचरणको बाहुल्य रहने कलियुग आफ्नो चरम 
सीमामा पुगेपछ्ि अकस्मात् हुने सर्वनाश एवं प्रलयपचछ्ि मानवसमाजको चिन्तन पूर्णतः परिवर्तित 
हुने र त्यहीबाट सत्ययुगको आरम्भ हुने शास्त्रहरूको निर्णय छ। सत्ययुगको समाज पूर्णतः 
समतामूलक छ, तर त्यो समाज सङ्ठित एकाडको रूपमा भन्दा पनि मननशील व्यक्तिहरूको 
सामूहिक उपस्थितिको रूपमा रेको हुन्छ । लामो आयु, प्रबल शारीरिक एवं मानसिक क्षमता र 
निरोगी जीवनले युक्त सब ततत्वदर्शीहरू आफूभित्रैको धर्मबाट नियन्त्रित हुन्छन् । यस्तो समाजको 
विषयमा बताडँदे शास्त्रमा भनिन्छ 


रामानन्दी दीका 


५५५८ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १७ 


नैव राज्यं न राजासीनन दण्डो न च दाण्डिकः । 
धर्मेणैव प्रजाः सर्वाः पाल्यन्ते स्म परस्परम् । । 
अर्थात् त्यो समयमा परथिवीमा न राज्यहरूको भेद धियो, न त राजाहरू ने थिए। न दण्ड 
थियो र न दण्डदाता नै। सबै व्यक्तिहरू धर्मद्वारा नै परस्पर संरक्षित हन्ये । 
राज्यप्रशासन र दण्डव्यवस्थाको उपस्थिति अनिवार्य मानिने रामराज्यको अवस्थाभन्दा पनि 
यो सत्ययुगी अवस्था अरु उच्चकोटिको हो । यसरी राज्यका एकाइहरूले शून्य भएर पनि पूर्ण 
रूपमा सुखी, शान्त र उच्च विचारसम्पनन समाजको पूर्णतम सत्ययुगी अवस्थाको वर्णन यहाँ 
गरिएको छ। 


म ४९ प 
त्रेतामुखे महाभाग प्राणान् मे हृदयात् च्रयी । 
विद्या प्रादुरभूत् तस्या अहमासं त्रिवृन्मखः ॥ १२॥ 


पदार्थ हृदयात्  हदयबाट त्रिवृत्  होता, अध्वर्युर 
महाभाग  हे भाग्यशाली उद्धव त्रयी  ऋक्, यजुः र सामरूपी उद्गातारूप तीन अवयव भएको 
त्रेतामुखे  त्रेतायुगको आरम्भमा।विद्या  विद्या मखः  यज्ञस्वरूप 

मे  मेरो प्रादुरभूत्  प्रकट भयो अहं  म 

प्राणात्  प्राणद्रारा तस्याः  त्यो विद्याबाट आसम्  प्रकट भरणं 








वाव्यार्थ हे भाग्यशाली उद्धव ! त्रेतायुगको आरम्भमा मेरो प्राणको माध्यमले हृदयबाट ऋक्, 
यजुः र सामरूप त्रयी विद्या प्रकट भयो र फेरि त्यसबाट होता, अध्वर्यु र उदगातारूप तीन अङ्ग 
भएको यज्ञको रूपमा म प्रकट भरणं 


विप्रक्षत्रियविट्शद्रा मुखबादूरुपादजाः। 
वैराजात् पुरुषाज्जाता य आत्माचारलक्षणाः ॥ १३॥ 


पढार्थ मुखबाहूरुपादजाः  मुख, हात,   विराट्रूप 
आत्माचारलक्षणाः  आआफ्नोतिघ्रा र पाउबाट उत्पन भएका पुरुषात्  पुरुषबाट 
आचरण नै परिचय भएका विपरक्षत्रियविट्शद्राः  ब्राह्मण, जाताः  उत्पनन भएका हृन् 
येजो क्षत्रिय, वैश्य र शूद्र 


ताक्यार्थ आआप्नो आचरण नै परिचय भएका ब्राह्मण, क्षत्रिय, वेश्य र शुद्र जाति क्रमशः 
विराट् पुरुष परमेश्वरको मुख, हात, तिघ्रा र पाडबाट उत्पन भएका हुन् । 


४ जघनो  ९. 
गृहाश्रमो जघनतो बरह्मचर्यं हृदो मम । 
वक्षःस्थलाद् वने वासो न्यासः शीषणि संस्थितः ॥ ४ ॥ 
पदार्थ मम  मेरो जघनतः  जाँघबाट 





रामानन्दी दीका 


एकादश स्कन्ध 


गृहाश्रमः  गृहस्थ आश्रम 
हृदः  हदयबाट 
ब्रह्मचर्यं  ब्रह्मचर्य आश्रम 


श्रीमद्भागवत 


वक्षःस्थरात्  छातीबारट 


५५५५ 
अध्याय १७ 


न्यासः  संन्यास आश्रम 


न  संस्थित 
वनेवासः  वानप्रस्थ आश्रम र   उत्पन्न भएको हो 


शीषणि  शिरबाट 


ताक्यार्थ मेरो जाँघबाट गृहस्थ आश्रम, हृदयबाट ब्रह्मचर्य आश्रम, छतीबाट वानप्रस्थ आश्रम र 
शिरबाट संन्यास आश्वम उत्पन्न भएको हो । 


वणानामाश्रमाणां च जन्मभूम्यनुसारिणीः। 


आसन् प्रकृतयो नृणां नीचेनीचोत्तमोत्तमाः ॥ १५॥ 


पदढार्थ 

वणानां  वर्णहरूको र 
आश्रमाणां च  आश्रमहरूको 
पनि 

जन्मभूम्यनुसारिणीः  





जन्मस्थानको अनुसार 

नृणां  मनुष्यहरूको 

नीचः नीचोत्तमोत्तमाः  नीच 
पाड आदिबाट उत्पन्न हूनाले 
नीच र उत्तम मुख आदि 





स्थानबाट उत्पन्न हूनाले उत्तम 
प्रकृतयः  प्रकृतिहरू स्वभाव 
आसन्  छन् 


ताक्यार्थ वर्ण र आश्रमहरू जस्तोजस्तो ठाउबाट उत्पन्न भए, त्यहीअनुसार मनुष्यहरूको 
अधम र उत्तम प्रवृत्ति वा स्वभाव हुन्छ । 


रामो दमस्तपः शोचं सन्तोषः क्षान्तिरा्जवम् । 


मदूभक्तिङ्च दया सत्यं ब्रह्मप्रकृतयस्त्विमाः 


पदढार्थ 

रामः  अन्तःकरणको निग्रह 
दमः  बाद्येन्दरियको निग्रह 
तपः  तपस्या 

रोचं  पवित्रता 


सन्तोषः  सन्तोष 

क्षान्तिः  सहनशीलता 
आजंवं  सरलता 
मदुभक्तिः  मेरो भक्ति गर्नु 





द्या  दयार 





॥ १६ ॥ 
सत्यं च  सत्यभाषण पनि 
इमाः तु यी 


ब्रह्मप्रकृतयः  ब्राह्मणका 
स्वाभाविक धर्म हुन् 


ताक्यार्थ बाहिरी र भित्री दुबैथरी इन्द्रियको निग्रह गर्नु तपस्या, पवित्रता, सन्तोष, 
सहनशीलता, सरलता, मेरो भक्ति, दया र सत्यभाषण ब्राह्मणका स्वाभाविक धर्म हुन् । 


तेजो ५ धृति  न्दे,    न  
तजा बल  शाय तिात्ञादायस्युयमः। 


स्थेय ब्रह्मण्यमेदवर्य क्षत्रप्रकृतयस्त्विमाः ॥ १७ ॥ 


पदार्थ 
तेजः  प्रताप 
बरं  बल 


धृतिः  धैर्य 
शोर्यं  श्रता 
तितिक्षा  सहनशीलता 


ओदार्यम्  उदारता 
उद्यमः  उद्यम 

र  

स्थेयं  स्थिरता 


रामानन्दी दीका 


५५५६ 
एकादश स्कन्ध 


ब्रह्यण्यं  ब्राह्मणभक्ति र 
४७ 
पेरवयं  वेभव 


श्रीमद्भागवत 


इमाः तुयीत 
क्षत्रप्रकृतयः  क्षत्रियका 


अध्याय १७ 


स्वाभाविक धर्म हुन् 


ताक्यार्थ प्रताप, बल, धैर्य, शूरता, सहनशीलता, उदारता, उद्यम, स्थिरता, ब्राह्मणभक्ति र वैभव 
क्षत्रियका स्वाभाविक धर्म हुन् । 


आस्तिक्यं दाननिष्ठा च अद्म्भो ब्रह्मसेवनम् । 
कस 


अतुष्टिरर्थोपचयेरवेश्यप्रकृतयस्त्विमाः ॥ १८ ॥ 
बह्यसेवनं  ब्राह्मणको सेवा गर्नु   वैश्यका 


अर्थोपचयेः  धनको तुप्तिले स्वाभाविक धर्म हुन् 

अतुष्टिः  सन्तोष नहुनु 

इमाः तुयीत 

ताक्यार्थ आस्तिकता, दान गर्ने बानी, देखावदी नगर्नु, ब्राह्मणको सेवा गर्नु र धन कमाएर 
सन्तुष्ट नहुनु यी वेश्यका स्वाभाविक धर्म हुन् । 


पदार्थ 

आस्तिक्यं  आस्तिकता 
दाननिष्ठा च  दानमा तत्परता 
अदम्भः  दम्भ नहूनु 





शु्रूषणं द्विजगवां देवानां चाप्यमायया । 
तत्र रन्धेन सन्तोषः शु्रप्रकृतयस्त्विमाः ॥ १९॥ 


शुश्रूषणं  सेवा गर्नु र 
तत्रच  त्यो सेवामा 


पदढार्थ 

द्विजगवां  द्विजाति र गाईको 
देवानां अपि  देवताहरूको पनिलब्धेन  प्राप्त भएको वस्तुबाट 
अमायया  निष्कपट भावले सन्तोषः  सन्तुष्ट रहनु 
ताक्यार्थ ब्राह्मण आदि द्विजाति, गाई र देवताहरूको निष्कपट भावले सेवा गर्नु अनि सेवाबाट 
प्राप्त भएको वस्तुबाट सन्तुष्ट रहनु यी शूद्रका स्वाभाविक धर्म हन् । 


इमाः तुयीत 
र्रप्रकृतयः  शूद्रका 
स्वाभाविक धर्म हुन् 








अरोचमनृतं स्तेयं नास्तिक्यं शुष्कविग्रहः । 
कामः कोधश्च तष॑दच स्वभावोऽन्तेवसायिनाम् ॥ २०॥ 


पढार्थ शुष्कविग्रहः  विनाकारण तषःच  धेरेलोभ हनु 
अरोचं  अपवित्रता ख्गडा गर्नु अन्तेवसायिनां  वणश्रिमहीन 
अनृतं  असत्यभाषण कामः  विषयवासना अधिक चाण्डाल आदिको 

स्तेयं  चो हनु स्वभावः  स्वभाव हो 
नास्तिक्यं  नास्तिकता क्रोधः च  रिस र 








ताक्यार्थ अपवित्रता, असत्य बोल्नु, चोरी गर्नु, नास्तिकता, विनाकारण ख्गडा, विषयप्रति अति 


रामानन्दी दीका 


५५५७ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १७ 
तुष्णा, रिस र धैरे लोभ हनु वणश्चिमहीन चाण्डाल आदिको स्वभाव हो। 


अहिंसा सत्यमस्तेयमकामकोधलोभता । 
भूतप्रियहितेहा च धर्मोऽयं सार्व॑व्णिंकः ॥ २९॥ 


पदार्थ अकामक्रोधलोभता  काम, अयं  यो 

अहिंसा  हिंसा नगर्नु क्रोध र लोभ नगर्नु सावंवणिंकः  सम्पूर्ण वर्णको 
सत्यं  साँचो बोल्नु भूतप्रियहितेहा च  प्राणीहरूको धमः  धर्म हो 

अस्तेयं  चोरी नगर्नु प्रिय र हितकर चेष्टा गर्ज 








ताक्यार्थ हिंसा नगर्नु, सांँचो बोल्नु, चोरी नगर्नु, काम, क्रोध र लोभरहित हनु तथा 
प्राणीहरूको प्रिय र हितका लागि चेष्टा गर्नु आदि सम्पूर्ण वर्णको धर्महो। 


दवितीयं प्राप्यानुपूल्यांज्जन्मोपनयनं द्विजः । 
वसन् गुरुकुके दान्तो बह्माधीयीत चाहतः ॥ २२॥ 








पठार्थ नाम गरेको दान्तः  जितेन्द्रिय भई 
द्विजः  ब्राह्मण आदि द्विजातिलेजन्म  जन्मलाई आहूतः च  आचार्खारा 
आनुपृल्यांत्  क्रमैसंग प्राप्य  प्राप्त गरेपच्ि बोलादइएपचछछि 

दवितीयं  दोघ्रो गुरुकुले  गुरुकुलमा ब्रह्य  वेदको 

उपनयनं  उपनयन संस्कार वसन्  बसेर अधीयीत  अध्ययन गरोस् 


ताक्यार्थ ब्राह्मण आदि द्विजातिले गर्भाधान आदि क्रमैसँग उपनयन नाम गरेको दोस्रो जन्मरूप 
संस्कारलाई प्राप्त गरेपछछि गुरुकुलमा बसेर जितेन्द्रिय भई आचार्यले बोलाएपचछि वेदको अध्ययन 
गरोस्। 


मेखलाजिनदण्डाक्षरह्यसूत्रकमण्डलून् । 

जटिखोऽघोतदद्वासोऽरक्तपीठ  कुशान् दघत् ॥ २२॥ 
पदढार्थ अरक्तपीठः  रङ़ीन आसन दण्ड, जपमाला, यज्ञोपवीत र 
जटिलः  जटा धारण गरेको र आदिमा नबस्ने ब्रह्मचारीले कमण्डलु तथा 
अपोतदद्ासः  सोखको लागि पमेखलानिनदण्डाक्षबह्यसूत्र कुशान्  कुश पनि 
चाहं वस्त्र नधुने तथा कमण्डलून्  मेखला, मृगचर्म, दधत्  धारण गरोस् 
वाक्यार्थ जटा धारण गर्ने तथा सोखको लागि चाहं वस्त्र नधुने, रङ़ीन आसनमा नबस्ने 
ब्रह्मचारीले मेखला, मृगचर्म, दण्ड, जपमाला, यज्ञोपवीत, कमण्डलु र कुश धारण गरोस् । 








रामानन्दी दीका 


५५५८ 


एकादश स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


स्नानभोजनहोमेषु त् जपोच्चारे  
स्नानभोजनहोमेषु जपोच्वारे च वाग्यतः। 
न च्छिन्द्यान्नखरोमाणि कक्षोपस्थगतान्यपि ॥ २४॥ 


पदार्थ 

र स्नानभोजनहे कत् 
मेषु  स्नान, 
भोजन र हवन आदिको समयमा 
जपोच्चारे च  जप र मलमूत्र 


आदिको त्याग गर्दा 

वाग्यतः  मोन रहनु र 
कक्षोपस्थगतानि अपि  काखी 
एवं जननेन्द्रिय आदिमा भएको 








अध्याय १७ 


नखरोमाणि  केश र नडलाई 
न छिन्द्यात्  नकाटोस् 


ताक्यार्थ स्नान, भोजन र हवन आदि तथा जप र मलमूत्र आदि त्याग गर्न वेलामा मौन रहोस् 
अनि काखी र जननेन्द्रिय आदिमा रहेका रँ र नङ नकाटोस्। 


रेतो नावकिरेज्जातु बरह्मतघरः स्वयम् । 
अवकीणेऽवगाद्याप्सु यतासुस्त्रिपदां जपेत् ॥ २५॥ 


पदढार्थ 

ब्रह्मव्रतधरः  ब्रह्मचारीले 
जातु  कटिल्यै पनि 
स्वयं  जानीजानी 


।  वीर्य 

न अवकिरेत्  स्खलित नगरोस् 
अवकीर्णे  वीर्यस्खलित भएमा 
अप्सु  जलमा 








अवगाह्य  स्नान गरेर 
यतासुः  प्राणायाम गरी 
त्रिपदां  गायत्री 

जपेत्  जपोस् 


ताक्यार्थ ब्रह्मचारीले कटहिल्यै पनि जानीजानी वीर्यपात नगरोस् यदि कथञ्चित् वीर्यस्खलन 
भएमा जलमा स्नान गरी प्राणायाम गरेर गायत्री जपोस्। 


अग्न्यकांचायगोविप्रगुरुवृद्धसुराञ्डुचिः। 
समाहित उपासीत सन्ध्ये च यतवाग् जपन् ॥ २६॥ 


पदढार्थ 

सन्ध्ये  दुबै सन्ध्याकालमा 
शुचिः  पवित्र भएर 
समाहितः  एकाग्रचित्तले 


यतवाक्  मौन रही 
जपन् च  गायत्रीको जप गरी 


अग्न्यकांचायंगोविप्रगुरुवृद्ध 
सुरान्  अग्नि, सूर्य, आचार्य, 








गाई, ब्राह्मण, गुरु, वृद्ध र 
देवताहरूलाई 

उपासीत  उपासना 
वन्दना गरोस् 


ताक्यार्थ दुबे सन्ध्याकालमा पवित्र भई मौन रहेर एकाग्र चित्तले गायत्रीको जप गरोस् र 
अग्नि, सूर्य, आचार्य, गाई, विप्र, गुरु, वृद्ध व्यक्ति र देवताहरूको वन्दना गरोस् । 


 विनानीयान्तावन्मन्येत  द् ९  
आचार्यं मां विजानीयान्नावन्मन्येत करिचित्। 
न मत्यंबुद्धयासूयेत सवदेवमयो गुरुः ॥ २७॥ 


पदार्थ 


आचार्यं  आचार्यलाई 


मां  मेरो स्वरूप 


रामाढन्दी दीका 


 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १७ 


विजानीयात्  सम्फोस् र 
आचार्यलाई 


नगरोस् 

मत्य॑बुद्धया  मान्छे सम्किएिर 
कर्हिचित्  कहिल्ये पनि न असूयेत  दर्यां पनि नगरोस् 
न अवन्मन्येत  अपमान किनभने 


वाव्यार्थ आचार्यलाई मेरे भगवान्को स्वरूप सम्णोस् र कहिल्यै पनि उनको अपमान नगरोस् 
अनि मनुष्य सम्खएर उनीप्रति ईर्ष्या पनि नगरोस् किनभने गुरु सर्वदेवस्वरूप हुन्छन् । 


रुरु १  गर् 
 
सवदेवमयः  सर्वदेवस्वरूप हुन् 








 भ  न्द  
सायं प्रातरुपानीय भक्ष्यं तस्मे नवद्यत् । 
यच्चान्यदृप्यनुज्ञातमुपयुञ्जीत संयतः ॥ २८॥ 


तस्मे  ती गुरुलाई अनुज्ञातं  गुरुबाट आज्ञा 
निवेदयेत्  चढाओस् र पाएपचछ्छि निर्दिष्ट वस्तु 
यत् च अन्यत् अपि  जो अरू संयतः  मौन भएर 

वस्तु प्राप्त हृन्छ, त्यो पनि उपयुञ्जीत  भोजन गरोस् 
गुरुलाई चढाओस् र 


पदढार्थ 

सायं  सायङ्ालमा र 
प्रातः  प्रातःकालमा 
भक्ष्यं  भिक्षा गरेको अन्न 
उपानीय  ल्याएर 








ताक्यार्थ सायङालमा र प्रातःकालमा भिक्षा गरेर ल्याएको भिक्षान्न र अन्य सामग्रीहरू पनि 
छन् गुरुलाई चढाओस् अनि गुरुबाट आज्ञा भएपच्छि मात्र मौन रहेर भोजन गरोस् । 


शुभ्रुषमाण आचार्यं सदोपासीत नीचवत् । 
यानशय्यासनस्थानेनीतिदूरे कृताञ्जलिः ॥ २९॥ 


यानशय्यासनस्थानेः  गमन, 
शयन, आसन र बसाइद्रारा 


सदा  सधे 
उपासीत  उपासना गरोस् 


पदार्थ 

आचार्यं  आचार्यलाई 
शुभरूषमाणः  सेवा गर्दै नीचवत्  सेवक दँ 
नातिदूरे  उनको नजिकै कृताञ्जलिः  हात जोडेर 
ताक्यार्थ ब्रह्मचारीले आचार्यको सेवा गर्दै अति निकट भएर हिंड्दा, सुत्दा र आसन आदिमा 
बस्दा पनि आचार्यके आज्ञाअनुसार सेवक यै सर्धँ हात जोडेर आज्ञाको प्रतीक्षा गरी गुरुको 
उपासना गरोस्। 








५        
एवंवृत्तो गुरुकुले वसेद् भोगविव्जिंतः। 
विद्या समाप्यते यावद् बिभ्रद् ्रतमखण्डितम् ॥ ३० ॥ 


पदार्थ 


भोगविवनिंतः  सम्पूर्ण भोग यावत्  जबसम्म 
एवंवृत्तः  यस्तो आचरण गरेर विलासले रहित ब्रह्मचारी 


विद्या  विद्याध्ययन 


रामानन्दी दीका 


८५५६० 
एकादश स्कन्ध 


समाप्यते  समाप्त हुन्छ 
त्यहांसम्म 
अखण्डितं  अखण्डरूपमा 


श्रीमद्भागवत 


व्रतं  ब्रह्मचर्य व्रतलाई 
बिभ्रत्  धारण गरेर 
गुरुकुले  गुरुकुलमा 


अध्याय १७ 


वसेत्  बसोस् 


वाव्यार्थ यस्तो आचरणमा रही सम्पूर्ण भोगविलासले रहित भएर ब्रह्मचारी जबसम्म 
विद्याध्ययन समाप्त हदेन तबसम्म अखण्डरूपमा ब्रह्मचर्य ब्रतधारण गरेर गुरुकुलमा बसोस् । 


यद्यसो छन्दसां लोकमारोक्ष्यन् बह्यविष्टपम् । 
गुरवे विन्यसेद् देहं स्वाध्यायार्थं बृहटुव्रतः ॥ ३९॥ 


पदार्थ 

यदि  यदि 

असो  ब्रह्मचारी 
छन्दसां  वेदहरूको 
 

लोक  लोक 

ब्रह्मविष्टपं  ब्रह्मलोकमा 


आरोक्ष्यन्  जान इच्छुक छ 
भने त्यस बखतमा उसले 
जीवनभरि 

वृहदु्रतः  नैष्ठिक ब्रह्मचर्य त्रत 
धारण गरेर 

स्वाध्याया्थं  वेदाध्ययन 





गुरुदकषिणास्वरूप 
देहं  आफ्नो शरीर नै 
गुरवे  गुरुलाई 
विन्यसेत्  अर्पण गरोस् 





वाक्यार्थ  यदि कोटी ब्रह्मचारी मूर्तिमान् वेदहरू बस्ने ब्रह्मलोकमा जान चाहन्छ भने उसले 
जीवनभरि नैष्ठिक ब्रह्मचर्य धारण गरोस् र वेदाध्ययन आदिको निष्क्रयको लागि आफ्नो शरीर नै 


गुरुलाई अर्पण गरिदेओस् । 


अग्नो गुरावात्मनि च सर्वभूतेषु मां परम् । 
अपृथग्धीरुपासीत ब्रह्मवच॑स्व्यकत्मषः ॥ २२॥ 


पदार्थ 

अपृथग्धीः  भेदबुद्धिरहित 
ब्रह्मवच॑स्वी  वेदाभ्यासले 
तेजस्वी र 

अकल्मषः  पापरहित बनेको 


ब्रह्मचारीले 

अग्नो  अग्निमा 
गुरो  गुरुमा 
आत्मनि  आत्मामा 
सर्वभूतेषु च  सम्पूर्ण 





प्राणीहरूमा पनि 

परं  परमात्मस्वरूप 

मां  मलाई 

उपासीत  उपासना गरोस् 





ताक्यार्थ भेदनुद्धिरहित, वेदाभ्यासद्रारा तेजस्वी र पापरहित बनेको नैष्ठिक ब्रह्मचारीले, 
अग्निमा, गुरुमा, आत्मामा र सम्पूर्ण प्राणीहरूमा मेरो उपासना गरोस् । 


स्त्रीणां निरीक्षणस्परंसंकापक्ष्वेलनादिकम् । 
प्राणिनो मिथुनीभूतानगृहस्थोऽग्रतस्त्यजेत् ॥ ३३॥ 


पदार्थ 


अगृहस्थः  ब्रह्मचारीले 


स्त्रीणां  स्त्रीहरूको 


रामानन्दी दीका 


५६१ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १७ 
निरीक्षणस्पशंसंलापक्षवेखना त्यजेत्  त्यागोस् र प्राणीहरूलाई पनि 
दिकं  दर्शन, स्पर्श, मिथुनीभूतान्  सहवास गर्दै अग्रतः  सामुन्नेमा पर्दा नहेरोस् 


गरेका 

प्राणिनः  पशु, पक्षी आदि 
ताक्यार्थ ब्रह्मचारीले स्त्रीहरूसंगको दर्शन, बोलचाल र ख्यालठट्टा आदि नगरोस् एवं अन्य 
प्राणीहरूको सहवास क्रिया पनि नहेरोस् । 


उनीहरूसंगको कुराकानी र 
ख्यालठ्ट्टा आदिलाई 








रोचमाचमनं स्नानं सन्ध्योपासनमाजंवम् । 

तीथसेवा जपोऽस्पृ्या भक्ष्यासम्भाष्यवजंनम् ॥ ३४ ॥ 
सवांश्रमप्रयुक्तोऽयं नियमः कुलनन्दन । 

मद्भावः सर्वभूतेषु मनोवाककायसंयमः ॥ ३५॥ 








पदार्थ तीथसेवा  तीर्थवास मदुभावः  मेरो भावना गर्न 
कुलनन्दन  हे कुलवर्दक जपः  मन्त्रजप मनोवाक्कायसंयमः  मन, 
उद्धव अस्पृष्याभक्ष्यासम्भाष्यवजंनं  वचन र शरीरलाई कुमार्गबाट 
रोचं  पवित्रता अस्पुश्यको स्पर्श गर्नु, रोक्नु आदि 

आचमनं  आचमन अभक्ष्यको भक्षण गर्नुर अयं  यो कुरा 

स्नानं  स्नान असंभाष्यको भाषण गर्नु सवांश्रमप्रयुक्तः  सम्पूर्ण 
सन्ध्योपासनं  सन्ध्यावन्दना आदिको परित्याग आश्रमको लागि तोकिएको 
आज॑वं  सरलता सर्वभूतेषु  सम्पूर्ण प्राणीहरूमा नियमः  धर्म हो 


ताक्यार्थ हे उद्धव ! पवित्रता, आचमन, स्नान, सन्ध्यावन्दना, सरलता, तीर्थसेवा, गायत्रीको 
जप अनि अस्पुश्यस्पर्श, अभक्ष्यभक्षण र असंभाष्यको भाषणको परित्याग गरी तथा सम्पूर्ण 
प्राणीहरूमा मेरो भावना गर्नु मन, वचन र शरीरलाई कुमार्गबाट रोक्नु आदि यी सबे सम्पूर्ण 
आश्रमका लागि तोकिएका धर्म हुन् । 


एवं वृहटुव्रतधरो ब्राह्मणोऽग्निरिव ज्वलन् । 
मदुभक्तस्तीबतपसा दग्धकमांशयोऽमलः ॥ ३६॥ 








पदार्थ तीव्रतपसा  कठोर तपस्याद्रारा रूपमा रही 

एवं  यसरी द्ग्धकमांशायः  अन्तःकरण अग्निः इव  आगो द 
वृहटूव्रतधरः  नैष्ठिक ब्रह्मचारी शुद्ध भएको ज्वलन्  तेजस्वी बन्दै 
ब्राह्मणः  ब्राह्मण मदुभक्तः  मेरो परम भक्तको अमलः  पापरहित बन्दछछ 


ताक्यार्थ यसरी नैष्ठिक ब्रह्मचर्य धारण गरेको ब्राह्मण ब्रह्मचारी वीत्र तपस्याको कारणले 


रामानन्दी दीका 


५५६२ 


एकादश स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


अध्याय १७ 


अन्तःकरण शुद्ध भई मेरो भक्त बनेर आगो रै देदीप्यमान बन्दछछ र पापरहित बन्दछ। 


अथानन्तरमावेक्ष्यन् यथाजिज्ञासितागमः। 
गुरवे दक्षिणां दत्वा स्नायाद् गुव॑नुमोदितः॥ ३७ ॥ 





पढार्थ अनन्तरं  दोस्रो गृहस्थाश्चममा गुव॑नुमोदितः  गुरुको आज्ञा 
यथाजिज्ञासितागमः  आवेक्ष्यन्  प्रवेश गर्दै अनुसार 

यथार्थरूपले वेदको अध्ययन गुरवे  गुरुलाई स्नायात्  समावर्तन संस्कारूप 
गरेको ब्रह्मचारीले दक्षिणां  दक्षिणा स्नान गरोस् 

अथ  त्यसपछि दत्त्वा  दिएर 





वाक्यार्थ  वेदार्थलाई यथार्थरूपले विचार गरेको ब्रह्मचारीले त्यसपच्छि द्वितीय गृहस्थ आश्वममा 
जान चाहेमा गुरुलाई गुरुदक्षिणा दिएर गुरुके आज्ञाअनुसार समावर्तन संस्काररूप स्नान गरोस् । 


५.,   प्रजेदु  द्विजोत्तम भ 
गृहं वनं वोपविरोत् वा ६ । 
आश्रमादाश्रमं गच्छेन्नान्यथा मत्परश्चरेत् ॥ ३८ ॥ 








पदार्थ आश्वममा आश्रमात्  एउटा आश्वमबाट 
 उपविदोत्   ४ 

द्विजोत्तमः  श्रेष्ठ ब्रह्मचारी उपाविशत्  जाओस् आश्रमं  अर्को आश्रममा 
ब्राह्मण प्रनजेत् वा  अथवा संन्यास गच्छेत्  जाओस् 

गृहं  गृहस्थ आश्रममा ग्रहण गरोस् अन्यथा  तद्विपरीत 

वनं वा  अथवा वानप्रस्थ मत्परः  ममा मन लगाडदै न चरेत्  आचरण नगरोस् 


वाक्यार्थ श्रेष्ठ ब्राह्मण ब्रह्मचारीले इच्छाअनुसार गृहस्थ, वानप्रस्थ र संन्यास आश्रममा प्रवेश 
गरी एक आश्रमबाट अर्को आश्रममा जाओस् तर त्यसको विपरीत आचरण गर्न र विपरीत क्रमले 
आश्रम ग्रहण गर्ने काम नगरोस्। 


गृहाथीं सदृशीं भायांमुद्रहेदजुगुप्सिताम् । 
यवीयसीं तु वयसा तां सवणांमनुकरमात् ॥ ३९॥ 


पदार्थ अनिन्दित 
गृहार्थी  गृहस्थ आश्वममा जान वयसा तु  उमेरले 
चाहने ब्रह्मचारीले यवीयसीं  आपूभन्दा कम 


कामवासना पूर्वक विवाह गर्न 
चाहे 
अनुक्रमात्  क्रमशः पहिलो 


सदृशीं  आपनो स्वरूप उमेरकी वर्णकी आपरभन्दा लगत्ते तल्लो 
सवणांम्  सवर्णकी भायाम्  स्त्रीसंग वर्णकी 








असुगुप्सितां  कुल र आचारले उद्रहेत्  विवाह गरोस् यदि ताम्  स्त्रीसंग विवाह गरोस् 


रामानन्दी दीका 


८६द् 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १७ 


ताक्यार्थ गृहस्थ आश्चरममा जान चाहने ब्रह्मचारीले आफूसमान वर्णकी, कुलाचारले अनिन्दित, 
आफूभन्दा कम उमेरकी स्त्रीसंग विवाह गरोस्। कामवासना पूर्वक विवाह गर्न लागेको हो भने 
क्रमशः आपफूभन्दा तल्लो वर्णकी स्त्रीसँंग विवाह गरोस् । 


इज्याध्ययनदानानि सर्वेषां च द्विजन्मनाम् । 
परतिग्रहोऽध्यापनं च ब्राह्मणस्येव याजनम् ॥ ४०॥ 


पदढार्थ द्विजन्मनां च  द्विजातिहरूको अध्यापनं च  पढाउनु 
इज्याध्ययनदानानि  यज्ञ गर्नु, धर्महो र ब्राह्यणस्य एव  ब्राह्मणको मात्र 
अध्ययन गर्नु र दान दिनु प्रतिग्रहः  दान लिनु धर्म हो 

सर्वेषां  सबै याजनं  यज्ञ गराउनु र 








ताक्यार्थ यज्ञ, अध्ययन र दान सम्पूर्ण द्विजाति ब्राह्मण, क्षत्रिय र वैश्यहरूको धर्म हो, तर 
दान लिनु, अध्यापन गराउनु र यज्ञ गराउनु ब्राह्मणको मात्र धर्म वृत्ति हो । 


प्रतिग्रहं मन्यमानस्तपस्तेजोयशोनुदम् । 


न जीवेन      ् 
अन्याभ्यामेव जीवेत शिटेवां ददुक्तया  ॥ ८९ ॥ 
पदार्थ अन्याभ्यां एव  अरू दुई यजन ब्राह्मणले 
प्रतिग्रहं  दान लिनुलाई र अध्यापनद्रारा नै रिः वा  शिलवृत्ति्रारा 
तपस्तेजोयरोनुदं  तपस्या, तेज जीवेत  जीविका गरोस् जीविका चलाओस् 


र यशको नाशकको रूपमा तयोः  ती दुर्दमा पनि 

मन्यमानः  सम्ख्ने ब्राह्मणले दोषदुक्  दोषदृष्टि गर्न 
ताक्यार्थ दान लिनुलाई तपस्या, तेज र यशको घातक सम्ने ब्राह्मणले अरू दुई वृत्ति यजन र 
अध्यापनबाट जीविका चलाओस्, यदि तिनीहरूमा पनि उसको दोषदृष्टि छ भने सिलो खोजेर 
खेतको मालिकले धान आदि काटेर लगिसकेपच्ि त्यहं खसेर बांकी रहेका अन्नहरू रिप्नु 
जीविका चलाओस्। 








ब्राह्मणस्य हि देहोऽयं श्ुद्रकामाय नेष्यते । 
कृच्छ्राय तपसे चेह प्रत्यानन्तसुखाय च ॥ ४२॥ 








पढार्थ ्षुद्रकामाय  तुच्छ तपसे च  तपस्याको लागि 
हि  निश्चय नै विषयभोगका लागि पनि हो र 

अयं  यो न इष्यते  होइन परेत्य च  मत्युपश्चात् पनि 
ब्राह्मणस्य  ब्राह्मणको इह  यो जीवनकालमा अनन्तसुखाय  अनन्त सुख 
देहः  शरीर कृच्छ्राय  कणष्टसहनको लागि मोक्ष प्राप्तिका लागि हो 


रामानन्दी दीका 


. 


एकादश स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


अध्याय १७ 


वाव्यार्थ अवश्य पनि ब्राह्मणको शरीर तुच्छ विषयभोगका लागि होइन, यो शरीर त 
जीवनकालमा कण्ट सहन र तपस्याका लागि हो र मृत्युपश्चात् मोक्षसुख प्राप्तिका लागि हो। 


शिलोञ्छवृत्त्या परितुष्टचित्तो धर्मं महान्तं विरजं जुषाणः। 
मय्यपिंतात्मा गृह एव तिष्ठन्नातिप्रसक्तः समुपेति शान्तिम् ॥ ४३॥ 


पदढार्थ 

शिलोञ्छवृत्त्या  सिलो खोज्ने र 
फ्रेका अन्नकणको संग्रह गरेर 
जीविका चलाउने कामद्रारा 
परितुष्टचित्तः  सन्तुष्ट चित्त 
भएको 





महान्तं  महान् 


धर्मं  घर्मलाई 

विरजं  निष्काम भावनापूर्वक 
जुषाणः  सेवन गर्दै 

मयि  ममा 

अपिंतात्मा  चित्त अर्पण गरेको 
नातिप्रसक्तः  परिवार, धन 
आदिमा आसक्त नभएको 





व्यक्तिले 

गृहे एव  घरमा नै 

तिष्ठन्  बसेर पनि 

शान्तिं  शान्तिरूप मोक्षलाई 
ससुपेति  प्राप्त गर्दछ 


ताक्यार्थ सिलो खोज्ने र रेका अन्नकणको संग्रह गरेर जीविका चलाउने कामद्वारा सन्तुष्ट 
चित्त भएको, महान् धर्मलाई निष्काम भावनापूर्वक सेवन गर्ने तथा ममा चित्त अर्पण गरेको साथे 
परिवार, धन आदिमा आसक्त नभएको व्यक्तिले घरमा बसेर पनि शान्तिरूप मोक्ष प्राप्त गर्दछ। 


समुद्धरन्ति ये विप्रं सीदन्तं मत्परायणम् । 
तानुद्धरिष्ये न चिरादापदुभ्यो नौरिवाणंवात् ॥ ४४॥ 


पदढार्थ 

सीदन्तं  वृत्तिको कारणले 
दुःख पादरहेको 

मत्परायणं  ममा समर्पित 





विप्रं  ब्राह्मणलाई 


ये  जसले 

समुद्धरन्ति  उद्धार गर्दछन् 
तान्  तिनीहरूलाई म 
अणवात्  सागरबाट 

नोः इव  डङ्गालाई 





न चिरात्  चांडेनै 
आपद्भ्यः  आपत्तिहरूबाट 
उद्धरिष्ये  उद्धार गर्द 


ताक्यार्थ वृत्तिको कारणले दुःख पाद्रहेको, ममा समर्पित ब्राह्मणलाई जसले उद्धार गर्दछछन् 
तिनीहरूलाई म सागरबाट इङ्गालाई  आपत्तिहरूबाट चाँडे न उद्धार गर्द 


सवां समुद्धरेद् राजा पितेव व्यसनात् प्रजाः। 
आत्मानमात्मना धीरो यथा गजपतिगंजान् ॥ ४५॥ 


पदार्थ 
राजा  राजाले 
पिता इव  पिताले रै 


 
सवाः  सबे 
प्रजाः  प्रजाहरूलाई 
व्यसनात्  कष्टबाट 


यथा  जसरी 
गजपतिः  गजराजले 
गजान्  कष्टमा परेका 


रामानन्दी दीका 


५५६५५ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १७ 
हात्तीहरूको उद्धार गर्द धीरः  धीर भएर आत्मानं  आफूलाई पनि 
त्यस्तै उद्धार गरोस् र आत्मना  आफूले नै समुद्धरेत्  उद्धार गरोस् 


ताक्यार्थ पितातुल्य भई राजाले आप्ना सबै प्रजाहरूलाई गजराजले अन्य हात्तीहरूलाई उद्धार 
गरे ४ कणष्टबाट उद्धार गरोस् र धीर भएर आपूलाई पनि आफैले उद्धार गरोस् । 


  


एवंविधो नरपतिविंमानेनाक्वच॑ंसा । 
विधूयेहाश्ुभं कृत्स्नमिन्द्रेण सह मोदते ॥ ४६॥ 








पदार्थ अशुभं  पापलाई गई 

एवंविधः  यस्तो काम गर्ने विधूय  नष्ट गरेर इन्द्रेण सह  इन्द्रसंग 

नरपतिः  राजा अकवचंसा  सूर्यसमान मोदते  सुखको अनुभव गर्द 
इह  यो लोकमा प्रकाशमान 

कृत्स्नं  सम्पूर्ण विमानेन  विमानद्रारा स्वर्ग 


ताक्यार्थ प्रजाहरूलाई कष्टबाट उद्धार गर्ने यस्तो राजा यो लोकमा सारा पापलाई नष्ट पार 
सूर्यसमान तेजस्वी विमानद्रारा स्वर्ग गई त्यहौँ इन्द्रसंग सुखको अनुभव गर्दछ। 


सीदन् विप्रो वणिग्वत्त्या पण्येरेवापदं तरेत् । 
खड्गेन वापदाक्रान्तो न श्ववृत्त्या कथञ्चन ॥ ४७ ॥ 








पढार्थ व्यवहा्रारा कष्ट निवारण गरोस्, तर 
सीदन्  शिलोञ्छवृत्तिद्रारा दुःख आपदं  कष्टलाई इववृत्त्या  नीचको सेवारूप 
पाद्रहेको तरेत्  निवारण गरोस् वृत्तिद्रारा 

विप्रः  ब्राह्मणले अपदाकान्तः  त्यसबाट पनि कथञ्चन  कटहिल्यै पनि 
वणिग्वृत्त्या  वैश्यको वृत्ति कष्ट नहटे न  जीविका नगरोस् 

पण्यैः एव  क्रयविक्रय आदि खड्गेन वा॒ क्षत्रियवृत्तदरारा 


वाक्यार्थ यदि शिलोज्छवृत्तिद्रारा ब्राह्मणलाई निर्वाह चलेन भने वैश्यवृत्ति क्रयविक्रय आदि 
व्यवहारद्रारा कष्टको निवारण गरोस्। त्यति गर्दा पनि निर्वाह चलेन भने क्षत्रिय वृत्तिद्रारा कष्ट 
हटाओस् तर नीचको सेवा गर्न वृत्ति कहिल्यै नगरोस्। 


 राजन्यो क जीवेन्मृगययापदि त  
वेशयवृत्त्या तु राजन र । 


चरेद् वा विप्ररूपेण न श्ववृत्त्या कथञ्चन ॥ ४८ ॥ 


पदार्थ  आपत्कालमा वाणिज्य आदिद्रारा 
राजन्यः तु  क्षत्रियले चाहं वश्यवृत्त्या  वैश्यको वृत्ति जीवेत्  जीविका गरोस् 


रामानन्दी दीका 


८५५६६ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १७ 


विप्ररूपेण वा  अथवा 
ब्राह्मणको वृत्ति अध्यापन 


रववृत्त्या  नीचको सेवा आदि 
वृत्तिद्रारा 
न  जीविका नगरोस् 


त्यसबाट पनि जीविका नचले 
मृगयया  शिकार खेल्ने आदि 
वृत्तिद्रारा आदिबाट निर्वाह गरोस् तर 
चरेत्  जीविका गरोस् कथञ्चन  कटहिल्यै पनि 
वाक्यार्थ  क्षत्रियले चाहं आपत्कालमा वैश्यवृत्तिद्रारा जीविका गरोस् र त्यसबाट सम्भव नभए 
शिकार खेल्ने वा अध्यापन आदि ब्राह्मणको वृत्तिद्रारा निर्वाह गरोस् तर नीचको सेवन आदि 
वृत्तिद्रारा जीविका नगरोस् । 








शूद्रवृत्तिं भजेद् वेश्यः श्रः कारुकटक्रियाम्। 
कृच्छान्सुक्तो न गर्येण वृत्तिं लिप्सेत कमणा ॥ ४९॥ 


पढार्थ 

वैश्यः  वैश्यले 

शद्रवृत्तिं  शूद्रको वृत्तिलाई 
भजेत्  स्वीकार गरोस् र 
शद्रः  श्रले 


कारुकटक्रियां  चकटी, गुन्द्री 
आदि बुन्ने काम गरोस् यसरी 
कृच्छत्  कष्टबाट 

मुक्तः  मुक्त भएपच्छि 





गर््येण  निन्दित 





कमणा  कर्मद्रारा 
वृत्तिं  जीविका चलाउने 
न क्प्सित  लोभ नगरोस् 


ताक्यार्थ वैश्यले कष्ट पेमा शूद्रको वृत्तिलाई पनि स्वीकार गरोस् र शद्रले चकटी, गुन्द्री 
आदि बुन्ने काम गरोस् र कष्टबाट मूक्त होस्, तर निन्दित कर्मद्रारा जीविका चलाद्रहने लोभ 


नगरोस् । 


न  


वेदाध्यायस्वधास्वाहाबल्यन्नादेयंथोदयम् । 
देवषिपितृभूतानि मद्रूपाण्यन्वहं यजेत् ॥ ५० ॥ 


पदढार्थ 
वेदाध्यायस्वधास्वाहाबल्य 
न्नाद्येः  ब्रह्मयज्ञ, श्राद्ध, होम, 
बलिहरण र अन्नपानीद्रारा 


  मेरे रूपमा रहेका 


षिपितुभूतानि  देवता, ऋषि, 
पित्ुहरू र प्राणीहरूलाई 





यथोदयं  आफ्नो वैभव अनुसार 





अन्वहं  दिनदिनै 
यजेत्  पूजा गरोस् 


ताक्यार्थ गहस्थले ब्रह्मयज्ञ, श्राद्ध, होम, बलिहरण एवं अन्नपानीको दानद्वारा देवता, ऋषि, 
पित्रृहरू र अन्य प्राणीहरूलाई प्रतिदिन आफनो वेभव अनुसार पूजा गरोस् । 


् ४    ९ 
यदृच्छयोपपन्नेन शुक्ठेनोपाजितेन वा । 
धनेनापीडयन् मृत्यान् न्यायेनेवाहरेत् क्रतून् ॥ ५९॥ 


पदार्थ 


यदुच्छया  अनायासै 


उपपन्नेन  प्राप्त भएको 


रामानन्दी दीका 


१५५६७ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १७ 
उपार्जितेन वा  अथवा आफ्नो घनेन  धनद्रारा न्यायेन एव  विधिपूर्वक नै 
वृत्तिद्रारा आर्जन गरेको भृत्यान्  सेवकवर्गलाई क्रतून्  यज्ञहरू 

शुक्ठेन  शुद्ध अपीडयन्  कष्ट नदिइकन आहरेत्  सम्पादन गरोस् 


वाव्यार्थ अचानक प्राप्त भएको वा आफ्नो वृत्तिद्रारा उपार्जन गरेको शुद्ध धनद्रारा 
सेवकवर्गलाई कष्ट नदिइकन विधिपूर्वक यज्ञ सम्पादन गरोस् । 


वुटुम्बेषु न सज्जेत न प्रमायेत् कुटुम्न्यपि । 
विपदिचन्नदवरं पदयेददुष्टमपि दुष्टवत् ॥ ५२॥ 


पदढार्थ न सज्जेत  आसक्त नहोस् दृष्टवत्  दृश्यमान पदार्थ ठै 
विपदिचत्  विवेकी मानिस न प्रमाद्येत्  भगवद्भजन नवरं  नाशवानकै रूपमा 
कुटुम्बी अपि  परिवारवाला आदिमा लापर्वाही नगरोस् पश्येत्  देखोस् 

भएर पनि अदुष्टं अपि  अदृष्ट स्वर्ग 


कुटुम्बेषु  कुट॒म्बहरूमा आदि सुखलाई पनि 


ताक्यार्थ विवेकी मानिस परिवार सहितको भएर पनि परिवारमा आसक्त नबनोस् र 
भगवदभजन आदिमा लापरबाही पनि नगरोस् । अदृष्ट स्वर्ग आदि सुखलाई पनि दुश्य पदार्थ जस्तै 
विनाशी नै सम्णोस्। 








पत्रदाराप्तबन्धूनां सङ्गमः पान्थसङ्गमः। 
अनुदेहं वियन्त्येते स्वप्नो निद्रानुगो यथा ॥ ५२३॥ 


पढार्थ भेटघाट जस्तै हो निद्रानुगः  निद्राभित्रको 
पुत्रदाराप्तबन्धूनां  छोरा, स्त्री, एते  यी सबै व्यक्तिहरू स्वप्नः  स्वप्नप्रपञ्च निद्रा 
परिवार र बन्धुहरूको अनुदेहं  शरीरैपिच्छे हटेपचछि हट्दकछछ 

सङ्गमः  सङ्गम वियन्ति  फेरिरहन्छन् 

पान्थस््खमः  बटवाहरूको यथा  जसरी 








ताक्यार्थ छोरा, स्त्री, परिवार र बन्धुहरूको भेटघाट बटुवाहरूको बिचबाटामा भएको भेटघाट 
जस्तै हो, यिनीहरू शरीरेपिच्छे संयुक्त हन्छन् र वियुक्त पनि हन्छन्। जसरी निद्राभित्रको स्वप्न 
निद्रा हटेपच्छि स्वतः हट्छ्। 


इत्थं परिमृशन् मुक्तो गृहेष्वतिथिवद् वसन् । 
न गृहेरुबध्येत निम॑मो निरहङ्कतः ॥ ५४॥ 
पढार्थ इत्थं  यसरी परिमृखान्  विषयको 


रामानन्दी दीका 


५६८ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १७ 
अनित्यतालाई विचार गर्दै गृहेषु  गृहस्थ आश्वममा गृहेः  घरका कर्महरूदरारा 
निम॑मः  देह आदिमा अतिथिवत्  अतिथिसमान न अनुबध्येत  बन्धनलाई प्राप्त 
ममतारहित र उदासीन भएर गर्दैन 

निरहष्कतः  अहङ्काररहित भएर वसन्  बस्दा मुक्तः  जीवन्मुक्त बन्दछछ 








ताक्यार्थ यसरी पदार्थको अनित्यतालाई विचार गर्दै देह आदिमा ममता र अहन्तालाई त्यागी 
गृहस्थ आश्वममा अतिथि ४ बस्दा घरका कर्महरुद्रारा उसलाई बन्धन प्राप्त हेन, बरु ऊ 
जीवन्मुक्त बन्दछ। 


कर्मभिगृहमेधीयेरिष्ट्वा    ,   
ट्वा मामेव भक्तिमान् । 
तिष्ठेद् वनं वोपविशोत् प्रजावान् वा परिव्रजेत् ॥ ५५॥ 








पढार्थ कर्मभिः  कर्महरुद्रारा वनं  वानप्रस्थ आश्रममा 
भक्तिमान्  मेरो भक्ति भएको मां  मलाई उपविशेत् वा  प्रवेश गरोस् 
व्यक्ति इष्ट्वा एव  आराधना गरेर नै परिव्रजेत् वा  अथवा संन्यास 
गृहमेधीयेः  गृहस्थका लागि तिष्ठेत्  घरमा बसोस् लेओस् 

विधान गरिएका प्रजावान्  सन्तति भए 


ताक्यार्थ मेरो भक्तिले युक्त भएको व्यक्तिले गृहस्थहरूका लागि विधान गरिएका कर्महरूको 
अनुष्ठान गर्दै मेरो आराधना गरोस् र घरमै सुखपूर्वक बसोस् वा सन्तति भए सब छडेर वनमा 
जाओस् वा संन्यास लेओस्। 

  


यस्त्वासक्तमतिरगेहे पुत्रवित्तेषणातुरः। 
न्द कृपणधीमृढो वः   वच्यते 
सत्रेण कृपणधीमंढो ममाहमिति बध्यते ॥ ५६॥ 








पदढार्थ भएको छ अनि भएको छ 

यःतु जो पत्रवित्तेषणातुरः  पुत्ैच्छा र॒ मम अहम् इति  मेरो र म भन्ने 
मूढः  मूर्ख छ र सम्पत्तिको इच्छाले व्याकुल छ अभिमान छ त्यस्तो व्यक्ति 

गेहे  घरमा स््रेणः  स्त्रीलम्पट छ तथा बध्यते  बन्धनमा पर्व 
आसक्तमतिः  आसक्त बुद्धि कृपणधीः  दीन र हीन बुद्धि 


ताक्यार्थ जो मूर्ख घरमा आसक्त छ, पुत्रैच्छ र सम्पत्तिको इच्छाले व्याकुल छ र स्त्रीलम्पट 
तथा दीन र हीन बुद्धि भएको छ अनिमर मेरो भन्ने अभिमानले युक्त छ त्यस्तो व्यक्ति बन्धनमा 
पर्वछ। 
   म्र न्रे  
अहा म पतर वृद्धा भाया बारत्मजात्मजाः । 
अनाथा मामृते दीनाः कथं जीवन्ति दुःखिताः ॥ ५७ ॥ 


रामानन्दी दीका 


एकादश स्कन्ध 


पदार्थ 

अहो  अहो 

मे  मेरा 

वृद्धो  बुढा भएका 

पितरो  मातापिता 
बालात्मजा  भर्खरका साना 





श्रीमद्भागवत 


केटाकेटी भएकी 
भायां  पत्नी र 
आत्मजाः  साना 
बालबच्चाहरू 

न 
माम् ऋते  मलाई छाडेर 
अनाथाः  अनाथ हुनेन् 





५५६९ 


अध्याय १७ 


दीनाः  दीनहीन भएर 
दुःखिताः  अति दुःखी भएर 
कथं  कसरी 

जीवन्ति  बांच्लान् 


ताक्यार्थ अहो ! मेरा बुढा मातापिता, केटाकेटी सानै भएकी पत्नी र यी साना बालबच्चाहरू 
मेरो अभावमा अनाथ हुनेछछन् र दीनहीन भई अति दुःख पाएर कसरी बांँच्लान् ? 


एवं गृहाशयाक्षिप्तहृदयो मूढधीरयम् । 
अतुप्तस्ताननुध्यायन् मृतोऽन्धं विते तमः ॥ ५८॥ 


पदढार्थ 

एवं  यसरी 
गृहाशयाक्षिप्तहदयः  घरको 
वासनाले विक्षिप्त हृदय भएको 
मूढधीः  मूढनुद्धिवाला 





अयं  यो व्यक्ति 

अतृप्तः  विषयबाट तुप्त 
नभएर 

तान्  ती विषयहरूलाई 
अनुध्यायन्  चिन्तन गर्दै 





मृतः  मरेपचि पनि 
अन्धं  अज्ञानमय 

तमः  अन्धकारमा 
विते  प्राप्त हुन्छ 


ताक्यार्थ यसरी घर सम्बन्धी वासनाले विक्षिप्त चित्त भएको मूर्ख व्यक्ति विषयबाट तृप्त 
नभएर तिनै विषयहरूलाई चिन्तन गर्दै मर्दक र मरेपचछ्ि पनि अज्ञानमय तामस अवस्थामा प्राप्त 


हन्छ । 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायामेकादशस्कन्धे सप्तदशोऽध्यायः ॥ १७ ॥ 


रामानन्दी दीका 


१५.७० 


एकादश स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


अध्याय १८ 


अथ अष्टादशोऽध्यायः 


वानप्रस्थ र संन्यास धर्म 


श्रीभगवानुवाच भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभयो 
वनं विविक्षुः पुत्रेषु भायां न्यस्य सहैव वा । 
वन एव वसेच्छान्तस्तृतीयं भागमायुषः ॥ १॥ 


पदार्थ 

वनं  वानप्रस्थ आश्रममा 
विविक्षुः  प्रवेश गर्न चाहने 
व्यक्तिले 

भायां  पत्नीलाई 


पुत्रेषु  छोराहरूको संरक्षणमा 
न्यस्य  कछ्डर 

सह एव वा  अथवा आपन 
साथमा लिई 





शान्तः  जितेन्द्रिय भएर 


आयुषः  आयुको 

तृतीयं  तद्रो 

भागं  भागसम्म ७५ वर्षसम्म 
वने एव  वनमा ने 





वसेत्  बसोस् 


वाव्यार्थ वानप्रस्थ आश्रममा जान चाहने व्यक्तिले आप्नी पत्नीलाई छोराहरूको जिम्मा लगाई 
अथवा साथमे लिएर शान्तचित्त र जितेन्द्रिय भई आयुको तेस्रो भागसम्म वा ७५ वर्षसम्म वनमा 


वासः  कपडा तथा 
तृणपणौजिनानि च  
घाँसपातरूप वस्त्र वा॒मृगचर्म 


ने बसोस्। 
,  ,  कन्दमूलफलेवन्ेमेध्ये्ृ्ति ९८५ प्रकल्पयेत् ४०९ 
ण्न्द्मूरुफटूवन ट । 
वसीत वल्कं वासस्तणपणौनिनानि च ॥ २॥ 
पदार्थ फलद्रारा 
वन्यैः  वनमा उत्पन्न भएका वृत्तिं  जीवन निर्वाह 
मेध्येः  पवित्र प्रकल्पयेत्  गरोस् र 
कन्दमूरफलेः  कन्दमूल र॒ वल्कलं  रूखका बोक्रारूप 








वसीत  धारण गरोस् 


ताक्यार्थ वनमा आर्फै उत्पनन भएका पवित्र कन्दमूल र फल आदि खाएर जीवन निर्वाह 
गरोस्, रूखका बोक्रारूप वस्त्र अथवा घाँस या पातरूप वस्त्र अथवा मुगचर्म धारण गरोस् । 


केशरोमनखरमश्चुमलानि बिभृयाद् दतः। 


न धावेदप्सु मज्जेत त्रिकाटं स्थण्डिलेशयः 


पदढार्थ 

र  
केशरोमनखरमश्रुमलानि  केश, 
रौं, नड, दारी, जुँगा, मयल 
आदिलाई 


बिभृयात्  धारण गरोस् 
दतः  दाँत पनि 
न धावेत्  नमाणोस् 





त्रिकालं  तीनै कालमा 





॥ २॥ 


अप्सु  पानीमा 
मज्जेत  स्नान गरोस् र 
स्थण्डिलेशयः  भुर्दैमे सुतोस् 


रामानन्दी दीका 


५५.७१ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १८ 
ताक्यार्थ वानप्रस्थले केश, रँ, नड, दारी, जुँगा, मयल आदि धारण गरोस्, दांत पनि नमारोस्, 
तीन काल स्नान गरोस् र भूर्ैमा नै सुतोस्। 
ग्रीष्मे तप्येत पञ्चाग्नीन् वषांस्वासारषाङ्जले । 
आकण्ठमग्नः शिरिर एवंवृत्तस्तपर्चरेत् ॥ ४॥ 


पढार्थ तप्येत  तापोस् आकण्ठमग्नः  घांटीसम्म 
ग्रीष्मे  ग्रीष्म ऋतुमा वषांसु  वर्षा ऋतुमा इबाएर बसोस् 

पञ्चाग्नीन्  पांच अग्नि आसारषाड्  मुसल धारे वर्षामा एवंवृत्तः  यस्तो आचरण गरी 
अन्वाहार्य पचन वा दक्षिण, बसोस् तपः  तपस्या 

गार्हपत्य, आहवनीय, सभ्य र॒ शिशिरे  शिशिर ऋतुमा चरेत्  गरोस् 

आवसथ्य जरे  चीसो जलमा 








ताक्यार्थ ग्रीष्मऋतुमा पञ्चाग्नि दक्षिण, गार्हपत्य, आहवनीय, सभ्य र आवसथ्य ताप्ने, वर्षा 
ऋतुमा मुसलधारे वर्षमा बस्ने र शिशिर ऋतुमा घाँटीसम्म जलमा इडुबेर बस्ने गरी तपस्या गरोस् । 


अग्निपक्वं समरइनीयात् कारुपक्वमथापि वा । 
उलूखलारमवुद्रो वा दन्तोलूखल एव वा ॥ ५॥ 


पढार्थ कन्दमूल आदि दन्तोलूखलः एव वा  अथवा 
अग्निपक्वं  अग्निद्रारा पाकेकोसमरनीयात्  खाओस् दांतलाई नै ओखल बनाएर अन्न 
अथापि वा  अथवा उलूखलारमकुट्रः वा  अथवा खाओस् 

कारुपक्वं  समयले पाकेको ओखल वा दुङ्गामा कुटेर 








ताक्यार्थ वानप्रस्थले अग्निमा पाकेको अथवा समयले पकाएको कन्दमूल आदि खाओस् र 
ओखल वा दुङ्गामा कुटेको अन्न खाओस् अथवा दांतले नै चपाएर खाओस्। 


स्वयं सञ्चिनुयात् सवंमात्मनो वृत्तिकारणम् । 
देशकाठ्बलाभिज्ञो नाददीतान्यदाहृतम् ॥ ६ ॥ 


पदार्थ आत्मनः  आफ्नो सच्चिनुयात्  सञ्चय गरोस् 
देशकार्बलाभिज्ञः  देश, काल वृत्तिकारणं  वृत्तिको साधन अन्यदा  अरुद्रारा कालान्तरमा 
र आप्नो शारीरिक बललाई सर्व॑म्  सबै आहृतं  ल्यादइएको पदार्थलाई 
जान्ने वानप्रस्थले स्वयं  आर्फैले न आददीत  स्वीकार नगरोस् 








ताक्यार्थ ठर, समय र आफ्नो शारीरिक बललाई बुरेको वानप्रस्थले आप्नो वृत्तिको साधन 
सबे आर्फैले नै मिलाओस्, अरूले ल्याइदिएका वा पहिले ने सञ्चय गरेका सामग्रीलाई स्वीकार 
नगरोस् । 


रामानन्दी दीका 


५५७२ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १८ 


नर, ९   


वन्येर्चरुपुरोडारोनिवेपेत् कालचोदितान् । 
न तु श्रतेन पञ्ुना मां यजेत वनाश्रमी ॥ ७॥ 








पढार्थ कालचोदितान्  समय पञ्युना तु  पशुयागद्रारा चाहं 
वनाश्रमी  वानप्रस्थले अनुसारका आग्रयण आदि मां  मलाई 

वन्यैः  वनमा उत्पन्न भएका यागहरूको न यजेत  यजन नगरोस् 
चरुपुरोडाशेः  चरु र पुरोडाश निवपेत्  अनुष्ठान गरोस् र 

आदिद्रारा श्रोतेन  श्रुतिले बताएको 


वाक्यार्थ वानप्रस्थ व्यक्तिले वनमा उत्पन्न भएका नीवार आदि अन्नद्रारा निर्मित चरुपुरोडाश 
आदिद्रारा समयोचित आग्रयण आदि यागको अनुष्ठान गरोस् तर श्रुतिले बताएको भएपनि 
पशुयागद्वारा चाह मेरो यजन नगरोस् । 


अग्निहोत्रं च दशंर्च पोणंमासर्च पूरव॑वत्। 

चातुमांस्यानि च मुनेराम्नातानि च नेगमेः ॥ ८ ॥ 
पदार्थ दशः च  दर्शयाग पूववत्  गृहस्थ आश्रममा रै 
नेगमेः  वेदवादीहर्द्रारा पोणंमासः च  पूर्णमासयाग र आम्नातानि  विधान गरिएका 


मुनेः  वानप्रस्थ मुनिको लागि चातुमांस्यानि च  चातु्मस्यि छन् 
अग्निहोत्रं च  अग्निहोत्र कर्म याग 


वाव्यार्थ वेदवादीहरूले वानप्रस्थको लागि अग्निहोत्र, दर्शयाग, पूर्णमासयाग र चातुर्मास्य याग 
पनि गृहस्थहरूलाई ैँ नै विधान गरेका छन् । 








एवं चीन तपसा मुनिधंमनिसन्ततः। 


नर,  


मां तपोमयमाराध्य ऋषिरोकादुपेति माम् ॥ ९॥ 


पदार्थ चीणेंन  अनुष्ठान गरिएको ऋषिलोकात्  ऋषिलोकबाट 
धमनिसन्ततः  कठिन तपस्याले तपसा  तपस्याद्रारा क्रमशः 

नसाको जालो देखिएका तपोमयं  तपोमय ज्ञानस्वरूप मां  मलाई 

मुनिः  मुनिले मां  मलाई उपेति  प्राप्त गर्दछन् 

एवं  यसरी आराध्य  आराधना गरेर 








ताक्यार्थ कठिन तपस्याको कारणले शरीरमा नसा मात्र देखिएकादुब्लाएका मुनिले यसरी 
तपस्याद्रारा ज्ञानस्वरूप मेरो आराधना गरेर ऋषिलोकबाट क्रमशः मलाई प्राप्त गर्दछन् । 


रामानन्दी दीका 


५५७२ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १८ 


न कृच्छरतर्चीणं ध ८  
यस्त्वेतत् कृ तपो निःश्रेयसं महत् । 
कामायाल्पीयसे युञ्ज्याद् बालिशः कोऽपरस्ततः ॥ १० ॥ 








पदार्थ एतत्  यो ततः  ऊभन्दा 
यःतु  जो व्यक्तिले महत्  महान् अपरः  अर्को 
कृच्छ्रतः  कष्टपूर्वक तपः  तपस्यालाई बालिशाः  मूर्ख 
चीणं  अनुष्ठान गरिएको अल्पीयसे  तुच्छ कःकोहोला 
निश्रेयसं  मोक्षको साधन कामाय  कामनापूर्तिको लागि 
भएको युञ्ज्यात्  उपयोग गर्द भने 


ताक्यार्थ जो व्यक्ति कष्टसंग अनुष्ठान गरिएको मोक्षको साधन भएको यो महान् तपस्यालाई 
तुच्छ कामनापूर्तिको लागि उपयोग गर्द भने त्यो व्यक्तिभन्दा अर्को मूर्खकोहोला र? 


च्रे   कृ र जरया जातवेपथु न 
यदासो नियमेऽकल्पो जरया जातवेपथुः । 
आत्मन्यग्नीन् समारोप्य मच्चित्तो ऽग्निं समाविरोत् ॥ ॥ 


पढार्थ नियमे  नियमको अनुष्ठानमा समारोप्य  आरोप गरेर 
यदा  जब अकल्पः  असमर्थ हुन्छ मच्चित्तः  मेरे चिन्तन गरी 
असो  यो वानप्रस्थ त्यसपछि अग्निं  अग्निमा 

जरया  वृद्धावस्थाले अग्नीन्  आहवनीय आदि समाविशत्  प्रवेश गरोस् 
जातवेपथुः  शरीर शिथिल अग्निलाई 

भएर काष्द आत्मनि  आत्मामा हृदयमा 








ताक्यार्थ जब वानप्रस्थले वृद्धावस्थाको कारण शिथिल भई आफ्नो नियमको पालन गर्न 
नसक्ने हुन्छ, त्यसपछि उसले आहवनीय आदि अग्निहरूलाई आफ्नै हृदयमा आरोप गरेर मेरो 
चिन्तन गरी अग्निमा प्रवेश गरोस् । 


यदा कर्मविपाकेषु टोकेषु निरयात्मसु । 
विरागो जायते सम्यङ्न्यस्ताग्निः प्र्रजेत् ततः ॥ १२॥ 








पदार्थ फलस्वरूप न्यस्ताग्निः  अग्निलाई हृदयमा 
यदा  जब लोकेषु  स्वर्ग आदि लोकमा आरोप गरेर 
निरयात्मसु  दुःखमय हुनाले सम्यक्  राम्रोसंग ततः  त्यो वानप्रस्थबाट 
नरकतुल्य विरागः  वैराग्य प्रनजेत्  संन्यास लेओस् 

९ जायते  
कमविपाकेषु  कर्मको जायते  हृन्छ त्यसपच्ि 


ताक्यार्थ यदि दुःख धेरै हुनाले नरकजस्ता कर्मका फलरूप स्वर्ग आदि लोकमा जान इच्छा 


रामान्दी दीका 


५५७४ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १८ 
भएन र वैराग्य भयो भने अग्निलाई हृदयमा आरोपित गरेर वानप्रस्थ आश्रमबाट संन्यास लेओस् । 
इष्ट्वा यथोपदेशं मां दत्वा सवंस्वमृत्विजे। 
अग्नीन् स्वप्राण आवेश्य निरपेक्षः परिव्रजेत् ॥ १२॥ 


पढार्थ सवंस्वं  सम्पूर्ण कुरा आवेशय  आरोप गरेर 

    ऋत्वि  
यथोपदेशं  शास््रको आज्ञा त्वजे  ऋत्विक्लाई निरपेक्षः  निःस्पृह भएर 
अनुसार दत्त्वा  दिएर परिव्रजेत्  संन्यास आश्वममा 
मां  मलाई अग्नीन्  अग्निहरूलाई प्रवेश गरोस् 
इष्ट्वा  यजन गर्वे स्वप्राणे  आपनो आत्मामा 








वाक्यार्थ शास्त्रको विधि अनुसार मलाई यजन गर्दै सम्पूर्ण वस्तु ऋत्विक्लाई दिएर अग्निलाई 
आफैमा आरोप गरी निःस्पृह भई संन्यास आश्रममा प्रवेश गरोस् । 


विप्रस्य वे संन्यसतो देवा दारादिरूपिणः। 
विघ्नान् कुव॑न्त्ययं ह्यस्मानाक्रम्य समियात् परम् ॥ १४ ॥ 








पदार्थ आक्रम्य  अतिक्रमण गरेर 
 न ५ 

वे  निश्चय नै देवाः  देवताहरूले परं  परमपदमा 

संन्यसतः  संन्यास लिंदै गरेको अयं  यसले समियात्  पुग्नेछछ भनेर 
विप्रस्य  ब्राह्मणलाई हि  निश्चय नै विघ्नान्  विष्नहरू 
दारादिरूपिणः  स्त्री, पुत्र आदिअस्मान्  हामीहरूलाई कुवन्ति  गर्दछन् 


वाक्यार्थ संन्यास लिंदे गरेको ब्राह्मणलाई स्तरीपुत्र आदिको रूपमा रहेका देवताहरूले यसले 
हामीलाई अतिक्रमण गरेर परम पदलाई प्राप्त गर्ने भयो भनेर विघ्न गर्दछछन् । 


 भ   कोपीनाच्छादनं   
बिभृयाच्चेन्मुनिवासः च्छाद्नं परम् । 
त्यक्तं न दण्डपात्राभ्यामन्यत् किञ्चिदनापदि ॥ १५॥ 


पदढार्थ कोपीनाच्छाद्नं  कौपीनलाई पात्राहेक 

मुनिः  संन्यासीले यदि ढाक्ने वा कौपीनजत्ति नै अर्को अन्यत्  अरू 

वासः  कौपीनदेखि अतिरिक्त कपडा धारण गयोस् त्यक्तं  आपफूले त्यागेका 
कपडा परम्  तर वस्तुहरूमध्ये 

बिभृयात् चेत्  धारण गर्न अनापदि  आपत्ति नपरिकन किञ्चित्  केही पनि 
चाहन्छ भने दण्डपात्राभ्यां  दण्ड र न  धारण नगरोस् 








तवाक्यार्थ संन्यासीले यदि कोपीनदेखि बाहेक अरू कपड़ा पनि धारण गर्न चाहन्छ भने 


रामानन्दी दीका 


५५७५५ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १८ 


कोपीनजत्ति नै अर्को कपडा धारण गरोस् र आपले त्यागेका विषयहरूलाई आपत् नपरिकन दण्ड 
र पात्रबाहेक अरू केही पनि ग्रहण नगरोस् । 


दुष्टिपूतं न्यसेत् पादं वस्त्रपूतं पिबेज्जलम् । 
सत्यपूतां वदेद् वाचं मनःपूतं समाचरेत् ॥ १६॥ 








पदार्थ पवित्र भएको वाचं  बोली 

दुष्टिपूतं  राम्रोसंग हेरेर मात्र जरं  पानी वदेत्  बोलोस् र 

पादं  पाड पिबेत्  पिओस् मनःपूतं  मनले पवित्र र राम्रो 
न्यसेत्  राखोस् सत्यपूतां  यो सत्य छ भनेर छ भन्ने निश्चय भएपच्ि मात्र 
वस्त्रपूतं  कपडाले छनेर विचार गरेपच्छि मात्र समाचरेत्  कर्म गरोस् 


वाव्यार्थ राम्रोसंग हिरेर पवित्र ठा्॑मा पाड राखोस्, कपडाले छनेर शुद्ध बनादइएको जल 
पिओस्, सत्यताले पवित्र वाणी बोलोस् र मनले राम्रो भन्ने निश्चय गरेको काम गरोस्। 


मोनानीहानिलायामा ९ ०९ 
मोनानीहानिकायामा दण्डा वाग्देहचेतसाम् । 
न ह्येते यस्य सन्त्यद्ग वेणुभिनं भवेद् यतिः ॥ १७॥ 








पदार्थ दण्डाः  दण्डहरू वेणुभिः  वांसको दण्डद्रारा 
अङ्ग  हे प्रिय उद्धव मोनानीहानिकायामाः  मौन, मात्र 

यस्य  जुन संन्यासीको कर्मत्याग र प्राणायाम यतिः  संन्यासी 
वाग्देहचेतसां  वाणी, शरीर र एते  यी न भवेत्  हदेन 

मनको न हि सन्ति  छैनन् त्यो 


वाव्यार्थ हे उद्धव ! जुन संन्यासीले वाणीको दण्ड मौन, शरीरको दण्ड काम्यकर्मत्याग र 
मनको दण्ड प्राणायाम गर्दन, केवल बाँसको दण्ड मात्र लिएको छ भने त्यतिले मात्र ऊ संन्यासी 
हदेन। 

विवरण यस प्रसङ्गमा संन्यासधर्मको निरूपण गर्दै संन्यासीले इन्द्रिय र॒ मनमाथि नियन्त्रण 
राख्नुपर्ने बतादइएको छ। शास्त्रोक्त धर्महरूमध्ये संन्यासधर्म॒सर्वशेष्ठ हो । भगवान्ले उद्धवलाई 
आपफ्ना विभूतिहरूको उपदेश गर्ने क्रममा धर्माणामस्मि संन्यासः भागवत ११.१६.२९ अर्थात् म 
धर्महरूमध्ये संन्यास हँ भनी संन्यास धर्मको श्रेष्ठता बताउनुभएको छ। श्रेष्ठ हुनका लागि 
अरूभमन्दा केही विशेष गुणहरू आवश्यक हृन्छन् । संन्यासीको सर्वश्रेष्ठ गुण भनेको वैराग्यपूर्वकको 
त्याग नै हो। संन्यासी हदा पत्नी, पुत्र, परिवार र अन्य भौतिक सुखहरूसमेत सब त्यागनुपर्छ । 
परिवार र आफन्तहरुूप्रतिको मोह अत्यन्त प्रबल छ, त्यसैले यो त्याग गर्न अत्यन्त कठिन हुन्छ । 
यह भगवान्ले उद्धवलाई भन्नुभएको छ ब्राह्मणले संन्यास लिन खोज्दा देवताहरूले उसका 
पुत्र, पत्नी आदि बनी उसलाई त्यस मार्गबाट विचलित पार्न खोज्दछन् । यहाँ देवताहरूले पुत्र 


रामानन्दी दीका 


५५७६ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १८ 


आदिको रूप लिने भन्ने भनाईइ प्रतीकात्मक छ। उसका पुत्र परिवार त पहिलेदेखि न छदे थिए, 
त्यसैले देवताहरूले तिनीहरूको रूप धारण गर्नु सम्भव कैन । यसको तात्पर्य देवताहरूले ती पुत्र 
परिवारप्रतिको मोहलाई बटढाइदिन्छन् र त्यागतफं अग्रसर हुन दिदेनन् भने हो। देवताहरूको 
मोहशक्ति लाई पनि जित्ने गरी जसको वैराग्य प्रबल भदसकेको छ, या जो परमात्मामा समर्पित 
भई उहांदवारा संरक्षित हूनाले देवबललाई जित्न समर्थ छ, त्यस्ता व्यक्तिले मात्र यस्तो त्याग गर्न 
सक्दछ । प्रबल वैराग्य एवं पूर्ण शरणागतिविना संसारको प्रचण्ड आसक्तिलाई जित्न असम्भव छ। 
देवताहरूले संन्यास धारणमा विघ्न गर्ने कारण बताँदे भगवान् भन्नुहुन्छ अस्मान् आक्रम्य 
समियात् अर्थात् यसले हामीलाई पनि अतिक्रमण गरी परमात्मभावमा प्राप्त होला भन्ने चिन्ताले 
ने देवताहरूले विघ्न गर्दछन् । उपनिषद्मा पनि भनिएको छ जसले अद्वितीय आत्मचैतन्यलाई 
नवुरी केवल देवताहरूको आराधना गर्दछ, त्यो अज्ञानी देवताहरूको पशु हो न स वेद यथा 
पशुरेवं स देवानाम् बृहदारण्यकोपनिषद् १.४.१० । जसरी गाई आदि पशुहरूले मानिसहरूलाई 
दुध, दही आदि आवश्यक वस्तुहरू प्रदान गर्दछन्, ती मानिसहरूको बन्धनमा हुन्छन् र ती फुक्का 
भई स्वतन्त्र भएको मानिसहरू देखन चा्हेदेनन्, त्यसै गरी अज्ञानको बन्धनमा रहेका मानिसहरूले 
पनि श्रद्धापूर्वक यज्ञयाग आदि गरी देवताहरूलाई अमृतभोग प्रदान गर्व्छछन् र तप्त पार्दछछन्, 
त्यसैले देवताहरूले पनि मानिसहरूलाई बन्धनमुक्त भएको देखन चाहँदेनन् । यदि मानिसहरू मुक्त 
भए भने त संसारमा उनीहरूका लागि यज्ञीय आहूति कसले देला ? फेरि मानिसहरू देवताका 
सेवक भएकाले देवताहरू आपफ्ना सेवकटहरूले देवभावलाई पनि अतिक्रमण गरी परमात्मभावमा 
पुगेको कसरी हेर्न सक्छन् र ? यही स्वार्थ एवं ईर्ष्यक कारण आसक्तिको बन्धनबाट द्ुट््न खोज्ने 
व्यक्तिले पुत्रपरिवारको त्याग गर्न थाल्दा देवताहरूले मोहलाई जगाडइदिई विघ्न गर्दछन् । यहाँ 
देवताहरूले मोहलाई जगादइदिने भनेर व्यक्तिको मनभित्र नयाँ मोहभावको उत्पत्ति गराइदिने भने 
होइन । कसैको मनभित्र नयाँ संस्कार जन्मादइदिन अथवा पुरानो संस्कारलाई नष्ट गर्न देवताहरूले 
पनि सक्दैनन्। आप्नो मनभित्र संस्कारहरूको आधान स्वयं सम्बन्धित व्यक्तिले ने गर्ने हो। यदि 
व्यक्तिका मनभित्र गुप्त रहेका भावसंस्कारहरू रहेन् भने देवताहरूले त्यसलाई प्रकट गरिदिने 
मात्र हुन् । स्वयं व्यक्तिको अन्तःकरणमा मोह, वासना आदि दुर्वृत्तिहरू भएनन् भने देवताहरूले 
त्यसलाई प्रकट गराउन सक्दैनन्। त्यसैले कल्याणको मार्गमा देवताहरूले विघ्न गर्नु भनेको स्वयं 
त्यो व्यक्ति कल्याणको पूर्ण अधिकारी नहनुको प्रमाण पनि हो। 

जब वासनाहरूको त्याग हुन्छ, तब व्यक्तिका मन एवं इन्द्रियहरू आफ्नो बहिर्मुखी 
प्रवृत्तिलाई छडी अन्तर्मुख बन्दछन्। यसलाई ज्ञानका साधनचतुष्टय अन्तर्गत शम र दम भनिन्छ। 
इन्द्रिय र ॒मनको निग्रहलाई भगवानूले यहाँ दण्डधारण भन्नुभएको छ। शास्त्रीय नियमानुसार 
संन्यासीले सम्पूर्ण संसारलाई अभयदान गरेको प्रेषशब्द उच्चारण गरिसकेपछि पनि दण्डधारण भने 
गरिरहनुपर्वछ । यहाँ सम्पूर्ण संसारबाट निर्भय भएको र अरूलाई पनि अभयदान गरिसकेको 
व्यक्तिले हातमा दण्ड लिनुको अर्थ के होला भने जिज्ञासा हृन्छ। संन्यासीले गर्ने दण्डधारणको 
प्रतीकात्मक व्याख्या गर्दै भगवान् भन्नुहन्छ वाणी, मन र शरीरको नियन्त्रण गर्नु नै दण्डधारण 
गर्नु हो। यो आन्तरिक दण्डधारण संन्यासको प्रधान अङ्ग हो। 


रामानन्दी दीका 


१५१५९.७७ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्यायप१त 


भगवान् भन्नुहुन्छ वाणीको दण्ड भनेको मौन ने हो, यसपच्ि वाणीद्रारा कुनै अनुचित 
शब्दको उच्चारण हुन सम्भव कछैन। वास्तवमा मौन वाक्संयमको साधन मात्र नभई 
आत्मसुखप्राप्तिको पनि साधन हो। भगवत्पाद श्रीशङ्राचार्य भन्नुहन्छ नास्ति निर्वासनान्मौनात् 
परं सुखकृदुत्तमम् विवेकचूडामणि ५२८ अर्थात् आत्मज्ञानीका लागि वासनाले रहित भएको 
मौनभन्दा अर्को जीवन्मुक्तिको सुख आस्वादन गर्ने राम्रो साधन कुनै छैन । सामान्य व्यक्तिले गर्न 
मौनमा भित्रभित्र फन् वासनाहरूको कोलाहल हृन्छ। त्यसैले वैराग्ययुक्त व्यक्तिले मात्र 
वासनारहित मौनधारण गर्न सक्दछ । यही मौनको महत्त्व यहो बतादएको हो । यसै गरी देहको 
दण्ड भनेको अनीहा अर्थात् कर्म एवं त्यसबाट प्राप्त हुने सबै फलको कामनालाई त्यागिदिनु हो। 
चित्तको लागि दण्ड भनेको चाहं प्राणलाई नियन्त्रणमा गर्नु हो। प्राण र चित्तको सम्बन्ध हुने 
भएकाले प्राणायामद्रारा चित्त नियन्त्रित रहन्छ । अतः शरीर, मन एवं इन्द्रियहरूको नियन्त्रणका 
लागि संन्यासीले यी आन्तरिक दण्डहरूलाई धारण गरिरहनुपर्छ । यसविनाको बाहिरी दण्डधारण 
मात्र गर्नाले संन्यासी भर्ददेन भन्ने भगवान्को वचनबाट आन्तरिक दण्डधारणको अनिवार्यता स्पष्ट 
हुन्छ । 


  ९.    ९ वजयंश्चरेत् ९  
भिक्षां चतुषु वर्णेषु विगद्यान्  
सप्तागारानसङ्ककृप्तांस्तुष्येल्लब्धेन तावता ॥ १८ ॥ 


पदार्थ 

चतुषु  प्रतिग्रह, अध्यापन, 
यजन र शिलोज्छवृत्तिरूप चार 
प्रकारको वृत्ति गर्ने 

वर्णेषु  ब्राह्मणहरूमा 


विगह्यांन्  निन्दित र पतितलाई 
वजंयन्  छाडेर 
असङ्क्प्तान्  पहिले ने यहाँ 
जान्ट्ु भनेर विचार नगरिकन 





सप्तागारान्  सात घरमा 


भिक्षां  भिक्षा 

चरेत्  गरोस् 

तावता  जति पाइयो त्यति नै 
ठन्धेन  प्राप्त भएको अन्नबाट 
तुष्येत्  प्रसन्न होओस् 





ताक्यार्थ चासप्रकारको वृत्तिमा रहेका ब्राह्मणहरूमा निन्दित र पतितलाई छाडेर पहिला लक्ष्य 
नगरिकन जम्मा सात घरमा भिक्षा गरोस् र त्यहं जे जति प्राप्त हुन्छ, त्यसैमा सन्तोष गरोस् । 


वहिजंलाशयं गत्वा तत्रोपस्पृश्य वाग्यतः। 
विभज्य पावितं शेषं भुञ्जीताशोषमाहतम् ॥ १९॥ 


पदढार्थ 

बहिः  गा॑भन्दा बाहिर 
जलाशयं  जलाशयको 
नजिकमा 

गत्वा  गएर 

तत्र  त्यां 


उपस्पृर्य  आचमन गरी 


वाग्यतः  मौन रही 
पावितं  जलप्रोक्षण आदिले 
पवित्र बनाएको 


आहृतं  ल्यादएको भिक्नालाई 





पनि केही भाग दिरई 
रोषं  बाँकी रहेको 
अशोषं  सबै 

भुञ्जीत  भोजन गरोस् 





विभज्य  अरुू प्राणीहरूलाई 


रामानन्दी दीका 


१५.७८ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्यायप१त 


ताक्यार्थ गार्ख॑भन्दा बाहिर जलाशयको नजिक गई त्यहं आचमन आदि गरोस् र जलसेचन 
गरेर भिक्षालाई पवित्र पारी केटी भाग प्राणीहरूलाई द्ुट्याई बांकी सब भोजन गरोस्। 


एकर्चरेन्महीमेतां    ५    
एकरचरेन्महीमेतां निःसङ्गः संयतेन्द्रियः। 
आत्मक्रीड आत्मरत आत्मवान् समदशनः ॥ २०॥ 








पदार्थ आत्मक्रीडः  आफैमा रमण समदशनः  समदर्शी बनी 
एकः  एक्लै गर्न एतां  यो 

निःसङ्गः  सङ्गरहित भई आत्मरतः  आफैमा सन्तुष्ट र महीम्  पृथिवीमा 
संयतेन्द्रियः  जितेन्द्रिय बनी आत्मवान्  धीर तथा चरेत्  घुमोस् 


ताक्यार्थ एक्लै, असङ्ग भएर इन्द्रियलाई जिती आरफैमा रमण गर्दै र सन्तुष्ट हदे धीर र समदर्शी 
बनी पृथिवीमा घुमोस्। 


विविक्तक्षेमदारणो मदुभावविमलादयः। 
आत्मानं चिन्तयेदेकमभेदेन मया मुनिः ॥ २९॥ 


पदार्थ भएको एकं  एकताको 

 १.५ ॐ संन्यासीले  र 

विवक्तक्षेमडारणः  एकान्त र॒ मुनेः  संन चिन्तयेत्  चिन्तन गरोस् 
निर्भयस्थानमा रहने मया  मसंग मसंग एकताको चिन्तन गरोस् 


मदुभावविमलाशयः  मेरो अभेदेन  अभेदभावना गरेर 
भावनाले निर्मल अन्तःकरण आत्मानं  आत्माको विषयमा 








वाक्यार्थ एकान्त र निर्भय स्थानमा रहेको तथा मेरो चिन्तनले निर्मल चित्त भएको संन्यासीले 
मसंग अभेद भावना गरोस् र एकताको चिन्तन गरोस् । 


अन्वीक्षेतात्मनो बन्धं मोक्षं च ज्ञाननिष्ठया । 
बन्ध इन्द्रियविक्षेपो मोक्ष एषां च संयमः ॥ २२॥ 


पढार्थ मोक्षं च  मोक्षलाई पनि बन्धः  बन्धन हो भने 
ज्ञाननिष्ठया  तत्त्वविचारले अन्वीक्षेत  अनुसन्धान गरोस् एषां  यिनै इन्द्रियहरूको 
आत्मनः  आत्माको इन्द्रियविक्षेपः  इन्दरियको संयमः च  विषयबाट निरोध 
बन्धं  बन्धन र विषयासक्ति मोक्षः  मोक्ष हो 








ताक्यार्थ तत्तको विचार गरेर आत्माको बन्धन र मोक्षको कारणलाई अनुसन्धान गरोस् । 
वास्तवमा विषयप्रति इन्द्रियको आसक्ति बन्धन हो भने विषयबाट इन्द्रियको निरोध मोक्ष हो। 
वितवरण यहो मुमृक्षुहरूका लागि बन्धन र मोक्ष के हो भनी निरूपण गरिएको छ। भगवान् 


रामानन्दी दीका 


५५७९ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १८ 


भन्नुहन्छ ज्ञाननिष्ठया अन्वीक्षेत अर्थात् निरन्तरको ज्ञाननिष्ठाद्वारा यी दुबे विषयमा निरन्तर 
चिन्तन गरिरहनुपर्दछ । ज्ञाननिष्ठा भनेको निरन्तर आत्मचिन्तन एवं विचार गरिरहनु हो । यसलाई 
ब्रह्माभ्यास पनि भनिन्छ 
तच्चिन्तनं तत्कथनमन्योन्यं तत्प्रबोधनम् । 
एतदेकपरत्वञ्च ब्रह्माभ्यासं विदुर्बुधाः ।। 

अर्थात् ब्रह्मतत्त्वकै चिन्तन गरिरहनु, त्यसकै विषयमा कुराकानी गर्नु, एकआपसमा चर्चा 
गर्नु यसप्रकार एकै तत्वमा परायण भद्ररहनु यही नै ब्रह्माभ्यास हो । यसरी निरन्तर ज्ञाननिष्ठामा 
रहिरहने व्यक्तिले आफ्नो मनःस्थितिप्रति सचेत रहनु आवश्यक छ। मनभित्र विषयभोगको लालसा 
छ कि छैन, त्यसैबाट आपू बन्धनमा रहेको या मुक्त भएको थाहा हृन्छ। आत्मस्वरूपको 
साक्षात्कार हुन र त्यहीं अवस्थित रहनु नै मोक्ष हो। यो आफ्नै अपरोक्ष अनुभवद्वारा प्रमाणित हुने 
यथार्थ हो । त्यसैले भनिन्छ अनुभवावसाना हि ब्रह्मविद्या अर्थात् ब्रह्मविद्याको अन्तिम पर्यवसान 
अपरोक्ष ब्रह्मानुभवमा गएर हने गर्द । अनुभवमा नउत्रिएको शास्त्रीय ज्ञान केवल मस्तिष्कका 
लागि भार मात्र हो। जब ज्ञानद्वारा आपभित्र पूर्णं तुप्तिको अनुभूति हुन्छ, त्यही नै मुक्तस्थिति हो । 
तुप्तिको अनुभूति तब हुन्छ जब मन एवं इन्द्रियहरूमा संसारका पदार्थहरूको आकर्षण या विक्षेप 
समाप्त हृन्छ । त्यसैले यह भगवान् भन्नुहुन्छ बन्ध इन्द्रियविक्षेपो मोक्ष एषां च संयमः अर्थात् 
इन्द्रियहरू वासनावश विषयतफं तानिनु यही ने बन्धन हो र यिनीहरू पूर्णतः निगृहीत हनु यही नै 
मोक्ष हो। 

संसारबन्धन भनेको बाहिर देखिने बन्धन होदन, यो त॒ आन्तरिक वस्तु हो। आर्फै 
सच्चिदानन्दस्वरूप आत्मा भएर पनि आफू आनन्दित नहूनु, दुःखमय एवं तुच्छ सांसारिक 
विषयहरूको सङ्ग्रह गर्नु, तिनीहरूको भोगवाट अतप्त हुनु र अनेक पटकको मूत्युपच्ि पनि फेरि 
संसारभोगकै वासनाका कारण संसारतफ ने तानिनु यही ने जीवहरूका लागि बन्धन हो। आफ्नो 
आनन्दरूपतालाई साक्षात्कार गरेपछि बाहिरी पदार्थहरूको लालसा नै हेन । यही आसक्ति दुटनु 
ने उसको संसारचक्र नष्ट गर्ने एक मात्र उपाय हो। मुक्ति चाहने मानिसले संसारका पदार्थमा 
दोषदृष्टि गरी वैराग्यपूर्वक त्यसलाई छाडिदिनुपर्दछ। अष्टावक्र ऋषिले राजा जनकलाई यही 
उपदेश गर्नुभएको छ 

मुक्तिमिच्छसि चेत् तात विषयान् विषवत् त्यज । 
क्षमार्जवदयातोषसत्यं पीयूषवद् भज ।। 

अर्थात् हे जनक ! तिमी यदि मुक्ति चाहन्छौ भने विषयहरूलाई विष ४ सम्णी त्यागिदेऊ र 
क्षमा, सरलता, दया, सन्तोष, सत्य यी सदगुणहरूलाई अमृतसमान सम्णी धारण गर। 

शास्त्रहरूमा भनिन्छ, विषय पनि एकप्रकारको विष नै हो । विषले त खाने व्यक्तिलाई मात्र 
नष्ट गर्दछ, विषयले त चिन्तन मात्र गर्न व्यक्तिलाई पनि कल्याणको मार्गबाट भ्रष्ट बनाइदिन्छ । 
त्यसैले वेराग्यपूर्वक विषयत्याग गर्नु मोक्ष हो भनिएको हो। यसैले मुमुक्षु साधकले यी सारा 
शास्त्रवचनहरूलाई आधार मानी विषयहरूबाट विरक्त भई तिनको त्याग गरिदिनुपर्दछ र आफ्नो 
मूल्याइन आफ गरिरहनुपर्दछ । 


रामानन्दी दीका 


१५९८० 


एकादश स्कन्ध 


तस्मान्नियम्य षड्वगं मदुभावेन चरेन्मुनिः। 


श्रीमद्भागवत 


अध्याय १८ 


विरक्तः श्चुल्छकामेभ्यो रब्ध्वात्मनि सुखं महत् ॥ २२॥ 


पदार्थ 

तस्मात्  त्यसेले 
षड्वर्गं  मनसहित पांच 
ज्ञानेन्द्रियलाई 

नियम्य  वशमा राखेर 





्ुल्लकामेभ्यः  तुच्छ सांसारिक 
विषयको कामनाबाट 

विरक्तः  विरक्त भएको 

मुनिः  संन्यासीले 

मद्भावेन  मेरो भक्तिद्रारा 





आत्मनि  आफ्नै अन्तःकरणमा 
महत्  महान् 

सुखं  सुखको 

ठन्ध्वा  अनुभव गर्द 

चरेत्  पृथिवीमा घुमोस् 


वाव्यार्थ त्यसेले मनसहित पाँच ज्ञानेन्दरियको समूहलाई वशमा राखेर तुच्छ सांसारिक विषयको 
कामनाबाट विरक्त भई संन्यासीले मेरो भक्तिद्रारा आर्फैभित्र महान् सुखको अनुभव गर्दै घुमोस् । 


पुरग्रामव्रजान् साथोन् भिक्षार्थं प्रविशंश्चरेत् । 
पुण्यदेशसर्च्छिलवनाश्रमवतीं महीम् ॥ २४ ॥ 


पदार्थ 

पुरम्रामत्रजान्  नगर, गा, 
गोठ र 

साथोन्  यात्रीहरूको समूहमा 





भिक्षार्थं  भिक्षाका लागि 
प्रविशन्  प्रवेश गर्द 
पुण्यदेशसरिच्छेलवनाश्रमवती  
पवित्र स्थान, नदी, पर्वत र वन 





तथा आश्वरमले युक्त 
महीम्  पृथिवीमा 
चरेत्  घुमोस् 


वाक्यार्थ  संन्यासी नगर, गा, गोठ र याव्रीहरूको समुदायमा भिक्षाको लागि प्रवेश गरोस् र 
पवित्र स्थान, नदीनाला, पर्वत, वन र आश्रमहरूमा घुमोस् । 


वानप्रस्था श्रमपदेष्वभी ५ ५ ग्द 
क्ष्णं भेक्ष्यमाचरेत्। 
संसिध्यत्याश्वसम्मोहः शुद्धसत्त्वः शिलान्धसा ॥ २५॥ 


पलार्थ 
वानप्रस्थाश्रमपदेषु  
वानप्रस्थहरूको आश्चममा 
अभीक्ष्णं  बारम्बार 


तवाक्यार्थ 


भिक्षुले वानप्रस्थहरूको आश्रममा 


  भिक्षाचरण 

आचरेत्  गरोस् किनभने 
शिलान्धसा  शिलोज्छवृत्तिद्रारा 
उपार्जित हुनाले 


बारम्बार 





शुद्धसत्त्वः  चित्त शुद्ध भई 
असम्मोहः  मोहरहित भएर 
आदु  चाँडेने 

संसिध्यति  सिद्धि प्राप्त हुन्छ 


भिक्षाचरण गरोस् किनभने 


शिलोजञ्छवृत्तिद्रारा उपार्जित ती अन्नको उपयोगले चित्त शुद्ध हुन्छ र चांँडे नै सिद्धि प्राप्त हुन्छ । 


नेतद् वस्तुतया पश्येद् दुक्यमानं विनर्यति। 
असक्तचित्तो विरमेदिहामुत्र चिकीषिंतात् ॥ २६॥ 


रामानन्दी दीका 


५५८९१ 








एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १८ 
पढार्थ न पश्येत्  नहेरोस् किनभने इह  यो लोकका र 

एतत्  यी सबे कुरा अमुत्र  परलोकका 

दुर्यमानं  देखिएका विनश्यति  नष्ट ह॒न्छन् चिकीषिंतात्  कर्तव्यबाट 
पदार्थहरूलाई असक्तचित्तः  यिनीहरूमा विरमेत्  निवृत्त होओस् 
वस्तुतया  पारमार्थिक रूपले आसक्ति नगरिकन 


ताक्यार्थ यी देखापरेका पदार्थहरूलाई पारमार्थिक दृष्टिले नहेरोस् किनभने यिनीहरू एकदिन 
नष्ट हन्छन्, त्यसैले यस लोक सम्बन्धी र परलोकसम्बन्धी कर्तव्यबाट संन्यासी निवृत्त होओस् । 


यदेतदात्मनि जगन्मनोवाकप्राणसंहतम् । 
सवं मायेति तकण स्वस्थस्त्यक्त्वा न तत् स्मरेत् ॥ २७॥ 


पढार्थ आदि छन् तकेण  तर्कपूर्वक निश्चय गरी 
यत्  जो सवं  ती सवै त्यक्त्वा  ती सबैलाई त्यागेर 
एतत्  यो ममताको विषय आत्मनि  आत्मामा स्वस्थः  आत्मनिष्ठ बनोस् र 
जगत्  संसारक र माया  मायाद्रारा कल्पित हुन् तत्  फेरि त्यसलाई 
मनोवाक्प्राणसंहतं  मन, वचन,भन्ने न स्मरेत्  नसम्मोस् 

प्राण तथा अहङ्ारले युक्त शरीर इति  यस्तो कुरा 








ताक्यार्थ जो ममताको विषय संसार छ र मन, वचन, प्राण र अहङ्कारले युक्त शरीर आदि छन् 
ती सबै आत्मामा मायाद्रारा कल्पित हन्, वास्तविक होदनन् भन्ने कुरा तर्कपूर्वक निश्चय गरी 
तिनलाई त्यागोस् र आत्मनिष्ठ भएपचछि फेरि त्यसको सम्ख्ना पनि नगरोस् । 


ज्ञाननिष्ठो विरक्तो वा मद्भक्तो वानपेक्षकः । 
सलिङ्गानाश्रमांस्त्यक्त्वा चरेदविधिगोचरः ॥ २८ ॥ 








पदढार्थ मोक्षको पनि अपिक्षा नगर्ने चिह्नले युक्त भएको 
विरक्तः  विषयबाट विरक्त मदुभक्तः  मेरो भक्त आश्रमान्  संन्यास आदि 
ज्ञाननिष्ठः वा  अथवा अविधिगोचरः  विधि र आश्रमहरूलाई पनि 
तत्त्वज्ञानी निषेधभन्दा माथि उठेर त्यक्त्वा  त्यागेर 
अनपेक्षकः वा  अथवा सलिङ्गान्  त्रिदण्ड आदि चरेत्  घुमोस् 


ताक्यार्थ विरक्त, तत्त्वज्ञानी वा मोक्षको पनि इच्छा नराख्ने मेरो भक्त, विधि र निषेधलाई पनि 
ख्याल नगरी त्रिदण्ड आदि चिह्न भएका संन्यास आदि आश्रममा पनि आसक्ति छाडी स्वच्छन्द 
घुमोस्। 

विवरण यहाँ भगवान्ले आत्मज्ञानी यतिले संन्यासका चिह्ृहरूलाई पनि त्यागिदिई नित्य 
ब्रह्मभावमा अवस्थित रहनुपर्ने बताउनुभएको छ । सम्पूर्ण संसारका आसक्ति, कर्मबन्धन आदि 


रामानन्दी दीका 


५५८२ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १८ 


त्यागिदिने संन्यासीहरूलाई संन्यासका चिहृहरू दण्डधारण आदि को अनिवार्यता हनु पनि एक 
प्रकारको बन्धन नै हो । त्यसैले ती चिहृहरूलाई पनि त्यागिदिने उपदेश यहाँ गरिएको हो । यहाँ के 
कुरा बुणनु आवश्यक छ भने यो उपदेश आत्मज्ञानी यतिहरूका लागि हो, जिज्ञासुहरूका लागि 
होइन । जबसम्म ज्ञानद्वारा हृदयभित्रको अहङारको ग्रन्थि नष्ट भद्सकेको हेन तबसम्म त्यस 
व्यक्तिले आश्रमधर्मको अतिक्रमण गर्न सक्देन। सम्पूर्ण धर्म एवं शास्त्रमर्यादालाई पनि त्यही 
व्यक्तिले अतिक्रमण गर्न सक्दछ जसले अज्ञानलाई नष्ट गरी स्वरूपसाक्षात्कार गरिसकेको हुन्छ । 
यस्तो व्यक्तिलाई शास्त्रका विधिनिषेधहरूले पनि दुन सक्देनन्। यहाँ भगवानूले ज्ञानी 
व्यक्तिहरूका लागि जुन आश्रमधर्मको बन्धनलाई पनि त्यागिदिने उपदेश गर्नुभएको छ त्यो पनि 
ज्ञानीहरूमा स्वाभाविक रूपमा देखिने स्थितिको वर्णन मात्र हो । उनीहरूलाई आदेश दिदएको 
होइन । भगवानूकै प्रत्यक्ष वाणी भएको वेद पनि ज्ञानीहरूका लागि वेद रहँदेन भनी उपनिषदमा नै 
बतादएको छ अत्र वेदा अवेदा भवन्ति बृहदारण्यकोपनिषद् ४.३.२० । 
यहाँ सलिङ्ग आश्रम अर्थात् चिनारीसहितको संन्यास आश्रमलाई त्यागिदिने प्रसङ्ग आएबाट 
संन्यासका दुर्ईथरी भेद स्पष्ट हुन्छन् । आत्मज्ञान नभद्कन त्यसलाई जानने इच्छले विधिपूर्वक जुन 
संन्यास धारण गरिन्छ, त्यसलाई सलिङ्ग संन्यास अथवा विविदिषा संन्यास भनिन्छ। शास्त्रीय 
अनेक कर्म एवं विधिनिषेधको अधीनमा रहुन्जेल अखण्ड आत्मचिन्तन गर्न पादेन, अनि गृहस्थ 
आदि आश्रममा रहुञ्जेल विषयभोग र पुत्रपरिवाखप्रतिको आसक्तिलाई पूर्णतः छोडन पनि गाहो 
हन्छ । मनमा विषयभोगको इच्छा नभएपचछि ती बन्धनहरूलाई किन स्वीकार गर्ने ? भन्ने विचारले 
विरक्त जिज्ञासुले सारा शास्त्रीय कर्मबन्धन र पुत्रपरिवारको बन्धनलाई पनि शास्त्रीय विधिअनुसार 
ने छाडिदिन्छ। यसप्रकार ज्ञानका लागि शास्त्रीय विधिद्रारा गरिने सर्वस्वत्यागलाई शास्त्रहरूमा 
विविदिषा संन्यास भनिएको छ। यसमा व्यक्तिले दण्ड, गैरिक वस्त्र आदि चह धारण गरी 
निरन्तर आत्मविचार गरिरहनुपर्वछ। यी सब लिङ्ग अर्थात् चिहलाई धारण गर्ने हूनाले यसलाई 
सलिङ्ग संन्यास भनिन्छ। वास्तवमा संन्यासको मुख्य स्वरूप आत्मज्ञान ने हो, तर आत्मज्ञानविना 
पनि संन्यास लिने प्रक्रियाको आवश्यकता बतार्ददे भगवत्पाद श्रीशङ्राचार्यले भन्नुभएको छ न 
हि कर्मदद्रेषु ब्रह्मदर्शनम् अर्थात् अनेकथरी कर्महरू गरेर बाँकी रहेको थोर समयमा आत्मविचार 
ग्नलि मात्र अखण्डाकार वृत्ति उत्पनन हुन सक्दैन, किनभने उसको चित्तवृत्ति कर्मानुष्ठानद्रारा 
चछिद्रयुक्त भद्रहेको हन्छ। यसप्रकार जिज्ञासु भएर पनि निरन्तर आत्मविचार गर्न नपाएको 
व्यक्तिका लागि निरन्तर आत्मचिन्तन गर्ने समय मिलाइदिन शास्त्रहरूले न विधिपूर्वक कर्मत्यागको 
व्यवस्था गरेका छन्। आफूखुसी कर्म त्याग्दा पाप लागने हुनाले विधिपूर्वक नै कर्मत्याग गर्नुपर्दछ 
भन्ने शास्त्रीय निर्देश छ। यही भएर निरन्तर आत्मचिन्तन गर्न खोज्ने विरक्त अधिकारीको 
सुविधाका लागि पनि शास्त्रहरूले यो विविदिषा संन्यास अर्थात् सलिङ्ग संन्यासको व्यवस्था 
गरेका हुन् । 
संन्यासको वास्तविक स्वरूप चाह विदरत्संन्यास अर्थात् ज्ञानद्वारा संसारबन्धनबाट स्वतः 
छुट्नु हो । यसमा साधकले कर्महरूलाई छोड्न पर्दैन, अपि तु तिनीहरू आफ छ्ुटदछन्। जसरी 
सूर्योदय भएपछि तुषारो र ॒त्यसको प्रभावद्रारा उत्पन्न चिसोपन स्वतः हट्दछछन्, त्यसै गरी 


रामानन्दी दीका 


५५८२ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १८ 


ज्ञानसूर्यको उदय भएपछ्छि पनि अज्ञानरूपी तुषारो र त्यसबाट उत्पन्न कर्मबन्धन आदि अनेकं 
उपद्रवहरू आपै नष्ट ह॒न्छन्। ज्ञान भएपच्ि साधकलाई निरन्तर आत्मचिन्तन गर्ने, संन्यासका 
चिहहरू धारण गर्ने आदि कुनै नियमको पनि आवश्यकता छैन । उसका लागि आत्मचिन्तनको 
अभ्यास किन आवश्यक छैन भने उसलाई आत्मसाक्षात्कार भडइसकेको हुन्छ । माताले पुत्रको 
जन्मपच्ि उसलाई यो मेरो छोरो हो भनी सहज स्वाभाविक रूपमा जान्दच्िन्, त्यसलाई बारम्बार 
चिन्तन गरिरहनुपर्दैन। यसै गरी ज्ञानीले पनि आफूलाई सहज रूपमा नै अनुभव गर्वछछ, चिन्तन 
गरिरहनुपर्दैन। यसै गरी ज्ञानी व्यक्तिलाई संन्यासका चि धारण गरिरहनु पनि आवश्यक कैन, 
ज्ञानपचिको यो संन्यासलाई अलिङ्ग संन्यास पनि भनिन्छ। वास्तवमा यस्तो जीवन्मुक्त महापुरुष ने 
शास्त्रका विधिनिषेधभन्दा माथि हुने भएकाले पूर्ण स्वतन्त्र हुन सक्दछ। यसैले भगवान्ले यस्ता 
व्यक्तिहरू अविधिगोचर अर्थात् शास्त्रीय विधिहरूको अधीनमा नभई स्वच्छन्द विचरण गछन् भनी 
बताउनुभएको हो । 


न क्रीडेत् जडवच्चरेत्   
बुधो बालकवत् क्रीडेत् करालो जडवच्चरेत्। 
वदेदुन्मत्तवद् विद्धान् गोचयां नैगमङचरेत् ॥ २९॥ 








पदार्थ भएर पनि र  बातचित गरोस् र 
बुधः  विवेकवान् भएर पनि जडवत्  केही नजाने ४ गरी नेगमः  वेदार्थको ज्ञाता भएर 
बालकवत्  बालक ढै चरेत्  घुमोस् पनि 

क्रीडेत्  क्रीडा गरोस् विद्धान्  विद्वान् भएर पनि गोचयां  पशुको ठै 

कुरलः  सवे कुरामा निपुण उन्मत्तवत्  मूर्खले एँ चरेत्  आचरण गरोस् 


ताक्यार्थ संन्यासीले विवेकवान् भएर पनि बालक ॐ क्रीडा गरोस्, सबे कुरामा निपुण भएर 
पनि केही नजाने रं घुमोस्, विद्वान् भएर पनि मूर्खले ४ैँ बातचित गरोस् र वेदार्थलाई बुषेर पनि 
पशुको जस्तो आचरण गरोस् । 


विवरण ज्ञानीहरूको आचरण स्वच्छन्द हुन्छ भनी बतारंदा उनीहरू के जथाभावी आचरण 
गर्वछछन् ? के उनीहरूलाई स्नान, शौच आदि कर्महरूको आवश्यकता र्देनन् ? भन्ने शङ़ा हुन 
सक्छ । यस विषयमा भगवान् भन्नुहुन्छ ज्ञानीहरू संसारका दृष्टिमा उन्मत्त र जड ैँ देखिए 
तापनि सम्पूर्ण मर्यादाहरूलाई उनीहरू जान्दछ्न् र धर्मसंग अविरुद्ध हने आचरण मात्र गर्दछछन्। 
सामान्यतया के सोचने गरिन्छ भने जीवन्मुक्ति या सिद्धावस्थामा शास्त्रीय मर्यादाको पालन 
गर्नुपर्देन र आफूखुसी जेसुकै गरे पनि त्यसको पाप लाग्दैन। श्रीमदभगवद्गीता १८.१७मा 
भगवानूले पनि भन्नुभएको छ हत्वापि स इमान् लोकान् न हन्ति न निबध्यते अर्थात् त्यो 
व्यक्तिले यी प्राणीहरूलाई मारे पनि नत उनीहरूलाई मारेको हुन्छ, न ऊ त्यसबाट बन्धनमा 
पर्छ । यस्ता वचनहरूबाट शास्त्रमर्यादाको उल्लङ्घन गर्न खोज्ने स्वच्छन्दाचारीहरूलाई खन् बल 
मिल्दछ कि ? भन्ने चाहं सोच्नु हैदेन। यद्यपि ज्ञानीहरूको आचरण शास्त्रविधिद्रारा नियन्त्रित 
हैदेन, तर यसको अर्थं ऊ अनियन्त्रिति आचरण गर्वछछ भन्ने होइन । पूर्ण ज्ञान प्राप्त गरिसकेको 


रामानन्दी दीका 


९५५८ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १त 


व्यक्ति त स्वयं धर्मरूप नै बनिसकेको हुन्छ, उसले अधर्माचरण गर्न प्रश्न नै उट्दैन। 
शास्त्रप्रतिकूल आचरण गर्न दुर्वासना अज्ञानी एवं स्वार्थी व्यक्तिहरूभित्र मात्र हुन्छ । ज्ञानीभित्र कुनै 
वासना कैन, यसैले उसले न शुभकर्म गर्दछ न अशुभ कर्म। ऊ त नैष्कर्म्य स्थितिमा आरूढ 
भदसकेको हुन्छ । 

यहाँ भगवान्ले ज्ञानीहरूको व्यवहार बालक, मूर्ख, उन्मत्तको ॐ देखिए पनि उनीहरू 
विवेकी हुने बताउनुभएको छ। वास्तवमा उनीहरूको भित्री स्वभाव र बाहिरी व्यवहारमा कुनै 
विरोध छैन। भित्र र बाहिर अकँखाले व्यवहार गर्न कुटिलता त अज्ञानीहरूमा मात्र हुने गर्वछछ। 
उनीहरूको व्यवहार मूर्ख र उन्मत्तको जस्तो हुने कुरा लौकिक मानिसहरूका दृष्टिमा बताइएको 
हो। बालकमा कुनै कुराको विवेक नभए जस्तो ज्ञानीमा पनि मानअपमान, निन्दास्तुति आदिको 
विवेक र्हदेन, यत्ति अर्थमा मात्र उनीहरू अविवेकी बालकसमान हन्छन् । त्यसै गरी मूर्ख व्यक्तिले 
केही कुराको विचार गर्न नसकेजस्तो ज्ञानीले पनि कर्म गरेपछि प्राप्त हुने फलस्वार्थ आदिको 
विचार गर्देन। यसैले ज्ञानी स्वार्थी संसारको दुष्टिमा मूर्खसमान हुन्छ । परम ज्ञानवान् भएर पनि 
ज्ञानीको बोलीचाली उन्मत्त ठै ह॒न्छ, किनभने जसरी पागलले अरूलाई प्रसन्न पार्नका लागि नभई 
आफ्नै सुरमा बोलिरहन्छ, त्यसै गरी ज्ञानीले पनि आफूलाई मनमा लागेको बोल्दछ, अककि 
चाप्लुसी गर्दन । श्रद्धापूर्वक जसले जहाँ जे दिन्छ, त्यही वस्तु खाइदिनाले उसको आचरण गाई 
गोरुको जस्तो लाग्दछछ, तर अरू शास्त्रीय कर्तव्यहरूको अतिक्रमण उसले गर्देन। ऊ त नैगमः 
अर्थात् वेदार्थनिष्ठ हुन्छ । यसप्रकार यहाँ ज्ञानीहरूको आचरण उन्मत्त, जड एवं पशुसमानको हुन्छ 
भनिएको हो । 


वेदवाद्रतो न स्यान्न पाखण्डी न हेतुकः । 
शुष्कवादविवादे न कच्चित् पक्षं समाश्रयेत् ॥ ३०॥ 


पदढार्थ । गर्ने पाखण्डी पनि कच्चित्  कुनै पनि 
वेदवादरतः  वेदको अर्थवाद न  नहोस् पक्षं  पक्षलाई 

वाक्य कर्मकाण्डको हैतुकः  केवल तर्क गर्ने पनि न समाश्रयेत्  अवलम्बन 
व्याख्यान मा आसक्त न  नहोस् र नगरोस् 

न स्यात्  नहोस् शुष्कवादविवादे  शुष्क भएको 

पाखण्डी  श्रुतिस्मृतिविरुद्ध बेकामको वादविवादमा 








ताक्यार्थ संन्यासी वेदको अर्थवाद वाक्यको आधारमा कर्मकाण्डमा आसक्त नहोस्, पाखण्डी 
पनि नबनोस्, केवल तकं गर्ने मात्र पनि नहोस् र अरूको व्यर्थं वादविवादमा कुनै पनि पक्षको 
समर्थन पनि नगरोस् । 


 नोद्विजेत जनाद् धीरो जनं  चोद्धेजयेन्न  

नोद्विजेत जनाद् धीरो जनं चोद्धेजयेन्न तु । 
अतिवादांस्तितिक्षेत नावमन्येत कञ्चन ॥ 
देहमुदिश्य पडुवद् वैरं कुर्यान्न केनचित् ॥ ३१॥ 


रामानन्दी दीका 


५५८५५ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १त 
पदार्थ   अरूको निन्दा र  उदेश्य गरेर 

धीरः  धीर संन्यासी या कटुवचनलाई पञ्चुवत्  पशुहरूले यै 

जनात्     ५ 

जनात्  अरूबाट तिातक्षेत  सहोस् कनाचत्  कोही संग पनि 


वेरं  वैरभाव 
न कुयांत्  नगरोस् 


कञ्चन  कसैलाई पनि 
न अवमन्येत  तिरस्कार 
नगरोस् र 

 शरीरलाई 


वाव्यार्थ धैर्यवान् संन्यासी अरूबाट भयभीत नबनोस् र अरूलाई पनि भयभीत नबनाओस् । 
अरूको निन्दा या कट्वचनलाई सहोस्, कसैलाई अपमान नगरोस् र शरीरका लागि पशुहरूले 
वेरभाव गरे ४ कोहीसंग पनि वैरभाव नगरोस् । 


नोद्विजेत  भयभीत नहोस् र 
जनं च  अरू व्यक्तिलाई पनि 
न उद्वेजयेत्  भयभीत 
नबनाओस् 








एक एव परो ह्यात्मा भूतेष्वात्मन्यवस्थितः। 
यथेन्दुरुदपात्रेषु भूतान्येकात्मकानि च ॥ ३२॥ 


पढार्थ हि  निश्चय नै अवस्थितः  अवस्थित छ 
यथा  जसरी भूतेषु  सम्पूर्ण प्राणीहरूमा वास्तवमा 

उदपात्रेषु  पानी भरिएका आत्मनि च  आपूमा पनि भूतानि  सम्पूर्ण प्राणीहरू 
भांडाहरूमा परः  शरीर आदि भन्दा भिन्न एकात्मकानि  पाञ्चभौतिक 
इन्दुः  चन्द्रमा एउटे देखिन्छ एकः एव  एडटै दृष्टिले एक छन् 

त्यस्ते आत्मा  आत्मा 








ताक्यार्थ जसरी पानी भरिएका धरे पात्रहरूमा एउटे चन्द्रमा देखिएको हुन्छ, त्यस्तै यी सम्पूर्ण 
प्राणीहरू र आपूमा पनि एडटै आत्मा अवस्थित छ । वास्तवमा पाञ्चभौतिक दृष्टिले सबैको शरीर 
एक हो । 

अरुब्ध्वा न विषीदेत काटे काठेऽशनं क्वचित्। 

लब्ध्वा न हृष्येद् धृतिमानुभयं दैवतन्तितम् ॥ ३३॥ 
अरानं  भोजन ष 
अठन्ध्वा  नपाएर उभयं  मिल्नु र नमिल्नु दुबे 
न विषीदेत  खिन नहोस् र॒ दिवतन्त्ितम्  दैवाधीन हो 
लन्ध्वा  पाएर 
न हृष्येत्  हर्षित पनि नहोस् 


ताक्यार्थ वैर्यशाली संन्यासी कहिलेकाहीं समयमा भोजन नपाएर खिन्न र पाएर हर्षित नहोस् 
किनभने भोजन पाउनु वा नपाउनु दुबे दैवाधीन छ। 


पदढार्थ 

धृतिमान्  धैर्यशाली संन्यासी 
क्वचित्  कटहिलेकाहीं 

कारे काठे  ठिक ठिक 
समयमा 








रामानन्दी दीका 


५८६ 


एकादश स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


आहारार्थं समीहेत युक्तं तत्प्राणधारणम्। 
तत्वं विमृश्यते तेन तट् विज्ञाय विमुच्यते ॥ ३४ ॥ 


पदार्थ 

आहारार्थं  भोजनको लागि 
भने 

समीहेत  चेष्टा गरोस् किनभने 





तत्प्राणधारणं  प्राणधारण गर्नु 
युक्तं  आवश्यक छ 

व 

तेन  त्यो प्राणधारणद्रारा मात्र 
तत्त्वं  तत््वको 





अध्याय १८ 


विमृश्यते  विचार हुन्छ र 
तत्  त्यो तत्त्वलाई 
विज्ञाय  बुरेपछ्छि 
विमुच्यते  मुक्ति मिल्दछ 


ताक्यार्थ संन्यासीले भोजनको लागि भने चेष्टा गरोस् किनभने प्राण बचाउनु आवश्यक छ, 
प्राण बचाएपचछछि नै तत्त्वको विचार हुन्छ र तत््वलाई बुरेपछ्ि मात्र मुक्ति मिल्दछ। 


यदुच्छयोपपन्नान्नमदच्छेष्ठमुतापरम् । 
तथा वासस्तथा श्यां प्राप्तं प्राप्तं भजेन्मुनिः ॥ २५॥ 


पदढार्थ 

मुनिः  संन्यासीले 
श्रेष्टं  राम्रो मिटो 
उत  अथवा 

अपरं  नराम्रो नमिढो 
यटच्छया  प्राख्धवश 





उपपन्नान्नं  प्राप्त भएको 
अन्नलाई 

अद्यात्  खाओोस् 

तथा  त्यस्तै 

प्राप्तं प्राप्तं  जस्तो प्राप्त हुन्छ 
त्यस्ते 





वासः  कपडा र 
तथा  त्यस्तै 

शय्यां  विस्तरालाई 
भजेत्  ग्रहण गरोस् 


वाव्यार्थ संन्यासीले प्रारब्धवश राम्रो मिठो वा नमिठो जस्तो भोजन प्राप्त हृन्छ, त्यस्तै खाओस् 
र कपडा तथा विस्तरा पनि जस्तोजस्तो प्राप्त हृन्छ, त्यस्तैत्यस्तै ग्रहण गरोस् । 


रोचमाचमनं स्नानं न तु चोदनया चरेत्। 
अन्यांर्च नियमाञ्ज्ञानी यथाहं लीटयेरवरः ॥ ३६॥ 


पदढार्थ 

ज्ञानी  ज्ञानीले 

यथा  जसरी 

अहं  म 

ईरुवरः  सर्वसमर्थ भएर पनि 
लीलया  आफ्नै मजाले 





क्रियाकलाप गर्हं त्यस्तै 
स्वतन्त्रतापूर्वक 

शोचं  शोच 

आचमनं  आचमन 
स्नानं  स्नान र 
अन्यान् च  अरू 





नियमान्  नियमहरूको 
चरेत्  आचरण गरोस् 
न तु चोदनया  विधिको 
प्रणाले नगरोस् 


ताक्यार्थ जसरी म स्वतन्त्र ढङ्गले कसैको पराधीन नभडकन क्रियाकलाप गर्ह, त्यस्तै ज्ञानीले 
पनि विधिको प्रेरणाले नभडइकन आपन मजाले शौच, आचमन, स्नान र अरू नियमहरू गरोस् । 


रामानन्दी दीका 


एकादश स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


१५८७ 


अध्याय १८ 


न हि तस्य विकल्पाख्या या च मदीक्षया हता । 
आदेहान्तात् क्वचित् ख्यातिस्ततः सम्पद्यते मया ॥ ३७॥ 


पदार्थ 

हि  निश्चय नै 

तस्य  त्यो ज्ञानीलाई 
विकल्पाख्या  भेदको प्रतीति 
न  हदेन 

याच  जो पहिला थियो त्यो 
पनि 


ताक्यार्थ ज्ञानी व्यक्तिलाई 





मदीक्षया  मेरो सर्वत्मिताको 
ज्ञानले 

हता  नष्ट भयो 

क्वचित्  कहिलेकाहीं 
आदेहान्तात्  शरीरको अन्त्य 
नहन्जेलसम्म 

ख्यातिः  जो बाधित भदेको 


प्रतीति हृन्छ, त्यो पनि 
ततः  त्यसपच्छि 
देहावसानपच्छि 

मया  मसंग 
सम्पद्यते  मिल्दचछ 





भेदको प्रतीति हैदेन किनभने मेरो सर्वात्मताको ज्ञानले त्यो 
भेदप्रतीति नष्ट भडसकेको हुन्छ । यद्यपि शरीरको अन्त्य नहन्ेलसम्म कहिलेकाहीं बाधित भेदको 
प्रतीति भएपनि ज्ञानी पुरुष मसंग एकीभावलाई प्राप्त गर्द । 


अ 


दुःखोदकेषु कामेषु जातनिर्वेद आत्मवान् । 
अनजिज्ञासितमद्धमां गुरुं मुनिमुपवजेत् ॥ ३८ ॥ 


पढार्थ 

दुःखोद्कंषु  परिणाममा 
दुःखरूप 

कामेषु  विषयहरूमा 





जातनिर्वेदः  विरक्त भएको 
आत्मवान्  जितेन्द्रिय व्यक्ति 
यदि 

अनिज्ञासितमद्धमंः  मेरो 


प्राप्तिको साधन जान्देन भने 
मुनिं  मननशील 
गुरु  गुरुको शरणमा 





उपव्रजेत्  जाओस् 


ताक्यार्थ दुःखरूप फल दिने विषयहरूमा वैराग्य भएपछ्छि जितेन्द्रिय व्यक्तिले यदि मेरो 
प्राप्तिको साधनलाई जान्देन भने ऊ मननशील गुरुको शरणमा जाओस्। 


तावत् परिचरेद् भक्तः श्रद्धावाननसूयकः। 
यावद् बह्म विजानीयान्मामेव गुरुमादुतः ॥ ३९॥ 


पढार्थ 

श्रद्धावान्  श्रद्धायुक्त 
अनसूयकः  दोषदुष्टिरहित 
भक्तः  गुरुको भक्ति गर्न 
व्यक्तिले 





यावत्  जहिलेसम्म 
ब्रह्य  ब्रह्मको 
विजानीयात्  ज्ञान हुन्छ 
तावत्  त्यस समयसम्म 
आदतः  आदसपूर्वक 


माम् एव  मेरे भावनाले 
गुरु  गुरुको 
परिचरेत्  सेवा गरोस् 





ताक्यार्थ गुरुमा भक्ति गर्न श्रद्धावान् र दोषदृष्टि नगर्ने व्यक्तिले जहिलेसम्म आपफूलाई ब्रह्मज्ञान 
हदेन, तहिलेसम्म गुरुलाई मेरे भावना गरेर सेवा गरोस् । 


रामाढन्दी दीका 


१५५८८ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्यायप१त 


यस्त्वसंयतषड्वगं प्रचण्डन्द्रियसारथिः। 
ज्ञानवेराग्यरहितस्तरिदण्डमुपजीवति ॥ ४०॥ 
सुरानात्मानमात्मस्थं निहते मां च धम॑हा । 
अविपक्वकषायोऽस्मादमुष्माच्च विहीयते ॥ ५१॥ 








पदार्थ वेराग्यले हीन व्यक्ति यदि आत्मानं  आपफूलाई र 
यः्तुजो त्रिदण्डं  त्रिदण्डलाई धारण आत्मस्थं  आफैभित्र रहेको 
असंयतषड्वगंः  मनसहित  गेर मां च  मलाई पनि 

ज्ञानेन्द्रिय षड्वर्गं वशमा उपजीवति  जीविका गर्छ भने निहते  ठगिरहेको हन्छ 
नभएको अविपक्वकषायः  अशुद्ध त्यसैले त्यो 

प्रचण्डन्द्रियसारथिः  इन्दरियको अन्तःकरण भएको त्यो अस्मात्  यो लोकबाट र 
सारथिरूप बुद्धि अशान्त भएको धमंहा  धर्मत्यागी व्यक्तिले अमुष्मात् च  परलोकबाट पनि 
ज्ञानवेराग्यरहितः  ज्ञान र॒ सुरान्  देवताहरूलाई विहीयते  भ्रष्ट हुन्छ 


वाक्यार्थ जो मनसहित इन्द्रियलाई नजिती इन्द्रियहरूको सारथिरूप बुद्धिलाई शान्त नपारी 
जीविकाको लागि त्रिदण्ड आदि संन्यासको चिह्न धारण गर्द, त्यो अन्तःकरण शुद्ध नभएको 
धर्मत्यागी मानिस हो । उसले देवताहरूलाई, आपूलाई र आफैभित्र रहेको मलाई पनि ठगिरहेको 
छ, त्यसैले ऊ यो लोक र परलोक दुबेबाट भ्रष्ट हुन्छ । 
विवरण यहोँ भगवान्ले अज्ञानी संन्यासीहरूको निन्दा गर्नुभएको छ । जसले भित्र वैराग्य नभए 
पनि बाहिर संन्यास धारण गर्द, उसले आपनै धर्मलाई नाश गर्द, त्यसैले उसलाई यहां धर्महा 
भनिएको छ । संन्यासधारण गर्दा प्रेष वाक्यहरूको उच्चारण गर्दै भूः, भुवः रस्वः यी सबे 
लोकहरूदेखि म संन्यस्त भरणं भन्नुपर्दछ। यसको अर्थ उसले अहिलेसम्म गरेका सत्कर्महरूको 
फलको प्रभावले ऊ स्वर्ग आदि दिव्य लोकटहरूमा जान सक्थ्यो, ती सबेलाई उसले त्याग्हु भनेको 
हो । यसप्रकार संन्यासीले आपना सब पूर्ववर्ती धर्महरूलाई समाप्त गरिदिएको हुन्छ । अब संन्यास 
धारण गरेपल्छि सवे कुरा छाडेर केवल आत्मचिन्तनमा दृढ रहनु पर्वछ। संसारका अरू 
विधिव्यवहारमा ध्यान दिने होइन। यदि संन्यास धारणपच्छि पनि आत्मनिष्ठा भएन भने ऊ 
संन्यासधर्मबाट पनि भ्रष्ट हृन्छ। घरपरिवार आदि यो संसारको सुखभोगलाई त उसले 
त्यागिसकेकै छ । यसैले यस्ता व्यक्तिका लागि यो लोक एवं परलोक सबै नष्ट हुन्छन् । 
वेराग्यविना त्यागको अधिकार कसैलाई पनि छैन। वैराग्यविनाको कर्मत्यागले मानिसलाई 
सबैथरी पुरुषार्थनाट भ्रष्ट बनाइदिन्छ । भगवत्पाद श्रीशङ़राचार्य भननुह॒न्छ वैराग्यान्न परं सुखस्य 
जनकं पश्यामि वश्यात्मनः विवेकचूडामणि ३७७ अर्थात् मोक्षार्थी व्यक्तिका लागि वैराग्यभन्दा 
अर्को सुखको साधन कछैन। यसकै सुखको आड लिएर नै जिज्ञासुहरूले संसारसुखलाई 
त्यागिदिएका हुन्छन् । वैराग्य भएन भने त संसारसुख त्याग्नु अत्यन्त कणष्टजनक हुन पुग्दछ, 


रामानन्दी दीका 


५८५८९ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्यायप१त 


किनभने संसारसुखप्रतिको उसको आसक्ति कम भएको कैन, अनि त्यसलाई भोग्न पनि पाइएको 
कछैन। त्यो व्यक्ति ब्रह्मसुख र संसारसुख दुबेबाट भ्रष्ट हुने भएकाले विषयभोगी सामान्य 
संसारीहरूभन्दा पनि निकृष्ट हुन पुग्दछ । त्यसैले भनिन्छ 
संसारजसुखासक्तं ब्रह्मज्ञोऽस्मीति वादिनम् । 
ब्रह्मकर्मोभयभ्रष्टं तं त्यजेदन्त्यजं यथा ।। 
अर्थात् जो व्यक्ति संसारसुखमा आसक्त छ, तर कर्मत्याग गरी म ब्रह्मनिष्ठ हँ भन्दै हिंड्छ 
भने त्यो व्यक्ति ब्रह्म र कर्म दुबेबाट भ्रष्ट हुने भएकाले चाण्डाल फँ त्याज्य हुन्छ । 
संसारी व्यक्ति आफ्ना पुण्यकर्महरूको आश्रयमा रहनु ण्कि हो, तर संसारमा आसक्त 
भएको म ब्रह्मज्ञानी ह भन्दै हिंडने व्यक्ति त अज्ञानी भएकाले ब्रह्मनाट स्वतः भ्रष्ट रँ, 
त्यसमाथि स्वधर्मको पालना नगर्नलि कर्मबाट पनि भ्रष्ट भएको ह॒न्छ। भगवान् भन्नुहुन्छ 
अस्मात् अमुष्मात् च विहीयते अर्थात् यो लोक र परलोक दुबैबाट पतित हुन्छ। त्यसैले जसका 
इन्द्रियहरू विषयतिर नै आसक्त छन् र जसले काम, क्रोध आदिमाथि विजय गरेको कैन उसले 
कर्मत्याग गर्न नहूने भगवान्को आज्ञा रहेको छ। यदि कर्मत्याग गरिहाल्यो भने उसले शास्त्रीय 
कर्महरूबाट प्रसन्न गरादने देवताहरूलाई, कर्मको फल भोग्न पाउने आपू स्वयंलाई र उसको 
आत्मरूपमा अवस्थित हुने अन्तर्यामी परमात्मालाई समेत धोका दिन्छ। 


 भ क्षोधमं    न 
भिक्षोधंमंः रामोऽहिंसा तप ईक्षा वनोकसः। 
गृहिणो भूतरक्षेज्या द्विजस्याचारयसेवनम् ॥ ४२॥ 


पदार्थ 

भिक्षोः  संन्यासीको लागि 

ङमः  इन्द्रियनिग्रह र 

अहिंसा  हिंसा नगर्न 
वनोकस 

  वानप्रस्थका लागि 





तपः  शास्त्रविहित तपस्या र 
ईक्षा  तत्त्वचिन्तन गर्न 

गृहिणः  गृहस्थको लागि 
भूतरक्षेज्या  प्राणीको रक्षा गर्नु 
द्विजस्य  ब्रह्मचारीका लागि 





आचा्यसेवनं  गुरुको सुश्रूषा 


गर्नु 


घमः  मुख्य धर्म हो 


ताक्यार्थ संन्यासीको लागि इन्द्रियनिग्रह गर्नु र हिंसा नगर्नु, वानप्रस्थका लागि तपस्या र 
तत्त्वचिन्तन गर्नु, गृहस्थको लागि प्राणीहरूको रक्षा गर्नु र पञ्चमहायज्ञ गर्नु अनि ब्रह्मचारीको 
लागि गुरुको सेवा गर्नु मुख्य धर्म हो । 


 न्त   न 
ब्रह्मचय तपः रच सन्तष भूतसाहृदम् । 
गृहस्थस्याप्यृतो गन्तुः सर्वषां मदुपासनम् ॥ ५३॥ 
गृहस्थस्य अपि  गृहस्थको पनि शचं  पवित्रतामा ध्यान दिनु 


पदार्थ 
ऋतो  ऋतुकालमा 


ब्रह्मचर्यं  ब्रह्मचर्यमा रहने 


गन्तुः  पत्नीसंग समागम गर्ने तपः  तपस्या गर्नु 


सन्तोषः  सन्तोष गर्नु र 
भूतसोहदं  प्राणीहरूलाई दया 


रामानन्दी दीका 


५५९० 
एकादश स्कन्ध 


गर्नु मुख्य धर्महो भने 





श्रीमद्भागवत 


अध्याय १८ 


मदुपासनं  मेरो उपासना गर्जु॑ सर्वेषाम्  सबैको धर्म हो 


वाव्यार्थ ऋतुकालमा पत्नीसंग समागम गर्ने गृहस्थको पनि ब्रह्मचर्यमा रहनु, तपस्या गर्नु, 
पवित्र रहनु, सन्तोष गर्नु र प्राणीहरूलाई दया गर्नु धर्म हो भने मेरो उपासना गर्नु चाहं सबेको 
धर्म हो । 


इति मां यः स्वधर्मेण भजेन्नित्यमनन्यभाक् । 
सर्वभूतेषु मदुभावो मद्भक्तिं विन्दते दुढाम् ॥ ४४॥ 


पढार्थ स्वधर्मेण  आपनो धर्मद्वारा सर्वभूतेषु  सम्पूर्ण प्राणीहरूमा 
इति  यसरी नित्यं  सर्य मदुभावः  मेरो भावना गर्दै 
अनन्यभाक्  कुनै फलको मां  मलाई द्ढां  दृढ 

आशा नराखिकन भजेत्  भजन गर्द त्यो मद्भक्तिं  मेरो भक्तिलाई 

यः  जसले व्यक्तिले विन्दते  प्राप्त गर्द 








ताक्यार्थ यसरी जसले कुनै फलको आशा नराखिकन आफ्नो धर्मपूर्वक सध मलाई भजन 
गर्दछ, त्यस व्यक्तिले सम्पूर्ण प्राणीहरूमा मेरो भावना गर्दै अन्त्यमा मेरो दृढ भक्तिलाई प्राप्त 
गर्द । 


भक्त्योद्धवानपायिन्या सवंलोकमहेदवरम् । 
सर्वँत्पत्त्यप्ययं ब्रह्य कारणं मोपयाति सः ॥ ४५॥ 


पदार्थ सवंलोकमहेश्वरं  सम्पूर्ण बह्म  ब्रह्मस्वरूप 
उद्धव  हे उद्धव लोकको अधिपति मा  मलाई 
सः  त्यो मेरो भक्तले सवाँत्पत्त्यप्ययं  सारा जगत्को उपयाति  प्राप्त गर्द 


अनपायिन्या  अखण्डित उत्पत्ति र प्रलय गर्न 
भक्त्या  भक््तद्रारा कारणं  कारण भएको 


ताक्यार्थ हे प्रिय उद्धव ! मेरो भक्तले अखण्डित भक्ति गरेर सम्पूर्ण लोकको अधिपति, सारा 
जगत्को उत्पत्ति र प्रलयको मूलकारण ब्रह्मस्वरूप मलाई प्राप्त गर्द । 








इति स्वधमनिणिंक्तसत्तवो निज्ञांतमद्गतिः। 
ज्ञानविज्ञानसम्पन्नो न चिरात् सुपेति माम् ॥ ४६॥ 
अनुष्ठानले अन्तःकरण शुद्ध राप्रोसंग बुटेकोर 
इति  यसरी भएको ज्ञानविज्ञानसम्पन्नः  ज्ञान र 
स्वधर्मनिणिक्तसत्त्वः  स्वधर्मकोनिज्ञांतमद्गतिः  मेरो तत्त्वलाई विज्ञानले युक्त भएको साधकले 


पदार्थ 


रामानन्दी दीका 


एकादश स्कन्ध 


न चिरात्  चांडेनै 


श्रीमद्भागवत 


मां  मलाई 


५५९१ 
अध्याय १८ 


समुपेति  प्राप्त गर्दछ 


ताक्यार्थ यसरी स्वधर्मको अनुष्ठानले अन्तःकरण शुद्ध भएको मेरो तततवलाई राम्रोसंग बुरेको र 
ज्ञान र विज्ञानले युक्त भएको साधकले चांडे नै मलाई प्राप्त गर्व । 


वणांश्रमवतां घमं एष आचारलक्षणः। 
स एव मदुभक्तियुतो निःश्रेयसकरः परः ॥ ४७॥ 


पदार्थ 

एषः  यो 
वणांश्रमवतां  वर्ण र 
आश्रमवालाको 


आचारलक्षणः  आचारस्वरूप 
धमः  धर्महो 
सः एव  यही धर्म ने यदि 





मदुभक्तियुतः  मेरो भक्तिले 


युक्त भएर अनुष्ठान गरियो भने 
परः  सम्पूर्ण साधनमा श्रेष्ठ 
निःश्रेयसकरः  मोक्षरूप फल 
प्रदान गर्न हुन्छ 





वाक्यार्थ यो वणश्रिमवालाहरूको आचारस्वरूप जुन धर्म हो, यसै धर्मलाई पनि मेरो 
भक्तिपूर्वक गरियो भने यसले श्रेष्ठ साधन भएकोले मोक्ष प्रदान गर्द । 


एतत् तेऽभिहितं साधो भवान् पृच्छति यच्च माम्। 
यथा स्वधम॑संयुक्तो भक्तो मां समियात् परम् ॥ ४८॥ 


पदढार्थ 

साधो  हे सज्जन उद्धव 
यत्  जो 

भवान्  तिमीले 

मां  मसंग 

पृच्छति  सोधेका धियौ र 





स्वधमसंयुक्तः  आपनो धर्मको 
पालन गर्न 

भक्तः  मेरो भक्तले 

यथा  जसरी 

परं  परमेश्वररूप 

मां  मलाई 


समियात् च  प्राप्त पनि गर्द 
एतत्  यो सबे कुरा 

ते  तिमीलाई मद्रारा 
अभिहितम्  बताइयो 





ताक्यार्थ हे उद्धव ! जो तिमीले मसंग सोधैका धियौ, आफ्नो धर्मको पालन गर्न व्यक्तिले मेरो 
भक्त भएर जसरी परमेश्वररूप मलाई प्राप्त गर्दछ, यी सवे कुरा मैले तिमीलाई बताएं । 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायामेकादशस्कन्धे अष्टादश्रोऽध्यायः ॥ १८॥ 


रामानन्दी दीका 


५५९२ 


एकादश स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


अध्याय १९ 


अथ एकोनविंरोऽध्यायः 


भक्ति, ज्ञान र यमनियम आदि साधनहरू 


श्रीभगवानुवाच भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभयो 
यो विद्याश्चुतसम्पन्नः आत्मवान् नानुमानिकः। 
मायामात्रमिदं ज्ञात्वा ज्ञानं च मयि सन्न्यसेत् ॥ १॥ 


पदार्थ 

यः जो 

विद्याश्चुतसम्पन्नः  शास्त्रीय र 
अनुभवनात्मक ज्ञानले युक्त छ 
आत्मवान्  आत्मतत्त्व 
साक्षात्कार गरिसकेको छ अनि 





आनुमानिकः  परोक्षज्ञान युक्त 
मात्र 

न  कैन त्यस्तो व्यक्तिले 

इदं  यो सारा द्वैत प्रपञ्च र 
ज्ञानं च  वृत्तिरूप ज्ञानलाई 
पनि 





मयि  म परमात्मामा 
मायामात्रं  माया मात्र वा 
कल्पित हो भन्ने कुरा 
ज्ञात्वा  बुर 

सन्न्यसेत्  सवै कुरालाई 
त्यागिदेओस् 


ताक्यार्थ जो आत्मानुभवले युक्त छ र जसले तत्त्वसाक्षात्कार गरिसकेको छ अनि परोक्षज्ञान 
मात्र नभएर अपरोक्षानुभूति नै जसलाई भटदसकेको छ त्यस्तो व्यक्तिले सारा प्रपञ्चलाई र वृकत्तिरूप 
ज्ञानलाई पनि म परमात्मामा कल्पित हो भनेर सवे त्यागिदेओस् । 


ज्ञानिनस्त्वहमेवेष्टः स्वार्थो हेतुङ्च सम्मतः। 
स्वगंङ्चेवापवर्गंस्च नान्यो ऽथँ मदुते प्रियः ॥ २॥ 








पदार्थ हेतुः च  मुख्य प्राप्तिको अपवगंः  मोक्ष र 
ज्ञानिनः तु  ज्ञानीहरूको लागि साधनको रूपमा अन्यः  अरू 

अहं एव  मनै सम्मतः  मानिएको छु अर्थः च  पदार्थहरू पनि 
इष्टः  अपेक्षित मदूते  मलाई छाडर परियः  प्यारो 

स्वाथंः  फल र स्वगं  स्वर्ग न एव  हन सक्दैन 


ताक्यार्थ ज्ञानीको लागि मन पर्ने वस्तु, खोजेको फल र अभीष्ट वस्तुप्राप्तिको साधन पनि सबे 
मने ह मलाई छाडेर ज्ञानीलाई स्वर्ग, मोक्ष वा अरू कुनै पनि पदार्थं प्रिय हुन सक्दैन । 


ज्ञानविज्ञानसंसिद्धाः पदं श्रेष्ठं विदुमंम । 
ज्ञानी प्रियतमोऽतो मे ज्ञानेनासो बिभति माम् ॥ ३॥ 
पदार्थ ज्ञानविज्ञानसंसिद्धाः  ज्ञान र॒विज्ञानले अन्तःकरण शुद्ध 


रामानन्दी दीका 


५५९द् 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १९ 
भएका व्यक्तिहरू ज्ञानी  ज्ञानी व्यक्तिले असो  त्यो व्यक्ति 

मम  मेरो ज्ञानेन  ज्ञानद्रारा मे  मेरा लागि 

श्रेष्टं  उत्तम मां  मलाई प्रियतमः  अत्यन्त प्यारो हुन्छ 
पदं  स्वरूपलाई बिभतिं  हृदयमा धारण गर्दछछ 

विदुः  जान्दछन् अतः  त्यसैले 








ताक्यार्थ ज्ञान र विज्ञानद्रारा अन्तःकरण शुद्ध भएका व्यक्तिहरूले मेरो उत्तम स्वरूपलाई 
जान्दछन् र ज्ञानी व्यक्तिले ज्ञानद्वारा मलाई हृदयमा धारण गर्द, त्यसैले त्यस्तो व्यक्ति मेरो 
अत्यन्त प्यारो हुन्छ । 


तपस्तीर्थं जपो दानं पवित्राणीतराणि च । 
नारं कुर्वन्ति तां सिद्धिं या ज्ञानकलया कृता ॥ ४॥ 


पढार्थ सिद्धिं  शुद्धता पवित्राणि च  अरू पवित्र 
या  जो शुद्धता तपः  तपस्याले वस्तुहरूले पनि 
ज्ञानकलया  ज्ञानको लेश तीर्थं  वीर्थसेवनले अलं  पर्यप्तरूपमा 
मात्रले पनि जपः  जपले न कुर्वन्ति  गर्न सक्देनन् 
कृता  हुन्छ दानं  दानले 

तांत्यो इतराणि  अरू कुराहरूले र 








ताक्यार्थ जो पवित्रता ज्ञानको लेश मात्रले ह॒न्छ, त्यो पवित्रता तपस्या, तीर्थसेवन, जप, दान र 
अरू केटी कुरा वा पवित्र वस्तुहरूबाट पनि सम्भव कैन । 


तस्माज्ज्ञानेन सहितं ज्ञात्वा स्वात्मानमुद्धव । 
ज्ञानविज्ञानसम्पन्नो भज मां भक्तिभावितः ॥ ५॥ 








पदार्थ स्वात्मानं  आप्नो आत्मालाई भएर 

तस्मात्  त्यसैले ज्ञात्वा  जानेर मां  मलाई 
उद्धव  हे उद्धव ज्ञानविज्ञानसम्पन्नः  ज्ञान र॒ भज  भजन गर 
ज्ञानेन  ज्ञानले विज्ञानले युक्त भई 

सहितं  सहित भक्तिभावितः  भक्तिभावले युक्त 


ताक्यार्थ हे उद्धव ! ज्ञान अत्यन्त पवित्र वस्तु भएकाले ज्ञानले सहित आत्मालाई जानी 
ज्ञानविज्ञान र भक्तिभावले युक्त भई मेरो भजन गर। 


ज्ञानविज्ञानयज्ञेन मामिष्ट्वात्मानमात्मनि । 
सवंयज्ञपतिं मां वे संसिद्धिं मुनयो ऽगमन् ॥ ६॥ 


रामानन्दी दीका 


५९८ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १९ 
पदार्थ अधिपति ः  निश्चय ने 
ज्ञानविज्ञानयज्ञेन  ज्ञान र॒ आत्मानं  परमात्मस्वरूप संसिद्धिं  परमसिद्धि वा 
विज्ञानरूपी यज्ञद्रारा मां  मलाई मोक्षरूप 

आत्मनि  अन्तःकरणमा इष्ट्वा  यजन गरेर मां  मेरो स्वरूपमा 
सवंयज्ञपतिं  सम्पूर्ण यज्ञका मुनयः  मुनिहरू अगमन्  प्राप्त भए 








ताक्यार्थ ज्ञान र विज्ञानरूपी यज्ञद्रारा अन्तःकरणमा सम्पूर्णं यज्ञका अधिपति परमात्मस्वरूप 
मलाई यजन गरेर मुनिहरू परमसिदधिरूप ममा प्राप्त भए। 


त्वय्युद्धवाश्रयति यस्त्रिविधो विकारो 
मायान्तरा पतति नाद्यपवगयोय॑त्। 
जन्मादयोऽस्य यदमी तव तस्य किं स्यु 
 न  ् मध्ये 
रादययन्तयोयंदसतोऽस्ति तदेव मध्ये ॥ ७॥ 


पदार्थ पतति  प्रतीत ह॒न्छ किंस्युः  के बिगार्दछन् 
उद्धव  हि उद्धव आद्यपवगंयोः  सुरूमा र असतः  मिथ्या वस्तुको पनि 
यःजो अन्तिमिमा उत्पत्ति हनुभन्दा 

त्रिविधः  देह, इन्द्रिय र न त्यो वस्तु हदिन आद्यन्तयोः  सुरूमा र अन्तमा 
अन्तःकरणरूप तीन प्रकारको यत्  जो यत्  जो हुन्छ 

विकारः  विकार अस्य  यो शरीरका तद् एव  त्यही नै 

त्वयि  तिमीमा अमी यी मध्ये  बिच पप्रतीतिकालमा 
आश्रयति  प्रतीत छ त्यो सबै जन्मादयः  जन्म आदि पनि 

माया  माया मात्रहो विकारहरू छन्, तिनीहरूले अस्ति  हुन्छ 

यत्  जो वस्तु तस्य  त्यो अधिष्ठानस्वरूप 

अन्तरा  बिचमा तव  तिम्रो 








ताक्यार्थ हे उद्धव ! जो शरीर, इन्द्रिय र अन्तःकरणरूप तीन प्रकारको विकार तिमीमा प्रतीत 
छ, त्यो सबे माया मात्र हो, किनभने जो वस्तु विचको समयमा मात्र देखा पर्दछ, त्यो सुरुमा र 
अन्त्यमा हदेन, त्यसैले यो शरीरमा जो जन्म आदि विकारहरू देखा परेका छन्, तिनले तिम्रो केही 
पनि बिगार्देनन् किनभने ती विकारहरू तिमीमा छदे छैनन्। वास्तवमा मिथ्यावस्तुतको प्रतीति 
हनुभन्दा पहिले र पछि जे छ, प्रतीतिकालमा पनि त्यही मात्रै हुन्छ । 


विवरण यहाँ भगवान्ले आध्यात्मिक, आधिदैविक र आधिभौतिक यी तीन दुःखहरू एवं जन्म, 
मृत्यु आदि छ प्रकारका भावविकारहरू आत्माका पनि होडइनन् र ॒वास्तवमा त ती शरीरका समेत 
होइनन् भनी उपदेश गर्नुभएको छ। सामान्य दृष्टिलि विचार गर्दा त्रिविध ताप एवं 
षड्भावविकारहरू आत्माका होदइनन् शरीरका हृन् भन्ने स्पष्ट छ । जन्ममृत्यु आदि शरीरके 


रामानन्दी दीका 


५५९५ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १९ 


भएको देखिन्छ, अनि सबैथरी तापहरूले पनि शरीर, इन्द्रिय र मनलाई ने दुःख दिएको अनुभव 
पनि गरिन्छ। यसकारण आत्मासंग यिनको सम्बन्ध नभए पनि शरीरसंग समेत यी विकारहरूको 
सम्बन्ध नहनु अलि अनौटो लाग्दछछ। तर भगवान् भन्नुहुन्छ शरीर, इन्द्रिय आदि असत् भएकाले। 
यहाँ असत्को अर्थ वास्तवमा नभए पनि केवल देखिने वस्तु भने हो । 
भगवान् भन्नुहुन्छ आद्यपवर्गयोः न अर्थात् शरीर आदि कार्यवर्ग आदि र अन्तमा 
नभएकाले त्यो अन्तरा आपतति अर्थात् बिचमा कतैबाट देखिएको मात्र हो, त्यसैले माया अर्थात् 
मिथ्या हो। जसरी डोरीमा पहिले पनि नभएको र ज्ञान भएपचछ्ि नरहने सर्पं केवल बिचको 
समयमा मात्र देखिन्छ, त्यसै गरी शरीर आदि पनि अज्ञानकालमा मात्र देखिएका हुन् । यति मात्र 
नभई यो सम्पूर्ण संसार नै अज्ञानवश केटी समयका लागि देखिएको मात्र हो । वास्तवमा नभए 
पनि देखिएको वस्तुलाई त्यसको जन्म भयो र नाश भयो भन्न मिल्देन। कुनै पनि व्यक्तिले 
डोरीमा सर्पं जन्मिएको र ज्ञानपक्ि मरेको भन्देन, किनभने उसलाई सर्पं मिथ्या भएकाले त्यसको 
वास्तवमा जन्ममृत्यु भएकै कैन भन्ने थाहा छ । शरीर र सम्पूर्ण संसार वास्तविक पदार्थ होडनन्, 
किनभने यिनीहरू पहिले र पछि छैनन्। आचार्य गौडपाद भन्नुहुन्छ 
आदावन्ते च यन्नास्ति वर्तमानेऽपि तत्तथा । 
वितथः सदृशा सन्तोऽवितथा इव लक्षिताः । । माण्डूक्यकारिका २.६ 
अर्थात् जुन वस्तु उत्पत्तिभन्दा पहिले अस्तित्वमा छैन र पछि पनि अस्तित्वमा र्हेदेन भने 
त्यसलाई असत् पदार्थ ने ठान्तुपर्वछ । विचमा केटी समय देखिए तापनि तिनीहरू वास्तवमा छेनन्, 
यसैले ती मिथ्या हुन्। यसप्रकार शरीर आदि मिथ्या सिद्ध भएपचछ्ि ती अवास्तविक पदार्थहरू 
जन्मनु र मर्नुको के अर्थछरः? 
यहां के शङ़ा हन्छ भने संसारमा शरीर आदि पनि जन्मिएका होडइनन्, खन् आत्मा त नित्य 
एवं अपरिणामी भएकाले जन्मिएकै होइन भने जन्मिने, बदन, नष्ट हुने आदि व्यवहार कसको 
देखिएको हो त ? यसको उत्तर दिने क्रममा गौडपादाचार्यले शरीर, इन्द्रिय र सम्पूर्णं संसार यी 
सबे वास्तवमा नभएकाले यिनको उत्पत्ति सम्भव हदेन बरु, मायावश सत् वस्तुक उत्पत्ति भए रँ 
देखिन्छ भन्नुभएको छ 
सतो हि मायया जन्म युज्यते न तु तत्त्वतः । 
असतो मायया जन्म तत्त्वतो नैव युज्यते । माण्डूक्यकारिका ३.२७, २८ 
अर्थात् सत् वस्तु नित्य एवं अपरिणामी भएकाले तत्त्वतः त्यो जन्मन सम्भव क्तैन, तर 
भ्रमद्रारा जन्मिए फँ देखिन सक्छ । असत् वस्तु स्वयं असत् भएकाले त्यसको वास्तविक जन्म पनि 
सम्भव छैन र भरमवश जन्मन पनि सम्भव छैन, किनभने भ्रमको विषय हुनका लागि पनि त्यो 
वस्तु सत् हुनुपर्दछ । यसको दृष्टान्त दिदे उह बताउनुहन्छ 
बन्ध्यापुत्रो न तत्त्वेन मायया वापि जायते । ३.२८ 
अर्थात् बाँरीको छोरो न वास्तविक रूपमा जन्मन सक्छ, न त भ्रमद्वारा नै जन्मन सम्भव 


भ्रम हुनका लागि पनि त्यसको कुनै अधिष्ठान सत्य वस्तु चाहिन्छ। डोरीमा सर्पको भ्रम 


रामानन्दी दीका 


५५९६ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १९ 


हदा त्यहाँ भ्रमवशात् सर्प उत्पन्न भएको माननिंदेन, अपि तु डोरी नै अज्ञानको कारणले सर्पको 
रूपमा कल्पित भएको मानिन्छ। त्यसैले सत् वस्तुको नै भ्रम हून सक्छ। आत्मा सत् वस्तु 
भएकाले भ्रमवशात् त्यही ने संसारको रूपमा देखिन सम्भव छ, तर संसारको उत्पत्ति भयो भन्न 
तात्त्विक दृष्टिले सम्भव कैन । त्यसैले आचार्यहरू भन्दछन् मायाद्रारा जन्मन पनि सत् वस्तु मात्र 
समर्थ छ, असत् होइन । 

मायाद्रारा जन्मिनुको अर्थं वास्तवमा नजन्मिनु नै भन्ने हन्छ। कुनै व्यक्तिले सपना देख्दा 
उसले सपनाभित्र आपफूलाई समेत त्यहँको पात्रको रूपमा उपस्थित भएको पारं र अनेक 
व्यवहार गरी सपना सकिएपच्छि त्यहाँबाट बिला्ंछ । स्वप्नभ्रमका कारण त्यहाँभित्र उत्पन्न भएको 
र भ्रमको नाशपचछ्ि विलीन भएको देखिए तापनि स्वप्नभित्र त्यो व्यक्ति जन्मियो र अन्तमा मय्यो 
भनेर कदापि मान्न सकिंदैन। जसरी सपनाभित्र भ्रमवशात् व्यक्ति देखिए तापनि त्यो वास्तवमा 
त्यहं उत्पन्न भएको थिएन र स्वप्नसमाप्तिपच्ि त्यो मरेको पनि होइन, त्यसै गरी आत्मा मायाद्रारा 
उत्पन्न हुन्छ भने पनि त्यसलाई उत्पन्न भएको मार्निंदेन । 

यसप्रकार आत्मा स्वरूपतः नित्य र अपरिणामी भएकाले एवं मायाद्वारा जन्मिन पनि 
काल्पनिक मात्र भएकाले वास्तवमा त्यसको जन्म सम्भव छैन। यसै गरी शरीर आदि पनि मिथ्या 
भएकाले तिनीहरूको पनि वास्तविक या काल्पनिक दुबे रूपमा उत्पत्ति सम्भव कैन । 

अतः जिज्ञासुहरूले संसारमा प्रतीत भद्रहेका जन्म, मृत्यु आदि विकारहरू र आध्यात्मिक 
आदि तापहरूलाई शरीरका र आत्माका समेत होदनन् भनी तिनको उपेक्षा गरिदिनुपर्छ । 


उद्धव उवाच उद्धवले भने 
ज्ञानं विशुद्धं विपुलं यथेतट् वेराग्यविज्ञानयुतं पुराणम् । 
आख्याहि विश्वेश्वर विरवमूतं त्वदुभक्तियोगं च महद्धिमृग्यम्॥ ८ ॥ 








पढार्थ विज्ञानले युक्त भएको आख्याहि  बताउनुहोस् र 
विच्वे्वर  हे विश्वका मालिक पुराणं  अति प्राचीन महद्धिमग्यं  महापुरुषहरूले 
विश्वमूतं  हे विश्वरूप प्रभु एतत्  यो चाहने 

वि्ुदधं  अन्तःकरणलाई शुद्ध ॒ ज्ञानं  ज्ञानको विषयमा त्वदुभक्तियोगं च  हजुरको 
पार्ने विपुलं  विस्तारपूर्वक भक्तियोगको विषयमा पनि 
वैराग्यविज्ञानयुतं  वैराग्य र॒ यथा  जसरी सम्भव छ त्यसरी बताउनुहोस् 


ताव्यार्थ हे विश्वेश्वर ! हे विश्वरूप प्रभु ! अन्तःकरणलाई शुद्ध पार्ने वैराग्य र विज्ञानले युक्त 
भएको पुरानो ज्ञानको विषयमा मलाई विस्तारपूर्वक बताउनुहोस्। त्यस्ते महापुरुषहरूले पनि 
चाहने हजुरको भक्तियोगको विषयमा पनि बताउनुहोस् । 


४९ शदे वे भवाघ्वनीरा 
तापत्रयेणामिहतस्य घोरे सन्तप्यमानस्य भवाध्वनीरा । 
परयामि नान्यच्छरणं तवाङ्घ्रिद्न्हयातपत्रादमृताभिवषांत् ॥ ९॥ 


रामानन्दी दीका 


५५९७ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १९ 
पदढार्थ घोरे  अति भयङ्कर अङ्घ्रिद्न्हयातपत्रात्  

ईश  हे सर्वसमर्थ प्रभु भवाध्वनि  संसारमार्गमा चरणकमलरूपी छत्रबाहेक 
तापत्रयेण  आध्यात्मिक, सन्तप्यमानस्य  सन्तप्त अन्यत्  अरू 

आधिदैविक र आधिभौतिक यी भट्रहेको प्राणीको शरणं  शरण 

तीन तापले अमृताभिवषांत्  अमृत बसने न पश्यामि  देख््दिनं 
अभिहतस्य  पीडित भएका र तव  हजुरको 








वाक्यार्थ हे प्रभु ! आध्यात्मिक, आधिदैविक र आधिभौतिक यी तीन तापले पीडित भएको र 
अति भयङ्र संसारमार्गममा सन्तप्त भएको जीवको लागि अमृतवर्षा गराउने हजुरको 
चरणकमलरूपी छत्रबाहेक मैले अरू शरण केही देषिदरनं । 


दष्टं जनं संपतितं बिङेऽस्मिन् कालाहिना श्ुद्रसुखोरुतष॑म् । 


समुदधरेनं कृपयापवर्गयरवचोभिरासिञ्च महानुभाव ॥ १०॥ 
पदढार्थ दष्टं  उसेको र समुद्धर  उद्धार गर्नुहोस् र 
महानुभाव  हे प्रभावशाली प्रभु ्षुदरसुखोरुतर्ष॑म्  क्षुद्र विषयको अपवर्ग्यैः  मोक्षको साधनभूत 
अस्मिन्  यो संसाररूपी सुखमा ने तृष्णा राख्ने वचोभिः  वचनहरुद्रारा 
बिले  कुवामा एनं  यो आसिञ्च  सेचन गर्नुहोस् 
संपतितं  परेको जनं  प्राणीलाई 
कालाहिना  कालरूपी सर्पले कृपया  कृपा गरी 








ताक्यार्थ हे महानुभाव प्रभु! यो संसाररूपी कुवामा खसेको, कालरूपी सर्पले उसेको र क्षुद्र 
विषयसुखमा मोहित हुने प्राणीलाई कृपा गरेर उद्धार गर्नुहोस् र मोक्षको साधनभूत वचनरूपी 
अमृतद्वारा सेचन गर्नुहोस् । 


श्रीभगवानुवाच भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभयो 
इत्थमेतत् पुरा राजा भीष्मं घ्म॑भृतां वरम् । 
अजातरात्रुः पप्रच्छ सर्वेषां नोऽनुद्ुण्वताम् ॥ ९॥ 


पदढार्थ अजातरात्रुः  युधिष्ठिरले अनुरुण्वतां  सुनिरह॑दा 
इत्थं  यसै गरी जसको कुनै शत्रु जन्मिएको धमम॑भृतां  धर्मत्माहरूमा 
एतत्  यही कुरा कैन त्यस्ता वरं  श्रेष्ठ 

पुरा  पहिले स्वेषां  सवै भीष्मं  भीष्मपितामहलाई 
राजा  राजा नः  हामीहरूले पप्रच्छ  सोधेका थिए 








वाक्यार्थ पहिले यसै गरी यही विषयमा धर्मात्माहरूमा श्रेष्ठ भीष्मपितामहसेंग राजा युधिष्ठिरले 


रामानन्दी दीका 


५९८ 


एकादश स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


हामीहरूले सुन्दासुन्दै सोधेका थिए। 


निवृत्ते भारते युद्धे सुहन्निधनविह्लः। 
श्रुत्वा घमांन् बहून् पश्चान्मोक्षधमांनपृच्छत ॥ १२॥ 


पदढार्थ 

भारते  महाभारतको 

युद्धे  युद्ध 

निवृत्ते  समाप्त भईइसकेपछ्ि 
सुहन्निधनविहलः  बन्धुहरूको 





हत्याले विहल भएका 
युधिष्ठिरले 

बहून्  धेरै 

धमांन्  धर्महरू 
श्रुत्वा  सुनेर 





अध्याय १९ 


परचात्  पछि 
मोक्षधमान्  मोक्षसम्बन्धी 
धर्महरू 

अपृच्छत  सोधेका थिए 


ताक्यार्थ महाभारतको युद्ध समाप्त भदसकेपछि आपफ्ना बन्धुबान्धवको हत्याले विह्वल भएका 
युधिष्ठिरले अरू धेर धर्मको विषयमा सुनिसकेपल्छि मोक्ष धर्मको विषयमा सोधेका थिए। 


तानहं तेऽमिघास्यामि देवव्रतमुखाच्छरतान् । 


ज्ञानवेराग्यविज्ञानश्रद्धाभक्त्युपवृहितान् ॥ १२॥ 


पदार्थ 

देवव्रतमुखात्  भीष्मको 
मुखनबाट 

श्रुतान्  सुनेको 





ज्ञानवेराग्यविज्ञानश्रद्धाभक्त्युप 
वृंहितान्  ज्ञान, वैराग्य, 
विज्ञान, श्रद्धा र भक्तिले युक्त 
भएको 





तान्  ती मोक्षधर्महरू 
अहं  म 

ते  तिमीलाई 
अभिधास्यामि  बताउनेदु 


ताक्यार्थ भीष्मको मुखबाट सुनेको ज्ञान, वैराग्य, विज्ञान, श्रद्धा र भक्तिले युक्त भएको 
मोक्षसम्बन्धी धर्महरू म तिमीलाई बताउनेदु । 


क  अ ज्र 
नवकाद्श पञ्च त्रीन् भावान् भूतेषु यनव 


ईक्षेताथेकमप्येषु तज्ज्ञानं मम निचितम् ॥ ४ ॥ 


पदार्थ 

येन  जसद्रारा 

वै  निश्चय नै 

नव  नौ प्रकृति 
एकादश  एघार इन्द्रिय 
पञ्च  पांच महाभूत 
त्रीन्  तीन गुणसहित 





भावान्  यी अद्राईस तत्त्वलाई 
भूतेषु  ब्रह्मादेखि 
स्थावरसम्मका सम्पूर्ण 
प्राणीहरूमा 

ईक्षेत  देखिन्छ र 

अथ  त्यसपछि 

एषु अपि  यिनीहरूमा पनि 





एकं  एक तत्व परमात्मालाई 
देखिन्छ भने 

तत्  त्यो तत्व चाहं 

ज्ञानं  ज्ञान हो भन्ने 

मम  मेरो 

निरिचतम्  निश्चय छ 


ताक्यार्थ जसद्रारा प्रकृति, पुरुष, महत्त्व, अहङ़ार र पञ्चतन्मात्र यी नौ, पाँच ज्ञानेन्द्रिय, पाँच 


रामान्दी दीका 


एकादश स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


५५९९ 


अध्याय १९ 


कर्मेन्द्रिय र मन गरी एघार, पञ्चमहाभूत र तीन गुण गरी जम्मा अटर्ठाईस तत्तव ब्रह्मादेखि 
स्थावरसम्म सम्पूर्ण कार्यवर्गमा देखिन्छ र ती कार्यवर्गमा पनि फेरि एकततत परमात्मतत्त्व 
अनुगतरूपमा देखिन्छ भने त्यो ज्ञान हो भन्ने कुरा मलाई निश्चय छ। 


     ५ र अ भ 
पतदव हह ववज्ञान न त्थकन यन यत् । 
स्थित्युत्पत्त्यप्ययान् पश्येद् भावानां त्रिगुणात्मनाम् ॥ १५॥ 


पदढार्थ 

यत्  जुन पदार्थहरूलाई 

येन  जो 

एकेन  एक तत्तले अनुगत 
भएको पहिला देख्दथ्यो, अब 
न तथा  त्यस्तो नदेखोस् 





केवल ब्रह्म मात्र देखोस् 
हि  निश्चय नै 

एतद् एव  यही ने 

विज्ञानं  अपरोक्ष ज्ञान हो 
त्रिगुणात्मनां  त्रिगुणात्मक 
सावयव 





भावानां  देह आदि 
पदार्थहरूको 
स्थित्युत्पत्त्यप्ययान्  स्थिति, 
उत्पत्ति र नाशको विषयमा 
पर्येत्  विचार गरोस् 


ताक्यार्थ पहिला एक मात्र परमात्माले अनुगत भएका जुन पदार्थहरूलाई देख्दथ्यो, अब त्यस्तो 
नदेखी केवल ब्रह्म मात्र देखोस् । त्यही नै अपरोक्ष ज्ञान हो। त्यसपछि त्रिगुणात्मक देह आदि 
पदार्थको उत्पत्ति, स्थिति र लयको विषयमा विचार गरोस् । 


विवरण माथिका दुई श्लोकहरूमा परोक्ष र अपरोक्ष ज्ञानको निरूपण गरिएको छ । सामान्यतया 
परोक्ष रूपमा ब्रह्मसम्बन्धी शास्त्रोपदेशहरू सुनी त्यसको भावार्थ बुगन परोक्न ज्ञान हो । ब्रह्म सत्, 
चित् र आनन्दरूप हो भनी जसलाई सुनाए पनि उसले त्यसको भाव त बुखिहाल्दछ, तर 
त्यत्तिकैमा त्यसले ब्रह्मलाई परोक्षरूपमा जान्यो भनन सकिंदेन । त्यसैले ब्रह्मको परोक्षज्ञान हून पनि 
सामान्य व्यक्तिलाई अत्यन्त कठिन छ । उपदेशश्रवण गरेर त्यसको भाव बु्नु मात्र त ब्रह्मलाई 
परोक्ष रूपमा बुम्नु कहँ हो र? त्यो त शब्दको अर्थ मात्र बुम्नु हो। परोक्ष ज्ञानको महत्त्व 
नतारँदे पञ्चदशीकार लेख्नुहुन्छ 
परोक्षं ब्रह्मविज्ञानं शाब्दं देशिकपूर्वकम् । 
बुद्धिपूर्वकृतं पापं कृत्स्नं दहति वह्िवत् । । 
अर्थात् गुरुसंग वेदान्तश्रवण गरेपश्चात् ब्रह्मको परोक्ष ज्ञान भयो भने पनि त्यसले 
मानिसका बुद्धिपूर्वक गरिएका सारा पापहरूलाई समेत नष्ट गरिदिन्छ। बुद्धिपूर्वकं गरिएका 
पापहरूको नाश अनेक पुण्य कर्महरुद्रारा समेत गर्न सकिंदैन, तर ब्रह्मको परोक्षज्ञानले सबै 
पापलाई नष्ट गरिदिन्छ। यसबाट ब्रह्मको परोक्षज्ञान हनु पनि कति महत्त्वपूर्ण रहे भन्ने स्पष्ट 
हुन्छ । वेदान्तश्रवणबाट ब्रह्मको विषयमा जानकारी लिएर मात्र उसका सारा पाप नष्ट भएका 
हदेनन् । त्यसैले ब्रह्मको परोक्ष र अपरोक्ष ज्ञान भनेको के हो ? यसको निरूपण गर्नु आवश्यक 
देखिन्छ । 
श्रीधर स्वामीले यहं पहिलो श्लोकमा बताइएको परोक्ष ज्ञानको स्वरूप बता्ैदे 
लेख्नुह॒न्छ कार्यकारणात्मकं जगत् पश्यन् परमकारणात्मकं एव एतत् न ततः पृथक् इति ज्ञानम् 


रामानन्दी दीका 


 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १९ 


अर्थात् ब्रह्मादेखि लिएर स्थावरसम्मका सम्पूर्ण विश्वप्रपञ्चलाई कार्यकारणात्मक अदट्राईस 
तत्त्वहरूद्रारा निर्मित भएको देखन र॒यी सबे तत्त्वहरूमा एडटै परमतत्त्व रहेको देख्नु यो 
आत्मतत्वको परोक्ष ज्ञान हो। सबे जगत्लाई परम चैतन्यरूप ब्रह्मतत्त्व भनेर जानिसकेपच्ि यो 
ज्ञान परोक्ष ज्ञान कसरी भयो त ? सब जगत्भरि आत्मानुभव गर्नु त अपरोक्ष ज्ञान हुनुपर्ने ? भन्ने 
शङ़ा उर्दछ । यसको उत्तर के हो भने सम्पूर्णं जगत् आफ्नो कारणपरम्पराको क्रमले परमात्ममय 
छ भन्ने जान्दा जान्दै पनि जिज्ञासुले त्यो परमकारणतत्त्वलाई आफूदेखि अभिन्नरूपमा बुखुन 
सकेको हदेन। उसले त्यसलाई आपफूभन्दा भिन्न रूपमा नै जान्दछ । परमात्मतत्व अपरोक्ष हुनका 
लागि त त्यो प्रत्यगात्माभन्दा अभिन्न हून पर्दछछ। अद्वितीय आत्मतत्वलाई अहं अर्थात् म भनी बुखनु 
यो अपरोक्ष ज्ञान हो भने त्यसलाई सः अर्थात् त्यो भनी बुम्नु परोक्ष ज्ञान हो। जगत्को भ्रम 
अपरोक्ष भएकाले त्यसलाई हटाउनका लागि पनि अपरोक्ष ज्ञान ने चाहिन्छ, परोक्ष ज्ञानले अपरोक्ष 
भ्रमलाई हटाउन सक्देन । त्यसैले सम्पूर्ण जगत् परमात्ममय नै हो भन्ने दृढ रूपमा जाने तापनि 
त्यसलाई आत्मरूपमा नजानेकाले परोक्ष ज्ञानले अपरोक्ष संसारभ्रम नहटेको हो। यसैले श्रीधर 
स्वामी लेख्नुहुन्छ परोक्ष्ञानेनापरोक्षभ्रमस्य निवृत्त्यभावात्तदात्मकं जगत् पश्यन्नप्यात्मनः पृथक् 
सदिति पश्यति अर्थात् यस्तो व्यक्ति सम्पूर्ण जगत्लाई परमात्ममय देखेर पनि त्यस ज्ञानद्वारा 
जगत्को बाध हुन सक्दैन र बाध नहुन्नेल सम्पूर्ण जगत् सत्य रूपमा ने प्रतीत भद्रहन्छ । यसबाट 
जसले परमात्मालाई आत्माभन्दा भिन्न रूपमा बु्दछ, त्यो व्यक्ति परोक्ष ज्ञानयुक्त भएकाले उसले 
संसारलाई सत्यरूपमा ने देख्छ र उसको संसारबन्धन पूर्णतः नष्ट भएको हेदेन । यसकारणले 
परमात्मालाई आत्माभन्दा भिन्न मान्ने भेदवादीहरूले संसारलाई सत्य भन्दछन् र दिव्य लोकहरूको 
संसारमा प्रवेश गर्नुलाई ने मोक्ष भन्दछन् । 

अपरोक्ष ज्ञान भनेको चाहं परम कारणरूप परमात्मतत्वलाई आत्माभन्दा अभिन्न रूपमा 
बुमनु हो। यो अपरोक्ष अनुभवबाट त्यस व्यक्तिको अपरोक्ष संसारभ्रम पूर्णतः नष्ट हुन्छ । यस्तो 
व्यक्तिले संसारलाई मिथ्या रूपमा बुण्दछ र त्यसको अधिष्ठान आत्मामा नै अवस्थित रहन्छ। 
डोरीमा देखिएको सर्प॑भ्रम त्यही डोरीलाई अपरोक्ष रूपमा साक्षात्कार नगरुन्जेल हट्दैन, तर 
अपरोक्ष साक्षात्कारसंगै जब त्यो सर्प बाधित हुन्छ तब तत्कालै सर्पभ्रमबाट उत्पन्न कम्प, पसिना 
आदि सबै उपद्रव नष्ट हृन्छन्। यसै गरी संसारभ्रमको नाशपचछ्छि पनि संसारसंग सम्बन्धित वासना, 
संस्कार आदि सबे नष्ट हुन्छन् । प्रस्तुत प्रसङ्गमा भगवानूले परमात्मालाई आफूभन्दा भिन्न मान्ने 
परोक्ष ज्ञान र आत्मरूप नै जानने अपरोक्ष ज्ञानको स्वरूप एवं फलको विषयमा सूत्रूपमा सूचित 
गर्नुभएको छ। 


आदावन्ते च मध्ये च सृज्यात् सृज्यं यदन्वियात्। 
पुनस्तत्प्रतिसङ्कामे यच्छिष्येत तदेव सत् ॥ १६॥ 


पदढार्थ आदौ  सृष्टिकालमा मध्ये  बिचको समयमा र 
यत्  जुन तत्त्व अन्ते च  अन्त्यको समयमा सृज्यात्  कार्यबाट 


रामानन्दी दीका 


५६०१ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १९ 
सृज्यं च  कार्यान्तरमा पनि तत्प्रतिसङ्कामे  त्यसको प्रलयरिष्येत  बाँकी रहन्छ 


अन्वियात्  अनुगत हुन्छ र॒ भडसकेपछछि पनि तत् एव  त्यही नै 
पुनः  फेरि यत्  जो सत्  पारमार्थिक वस्तुहो 


वाक्यार्थ जुन तत्व सृष्टिकालमा, अन्त्यको समयमा, बिचको समयमा र एक कार्यबाट 
कार्यान्तरमा जाँदा पनि अनुगत हुन्छ र सबैको प्रलय कालमा पनि जुन बाँकी रहन्छ, त्यही वस्तु ने 
सत् वस्तु वा पारमार्थिक वस्तु हो। 


श्रुतिः प्रत्यक्षमेतिद्यमनुमानं चतुष्टयम् । 
प्रमाणेष्वनवस्थानाद् विकल्पात् स विरज्यते ॥ १७॥ 








पदार्थ अनुमानं  अनुमान मिथ्या निश्चित भएकाले 
श्रुतिः  वेद शब्द प्रमाणेषु  प्रमाणहरूमा सः  त्यो विवेकी मानिस 
प्रत्यक्षं  प्रत्यक्ष चतुष्टयं  चार प्रमाणले विकल्पात्  प्रपञ्चबाट 
एेतिद्यं  एतिहासिक र अनवस्थानात्  प्रपञ्चको विरज्यते  विरक्त हुन्छ 


ताक्यार्थ श्रुतिप्रमाण, प्रत्यक्षप्रमाण, एतिहासिक प्रमाण र अनुमान प्रमाणद्वारा प्रपञ्चको 
मिथ्यात्व निश्चित भएकाले विवेकी मानिस प्रपज्चबाट विरक्त हुन्छ । 


कर्मणां परिणामित्वादाविरिञ्च्यादमङ्गलम्। 
विपदिचन्नरवरं पदयेददुष्टमपि दुष्टवत् ॥ १८ ॥ 


पदार्थ विपरिचित्  विवेकीले दुष्टवत्  लौकिक सुख रँ 
कममणां  स्वर्ग आदि फल दिने आविरिञ्च्यात्  अमङ्गटं  दुःखमिधित र 
यज्ञ आदि कर्महरू ब्रह्मलोकसम्मका नरवरं  नाशवान् भनेर 
परिणामित्वात्  परिणामी अदुष्टं अपि  अदृष्ट स्वर्ग पश्येत्  देखोस् 

हुनाले आदि सुखलाई पनि 








वाक्यार्थ  स्वर्ग आदि फल दिने यज्ञ आदि कर्महरू परिणामी हूनाले विवेकीले ब्रह्मलोकसम्मका 
सबे अदुष्ट सुखहरूलाई दृष्ट सुख रँ दुःखमिश्चित र नाशवान् नै देखोस् । 


भक्तियोगः पुरेवोक्तः प्रीयमाणाय तेऽनघ । 
पुनङ्च कथयिष्यामि मद्भक्तेः कारणं परं ॥ १९॥ 


पदार्थ  विषयमा प्रीयमाणाय  भक्तिमा प्रीति 
अनघ  हे निष्पाप उद्धव पुरा एव  पहिले नै राख्ने 
भक्तियोगः  भक्तियोगको उक्तः  बताटयो ते  तिमीलाई 


रामानन्दी दीका 


६०२ 
एकादश स्कन्ध 


पुनः च  फेरि पनि 
मदुभक्तेः  मेरो भक्तिको 


श्रीमद्भागवत 
परं  उत्तम 
कारणं  कारण 


अध्याय १९ 


कथयिष्यामि  बताउनेष्ु 


ताक्यार्थ हे निष्पाप उद्धव ! भक्तियोगको विषयमा मैले पहिले नै बताइसकेको हु । भक्तिमा 
विशेष प्रीति राख्ने तिमीलाई फेरि पनि मेरो भक्तिको उत्कृष्ट कारणको विषयमा म बताने । 


श्रद्धामृतकथायां मे शङ्वन्मदनुकीतंनम् । 
परिनिष्ठा च पूजायां स्तुतिभिः स्तवनं मम ॥ २०॥ 


पढार्थ 

मे  मेरो 

अमृतकथायां  अमृतमय 
कथाश्रवणमा 

श्रद्धा  श्रद्धा गर्नु 


रारवत्  सर्वै 

मदूनुकीतनं  मेरो कीर्तन गर्नु 
पूजायां  मेरो पूजामा 
परिनिष्ठा  विशेष अनुराग 





राख्नु र 





स्तुतिभिः  स्तुतिहरूद्रारा 
मम मेरो 

स्तवनं च  स्तवन गर्नु पनि 
भक्तिको लक्षण हो 


ताक्यार्थ मेरो अमृततुल्य कथाश्रवणमा श्रद्धा गर्नु, स्धँ मेरो कीर्तन गर्नु, मेरो पूजामा अनुराग 
राख्नु र स्तुतिहरूद्रारा मेरो स्तवन गर्नु भक्तिका स्वरूप हुन् । 


आद्रः परिचर्यायां सवोद्गिरमिवन्द्नम् । 
मदुभक्तपूजाभ्यधिका सर्वभूतेषु मन्मतिः ॥ २१॥ 


पदिार्थ 
परिचयांयां  मेरो सेवामा 
आदरः  आदरबुदधि गर्नु 


सङ्गः  सम्पूर्ण अङ्गले 





अभिवन्दनं  प्रणाम गर्नु 
अभ्यधिका  अत्यन्त प्रेमले 
मटुभक्तपूजा  मेरो भक्तको 
पूजा गर्नु र 





सवभूतेषु  सम्पूर्ण प्राणीहरूमा 
मन्मतिः  मेरे भावना गर्नु 
भक्तिको स्वरूप हो 


ताक्यार्थ मेरो सेवामा आदर गर्नु, सम्पूर्णं अङ््रारा ढोग गर्नु, मेरा भक्तहरूको प्रेमले पूजा गर्नु 
तथा सम्पूर्ण प्राणीहरूमा मेरो भावना गर्नु भक्तिको स्वरूप हो । 


मदरथष्वङ्गचेष्टा च वचसा मदुगुणेरणम्। 
मय्यपणं च मनसः सवंकामविवजंनम् ॥ २२॥ 


पदार्थ 

मदथंषु  मेरे आराधनामा 
अङ्गचेष्टा च  सारा शारीरिक 
व्यापार गर्नु 

वचसा  वाणीले 





मदुुणेरणं  मेरो गणको कीर्तन 


गर्नु 
मनसः  मनलाई 
मयि  ममा 


अपणं  अर्पण गरिदिनु र 





सवंकामविवज॑नम् च  सम्पूर्ण 
कामना त्यागिदिनु पनि भक्तिको 
स्वरूप हो 


रामानन्दी दीका 


६०२ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १९ 


वाक्यार्थ शरीरद्वारा मेरो आराधना गर्नु, वाणीद्वारा मेरे गणको कीर्तन गर्नु, मनलाई ममा नै 
अर्पण गरिदिनु र सम्पूर्ण कामनालाई त्यागिदिनु भक्तिको स्वरूप हो । 
मद्र्थेऽथंपरित्यागो भोगस्य च सुखस्य च । 


इष्टं दत्तं हुतं जप्तं मदथं यटूव्रतं तपः ॥ २६॥ 








पदार्थ सुखस्य च  सुखको पनि जप्तं  जप 

मदर्थे  मेरा लागि परित्याग गर्नु अनि व्रतं  त्रत र 

अथपरित्यागः  सम्पत्ति खर्च यत्  जो तपः  तपस्या पनि मेरे 

गर्नु र इष्टं  यज्ञ आदि वैदिक कर्म आराधनाको लागि गर्नु भक्तिको 
मदर्थं  मेरे आराधनाको लागि दत्तं  दान आदि दत्त कर्म स्वरूपहो 

भोगस्य च  भोगको र हुतं  होम आदि कर्म 


ताक्यार्थ मेरे लागि सम्पत्ति खर्च गर्नु, भोग र सुख आदिको परित्याग गर्नु र यज्ञ, दान, होम, 
जप आदि कर्म र त्रत तथा तपस्या आदि पनि मेरे आराधनाका लागि गर्नु भक्तिको स्वरूप हो। 


विवरण माधथिका चार श्लोकटहरूमा भगवान्ले उद्धवलाई आफ्नो भक्िका मुख्य कारणहरू के 
हन् भन्ने कुराको उपदेश गर्नुभएको छ। यहाँ भक्तिका साधन बताउने क्रममा भगवानूले 
भगवत्कथाश्रवण, कीर्तन, वन्दन, पूजन आदिको उपदेश गर्नुभएको छ। यस क्रममा भगवान्ले 
नवधा भक्तिका सबेजसो अङ्गहरूको उल्लेख गर्नुभएको छ । श्रवण, कीर्तन आदि त स्वयं नै भक्ति 
भटहाले, तिनलाई भक्तिको साधनको रूपमा किन बताइयो ? भने शङ़ा हुन सक्छ, यसको उत्तरमा 
आचार्यहरूले भन्नुभएको छ भक्ति प्राप्त गर्ने साधन पनि स्वयं भगवानूकै भक्ति हो । 

सेवार्थक भज धातुबाट भक्ति शब्द बन्दछ । यसबाट गुरु, परमात्मा आदिको सेवा गर्नु नै 
भक्ति हो भन्ने बुखिन्छ। परमात्माको सेवा नोकरले मालिकको सेवा गरेजस्तो स्वार्थी सेवा होइन, 
भगवान्को सेवामा प्रेम पनि रहेको हुन्छ । यसकारण विद्वानृहरूले सेवा र प्रीति मिलेर नै भक्ति 
बन्दछ भन्नुभएको छ। भक्तिको प्राप्ति अरू कुनै साधनको अधीनमा छैन, यो त परमात्माबाट 
रसिन कृपाकै एउटा स्वरूप हो । भगवान्का भक्त एवं भगवान्को कृपाद्रारा मात्र भक्ति प्राप्त हुने 
कुरा नारदभक्तिसूत्रमा पनि भनिएको छ मुख्यतः तु महत्कृपयैव भगवत्कृपालवलेशाद् वा 
अर्थात् यो भक्ति भगवद्भक्त महापुरुषको कृपाबाट अथवा भगवानूकै कृपाद्रारा प्राप्त हुन्छ । 
भगवान् एवं उहँका भक्तहरूको कृपा कहिले हुन्छ ? जब प्रीतिपूर्वक परमात्माको सेवा गरिन्छ । 
प्रीतिपूर्वक सेवा गर्नु स्वयं भक्तिकै स्वरूप हो । यसैले भक्ति प्राप्त गर्न भक्तिकै आश्रय लिनुपर्दछछ 
भनिएको छ। 

योगेश्वर प्रवुद्धले राजा निमिलाई उपदेश गर्ने क्रममा भन्नुभएको छ भक्त्या सञ्जातया 
भक्त्या श्रीमदभागवत ११.३.३१ अर्थात् भक्तदारा नै उत्पनन भएको भक्तिद्रारा। यसको तात्पर्य 
साधन भक्तिद्रारा साध्य भक्तिको उदय हुन्छ भन्न हो। साध्य भक्तिलाई परा भक्ति, ज्ञानलक्षणा 
भक्ति र रागात्मिका भक्ति पनि भनिन्छ। श्रवण, कीर्तन आदि वैधी भक्तिहरूको अभ्यास गद्गिर्दे 


रामानन्दी दीका 


६०४ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १९ 


जब व्यक्तिले परमात्मामा अविच्छिन अखण्ड अनुराग प्राप्त गर्दछछ, त्यो वेला उसको अखण्ड 
भक्ति पनि अखण्डाकार वृत्तिरूप ज्ञानस्वरूप नै ह॒न्छ। त्यसैले नारदले भक्तिलाई गुणरहित, 
कामनारहित, प्रतिक्षण वर्धमान, सूष्ष्मतर र अनुभवरूप भन्नुभएको छ गुणरहितं कामनारहितं 
प्रतिक्षणं वर्धमानं सृक्ष्मतरमनुभवरूपम् नारदभक्तिसूत्र ५४ । यस्तो भक्ति स्वयं फलरूप हुन्छ । 
भक्तलाई आत्मस्वरूप परमात्माको प्रीतिपूर्वकं गरिने सेवाबाहेक अन्य कुनै पनि वस्तु प्रिय छैन । 
ज्ञानद्वारा आत्मक्रीडा र आत्मरतिको अवस्था प्राप्त भए रै साधनभक्तिद्वारा पनि परमात्मारतिको 
अवस्था प्राप्त हृन्छ। यो अवस्थाको भक्ति ज्ञानीहरूको जीवन्मृक्ति जस्त स्वयं ने फलरूप छ। 
त्यसैले भनिन्छ, फलरूपत्वात् अर्थात् साध्य भक्ति स्वयं फलरूप हो। यहाँ पनि भगवानूले 
कोऽन्योऽर्थोऽस्यावशिष्यते अर्थात् यस्तो व्यक्तिले पाउनुपर्नै अर्को कुन पुरुषार्थ छ र? भनी भक्ति 
स्वयं फलरूप भएको कुरा सूचित गर्नुभएको छ। 
धमेमनुष्याणामुद्धवात्मनिवेदिनाम्  


एवं घर्ममनुष्याणामुद्धवात  
मयि सञ्जायते भक्तिः कोऽन्योऽथोँऽस्यावशिष्यते ॥ २४॥ 








पदढार्थ गर्न आपू पूरे समर्पित हुने अस्य  यस्तो भक्तको 
उद्धव  हि उद्धव मनुष्याणां  मनुष्यहरूको अथः  अभिलषित वस्तु 
एवं  यसरी मयि  ममा अन्यः  अरू 

धर्मैः  आपना धर्महरूद्रारा भक्तिः  प्रेमस्वरूपा भक्ति कः  कुन चाहं 
आत्मनिवेदिनां  आत्मनिवेदन सञ्जायते  उत्पन्न हुन्छ अवशिष्यते  बाँकी रहन्छ 


वाक्यार्थ हे उद्धव ! यसरी आआपफ्ना धर्मद्वारा आणू पूरे समर्पित हुने मनुष्यहरूको ममा 
प्रमलक्षण भक्ति उत्पन ह॒न्छ, त्यस्ता भक्तका लागि पाउनुपर्ने अरू कुनै वस्तु पनि बाँकी रहेदेन । 


यदात्मन्यपिंतं चित्तं शान्तं सत््वोपवंहितम् । 
धर्म ज्ञानं सवेराग्यमेश्वयं चाभिपद्यते ॥ २५॥ 


पदढार्थ 

यदा  जुन समयमा 
सत्त्वोपवंहितं  सत्तवगुणले युक्त 
शान्तं  शान्त 

चित्तं  चित्त 





आत्मनि  परमात्मस्वरूप ममा 
अपिंतं  अर्पित हृन्छ त्यही 
समयमा 

धर्मं  धर्मलाई 

सवेराग्यं  वैराग्यले सहित 





ज्ञानं  ज्ञानलाई र 
एेर्वयं च  एेश्वर्यलाई पनि 
अभिपद्यते  प्राप्त गर्द 


ताक्यार्थ जुन समयमा सतत्वगुणले युक्त भएको शान्त चित्त परमात्मामा अर्पण गरिन्छ त्यसे 
समयमा नै भक्तले धर्म, वैराग्यले सहित ज्ञान र एेश्वर्यलाई प्राप्त गर्दछ। 


यद्पिंतं तद् विकल्पे इन्द्रियैः परिधावति । 
रजस्वलं चासन्निष्टं चित्तं विद्धि विपयंयम् ॥ २६॥ 


रामानन्दी दीका 


६०५ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १९ 
पढार्थ असन्निष्ठं  विषयासक्तं हुनाले त्यस समयमा 

यत्  जुन समयमा इन्द्रियैः  इन्द्रियहरू सहित विपयंयं च  विपरीत दशा 

तत्  त्यो विकल्पे  देह, गृह आदिमा अधर्म, अवैराग्य, अज्ञान र 
चित्तं  चित्त अपिंतं  आसक्त भई अनैश्वर्य प्राप्त हुन्छ भनेर 
रजस्वलं  रजोगुणले युक्त ह॒न्छ परिधावति  विषयतिर दौडन्छ विद्धि  जान 








ताक्यार्थ जब चित्त रजोगुणले युक्त हन्छ र विषयासक्तं भई इन्द्रियसहित विषयतिर दौडन्छ, 
त्यसपचछ्छि विपरीत अर्थात् धर्म, अवेराग्य, अज्ञान र अनैश्वर्य प्राप्त हुन्छ । 


धर्मों प  म  श्रै  
धर्मों मदुभक्तिकृत् प्रोक्तो ज्ञानं चेकात्म्यदशंनम् । 
गुणेष्वसद्खो वेराग्यमेवर्य चाणिमादयः ॥ २७॥ 


पढार्थ एेकात्म्यदशनं  सर्वत्र   वैराग्य भनिन्छ र 
मद्भक्तिकृत्  मेरो भक्ति अभेदनुद्धि हुनुलाई अणिमादयः  अणिमा अदिलाई 
गर्नुलाई ज्ञानं  ज्ञान भनिन्छ र एङ्वयं च  एश्वर्य भनिन्छ 
घम  धर्म भनेर गुणेषु  विषयहरूमा 

प्रोक्तः  बताइन्छ असङ्गः  आसक्ति नगर्मुलाई 








वाक्यार्थ मेरो भक्ति धर्म हो, सर्वत्र अभेदनुद्धि हनु ज्ञान हो, विषयमा अनासक्ति वेराग्यहो र 
अणिमा आदि एेश्वर्य हुन् । 


उद्धव उवाच उद्धवले भने 
यमः कतिविधः प्रोक्तो नियमो वारिकरांन । 
कः शमः को दमः कृष्ण का तितिक्षा धृतिः प्रभो ॥ २८॥ 








पदार्थ प्रोक्तः  बताइएको छ कःकेहो 

अरिकडशंन  हे शत्रुनाशक प्रभु कृष्ण  हे कृष्ण प्रभो  हे स्वामी 

यमः  यम रामः  शम भनेको तितिक्षा  तितिक्षा भनेको 
नियमः वा  अथवा नियम कःकेहो धृतिः  धृति भनेको 
कतिविधः  कति प्रकारको दमः  दम भनेको कानकेहो 


ताक्यार्थ हे शत्रुनाशक प्रभु! यम र नियम कति प्रकारका ह॒न्छन् ? शम, दम र तितिक्षा तथा 
धृति भनेका के हन् ? 


किं दानं किं तपः शोय किं सत्यमृतमुच्यते । 
कस्त्यागः किं घनं चेष्टं को यज्ञः का च दक्षिणा ॥ २९॥ 


रामानन्दी दीका 


१६०६ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १९ 
पदार्थ शोर्यं  श्रता इष्टं  अभीष्ट 

दानं  दान सत्यं  वचनको सत्यता र॒ धनं च  धन भनेको 

किं  केलाई ऋतं  व्यावहारिक सत्यता किंकेहो 

उच्यते  भनिन्छ किंकेहो यज्ञः  यज्ञ 

तपः  तपस्या भनेको त्यागः  त्याग भनेको कःकेहो 

किंकेहो कःकेहो दक्षिणा चका  दक्षिणाकेहो 








ताक्यार्थ दान केलाई भनिन्छ ? तपस्या, शूरता, वचनको सत्यता र व्यावहारिक सत्यता भनेको 
के हो ? त्याग केलाई भनिन्छ ? अभीष्ट धन भनेकोकेहो र यज्ञ तथा दक्षिणा भनेकोकेहो? 


पुंसः किंस्विद् बलं श्रीमन् भगो लाभर्च केदाव । 
का विद्या हीः परा काश्रीः किं सुखं दुःखमेव च ॥ ३०॥ 


पदार्थ भगः  एश्वर्य र काकेहो 

श्रीमन्  हे एेश्वर्यशाली प्रभु लाभः च  लाभ भनेको के हो सुखं  सुख र 

केशव  हे केशव परा विद्या  परा विद्या भनेर दुःखं एव  दुःख भनेको पनि 
पुंसः  पुरुषको का  केलाई भनिन्छ किंचन्केहो 

बलं  बल भनेको हीः  लज्जा र 

किंस्वित्  केहो श्रीः  शोभा भनेको 








ताक्यार्थ हे एेश्वर्यशाली प्रभु ! हे केशव ! पुरुषको बल भनेको के हो ? एेश्वर्य र लाभ भनेको 
के हो? रपरा विद्या केलाई भनिन्छ ? अनि लज्जा, शोभा, सुख र दुःख भनेका केके हुन् ? 


कः पण्डितः करच मूखंः कः पन्था उत्पथङ्च कः। 
कः स्वगोँ नरकः कः स्वित् को बन्धुरुत किं गृहम् ॥ ३१॥ 


पदार्थ कःकेहोर कःस्वित् केहो 
पण्डितः  पण्डित भनेको उत्पथः च  कुमार्ग भनेको पनिबन्धुः  बान्धव 
कः कोहो कःकेहो कःकोहो 
मूखंः च  मूर्ख भनेको पनि स्वगं  स्वर्ग उत  अथवा 
कः कोहो कःकेहोर गृहं  घर 

पन्था  सन्मार्ग भनेको नरकः  नरक किम्केहो 








वाक्यार्थ पण्डित भनेको को हो र मूर्ख भनेको को हो ? सन्मार्ग भनेको के हो र कुमार्ग 
भनेको के हो? स्वर्ग भनेको के हो र नरक भनेको के हो? अनि बन्धु भनेका को हुन् र घर 
भनेकोकेहो? 


रामानन्दी दीका 


श्रीमद्भागवत 


५६०७ 


अध्याय १९ 


एकादश स्कन्ध 


् त 
क आद्यः को द्रो वा कृपणः कः क ईरवरः। 
एतान् प्ररनान् मम बूहि विपरीतांश्च सत्पते ॥ ३२॥ 


पढार्थ 

सत्पते  हे सज्जनका पति प्रभ 
आद्यः  धनी 

कःकोहो 

दरिद्रः  दस्र 

कः कोहो 


कृपणः  लोभी 

कम्वा कोहो 

ईरवरः  ईश्वर सर्वसमर्थ 
कःकोहो 

एतान्  यी 

मम  मेरा 





प्ररनान्  प्रश्नहरूको विषयमा 
र 
विपरीतान् च  विपरीत 
विषयमा पनि 

बूहि  बताउनुहोस् 





ताक्यार्थ हे सज्जनका पति प्रभु! धनी कोहो? दखिद्रिकोहो? लोभीकोहो र ईश्वर को 
हो? मेरा यी सबै प्रश्नहरू र यी बाहेिकका विषयमा पनि मलाई बताउनुहोस् । 


श्रीभगवानुवाच 


भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभयो 


अहिंसा सत्यमस्तेयमसद्वो हीरसञ्चयः। 
आस्तिक्यं ब्रह्मचर्यं च मोनं स्थेयं क्षमाभयम् ॥ ३३॥ 


रोचं जपस्तपो होमः श्रद्धातिथ्यं मद््च॑नम् । 


तीथांटनं परार्थेहा तुष्टिराचायसेवनम् ॥ २४॥ 
एते यमाः सनियमा उभयोद्यांदञ्च स्मृताः। 
पुंसामुपासितास्तात यथाकामं दुहन्ति हि ॥ ३५॥ 


पदार्थ 

तात  हे प्रिय उद्धव 

अहिंसा  हिंसा नगर्न 

सत्यं  साँचो बोल्नु 

अस्तेयं  चोरी नगर्नु 

असङ्गः  आसक्ति नगर्नु 

हीः  लज्जाशील हनु 
असञ्चयः  सङ्ग्रह नगर्नु 
आस्तिक्यं  आस्तिक्यबुद्धि गर्नु 
ब्रह्मचयं च  ब्रह्मचर्य व्रत 


मोनं  मोन रहन 

स्थेयं  कर्ममा स्थिर रनु 
क्षमा  सहनशील हून 
अभयं  निर्भय रहनु 

रोचं  पवित्र रहनु 

जपः  जप गर्नु 

तपः  तपस्या गर्नु 

होमः  होम गर्नु 

श्रद्धा  श्रद्धायुक्त हुनु 
आतिथ्यं  अतिथिसत्कार गर्नु 
मदच॑नं  मेरो परमात्माको 





पालन गर्नु 





पूजा गर्नु 

तीथांटनं  तीर्थयात्रा गर्नु 
परार्थेहा  परोपकारमा लाग्नु 
तुष्टिः  सन्तोष गर्नु र 
आचायसेवनं  गुरुहरूको सेवा 


गर्नु 

एते  यी 

सनियमाः  नियमले सहित 
इद्र  बाह 


यमाः  यमहरू 
उभयोः  निवृत्ति र प्रवृत्ति दुबै 


रामानन्दी दीका 


९९६०८ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १९ 
मार्मका लागि राग्रोसंग उपासना गय्यो भने र मोक्ष 

स्मृताः  हन् यिनीहरूले दुहन्ति  दिलारंछन् 

हि  किनभने पुंसां  मानिसलाई 

उपासिताः  यिनीहरूको यथाकामं  इच्छा अनुसार भोग 








ताक्यार्थ हे उद्धव! चोरी नगर्नु, कसैमा आसक्त नहूनु, लज्जाशील हनु, सद्ग्रह नगर्नु, 
आस्तिक बन्नु, ब्रह्मचर्य धारण गर्नु, मौनतामा रहनु, स्थिर रहनु, सहनशील हनु, निर्भय रहनु, पवित्र 
रहनु, जप, तप र होम गर्नु, श्रद्धायुक्त हनु, अतिथि सत्कार गर्नु, मेरो परमात्माको पूजा गर्न, 
तीर्थयात्रा गर्नु, परोपकार गर्नु, सर्धं सन्तुष्ट रहनु र गुरुरूको सेवा गर्नु यी बाहवटा नियमसहित 
यम हून्। यिनीहरूको उपासना गर्ने, प्रवृत्तिमार्गको वा निवृकत्तिमार्गको दुबेखाले उपासकलाई 
इच्छा अनुसार भोग वा मोक्न प्राप्त हुन्छ। 


रामो मन्निष्ठता बुद्धेदम इन्द्रियसंयमः। 
तितिक्षा दुःखसम्मषों जिहोपस्थजयो धृतिः ॥ २६॥ 
दण्डन्यासः परं दानं कामत्यागस्तपः स्मृतम्। 


स्वभावविजयः रोर्यं सत्यं च समदशंनम् ॥ ३७ ॥ 


पढार्थ जिह्योपस्थजयः  रसना र॒ तपः  तपस्या हो भनेर 
बुद्धेः  बुद्धिको उपस्थेन्द्रियलाई जित्नु स्मृतं  मानिएको छ 
मन्निष्ठता  ममा एकाग्रता धृतिः  धैर्यहो स्वभावविजयः  स्वभावलाई 
रमः  शम हो दण्डन्यासः  कसैलाई दण्ड जित्नु 

इन्द्रियसंयमः  इन्द्रियलाई वश दिने भावको परित्याग गर्नु रोर्यं  शूरता हो र 

गर्नु परं  श्रेष्ठ समदशांनं च  सबैमा 
द्मः दमहो दानं  दान हो समानद्ष्टि गर्नु 

दुःखसम्मष॑ः  दुःख सहनु कामत्यागः  कामनाको सत्यम्  सत्य हो 

तितिक्षा  तितिक्षा हो परित्याग गर्नु 








वाक्यार्थ  बुद्धिलाई ममा स्थिर गराउन शम हो, इन्द्रियनिग्रह गर्नु दम हो, दुःख सहनु तितिक्षा 
हो, रसना र उपस्थेन्द्रियलाई जित्नु धैर्य हो, कसैलाई दण्ड दिने भाव त्यागनु शरेष्ठ दान हो, कामना 
त्याग्नु तपस्या हो, स्वभावलाई जित्नु शूरता हो र सबेमा समान दुष्टि गर्नु सत्यता हो । 


ऋतं च सुनृता वाणी कविभिः परिकीतिंता । 
कर्मस्वसङ्गमः रोचं त्यागः संन्यास उच्यते ॥ ३८ ॥ 
पढार्थ सुनृता  सत्य र मिठो वाणी  बोली 


रामानन्दी दीका 


एकादश स्कन्ध 


कविभिः  विद्वानूहरुद्रारा 
ऋतं च  ऋत भनेर 
परिकीतिंता  बतादएको छ 


श्रीमद्भागवत 


कर्म॑सु  कर्महरूमा 
असङ्गमः  आसक्त नहनु 
शोचं  पवित्रता हो र 


५६०९ 
अध्याय १९ 


संन्यासः  संन्यासलाई 
त्यागः  त्याग भनेर 
उच्यते  भनिन्छ 


वाव्यार्थ सत्य र प्रिय बोलीलाई विद्रानूहरूले ऋत भनेका छन्, कर्ममा आसक्त नहूनु शुद्धता हो 


र संन्यास भनेको त्याग हो। 


धमं इष्टं धनं नृणां यज्ञोऽहं भगवत्तमः। 
दक्षिणा ज्ञानसन्देशः प्राणायामः परं बलम् ॥ ३९॥ 


पदढार्थ 

नृणां  मनुष्यहरूको लागि 
इष्टं  इच्छा गरिएको श्रेष्ठ 
घनं  धन 

धमः  धर्महो र 





भगवत्तमः  पूर्ण एेश्वर्यादियुक्त 
अहं  म 

यज्ञः  यज्ञ हँ 

ज्ञानसन्देशः  ज्ञानको उपदेश 
दक्षिणा  दक्षिणा हो र 





प्राणायामः  प्राणायाम 
परं  सर्वश्रेष्ठ 
बलम्  बल हो 


ताक्यार्थ मनुष्यहरूको श्रेष्ठ धन धर्म हो, पूर्णं एेश्वर्यादि युक्त म यज्ञ हँ, ज्ञानको उपदेश 
दक्षिणा हो र प्राणायाम सर्वश्रेष्ठ बल हो। 


भगो म रेश्वरो भावो लाभो मदुभक्तिरुत्तमः। 
विद्यात्मनि भिदाबाधो जुगुप्सा हीरकमंसु ॥ ४०॥ 


पदढार्थ 

मे  मेरो 

एेरवरः  एश्वर्य आदि 
भावः  गुण 

भगः  भाग्यहो 





मदुभक्तिः  मेरो भक्ति गर्नु 
उत्तमः  श्रेष्ठ 

लाभः  लाभहो 

आत्मनि  आत्मामा 
मिदाबाधः  भेदको बाध 





निषेध नै 

विद्या  विद्याहो र 
अकर्मसु  निन्दित कर्ममा 
सुगुप्सा  घणा गर्नु 

हीः  लज्जा हो 


ताक्यार्थ मेरा एेश्वर्य आदि गुण नै भाग्य हो, मेरो भक्ति उत्तम लाभ हो, आत्मामा भेदको 
बाध निषेध हुन विद्या हो र निन्दित कर्ममा घृणा गर्नु लज्जा हो। 


श्रीरणा नैरपेक्ष्यायाः सुखं दुःखसुखात्ययः। 


दुःखं कामसुखापेक्षा पण्डितो बन्धमोक्षवित् ॥ ४१॥ 


पदार्थ 


च 


श्रीः  आभूषण हन् 


नरपेक््याद्याः  निरपेक्षत्व आदि दुःखसुखात्ययः  दुःख र 


गुणाः  गुणहरू 


सुखको अपेक्षा नगर्नु 


सुखं  सुख हो 
कामसुखापेक्षा  विषयभोगको 
अपेक्षा गर्नु 


रामानन्दी दीका 


५६९० 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १९ 
दुःखं  दुःखहोर मोक्षलाई जानने 
बन्धमोक्षवित्  बन्धन र पण्डितः  पण्डित हो 


ताक्यार्थ नियेक्षत्व आदि गुणहरू आभूषण हुन्, दुःखसुखको अपेक्षा नगर्जु सुख हो, 
विषयभोगबाट सुखको आशा गर्नु दुःख हो र बन्धन र मोक्षलाई जान्ने पण्डित हो। 


मूखों देदादयहबुद्धिः पन्था मन्निगमः स्मृतः । 
उत्पथरिचत्तविक्षेपः स्वगं सत्त्वगुणोदयः ॥ ४२॥ 








पढार्थ मार्ग सत्त्वगुणोदयः  सत्त्वगुणको 
देहाद्यहंवुद्धिः  शरीर आदिमा पन्था  सन्मार्ग भनेर उदयने 

अहं बुद्धि गर्ने व्यक्ति स्मृतः  जान्नु स्वगं  स्वर्ग हो 

मूखंः  मूर्ख हो चित्तविक्षेपः  चित्तको विक्षेप नै 

मन्निगमः  मलाई प्राप्त गर्ने उत्पथः  कुमार्ग हो र 


ताक्यार्थ शरीर आदिमा अहंबुदधि गर्न व्यक्ति मूर्ख हो, मलाई प्राप्त गर्ने मार्ग सन्मार्ग हो र 
चित्तको विक्षेप नै कुमार्ग हो भने सत्त्वगुणको उदय स्वर्ग हो । 


नरकस्तम उन्नाहो बन्धुुरुरदं सखे । 
गृहं शरीरं माुष्यं गुणादयो द्याद्य उच्यते ॥ ४२॥ 


पदढार्थ बन्धुः  बन्धुहो र गुणादयः  विवेक आदि गुणले 
तमः  तमोगुणको अहं  मने गुरु हूं सम्पन्न मानिस नै 

उन्नाहः  वृद्धि ने मानुष्यं  मनुष्यको आदयः  धनी हो भनेर 

नरकः  नरक हो शारीरं  शरीर नै उच्यते  भनिन्छ 

सखे  हे मित्र उद्धव गृहं  घर हो 

गुरुः  गुरु नै हि  निश्चय पनि 








ताक्यार्थ तमोगुणको वृद्धि ने नरक हो। हे मित्र! गुरुने बन्धुहोरमने गुरु हुं। मनुष्यको 
शरीर नै घर हो र विवेक आदि गुणले सम्पन्न पुरुष नै धनी हो । 
 अ भ ,   
दारद्रा यस्त्वसन्तुष्टः कृपणा याञजतान्द्रयः। 
गुणेष्वसक्तधीरीो ४२९   
गुणेष्वसक्तधीरीशो गुणसद्वो विपययः ॥ ४४॥ 


पढार्थ दरिद्रः  दख्रिहो त्यो नै 
यःतुजो यःजो कृपणः  दीनदुः्खी हो 
असन्तुष्टः  असन्तोषी छ त्यो अजितेन्द्रियः  जितेन्द्रिय छैन गुणेषु  विषयहरूमा 


रामानन्दी दीका 


५६९१ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १९ 


असक्तधीः  अनासक्तं व्यक्ति नै गुणसङ्गः  विषयमा आसक्त विपयंयः  त्यसको विपरीत 
ईशाः  स्वतन्त्र ईश्वर हो र॒ व्यक्ति पराधीन हो 


ताक्यार्थ जो असन्तोषी छ त्यो दरिद्र हो, जो अजितेन्द्रिय छ, त्यो कृपण हो। विषयमा 
अनासक्त व्यक्ति ईश्वर वा स्वतन्त्र हो भने विषयमा आसक्त पराधीन वा अनीश हो। 


एत उद्धव ते प्ररनाः सवं साघु निरूपिताः। 
किं वर्णितेन बहूना रक्षणं गुणदोषयोः ॥ 
गुणदोषदुशिदोषो ुणस्तूभयवनिंतः ॥ ४५॥ 








पढार्थ निरूपिताः  निरूपण गरिए दर्शन गर्नु 

उद्धव  हे उद्धव बहुना  धेरै दोषः  दोष हो भने 
तेतिम्रा वणितेन  वर्णन गरेर उभयवनिंतः  गुणदोषको 
एते  यी किंकेहुन्छर दृष्टिबाट रहित हनु 

सवं  सबै गुणदोषयोः  गुण र दोषको गुणः  गुण हो 

प्ररनाः  प्रश्नहरू लक्षणं  लक्षण यही नै हो कि 

साघु  राम्रोसंग गुणदोषदुशिः  गुण र दोषको 


ताक्यार्थ हे उद्धव ! तिम्रा यी सवे प्रश्नहरूको मेले राम्रोसंग निरूपण गर । धेरै वर्णन गरेर के 
हन्छ र ? वास्तवमा गुण र दोषको स्वरूप के हो भने गुणदोषदृष्टि गर्नु दोष हो र गुणदोष 
दष्टिबाट रहित हनु गुण हो । 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायामेकादशस्कन्धे एकोनविंशोऽध्यायः ॥ १९॥ 


रामानन्दी दीका 


५६१२ 


श्रीमद्भागवत 


अध्याय २ 


एकादश स्कन्ध 


अथ विंशो ऽध्यायः 


ज्ञानयोग, कर्मयोग र भक्तियोग 
उद्धव उवाच उद्धवले भने 
   प्रतिषेधश्च  र ० 
विचर षातषवश्च नगमा हीङवरस्य त। 
अवेक्षतेऽरविन्दाक्ष गुणं दोषं च कमंणाम्॥ १॥ 


पदार्थ 

अरविन्दाक्ष  हे कमलनयन 
हि  निश्चय नै 

ईरुवरस्य  परमेश्वररूप 


ते  हजुरको 

निगमः  आज्ञारूप वेदले 

विधिः च  विधिरूप र 
 ऊ प्रतिषेध 

 च  निषेधरूप 





कमणां  कर्महरूको 

गुणं  गुण र 

दोषं च  दोषलाई पनि 
अवेक्षते  प्रतिपादन गर्दचछछ 





ताक्यार्थ हे कमलनयन ! परमेश्वर हजुरको जो आज्ञारूप वेद छ, त्यसले विधिरूप र निषेधरूप 
कर्मको गुण र दोषलाई प्रतिपादन गर्द । 


वणांश्रमविकल्पं च प्रतिरोमानुलोमजम् । 
द्रन्यदेशवयःकालान् स्वगं नरकमेव च ॥ २॥ 


पदढार्थ 

वणांश्रमविकलत्पं  वर्ण र 
आश्रमको भेदलाई 
प्रतिलोमानुलोमजं च  प्रतिलोम 





र अनुलोमबाट जन्मिएका 
जातिलाई 

द्रव्यदेशवयःकालान्  द्रव्य, देश, 
अवस्था र समयलाई अनि 


स्वगं  स्वर्गलाई र 
नरकं एव च  नरकलाई पनि 
वेदले प्रतिपादन गर्द 





ताक्यार्थ वर्ण र आश्रमको भेदलाई, प्रतिलोम र अनुलोम जातिलाई, द्रव्य, देश, अवस्था र 
समयलाई अनि स्वर्ग र नरकलाई पनि वेदले प्रतिपादन गर्दछ्छ। 


गुणदोषमिदादुष्टिमन्तरेण वचस्तव । 
निःश्रेयसं कथं नृणां निषेधविधिलक्षणम् ॥ ३॥ 


पदार्थ 
निषेधविधिलक्षणं  निषेध र 
विधिको स्वरूप 


तव  हजुरको 





वचः  वचनरूपी वेद 
गुणदोषमिदादुष्टिं  गुण र 
दोषको भेददृष्टिलाई 
अन्तरेण  छाडेर 





नृणां  मनुष्यहरूको 
निःश्रेयसं  पुरुषार्थको साधन 
कथम्  कसरी हुन सक्छ 


ताक्यार्थ हजुरको वचनरूपी वेद छ । यसले निषेध र विधिस्वरूप गुण र दोषको भेददृष्टिलाई 


रामानन्दी दीका 


५६९३ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 
छाडर कसरी मानिसहरूको पुरुषार्थको सिद्धि गर्न सक्छ ? 


पितृदेवमनुष्याणां वेदश्चक्षुस्तवेश्वर । 
श्रेयस्त्वनुपलन्धेऽथं साध्यसाधनयोरपि ॥ ४ ॥ 


पढार्थ विषयमा र पितुदेवमनुष्याणां  पितु, देवता 
ईरवर  हे समर्थ प्रभु साध्यसाधनयोः अपि  साध्य रर मनुष्यहरूको लागि 
अनुपलब्धे  प्रत्यक्ष आदि साधनको विषयमा पनि श्रेयः  श्रेष्ठ 

प्रमाणद्वारा नजानिने तव  हजुरको वाक्यरूपी चक्षुः  नेत्रसमान साधनहो 
अर्थे  स्वर्ग, मोक्ष आदिको विदःतुवेदनै 








ताक्यार्थ हे प्रभु! प्रत्यक्ष आदि प्रमाणले नजानिने स्वर्ग, मोक्ष आदि विषयमा र 
साध्यसाधनको विषयमा पनि हजुरको वाक्यरूपी वेद ने पितु, देवता र मनुष्यहरूका लागि 
नेत्रसमान साधन हो। 


गुणदोषभिदादुष्ट्निगमात् ते न हि स्वतः। 
निगमेनापवादरच भिदाया इति ह भ्रमः ॥ ५॥ 








पदढार्थ स्वतः  स्वाभाविक रूपमा गरेको छ 

ते  हजुरको वचनरूपी नहि  भएको होन, फेरि इति  यसरी 

निगमात्  वेदबाट नै निगमेन  वेदले ह  निश्चय पनि 
गुणदोषमिदादुष्टिः  गुणदोषको भिदायाः  भेददृष्टिको भ्रमः  हामीहरूलाई भ्रम 
भेददुष्टि भएको छ अपवादः च  निराकरण पनि भद्रहेको छ 


वाव्यार्थ हजुरको वचनरूपी वेदले नै गुण र दोषको भेददृष्टिको विधान गरेको छ, स्वतः 
भएको होन र फेरि वेदले ने भेददृष्टिको निराकरण पनि गरेको छ। यो कसरी हुन्छ भन्ने 
विषयमा हामीहरूलाई भ्रम भद्ररहेको छ। 


श्रीभगवानुवाच भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभयो 


ज   


योगास्त्रयो मया प्रोक्ता नृणां श्रेयोविधित्सया । 
ज्ञानं कमं च भक्तिरच नोपायोऽन्योऽस्ति कुत्रचित् ॥ ६॥ 








पदार्थ मया  मद्रारा ज्ञानं  ज्ञानयोग 

  
नृणां  मनुष्यहरूको त्रयः  तीन प्रकारका कम च  कर्मयोग र 
   ४५  
श्रेयावाघत्सया  कल्याणको योगाः  योगहरू भाक्तेः च  भक्तियोग 
कामनाले प्रोक्ताः  बतादए यिनीहरूभन्दा 


रामानन्दी दीका 


५६९७ 


एकादश स्कन्ध 
अन्यः  अर्को 
उपायः  उपाय 


श्रीमद्भागवत 


अध्याय २ 


कुत्रचित्  कतै पनि कुनै पनि न अस्ति  छैन 


शास्त्रमा 


ताक्यार्थ मेले मनुष्यहरूको कल्याणका लागि ज्ञानयोग, निष्काम कर्मयोग र भक्तियोग गरी 
तीन योग बताएं । यी बाहेक अरू कल्याणको कुनै उपाय कतै पनि छैन वा कुनै पनि शास्त्रमा 


बतादएको छैन । 


निर्विण्णानां ज्ञानयोगो न्यासिनामिह कमसु । 


   


तेष्वनिरविण्णचित्तानां 


 


कमयोगस्तु कामिनाम् ॥ ७॥ 


यदृच्छया मत्कथादो जातश्रद्धस्तु यः पुमान् । 
न निर्विण्णो नातिसक्तो भक्तियोगोऽस्य सिद्धिदः ॥ ८ ॥ 


पदढार्थ 

इह  यहाँ 

कर्म॑सु  कर्महरूमा 

निविण्णानां  विरक्त भएका 
न्यासिनां  संन्यासीहरूको 
लागि 

ज्ञानयोगः  ज्ञानयोग बताइयो 
तेषु  ती कर्महरूमा 





   


अनिविण्णाचत्तानां  विरक्त 
चित्त नभएका 

कामिनां तु  सकाम 
मानिसहरूलाई चाहं 

कमयोगः  कर्मयोग र 
यःतुनजो 

पुमान्  पुरुष 

यटुच्छया  स्वाभाविक रूपमा 





मत्कथादौ  मेरो कथा आदिमा 
जातश्रद्धः  श्रद्धावान् भएर 
निर्विण्णः न  विरक्त छैन 
अतिसक्तः न  आसक्त छैन 
अस्य  त्यस्तो व्यक्तिको लागि 
भक्तियोगः  भक्तियोग 
सिद्धिदः  सिद्धिदायी हुन्छ 


ताक्यार्थ यी तीन योगमध्ये कर्मबाट विरक्त भएका संन्यासीहरूको लागि ज्ञानयोग, कर्ममा 
विरक्त नभएका सकाम पुरुषहरूका लागि कर्मयोग र जो स्वाभाविक रूपमा मेरो कथा आदिमा 
श्रद्धावान् छ, न विरक्त छ न त आसक्त छ त्यस्तो व्यक्तिका लागि भक्तियोग सिद्धिदायक हुन्छ । 


तावत् कमोणि कुर्वीत न निविद्येत यावता । 
मत्कथाश्रवणादौ वा श्रद्धा यावन्न जायते ॥ ९॥ 


पदढार्थ 

यावता  जहिलेसम्म 

न निविद्येत  विरक्त हदेन 
यावत्  जबसम्म 





मत्कथाश्रवणादौ  मेरो कथाको 
श्रवण आदिमा 
श्रद्धा वा  आस्था 
् हदेन 
न जायते  हेदेन 





तावत्  तबसम्म 
कमणि  कर्महरू 
कुर्वीत  गरिरहोस् 


ताक्यार्थ जहिलेसम्म व्यक्ति विषयबाट विरक्त हैदेन वा मेरो कथा श्रवण आदिमा उसलाई 
आस्था हदेन, तबसम्म कर्महरू गरिरहोस् । 


रामानन्दी दीका 


९९५ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 


स्वधर्मस्थो क्र यजन् यङ्ञैरनासषी उद्व 
स्वधमस्थो यजन् यज्ञेरनाीःकाम उद्धव । 
न याति स्वर्गनरकौ यद्यन्यन्न समाचरेत् ॥ १०॥ 








पदढार्थ रहेको व्यक्तिले कर्म 

उद्धव  हे उद्धव यन्ञेः  यज्ञहरुद्रारा न समाचरेत्  गर्दन भने त्यो 
अनाशीःकामः  फलको यजन्  मेरो यजन गर्दै स्वर्गनरकौ  स्वर्ग वा नरक 
कामना नगरी यदि  यदि कते पनि 

स्वधम॑स्थः  आपनो धर्ममा अन्यत्  अरू निषिद्ध र काम्य न याति  जादैन 


वाव्यार्थ हे उद्धव ! फलको कामना नराखिकन स्वधर्ममा रहर यज्ञहरूद्वारा मेरो पूजन गर्ने 
व्यक्तिले यदि निषिद्ध कर्म र काम्य कर्म गर्दन भने त्यो व्यक्ति स्वर्ग पनि जौदेन र नरक पनि 
जोदेन । 


 अस  भ  
अस्मिंल्लोके वतमानः स्वधम॑स्थोऽनघः शुचिः। 
ज्ञानं विशुद्धमाप्नोति मद्भक्तिं वा यटुच्छया ॥ १९॥ 








पदार्थ वतमानः  रहेर विशुद्धं  शुद्ध 

स्वधम॑स्थः  आफ्नो धर्ममा अनघः  निषिद्ध कर्मको ज्ञानं  ज्ञानलाई 

रहेको व्यक्तिले परित्याग गरी मदुभक्तिं वा  अथवा मेरो 
अस्मिन्  यो शुचिः  पवित्र रहन्छ भने भक्तिलाई 

लोके  लोकमा यदुच्छया  अनायासमे आप्नोति  प्राप्त गर्दछछ 


ताक्यार्थ स्वधर्मको आचरण गर्दै यस लोकमा रहेर निषिद्ध कर्मको परित्याग गरी पवित्र 
भएको व्यक्तिले अनायासमे विशुद्धज्ञान वा मेरो भक्तिलाई प्राप्त गर्दछ। 


स्वगिणोऽप्येतमिच्छन्ति लोकं निरयिणस्तथा । 
साधकं ज्ञानभक्तिभ्यामुभयं तदसाधकम् ॥ १२॥ 


पढार्थ लोकं  मनुष्य शरीरलाई तत्  त्यो 

निरयिणः  नरकवासीहरू र॒ इच्छन्ति  चाहन्छन् किनभने उभयं  स्वर्गीय र नारकीय दुई 
तथा  त्यस्तै ज्ञानभक्तिभ्यां  ज्ञान र प्रकारको शरीर 

स्वगिणः अपि  स्वर्गाय भक्तिद्रारा यो शरीर असाधकम्  ज्ञान र भक्तिद्रारा 
व्यक्तिहरू पनि साधकं  मोक्षको साधक हुन्छ पुरुषार्थसाधक हदेन 

एतं  यो तर 








ताक्यार्थ नरकवासी र स्वर्गवासी व्यक्तिहरू पनि यो मनुष्य शरीरलाई चाहन्छन्, किनभने यो 
शरीर ज्ञान र भक्तिद्रारा मोक्षको साधक छ, परन्तु स्वर्गीय शरीर र नारकीय शरीरबाट त्यो 


रामानन्दी दीका 


६१६ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 
पुरुषार्थ सिद्ध गर्न सकिंदेन । 

न नरः स्वगतिं काक्षन्नारकीं वा विचक्षणः । 

नेमं लोकं च काङ्क्षेत देहावेशात् प्रमाद्यति ॥ १३॥ 








पदढार्थ स्वर्गगतिको पनि   जुनसुकै शरीरमा 
विचक्षणः  बुद्धिमान् न काङ्क्षेत्  कामना नगरोस् रअहंता र ममता रह्यो भने पनि 
नरः  मानिसले इमं च  यो प्रमाद्यति  स्वस्वरूपको 
नारकीं  नरकप्राप्तिको लोकं  मनुष्यलोकको पनि अनुसन्धानबाट च्युत हुन्छ 
स्वगतिं वा  अथवा न काङ्क्षेत  कामना नगरोस् 


ताक्यार्थ बुद्धिमान् मानिसले नरकको, स्वर्गको वा मनुष्यशरीरको पनि कामना नगरोस् किनभने 
जुनसुकै शरीरमा पनि अहंता र ममता बुद्धि भएपचछछि स्वस्वरूपको अनुसन्धानबाट च्युत भडइन्छ। 


एतद् विद्वान् पुरा मृत्योरभवाय घटेत सः। 


अप्रमत्त इदं ज्ञात्वा मत्यंमप्यथसिद्धिदम् ॥ ४ ॥ 
पढार्थ इदं  यो शरीर मृत्योः  मृत्यु हनुभन्दा 
एतत्  यो शरीरको सम्बन्ध अथसिद्धिदं अपि  पुरुषार्थको पुरा  पहिले नै 
अनर्थको हेतु हो भन्ने कुरा साधन भएर पनि अप्रमत्तः  सावधान भएर 
विद्धान्  जानेर मत्यम्  मरणशील छ भन्ते अभवाय  मोक्षको लागि 
सः  त्यो विवेकीले ज्ञात्वा  बुेर घटेत  प्रयत्न गरोस् 








ताक्यार्थ शरीरको सम्बन्ध अनर्थको कारण हो भन्ने कुरा बुरेको विवेकीले यो शरीर 
पुरुषार्थप्राप्तिको साधन भएर पनि मरणशील छ भने कुरा जानेर मृत्युभन्दा पहिले ने सावधान भई 
मोक्षको लागि प्रयास गरोस्। 


ऽ 


छिद्यमानं यमरेतेः कृतनीडं वनस्पतिम् । 
खगः स्वकेतसुत्सृज्य क्षेमं याति ह्यटम्पटः ॥ १५॥ 


पदार्थ एतेः  यी मानिसहस्द्रारा खगः  चराले 

कृतनीडं  गुंड बनाइएको छिद्यमानं  काटन लागेको उत्सृज्य  त्यो वृक्षलाई छाडेर 
स्वकेतं  आपनो आश्रयस्वरूप देखेर हि  निश्चय नै 

वनस्पतिं  वृक्षलाई अलम्पटः  त्यसमा आसक्त कषेमं  सुख 

यमेः  यमराजतुल्य नभएको याति  प्राप्त गर्दछछ 








ताक्यार्थ आफूले गुंड बनाएको आफ्नो आश्रयस्वरूप वृक्षलाई यमराजजस्ता मानिसहरूले 


रामानन्दी दीका 


६९७ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 


काट्न लागेको देखेपच्छि चराले त्यस रुखलाई त्यागिदिन्छ र ऊ सुखी हुन्छ । 
अहोरात्रेरिकद्यमानं बुदुध्वायुभंयवेपथुः। 
मुक्तसङ्गः परं बुद्ध्वा निरीह उपशाम्यति ॥ १६॥ 
भयवेपथुः  डरले काँपिरहेको 


पदार्थ बुध्वा  साक्षात्कार गरेर 


अहोरात्रैः  दिन र रातले मानिस निरीहः  कामनाले रहित भई 
छिद्यमानं  घटादरहेको मुक्तसङ्गः  सबै आसक्तिलाई उपशाम्यति  शान्तिलाई प्राप्त 
आयुः  आफ्नो आयुलाई छाडेर गर्दछ्छ 








बुटुध्वा  जानेर परं  परमात्मालाई 


ताक्यार्थ दिन र रातले क्रमशः आफ्नो आयुलाई घटाद्रहेको छ भन्ने कुरा बुखेर डरले 
कोँपिरहेको मानिसले सवे आसक्तिलाई छडेर परमात्माको साक्षात्कार गरी कामना आदिले रहित 
हन्छ र परम शान्तिलाई प्राप्त गर्वछ। 


 


नृदेहमाद्यं सुलभं सुदुलभं प्लवं सुकल्पं गुरुकणंधारम्। 
मयानुकूलेन नभस्वतेरितं पुमान् भवाब्धिं न तरेत् स आत्महा ॥ १७ ॥ 


पदार्थ 

आद्यं  सम्पूर्णं फलप्राप्तिको 
मूल 

सुदुलमं  अत्यन्त दुर्लभ भएर 
पनि 

सुलभं  सजिलै प्राप्त भएको 


गुरुकणंधारं  गुरु नै सञ्चालक 
भएको र 

अनुकूलेन  अनुकूल भएको 
मया  मद्रारा 

नभस्वता  वायुरूपले 

ईरितं  अनुकूल मार्गतिर प्रेरित 


प्लवं  इङ्गालाई पाएर पनि 
पुमान्  यदि कुनै मानिस 
भवान्धिं  संसारसागरलाई 
न तरेत्  त्दैन भने 

सः  त्यो मानिस 

आत्महा  आत्मघाती हो 


सुकल्पं  सम्पूर्णं कार्य सिद्ध गरिएको 

गर्न नृदेहं  मनुष्यशरीररूपी 
ताक्यार्थ सम्पूर्ण फलप्राप्तिको मूल, अत्यन्त दुर्लभ भएर पनि सजिलै प्राप्त भएको र सारा 
कार्य सम्पादन गर्न समर्थ रहेको जो मनुष्यशरीररूपी इङ्ग छ, त्यसको सञ्चालक वा माणी स्वयं 
गुरु हनृहन्छ, जसलाई अनुकूल वायुस्वरूपमा म भगवान्द्वारा प्रेरित गरिएको छ यो इुङ्गाजस्तो 
मनुष्यशरीरलाई पाएर पनि यदि कुनै मानिसले संसारसागर तर्दैन भने त्यो आत्मघाती हो । 








वितवरण यहो भगवान्ले उद्धवलाई मनुष्यशरीरको महत्त्व बताँदै संसारसागरबाट पार तर्का 
लागि यो एउटा सुदृढ नौका हो भनी बताउनुभएको छ । यहाँ नृदेह अर्थात् मनुष्यशरीरलाई आद्य 
अर्थात् सबैभन्दा पहिलो भनिएको छ । यो गणना श्रेष्ठताको क्रमले गरिएको हो । संसारका सम्पूर्ण 
प्राणीहरूमध्ये मनुष्य नै सर्वश्रेष्ठ हो । उपनिषद्मा पनि पुरूषो वाव सुकृतम् एेतरेयोपनिषद् १.२.२३ 
अर्थात् मनुष्यशरीर पुण्यमय छ भनी यसको प्रशंसा गरिएको छ । संसारका अन्य कुनै पनि शरीरमा 


रामानन्दी दीका 


६१८ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २९ 


जगत्स्रष्टा परमात्मालाई बुम्न सक्ने विवेकशक्ति कैन, तर मनुष्यशरीरमा त्यो क्षमता छ । त्यसैले 
परमात्मासमेत मनुष्यजातिको निर्माणपछि अत्यन्त प्रसनन हूनुभयो र सृष्टिमा नयाँ प्रजातिको प्राणी 
उत्पन्न गर्नबाट विरत हूनुभयो भनिएको छ। दत्तात्रेयले भन्नुभएको छ ब्रह्मावलोकधिषणं 
मुदमाप देवः अर्थात् मनुष्यलाई परमात्मतत्वको साक्षात्कार गर्न सक्ने बुद्धि भएको देखेर 
परमात्मासमेत प्रसन्न हूनुभयो। पूज्यताको हिसाबले स्वर्गका देवताहरू श्रेष्ठ भए तापनि 
कल्याणप्राप्तिको अधिकारका दृष्टिले मानिसहरू देवताहरूभमन्दा पनि श्रेष्ठ रहेका छन् । त्यसैले 
देवताहरू पनि परमकल्याण प्राप्त गर्न सुलभ हुने पवित्र क्षेत्रहरूमा जन्म लिन चाहन्छन् र त्यहाँका 
मनुष्यहरूदेखि ईर्ष्या गर्दछन् भनिएको छ। यसरी श्रेष्ठताको गणनामा पहिलो स्थानमा पर्ने 
भएकाले यहां मनुष्यशरीरलाई आद्य भनिएको हो। अथवा आद्य शब्दको अर्थ चारैेथरी 
पुरुषार्थप्राप्तिको मूल या बीज भन्ने अर्थं गर्न पनि सम्भव छ। मनुष्यशरीर त्यस्तो मूल हो, जसमा 
रहेर गरिएका कर्महरूबाट सबेथरी फलहरू प्राप्त गर्न सकिन्छ । यहींबाट शुभ आचरण गर्नेहरू 
शुभ योनिहरूमा जान्छन्, अशुभ आचरण गर्नेहरू तामसी योनिहरूमा पुग्दछछन् । श्रीधर स्वामी 
लेख्नुहन्छ एतदुपार्जितकर्मभिः सर्वप्राप्तेः अर्थात् यो योनिमा गरिएका कर्महरुद्रारा सबे 
फलहरूको प्राप्ति हुन्छ । त्यसैले मनुष्यशरीर सबै कर्मफलको मूल हो । 

भगवत्कृपाद्रारा अनायास मिलेको हुनाले मनुष्यजन्म सुलभ पनि छ र अनेकं 
सत्कर्महरूद्रारा विशेष पुण्यको सडग्रह नगरिकन यसलाई प्राप्त गर्न नसकिने हुनाले यो दुर्लभ पनि 
छ । मनुष्यजन्म यस्तो ङ्गा हो जसमा आत्मज्ञानी गुरुहरू कर्णधार अर्थात् माफी बनी 
संसारसागरबाट पार तार्ब सर्धं उपस्थित रहन्छन्। मनुष्यको मार्गनिर्देशनका लागि ती गुरुहरू 
भगवानूद्ारा पठादइएका दूतसमान छन्। गुरुहरूले जुनसुकै व्यक्तिको पनि उद्धार गर्ने जिम्मा 
आफूमाथि लिन्छन्। कुनै योग्य शिष्यले गुरुको खोजीमा हार्दिक प्रार्थना गयो भने उसको 
उद्धारका लागि साक्षात् परमात्मा नै गुरुको रूपमा आई उसको दुःख नष्ट गर्बृहुन्छ । असल गुरुको 
चरणमा शरण लिने बित्तिके शिष्यको इङ्ग भगवसागरबाट सजिलै पार लाग्दछछ। त्यसैले 
उपनिषद्मा भनिएको छ आचार्यवान् पुरुषो वेद छान्दोग्योपनिषद् ६.१४.२ अर्थात् गुरुले युक्त 
भएको पुरुषले मात्र तत्त्वबोध गर्न सक्दछ। गुरुविना मोक्ष प्राप्त गर्न खोज्नु त सारथिविना 
रथयात्रा गर्न या माणीविना नदी पार गर्न खोज्नु जस्तै हो । त्यसैले मनुष्यहरूलाई संसारसागरबाट 
पारि तारिदिन गुरुहरू माण समान छन् भनिएको हो । 

सागर तर्नका लागि कुशल मारजस्तै अनुकूल वायुको पनि आवश्यकता हन्छ । यदि हावा 
उल्टो दिशातफबाट लाग्यो भने त्यो डुङ्गा समुद्रम पल्टिनि सक्छ तर आप्र जानुपर्ने दिशातर्फ नै 
हावा गडइ्रहेको छ भने त्यो इङ्ग सजिलै पार लाग्दछ। यहो भगवान् भन्नुहुन्छ अन्तर्यामी 
परमात्मा साक्षात् मने साधकका लागि अनुकूल वायुसमान बन्द्ु। कुनै मूमश्चु व्यक्ति गुरुको 
शरण ग्रहण गरी संसारसागरबाट तर्न खोज्यो भने स्वयं भगवानूले पनि त्यसको सत्कार्यमा 
सहयोग गर्नृहुन्छ र त्यसलाई मुक्त गर्न सघाउनुहन्छ । यहाँ भगवान्ले जिज्ञासुलाई सहयोग गर्नु 
भनेको अन्तर्यामीरूपमा उसका इन्द्रिय एवं मनलाई सन्मार्गमा लगाइदिनु, तिनलाई खराब मार्गमा 
जानबाट रोक्नु आदि हून्। भगवान्को सबेभन्दा ठुलो सहयोग भनेको पनि बुदधिलाई सन्मार्गमा 


रामानन्दी दीका 


६९९ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २० 


लगाइदिनु नै हो । नीतिशास्त्रमा भनिन्छ 
न देवा दण्डमादाय रक्षन्ति पशुपालवत् । 
यस्य ते हितमिच्छन्ति बुद्ध्या संयोजयन्ति तम् । 
अर्थात् देवताहरूले रक्रा गर्नु भनेको गोठालाहरूले लौरो लिई गाईवस्वुहरूलाई खराब वस्तु 
खानबाट रोकेजस्तै निरन्तर मानिसहरूलाई खराब आचरणबाट नियन्त्रित गरिरहनु होदन । 
परमात्माले त॒ जसको कल्याण चाहनुहुन्छ, उसलाई सदबुदधि प्रदान गर्नृहुन्छ। परमात्माले 
विवेकशक्तिलाई प्रेरित नगर्ने हो भने व्यक्तिका मनभित्र ज्वारभाटाजस्ते गरी उट्ने काम, क्रोध 
आदिका आवेगले मानिसलाई कतिपटक बगादसक्थे। यसरी मनुष्यजन्ममा परमात्माको कृपा पनि 
स्वभावतः मिलेको हुन्छ । 
मनुष्यजन्ममा परमात्माको कृपा प्राप्त भए पनि जो व्यक्ति अश्रद्धा या आग्रहवश 
मनुष्यशरीररूपी इङ्गालाई सागरबाट पार लगाउन खोज्देन, न गुरुरूपी मारको शरण लिन्छ, न त 
परमात्माको स्मरण गर्दछ भने त्यो व्यक्ति त्यसै गरी नष्ट हुन्छ जसरी समुद्रको लहरको बिचमे 
केयौँ इङ्गाहरू इब्दछछन् । अतः यस्तो भवसागरबाट पार लागन नचाहने व्यक्ति स्वयं आत्मघाती हो । 


   ५   


यदारम्भेषु नावण्णा वर्तः सयतान्द्रयः। 
४०९ ४९ योगी धारयेदचलं  इ 
अभ्यासेनात्मनो योगी घारयद्चठ मनः ॥ १८ ॥ 








पदार्थ त्यसपछि आत्मनः  आनो 
यदा  जब संयतेन्द्रियः  जितेन्द्रिय भएर मनः  मनलाई ममा 
आरम्भेषु  कर्महरूमा योगी  योगीले अचलं  निश्चलरूपले 
निविण्णः  उद्विग्न र अभ्यासेन  प्राणायाम आदि धारयेत्  धारण गरोस् 
विरक्तः  विरक्त बन्दछ अभ्यासद्रारा 


ताक्यार्थ जब योगी कर्ममा दोषदर्शनको कारणले उद्विग्न र विरक्त बन्दछछछ, त्यसपछि जितेन्द्रिय 
भई उसले प्राणायाम आदि अभ्यासद्रारा आफ्नो मनलाई निश्चलरूपले ममा अर्पण गरोस् । 


घायंमाणं मनो यहिं भ्राम्यदाइवनवस्थितम् । 
  सक ध ज ५. 
अतन्द्रितोऽनुरोधेन मागेणात्मवदां नयेत् ॥ १९॥ 


पढार्थ भ्राम्यत्  विषयान्तरलाई खोज्दै अनुरोधेन  अपक्षापूर्तिको 
धायंमाणं  ममा स्थापित गरेको अनवस्थितं  चञ्चल बन्दछ मार्गेण  मार्ग्रारा 
मनः  मन अतन्द्रितः  सावधान भएर आत्मवशं  आफ्नो वशमा 
यहिं  जब आश्यु  चांडेनै नयेत्  ल्याओस् 








ताक्यार्थ परमात्मामा स्थापित गरेको मन पनि कहिलेकाहीं विषयान्तरलाई खोज्दै चञ्चल 
बन्यो भने तत्काल अति सावधान भएर मनको अपेक्षाको पूर्तिरूप मार्गद्रारा मनलाई आफ्नो 
वशमा ल्याओस्। 


रामानन्दी दीका 


५६२० 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 
   विसृजेन्जितप्राणो     
मन गात न विसृजाज्जतप्राण जतान्द्रयः। 
सत्त्वसम्पन्नया बुद्धया मन आत्मवां नयेत् ॥ २० ॥ 


पदार्थ जितेन्द्रियः  जितेन्द्रिय भई मनः  मनलाई 

मनोगतिं  मनको गतिलाई सत्त्वसम्पन्नया  सत्वगुणले आत्मवशं  आफ्नो वशमा 
न विसृजेत्  उपेक्षा नगरोस् युक्त नयेत्  लैजाओस् 
जितप्राणः  प्राणलाई जितेर बुद्धया  बुदधिद्रारा 








ताव्यार्थ मनको गतिलाई उपेक्षा नगरोस् बरु प्राणलाई जितेर इन्द्रियलाई पनि आप्नो अधीनमा 
ल्याई सत्त्वगुणले युक्त बुद्धिद्रारा मनलाई आफनो वशमा ल्याओस् । 


ग्द भ म 
एष वे परमो योगो मनसः सङ्ग्रह स्मृतः। 
हृदयज्ञत्वमन्विच्छन् दम्यस्येवावंतो मुहुः ॥ २९॥ 


पदार्थ योगः  योग भनेर अन्विच्छन् इव  चाहने 

वै  निश्चयनै स्मृतः  मानिएको छ घोडचटीले ४ै 

एषः  यो दम्यस्य  दमन गर्न योग्य मुहुः  बारम्बार आफनो 
मनसः  मनलाई अवंतः  घोडाको मनलाई वशमा राख्दलछ 

सङ्ग्रहः  वशमा राख्नु हृदयज्ञत्वं  आफ्नो 

परमः  श्रेष्ठ इच्छानुसार गतिको 








ताक्यार्थ यो मनलाई आफ्नो वशमा राख्ने मार्ग ने परम योग हो भनेर मानिएको छ। जसरी 
घोडचढठीले घोडालाई आफ्नो अनुकूलका बनाउन उसको केही अनुसरण गर्दै उसलाई वशमा 
राख्दछ, त्यसै गरी योगीले पनि मनलाई आफनो वशमा राख्नुपर्दछ । 


साङ्ख्येन सवंभावानां प्रतिलोमानुलोमतः। 
भवाप्ययावनुध्यायेन्मनो यावत् प्रसीदति ॥ २२॥ 


पदार्थ साङ्ख्येन  तत्त्वविवेचनद्वारा भवाप्ययौ  उत्पत्ति र प्रलयको 
यावत्  जबसम्म सव॑भावानां  सम्पूर्ण पदार्थको अनुध्यायेत्  निरन्तर चिन्तन 
मनः  मन प्रतिलोमानुलोमतः  अनुलोम र गरोस् 

प्रसीदति  निश्चल हुन्छ प्रतिलोमको क्रमले 








ताक्यार्थ जबसम्म मन निश्चल हदेन, तबसम्म निरन्तर तत्त्वविवेचनद्वारा अनुलोम र प्रतिलोम 
क्रमले सम्पूर्ण पदार्थको उत्पत्ति र प्रलयको चिन्तन गरोस् । 


रामानन्दी दीका 


५६२१ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 
निर्विण्णस्य विरक्तस्य पुरुषस्योक्तवेदिनः। 
मनस्त्यजति दौरात्म्यं चिन्तितस्याुचिन्तया ॥ २३६॥ 








पदार्थ तत्त्वको चिन्तन गर्ने अनुचिन्तया  बारम्बार चिन्तन 
निर्विण्णस्य  सारा क्रियाबाट पुरुषस्य  पुरूषको गर्नाले 

निवृत्त भएको मनः  मनले दौरात्म्यं  विषयको 

विरक्तस्य  विरक्त र चिन्तितस्य  गुरुले उपदेश  आसक्तिलाई 

उक्तवेदिनः  गुरुले बताएको गरेको तत्त्वको त्यजति  त्यागिदिन्छ 


ताक्यार्थ सारा सांसारिक विषय छाडर विरक्त भएको र गुरुले बताएको ततत्वको चिन्तन गर्ने 
पुरुषको मनले गुरुले बताएको तत्वलाई बारम्बार चिन्तन गरेर विषयको आसक्तिलाई त्यागिदिन्छ। 


यमादिभियोगपथेरारन्वी  अ न्द 


न्वीक्षिक्या च विद्यया । 
ममार्चोपासनाभिवां नान्येर्योग्यं स्मरेन्मनः ॥ २४॥ 


पदार्थ विद्यया वा  विद्याद्रारा योग्यं  ध्यान गर्न योग्य मलाई 
यमादिभिः  यम, नियम आदि मम  मेरो स्मरेत्  स्मरण गरोस् 
योगपथेः  योगका मार्गहरूद्रारा अर्चोपासनाभिः च  अर्चना र॒अन्येः  अरू उपायहरुदरारा 
आन्वीक्षिक्या  तत्वविवेचन  उपासनाद्रारा पनि न  होइन 

गर्न मनः  मनले 








ताक्यार्थ यम, नियम आदि योगका मार्गद्रारा, तत्त्वविवेक गर्ने विद्याद्रारा अथवा मेरो अर्चना 
वा उपासना आदिद्रारा मनले ध्यान गर्न योग्य मेरो स्मरण गरोस्। अरू उपायको आश्रय 
नलेओस्। 


  ् योगी    
याद् कचात् व्रमाद्न योगी कमं विगहतम । 
 भ्र 


योगेनेव दहेदंहो नान्यत् तत्र कदाचन ॥ २५॥ 


पदढार्थ कमं  कर्म तत्र  त्यो पापनाशका लागि 
यदि  यदि कुयात्  गर्द भने अन्यत्  अरू कर्महरू 
योगी  योगीले अंहः  त्यो पापलाई कदाचन  कटहिल्यै पनि 
प्रमादेन  प्रमादवश योगेन एव  योगद्वारा नै न  नगरोस् 

विगहितं  निषिद्ध दहेत्  नष्ट गरोस् 








वाक्यार्थ यदि योगीले प्रमादवश निषिद्ध कर्म गरिहाल्यो भने पनि त्यसबाट हुने पापलाई 
योगद्वारा ने नष्ट गरोस्। त्यसका लागि अरू कर्महरू नगरोस् । 


रामानन्दी दीका 


५६२२ 

एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 
स्वे स्वेऽधिकारे या निष्ठा स गुणः परिकीतिंतः। 
कमणां जात्यशुद्धानामनेन नियमः कृतः ॥ 
गुणदोषविधानेन सङ्गानां त्याजनेच्छया ॥ २६॥ 


पढार्थ परिकीर्तितः  बताइएको छ नै अशुद्ध भएका 

स्वे स्वे  आआप्नो अनेन  यस्तो कमणां  स्वाभाविक प्रवृत्तिरूप 
अधिकारे  अधिकारमा गुणदोषविधानेन  गुण र कर्मको 

याजो दोषको विधानले नियमः  नियमन 

निष्ठा  स्थिति छ सङ्गानां  विषयको आसक्तिलाईकृतः  गरिएको हो 

सः  त्यसैलाई त्याजनेच्छया  त्यागने इच्छले 

गुणः  गुण भनेर जात्यश्ुद्धानां  उत्पत्तिकालबाट 








ताक्यार्थ आआप्नो अधिकारमा निष्ठा राख्नुलाई गुण भनिन्छ। यस्तो गुण र दोषको 
विधानद्वारा विषयको आसक्तिलाई त्यागने इच्छाले जन्मबाट नै अशुद्ध र अनर्थको मूल भएका 
स्वाभाविक प्रवृत्तिरूप कर्मलाई सङडोच वा नियमन गरिएको हो । 


जातश्रद्धो मत्कथासु निर्विण्णः सवंकमंसु । 
वेद दुःखात्मकान् कामान् परित्यागेऽप्यनीङवरः ॥ २७ ॥ 
ततो भजेत मां प्रीतः श्रद्धाटुंढनिशूचयः। 
जुषमाणङ्च तान् कामान् दुःखोदर्का्च गह॑यन् ॥ २८॥ 








पढार्थ विद्  जानेको छ जुषमाणः  सेवन गर्दै 
मत्कथासु  मेरो कथाश्रवण परित्यागे  विषयको त्यागमा गहंयन् च  निन्दा पनि गर्दै 
आदिमा अनीश्वरः अपि  असमर्थ प्रीतः  प्रसननचित्त भएर 
जातश्द्धः  श्रद्धा गर्ने भएपनि श्रद्धालुः च  अत्यन्त श्रद्धावान् 
सवंकमंसु  लौकिक र वैदिक ततः  त्यस अवस्थाबाटनै भएर पनि 

सबै कर्ममा दुःखोद्कान्  परिणाममा दुढनिरूचयः  दृढनिश्चय गरी 
निविण्णः  विरक्त भएको दुःखरूप मां  मलाई 

कामान्  सम्पूर्ण विषयहरूलाई तान्  ती भजेत  भजन गरोस् 
दुःखात्मकान्  दुःखस्वरूप कामान्  विषयहरूलाई 


ताक्यार्थ मेयो कथा श्रवण आदिमा जसको श्रद्धा छ र सम्पूर्ण वेदिक र लौकिक कर्मबाट जो 
विरक्त भएको छ अनि जसले विषयहरूलाई परिणाममा दुःख दिने हुन् भनेर बुरेको छ र पनि 
त्यसलाई त्याग्न असमर्थ छ, यस्तो व्यक्तिले ती विषयहरूलाई सेवन गरे पनि तिनमा दोषदृष्टि गर्दै 


रामानन्दी दीका 


एकादश स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


प्रसन्न भई श्रद्धा र निश्चयका साथ मेरो भजन गरोस् । 


    भजतो ४  
प्रोक्तेन भक्तियोगेन भजतो मासकृन्मुनेः। 
कामा हृदय्या नह्यन्ति सवे मयि हृदि स्थिते ॥ २९॥ 


पदढार्थ 

प्रोक्तेन  बताइए अनुसारको 
भक्तियोगेन  भक्तियोगद्रारा 
असकृत्  निरन्तर 

मा  मलाई 


भजतः  भजन गर्न 
मुनेः  मुनिको 
हृदि  हृदयमा 
मयिम 

स्थिते  रहेपछ्छि 





६२२ 


अध्याय २ 


सव  सबै 

हृदय्याः  हृदयका 
कामाः  विषयवासनाहरू 
नश्यन्ति  नष्ट हुन्छन् 





ताक्यार्थ यसरी बताएअनुसारको भक्तियोगद्वारा निरन्तर मेरो भजन गर्ने मुनिको हृदयमा म 
बस्द्ु । हृदयमा म बसेपचछछि, त्यहाँका सारा विषयवासनाहरू नष्ट हुन्छन् । 


भिद्यते हृदययन्थिरिछयन्ते स्वंसंरायाः। 
क्षीयन्ते चास्य कमणि मयि दुष्टेऽखिलात्मनि ॥ ३०॥ 


पदढार्थ 

अखिलात्मनि  सबैको 
अन्तरात्मरूप 

मयि  मलाई 


दुष्टे  साक्षात्कार गरिसकेपछ्ि 
अस्य  त्यो भक्तको 
हृदयग्रन्थिः  हृदयको ग्रन्थि 
भिद्यते  भेदन हुन्छ 








सवसंशयाः  सम्पूर्ण संशयहरू 
छिद्यन्ते  नष्ट हृन्छन् र 

  
कमोणि च  कर्महरू पनि 
क्षीयन्ते  क्षीण हृन्छन् 


ताक्यार्थ सबको अन्तरात्मरूप म परमात्मालाई साक्षात्कार गरिसकेपचछ्छि त्यो भक्तको 
हृदयग्रन्थिको भेदन हुन्छ । सम्पूर्ण संशयहरू पनि निवृत्त हृन्छन् र सारा कर्महरू पनि क्षीण हृन्छन् । 


तस्मान्मदुभक्तियुक्तस्य 


   ज्र 


यागा व मदात्सनः । 


 न्द ५ न 
न् ज्ञान न च वराग्य व्रायः नरया मवादृह ॥ ३९१ ॥ 


पदढार्थ 

तस्मात्  त्यसेले 

इह  यस कर्मयोग र 
भक्तियोगमा 

मदुभक्तियुक्तस्य  मेरो भक्तिले 
युक्त भएको 


   ममा नै चित्त स्थिर 
गराएको 

योगिनः  भक्तको लागि 

वे  निश्चय पनि 

प्रायः  प्रायः गरेर 

नज्ञानं  न ज्ञान 








न च वैराग्यं  नत वैराग्य नै 
श्रेयः  कल्याणको साधनको 
रूपमा 

भवेत्  हन्छ 


ताक्यार्थ भक्तियोगलाई नै मुख्य साधन मानेको हुनाले कर्मयोग आदि तीन साधनमध्ये मेरो 
भक्ति गर्ने र ममा नै चित्त स्थिर गराएको भक्तको लागि कल्याणको साधनको रूपमा न त ज्ञान 


रामानन्दी दीका 


६२४ 


एकादश स्कन्ध 


न त वैराग्यको ने अपेक्षा हुन्छ । 


श्रीमद्भागवत 


अध्याय २ 


यत् कर्मभियंत् तपसा ज्ञानवेराग्यतङ्च यत् । 
भ दानधर्मेण न        

योगेन दानधर्मेण श्रेयोभिरितरेरपि ॥ ३२॥ 
सवं मदुभक्तियोगेन मद्भक्तो लभतेऽञ्जसा । 
स्वगांपवगं मद्धाम कथञ्चिद् यदि वाञ्छति ॥ ३६॥ 


पदढार्थ 

यत्  जो फल 

कर्मभिः  कर्महरुद्रारा हुन्छ 
यत्  जो 

तपसा  तपस्याद्रारा र 
यत् च  जो 

ज्ञानवैराग्यतः  ज्ञान र 
वेराग्यबाट 

योगेन  योगबाट 


दानधर्मेण  दानबाट, धर्मबाट र 
इतरेः  अरू 

श्रेयोभिः अपि  श्रेयका साधन 
तीर्थत्रत आदिहरूबाट पनि प्राप्त 
हृन्छ, ती 

सवं  सबै 

स्वगांपवगं  स्वर्ग र मोक्ष 
अथवा 





मद्धाम  मेरो धाम वेकुण्ठसमेत 





मदूभक्तः  मेरो भक्तले 

यदि कथच्चित्  यदि कदाचित् 
वाञ्छति  चाहन्छ भने 
मदुभक्तियोगेन  मेरो 
भक्तियोगद्रारा 

अञ्जसा  सजिलै 

लभते  प्राप्त गर्द 


ताक्यार्थ कर्मद्रारा जो फल मिल्दछछ र तपस्या, ज्ञान, वैराग्य, योग, दान तथा अन्य श्रेयसाधन 
तीर्थत्रत आदिद्रारा जो फल प्राप्त हृन्छ, ती सब स्वर्ग, मोक्ष आदि र मेरो धाम वैकुण्ठ समेत यदि 
मेरो भक्तले चाहन्छ भने ती सबै कुरा केवल मेरो भक्तियोगद्वारा उसले सजिलैसंग प्राप्त गर्वछछ। 


  साधवो ् अ 
न कञ्चत् धीरा भक्ता ह्येकान्तिनो मम । 
वाञ्छन्त्यपि मया दत्तं कैवल्यमपुनर्भवम् ॥ ३४॥ 


पदार्थ 

हि  निश्चय नै 

साधवः  सदाचारी 

धीराः  बुद्धिमान् र 
एकान्तिनः  एकमात्र ममा 





परायण 
मम मेरा 

भक्ताः  भक्तहरू 
किञ्चित्  केही पनि 
न वाञ्छन्ति  चाहेदैनन् 





मया  मद्रारा 

दत्तं  दिएको 

अपुनभंवं  आत्यन्तिक 
केवल्यं अपि  मोक्षलाई पनि 
न  स्वीकार गर्दैनन् 


वाक्यार्थ वास्तवमा सदाचारी, बुद्धिमान् र ममा परायण मेरा अनन्य भक्तहरूले केही पनि 
चा्हेदेनन् । अरू त के ? मैले दिएको आत्यन्तिक मोक्षलाई पनि उनीहरू स्वीकार गर्दैनन् । 


नैरपेक्ष्यं परं प्राहुनिश्रेयसमनल्पकम् । 
तस्मान्निराशिषो भक्तिनिंरपेक्षस्य मे भवेत् ॥ ३५॥ 


रामानन्दी दीका 


६२५ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 
पढार्थ निश्रेयसं  पुरुषार्थको साधन निरपेक्षस्य  केहीको अपेक्षा 
नैरपेक्ष्यं  केहीको अपेक्षा भनेर नगर्ने व्यक्तिलाई नै 

नगर्नुलाई नै प्राहुः  भन्दछन् मे  मेरो 

परं  सर्वोत्कृष्ट र तस्मात्  त्यसैले भक्तिः  भक्ति 

अनल्पकं  महान् निराशिषः  निष्काम र भवेत्  प्राप्त हुन्छ 








वाक्यार्थ कुनै वस्तुको अपेक्षा नगर्ुलाई नै सर्वोत्कृष्ट र महान् पुरुषार्थको साधना भनेर 
बतादइएको छ । त्यसैले निष्काम र निरपेक्ष व्यक्तिलाई नै मेरो भक्ति प्राप्त हुन्छ । 


न मय्येकान्तभक्तानां गुणदोषोद्भवा गुणाः । 
साधूनां समचित्तानां बुद्धेः परमुपेयुषाम् ॥ ३६ ॥ 








पदढार्थ समचित्तानां  समदर्शी तथा गुणदोषोदूभवाः  गुण र 
मयि  ममा बुद्धेः  बुद्धिद्रारा दोषबाट उत्पननन भएका 
एकान्तभक्तानां  अनन्य भक्ति परं  परमतत्त्वलाई गुणाः  पुण्य र पाप आदि 
गर्ने उपेयुषां  प्राप्त गरेका गुणहरू 

साधूनां  सज्जनहरूको र मानिसहरूमा न  हदेनन् 


ताक्यार्थ ममा अनन्य भक्ति गर्ने सज्जन, समदर्शी र बुद्धिद्रारा परमतत्वको साक्षात्कार 
गरिसकेका व्यक्तिहरूमा गुण र दोषबाट उत्पन्न हुने पुण्य, पाप आदि गुणहरू हदेनन् । 


एवमेतान् मयादिष्टानुतिष्ठन्ति मे पथः। 
कषेमं विन्दन्ति मत्स्थानं यद् बह्म परमं विदुः ॥ ३७ ॥ 


पढार्थ पथः  बाटोलाई प्राप्तका विन्दन्ति  प्राप्त गर्दछछछन् र 
एवं  यसरी जो व्यक्तिहरूले साधनलाई यत्  जो 

मया  मद्रारा अनुतिष्ठन्ति  अनुष्ठान गर्दछछन्, परमं ह्य  परं ब्रह्म छ 
आदिष्टान्  बतादएका तिनीहरूले त्यसलाई पनि 

एतान्  यी क्षेमं  निर्भय विदुः  जान्दछन् 

मे  मेरो मत्स्थानं  मेरो स्थानलाई 








ताक्यार्थ यसरी जसले मद्रारा बताइएका मेरो प्राप्तिका साधनहरूको अनुष्ठान गर्दछछन्, 
तिनीहरूले मेरो निर्भय स्थानलाई प्राप्त गर्दछछन् र परं ब्रह्मको पनि साक्षात्कार गर्दछन् । 


इति श्रीमदुभागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायामेकादरास्कन्धे विंशोऽध्यायः ॥ २०॥ 


रामानन्दी दीका 


६२६ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 


अथ ध  अ घ्याय 
अथ एकावशाऽघ्यायः 
गुण र दोषको स्वरूप 
श्रीभगवानुवाच भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभयो 
य एतान् मत्पथो हित्वा भक्तिज्ञानकरियात्मकान्। 
्द्रान् कामांश्चठेः प्राणिरजषन्तः संसरन्ति ते ॥ १॥ 








पढार्थ बाटाहरूलाई सुषन्तः  सेवन गर्दछन् 
ये  जो व्यक्तिहरू हित्वा  त्यागेर ते  ती व्यक्तिहरू 
एतान्  यी बतादएका चेः  चञ्चल संसरन्ति  बारम्बार 
भक्तिज्ञानकरियात्मकान्  भक्ति, प्राणः  इन्द्रियहरूद्रारा संसारचक्रमा चुमिरहन्छन् 
ज्ञान र क्रियायोगरूप छ्ुद्रान्  तुच्छ 

मत्पथः  मलाई प्राप्त गर्ने कामान्  विषयहरूलाई 


ताक्यार्थ जो व्यक्तिहरू मैले बताएका भक्तियोग, ज्ञानयोग र क्रियायोगरूप मलाई प्राप्त गर्ने 
नाटाहरूलाई त्यागेर चञ्चल इन्द्रियहरूद्रारा तुच्छ विषयको भोग गर्दछन्, तिनीहरू संसारचक्रमा 
बारम्बार घुमिरहन्छन् । 


र    ४  परिकीतिंत  
स्वे स्वेऽधिकारे या निष्ठा स गुणः परिकीतितः। 
विपयंयस्तु दोषः स्यादुभयोरेष निरचयः॥ २॥ 








पदार्थ सः  त्यसलाई दोषः  दोष 

स्वे स्वे  आआप्नो गुणः  गुण भनेर स्यात्  हो भनी यसरी 
अधिकारे  अधिकारमा परिकीतिंतः  बताइएको छ र॒ उभयोः  गुण र दोष दुबैको 
याजो विपयंयः तु  त्यसको विपरीत एषः  यो 

निष्ठा  स्थिति छ स्थितिलाई चाह निर्चयः  निश्चय हो 


ताक्यार्थ आआपफ्नो अधिकारमा रहनु ने गुण हो र त्यसको विपरीतलाई दोष भनी बताइएको 
छ । यही नै गुण र दोषको विषयमा गरिएको निश्चय हो । 


रुद्धयशुद्धी दरः विधीयेते सो भ  
सुद्धयशुद्धी विधीयेते समानेष्वपि वस्तुषु । 
द्रव्यस्य विचिकित्सार्थं गुणदोषो शुभाश्युभो ॥ ३॥ 
पदार्थ वस्तुषु  भौतिक वस्तुहरू समानेषु अपि  समान भए पनि 


रामानन्दी दीका 


एकादश स्कन्ध 


द्रव्यस्य  पदार्थको 


सन्देहको विचारका लागि 


श्रीमद्भागवत 


६२७ 


अध्याय २ 


शुद्धयशुद्धी  शुद्धि र अशुदधिको पनि 
विचिकित्सार्थं  योग्य र अयोग्य गुणदोषो  गुण र दोषको तथा विधीयेते  विधान गरिन्छ 


शुभाश्ुमो  शुभ र अशुभको 


वाव्यार्थ भौतिक पदार्थहरू सामान्यतया समान भए पनि ती वस्तुहरूको योग्यायोग्यविषयक 
सन्देह निवारणका लागि शुद्धि र अशुद्धि, गुणदोष तथा शुभाशुभको पनि विधान गरिन्छ । 


घमांथं व्यवहारार्थं यात्राथमिति चानघ । 
दशिंतोऽयं मयाचारो धम॑ुदरहतां धुरम् ॥ ४॥ 


पदढार्थ 

अनघ  हे निष्पाप उद्धव 
मया  मद्रारा 

धमम्  धर्मरूप 

धुरं  भारीलाई 

उद्रहतां  बोक्ने कर्ममा 


ताक्यार्थ हे निष्पाप उद्धव! 


लागेका व्यक्तिहरूका लागि 
  

घमाथं  घर्मका लागि 

व्यवहारा्थं  व्यवहारदर्शनको 

लागि र 

यात्राथ॑म् च  जीवननिर्वाहका 





लागि पनि 





इति  यस्तो 

अयंयो 

आचारः  आचार 
दशितः  देखाइएको हो 


धर्मका लागि, व्यवहारका लागि र जीवननिर्वाहका लागि पनि 
यसरी मेले यो आचार धर्मरूप भारलाई बोक्ने व्यक्तिहरूका लागि देखाददिएको हृँ । 


भूम्यम्ब्वग्न्यनिलाकाशा भूतानां पञ्चधातवः। 
आब्रह्यस्थावरादीनां शारीरा आत्मसंयुताः ॥ ५॥ 


पदार्थ 

आब्रह्यस्थावरादीनां  ब्रह्मदेखि 
स्थावर वृक्ष आदिसम्मका 
भूतानां  प्राणीहरूको 


शारीराः  शरीरको आरम्भ गर्ने 
भूम्यम्ब्वग्न्यनिलाकाश्ाः  
पृथिवी, जल, तेज, वायु र 





आकाश नामक 





आत्मसंयुताः  चेतन आत्माले 
युक्त 

पञ्च  पांच 

घातवः  धातु कारणहरू छन् 


ताक्यार्थ ब्रह्मदेखि स्थावर वृक्ष आदिसम्मका शरीरको निर्माण गर्न, पृथिवी, जल, तेज, वायु र 


आकाश नामका चेतन आत्माले 


युक्त पांच कारणहरू छन् । 


वेदेन नामरूपाणि विषमाणि समेष्वपि । 
घातुषुद्धव कल्प्यन्त एतेषां स्वाथसिद्धये ॥ ६॥ 


पदार्थ 
उद्धव  हे उद्धव 
एतेषां  यी प्राणीहरूको 


स्वाथसिद्धये  धर्म आदि 
पुरुषार्थको सिदधिका लागि 


धातुषु  देह आदिमा 


वेदेन  वेदद्रारा 


समेषु अपि  समानता भए पनिविषमाणि  विषम 


रामानन्दी दीका 


६२८ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २१ 


नामरूपाणि  नाम र रूप आदिकल्प्यन्ते  कल्पना गरिएका छन् 


वाक्यार्थ हे उद्धव ! यी प्राणीहरूको पुरुषार्थसिदिका लागि शरीर आदि समान हंदाहँदे पनि 
वेदद्रारा विषम वणश्िम आदि नाम र रूपको कल्पना गरिएका छन् । 


देशकालादिभावानां वस्तूनां मम सत्तम । 
 विधीयेते  नियमार्थं   
गुणदोषो विधीयेते नियमाथं हि कमणाम् ॥ ७ ॥ 


पदढार्थ वस्तूनां  धान्य आदि हि  निश्चय नै 
सत्तम  हे सत्पुरुषमा श्रेष्ठ वस्तुहरूको पनि मम  मह्रारा 

   
उद्धव कमणां  स्वाभाविक गुणदोषौ  गुण र दोषको 
५ ॐ  विधीयेते 
दराकालखादभावानां  देश, कर्महरूलाई विधीयेते  विधान गरिन्छ 
काल, फल, निमित्त र नियमार्थं  नियमन गर्नको 
अधिकारी तथा लागि 








ताक्यार्थ हे उद्धव ! देश, काल, फल, निमित्त र अधिकारी तथा वस्तुहरूको पनि जुन गुण र 
दोषको विधान गरिएको छ त्यो व्यक्तिहरूको स्वाभाविक कर्ममा रहेको प्रवृत्तिलाई नियमन गर्नको 
लागि मद्रारा विधान गरिएको हो। 


अकृष्णसारो देशानामबह्यण्यो ऽशुचिभवेत्। 
् प्यसोवीरकीकटासंस्कृतेरिणम्  अ क 
कृष्णसारोऽप्यसोवीरकीकटासंस्कृतेरिणम्॥ ८ ॥ 


पदार्थ भवेत्  हन्छ त्यसमा पनि असोवीरकीकटासंस्कृतेरिणम्  
देशानां  देशदरूमा अब्रह्मण्यः  ब्राह्मणभक्तले सत्पुरुषहरूले हीन कीकट आदि 
अकृष्णसारः  कृष्णसार मृगले रहित देश अपवित्र हुन्छ संस्कारहीन स्थान र मरुभूमि 
रहित भएको देश कृष्णसारः अपि  कृष्णसार अपवित्र नै हन्छन् 

अशुचिः  अपवित्र मृगले युक्त भए पनि 








ताक्यार्थ देशहरूमा कृष्णसार मुगले रहित देश अपवित्र हुन्छ र त्यसमा पनि ब्राह्मणभक्तले 
रहित देश अयै अपवित्र हृन्छ। कृष्णसारमूगले युक्त भए पनि सत्पुरुषले हीन कीकट आदि 
असंस्कृत देश र मरुभूमि अपवित्र नै हन्छन् । 


कर्मण्यो गुणवान् कालो द्रव्यतः स्वत एव वा। 
   ४ भ ४ 
यतो निवतंते कमं सदोषोऽक्मकः स्मृतः ॥ ९॥ 


पदार्थ कारण कर्मण्यः  कर्म गर्न योग्य 
द्रव्यतः  द्रव्य आदि सम्पत्तिको स्वतः एव वा  अथवा स्वयं नै काठः  समय 


रामानन्दी दीका 


५६२९ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २१ 
गुणवान्  गुणयुक्त हन्छ निवतेते  गर्न सकिंदेन, त्यो सदोषः  दोषयुक्त वा अशुद्ध 
यतः  जुन कालमा अकमंकः  कर्म गर्न अयोग्य स्मृतः  हुन्छ भनिएको छ 

कमं  कर्महरू समय 


वाव्यार्थ द्रव्य आदि सम्पत्तिद्रारा वा स्वतः ने कर्म गर्न योग्य समयलाई गुणयुक्त वा पवित्र 
भनिन्छ भने जुन समयमा कर्म गर्न सकिंदैन, त्यस्तो कर्मानुष्ठान गर्न नमिल्ने समय अशुद्ध 
मानिन्छ। 


द्रव्यस्य शुद्धयशुद्धी च द्रव्येण वचनेन च । 
संस्कारेणाथ कालेन महत्त्वाल्पतयाथवा ॥ १०॥ 
राक्त्याराक्त्याथवा बुद्धया समृद्धया च यदात्मने । 
अघं कुर्वन्ति हि यथा देशावस्थानुसारतः ॥ १९॥ 


पदार्थ महत्त्वाल्पतया  अधिकता र   आत्माको लागि 
द्रन्यस्य  पदार्थको न्यूनताकै आधारमा यत्  जो 

रुद्धयशुद्धी च  शुद्धि र अशुद्धि  शक्त्या  शक्तिको आधारमा अघं  अपवित्रता 

द्रव्येण  पदार्थकै आधारमा अशक्त्या  अशक्तिको कुवन्ति  गर्दछन्, त्यो 

वचनेन च  वचनको आधारमा आधारमा देशावस्थानुसारतः  देश, काल 
संस्कारेण  प्रोक्षण आदि अथवा  अथवा आदि अवस्था अनुसार 
संस्कारको आधारमा बुद्धया  बुद्धिको आधारमा र॒हि  निश्चय नै 

अथ  त्यस्तै समृद्धया च  रेश्वर्यको यथा  यथावत्रूपमा हुन्छ 
कालेन  समयको आधारमा आधारमा पनि हुन्छ, तर यी 

अथवा  वा द्रव्य आदिले 








ताक्यार्थ पदार्थको शुद्धि र अशुद्धि चाहं पदार्थ, वचन, प्रोक्षण आदि संस्कार, समय, अधिकता 
र न्यूनता, शक्ति र अशक्ति, बुद्धि र एश्वर्य आदिको आधारमा पनि हृन्छ, तर यी द्रव्य आदिले 
आत्माको लागि जुन अपवित्रता गर्दछन् त्यो देश, काल आदि अवस्था अनुसार यथावत् हुन्छ । 


धान्यदावस्थितन्तूनां रसतेजसचमंणाम् । 
काठवाय्वग्निमृत्तोयेः पार्थिवानां युतायुतेः ॥ १२॥ 








पदार्थ तेजस र छलाबाट बनेका गरेर 

धान्यदारवस्थितन्तूनां  अनन, पदार्थको तथा कालवाय्वग्निमृत्तोयेः  समय, 
काठ, हड्डी र धागोबाट बनेका पाथिवानां  पार्थिव वायु, अग्नि, माटो र जलको 
पदार्थहरूको पदार्थहरूको पवित्रता आधारमा निर्णय हुन्छ 
रसतेजसचमणां  रसिला वस्तु, युतायुतेः  सम्मिलित र पृथक् 


रामानन्दी दीका 


६२० 


एकादश स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


अध्याय २ 


ताक्यार्थ अनन, काठ, हड्डी र धागोबाट बनेका पदार्थ, धि, दुध आदि रसमय पदार्थ, सुवर्ण 
आदि तेजस पदार्थ, चर्ममय पदार्थ र घटादि पार्थिव पदार्थहरूको पवित्रता आवश्यकता अनुसार 
पृथक्पृथक् या सम्मिलित समय, वायु, अग्नि, माटो र जलद्रारा हुन्छ । 


अमेध्यलिप्तं   गन्धं भ  न  
अमेध्यलिप्तं यद् येन गन्धं ठेपं व्यपोहति । 
भजते प्रकृतिं तस्य तच्छोचं तावदिष्यते ॥ १३॥ 


पदढार्थ 

अमेघ्यलिप्तं  अशुद्ध पदार्थ 
लागेको 

यत्  जो भांँडाकुंडा आदि 
वस्तु छन् 

येन  जुन पदार्थद्रारा 


गन्धं  गन्ध र 

रेप  लेपलाई 

व्यपोहति  त्याग गर्दचछछ र 
प्रकृतिं  पहिलाकै अवस्थालाई 
भजते  प्राप्त गर्द भने 





तस्य  त्यस वस्तुको 


तत्  त्यही ने 
शोचं  शुद्धि हो 
तावत्  त्यसपच्छि 


इष्यते  अभीष्ट हुन्छ 





ताक्यार्थ अशुद्ध पदार्थ लागेका भांँडाकुंडा आदि वस्तुलाई जुन पदार्थले माण्दा ती अशुद्ध 
वस्तुहरू हट्दछन् र भाँडाकुंडाले प्राकृतिक रूपलाई प्राप्त गर्दछन्, त्यही त्यसको शुद्धिप्रक्रिया हो । 
त्यसपचछ्छि त्यो पदार्थ शुद्ध मानिन्छ। 


स्नानदानतपोऽवस्थावीयंसंस्कारकमभिः। 
मत्स्मृत्या चात्मनः शोचं शुद्धः करमांचरेद् द्विजः ॥ ९४ ॥ 


पदार्थ 

०९ वस्थावीयंसंस्कार  
स्नानदानतपो ऽवस्थावीयसंस्कार 
कमभिः  स्नान, दान, तपस्या, 
अवस्था, शक्ति, संस्कार र 
कर्महरूद्रारा 


मत्स्मृत्या च  मेरो स्मरणद्रारा 
पनि 

आत्मनः  जीवको 

शोचं  शुद्धता ह॒न्छ यी 





साघनहरूद्वारा 


शुद्धः  शुद्ध भएर 
द्विजः  द्विजले 
कमं  कर्महरू 
चरेत्  गरोस् 





ताक्यार्थ जीवात्माको शुद्धि स्नान, दान, तपस्या, अवस्था, शक्ति, संस्कार, कर्म र 
भगवत्स्मरणबाट हन्छ । त्यसैले द्विजले यी साधनहरुद्रारा शुद्ध भएर कर्म गर्नुपर्दछ। 


मन्त्रस्य च परिज्ञानं कमंशुद्धिमंदपंणम् । 
धमः सम्पद्यते षडभिरधमंस्तु विपर्ययः ॥ १५॥ 


पदार्थ 

परिज्ञानं  सदगुरुबाट 
विनियोग आदि थाहा पाउनु 
मन्त्रस्य  मन्त्रको शुदधिहो र 
मदपंणं च  मलाई अर्पण 


गरिदिनु 

कर्मशुद्धिः  कर्मको शुद्धता हो 

षड्भिः  यी देश, काल, द्रव्य, 

कर्ता, मन्त्र र कर्म छ साधनद्रारा 
धमः  धर्म 








सम्पद्यते  सम्पन्न हुन्छ भने 
विपयंयः तु  यसको विपरीत 
अशुद्धि चाहं 

अधमः  अधर्मको हेतु हो 


रामानन्दी दीका 


५६३९१ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 


ताक्यार्थ सदगुरुबाट मन्त्रको विनियोग आदिको विषयमा ठिकठिक थाहा पाडनु मन्त्रको 
शुद्धता हो र ईश्वरार्पण बुदधिले कर्म गर्नु कर्मको शुद्धता हो । देश, काल, द्रव्य, कर्ता, मन्त्र र कर्म 
यी छ साधनद्रारा धर्म सम्पनन हुन्छ भने त्यसको विपरीत अशुद्धि चाहं अधर्मको हेतु हो। 


क्वचिद् गुणोऽपि दोषः स्याद् दोषोऽपि विधिना गुणः। 
गुणदोषाथनियमस्तद्भिदामेव बाधते ॥ १६॥ 








पदार्थ स्यात्  बन्दछ भने तदुभिदामेव  गुण र दोषको 
विधिना  विधिको बलले दोषः अपि  दोष पनि भेदलाई नै 

क्वचित्  कतै गुणः  गुण बन्द बाधते  बाध गर्द गुण र 
गुणः अपि  गुण पनि गुणदोषाथनियमः  गुण र॒ दोषको भेद वास्तविक होइन 
दोषः  दोष दोषको नियमले भन्ने सिद्ध गर्द 


ताक्यार्थ विधिको बलले कते गुण पनि दोष ह॒न्छ भने कते दोष पनि गुण बन्न जान्छ । यसरी 
गुण र दोषको नियमले त्यसको वास्तविक भेदलाई बाध गर्द अर्थात् गुण र दोषमा वास्तविक 
भेद छैन भन्ने कुरा सिद्ध गर्द । 

समानकमांचरणं पतितानां न पातकम् । 

ओत्पत्तिको गुणः सङ्गो न शयानः पतत्यधः ॥ १७ ॥ 


पदढार्थ गुणः  गुण ने ह॒न्छ 


पतितानां  पतित व्यक्तिहरूको 
लागि 

समानकमांचरणं  पतितको 
जस्ते आचरण गर्नु 





न पातकं  पाप हदेन जसरी 
सङ्गः  स्त्री आदिको सङ्ग गर्नु 
गृहस्थहरूको लागि 
ओत्पत्तिकः  स्वाभाविक 





अधः  तल 
रायानः  सुतेको व्यक्ति 
न पतति  तल खस्दैन 


ताक्यार्थ जो व्यक्ति पतित नै छ उसले पतितको जस्तो आचरण गय्यो भने त्यो आचरणले 
उसलाई त्यहांभन्दा तल खसाल्दैन। गृहस्थहरूका लागि स्त्रीसङ्ग स्वाभाविक गुण नै हुन्छ, तल ने 


सुतेको व्यक्ति तल खस्देन । 


भ     
यतो यतो निवतंत विमुच्येत ततस्ततः। 
एष धर्मो नृणां क्षेमः शोकमोहभयापहः ॥ १८ ॥ 


पदार्थ 
यतः यतः  जुन जुन 
विषयबाट मानिस 


 अ 

निवतंत  निवृत्त हुन्छ 
ततः ततः  तीती 
विषयहरूबाट त्यो मानिस 


विमुच्येत  मुक्त हुन्छ 


एषः  यो 
धमः  धर्मन 


रामानन्दी दीका 


६२२ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 


नृणां  मनुष्यहरूको लागि शोकमोहभयापहः  शोक, मोह 
क्षेमः  परमकल्याणकारी र॒ र भयलाई मेटाउने वाला हन्छ 


ताक्यार्थ मानिस जुनजुन विषयबाट निवृत्त हृन्छ, त्योत्यो विषयासक्तिको बन्धनबाट ऊ मुक्त 
हन्छ । वास्तवमा यो धर्म ने मनुष्यहरूको लागि परमकल्याणकारी र शोक, मोह तथा भयलाई 
मेटाउने खालको छ। 


विषयेषु गुणाध्यासात् पुंसः सङ्गस्ततो भवेत्। 
सङ्गात् तत्र भवेत् कामः कामादेव कलिनृणाम् ॥ १९॥ 


पदार्थ भवेत्  हुन्छ कामाद् एव  भोगको 

विषयेषु  विषयहरूमा ततः  त्यसपछि कामनाको कारणले नै 
गुणाध्यासात्  सुन्दरताको सङ्गात्  आसक्तिले गर्दा नृणां  मानिसहरूमा परस्पर 
बुद्धिले गर्दा तत्र  ती विषयहरूमा कलिः  कलह वैरभाव हुन्छ 
पुंसः  मानिसको कामः  भोगको इच्छा 

सङ्गः  आसक्ति भवेत्  हन्छ 








वाव्यार्थ विषयहरूमा सुन्दरताबुद्धिले गर्दा मानिसहरूको त्यसप्रति आसक्ति बद्दल, 
आसक्तिको कारणले विषयभोग आदिको कामना हृन्छ र कामनाकै कारणले मानिसहरूमा परस्पर 
वैरभाव हुन्छ । 


   व  


कलटुविषहः करोधस्तमस्तमनुवतते । 
तमसा ग्रस्यते पुंसश्चेतना व्यापिनी द्रुतम् ॥ २०॥ 








पढार्थ तमः  मोहले व्याप्त 

कटेः  कलहको कारणले अनुवतेते  अनुसरण गर्दछ चेतना  विवेकयुक्त बुद्धि 
दुविंषहः  असह्य तमसा  मोहद्रारा रतं  चांडेनै 

क्रोधः  क्रोध उत्पनन हृन्छ॒ पुंसः  मानिसको ग्रस्यते  लुप्त हुन्छ 

तं  त्यो क्रोधलाई व्यापिनी  तत्तत् पदार्थमा 


वाक्यार्थ  जब कलह सुरु हुन्छ, त्यसपच्ि असह्य क्रोध उत्पन्न हृन्छ । क्रोधको कारणले मनुष्य 
मोहमा पर्दछ । मोहको कारणले नै मनुष्यमा रहेको विवेकयुक्त बुद्धि नष्ट हुन्छ । 


तया विरहितः साधो जन्तुः शून्याय कल्पते । 
ततोऽस्य स्वाथविभ्रंशो मूच्छितस्य मृतस्य च ॥ २९॥ 
पदढार्थ साधो  हे सज्जन उद्धव तया  त्यो विवेकयुक्त बुद्धिले 


रामानन्दी दीका 


५६२२ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २१ 
विरहितः  रहित ततः  त्यसपचछि अस्य  त्यो मानिसको 

जन्तुः  मनुष्य मूच्छितस्य  मूर्च्छित व्यक्तिको स्वाथविभ्रंशः  स्वार्थको हानि 
शल्याय  शून्यतामा र वा पुरुषार्थको नाश हुन्छ 
कल्पते  प्राप्त हुन्छ मृतस्य च  मृत व्यक्तिको जस्त 








वाव्यार्थ हे उद्धव ! विवेकयुक्त बुदधिले रहित मनुष्य शून्यतामा पुग्दछछ र ऊ मूर्छित र मृत 
व्यक्ति जस्त पुरुषार्थबाट वञ्चित बन्दछ। 
वितवरण माथिका तीन श्लोकहरूमा भगवान्ले विषयहरूमा गुणबुद्धि गर्नु या तिनलाई राम्रो 
सम्ी चिन्तन गर्नु नै सर्वनाशको कारण हो भनी उपदेश गर्नुभएको छ । श्रीमदभगवद्गीतामा पनि 
अर्जुनलाई भगवान्ले यसै गरी विषयचिन्तन अनर्थको कारण हो भनी बताउनुभएको छ । जस्तै 

ध्यायतो विषयान् पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते । 

सङ्गात् सञ्जायते कामः कामात् क्रोधोऽभिजायते ।। 

क्रोधाद् भवति सम्मोहः सम्मोहात् स्मृतिविभ्रमः । 

स्मृतिभ्रंशाद् बुद्धिनाशो बुद्धिनाशात् प्रणश्यति । । श्रीमद्भगवद्गीता २.६२६२ 

विषयको चिन्तन गर्नु भनेको के हो? त्यसको वास्तविक स्वरूप बताडँदे भगवान्ले 

भन्नुभएको छ विषयेषु गुणाध्यासः अर्थात् विषयहरूमा गुण रहेको छ भनी सम्खनु नै विषयको 
चिन्तन गर्नु हो। वास्तवमा विषयहरूमा गुण नभए पनि तिनमा सुख रहेको भ्रमलाई यहाँ 
गणाध्यास भनिएको छ। सङ्ग अर्थात् पदार्थप्रतिको आसक्तिको कारण यही ने हो। जबसम्म 
मानिसले कुनै पनि वस्तुमा सुख रहेको देख्दछ, तबसम्म उसले त्यो वस्तुलाई जसरी पनि पाडन 
खोज्छ। सङ्ग अर्थात् आसक्ति भएपचछि मनभित्र त्यस ॒वस्तुलाई प्राप्त गर्न प्रबल कामना उत्पन्न 
हन्छ । कामना गरिएको वस्तु प्राप्त गर्न खोज्दा कुनै विघ्न आइपय्यो भने व्यक्ति अत्यन्त क्रुद्ध हुन्छ 
र विघ्न गर्नसंग रुगडा गर्न थाल्दछ । यसैले यहाँ भगवान्ले कामात् कलिः अर्थात् कामनाबाट नै 
कलह सुरु हृन्छ भनी बताउनुभएको छ । कलहविवादबाट दुर्विषहः क्रोधः अर्थात् असह्य क्रोधको 
जन्म हृन्छ, जब क्रोधले आफ्नो सीमालाई नाच्छ, त्यसपछि व्यक्तिलाई मोहरूपी अन्धकारले ग्रस्त 
पार्दछ। यहाँ क्रोधबाट उत्पन्न हुने अन्धकार भनेर सम्मोहलाई लिन खोजिएको हो । मोह भनेको 
हित र अहितको विवेक गर्न नसक्नु हो। यसको प्रभावद्रारा व्यक्तिको चेतनाशक्ति ने क्षीण हून 
जान्छ। चेतना अर्थात् विवेक भनेकै असल र खराब छ्ुट्याउने सामर्थ्य हो। यसको अभावमा 
मानिस चेतनारहित नै बन्दछ, कुनै कर्म गर्न समर्थ रहँदेन। चेतनाहीन व्यक्ति चारेथरी पुरुषार्थबाट 
भ्रष्ट बन्दछ। यसरी सब पुरुषार्थबाट च्युत हूनुलाई यहाँ स्वार्थविभ्र॑श भनिएको छ । त्यो व्यक्ति 
मूर्च्छित अथवा मरेसमान नै हृन्छ। यसप्रकार यह भगवानूले श्रीमद्भगवदगीतामा बतादए जस्त 
विषयहरूमा आसक्ति गनलि नै व्यक्ति सम्पूर्ण पुरुषार्थबाट भ्रष्ट हुने कुरा बताउनुभएको छ। 


   ०  भ 


विषयाभिनिवेशेन नात्मानं वेद् नापरम् । 
वृक्षजीविकया जीवन् व्यर्थं भस्त्रेव यः श्वसन् ॥ २२॥ 


रामानन्दी दीका 


६२४ 








एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २१ 
पदढार्थ आत्मालाई व्यर्थं  व्यर्थमा 

यःजो वेद्  जान्दछ र वृक्षजीविकया  वनस्पतिहरू मै 
विषयाभिनिवेरेन  विषय  नननत जीवन्  जिददे 

आदिमा तीव्र आसक्ति हुनाले अपरं  अकलिई भस्त्रा इव  खलातीले फे 
ननत परमात्मालाई जान्दछ, त्यस्तो वसन्  केवल श्वास मात्र 
आत्मानं  आपूलाई व्यक्ति लिँदै मृततुल्य बन्द 


ताक्यार्थ जो व्यक्ति विषयमा तीव्र इच्छा र आसक्ति हुनाले न आपफूलाई जान्द्छ न त 
अकलिाई जान्दछछ, वास्तवमा ऊ वृक्ष आदि ैँ केवल आकारादिले मात्र बांच्दछ र खलातीले रँ 
केवल श्वास लिँदे मृततुल्य बन्दछ। 


फलश्युतिरियं नृणां न श्रेयो रोचनं परम्। 
श्रेयोविवक्षया प्रोक्तं यथा भेषज्यरोचनम् ॥ २६॥ 








पदार्थ न  बताडँदेन, परन्तु  लागि 

इयं  यो श्रेयोविवक्षया  बहिर्मुख प्रोक्तं  बताइएको हो 

फलश्रुतिः  स्वर्गकामो यजेत॒ व्यक्तिहरूलाई मोक्ष दिलाउने यथा  जसरी 

इत्यादि फलश्रुतिले इच्छाले भ  ओषधिमा रुचि 
नृणां  मनुष्यहरूको लागि परं  केवल उत्पन्न गराउनको लागि मिढठो 
श्रेयः  परमपुरुषार्थ रोचनं  कर्ममा रुचि उत्पनन स्वाद दिदन्छ 


वाक्यार्थ  वेदमा जुन स्वर्गकामो यजेत इत्यादि फलश्रुतिपरक वाक्यहरू भेटिन्छन्, ती वाक्यहरू 
मनुष्यहरूलाई परमपुरुषार्थ बोध गराउनको लागि होइन, परन्तु बहिर्मुख मनुष्यहरूलाई मोक्षको 
विधान गर्नका लागि तथा चित्तशुदधिमूलक कर्ममा रुचि होस् भननका लागि मात्र बतादएका हृन्, 
जसरी ओषधिमा रुचि गराउनका लागि मिठो स्वादको प्रयोग गरिन्छ। 


उत्पत्त्येव   ् स्वजनेषु ४ 
त्पत्तयेव हि कामेषु प्राणेषु स्वजनेषु च । 
आसक्तमनसो मत्यां आत्मनो ऽनथहेतुषु ॥ २४ ॥ 


पढार्थ 

आत्मनः  आफ्नो आत्माको 
अनथहेतुषु  अनर्थका कारण 
भएका 

कामेषु  भोग्य पदार्थमा 





प्राणेषु  इन्द्रिय, आयु, बलवीर्य 
आदिमा र 

स्वजनेषु च  स्त्री, पुत्र आदि 
आफन्तहरूमा पनि 

मत्याः  मनुष्यहरू 


हि  निश्चय नै 
उत्पत्त्या एव  स्वभावले नै 


आसक्तमनसः  चित्त आसक्त 
भएका हुन्छन् 





ताक्यार्थ आत्माको लागि अनर्थका कारण भएका धन आदि भोग्य पदार्थमा इन्द्रिय, आयु, 
प्राण आदि भोगसाधनमा र स्त्री, पुत्र आदि आफन्तहरूमा मनुष्यहरूको स्वभावतः आसक्ति हुन्छ । 


रामानन्दी दीका 


एकादश स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


नतानविदुषः स्वार्थं भ्राम्यतो वृजिनाध्वनि । 
कथं युञ्ज्यात् पुनस्तेषु तांस्तमो विरातो बुधः ॥ २५॥ 


पदार्थ 

तान्  ती 

स्वार्थं  आफनो परमपुरुषार्थलाई 
पनि 

अविदुषः  नजान्ने र 

नतान्  वेदको अर्थवाद 
वाक्यमा विश्वास गर्ने 





वृजिनाध्वनि  दुःखयुक्तं किरा 
आदि योनिमा 

भ्राम्यतः  घुमिरहने र 

तमः  अत्यन्त अज्ञानमय वृक्ष 
आदि योनिमा पनि 

विनतः  प्रविष्ट हुने ती 
अज्ञानी मनुष्यहरूलाई 





६२५ 


अध्याय २ 


बुघः  सबे कुरा जानने वेदले 
पुनः  फेरि 

तेषु  तिनै विषयहरूमा 

कथं  कसरी 

युञ्ज्यात्  प्रवृत्त गराउला 


ताक्यार्थ आफ्नो परम पुरुषार्थलाई पनि नबुठेर वेदको अर्थवाद वाक्यमा विश्वास गर्ने तथा 
दुःखयुक्तं किरा आदि योनिमा र अत्यन्त अज्ञानमय वृक्ष आदि योनिमा घुमिरहने अज्ञानी 
मनुष्यहरूलाई सर्वज्ञ वेदले त्यही दुःखयुक्तं मार्गमा कसरी प्रवृत्त गराउला ? यो हुनै सक्देन । 


एवं व्यवसितं केचिदविज्ञाय कुबुद्धयः । 
फलश्रुतिं कुसुमितां न वेदज्ञा वदन्ति हि ॥ २६॥ 


पदार्थ 

एवं  यसरी 

व्यवसितं  वेदको अभिप्रायलाई 
अविज्ञाय  नजानिकन 

केचित्  कोही 

कुबुद्धयः  खराब बुद्धि भएका 





व्यक्तिहरू 

कुसुमितां  वेदको अवान्तर 
फलको प्रलोभन देखाउने पुष्पित 
वाणीलाई 

फलश्रुतिं  परमफल यही हो 
भनेर 





वदन्ति  भन्दछन् तर 

हि  निश्चयनै 

वेदज्ञाः  वेदको तत्तव बुरेका 
व्यक्तिहरूले त्यसरी 

न  भन्देनन् 


ताक्यार्थ यसप्रकार वेदको अभिप्रायलाई नजानिकन कोटी खराब बुद्धि भएका व्यक्तिहरू 
अवान्तर स्वर्ग आदि फलको प्रलोभन देखाउने पुष्पित वेदवाक्यलाई ने मुख्य फलश्रुति भन्दछछन् र 
स्वर्ग आदिलाई ने परम सुख मान्दछछन्, परन्तु वेदको तत्तव बुरेका व्यक्तिहरूले त्यसो भन्दैनन्। 


कामिनः कृपणा लुन्धाः पुष्पेषु फलबुद्धयः । 
अग्निमुग्धा धूमतान्ताः स्वं लोकं न विदन्ति ते ॥ २७॥ 


पदढार्थ 

कामिनः  कामासक्त 
कृपणाः  दीन, दुःखी 
टुब्धाः  लोभी 


पुष्पेषु  फूलअवान्तरफलमा 
फलबुद्धयः  मख्य फलबुद्धि 
गर्न 





अग्निसुग्धाः  अगनिद्रारा सिद्ध 


गरिने कर्ममा मुग्ध भएका 
धूमतान्ताः  अन्तमा 
धूममार्गको आश्रय लिने 
ते  ती अज्ञानीहरूले 





रामानन्दी दीका 


६२६ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 


स्वं  आफनो लोकं  लोकलाई स्वरूपलाई न विदन्ति  जान्दैनन् 
वाक्यार्थ कामासक्त, दीनदुःखी, त्ृष्णाले युक्त तथा स्वर्ग आदि अवान्तर फललाई मुख्य भने 
सोचाइ गर्ने र अग्निद्रारा सिद्ध गरिने कर्ममा मुग्ध हुने तर अन्तमा धूममार्गको आश्रय लिने ती 
अज्ञानी व्यक्तिहरूले आप्नो स्वरूपलाई बुग्दैनन् । 

न ते मामङ्ग जानन्ति हृदिस्थं य इदं यतः। 

उक्थशस्तरा ह्यसुतृपो यथा नीहारचक्षुषः ॥ २८ ॥ 


ते  ती व्यक्तिहरूले 
नीहारचक्षुषः यथा  आंखामा 


हृदिस्थं  आफ्नै हृदयमा रहेको 
मां  परमात्मस्वरूप मलाई 


पदार्थ 
अखं  हे प्रिय उद्धव 


यः  जो परमात्मा 
इदं  यो जगत्को रूपमा छ र 
यतः  जसबाट यो जगत्को 


उक्थरास्त्राः  आफ्नो कर्मलाई 
ने शस्त्र बनाएका 
असुतृपः  प्राणको तुप्तिमा 


कुहिरो लागेकाहरूले यैं 
हि  निश्चय नै 
न जानन्ति  केटी जान्दैनन् 








उत्पत्ति ह॒न्छ, त्यस्तो मात्र लागेका 


वाक्यार्थ हे उद्धव ! जसले आफ्नो कर्मलाई ने शस्त्र बनाएका छन्, जो आफ्नो प्राणको 
तुप्तिमा मात्र लागेका छन्, त्यस्ता व्यक्तिहरूले, आंँखामा कुहिरो लागेकाहरूले केही देखन 
नसकेजस्तै गरी यो सारा जगत्को रूपमा रहेको तथा जसबाट यो जगत्को उत्पत्ति हुन्छ र जो 
सबको हृदयमा छ त्यस्तो परमात्मरूप मलाई पनि जानन सक्दैनन् । 


विवरण यस प्रसङ्गमा सकाम कर्मको सीमितता बता्ँदे निष्काम कर्मको प्रशंसा गरिएको छ। 
यद्यपि सकाम कर्महरू पनि शास्त्रीय कर्म नै हुन् । वेदले नै अग्निहोत्रं जुहुयात् स्वर्गकामः अर्थात् 
स्वर्ग जान चाहने व्यक्तिले अग्निहोत्र गरोस्, ब्राह्मणो बृहस्पतिसवेन यजेत पुरोधाकामः अर्थात् 
आफ्नो पौरोहित्य बढाउन चाहने ब्राह्मणले बृहस्पतिसव गरोस्, राजा राजसूयेन यजेत 
स्वाराज्यकामः अर्थात् इन्द्रपदलाई चाहने राजाले राजसूय यज्ञ गरोस् भन्ने अनेक प्रकारका यज्ञ 
एवं फलहरू बताइएका छन्, तर अनेक कष्टसाध्य अनुष्ठटानबाट सम्पन्न गरिने यी यज्ञहरूका फल 
नित्य एवं अविनाशी भने छैनन्। उपनिषद्मा भनिएको छ तद्यथेह कर्मचितो लोकः क्षीयते 
एवमेवामुत्र पुण्यचितो लोकः क्षीयते छान्दोग्योपनिषद् ८.१.६ अर्थात् जसरी यस लोकमा कर्म 
गरेर प्राप्त भएको विषयभोग विस्तारे समाप्त हदे जान्छ, त्यसै गरी पुण्यकर्महरुद्रारा अर्जित 
दिव्यलोकहरूको भोग पनि भोग्दै जाँदा क्षीण हृन्छ । फेरि सकाम अनुष्ठानमा थोर मात्र त्रुटि भयो 
भने पनि त्यसबाट अनिष्ट फल प्राप्त हुने सम्भावना हृन्छ। स्वर्गका लागि गरिएको अग्निहोत्र 
कर्ममा अज्ञान या प्रमादवश थोर त्रुटि भयो भने त्यसबाट सात कुल नष्ट हुने कुरा मुण्डकोपनिषद् 
१।२।३मा बताइएको छ। अतः सकाम कर्महरूमा अनिष्टको भय पनि छ । त्यसैले शास्त्रद्रारा 
बतादएको भए पनि सकाम कर्महरूको परित्याग गर्नु ने श्रेयस्कर छ । 

यदि शास्त्रीय कर्महरूको अनुष्ठान निष्काम भावले गर्ने हो भने त्यसबाट चित्तशुदधिद्रारा 


रामानन्दी दीका 


६२७ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 


ज्ञानप्राप्ति हुन सक्छ । यसबाट व्यक्तिलाई परमानन्दको प्राप्ति हृन्छ भने ऊ संसारबन्धनबाट समेत 
मुक्त हन्छ । यसप्रकार निष्काम भावले कर्म गर्नुको नै विशेषता छ। कर्महरूको मुख्य फल पनि 
चित्तशुद्धि नै हो, दिव्य लोक आदिको प्राप्ति त गौण फल हो भन्ने शास्त्रीय धारणा छ। तर 
लुब्धाः अर्थात् तुच्छ विषयहरूको भोग गर्न मरिमेटने मानिसहरू यो कुरा बुण्देनन् । उनीहरू पुष्पेषु 
फलबुद्धयः अर्थात् स्वर्ग आदि दिव्यलोकको प्राप्तिरूपी फूललाई ने फल मान्दछन्। जीवनभर 
अनेकं सकाम कर्महरूमा भुलिरहने यिनीहरूलाई यहाँ अग्निमुग्धाः भनिएको छ । यसको अर्थ 
हन्छ अग्निसाध्यकर्माभिनिवेशेन लुप्तविवेकाः अर्थात् यज्ञ आदि सकाम कर्महरूमा दृढ अनुराग 
भएकाले नित्य र अनित्यको विवेक गर्न पनि नसक्ने। सकाम कर्म गर्नेहरूलाई यहाँ धूमतान्ताः 
भनिएको छ। धूमता धूममार्गः अन्तो येषां ते अर्थात् जसको अन्तिम गति धूममार्गद्रारा नै हुन्छ । 
शास्त्रहरूमा मूत्युपछि ऊर्ध्वलोक गमन गर्ने दुई बाटाहरू निश्चित छन् उत्तरायण अर्थात् 
अर्चिमार्ग र दक्षिणायन अर्थात् धूममार्ग। यी दुई गतिको विषयमा बता्दे भगवानूले 
श्रीमद्भगवदगीतामा भन्नुभएको छ 
शुक्लकृष्णे गती ह्येते जगतः शाश्वते मते । 
एकया यात्यनावृत्तिमन्ययावर्तति पुनः । । 

अर्थात् यी शुक्ल र कृष्ण गति जगत्का शाश्वत गति हून्। यिनीहरूमध्ये धूममार्गबाट 
जादा फेरि संसारमै फर्किनुपर्वछ भने अर्चिमार्गबाट जांँदा चाह फेरि पृथिवीमा फर्किनुपर्देन। 
सकाम कर्म गर्ने मानिसहरू धूममार्गबाट स्वर्गदिलोकमा जान्छन् र सुखभोगले पुण्य क्षीण 
भएपचछि फेरि मर्त्यलोकमा नै र्वन् । निष्काम कर्म गरी चित्त शुद्ध भएकाहरू, योगाभ्यास गर्ने 
योगीहरू या ठुला उपासकहरू चाहं अर्चिमार्गबाट ब्रह्मलोकमा पुगी ब्रह्मज्ञान भएपचछछि मुक्त 
हृन्छन् । तत्त्वसाक्षात्कार भडसकेका ज्ञानीहरू चाहं न तस्य प्राणाः उत्क्रामन्ति, ब्रह्मैव सन् 
ब्रह्माप्येति बृहदारण्यकोपनिषद् ४.४.६९ अर्थात् ज्ञानीको प्राण उत्क्रमण हदेन, ऊ सर्वव्यापक 
ब्रह्मतत्त्तमा मिल्दछ आदि श्रुति प्रमाणअनुसार कुनै लोकलोकान्तर नगई यहीं मुक्त हुन्छ । 

भगवान् भन्नुहुन्छ, सकाम कर्ममा आसक्त अज्ञानीहरू स्वं लोकं अर्थात् स्वयंप्रकाश आपने 
आत्मालाई जान्दैनन्। सवे प्राणीहरूभित्र रहने अन्तर्यामी परमात्मतत्त्वलाई नजान्ने उनीहरूका 
आंँखा अज्ञानरूप अन्धकारले ढाकिएका छन् । वेदमा पनि भनिएको छ 

न तं विदाथ यञ्डमा जनानान्यद्युष्माकमन्तरं बभूव । 
नीहारेण प्रावृता जल्प्या चासुतुपऽ्उक्थशासश्चरन्ति ।। 

यहाँ पनि भगवान्ले उक्थ अर्थात् कर्महरू नै शस््र अर्थात् पशुहिंसाको साधन भएका एवं 
असुतुप् अर्थात् आफ्नो प्राणलाई मात्र तप्त गर्न खोज्ने यी मानिसहरू केवल कर्महरूको जन्जालमा 
फसिरहन्छन् र हृदयभित्रको अन्तर्यामी परमात्मतत्वलाई जान्देनन् भन्नुभएको छ। 


ते मे मतमविज्ञाय परोक्षं विषयात्मकाः। 
हिंसायां यदि रागः स्याद् यज्ञ एव न चोदना ॥ २९॥ 


रामानन्दी दीका 


६३८ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 


हिंसाविहारा ह्यारुन्धेः पञ्युभिः स्वसुखेच्छया । 
यजन्ते देवता यज्ञेः पितुभूतपतीन् खलाः ॥ २०॥ 


पदढार्थ परोक्षं  अस्पष्ट   निश्चय नै 

हिंसायां  हिंसाकर्ममा मे  मेरो वेदको स्वसुखेच्छया  आपनो 
यदि  यदि कसैको मतं  मतलाई सुखभोगको इच्छाले 

रागः स्यात्  अनुराग छ भने अविज्ञाय  नबुशिकिन आलब्धेः  मारिएका 
यज्ञे एव  केवल यज्ञमा मात्र विषयात्मकाः  विषयमा प्युभिः  पशुहरूद्रारा 
स्वीकृत छ भन्ने परिसंख्या आसक्त भएका यज्ञेः  यज्ञहरूले 

विधि छ हिंसाविहाराः  हिंसामा नै देवताः  देवताहरूलाई र 
चोदना न  अवश्य रमाउने पित॒भूतपतीन्  पित्र, 
कर्तव्यत्वयुक्त नियमविधि कैन ति ती भूतपतिहरूलाई पनि 
यस्तो खलाः  अविवेकी दुष्टहरू यजन्ते  यजन गर्दछछन् 








ताक्यार्थ हिंसाकर्ममा यदि कसैको अनुराग छ र त्यसलाई छाडन सक्देन भने त्यो केवल यज्ञमा 
मात्र स्वीकृत छ भन्ने परिसंख्या विधि छ। अवश्य गर्नुपकछछ भन्ने नियमविधि छैन । परन्तु यस्तो मेरो 
वेदको गूढ अभिप्राययुक्त वचनलाई नबुढीकन विषयासक्तं चित्तवाला केवल हिंसामा रमाउने यी 
अविवेकी दुष्टहरू आफ्नै सुखभोगको इच्छले मारिएका पशुहरुद्रारा सम्पन्न गरिने यज्ञको 
माध्यमले देवता, पितु र भूतपतिहरूलाई पनि यजन गर्वछन् । 


स्वप्नोपमममुं लोकमसन्तं श्रवणप्रियम् । 
आदिषो हदि सङ्कल्प्य त्यजन्त्यथांन् यथा वणिक् ॥ ३१॥ 








पदढार्थ दुःखजनक मानिसहरू 

स्वप्नोपमं  स्वप्नका अमुं योर अथान्  आफूसंग भएका 
पदार्थसमान अस्थिर तर लोकं  स्वर्ग आदि लोकलाई धनसम्पत्तिहरू पनि 

श्रवणप्रियं  सुन्नमा आनन्द आशिषः  प्राप्त गर्ने इच्छाले त्यजन्ति  गुमारंछन् 

लाग्ने वास्तवमा हदि  मनमा यथा  जसरी 

असन्तं  असत् तथा सङ्कल्प्य  कल्पना गरेर मूर्ख वणिक्  लोभी व्यापारीले गर्द 


ताक्यार्थ जसरी धन कमाउनमा लिप्त व्यापारी धेरै धन कमाउनको लागि आपफूसंग भएको 
धन लिएर बाहिर व्यापारमा दहिंडदा बिचमा नै विघ्न आई अरू धन पनि कमाउन सक्देन र 
आफूसंग भएको धन पनि गुमाई यता न उताको हृन्छ, त्यस्ते यी मूर्ख मनुष्यहरू पनि सुन्दा राम्रो 
लागने तर वास्तवमा स्वप्नतुल्य नश्वर यो लोक र स्वर्गलोकका विषयप्रतिको आशाले मनमा धरे 
कल्पना गरी आपसंग भएको धन पनि गुमान् । 


रामानन्दी दीका 


एकादश स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


रजःसत्त्वतमोनिष्टा रजःसत्त्वतमोजुषः । 
उपासत इन्द्रमुख्यान् देवादीन् न तथेव माम् ॥ ३२॥ 


पढार्थ 

रजःसत््वतमोनिष्ठाः  रजोगुणी, 
सत्वगुण र तमोगुणी स्वभाव 
भएका मानिसहरूले 
रजःसत््वतमोयुषः  रजोगुणी, 


 र तमोगुणी नै स्वभाव 
भएका 

इन्द्रमुख्यान्  इन्द्र॒ आदि 
देवादीन् एव  देवताहरूलाई नै 





उपासते  उपासना गर्दछन् 





५६२९ 


अध्याय २ 


मां  गुणातीत मलाई 
न तथा  त्यस्तो उपासना 
गर्दैनन् 


ताक्यार्थ रजोगुणी, सततवगुणी र तमोगुणी स्वभाव भएका मानिसहरूले आपन प्रकृतिअनुसार 
रजोगुणी, सत्त्वगुणी र तमोगुणी स्वभाव भएका इन्द्र आदि देवताहरूको उपासना गर्वछछन्, गुणातीत 


मेरो चाहं उपासना गर्दैनन् । 


स   ५    
इष्ट्वह ठववता यज्ञगत्वा स्स्यामह दव । 
तस्यान्तं इह भूयास्म महाशका महाक्ुखाः ॥ ३२३ ॥ 


पदिार्थ 

इह  यो लोकमा 
यज्ञेः  यज्ञहरूद्रारा 

न. 

देवताः  देवताहरूलाई 
इष्ट्वा  यजन गरेर 


दिवि  स्वर्गमा 

गत्वा  गएर 

रंस्यामहे  रमण गर्न छँ र 
तस्य  त्यो स्वर्ग आदि भोगको 





अन्ते  अन्तमा 





इह  यो लोकमा आएर 
महाशालाः  घरबारले सम्पन्न 
गृहस्थ र 

महाकुलाः  महाकुलीन बनेर 
भूयास्म  रहने 


वाक्यार्थ ती अज्ञानीहरू हामी यो लोकमा विविध यज्ञद्रारा देवताहरूको यजन गर्न र 
स्वर्गमा गई खुब भोगहरू भोगनेच्छौ, फेरि भोग समाप्त गरी यसै लोकमा आई घरबारले सम्पन्न 
गृहस्थ र महाकुलीन बनेर रहने भन्दछन् । 


एवं पुष्पितया वाचा व्याक्षिप्तमनसां नृणाम् । 
मानिनां चातिस्तन्धानां मद्धातोपि न रोचते ॥ ३४॥ 


पदढार्थ 

एवं  यसरी 

पुष्पितया  सुननमा आनन्द 
लाग्ने फुलेका 

वाचा  वाणीद्रारा 


व्याक्षिप्तमनसां  विक्षिप्त चित्त 
भएका 

मानिनां  अहङारी र 
अतिस्तब्धानां च  अत्यन्त 
कठोर हृदय भएका 








नृणां  मनुष्यहरूलाई 
मद्राती अपि  मेरो 
भगवान्को चर्चा पनि 
न रोचते  मन पर्दैन 


वाक्यार्थ  यस्तो सुन्नमा आनन्द लाग्ने वाणीद्रारा मन विक्षिप्त भद्सकेका अहङ्कारी र अत्यन्त 
कठोर हृदय भएका व्यक्तिहरूलाई मेरो चर्चा पनि सुन्न मन पर्देन। 


रामानन्दी दीका 


६८० 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 


वेदा बरह्यात्मविषयास्त्िकाण्डविषया इमे । 
परोक्षवादा ऋषयः परोक्षं मम च प्रियम् ॥ ३५॥ 


पढार्थ वेदाः  वेदहरूले नै परोक्षवादाः  यिनै कुराहरूलाई 
त्रिकाण्डविषयाः  कर्मकाण्ड, ब्रह्मात्मविषयाः  जीव र परोक्ष रूपमा बतार्ंछन् 
उपासनाकाण्ड र ज्ञानकाण्डको ब्रह्मको एकतालाई प्रतिपादन मम च  मलाई पनि 

प्रतिपादन गर्न गर्दछन् परोक्षं  परोक्षले वण्नि नै 

इमे  यी ऋषयः  मन्त्रदरष्टा ऋरषिहरू प्रियम्  प्रिय लाग्दछछ 


ताक्यार्थ कर्मकाण्ड, उपासनाकाण्ड र ज्ञानकाण्ड यी तीनै काण्डलाई वेदले प्रतिपादन गर्दछछ र 
जीव र ब्रह्मको एकता पनि वेदले नै प्रतिपादन गर्दछ, तर मन्त्रद्रष्टा ऋषिहरूले यो कुरालाई 
परोक्षरूप घुमाउरो तरिका मा बतारंछन्, मलाई पनि त्यस्तै परोक्षशैली नै मन पर्दछ। 








राब्दबह्य सुदुर्बोधं प्राणेन्द्रियमनोमयम् । 
अनन्तपारं गम्भीरं दुर्विगाह्यं समुद्रवत् ॥ ३६ ॥ 








पढार्थ अनन्तपारं  अपार तथा लागि अगम्य 
प्राणेन्द्रियमनोमयं  प्राण, इन्द्रिय गम्भीरं  गम्भीर अनि राब्द् बह्म  वेद 

र मनस्वरूप अर्थात् परा, समुद्रवत्  समुद्र ४ सुदुर्बोधं  बुरुन कठिन छ 
पश्यन्ती र मध्यमा रूप अनि दुरविंगाह्यम्  सामान्य व्यक्तिका 


ताक्यार्थ प्राण, इन्द्रिय र मनस्वरूप परा, पश्यन्ती र मध्यमारूपले सूक्ष्म भएकाले वेद अत्यन्त 
दुर्जय छ । वेदलाई केवल स्थूल वैखरीरूपमा मात्र सामान्य व्यक्तिले जान्दछन्, त्यसैले अपार र 
गम्भीर समुद्र फ वेद पनि अपार, अत्यन्त गम्भीर र सामान्य व्यक्तिका लागि अगम्य वा बुखुन 
कठिन छ। 


मयोपवृंहितं भूम्ना ब्रह्मणानन्तशाक्तिना । 


५ ् ४॥   अ प 
भूतघु घाषरूपण वबवस्पूणव कक्तं ॥ २७ ॥ 
पढार्थ ब्रह्मणा  परब्रह्द्रारा बिसेषु  कमलको नालमा 
भूम्ना  व्यापक उपबृंहितं  प्रकट गरिएको ऊणां इव  मसिना रेसा भए छै 
अनन्तशक्तिना  अपार शक्तिले सूक्ष्म वेदतत्तव सृष्ष्मरूपले 
युक्त भूतेषु  प्राणीहरूमा लक्ष्यते  जानिन्छ 
मयाम घोषरूपेण  नादरूपले 








वाक्यार्थ व्यापक र अपारशक्तिशाली पखब्रह्मद्वारा अधिष्ठित सूक्ष्म वेदततत्व सम्पूर्ण प्राणीहरूको 


रामानन्दी दीका 


५६४१ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २१ 


अन्तःकरणमा कमलको नालमा मसिना रेसा रै सूक्ष्मरूपले नादरूपमा बसेको छ जसलाई सूक्ष्म 
अनुसन्धानद्रारा मात्र जानिन्छ। 


विवरण यहाँ वेदको कर्मभागको परम तात्पर्य स्वर्ग आदि दिव्य फलहरू प्रदान गर्नु नभरई 
चित्तशुदिद्रारा ज्ञानतिर उन्मुख गराउनु हो भने जैमिनि आदि अनेकं शास्वरज्ञ आचार्यहरूले वेदको 
तात्पर्य किन कर्मप्रतिपादनमा नै छ भनी बताए त? भन्ने शङ्भा उत्पन्न हृन्छ। यस्तो शङ़ाको 
निराकरण गर्दै भगवान् भन्नुहुन्छ शब्दब्रह्म अर्थात् वेद सुदुर्बोधं अर्थात् अत्यन्त दुर्बोध छ। 
त्यसैले शास्त्रज्ञ विद्रानूहरूलाई पनि अर्थं बुम्न कठिन भएकाले यसबाट अनेक तात्पर्य 
निकालिएको हो। यहाँ भगवानूले वेदलाई प्राणेन्द्रियमनोमय भनी बताउनुभएको छ। यसको 
तात्पर्य परा, पश्यन्ती र मध्यमा रूप भन्ने हुन्छ । 

शब्दशास्त्रहरूमा वाणीका चार स्वरूपहरू बताइएको छ । परा वाणी स्वयं अर्थरूप छ र 
यो अर्थं भनेको चैतन्यस्वरूप आत्मतत्त्व नै हो। यो परा वाक् मूलाधार चक्रमा अवस्थित हुन्छ । 
पश्यन्ती वाक् भनेको योगीहरूले गम्भीर चिन्तनको अवस्थामा साक्षात्कार गर्न वाणीको स्वरूप 
हो । यो वाग्रूप शब्दब्रह्मको अलिकति संसारतिर उन्मुख हुन लागेको अवस्था हो । जगत्तफं 
उन्मुख भई हेर्न खोजेको भन्ने अर्थमा यसलाई पश्यन्ती भनिएको हो। यो वाक् नाभिस्थानको 
मणिपूर चक्रमा अवस्थित हुन्छ। मध्यमा वाकूको स्थान चाहं हृदयप्रदेशको अनाहत चक्र हो। 
मनभित्र विचार गरिएका शब्दहरू बाहिर संसारमा निस्किनसकेको र भित्र अन्तर्मुख पनि नभएको 
मध्यमस्थिति भएकाले यसलाई मध्यमा वाक् भनिएको हो। योभन्दा बाहिरको वाक्को अर्को 
भेदलाई वेखरी भनिन्छ, जसलाई जितब्रो, तालु, कण्ठमूल आदि उच्चारणस्थानहरूद्रारा उच्चारण 
गरिन्छ। वेखरीबाहेक अरू वतीने वाणीका रूपहरू बाहिर अव्यक्त छन्। यिनै तीन थरी 
वाणीहरूलाई यहो प्राण, मन र इन्द्रियमय भनिएको हो। यहाँ प्राणवृकत्तिजस्तै जीवनचैतन्यसंग 
सम्बन्धित भएकाले परा वाक्लाई प्राणमय भनिएको हो, शुद्ध मनद्वारा ध्यान अथवा साक्षात्कार 
गरिने भएकाले पश्यन्ती वाक्लाई मनोमय भनिएको हो भने इन्द्रियद्वारा उच्चरित हुन लागेको 
अवस्थाको भएकाले मध्यमा वाक्लाई इन्द्रियमय भनिएको हो । 

ऋषिहरूले वेदको उपलब्धि घोष अर्थात् अनाहत नादको रूपमा हृद यभित्र नै गर्वछछन् । 
संसारका अरू सवे ध्वनिहरू आहत ध्वनि हुन् । रुखपहाड आदिद्रारा छेकिंदा घर्षणबाट हावा 
सनसनाएको सुनिनु, मृदङ्ग आदि वाद्यवादनको आवाज, ताली बजादा निस्केको ध्वनि आदि र 
जित्रो आदि उच्चारण अवयवसंगको घर्षणले उच्चरित सबै ध्वनिहरू आहत ध्वनि हृन् । 
ऋषिहरूले साक्षात्कार गर्ने मन्त्रको स्वरूप चाहि अनाहत नादरूप हो । यस्तो शब्दब्रह्म अत्यन्त 
दुर्बोध छ र यसको सम्पूर्ण तात्पर्य त स्वयं भगवानूले नै बुगनुहन्छ। अतः जैमिनि आदि 
कर्ममीमांसकहरूले कर्म गरी स्वर्गीय सुख भोग्नु ने वेदको तात्पर्य हो भनी बताए तापनि वेदको 
मुख्य तात्पर्य चित्तशुद्धिद्रारा आत्मसाक्षात्कार गराउनुमा नै छ भन्ने आशय यहाँबाट प्रकट भएको 
छ। 

वेदवाणी अत्यन्त दुर्बोध्य भएको सम्बन्धमा ऋग्वेद १.१६४.४५को निम्नलिखित मन्त्र 
प्रसिद्ध छ 


रामानन्दी दीका 


६४२ 


एकादश स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


अध्याय २ 


चत्वारि वाक्परिमिता पदानि तानि विदुर्ब्राह्मणा ये मनीषिणः। 
गणा त्रीणि निहिता नेङ्गयन्ति तुरीयं वाचो मनुष्या वदन्ति ।। 
अर्थात् वाणीका चत्वारि पदानि चार रूपहरू परिमिता अर्थात् गणना गरिएका छन्, 
तिनलाई मनीषी ज्ञानीहरूले जान्दछन्, ती रूपहरूमध्ये गहा निहिता भित्र ने गुप्त रहने तीन 
रूपहरूले, नेङ्गयन्ति आफ्नो स्वरूपलाई प्रकट गर्देनन्, सामान्य मानिसहरू त तुरीयं वाचः अर्थात् 
वेखरी वाणीद्रारा नै व्यवहार गर्वछछन् । 


यथोणंनाभिहृदयादूणांमुद्यमते मुखात् । 
आकाशाद् घोषवान् प्राणो मनसा स्पदारूपिणा ॥ ३८ ॥ 
छन्दोमयोऽमृतमयः सहस्रपदवीं प्रभुः । 
ओडाराट् व्यञ्जितस्पशंस्वरोष्मान्तःस्थभूषिताम् ॥ ३९॥ 
विचित्रभाषाविततां छन्दोभिश्चतुरुततः। 
अनन्तपारां बृहतीं सृजत्याक्षिपते स्वयम् ॥ ४०॥ 


पदढार्थ 

यथा  जसरी 

उणंनाभिः  माकुराले 
हृदयात्  आफ्नो हृदयबाट 
मुखात्  मुखको माध्यमले 
उर्णांम्  जाललाई 

उद्वमते  प्रकट गर्द त्यसै 
गरी 

प्राणः  प्राणरूप उपाधिवाला 
हिरण्यगर्भरूप 


छन्दोमयः  वेदमूर्वि 
अमृतमयः  अमृतस्वरूप 
प्रभुः  भगवान्ले 





घोषवान्  नादरूप उपादानले 
युक्त भएर 

स्पशंरूपिणा  स्पर्श आदि 
वर्णद्रारा सङ्ल्प गर्न 

मनसा  मनद्रारा 

आकारात्  हदयाकाशबाट 
ओङ्कारात्  ओङ्रको माध्यमले 
सहस्रपदवीं  हजारी मार्गले 
युक्त 
व्यज्जितस्पशंस्वरोष्मान्तःस्थ 
भूषिताम्  अभिव्यक्त स्पर्श, 
स्वर ऊष्मा र अन्तःस्थसज्ञक 
वर्णले विभूषित 





विचित्रभाषाविततां  विचित्र 
भाषाको रूपमा विस्तार भएको 
चतुरुततरेः  उत्तरोत्तर चारचार 
अक्षरयुक्त 

छन्दोभिः  छन्दले उपलक्षित 
अनन्तपारां  अपार 

बृहतीं  वेदरूपा वैखरी 
वाणीलाई 

सृजति  प्रकट गर्जुहुन्छ र 
अन्त्यमा 

स्वयं  आपफूमा नै 

आक्षिपते  लीन गर्नुहुन्छ 


वाव्यार्थ माकुराले जसरी आफ्नो हृदयबाट मुखको माध्यमले जाललाई प्रकट गर्दछछ र अन्त्यमा 
फेरि आर्फैमा लीन गर्द, त्यसै गरी वेदमूर्ति, अमृतस्वरूप, प्राणरूप उपाधियुक्त भगवान्ले पनि 
नादरूप उपादानले युक्त भएर हृदयाकाशबाट स्पर्श आदि वर्णद्रारा सङ्ल्प गर्ने मनको माध्यमले, 
ओड़ाखदवारा अभिव्यक्त स्पर्श स्वर, ऊष्मा र अन्तःस्थसंज्ञक वर्णले विभूषित, विचित्र भाषामा 
विस्तार भएको, उत्तरोत्तर चारचार अक्षरयुक्त छन्दले उपलक्षित, अपार वैखरीरूप वेदवाणीलाई 


रामानन्दी दीका 


५६४२ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २१ 
प्रकट गर्नृहुन्छ र आर्फैमा लीन गर्नुहन्छ । 

गायत्युष्णिगनुष्टुप् च बृहती पङ्करेव च । 

्रिष्टुन्नगत्यतिच्छन्दो ह्यत्यष्ट्यतिजगद् विराट् ॥ ४९१॥ 


पदढार्थ वृहती  बृहती हि  निश्चय नै 

गायत्री  यो वेदरूपा वाणी पङ्कः एव च  पडक्ति पनि एवं अत्यष्ट्यतिजगद्धिराट्  
गायत्री त्रिष्टुप्  त्रिष्टुप् अत्यष्टि, अतिजगती र विराट् 
उष्णिक्  उष्णिक् जगती  जगती आदि छन्दहरुद्रारा युक्त छ 
अनुष्टुप् च  अनृष्ट्प् अतिच्छन्दः  अतिच्छन्द र 








ताक्यार्थ यो वेदरूपा वाणी गायत्री, उष्णिक्, अनुष्टरप्, बृहती, पडक्ति, त्रिष्टुप्, जगती, 
अतिच्छन्द एवं अत्यष्टि, अतिजगती र विराट् आदि छन्दहरूले युक्त छ । 


किं विधत्ते किमाचष्टे किमनूद्य विकल्पयेत् 
इत्यस्या हदयं लोके नान्यो मद् वेद कञ्चन ॥ ४२॥ 


पदार्थ आचष्टे  भन्दछ हृदयं  तात्पर्यलाई 

लोके  यो लोकमा वेदरूपा किं केको मदन्यः  मलाई छाडेर 
वाणीले अनूद्य  अनुवाद गरेर कर्चन  अरू कसैले पनि 
किंके विकल्पयेत्  विकल्प गर्द न वेद्  जान्दैनन् 

विधत्ते  विधान गर्द इति  यस्तो 

किं के अस्याः  यो वेदवाणीको 








वाव्यार्थ यो वेदरूपा वाणीले केको विधान गर्द, के प्रकाशित गर्द र केको अनुवाद गरेर 
विकल्प गर्द भन्ने कुराको वास्तविक तात्पर्य मलाई छाडेर अरू कसैले पनि जान्देनन्। 


मां विधत्तेऽमिघत्ते मां विकल्प्यापोद्यते त्वहम् । 
एतावान् सवेवेदाथंः शब्द आस्थाय मां भिदाम् ॥ 
मायामात्रमनुदयान्ते प्रतिषिध्य प्रसीदति ॥ ४३॥ 








पदार्थ विकल्प्य  विकल्प गरेर तात्पर्य 

मां  वेदले मेरो नै अपोह्यते  निराकरण गर्दछ एतावान्  यही ने हो 
विधत्ते  विधान गर्द र त्यो पनि सबै राब्द्ः  वेदले 

मां  मलाई नै अहंतुमनैहं मां  परमार्थरूप मलाई 
अभिधत्ते  प्रकाशित गर्दछ सवेवेदाथंः  सम्पूर्ण वेदको आस्थाय  आश्रय लिएर 


रामानन्दी दीका 


६८४ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २१ 


भिदां  भेदलाई अनद्य  अनुवाद गरी अन्ते  अन्तमा 

मायामात्रं  माया मात्र हो भनी प्रतिषिध्य  प्रतिषेध गरेर प्रसीदति  निर्व्यापार बन्दछ 
ताक्यार्थ वास्तवमा वेदले यज्ञरूपले मेरो नै विधान गर्वछछ र तत्तत् देवताको रूपमा मलाई नै 
प्रकाशित गर्दछ। साथे जुन आकाश आदि प्रपञ्चको विकल्प गरी त्यसको निषेध गर्द, त्यो पनि 
मनैरहं। यही नै सम्पूर्णं वेदको तात्पर्य हो। वेदले परमार्थरूप मेरो आश्रय लिएर सारा भेदको 
निषेध गर्दछछ र अन्तमा आपू पनि चुपचाप ममा ने लीन हुन्छ । 


इति श्रीमदुभागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायामेकादशास्कन्धे एकविंशोऽध्यायः ॥ २१९॥ 


रामानन्दी दीका 


एकादश स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


पुरुष, प्रकृति र त्वहरू 


उद्धव उवाच उद्धवले भने 
कति तत्त्वानि विश्वेश सङ्ख्यातान्यृषिभिः प्रभो । 
नेवेकाद्ा पञ्च त्रीण्यात्थ त्वमिह शुश्चुम ॥ १॥ 


पदार्थ 

विश्वेश  हे संसारका मालिक 
प्रभो  हे प्रभु 

ऋषिभिः  ऋषिहरुद्रारा 

कति  कति 

तत्त्वानि  तत्तवहरू 





सङ्ख्यातानि  बताइएका छन् 
त्वं  हजुरले त 

इह  यहां 

नव  नौ 

एकादश  एघार 

पञ्च  पाँंचर 





५६८५ 


अध्याय २२ 


अथ दाविंरो ऽध्यायः 


त्रीणि  तीन गरी अदवाईस 
तत्त्व 

आत्थ  बताउनुभएको 
रश्म  सुनयो 


वाक्यार्थ हे संसारका मालिक प्रभु ! ऋषिहरूले कति तत्त्वहरू बताएका छन् ? हजुरले त नौ, 
एघार, पाँच र तीन गरी जम्मा अद्राईस तत्त्वका बारेमा बताउनुभएको कुरा हामीले सुन्यौँ । 


केचित् षड्विंशतिं प्राहुरपरे पञ्चविंशतिम् । 


र  भ    
सप्तक नव घट् काचच्चत्वार्यकाद्शापर् ॥ २॥ 


पदार्थ 

केचित्  कसैले तत््वको 
संख्या 

षड्विंशातिं  छब्बीस 
अपरे  कसैले 





पञ्चविंशतिं  पच्चीस 
एके  कसैले 

सप्त  सात 

नव नौ 

षट्  छ 





केचित्  कसैले 
चत्वारि  चार र 
अपरे  कसैले 
एकादश  एघार 
प्राहुः  भनेका छन् 


ताक्यार्थ तत्वको संख्याको बारेमा कसले छब्बीस र कसैले पच्चीस हुन्छ भनेका छन् । त्यस्तै 
कसैले सात, कसैले नौ, कसैले छ तथा कसैले चार र कसैले एघार भनी बताएका छन् । 


  अ 
काचत् सप्तदश ब्रह षाडशक तयद्ड । 


एतावत्त्वं हि सङ्ख्यानामृषयो यद्धिवक्षया ॥ 


गायन्ति पृथगायुष्मन्निदं नो वक्तुमर्हसि ॥ २॥ 


पदार्थ 


केचित्  कसैले 


सप्तदशा  सत्ताईस 


रामानन्दी दीका 


६९८६ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २२ 
एके  कसैले ऋषयः  ऋषिहरूले एतावत्त्वं  यत्ति प्रकार 

षोडशा  सोह र यद्धिवक्षया  जुन अभिप्रायले नः  हामीहरूलाई 

त्रयोदरा  तेह हुन्छ भनी पृथक्  भिन्नभिन्न रूपमा वक्तु  भन्न 

प्राहुः  बताएका छन् गायन्ति  वर्णन गरेका छन् अर्हसि  सवनुह॒न्छ 

हि  निश्चय नै इदं  यो कुरा 

आयुष्मन्  हे अविनाशी सङ्ख्यानां  तत््वसंख्याको 








वाक्यार्थ  त्यस्तै कसैले सत्ताईस, कसैले सोह र कसैले तेह ॒ततत्वको चर्चा गरेका छन् । हि 
भगवान् ! ऋषिहरूले तत्त्वसंख्याका बारेमा यसरी किन भिन्नभिननन मत व्यक्त गरेका हृन् ? त्यो 
हामीलाई बुखाइविनुहोस् । 


श्रीभगवानुवाच भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभयो 
युक्तं च सन्ति स्व॑त्र भाषन्ते बराह्मणा यथा । 
मायां मदीयामुदुगृह्य वदतां किं नु दुघंटम्॥ ४॥ 








पदढार्थ सवत्र च  सबै तत्तव सवैमा उद्गृह्य  स्वीकार गरेर 
ब्राह्मणाः  ब्राह्मणहरूले व्याप्त पनि वदतां  वादविवाद गर्नैहरूका 
यथा  जसो सन्ति  छन् लागि 

भाषन्ते  भनेका छन् ती सबै मदीयां  मेरो किंनुकेनै 

युक्तं  युक्तिपूर्ण ने छन् मायां  मायाशक्तिलाई दुघंटम्  असम्भव छ र 


वाक्यार्थ  हे उद्धव ! तत्त्वका बारेमा ब्राह्मणहरूले जेजसो भनेका छन्, ती सब युक्तिपूर्ण नै 
छन्, किनभने सबे तततव सबेमा अन्तर्भूत छन् । मेरो मायाशक्तिलाई स्वीकार गरेर तत्त्वसंख्याबारे 
बोल्नेहरूका निम्ति भन्न नमिल्ने कुरा के नैर? 


नैतदेवं यथात्थ त्वं यदहं वच्मि तत् तथा । 
एवं विवदतां हेतुं शक्तयो मे दुरत्ययाः ॥ ५॥ 








पदढार्थ अहं  म विषयमा 

त्वं  तिमी यत्  जे विवदतां  वादविवाद गर्नहरूका 
यथाजे वच्मि  भन्दद्ु लागि 

आत्थ  भन्ददछठी तत्  त्यही नै मे  मेरो 

एतत्  त्यो तथा  सत्यहो दुरत्ययाः  बुरुन नसकिने 

एवं  यस्तो यथार्थ एवं  यसप्रकारले शक्तयः  शक्तिहरू 

न  होइन हेतुं  जगत्को कारणको मायाशक्ति नै कारण हुन् 


रामानन्दी दीका 


५६८७ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २२ 


ताक्यार्थ तिमी जे भन्छौ त्यो ठिक होदन, मैले जे भनेको छु यही नै सत्य हो भनी यसप्रकारले 
जगत्को कारणको विषयमा विवाद हनु पनि स्वाभाविक ने हो किनभने वास्तवमा यस्तो विवाद 
हनुमा कारण मेरो मायाशक्ति नै हो । 


यासां न्यतिकरादासीद् विकल्पो वदतां पदम् । 
प्राप्ते शमदमेऽप्येति वादस्तमनु शाम्यति ॥ ६॥ 








पदार्थ बिचमा प्राप्ते अपि  भएपछ्छि सबै भेद 
यासां  जुन सतव आदि पदं  विवादको विषयमा एति  नष्ट हुन्छ र 
मायावृत्तिको विकल्पः  मतभेद तं अनु  त्यसको साथमा 
व्यतिकरात्  क्षोभका कारण नै आसीत्  भएको हो वाद्  विवाद पनि 

वदतां  विवाद गर्नेहरूका रामदमे  मन र इन्द्रियनिग्रह शाम्यति  शान्त हुन्छ 


ताक्यार्थ सत्त्व आदि मायावृत्तिको क्षोभका कारण नै विवाद गर्नेहरूको बिचमा विभेदको 
विषय खडा भएको हो । जब इन्द्रियहरू आफ्नो वशमा हुन्छन् र चित्त शान्त हुन्छ, तब यो सारा 
भेद प्रपञ्च हट्दछ र सम्पूर्ण वादविवाद पनि शान्त हुन्छन् । 


परस्परानुप्रवेशात् तत्त्वानां पुरुषषमभ । 
पोरवापय॑प्रसङ्ख्यानं यथा वक्तुविंवक्षितम् ॥ ७ ॥ 








पदढार्थ अन्तर्भाव हुनाले त्यस्ते 

पुरुषषंभ  हे पुरुषश्रेष्ठ वक्तुः  वक्ताले पोर्वापयप्रसङ्ख्यानम्  
तत्त्वानां  तत्वहरूको यथा  जस्तो कार्यकारणभाव वा थोरैधेरे 
परस्परानुप्रवेशात्  परस्परमा विवक्षितं  बोल्ने इच्छ गय्यो संख्याको गणना हुन सक्छ 


ताक्यार्थ हे पुरुषश्रेष्ठ ! एउटा तत्व अर्को तत््वसँग मिलेको हूनाले वक्ताले जेजति संख्यामा 
भन्न खोज्दछ, त्यसै अनुसार कार्यकारणभाव मिलाएर भनन सक्दछ, त्यसैले तत्तका थोर धेरै 
संख्याको गणना हन सक्छ । 


एकस्मिन्नपि दुष्यन्ते प्रविष्टानीतराणि च । 
पूर्वस्मिन् वा परस्मिन् वा तत्त्वे तत्त्वानि सवंशः॥ ८ ॥ 








पदार्थ एकस्मिन् तत्त्वे वा  अथवा तत्त्वानि  तत्त्वहरू 
पूर्वस्मिन्  पहिलो कारणभूत एडटै तत्तमा सवंशः  सम्पूर्ण रूपमा 
परस्मिन् अपि वा  अथवा इतराणि च  अन्य प्रविष्टानि  अन्तर्भूत भएका 
दोप्रो कार्यरूप तत्त्वमा कार्यकारणरूप दुश्यन्ते  देखिन्छन् 


रामानन्दी दीका 


५६४८ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २२ 


ताक्यार्थ कारणरूप तत्त्व वा कार्यरूप तततव जुनसुकैमा पनि अन्य सबै तत्त्वहरू सम्मिलित 
भएका देखिन्छन् । त्यसकारण कुन कुनमा मिल्ने हो र कति हुने हो त्यसको कुनै ठेगानै कैन । 


   भ मीषां प्रसङ्ख्यान 
पोवांपयमतोऽ ्ख्यानमभीप्सताम् । 
यथा विविक्तं यद्क्चं गृहीमो युक्तिसम्भवात् ॥ ९॥ 








पदार्थ बेसी प्रवृत्त हुन्छ 

अतः  त्यसकारण अभीप्सतां  चाहने युक्तिसम्भवात्  युक्तिसङ्गत 
अमीषां  यी तत्तवहरूको वादीहरूमध्ये भएका कारण त्यसलाई 
पोवांपयंम्  कार्यकारणभाव र यथा  जुन अभिप्रायले विविक्तं  अवश्य नै 
प्रसङ्ख्यानं  संख्याको कमी यद्क्च्रं  जसको मुख जसरी गृह्णीमः  स्वीकार गर्दछौं 


वाक्यार्थ त्यसकारण जजसले जुन कार्यलाई जुन कारणमा र जुन कारणलाई जुन कार्यमा 
अन्तर्भूत गरेर जति संख्या स्वीकार गरेर बोलेका छन्, ती सबै कुरा युक्तिसङ्गत नै छन् । अतः 
अवश्य नै तिनीहरूका ती विभिन्न भनाद्हरूलाई हामी पनि स्वीकार गर्दछौं । 


अनाद्यविद्यायुक्तस्य पुरुषस्यात्मवेदनम् । 
स्वतो न सम्भवादन्यस्तत््वज्ञो ज्ञानदो भवेत् ॥ १०॥ 


पढार्थ पुरुषस्य  मानिसलाई अन्यः  अर्को कुनै 
अनाद्यविद्यायुक्तस्य  अनादि आत्मवेदनं  आत्माको ज्ञान तत्त्वज्ञः  तत्त्वज्ञानी 
कालदेखि अविद्याले ग्रस्त स्वतः  आफ गुरुविना ज्ञानदः  ज्ञानदाता 
भएको न सम्भवात्  नहुने हनाले भवेत्  हनुपर्दछ 








वाक्यार्थ अनादि कालदेखि अविद्याले ग्रस्त भएका मानिसलाई स्वतः आत्मज्ञान हुन सक्देन, 
अतः उसलाई आत्मज्ञानको उपदेश गर्नका निम्ति अर्को कुनै तत््वज्ञानीको आवश्यकता पर्व । 
त्यसैले छन्बीस तत्व स्वीकार्नेहरूले त्यही आत्मज्ञान उपदेश गर्ने ईश्वरलाई अलग मानेर छल्वीस 
तत्त्व स्वीकार गर्दछन् । 


पुरुषेश्वरयोरत्र न वैलशक्षण्यमण्वपि । 
तदन्यकल्पनापाथां ज्ञानं च प्रकृतेगणः ॥ १९॥ 





पदार्थ ह  भिन्नता अपाथां  व्यर्थ छ 
अत्र  यो शरीरमा न कैन ज्ञानं च  ज्ञान पनि 
पुरुषेशवरयोः  जीव र ईश्वरको तत्  त्यसकारण प्रकृतेः  प्रकृतिको नै 
अणु अपि  अणु मात्र पनि अन्यकल्पना  भेदकल्पना गर्नु गुणः  गुण हो 


रामानन्दी दीका 


५६४९ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २२ 


ताक्यार्थ शरीरमा जीव र ईश्वरका बिचमा थोर मात्र पनि भिननता कैन। त्यसकारण त्यहाँ 
भेदकल्पना गर्नु व्यर्थ छ। अर्को कुरा ज्ञान पनि सत्वगुणको वृत्ति भएकोले प्रकृतिकै गुण हो, 
तसर्थ यसलाई द्र गणना गर्नुपर्देन । यसो भनी केही व्यक्तिहरू पच्चीस तत्तव स्वीकार गर्दछन् 


  क    
प्रकृतसुणसाम्य व व्रकृतनात्मना यणाः । 
सत्त्वं रजस्तम इति स्थित्युत्पत्त्यन्तहेतवः ॥ १२॥ 








पदढार्थ उत्पत्ति, स्थिति र लयको कारण प्रकृतेः  प्रकृतिका 
वै  निश्चयनै सत्त्वं  सत्त्वगुण गुणाः  गुण हुन् 
गुणसाम्यं  गुणको साम्यावस्थारजः  रजोगुण र आत्मनः  आत्माका 
प्रकृतिः  प्रकृति हो तमः  तम न  होदनन् 
स्थित्युत्पत्त्यन्तहेतवः  जगत्को इति  यी सबै 


ताक्यार्थ तीन गुणको साम्यावस्था नै प्रकृति हो । सत्त्व, रज र तम यी तीन प्रकृतिका गुण हुन्, 
आत्माका होदइनन्। यिनैद्रारा जगत्को उत्पत्ति, स्थिति र प्रलय हुने हो । 


सत्त्वं ज्ञानं रजः कमं तमोऽज्ञानमिहोच्यते । 
गुणव्यतिकरः कालः स्वभावः सूत्रमेव च ॥ १३॥ 








पढार्थ कमं  कर्मर कालः  काल 

इह  यस संसारमा तमः  तमोगुणलाई सूत्रम् एव  सूत्र अथवा 
सत्त्वं  सत्त्वगुणलाई अज्ञानं  अज्ञान महत्ततत्वलाई नै 

ज्ञानं  ज्ञान गुणन्यतिकरः  गुणमा क्षोभ स्वभावः च  स्वभाव 
रजः  रजोगुणलाई उत्पन्न गर्ने ईश्वरलाई उच्यते  भनिन्छ 


ताव्यार्थ यस संसारमा सत्वगुणलाई ज्ञान भनिन्छ भने रजोगुणलाई कर्म र तमोगुणलाई अज्ञान 
भनिन्छ। त्यसै गरी गुणमा क्षोभ उत्पन्न गर्ने ईश्वरलाई काल र सूत्र महत्तत्त्वलाई स्वभाव 
भनिएको हो । त्यसैले तत्को संख्या पच्चीस या छल्बीस हने ठिक हो । 


पुरुषः प्रकृतिव्य॑क्तमहङ्कारो नभोऽनिलः। 


ज्योतिरापः क्षितिरिति तत््वान्युक्तानि मे नव ॥ १४ ॥ 
पदार्थ नभः  आकाश इति  यी 
पुरुषः  पुरुष अनिलः  वायु नव  नौ 
प्रकृतिः  प्रकृति ज्योतिः  तेज तत्त्वानि  तत्तवहरू 
व्यक्तं  महत्तत्त्व आपः  जल र मे  मद्रारा 
अहङ्कारः  अहङ्ार क्षितिः  पृथिवी उक्तानि  बताइए 








रामानन्दी दीका 


५६० 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २२ 


वाक्यार्थ  पच्चीस तत्त्वमध्ये पुरुष, प्रकृति, महत्तत्त्व, अहङ्कार, आकाश, वायु, तेज, जल र 
पृथिवी यी नौ तत्वका बारेमा मैले पहिले नै बताइसके । 


   


श्रत्र त्वग्दृशन घ्राण जह्वात ज्ञानश्क्तयः। 
वाक्पाण्युपस्थपास्वङ् घ्रः कमाण्यर्ज्बाभय मनः ॥ १५॥ 


पदार्थ जिह्वा  जिब्रो कमोणि  कर्मेन्द्रिय हुन् भने 
अङ्गं  हे प्रिय उद्धव इति  यी पांच मनः  मन चाहं 

श्रोत्रं  कान ज्ञानशक्तयः  ज्ञानेन्द्रिय उभयम्  ज्ञानेन्द्रिय र कर्मेन्द्रिय 
त्वक्  छला वाकपाण्युपस्थपास्वङ्घिः  दुबे हो 

दशनं  आंखा वाणी, हात, पाड, गुद र उपस्थ 

प्राणः  नाक र यी पांच 








ताक्यार्थ हे उद्धव ! कान, छला, आंखा, नाक र जितब्रो यी पाँच ज्ञानेन्द्रिय हन् र वाणी, हात, 
पाठ, पायु तथा उपस्थ यी पाँच कर्मेन्द्रिय हृन् । मन चाहं ज्ञानेन्द्रिय र कर्मेन्द्रिय दुबे हो । 


भटो    चेत्यथंजातय 
राब्द स्पशं रसो गन्धो रूपं चेत्यथंजातयः। 
गत्युक्त्युत्सगरिल्पानि कमांयतनसिद्धयः ॥ ९६ ॥ 








पदढार्थ रूपंच रूप बोल्नु, मलमूत्रको त्याग गर्नु र 
राब्द्  शब्द इति  यी पांच काम गर्नु 

स्पशः  स्पर्श अथंजातयः  ज्ञानेन्दरियका कर्मायतनसिद्धयः  कर्मन्द्रियका 
रसः  रस विषय हन् व्यापार हुन् 

गन्धः  गन्ध र गत्युक्त्युत्सगशिल्पानि  हिंडनु, 


ताक्यार्थ शब्द, स्पर्श, रूप, रस र गन्ध यी पाँच ज्ञानेन्द्रियका विषय हुन् तथा हिंडनु, बोल्नु, 
मलमूत्रको त्याग गर्नु र काम गर्नु यी पाँच कर्मन्द्रियका व्यापार हुन् । 


अस   कायंकारणरूपिणी  
सगादो प्रकृतिद्यंस्य कायंकारणरूपिणी । 


  ,   


सत्त्वादिभिुणिधत्ते पुरुषोऽव्यक्त ईक्षते ॥ १७ ॥ 


पढार्थ सगदो  सृष्टिको आदिमा अवस्थालाई धारण गर्दछ 
कायंकारणरूपिणी  कार्य र॒ सत्त्वादिभिः  सत्त्व, रज आदि अव्यक्तः  अपरिणामी 
कारणरूप गुणेः  गुणहरूद्रारा पुरुषः  पुरूष त केवल 
प्रकृतिः हि  प्रकृति नै धत्ते  संसारको उत्पत्ति, ईक्षते  हैरिरहन्छ 

अस्य  यो संसारको स्थिति र प्रलयरूप विविध 








रामानन्दी दीका 


५९५९१ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २२ 


ताक्यार्थ सृष्टिको आरम्भमा पांच ज्ञानेन्द्रिय, पाँच कर्मेन्द्रिय र मनरूप एघार कार्य र कारण 
महत्तत्त्व आदि बन्ने प्रकृति नै हो । त्यसैले प्रकृतिले नै आफनो शक्ति सत्त्व, रज र तमोगुणको 
सहायताले जगत्को उत्पत्ति, स्थिति र संहाररूप विविध अवस्थालाई धारण गर्दछ। अपरिणामी 


पुरुष त केवल साक्षी बनेर हेरिरहन्छ । 


व्यक्तादयो विकुवांणा धातवः पुरुषेक्षया । 
लब्धवीर्याः सृजन्त्यण्डं संहताः प्रकृतेवंलात् ॥ १८ ॥ 


पदढार्थ 

व्यक्तादायः  महत्तत्त्व आदि 
घातवः  कारणतत्तवहरू 
विकुर्वाणाः  विकृत हदि 


पुरुषेक्षया  पुरुषको हेराइले 
ठन्धवीयांः  शक्ति प्राप्त गरेर 
संहताः  आपसमा मिलेर 





प्रकृतेः  प्रकृतिको 


बलात्  सहायताबाट 
अण्डं  ब्रह्माण्ड 
सृजन्ति  सुजना गर्दछन् 





ताक्यार्थ महत्त्व आदि कारणततत्वहरू पुरुषको हेराइबाट शक्तिमान् हदे र परस्पर मिलेर 
विकृतितफं उन्मुख हन्छन् र तिनीहरूले प्रकृतिको सहायताबाट ब्रह्माण्डको सुजना गर्दछछन् । 


सप्तैव धातव इति तत्राथांः पञ्च रादयः। 


 
ततः  तिनैबाट 


र ज्ञानमात्मोभयाधारस्ततो   
ठ दहन्द्रयासवः ॥ १९॥ 

पढार्थ पञ्च  पांच 

धातवः  तत्वहरू अथाः  महाभूत 

सप्त एव  सात मात्र हन्छन् ज्ञानं  जीव र 


इति  यस्तो भनेहरूको 
तत्र  त्यो तत्त्वसंख्या प्रसङ्मा 
खादयः  आकाश आदि 





उभयाधारः  द्रष्टादुश्य दुबेको 
आधार 
आत्मा  आत्मालाई मात्र तत्त्व 


न  

देह न्द्रयासवः  शरीर, इन्द्रिय, 
प्राण आदि उत्पन्न हृन्छन् भन्ने 
मान्दछछन् 





ताक्यार्थ सातवटा मात्र तत्व हुन्छन् भन्नेहरूले आकाश, वायु, तेज, जल र पृथिवी यी पाँच 
महाभूत र जीव तथा द्रष्टा र दृश्य दुबेको आधार आत्मासमेतलाई सात तत्व मान्दछन्। शरीर, 
इन्द्रिय र प्राण आदिको उत्पत्ति पञ्चमहाभूतबाटै हुने हुनाले उनीहरूले यिनको बेग्लै गणना 
रर्दैनन्। 

षडित्यत्रापि भूतानि पञ्च षष्ठः परः पुमान्। 


तेयक्त आत्मसम्भूतेः सृष्ट्वेदं समुपाविशत् ॥ २०॥ 


पदार्थ 


अत्र अपि  यो मतमा पनि 


षट् इति  तत्त्वहरू छ वटा मात्रपञ्च  पाँच 


हन्छन् 


भूतानि  महाभूत 


षष्ठः  कटं 
परः  परम 
पुमान्  पुरुष मात्र तत्तव 


रामानन्दी दीका 


८६२ 


एकादश स्कन्ध 


न 
आत्मसम्भूतेः  आरफट्रारा 


श्रीमद्भागवत 


रचिएका पञ्चमहाभूतसंग 
युक्तः  मिलेको परम पुरुष 
इदं  यो शरीर आदिको 


अध्याय २२ 


सृष्ट्वा  रचना गरेर 
समुपाविशत्  आफू स्वयं 
त्यसैमा प्रवेश गर्दछ 


वाक्यार्थ  तत्वको संख्या केवल छ वटा मान्नेहरूले पञ्चमहाभूत र परमपुरुष परमात्मालाई 
मात्र ततव मानेका छन्। यिनीहरूको मतमा परमात्माले आरफैले सृष्टि गरेका पन्चमहाभूतसंग 
मिलेर शरीर आदिको सृष्टि गर्नृहुन्छ र त्यसमा जीवरूपले प्रवेश गर्नृहुन्छ । 


  
चत्वा्सवात तत्राप तज जापाऽन्नमात्मनः । 


 नरै,  ५  


जातान तारद् जात जन्मावयविनः सदु ॥ २९॥ 
पदार्थ ।  तेज अवयविनः  अवयवयुक्त 
चत्वारि एव  तत्तवहरू चारवटा आपः  जल र कार्यको 
मात्र हुन्छन् अन्नं  पृथिवी इदं  यो भौतिक 
इति अपि  यस्तो मत पनि छ जातानि  उत्पन्न हन्छन् जन्म  उत्पत्ति 
तत्र  तत्वसंख्याको क्रममा खदु  निश्चय नै जातम्  भएको हो 
आत्मनः  आत्माबाट तेः  तिनै चार तत्त्ववाट 








ताक्यार्थ कारणरूपमा केवल चार तत्व स्वीकार गर्नैहरूले आत्माबाट तेज, जल र पुथिवीको 
उत्पत्ति भएको हो र यिनै चार तत््वबाट अरू कार्यरूप सम्पूर्ण पदार्थहरू उत्पन्न भएका हन्, अतः 
मुख्य तत्तव चार मात्र हुन् भन्ने मत राख्दछन् । 


सङ्ख्याने सप्तदश्ञके भूतमात्रेन्द्रियाणि च । 
पञ्च पञ्चेकमनसा आत्मा सप्तदशाः स्मृतः ॥ २२॥ 


पदार्थ पञ्च पञ्च  पांचपाँच आत्मा च  आत्मा 
सप्तदशके  तत्त्वहरू सत्रवटा भूतमात्रन्द्रियाणि  महाभूत, सप्तदशः  स्रौं तत्त्व 
हन्छन् भन्ने तन्मात्रा र इन्द्रिय स्मृतः  मानिन्छ 
सङ्ख्याने  गणनामा एकमनसा  एउटा मनले सहित 








ताक्यार्थ तत्त्तको संख्या सत्र हृन्छ भननेहरूले पञ्चमहाभूत, पञ्चतन्मात्रा, पाँच ज्ञानेन्द्रिय, एडटा 
मन र आत्मा गरी सत्र बटालाई मात्र तत्त्व मान्दछछछन् । 


तद्यत् षोडशसङ्ख्याने आत्मेव मन उच्यते । 
भूतेन्द्रियाणि पञ्चैव मन आत्मा त्रयोदशा ॥ २२॥ 
तद्वत्  त्यसै गरी 


पदार्थ षोडशसङ्ख्याने  तत्त्वको 


रामानन्दी दीका 


६८३ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २२ 
संख्या सोह हुन्छ भन्नेहरूका उच्यते  भनिन्छ मनः  मन र 

मतमा त्रयोदशा  तेह तततव मान्नेहरूले आत्मा एव  जीवात्मा र 
आत्मा एव  आत्मा नै पञ्च  पांच परमात्मालाई तत्तव मान्दछन् 
मनः  मन भूतेन्द्रियाणि  महाभूत र इन्द्रिय 








वाक्यार्थ त्यसै गरी सोह तत्व मान्नेहरूले मनलाई आत्मादेखि अभिन्न मानी गणना गर्दछन् भने 
तेह तत्त्व मान्नेहरूले आकाश आदि पञ्चमहाभूत, पाँच ज्ञानेन्द्रिय, मन, जीवात्मा र परमात्मालाई 
तत्त्व मान्दछन् । 


एकादशत्व आत्मासो महामूतेन्द्रियाणि च। 
अष्टो प्रकृतयश्चैव पुरुषडच नवेत्यथ ॥ २४॥ 








पदढार्थ तथा पज्चज्ञानेन्द्रिय पर्दछन् मन, बुद्धि र अहङ्ाररूप आठ 
एकादशत्वे  एघार तत््वमा अथ  त्यसै गरी प्रकृति र 

असो  यो नव इति  तत्त्व नौ हृन्छन् भने पुरुषः एव च  पुरुषसमेत नौ 
आत्मा  परमात्मा पक्षमा तत्त्व मानिन्छन् 
महाभूतेन्द्रियाणि  पञ्चमहाभूत अष्टौ प्रकृतयः  पञ्चमहाभूत, 


वाक्यार्थ तत्त्वको संख्या एघार मान्नेहरूले पञ्चभूत, पञ्च ज्ञानेन्द्रिय र आत्मालाई स्विकारेका 
छन् भने नौ तत्त्व मान्नेहरूले आकाश आदि पञ्चभूत, मन, बुद्धि, अहङार यी आट प्रकृति र 
पुरुषलाई तत्व मानेका छन्। 


इति नानाप्रसङ्ख्यानं तत्त्वानामृषिभिः कृतम् । 
सर्वं न्याय्यं युक्तिमत्त्वाद् विदुषां किमशोभनम् ॥ २५॥ 








पदढार्थ किसिमले गणना न्याय्यं  उचित नै छन् 

इति  यसप्रकार कृतं  गरिएको छ किनभने 

ऋषिभिः  ऋषिहरुद्रारा युक्तिमत्वात्  युक्तिसङ्गत विदुषां  विद्रानूहरूका निम्ति 
तत्त्वानां  तत््वहरूको भएकाले अशोभनं  नसुहाउंदो 
नानाप्रसङ्ख्यानं  भिननभिन्न सवं  यी सबै मत किम् केनै हुन्छर 


ताक्यार्थ यसप्रकारसंग ऋषिहरूले भिन्नभिननन किसिमले तत्वको गणना गरे तापनि विद्रानूका 
यी सने मत युक्तिसङ्त नै छन् । अर्को कुरा विद्रानूहरूले गरेको के नै नसुहारंदो हुन्छ र? 


उद्धव उवाच उद्धवले भने 
प्रकृतिः पुरुषर्चोभो यद्यप्यात्मविलक्षणो । 
अन्योन्यापाश्रयात् कृष्ण दुर्यते न मिदा तयोः ॥ २६॥ 


रामानन्दी दीका 


पदषठ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २२ 
पदार्थ उभौ  यी दुई आधित भएका कारण 

कृष्ण  हे श्रीकृष्ण आत्मविलक्षणो  जड र तयोः  ती दुरईको 

यद्यपि  यद्यपि चेतनाका रूपले अत्यन्त भिन भिदा  भेद 

प्रकृतिः  प्रकृति र छन् तापनि न दुश्यते  देखिंदेन 

पुरुषः च  पुरुष अन्योन्यापाश्रयात्  परस्परमा 








ताक्यार्थ हे श्रीकृष्ण ! यद्यपि जड प्रकृति र चेतन पुरुषका विचमा दलो भिन्नता छ तापनि 
आपसमा राभ्रैसंग आधित भएका कारण ती दुई बिचको भिन्नतालाई द्ुटयाउन सकिंदेन । 

प्रकृतो लक्ष्यते ह्यात्मा प्रकृतिर्च तथात्मनि । 

एवं मे पुण्डरीकाक्ष महान्तं संशयं हदि । 


   न्रे, न्त 


छ्तुमहंसि सवंज्ञ वचोभिनंयनेपुणेः ॥ २७॥ 


पदार्थ लक्ष्यते  देखिन्छ अतः संशयं  सन्देहलाई 

हि  निश्चयनै पुण्डरीकाक्ष  टे कमलनयन नयनेपुणेः  न्यायका उत्कृष्ट 
प्रकृतो  प्रकृतिमा सव॑ज्ञ  हे सर्वज्ञ भगवान् वचोभिः  वाणीहरुद्रारा 
आत्मा  आत्मा एवं  यसप्रकार छेत्तुं  हटाउन 

तथा  त्यसै गरी मे  मेरो असि  हजुर नै समर्थ हूनुहुन्छ 
आत्मनि च  आत्मामा हृदि  हृदयमा रहेको 

प्रकृतिः  प्रकृति पनि महान्तं  इलो 








वाव्यार्थ हे कमलनयन सर्वज्ञ भगवान् ! प्रकृतिमा आत्मा र॒ आत्मामा प्रकृति अभिन्नरूपले 
रहेका देखिन्छन् । यिनीहरूको भिन्नता कसरी थाहा हुने हो ? मेरो मनमा यिनीहरूको भिन्नता र 
अभिन्नताको विषयमा इलो भ्रम बसेको छ । हजुर सर्वज्ञ हूनुहुन्छ, अतः आफ्ना न्यायपूर्णं वचनले 
मेरो सन्देहलाई नाश गर्न हजुर नै समर्थ हुनुहन्छ । 


अ  जीवानां अ क ५ 
त्वत्तो ज्ञानं हि जीवानां प्रमोषस्तेऽत्र राक्तितः। 
त्वमेव ह्यात्ममायाया गतिं वेत्थ न चापरः ॥ २८ ॥ 


पदार्थ प्रमोषः  ज्ञानको नाश पनि गतिं च  गतिलाई पनि 
हि  निश्चय नै ते  हजुरकै त्वम् एव  हजुरले मात्र 
अत्र  यस संसारमा शक्तितः  मायाशक्तिद्रारा हन्छ वेत्थ  जान्नुहुन्छ 
जीवानां  जीवहरूलाई हि  त्यसकारण अपरः  अरू कसैले 
ज्ञानं  ज्ञान आत्ममायाया  आफ्नो न  जान्देन 

त्वत्तः  हजुरबाट नै हृन्छ  मायाशक्तिको 








रामानन्दी दीका 


दषम 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २२ 


ताक्यार्थ किनभने यस संसारमा हजुरकै कृपाले जीवलाई ज्ञान प्राप्त हृन्छ र हजुरकै मायाका 
कारण त्यो ज्ञानको नाश पनि हृन्छ। यस्तो अदभुत मायाशक्तिको विचित्र गतिलाई हजुरले ने 
जान्नुहुन्छ, अरू कसैले बुरुन सक्दैन । अतः हजुरले ने मेरो भ्रम हटाइदिनुहोस् । 


श्रीभगवानुवाच भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभयो 
प्रकृतिः पुरुषड्चेति विकल्पः पुरुषष॑भ । 
एष वैकारिकः सर्गों गुणव्यतिकरात्मकः ॥ २९॥ 


पदढार्थ इति  यी दुका बिचमा  कारण उत्पन्न 
पुरुषषभ  हे पुरुषश्रेष्ठ उद्धव विकल्पः  ठुलो भिननता छ एषः  यो 

प्रकृतिः  प्रकृति र किनभने सगः  प्रपञ्च 

पुरुषः च  पुरुष गुणन्यतिकरात्मकः  वैकारिकः  विकारवान् छ 








ताक्यार्थ हे पुरुषश्रेष्ठ उद्धव ! प्रकृति र पुरुषका बिचमा ठुलो भिन्नता छ, किनभने प्रकृतिका 
गुणहरूको विषमताबाट उत्पन्न भएको यो भौतिक प्रपज्चमा थुप्रै विकारहरू रहेका छन् । 


र,  


ममाङ्ग माया गुणमस्यनेकधा विकत्पबुद्धीरूच गुणेरविधत्ते । 
वेकारिकस्तिविधोऽध्यात्ममेकमथाधिदेवमधिभूतमन्यत् ॥ ३० ॥ 


पदार्थ   अनेक किसिमका अध्यात्मं  आध्यात्मिक 
अङ्गं  हे प्रिय उद्धव विकल्पबुद्धीः  भेदनुद्धिहरू अथ  अर्को 

गुणमयी  त्रिगुणात्मिका विधत्ते  उत्पन्न गर्दछे अधिदेवं  आधिदैविक 
मम  मेरी वैकारिकः  अनेक विकारवाला अन्यत् च  र अर्को तेस्रो 
माया  प्रकृति यो प्रपञ्च अधिभूतम्  अधिभूत 
गुणेः  आप्ना सत्व आदि त्रिविधः  तीन प्रकारको छ 

गुणहरूले एकं  एउटा 








वाक्यार्थ हे प्रिय उद्धव ! त्रिगुणात्मिका मेरी मायाशक्तिले नै आपफ्ना सत्त्व आदि गुणले अनेक 
किसिमको भेदभाव उत्पन्न गर्दछछे। अनेक विकारले युक्त यस प्रपञ्चलाई स्थूलरूपले अध्यात्म, 
अधिदैव र अधिभूत गरी तीन प्रकारमा बाँडन सकिन्छ । 


दुग् रूपमाक वपुरत्र रन्ध परस्परं सिध्यति यः स्वतः खे। 

आत्मा यदेषामपरो य आद्यः स्वयानुभूत्याखिलसिद्धसिद्धिः ॥ 

एवं त्वगादि श्रवणादि चक्षुजिह्वादि नासादि च चित्तयुक्तम् ॥ ३१॥ 
पढार्थ दुक्  चक्षु इन्द्रिय रूपं  रूप र 


रामानन्दी दीका 


पद 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २२ 
अत्र  यस सिद्ध छ बताइए 

रन्ध्रे  नेत्रगोलकमा पसेको यत्  किनभने एवं  त्यसै गरी 

आकं  सूर्यको यः  जुन आत्मा त्वगादि  त्वचा, स्पर्श र वायु 
वपुः  अंश तेज एषां  यी अध्यात्म आदिको श्रवणादि  श्रोत्र, शब्द र दिशा 
परस्परं  परस्पर एकअककि आद्यः  कारण हो जिह्यादि  जिन्रो, रस र वरूण 
आश्रयले अपरः  यीदेखि भिन्न र नासादि च  नाक, गन्ध र 
सिध्यति  सिद्ध हन्छन् तर स्वया  स्वतः सिद्ध आफ्नै अश्विनीकुमार तथा 

खे  आकाशमा अनुभूत्या  प्रकाशले चित्तयुक्तम्  चित्तले युक्त 

यः  जुन सूर्यछ, त्यो अखिलसिद्धसिद्धिः  सम्पूर्ण अन्तःकरण पनि तीनतीन 
स्वतः  आफ सिद्ध छ यसै प्रकाशकहरूको पनि प्रकाशक भेदवाला छन् 

गरी छ जसरी 

आत्मा  आत्मा पनि स्वतः चक्षुः  आंखाका तीन भेद 








ताक्यार्थ चक्षुरिन्द्रिय अध्यात्म हो, त्यसको विषय रूप अधिभूत हो र नेत्रगोलकमा पसेको 
सूर्यको तेज अंश अधिदैव हो। यी तीन परस्पर एकअककि आश्रयले मात्र सिद्ध ह॒न्छन्। 
किनभने चक्षुरिन्द्रियविना रूपको ज्ञान हुन सक्दैन र रूप नभदकन चक्षुरिन्द्रिय सिद्ध हदेन। 
चक्षुरिन्द्रियको प्रवृत्ति नै भएन भने अधिदेवताको सिद्धि ने हुन सक्दैन। फेरि अधिदेवताविना यी 
दुबे रहन सक्दैनन्। यसकारण अध्यात्म, अधिदेव र अधिभूत यी तीन परस्पर सपिक्षभावले 
प्रकाशित छन् । तर आकाशमा रहेको सूर्य निरपेक्षभावले स्वयं प्रकाशित छ । त्यसै गरी आत्मा पनि 
निरपेक्ष छ, यो त सवे प्रकाशकहरूको पनि प्रकाशक र सम्पूर्ण कारणहरूको पनि आदिकारण 
हो । यहो जसरी चक्षुका तीन भेद बताइए, त्यसे गरी त्वचाका त्वक्, स्पर्श र वायु, श्रवणेन्द्रियका 
श्रोत्र, शब्द र दिशा, जिह्ाका जिव्रो, रस र वरुण, नासिकाका नाक, गन्ध र अश्विनीकुमार र 
चित्तका चित्त, चिन्तन र वासुदेव गरी तीनतीन भेद छन् । 


योऽसौ गुणक्षोभकृतो विकारः प्रधानमूलान्महतः प्रसूतः । 
अहं त्रिवृन्मोहविकल्पहेतुर्वैकारिकस्तामस रेन्द्ियर्च ॥ ३२॥ 


पढार्थ   जन्मिएको असो  यो 
गुणक्षोभकृतः  प्रकृतिका वैकारिकः  सात्त्विक विकारः  विकाररूप 
गुणहरूको विषमता गराउने तामसः  तामस अदं  अहङकार छ यही नै 


ईश्वररूप निमित्तकारण भएको देन्द्रियः च  तथा राजस मोहविकल्पहेतुः  अज्ञानमय 
प्रधानमूलात्  प्रकृतिमूलक त्रिवृत्  तीन वृत्तिवाला प्रपञ्चको कारण हो 
महतः  महत्तत्वबाट यः  जुन 








ताक्यार्थ प्रकृतिका गुणमा क्षोभ उत्पन्न गराउने कालरूप ईश्वर निमित्त कारण र प्रकृति 
उपादान कारण भएको अहङ़ार महत्तत््वबाटै जन्मिएको हो । यसका सत्त्व, रज र तम गरी तीन 


रामानन्दी दीका 


५५६५७ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २२ 
भेद छन् । यही विकारी अहङड़ार नै अज्ञानमय प्रपज्चको कारण हो । 


आत्मा परिज्ञानमयो विवादो ह्यस्तीति नास्तीति भिदाथनिष्ठः। 
व्यर्थोऽपि नैवोपरमेत पुंसां मत्तः परावृत्तधियां स्वलोकात् ॥ ३३॥ 


पढार्थ भिदाथनिष्ठः  भेददष्टिले हने व्यथं अपि  व्यर्थ भएपनि 
आत्मा  आत्मा पुंसां  मानिसहरूको स्वलोकात्  आनो स्वरूप 
अस्ति इति  स्वयंप्रकाश छ विवादः  वादविवाद मत्तः  मदेखि 

भन्ते र परिज्ञानमयः  अज्ञानका कारण परावृत्तधियां  बहिर्मुख 

न अस्ति इति  स्वयंप्रकाश छैनभएको हो भएकाहरूको बुदधिबाट 

भन्ने हि  निश्चय नै त्यो न एव उपरमेत  सजिलै हट्दैन 








ताक्यार्थ मानिसहरू आत्मा छकछैन, स्वयंप्रकाश होहोइन जस्ता व्यर्थ विवाद गर्दछन्, ती 
सबेखाले विवाद भेदद्ष्टिका उपज हन्। अतः आत्मविषयक विवाद व्यर्थ भए तापनि आफ्नो 
वास्तविक स्वरूप मदेखि विमुख भएका प्राणीहरू यस किसिमको विवादबाट मक्त हुन सक्देनन् । 


उद्धव उवाच उद्धवले भने 
त्वत्तः परावृत्तधियः स्वकृतैः कर्मभिः प्रभो । 
उच्चावचान् यथा देहान् गृह्णन्ति विसृजन्ति च ॥ २४॥ 








पदार्थ ४  जसरी गृह्णन्ति  ग्रहण गर्दछन् र 
प्रभो  हे प्रभु स्वकृतैः  आफैले गरेका विसृजन्ति च  त्याग गर्दछन् 
त्वत्तः  हजुरदेखि कर्मभिः  कर्मका कारण त्यसबारे मलाई बताउनुहोस् 
परावृत्तधियः  विमुख उन्वावचान्  उत्तम र अधम 

भएकाहरू देहान्  शरीरहरू 


ताक्यार्थ हे प्रभु! हजुरदेखि विमुख भएका प्राणीहरू जसरी आप्ना कर्मका कारण उत्तम र 
अधम शरीरलाई ग्रहण गर्न र त्यागने गर्दछन्, सो कुरा मलाई बताउनुहोस् । 


तन्ममाख्याहि गोविन्द् दुविंभान्यमनात्मभिः। 
न ह्येतत् प्रायशो रोके विद्ंसः सन्ति वञ्चिताः ॥ २५॥ 








पदार्थ किसिमको हि  किनभने 

गोविन्द्  हे गोविन्द तत्  त्यो आत्मतत्त्व प्रायशः  प्रायः 
अनात्मभिः  अज्ञानीहरूद्रारा मम  मलाई लोके  यस संसारमा 
दुविभाव्यं  जानन नसकिने आख्याहि  बताइदिनुहोस् वच्चिताः  मायाले मोहित 


रामानन्दी दीका 


६५८ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २२ 
भएका हनाले विद्वांसः  जान्नेहरू 
एतत्  यसलाई न सन्ति  कैन 


ताक्यार्थ हे गोविन्द ! व्यापक आत्माले कर्मका कारण उत्तम र अधम शरीर ग्रहण गर्ने र 
त्यागने कुरा अज्ञानीहरूले बुम्न सक्दैनन्। अतः हजुरले मलाई त्यो सबे बताउनुहोस्। किनभने यस 
विषयलाई जान्ने विद्वान् अरू कोटी कैनन् । सबेलाई हजुरक मायाले मोहित पारेको छ। 


श्रीभगवानुवाच भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभयो 
  न्द, 


मनः कम॑ंमयं नृणामिन्दरियेः पञ्चभियुंतम् । 
लोकाल्लोकं प्रयात्यन्य आत्मा तदूनुवतंते ॥ ३६ ॥ 


पदढार्थ मनः  मनप्रधान सूक्ष्मशरीर नै आत्मा  अहड़ारी आत्माले 
पञ्चभिः  पांच लोकात्  एउटा शरीरबाट तत्  त्यो सृक्ष्मशरीरकै 
इन्द्रियः  ज्ञानेन्दरियद्रारा लोकं  अर्को शरीरमा अनुवतते  अनुगमन गरे 
युतं  युक्त भएको प्रयाति  जान्छ देखिन्छ 

नृणां  जीवहरूको अन्यः  त्यसदेखि भिन्न रहे 

कम॑मयं  कर्माधीन पनि 








ताक्यार्थ हे उद्धव! जीवका पाँच ज्ञानेन्द्रिय र कर्माधीन मनको नाम सूक्ष्मशरीर हो। यही 
सूक्ष्मशरीर नै कर्मफलअनुसार एउटा शरीरबाट अर्को शरीरमा र एउटा लोकबाट अर्को लोकमा 
आउने जाने गर्वछ। आत्मा यो सृक्ष्मशरीरदेखि सर्वथा भिन्न छ, तर जब त्यसले आपफूलाई 
सूक्ष्मशरीर भन्ने ठानी अहङ्कार गर्न थाल्दछ, तब त्यसलाई पनि आफू आएको गएको जस्तो भान 
हुन्छ । 


ध्यायन् मनोऽनु विषयान् दुष्टान् वानुश्चुतानथ । 
उद्यत् सीदत् कम॑तन्त्ं स्मृतिस्तदनु शाम्यति ॥ २७ ॥ 


पदढार्थ अनुश्चुतान् वा  अथवा सुनेका पूर्वचिन्तिति विषयमा 

कमंतन्त्रं  कर्मको अधीनमा विषयान्  विषयहरू सीदत्  लीन हृन्छ 

रहेको अनुध्यायन्  चिन्तन गर्दै तदनु  त्यसपच्छि त्यसको 
मनः  मन अथ  केटी क्षणपचछि स्मृतिः  विवेक गर्न शक्ति नै 
दुष्टान्  देखेका उद्यत्  तदाकार भएर शाम्यति  नष्ट हुन्छ 








वाक्यार्थ कर्मको अधीनमा रेको मनले पहिले देखेका वा सुनेका विषयहरूलाई चिन्तन गर्दछछ र 
केही छिनपक्ि तदाकार भएर पूर्वचिन्तिति विषयमा लीन हुन्छ । त्यसपछि त्यसको पूर्वापर विषयको 
विवेक गर्ने शक्ति नै नष्ट हुन्छ । 


रामानन्दी दीका 


९५९ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २२ 


   अ  


विषयाभिनिवेरोन नात्मानं यत् स्मरेत् पुनः। 
जन्तोरवे कस्यचिद्धेतोमत्युरत्यन्तविस्मृतिः ॥ ३८ ॥ 








पढार्थ कारणवश 

विषयाभिनिवेशेन  विषयमा यत्  जुन अत्यन्तविस्मृतिः  पूर्वदेहलाई 
अत्यन्त लीन हूनाले मनले न स्मरेत्  स्मरण गर्दन त्यही पुरे बिर्सनु नै 

पुनः  फेरि वे  निश्चय नै जन्तोः  जीवको 

आत्मानं  आपनो पूर्व कस्यचित् हेतोः  कुनै मृत्युः  मृत्यु भनिन्छ 


ताक्यार्थ शरीर आदि विषयमा अत्यन्त लीन भएकाले मनले पूर्वशरीरलाई विर्सिंदिन्छ। कुनै 
कारणवश हुने यही पूर्वशरीरको अत्यन्त विस्मृतिलाई नै जीवको मृत्यु भनिन्छ। 


जन्म त्वात्मतया पुंसः सवंभावेन भूरि । 
विषयस्वीकृतिं प्राहुयंथा स्वप्नमनोरथः ॥ २९॥ 


पदढार्थ काल्पनिक शरीरमा अभिमान आत्मतया  आत्मभावले 
भूरिद  हे उदार हृदय भएका गर्नु नै स्वप्न एवं मनोरथ विषयस्वीकृतिं तु  विषयलाई 
उद्धव कहलारंछ त्यसरी नै स्वीकार गर्नुलाई ने 

यथा  जसरी पुंसः  जीवले जन्म  जीवको जन्म 
स्वप्नमनोरथः  स्वाप्निक र॒ सवंभावेन  हरेक तरिकाले प्राहुः  भन्दछन् 








वाव्यार्थ हे उदार हृदय भएका उद्धव ! जसरी स्वाप्निक र काल्पनिक शरीरमा अभिमान गर्नु 
ने स्वप्न एवं मनोरथ कहलार्ठंछ, त्यसै गरी कर्मअनुसार प्राप्त भएको शरीरमा जीवले हरेक 
तरिकाले विषयलाई स्वीकार गर्नुलाई नै जीवको जन्म भन्दछन् । 


स्वप्नं मनोरथं चेत्थं प्राक्तनं न स्मरत्यसो । 
तत्र पूरवमिवात्मानमपूवै चालुपश्यति ॥ ४०॥ 


पढार्थ स्वप्नं  स्वाप्नशरीर र पूवै च  पहिलेदेखि नै रहेर पनि 
असो  वर्तमान शरीरमा रहेको मनोरथं च  काल्पनिक आत्मानं  आफूलाई 

यो जीवले जसरी शरीरमा रहेको जीवले पनि अपूर्वम् इव  नयाँ जस्तो 
प्राक्तनं  पूर्वशरीरको पूर्वशरीरको स्मरण गर्दैन अनुपश्यति  सग्िन्छ 

न स्मरति  स्मरण गर्दैन तत्र  तर त्यो स्वप्न र 

इत्थं  यसै गरी मनोरथमा 








ताक्यार्थ जसरी वर्तमान शरीरमा रहेको जीवले आफ्नो पूर्वशरीरको स्मरण गर्दन, त्यसै गरी 
वर्तमान स्वप्न र मनोरथमा अवस्थित जीवले पनि पहिलाको स्वप्न र मनोरथलाई बिर्सिदिन्छ। 


रामानन्दी दीका 


६६० 

एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २२ 

परन्तु त्यस समयमा आप्र पहिलेदेखि नै सिद्ध हंदाहदे पनि आपरलाई नयाँ जस्तो अनुभव गर्द । 
इन्द्रियायनसुष्ट्येदं त्रेविध्यं भाति वस्तुनि । 
बहिरन्तभिंदाहेतुजंनोऽसज्जनकृद् यथा ॥ ४१॥ 


पदढार्थ गरी  भेदको हेतु बनेको 
यथा  जसरी इन्द्रियायनसुष्ट्या  शरीरको त्रेविध्यं  उत्तम, मध्यम र 
असज्जनकृत् जनः  दुष्ट पुत्र सुष्टिलि नै अधमरूप तीन प्रकारको भेद 
जन्माउने व्यक्ति बाबु पुत्रका वस्तुनि  आत्मामा भाति  देखापरेको हो 

शत्रु वा मित्रका लागि भिन्न इद्ं  यसप्रकारको 

भिन्न रूपमा देखा पर्दछ, त्यसै बहिरन्तभिंदाहेतुः  बाह्य र 








ताक्यार्थ जसरी दुष्ट पुत्र जन्माउने व्यक्ति उसका शत्रु वा मित्रका दृष्टिमा भिन्नभिन्न रूपमा 
देखा पर्दछछ, त्यसै गरी आत्मा पनि शरीरको सृष्टिले नै आन्तरिक र बाह्य भेदको हेतु बनी उत्तम, 
मध्यम र अधमरूप तीन भेदमा देखा परेको हो । 


नित्यदा ह्यङ्ग भूतानि भवन्ति न भवन्ति च । 
कालेनालक्ष्यवेगेन सुक्ष्मत्वात् तन्न दुष्यते ॥ ४२॥ 








पदार्थ नित्यदा हि  प्रतिक्षण नै कारण 

अद्खं  हे प्रिय उद्धव भूतानि  प्राणीहरू तत्  त्यो प्रतिक्षण हुने जन्म 
अलक्ष्यवेगेन  अदृश्य भवन्ति  उत्पनन हृन्छन् र॒ मृत्यु 

गतिवाला न भवन्ति च  नाश पनि हुन्छन्न दुश्यते  देखिंदेन 

काठेन  कालद्रारा सृक्ष्मत्वात्  सूक्ष्म भएका 


ताक्यार्थ हे उद्धव ! अदृश्य गतिवाला कालले प्रतिक्षण प्राणीहरूको शरीर उत्पन्न गर्न र नष्ट 
गर्ने गरिरहन्छ, तापनि अत्यन्त सूक्ष्म भएका कारण सामान्य जनले त्यसलाई देखन सक्दैनन् । 


यथार्चिषां स्रोतसां च फलानां वा वनस्पतेः । 
तथेव सर्वभूतानां वयोऽवस्थाद्यः कृताः ॥ ४३॥ 


पदार्थ फलानां च  फलहरूको वयोऽवस्थादयः  आयु, अवस्था 
यथा  जसरी अवस्था परिवर्तनशील छ आदि 
अर्चिषां  ज्वालाको तथा एव  त्यसै गरी कालद्वारा कृताः  व्यवस्था गरिएका छन् 


् ५   
स्रोतसां  नदीका प्रवाहको सवभूतानां  सम्पूर्ण 
वनस्पतेः वा  वनस्पतिको र॒पप्राणीहरूको 








रामानन्दी दीका 


५६६१ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २९२ 


ताक्यार्थ जसरी कालद्वारा प्रतिक्षण ज्योतिको अवस्था परिवर्तन हन्छ, नदीप्रवाहको गति 
बदलिद्रहन्छ, वनस्पतिहरूको स्वरूप बदलिद्रहन्छ र फलपफूल आदिको अवस्था फेरि्रहन्छ, त्यसे 
गरी सम्पूर्णं शरीरधारी प्राणीहरूको आयु र अवस्था पनि कालको प्रवाहमा प्रतिक्षण परिवर्तन 
भदरहन्छन् । 

न      ह ५   जलम् 

सोऽयं दीपोऽचिषां य्त् स्रोतसां तदिदं जलम् । 

्     गीरधीमषायुषाम् 

सोऽयं पुमानिति नृणां मृषा गीधीमृषायुषाम् ॥ ४४॥ 








पदार्थ तत्  त्यही खर्चिनेवाला 

यद्वत्  जसरी स्रोतसां  जलप्रवाहको नृणां  मानिसहरूको 

अयं  यो जटं  जल हो अयं  यो 

अचिंषां  ज्योतिहरूको इति  यस्तो सः  त्यही पहिलाको 

सः  त्यही पहिलाको गीधीः  भनाईइ र सोचाइ पुमान्  मानिस हो भने यो 
दीपः  ज्वाला हो मृषा  मिथ्या हो त्यसै गरी कथन पनि दुटो हो 

इदं  यो मृषायुषां  व्यर्थमा आयु 


वाव्यार्थ जसरी निरन्तर परिवर्तन भद्रहने ज्वालालाई यो उही ज्वाला हो र नदीको गतिशील 
प्रवाहलाई यो उही जल हो भन्न सर्वथा भ्रम हो, त्यसै गरी जीवनको अर्थं नबुेर व्यर्थमा आयु 
बिताएका अज्ञानीहरूले शरीरलाई हैरेर यो उही मानिस हो भन्न वा सम्खनु पनि गुट मात्र हो । 


मा स्वस्य कम॑बीजेन जायते सोऽप्ययं पुमान् । 
भ्रियते वामरो भ्रान्त्या यथाग्निदांरुसंयुतः ॥ ४५॥ 








पदार्थ सः त्यो भ्रियते वा  मर्ने पनि होडन, 
यथा  जसरी कल्पान्तपर्यन्त पुमान् अपि  मानिस पनि तापनि 

स्थायी भएर पनि स्वस्य  आफ्ना अयं  यो अज्ञानी मानिस 
दारुसंयुतः  दाउरामा संयुक्त कमंबीजेन  कर्मको संस्कार अमरः  अजरअमर भएर पनि 
अग्निः  अग्नि उत्पन्न र अनुसार भ्रान्त्या  भ्रमका कारण 
विनष्ट भएको मानिन्छ त्यसरी मा जायते  जन्मने पनि होडन जन्ममृत्युमा प्राप्त हुन्छ 

ने र 


ताक्यार्थ वास्तवमा यो अज्ञानी मानिस पनि कर्मको संस्कारञअनुरूप जन्मने र मर्नैवाला होन, 
तापनि जसरी दाउरासंगको संयोगका कारण अग्नि प्रकट हुने र वियोगका कारण शान्त हुने हृन्छ, 
त्यसै गरी शरीरसंग संयोग हदा र वियोग हदा मात्र जीवको जन्ममरणको भ्रान्ति भएको हो । 


निषेकगभंजन्मानि बाल्यकोमारयोवनम् । 
वयोमध्यं जरा मृत्युरित्यवस्थास्तनोनव ॥ ४६॥ 


रामानन्दी दीका 


६६२ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २२ 
पदार्थ अवस्था तनोः  शरीरका 
निषेकगभंजन्मानि  गर्भप्रवेश, वयोमध्यं  प्रौढ अवस्था नवनौ 

गर्भको वृद्धि र जन्म जरा  बुदयादं र अवस्थाः  अवस्था हुन् 


बाल्यकोमारयोवनं  बाल्य मृत्युः  मरण 
अवस्था, कुमार अवस्था र युवा इति  यी 








ताक्यार्थ गर्भप्रवेश, गर्भवृदधि, जन्म, बाल्य अवस्था, युवा अवस्था, कुमार अवस्था, प्रौढ 
अवस्था, बुद॒याई र मृत्यु यी नौ शरीरका अवस्था हुन् । 


मनोरथमयीहान्यस्योच्चावचास्तनूः ९ 
एता न्यस्योच्वावचास्तन्ः। 
गुणसङ्गादुपादत्ते क्वचित् करिचज्जहाति च ॥ ४७॥ 








पदढार्थ अन्यस्य  शरीरका गर्दछन् 

ह  निश्चय ने तनूः  अवस्थाहरूलाई च  र 

एताः  यी गुणसङ्गात्  अज्ञानका कारण क्वचित्  कसैकसैले 
मनोरथमयीः  काल्पनिक  कर्िचित्  कोटी अज्ञानी ले जहाति  त्यागिदिन्छन् 
उच्चावचाः  उचनीच उपादत्ते  आपना भनी ग्रहण 


ताक्यार्थ यी काल्पनकि शरीरका उचनीच अवस्थाहरूलाई गुणसंसर्गका कारण अर्थात् 
अविवेकका कारण कुनै जीवले आफ्नै भनी ग्रहण गर्वछछन् र॒कसैले भगवान्को अनुग्रहद्वारा 
त्यागिदिन्छन् । 


आत्मनः पितुपुत्राभ्यामनुमेयो भवाप्ययो । 
न भवाप्ययवस्तूनामभिज्ञो दयलक्षणः ॥ ४८ ॥ 


पदार्थ भवाप्ययो  जन्ममृत्यु अभिज्ञः  द्रष्टा आत्मा 
पितुपत्राभ्यां  पिताको मृत्यु र अनुमेयो  अनुमान गर्नपर्दछ दयलक्षणः  जन्ममृत्यु दुबैको 
पुत्रको जन्मबाट भवाप्ययवस्तूनां  जन्म लक्षणवाला 

आत्मनः  आफ्नो शरीरको मृत्युवाला वस्तुहरूको न  होइन 








वाक्यार्थ  पिताको मृत्युलाई र पुत्रको जन्मलाई देखेर आफ्नो शरीरको पनि जन्म र मरण हुन्छ 
भन्ने अनुमान गर्ुपर्दछ। यसबाट जन्ममूत्युले ग्रस्त वस्तुहरूको द्रष्टा साक्षी आत्मा जन्म र मृत्युरूप 
दुबे लक्षणदेखि सर्वथा भिन्न छ भन्ने सिद्ध हुन्छ । 


तरोर्बीजविपाकाभ   . विद्दाञ्जन्मसंयमो ५  
या चा वद्वाञ्जन्मसयमा। 
तरोविंलक्षणो द्रष्य एवं द्रष्टा तनोः पृथक् ॥ ४९॥ 


रामानन्दी दीका 


६६२ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २२ 
पढार्थ हन्छ भनी तनोः  शरीर आदिको 

जो विद्वान्  जान्ने द्रष्टा  द्रष्टा आत्मा पनि 
बीजविपाकाभ्यां  बीज र दरष्टा  द्रष्टा पृथक्  शरीरआदिदेखि भिन्न 
परिपाकले तरोः  वृक्षभन्दा हन्छ 

 
तरोः  वृक्षको विलक्षणः  भिन्न हुन्छ 
जन्मसंयमो  उत्पत्ति र विनाश एवं  यसै गरी 








वाव्यार्थ जसरी जौ, गहु आदि अन्नबाली र वृक्षहरू बिड छरेपछि उम्रन्छन् र पाकेर काटेपच्छि 
नासिन्छन्, तर तिनको उम्रने र नाशिने कार्यको साक्षी पुरुष ती अन्नबाली र वृक्षदेखि सर्वथा 
भिन्न हृन्छ, त्यसै गरी शरीरको उत्पत्ति र नाशको द्रष्टा आत्मा पनि शरीरदेखि सर्वथा भिन्न छ। 


प्रकृतेरेवमात्मानमविविच्याबुधः पुमान् । 
तत्त्वेन स्पशंसम्मूढः संसारं प्रतिपद्यते ॥ ५०॥ 








पढार्थ प्रकृतेः  प्रकृतिबाट स्पशंसम्मूढः  विषयमा 
एवं  यसप्रकार आत्मानं  आत्मालाई आसक्त भएर 

अबुधः  अज्ञानी अविविच्य  भिनन नमानेर संसारं  संसारचक्रमा 
पुमान्  मानिसले तत्त्वेन  पूर्णङूपमा प्रतिपद्यते  घुमिरहन्छ 


ताक्यार्थ विवेक नभएका अज्ञानी मानिसहरूले आत्मा प्रकृतिदेखि भिन्न छ भन्ने कुरा बुरुन 
सक्देनन् र विषयभोगमा आसक्त भएर जन्ममूत्युरूप संसारचक्रमा धुमिरहन्छन् । 


सत्त्वसङ्गादुषीन् देवान् रजसासुरमानुषान् । 
तमसा भूततियक्त्वं भ्रामितो याति कमभिः ॥ ५९॥ 








पदढार्थ ः मनुष्यको जुनी तथा 

कर्मभिः  कर्मसंस्कार्रारा ऋषीन्  ऋषिलोक र तमसा  तमोगुणका कारण 
भ्रामितः  सञ्चालित भएको देवान्  देवलोक भूततिय॑कत्वं  भूत वा 
जीवले रजसा  रजोगुणका कारण पशुपक्षीको जुनी 
सत्त्वसङ्गात्  सत्वगुणको असुरमानुषान्  असुर र याति  प्राप्त गर्द 


ताक्यार्थ कर्मसंस्कार अनुसार जन्ममृत्युको चक्करमा घुमिरहेको जीव सत्वगुणको संसर्गबाट 
देवता र ऋषिको जुनीमा, राजस कर्मको संसर्गले मनुष्य र असुरको जुनीमा तथा तामसिक 
कर्मको संसर्गले गर्दा भूतप्रेत एवं पशुपक्षीको जुनीमा पुग्दछ  

नृत्यतो गायतः पश्यन् यथेवानुकरोति तान् । 

एवं बुद्धिगुणान् पश्यन्ननीहोऽप्यनुकायते ॥ ५२॥ 


रामानन्दी दीका 


८६६८ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २२ 
पदार्थ तान्  तिनीहरूकै बुद्धिगुणान्  बुद्धिका 

यथा एव  जसरी अनुकरोति  अनुकरण गर्दछ गुणदरूलाई 

नृत्यतः  नाच्दै गरेको र एवं  त्यसै गरी पश्यन्  देखेर 

गायतः  गाद गरेकोलाई अनीहः अपि  निष्क्रिय भएर अनुकार्यते  तिनैको अनुकरण 
पश्यन्  देख्नेले पनि जीवात्माले गर्दछ 








ताव्यार्थ जसरी मानिसले कोटी नाच्नगाउन लागेको देख्दा आपले पनि तिनको अनुकरण 
गर्न थाल्दछ, त्यसै गरी जीवात्माले पनि स्वयं निष्क्रिय हंदाहदे पनि बुद्धिका गुण वा विषयलाई 
देखेर तिनको अनुकरण गर्द । 


यथाम्भसा प्रचलता तरवोऽपि चला इव । 

चक्षुषा भ्राम्यमाणेन दुश्यते भ्रमतीव भूः ॥ ५३॥ 
यथा मनोरथधियो विषयानुभवो मृषा । 
स्वप्नदुष्टाश्च दाशाहं तथा संसार आत्मनः ॥ ५४ ॥ 








पढार्थ चक्षुषा  आखा विषय 

दाशा  हे यदुवंशी उद्धव भ्राम्यमाणेन  घुमाउंदा मृषा  मिथ्या हुन्छन् 

यथा  जसरी भूः  परथिवी ने तथा  त्यसै गरी 

अम्भसा  पानी श्रमती इव  घुमे यैं आत्मनः  आत्माद्रारा गरिएको 
प्रचरुता  हल्लिंदाखेरि दुश्यते  देखिन्छ विषयानुभवः  विषयको 

तरवः अपि  किनारमा रहेका यथा  जसरी अनुभव र 

वृक्षहरू पनि मनोरथधियः  मनले कल्पित संसारः च  संसार पनि मिथ्या 
चलाः इव  हल्लिए ए विषय र नेहो 

देखिन्छन् स्वप्नदृष्टाः  सपनामा देखेका 


ताक्यार्थ हे उद्धव ! जसरी नदीतलाउको पानी हल्लिंदा तिनमा परैको छयाका कारण 
किनारमा रहेका वृक्षहरू पनि हल्लिएका जस्ता देखिन्छन्, जस्तो आंँखा घुमारंदा पृथिवी ने 
घुमेको जस्तो देखिन्छ र जसरी मनद्वारा कल्पित तथा सपनाका विषयहरू मिथ्या हुन्छन्, त्यसै गरी 
आत्माद्रारा गरिएको विषयको अनुभव र जन्ममृत्युरूप संसारचक्र पनि मिथ्या ने हृन् । 

अर्थे ह्यविद्यमानेऽपि संसृतिनं निवतेते। 

ध्यायतो विषयानस्य स्वप्नेऽनथांगमो यथा ॥ ५५॥ 


पदार्थ स्वप्ने  सपनामा देखिएका हट्दैनन्, त्ययै गरी 
यथा  जसरी अनथांगमः  अनर्थहरू नव्युी अर्थे  पदार्थहरू 


रामानन्दी दीका 


एकादश स्कन्ध 


अविद्यमाने अपि  सत्य नभएता 
पनि 

विषयान्  विषयको 

ध्यायतः  चिन्तन गरिरहने 





श्रीमद्भागवत 


अस्य  यस जीवात्माको 
संसृतिः  जन्ममृत्युरूप 
संसारचक्र 

हि  निश्चय नै ज्ञान 





५९६५ 
अध्याय २२ 


नभएसम्म 
 ९ 
न निवतते  हट्दैन 


वाक्यार्थ जसरी सपनामा देखिने वस्तु वा अनर्थहरू मिथ्या भए पनि नब्युँणिई हट्दैनन्, त्यसै 
गरी विषयहरू सत्य नभए पनि निरन्तर तिनैको चिन्तन गर्ने जीवको जन्ममृत्युरूपी संसारचक्र ज्ञान 


नभएसम्म हट्देन । 


तस्मादुद्धव मा भुङ्क्ष्व विषयानसदिन्द्रियेः। 
आत्माग्रहणनिभांतं पर्य वैकल्पिकं भ्रमम् ॥ ५६ ॥ 


पदार्थ 

उद्धव  हे उद्धव 
तस्मात्  त्यसकारण 
असदिन्द्रियेः  दुष्ट 





इच्द्रियहरूद्रारा 

विषयान्  विषयहरूको 
मा मुड्क्ष्व  भोग नगर 
आत्माग्रहणनिभांतं  आत्मालाई 


। 





नजान्नाले उत्पन्न भएको 
वैकल्पिकं  भेदबुद्धिलाई 
श्रमं  भ्रममूलक 

पश्य  सम् 


वाव्यार्थ हे उद्धव ! त्यसैले दुष्ट इन्द्रियद्रारा विषयभोग नगर तथा आत्माको अज्ञानका कारण 
प्रतीत भएको भेदबुद्धिलाई भ्रममूलक सम्फ़। 


कषिप्तोऽवमानितोऽसदुमिः प्रलन्धोऽसूयितोऽथवा । 
ताडितः सन्निबद्धो वा वृत्त्या वा परिहापितः ॥ ५७॥ 


ग्र,  ज्र  


निष्ठितो मूत्रितो वाज्ञेबंहुधेवं प्रकम्पितः । 
श्रेयस्कामः कृच्छ्रगत आत्मनात्मानमुद्धरेत् ॥ ५८ ॥ 


पदढार्थ 

असदुभिः  दुष्टहरूद्रारा 

क्षिप्तः  तिरस्कार गरिएको 
अवमानितः  अपमान गरिएको 
प्रखन्धः  जिस्क्याइएको 
असूयितः  दोषारोप गरिएको 
अथवा  अथवा 

ताडितः  पिरिएको 

सन्निबद्धः वा  अथवा 
नाँधिएको 





वृत्त्या वा  अथवा 
जीविकाबाट 

परिहापितः  हराइएको 
निष्ठितः  थुकिएको 
मूत्रितः वा  वा मलमूत्र 
पयाँकिएको 

एवं  यसप्रकार 

अज्ञैः  मूर्खहरूदरारा 
बहुधा  अनेक किसिमले 
प्रकम्पितः  कष्ट दिएर 





विचलित पारिएको भए पनि 
श्रेयस्कामः  आफ्नो कल्याण 
चाहने व्यक्तिले 

कृच्छ्रगतः  दुःख कष्ट भोगेर 
पनि 

आत्मना  विवेकद्रारा आफैले 
आत्मानं  आफ्नो 

उद्धरेत्  उद्धार गरोस् 


रामानन्दी दीका 


८६६६ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २२ 


ताक्यार्थ अज्ञानी दुष्टहरूले तिरस्कार गर्न, अपमानित गर्न, उपहास गर्ने, दोष लगाउने अथवा 
पिट्ने, बाँध्ने, जीविका खोसिदिने, थुक्ने र मलमूत्र आदिद्रारा अपवित्र पारिदिने जस्ता अनेक कष्ट 
दिएर विचिलित पारे तापनि आफ्नो कल्याण चाहने व्यक्तिले तिनको कुनै वास्ता नगरी 
विवेकपूर्वक आफैले आफ्नो उद्धार गर्नुपर्दछ। 


उद्धव उवाच उद्धवले भने 
यथेवमनुवुध्येयं वद नो वदतां वर । 
सुदुःसहमिमं मन्य आत्मन्यसदतिक्रमम् ॥ ५९॥ 


पढार्थ तिरस्कारलाई अनुबुध्येयं  मेले सम्ष्नि सक्छ 
वदतां वर  हे वक्ताहरूमा श्रेष्ठ आत्मनि  मैले आरफैँमा एवं  त्यसै गरी 

भगवान् सुदुःसहं  अत्यन्त असह्य नः  हामीलाई 

दमं  यो मन्ये  मानेको छु अतः वद  बताउनुहोस् 

असदतिक्रमं  दुर्जनले गरेको यथा  जसरी 








ताक्यार्थ हे वक्ताहरूमा श्रेष्ठ भगवान् ! दुर्जनको तिरस्कारलाई त मेले अत्यन्त असह्य सम्फेको 
हु, त्यसलाई कसरी सहन गर्ने भन्ने कुरा मेले बुमने गरी बताउनुहोस् । 


  


विदुषामपि विरवात्मन् प्रकृतिहि बलीयसी ॥ 
ऋते त्वद्धमनिरतान् शान्तांस्ते चरणालयान् ॥ ६० ॥ 


पदढार्थ 

विकूवात्मन्  हे सर्वान्तर्यामी 
त्वद्धमनिरतान्  हजुरको धर्ममा 
लागेका र 

ते  हजुरका 





चरणाख्यान्  चरणकमलको 
आश्रय पाएर 

शान्तान्  शान्त भएकाहरूलाई 
ऋते  छाडेर 

विदुषाम् अपि  विद्रानूहरूका 


लागि पनि 
प्रकृतिः हि  स्वभावनै 
बलीयसी  बलियो हुन्छ 





वाव्यार्थ हे सर्वान्तर्यामी भगवान् ! हजुरको धर्ममा लागेका र हजुरको चरणकमलको आश्रय 
पाएर शान्त भएका व्यक्तिलाई छाडेर अरू ठुला ठुला विद्वानृहरूका निम्ति पनि दुष्टहरूले गरेको 
अपमान सहन गर्नु ज्यादै कठिन छ, किनभने स्वभाव अत्यन्त बलवान् हन्छ । 


इति श्रीमदुभागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायामेकादशास्कन्धे ह्वाविंशो ऽध्यायः ॥ २२॥ 


रामानन्दी दीका 


६७ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २९३ 


अथ भ  
अथ तयावशाशव्यायः 
भिक्षुगीत 
बाद्रायणिरुवाच श्रीशुकदेवजीले भन्नुभयो 
स एवमाशंसित उद्धवेन भागवतमुख्येन दाराहंमुख्यः। 
सभाजयन् मृत्यवचो मुकुन्दस्तमाबभाषे श्रवणीयवीयंः ॥ १॥ 


पदार्थ मुकुन्दः  श्रीकृष्णले भृत्यवचः  भक्तको वचनलाई 
श्रवणीयवीयंः  सुनन योग्य भागवतमुख्येन  भक्तहरूमा सभाजयन्  प्रशंसा गर्दै 
पराक्रम भएका श्रेष्ठ तं  ती उद्धवलाई 
दाशाह॑मुख्यः  यादवहरूमा उद्धवेन  उद्धवले आबभाषे  भन्न लाग्नुभयो 
श्रेष्ठ एवं  यसप्रकार 

सः  ती भगवान् आशंसितः  अनुरोध गरेपछ्छि 








ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! सुनन योग्य पराक्रम भएका यादवहरूमा श्रेष्ठ भगवान् श्रीकृष्णले 
भक्तहरूमा श्रेष्ठ उद्धवले अनुरोध गरिसकेपचछि उनको प्रश्नको प्रशंसा गर्दै यसप्रकार भन्न 
लाग्नुभयो । 


विवरण यसपचछि चार अध्यायहरूमा दुर्जनहरूले गर्न दुर्व्यवहारलाई कसरी जित्ने भने कुराको 
उत्तर दिदे चारथरी साधनहरूको निरूपण गरिएको छ । तेईसौँ अध्यायमा भिक्षुगीतको माध्यमले 
मनमाथि विजय गर्नुपर्ने उपदेश दिद्एको छ भने चौबीसौँ अध्यायमा प्रकृतिपुरुषको विवेक, 
पच्चीसौं अध्यायमा तीन गुणका वृकत्तिहरूको विजय र छव्बीसौँ अध्यायमा विषयासक्ति त्यागनुपर्ने 
उपदेश गरिएको छ । 

मनीषीहरूका लागि पनि दुर्जनहरूका उपद्रवहरू सहन गाहो छ । निन्दाअपमान आदि ती 
दर्ृत्तिहरूलाई सहने साधनको चर्चा अबका चार अध्यायमा गरिन्छ। माथि बतादएका चार 
साधनहरूमध्ये पनि मनमाथि विजय हनु ने प्रधान साधन हो, विषयासक्तिको त्याग, प्रकृति 
पुरुषको विवेक आदि नभरई मनमाथि पूर्णतः विजय गर्न सकिंदेन । नित्य एवं अनित्य वस्तुको 
विवेक हनु र विषयप्रतिको आसक्ति नष्ट भई वेराग्य हनु यी दुई विवेक र वैराग्य नै मनलाई 
जित्ने प्रधान साधन हुन् । यसैले भिक्षुगीतको प्रसङ्गमा मनमाथि विजय गर्न एउटा साधक पुरुषको 
चरित्रहारा यसको निरूपण गरिएको छ। 


श्रीभगवानुवाच भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभयो 
बाहंस्पत्य स नास्त्यत्र साधव दुजनेरितिः। 


र,  


दुरुक्तेभिन्नमात्मानं यः समाधातुमीश्वरः ॥ २॥ 


रामानन्दी दीका 


६६८ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २३ 
पदार्थ दुरुक्तैः  कट वचनहरद्रारा ः  निश्चय ने 

वाहंस्पत्य  हे बृहस्पतिका भिन्नं  छियाछिया भएको सः  त्यस्तो 

शिष्य उद्धव आत्मानं  मनलाई साघुः  सज्जन 

यःजो समाधातुं  सम्हाल्न अत्र  यस संसारमा 

दुजनेरितेः  दर्जनहरूले भनेका ईख्वरः  समर्थ छ न अस्ति  कोटी छैन 








वाव्यार्थ हे बृहस्पतिका शिष्य उद्धव ! दुर्जनहरूले प्रहार गरेका कटुवचनरूपी बाणले छिया 
छिया परेको मनलाई सम्हाल्न सक्ने सज्जनपुरुष यस संसारमा प्रायः भेदिंदेनन्। 


न तथा तप्यते विद्धः पुमान् बणेस्सुम्मगेः। 
यथा तुदन्ति म्म॑स्था ह्यसतां परुषेषवः ॥ ३॥ 








पदढार्थ पुमान्  मानिस असतां  दुर्जनहरूका 

हि  निश्चय नै तथा  त्यसरी परुषेषवः  कठोर वचनरूपी 
सुम्मगेः  मुद छेदने न तप्यते  सन्तप्त हदेन बाणहरूले 

बणिः  बाणहरद्रारा यथा  जसरी तुदन्ति  पीडा दिन्छन् 
विद्धः  छेडिएको मम॑स्थाः  मुटमा बिषेका 


वाव्यार्थ मुट॒ छेडने बाण लाण्दा पनि मानिसलाई त्यतिको पीडा हदेन, जत्तिको पीडा 
दुष्टहरूका दुर्वचनरूपी बाण मुटुमा बिर्दा हुन्छ । 


कथयन्ति महत्पुण्यमितिहासमिहोद्धव । 
तमहं वणयिष्यामि निबोध सुसमाहितः ॥ ४॥ 


पढार्थ इतिहासं  इतिहास वणेयिष्यामि  वर्णन गर्द 
उद्धव  हि उद्धव कथयन्ति  भन्दछन् सुसमाहितः  सावधान भएर 
इह  यस विषयमा तं  त्यही कथा निबोध  सुन 

महत्पुण्यं  अत्यन्त पवित्र अहं  म 








ताक्यार्थ हे उद्धव ! विद्रानूहरू यस प्रसङ्गमा एउटा अत्यन्त पवित्र प्राचीन इतिहास भन्दछन् । म 
त्यो इतिहास भन्दद्कु, तिमी ध्यान दिएर सुन । 


    गीतं  दुजैने  
केनचिद् भिश्चुणा गीतं परिभूतेन दुजनेः। 
स्मरता धृतियुक्तेन विपाकं निजकमणाम् ॥ ५॥ 


पदार्थ विपाकं  प्रतिफल दुर्जनैः  दुष्टहरूद्रारा 
निजकमंणां  आप्ना कर्महरूको स्मरता  सम्नि परिभूतेन  तिरस्कृत 


रामानन्दी दीका 


६६९ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २३ 
धृतियुक्तेन  धैर्यशाली भिक्षुणा  भिक्षद्रारा 
केनचित्  कुनै एक मीतम्  कथा भनिएको हो 


ताक्यार्थ दुष्टहरूले तिरस्कार गरिरह॑दा र सताद्रहंदा पनि त्यसलाई आफ्नो कर्मको प्रतिफल 
सम्ण्ने कुनै धैर्यशाली भिक्षुले यो भाव प्रकट गरेका हुन् । 


अवन्तिषु द्विजः कङ्चिदासीदादयतमः भरिया । 
वातांवृत्तिः कदयंस्तु कामी टुन्धोऽतिकोपनः ॥ ६॥ 








पदार्थ वातावृत्तिः  कृषि, व्यापार अतिकोपनः  अत्यन्त रिसाहा 
अवन्तिषु  अवन्ति उज्जैन आदि वृत्ति गर्न तर करिचत्  कुनै एउटा 

पुरीमा कदयंः  अत्यन्त कृपण द्विजः  ब्राह्मण 

श्रिया तु  श्रीसम्पत्तिले कामी  विषयलम्पट आसीत्  थियो 

आद्यतमः  अति सम्पन्न लुब्धः  लोभी 


ताक्यार्थ अवन्ति उज्जैन पुरीमा धनसम्पत्तिले सम्पन्न, कृषि र व्यापार आदि गर्न, अत्यन्त 
कृपण८कन्जुस, अति लोभी, क्रोधी र विषयलम्पट एकजना ब्राह्मण थियो । 


ज्ञातयोऽ तिथयस्तस्य वाङ्मात्रेणापि नाचिंताः। 
शुन्यावसथ आत्मापि काठे कामेरन्चिंतः ॥ ७ ॥ 








पदार्थ पनि कहिल्यै काठे  भोगको समयमा 
तस्य  त्यसद्रारा आपना न अर्चिताः  स्वागतसत्कार कामेः  विषयभोगद्रारा 
ज्ञातयः  दाजुभाद् र गरिएनन् अनचिंतः  सन्तुष्ट बनाइएन 
अतिथयः  अतिथिहरू शुल्यावसथे  धर्मरहित घरमा 

वाङ्मात्रेण अपि  बोलीले मात्रआत्मा अपि  आूलाई पनि 


वाक्यार्थ  कृपण भएकै कारण आफ्ना भाटबन्धु र अतिथिलाई त्यसले कहिल्ये बोलीले मात्र 
पनि स्वागतसत्कार गेन । अरूको त कुरे छडौँ, भोगको समयमा इच्छ हंदारहँदे पनि विषयभोग 
गरेर त्यसले आफैलाई समेत सन्तुष्ट पारेन । 


दुःशीलस्य कद्य॑स्य द्रहयन्ते पुत्रबान्धवाः । 
दारा दुहितरो भृत्या विषण्णा नाचरन् प्रियम् ॥ ८ ॥ 


पढार्थ कदर्यस्य  लोभी ब्राह्मणका दुहितरः  छोरीहरू र 
दुःशीलस्य  दुष्ट स्वभाव पुत्रबान्धवाः  छोरा र भाइबन्धु भृत्याः  नोकस्चाकरहरू 
भएको दाराः  स्त्री विषण्णाः  खिन्न भएर 


रामानन्दी दीका 


५९ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २९३ 


प्रियं  भलो हने काम न आचरन्  गरेनन् द्र्यन्ते  गडा गरिरहन्थे 


वाक्यार्थ दुष्ट स्वभाव भएको त्यो कन्जुस ब्राह्मणका छोराछोरी, भाद्बन्धु, पत्नी र 
नोकरचाकरहरू पनि खिन्न भएर उसको भलो हुने कुनै काम नगरी केवल रगडा मात्र गरिरहन्थे । 


तस्येवं यक्षवित्तस्य च्युतस्योभयरोकतः। 
घम॑कामविहीनस्य चुक्रुधुः पञ्चभागिनः ॥ ९॥ 


पदढार्थ विषयभोग केही पनि नगर्ने पञ्चभागिनः  पञ्चमहायज्ञका 
एवं  यसप्रकार उभयलोकतः  यस लोक र॒ भागी देवताहरू 

यक्षवित्तस्य  यक्षको जस्तो धेरै परलोक दुबैनाट चुक्रुधुः  रिसाए 

धनसम्पत्ति भएको च्युतस्य  भ्रष्ट भएको 

घमंकामविहीनस्य  धर्मकर्म र॒तस्य  त्यस कृपण ब्राह्मणदेखि 








ताक्यार्थ यसप्रकार यक्षको जस्तो धैरे धनसम्पत्ति भएको तर त्यसबाट कुनै धर्मकर्म वा 
विषयभोग केही नगर्ने, यस लोक र परलोक दुबेतिरबाट भ्रष्ट त्यस कृपण ब्राह्मणदेखि 
पञ्चमहायज्ञका भागी देवताहरू रिसाए । 


तदवध्यानविसखरस्तपुण्यस्कन्धस्य भूरिद । 
अर्थोऽप्यगच्छन्निधनं बहायासपरिभ्रमः ॥ १०॥ 


पदढार्थ गर्नलि सम्पूर्ण पुण्य नष्ट भएको अथंः अपि  धनसम्पत्ति पनि 
भूरिद  हे महादानी उद्धव  त्यस ब्राह्मणको निधनं  नासिंदै 
तद्वध्यानविसरस्तपुण्य बहायासपरिभ्रमः  धरे प्रयास रअगच्छत्  गयो 

स्कन्धस्य  देवताको तिरस्कार परिश्रमले कमाएको 








वाक्यार्थ हे महादानी उद्धव ! देवताहरूलाई तिरस्कार गनलि त्यस ब्राह्मणको पुण्य समाप्त 
भयो र धेरै प्रयास र परिश्रम गरेर कमाएको धनसम्पत्ति पनि नासिंदे गयो । 


ज्ञातयो जगृहुः किञ्चित् किञ्चिद् दस्यव उद्धव । 
देवतः कालतः किञ्चिद् ब्रह्मबन्धोरनृपार्थवात् ॥ ॥ 


पदार्थ र  केटी सम्पत्ति कारतः  केटी समयले आरफै 
उद्धव  हि उद्धव दस्यवः  चोरडांकाहरूले नष्ट भयो र 

जह्मबन्धोः  त्यस मूर्ख जगृहुः  लुटेर लिए नृपाथिंवात्  केही मनुष्य तथा 
ब्राह्मणको किञ्चित्  केटी चाहं राजाहरूद्रारा नष्ट भयो 
किञ्चित्  केही सम्पत्ति देवतः  दैवी विपत्तिले नष्ट 

ज्ञातयः  बन्धुबान्धवहरूले भयो 








रामानन्दी दीका 


५६७९१ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९३ 


ताक्यार्थ हे उद्धव ! त्यस ब्राह्मणको सम्पत्तिमध्ये केटी बन्धुबान्धवले र केटी चोरडँकाहरूले 
लुटेर लगे। केही देवी प्रकोपमा परी मासियो। केही धन समयको प्रभावमा आफ नष्ट भयो । 
केही मनुष्य र राजाले लिए, यसरी त्यसको सबै धनसम्पत्ति नष्ट भयो । 


स एवं द्रविणे नष्टे धमंकामविवजिंतः। 
उपेक्षितङ्च स्वजनेरिचन्तामाप दुरत्ययाम् ॥ १२॥ 








पदढार्थ एवं भोगबाट वञ्चित भएको दुरत्ययां  ठलो 
 ध्वजेन  १ 
एवं  यसप्रकार  च  आफ्नै चिन्तां  चिन्तामा 
द्रविणे  धनसम्पत्ति बन्धुबान्धवहरूद्रारा पनि आप  पयो 
१ पा   
नष्टे  नष्ट भएपचछ्ि क्षतः  तिरस्कृत भएको 
धमंकामविवनिंतः  धर्म, कर्म सः  त्यो ब्राह्मण 


वाक्यार्थ यसप्रकार धनसम्पत्ति नष्ट भएपच्ि धर्म एवं विषयभोगबाट वञ्चित भएको तथा 
आप्नै बन्धुबान्धवहरुद्रारा अपमानित भएको त्यो ब्राह्मण इलो चिन्तामा पय्यो । 


ज्र  ध्यायतो दीघं  
तस्येवं ध्यायतो दीर्घं नष्टरायस्तपस्विनः। 
खिद्यतो बाष्पकण्ठस्य निर्वेदः सुमहानभूत् ॥ १३॥ 








पदार्थ दीर्घं  अत्यन्त चिन्ता गरिहिको 

एवं  यसप्रकार खिद्यतः  खिन्न हदि तस्य  त्यस ब्राह्मणको मनमा 
नष्टरायः  धनसम्पत्ति नष्ट बाष्पकण्ठस्य  चिन्ताले गला सुमहान्  अति इलो 

भएका कारण रोकिएको निर्वेद्ः  वैराग्य 

तपस्विनः  सन्तप्त बनेर ध्यायतः  नष्ट सम्पत्तिको अभूत्  उत्पन्न भयो 


वाक्यार्थ यसप्रकार धनसम्पत्ति नष्ट भएका कारण अत्यन्त चिन्तित बनेको र खिन्न बनी रुंदे 
नष्ट भएको सम्पत्तिको चिन्ता गरिरहेको त्यस ब्राह्मणलाई एक दिन अति ठुलो वैराग्य उत्पन्न 
भयो । 


विवरण माथिका श्लोकहरूमा कदर्यको पूर्ार्धिको अति लोभी जीवनदेखि उसलाई बेराग्य 
भएको प्रसङ्गसम्म सङक्षिप्त चर्चा गरिएको छ । अवन्ती देशमा कदर्य नामको ब्राह्मण बस्दथ्यो, ऊ 
सम्पन्न थियो तर उसलाई विषयप्रतिको असीम कामनाले अै तानिरहन्थ्यो। ब्राह्मणलाई 
सम्पत्तिको सडग्रह गर्न निषेध छ, उसले भिक्षावृत्तिले जीवन चलाउनुपर्दछ । तर कदर्य वार्तावृत्ति 
अर्थात् कृषि, गोपालन, व्यापार आदि वैश्यको वृत्ति अपनारथ्यो । धनमा आसक्त भएकाले उसले 
ब्राह्मणत्वलाई बिर्सैको थियो । उसले आपफ्ना घरमा आएका अतिथिबन्धुबान्धवहरूलाई बोलीले 
पनि सत्कार गेन । उसको घर शून्य गृह धियो । सत्कर्म, दान, अतिथिसेवा आदिले रहित भएको 
घरलाई श्मशानजस्तै शून्य भनिएको छ 


रामानन्दी दीका 


५६७२ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २३ 


न विप्रपादोदककर्दमानि न वेदशास्त्रध्वनिगर्जितानि । 
स्वाहास्वधाकारविवर्जितानि श्मशानतुल्यानि गृहाणि तानि।। 

अर्थात् जहाँ तपस्वी ब्राह्मणहरूको चरणप्रक्षालन आदि गरिदेन, जहाँ वेद आदि शास्त्र पाठ 
गरेको ध्वनि गुन्जिंदेन, देवताका लागि स्वाहाकार र पितुको लागि गरिएको स्वधाकार जहाँ हँदेन, 
त्यो घर मसानजस्ते हुन्छ । 

कदर्यको सम्पत्ति त कुबेरको समान धियो तर उसले अरूलाई दिनु त परै जाओस् त्यो 
सम्पत्तिको उपभोग गरेर उसले आफ विषयभोग समेत गरेन। विषयभोगहरुद्वारा जीवात्माको तुप्ति 
हन्छ । विषयहरूको भोग गर्ने र त्यसद्रारा सुख पाउने कामनाले गर्दा नै जीवात्मा बारम्बार 
संसारतफं तानिएको हृन्छ । उसले विषयभोग गर्नका लागि नै बदीभन्दा बढी सम्पत्ति, सुविधाका 
सामग्री, घर, जग्गा आदिको सङ्ग्रह गर्न खोज्दछ । यही जीवात्माको वासना अनुसार यसकै 
आदेशले चित्तवृत्ति र ॒इन्द्रियहरू बहिर्मुख ह॒न्छन् र॒ आआपफ्ना विषयहरूको ग्रहण गर्वछन् । 
चक्षुरिन्द्रियको विषय रूप, श्रोत्रेन्द्रियको विषय शब्द, त्वगिन्द्रियको विषय स्पर्श आदि सबैको 
ज्ञान इन्द्रियहरूले आत्मालाई चटढाउने उपहार हुन्, जसलाई ग्रहण गरी आत्मा सन्तुष्ट रहन्छ । 
यसप्रकार विषयभोग गर्नु नै जीवको प्रधान लक्ष्य भए पनि यो कदर्य चाहं अतिलोभका कारण 
विषयभोग समेत नगरी सम्पत्तिको सडग्रह गर्दथ्यो । गृहस्थहरूले अनिवार्य गर्नुपर्ने पन्च महायज्ञ 
पनि नगर्ने हुनाले ऊसंग पञ्चमहायज्ञका पाँच मालिकहरू देवता, ऋषि, पितु, मनुष्य र पशु आदि 
सबे रिसाए र यसबाट उसको पूर्वजन्मको पुण्य नष्ट भई सम्पत्ति समेत नष्टभ्रष्ट भयो । केही 
सम्पत्ति अग्निदाह, भूकम्प जस्ता दैवी प्रकोपद्रारा नष्ट भयो भने केटी सम्पत्ति आफन्तहरूले लुटेर 
लगे अनि केटी सम्पत्ति राजाद्रारा हडपियो। यसरी निर्धन भएको त्यसलाई आफन्तजनहरूले पनि 
उपेक्षाघणा गर्न थाले। चारैतफबाट उपेषित भएपछि र आफूले भोग नगरी सञ्चय गरेको सम्पूर्ण 
सम्पत्ति पनि अनायास नष्ट भएपचछि त्यो कदर्य निराश्रय बन्यो। संसारी व्यक्ति कि त पुत्र 
परिवारको आडभरोसा कि त सम्पत्ति आदिको भरोसामा बाँचेको हुन्छ । जीवनको एक मात्र 
भरोसा अचानक नष्ट भएपचछ्ि कदर्यलाई मनभित्रैवाट दिक्दार लाग्यो र पुण्यवश यस ग्लानिले 
उसलाई प्रबल वैराग्यवान् बनाददियो । कहिलेकाहीं मानिसलाई संसारको अति धैरे आसक्तिले पनि 
वेराग्यको द्वारमा पुययाइदिन्छ । कदर्य यति सजिलै किन विरक्त बन्न सक्यो भने जीवनभरि सम्पत्ति 
कमाए पनि अतिलोभका कारणले उसले संसारभोग गरेको थिएन र त्यसको स्वाद उसभित्र 
पसेको थिएन। संसारको स्वाद पसिसकेको व्यक्तिलाई भने विषयहरूले छोडिदिँदा पनि उसले 
त्यसको आसक्ति छोडन सक्दैन। कदर्य यस अर्थमा भाग्यमानी भयो कि संसारका पदार्थले 
उसलाई छडिदिनेवित्तिकै उसले पनि वैराग्यद्वारा तिनलाई छडिदिन सक्यो । यसप्रकार कदर्यको 
जीवनमा परिवर्तन आएको देखिन्छ । 


स चाहेदमहो कष्टं वृथात्मा मेऽनुतापितः। 
न धर्मांय न कामाय यस्याथांयास ईद्शाः ॥ ४ ॥ 


रामानन्दी दीका 


५९७२ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २३ 
पदढार्थ यस्य  जसको कामाय न  भोगका निम्ति पनि 
सःच  त्यसले ईदुशः  यसप्रकारको भएन त्यो बेकारको श्रम गरेर 
इदं  यस्तो अथांयासः  धन कमाउनका मे  मैले 

आह  भन्न लाग्यो लागि गरिएको परिश्रम आत्मा  आफ्नै शरीरलाई 

अहो  अहो धर्मांय न  धर्मका निम्ति भएन वृथा  बेकारमा 

कष्टं  दुःखको कुरा र अनुतापितः  कष्ट दिषं 








वाव्यार्थ त्यसेले उसले मनमनै यसो भन्न लाग्यो अहो ! अति दुःखको कुरा, धन कमाउनका 
लागि मेले गरेको सम्पूर्ण परिश्रम बेकार भयो। त्यो श्रम न धर्ममा काम लाग्यो न त भोगका 
निम्ति नै भयो । बेकारमा मैले आफ्नो शरीरलाई कष्ट विष  


प्रायेणाथांः कदर्याणां न सुखाय कदाचन । 
इह चात्मोपतापाय मृतस्य नरकाय च ॥ ९५॥ 


पदढार्थ सुखाय  सुखदायी मृतस्य  मरेपच्ि 

प्रायेण  प्रायः गरेर न  हदिनन् नरकाय च  नरकवासको 
कदर्याणां  लोभीहरूको इह च  यस लोकमा रहंदासम्मकारण बन्ददछछन् 

अथां  धनसम्पत्ति आत्मोपतापाय  शरीरका लागि 

कदाचन  कहिल्यै पनि कष्टको कारण र 








वाक्यार्थ प्रायः गरेर लोभीहरूको धनसम्पत्ति सुखदायी भएको पादेन । किनभने तिनीहरूको 
सम्पत्तिले यस संसारमा रह॑दासम्म कमाउनकै चिन्ताले सर्धँ शरीरलाई कष्ट पुय्याद्रहन्छ भने 
मरेपछि अधर्मपूर्वक कमाएको त्यही सम्पत्तिले नरकमा लैजान्छ। 


यदो यशस्विनां शुद्धं रटाघ्या ये गुणिनां गुणाः । 


लोभः स्वल्पोऽपि तान् हन्ति रिवत्रो रूपमिवेप्सितम् ॥ १६॥ 
पढार्थ यरास्विनां  यशस्वीहरूको ये गुणाः  जुन गुणहरू छन् 
ईप्सितं  सुन्दर शुद्धं  पवित्र तान्  तिनलाई 
रूपं  स्वरूपलाई यशः  कीर्तिं र स्वल्पः अपि  थोरै पनि 
दिवत्रः इव  कुष्ठरोगले बिगारे गुणिनां  गुणवानहरूको लोभः  लोभले 
भ इलाघ्याः  प्रशंसनीय हन्ति  नष्ट गरिदिन्छ 








वाक्यार्थ  जसरी कुष्ठरोगले शरीरको सुन्दर रूपलाई बिगारिदिन्छ, त्यसे गरी थोर लोभले पनि 
यशस्वीहरूको पवित्र यश र गुणवानूहरूको प्रशंसनीय गुणलाई नष्ट गरिदिन्छ । 


रामानन्दी दीका 


५६७४ 

एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २३ 
अथस्य साधने सिद्धे उत्कर्षं रक्षणे व्यये । 
नाशोपभोग आयासस्त्रासरिचन्ता भ्रमो नृणाम् ॥ १७ ॥ 








पढार्थ उत्कषं  बढाऊंदा नृणां  मनुष्यहरूको 

अर्थस्य  सम्पत्तिको रक्षणे  सुरक्षा गर्दा आयासः  ठुलो परिश्रम 
न. न. 

साधने  आर्जन गर्ने कार्य न्यये  खर्च गर्दा त्रासः  भय 

सिद्धे  सम्पन्न भएपछ्ि नाशोपभोगे  नाश हदा र चिन्ता  चिन्ता र 

कमाएको त्यस धनलाई उपभोग गर्दा भ्रमः  भ्रान्ति भद्रहन्छ 


ताक्यार्थ धन कमारँदा, कमाएको धनलाई बढार्डंदा, सुरक्षा र खर्च गर्दा तथा नाश र उपभोग 
गर्दा मनुष्यलाई ठुलो परिश्रम, अनेक किसिमका उर, चिन्ता र भ्रान्ति भद्रहन्छन् । 


स्तेयं हिंसानृतं दम्भः कामः कोधः स्मयो मदः। 
भेदो वेरमविरुवासः संस्पधां व्यसनानि च ॥ १८॥ 
एते पञ्चदश्नानथां ह्यथमूला मता नृणाम् । 
तस्मादनर्थमर्थाख्यं  दूरतस्त्यजे 
तस्मादनथंमर्थाख्यं श्रेयोऽर्थी त्॥ १९॥ 








पढार्थ ्  शत्रुता हुने अनर्थ 

स्तेयं  चोरी अविङ्वासः  अविश्वास मताः  मानिन्छन् 

दिंसा  हत्याहिंसा संस्पधां  प्रतिस्पर्धा र तस्मात्  त्यसकारणले 
अनृतं  डुट व्यसनानि च  स्त्री, जुवार हि  निश्चयनै 

दम्भः  पाखण्ड मद्यपानको व्यसन श्रेयो ऽथीं  कल्याण चाहने 
कामः  भोग गर्ने इच्छा एते  यी व्यक्तिले 

क्रोधः  रिस पञ्चदशा  पन्ध्र वटा अथांख्यं  धन नाम गरेको 
स्मयः  घमन्ड अनथांः  अनर्थहरू अनथं  अनर्थलाई 

मद्  सेखी नृणां  मनुष्यका दूरतः  टाढेबाट 

भेद  भेदबुद्धि अथंमूलाः  धनका कारण प्राप्त त्यजेत्  त्यागिदेओस् 


ताक्यार्थ चोरी, हिंसा, दुट, पाखण्ड, भोग गर्ने इच्छा, रिस, घमन्ड, सेखी, भेदबुदधि, शत्रुता, 
अविश्वास, प्रतिस्पर्धा अनि स्त्री, जुवा र मद्यपानको व्यसन यी पन्ध्रवटा धनका कारण मानिसले 
भोग्ने अनर्थ हून्। तसर्थ आफ्नो कल्याण चाहने व्यक्तिले अवश्य ने यी अनर्थलाई टाढैबाट 
त्यागिदिनुपर्दछ। 


वितवरण यहो सम्पत्तिका कारण पन्ध्र थरी अनर्थं उत्पन्न हृन्छन् भनी बतादरएको छ । सम्पत्ति 
कमाउँदा पनि दुःख हुन्छ, कमादसकेको सम्पत्तिलाई जोगाउन पनि दुःख छर त्यो नष्ट भयो भने 


रामानन्दी दीका 


५६७५ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २३ 


तख्न् दुःखे दुःख छ। यसप्रकार कमारँदा, जोगारँदा र खर्च गर्दा पनि दुःख दिने सम्पत्तिलाई 
अनर्थको मूल भन्नै पर्दछ। यहाँ सम्पत्तिका तीन स्थितिहरूमा तीन थरी दुःख बतादएका छन् । 
साधने आयासः, सिद्धे त्रासः, व्यये चिन्ता। सम्पत्ति कमार्डदा धेर परिश्रम गर्नुपर्दछ। मानिसहरू 
ज्यानको बाजी राखी देशविदेश चहार्दै आप्ना परिवारको आनन्दलाई समेत त्यागी सम्पत्ति 
कमाउन लागिपर्वछन्। यो सम्पत्ति कमाँदा हुने दुःख हो । सिद्ध अर्थात् कमादइसकेको सम्पत्तिको 
चिन्ता दुई रूपले हुन्छ, एटा त्यसको रक्षा उदा र अर्को त्यसलाई बढाउने उपाय गर्दा। जो जति 
बढी सम्पत्ति आफूसंग राख्छ, त्यो व्यक्ति त्यसको सुरक्नाबाट त्यति नै त्रस्त हुन्छ। यसै गरी 
सम्पत्तिको खर्च गर्दा पनि मानिसलाई त्यसको चिन्ता ह॒न्छ । सम्पत्तिको खर्च दुई प्रकारले ह॒न्छ, 
एडटा उपभोग गरेर र अर्को नाश भएर । सम्पत्ति खर्च गर्ने अर्को पनि उत्तम तरिका छ दान। 
तर लोभी व्यक्तिले प्राणान्तं हदा पनि दान नगर्ने हुनाले यहाँ त्यो विकल्प नउटठाइएको हो । यसरी 
लोभी व्यक्तिलाई सम्पत्ति विनष्ट हदा त चिन्ता हुन्छ नै, आफैले उपभोग ग्दसिमेत सबै सम्पत्ति 
सकिएला कि भन्ने चिन्ता हुन्छ । यसैले मानिसलाई सम्पत्तिले आङंदा कठोर परिश्रमको दुःख, 
रहंदा जोगाउनेबढाउने त्रास र खर्च गर्दा समेत चिन्ता दिने भएकाले यसका तीनै अवस्था 
अनर्थपूर्ण रेका हुन्छन्। यहौँ बताएका अनर्थहरूमध्ये पनि स्तेयदेखि क्रोधसम्मका छ अनर्थहरू 
अर्थप्राप्तिका लागि हन्छन् भने बाँकी रहेका नौ अनर्थहरू चाहं अर्थप्राप्ति भद्सकेपचछ्छि हन्छन् । 
स्तेय भनेको चोरी हो। कसैले सम्पत्ति नथुपार्ने हो भने संसारमा चोरी, लुटपाट आदि हुने 
ने थिएनन्। समाजमा सम्पत्तिवितरणको प्रक्रियामा धनी र गरिबका बिच दुलो अन्तर रहेकाले ने 
चोरी, लुट आदि बढेका हृन्, त्यसैले अनावश्यक सम्पत्ति पनि चोरी आदिको कारण हो। 
सम्पत्तिका लागि हुने अर्को अनर्थ हिंसा हो। मानिसहरू ज्याने मार्ने धम्की दिई, अथवा कसैको 
हत्यासमेत गरी उसको सम्पत्ति हडप्न खोज्दछन् । सम्पत्तिकै लागि मानिसहरू अनृत अर्थात् असत्य 
बोलीव्यवहार गर्वछछन् । दम्भ भनेको अर्कालाई दुक्याउन देखावटी व्यवहार गर्नु हो, मानिसहरू 
अरूलाई विश्वासमा लिई उसको सम्पत्ति हत्याउनका लागि आपू सम्पन्न र सभ्य भएको दौड 
गर्दछन्। काम भनेको इच्छा हो, जो अरूले सम्पत्ति कमाएको देख्दा सबेजसो सामान्य 
मानिसहरूको मनभित्र जागने गर्वछ। जब कामना गरिएको सम्पत्ति पाडन सकिंदेन, तब ऊ 
यसबाट अत्यन्त क्रुद्ध हुन्छ अथवा आफूले सम्पत्ति कमाउने प्रयास गरिरहेको वेला अरू कसैले 
विघ्न गययो भने ऊ अत्यन्त रिसारंछ । यसरी कमाँदा छ थरी अनर्थहरू सामने आउने देखिन्छ । 
सम्पत्ति प्राप्त भदसकेपचछिका अरू नौ थरी अनर्थहरू छन् । स्मय भनेको गर्व हो । आफूमा 
भएको रूप, सम्पत्ति, युवावस्था आदि गणहरूका कारण अरूलाई नगन्नु या तिनीहरूभमन्दा 
आफूलाई ठलो ठान्नु गर्व हो। सम्पत्ति भएका मानिसहरूभित्र कुनै न कुनै रूपमा यो भाव रहेके 
हुन्छ । मद भनेको अभिमानवश अककि तिरस्कार वा अपमान गर्नु हो। मनभित्रको गर्व ने बाहिर 
मदको रूपमा प्रकट हुन्छ । भेद भनेको मित्रपरिवारको बिचमा फुट हनु हो । मानिसहरू आफ्नो 
स्वार्थपूर्तिं गर्न मित्रमित्रविच फुट गराई त्यसको फाइदा लिने गर्दछन्। सम्पत्ति कमाइसकेपच्ि 
स्वार्थी मानिसहरू यसले मेरो सम्पत्ति माग्ला भनी मित्रलाई पनि त्यागिदिन्छन् । वेर भनेको शत्रुता 
हो । सम्पत्ति कमाएपचछि मानिसले आफन्तहरूसंग पनि विश्वास गर्दैन र ॒तिनीहरूप्रति सशङ्कित 


रामानन्दी दीका 


१५६७६ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २३ 


भट्रहन्छ । यसै गरी अर्थबाट उत्पनन हुने अर्को अनर्थ संस्पर्धा अर्थात् ईर्ष्या हो, अककि मङ्गल र 
शुभ भएको सहन नसक्नु यसको अर्थ हो। सम्पत्ति भएका मानिसहरू प्रतिस्पर्धाको भावनाका 
कारण अरूको उन्नति सहन गर्न सक्दैनन्। अर्थबाट उत्पनन हुने व्यसनहरू चाहं तिन वटा छन्। 
सम्पत्ति भएको व्यक्तिले स्त्रीव्यभिचार आदि दुष्कर्ममा सम्पत्तिको व्यय गर्दछ, उसले जुवा खेल्ने, 
मदिरा पिउने जस्ता दुर्व्यसनहरूलाई अंगाल्दछ । यसरी स्तय अर्थात् चोरीदेखि तीनथरी व्यसनका 
भेदहरूलाई समेत जोड्दा अर्थबाट उत्पन्न हुने अनर्थहरूको संख्या पन्ध्र हृन्छ । 


भिद्यन्ते भ्रातरो दाराः पितरः सुहृदस्तथा । 
एकास्निग्धाः काकिणिना सद्यः सवंऽरयः कृताः ॥ २०॥ 








पदढार्थ पितरः  बाबुआमा भिद्यन्ते  छिननभिन्न हुन्छन् र 
एकास्निग्धाः  प्रेमका कारण तथा  तथा सद्यः  तत्काल 
न 
एडटै जस्ता भएका सुहृदः  मित्रहरू पनि सवे  सबै 
भ्रातरः  भाडबन्धुहरू काकिणिना  कौडी बराबर अरयः  शत्र 
दाराः  पत्नीहरू धनका कारण कृताः  बन्दछछन् 


ताक्यार्थ अत्यन्त प्रेमका कारण एडटे शरीरजस्ता भएका भाद्बन्धु, पत्नी, बाबुआमा तथा 
मित्रहरू पनि कौडीबराबर धनका कारण छिन्नभिन्न बनी तत्काल शत्रु बन्दछछन् । 


अर्थेनाल्पीयसा ह्येते संरब्धा दीप्तमन्यवः। 
त्यजन्त्याश्य स्पृधो घ्नन्ति सहसोत्सृज्य सौहृदम् ॥ २९॥ 








पदढार्थ संरब्धाः  क्षुभित र उत्सृज्य  छाडर 

हि  निश्चयनै दीप्तमन्यवः  क्रोधित भएर आयु  च 

एते  यी सबै आफन्तहरू स्पृधः  प्रतिस्पर्धा गर्दै त्यजन्ति  आपसमा त्याग 
अल्पीयसा  थोर सहसा  एकाएक गर्दछन् र 

अर्थेन  धनका कारणले नै सौहृदं  मित्रतालाई घ्नन्ति  मार्दछन् 


ताक्यार्थ यी सबै आफन्तहरू थोर मात्र धनका कारण पनि क्षुभित र क्रोधित भएर आपसमा 
प्रतिस्पर्धा गर्दै एकाएक मित्रतालाई त्यागी तत्काल एकअर्कालाई त्यागने र मार्नसमेत गर्दछन् । 


लच्ध्वा जन्मामरप्ा्थ्यं मानुष्यं तद् दविजाग्रयताम् । 
तदनादुत्य ये स्वाथ घ्नन्ति यान्त्यञ्ुभां गतिम् ॥ २२॥ 


पदढार्थ मानुष्यं  मनुष्य ब्राह्मणत्व 
अमरप्राथ्यं  देवताहरूद्रारा जन्म  जन्म रन्ध्वा  प्राप्त गरेर 
समेत प्रशंसा गरिएको तद् द्विजाग्रयतां  त्यसमा पनि तत्  त्यसलाई 


रामानन्दी दीका 


एकादश स्कन्ध 


अनादुत्य  अनादर गरेर 

४० 

ये  जसले 

स्वाथ  आपनो प्रयोजनलाई 


श्रीमद्भागवत 


घ्नन्ति  मार्दछन् तिनीहरू 
अशुभां  अधम 
गतिं  जुनीमा 


५६७७ 
अध्याय २३ 


यान्ति  पुग्दछन् 


वाव्यार्थ देवताहरुद्रारा समेत प्रशंसित दुर्लभ मनुष्य शरीर, त्यसमा पनि ब्राह्मणत्व प्राप्त गरेर 
पनि जसले यसको अनादर गरेर ब्राह्मण मनुष्य हुनुको प्रयोजनलाई पूरा गर्देनन् तिनीहरू अशुभ 


जुनीमा प्राप्त हुन्छन् । 


स्वगापवगगयोदारं प्राप्य लोकमिमं पुमान् । 
द्रविणे कोऽनुषज्जेत मत्योंऽनथंस्य धामनि ॥ २६॥ 


पदढार्थ 

स्वगांपवर्गयोः  स्वर्ग र 
मोक्षको 

दवारं  दवारभूत 

इमं  यो 





लोकं  मनुष्य शरीर 
पराप्य  पाएर 

कः  कुन चाहं 
मत्यं  मरणशील 
पुमान्  मानिसले 





अनथंस्य  दुःखको 

धामनि  खानी भएको 

द्रविणे  धनसम्पत्तिमा 
अनुषज्जेत  आसक्ति गर्ला र 


ताक्यार्थ स्वर्ग र मोक्षको द्वारभूत यस मनुष्य शरीरलाई पाएर पनि कुन चाहं मरणशील 
मानिसले अनर्थको आश्रय भएको धनसम्पत्तिमा आसक्ति गर्ला र? 


देवषिपितृभूतानि ज्ञातीन् बन्धृंह्च भागिनः । 
असंविभज्य चात्मानं यक्षवित्तः पतत्यधः ॥ २४॥ 


पदढार्थ 

देवषिपितुभूतानि  देवता, ऋषि, 
पितु रप्राणीहरू 

ज्ञातीन्  दाजुभाद 

बन्धून् च  बन्धुबान्धव र 





भागिनः च  अन्य भागिदारलाई 
र 
आत्मानं  आपफूलाई 

असंविभज्य  सन्तुष्ट नगरिकन 
यक्षवित्तः  धनको सञ्चय मात्र 





गर्ने मानिस 
अधः  नरकमा 
पतति  पर्दद् 


ताक्यार्थ देवता, ऋषि, पित्त, प्राणीहरू, दाजुभाइ, बन्धुबान्धव र अरू भागिदार तथा आपरूलाई 
समेत सन्तुष्ट नगरिकन केवल धनको सञ्चय गर्ने मानिस नरकमा पर्दछ। 


व्यथंयार्थेहया वित्तं प्रमत्तस्य वयो बलम् । 
कुदाला येन सिध्यन्ति जरठः किं नु साधये ॥ २५॥ 


पढार्थ 
र. 
येन  जुन धनसम्पत्तिद्रारा 


करालाः  राग्रा काम 
सिध्यन्ति  बन्दछन् 


व्यथया  बेकारको 
अर्थेहया  धनचिन्ताले 


रामानन्दी दीका 


९५६७८ 
एकादश स्कन्ध 


प्रमत्तस्य  मात्तिएको मेरो 
नु  निश्चय नै 
वित्तं  धनसम्पत्ति 


श्रीमद्भागवत 


वयः  आयु 
बर  बल नष्ट भयो 


जरठः  बुढो भएको मैले 


अध्याय २३ 


किंके 
साधये  गरं 


ताक्यार्थ जुन धनसम्पत्तिद्रारा मानिसले राम्रा काम सम्पन्न गर्दछछन्, त्यस्तो धनसम्पत्ति, आयु र 
बल, व्यर्थको धनचिन्तामा लागेर मेले नष्ट गर, अब यो वृद्ध अवस्थामाम के गरू? 


कस्मात् सङ्किलर्यते विद्धान् व्यथंयार्थेहयासकृत्। 


कस्यचिन्मायया नूनं लोकोऽयं 


पदढार्थ 

विद्धान्  जान्ने व्यक्ति पनि 
व्यथया  बेकारको 
अर्थेहया  धनचिन्ताले 
असकृत्  बारम्बार 





 


कस्मात्  किन 

सङ्किलस्यते  ग्रस्त भद्रहेको 
होला 

नूनं  निश्चय ने 

अयं  यो 


सुविमोहितः 





॥ २६ ॥ 

लोकः  संसार 

कस्यचित्  कसैको 

मायया  मायाले 
सुविमोहितः  अत्यन्त मोहित 
भएको छ 


ताक्यार्थ ठलाटठला विद्रानूहरू पनि धनको व्यर्थं चिन्ताले बारम्बार किन दुःखी भड्रहेका 
होलान् ? निश्चय ने यो संसार कसैको मायाद्रारा मोहित भद्रहेको छ। 


  घने्धं    
कि नद्वा 


  र,   र 
कं कामवा कामदरूत । 


मृत्युना ्रस्यमानस्य कर्ममिर्वोत जन्मदेः ॥ २७॥ 


पदढार्थ 

मृत्युना  मत्युदरारा 
ग्रस्यमानस्य  ग्रस्त मानिसलाई 
धनैः  धनसम्पत्तिसंग 

धनदः वा  अथवा धन 





दिनेहरूसंग 

किंवा  के सम्बन्ध छ 
कामेः  कामनाहरूसंग 
उत  तथा 

कामदैः  कामना पूरा 





गरिदिनेहरूसंग 
जन्मदेः  जन्म दिने 


 . कर्महरूसंग 
कमभिः वा  कर्महरूसंग पनि 
उत किम्  के प्रयोजन छर 


ताक्यार्थ मत्युद्रारा ग्रस्त भएको मानिसलाई धनसम्पत्तिसंग कमाएर वा धन दिनेहरूसंग सम्बन्ध 
राखेर के काम? यस्तै कामनाहरूबाट, कामना पूरा गरिदिनेहरूबाट र बारम्बार जन्ममरणको 
चक्करमा पारिदिने सकाम कर्मबाट के प्रयोजन सिद्ध हुन्छ र? 


नूनं मे भगवांस्तुष्टः सवेदेवमयो हरिः । 


स नीतो श  
येन नीतो दशामेतां 


पदार्थ 
नूनं  निश्चय ने 


  


मे  मेरा लागि 
 
सवदेवमयः  सर्वदेवस्वरूप 


नवद्ङ्वात्मनः प्क्वः ॥ २८ ॥ 


भगवान्  भगवान् 
हरिः  श्रीहरि 


रामानन्दी दीका 


६७९ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २३ 
तुष्टः  प्रसनन हुनुभएको छ दशां  अवस्थामा प्लवः  साधन ङ्गा 

५ म 

येन  जुन भगवान्द्रारा नीतः  पुयाइएको हु निवेदः च  वैराग्य पनि भएको 
पतां  यो आत्मनः  आत्मोद्धारको छ 


ताव्यार्थ निश्चय नै सर्वदेवस्वरूप भगवान् श्रीहरि मसंग प्रसन्न हुनुभएको छ । उदहाँके कृपाले 
मेरो यो अवस्था भएको हो, आज आत्मोद्धारको लागि मलाई साधनरूप वेराग्य प्राप्त भएको छ। 


् ज ०१ रा 
सोऽहं काठावरोषेण शोषयिष्येऽङ्गमात्मनः। 
अप्रमत्तोऽखिलस्वा्थे यदि स्यात् सिद्ध आत्मनि ॥ २९॥ 








पदार्थ आत्मनि  आत्मकल्याणमा नै कालावशेषेण  बाँकी समयमा 
सः  त्यस्तो सिद्धः  सन्तुष्ट बनेर आत्मनः  आप्नो 

अहं  म अब अखिरस्वा्थ  धर्म आदि सबै अङ्गं  शरीरलाई 

यदि  यदि साधनबारे खोषयिष्ये  तपस्याद्रारा 
स्यात्  आयु बाँकी छ भने अप्रमत्तः  सावधान भएर सुकाउनेद्ु 


ताक्यार्थ अब म मेरो आयु बाँकी रह॑दासम्म आत्मकल्याणमा सन्तुष्ट र धर्मसाधनामा सावधान 
भएर लागनेष्कु र बांकी समयमा तपस्याद्रारा आफ्नो शरीरलाई सुकाउनेद्घु । 


न प  ७४१ 
तत्र मामनुमोदेरन् देवास्तरिभुवनेश्वराः । 
मुहूतंन बह्मलोकं खट्वाङ्गः समसाधयत् ॥ २० ॥ 








पढार्थ ।  देवताहरूले खट्वाङ्गः  राजर्षिं खट्वाङ्गले 
तत्र  यस विषयमा मां  मलाई मुहूर्तेन  एक मृहूर्वमा नै 
त्रिभुवनेश्वराः  तीनै लोकका अनुमोदेरन्  अनुग्रह गरून् बह्यलोकं  ब्रह्मलोकलाई 
मालिक किनभने समसाधयत्  प्राप्त गरेका थिए 


ताक्यार्थ यस विषयमा तीनै लोकका मालिक देवताहरूले मलाई अनुग्रह गरून्। किनभने 
राजर्षिं खट्वाङ्गले एक मुहूर्वमा ने ब्रह्मलोकलाई प्राप्त गरेका थिए । मेरो त अवश्य पनि अर केही 
आयु बाँकी होला। 

श्रीभगवानुवाच भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभयो 

इत्यभिप्रेत्य मनसा ह्यावन्त्यो द्विजसत्तमः। 

उन्मुच्य हृदयग्रन्थीन् शान्तो भिक्षुरभूल्मुनिः ॥ ३९॥ 


पदार्थ द्विजसत्तमः  शरेष्ठ ब्राह्मणले हि  निश्चय नै 
आवन्त्यः  अवन्ती नगरीका मनसा  मनमनै इति  यस्तो दृढ 


रामानन्दी दीका 


९५६८० 
एकादश स्कन्ध 


अभिप्रेत्य  निश्चय गरेर 


श्रीमद्भागवत 


उन्मुच्य  फुकाएर 


हृदयग्रन्थीन्  हृदयको अहङ्कार शान्तः  शान्त स्वभावको 


र ममताको गांँटो 


मुनि   मौनी 


अध्याय २३ 


भिक्षुः  भिक्षु 
अभ्र्.  नए 


वाक्यार्थ  हे उद्धव ! अवन्तीनगरीका ती ब्राह्मण मनमने यस्तो दृढ निश्चय गरी हृदयको 


अहङ्कार र ममताको गांँटोलाई खोली शान्त भई मौनी भिक्षु बने। 


स चचार महीमेतां संयतात्मेन्द्रियानिखः। 
भिक्षा्थं नगरग्रामानसद्खोऽलक्षितोऽ वित् ॥ ३२॥ 


पदढार्थ 
संयतात्मेन्द्रियानिलः  मन, 
इन्द्रिय र प्राणलाई वशमा 
राखेका 

सः  वी ब्राह्मणले 





एतां  यस 

महीम्  पृथिवीमा 

चचार  घुम्दथे 

असङ्गः  आसक्तिरहित र 
अलक्षितः  नचिनिने भएर 





भिक्षाथं  भिक्षाका लागि 
नगरप्रामान्  शहर र गामा 
अविरात्  प्रवेश गरे 


ताक्यार्थ त्यसपछि ती ब्राह्मण मन, इन्द्रिय र प्राणलाई वशमा राखेर यस पृथिवीमा विचरण 
गर्न लागे। त्यस क्रममा आसक्तिरहित भएका उनी नचिनिने बनेर केवल भिक्षाका निम्ति शहर र 


गां प्रवेश गरे। 


तं वे प्रवयसं भिश्चुमवधूतमसज्जनाः। 
दुष्ट्वा पय॑भवन् भद्र बहीभिः परिभूतिभिः ॥ ३३॥ 


पदढार्थ 

भद्र  हे सज्जन उद्धव 
तंवेवी 

प्रवयसं  वृद्ध 





भिक्ष  भिक्षु 

अवधूतं  अवधूत ब्राह्मणलाई 
दुष्ट्वा  देखेर 

असज्जनाः  दुष्टहरूले 





बहमीभिः  अनेक किसिमका 

परिभूतिभिः  तिरस्कारहरुद्रारा 
४७ 

पयभवन्  अपमानित गर्न लागे 


ताक्यार्थ हे सज्जन उद्धव ! ती वृद्ध भिक्षुवृत्तिधारी अवधूत ब्राह्मणलाई देखेर दुष्टहरूले अनेक 
किसिमका तिरस्कारहरू गरी अपमानित गर्न लागे । 


  त्रिवेणुं जगृहुरेके य ५ 
केचित् त्रिवेणुं  पात्रं कमण्डलुम् । 


कमण्डलुं  कमण्डलु खोसे 


एके  कसैले 
पीठं  आसन र 


पीठं चेकेऽक्षसूत्रं च कन्थां चीराणि केचन ॥ २४ ॥ 
पदार्थ जगृहुः  खोसिदिए 
केचित्  कसैले उनको एके  कसैले 
त्रिवेणुं  दण्ड पात्रं  भिक्षापात्र र 


रामानन्दी दीका 


५६८१ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २३ 


अक्षसूत्रं च  अक्षमाला खोसे कन्थां  ओदने, ओद्छ्याउने र 
केचन  कसैले चीराणि च  कपडाहरू खोसे 


ताक्यार्थ कसैले उनको लद्री खोसिदिने, कसैले भिक्षापात्र तानिदिने, कसैले कमण्डलु चोरिदिने 
गर्न लागे। यसै गरी कसैले आसन, कसैले अक्षमाला, कसैले ओदनेओद्छ्याउने र कसैले उनका 
कपड़ा खोसे। 


प्रदाय च पुनस्तानि दशिंतान्याददुमुनेः। 

अन्नं च भेक््यसम्पन्नं भुञ्जानस्य सरित्तटे ॥ ३५॥ 
मूत्रयन्ति च पापिष्ठाः ष्टीवन्त्यस्य च मूधनि। 
यतवाचं वाचयन्ति ताडयन्ति न वक्ति चेत् ॥ ३६॥ 








पदढार्थ अन्नं च  अन्न यतवाचं  मोन अवस्थामा 
द्शिंतानि  देखाइएका सरित्तटे  नदीको किनारमा बसेका उनलाई 

तानि  ती सबै बसेर वाचयन्ति च  बोल्न पनि 
मुनेः  मुनिका वस्तुहरू भुञ्जानस्य  खान लाग्दा लगांथे 

प्रदाय  दिएर पापिष्ठाः च  ती पापीहरूले चेत्  यदि 

पुनः  फेरि मूत्रयन्ति  पिसाब गरिदिन्थे र न वक्ति  बोलेनन् भने 
आददुः  लैजान्ये अस्य  यिनको ताडयन्ति  पिट्दथे 
भक्ष्यसम्पन्नं  भिक्षाबाट प्राप्त मूर्धनि  टाउकोमा 

भएको ष्ठीवन्ति च  थुकिदिन्थे 


वाक्यार्थ दुष्टहरूले खोसेका ती वस्तुहरू टाढैबाट उनैलाई देखाँदै र ॒दिएजस्तो गर्दै फेरि 
लैजान्थे। भिक्षा मागेर ल्याएको अन्न नदीको किनारमा बसेर खान लाग्दा पापीहरूले त्यसैमा 
पिसाब गरिदिन्थे र कसैले उनको टाउकोमा थुकिदिन्थे। कसैले मौन रहन खोज्ने उनलाई बोल्न 
बाध्य बनाये र बोलेनन् भने पिट्दथे। 

तजंयन्त्यपरे वाग्भिः स्तेनोऽयमिति वादिनः। 

बध्नन्ति रज्ज्वा तं केचिद् बध्यतां बध्यतामिति ॥ ३७ ॥ 








पढार्थ वाग्भिः  कट्वचनले तं  उनलाई 
अपरे  कसैले तज॑यन्ति  हप्काये रज्ज्वा  डोरीले 
अयं यो केचित्  कसैले चाहं बध्नन्ति  बांध्दथे 
स्तेनः इति  चोर हो बध्यतां बध्यतां इति  यसलाई 

वादिनः  भन्दै नाँधवांँध भन्दै 


रामानन्दी दीका 


६८२ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २३ 


ताक्यार्थ कसैले यो चोर हो भन्दे कटुवचनले हप्कारँथे र कसैले यसलाई बाँध बांध भन्दे 
डोरीले बाँध्दथे । 


क्षिपन्त्येकेऽवजानन्त एष धमघ्वजः शठः । 
क्षीणवित्त इमां वृत्तिमग्रहीत् स्वजनोज्ड्ितः ॥ ३८ ॥ 








पढार्थ क्षीणवित्तः  सम्पत्ति नष्ट वृत्तिं  व्यवसाय 

एके  कसैले भएपचछछि र अग्रहीत्  अंगालेको हो भनी 
एषः  यो स्वजनोज्ज्ितः  आफन्तहरूले अवजानन्तः  अपमानित गर्दै 
घमघ्वजः  धर्मको स्वाड् पर्ने त्यागेपछ्ि क्षिपन्ति  तिरस्कार गर्दथे 
राठः  ठगले इमां  यस्तो 


ताक्यार्थ कसैले धर्मको स्वाङ् पार्ने यस ठगले सम्पत्ति नष्ट भएपचछछि र आफन्तहरूले त्यागेपच्ि 
बाँच्नका निम्ति यस्तो व्यवसाय अंगालेको हो भनी अपमानित गर्दै तिरस्कार गर्दथे। 


अहो एष महासारो धृतिमान् गिरिराडिव । 

मोनेन साधयत्यर्थं बकवद् दुढनिङ्चयः ॥ ३९॥ 
अ  भ भ ४४  

इत्येके विहसन्त्येनमेके दुवांतयन्ति च । 

तं बबन्धुनिरुरुघुयंथा कीडनकं द्विजम् ॥ ५०॥ 


पदार्थ मोनेन  नबोलिकन दुवांतयन्ति च  उनीसामृ 
अहो  आश्चर्यको कुरा अथं  स्वार्थ अपानवायुं छोडिदिन्थे 
महासारः  महाबलशाली र॒ साधयति  पुरा गरिरेको छ क्रीडनकं  खेलौनाको 
गिरिराट् इव  पहाड कै इति  यसो भन्दै द्विजं  चरालाई 
धृतिमान्  धैर्यशाली एके  कसैले यथा  जसरी 

एषः  यसले एनं  यिनलाई तं  तिनलाई 
द्ढनिश्चयः  निश्चय गरेर विहसन्ति  उडाडथे बबन्धुः  बांद्धथे र 
बकवत्  बकुल्लाले ४ै एके  कसैले निरुरुधुः  थुन्दयथे 








वाक्यार्थ आश्चर्यको कुरा ! महाबलशाली र पहाड ४ अटल भएको यस ठगले निश्चिन्त बनेर 
बकुल्लाले ॐ नबोलिकनै स्वार्थ पुरा गरिरेको छ। यसो भन्दै कसैले उनको उपहास गर्दथे। 
कसैले उनीसामु अपानवायु छोडिदिन्थे र कसैले खेलौनाको चरालाई  उनलाई बाँध्ने र थुने 
गर्दथे। 


वितवरण यस प्रसङ्गमा विरक्त भएका कदर्यलाई दुर्जनहरूले अनेकौँ दुःखहरू दिएको वर्णन 
गरिएको छ। श्रीशुकदेवले यी भिक्षुलाई अवधूत भनी बताउनुभएको छ । यो शब्द व्याकरणअनुसार 


रामानन्दी दीका 


५६८२ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २३ 


धून् कम्पने धातुमा अव उपसर्ग लागी बन्दछ। अवधूतं संसारबन्धनं येन सः अर्थात् जसले 
संसारबन्धनलाई जैरेदेखि हल्लाददिएको छ या नष्ट गरिदिएको छ भन्ने अर्थमा यो शब्द बन्द । 
अवधूत भनेको त्यागीहरूमध्ये पनि पूर्ण अपरिग्रह र लोकलज्जालोकसङ्ग्रह आदि अवस्थादेखि 
पनि पर पुगेको आत्माराम स्थिति हो । 

संसारका मानिसहरूले जो सोणो, निर्बल र सहनशील हुन्छ उसैलाई बढी दुःख दिन्छन् । जो 
दुष्ट, दुराचारी छ, उसलाई कसैले ठलो स्वरले बोल्न या शिर ठाडो गरेर हेर्न पनि सक्दैन। 
साँच्चैका ज्ञानी एवं भक्तहरूबाहेक अरू सब मानिसहरूमा दुर्जनताको कुनै न कुनै अंश लुकेको 
हुन्छ । यसैले उनीहरू मौका पाउने वित्तिकै अरूको अपमानतिरस्कार गरिहाल्दछन् । यी भिक्षु 
पनि समाजको यही दुष्प्रवृत्तिको सिकार भएका छन् । 

दुष्टहरूले उनको दण्ड, कमण्डलु, वस्त्रहरू उनीबाट खोसेर लिन्थे र नजिक लगी दिए पै 
गरी फेरि तानी हैरान पार्वथे। भिक्षामा प्राप्त भएको भोजन नदीकिनारमा गई खान लाग्दा 
पापीहरूले त्यसमाथि पिसाबसमेत गरिदिन्थे र उनको शिरमाथि थुकिदिन्थे। सब दुष्टताहरूलाई 
चुपचाप सहन गरिरहेको उनको मौनतालाई पनि सहन नसकी अरू दुष्टहरू आथे र उनलाई 
पिटीपिटी बोल्न लगांथे, कोही उनीमाथि चोरीको आरोप लगाडंथे। सम्पत्ति नष्ट भएकाले 
पुत्रपरिवारबाट निकालिएको यसले धर्मको दौड रचेको हो भनी कोही उनको उपहास गर्वथे भने 
कोही दण्डदाता बनेर उनलाई डोरीले बांधिदिन्थे। चुपचाप सहिरहने व्यक्तिमाथि आफ्नो पौरख 
देखाउनुको के अर्थ छर? तर दुष्टहरूले खेलौना खेलाए फँ ती भिक्षुलाई खेलारंथे । 

मानिसहरूको मनभित्र अर्कालाई दुःख दिने दुष्परवृत्ति लुकेको ह॒न्छ। ऊ मौका पायो कि 
दुःखी र निर्बलहरूको अपमान, निन्दा गर्वछछ र अनेक रूपले तिनलाई पीडित गरी आनन्दको 
अनुभव गर्दछ। अर्कालाई दुःखी देखी आपूले आनन्दको अनुभव गर्नु पूर्णतः आसुरी संस्कार हो। 
यो हिंसक स्वभाव जन्मौँ अधिदेखि मानवमनभित्र आफनो डरा जमाउन सफल भएको छ, त्यसैले 
कहिलेकाहीं सोरोसामान्य लाग्ने मानिसले पनि यस्तो प्रवृत्ति देखाटृहाल्दछ । गङ्गाकिनारमा 
परीक्षित्लाई ज्ञानोपदेश गर्नुभन्दा पहिले स्वयं श्रीशुकदेवजीलाई समेत बालकहरूले वरिपरिबाट 
गिज्याडँदै तिरस्कार गर्दै थिए र परीकषित्ले पूजा गरेपछि ठुला मान्छे रहेछन् भने बुरी त्यहाँबाट 
ती बालकहरू भागेका थिए भनी श्रीमदभागवत १.१८.२९मा उल्लेख गरिएको छ। प्रस्तुत 
प्रसङ्गमा भिक्षुलाई अज्ञानी दुर्जनहरूले पहिल्यै गरेको अपमानलाई पनि वर्तमान कालको 
क्रियापदद्वारा बताउनुको अर्थ साधुहरूमाथि यस्ता अपमान अहिले पनि भद्रहन्छन् भनी जनाउनका 
लागि हो। 


एवं स मोतिकं दुःखं दैविकं दैहिकं च यत्। 
भोक्तव्यमात्मनो दिष्टं प्राप्तं प्राप्तमवुध्यत ॥ ४१॥ 


पदार्थ सः  ती ब्राह्मणले   भौतिक 
एवं  यसप्रकार यत्  जे जति दैविकं  दैविक तथा 


रामानन्दी दीका 


६८८ 

एकादश स्कन्ध 

दैहिकं च  दैहिक 

दुःखं  दुःख 

प्राप्तं प्राप्तं  प्राप्त हृन्थे ती 


श्रीमद्भागवत 


सबेलाई 


अध्याय २३ 


आत्मनः  आफ्नो 


दिष्टं  प्रारब्धका कारण प्राप्त भोक्तव्यं  भोग 


भएको 


अबुध्यत  सम्न्थे 


वाक्यार्थ यसप्रकार ती ब्राह्मणलाई दुष्टहरुद्रारा दिने भौतिक, प्रकृतिद्रारा हुने दैविक र 
ज्वरादिद्रारा हुने दैहिक जेजति दुःख प्राप्त हुन्थे, ती सबेलाई उनी प्रारब्धवश प्राप्त भएका आप्ना 


भोग सम्खन्थे । 


परिभूत इमां गाथामगायत नराधमेः। 
पातयदुमिः स्वधमंस्थो धृतिमास्थाय सात्विकीम् ॥ ४२॥ 


पदार्थ 

पातयदूभिः  धर्मबाट गिराउन 
चाहने 

नराधमेः  दुष्टहरूद्रारा 
परिभूतः  तिरस्कार गरिएका 


ती ब्राह्मणले 
सात्विकीम्  सात्त्विक 
धृतिं  धैर्यलाई 
आस्थाय  धारण गरेर 





स्वधमंस्थः  आपनो धर्ममा 





अडिग रहेर 

इमां  यस्तो 

गाथां  उद्गार 
अगायत  व्यक्त गरे 


वाक्यार्थ  यसप्रकारसंग अनेक कष्ट दिएर दुष्टहरूले उनलाई धर्मबाट च्युत गराउने चेष्टा गर्दथे 
तर धैर्यका साथ आफ्नो धर्ममा अडिग रही उनले यस्तो उद्गार व्यक्त गरे । 


दविज उवाच ्राह्मणले भने 
५ जनो     ९ 

नायं जनो मे सुखटुःखहेतुनं देवतात्मा ग्रहकर्मकालाः । 

मनः परं कारणमामनन्ति संसारचक्रं परिवतेयेद् यत् ॥ ४३॥ 


पदढार्थ 

मे  मेरा 

सुखदुःखहेतुः  सुख र दुःखका 
कारण 

अयं  यी 

जनः  मानिसहरू 


  होइनन् 

भ 

देवतात्मा  देवता र शरीर तथा 
ग्रहकमंकालाः  ग्रह, कर्म र 
काल पनि 

न  होइनन् 





यत्  जसले 





संसारचक्रं  संसारचक्रलाई 
परिवतयेत्  घुमारंछ त्यही 
मनः  मनने 

परं  एक मात्र 

कारणं  सुखदुःखको कारण 
आमनन्ति  मान्दछन् 


वाव्यार्थ यी मानिसहरू कोटी पनि मेरा सुखदुःखका कारण होडनन् । यस्तै देवता, शरीर, ग्रह, 
कर्म र काल कुनै पनि मेरा सुखदुःखका कारण होडइनन्। सुखदुःखको एक मात्र कारण त 
संसारचक्रलाई घुमाद्रहने मन नै हो । 


मनो गुणान् वै सृजते बलीयस्ततश्च कमणि विलक्षणानि । 
शुक्खानि कृष्णान्यथ लोहितानि तेभ्यः सवणांः सृतयो भवन्ति ॥ ४४॥ 


रामानन्दी दीका 


६८५५ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २३ 
पढार्थ शुक्लानि  सात्त्विक कमणि  कर्महरू उत्पनन हुन्छन् 
बलीयः  अत्यन्त बलवान् कृष्णानि  तामस तेभ्यः  ती अनेक कर्मबाट 
मनः वै  मनले ने अथ र सवणांः  कर्मअनुसारका 
गुणान्  गुणका वृत्तिहरूलाई लोहितानि  राजस सृतयः  देव, मनुष्य आदि 
सृजते  सुजना गर्द विलक्षणानि  विभिन्न गतिहरू 

ततः च  तिन गुणबाट किसिमका अनेक भवन्ति  प्राप्त हुन्छन् 








ताक्यार्थ यही अत्यन्त बलवान् मनले नै सात्विक आदि गुणका वृत्तिहरू सृष्टि गर्वछ। तिनै 
गुणबाट सात्विक, राजस र तामस अनेक कर्महरू उत्पन्न हृन्छन् । ती कर्मबाट देवता, मनुष्य, पशु 
आदि विभिन्न गतिहरू प्राप्त हृन्छन् । 
विवरण यहोँ अवधूतले सम्पूर्ण सुखदुःखको कारण मानिस, ग्रह, कर्म एवं काल आदि नभई 
आफ्नै मन भएको निकर्योल गरेका छन् । दुःख पाएको वेलामा त्यसको मूल कारणको खोजी गर्नु 
ने विवेकीहरूको लक्षण हो । सामान्य मानिसहरू संसारका समस्त सुखदुःख आदि अनुभवहरूलाई 
तत्कालका भिन्नभिन्न कारणहरूद्वारा उत्पन्न भएको मान्दछन् । उनीहरूको विचारशक्ति सीमित 
हन्छ र उनीहरू तत्कालीन घटनाको मात्र मूल्याङन गर्न सक्दछन्। आपफ्ना सबैथरी अनुभवहरूको 
मूल कारणलाई खोज्ने धैर्य उनीहरूमा हैदेन, तर यी अवधूतको धैर्य सात्त्विक धियो, यसैले उनले 
आफूलाई ठरठरमा ह्ुट्राहुट व्यक्तिहरूले दुःख दिएको नभनेर सम्पूर्ण दुःखको मूल कारण मन 
हो भन्ने अनुभव गरेका छन् । 

दुःख भनेको आपफूलाई प्रतिकूल लाग्ने अनुभव हो तर विचार गदे जांँदा सम्पूर्ण संसार नै 
दुःखरूप छ । जन्म, मृत्यु, बुद्याई, रोग आदि अनेक दुःखहरूले प्राणीहरूलाई जीवनभर 
सताइरहन्छन्। यदि संसारमा जन्म नै नभएको भए आफ्नै शरीरबाट उत्पन्न हुने या बाहिरी 
कारणहरूबाट आउने कुनै पनि प्रकारका दुःखहरू हुने थिएनन्। त्यसैले संसारमा जन्म हनु नै सबे 
दुःखको मूल हो। संसारमा निरन्तर जन्ममूत्युको चक्र मनक कारणले चलेको छ। मनभित्रके 
अनन्त वासनाहरूको कारणले व्यक्ति संसारबन्धनमा परेको छ र अविनाशी असङ्ग, सर्वव्यापी र 
सुखस्वरूप आत्मा भएर पनि आसक्तिकै कारण प्राणी बारम्बार जन्ममृत्युचक्रमा घुमिरहेको छ, के 
योभन्दा दुःख अर्को कुनै हुन सक्दछ ? मनले नै त्रिगुणमय अनेक वृत्तिहरूको रचना गर्द । मनका 
सात्विक, राजस र तामस गरी तीन थरी वृत्तिहरू हृन्छन् । धैर्य, क्षमा, वैराग्य आदि सात्विक या 
शान्त वृत्ति, क्रियाशीलता, उद्यम, उत्साह, इच्छा आदि राजसवृत्ति र ग्लानि, भय, द्वेष आदि तामस 
वृत्तिहरू सवे मनका ने हुन्। उपनिषद्मा पनि भनिन्छ कामः सङल्पो विचिकित्सा श्रद्धाश्द्धा 
धृतिरधृतिर्हीर्धीर्भीर्त्यितत् सर्व मन एव बृहदारण्यकोपनिषद् १.५.२३ अर्थात् कामना, सडल्प, 
सन्देह, श्रद्धा, अश्रद्धा, धैर्य, अधैर्य, लज्जा, बुद्धि, भय आदि सबे मन ने हन्। यी त्रिगुणमय 
अन्तःकरणवृक्तिद्रारा नै तीन थरी कर्महरू हृन्छन्। शुक्ल अर्थात् सात्विक प्राणीदया, ईश्वरप्रणिधान 
आदि कर्महरू, कृष्ण अर्थात् तामस परपीडन, हिंसा आदि कर्महरू र लोहित अर्थात् स्वार्थपूर्ति, 
सङ्ग्रह आदि राजस कर्महरू चित्तवृत्तिका नै उपज हून्। यी तीन किसिमका कर्महरुद्रारा तीन 


रामानन्दी दीका 


६८६ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २३ 


थरी फल प्राप्त हृन्छन्। सात्त्विक शुभ कर्महरुद्रारा स्वर्गादि दिव्य लोकको प्राप्ति, अशुभ तामस 
कर्महरूद्वारा नरक र पशु आदिको रूपमा जन्म अनि मिधित कर्महरुद्रारा चाहं मनुष्यजन्म प्राप्त 
हन्छ । यसैले भनिन्छ 

शुभैराप्नोति देवत्वं निषिद्धैनरिकीं तनुम् । 

उभाभ्यां पुण्यपापाभ्यां मानृष्यं लभतेऽवशः ।। 

यी तीनैथरी गतिमा घुम्दै प्राणीहरू बारम्बार संसारचक्रमा परिरहन्छन्। मनमा तीनथरी 

वृत्तिहरू हन्जेल, तीनथरी कर्म रहुन्नेल, तीनथरी फलप्राप्तिलाई कसैले रोक्न सक्दैन । उपनिषद्मा 
भनिन्छ यत् कामयते तत् कुरुते, यत् कुरूते तदभिसम्पद्यते अर्थात् व्यक्ति जस्त चाहन्छ, त्यस्तो 
गर्दछ र जस्त गर्वछछ त्यस्ते फल प्राप्त गर्दछ। मनक इच्छा अनुसार शुभ कर्म गरी स्वर्ग आदि 
फल भोग्नु र पुण्य समाप्त भएपचछ्ि फेरि मर्त्यमण्डलमा नै फरकिनु, मनक वासनाअनुसार अशुभ 
कर्म गरी नरक आदि फल भोग्नु र पापनाशपच्ि फेरि यहीं फर्विनु, यस क्रमले यो अनादि 
संसारचक्रको कारण मनन हो। यसैले सबैथरी दुःखको कारण पनि त्यही मन हो भन्ने भिक्षुको 
ठहर रहेको छ। 


अनीह आत्मा मनसा समीहता हिरण्मयो मत्सख उद्विचष्टे । 
मनः स्वलिङ्गं परिगृह्य कामान् जुषन्निबद्धो गुणसङ्गतोऽसो ॥ ५५॥ 


पदार्थ आत्मा  परमात्मा परिगृह्य  आत्मरूपले स्वीकार 
समीहता  सङ्ल्पविकल्पात्मक उद्विचष्टे  केवल साक्षीभावले गरेर 

मनसा  मनसंग रहे पनि हिरिमात्र रहन्छ गुणसङ्गतः  कर्मको बन्धनका 
अनीहः  क्रियारहित असो  यो जीव चाहं कारण 

हिरण्मयः  ज्ञानशक्तिसम्पन स्वलिङ्गं  संसारलाई आफैमा कामान्  विषयहरू 

मत्सखः  मेरो जीवात्माको प्रकाशित गर्ने सुषन्  उपभोग गर्दै 

साथी मनः  मनलाई निबद्धः  बाँधिएको छ 








ताक्यार्थ सडूल्पविकल्पात्मक मनका साथमा रहे तापनि आत्मा निष्क्रिय छ। ज्ञानशक्तिसम्पन्न 
भएकाले मेरो जीवात्माको साथी परमात्मा सर्धं साक्षीभावले हिरिमात्र रहन्छ । विषयसँंग त्यसको 
कुनै सम्बन्ध कैन, तर जीव चाह संसारको कारण मनलाई नै सर्वस्व मानेर बसिरहेको छर 
गुणसङ्गका कारण विषयहरूको भोग गर्द यहाँ बांधिएर रहेको छ। 


विवरण संसारका सबेथरी कामना एवं कर्महरूको मूल सञ्चालक त मन ने हो, जीवहरू त 
आत्मा भएकाले संसारबन्धनले तिनलाई द्ँदेन । त्यसो भए किन दुःखी हुने त ? भने शङ्खा हदा 
यस श्लोकमा जीवहरूलाई वास्तविक रूपमा नभई अज्ञानवश मनसंग तादात्म्याध्यास भएकाले यो 
दुःखको प्राप्ति भएको हो भनी बतादइएको छ। शरीरभित्र आत्मा दुई स्वरूपमा रहेको छ एउटा 
संसारफलको भोग गर्ने र अर्को सबेथरी अनुभवहरूलाई केवल प्रकाशित गरिरहने। संसारको भोग 
गर्न जीवात्मा हो भने त्यसको प्रकाशक साक्षी आत्मा हो। यो साक्षी आत्मा परमात्माने हो र 


रामानन्दी दीका 


९५६८७ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २९३ 


यसेले जीवका हृदयभित्र र बाहिरका सबै भाव, पदार्थं एवं क्रियाकलापलाई निरन्तर 
चेतन्यस्वरूपद्वारा प्रकाशित गराद्रहेको छ । यो असङ्ग आत्मा हो, जसको कर्मफलभोगसंग केही 
सम्बन्ध कैन, तर यो भोक्ता जीवात्माको अनादिसखा भने हो। उपनिषदमा जीव र साक्षीलाई 
एठटे रुखका हंगामा बस्ने दुई चरा भनी बताद्एको छ द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्षं 
परिषस्वजाते श्वेताश्वतरोपनिषद् ४.६ अर्थात् एकअर्काका साथी दर्द वटा चराहरू शरीररूपी 
एडटे वृक्षमा बस्दछछन्, तीमध्ये जीव चाहं कर्मफलको भोग गर्वछछ भने अर्को साक्षी चाहं भोग 
नगरी त्यसलाई प्रकाशित मात्र गरिरहन्छ । यहाँ पनि अनीहः अर्थात् भोगेच्छले रहित, हिरण्मयः 
अर्थात् ज्ञानस्वरूप एवं मत्सखः अर्थात् जीवात्माको नित्यसखा भनी साक्षी परमात्मतत्त्वलाई नै 
बतादइएको हो । जीवहरूको वास्तविक स्वरूप पनि यही नै हो, तर स्वलिङ्गं परिगृह्य अर्थात् आफ्नो 
उपाधि भएको मनलाई स्वीकार गरेपछ्ि आत्माले आप्नो साक्षीरूपलाई छाडेर ठर्नलि मनको 
बन्धनमा फसेको हो । यहाँ मनलाई स्वीकार गर्नु भनेको त्यसलाई आत्मा भनी बुमनु हो । मनलाई 
आत्मा भन्ने ठाननका लागि यी दुई बिच परस्पर अध्यास नै कारण हुन्छ । 

यस श्लोकको अर्थ स्पष्ट गर्दै श्रीधर स्वामी लेखनुह॒न्छ अविद्या अध्यासेन इयं आत्मनः 
संसुतिः न तु स्वतः अर्थात् अज्ञानपूर्वक अध्यास भएकाले नै आत्मामा संसारबन्धन देखिएको हो, 
वास्तवमा होइन । आत्माका अधि मन खडा हदा त्यसमा आत्माको प्रतिबिम्ब पर्वछ। मनभित्र 
परेको त्यो प्रतिबिम्ब आत्मा होइन, तर व्यक्ति अज्ञानवश त्यसैलाई आपू भन्ने ठान्दछ। मनमा 
प्रतिबिम्बित यही चैतन्यको नाम जीव हो। जीवात्मा मनमे कल्पित भएकाले उसमा मनका अनेक 
गुणहरू आएका छन्, मनमा पनि आत्माको प्रतिबिम्ब पर्नलि चेतन आत्माका गुणहरू सरेका छन् । 
यसैलाई परस्परको अध्यास भनिन्छ। अध्यासका कारण सबैले आत्मप्रतिबिम्बले युक्त मनलाई नै 
आत्मा भने ठनेका छन्, त्यसैले मनका सबैथरी गुणकर्महरूसंग जीवात्माको संसर्गसम्बन्ध 
भएको छ । मनद्वारा भएका सब कर्महरूलाई मेले गरेको हँ भने भाव भएकाले त्यसको 
फलभोगमा पनि जीवभित्र यो मेले भोगेको हँ भन्ने भाव हुन्छ । केवल मन मात्र कर्ताभोक्ता हुन 
सक्दैन, त्यो त स्वयं जड छ तर आत्माको चैतन्य प्रकाशलाई पाएर त्यो कर्ता भोक्ता बनेको हो। 
मनले चैतन्य प्रकाश पाडन पनि त्यहं आत्मप्रतिबिम्बको अध्यास हूनै पर्दछ। त्यसैले जीवले 
मनसंगको आफ्नो अध्यासलाई छडिदिने हो भने मनको कर्तृत्व भोक्तृत्व पनि गायब हृन्छ र 
सम्पूर्ण संसारबन्धन पनि पूर्णतः विनाश हृन्छ । यसकारण मनलाई स्वीकार गर्नलि नै अखण्ड एवं 
सर्वव्यापक आत्मा पनि भ्रमवश संसारबन्धनमा परेको सिद्ध भएपचछ्छि सम्पूर्णं अनर्थको कारण मन 
रहे भन्ने स्वतः सिद्ध हुन्छ । 


दानं स्वधमं नियमो यमरच श्रुतं च कमणि च सदुव्रतानि । 
सवं मनोनिग्रहलक्षणान्ताः परो हि योगो मनसः समाधिः ॥ ४६॥ 


पदार्थ स्वधमं  नित्यनैमित्तिक आदिनियमः  शौच आदि नियम 
दानं  दान आफ्नो धर्म यमः च  अहिसा आदि यम र 


रामानन्दी दीका 


६८८ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २३ 


श्रुतं च  वेदाध्ययन स्वँ  यी सवै मनसः  मनको 

कमणि च  ब्रह्मचर्य आदि कर्ममनोनिग्रहलक्षणान्ताः  मनको समाधिः  एकाग्रता 

सदुव्रतानि  उपवास आदि नियन्त्रणका उपायहरू हन् परः  परम 

व्रतहरू हि  निश्चयनै योगः  योग हो 

ताक्यार्थ दान, नित्यनैमित्तिक आदि धर्मपालन, शौच आदि नियम, अहिंसा आदि यम, 
वेदाध्ययन, ब्रह्मचर्य आदि कर्म र उपवास आदि त्रत यी सबैको लक्ष्य मनको नियन्त्रण गर्नु हो। 
किनभने यही मनको एकाग्रता ने परम योग हो । 








समाहितं यस्य मनः प्रशान्तं दानादिभिः कि वद् तस्य कृत्यम् । 


असंयतं यस्य मनो विनरयद् दानादिभिश्चेदपरं किमेभिः ॥ ४७॥ 
पदार्थ किं कृत्यं  के प्रयोजन कछ एभिः यी 
यस्य  जसको वद्  भन दानादिभिः  दानधर्म 
मनः  मन चेत्  यदि आदिद्रारा 
प्रान्तं  शान्त र यस्य  जसको अपरं  अर्को 
समाहितं  सावधान छ मनः  मन किम्  के प्रयोजन सिद्ध हुन 
तस्य  त्यसलाई असंयतं  अशान्त र सक्छ र 
दानादिमिः  दानपुण्यको विनश्यत्  असावधान छ भने 








ताक्यार्थ जसको मन शान्त र सावधान छ, त्यसलाई दानधर्मको केही प्रयोजन रदेन । त्यसै 
गरी मन अशान्त र असावधान छ भने पनि दानपुण्यको कुनै अर्थ रहेदेन। अर्थात् मन नियन्त्रण 
नभएसम्म केही पनि सिद्ध हदेन । 


मनोवशेऽन्ये ह्यभवन् स्म देवा मनर्च नान्यस्य वं समेति । 
भीष्मो हि देवः सहसः सहीयान् युञ्ज्याद् वशो तं स हि देवदेवः ॥ ४८ ॥ 


पदार्थ   वशमा ।  वशमा 

हि  निश्चय नै न समेति  जादैन युञ्ज्यात्  राख्ला 
अन्ये  अरू सवै हि  निश्चय नै सःहिन्त्योने 

५ च 

देवाः  इन्द्रियहरू द्वः  मनरूप देवता देवदेवः  सम्पूर्णं इन्द्रियको 
मनोवशो  मनको वशमा भीष्मः  भयङ्कर विजेता हुन्छ 

अभवन् स्म  हृन्छन् सहसः  बलवान् भन्दा पनि 

मनः च  मन पनि सहीयान्  बलवान् छ 

अन्यस्य  अरू इन्द्रिको तं  त्यस मनलाई जसले 








ताक्यार्थसबे इन्द्रियहरू मनक वशमा छन् तर मन कुनै पनि इन्द्रियको वशमा छैन । यो मनरूप 


रामानन्दी दीका 


५६८९ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २३ 


देवता बलवान्भन्दा पनि बलवान् र अत्यन्त भयङ्र छ । त्यसकारण जसले यसलाई वशमा गर्न 
सक्दछ, त्यो ने सम्पूर्णं इन्द्रियको विजेता हुन्छ । 


विवरण यहाँ भिक्षुले सारा साधनहरूको मूल लक्ष्य मनको निग्रह गर्नु ने भएको र मनलाई 
निग्रह गर्ने व्यक्ति नै सर्वश्रेष्ठ भएको आफनो अनुभव बताएका छन्। यमनियम, दान, 
शास्त्राध्ययन, व्रत एवं अन्य सबै सत्कर्महरूको मूल लक्ष्य भनेको मनको निग्रह ने हो । संसारका 
विषयभोग, वासना आदिमा आसक्त भएको चित्त जति बल गरे पनि समाहित हून सक्दैन। 
हठयोग आदिको अभ्यासद्रारा हठात् नियन्त्रित भडहाल्यो भने पनि त्यसले संसारबन्धनबाट मुक्ति 
दिन सक्देन। बरु समाधिबाट जाग्दा विषयवासना पूर्ववत् रहिरेको हुन्छ । त्यसेले शुद्ध चित्त ने 
आत्मतत्त्वमा समाहित हुन सक्दछछ । चित्त शुद्ध हनु भनेकै त्यसबाट विषयवासना आदिको सङ्ग 
छुट्नु हो । स्थूल विषयहरूतफ आसक्त हदा चित्त पनि स्थूल हुन्छ र जतिजति विषयहरूलाई 
छाडदै गयो, त्यतित्यति चित्त पनि सूक्ष्म हदे जान्छ। यही सृष्ष्मचित्तद्वारा नै आत्मदर्शन गर्न 
सकिन्छ । त्यसेले कठोपनिषद् १.३.१२मा भनिन्छ दृश्यते त्वश्यया बुद्ध्या सूक्ष्मया 
सूक्ष्मदर्शिभिः अर्थात् सूक्ष्म आत्मतत्त्वलाई देखन चाहनेहरूले आफनो सूक्ष्म मनद्वारा ने यसलाई देखन 
सक्छन् । शास्त्रज्ञहरू भन्दछन् 
चित्तं चिदिति जानीयात् तकाररहितं यदा । 
तकारो विषयाध्यासो जपारागो मणौ यथा । । 
अर्थात् चित्त पनि चित् ब्रह्मस्वरूप नै हो, त्यसमा पछि थपिएको तकार विषयाध्यास हो । 
स्फटिकमणि सेतो भएपनि जपापुष्पको प्रभावद्वारा रातो देखिए रँ चित् ब्रह्म ने विषयाध्यासबाट 
चित्त बनेको हो। अर्थात् चित्तले विषयाध्यास च्डिदिनेवित्तिकै त्यो ब्रह्मस्वरूपमा प्रकाशित 
भड्टाल्दछ । यसप्रकार ततत्वसाक्षात्कार गर्नु भनेको पनि वास्तवमा पूर्णरूपमा चित्त शुद्ध हनु हो । 
चित्त शुद्ध भई आत्मामा समाहित भएपच्ि त आत्मस्वरूप स्वयं प्रकाशित भड्हाल्दछछ । त्यसैले यहाँ 
भिक्चुले मनोनिग्रह गर्नु ने परम योग अर्थात् ज्ञान हो भनेका छन् । 
त्रिपुरारहस्य १६.५०५१मा भनिएको छ चित्त शुद्ध नभई दान, तप॒ आदि अनेकौँ 
साधनद्ारा पनि ज्ञान हुन सक्दैन र चित्त शुद्ध छ भने ज्ञानका लागि यी साधन आवश्यक छैनन्। 
मनको शुदिकै लागि सबे साधनहरू पर्यवसित ह॒न्छन् । शुद्ध मनद्वारा मात्र परमात्मस्वरूप 
प्रकाशित हुन्छ 
कर्म वोपासनं वापि वैराग्यादिकमेव वा 
मनसः शोधने एव विनियुक्तं न चान्यथा । 
तत्माच्छु्धेन मनसा भासते तत् परं वपुः । । 
यहाँ पनि भि्चुले मन समाहित भए दान आदि कर्मको आवश्यकता नरहने र मन समाहित 
छैन भने ती कर्महरूको खास कुनै प्रयोजन नरहने कुरा बताएका छन्। यहाँ के शङ्गा हुन्छ भने 
सत्कर्महरूद्वारा मनोनिग्रह नहुँदा पनि तिनीहरद्रारा अन्य इन्द्रियहरूको निग्रह हुन सकिहाल्दछछ नि ? 
त्यसको उत्तरमा भनिन्छ सबै देव अर्थात् इन्द्रियहरू मनक वशमा रहेकाले मनविना तिनीहरूलाई 
दुरे निग्रह गर्न सकिंदैन। मन भीष्म अर्थात् अत्यन्त भयङ्र देव हो। कै्यौ बलवान् तपस्वी 


रामानन्दी दीका 


५६९० 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २३ 


साधकहरूलाई पनि मनले हराइदिएको छ। जसले यो मनलाई वशमा गर्दछछ, उही देवदेव अर्थात् 
इन्द्रियहरूको विजेता हा । देवदेव शब्दद्वारा इन्द्र॒ आदि देवताहरूका समेत पूज्य परमात्मालाई पनि 
लिन सकिन्छ । जसले मनको निग्रह गर्द, उसले आफनो वास्तविक परमात्मारूपतालाई बुर्दछ । 
ब्रह्मविद् ब्रह्मैव भवति मुण्डकोपनिषद् ३.२.९ अर्थात् जसले ब्रह्मलाई जान्दछछ, ऊ ब्रह्म न हन्छ 
यो उपनिषद्वचनञनुसार मनोनिग्रह गरी परमात्मामा समाहित भएको व्यक्ति स्वयं परमात्मरूप नै 
हुन्छ । यसप्रकार यहाँ भिक्षुले मनोनिग्रहको महत्त्व र त्यसद्वारा ज्ञानप्राप्ति हुने कुरा अभिव्यक्त 
गरेका छन् । 


तं दुजयं शन्रुमसद्यवेगमरुन्तुदं तन्न विजित्य केचित्। 
कुव॑न्त्यसद्धियहमत्र मर्त्यमित्राण्युदासीनरिपून् विमूढाः ॥ ४९॥ 


पदार्थ तं  त्यस असद्धियरहं  व्यर्थ गडा गरी 
केचित्  कोटी रात्रं  मनरूपी शत्रुलाई मित्राणि  मित्रहरूलाई 
विमूढाः  मूर्खहरू न विजित्य  नजिती उदासीनरिपून्  उदासीन र शत्रु 
असह्यवेगं  अति वेगशाली अत्र  यो संसारमा कुवन्ति  बनांछन् 
अरुन्तुदं  मर्मलाई छेडने तत्  त्यसैका कारण 

  मानिसहरूसंग 
दुज॑यं  वशमा राख्न नसकिने मर्त्यः  अरू मानिसहरूसंग 








ताक्यार्थ कोही मूर्खहरू अति वेगशाली, मर्मलाई छेदने, वशमा राख्न नसकिने मनरूपी 
शत्रुलाई जित्नपट्टि नलागेर व्यर्थमा संसारमा अरू मान्छेसँंग खुगडा गर्दछछन् र आफना मित्रहरूलाई 
पनि उदासीन र शत्रु बनारंछन् । 


देहं मनोमात्रमिमं गृहीत्वा ममाहमित्यन्धधियो मलुष्याः। 
एषोऽहमन्योऽयमिति भ्रमेण दुरन्तपारे तमसि भ्रमन्ति ॥ ५०॥ 


पढार्थ मम इति  मेरो हो भनी अयं यो 

मनोमात्रं  मनको कल्पना मात्र गृहीत्वा  स्वीकार गरेर अन्यः इति  अर्को हो भने 
भएको अन्धधियः  अन्धबुद्धि भएका भ्रमेण  भ्रमले 

इमं  यस मनुष्याः  मानिसहरू दुरन्तपारे  अपार 

देहं  शरीरलाई एषः  यो तमसि  अज्ञानरूप संसारमा 
अहं  महर अहं  मह भ्रमन्ति  घुमिरहन्छन् 








ताक्यार्थ अज्ञानकै कारण केवल मनको कल्पना मात्र भएको यस शरीरलाई योमहँरमेरो 
हो भन्ने सम्षेर मूर्खहरू योमरहँरयो अर्को हो भन्ने भेदबुद्धि गर्द संसारचक्रमा घुमिरहन्छन् । 


जनस्तु हेतुः सुखद ःखयोषश्चेत् किमात्मनश्चात्र हि भोमयोस्तत्। 
जिहां क्वचित् सन्दशति स्वददुभिस्तदवेदनायां कतमाय कुप्येत् ॥ ५१॥ 


रामानन्दी दीका 


५६९१ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २३ 
पढार्थ किं  केटी बिर््िदैन जिहां  जिब्रोलाई 

सुखदुःखयोः  सुख र दुःखको तत् तु  वी सुखदुःख त सन्दशति  टोक्दछछ 

हेतुः  कारण भोमयोः  शरीरका धर्म हुन् तद्वेदनायां  त्यो वेदनामा 

जनः चेत्  मानिस नै हो भने हि  निश्चयनै कतमाय  कोसंग 

अत्र  यस विषयमा क्वचित्  कटहिलेकाहीं कुप्येत्  रिसाउने होला 
आत्मनः च  आत्माको स्वद्दुमिः  आपने दाँतले 








ताक्यार्थ मानिस नै सुखदुःखको कारण हो भनेर मान्दा पनि त्योसँंग आत्माको कुनै सम्बन्ध 
कैन । किनभने सुखदुःख शरीरका धर्म हन्। कहिलेकाहीं केही खाँदा आफ्नै दाँतले आफ्नै जिब्रो 
टोकिएर पीडा हृन्छ, त्यो पीडाको दोष कसलाई दिने ? 


विवरण यस प्रसङ्गमा भिक्षुले दुःखको कारण देवता, ग्रह, कर्म, अन्य मानिस आदि कोटी पनि 
नभएको विश्लेषण गरेका छन् । पहिलो श्लोकमा उनी भन्छन्, यदि कुनै मानिसमाथि आइपरको 
दुःखको कारण अर्को व्यक्तिलाई माने हो भने यो कुरा तर्कसङ्गत हुन सक्दैन। एडटाले अर्कालाई 
दुःख दिने भनेको कुटपिट आदि गर्नेनेहो, यो त एउटा शरीरले अर्को शरीरलाई दिएको पीडा 
हो । त्यसैले अत्र आत्मनः किम् अर्थात् यहाँ आत्मालाई के भएको छ र?न त आत्माले दुःख 
दिएको हो, न त आत्मालाई दुःख दिद्रएको हो । दुःख दिने कर्तार दुःखको कर्म बनेको त भौम 
अर्थात् पुथिवीतत्त्वप्रधान स्थूल शरीर ने हो। आत्मा शरीर नभएपचछ्छि त्यहोँ आत्माको सम्बन्ध हुन 
सक्देन। 

यहाँ के शङ हुन्छ भने दुःखं आत्मपर्यसायि अर्थात् शरीरले शरीरलाई दुःख ददा पनि 
दुःखको पर्यवसान त आत्मामा नै गएर हृन्छ, किनभने सुखदुःखको भोक्ता त चेतन आत्मा नै हो । 
भगवान्ले गीता १३.२१मा भन्नुभएको छ पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते। यसैले 
शरीरलाई दुःख पर्दा त्यसबाट आत्मा किन दुःखी नहुने ? यसको उत्तर हो सुखदुःख आदि 
आत्मामै पर्यवसित हुने हुन् भने पनि वास्तवमा आत्मतत्व त एडटे छ, जो पिट्ने र पिटिने दुबे 
शरीरभित्र रहेको छ । त्यसैले आत्मा आत्मासेँग रिसाउन मिल्दैन । यसरी दुबे शरीर जड भएकाले 
अनि ती दुबेभित्र रहने आत्मा चाहं एडटै भएकाले कतमाय कुप्येत् अर्थात् कोसंग रिसाउने ? यस 
विषयमा दृष्टान्त दिदे भिक्षु भन्छन् कहिलेकाहीं दांँतले जिब्रोलाई टोक्दछ। त्यस ॒वेलामा 
कोहीसंग पनि रिसादैदेन। दांत र जितब्रो दुबे जड भएकाले तिनीहरूमध्ये कुनै पनि अर्कोसिंग 
रिसाउन सम्भव कैन, अनि चेतन आत्मा चाहं एडदे भएकाले त्यो आफैसंग रिसाउन पनि सम्भव 
कैन । ठिक त्यसै गरी दुईवटा शरीरको द्रन्द्रमा पनि ती दुबे जड भएकाले एउटा अर्कोसंग रिसाउन 
सम्भव छैन । आत्मा चाह सब शरीरभित्र एडटे काले अर्कोसेंग रिसाउन सम्भव छैन । तात्पर्य के 
हो भने, दुःख कसले दियो भन्ने भन्दा पनि दुःखभोगको मूल के हो ? भन्नेतफ विचार गर्नुपर्दछछ । 
शरीरले शरीरलाई दुःख दिंदा त्यो आत्मामा कसरी पुग्यो ? आत्मा दुःखभोक्ता कसरी बन्यो ? भने 
विचार गर्दा शरीरको दुःख अन्तःकरणको माध्यमले आत्मामा आद्पुगन आत्माको अन्तःकरणसंँग 
अध्यास अनिवार्य भएको सिद्ध हृन्छ। मनलाई समाहित गरी अध्यास हटाउने हो भने बाहिरी 


रामानन्दी दीका 


६९२ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९३ 


संसारका दुःख आत्मामा आद्पुग्देनन् । शरीर आदि भौतिक पदार्थहरूमा कुनै पनि दुःख नआउन त 
सम्भव ने छैन, किनभने प्राणीहरूले दुःख नदिए पनि चिसोतातो, रोग, मृत्यु आदि दुःख त 
यसमा स्वतः आंछन्। यी समेतका सबे दुःखहरू नष्ट गर्ने एडटे उपाय हो, मनलाई समाहित गरी 
आत्मा र मनको अध्यास हटाइदिने। यसबाट आपरूमा कुनै दुःख पनि आ्पुग्देनन्। यसै गरी 
दुःखहरूको कारण काल, कर्म, देवता आदिलाई मान्दा पनि त्यहाँसमेत ती दुःखको निवारण गर्ने 


साधन मनोनिग्रह नै हो। 


, न 


 


 


प 


दुःखस्य हेतुर्यदि देवतास्तु किमात्मनस्तत्र विकारयोस्तत्। 
यदङ्गमन्गेन निहन्यते क्वचित् करुष्येत कस्मे पुरुषः स्वदेहे ॥ ५२ ॥ 


पदढार्थ 

यदि  यदि 

दुःखस्य  दुःखको 

हेतुः  कारण 

देवताः  देवतालाई 

अस्तु  मानने हो भने पनि 


किं  केही बिग्रिदेन, किनभने 
तत्  त्यो दुःख 

विकारयोः  विकृत हुने 
देवताको नेहो 

यत्  किनभने 

क्वचित्  कहिलेकाहीं 


अङ्घेन  अर्को आफ्नै अङ्दरारा 
निहन्यते  पीडित हुन्छ, तब 


पुरुषः  त्यो व्यक्ति 
स्वदेहे  आफ्नो शरीरमा रहेको 
कस्मे  कुन अङ्गमाथि 


क्रुध्येत  रिसाउने होला 


तत्र  त्यस पक्षमा अद्खं  हात, मुख आदि आफ्नै 
आत्मनः  आत्माको अङ्ग 


ताक्यार्थ दुःखको कारण यदि इन्द्रियका अधिष्ठाता देवतालाई माने हो भने पनि त्यसको 
आत्मासंग कुनै सम्बन्ध छैन । किनभने त्यो दुःख विकृत हने देवताको नै हो, अर्थात् हातले मुखमा 
हान्दा र मुखले हातलाई टोकिदिदा हात र मुखका अभिमानी देवता इन्द्र र अग्निलाई नै दुःख 
हुन्छ, निर्विकार आत्मालाई हँदेन । त्यसेले कहिलेकाहीं आफ्ना कुनै अङ्गले आफ्नै कुनै अर्को 
अङ्गलाई पीडा दिंदा मानिस कुन अङ्संग रिसाउने होला ? 








आत्मा यदि स्यात् सुखदुःखहेतुः 
किमन्यतस्तत्र निजस्वभावः। 

न ह्यात्मनोऽन्यद् यदि तन्मृषा स्यात् 
क्रुध्येत कस्मान्न सुखं न दुःखम् ॥ ५३॥ 


पढार्थ कारण कि  के सम्बन्ध किनभने 
यदि  यदि स्यात्  हो भने पनि त्यो 

आत्मा  आत्मा नै तत्र  त्यसमा पनि निजस्वभावः  आफ्नै स्वभाव 
सुखदुःखहेतुः  सुख र दुःखको अन्यतः  अरूसंग हो 








रामानन्दी दीका 


५६९द् 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २३ 
आत्मनः  आत्माभन्दा तत्  त्यो सबे न सुखं  सुख पनि कैन र 
अन्यत्  अरू केही मृषा  मिथ्या हो न दुःखम्  दुःख पनि छैन 
नहि  होइन कस्मात्  त्यसकारण कोसंग 

यदि स्यात्  यदि हो भने कृष्येत  रिसाउने वास्तवमा 








वाक्यार्थ यदि आत्मा नै सुखदुःखको कारण हो भन्ने हो भने पनि यसमा अरूसंग कुनै सम्बन्ध 
छैन, किनभने आत्मा नै कारण भएपचछि सुखदुःख पनि आत्मादेखि भिनन होइनन्, आत्मा नै हन् । 
यदि अरू केही हुन् भने ती मिथ्या हुन्। सुखदुःख केवल भ्रम मात्र हुन्, वास्तविक होडनन्। 
त्यसकारण कसैसंग रिसाउनु हदेन । 


ग्रहा निमित्तं सुखटुःखयोश्चेत् किमात्मनोऽजस्य जनस्य ते वे । 
्े्ग्रहस्येव वदन्ति पीडां क्रुध्येत कस्मे पुरुषस्ततोऽन्यः ॥ ५४॥ 


पार्थ   तिनीहरू वदन्ति  भनिन्छ 

ग्रहाः  सूर्य आदि ग्रहहरू वि  निश्चय नै पुरुषः  पुरुष आत्मा त 
सुखदुःखयोः  सुखदुःखका जनस्य  जन्मिएका शरीरका ततः  ती ग्रह र शरीर 
निमित्तं चेत्  कारण हुन् भने सुखदुःखका निमित्त हुन् आदिदेखि 


पनि ग्रहेः  ग्रहहरूले अन्यः  भिन्न छ अतः 
अजस्य  जन्मरहित ग्रहस्य एव  तिनको प्रभाव कस्मे  केका लागि 
आत्मनः  आत्माको ग्रहण गर्नलाई नै क्रुध्येत  रिसाउने 








किं  केही बिर््रिंदेन, किनभने पीडां  पीडा दिन्छन् 


ताक्यार्थ सूर्यादि ग्रहलाई सुखदुःखको कारण मानेको खण्डमा पनि अजन्मा आत्मालाई केही 
हदेन । किनभने ग्रहहरू शारीरिक सुखदुःखका निमित्त मात्र हृन्, ग्रहको प्रभाव ग्रहण गर्ने शरीरलाई 
ने ग्रहको पीडा हुने हो, ग्रह र शरीरदेखि भिन्न रहेको आत्मालाई होइन । अतः केका लागि 
रिसाउने ? 


कर्मास्तु हेतुः सुखदुःखयोश्चेत् किमात्मनस्तद्धि जडाजडत्वे । 
देहस्त्वचित् पुरुषोऽयं सुपण॑ः कुध्येत कस्मै न हि कर्ममूलम् ॥ ५५॥ 


पदढार्थ अस्तु  होस्, तापनि । हुन सक्छ 
कमं  कर्मनै आत्मनः  आत्माको देहः तु  शरीर त 
सुखदुःखयोः  सुखदुःखको किं  केही हदेन अचित्  जड छर 
हेतुः  कारण हि  किनभने अयं  यो 
चेत्  हो भने पनि तत्  त्यो कर्म पुरुषः  आत्मा 
जडाजडत्वे  जड र चेतनबाट सुपणं  ज्ञानस्वरूप चेतन छ 








रामानन्दी दीका 


६९ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २३ 
हि  त्यसकारण कमं  कर्मने कस्मे  कोमाथि 
मूलं  सुखदुःखको मूल न  होइन भने क्रुध्येत  रिसाउने 


वाक्यार्थ यदि सुखदुःखको कारण कर्मलाई मान्ने हो भने पनि त्यसबाट आत्मामा कुनै हानि 
कैन । किनभने कर्म जड र चेतनको सहभावबाट मात्र सम्भव छ। तर शरीर यस्तो कैन, यो त 
केवल जड छ । त्यसैले यसको प्रवृत्ति नै हुन सक्देन । उता आत्मा केवल शुद्ध ज्ञानस्वरूप चेतन 
छ। अतः त्यसमा विकार संभव क्ैन। यस्तो स्थितिमा सुख र दुःखको मूल कर्मने छैन भने 
कोसंग रिसाउने ? 


कालस्तु हेतुः सुखटु खयोष्चेत् किमात्मनस्तत्र तदात्मकोऽसो । 
नाग्ने्हिं तापो न हिमस्य तत् स्यात् क्रुध्येत कस्मे न परस्य न्द्रम् ॥ ५६॥ 


पढार्थ तदात्मकः हि  आत्मस्वरूप नै परस्य  प्रकृतिदेखि पर रहेको 
काठतुः काल छ शुद्ध आत्माको 

सुखदुःखयोः  सुखदुःखको अग्नेः  अग्निबाट अग्निलाई न्द्रं  सुखदुःख आदि न्द्र 
हेतुः चेत्  कारण मान्दा पनि तापः  सन्ताप न  हदेन अतः 








तत्र  त्यसमा न  हैदैन कस्मे  केका लागि 
आत्मनः  आत्माको हिमस्य  हिठंको चिसोले क्रुध्येत  रिसाउने 
किं  केही हानि दन तत्  त्यो हिर॑लाई 

असो  यो काल न स्यात्  चिसो हदेन 


ताव्यार्थ यदि काललाई सुखदुःखको हेतु मानने हो भने पनि त्यसले आत्मालाई कुनै प्रभाव 
पार्देन। किनभने काल पनि आत्मस्वरूप ने हो । जसरी आगोले आगोलाई पोल्न सक्दैन र हिरले 
हिंलाई चिस्याउन सक्दैन, त्यसै गरी आत्मस्वरूप कालले आप्नै आत्मालाई सुखीदुःखी गराउन 
सक्देन। आत्मा त सुखदुःख आदि द्रन््रदेखि पर छ । अतः केका लागि रिसाउने ? 


विवरण यदि दुःखका कारण देवताहरू हन् भनेर मानने हो भने पनि यो कुरासमेत उपयुक्त हून 
सक्देन। दश इन्द्रिय र चार अन्तःकरणका अलगअलग अधिष्ठाता देवताहरू छन् । चक्षुका देवता 
सूर्य, श्रोत्रका देवता दिक्, त्वकका वायु, जिह्माका वरूण, प्राणका अश्विनीकुमार, हातका इन्द्र, 
पाठका विष्णु, मुखका अग्नि, गुदद्रार र मूब्रह्ारका क्रमशः यम र निऋति एवं मन, बुद्धि, चित्त र 
अहड़ारका देवताहरू क्रमशः चन्द्रमा, ब्रह्मा, वासुदेव र रुद्र हुन्। यी देवताहरू संसारभरका सबे 
प्राणीहरूका इन्द्रियका अधिष्ठाता हुन् । यिनीहरूकै शक्तिद्वारा प्रेरित भई इन्द्रियहरू आआप्नो 
कार्य गर्न समर्थ हुन्छन्। यहाँ देवताहरू नै दुःखका कारण हृन् भनी मान्दा देवताहरूद्वारा प्रेरित 
भएका इन्द्रियहरूले अर्को प्राणीलाई क्षति पुय्याउने कुरालाई ध्यानमा राखिएको छ । कसैले मुखले 
नमिटो वचन बोलेर कसैको चित्त दुखाउन सक्छ, कसैले हातको बल लगाई अर्को व्यक्तिको 
मुखमा प्रहार गर्न सक्छ। यी सबे अवस्थामा पिट्ने र पिटिने आखिर इन्द्रिय र शरीरने हुने 


रामानन्दी दीका 


५६९५५ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २३ 


गर्दछन्। यसको सम्बन्ध पनि आत्मासंग छैन। आत्मा इन्द्रियातीत छ र असङ्ग छ। सम्पूर्ण 
संसारसंगे जसको सम्बन्ध छैन, त्यो आत्मा मिथ्या इन्द्रियहरूको प्रभावलाई लिई आपू स्वयं किन 
दुःखी बनोस् ? त्यसैले इन्द्रियाधिष्ठाता देवताहरूले दिने दुःख त विकारयोः अर्थात् पन्चमहाभूतका 
विकार भएका परस्परका प्रतिद्रन्द्री शरीरइन्द्रियहरूमा नै हुने हो । त्यसैले त्यसबाट आत्मा दुःखी 
हनु र अरूसंग रिसाउनुको कुनै अर्थ छैन । 

यदि अर्को व्यक्तिको इन्द्रियले आफूमाथि प्रहार गरेकाले र त्यसको दुःख आपफूमाने हुने 
भएकाले त्यो इन्द्रियको देवतासेँग रिसाउनुपर्व्छ भन्ने हो भने त्यो पनि मिलने देखिंदेन, अर्को 
व्यक्तिका इन्द्रिय र आप्ना इन्द्रियहरूका अधिष्ठाता देवताहरू एडटे हृन्, भिन्न ॒होडनन्। 
कहिलेकाहीं अङ्गेन अर्थात् आप्नै इन्द्रियहरूद्रारा अङ्गं अर्थात् आपने इन्द्रियहरू पीडित ह॒न्छन् । 
हातले केही वस्तु काटिरहँदा खुदा काट्यो भने त्यस अवस्थामा मानिसहरू कुनै इन्द्रियाधिष्ठाता 
देवताहरूसंग रिसादेनन् भने अरूका इन्द्रियबाट हुने दुःखमा पनि कुनै देवतासेग रिसाउन 
मिल्दैन। यसकारण वास्तवमा इन्द्रियाधिष्ठाता देवताहरू पनि दुःखका कारण होडइनन् भन्ने सिद्ध 
हुन्छ । 

यदि सुखदुःखको कारण आत्मा अर्थात् आपू नै हो भनेर मान्नेहो भने त अरूले दुःख 
दिए भनेर अरूसंग रिसाउनुपर्ने कारण नै रहेदेन। आफैबाट सुखदुःख हुने भए त्यो त आपने 
स्वभाव भडइहाल्यो, स्वभाववश आत्मा कटिले सुखी हृन्छ त॒ कहिले दुःखी हुन्छ । त्यो अवस्थामा 
अन्यतः किम् अरू कसैले के गरेको छ र ? आत्मा यत्तिक दुःखी हुने होदन, अरूले प्रहार गरेपछ्छि 
दुःखी बन्दछछ भन्ने कुरा पनि मिल्दैन, किनभने आत्मनः अन्यत् मृषा अर्थात् आत्माभन्दा अतिरिक्त 
से वस्तुहरू मिथ्या छन् । ती मिथ्या वस्तुहरूको प्रभाव परमार्थ सत्य आत्मामा आउन सक्दैन । 

भिक्षु भन्छन्, यदि लोकधारणा अनुसार प्राणीहरूमाथि दुःख आदि सबै भोग ग्रहहरूकै 
कारणले आद्पर्ने हन् भनेर मान्ने हो भने पनि ग्रहहरूको प्रभावले आत्मालाई त केटी गर्न सक्दैन । 
आत्मा जन्मदिन । ती ग्रहहरूले चाहं जनस्य अर्थात् जन्मिएको शरीरलाई ने प्रभाव गर्न सक्दछन् । 
शरीरको जन्म भएको जन्मलग्नमा ग्रहहरू कुन भाव र राशिमा छन्, त्यसै अनुसार ने तिनीहरूले 
शुभअशुभ फल दिन्छन् भन्ने शास्त्रप्रमाण छ। त्यसैले तिनीहरूले त विभिन्न लग्नमा जन्मिन 
शरीरहरूलाई नै दुःख दिन सक्लान्, अजन्मा आत्मालाई त होइन। भिक्षु भन्छन्, खासमा त 
ग्रहहरूले ग्रहहरूलाई नै दुःख दिने हन् । ग्रहहरूले पीडा दिने भनेको उनीहरू विभिन राशिहरूमा 
रही वक्रीमार्गी भएर एकआपसका ग्रहहरूलाई पूर्ण दृष्टि, आधा दृष्टि, एक पाड दृष्टि आदिले 
देख्ने र त्यसे अनुसार भिन्नभिननन किरणको मात्रा उत्सर्जित गर्न हो । उनीहरूको बाङ्गो या सीधा 
दृष्टि जन्मलग्न अनुसार भर्खर उत्पन्न बालकमा पनि पर्दछछ र ती अनेकौँ ग्रहस्थितिहरूको प्रभाव 
त्यस शरीरमा पर्दछ । जन्मलग्नअनुसार ग्रहहरू जुनजुन भावका स्वामी छन्, तिनीहरूको उच्च 
नीच स्थिति र अन्य ग्रहहरूको परस्पर दुष्टिबाट जातकका शरीर, मित्र, पत्नी, पराक्रम, विद्या, 
आय, व्यय आदि भावक्षेत्रहरू प्रभावित बन्दछन्। यसैलाई ग्रहहरूले सुख या दुःख दिएको 
भनिन्छ। यो शरीरले भोगने भोग भएकाले आत्माको यससंग केही सम्बन्ध कैन । आत्मा त ती 
ग्रहहरू र शरीरभन्दा पनि भिन्न हो । शरीरमा आत्मबुदधि भएकाले नै शरीरमा आएका पीडाहरूले 


रामानन्दी दीका 


६९६ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २३ 


आत्मालाई दुःखी बनाएका हुन् । त्यसैले ग्रहहरूले आत्मालाई दुःखी बनाएका होदनन्, अपि तु 
शरीरमा आत्माको भरम या अध्यासले ने आत्मालाई दुःखी बनाएको जस्तो लागेको हो । 

यदि प्राणीहरूले गर्ने अनेकथरी कर्महरू नै अर्कोअर्को जन्ममा प्रारब्धको रूपमा एकत्रित 
भएर व्यक्तिलाई सुखदुःख भोग गरारंछन् भन्ने मानने हो भने पनि आत्मासंग यी कर्महरूको 
सम्बन्ध मान सकिंदैन। कर्मको फल उसैले भोग्छ, जो कर्ता हृन्छ। कर्म गर्न कर्ता त्यस्तो 
चाहिन्छ, जो जडाजड अर्थात् जड र चेतन दुबे होस्। जडत्वात् विकारोत्पत्तिः चेतनत्वात् 
हितानुसन्धानम् अर्थात् जड भएन भने उसमा अनेक कर्मरूपी विकारहरू आउन सक्दैनन् एवं 
चेतन भएन भने आफ्नो हित भएको वस्तुलाई जानेर त्यता प्रवृत्त हुन सक्दैन । त्यसैले हितको 
इच्छापूर्वक कर्म गर्नका लागि अनि तिनको फल भोरनका लागि पनि जड र चेतन उभयस्वरूप 
हनुपर्दछ। शरीर जड छ, आत्मा शुद्ध ज्ञानरूप र असङ्ग छ। अब कर्म कसले गय्यो र त्यसको 
फलभोग कसले गर्व भन्ने ? कर्ममूलं न अर्थात् कर्मको मूलकारण नै सिद्ध हूदेन । जब वास्तवमा 
कर्मने छैन भने त्यसको फलद्वारा आत्मा सुखीदुःखी हने त प्रसङ्गे आएन। यहाँ के बुखनुपर्दछछछ 
भने शरीर, मन यी कार्यवर्गमा आत्मबुद्धि गर्ने भोक्ता जीवात्मामा जड र चेतन दुबे अंश छन्। 
वेदान्तमा जीवभावलाई चिज्जड ग्रन्थि भनिन्छ। यसेले यही कर्ता र भोक्ता दुबे हुन सक्छ, तर यो 
त मिथ्या आत्मभाव हो, अन्तःकरणमा आत्माध्यास भएर मात्र यो भोक्ता जीवभाव सिद्ध हून 
सक्छ । त्यसैले वास्तवमा त अध्यासवशात् आत्मालाई कर्ताभोक्ता बनाइदिई भ्रमकल्पित दुःख 
दिने मननैहो र सबै दुःखको मूल त्यही हो। 

भिक्षु भन्छन्, यदि काल अर्थात् समयलाई नै दुःखको कारण मान्नेहो भने पनित्यो दुःख 
आत्मामा आउन सक्दैन। कालले दुःख दिने भनेको कालको अधीनमा रहने वस्तुहरूलाई जन्मदेखि 
मृत्युसम्मका अनेक अवस्थाहरूमा परिवर्तन गराददिने हो । यी अवस्थाहरूको परिवर्तन नित्य, 
अपरिणामी र निरवयव आत्मामा हन सक्देन। यसको परिवर्तन त शरीर, मन, इन्द्रिय यी विकारी 
पदार्थहरूमा देखिन्छ । फेरि आत्मा त॒ तदात्मक अर्थात् कालरूप नै छ, किनभने काल 
परमात्माभन्दा भिन्न पदार्थ होइन । अखण्ड एवं अविभाज्य परमतत्त्वमा सृष्टि सुरु भएपचछि त्यसको 
जीवन अवधिलाई गणना गर्न आत्मालाई त्यो अवधिको साक्षी रूपमा काल भन्न थालियो। 
वस्तुहरूमा क्रमिक परिवर्तनहरूलाई सिद्ध गर्न कुनै चेतन तत्त्व ने चाहिन्छ । त्यसै तत्वलाई काल 
भनियो । प्रलयपचछि जब कुनै पदार्थ ने ररहेदेन तब पदार्थहरूको जीवनअवधिको साक्षी यो 
कालतत्त्वको पनि आवश्यकता सकिन्छ, अर्थात् यो ब्रह्मरूपमा नै अवस्थित हुन्छ । प्राणीहरू शरीर, 
पुत्र, परिवार आदि र अन्य भौतिक वस्तुहरूको अस्तित्व रहेको तत्कालको अवस्थालाई 
वर्तमानकाल, त्योभन्दा अधिको अवस्थालाई भूत र पच्छिल्ला अवस्थालाई भविष्यत् भनी 
छुटयारंछन्। कालमा यो भेद पदार्थरूप उपाधिलाई लिएर भएको हो, वास्तवमा त॒ कालतत्त्व 
अखण्ड, असीम र नित्य ब्रह्मरूप नै हो । त्यसैले भनिन्छ सतोऽभिव्यञ्जकः कालो ब्रह्म भागवत 
११.२४.१९ अर्थात् कुनै पनि सत्तायुक्त वस्तुलाई प्रकट हून त्यो किले भयो ? भन्ने क्षणको 
अपेक्षा हृन्छ, त्यसैले अनित्य तर सत्तायुक्त वस्तुहरूलाई क्षणहरूमा सीमित गरी अभिव्यक्त गरिदिने 
तत्व नै काल हो। यसरी काल भनेको परिवर्तनशील वस्तुहरूलाई आफू अपरिवर्तित भई हरन 


रामानन्दी दीका 


५६९७ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २९३ 


ब्रह्मतत्त्व नै हो र सम्पूर्ण प्राणीहरू ब्रह्मरूप भएकाले कालात्मक नै हुन् । अब आफैले आर्फैलाई 
कसरी दुःख दिन मिल्दछ र? यसैले आत्मालाई कालले दुःख दिएको पनि होडइन। 
कालचक्रअनुसार मृत्यु हने शरीर, मन आदिमा आत्मबुदधि गरिएकाले नै आत्मा दुःखी भएको हो । 
अतः आत्मामा दुःख कुनै बाहिरी कारणबाट नभई आपने देहाध्यास, अन्तःकरणाध्यास आदिबाट 
भएको हो । 

यसप्रकार काल, कर्म, ग्रह, देवता आदि सबेले दुःख दिने केवल शरीर, मन, इन्द्रिय 
आदिलाई हो, तर आत्माले अज्ञानवश यिनीहरूमा नै आत्मबुद्धि गरेकाले मनको विभ्रमका 
कारणले नै ऊ यसबाट दुःखी भद्रहेको हो भने सिद्ध हृन्छ। यो रहस्य बुएी भिक्षुजस्ता 
तितिक्षुहरूले दुःखको कारण कुनै अर्को वस्तुलाई खोज्न नथाली आपन मनलाई समाहित गरी 
भ्रममुक्त बनाउने अभ्यास थाल्दछन्। शरीर र आत्मालाई पृथक् रूपमा बुिसकेका भिक्षुले 
शरीरमा आएका दुःखहरूलाई त्यसै गरी सहन गरे जसरी सामान्य मानिसहरू आपूभन्दा भिन्न 
भौतिक पिण्ड धटो, भांडाकुंडा आदि फुटेको हेरिरहन्छन्। यहो भिक्षुले शरीरका दुःखहरूलाई 
आफ्नो नठानी त्यसभन्दा अलग रही हिरिरहेको देखिन्छ । 


न केनचित् क्वापि कथञ्चनास्य दन्द्ोपरागः परतः परस्य । 


   


यथाहमः ससूातरूपणः स्याद्व ब्रबुद्धा न वमत भूतः ॥ ५७ ॥ 
पदढार्थ परतः  प्रकृतिदेखि न स्यात्  हैदेन 
यथा  जसरी परस्य  भिन्न एवं  यसप्रकार 
संसृतिरूपिणः  नभएको अस्य  यस आत्माको प्रबुद्ध  बु्ने व्यक्ति 
संसारलाई खडा गर्ने केनचित्  करसंग भूतेः  भौतिक पदार्थदेखि 


क्व अपि  कहीं पनि न बिभेति  कटिल्ये डरादेन 
कथञ्चन  कुनै पनि किसिमको 


सम्बन्ध 


अहमः  अहङ्ारको 
दन्द्ोपरागः  सुख दुःख आदि 
द्रन््रसंग सम्बन्ध हुन्छ त्यसै गरी 








ताक्यार्थ जसरी नभएको संसारलाई खडा गर्ने अहङ्ारको सुखदुःख आदि द्न्द्रसँग सम्बन्ध 
हन्छ, त्यसै गरी प्रकृतिदेखि पर रहेको आत्माको कसैसंग करीं पनि कुनै पनि किसिमको सम्बन्ध 
हैदेन। यो कुरा बुण्ने व्यक्ति भौतिक पदार्थदेखि कहिल्यै उरादेन । 


एतां स आस्थाय परात्मानेष्ठामध्यासितां पूवंतमेमंहषिभि  

अहं तरिष्यामि दुरन्तपारं तमो मुकुन्दाङ्धिनिषेवयेव ॥ ५८ ॥ 
पदार्थ पूरव॑तमेः  प्राचीन एतां  यही 
सः  त्यस्तो महषिभिः  ऋषि महर्षिहरूद्रारा परात्मनिष्ठा  परमात्मनिष्ठामा 
अहं  मेले पनि अध्यासितां  अपनाइएको आस्थाय  दढ भएर 


रामाढन्दी दीका 


५६९८ 


एकादश स्कन्ध 


 अ 


मुकुन्दाङ्घ्रानप्तवया प्व  
भगवान्का चरणकमलको 


श्रीमद्भागवत 


सेवाले नै 
दुरन्तपारं  तर्न कठिन 


अध्याय २३ 


तमः  अज्ञानसागरलाई 
तरिष्यामि  पार गर्नु 


ताक्यार्थ अब मैले पनि प्राचीन महर्षिहरूले अपनाएको यही परमात्मनिष्ठामा दृढ भएर 
भगवानूका चरणकमलको सेवाद्वारा नै यो दुस्तर अज्ञानसागरलाई पार गर्नु । 


श्रीभगवानुवाच भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभयो 
निविद्य नष्टद्रविणो गतक्लमः प्र्रज्य गां पयंटमान इत्थम् । 
निराकृतोऽसद्भिरपि स्वधमांदकम्पितोऽमुं मुनिराह गाथाम् ॥ ५९॥ 


पदार्थ गतक्लमः  चिन्तामूक्त बनी पनि 

इत्थं  यसप्रकार प्रनज्य  संन्यास लिई स्वधर्मात्  आप्नो धर्मबाट 
नष्टद्रविणः  सम्पत्ति नष्ट गां  पृथिवीमा अकम्पितः  विचलित नभदइकन 
भएका पयंटमानः  घुम्दे अमुं यो 

मुनिः  मननशील ती ब्राह्मणले असदुभिः  दुष्टहरूद्रारा गाथां  उद्गार 

निविद्य  वैराग्य प्राप्त गरेर निराकृतः अपि  तिरस्कृत भए आह  भनेका थिए 








ताक्यार्थ यसप्रकार धनसम्पत्ति नष्ट हूनाले सारा चिन्ता हटेका अनि संसारदेखि विरक्त भएर 
घरवार त्यागेका संन्यास लिएका ती ब्राह्मण स्वच्छन्दरूपमा पृथिवीमा घुमी हिंड्थे र दुष्टहरूले 
सताडँदा समेत आफ्नो धर्मबाट अलिकता पनि विचलित नभडइकन यस्तो उद्गार व्यक्त गर्दथे। 
सुखटुःखप्रदो नान्यः पुरुषस्यात्मविभ्रमः। 
मित्रोदासीनरिपवः संसारस्तमसः कृतः ॥ ६०॥ 


मित्रोदासीनरिपवः  मित्र, 
उदासीन र शत्रुरूप 


आत्मविभ्रमः  चित्तको 
विभ्रमले मात्र 
कृतः  रचिएका हुन् 


पदढार्थ 

पुरुषस्य  मानिसका लागि 
सुखदुःखप्रदः  सुखदुःख दिने संसारः  सांसारिक सम्बन्ध 
अन्यः न  अर्को कोही कैन तमसः  अज्ञानले गर्दा 
ताक्यार्थ यस संसारमा मानिसलाई सुखदुःख दिने अर्को कोही छैन। ती सवे चित्तका भ्रम मात्र 
हन् । यो सारा संसार र यसभित्रका मित्र, उदासीन र शत्रु आदि भेद अज्ञानद्रारा कल्पना गरिएको 
हो। 








तस्मात् सवांत्मना तात निगृहाण मनो धिया । 
मय्यावेशितया युक्त एतावान् योगसङ्ग्रहः ॥ ६९१ ॥ 
तात  हे प्रिय उद्धव 


पदार्थ तस्मात्  त्यसकारण 


रामानन्दी दीका 


श्रीमद्भागवत 


५६९९ 


अध्याय २३ 


एकादश स्कन्ध 


युक्तः  सावधान भएर 
सवांत्मना  सबै प्रकारले 
मयि  ममा 


अ ५ 
आवेशितया  लगाइएको 
धिया  बुदधिद्रारा 
मनः  मनलाई 


निगृहाण  निग्रह गर 


एतावान्  यही ने 


योगसङ्ग्रहः  योगसड्प्रह हो 


वाक्यार्थ त्यसकारण हे उद्धव ! सावधान भएर सवे प्रकारले ममा लगाइएको मनलाई निग्रह 
गर। यही नै सम्पूर्णं योगको सारसङ्ग्रह हो । 


य एतां भिक्चुणा गीतां बह्यनिष्टां समाहितः । 
धारयज्छ्रावयञ्छृण्वन् दन्दर्नैवाभिभूयते ॥ ६२॥ 


पदढार्थ 

यः  जसले 

समाहितः  सावधान भएर 
एतां  यो 

भिक्षुणा  ब्राह्मण भिश्षद्रारा 





गाइएको 

ब्रह्मनिष्ठां  ब्रह्मनिष्ठामय 
गीतां  गीतलाई 

धारयन्  धारण गर्वछछ 
श्रावयन्  सुनांछ र 





सुण्वन्  सुन्द, त्यो 
दन्दः  सुखदुःख आदि 


हन्हनाट् 


न एव अभिभूयते  कटहिल्यै 


सतादैदेन 


ताक्यार्थ भिक्षद्रारा गादइएको यस ब्रह्मनिष्ठामय गीतलाई जसले श्रद्धापूर्वक सुन्छ, सुना्ंछ र 


मनमा धारण गर्दछछ, त्यसले कटहिल्यै पनि सुखदुःख आदि द्रन््लाई भोगनुपर्देन । 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायामेकादशस्कन्धे त्रयोविंशो 


भ  


ऽध्यायः ॥ २३॥ 


रामानन्दी दीका 


९७०० 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय र४ 


अथ  क घ्याय 
अय चदुवशाशप्वचः 
साङ्ख्ययोग 
श्रीभगवानुवाच भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभयो 
अथ ते सम्प्रवक्ष्यामि साङ्ख्यं पूर्वेविनिरिचतम् । 
यद् विज्ञाय पुमान् स्यो जद्याद् वैकल्पिकं भ्रमम् ॥ १॥ 








पदार्थ निश्चय गरिएको   भेदबुद्धिका कारण 
अथ  अबम साङ्ख्यं  साङ्ख्ययोग हुने 

ते  तिमीलाई सम्प्रवक्ष्यामि  सुना भ्रमं  भ्रमलाई सुखदुःख 
पूवैः  प्राचीन कपिल आदि यत्  जसलाई आदिरूप 

महर्षिहरूद्वारा विज्ञाय  जानेर सद्यः  तत्काल 

विनिर्चितं  विशेष किसिमले पुमान्  मानिसले जह्यात्  त्याग्दछ 


वाक्यार्थ हे प्रिय उद्धव ! अब म तिमीलाई प्राचीन कपिल आदि महर्षिहरूले विशेष किसिमले 
निश्चय गरेको साङ्ख्ययोग सुनार । जसलाई जानेर मानिसले भेदबुद्धिका कारण उत्पन्न हुने 
सुखदुःख आदिरूप भ्रमलाई तत्काल त्याग्दछ। 


आसीज्ज्ञानमथो द्यथं एकमेवाविकल्पितम् । 
यदा विवेकनिपुणा आदो कृतयुगेऽयुगे ॥ २॥ 


पढार्थ विवेकनिपुणाः  मानिसहरू अथः  दृश्य 

अयुगे  सृष्टि हुनुभन्दा पहिले विवेकवान् थिए, यी सबै अविकल्पितं  विकल्पशून्य 
प्रलय कालमा अवस्थामा एकं एव  एक मात्र ब्रह्ममय 
आदो कृतयुगे  सत्ययुगको हि  निश्चय नै आसीत्  थियो 
प्रारम्भकालमा ज्ञानं  द्रष्टा 

यदा  जहिलेजहिले अथो  अनि 








वाक्यार्थ सृष्टि हुनुभन्दा पहिले प्रलयकालमा र सत्ययुगको प्रारम्भकालमा सब मानिसहरू 
विवेकनिपुण थिए र यो सारा दुश्यप्रपञ्च दृश्य र द्रष्टाको भेदशून्य ब्रह्म थियो । 


तन्मायाफलरूपेण केवलं निविंकल्पितम् । 


वाङ्मनोऽगोचरं सत्यं द्विधा समभवद् बहत् ॥ ३॥ 
पदार्थ तत्  त्यही केवलं  अद्वितीय 


रामानन्दी दीका 


एकादश स्कन्ध 


निविंकल्पितं  भेदशून्य 
सत्यं  सत्यस्वरूप 

र ्  
वाङ्मनोऽगोचरं  वाणी र 
मनको अगोचर 





श्रीमद्भागवत 


वहत्  ब्रह्म नै 
मायाफलरूपेण  माया र 
त्यसको प्रतिबिम्ब जीवको 
रूपमा 





९५.७०९ 
अध्याय २४ 


द्विधा  दुई प्रकारमा 
समभवत्  विभाजित 
भयो 


वाव्यार्थ त्यही अद्वितीय, भेदशून्य, सत्यस्वरूप, मन र वाणीद्रारा अगोचर ब्रह्म नै माया र 
त्यसको प्रतिबिम्ब जीवको रूपमा दुई भागमा विभाजित भयो । 


भ ५ ह्यथं ४५  ्  
तयोरेकतरो ह्यथंः प्रकृतिः सोभयात्मिका । 
ज्ञानं त्वन्यतमो भावः पुरुषः सोऽभिधीयते ॥ ४॥ 


पदढार्थ 

तयोः तु  ब्रह्मका ती दुई 
भागमध्ये 

एकतरः  जुन एउटा 
अर्थः  अंश छ 


साहि त्यही नै 
उभयात्मिका  कार्यकारणरूप 
प्रकृतिः  दुश्यप्रकृति हो 
अन्यतमः  अर्को जुन 





ज्ञानं  ज्ञानस्वरूप 





भावः  अंश छ 
सः  त्यसलाई 
पुरुषः  पुरुष 


अभिधीयते  भनिन्छ 


ताक्यार्थ ब्रह्मका ती दुई अंशमध्ये एउटा अंश कार्यकारणरूप प्रकृति हो र अर्को जुन ज्ञान अंश 


छ त्यसलाई पुरुष भनिन्छ। 


तमो रजः सत्त्वमिति प्रकृतेरभवन् गुणाः। 
मया प्रक्षोभ्यमाणायाः पुरुषानुमतेन च ॥ ५॥ 


पदढार्थ 

मया  म ईश्वरद्रारा 
्रक्षोभ्यमाणायाः  अभिप्रेरित 
गरिएकी र 

पुरुषानुमतेन च  पुरुषबाट 


अनुमति प्राप्त गरेकी 
प्रकृतेः  प्रकृतिबाट 
सत्त्वं  सत्त्व 
रजः  रज र 





तमः  तम 





इति  यी तीन 
गुणाः  गुणहरू 
अभवन्  उत्पन्न भए 


ताक्यार्थ त्यसपच्छि पुरुषरूप म ईश्वरद्रारा अभिप्रेरित प्रकृतिबाट सत्व, रज र तम गरी तीन गुण 


उत्पन्न भए । 


तेभ्यः समभवत् सूत्रं महान् सूत्रेण संयुतः। 


  ९ जातो    
तता वकुवता जाता याऽहङ्कारा वमाहनः ॥ ६ ॥ 


पदार्थ 
् 
तेभ्यः  ती गुणहरूबाट 


सूत्रं  क्रियाशक््तिप्रधान सूत्र 
समभवत्  उत्पन्न भयो 


त्यसपच्छि 
सूत्रेण  सूत्रले 


रामानन्दी दीका 


५७०२ 
एकादश स्कन्ध 


संयुतः  सहित भएको 
महान्  महत्तत्व उत्पन्न भयो 
विकुवंतः  विकारयुक्त 


श्रीमद्भागवत 


ततः  त्यस महत्तत्वबाट 
विमोहनः  जीवलाई भ्रमित 
पार्न 


अध्याय २४ 


यः  जुन 
अहङ्कारः  अहङ्ारछत्यो 
जातः  उत्पन्न भयो 


वाव्यार्थ वती गुणहरूबाट पहिला क्रियाशक्ति प्रधान सूत्र उत्पन्न भयो । त्यसपचछ्छि सूत्रले सहित 
महत्त्व उत्पन्न भयो । त्यही महत्तत्वको विकारबाट जीवको भ्रमको कारण अहङ्कार उत्पन्न भयो । 


वैकारिकस्तेजसङ्च तामसदचेत्यहं त्रिवृत् । 
तन्मात्रेन्द्रियमनसां कारणं चिदचिन्मयः ॥ ७॥ 


पदढार्थ 

तन्मात्रेन्द्रियमनसां  तन्मात्रा, 
इन्द्रिय र मनको 

कारणं  कारण तथा 


चिदचिन्मयः  जड र 
चेतनवाला 
अहं  अहङार 





वैकारिकः च  सात्त्विक र 


२  राजस तथा 
तामसः च  तामस 
इति  यसप्रकारले 
त्रिवृत्  तीन प्रकारको छ 


ताक्यार्थ त्यो अहङार सात्विक, राजस र तामस गरी तीन प्रकारको छ र पञ्चतन्मात्रा, इन्द्रिय 


र मनको कारण हुनाले चेतनमय 


एवं अचेतनमय पनि छ। 


अथंस्तन्मात्रिकाज्जज्ञे तामसादिन्द्रियाणि च। 
तेजसाद् देवता आसन्नेकादशा च वैकृतात् ॥ ८॥ 


पदार्थ 
तन्मात्रिकात्  शब्द आदि 
तन्मात्राको कारण 


  उत्पन्न भए 
तैजसात् च  राजस अहद्भारबाट 
इन्द्रियाणि  दश इन्द्रियहरू र 


तामसात्  तामस अहङ्कारबाट वकृतात् च  सात्त्विक 


अथः  पञ्चमहाभूत 





अहङ्ारबाट 


५  एघार 
  देवताहरू पनि 
आसन्  उत्पन्न भए 





ताक्यार्थ शब्द आदि तन्मात्राको कारण तामस अहङ़ारबाट पञ्चमहाभूत उत्पन्न भए । राजस 
अहङ्ारबाट इन्द्रियहरू र सात्त्विक अहङारबाट इन्द्रियका अधिष्ठाता एघार देवताहरू उत्पन्न भए। 


मया सञ्चोदिता भावाः सर्वे संहत्यकारिणः। 
अण्डमुत्पादयामासुममायतनमुत्तमम् ॥ ९॥ 


पदढार्थ 

मया  मद्रारा 

सञ्चोदिताः  अभिप्रेरित भएका 
संहत्यकारिणः  मिलेर काम 


गर्न 

सवं  सम्पूर्ण 
भावाः  तत्त्वहरूले 
मम  मेरो 





उत्तमं  उत्तम 
आयतनं  निवासस्थान 
अण्डं  ब्रह्माण्ड 





उत्पादयामासुः  उत्पन्न गरे 


रामानन्दी दीका 


५७०३ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २४ 


वाक्यार्थ मद्रारा अभिप्ररित भएका यी सबे पदार्थहरू आपसमा मिलेर मेरो प्यारो आश्रय 
भएको यस ब्रह्माण्डको सुष्टि गरे। 


तस्मिन्नहं समभवमण्डे सलिलसंस्थितो । 
मम नाभ्यामभूत् पद्मं विश्वाख्यं तत्र चात्मभूः ॥ १०॥ 








पठार्थ समभवं  विराजमान भणं अभूत्  उत्पन्न भयो र 
सलिलसंस्थितो  जलमा रहेको मम  मेरो तत्र च  त्यस कमलमा 
तस्मिन्  त्यस नाभ्यां  नाभिमा आत्मभूः  ब्रह्मा उत्पन्न भए 
अण्डे  ब्रह्माण्डमा विश्वाख्यं  विश्व नामक 

अहं  म नारायणरूपले पट्मं  कमल 


ताक्यार्थ जलमा रहेको त्यस ब्रह्माण्डमा म नारायणरूपले विराजमान भँ। मेरो नाभिबाट 
विश्वनामक कमल उत्पन्न भयो र त्यस कमलमा ब्रह्माको उत्पत्ति भयो । 


सोऽसृजत् तपसा युक्तो रजसा मदनुग्रहात् । 
लोकान् सपालान् विश्वात्मा भूभुंवः स्वरिति त्रिधा ॥ ९॥ 








पढार्थ मदनुग्रहात्  पहिला मेरो भूर्भुवः स्वः इति  पृथिवी, 
विरवात्मा  संसारका कृपाले अन्तरिक्ष र स्वर्ग गरी 
आत्मस्वरूप तपसा  तपस्याद्रारा त्रिधा  तीन प्रकारका 
रजसा युक्तः  रजोगुणी सपालान्  लोकपालहरूले लोकान्  लोकहरू 

सः  ती ब्रह्माले सहित असृजत्  सुजना गरे 


ताक्यार्थ संसारका आत्मास्वरूप रजोगुणी ती ब्रह्माले पहिला मेरो कृपाले तपस्याद्रारा 
लोकपालहरूले सहित पृथिवी, अन्तरिक्ष र स्वर्ग गरी तीन लोकको रचना गरे। 


प ् ४  
देवानामोक आसीत् स्वभूतानां च भुवः पद् । 
मत्यांदीनां च भूलोकः सिद्धानां त्रितयात् परम् ॥ १२॥ 








पदढार्थ भुवः च  अन्तरिक्ष लोक निवासस्थान भयो 

स्वः  स्वर्ग भूतानां  भूतप्रेत आदिको सिद्धानां च  सिद्धहरूको चाह 
देवानां  देवताहरूको पदं  निवासस्थान भयो त्रितयात्  यी तीनभन्दा 

ओकः  निवासस्थान भूर्लोकः  पृथिवीलोक परम्  माथिको निवासस्थान 
आसीत्  भयो र मत्यांदीनां  मनुष्य आदिको भयो 


वाक्यार्थ तीन लोकमध्ये स्वर्ग लोक देवताहरूको निवासस्थान भयो, अन्तरिक्ष लोक भूतप्रेत 


रामानन्दी दीका 


५७०९ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय र 


आदिको बस्ने ठा बन्यो र पृथिवी लोकमा मनुष्यहरू रहन लागे। यी तीनभन्दा माथिका लोक 
सिद्धहरूका निवासस्थान बने । 


अघोऽसुराणां नागानां भमेरोकोऽसृजत् प्रभुः। 
त्रिखोकयां गतयः सवांः कमणां त्रिगुणात्मनाम् ॥ १३॥ 


पढार्थ नागानां  नागहरूको सवांः  सम्पूर्ण 

प्रभुः  समर्थ ब्रह्माले ओकः  बस्ते ठं गतयः  फलहरू 

भूमेः  पृथिवी भन्दा असृजत्  बनाए त्रिलोक्यां एव  यिनै स्वर्ग, 
अधः  तल त्रिगुणात्मनां  त्रिगुणात्मक अन्तरिक्ष र पृथिवी तीन लोकमा 
असुराणां  असुरहरूको र॒ कमणां  कर्महरूको नै प्राप्त ह॒न्छन् 








वाक्यार्थ सृष्टिकार्यमा समर्थं भएका ब्रह्माले असुर र नागहरूलाई बस्नका लागि पृथिवीभन्दा 
तलका पाताल आदि लोकहरूको रचना गरे। यिनै स्वर्ग, अन्तरिक्ष र पृथिवी तीन लोकमा 
त्रिगुणात्मक कर्मअनुसार जीवलाई अनेक किसिमका गति वा फलहरुू प्राप्त हुन्छन् । 


योगस्य तपसश्चैव न्यासस्य गतयोऽमलाः। 
महजंनस्तपः सत्यं भक्तियोगस्य मद्गतिः ॥ ४ ॥ 








पदार्थ अमलाः  निर्मल सत्यं  सत्यलोक तथा 
योगस्य  योगको गतयः  फल भक्तियोगस्य  भक्तियोगको 
तपसः च  तपस्याको र महः  महर्लोक फल 

न्यासस्य एव च  संन्यासको जनः  जनलोक मद्गतिः  मेरो गति 

पनि तपः  तपोलोक र वेकुण्टप्राप्ति हुन्छ 


ताक्यार्थ योग, तपस्या र संन्यासद्रारा मह, जन, तप र सत्य आदि उत्तम लोकको प्राप्ति हुन्छ । 
भक्तियोगले मेरो वेकुण्ठधाम प्राप्त हुन्छ । 


मया कालात्मना धात्रा कमंयुक्तमिदं जगत् 
गुणप्रवाह एतस्मिन्तुन्मज्जति निमज्जति ॥ १५॥ 








पढार्थ इदं  यो गुणप्रवाहे  गुणप्रवाहरूप 
कालात्मना  कालस्वरूप जगत्  जीवजगत् संसारसागरमा 

मया म कममंयुक्तं  कर्मयुक्त भएर उन्मज्जति  उत्रिन्छ र 
धात्रा  परमेश्वर्रारा एतस्मिन्  यस निमज्जति  इन्छ 


ताक्यार्थ कालरूप मेले नै कर्ममा प्रेरित गरेको यो जीवजगत् गुणप्रवाहरूप यस संसारसागरमा 


रामानन्दी दीका 


५७० 
कहिले उत्रने र कहिले इ्ने गर्द । 
अणुवृंहत् कृशः स्थूलो यो यो भावः प्रसिध्यति । 
सर्वोँऽप्युभयसंयुक्तः प्रकृत्या पुरुषेण च ॥ १६ ॥ 








पदढार्थ यः यः  जुनजुन प्रकृत्या  प्रकृति र 

अणुः  सानो भावः  पदार्थ पुरुषेण च  पुरुष 

वृहत्  ठलो प्रसिध्यति  संसारमा प्रसिद्ध॒ उभयसंयुक्तः  दुबैको संयोगले 
कृशाः  पातलो छन् बनेका हुन् 

स्थूलः  मोटो आदि सवः अपि  ती सबै 


ताक्यार्थ संसारमा सानोटठुलो, मोटोपातलो आदि भनिने जति पनि पदार्थहरू छन्, ती सबे 
प्रकृति र पुरुष दुबेको संयोगबाट बनेका हन् । 


यस्तु यस्यादिरन्तर्च स वे मध्यं च तस्य सन्। 
विकारो व्यवहारार्था यथा तेजसपार्थिंवाः ॥ १७ ॥ 








पदढार्थ । च  मध्यमा पनि   व्यवहारका निम्ति 
यः तु  जुन तत्व सः  त्यही नै हुन्छ हो 

यस्य  जुन पदार्थको वै  निश्चय नै यथा  जसरी 

आदिः  पहिला र सन्  सत्य वस्तु त्यही तेजसपार्थिवाः  सुन र माटोका 
अन्तः च  पच्िसम्म पनि रहन्छहो विकार केवल व्यवहारका लागि 
तस्य  त्यसको विकारः  विकार त मात्र हुन् 


वाव्यार्थ जुन वस्तुको प्रारम्भ अवस्थामा र अन्त्य अवस्थामा जुन पदार्थं रहन्छ, बिचमा पनि 
त्यसैको सत्ता रहन्छ र त्यही नै सत्य वस्तु हो । विकार त केवल व्यवहारका निम्ति भएको हो । 
जसरी सुनका विकार कुण्डल, कडण आदि र माटोका विकार चैटो आदि केवल व्यवहारका 
लागि मात्र हुन् । 


यटुपादाय पूर्वंस्तु भावो विकुरुतेऽपरम्। 
आदिरन्तो यदा यस्य तत् सत्यमभिधीयते ॥ १८ ॥ 








पदढार्थ महद् आदि पदार्थले हो 

यत् तु  जसलाई अपरं  अहर आदि अन्य यदा  जहिले 

उपादाय  उपादान कारण  पदार्थको यस्य  जुन पदार्थको 
बनाएर विकुरुते  रचना गर्द आदिः  सुरुमा र 

पूवं भावः  प्रथम कारणरूप त्यहं पहिलो कारण नै सत्य अन्तः  अन्तमा जे हन्छ 


रामानन्दी दीका 


५५७०६ 

एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २४ 
तत्  त्यही नै सत्यं  सत्य अभिधीयते  भनिन्छ 
ताक्यार्थ कुनै वस्तुको उपादान कारणको पनि अर्को उपादान कारण भयो भने ती दुर्दमध्ये 
पहिलो कारण नै सत्य हो । तसर्थं अन्य कारणद्वारा बनेका महद् आदि तत्त्व पनि सत्य कारण 


होदनन्। किनभने यिनीहरूको सुष्टिभन्दा पहिले र पछि पनि अर्क कारण रहन्छ । जुन वस्तु आदि 
र अन्तमा रहन्छ, त्यसैलाई सत्य भनिन्छ । 


प्रकृतियंस्योपादानमाधारः पुरुषः परः। 
सतोऽभिव्यञ्जकः कालो बह्म तत् त्रितयं त्वहम् ॥ १९॥ 








पदार्थ परः पुरुषः  परमात्मा हो र॒ त्रितयं तु  तीनै 
यस्य  यस संसारको सतः  सत्लाई ब्रह्य  ब्रह्मरूप 

उपादानं  उपादान कारण  अभिन्यञ्जकः  प्रकट गर्ने अहं  मनैहं 

प्रकृतिः  प्रकृति हो काठः  कालहो 

आधारः  आधार तत्  ती 


वाव्यार्थ यस कार्यरूप संसारको उपादान कारण प्रकृति हो, आधार परमात्मा र यसलाई प्रकट 
गर्न काल हो। यी तीनै ब्रह्मरूप मेरे रूप हुन् किनभने यी सबैको कारण मनैहं। 


 


  ०९. र  स 
सर्गः प्रवर्तेते तावत् पोवापर्येण नित्यशः। 
महान् गुणविसगाथंः स्थित्यन्तो यावदीक्षणम् ॥ २० ॥ 


पदढार्थ तावत्  तबसम्म भोग्नका निम्ति 
यावत्  जबसम्म नित्यशः  निरन्तररूपमा महान्  अपार 
ईक्षणं  परमात्माको पोवापर्येण  पहिला जन्मिएको सगः  सृष्टप्रक्रिया 


ईक्षणशक्तिले काम गरिरहन्छ र पछि जन्मिएको पितापुत्र प्रवतेते  चलिरहन्छ 
स्थित्यन्तः  जबसम्म सुष्टिको आदि रूपमा 

प्रलय हदेन गुणविसगांथंः  कर्मफल 
ताक्यार्थ जबसम्म परमात्माको ईक्षणशक्तिले काम गरिरहन्छ, जबसम्म उनको पालनवृत्ति 
कायम रहन्छ अर्थात् जबसम्म प्रलय हदेन, तबसम्म जीवले गरेका कर्मको फल भोग्नका निम्ति 
पितापुत्र आदिका रूपमा यो अपार सुष्टिप्रक्रिया चलिरहन्छ । 








विराण्मयासाद्यमानो लोककल्पविकल्पकः । 
पञ्चत्वाय विरोषाय कल्पते भुवनैः सह ॥ २९॥ 


पढार्थ मया  कालरूप मद्वारा आसाद्यमानः  व्याप्त 


रामानन्दी दीका 


१५.७०७ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय र४ 


विराट्  यो ब्रह्माण्ड पनि पञ्चत्वाय  प्रलयरूप 
लोककल्पविकल्पकः  लोकको भुवनैः सह  सम्पूर्ण भुवनहरूले विशेषाय  विभाजनका लागि 
सृष्टि र प्रलय भद्रहने सहित कल्पते  तयार हुन्छ 
वाव्यार्थ कालरूप मैले व्याप्त गरिराखेको प्रतिदिन लोकको सृष्टि र प्रलय भद्रहने यो 


ब्रह्माण्ड पनि मेले उपेक्षा गरेपल्ि अर्थात् प्रलयकाल आएपच्ि सम्पूर्ण भुवनहरूले सहित प्रलयरूप 
विभाजनका लागि तयार हुन्छ । 


गरिदराखेको 


अन्ने प्रलीयते मत्यंमन्नं धानासु टीयते । 
धाना स प्रलीयन्ते   न प्रलीयते 
धाना भूमो प्रीयन्ते भूमिगन्े प्रलीयते ॥ २२॥ 


पढार्थ धानासु  बीजहरूमा भूमिः  पृथिवी 
मत्यम्  शरीर लीयते  लीन हृन्छ गन्धे  गन्धतन्मात्रामा 
अन्ने  अन्तमा धानाः  बीजहरू प्रलीयते  लीन हुन्छ 
प्रीयते  लीन हुन्छ भूमो  पृथिवीमा 

अन्नं  अन्न प्रलीयन्ते  लीन हृन्छन् र 








वाव्यार्थ प्रलयकालमा प्राणीहरूको शरीर अन्तमा, अन्न आआपफ्ना बीजहरूमा, बीजहरू 
भूमिमा र भूमि गन्धतन्मात्रामा लीन हुन्छ । 


अप्सु प्रलीयते गन्ध आपश्च स्वगुणे रसे । 
रीयते ज्योतिषि रसो ज्योती रूपे प्रलीयते ॥ २३॥ 


पदढार्थ 

गन्धः  गन्ध 

अप्सु  जलमा 
प्रलीयते  लीन हुन्छ र 
आपः च  जल पनि 





स्वगुणे  आफ्नो गुण 
रसे  रसमा लीन हुन्छ 
रसः  रस 

ज्योतिषि  तेजमा 
लीयते  विलीन हुन्छ र 





ज्योतिः  तेज 
रूपे  रूपतन्मात्रामा 
प्रलीयते  विलीन हुन्छ 


ताक्यार्थ गन्ध जलमा, जल आफ्नो गुण रसमा, रस तेजमा र तेज रूपतन्मात्रामा लीन हुन्छ । 


५ न्त, ल लीयते   म 
रूपं वायो स च स्पशे लीयते सोऽपि चाम्बरे । 
अम्बरं शब्द्तन्मात्र इन्द्रियाणि स्वयोनिषु ॥ २४॥ 


पदार्थ 
रूपं  रूपतन्मात्रा 
वायो  वायुमा र 


सःच न्त्यो वायु पनि 


स्पशे  आपनो स्पर्श गुणमा 


लीयते  लीन हुन्छ 


सःच अपि  त्यो स्पर्श पनि 
अम्बरे  आकाशमा 
अम्बरं  आकाश 


रामानन्दी दीका 


१५.७०८ 
एकादश स्कन्ध 


राब्दतन्मात्रे  शब्दतन्मात्रामा 
लीन हुन्छ 


श्रीमद्भागवत 


इन्द्रियाणि  इन्द्रियहरू 
स्वयोनिषु  आआप्ना कारण 


अध्याय २४ 


देवतामा लीन ह॒न्छन् 


ताक्यार्थ रूपतन्मात्रा वायुमा, वायु स्पर्शमा, स्पर्श आकाशमा र आकाश शब्दतन्मात्रामा लीन 
हुन्छन् । इन्द्रियहरू आआपफ्ना अभिमानी देवतामा लीन हुन्छन् । 


  न 


योनिर्वेकारिके 


सोम्य लीयते मनसीडवरे । 


राब्दो भूतादिमप्येति भूतादिमंहति प्रभुः ॥ २५॥ 


पदार्थ 

सोम्य  हे सौम्य 

न अ 

योनः  इन्द्रियका कारणरूप 
देवताहरू 

ईङूवरे  आफनो नियन्ता मनमा 





  लीन हन्छन् 
मनसि  देवताहरूले सहित मन 


वैकारिके  सात्त्विक अहङारमा 


लीन हुन्छ 
राब्द्ः  शब्दतन्मात्रा 





भूतादिम्  तामस अहङ़ारमा 
अप्येति  लीन हुन्छ र 

प्रभुः  समर्थ 

भूतादिः  तामस अहङ़ार 
महति  महत्तत्त्वमा लीन हुन्छ 


ताक्यार्थ हे सौम्य ! इन्द्रियका अधिष्ठाता देवताहरू आफ्नो नियन्ता मनमा लीन ह॒न्छन्, 
देवताहरू सहित मन सात्विक अहङ्ारमा लीन हुन्छ । शब्दतन्मात्राहरू तामस अहङ्कारमा लीन 
हन्छन् र संसारलाई मोहित पार्न सक्ने तामस अहङ़ार महत्ततत्वमा लीन हुन्छ । 


स लीयते महान् स्वेषु गुणेसु गुणवत्तमः। 
त सम्प्रलीयन्ते स लीयते स 
तेऽव्यक्ते न्ते तत् काठे ऽव्यये ॥ २६॥ 


पदढार्थ 

गुणवत्तमः  ज्ञानशक्ति र 
क्रियाशक्तिप्रधान 
सःत्यो 

महान्  महत्तत्त्व 


स्वेषु  आपफ्ना कारणभूत 
गुणेसु  गुणहरूमा 
लीयते  लीन हृन्छ 

ते  ती गुणहरू 





अव्यक्ते  अव्यक्त प्रकृतिमा 





सम्प्रलीयन्ते  लीन हन्छन् 
तत्  त्यो अव्यक्त प्रकृति 
अन्यये  अविनाशी 

कारे  कालमा 

लीयते  लीन हृन्छ 


ताक्यार्थ ज्ञानशक्ति र क्रियाशक्तिप्रधान त्यो महत्तत्त्व आपफ्ना कारणरूप गुणहरूमा लीन हुन्छ । 
ती गुण अव्यक्त प्रकृतिमा र अव्यक्त प्रकृति आफ्नो प्रेरक अविनाशी कालमा लीन हुन्छ । 


काटो मायामये जीवे जीव आत्मनि मस्यजे । 
आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः ॥ २७ ॥ 


पदार्थ 
कालः  काल 
मायामये  मायामय 


जीवे  महापुरुष जीवमा 
जीवः  महापुरुष जीव 
मयिम 


अजे  अजन्मा 
आत्मनि  परमात्मामा लीन 
हन्छ 


रामानन्दी दीका 


एकादश स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


विकल्पापायलक्षणः  जगत्को केवलः  उपाधिरहित 


सृष्टि र लयको अधिष्ठानरूप 


आत्मा  परमात्मा 


५७०९ 
अध्याय २४ 


आत्मस्थः  आरफैमा स्थित 
रहन्छ 


ताक्यार्थ त्यसै गरी काल मायामय जीवमा र जीव म अजन्मा आत्मामा लीन हृन्छ। जगत्को 
सुष्टि र लयको अधिष्ठान त्यो आत्मा चाहं कसैमा पनि लीन हेन र उपाधिरहित आपने 


स्वरूपमा स्थित रहन्छ । 


एवमन्वीक्षमाणस्य कथं वेकल्पिको भ्रमः। 
क   अ व्योम्नीवाकोदये ट 
मनसो हदि तिष्ठेत ठ तमः ॥ २८॥ 


पदढार्थ 

एवं  यसप्रकार 
अन्वीक्षमाणस्य  विचार गर्ने 
व्यक्तिको 

मनसः  मनमा 


  भेददुष्टिले हने 
श्रमः  भेदभाव वा भ्रम 
व्योम्नि  आकाशमा 

अकोंद्ये  सूर्योदय भदसकेपछ्छि 
तमः इव  अन्धकार बस्न 





नसके यै 

हृदि  चित्तमा 

कथं  कसरी 

तिष्ठेत  बस्न सक्ला 





ताक्यार्थ यसप्रकार विचार गर्ने व्यक्तिको मनमा यो भेददुष्टिले हुने प्रपञ्चभ्रम कसरी उत्पन्न 
हने ? जसरी आकाशमा सूर्योदय भएपच्ि अन्धकार रहन सक्देन, त्यसै गरी विचार गर्दा भ्रमने 


हदेन। 


एष साङ्ख्यविधिः प्रोक्तः संशयग्रन्थिभेदनः । 
प्रतिलोमातुलोमाभ्यां परावरदुशा मया ॥ २९॥ 


पढार्थ 

परावरदुशा  कार्यर कारण 
दुबेको साक्षी 

मया  मारा 


प्रतिलोमानुलोमाभ्यां  सृष्टिक्रम 
र प्रलयक्रमद्रारा 
संशयग्रन्थिभेदनः  भ्रमरूपी 
गांटोलाई खोलिदिने 





एषः  यो 
साङ्ख्यविधिः  साडख्ययोगको 
प्रक्रिया 





प्रोक्तः  बताइयो 


ताक्यार्थ म कार्य र कारण दुबेको साक्षी हँ। मेले अनुलोम र प्रतिलोम अर्थात् सुष्टिक्रम र 
प्रलयक्रमद्वारा संशयको गांँटोलाई खोलिदिने यो साङख्ययोगको प्रक्रिया तिमीलाई बता । 


इति श्रीमदुभागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायामेकादङास्कन्धे चतुविंशोऽध्यायः ॥ २४ ॥ 


रामानन्दी दीका 


९५.०१० 


एकादश स्कन्ध 


श्रीभगवानुवाच भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभयो 
गुणानामसमिश्राणां पुमान् येन यथा भवेत् । 


श्रीमद्भागवत 


गुणका वृत्तिहरू 


तन्मे पुरुषवर्येदमुपधारय शंसतः ॥ १॥ 


पदार्थ 

पुरुषवयं  हे पुरुषश्रेष्ठ उद्धव 
असमिश्राणां  भिन्नभिन्न 
रूपमा नमिसिई रहेका 

गुणानां  गुणहरूमध्ये 





येन  जुन गुणले 
पुमान्  पुरूष 
यथा  जस्तो 
भवेत्  हन्छ 

तत् इदं  त्यो कुरा 





अध्याय २५ 


अथ पञ्चविंरो ऽध्यायः 


शंसतः  बतादरहेको 
मे  मबाट 
उपधारय  सावधान भएर सुन 


वाक्यार्थ हे पुरुषन्रेष्ठ उद्धव ! भिन्नभिन्न रूपमा नमिसिई रहेका सत्त्व आदि गुणमध्ये कुन 
गुणले पुरुषमा कस्तो प्रभाव पार्द भन्ने बारे वर्णन गर्देह्ु, तिमी सावधान भएर सुन । 


रमो दमस्तितिक्षेक्षा तपः सत्यं द्या स्मृतिः। 
तुष्टिस्त्यागोऽस्पृहा श्रद्धा हीदंयादिः स्वनिर्वृतिः ॥ २॥ 


पदार्थ 
ङमः  मनको निग्रह 
दमः  बाह्य इन्द्रियको निग्रह 


तितिक्षा  सहनशीलता 
ईक्षा  विवेक 
तपः  तपस्या 





सत्यं  सत्य 

द्या  दया 

स्मृतिः  स्मृति 

तुष्टिः  सन्तोष 

त्यागः  उदारता 

अस्पृहा  विषयमा वेराग्य 





श्रद्धा  श्रद्धा 

हीः  लज्जा 

दयादिः  दया, दान, सरलता, 
विनय आदि 

स्वनिवृतिः  आत्मरति यी 
सत्वगुणका वृत्ति हन् 


ताक्यार्थ शम, दम, तितिक्षा, विवेक, तप, सत्य, दया, स्मृति, सन्तोष, उदारता, विषयमा 
वेराग्य, श्रद्धा, लज्जा, दया, दान आदि र आत्मरति यी सत्त्वगुणका वृत्ति हृन् । 


काम ईहा मदस्तुष्णा स्तम्भ आश्चीभिंदा सुखम् । 
र १ प्रीतिहांस्यं अ । वीयं ् 
मदोत्साहो यशः वीयं बलोद्यमः॥ ३॥ 


पदार्थ 
कामः  अभिलाषा 


ईहा  अभिलाषा पूरा गर्ने 
चेष्टा 


मदः  घमन्ड 
तृष्णा  लोभ 


रामानन्दी दीका 


५०९१९ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २५ 
स्तम्भः  अहङ़ार मदोत्साहः  उत्तेजनापूर्ण वीर्यं  पराक्रम 

आशीः  याचना उत्साह बलोद्यमः  कठिन परिश्रम यी 
मिदा  भेदभाव यरा प्रीतिः  कीर्तिको चाहना रजोगुणका वृत्ति हुन् 

सुखं  विषयभोग हास्यं  उपहास 








ताक्यार्थ अभिलाषा, अभिलाषा पूरा गर्ने चेष्टा, घमन्ड, लोभ, अहङ़ार, याचना, भेदभाव, 
विषयभोग, उत्तेजनापूर्ण उत्साह, कीर्तिको चाहना, उपहास, पराक्रम र कठिन परिश्रम आदि 
रजोगुणका वृत्ति हुन् । 

क   न 

कराध कुमाऽनृत हसा याच्जा दम्भः क्लमः कारुः । 

भ स विषादार्ती  

राकमाहया विषादातीं नद्रारा भीरनुयम  ॥ ४ ॥ 








पदार्थ दम्भः  आडम्बर आहा  प्रतीक्षा 
क्रोधः  रिस कलमः  थका भीः  उरर 

लोभः  लोभ कलिः  रगडा अनुद्यमः  जडता यी 
अनृतं  दुट शोकमोहौ  शोक र मोह तमोगुणका वृत्ति हुन् 
हिंसा  हिंसा विषादातीं  दुःख र दीनता 

याच्ञा  प्रार्थना निद्रा निद्रा 


ताक्यार्थ क्रोध, लोभ, ढुट, हिंसा, प्रार्थना, आडम्बर, थकाद्, रगडा, शोक, मोह, दुःख, चिन्ता, 
निद्रा, आशा, भय र जडता यी तमोगुणका वृत्ति हुन् । 


सत्त्वस्य रजसङ्चेतास्तमसख्चानुपू्वंशः । 
वृत्तयो वणिंतप्रायाः सन्निपातमथो शुणु ॥ ५॥ 








पढार्थ एताः  यी सन्निपातं च  मिश्रित गुणका 
अनुपूवंशः  क्रमशः वृत्तयः  वृत्तिहरू वृत्तिहरू 

स्वस्य  सत्तवगुणका वणिंतप्रायाः  लगभग सवै शुणु  सुन 

रजसः  रजोगुणका र वर्णित भए 

तमसः च  तमोगुणका अथो  अब 


ताक्यार्थ यी मेले क्रमशः सत्त्व, रज र तमोगुणका भिननभिनन वृकत्तिहरू लगभग सबे बता, 
अब यिनका मिश्रित वृत्तिहरूबारे सुन । 


सन्निपातस्त्वहमिति ममेत्युद्धव या मतिः। 
व्यवहारः सन्निपातो मनोमात्रेन्द्रियासुभिः ॥ ६॥ 


रामानन्दी दीका 


१९ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २५ 
पढार्थ मतिः  भेदबुद्धि छ यो प्राणहरूद्रारा हने 

उद्धव  हे उद्धव सन्निपातः  मिश्रित गुणवृत्ति व्यवहारः तु  सबै व्यवहार 
अहं इति  म भने र हो चाहं 

मम इति  मेरो भन्ने मनोमात्रेन्द्रियासुभिः  मन, सन्निपातः  मिभ्रित गणको 
या  जुन पञ्चतन्मात्रा, इन्द्रिय र वृत्तिका कार्य हृन् 








ताक्यार्थ हे उद्धव! योमहँरयी मेरा हुन् भने जुन भेदबुदधि छ त्यो मिधित गुणवृत्ति हो। 
मन, तन्मात्रा, इन्द्रिय र प्राणहरुद्रारा हुने सम्पूर्ण व्यवहार चाहं मिश्रित गुणको वृत्तिका कार्य हन् । 


धर्मे म प ्    
धर्मे चाथं च कामे च यदासो परिनिष्ठितः। 
गुणानां सन्निकषांऽयं श्रद्धारतिधनावहः ॥ ७ ॥ 


पदढार्थ कामे च  काममा अनुराग र धन उत्पन्न गर्न 
असो  यो जीव परिनिष्ठितः  प्रवृत्त हुन्छ गुणानां  गुणहरूको 

यदा  जब त्यस वेला सन्निकषंः  सम्मिश्रण हुन्छ 
धर्मे च  धर्ममा अयं  यो 

अथं च  अर्थमार श्रद्धारतिधनावहः  श्रद्धा, 








ताक्यार्थ जब मानिस धर्म, अर्थ र काममा प्रवृत्त हृन्छ तब उसलाई सत्त्व, रज र तमका 
प्रभावले श्रद्धा, अनुराग र धन प्राप्त हुन थाल्दछ, यी सबे मिधित गुणवृत्ति हुन् । 


प्रवृत्तिलक्षणे निष्ठा पुमान् यहिं गृहाश्रमे । 
स्वधर्मे चानुतिष्ठेत गुणानां समितिहिं सा ॥ ८॥ 








पढार्थ गृहाश्रमे  घरगृहस्थीमा हि  निश्चय नै 

यहिं  जब अनु  त्यसपछि सा  ती सबै अवस्था 
प्रवृत्तिलक्षणे  काम्यकर्ममा स्वधर्मे च  आपना गुणानां  गुणहरूको 

निष्ठा  निष्ठा हुन्छ तब नित्यनैमित्तिक आदि धर्ममा समितिः  सामूहिक अवस्था 
पुमान्  मानिस तिष्ठेत  प्रवृत्त हुन्छ हन् 


वाक्यार्थ जब मानिसमा काम्यकर्ममा निष्ठा हृन्छ तब ऊ घरगृहस्थीमा आसक्त हुन्छ र 
नित्यनैमित्तिक आदि धर्ममा प्रवृत्त ह॒न्छ, ती सबै अवस्था गुणहरूका मिश्रित सामूहिक अवस्था 


हन्। 
पुरुषं सत््वसंयुक्तमनुमीयाच्छमादिभिः। 
कामादिभी रजोयुक्तं कोधादस्तमसा युतम् ॥ ९॥ 


रामानन्दी दीका 


५०१२ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २५ 
पदार्थ सत्त्वसंयुक्तं  सत्त्वगुणी क्रोधाद्येः  क्रोध आदिले युक्त 
रामादिभिः  शम, दम आदिले कामादिभिः  काम आदिले मानिसलाई 

युक्त युक्त मानिसलाई तमसा युतं  तमोगुणी भनी 
पुरुषं  मानिसलाई रजोयुक्तं  रजोगुणी र अनुमीयात्  अनुमान गर्नुपर्दछ 








ताक्यार्थ शम, दम आदि सत्त्वगुणले युक्त भएको मानिसलाई सत््वगुणी, काम आदिले युक्त 
भएको मानिसलाई रजोगुणी र क्रोध आदिले युक्त भएको मानिसलाई तमोगुणी भनेर बुमनुपर्दछ। 


यदा भजति मां भक्त्या निरपेक्षः स्वकर्मभिः। 
तं सत्त्वप्रकृतिं विद्यात् पुरुषं स्त्रियमेव वा ॥ १० ॥ 


पढार्थ भक्त्या  भक्तिपूर्वक स्त्रियम् एव वा  स्त्रीलाई नै 
यदा  जहिले मां  मलाई सत्त्वप्रकृतिं  सत््वगुणी 
निरपेक्षः  निष्काम भएर भजति  आराधना गर्दछ विद्यात्  भनेर जान्नुपर्दछ 


स्वकर्मभिः  आपफ्ना नित्य, तं  त्यस 
नैमित्तिक आदि कर्महरुद्रारा पुरुषं  पुरुषलाई 








ताक्यार्थ जब कुनै पुरुष वा स्त्रीले निष्काम भएर आप्ना कर्महरूद्रारा भक्तिपूर्वक मेरो 
आराधना गर्न थाल्दछ, तब त्यो पुरुष वा स्त्रीलाई सतत्वगुणी भनेर जान्नुपर्वछ। 


यदा आरिष आशास्य मां भजेत स्वकमभिः। 
तं रजःप्रकृतिं विद्याद्धंसामाशास्य तामसम् ॥ १९॥ 








पढार्थ मां  मलाई हिंसां  शत्रुहिंसा आदिको 
यदा  जहिले भजेत  भज्दछन्, तहिले आशास्य  आशा गरेर 
आशिषः  कामनाहरूको तं  त्यसलाई आराधना गर्नलाई 
आशास्य  आशा गरेर रजःप्रकृतिं  रजोगुणी भनी तामसम्  तमोगुणी भनेर 
स्वकममिः  आपना कर्महरूले विद्यात्  जान्नुपर्दचछ र जान्नुपर्दछ 


ताक्यार्थ जुन समयमा मानिसले कुनै कामनाको अभिलाषा गरेर आफ्ना कर्मद्रारा मेरो 
आराधना गर्व्छ, त्यसवेला त्यस मानिसलाई रजोगुणी मान्नुपर्दछ र ॒जुनवेला शत्रुहिंसा आदि 
कामना राखेर मेरो सेवा गर्द, त्यतिवेला उसलाई तमोगुणी भनेर बुणनुपर्वछ । 


सत्त्वं रजस्तम इति गुणा जीवस्य नैव मे। 
चित्तजा येस्तु भूतानां सज्जमानो निबध्यते ॥ १२॥ 
पढार्थ चित्तजाः  चित्तमा उत्पनन हुने सत्त्वं  सत्त्व 


रामानन्दी दीका 


५७९४ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २१५ 
रजः  रज र   मेरा सज्जमानः  आसक्त भएको 
तमः इति  तम यी न  होडइनन् जीव 

गुणाः  गुणहरू येः तु  यिनै्रारा नै निबध्यते  बन्धनमा पर्दछ 
जीवस्य एव  जीवका नै हुन् भूतानां  शरीर आदिमा 








ताक्यार्थ चित्तमा उत्पन्न हुने सत्त्व, रज र तम यी तीनै गुण जीवका हृन्, मेरा होदनन्। यिनै 
गुणद्वारा जीव शरीर आदिमा आसक्त भएर बन्धनमा पर्व । 


यदेतरो जयेत् सत्त्वं भास्वरं विदं शिवम् । 
तदा सुखेन युज्येत धमंज्ञानादिभिः पुमान् ॥ १३॥ 








पदार्थ सत्त्वं  सत्त्वगुणले पुमान्  मानिस 

यदा  जब इतरो  अरू रजोगुण र सुखेन  सुखले र 

भास्वरं  प्रकाशमान तमोगुणलाई घम॑ज्ञानादिभिः  धर्म, ज्ञान 
विदं  स्वच्छ र जयेत्  जित्दछ आदिले 

शिवं  शान्त तदा  तब युज्येत  सम्पन्न बन्द 


वाक्यार्थ  जब प्रकाशमान, स्वच्छ र शान्त सत्त्वगुण, रजोगुण र ॒तमोगुणलाई जितेर मानिस 
अधि बदन थाल्दछ, तब ऊ सुख, धर्म र ज्ञान आदिले सम्पन्न बन्दछ। 


यदा जयेत् तमः सत्त्वं रजः सद्ग भिदा चरम् । 
तदा दुःखेन युज्येत कर्मणा यशसा श्रिया ॥ १ ॥ 








पढार्थ रजः  रजोगुणले दुःखेन  दुःखले 
यदा  जब सत्त्वं  सत्त्वगुणलाई र कमणा  कर्मले 
स्वं  आसक्तिको हेतु तमः  तमोगुणलाई यशसा  यशले र 
भिदा  भेदबुद्धिको हेतु र॒ जयेत्  जित्दछ श्रिया  सम्पत्तिले 
चलं  प्रवृत्तिको हेतु तदा  तब मानिस युज्येत  युक्त हन्छ 


ताक्यार्थ जब मानिसले आसक्ति, भेद र प्रवृत्तिको हेतु रजोगुणले सतत्वगुण र तमोगुणलाई 
जित्दछछ, तब ऊ दुःख, कर्मप्रवृत्ति, यश र सम्पत्तिले युक्त हन्छ । 


यदा जयेद् रजः सत्त्वं तमो मूं लयं जडम्। 
युज्येत शोकमोहाभ्यां निद्रया दिंसयाराया ॥ १५॥ 


पठार्थ मूटं  विवेक नाश गर्ने जडं  जड 
यदा  जहिले ल्यं  आलस्यस्वरूप तमः  तमोगुणले 


रामानन्दी दीका 


एकादश स्कन्ध 


रजः  रजोगुणलाई र 
सत्त्वं  सत्तवगुणलाई 

न. 
जयेत्  जित्दकछ्छ त्यसवेला 


श्रीमद्भागवत 


मानिस 


५७९५ 
अध्याय २५ 


हिंसया  हिंसाको भावनाले र 


सखोकमोहाभ्यां  शोक, मोहले आशया  अनेक कामनाले 


निद्रया  आलस्यले 


युज्येत  युक्त हृन्छ 


वाव्यार्थ जहिले विवेकको विनाशक, आलस्यको कारक र जड तमोगुणले सत्त्वगुण र 
रजोगुणलाई जित्दछ, त्यतिवेला मानिस शोक, मोह, निद्रा, हिंसा र अनेक कामनाले युक्त हुन्छ । 


यदा चित्तं प्रसीदेत इन्द्रियाणां च निर्वृतिः। 
देहेऽभयं मनोऽसङ्खं तत् सत्त्वं विद्धि मत्पदम् ॥ १६॥ 


पदढार्थ 

यदा  जहिले 

चित्तं  चित्त 

प्रसीदेत  प्रसन्न हुन्छ र 
इन्द्रियाणां च  इन्द्रियहरूको 


र  विषयबाट उपरति 





हुन्छ 
देहे  शरीरमा 
अभयं  निर्भयता र 
मनः  मन 





असङ्गं  आसक्तिरहित हन्छ 
तत्  त्यस अवस्थालाई 
मत्पदं  मेरो प्राप्तिको आधार 
सत्त्वं  सतत्वगुणको वृद्धि 
विद्धि  जान्नुपर्दछ 


वाक्यार्थ  जुन समयमा चित्त प्रसन्न हुन्छ र इन्द्रियहरू विषयबाट उपरत हुन्छन्, शरीरमा 
निर्भयता हुन्छ र मन आसक्तिले रहित हुन्छ, त्यसवेला मेरो प्राप्तिको स्थान सतत्वगुणको वृद्धि 


भएको जान्नुपर्वछ। 


चाधीरनिवृत्तिङ्च  . र 


विकुर्वन् क्रियया चाधीरनिवृत्तिरच चेतसाम् । 
गात्रास्वास्थ्यं मनो भ्रान्तं रज एतेर्निंश्ामय ॥ १७ ॥ 


पदार्थ 

क्रियया  जुन वेला क्रियाद्रारा 
विकुर्वन्  विकृत भएर 

अधीः च  चित्त विक्षिप्त हुन्छ 
र 


चेतसां  ज्ञानेन्द्रियहरूको 
अनिवृत्तिः च  असन्तुष्ट तथा 
गात्रास्वास्थ्यं  कर्मन्द्रियहरूको 
अस्वास्थ र 

मनः  मन 








भ्रान्तं  भ्रान्त हुन्छ 

एतेः  यी लक्षणहरुद्रारा 

रजः  रजोगुणको वृद्धि भएको 
निशामय  जान्नु पर्दछ 


ताक्यार्थ जब क्रियाद्वारा विकृत भएर चित्त विक्षिप्त हुन्छ, ज्ञानेन्द्रियहरू असन्तुष्ट हुन्छन्, 
कर्मन्द्रियहरू अस्वस्थ हुन्छन् र मन भ्रान्त ह॒न्छ, त्यसवेला रजोगुणको वृद्धि भएको जान्नु पर्दछ। 


सीदच्ित्तं विरीयेत चेतसो ग्रहणेऽक्षमम्। 
मनो नष्टं तमो ग्खानिस्तमस्तदुपधारय ॥ १८ ॥ 


पदार्थ 
चित्तं  जहिले चित्त 


सीदत्  आफ हराखदै 
चेतसः  चिदाकारको 


नप 
ग्रहणे  ग्रहण गर्न 
अक्षमं  असमर्थ हदि 


रामानन्दी दीका 


९९ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २५ 
विलीयेत  लीन हुन्छ तमः  अज्ञान र तमः  तमोगुणको वृद्धि भएको 
मनः  मन ग्लानिः  खिन्नता बद उपधारय  बुमनु पर्दछ 

नष्टं  लीन हुन्छ तत्  त्यस वेला 


ताक्यार्थ जब चित्त तिरोहित भएर चिदाकारलाई ग्रहण गर्न असमर्थं बनी लीन हुन्छ र मन 
खिन्न हुन्छ अनि अज्ञान र खिन्नता बद्दछ, तब तमोगुणको वृद्धि भणएक भन्ने बुणनु पर्दछ। 


एधमाने गुणे सत्त्वे देवानां बरमेधते । 
असुराणां च रजसि तमस्युद्धव रक्षसाम् ॥ १९॥ 








पढार्थ  देवताहरूको असुराणां  असुरहरूको र 
उद्धव  हे उद्धव बलं  पराक्रम तमसि च  तमोगुणको वृदधिले 
सत्त्वे गुणे  सत्तवगुणको एधते  बददछ रक्षसाम्  राक्षसहरूको पराक्रम 
एधमाने  वृद्धि हदा रजसि  रजोगुणको वृद्धिले बददछ 


वाक्यार्थ हे प्रिय उद्धव! सत्त्वगुणको वृद्धि हदा देवताहरूको पराक्रम बदूदछ, रजोगुणको 
वृदधिमा असुरहरूको र तमोगुणको वृदधिमा राक्षसहरूको पराक्रम बददछ । 


सत्त्वाज्जागरणं विद्याद् रजसा स्वप्नमादिशोत्। 
प्रस्वापं तमसा जन्तोस्तुरीयं त्रिषु सन्ततम् ॥ २०॥ 








पदर्थ रजसा  रजोगुणबाट तुरीयं  यी देखि भिन्न तुरीय 
सत्त्वात्  सतत्वगुणबाट स्वप्नं  स्वप्न अवस्था र अवस्था चाहं 

जन्तोः  प्राणीको तमसा  तमोगुणबाट त्रिषु  ती तीनै अवस्थामा 
जागरणं  जाग्रत् अवस्था प्रस्वापं  सुषुप्ति अवस्था सन्ततम्  एकरूपले रहन्छ 
विद्यात्  जान्न् आदिशेत्  बुन् 


ताक्यार्थ सत्वगुणले प्राणीको जाग्रत् अवस्था, रजोगुणले स्वप्न अवस्था र तमोगुणले सुषुप्ति 
अवस्था हुन्छ । यसदेखि भिन्न चौथो तुरीय चाहं यी तीनै अवस्थामा एकरूपले व्याप्त रहन्छ । 


उपयुपरि गच्छन्ति सत्त्वेन बराह्मणा जनाः । 
तमसाधोऽध आमुख्याद् रजसान्तरचारिणः ॥ २१९॥ 


पढार्थ सत्त्वेन  सत्तवगुणद्रारा तमसा  तमोगुणद्रारा 
ब्राह्मणाः  वेद तथा ब्रह्मको उपरि उपरि  माथि माथिका आमुख्यात्  स्थावरपर्यन्त 
चिन्तनमा लागे ब्राह्मण स्वर्ग आदि लोकमा अघोऽघः  तल तलका नरक 
जनाः  जनहरू गच्छन्ति  जान्छन् आदि लोकको र 








रामानन्दी दीका 


एकादश स्कन्ध 


रजसा  रजोगुणद्रारा 


श्रीमद्भागवत 


अन्तरचारिणः  बिचको 


५७१७ 


अध्याय २५ 


मर्त्यलोक प्राप्त हन्छ 


वाक्यार्थ वेद तथा ब्रह्मको चिन्तनमा लाग्ने ब्राह्मणहरू सत्त्वगुणद्रवारा स्वर्ग आदि माधथिका 
उत्तम लोकमा जान्छन्। तमोगुणले जीवलाई स्थावरपर्यन्त अधोगति प्राप्त हृन्छ र रजोगुणद्रारा 


मनुष्यशरीर प्राप्त हुन्छ । 


भ ९     रजोल्या भ 
सत्त्वे प्रलीनाः स्वयौन्ति नरलोकं रजोलयाः । 
तमोख्यास्तु निरयं यान्ति मामेव निगणः ॥ २२॥ 


पदार्थ 

सत्वे  सत्त्वगुणको वृद्धि हदा 
प्रखीनाः  मरेकाहरू 

स्वः  स्वर्गमा 


रजोलयाः  रजोगुणको वृद्धि 
हदा मर्नेहरू 

नरलोकं  मनुष्यलोकमै रहन्छन् 
तमोलयाः तु  तमोगुणको वृद्धि 


निरयं  नरकमा पर्दछन् 
निगुणाः  निर्गुणहरूले 
मां एव  मलाई नै 
यान्ति  प्राप्त गर्दछछन् 








यान्ति  जान्छन् हदा मरेकाहरू त 


ताक्यार्थ सत्वगुणको वृद्धि हदा मररेकाहरू स्वर्ग जान्छन्, रजोगुणको वृद्धि भएको समयमा 
मरेकाहरू मनुष्यलोकमै रहन्छन् र तमोगुणको वृद्धि हदा मरेकाहरू नरकमा पर्दछन्, तर यी तीन 
गुणदेखि भिन्न रहेका निर्गुण जीवहरूले मलाई ने प्राप्त गर्दछछन् । 


मद्पंणं निष्फटं वा सात्त्विकं निजकमं तत्। 
राजसं फलसङ्कल्पं हिंसाप्रायादि तामसम् ॥ २३॥ 


पढार्थ निजकमं  स्वकर्महरू छन् राजसं  राजस हन्छन् र 
मद्पंणं  मलाई अर्पण गर्ने तत्  ती हिंसाप्रायादि  हिंसा, दम्भ 
उदहेश्यले गरिएका सात्त्विकं  सात्विक हुन्छन् आदिको उदेश्य लिएर गरिएका 


कर्महरू 
तामसम्  तामस हन्छन् 


फलसङ्कल्पं  फलको कामना 
राखेर गरिएका कर्महरू 


निष्फलं वा  अथवा फलको 
आशा नगरिकन गरिएका जुन 








ताक्यार्थ मलाई अर्पण गर्ने उेश्यले गरिएका अथवा फलको आशा नराखी गरिएका कर्महरू 
सात्विक कर्म हुन्छन्, फलको चाहनाले गरिएका कर्महरू राजस ह॒न्छन् र अककि हिंसाको 
भावनाले गरिएका कर्महरू तामस हुन्छन् । 


कैवल्यं सात्त्विकं ज्ञानं रजो वैकल्पिकं च यत्। 
प्राकृतं तामसं ज्ञानं मन्निष्टं निगणं स्मृतम् ॥ २४॥ 


पढार्थ केवल्यं  आत्मविषयक ५  सात्त्विक ज्ञान हो र 


यत्  जुन ज्ञानं  ज्ञान छ, त्यो ल्पिकं च  विकल्पात्मक 


रामानन्दी दीका 


५७१८ 
एकादश स्कन्ध 


ज्ञान 
रजः  राजस ज्ञान हो 
प्राकृतं  सांसारिक 


श्रीमद्भागवत 


ज्ञानं  ज्ञान 
तामसं  तामस ज्ञान दहो र 
मन्निष्ठं  मेरो स्वरूपको ज्ञान 


अध्याय २५ 


निगणं  निर्गुण ज्ञान 
स्मृतम्  मानिन्छ 


वाक्यार्थ शरीर आदिलाई असत् र आत्मालाई सत् मानने ज्ञान सात्त्विक ज्ञान हो, आत्मालाई 
कर्ता, भोक्ता सम्ण्नि विकल्पात्मक ज्ञान राजस र साधारण सांसारिक ज्ञान तामस ज्ञान हो, तर 
मेरो स्वरूपको ज्ञान निर्गुण ज्ञान हो। 


वनं तु सात्त्विको वासो ग्रामो राजस उच्यते । 
तामसं दयूतसदनं मन्निकेतं तु निगुणम् ॥ २५॥ 


पदढार्थ 

वनं  वनलाई 

सात्त्विकः  सात्त्विक 
वासः  निवासस्थान 
ग्रामः तु  गाद॑लाई चाहं 





राजसः  राजस निवासस्थान 
उच्यते  भनिन्छ 

दूतसदनं  जूवा आदि खेलिने 
घरको वासलाई 

तामसं  तामसवास भनिन्छ 





मन्निकेतं तु  मेरो सेवा हने 
ठको वास चाहं 
निगुणम्  निर्गुण वास हो 


वाक्यार्थ वनको बसाइ सात्त्विक, गारडको बसादइ राजस र जूवा आदि कुकर्म हुने ठा्द॑को 
बसाइ तामस हो, तर मेरो सेवा हुने ठार वा मन्दिरको बसाईइ निर्गुण बसाइ हो । 


सात्त्विकः कारकोऽसङ्गी रागान्धो राजसः स्मृतः। 
तामसः स्मृतिविश्रष्टो निगणो मदपाश्रयः ॥ २६॥ 


पदढार्थ 

असङ्गी  अनासक्तभावले काम 
गर्न 

कारकः  कर्ता 

सात्त्विकः  सात्त्विक कर्ता 


स्मृतः  हो 

रागान्धः  आसक्तिपूर्वक काम 
गर्ने कर्ता 

राजसः  राजस कर्ताहो 





स्मृतिविभ्रष्टः  विचारि नगरी 





काम गर्ने कर्ता 

तामसः  तामस कर्ताहो तर 
मदपाश्रयः  मेरो शरणमा परी 
काम गर्ने कर्ता 

निगुणः  निर्गुण कर्ताहो 


ताक्यार्थ कर्ममा आसक्त नभडकन कर्म गर्ने कर्ता सात्त्विक कर्ता हो, आसक्तिपूर्वक कर्म गर्ने 
राजस कर्ता हो र विचार नगरी कर्म गर्न तामस कर्ताहो, तर जो केवल मेरो शरणमा परी 
अहङ्ाररहित भई कर्म गर्वछछ त्यो निर्गुण कर्ता हो। 


सात्त्विक्याध्यात्मिकी श्रद्धा क्म्॑रद्धा तु राजसी । 
तामस्यधर्मे या श्रद्धा मत्सेवायां तु निरणा ॥ २७॥ 


पदार्थ 


आध्यात्मिकी  आध्यात्मिक शद्धा  श्रद्धा 


रामानन्दी दीका 


५७१९ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २५ 


लागेको श्रद्धा 
निगुणा  निर्गुण श्रद्धा हो 


सात्त्विकी  सात्विक श्रद्धा हो 

कर्मश्रद्धा तु  कर्मविषयक श्रद्धा 
राजसी  राजसी श्रद्धा हो र॒ तामसी  तामसी श्वद्धाहो 
अधमं  अधर्ममा हुने मत्सेवायां तु  मेरो सेवामा 


ताक्यार्थ आध्यात्मिक आत्मविषयक श्रद्धा सात्विक श्वद्धा हो, कर्मविषयक श्रद्धा राजस 
श्रद्धा हो, अधर्ममा हुने श्रद्धा चाह तामस श्रद्धा हो र ममा हुने श्रद्धा निर्गुण श्रद्धा हो । 


या  जुन 
श्रद्धा  श्रद्धा त्यो 








पथ्यं पूतमनायस्तमाहायं सात्त्विकं स्मृतम् । 
राजसं चेन्द्रियप्रष्ठं तामसं चातिंदाशुचि ॥ २८ ॥ 


पदार्थ सात्विकं  सात्त्विक आतिंदा  दुःख दिने र 

पथ्यं  आरोग्यवर्द्धक स्मृतं  मानिएको छ अशुचि  अपवित्र भोजन चाहं 
पूतं  पवित्र र इन्द्रियप्रेष्ठं च  इन्द्रियलाई प्रियतामसं च  तामसी भोजन हो 
अनायस्तं  सजिलै प्राप्त लागने किसिमको भोजन 

भएको राजसं  राजसी भोजन 

आहायं  भोजन मानिएको छ र 








ताक्यार्थ आरोग्यवर्दधक, पवित्र र सजिलै प्राप्त भएको भोजन सात्विक भोजन हो, 
भोजनकालमा इन्द्रियलाई प्रिय लाग्ने स्वादिलो किसिमको भोजन राजसी भोजन हो र दुःख दिने 
तथा अपवित्र भोजन तामसी भोजन हो। 


सात्त्विकं सुखमात्मोत्थं विषयोत्थं तु राजसम् । 
तामसं मोहदैन्योत्थं निरगुणं मदपाश्रयम् ॥ २९॥ 








पढार्थ विषयोत्थं तु  विषयबाट प्राप्त तामसं  तमोगुणी सुख हो 
आत्मोत्थं  आत्मचिन्तनबाट हने सुख मद्पाश्रयं  मेरो शरणबाट प्राप्त 
हुने राजसं  राजस सुखहोर हने सुख 

सुखं  सुख मोहदेन्योत्थं  अज्ञान र निर्गुणम्  निर्गुण सुख हो 
सात्त्विकं  सात्त्विक सुख हो दीनताबाट प्राप्त हुने सुख 


ताक्यार्थ आत्मविषयक चिन्तनबाट प्राप्त हुने सुख सात्त्विक सुख हो, विषयबाट प्राप्त हुने 
सुख राजस सुख हो, अज्ञान र दीनताबाट प्राप्त हुने सुख तमोगुणी सुख हो र मेरो शरणमा पर्नाले 


प्राप्त हने सुख निर्गुण सुख हो। 


दरव्यं देशः फलं कालो ज्ञानं कमं च कारकः। 


  


श्रद्धावस्थाकृतिनिंष्ठा 


जरेगुण्यः सवं एव हि ॥ 


२० ॥ 


रामानन्दी दीका 


९५७२० 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २१५ 
पदार्थ ज्ञानं  ज्ञान   आकृति 

द्रव्यं  वस्तु कमं  कर्मर निष्ठा  गति 

०९ मे ३ 

दशः  स्थान कारकः च  कर्ता सवेएव हि  यी सबे 

फलं  फल श्रद्धा  श्रद्धा ्रगुण्यः  त्रिगुणात्मक छन् 
कालः  काल अवस्था  अवस्था 








ताक्यार्थ माथि वर्णन गरिएका पवित्रअपवित्र वस्तु, वनगाँ आदि स्थान, फल, काल, ज्ञान, 
कर्म, कर्ता, श्रद्धा, अवस्था, देवमनुष्य आदि आकृति र निष्ठा यी सबे त्रिगुणात्मक छन् । 


सवं गुणमया भावाः पुरुषाव्यक्तधिष्ठिताः। 

दुष्टं श्चुतमनुध्यातं बुद्धया वा पुरुषषमभ ॥ ३९॥ 
पढार्थ बुद्धया  बुदधिले भएका 
पुरुषषंभ  हे पुरुषहरूमा श्रेष्ठ अनुध्यातं वा  विचार गरिएका सरवे  सबै 


दुष्टं  आंखाले देखिएका पुरुषाव्यक्तधिष्ठिताः  पुरुष र॒भावाः  पदार्थहरू 
श्रुतं  कानले सुनिएका अव्यक्त प्रकृतिबाट अभिव्यक्त गुणमयाः  त्रिगुणात्मक छन् 








ताक्यार्थ हे पुरुषहरूमा श्रेष्ठ उद्धव ! पुरुष र प्रकृतिबाट अभिव्यक्त भएका, ओंँखाले देखिने, 
कानले सुनिने र बुदधिले विचार गरिने सांसारिक सबे पदार्थहरू त्रिगुणात्मक छन् । 


एताः संसृतयः पुंसो गुणकर्मनिबन्धनाः । 

न ,   स जीवेन   चित्तजा 

येनेमे निनिंताः सोम्य गुणा जीवेन चित्तजाः ॥ 
भक्तियोगेन मन्निष्ठो मद्भावाय प्रपद्यते ॥ ३२॥ 


पदढार्थ कर्मको संसर्गबाट उत्पनन हुन् गुणाः  गुणहरू 

सोम्य  हे प्रिय उद्धव येन  जुन निजिंताः  जितिन्छन्, त्यो जीव 
पुंसः  मानिसका जीवेन  जीवद्वारा भक्तियोगेन  भक्तियोगद्रारा 
एताः  यी चित्तजाः  मनमा उत्पन्न मन्निष्ठः  मेरो शरणमा परैर 
संसृतयः  कर्मका गतिहरू भएका मद्भावाय  मोक्षका लागि 
गुणकर्मनिबन्धनाः  गुण र॒ इमे यी प्रपद्यते  योग्य बन्दछ 








ताक्यार्थ हे प्रिय उद्धव! मानिसका यी विभिन कर्मगतिहरू गुण र कर्मको सम्मिश्रणवबाट 
उत्पनन हृन्छन्। त्यसैले जसले यी अवास्तविक गुणलाई जित्दछछ, त्यसले मेरो शरणमा परैर मोक्ष 
प्राप्त गर्व । 


तस्माद् देहमिमं लन्ध्वा ज्ञानविज्ञानसम्भवम् । 
गुणसङ्गं विनिधृय मां भजन्तु विचक्षणाः ॥ ३३॥ 


रामानन्दी दीका 


एकादश स्कन्ध 


पदढार्थ 

तस्मात्  त्यसकारण 
ज्ञानविज्ञानसम्भवं  ज्ञान र 
विज्ञान दुबे प्राप्त हुने 


श्रीमद्भागवत 


।  यो 
देहं  मनुष्यशरीरलाई 
ठन्घ्वा  प्राप्त गरेर 





गुणसङ्गं  गणको आसक्तिलाई 





५०२९१ 
अध्याय २५ 


विनिधूय  हटाएर 
विचक्षणाः  विवेकीहरूले 
मां  मेरो 

भजन्तु  भजन गरून् 


ताक्यार्थ त्यसकारण ज्ञान र विज्ञान दुबे प्राप्त गर्न सकिने मनुष्य शरीर पाएर विवेकीहरूले 
गुणको आसक्तिलाई हटाएर मेरो भजन गर्नुपर्दछ्। 


 ्  भजेद्  ,   
निःसङ्गो मां भजेद् विद्वानप्रमत्तो जितेन्द्रियः। 
रजस्तमर्चाभिजयेत् सत्त्वसंसेवया मुनिः ॥ ३४॥ 


पदढार्थ 

मुनिः  विवेकशील 
विद्धान्  विद्रानूले 
निःसङ्गः  आसक्तिरहित 
अप्रमत्तः  सावधान बनेर 


सत्त्वसंसेवया  सात्त्विक 
पदार्थको सेवनले 

रजः  रजोगुण र 

तमः च  तमोगुणलाई पनि 





अभिजयेत्  जितोस् र 





 न  


नजितेन्द्रयः  इन्द्रियनिग्रही बनेर 
मां  मलाई 
भजेत्  भजन गरोस् 


वाव्यार्थ विवेकशील विद्रानूले सावधानीपूर्वक सत्तवगुणको सेवनले रजोगुण र तमोगुणलाई 
जित्नुपरछछ । अनि इन्द्रियसंयम गरी आसक्तिलाई हटाएर मेरो भजन गर्नुपर्वछछ। 


५  चाभिजयेद् त अ 
सत्त्व ठ युत्ता नरप््यण शान्तधीः । 


  


सम्पद्यते गुणिसुंक्तो 


पदढार्थ 

युक्तः  योगद्वारा सावधान र 
शान्तधीः  शान्त चित्त भएर 
नैरपेक्ष्येण  वैराग्यले 

सत्त्वं च  सत्तवगुणलाई पनि 


अभिजयेत्  जित्नुपर्दछ यसरी 
गुणेः  गुणबाट 

मुक्तः  उन्मुक्त भएको 

जीवः  जीव 

जीवं  जीवको कारण 








जीवो जीवं विहाय माम् ॥ ३५॥ 


सृषक्ष्मशरीरलाई 

विहाय  त्यागेर 

मां ममानै 

सम्पद्यते  सम्मिलित हन्छ 


ताक्यार्थ यसपचल्ि शान्तचित्त तथा निरपेक्ष भएर युक्तिपूर्वक सत्वगुणलाई पनि जिल्नुपर्दछ । यसो 
भएपच्ि मात्र जीवले जीवभाव सूक्ष्मशरीरलाई त्याग्दछ्छ र ममा नै सम्मिलित हुन्छ । 


जीवो जीवविनिर्मुक्तो गुणे्चाशयसम्भवेः। 
मयेव ब्रह्मणा पूरणो न बहिनान्तरश्चरेत् ॥ ३६॥ 


पदार्थ 


हुने 


आदायसम्भवेः  चित्तमा उत्पन्न गुणः  सत्त्व आदि गुणले र 


जीवविनिमुंक्तः च  जीवत्वको 
कारण लिङ्गशरीरले रहित भएको 


रामानन्दी दीका 


५७२२ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २५ 
जीवः  त्यो जीवात्मा ने न अन्तरः  न तिनको 
मयाम पूणः  परिपूर्ण भएर चिन्तनमा 


ब्रह्मणा एव  परब्रह्मको प्राप्तिलेन बहिः  न त विषयभोगमा चरेत्  विचरण गर्द 


ताक्यार्थ यसरी अन्तःकरणमा उत्पन्न हुने सत्त्व आदि गुणबाट तथा लिङ्गशरीररूप आफ्नो 
उपाधिबाट छुटकारा पाएको त्यो जीव म पख्रह्ममा नै परिपूर्ण हन्छ र त्यसपछि बाहिरी वा भित्री 
कुनै विषयको भोग वा चिन्तनमा रमा्ँदेन । 


अध्यायसार यस अध्यायमा सत्त्व, रज र तम यी तीन गुणहरूका अनेकथरी वृत्तिहरूको वर्णन 
गरिएको छ र अन्तमा तीनै गुणहरूलाई जित्ने व्यक्ति त्रिगुणातीत ब्रह्मरूपमा अवस्थित हने वर्णन 
गरिएको छ। तमोगुण र रजोगुणलाई सतवगुणको सेवनद्वारा जित्नुपर्दछ, सततवगुणलाई जित्ने साधन 
चाह उत्तम सत्त्वगुणको अभ्यास ने हो। यद्यपि सत्त्वगुणले पनि सुख उत्पन्न गराई त्यसको 
आसक्तिद्रारा जीवलाई बन्धनमा पारिदिन्छ। त्यसैले भगवान्ले गीता १४.९मा भन्नुभएको छ 
सत्त्वं सुखे सञ्जयति अर्थात् सत्वगुणले सुखमा आसक्त गरा । तर भोगेच्छाले रहित भई 
गरिएको सतत्वगुणको अभ्यासले भने जीवलाई बन्धनमूक्त गरारंछ । संसारबाट निरपेक्ष बन्नु, यो 
उत्तम सतव गुण नै हो, तर यसको अभ्यासले सत्त्व गुण पनि नष्ट हुन्छ भनिएको छ । जसरी 
फलमा पूरा रस भरिएपचछ्ि त्यो फल पाकी रुखबाट खस्छ त्यसै गरी नियपेक्षताको अभ्यासद्वारा 
परिपक्व भएको सत्त्वगुण पनि आर्फैँ खस्दछ । संसारबाट निरपेक्ष बन्न र त्रिगुणातीत हुनका लागि 
परमात्माको भक्ति गर्नुपर्वछ। यसैले भगवान्ले यहाँ साधकटहरूलाई मां भजेत् अर्थात् मेरो भक्ति 
गरोस् भन्नुभएको छ। 

यहाँ त्रिगुणबन्धनलाई जितेपच्ि जीव जीवभावबाट पनि मूक्त ह॒न्छ भनिएको छ । जीवभाव 
भनेको वास्तवमा अन्तःकरण नै हो। अन्तःकरण त्रिगुणात्मक भएकाले तीनै गुणहरू नभएको 
अवस्थामा त्यो अन्तःकरण स्वयं बाधित हृन्छ। आत्माको उपाधि अन्तःकरण बाधित भएपच्छि 
जीवभाव पनि स्वयं ने बाधित हृन्छ । भगवान् भन्नुहन्छ यसप्रकार जीवभाव नष्ट भएपचछछि व्यक्ति 
ब्रह्मद्रारा नै परिपूर्ण बन्दछ र ममा सम्पन्न हुन्छ । यहाँ ब्रह्महारा परिपूर्ण बन्नु भनेको आपूलाई 
ब्रह्मरूपमा बुणनु र त्यसमा अवस्थित रहनु हो । जसरी धटो माटोद्वारा पूर्ण छ भन्दा टोका कण 
कण मृत्तिकारूप नै हुन् भन्ने अर्थ हुन्छ, त्यसै गरी जीव ब्रह्मद्वार पूर्ण हुन्छ भन्नाले ऊ ब्रह्मभन्दा 
अभिन्न छ भन्ने तात्पर्य निस्कन्छ। यसको के अर्थ गर्न हुदेन भने जीव पहिले अपूर्ण थियो, अब 
ब्रह्मलाई जानी पूर्ण ब्रह्मरूप भयो । यस्तो मान्दा अनेक आपत्तिहरू आछन् । यदि जीव अनादि 
कालदेखि अपूर्ण रेको धियो भने त्यो त उसको स्वभावे हुने भयो । अब तत्त्वज्ञानद्रारा त्यो पूर्ण 
कसरी हनसक्दछ र ? किनभने वस्तुले आफ्नो स्वभावलाई कहिल्यै छाड्देन । यदि जीव पहिल्यै 
पूर्ण ब्रह्मरूप थिएन भने ज्ञानद्वारा पूर्ण ब्रह्म बन्न सक्दैन। ज्ञानद्वारा कुनै पनि वस्तुको यथार्थ 
रूपको बोध हुन्छ । नयाँ स्वरूपको प्राप्ति होइन । नत्र भने जानिनुभन्दा अधि रहेको फलाम, 
त्यसलाई जानेपचछि बहुमूल्य सुनमा रूपान्तरित हुनुपर्नै। बरू अज्ञानद्रारा सुनलाई पित्तल भनी 
सम्ख्एिको छ भने प्रमाणपूर्वक जानिसकेपच्छि त्यो सुन नै सिद्ध हृन्छ । अतः ज्ञानद्वारा वस्तुले प्राप्त 


रामान्दी दीका 


५७२२ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २५ 


गर्ने स्वरूप भनेको उसको आपन स्वरूप हो, जसलाई उसले बिचमा अज्ञानवश वबिर्सिएको थियो । 
यसैले यहाँ जीवले तत्त्वज्ञानद्रारा पूर्ण ब्रह्मरूपता प्राप्त गर्द भन्नुको तात्पर्य पनि ऊ पटहिल्ये पूर्ण 
ब्रह्म ने थियो, अज्ञानद्वारा अपूर्ण, परिच्छिन्न शरीरको रूपमा आफूलाई बुरेको धियो, अब 
ज्ञानपच्ि आप ब्रह्मरूप भएको थाहा पायो भने हो । परमात्माको स्वभाव पूर्ण रहने भएकाले 
अज्ञानवश जीवको रूपमा कल्पित हदा पनि उहाँले आफ्नो पूर्ण ब्रह्मरूपतालाई छाडनुभएको कैन 
भन्ने कुरा पूर्णात् पूर्णमुदच्यते अर्थात् पूर्ण ब्रह्मबाट पूर्णं जीवजगत् उत्पन्न हुन्छन् भन्ने 
श्रुतिवचनबाट सिद्ध हुन्छ । 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायामेकादस्कन्धे पञ्चविंशोऽध्यायः ॥ २५॥ 


रामानन्दी दीका 


५७९७४ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २६ 


अथ ति   प घ्याय 
अथ ष्ड्वशाव्यायः 
वैराग्य भएपचछि पुरुरवाको स्थिति र भनाद 
श्रीभगवानुवाच भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभयो 
मल्लक्षणमिमं कायं रब्ध्वा मद्धमं आस्थितः। 


नर  


आनन्दं परमात्मानमात्मस्थं समुपाते माम् ॥ १॥ 








पदार्थ ठन्घ्वा  प्राप्त गरेर आनन्दं  आनन्दस्वरूप 
मल्लक्षणं  मेरो स्वरूपज्ञानको मद्धर्म  मेरो भक्तिमा मांम 

प्राप्तिको साधन भएको आस्थितः  लागेको व्यक्तिले परमात्मानं  परमात्मालाई 
इमं  यो आत्मस्थं  आपने अन्तःकरणमा।ससुपेति  प्राप्त गर्दछछ 
कायं  मनुष्यशरीर अवस्थित 


वाक्यार्थ हे उद्धव ! मेरो स्वरूपज्ञानको प्राप्तिको साधन भएको यो मनुष्यशरीर प्राप्त गरेर जुन 
व्यक्ति मेरो भक्तिमा लाग्दछ, त्यसले आपनै अन्तःकरणमा साक्षीरूपले अवस्थित आनन्दस्वरूप म 
परमात्मालाई प्राप्त गर्दछ । 


विवरण यहाँ भगवानूले मनुष्यशरीरलाई आफनो लक्षण भनी बताउनुभएको छ । यह मल्लक्षण 
शब्दको अर्थ हुन्छ मत्स्वरूपं लक्ष्यते येन साधनेन तत् अर्थात् जसद्वारा मेरो स्वरूपलाई जान्न 
सकिन्छ । भगवत्स्वरूपलाई जान्नका निम्ति मनुष्यशरीर प्रमुख साधन हो किनभने मनुष्य नै कर्म, 
भक्ति एवं ज्ञानको प्रमुख अधिकारी हो। यद्यपि देवताहरू पनि ज्ञानी हुन सक्छन्, तर 
मनुष्यशरीरमा रहेर नै तत््वसाक्षात्कार गर्न सकिने कुराको प्रतिपादन उपनिषदमा गरिएको छ 

यथादर्शे तथात्मनि यथा स्वप्ने तथा पित्रलोके । 

यथाप्सु परीव ददृशे तथा गन्धर्वलोके छायातपयोरिव ब्रह्मलोके । । कठोपनिषद् २.३.५ 

मनुष्यशरीरमा आत्माको स्वरूप नामा महार हिरे ४ छर्लङ्ग देखिन्छ । गन्धर्वलोकमा 
स्वप्नदर्शन गरेण र पितलोकमा पानीमा छया देखे रँ आत्माको स्वरूप अलि अस्पष्ट देखिन्छ । 
ब्रह्मलोकमा चाहं घामछया रँ आत्माअनात्माको विवेक स्पष्ट हुन्छ । ब्रह्मलोक प्राप्त गर्न पनि 
अनेकों दुःखसाध्य तपस्या आदि गर्नुपर्ने भएकाले मनुष्यशरीरमा ज्ञानप्राप्ति गर्नु सरल छ। त्यसैले 
भगवत्प्राप्तिको साधन मनुष्यशरीर पाएर मानिसले मद्धर्म अर्थात् मेरे भक्तिको आश्रय लिनुपर्दछ। 
यसबाट मानिसले आत्मस्थ परमात्मालाई प्राप्त गर्वछ भनिएको छ । यहाँ मदधर्म अर्थात् भक्तिरूपी 
भगवदधर्मको आश्रय लिएर आत्मस्थं मां उपैति अर्थात् हदयभित्र आत्मरूपमा अवस्थित मलाई 
प्राप्त गर्द भन्ने भगवान्को वचनबाट भक्तिले भगवत्ततत्वसाक्षात्कारद्रारा मोक्ष प्रदान गर्न स्पष्ट 
भएको छ । यहाँ भगवान्ले भक्तिद्रारा कुनै लोकलोकान्तरमा जाने कुरा गर्नुभएको कैन, आत्मस्थ 
परमात्मालाई प्राप्त गर्ने बताउनुभएको छ। आफ्ना प्रिय भक्त उद्धवलाई बताएको यस प्रसङ्गबाट 


रामानन्दी दीका 


५७२५ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २६ 
भगवद्भक्ति र भगवत्तत््वसाक्षात्कार्रारा प्राप्त हुने मोक्षको स्वरूप स्पष्ट भएको छ। 
गुणमय्या जीवयोन्या विमुक्तो ज्ञाननिष्ठया 
गुणेषु मायामात्रेषु दुर्यमानेष्ववस्तुतः ॥ 
वर्तमानोऽपि न पुमान् युज्यतेऽवस्तुमिर्युणिः ॥ २॥ 








पढार्थ विमुक्तः  मक्त भएको गुणेषु  गुणहरूको बविचमा 
ज्ञाननिष्ठया  ज्ञाननिष्ठाद्रारा पुमान्  मानिस वतमानः अपि  रहेर पनि 
गुणमय्या  गुणमय अवस्तुतः  अवास्तविक रूपले अवस्तुभिः  अवास्तविक 
जीवयोन्याः  जीवरूप दु्यमानेषु  देखिएका गुणेः  गुणहरूले 
उपाधिबाट मायामात्रेषु  मायाका कार्य न युज्यते  युक्त हैदेन 


ताक्यार्थ ज्ञाननिष्ठाद्रारा गुणमय जीवरूप उपाधिबाट मुक्त भएको मानिस भ्रमका कारण 
देखिने मायाका कार्य गुणहरूका बिचमा रहेर पनि ती अवास्तविक गुणहरूले युक्त हदेन । 


सद्व न कुयांदसतां शिर्नोदरतृपां क्वचित् 
तस्यानुगस्तमस्यन्धे पतत्यन्धानुगान्धवत् ॥ २॥ 








पदार्थ क्वचित्  कटहिल्यै पनि पछि लागेको अन्धो कै 
शिरनोदरतृपां  विषयभोग र॒ न कुयात्  गर्नु हदेन अन्धे  घोर 

पेट भर्नमा लागि पर्ने तस्य  त्यस्ताको तमसि  अज्ञान वा नरकमा 
असतां  दुर्जनहरूको अनुगः  अनुसरण गर्ने मानिस पतति  पर्दछ 

सद्धं  सङ्गत अन्धानुगान्धवत्  अन्धोको 


ताक्यार्थ मानिसले विषयभोग र पेट भर्वका लागि मरिमेट्ने दुर्जनहरूसंग कहिल्ये सङ्गत 
गर्नृहदेन । त्यस्ताको सङ्गत गर्ने मानिस अन्धोको पछि लागेको अन्धो ४ घोर अज्ञान वा नरकमा 
पर्वछ। 


रेः सभ्राडिमां गाथामगायत वृहच्छरवाः। 
उवंशीविरहान् मुद्यन्निविण्णः शोकसंयमे ॥ ४॥ 








पदढार्थ विच्छोडले इमां  यस्तो 

बृहच्छ्रवाः  महायशस्वी मुह्यन्  पहिला अत्यन्त मोहित गाथां  गाथा 

सम्राट्  चक्रवर्ती भएर र अगायत  गाएका थिए 
एलः  राजा एेलले शोकसंयमे  पछि शोक हटेपच्छि 

उवंशीविरहात्  उर्वशीसंगको निविण्णः  वैराग्य उत्पन्न भएर 


रामानन्दी दीका 


५७२६ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २६ 


ताक्यार्थ महायशस्वी चक्रवर्ती राजा एेलले पहिला उर्वशीसंगको बिछछोडले अत्यन्त मोहित 
भएर शोक गरेका थिए, अन्तमा शोक हटी वैराग्य उत्पन भएपचछि उनले यस्तो गाथा गाएका 
थिए। 

त्यक्त्वात्मानं व्रजन्तीं तां नग्न उन्मत्तवन्नृपः। 

विपन्नन्वगाज्जाये घोरे तिष्ठेति विक्ठवः ॥ ५॥ 








पदार्थ त्यक्त्वा  छाडेर जाये  पत्नी 

नृपः  राजा एेल व्रजन्तीं  जान लागेकी तिष्ठ इति  पर्ख भन्दै 
उन्मत्तवत्  पागल रै तां  ती उर्वशीको विक्लवः  विह्वल भएर 
नग्नः  नाङ्गे भएर विलपन्  विलाप गर्दै अन्वगात्  पक्िपच्छि हिंडन 
आत्मानं  आपफूलाई घोरे  हे निष्टुरी लागे 


ताक्यार्थ पागल फँ नाङ्गे भएर राजा एेल आफूलाई छडर जान लागेकी उर्वशीको पल्िपच्ि 
हि निष्टुरी ! हे पत्नी ! पर्ख न भनी विलाप गर्द विह्ल भएर उनको पच्िपछछि हिंडन लागे । 


कामानतुप्तोऽनुलुषन् ्ुल्छकान् वष॑ंयामिनी ः । 
०९ यान्तीनांयान्तीरुवंश्याकृष्टचेतन ४४४ ४.१ 
न वेद् यान्तीनाया  ॥ ६ ॥ 








पढार्थ ्ुल्लकान्  तुच्छ न वेद्  पत्तो पाएनन् र 
उवंश्या  उर्वशीद्रारा कामान्  विषयहरूको आयान्तीः  आदे गरेको पनि 
आकृष्टचेतनः  चित्त आकृष्ट अनुजुषन्  भोग गदगद न  थाहा पाएनन् 

भएका राजा एेलले वषंयामिनीः  वर्षका राव्रीहरू 

अतुप्तः  अतप्त भएर यान्तीः  बितेको 


ताक्यार्थ उर्वशीमा अत्यन्त आसक्त भएका राजा एेलले तुच्छ विषयभोगमा लिप्त हदा 
वर्षौसम्म कहिले रात भयो र कहिले दिन आयो भन्नेसम्म पनि पत्ते पाएनन्। 


ए उवाच राजा ेलले भने 
 अ ० ् 
अह म महावस्तारः कामकरमकुचतसः। 
देव्या गृहीतकण्ठस्य नायुः्खण्डा इमे स्मृताः ॥ ७॥ 








पदार्थ र मे  मलाई 

अहो  आश्चर्यको कुरो देव्या  उर्वशीद्रारा मोहविस्तारः  मोहको जालोले 
कामकरमलचेतसः  गृहीतकण्ठस्य  अँगालोमा कसरी घेरेछ नसले गर्दा 
कामवासनाले चित्त दूषित नाँधिएको इमे  यी 


रामानन्दी दीका 


५७२७ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २६ 


आयुखण्डा  आयुका ट्क्रा दिनरात पनि न स्मृताः  सम्िदिएनन् 


ताक्यार्थ आश्चर्यको कुरो ! कामवासनाले कलुषित भएको मेरो चित्तलाई मोहको जालोले 
कसरी घेरे ! उर्वशीको अंगालोमा बेरिएर बस्दाबस्दैमा जीवनका कति दिनरात र वर्ष बिते, 
त्यो पनि मलाई सम्खनै भएनछछ । 


नाहं वेदाभिनिसुंक्तः सूर्यो वाभ्युदितोऽमुया । 
मूषितो वषपुगानां बताहानि गतान्युत ॥ ८ ॥ 


पढार्थ सूयः  सूर्य कहिले वषपृगानां  कै्यौँ वर्षका 
बत  दुःखको कुरो अभिनिमुंक्तः  अस्ताए अहानि  कति दिनहरू 
अमुया  त्यस उर्वशीद्रारा अभ्युदितः वा  अथवा कहिले गतानि उत  बिते त्यो पनि 
मूषितः  ठगिएको उदाए त्यो पनि थाहा भएन 

अहं  मेले न वेद्  थाहा पाइनं 








ताक्यार्थ त्यस उर्वशीद्रारा ठगिएपच्छि मलाई किले सूर्योदय भयो र कहिले सूर्यास्त भयो थाह 
भएन। दुःखको कुरा ! जीवनका कति वर्ष तथा दिनहरू विते, त्यो पनि केही थाहा भएन । 


म १ अ   
अहो मे आत्मसम्मोहो येनात्मा योषितां कृतः। 
क्रीडामृगङ्चक्रवतीं नरदेवरिखामणिः ॥ ९॥ 


पदार्थ नरदेवशिखामणिः  आत्मा  शरीरलाई 
आत्मसम्मोहः  मोहजाल राजशिरोमणि योषितां  एउटी नारीको 
अहो  अनौटो हदो रहे  चक्रवतीं  चक्रवर्ती क्रीडामृगः  खेलौना 
येन  जुन मोहले मे  मेरो कृतः  बनाइदियो 








ताक्यार्थ यो मोहजाल भने कुरा अनौढठो हदो रहे जसले म राजशिरोमणि चक्रवर्ती राजालाई 
पनि एडटी नारीको खेलौना बनाइदियो । 


सपरिच्छदमात्मानं हित्वा तृणमिवेङवरम्। 
यान्तीं स्त्रियं चान्वगमं नग्न उन्मत्तवद् रुदन् ॥ १० ॥ 








पदार्थ तृणं इव  फारलाई नग्नः  नाङ्गे भएर 
सपरिच्छदं  राजकाजसहित॒ हित्वा  त्यागेर उन्मत्तवत्  पागल रै 
ईरवरं  आप्नो स्वामी यान्तीं  जान लागेकी रुदन्  रंदैरुदै 
आत्मानं  मलाई स्त्रियं च  स्त्रीको पछि अन्वगमम्  पचि लागे 


ताक्यार्थ राजकाजसहित आफनो स्वामी मलाई रारलाई रँ चटक्क छछोडेर जान लागेकी त्यस 


रामानन्दी दीका 


५७२८ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २६ 
स्त्रीको पछिपछि म नाङ्ै भएर पागल ैँ रुदैरंदे हिद । 

कुतस्तस्यानुभावः स्यात् तेज ईशत्वमेव वा । 

योऽन्वगच्छं स्त्रियं यान्तीं खरवत् पादताडितः ॥ १९॥ 


पदार्थ स्त्रियं  स्व्रीको ईशत्वं एव वा  अथवा प्रभुत्व 
यःजुनम अन्वगच्छं  पलि लागेँ ने 

खरवत्  गधा रै तस्य  त्यस्तो मेरो कुतः  कहाँबाट 

पादताडितः  लात खाएर पनि अनुभावः  प्रभाव स्यात्  होस् 

यान्तीं  छाडर जान लागेकी तेजः  कान्ति 








ताक्यार्थ गधाले ४ लात खाए तापनि आपरूलाई छाडेर जान लागेकी स्त्रीको पक्िपल्ि लाग्ने 
म जस्तो व्यक्तिमा प्रभाव, कान्ति र प्रभुत्व आदि भाव कहाँबाट होस् ? 
किं विद्यया किं तपसा किं त्यागेन श्रुतेन वा । 


  न न 


किं विविक्तेन मोनेन स्त्रीभियंस्य मनो हृतम् ॥ १२॥ 


पढार्थ विद्यया  विद्याले शास््रश्रवणले 

स्त्रीभिः  स्त्रीहरूद्रारा किं  के गर्ने किं  के गर्ने 

यस्य  जसको तपसा  तपस्याले विविक्तेन  एकान्तसेवनले र 
मनः  मन किंके लाभ हुने मोनेन  मौनत्रतले 

हृतं  हरण गरिएको छ, त्यागेन  त्यागले किम्  के लाभ हुने 
त्यसलाई श्रुतेन वा  अथवा 








ताक्यार्थ जसको मन स्त्रीहरुद्रारा हरण गरिएको छ त्यस्तालाई विद्या, तपस्या, त्याग, 
शास्त्रश्रवण, एकान्तवास र मौनव्रत आदिबाट के लाभ हुन सक्छ रः 


स्वाथंस्याकोविदं धिङ् मां मूखं पण्डितमानिनम्। 


् हमीर्वरतां स्त्रीभि्गखरवल्ित से च 

योऽ प्राप्य स्त्रीभिगोखरवन्जितः ॥ १३॥ 
पढार्थ मूखं  मूर्खलाई प्राप्य  पाएर पनि 
स्वाथंस्य  स्वार्थको पनि धिक्  धिक्कार छ गोखरवत्  गोरु र गधा जस्तै 
अकोविदं  ख्याल नगर्ने यः  जुन स्त्रीभिः  स्त्रीहरूद्रारा 
पण्डितमानिनं  जानने छ भने अहं  म जितः  पराजित भँ 
घमन्ड गर्ने ईरुवरतां  चक्रवर्ती राजाको 
मांम पद 








ताक्यार्थ स्वार्थको पनि ख्याल नभएको र आपरूलाई ठुलो ज्ञानी सम्खने म मूर्खलाई धिक्कार 


रामानन्दी दीका 


५७२९ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २६ 


छ । चक्रवर्तीको पद पाएर पनि म गधा र गोरु फ स्त्रीहरूको वशमा पर्न गणं । 
सेवतो वषंपूगान् मे उवंश्या अधरासवम् । 
न तृप्यत्यात्मभूः कामो वहविराहुतिमियंथा ॥ १४ ॥ 


पदार्थ मे  मेरो वहिः यथा  अग्नि शान्त नभए 
वष॑पृगान्  कैयौँ वर्षसम्म॒ आत्मभूः  मनमा उत्पन्न ४ 

उवंर्या अ  

  उर्वशीको भएको न तृप्यति  तप्त भएन 
अघरासवं  अधरामृत कामः  कामवासना 

सेवतः  पान गरे पनि आहुतिभिः  आहतिहरुद्रारा 








ताक्यार्थ केयं वर्षसम्म उर्वशीको अधरामृत पान गर्दा पनि जसरी आहूतिहरूद्रारा अग्नि तप्त 
हदेन, त्यसै गरी मेरो मनमा उत्पन्न भएको कामवासना शान्त भएन। 


विवरण यस प्रसङ्गमा राजा एेल पुरूरवाले आफ्नो जीवनमा धेरै लामो समय उर्वशीको 
आसक्तिमा बितेको सम्णी आपूलाई धिक्कारेका छन्। वासनाले अन्धो भई विषयहरूको भोग 
गर्नाले मानिस अन्तमा कुन स्थितिमा पु्छ भने कुराको शिक्षा यहाँ दिदृएको छ। भोगासक्त 
व्यक्ति संसारका तिने क्षणिक सुखहरूतफं तानिन्छ, जसको जीवनभरि सेवन गरे पनि पूर्ण तुप्ति 
नभरई अन्तमा निराशा मात्र हात लाग्दछ। पहिले अमृतसमान लाग्ने र पछि विषसमान परिणाम 
निक्लने यी सुखहरूलाई तामस सुख भनिन्छ। सुखदुःखको विश्लेषण गर्न नसक्ने मानिस 
मोहात्मक सुखलाई नै मन परा्ंछ, उसलाई परिणामको ख्याल हँदेन। सामान्य मानिसहरू यी 
अस्थिर तामस सुखहरूकै भोगमा किन भुल्दछछन् भने यिनीहरूको भोग गर्न बुद्धि लगाडन पनि 
पर्दैन अनि मनइन्द्रियलाई वशमा पनि गर्नुपर्दैन। त्यसैले यो सजिलो र सुलभ सुख मानिन्छ। 
विरक्त अन्तःकरणमा अन्तर्मुखी वृकत्तिको कारण निरन्तर प्रकाशित भद्रहने सुख सात्विक सुख हो, 
तर त्यसका लागि महान् धैर्य, विषयवासनाको त्याग आदि साधनहरू आवश्यक पर्वछछन् । यस्तो 
धैर्य नहूने मानिसहरू क्षणिक विषय र वासनाप्रधान इन्द्रियहरूको संयोगबाट प्राप्त हुने मोहात्मक 
सुखहरूमा ने भुलिरहन्छन्। भगवान् बताउनुहुन्छ 
यदग्रे चानुबन्धे च सुखं मोहनमात्मनः । 
निद्रालस्यप्रमादोत्थं तत् तामसमुदाहृतम् । । श्रीमद्भगवदगीतामा १८.३९ 

अर्थात् जुन सुख भोगकालमा र परिणाममा पनि मोहात्मक छ, जुन निद्रा, आलस्य र 
प्रमादबाट उत्पन हृन्छ त्यस्तो सुखलाई तामस सुख भनिन्छ। यहाँ पनि एेल राजाले भोगेको 
विषयसुख तामस एवं मोहात्मक भएको बताएका छन् । 

राजा एेल भन्दछन् वर्षौसम्म उर्वशीसंग रमण गरिर्हँदा पनि मेरो मनभित्रको कामना 
तुप्त भएको छैन । जसरी दाउरा, चरु आदि थप्नाले दन्केको आगो निभ्देन, खन् प्रज्वलित हुन्छ, 
त्यसै गरी विषयभोग गरिरहेर पनि कामनारूपी आगो निभ्नुको साटो छन् बददछ । राजाले आपू 
चक्रवर्ती सम्राट् भए पनि उर्वशीमोहले आफूलाई खेलौना बनाएको अनुभव गरेका छन् । आपनो 


रामानन्दी दीका 


५७३० 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २६ 


मोहभावलाई यसप्रकार अलग भई हेनलि उनी मोहनाट मूक्त भएको देखिन्छ । विषयहरूको भोग 
गदगिर्दे एक दिन त्यसबाट कटहिल्यै त्ुप्ति नहने र आपू व्यर्थमा ने छन्टमा फसेको बोध हुन्छ, तर 
राजा एेललाई भने अति विषयभोगका कारण चांडेनै यो कुराको बोध भएको छ। मोहवासना 
आदिलाई फाल्ने उत्तम साधन भनेको मोहलाई मोहको रूपमा बुष्नु नै हो। यो सपना रहे भनेर 
नुम्नेवित्तिके व्यक्ति त्यो स्वप्नभ्रमवबाट मुक्त भएै मोहलाई पनि बुखनेवित्तिकै त्यसबाट व्यक्ति 
मक्त भटहाल्दछ । साधारण मानिसहरूमा आपू मोहमा परेको भन्ने बोध पनि नहूने हुनाले उनीहरू 
त्यसबाट मृक्त हुन सक्देनन्। यहाँ राजा एेललाई संसारका सर्वश्रेष्ठ ठानिने विषयहरूको बसौँसम्म 
भोग गर्दा पनि अन्तमा अत्ुप्ति र पश्चात्ताप मात्र भएको देखाई त्यस्तो दुःसङ्गलाई त्याग्नुपर्न 
निर्देशन दिदरएको छ । 


पुंरचल्यापहतं चित्तं को न्वन्यो मोचितुं प्रभुः। 
आत्मारामेश्वरमृते भगवन्तमधोक्षजम् ॥ ९५॥ 








पढार्थ आत्मारामेवरं  आत्मामा भगवन्तं  भगवान्लाई 
पुंश्चल्या  वेश्याद्रारा रमण गर्ने ऋषिमुनिहरूका ऋते  छाडेर 

अपहृतं  हरण गरिएको मालिक अन्यः  अरू 

चित्तं  चित्तलाई अधोक्षजं  इन्द्रियको कःनुकोनै 

मोचितुं  छुटाउन विषयभन्दा परका प्रमुः  समर्थहोलार 


ताक्यार्थ वेश्याद्रारा चोरिएको मेरो चित्तलाई दुटाउन आत्माराम ऋषिमुनिहरूका पनि मालिक, 
इन्द्रियको विषयभन्दा परका भगवानूलाई छोडेर अरू कसले सक्ला र ? 


७ १  ४  ९० 
बोधितस्यापि देव्या मे सूक्तवाक्येन दुरमतेः। 
मनोगतो महामोहो नापयात्यजितात्मनः ॥ १६॥ 








पदार्थ भए पनि मे  मेरो 

देव्या  देवी उर्वशीद्रारा अजितात्मनः  इन्द्रियलाई मनोगतः  मनमा रहेको 
सूक्तवाक्येन  मिलो वचनद्वारा जित्न नसकेको महामोहः  मोहजाल 
बोधितस्य अपि  सम्णाद्एको दुर्मतेः  दुर्बुद्धि भएको न अपयाति  हट्न सकेन 


ताक्यार्थ देवी उर्वशीले मिलो वचनद्वारा केयौँ पटक सम्छाए पनि इन्द्रियलाई वशमा राख्न 
नसकेको दुर्बुद्धि भएको मेरो मनबाट मोहको जालो हट्न सकेन। 


किमेतया नोऽपकृतं रज्ज्वा वा सप॑चेतसः। 
रज्जुस्वरूपाविदुषो यो ऽहं यदजितेन्द्रियः ॥ १७॥ 


पदार्थ डोरी हो भन्ने नजानेर व्यक्तिलाई 
रज्जुस्वरूपाविदुषः  डोरीलाई सचेतसः  सर्प मानी उराएको रज्ज्वा वा  डोरीले ओँ 


रामानन्दी दीका 


एकादश स्कन्ध 


एतया  यो उर्वशीले 
नः  हाम्रो 
किं के 


श्रीमद्भागवत 


अपकृतं  बिगार गरी 
यत्  किनभने 
यः  जुन 


५७३१ 
अध्याय २६ 


अहं  मेले 
अजितेन्द्रियः  इन्द्रियलाई जित्न 
सकिनं 


वाक्यार्थ उोरीलाई डोरी हो भन्ने नजानी सर्प भने ठानैर उराउने व्यक्तिलाई डोरीले केटी 
विगार नगरे रै यो उर्वशीले मेरो के बविगार गरी र? किनभने वास्तवमा इन्द्रियलाई वशमा राख्न 
नसक्ने तम अफ हं। 


५    दोगन्ध्याद्यात्मको  
क्वायं मलीमसः कायो न्ट्याद्यात्मकाऽशुचः। 
क्व गुणाः सोमनस्याद्या ह्यध्यासोऽविद्यया कृतः ॥ १८॥ 


पदार्थ क्व  कहां अविद्यया  अज्ञानले गर्दा नै 
दोर्गन्ध्याद्यात्मकः  दुर्गन्धमय सोमनस्याद्याः  सुगन्ध, यसप्रकारको 

अशुचिः  अपवित्र र सुकोमलता आदि अध्यासः  भ्रम 

मलीमसः  अत्यन्त मैलो गुणाः  गुणहरू कृतः  भएको हो 

अयं  यो क्व  कहां 

कायः  शरीर हि  निश्चय नै 








वाक्यार्थ दुर्गन्धमय अपवित्र तथा अत्यन्त मैलो यो शरीर कहाँ र सुगन्ध, सुकोमलता आदि 
दिव्यगुण कहाँ ? तापनि मेले अज्ञानका कारण अपवित्र शरीरमा पवित्रताको कल्पना गरेर आफैले 
आरफैलाई भ्रमित बनाएं । 


 अ ५    सवगृध्रयो 
पित्रोः किं स्वं नु भायांयाः स्वामिनोऽग्नेः इवगृधयोः। 
किमात्मनः किं सुहृदामिति यो नावसीयते ॥ १९॥ 


पदार्थ भार्यायाः  पत्नीको हो आत्मनः  आत्माको वस्तु हो 
नु  आश्चर्यको कुरा स्वामिनः  मालिककोहो किंके 

यः  जुन शरीरलाई अग्नेः  अग्निको हो सुहदां  साथीभादको हो 
किं के इवगृधयोः  अथवा कुकुर र॒ इति न अवसीयते  यो कुरा 
पित्रोः  मातापिताको गिद्धको हो बुमनै सकिंदेन 

स्वं  सम्पत्ति हो किं के 








ताक्यार्थ यो शरीर मातापिताको सम्पत्ति हो ? अथवा पत्नीको सम्पत्ति हो ? मालिकको वस्तु 
हो वा आगोको इन्धन हो ? अथवा कुकुर र गिद्धको आहारा हो वा साथीभाद् कसको हो ? केही 
निश्चय गर्न सकिंदेन । 


  मेध्ये    विषज्जते न 
तस्मिन् कठेवरेऽमेध्ये तुच्छनिष्ठे विषज्जते । 
अहो सुभद्रं सुनसं सुस्मितं च मुखं स्त्रियः ॥ २०॥ 


रामानन्दी दीका 


५७३२ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २६ 
पढार्थ कठेवरे  शरीरमा मुखं  मुख 

तस्मिन्  त्यी अहो  अहो सुनसं  रामो नाक तथा 
अमेध्ये  अपवित्र स्त्रियः  यस स्त्रीको सुस्मितं च  राम्रो मुस्कान भनी 
तुच्छनिष्ठे  तुच्छ सुभद्रं  अति राम्रो विषज्जते  आसक्त हुन्छ 








वाव्यार्थ त्यही अपवित्र र तुच्छ शरीरमा अहो ! यस स्त्रीको मुख कति राम्रो छ, नाक कस्तो 
सलक्क परेको छ र मुस्कान कस्तो आकर्षक छ आदि अनेक भावना गरेर मानिस आसक्त हृन्छ । 
त्वङ्मांसरुधिरस्नायुमेदोमज्जास्थिसंहतो । 
विण्मूत्रपूये रमतां कृमीणां कियदन्तरम् ॥ २१९॥ 
पदार्थ सामूहिक रूप शरीरमा कृमीणां  किरामा 
त्वङ्मांसरुधिरस्नायुमेदोमज्जा रमतां  रमाउने मानिसमा र॒ कियत्  कति 
स्थिसंहतो  छाला, मासु, रगत, विण्मूत्रपूये  मल, मूत्र र पिपमाअन्तरम्  फरक छ र 
नसा, बोसो, मासी र हाडको रमाउने 








ताक्यार्थ छाला, मासु, रगत, नसा, बोसो, मासी र हाडले बनेको मलमूव्रमय शरीरमा रमाउने 
मानिस र मलमूत्र तथा पिपमा रमाउने किरामा के फरक छर? 


अथ   ज्जेत  ९ 
थापि नोपसज्जेत स्त्रीषु स्तरेणेषु चाथवित्। 
विषयेन्द्रियसंयोगान्मनः क्षुभ्यति नान्यथा ॥ २२॥ 


पदार्थ न उपसज्जेत  कटहिल्यै सङ्गत ्॒ुभ्यति  चञ्चल हन्छ 
अथ अपि  त्यसकारणले पनि गर्नु हँदेन किनभने अन्यथा  अरू कुराले 
अथवित्  विवेकी पुरुषले विषयेन्द्रियसंयोगात्  विषय र न  हैदेन 

स्त्रीषु  स््रीहरूसंग र इन्द्रियको संयोगबाट नै 

सत्रेणेषु च  स्त्रीलम्पटहरूसंग मनः  मन 








वाव्यार्थ त्यसकारण पनि विवेकशील पुरुषले स्त्रीहरूसंग र स्त्रीलम्पटहरूसंग कहिल्यै सङ्गत 
गर्हदेन। किनभने विषय र इन्द्रियको संयोगद्रारा नै मनमा विकार उत्पन हुन्छ, अरू कुराले 
हदेन। 

अदुष्टादश्चुताद् भावान्न भाव उपजायते । 

असम्प्रयुञ्जतः प्राणान् शाम्यति स्तिमितं मनः ॥ २३॥ 








पदढार्थ भावः  विकार संयोग नगराउने मानिसको 
अदृष्टात्  कटहिल्यै नदेखेको र न उपजायते  उत्पन्न हेन मनः  मन 

अश्रुतात्  नसुनेको प्राणान्  इन्द्रियहरूलाई स्तिमितं  आर्फै निश्चल भएर 
भावात्  पदार्थबाट असम्प्रयुञ्जतः  विषयसंग॒ शाम्यति  शान्त हुन्छ 


रामानन्दी दीका 


५७३३ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २६ 


ताक्यार्थ कटहिल्यै नदेखेको अथवा नसुनेको वस्तुका निम्ति चित्तमा कुनै पनि विकार उत्पन्न 
हदेन । त्यसैले इन्द्रियहरूको विषयहरूसित संयोग हून नदिने मानिसको मन आफ निश्चल भएर 
शान्त हुन्छ । 


४      र, 
तस्मात् सङ्गो न कतन्यः स्त्रीषु स्त्रेणेषु चेन्द्रियेः। 
विदुषां चाप्यविखन्धः षड्वगंः किमु मादुशाम् ॥ २४॥ 


पदार्थ सङ्गः  सङ्गत अविस्रन्धः  विश्वास गर्न 
तस्मात्  त्यसकारण न कत॑व्यः  गर्नहेदेन किनभने नसकिने हुन्छन् भने 

इन्द्रियैः  इन्द्रियहरुद्रारा षड्वर्गः च  छ इन्दरियहरूको मादृशां  मजस्तो अविवेकीको 
स्त्रीषु  स्त्रीहरू र समूह त 

स्त्रेणेषु च  स््रीलम्पटहरूसंग विदुषां अपि  विद्रानूहरूका किमु  के कुरा भयो र 

पनि लागि पनि 








ताक्यार्थ त्यसकारण इन्द्रियहरुद्रारा स्त्रीहरू र स्त्रीलम्पटहरूको सङ्गत गर्नुहुदेन । किनभने ठुला 
ठ्ला विवेकीहरूले त आफ्ना इन्द्रियलाई जितेको विश्वास गर्न सक्दैनन् भने मजस्तो अविवेकीको 
तके कुरा भयो र? 


श्रीभगवानुवाच भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभयो 
एवं प्रगायन् नृपदेवदेवः स उवंशीलोकमथो विहाय । 
आत्मानमात्मन्यवगम्य मां वे उपारमज्ज्ञानविधूतमोहः ॥ २५॥ 


पदार्थ   निश्चय नै आत्मानं  परमात्मालाई 

एवं  यसप्रकार उवंशीलोकं  उर्वशीलोकलाई अवगम्य  बुफेर 

प्रगायन्  उद्गार व्यक्त गर्दै विहाय  छाडेर ज्ञानविधूतमोहः  ज्ञानद्वारा मोह 
गरेका अथो  त्यसपचछि हटेपच्छि 

नृपदेवदेवः  राजराजेश्वर आत्मनि  आफ्नै अन्तःकरणमा उपारमत्  शान्त भए 

सः  ती पुरुरवाले मां  साक्षीरूपले बसेको म 








ताक्यार्थ राजराजेश्वर पुरुरवाको मनमा यसप्रकारको विवेक उदय भएपछ्छि उनले उर्वशीको 
लोकलाई छोडिदिए । त्यसपछि अन्तःकरणमा साक्षीरूपले बसेको आत्मस्वरूप म ॒परमात्मालाई 
लुफेर ज्ञानद्वारा उनको सम्पूर्ण मोहजाल हट्यो र उनी शान्त बने। 


ततो दुःसङ्खसुत्सृज्य सत्सु सज्जेत बुद्धिमान् । 
सन्त एतस्य छिन्दन्ति मनोव्यासङ्खमुक्तिभिः ॥ २६॥ 
पदार्थ ततः  त्यसकारण बुद्धिमान्  बुद्धिमान् व्यक्तिले 


रामानन्दी दीका 


५७३४ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २६ 
दुःसद्खं  खराब सङ्गत सन्तः  सज्जनहरूले आसक्तिलाई 

उत्सृज्य  छडेर उक्तिभिः  उपदेशहरूद्रारा छिन्दन्ति  काटिदिन्छन् 

सत्सु  सज्जनहरूसंग एतस्य  उसको 

सज्जेत  सङ्गत गर्नुपर्दछ मनोन्यासद्गं  मनको 








वाव्यार्थ त्यसैकारण बुद्धिमान् व्यक्तिले खराब सङ्गतलाई छाडेर सज्जनहरूको सङ्गत गर्नुपर्छ। 
यसो भएमा सन्तहरूले आफ्नो सदुपदेशद्रारा उसको मनको आसक्तिलाई छिन्नभिन्न पारिदिन्छन् । 


सन्तोऽनपेक्षा मच्चित्ताः प्रशान्ताः समदरशिंनः। 
निमंमा निरहङ्कारा निद्वन्दा निष्परिग्रहाः ॥ २७ ॥ 








पदार्थ प्रशान्ताः  अत्यन्त प्रसनन॒ निर्ृन्दराः  सुखदुःख आदि 
सन्तः  सन्तहरू समदरिंनः  सबैलाई समान न्द्र नभएका 

अनपेक्षाः  आशाले रहित  दृष्टिले हेर्न निष्परिग्रहाः  सङ्ग्रह नगर्ने 
मच्ित्ताः  म परमात्मामा मन निमंमाः  ममतारहित हन्छन् 

लगाएका निरहङ्काराः  अहङ्ारविहीन 


ताक्यार्थ सन्तहरू आशाले रहित भएका र परमात्मामा मन लगाएर अति प्रसन्न भएका ह॒न्छन् । 
उनीहरू सबेलाई समान दृष्टिले र्न, ममता, अहड़ार र सुखदुःख आदि दन्ढले रहित र सङ्ग्रह 
नगर्ने स्वभाव भएका ह॒न्छन् । 


तेषु नित्यं महाभाग महाभागेषु मत्कथाः । 
सम्भवन्ति हिता नृणां जुषतां प्रपुनन्त्यघम् ॥ २८॥ 








पढार्थ मा सम्भवन्ति  भटरहन्छन् 
महाभाग  हे महाभाग्यशाली नित्यं  सध जुषतां  तिनलाई श्रवण 
उद्धव नृणां  मनुष्यहरूका निम्ति  गर्नेहरूको 

तेषु  ती हिताः  अत्यन्त हितकारक अघं  पापलाई 

महाभागेषु  सन्तहरू भएको मत्कथाः  मेरा गुणकथाहरू प्रपुनन्ति  पवित्र पारिदिन्छन् 


वाक्यार्थ हे महाभाग्यमानी उद्धव ! ती सन्तहरू भएको ठांमा सदासर्वदा मनुष्यहरूका निम्ति 
अति कल्याणकारी मेरा गुणकथाहरू भद्रहन्छन्। जसलाई श्रवण गर्नलि पापीहरूको पाप पनि 
पवित्र हुन्छ । 


ता ये शण्वन्ति गायन्ति ह्युमोदन्ति चादुताः । 
मत्पराः श्रदधानारच भक्तिं विन्दन्ति ते मयि ॥ २९॥ 


पदढार्थ ये  जसले आदुताः  आदसपूर्वक 


रामानन्दी दीका 


५७३५ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २६ 
ताः  ती मेरा कथाहरूलाई गर्वछन् श्रहधानाः च  श्रद्धालु बन्दै 
शुण्वन्ति  सुन्दछन् हि  निश्चय नै मयि  मेरो 

गायन्ति  गांछन् र ते  तिनीहरूले भक्तिं  परम भक्तिलाई 
अनुमोदन्ति च  स्वीकार मत्पराः  ममा समर्पित तथा विन्दन्ति  प्राप्त गर्दन 








ताक्यार्थ सावधानपूर्वक ममा चित्त लगाएर आदर र श्रद्धासँंग जसले मेरा गुणकथाहरू सुन्ने, 
गाउने र स्वीकार गर्न गर्दछन् तिनीहरूलाई मेरो अनन्य भक्ति प्राप्त हून्छ । 


भक्ति ठन्धवतः साधोः किमन्यद्वरिष्यते । 
मस्यनन्तगुणे बरह्मण्यानन्दाुभवात्मनि ॥ २०॥ 








पदार्थ मयिम अन्यत्  पाउनुपर्न अरू 
अनन्तगुणे  अनन्तगुणले जह्यणि  परब्रह्ममा किं के 

सम्पन्न भक्तिं  अनन्य भक्ति अवशिष्यते  बाँकी रहन्छ र 
आनन्दानुभवात्मनि  आनन्द र लन्धवतः  प्राप्त गरेको 

अनुभवस्वरूप साधोः  सज्जनको 


ताक्यार्थ जसले अनन्त गुणले सम्पन्न भएको एवं आनन्द र अनुभव स्वरूप मेरो परम भक्ति 
प्राप्त गरेको छ, त्यस सज्जनले अरू के पाउन बाँकी रहन्छ र ? 


यथोपश्रयमाणस्य भगवन्तं विभावसुम् । 
सीतं भयं तमोऽप्येति साधून् संसेवतस्तथा ॥ ३१॥ 








पदढार्थ गर्नैको नजिकबाट तथा  त्यसै गरी 

यथा  जसरी सीतं  चिसो साधून्  सन्तहरूको 
भगवन्तं  भगवान् भयं  उर र संसेवतः  सेवा गर्नको 
विभावसुं  अग्निको तमः अपि  अन्धकार पनि नजिकबाट पाप, अज्ञान आदि 
उपश्रयमाणस्य  उपासना एति  टाढा जान्छ टाढा हृन्छन् 


ताक्यार्थ जसरी अग्निको सेवा गर्नैको नजिकबाट चिसो, डर र अन्धकार आदि टाढा भाग्छन्, 
त्यसै गरी सन्तहरूको सेवा गर्नैहरूको नजिकबाट पाप, अज्ञान आदि दोष सर्धैँ टाढा रहन्छन् । 


निमज्ज्योन्मज्जतां घोरे भवान्धो परमायनम् । 
सन्तो ब्रह्मविदः शान्ता नोदढेवाप्सु मज्जताम् ॥ ३९ ॥ 


पदार्थ निमज्ज्योन्मज्जतां  उत्तम रान्ताः  शान्तचित्त भएका 
नस भ 

घोरे  भयङ्र अधम योनिहरूमा जन्मने, म्न बह्यविद्ः  ब्रह्मवेत्ता 
भवाब्धो  भवसागरमा जीवका निम्ति सन्तः  सन्तहरू 


रामानन्दी दीका 


५७३६ 
एकादश स्कन्ध 


अप्सु  पानीमा 


श्रीमद्भागवत 


ट्टा  बलियो 


अध्याय २६ 


परमायनम्  ठुला आश्रय हुन् 


। ६३ 
मज्जतां  इव्न लागेकालाई नोः इव  डुङ्गा यै 


वाक्यार्थ जसरी पानीमा इन्न लागेकालाई डुङ्गा एक मात्र बाँच्ने आधार हुन्छ, त्यसै गरी घोर 
संसाररूपी सागरमा उत्तमअधम वा उचनीच आदि योनिमा जन्मिन मर्ने जीवहरूका निम्ति 
ब्रह्मविद् सन्तहरू बलियो आश्रय हुन् । 


अन्नं हि प्राणिनां प्राण आतांनां शरणं त्वहम् । 
धर्मो वित्तं नृणां परेत्य सन्तोऽवौग् बिभ्यतो ऽरणम् ॥ ३३॥ 








पदार्थ आतानां  दुःखीहरूको सन्तः  सन्तहरू नै 

हि  जसरी रारणं  आश्रय ह अवक्  फेरि संसारमा 
अन्नं  अन्ननै घमः  धर्म नै जसरी जन्मनुपर्ला भनेर 

प्राणिनां  प्राणीहरूको प्रेत्य  मरेपछ्ि बिभ्यतः  डराउनेहरूका 
प्राणः  जीवनको आधारहो नृणां  मान्छेको अरणम्  परम आश्रय हुन् 
अहं  म वित्तं  सम्पत्ति हो त्यसै गरी 


ताक्यार्थ जसरी अन्न नै प्राणीहरूको जीवनको आधार हो, जसरी म दीनदुःखीहरूको आश्रय 
हँ र जसरी मरेपलि परलोकमा मान्छेको एक मात्र सम्पत्ति धर्म नै हुन्छ, त्यसै गरी फेरि यस 
संसारमा जन्मिनुपर्ला कि भनेर उराएकाका निम्ति सन्तहरू नै परम आश्रय हृन् । 


सन्तो दिशन्ति चक्षुषि बहिरकः समुत्थितः। 


देवता बान्धवाः सन्तः सन्त आत्माहमेव च ॥ ३४ ॥ 
पढार्थ सन्तः  सन्तहरूले त   देवता हन् 
समुत्थितः  आकाशमा चक्षुषि  भित्रबाहिर दुबैतिर हैन बान्धवाः  भादबन्धु हुन् 
उदाएका ज्ञानरूपी ओंखा सन्तः  सन्तहरू 
अकः  सूर्यले दिशन्ति  प्रदान गर्दछन् आत्मा  सबैका आत्मा हुन् 
बहिः  बाहिर मात्र प्रकाशित त्यसकारण अहं एव च  मनै हं 
गर्दछन्, तर सन्तः  सन्तहरू 








ताक्यार्थ आकाशमा उदाएका सूर्यले मानिसलाई केवल बाहिरी प्रकाश मात्र दिन्छन् तर सन्तले 
बाहिर भित्र दुबेतिर ह्न ज्ञानरूपी आंँखा प्रदान गर्दछन् । अतः सन्त नै देवता हन्, भादबन्धु हुन्, 
सबेका आत्मा हन् र म पनि स्वयं सन्तकै स्वरूप हँ । 


विवरण यस प्रसङ्गमा भगवान्ले सत्सङ्गको महत्त्व बताउनुभएको छ । संसारका पदार्थहरूको 
दुःसङ्गबाट व्याकुल भएका प्राणीहरूलाई त्यसबाट द्ुटाउने एउटै उपाय भनेको सत्सङ्ग नै हो । 
आत्मज्ञानी एवं भगवदभक्त सत्पुरुषहरूको सङ्गमा गएपछछि मात्र मानिस भगवानूतफ उन्मुख हुन 


रामानन्दी दीका 


५७३७ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २६ 


सक्छ । भगवान्को कृपावर्षालाई उहांतिर अभिमुख भएकाहरूले प्राप्त गर्न सक्छन्। जी वहरूलाई 
भगवत्सम्मुख बनाउने काम साधुहरूको नै हो। त्यसैले भगवान्को कृपा प्राप्त गर्नका लागि 
भगवान्को भन्दा महापुरुषहरूको महत्व अधिक रहेको छ। 

भगवान् भन्नुहुन्छ जसरी घाम लागेको ठँमा बसेका प्राणीहरू अन्धकारबाट र शीतको 
प्रकोपबाट मुक्त हृन्छन् त्यसै गरी भगवद्भक्त महापुरुषहरूको नजिक जाने व्यक्तिका पनि 
अज्ञानरूपी अन्धकार र वासनाका सबैथरी प्रकोपहरू नष्ट हुन्छन् । सूर्यले प्रदान गर्न दृष्टिशक्ति 
बाहिरी हो, जसद्रारा प्राणीहरूले बाह्य संसारलाई देखन सक्दछन्, सन्तहरूले त भित्री आखा नै 
प्रदान गर्वछछन्। सन्तहरूले प्रदान गर्ने आंँखा भनेको ज्ञान हो। त्यसैले श्रीधर स्वामीले चक्षूषि 
शब्दको अर्थ सुगुणनिर्गुणज्ञानानि परमात्माको सगुणनिर्गुण स्वरूपको ज्ञान भनेर गर्नुभएको छ। 
यहौँ आत्मज्ञानी सत्पुरुषहरूलाई देवता, बान्धव, आत्मा र भगवत्स्वरूप भनिएको छ । सत्पुरुषहरू 
देवता हुन् किनभने उनीहरूमा दैवी सम्पत्ति सर्वदा रहिरहन्छ । जातिले मात्र कोही देवता हुने 
होइन, भित्री सदगुणद्रारा नै देवत्वको चिनार हृन्छ । स्वर्गीय देवताहरूले पनि कहिलेकाहीं आफ्नो 
स्वार्थलाई सिद्ध गर्नका लागि आसुरी स्वभाव अँगालेको देखिन्छ, तर महापुरुषहरूको मन शुद्ध 
हने भएकाले उनीहरू वास्तवमा देवता हुन् । ज्ञानीहरूले स्वार्थत्यागका लागि आपफना बन्धुबान्धव 
परिवार आदिलाई छाडिदिएका छन्, तर उनीहरू सम्पूर्ण संसारका ने हितेषी ह॒न्छन् । सबैको हित 
चिताउने हुनाले यिनीहरूलाई बन्धु भनिएको हो। सामान्य मानिसहरू जसरी आफूलाई प्रेम 
गर्दछछन्, त्यसै गरी सम्पूर्ण प्राणीहरूलाई परम प्रम गर्ने भएकाले सन्तहरूलाई सबैको आत्मा 
भनिएको हो। भगवान्ले यी सत्पुरुषहरू अहं अर्थात् स्वयं भगवत्स्वरूप छन् भनेर पनि 
बताउनुभएको छ। भगवत्तत्वलाई आपफूभन्दा अभिन्न रूपमा बुज्ने भएकाले र ॒निरन्तरको 
आत्मनिष्ठाबाट ब्रह्ममय भदसकेकाले सत्पुरुषहरू भगवत्स्वरूप हृन् । फेरि भगवान्ले जस्त सबेतिर 
निष्पक्ष र अकारण करुणा गरिरहने यी सत्पुरुषहरू भगवद्गुणले पनि विभूषित छन् । यसप्रकार 
यह भगवान्ले आप्ना भक्त एवं आत्मज्ञानी सत्पुरुषहरूलाई सम्पूर्णं संसारका बान्धव, देवता, 
आत्मा र भगवान् समेत भनी प्रशंसा गर्नुभएको छ। 


न्दे, ४०५ ् ४७ न ९ 
वेतसेनस्ततोऽप्येवसुर्वश्या खोकनिष्पृहः । 
मुक्तसन्नो महीमेतामात्मारामङ्चचार ह ॥ ३५॥ 








पढार्थ लोकनिष्पृहः  मोहबाट निवृत्त आत्मारामः  आत्माराम भई 
एवं  यसप्रकार भए एतां  यस 

वैतसेनः  राजा पुरुरवा ततः अपि  त्यसपछि महीम्  पृथिवीमा 

उवंश्याः  उर्वशीको मुक्तसङ्गः  आसक्तिरहित चचार ह  घुम्न लागे 


वाक्यार्थ यसप्रकार राजा पुरुरवा उर्वशीको मोहजालबाट निवृत्त भई आसक्तिरहित भएर 
आत्माराम भई यस पृथिवीमा धुम्न लागे। 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायामेकादशस्कन्धे षड्विंशोऽध्यायः ॥ २६॥ 


रामानन्दी दीका 


५७३८ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २७ 


अथ सप्तविंदोऽध्यायः 
क्रियायोग 


उद्धव उवाच उद्धवले भने 
क्रियायोगं समाचक्ष्व भवदाराधनं प्रभो । 
यस्मात् त्वां ये यथाचैन्ति सात्वताः सात्वतष॑भ ॥ १॥ 








पढार्थ ये  जुन भवदाराधनं  हजुरको 
प्रभो  हे प्रभु सात्वताः  भक्तटरूले आराधनारूप 

सात्वतषभ  हे भक्तका यथा  जुन प्रकारले क्रियायोगं  क्रियायोग 
पालक त्वां  हजुरलाई समाचक्ष्व  बताउनुहोस् 
यस्मात्  जसको आश्रय लिएर अचैन्ति  पूजा गर्दछन् त्यो 


तवाक्यार्थ हे प्रभु! हि भक्तका पालक श्रीकृष्ण ! जुन क्रियायोगको आश्रय लिएर भक्तहरूले 
जसरी हजुरको पूजा गर्दछन्, त्यो हजुरको आराधनारूप क्रियायोग मलाई बताउनुहोस् । 


 


एतद् वदन्ति मुनयो मुहुनिं श्रेयसं नृणाम् । 
नारदो भगवान् व्यास आचायँऽङ्िरसः सुतः ॥ २॥ 








पढार्थ सुतः  पुत्र एतत्  यो हजुरको अर्चन न 
नारदः  देवर्षि नारद आचाय  आचार्य बृहस्पति नृणां  मनुष्यहरूको 
भगवान्  भगवान् यी निश्रेयसं  कल्याणकारी 
व्यासः  वेदव्यास मुनयः  मुनिहरू साधन हो भनेर 

अङ्गिरसः  अङ्गिराका मुहुः  बारम्बार वदन्ति  बताउंछन् 


ताक्यार्थ देवर्षिं नारद, भगवान् वेदव्यास र देवताहरूका आचार्यका रूपमा प्रसिद्ध अङ्किराका 
पुत्र बृहस्पति आदि मुनिहरूले हजुरको आराधनालाई नै मनुष्यहरूको लागि परम कल्याणकारी 
साधनका रूपमा बारम्बार बताएका छन् । 


निःसृतं ते मुखाम्भोजाद् यदाह भगवानजः। 
 म देव्य 
पुत्रेभ्यो भृगुमुख्येभ्यो देव्ये च भगवान् भवः ॥ ३॥ 


पदार्थ मुखाम्भोजात्  मुखारविन्दबाट यत्  जुन क्रियायोगलाई 
ते  हजुरको निःसृतं  निस्किएको उपदिष्ट भगवान्  भगवान् 


रामानन्दी दीका 


५७३९ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २७ 
अजः  ब्रह्माले ्  भगवान् आह  बताउनुभयो 
भृगुमुख्येभ्यः  भृगु आदि भवः  शिवले 

पुत्रेभ्यः  छोराहरूलाई देव्ये च  देवी पार्वतीलाई पनि 


ताक्यार्थ हजुरले उपदेश गरेको यो क्रियायोगलाई भगवान् ब्रह्माले आपफ्ना भृगु आदि 
छोराहरूलाई र भगवान् शिवले पार्वतीलाई सुनाउनुभएको थियो । 


एतद् वै स्व॑वणांनामाश्रमाणां च सम्मतम् 
श्रेयसामुत्तमं मन्ये स्वरीशद्राणां च मानद ॥ ४॥ 


पदार्थ वर्ण श्रेयसां  कल्याणको 
मानद  हे भक्तहरूलाई सम्मान आश्रमाणां च  ब्रह्मचर्य आदि उत्तमं  उत्तम 
दिने प्रभ सबे आश्रम सम्मतं  साधन 


एतत् वै  यो क्रियायोग नै स्त्रीशुद्राणां च  स्त्री र मन्ये  ठन्दलु 
सवंवणांनां  ब्राह्मण आदि सबै शूद्रहरूका लागि पनि 








ताक्यार्थ भक्तहरूलाई सम्मान गर्नृहुने हे भगवान् ! यो क्रियायोग ब्राह्मण आदि चार वर्ण, 
ब्रह्मचर्य आदि चार आश्रम र स्त्री एवं शूद्रहरूको लागि समेत सर्वोत्तम कल्याणकारी साधन हो 
भन्ने मलाई लाग्दछ। 


एतत् कमलपत्राक्ष कमंबन्धविमोचनम्। 


भक्ताय चानुरक्ताय ब्रूहि विशवेरवरेश्वर ॥ ५॥ 


पदढार्थ एतत्  यो अनुरक्ताय  हजुरको प्रेमी 
कमलपत्राक्ष  हे कमलनयन कमंबन्धविमोचनं  कर्मको भक्ताय च  भक्त मलाई 
विशवेश्वरेश्वर  ब्रह्मा आदि बन्धनबाट मुक्तिप्रदान गर्ने बरूहि  बताउनुहोस् 
देवेश्वरहरूका पनि हे ईश्वर क्रियायोग 
ताक्यार्थ हे कमलनयन ! हजुर ब्रह्मा आदि लोकेश्वरहरूको पनि ईश्वर हुनुहुन्छ । म॒ हजुरको 
प्यारो भक्त हँ । त्यसैले कृपापूर्वक सांसारिक कर्मबन्धनबाट मुक्ति प्रदान गर्ने यो क्रियायोग मलाई 
बताउनुहोस् । 








श्रीभगवानुवाच भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभयो 
न हयन्तोऽनन्तपारस्य कमंकाण्डस्य चोद्धव । 
सङ्क्षिप्तं वणेयिष्यामि यथावदनुपूर्वशः ॥ ६॥ 
पदार्थ उद्धव  हे उद्धव अनन्तपारस्य  अनन्तपार 


रामानन्दी दीका 


५७४० 
एकादश स्कन्ध 


भएको 


श्रीमद्भागवत 


नहि  छैन 


कमंकाण्डस्य च  कर्मकाण्डको सड्क्षप्तं  सडक्षेपमा 


अन्तः  समाप्ति 


अनुपूवंशः  क्रमैले 


अध्याय २७ 


यथावत्  जस्ताको तस्ते 
वणेयिष्यामि  बताउने् 


वाव्यार्थ हे उद्धव ! पूजाविधान गर्ने शास्त्र कर्मकाण्डको सीमा अनन्त भएकाले यसको 


समाप्ति छैन, तापनि म सडक्षेपमा जस्ताको तस्ते वर्णन गर्ह । 


०  .  ,    भ 
वादकस्तान्त्रका मन्न इत म त्रिवधा मखः। 


ईप्सितेन  आफनो लागि 
अभीष्ट 


त्रयाणामीप्सितेनेव विधिना मां समचयेत् ॥ ७ ॥ 
पदार्थ इति  यसप्रकार 
वैदिकः  वैदिक मे  मेरो 
तान्त्रिकः  तान्त्रिक मखः  यज्ञ पूजा 


मिश्रः  वैदिक र तान्त्रिक 
मिश्रित 





त्रिविधः  तीन प्रकारको छ 
त्रयाणां  यी तीन विधिमध्ये 





विधिना एव  विधिद्रारा 
मां  मलाई 

 अ 
समचयेत्  पूजा गर्नू 


ताक्यार्थ वेदिक, तान्त्रिक र ती दुबे पद्धति अपनाने मिधित गरी तीन प्रकारका मेरो पूजाका 
विधिहरू छन् । यी तीन विधिहरूमध्ये आपले मन पराएको कुनै एक विधिद्रारा मेरो पूजा गरन् । 


यदा स्वनिगमेनोक्तं द्विजत्वं प्राप्य पूरुषः। 


यथा यजेत मां भक्त्या श्रद्धया तन्निबोध मे ॥ ८ ॥ 


पदढार्थ 

यदा  जब 

पुरुषः  त्रैवर्णिक पुरुषले 
स्वनिगमेन  आफ्नो अधिकार 
अनुसार वेदोक्त पद्धतिद्रारा 
उक्तं  प्रतिपादित 





द्विजत्वं  उपनयन संस्कार 
प्राप्य  प्राप्त गरेर 
भक्त्या  भक्तिपूर्वक 
श्रद्धया  श्रद्धाभावले 

यथा  जसरी 

मां  मलाई 





यजेत  पूजा गर्द 
तत्  त्यो पूजाविधि 
मे  मबाट 

निबोध  सुन 


ताक्यार्थ त्रैवर्णिक पुरुषले आफ्नो अधिकार अनुसारको वेदोक्त विधिद्रारा उपनयन व्रतबन्ध 
संस्कार गरेर द्विजत्व प्राप्त गर्नुपर्दछ। त्यसपछि श्रद्धा र भक्तिभावसहित त्यसले मेरो पूजा 
आराधना कसरी गर्नुपर्दछ, त्यो विधि म तिमीलाई बताह, सुन । 


  स्थण्डिले .   म .  द्विजे 
अचांयां ऽग्नौ वा सूयं वाप्सु हदि द्विजे । 
द्रव्येण भक्तियुक्तोऽ्चेत् स्वगुरुं माममायया ॥ ९॥ 
पदार्थ भक्तियुक्तः  भक्तिभावले युक्त भई 


रामानन्दी दीका 


एकादश स्कन्ध 


अचांयां  प्रतिमामा 
स्थण्डिठे  वेदीमा 
अग्नो वा  अग्निमा 
सूयं  सूर्यमा 

अप्सु  जलमा 


श्रीमद्भागवत 


हृदि  हृदयमा 
द्विजे वा  अथवा ब्राह्मणमा 
द्रव्येण  पूजासामग्रीहरूद्रारा 
अमायया  फलाभिसन्धिरूप 
कपटरहित भएर 








५७९४९ 
अध्याय २७ 


स्वरुरु  आपफना गुरु 
मां  मलाई 
अर्चेत्  पूजा गर्न 


ताक्यार्थ भक्तियुक्त भएर प्रतिमा, वेदी, अग्नि, सूर्य, जल, हृदय अथवा ब्राह्मणमा गन्ध, पुष्प 
आदि पूजासामग्रीहरुद्रारा भक्तिभावपूर्वक मनमा फलको इच्छ वा कुनै पनि कपटभावना नराखी 


जगत्का गुरु मेरो पूजा गर्न । 


  स, भ बरुदधये भ 
पूर्वं स्नानं प्रकुवींत धोतदन्तोऽङ्गशुद्धये । 
उभयेरपि च स्नानं मन्त्रमदुग्रहणादिना ॥ १०॥ 


पदढार्थ 

पूर्वं  सबैभन्दा पहिले 
घोतदन्तः  दन्तधावन गरेर 
अङ्गशुद्धये  देहशुद्धिका लागि 


स्नानं  स्नान 

प्रकुर्वीत  गर्न 
मृटुग्रहणादिना  माटो आदि 
लिएर 








उभयेः अपि  वैदिक र तान्त्रिक 
दुबे 

मन्त्रैः च  मन्तरहरूद्रारा 
स्नानम्  स्नान गरन् 


वाक्यार्थ सर्वप्रथम दन्तधावन गर्न अनि शरीरशुद्धिका लागि स्नान गर्नू। त्यसपछि माटो, भस्म 
आदि शरीरमा लगाएर वैदिक र तान्त्रिक दुबे मन्त्रह्रारा पुनः स्नान गर्न। 


सन्ध्योपास्त्यादिकमोणि वदनाचादतान म 


९. भ न , अ 


पूजां तेः कल्पयेत् सम्यक्सङ्कल्पः कम॑पावनीम् ॥ ९९॥ 


पलार्थ 

सम्यक्सङ्कल्पः  मेरो 
आराधनाको सङ्ल्प गरेको 
व्यक्तिले 

वेदेन  वेदद्रारा 


  राम्री बतादएका 
सन्ध्योपास्त्यादिकमौणि  
सन्ध्या, उपासना आदि कर्महरू 
गर्न 

तेः  ती कर्महरूसहित 








कर्मपावनीम्  कर्मबन्धनबाट 
मूक्ति दिने 

मे  मेरो 

पूजां  पूजा 

कल्पयेत्  गर्न 


ताक्यार्थ मेरो परमात्माको आराधना गर्न सङ्ल्प गरेपछछि वेदले प्रतिपादन गरेका सन्ध्या, 
उपासना आदि नित्यकर्महरू पनि यथोचित समयमा गर्दै कर्मबन्धनबाट सदाका लागि मूक्ति दिने 


मेरो पूजा गरन् । 


दोी दारुमयी ठोदही ठेप्या ठेख्या च सेकती । 
मनोमयी मणिमयी प्रतिमाष्टविधा स्मृता ॥ १२॥ 


रामानन्दी दीका 


५७८२ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २७ 
पदार्थ ठेख्या  चित्रमयी गरी 

शेली  शिलाले बनेको सेकती  बालुवाको प्रतिमा  मेरो मूर 

दारुमयी  कारको मनोमयी  मनले चिन्तन गरेर अष्टविधा  आठ प्रकारको 


लोदी  सुवर्ण आदि धातुको 
रेप्या  लेपन गरी बनादइएको 


बनाएको 
मणिमयी च  मणिले बनाएको 


ताक्यार्थ शिलामयी, काष्ठमयी, सुवर्णमयी धातुमयी, चन्दन आदि लेपमयी, चित्रमयी, 
बालुकामयी, मनोमयी र मणिमयी गरी मेरा मूर्तिहरू आठ प्रकारका छन् भनेर बताद्रएको छ । 


चलाचठेति द्विविधा प्रतिष्ठा जीवमन्दिरम् । 
उद्वासावाहने न स्तः स्थिरायामुद्धवाचने ॥ १३॥ 


स्मृता  बताइएको छ 








पढार्थ जीवमन्दिरं  भगवान्को मन्दिर उद्वासावाहने  विसर्जन र 
चलाचला इति  चल र हन् आवाहन 
अचलका भेदले उद्धव  हे उद्धव नस्तः  गर्नुहदेन 


स्थिरायां  स्थिर प्रतिमामा 
अ्चैने  पूजा गर्दा 


द्विविधा  दुई प्रकारका 
प्रतिष्ठा  प्रतिमा नै 


वाक्यार्थ चल र अचलका भेदले दुई प्रकारका प्रतिमा नै भगवान्का मन्दिर हुन् । हे उद्धव ! ती 
दुई प्रकारका प्रतिमामध्ये स्थिर वा अचल प्रतिमामा पूजा गर्दा आवाहन र विसर्जन गर्नहदेन । 


अस्थिरायां विकल्पः स्यात् स्थण्डिले तु भवेद् यम् । 
स्नपनं त्वविटेप्यायामन्यत्र परिमाजनम् ॥ १४॥ 


स्थण्डिले तु  बालुकामयी 
प्रतिमामा चाहं 
द्यं  आवाहन, विसर्जन दुबे 








प्रतिमाहरूमा 
स्नपनं  स्नान हुन्छ 
अन्यत्र  लेख्या, लेप्या र 


पदार्थ 
अस्थिरायां  अस्थिर प्रतिमामा 
विकल्पः  आवाहन र 








विसर्जनको विकल्प एेच्छिक भवेत्  ह॒न्छ दारुमयी प्रतिमामा 
विधान अविकेप्यायां तु  लेख्या, लेप्या परिमाजनम्  मार्जन गर्नुपर्दछ 
स्यात्  हन्छ र दारुमयी प्रतिमादेखि भिन्न 


ताक्यार्थ अस्थिर चल प्रतिमामा पूजा गर्दा आवाहन र विसर्जनको विकल्प छ अर्थात् गर्दा 
पनि हृन्छ र नगर्दा पनि हुन्छ चल प्रतिमा भए पनि शालग्राममा आवाहन, विसर्जन गर्नहदेन । 
बालुकामयी प्रतिमामा ती दुबे गर्नुपर्दछ। लेख्या, लेप्या र दारुमयी प्रतिमादेखि भिन्न प्रतिमाहरूमा 
स्नान गराउनू्, लेप्या, लेख्या र दारुमयी प्रतिमामा भने स्नान होदन, मार्जन गर्नुपर्दछ । 

द्रव्य प्रसिद्धेम॑दयागः प्रतिमादिष्वमायिनः। 


भक्तस्य च यथाठब्धेहदि भावेन चैव हि ॥ १५॥ 


रामानन्दी दीका 


एकादश स्कन्ध 


पदार्थ 

प्रसिद्धेः  शास्त्रविहित 
द्रव्यैः  पदार्थहरूद्रारा 
प्रतिमादिषु  प्रतिमाहरूमा 


श्रीमद्भागवत 


अमायिनः  निष्काम 
भक्तस्य च  भक्तको चाहं 
यथालन्धेः  जे पादन्छ तिन 





पदार्थहरूद्रारा 





७८३ 


अध्याय २७ 


हृदि एव  हृदयमा नै 
भावेन च  भावनाद्रारा नै 
हि मदूयागः  मेरो पूजा 
गर्नुपर्वछछ 


ताक्यार्थ सकाम भक्त भए उसले यथासम्भव शास्त्रविहित पदार्थहरूले प्रतिमाहरूमा मेरो पूजा 
गर्नुपर्दछ भने निष्काम भक्तले चाहं जे मिल्छ, त्यसैबाट पूजा गर्नुपर्वछ, पूजासामग्री केही नपाए 
पनि पदार्थहरूको मानसिक भावना गरी हृदयमा नै मेरो मानसिक पूजा गर्नुपर्दछ। 


स्नानालङ्करणं प्रष्ठमचांयामेव तृद्धव । 
स्थण्डिले तत्त्वविन्यासो वहयावाज्यप्टुतं हविः ॥ १६॥ 
सूयं चाभ्यहंणं प्रष्टं सलिठे सलिलादिभिः। 
श्रद्धयोपाहतं प्रष्टं भक्तेन मम वार्यपि ॥ १७॥ 
९ न ५   कल्पते ४ 
भूयप्यभक्तोपहतं न मे तोषाय कल्पते । 
गन्धो धूपः सुमनसो दीपोऽन्नायं च किं पुनः ॥ १८ ॥ 


पदार्थ 

उद्धव  हे उद्धव 

स्नानालङूरणं तु  स्नान र 
अलङार चाहं 

अचांयां एव  धातुमयी र 
शिलामयी प्रतिमामा 

प्रष्टं  अधिक प्रिय हुन्छ 
स्थण्डिले  बालुवाको प्रतिमामा 
तत्त्वविन्यासः  अङ्ग र तिनका 
प्रधान देवताको मन्त्रपूर्वक 
यथास्थानमा स्थापन प्रिय हुन्छ 
वहौ  अग्निमा 

आज्यप्लुतं  धि मिसिएको 
हविः  चरु प्रिय हुन्छ 


सूयं च  सूर्यमा चाहं 
अभ्यर्हणं  उपस्थान, अर्घ्य 
आदि 

सलिले  जलमा 
सलिलादिभिः  तर्पण आदिद्रारा 
गरिएको पूजन 

प्रष्टं  अधिक प्रिय हुन्छ 
भक्तेन  भक्तद्रारा 

श्रद्धया  श्रद्धापूर्वक 
उपाहृतं  चडढादएको 

वारि अपि  जल पनि 

मम  मेरा लागि 

प्रष्टं  अत्यन्त प्रिय हुन्छ 





अभक्तोपहतं  अभक्तले 





चढाएको 

भूरि अपि  धेरै पदार्थहरू पनि 
मे  मेरो 

तोषाय  प्रसन्नताका लागि 

न कल्पते  हुन सक्देन 

पुनः  फेरि 

गन्धः  चन्दन 

धूपः  धूप 

दीपः  दीप 

सुमनसः  फूलहरू 

अन्नाद्यं च  अन्न आदि नैवेद्य 
किम् के हुन् र 


वाव्यार्थ हे उद्धव ! धातुमयी र शिलामयी प्रतिमामा पूजा गर्दा स्नान र अलङ़ार मलाई अति 
मन पर्छ। बालुकामयी प्रतिमामा पूजा गर्दा अङ्ग र तिनका प्रधान देवताहरूको तत्तत् मन्त्रहरद्रारा 


रामानन्दी दीका 


५७४४ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २७ 


तत्तत् स्थानमा गरिने न्यास मलाई प्रिय लाग्दछ। त्यस्तै अग्निमा पूजा गर्दा धिउसहितको हवि 
आहूति, सूर्यमा पूजा गर्दा अर्घ्यदान र उपस्थान तथा जलमा पूजा गर्दा जलद्वारा तर्पण मलाई 
विशेष प्रिय छ। भक्तले श्रद्धापूर्वकं चढाएको जल नै किन नहोस्, त्यो मलाई अत्यन्त प्रिय 
लाग्दछ, अभक्तले चढाएका राम्राराग्रा बहुमूल्य धेरै पदार्थहरूले पनि मलाई सन्तुष्ट गराउन 
सक्देनन् भने चन्दन, धूप, दीप, अन्न आदि नैवेद्यहरूको बारेमा त के भन्नु ? 


भसत 


शुचिः सम्भृतसम्भारः प्राग्दभः कल्पितासनः। 
आसीनः प्रारुदग् वाचंदचांयामथ सम्मुखः ॥ १९॥ 








पदढार्थ फर्काट्एका कुशहरुद्वारा अचायां  स्थिर प्रतिमा भए 
शुचिः  पवित्र भएर कल्पितासनः  आसन बनाएर सम्मुखः  प्रतिमाको सम्मुख 
सम्भृतसम्भारः  पूजासामग्री प्राक्  पूर्व वा भएर 

एकत्रित गरेर उदक् वा  उत्तरतिर फर्किएर आसीनः  बसेको भक्तले 
प्राग्द्भैः  पूर्वतिर टप्पो अथ  यदि अर्चत्  पूजा गरोस् 


ताक्यार्थ सर्वप्रथम पूजासामग्री सडलन गर्न, त्यसपछि स्नान आदिद्रारा पवित्र भएर पूर्वतिर 
कुशको ट्प्पो अग्रभाग फर्क आसन बनाउनू र पूर्वं वा उत्तरतिर मुख फर्कडिनू। यदि स्थिर 
प्रतिमा भए प्रतिमाको सम्मुख बस्नू र मेरो पूजा गरन् । 


कृतन्यासः कृतन्यासां मदचां पाणिनामृजेत्। 
कठं प्रोक्षणीयं च यथावदुपसाधयेत् ॥ २०॥ 


पदार्थ पाणिना  हातद्रारा यथावत्  यथाविधि 
कृतन्यासः  अङ्गन्यास र आमृजेत्  पुच्न् उपसाधयेत्  चन्दन आदिद्रारा 
करन्यास गरेर कलरां  जलपूर्णं कलश तयार गर्नू 


कृतन्यासां  मन्त्रन्यास गरिएको प्रोक्षणीयं च  प्रोक्षणीपात्रलाई 
मदचां  मेरो प्रतिमालाई पनि 
वाक्यार्थ त्यसपछि भक्तले आपने शरीरमा अङ्गन्यास र करन्यास गरन अनि मन्त्रन्यासं गरिएको 


मेरो प्रतिमामा हातले पूर्वसमर्पित माला, चन्दन आदि हटाएर त्यसलाई पुचनू् । त्यसपछि जलपूर्णं 
कलश र प्रोक्षणीपात्रलाई पनि चन्दन, फूल आदिद्रारा विधिपूर्वक तयार गर्न 








तदृदुमिदवयजनं द्रव्याण्यात्मानमेव च । 


 तरीण्यदुभिस्तेस्तेद्र्येङ्च  , ९ साध्येत् 

प्राक पात्राण ठ ॥ २९ ॥ 
पदार्थ गं 
तद्दूमिः  त्यो प्रोक्षणीपात्रको   देवताको पूजा गर्ने द्रव्याणि  पूजासामग्री 





रामानन्दी दीका 


५७९८५ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २७ 
आत्मानं एव च  आपफूलाई ट  तीन द्रव्यैः च  द्रव्यहरुद्रारा 
पनि पात्राणि  पात्रहरू साधयेत्  तयार गर्न 


प्रोक्ष्य  प्रोक्षण गरेर पाद्य अदुभिः  कलशको जलद्रारा 
आदि निर्माणका लागि तैः तैः  दुबो आदि तत्तत् 
वाक्यार्थ प्रोक्षणीपात्रको जलले देवताको पूजा गर्न स्थान, पूजासामग्री र आपफूलाई पनि प्रोक्षण 


गर्न्। पाद्य, अर्घ्य र आचमनीयका लागि तीनवटा पात्रहरू स्थापना गर्न रती पात्रहरूमा कलशको 
जल एवं अन्य आवश्यक वस्तुहरू राख्न् । 








 ,  


पाद्याघ्यांचमनीयाथं त्रीणि पात्राणि दैरिकः। 
हृदा शीष्णांथ शिखया गायत्र्या चाभिमन्त्रयेत् ॥ २२॥ 


पदर्थ त्रीणि  तीनवटा रिखया  शिखामन्त्रहारा 

,   

दाङकः  पूजा गर्ने भक्तले पात्राणि  पात्रहरूलाई गायत्र्या च  गायत्रीमन्त्रले पनि 
पाद्याघ्यांचमनीयार्थं  पाद्य, हृदा  हदयमन्त्र अभिमन्त्रयेत्  अभिमन्त्रण गर्न 
अर्घ्य र आचमनीयका लागि सीष्णां  शिरोमन्त्र 

स्थापित अथ  र 








ताक्यार्थ यसपचछि देवपूजक भक्तले पाद्य, अर्घ्य र आचमनीय यी तीनवटै पातव्रहरूको हृदयमन्त्र 
ॐ हृदयाय नमः, शिरोमन्त्र ॐ शिरसे स्वाहा, शिखामन्त्र ॐ शिखायै वषट् का साथे 
गायत्री मन्त्रले समेत अभिमन्त्रण गर्नू। 


पिण्ड वाय्वग्निसंशुद्धे हत्पदूमस्थां परां मम । 
अण्वीं जीवकलां घ्यायेन्नादान्ते सिद्धभाविताम् ॥ २३॥ 








पदार्थ रहेको मम  मेरो 

पिण्डे  शरीरमा परां  श्रेष्ठ जीवकलां  जीवको कलारूप 
वाय्वग्निसंशुद्धे  प्राणायामद्रारा अण्वीं  सूक्ष्म नारायणलाई 

प्राणवायु र भावनाद्रारा शरीरस्थ नादान्ते  नादको अन्तमा ध्यायेत्  ध्यान गर्नू 

अग्नि शुद्ध भएपचछ्ि सिद्धभावितां  सिद्ध मुनिद्रारा 

हृत्पदुमस्थां  हृदयकमलमा उपासित 


वाक्यार्थ प्राणायामद्वारा प्राणवायु र भावनाद्रारा शरीरस्थ अग्नि शुद्ध भएपचछ्छि हृदयकमलमा 
मेरो परम सूक्ष्म एवं श्रेष्ठ जीवकला नारायणको ध्यान गर्नू। जसको ध्यान सिद्ध मुनिहरूले 
कारको अकार, उकार, मकार, विन्दु र नाद यी पाँच कलाको अन्तमा गर्दछन्। 


तयात्मभूतया पिण्डे व्याप्ते सम्पूज्य तन्मयः। 
आवाह्याचोदिषु स्थाप्य न्यस्ताद्गं मां प्रपूजयेत् ॥ २४॥ 


रामानन्दी दीका 


७८६ 


एकादश स्कन्ध 


पढार्थ 

तया  त्यो 

आत्मभूतया  आपने स्वरूपमा 
चिन्तित मेरो मूर्तिं जीवकला 


श्रीमद्भागवत 


व्याप्ते  व्याप्त भएपचछछि पहिले 
त्यो शरीरमा 

सम्पूज्य  मानसिक पूजा गरेर 
तन्मयः  तन्मय भई 


अध्याय २७ 


स्थाप्य  स्थापना पनि गरेर 
न्यस्ताद्खं  अङ्गन्यास गरिएको 
मां  मलाई 

प्रपूजयेत्  पूजा गर्नू 


अचौदिषु  प्रतिमा आदिमा 
आवाह्य  आवाहन गरेर 


दरारा 
पिण्डे  शरीर 


ताक्यार्थ त्यो आत्मस्वरूपमा चिन्तन गरिएको मेरो जीवकला शरीरमा व्याप्त भटसकेपच्छि 
सर्वप्रथम त्यही शरीरमा मेरो मानसिक पूजा गरेर तन्मय हूनू। त्यसपच्छि प्रतिमा आदिमा मेरो 
आवाहन र स्थापन मूद्राद्रारा स्थापना गरेर अङ्गन्यासपूर्वक मेरो पूजा गर्नू। 


पाद्योपस्पशाहणादीतुपचारान् ९९ प्रकल्पयेत् भ 
 ल्पयेत्। 
धमोदिभिरच नवभिः कल्पयित्वासनं मम ॥ २५॥ 
पद्ममष्टदलं तत्र कणिंकाकेसरोज्ज्वलम्। 
उभाभ्यां वेदतन्त्राभ्यां मद्यं तभयसिद्धये ॥ २६॥ 
कल्पयित्वा  बनाएर 
तत्र  त्यो आसनमा 


 न 


कणिकाकेसरोज्ज्वलं  कर्णिका 








प्राप्तका लागि 
उभाभ्यां  दुबे 
वेदतन्त्राभ्यां  वेद र तन्त्रद्रारा 


पदार्थ 
धमोदिभिः  धर्म आदि चार 
पाड र अधर्म आदि चार 


उन्डीहरूद्रारा र केसरले उज्वल भएको मद्यं तु  मेरा लागि 

नवभिः च  विमला आदि नौ अष्टदलं  अष्टदलवाला पाद्योपस्पशांहणादीन्  पाद्य, 
शक्तिहरूद्रारा पद्मं  कमल बनाएर आचमनीय, अर्घ्य आदि 
मम मेरो उभयसिद्धये  वेद र तन्तरद्रारा उपचारान्  पूजाद्रव्य 
आसनं  आसन प्रतिपादित भक्ति र मृक्तिको प्रकल्पयेत्  अर्पण गर्न 








ताक्यार्थ धर्म, ज्ञान, वैराग्य र एेश्वर्य यी मेरा आसनका आग्नेय आदि कोणका चार पाड हन् 
भने पूर्वादिक्रमले अधर्म, अज्ञान, अवेराग्य र अनैश्वर्य यी चार उन्डी छन्। त्यसै आसनका आठ 
दिशा र बिचमा क्रमशः विमला, उत्कर्णिणी, ज्ञान, क्रिया, योगा, प्रह्ी, सत्या, ईशाना र अनुग्रहा 
नामका नौ शक्तिहरू छन्। यिन पाठ, गात्र र शक्तिहरूले मेरो आसनको कल्पना गरेर त्यो 
आसनमा कर्णिका र केसरले उज्वल अष्टदल भएको कमल बनाउनू। त्यसपछि त्यस कमलमा 
वेद र ॒तन्त्रद्रारा प्रतिपादित भुक्ति र मुक्तिको प्राप्तका लागि मलाई वैदिक र तान्त्रिक दुबे 
विधिद्रारा पाद्य, आचमनीय, अर्घ्य आदि पूजासामग्रीहरू अर्पण गर्नू। 


सुदशनं पाञ्चजन्यं गदासीषुधनुहंलान् । 
मुसलं कोस्तुभं मालां श्रीवत्सं चानुपूजयेत् ॥ २७ ॥ 


रामानन्दी दीका 


५७८७ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २७ 
पदार्थ खड्ग, बाण, धनु, हलो श्रीवत्सं च  श्रीवत्सचिहलाई 
सुदशंनं  सुदर्शन चक्र मुसटं  मुसल अनुपूजयेत्  पूजा गर्न 


पाञ्चजन्यं  पाञ्चजन्य शङ्ख॒कोस्तुभं  कौस्तुभ मणि 
गदासीषुधनुहंखान्  गदा, मालां  वनमाला र 
वाक्यार्थ पूर्वं आदि आठ दिशामा सुदर्शनचक्र, पाञ्चजन्य शङ्ख, कौमोदकी गदा, खड्ग, बाण, 
शार्धनु, हलो, मुसल एवं छातीमा कौस्तुभ मणि, वनमाला र श्रीवत्सचिहको पूजा गरन 








नन्दं सुनन्दं गरुडं प्रचण्डं चण्डमेव च । 

महाबलं बलं चैव कुमुदं कुमुदेक्षणम् ॥ २८॥ 

दुगां विनायकं व्यासं विष्वक्सेनं गुरून् सुरान्। 

स्वे स्वे स्थाने त्वभिमुखान् पूजयेत् प्रोक्षणादिभिः ॥ २९॥ 


पदार्थ कुमुदं  कुमुद देवताहरूलाई पनि 

नन्दं  नन्द कुमुदेक्षणं एव च  कुमदेक्षण॒ अभिमुखान्  आफूतिर फकणिर 
सुनन्दं  सुनन्द दुगां  दुर्गा स्वे स्वे  आआप्ना 

गरुडं  गरुड विनायकं  विनायक स्थाने  स्थानमा 

प्रचण्डं  प्रचण्ड व्यासं  व्यास प्रोक्षणादिभिः  प्रोक्षणादिद्रारा 
चण्डं एव च  चण्ड विष्वक्सेनं  विष्वक्सेन पूजयेत्  पूजा गर्नू 

महाबलं  महाबल गुरुन्  गुर 

बल  बल सुरान् तु  इन्द्र आदि 








वाव्यार्थ नन्द, सुनन्द, प्रचण्ड, चण्ड, महाबल, बल, कुमुद र कुमुदेक्षण यी आठ पार्षदहरूलाई 
पूर्वं आदि आठ दिशामा र गरुडलाई अगाडि स्थापना गर्नू। चतुष्कोणमा दुर्गा, विनायक, व्यास र 
विष्वक्सेनलाई स्थापना गर्नू। देन्रेपट्टि गुरुलाई र पूर्वं आदि दिशामा इन्द्र आदि लोकपालहरूलाई 
आफूतिर फकणिर आआफ्नो स्थानमा स्थापना गर्नू। स्थापित सबे देवताहरूलाई प्रोक्षणजल र 
अर्ध्यादिद्रारा पूजा गरन् । 


चन्दनोशीरकपुरकु्कमागुरुवासितेः। 
सलिलैः स्नापयेन्मन्त्नित्यदा विभवे सति ॥ ३०॥ 
स्वणघमांनुवाकेन महापुरुषविद्यया । 
पौरुषेणापि सक्तेन सामभी राजनादिभिः ॥ ३९॥ 
पदढार्थ विभवे सति  वैभव छ भने नित्यदा  सरवै 


रामानन्दी दीका 


५७८८ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २७ 


इत्यादि राजन आदि 

सामभिः  सामवेदीय 

मन्त्रैः अपि  मन्त्रहरुद्रारा पनि 
स्नापयेत्  स्नान गराउन् 


चन्दनोशीरकपुरकुङ्कमागुर 
वासितैः  चन्दन, उशीर, कर्पूर 
कुङ्कुम र कालो धूपीद्रारा 
सुगन्धित 


अनुवाकद्ारा 
महापुरुषविद्यया  जितं ते 
इत्यादि महापुरुष विद्याद्रारा 
पौरुषेण सूक्तेन  सहस्रशीर्षा 
सिकः  शुद्ध जलद्रारा आदि पुरूषसूक्तद्रारा 
स्वणंघमांनुवाकेन  स्वर्णघर्म राजनादिभिः  इन्द्रं नरो 
ताक्यार्थ यदि उपासक भक्तको सामर्थ्यं छ भने प्रतिदिन चन्दन, उशीर, कुडकुम र कालो 
धूपीद्रारा सुगन्धित भएको जलले अन्यथा शुद्ध जलले मेरो स्नान गराउनू। स्नान गरार्डदा सुवर्ण 
घर्म परिवेदनम् इत्यादि स्वर्णघर्म अनुवाक्, जितं ते पुण्डरीकाक्ष इत्यादि महापुरुषवि्या, सहस्रशीर्षा 
इत्यादि पुरुषसूक्त र इन्द्रं नरो नेमधिताहवन्त इत्यादि मन्त्रोक्त राजनादि सामवेदीय मन्त्रको पाठ 
पनि गर्नू। 








वस्त्रोपवी ताभरणपत्रखग्गन्ध  र, 
न्धटेपनेः। 
अलद्करवीत सप्रेम मद्भक्तो मां यथोचितम् ॥ ३२ ॥ 


पार्थ ठेपनेः  वस्त्र, जने, गहना, सप्रेम  प्रेमपूर्वक 
मटूभक्तः  मेरो भक्तले पत्र, माला, गन्ध र चन्दनद्रारा यथोचितं  यथायोग्य 
वस्त्रोपवीताभरणपत्र्रग्गन्ध मां  मलाई अलङ्क्वीत  अलङ्कृत गरन 


ताव्यार्थ मेरो भक्तले प्रमपूर्वक मलाई वस्त्र, जनै, गहना, 


यथोचित अलङ्कृत गर्नू। 


पाद्यमाचमनीयं च गन्धं सुमनसोऽक्षतान् । 
धूपदीपोपहायाणि दद्यान्मे श्रद्धयाचंकः ॥ ३३॥ 


पदढार्थ 

अचंकः  पूजा गर्ने भक्तले 
पाद्यं  पाद्य 

आचमनीयं  आचमन 





गन्धं  गन्ध 

सुमनसः  फूल 

अक्षतान्  अक्षता 
धूपदीपोपहायौणि ९  

च  धूप, दीप 


पत्र, माला, गन्ध र चन्दनद्रारा 


आदि उपहारहरू पनि 
श्रद्धया  श्रद्धापूर्वक 
मे  मलाई 





दयात्  देओस् 


ताक्यार्थ पूजा गर्ने भक्तले मलाई पाद्य, आचमनीय, गन्ध, फूल, अक्षता, धूप, दीप तथा अन्य 
उपहारयोग्य पदार्थहरू पनि श्वद्धापूर्वक समर्पण गर्न 


गुडपायससर्पीषि न् 
गुडपायससर्पीषि शष्कुल्यापुपमोदकान् । 
संयावदधिसुपांर्च नैवेद्यं सति कल्पयेत् ॥ ३४॥ 


रामानन्दी दीका 


५७४९ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २७ 
पदढार्थ रष्कुल्यापूपमोदकान्  पुरी,  च  नैवेद्य पनि 

सति  सामर्थ्य भए मालपुवा, लडड़ कल्पयेत्  समर्पण गर्न 
गुडपायससर्पींषि  सख्खर, संयावदधिसुपान्  हलुवा, दही, 

खिर, धिड दाल आदि व्यञ्जनयुक्त 





वाव्यार्थ भक्तले यथासामर्थ्यं सख्खर, खिर, धि, पुरी, मालपुवा, लड्ड़, हलुवा, दही, दाल 
आदि विभिन्न व्यज्जनहरूसहित नैवेद्य पनि चढाउन्। 


अभ्यद्गोन्मदंनादरांदन्तधावामिषेचनम् । 
अन्नाद्यगीतनृत्यादि पर्वणि स्युरुतान्वहम् ॥ ३५॥ 


पदार्थ दन्तधावन र पञ्चामृतले स्नान पवेणि  एकादशी आदि पर्वमा 
अभ्यद्खोन्मर्दनादशंदन्तधावामि अन्नाययगीतनृत्यादि  भक्ष्य उत  अथवा 

षेचनम्  तेलले मालिस, चन्दन भोज्यादिको समर्पण, कीर्तन, अन्वहं  प्रतिदिन 

आदि लगादइदिने, एेना देखाउने, नृत्य आदि स्युः  होऊन् 

ताक्यार्थ भगवान्को प्रतिमामा सुगन्धित तेलले मालिस गर्न, दतिउन लगाउने, पञ्चामृत 
आदिले स्नान गराउने, चन्दन आदि लगादइदिने, एेना देखाउने, स्वादिष्ट भक्ष्यभोज्य आदि चढाउने 
काम गर्नू। त्यसपचछ्ि सकिन्छ भने प्रत्येक दिन र नसकिए पनि एकादशी, पूर्णिमा आदि पर्वहरूमा 
विशेष पूजा र भजनकीर्तन, नाचगान आदि गर्न । 








      


वाधना वाहत कुण्ड मखलगतवादाभः। 
अगग्नमावाय पार्तः समूहत् पाणनादतम् ॥ २६ ॥ 


पदार्थ विहिते  निर्मित उदितं  प्रज्वलित अग्निलाई 
विधिना  विधिपूर्वक कुण्डे  कुण्डमा परितः  चरैतिरबाट 

बनाएको अग्निं  अग्निलाई समूहेत्  समूहन एकत्रित गरू 
मेखलागतेवेदिमिः  मेखला, गर्व आधाय  आधान गरेर 

खाडल र वेदीद्रारा पाणिना  हातद्रारा 








वाक्यार्थ  त्यसपछि विधिअनुसार मेखला, गर्त खाडल र वेदीसहितको कुण्ड निर्माण गरी 
त्यस॒कुण्डमा अग्निको आधान स्थापना गर्नू। अग्नि प्रज्वलित भएपछि त्यसलाई हातले 
परिसमूहन एकत्रित गरू । 


परिस्तीयांथ पयुक्षेद्न्वाधाय यथाविधि । 
्रक्षण्यासायय द्रव्याणि प्रोक्ष्याग्नौ भावयेत माम् ॥ ३७ ॥ 
पदढार्थ अथ  त्यसपछि परिस्तीयं  कुशले परिस्तरण 


रामानन्दी दीका 


५७५० 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २७ 
गरेर आसाद्य  अग्निको उत्तरतिर अग्नो  अग्निमा 
 अ  
पयुक्षेत्  पर्यक्षण गर्न राखेर मां  मलाई 
यथाविधि  विधिपूर्वक प्रोक्षण्या  प्रोक्षणीपात्रको भावयेत  ध्यान गर्न 


अन्वाधाय  अन्वाधान गरेर जलले 

द्रव्याणि  हवनीय सामग्रीहरू प्रोक्ष्य  प्रोक्षण गरेर 
ताक्यार्थ यसपचल्ि अग्निकुण्डको वरिपरि कुशले परिस्तरण विद्छ्याउने काम गरेर पर्यक्षण 
जलसेचन गर्नू अनि विधिपूर्वकं अन्वाधान व्याहृतिद्रारा समिधाहरूको प्रोक्षण गर्ने काम गरेर 
हवनीय सामग्रीहरू लगेर अग्निको उत्तरतिर राख्न् र त्यसलाई प्रोक्षणीपात्रको जलले प्रोक्षण गरेर 
अग्निमा मेरो ध्यान गर्न्। 








तप्तजाम्बूनदप्रख्यं शङ्खचकगदाम्बुजेः। 
लसच्चतुभुंजं शान्तं पदटूमकिञ्जल्कवाससम् ॥ ३८ ॥ 


स्फुरत्किरीरकरटककरटिसूत्रवराङ्गदम् । 

श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत् कोस्तुभं वनमालिनम् ॥ ३९॥ 
पदार्थ शान्तं  शान्त गरेका 
तप्तजाम्बूनदप्रख्यं  तताएको पदुमकिञ्जल्कवाससं  कमलको श्रीवत्सवक्षसं  छातीमा श्रीवत्स 
सुन ४ चम्किलो भएका केसर जस्तो पर्हैलो वस्त्रधारण चिह भएका 
रङ्खचकरगदाम्बुजैः  शद, चक्र, गरेका भ्राजत्कोस्तुभं  देदीप्यमान 
गदा र कमलद्वारा स्फुरत्किरीरकटककयिसूत्र कौस्तुभ मणि लगाएका 
लसच्चतुभंजं  सुशोभित चार वराङ्गं  चम्किलो मुकुट, वनमालिनम्  वनमाला 
हात भएका बाला, कन्दनी, बाजू धारण लगाएका भगवानूको ध्यान गर्न 








वाक्यार्थ यसपच्ि तताएको सुन ैँ अतितेजस्वी स्वरूप भएका, शङ्ख, चक्र, गदा र पद्मद्रारा 
चार हातहरू सुशोभित भएका, कमलको केसर जस्तो पलो वस्त्र धारण गरेका, शिरमा चम्किलो 
मुकुट, हातमा बाला, कम्मरमा कन्दनी, बाहुमा बाजू, छातीमा श्रीवत्सचिह्न र देदीप्यमान कौस्तुभ 
मणि तथा गलामा वनमाला लगाएका भगवान्को ध्यान गर्न 


ध्यायन्नभ्यच्यं दारूणि हविषाभिघृतानि च । 
प्रास्याज्यभागावाघारो दत्त्वा चाज्यप्लुतं हविः ॥ ४०॥ 
जुहुयान्मूलमन्त्रेण षोडशाचावदानतः। 

धमीदिभ्यो यथान्यायं मन्त्रः स्विष्टकृतं बुधः ॥ ४९१॥ 


रामानन्दी दीका 


एकादश स्कन्ध 


पदढार्थ 

ध्यायन्  मेरो ध्यान गर्दै 
अभ्यच्यं  पूजा गरेर 

हविषा  धिड्दरारा 

अभिघृतानि  भिजाइएका 
दारूणि  सुकेका 
समिधाहरूलाई 

प्रास्य च  अग्निमा हवन गरेर 
आघारो  आघारसंज्ञक 
आज्यभागो च  





श्रीमद्भागवत 


आज्यभागसंज्ञक दुरईदुरई आहूति 
पनि 

दत्वा  दिएर 

मूलमन्त्रेण  अष्टाक्षर 
मूलमन्त्रद्रारा 

षोडशाचां  सोह मन्त्रात्मक 
पुरुषसूक्तद्रारा 

अवदानतः  प्रत्येक ऋचाद्रारा 
आज्यप्लुतं  धिउले भिजेको 
हविः  हवनीय द्रव्य 





५७५५१ 


अध्याय २७ 


सुहुयात्  हवन गू 

बुधः  विवेकीले 

धमोदिभ्यः  धर्म आदिका 
लागि 

यथान्यायं  पूजाको 
क्रमअनुसार 

मन्त्रैः  स्वाहान्त नाममन्त्रह्ारा 
स्विष्टकृतम्  स्विष्टकृत् हवन 
पनि गर्न 


ताक्यार्थ उक्तप्रकारले मेरो ध्यान गरेपछि पुनः पूजा गरेर धिउले भिजेका सुकेका 
समिधाहरूलाई अग्निमा हवन ग्नू। फेरि ॐ प्रजापतये स्वाहा, ॐ इन्द्राय स्वाहा यो मन्त्रले 
आघारसंज्ञक र ॐ अग्नये स्वाहा ॐ सोमाय स्वाहा यो मन्त्रले आज्यभाग संज्ञक दुरई दुई आहूति 
दिनू। यसपचछि ॐ नमो नारायणाय यो अष्टाक्षर मूलमन्त्रले तथा पुरुषसूक्तका सोह मन्त्रहरूले 
धिउमा भिजाएको हविको आहति दिनू। विवेकीले धर्म आदिका लागि पनि स्वाहान्त मन्त्रद्रारा 
पूजाक्रमअनुसार नै हवन गरेर अन्तमा अग्नये स्विष्टकृते स्वाहा यो मन्त्रले स्विष्टकृत् होम गर्न । 


अभ्यच्यांथ नमस्कृत्य पारषदेभ्यो बलि हरेत्। 
मूलमन्त्रं जपेद् नह्य स्मरन्नारायणात्मकम् ॥ ४२॥ 








पढार्थ पाषदेभ्यः  नन्द आदि ब्य  ब्रह्मलाई 
अथ  त्यसपछि पार्षदहरूलाई स्मरन्  स्वे 
अभ्यच्यं  अग्निमा रहने बलिं  बलि उपहार मूलमन्त्रं  मूलमन्त्र 
भगवान्लाई पूजा गरेर हरेत्  चढाउनू जपेत्  जप्नू 
नमस्कृत्य  नमस्कार गरेर नारायणात्मकं  नारायणस्वरूप 


ताक्यार्थ त्यसपच्छि अग्निमा रहने अन्तर्यामी भगवान्लाई पूजा गरेर नमस्कार गर्न अनि आठ 
दिशामा नन्द आदि पार्षदहरूलाई बलि उपहार प्रदान गर्बू। त्यसपछि भगवान्को अगाडि बसेर 
नारायणस्वरूप परब्रह्मको स्मरण गर्दै ॐ नमो नारायणाय यो अष्टाक्षर मूलमन्त्रको जप गर्नू। 
दत््वाचमनसुच्छेषं विष्वक्सेनाय कल्पयेत् । 
मुखवासं सुरभिमत् ताम्बूलादययमथार्हयेत् ॥ ४३॥ 


विष्वक्सेनाय  विष्वक्सेनलाई 
प 
कल्पयेत्  समर्पित गर्नू 


दत्त्वा  दिएर 
उच्छेषं  अवशिष्ट नैवेद्य 


पदार्थ 
आचमनं  आचमन 


रामानन्दी दीका 


५७५२ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २७ 


सुरभिमत्  सुगन्धमय सुवासित गर्ने खानेकुरा दिनू गर्न 
ताम्बूलाद्यं  ताम्बूल आदि अथ  त्यसपछि 
मुखवासं  मुखवास मुख अर्हयेत्  पुष्पाञ्जलिले पूजा 


ताक्यार्थ त्यसपछि अग्नि र प्रतिमा दुबेमा भगवान्को भोजन भएको ध्यान गरेर भगवान्लाई 
आचमन प्रदान गर्न र अवशिष्ट नैवेद्य मुख्य पार्षद विष्वक्सेनलाई समर्पण गर्नू। त्यसपछि उनको 
आज्ञाले आपले पनि भोजन ग्नू। त्यसपछि भगवान्लाई ताम्बूल आदि मुखवास मुख सुवासित 
गर्ने खानेकुरा प्रदान गरेर पुष्पाञ्जलिले पुनः उहाँको पूजा गर्न । 


उपगायन् गृणन् नृत्यन् कमांण्यभिनयन् मम । 
मत्कथाः श्रावयज्चछण्वन् मुहूतं क्षणिको भवेत् ॥ ४४॥ 








पदार्थ नृत्यन्  नाच्यै मुहूतं  केटी क्षण 

मम  मेरा अभिनयन्  अभिनय गर्दै क्षणिकः  शान्त एकाग्र 
कमोणि  कर्महरू मत्कथाः  मेरा कथाहरू भवेत्  हन् 

उपगायन्  गादे श्रावयन्  सुनावे 

गृणन्  स्तुति गर्दै शृण्वन्  सुन्द 


ताक्यार्थ त्यसपछि मेरा भक्तहरूले लीला, चरित्र र ॒कर्महरूको स्तुतिगान गर्न, नाच्नू, गाउनू, 
मेरा चरित्रहरूको अभिनय गर्नू। यसरी मेरा कथाहरू सुनाडदे र सुन्दे केही क्षण शान्त र एकाग्र 
हत् । 

भ 


स्तवेरुच्वावचेः स्तोत्र पोरणेः प्राकृतैरपि । 
स्तुत्वा प्रसीद भगवन्निति वन्देत दण्डवत् ॥ ४५॥ 








पदार्थ उच्चावचैः  लामा छोटा प्रसद्  प्रसन्न हनृहोस् 
पोरणेः  प्राचीन ऋषिहरुद्रारा स्तवेः  स्तव इति  यस्तो भन्दै 
बनादइएका स्तोत्रैः  स्तोत्रहरूद्रारा दण्डवत्  दण्डवत् 
प्राकृतैः अपि  अर्वाचीन स्तुत्वा  स्तुति गरेर वन्देत  प्रणाम गर्नू 
भक्तहरूले बनाएका भगवन्  हे भगवान् 


ताक्यार्थ अनि वेद तथा पुराणहरूमा प्राप्त प्राचीन महर्षिहरुूद्रारा बनादइएका स्तव तथा अन्य 
लौकिक पुरुषहरूद्रारा रचित लामाछोटा स्तोव्रहरूद्वारा मेरो स्तुति गरेर हि भगवन् ! प्रसन्न 
हनुहोस् भनी दण्डवत् प्रणाम गर्न 

रिरो मत्पादयोः कृत्वा बाहुभ्यां च परस्परम् । 


प्रपन्नं पाहि मामीश भीतं मृत्युग्रहाणंवात् ॥ ५६॥ 


रामानन्दी दीका 


५७५२ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २७ 
पढार्थ परस्परं  परस्पर मेरो चरण भीतं  उराएको 

शिरः  शिर समातेर प्रपन्नं  शरणमा आएको 
मत्पादयोः  मेरो चरणमा ईश  हे प्रभ मां  मलाई 

कृत्वा  राखेर मृत्युम्रहाणंवात्  मृत्युरूप गोही पाहि  र्ना गर्नुहोस् 

बाहुभ्यां च  दुवै बाहुद्रारा पनि भएको संसारसागरबाट 








वाक्यार्थ भक्तले आफ्नो शिर मेरो चरणमा राखेर तथा दुबे हातले परस्पर दाहिने हातले दाहिने 
र देव्रे हातले देव्रे चरण छोएर भन्तू हे प्रभ ! मृत्युरूप गोहीले भरिएको यस संसारसागरबाट म 
अत्यन्त भयभीत भई हजुरको शरणमा आएको दु, मेरो रक्षा गर्नुहोस् । 


इति शेषां मया दत्तां शिरस्याधाय साद्रम्। 
उद्वासयेच्चेदुद्धास्यं ज्योति्ज्योतिषि तत् पुनः ॥ ४७ ॥ 


पदार्थ शिरसि  शिरमा ज्योति 

इति  यसी प्रार्थना गरेपछि आधाय  राखेर पुनः  फेरि पनि 

रोषां  बांकी निर्मल्यलाई उद्वासयेत् चेत्  विसर्जन गर्ने ज्योतिषि  हृदयकमलरूप 
मया  मद्रारा हो भने ज्योतिमा नै 

दत्तां  दिइएको ठानेर तत्  त्यो उद्वास्यम्  विसर्जन ग्न 
सादरं  आदरपूर्वक ज्योतिः  मेरो प्रतिमामा स्थित 








ताक्यार्थ यसरी प्रार्थना गरेपचछ्छि पहिले मलाई समर्पित गरेको निर्माल्यलाई मेले प्रसादका रूपमा 
दिएको सम्णेर आदरपूर्वक आफ्नो शिरमा राख्नू। यदि विसर्जन गर्नुपरे प्रारम्भमा जुन ज्योतिको 
आवाहन प्रतिमामा गरिएको थियो, त्यही ज्योतिलाई फेरि हृदयकमलमा निहित ज्योतिमा ने 
विसर्जन गर्नू। 


अचोदिषु यदा यत्र श्रद्धा मां तत्र चाचयेत्। 
स्वभूतेष्वात्मनि च सवात्माहमवस्थितः ॥ ४८॥ 


पार्थ तत्र  त्यही ठर॑मा सर्वभूतेषु  सम्पूर्ण प्राणीहरूमा 
यदा  जहिले मां च  मलाई आत्मनि च  आफ स्वरूपमा 
यत्र  जहां अचयेत्  पूजा गर्न पनि 


अचोदिषु  प्रतिमा आदिमा सवांत्मा  सबैका आत्मभूत अवस्थितः  बसेको चु 
श्रद्धा  श्रद्धा हृन्छ त्यही वेला अहं  म 








वाक्यार्थ प्रतिमाहरूमा जहिले जहाँ श्वद्धा उत्पन हुन्छ, त्यही वेला त्यसैमा मेरो पूजा गर्न्। म 
सबैको आत्मा भएकाले सबे प्राणीहरूमा र आफ्नै स्वरूपमा पनि अवस्थित दु । 


रामानन्दी दीका 


प७ष 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २७ 
एवं क्रियायोगपथेः पुमान् वेदिकतान्त्रिकेः। 
अचन्ुभयतः सिद्धि मत्तो विन्दत्यभीप्सिताम् ॥ ४९॥ 








पदार्थ मार्गद्रारा परलोकको 

एवं  यसप्रकार अचंन्  पूजा गर्ने अभीप्सितां  अभीष्ट 
वैदिकतान्त्रिकेः  वैदिक र॒ पुमान्  मानिसले सिद्धिं  सिद्धि 
तान्त्रिक मत्तः  मबाट विन्दति  प्राप्त गर्द 
क्रियायोगपथैः  क्रियायोगको उभयतः  यो लोक र 


ताक्यार्थ हे उद्धव ! यसप्रकार जसले वैदिक र तान्त्रिक यी दुब क्रियायोगको विधिद्रारा मेरो 
पूजा गर्दछ, उसले मबाट यो लोक र परलोकका वाञ्छित सिद्धिहरू प्राप्त गर्वछछ। 


मदचां सम्प्रतिष्ठाप्य मन्दिरं कारयेद् दुदम् । 
पुष्पोद्यानानि रम्याणि पूजायात्रोत्सवाभितान् ॥ ५०॥ 
पूजादीनां प्रवाहार्थं महापवंस्वथान्वहम् । 
षेत्रापणपुरप्रामान् दत्त्वा मत्साष्टितामियात् ॥ ५१॥ 








पढार्थ पूजादीनां  पूजा आदिको कषेत्रापणपुरप्रामान्  खेत, बजार, 
दुढं  पक्की प्रवाहार्थं  प्रवाह नगर र गाँहरू 

मन्दिरं  मन्दिर सञ्चालनका लागि दत्त्वा  दिएर 

कारयेत्  बनाउन् रम्याणि  रमणीय अथ  त्यसपचछि 

मदचां  मेरो प्रतिमा पुष्पोद्यानानि  फूलका मत्साष्टितां  मेरो बराबर 
सम्प्रतिष्ठाप्य  स्थापित गरेर॒बरगौचाहरू एश्वर्य 

महापवंसु  महान् पर्वहरूमा पूजायात्रोत्सवाभ्रितान्  पूजा, इयात्  प्राप्त गरोस् 

अन्वहं  प्रतिदिन जात्रा, उत्सवका आधारभूत 


ताक्यार्थ उपासकको सामर्थ्य भए उसले मेरो पक्की मन्दिर बनाएर त्यहाँ मेरो प्रतिमाको 
प्रतिष्ठा गरोस्। महान् पर्वहरूमा र प्रतिदिन हुने पूजाको सञ्चालनका लागि फूलका मनोहर 
बर्गेचा बनाओस्। त्यसै गरी पूजा जो प्रतिदिन हुन्छ, जात्रा पर्वविशेषमा पूजा गर्न धेरै 
भक्त जनहरूको हुने भिड र महोत्सव ऋतुविशेषमा हुने महोत्सव को सज्चालनका लागि चाहिने 
आधारभूत वस्तुहरू खेत, बजार, नगर र गांहरू देओस् । त्यस्तो उपासकले अन्ततः मेरो जस्तै 
एश्वर्य प्राप्त गर्व । 


प्रतिष्टया सावंभोमं सद्मना भुवनत्रयम् । 
पूजादिना बह्मलोकं त्रिभिम॑त्साम्यतामियात्॥ ५२॥ 


रामानन्दी दीका 


५७५५ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २७ 
पदार्थ भुवनत्रयं  तीनै लोक कामद्रारा 

प्रतिष्ठया  मेरो प्रतिष्ठाद्रारा पूजादिना  पूजा आदिद्रारा मत्साम्यतां  मेरो समानता 
सावभोमं  सार्वभौम ब्रह्मलोकं  ब्रह्मलोक इयात्  प्राप्त हुन्छ 

सदुमना  मन्दिर निर्माणद्रारा त्रिभिः  प्रतिष्ठादि तीनवरै 








ताक्यार्थ मेरो प्रतिमाको प्रतिष्ठा गरांदा सार्वभौम साम्राज्यको प्राप्ति, मन्दिर निर्माण 
गराठँदा तीनै लोकको प्राप्ति, मेरो पूजा आदि गर्दा वा गरार्डदा ब्रह्मलोकको प्राप्ति तथा यी 
तीनवटै काम गर्दा मेरो समानताको प्राप्ति हुन्छ । 


र अ भ   
मामेव नेरपेक्ष्येण भक्तियोगेन विन्दति । 
भक्तियोगं स लभत एवं यः पूजयेत माम् ॥ ५३॥ 








पदार्थ मां  मलाई मां एव  मलाई नै 
न्द,  ड ३ द 

नैरपेक्ष्येण  निष्काम एवं  यसरी विन्दाति  प्राप्त गर्द 
भक्तियोगेन  भक्तियोगद्रारा पूजयेत  पूजा गर्द भक्तियोगं  भक्तियोग 
यः  जसले सः  त्यसले लभते  प्राप्त गर्द 


वाव्यार्थ जसले निष्काम भक्तियोगद्वारा मेरो पूजा गर्दछ, उसले मलाई ने प्राप्त गर्वछ। जसले 
उक्त प्रकारले मेरो पूजा गर्वछ उसले निष्काम भक्तियोग प्राप्त गर्दछ। 


यः स्वदत्तां परदत्तां हरेत सुरविप्रयोः । 
वृत्तिं स जायते विड्भुग्वषांणामयुतायुतम् ॥ ५४ ॥ 


पढार्थ सुरविप्रयोः  देवता र ब्राह्मणको अयुतायुतं  लाखौँ 

यः  जसले वृत्तिं  जीविका सङ्ख्यासम्म 

स्वदत्तां  आर्फैले दिएको हरेत  हरण गर्द विड्भुक्  विष्ठा खाने कीरा 
परैः  अरूले सः  त्यो मानिस भएर 

दत्तां  दिएको वषाणां  वर्षको जायते  जन्मन्छ 








ताक्यार्थ जसले आफैले दिएको अथवा अरू कसैले दिएको ब्राह्मण र देवताको जीविका हरण 
गर्दछ ऊ लाखों वर्षसम्म विष्ठा खाने कीरा भएर जनि्मिन्छ। 


कअ भ 


कतुंरच सारथे्हेतोरनुमोदितुरेव च । 
कमणां भागिनः प्रेत्य भूयो भूयसि तत्फलम् ॥ ५५॥ 


पदार्थ 


फलहोत्यो फल 


कतुः  कर्म गर्न कर्तको जुन सारथेः च  सहयोगीको 


हेतोः  प्रयोजकको 
अनुमोदितुः एव च  अनुमोदन 


रामानन्दी दीका 


५७६ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २७ 


गर्न व्यक्तिको पनि हुन्छ भागिनः  फलभागी हन्छन् तत्  त्यो 
प्रत्य  मरेपछ्छि ती सबै भूयसि  धरे कर्म गर्न फलं  फल 
कमणां  कर्महरूको मानिसको भूयः  धरे हुन्छ 


ताक्यार्थ यस्तो कर्म गर्न व्यक्तिलाई जसले सहयोग गर्द, प्रेरणा दिन्छ अथवा अनुमोदन गर्द, 
त्यस्तो सहयोगी, प्रेरक प्रयोजक र अनुमोदक व्यक्तिले पनि मरेपछ्छि स्वयं कतलि प्राप्त गर्ने फल 
प्राप्त गर्द । अनि धरे कर्म गर्नगराउने व्यक्तिलाई त्यो फल धरे प्राप्त हुन्छ । 


अध्यायसार यस ॒ अध्यायमा भगवान्ले उद्धवलाई भगवत्पूजाविधिको सङ्क्षिप्तं निरूपण 
गर्नुभएको छ । उद्धवले हे भगवान् ! हजुरको आराधना गर्न क्रियायोगको उपदेश दिनुहोस् भनी 
भगवानूसंग अनुरोध गर्जुभएको छ र भगवान्ले पनि हे उद्धव ! यस कर्मकाण्डको अन्त कैन भनी 
यसलाई सङक्षेपमा बताउनुभएको छ। यसप्रकार यहाँ भगवत्पूजनको विधिलाई क्रियायोग र 
कर्मकाण्ड भनिएको स्पष्ट छ । भगवान्को पूजा गर्नुलाई त नवधाभक्तिअन्तर्गत पूजनभक्ति भनी 
बताउनुपर्ने, भक्ति हदाहदे पनि यसलाई अरू यज्ञ आदि कर्मजस्तो किन कर्म भनी बतादइयो ? 
यसैले भक्ति र भगवान्को पूजामा अन्तर छ कि छैन भन्ने बारेमा चर्चा गरौँ। 

भक्ति भनेको कुनै बाहिरी क्रियाकलाप आदि नभई आन्तरिक वस्तु हो। भक्ति भनेको 
आप्ना इष्टप्रतिको अखण्ड अनुराग या स्वाभाविक प्रेम हो, यसमा कुनै विधिनिषेध आदिको 
बन्धन छैन । यो त एउटा प्रेमी भक्तले आफ्ना प्रिय परमात्माप्रति गर्ने श्रद्धा हो । उहाँप्रति भक्तको 
श्रद्धा विश्वास र अनुभव हो। यसैले भक्तिको स्वरूप बताडँदा भगवान्को कथा सुन्नु, पूजा गर्नु, 
पादसेवा गर्नु आदिलाई नबताई भित्री भावको रूपमा नै यसको वर्णन गरिएको छ। मधुसूदन 
सरस्वतीले कथाश्रवण आदिबाट पर्लिएको चित्त निरन्तर अखण्डवृत्तिको रूपमा भगवानूतिर 
प्रवाहित हूनुलाई नै भक्ति भन्नुभएको छ। देवर्षिं नारदले पनि भक्तिको स्वरूप बतार्द॑दा प्रेमपूर्वक 
भगवान्को पूजा आदि गर्नु भक्ति हो भन्ते पूर्ववर्ती आचार्यहरूको मत उल्लेख गर्दै अन्तमा आपफ्ना 
सम्पूर्ण आचारव्यवहारलाई भगवान्मा अर्पण गरिदिने र भगवद्विस्मरणमा अत्यन्त व्याकुल हुने 
भावने भक्ति हो भनी बताउनुभएको छ । जब भक्तको हृदयमा भगवानप्रति अत्यन्त प्रेम हुन्छ, तब 
उसले भगवत्पूजन आदि पनि गर्दछछ र त्यति मात्र नभई आफ्ना भोजन, शयन आदि लौकिक 
व्यवहारहरूलाई पनि भगवत्प्रीत्यर्थ नै गर्वछछ। यसेले पूजा आदिलाई पनि भगवान्को भक्ति 
भनिएको हो । 

वास्तवमा पूजन, वन्दन आदि गर्दा पनि तिनीहरूमा प्रेम अवश्य मिसिएको हुनुपर्वछ, नत्र 
ती सब व्यवहार देखावटी क्रियामा सीमित हृन्छन् । त्यसैले पूजन, वन्दन गर्दा या अन्य व्यवहारका 
अवस्थामा समेत भगवानप्रति प्रेम हनु ने भक्ति हो। सा त्वस्मिन् परमप्रमरूपा नारदभक्तिसूत्र, २ 
अर्थात् भक्ति भनेको भगवानूमा परम प्रेम हनु हो। पूजन आदि चाहं शास्त्रीय विधिनिषेध 
आदिको अपेक्षा हुनाले कर्म नै ह॒न्। एडटी माताले आफ्नो पत्रप्रति प्रेम गर्नु भनेको उसलाई 
ख्वाउनु, सुताउनु, तेल लगाइदिनु आदि मात्र होदन, प्रम त आन्तरिक भाव हो, तर यी क्रियाहरू 
पनि प्रेमपूर्वक ने हने गर्दछन् र प्रेमका अभिव्यञ्जक हृन्। आमाले बच्वालाई खुवाउनु पनि प्रेम नै 


रामानन्दी दीका 


५७५७ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २७ 


गर्नु हो र बढी भएपछ्छि खान नदिनु पनिप्रमने हो, त्यसैले ह्राद क्रियाहरूभित्र लुकेको 
हृदयको भावलाई नै प्रेम भनिन्छ। यसै गरी पूजन आदि कर्महरू पनि तिनीहरूमा प्रेम मिसिएका 
कैनन् भने भक्ति हुन सक्देनन्, प्रेम मिसिंदा तिनीहरू भक्ति हुन्, अनि प्रेमरहित हदा केवल 
आडम्बर । प्रेम चाहं पूजन, वन्दन, पादसेवन आदिले सहित भए पनि या रहित भए पनि भक्ति नै 
हो । त्यसैले जसले जति बढी पूजा आदि गय्यो ऊ त्यति भक्त भयो भने हदेन, यो सब गरे पनि 
नगरे पनि जसले जति भित्री प्रेम गयो त्यति नै त्यो भक्त हो। जसरी समाज एवं राष्ट्रमा 
सम्माननीय व्यक्तिहरूप्रति शिष्टाचार प्रकट गर्ने अनेक विधिहरू हुन सक्छन्, त्यसे गरी पूजन 
आदिका प्रकार पनि अनेक हुन सक्छन्। त्यसेले भगवान्ले आफ्नो मूर्तिको पूजनलाई 
कर्मकाण्डभित्र समावेश गर्नुभएको हो । भक्तिको उच्च अवस्थामा जब व्यक्ति भगवद्भावनामा 
इन्छ, तब उसबाट यी सब कर्मविधिहरूको यथावत् पालना नहुन पनि सक्छ । त्यसैले भगवत्पूजन, 
वन्दन, श्रवण, कीर्तन आदि सारा कर्महरूको फल भक्तिप्राप्ति हो। 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायामेकादशास्कन्धे सप्तविंशोऽध्यायः ॥ २७ ॥ 


रामानन्दी दीका 


९५.७५८ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय रत 


अथ ् अ  अ घ्याय 
उथि अत्वाक्शाऽच्यायः 
परम तत्वको विवेचना 
श्रीभगवानुवाच भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभयो 
परस्वभावकमोणि न प्रशंसेन्न गर्हयेत् । 
विङवमेकात्मकं पश्यन् प्रकृत्या पुरुषेण च ॥ १॥ 


पदार्थ विकूवं  विश्वलाई स्वभाव र कर्महरूलाई 

प्रकृत्या  प्रकृतिद्रारा र एकात्मकं  एकस्वरूप न प्रशंसेत्  प्रशंसा नगरोस् 
पुरुषेण च  पुरुषद्रारा पनि पर्यन्  देखेर जानेर न गहेयेत्  निन्दा पनि नगरोस् 
उत्पन्न परस्वभावकमौणि  अरूको 








ताक्यार्थ प्रकृति र पुरुषद्वारा उत्पन्न यो विश्वलाई एकात्मक बुर अरूको स्वभाव र 
कर्महरूको प्रशंसा पनि नगर्नू र निन्दा पनि नगरन्। 


परस्वभावकमाणि यः प्ररंसति निन्दति। 
स आशु भ्रर्यते स्वाथांदसत्यभिनिवेशतः॥ २॥ 


पदार्थ निन्दति  निन्दा गर्द स्वाथात्  ज्ञाननिष्ठारूप 
यः  जो मानिस सः  त्यो मानिस स्वार्थबाट 
परस्वभावकमौणि  अ्कको असति  मिथ्याभूत द्रैतमा आश्य  छि 

स्वभाव र कर्महरूलाई अभिनिवेशतः  म र मेरो भन्ने भ्रश्यते  पतन हुन्छ 
प्रशंसति  प्रशंसा गर्द आग्रह गरेका कारण 








ताक्यार्थ जसले अर्काको स्वभाव र तत्प्रयुक्तं कर्महरूको प्रशंसा अथवा निन्दा गर्दछ त्यो 
मानिस मिथ्याभूत द्वैत प्रपञ्चमा अहंममात्मक अभिनिवेश गरेका कारण ज्ञाननिष्ठारूप स्वार्थबाट 
चछिटै पतन हुन्छ । 


 तेजसे       
तेजसे निद्रयापन्ने पिण्डस्थो नष्टचेतनः। 
मायां प्राप्नोति मृत्युं वा तद्वन्नानाथंदुक् पुमान् ॥ ३॥ 


पदार्थ निद्रया  निद्राद्रारा जीव 
तेजसे  राजस अहङ्ारको कार्य आपन्ने  अभिभूत भएपछि मायां  स्वप्नरूप मायामा 
इन्द्रियगण पिण्डस्थः  पिण्डमा रहेको प्राप्नोति  प्राप्त हृन्छ मन लीन 


रामानन्दी दीका 


एकादश स्कन्ध 


भएपचछ्ि 


श्रीमद्भागवत 


प्राप्त हुन्छ 


नष्टचेतनः  चेतनाशून्य भएर तद्त्  त्यसरी नै 


५७९५९ 
अघ्याय रेत 


पुमान्  पुरुष विक्षेप र लयमा 
प्राप्त हुन्छ 


मृत्युं वा  मूत्युतुल्य सुषुप्तिमा नानाथंदुक्  दवैतमा आग्रह राख्ने 


वाक्यार्थ जसरी राजस अहङारका कार्य इन्द्रियहरू निद्राद्ारा अभिभूत ह॒न्छन्, अनि जीव 
मनद्वारा स्वप्नरूप मायामा प्राप्त हृन्छ र मन पनि लीन भएपल्ि चेतनाशून्य भएर मृत्युतुल्य 
सुषुप्तिमा प्राप्त ह॒न्छ त्यसै गरी द्रैतमा अभिनिवेश राख्ने अनेक पदार्थ देख्ने पुरुष पनि विक्षेप र 
लयमा प्राप्त हृन्छ आपनो अद्रैतस्वरूपलाई भुल्दछछ । जसरी प्राज्ञ सुषुप्तिको अभिमानी जीवको 
सम्प्कबाट विश्व जगत्को अभिमानी जीवको भोग नष्ट हन्छ, त्यसै गरी अनात्माको सम्पर्कबाट 
आत्माको स्वरूप नष्ट हुन्छ । 


किं भद्रं किमभद्रं वा दैतस्यावस्तुनः कियत् । 
वाचोदितं तदनृतं मनसा ध्यातमेव च ॥ ४॥ 


पदार्थ किं के मनसा च  मनद्वारा पनि 
अवस्तुनः  हदे नभएको अभद्रं  नराम्रो ध्यातं  चिन्ता गरिएको 
अवास्तविक कियत् वा  अथवा कति राम्रो तत्  त्यो सवै 

द्वैतस्य  दवैतका कति नराभ्रो अनृतम् एव  मिथ्या नै हो 
किं के वाचा  वाणीद्रारा 

भद्रं  राम्रो उदितं  उक्त भनिएको 








ताक्यार्थ हदे नभएको द्रैतमा के राम्रो? के नराम्रो ? अथवा कति राम्रो ? कति नराम्रो ? अर्थात् 
जब द्रैतको कुनै अस्तित्व ने छैन तब त्यसमा के राम्रो रके नराम्रो हन सक्छ? केही हुन सक्दैन। 
संसारका वाणीले बताउन र मनले चिन्तन गर्न सकिने सब पदार्थहरू मिथ्या हुन् । 


छायाप्रत्याहयाभासा ह्यसन्तोऽप्यथंकारिणः। 
एवं देहादयो भावा यच्छन्त्यामृत्युतो भयम् ॥ ५॥ 


पदढार्थ ट  निश्चय नै आमृत्युतः  मृत्यु वा लयपर्यन्त 
छायाप्रत्याह्ययाभासाः  कछया, अर्थकारिणः  अर्थकारक हुन्छन् भयं  भय 
प्रतिध्वनि र आभास एवं  यसरी ने यच्छन्ति  प्रदान गर्दछछन् 


असन्तः अपि  मिथ्या भएर   देह, इन्द्रिय आदि 
पनि भावाः  पदार्थहरूले 

ताक्यार्थ मुख आदि कुनै पनि वस्तुको छाया, प्रतिध्वनि र आभास शुक्तिमा रजत आदि यी 
सब मिथ्या हुन्, तापनि काम गर्दछछन् । तिनीहरूलाई देख्दा मान्छे डराउने, काणे, प्रवृत्त वा निवृत्त 
हने गर्वछ । त्यसै गरी देह र इन्द्रिय आदि सम्पूर्ण पदार्थहरू मिथ्या ने हुन्, तापनि जबसम्म 








रामानन्दी दीका 


९५७ ६० 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय रत 


ज्ञानद्वारा तिनीहरूको मिथ्यात्वबोध हदेन, तबसम्म मृत्यु वा लयपर्यन्त ती देह र इन्द्रियहरूले 
मनुष्यलाई भयभीत गराद्रहन्छन् । 


विवरण यस प्रसङ्गमा भगवान् श्रीकृष्णले उद्धवलाई सुख, दुःख आदि फल प्रदान गर्न भए 
तापनि द्ैतप्रपञ्च वास्तवमा असत् नै हो भनी बताउनुभएको छ । भगवान् भन्नुहुन्छ अवस्तुनः 
द्रेतस्य किं भद्रं किम् अभ्रम् ? अर्थात् जुन द्रैतप्रपञ्च वास्तविक हदे होदन, त्यसमा कल्याणमय 
के छर अमङ्गलमयकेने छर? कुनै पनि पदार्थलाई राम्रो नराम्रो भनी निरूपण गर्नका लागि 
त्यो वस्तु प्रमाणसिद्ध हूनुपर्वछ । आकाशको फएूलको सुगन्ध या दुर्गन्धको विषयमा कुनै वादविवाद 
ने हदेन। त्यसै गरी खरायोको सिड कति दुलोसानो छ भन्ने विषयमा पनि कुनै चर्चा हँदेन। 
किनभने यी वस्तु सत् होडनन्। संसार पनि यसै गरी अवास्तविक भएकाले यसको शुभअशुभको 
विषयमा चर्चा गर्नु असत्यलाई सत्य बनाउनुसमान हो । 

व्यवहारमा कुनै मानिसलाई उसका उदारता, सहनशीलता, शिष्टता आदि गुणहरूका कारण 
राम्रो मानिस भन्ने गरिन्छ भने कुनै मानिसलाई चाहं खराब स्वभावका कारण यो दृष्ट, चोर र 
व्यभिचारी हो भनी नराम्रो माने गरिन्छ। यसै गरी शास्त्रीय अधिकारमा पनि स्वधर्मको पालना 
गर्न, आस्तिक, धर्मनिष्ठ व्यक्तिलाई असल अनि स्वेच्छाचारी, उच्छद्ल र अधर्मी व्यक्तिलाई 
खराब भनिन्छ। यसैको आधारमा भगवान्ले श्रीमद्भगवद्गीता १६।५मा दैवी र आसुरी 
सम्पत्तिको चर्चा गर्द दैवी सम्पत्तिले मोक्ष अनि आसुरी सम्पत्तिले बन्धन दिने कुरा बताउनुभएको 
छ दैवी सम्पद् विमोक्षाय निबन्धायासुरी मता। यसै गरी सत्त्व, रज र तमोगुणको वृत्ति र 
फलभेदको चर्चा गर्ने क्रममा ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्त्वस्था मध्ये तिष्टन्ति राजसाः, जघन्यगुणवृत्तिस्थाः 
अधो गच्छन्ति तामसाः श्रीमदभगवद्गीता १४१८ अर्थात् सत्त्वगुणीहरू ऊर्ध्वगतिमा जान्छन्, 
रजोगुणीहरू बिचमा रहन्छन् र तमोगुणीहरू अधोलोक वा निम्न योनिहरूमा जान्छन् भन्नुभएको 
छ । अतः दैवी सम्पत्ति एवं सत्त्वगुण कल्याणकारक अनि आसुरी सम्पत्ति एवं रजः र तमोगुण 
चाहं अकल्याणकारक भएको थाहा पाडइन्छ, तर भगवान्को यहांको भनादअनुसार भने ती सबै 
निरूपणहरू अवास्तविक हून्। यहाँ शास्त्रीय विधिनिषेधका व्यवहारलाई अनर्थक एवं शास्त्रलाई 
अप्रामाणिक भन्न खोजिएको होन, तर ती सने व्यवस्था व्यावहारिक अवस्थाका भएकाले त्यही 
स्तर एवं अधिकारीका लागि तिनीहरू काम लाग्छन्। यो उपदेश चाहं पारमार्थिक भएकाले 
यसका अधिकारी र स्तर दुबे उच्च छन् । 

सबैथरी व्यवस्थाहरूलाई मिथ्या सिद्ध गर्दै भगवान् भन्नुहुन्छ अवस्तुनः द्वैतस्य अर्थात् यो 
अवास्तविक संसारको व्यवस्था स्वयं पनि अवास्तविक हो। वचनले बोलिएका, मनले चिन्तन 
गरिएका सब कुराहरू असत् हुन् । यहाँ के शङ्गा हृन्छ भने संसारलाई कसरी असत् भन्न सकिन्छ ? 
यसबाट सुखदुःखभोग आदि अनेक व्यवहारहरू भएका देखिदृएका छन् । अनुभव गरदा गरिदैको 
वस्तुलाई कसरी अपलाप गर्न सकिन्छ ? के कसैले देखिरहेको धैँटोलाई छैन भन्यो भने पत्याउन 
सकिन्छ र ? यसको उत्तरमा भनिन्छ कुनै वस्तुको विषयमा कुनै व्यवहार गरियो या देखियो 
भन्देमा त्यो वस्तु सत्ययथार्थ हुन सक्देन। सिपीमा चाँदी देखेर पनि त्यसलाई टिप्न जाने 


रामानन्दी दीका 


५७६१ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय रे 


व्यवहार हुन्छ । यी सबै व्यवहार त अवास्तविक पदार्थमा पनि देखिएकै छन् भने व्यवहारकै 
कारणबाट संसारका सबे पदार्थलाई कसरी सत्य सिद्ध गर्न सकिन्छ ? यहो वस्तु नहदा पनि 
त्यसले व्यवहार जन्माउने दृष्टान्त दिंदा छया, प्रत्याहय अर्थात् प्रतिध्वनि र आभास अर्थात् भ्रमको 
दृष्टान्त दिदएको छ । दर्पण आदिमा प्रतिबिम्ब पर्दा त्यसमा पनि वास्तविक मुखको सारा बनावट 
स्पष्टतः देखन सकिन्छ, त्यो प्रतिबिम्बलाई हेर्न पनि मिल्दछछ, सब हलचल आदि व्यवहार देखिने 
भए तापनि त्यस प्रतिबिम्बलाई सत्य वस्तु मानिदेन । त्यसै गरी कसैले कराएको आवाज पहाडमा 
टोकिकएर प्रतिध्वनित हदा चारे तर्फबाट त्यही व्यक्तिले कराए सुनिन्छ, तर यो सब हदा पनि 
त्यो ध्वनिलाई कसेले बोलेको या चिच्याएको भनेर मा्निदेन। यसै गरी आभास अर्थात् 
भ्रमस्थलमा पनि डोरीमा सर्प, सिपीमा चाँदी, निद्रामा स्वप्नसंसार आदि सबे देखिन्छन्, व्यवहार 
गरिन्छन्, तर तिनलाई पनि यथार्थ मार्निंदेन। यसैले व्यवहार भयो भन्दैमा संसारलाई सत्य मान्न 
सकिंदेन। 

वेदान्तशास्त्रमा संसारलाई मिथ्या वा अवास्तविक भनी बतारँदा यी वस्तुबाट व्यवहारको 
सिद्धि कसरी भएको छ त? भन्ने यही शङड़ा नै बारम्बार आउने गरेको पाइन्छ। संसारलाई 
स्वप्नसमान काल्पनिक भनी बताडँदा कसैले शङ़ा गयो कि स्वप्नका पदार्थहरूलाई पछि भोग्न 
सकिंदेन, ती त केवल देखिडउन्जेलसम्मका लागि मात्र सत्य मै लाग्ने हन्, तर जाग्रत्का 
पदार्थहरूलाई त जहिले पनि प्रयोग गर्ने गरिन्छ । भोक लागेको वेलामा स्वप्नको नभई जाग्रत्कै 
भात खानुपर्दछ, कहीं जानुपरेको वेलामा स्वप्नको नभई जाग्रत्के यानहरूमा चदनुपर्वछ । यसैले 
स्वप्नका पदार्थ अवश्य मिथ्या हृन्, तर जाग्रतका पदार्थहरू चाहं व्यवहाररूपी प्रयोजन सिद्ध गर्ने 
भएकाले मिथ्या होडइनन्। यो शङ्को उत्तर दिदे माण्डूक्यकारिकाकार लेख्नुहन्छ 

सप्रयोजनता तेषां स्वप्ने विप्रतिपद्यते । 
तस्मादाच्न्तवत्त्वेन मिथ्यैव खलु ते स्मृताः । । 

अर्थात् जाग्रतूका पदार्थहरूले व्यवहाररूपी प्रयोजनलाई सर्धं सिद्ध गर्न सक्दैनन्, 
तिनीहरूको स्वप्नमा केही काम कैन । त्यसैले ती पनि स्वप्नसमान क्षणिक र मिथ्या हुन्। यसको 
तात्पर्य के हो भने संसारी मानिसहरूले स्वप्नका पदार्थहरूको जाग्रत् व्यवहारमा कुनै प्रयोजन 
नहने भएकाले मिथ्या मानेजस्तै जाग्रतूका पदार्थको पनि स्वप्नमा कुनै प्रयोजन नहुने भएकाले 
तिनलाई समेत मिथ्या मान्नुपर्वछ । यदि व्यवहारसिद्ध हनु नै सत्यता हो भने जाग्रत् प्रपञ्चका 
पदार्थको व्यवहार पनि स्वप्नमा असिद्ध भएकाले यो सत्य होन । पेटभरि भोजन गरी सुतेको 
व्यक्तिले स्वप्नमा आफूलाई पूर्ण रूपले भोकाएको, खान नपाएर छटपटाएको देखन सक्छ । त्यो 
स्वप्नको भोकलाई उसको जाग्रत्को भोजनले मेटाउन सक्देन, त्यसलाई मेट्न स्वप्नकै भोजन 
चाहिन्छ। त्यसै गरी घरभित्र क्यौ अङ्गरक्षकहरूको घेरामा पलडमाथि सुतिरहेको व्यक्तिलाई 
सपनामा वनभित्र लखेट्ने बाघबाट बैच्न ती अङ्गरक्षकहरूले कन्ति पनि सहयोग गर्देनन् । त्यसबाट 
बचन उसलाई स्वप्कै अग्लो रुखमाथि चदनुपर्दछ। यी सबै अनुभवहरूले प्रतिदिन यही कुरा 
बतादरहेका छन् कि जाग्रत् व्यवहारमा काम नलाग्ने भएकाले स्वप्न अवास्तविक भएजस्ते 
स्वप्नव्यवहारमा काम नलाग्ने भएकाले जाग्रत्का पदार्थ पनि अवास्तविक हुन् । आखिर जाग्रत्को 


रामानन्दी दीका 


५७६२ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय रत 


र स्वप्नको व्यवहार उही एड व्यक्तिको त हो, तब यसको मूल्याडनमा किन अन्तर गर्ने? उसो 
भए सपनाका पदार्थ जाग्रतूमा व्यँखिंदा बाधित भएजस्ते जाग्रतूका पदार्थ किन बाधित नभएका 
त ? यसको उत्तर दिदे भनिन्छ सपनालाई बाधित गर्न त्यसबाट व्यखिए ॐ जाग्रतूलाई बाधित 
गर्न पनि यसबाट न्यखिनुपर्वछ । आखिर संसार पनि अनादि मायाको निद्रामा कल्पित स्वप्नसमान 
ने हो । यसबाट व्ँखिनु भनेको आत्मज्ञान हून हो । आत्मज्ञानबाट सम्पूर्ण संसारको बाध हुन्छ । 
आचार्यहरू भन्दछन् स्वप्न नै भए पनि निद्रास्वप्न र जाग्रतस्वप्नलाई बाधित गर्ने आ 
आफ्नै प्रक्रिया छन् । जाग्रत्को बाध गर्न प्रमाताको बाध आवश्यक छ तर स्वप्नलाई बाधित गर्न 
त्यसको आवश्यकता कैन । त्यसैले स्वप्नलाई मिथ्या भनी बुण्न सजिलो र जाग्रत्लाई मिथ्या भनी 
बुम्न गाहो परेको हो। स्वप्नको कल्पना प्रमाताले गरेको हो, त्यसैले यसको भूमिकामा 
जागनेवित्तिकै स्वप्नभ्रम तत्काल नष्ट भड्हाल्दछछ । सबै मानिसहरूले जाग्रतूमा आफूलाई प्रमाताको 
रूपमा अनुभव गरी त्यसमा कल्पित हुने स्वप्नभ्रमलाई प्रतिदिन बाधित गरिरहेके छन् । तर 
व्यावहारिक संसारको कल्पना चादिं शुद्ध ब्रह्मतत्वमा हुने गर्द । स्वयं प्रमात्त्व भाव पनि ब्रह्मा 
ने कल्पित भएको हो । यसैले संसारकल्पनाको भ्रमलाई नष्ट गर्न शुद्ध ब्रह्मतत्वलाई आत्मरूपमा 
बुनु पर्छ । आत्मज्ञान प्राप्त गर्नका लागि अनेकों साधनहरूले सम्पनन हुनुपर्वछ । उसमा पहिले त 
नित्यानित्यवस्तुविवेक, यो लोक र परलोकका भोगदेखि वैराग्य, शम आदि छ वटा सम्पत्ति र 
मुमुक्ुतारूपी चार साधन हुनुपर्दछ । यसपच्छि उसले आत्मज्ञानी गुरुको शरण लिई वेदान्त शास्त्रको 
तात्पर्य बुनुपर्दछ र मनन, निदिध्यासनद्रारा अद्वितीय आत्मतत्वको अपरोक्ष साक्षात्कार गर्नुपर्दछ। 
यसप्रकार अनेक साधनले सम्पन्न भएको धीर एवं निश्चलचित्त भएको व्यक्तिलाई मात्र 
आत्मज्ञान हून सक्दछ । यसरी आत्मज्ञान प्राप्त गर्न अत्यन्त कठिन भएकाले प्रमात्त्वभावको बाध 
हन पनि त्यतिकै कठिन हृन्छ र यसै गरी व्यावहारिक संसारभ्रमको बाध पनि कठिन हुन्छ । त्यसै 
कारणले स्वप्नभ्रमको बाध गर्न सजिलो र जाग्रत॒भ्रमको बाध गर्न असाध्ये गाहो हुन्छ । ससानो 
पहाड चदन सक्ने मानिसहरूले सगरमाथा चदन नसकी सगरमाथा चदन ज्यादै कठिन छ भने 
तापनि सामर्थ्यवान् मानिसहरू सगरमाथा पनि चदन सक्दछन् । त्यसै गरी धैर्य, विवेक आदि 
नभएका सामान्य मानिसहरूले आत्मज्ञानको दुर्लभताका कारण जाग्रत् व्यवहारलाई नित्य एवं 
सत्य माने तापनि धीरविवेकीहरूले यसको बाधलाई पत्ता लगार्ंछन्। यसैले संसारपदार्थको 
व्यवहार गरिन्छ भन्देमा यो सत्य सिद्ध हुन सक्देन । डोरीको सर्पले भ्रमकालमा भय, कम्प आदि 
गराएजस्तै शरीर आदिले पनि भ्रम अवस्थामा सुखदुःख, भय आदि अनुभव गरादरहन्छन् र बाध 
भएपछि तिनीहरू स्वयं हरा्ंछन्। यसरी यहाँ समस्त द्वैतप्रपञ्च अवास्तविक भएको सिद्ध हुन्छ । 


आत्मेव तदिदं विश्वं सृज्यते सृजति प्रभुः । 
त्रायते ताति विदवात्मा हियते हरतीङवरः ॥ ६॥ 


पदढार्थ प्रभुः  विविध रूपमा प्रकट हुनविश्वात्मा  सवैका आत्मा 
तत्  त्यसकारण समर्थ ईरवरः  सवै गर्न समर्थ 


रामानन्दी दीका 


एकादश स्कन्ध 


आत्मा एव  परमात्माले ने 
इदं  यो दृश्यमान 
विव  जगत् 


श्रीमद्भागवत 


सृजति  सृष्टि गरनृहुन्छ 


५७६२ 
अघ्याय रेत 


त्राति  रक्षा गर्नृहुन्छ 


सृज्यते  आफ सृजित हुनृह॒न्छ हियते  नष्ट हुनुहन्छ 
त्रायते  आपै रक्षित हुनृहुन्छ॒ हरति  नष्ट गर्नुहुन्छ 


वाव्यार्थ परमात्मा ब्रह्म विविधरूपमा आँ प्रकट हुनहुन्छ । उहाँ नै जगत्को आत्मा र कारण 
निमित्त र उपादान दुबे हुनुहन्छ । उहाँ नै यो दृश्यमान चराचर जगत्को सृष्टि गर्नृहुन्छ र आफ 
सुजित हुनुह॒न्छ । उहाँ ने जगत्को पालक र स्वयं पालित हूनुहुन्छ अनि जगत्को संहार गर्नुहुन्छ र 


संहारको विषय पनि आर्फै बन्नुहुन्छ । 


तस्मान्न ह्यात्मनोऽन्यस्मादन्यो भावो निरूपितः। 
निरूपितेयं त्रिविधा निमूला भातिरात्मनि ॥ 
इदं गुणमयं विद्धि त्रिविधं मायया कृतम् ॥ ७ ॥ 


पदढार्थ 

तस्मात्  त्यसकारण 
अन्यस्मात्  सृज्यमान 
पदार्थदेखि भिन्न 

आत्मनः  आत्मादेखि 
अन्यः भावः  अरू पदार्थहरू 
न हि निरूपितः  निरूपण 
गरिएका छैनन् आत्मा ने 





निरूपित छ 

इयं  यो 

त्रिविधा  आध्यात्मिक, 
आधिदैविक, आधिभौतिक यी 
तीन प्रकारको 

निमूला  भान्तरूप 

भातिः  प्रतीति 

आत्मनि  आत्मामा 





निरूपिता  निरूपण गरिएको 
हो 

इद्  यो 

त्रिविधं  तीन प्रकारको 
गुणमयं  गुणको भेद 

मायया  मायाद्रारा 

कृतं  बनादइएको भनेर 
विद्धि  जान 


ताक्यार्थ हे उद्धव! आत्मा सुज्यमान पदार्थदेखि भिन्न छ र यहाँ आत्मादेखि भिन्न 
पदार्थहरूको निरूपण गरिएको कैन, आत्माको नै निरूपण गरिएको हो। यद्यपि आत्मामा 
आध्यात्मिक, आधिदैविक र आधिभौतिक तीन प्रकारको जुन सृष्टि बतादएको छ त्यो भ्रान्तिरूप 
हो भनी निरूपण गरिएको हो । सत्व, रज र तम यी गुणहरुद्रारा प्रतीत हुने द्रष्टा, दर्शन र दृश्य 
आदिको त्रिविध भेद केवल मायाको कारणले उत्पन्न भ्रम मात्र हो भन्ने कुरा बुख। 


एतद् विद्वान् मदुदितं ज्ञानविज्ञाननेपुणम् । 
न निन्दति न च स्तोति छोके चरति सूयंवत्॥ ८॥ 








पदार्थ विज्ञानको निपुणता निष्ठालाई पनि गर्दन 

एतत्  यो विद्धान्  जानने मानिसले लोके  संसारमा 
मदुदितं  मैले बताएको न निन्दति  निन्दा गर्दन सूयंवत्  सूर्य 
ज्ञानविज्ञाननेपुणं  ज्ञान र॒ न च स्तोति  स्तुति प्रशंसा चरति  विचरण गर्दछछ 


रामानन्दी दीका 


५७६४ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २८ 


ताक्यार्थ मेले बताएको यो ज्ञान र विज्ञानको निष्ठालाई जसले राम्ररी बुरुदछछ र जान्दछछ त्यसले 
कसैको निन्दा पनि गर्दन र कसैको प्रशंसा पनि गर्देन। संसारमा सूर्य ४ समदर्शी भएर विचरण 
गर्द । 


परत्यक्षेणानुमानेन निगमेनात्मसंविदा । 
आद्यन्तवदसज्ज्ञात्वा निःसद्घो विचरेदिह ॥ ९॥ 


पदार्थ अनुभवप्रमाणद्रारा पनि निःसङ्गः  आसक्तिरहित भई 
प्रत्यक्षेण प्रत्यक्षद्रारा आद्यन्तवत्  आदिदेखि इह  यस संसारमा 
अनुमानेन  अनुमानद्रारा अन्तसम्म विचरेत्  विचरण गरोस् 
निगमेन  श्रुतिद्रारा असत्  मिथ्या 

आत्मसंविदा  आफ्नो ज्ञात्वा  ठानेर 








ताक्यार्थ हे उद्धव ! प्रत्यक्ष, अनुमान, श्रुति र आफ्नै अनुभवप्रमाणद्वारा सम्पूर्ण दृश्यलाई 
आद्योपान्त मिथ्या हो भनेर बुस्ने मानिस निःसङ्ग भावना लिएर संसारमा विचरण गरोस् । 


विवरण यस श्लोकमा भगवान्ले संसारको अनित्यतालाई जान्न प्रत्यक्ष, अनुमान, आगम र 
आत्मानुभव प्रमाण हुने बताउनुभएको छ । यहाँ के शङड़ा हन्छ भने प्रत्यक्ष प्रमाणले त संसारलाई 
अनित्य सिद्ध गर्दैन, यसले त संसारलाई सत्य पो सिद्ध गर्दछ त। त्यसैले संसारलाई सत्यनित्य 
मान्नेहरूले त्यसको सिद्धिका लागि प्रत्यक्ष प्रमाणलाई नै अधि सार्न गर्दछन्। शरीरलाई नै आत्मा 
एवं संसारलाई सत्य मानने चार्वाक्हरू प्रत्यक्ष प्रमाणलाई मात्र मान्दछन् र यसकै आधारमा आफनो 
मतलाई प्रमाणित गर्न खोज्दछन्। नेयायिकहरूले पनि प्रत्यक्ष, अनुमान, उपमान र आगम 
प्रमाणद्रारा संसारलाई नै सत्य सिद्ध गरेका छन्। उनीहरू भन्दछन् देखिंदा देखिंदेको संसार 
कसरी असत्य हुन सक्छ र? त्यसैले इन्द्रियहरुद्रारा ग्रहण गरिएको संसार सत्य ने हो। तर 
अद्वैतसिद्धान्तमा भने इन्द्रियहरूद्वारा ग्रहण हुने भएकैले संसार सत्य होइन भनिन्छ । अद्रैतसिद्धिकार 
मधुसूदन सरस्वतीले पूर्वपक्षीहरूले दृश्यत्व हेतुद्रारा प्रपञ्चलाई सत्य सिद्ध गरिसकेपचछ्छि त्यसलाई 
आफूले मिथ्या सिद्ध गर्नका लागि पनि दृश्यत्व हेतुको नै प्रयोग गर्नुभएको छ। यसको अर्थ 
प्रपञ्च दृश्य भएकैले मिथ्या हो भन्ने हुन्छ । इन्द्रियहरूले त्यस्ता पदार्थलाई मात्र ग्रहण गर्न 
सक्दछन्, जो सावयव एवं परिणामी छन् । कुनै कारणबाट उत्पन्न भएका यी वस्तुहरू उत्पन्न 
भएकै हूनाले अन्तमा नष्ट पनि हुन्छन्। यसैले इन्द्रियहरुद्रारा ग्रहण गरिने सारा विषयहरू विनाशी 
हन् र सर्धं नरहने भएकाले असत्य पनि हृन् किनभने जुन वस्तु तीन कालमा अस्तित्ववान् रहन्छ, 
त्यो मात्र सत्य हो । यस्तो सत्य वस्तु आत्मा मात्र हो, तर यो इन्द्रिय आदिको विषय होन । जुन 
दृश्य हन्छ, त्यो मिथ्या हुन्छ । फेरि प्रत्यक्ष प्रमाणद्रारा नै संसारका सबै पदार्थहरू परिवर्तनशील 
विनाशी रहेको थाहा पादृन्छ । प्रत्यक्षद्रारा कुनै वस्तु उत्पनन भएको, बढेको, घटेको, नष्ट भएको 
आदि देखिन्छ । त्यसैले विवेकीहरूका लागि प्रत्यक्ष प्रमाणले संसारका कुनै पनि पदार्थं नित्य 
नभएको बतादइरहेको हुन्छ । यसकारण प्रत्यक्ष प्रमाण पनि संसारलाई मिथ्या सिद्ध गर्न सहायक 


रामानन्दी दीका 


७६ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 


छ । 

अनुमान अर्थात् युक्तिप्रमाणले पनि प्रत्यक्षको सहायताद्रारा संसारलाई मिथ्या सिद्ध गर्वछ। 
प्रत्यक्षले वस्तुहरूलाई निरन्तर परिवर्तनशील देखाएपचछ्ि ती पदार्थ सत्य होटनन् भन्ने वुमन युक्तिक 
आवश्यकता पर्छ । त्यसैले श्रुतिअनुकूल युक्तिद्रारा पनि प्रपज्चको मिथ्यात्व सिद्ध गर्न सकिन्छ। 
श्रुतिप्रमाण त छन् प्रपञ्चको मिथ्यात्वसिदिका लागि मुख्य अस्त्र ने हो। उपनिषदमा भनिन्छ 
नेह नानास्ति किञ्चन अर्थात् यहाँ कुनै पनि दैत अर्थात् आत्मभिन्न वस्तु छैन, एकमेवाद्वितीयम् 
अर्थात् आत्मा एक मात्र अद्वितीय छ आदि । यसबाट सम्पूर्ण द्रैतप्रपञ्च असत्य भएको र अद्वितीय 
आत्मतत्त्व मात्र सत्य भएको बुखिन्छ । प्रत्यक्ष, अनुमान, श्रुति यी सबै प्रमाणहरूले बताएको अर्थ 
यथार्थरूपमा अनुभव गरेपलि मात्र प्रत्यक्ष हृन्छ । त्यसैले आत्माको अद्वितीयता र द्वतप्रपञ्चको 
असत्यता बुण्न अन्तमा आत्मसंवित् अर्थात् आत्मानुभवको आवश्यकता हुन्छ । यसप्रकार संसारको 
विनश्वरतालाई बुणन प्रत्यक्ष, अनुमान, आगम र आत्मअनुभव साधन हुन् । 


उद्धव उवाच उद्धवले भने 

२ । ४ ५    
नेवात्मनो न देहस्य संसृतिद्रष्टृदुश्ययोः । 
अनात्मस्वदुशोरीडश कस्य स्यादुपलम्यते ॥ १०॥ 


पढार्थ रष्दुश्ययोः  द्रष्टा र दृश्यरूप । स्यात्  संसृति हुन सक्दैन 
ईशा  हे भगवान् अनात्मस्वदुशोः  जड र स्य  शरीरको पनि 
संसृतिः  जन्ममरणको चक्र चेतनमध्ये न एव  हुन सक्दैन भने 
उपलभ्यते  देखिद्रहेको छ आत्मनः  आत्माको कस्य  कसको हुन्छ 








वाव्यार्थ हे भगवान् ! जन्ममरण आदि संसृति संसारचक्रको प्रत्यक्ष अनुभव भद्रहन्छ । अब 
भन्नुहोस्, त्यो संसृति द्रष्टा आत्माको हो कि दृश्य अनात्म शरीरको हो? आत्मा चेतन 
भएकाले त्यसको संसुति हुनै सक्दैन र शरीर जड भएको हुनाले त्यसको पनि जन्ममरण हदेन भने 
जन्ममरण वस्तुतः कसको हुन्छ ? 

आत्माव्ययो ऽरुणः शुद्धः स्वयंज्योतिरनावृतः। 


अग्निवद् दारुवदचिद् देहः कस्येह संसृतिः ॥ ॥ 








पदार्थ ठ  अग्निष्ठ अचित्  जड छ 

आत्मा  आत्मा स्वयंज्योतिः  स्वयंप्रकाश इह  यस्तो स्थितिमा 

अन्ययः  अविनाशी अनावृतः  आवरणशून्य छ संसृतिः  जन्ममरणरूप संसार 
अगुणः  गुणरहित   शरीर कस्य  कसको हुन्छ 

रुद्धः  शुद्ध दारुवत्  काठ फे 


ताक्यार्थ आत्मा सर्वदा अविनाशी, गुणरहित, शुद्ध, स्वयंप्रकाश र आवरणरहित छ भने शरीर 


रामानन्दी दीका 


५७६६ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय रत 


विनाशी, सगुण, अशुद्ध, परप्रकाश्य र॒ आवरणले ढाकिएको छ। आत्मा अग्नि ४ सर्वदा 
प्रकाशमान छ भने शरीर काठ ॐ जड छ । यस्तो स्थितिमा जन्ममरणरूप संसार कसको हुन्छ ? 


श्रीभगवानुवाच भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभयो 
यावद् देहेन्द्रियप्राणिरात्मनः सन्निकर्षणम् । 


संसारः फलवांस्तावद्पाथोंऽप्यविवेकिनः ॥ १२॥ 
पढार्थ सन्निकषंणं  सम्बन्ध हुन्छ पनि 
यावत्  जबसम्म तावत्  तबसम्म संसारः  संसार 
देहेन्दरियप्राणिः  शरीर, इन्द्रिय रअविवेकिनः  अविवेकीको फठ्वान्  सफल सत्य ठै 
प्राणसंग लागि प्रतीत ह॒न्छ 
आत्मनः  आत्माको अपाथः अपि  मिथ्या भएर 








ताक्यार्थ जबसम्म देह, इन्द्रिय र प्राणहरूको आत्मासंग सम्बन्ध रहन्छ, तबसम्म॒ अज्ञानका 
कारण अविवेकीलाई जन्ममरणरूप संसार असत्य भए पनि सत्य रै प्रतीत भद्रहन्छ । 


          ९ 
अथे ह्यविद्यमानेऽपि संसृतिनं निवतैते । 
ध्यायतो विषयानस्य स्वप्नेऽनथांगमो यथा ॥ १३॥ 


पढार्थ अर्थे  कुनै भौतिक वस्तु अस्य  यस जीवको 
यथा  जसरी अविद्यमाने अपि  नभए पनि संसृतिः  जन्ममरणरूप संसार 
स्वप्ने  स्वप्नमा विषयान्  अनुकूल, प्रतिकूल न हि निवतेते  निवृत्त हदेन 


अनथांगमः  विपत्ति आदि विषयहरू 
अनर्थको प्राप्ति हुन्छ, त्यसै गरी ध्यायतः  चिन्तन गर्न 
ताक्यार्थ जसरी स्वप्नमा कुनै पनि पदार्थ नभए पनि स्वप्नद्रष्टालाई टाउको काटने आदि 


विपत्ति हन सक्छ । त्यसै गरी कुनै पनि वास्तविक पदार्थं आत्मामा छैन, तापनि अनुकूल एवं 
प्रतिकूल विषयको चिन्तन गरिरहने जीवको जन्ममरणरूप संसारप्रवाह कटहिल्यै निवृत्त हदेन । 








यथा ह्यप्रतिबुद्धस्य प्रस्वापो बहनथ॑भृत्। 
स एव प्रतिबुद्धस्य न वे मोहाय कल्पते ॥ १४ ॥ 


पदढार्थ प्रस्वापः  स्वप्न मोहाय  मोहका लागि 
यथा हि  जसरी बहनर्थ॑भृत्  धेरै अनर्थकर ह॒न्छ न वै कल्पते  समर्थ हदेन 
अप्रतिबुद्धस्य  सपना सः एव  त्यही स्वप्न 

देखिरहेको पुरुषको प्रतिबुद्धस्य  उठेको मानिसको 








रामानन्दी दीका 


५७६७ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २८ 


ताक्यार्थ जसरी सपना देखिरहेको मानिसको लागि स्वप्न धेरै नै अनर्थकारी हृन्छ, तर त्यही 
स्वप्न जागेको व्यक्तिको लागि मोहजनक भय आदि प्रदायक हुन सक्देन । 


भ्   भयक्रोधलोभमोहस्पृहादय  
राकहषभयक्रयलाभम   
अहङ्कारस्य दुश्यन्ते जन्म मृत्ुर्व नात्मनः ॥ १५॥ 








पढार्थ भावहरू दुश्यन्ते  देखिन्छन् 
सोकहष॑भयक्रोधलोभमोह जन्म  जन्मर आत्मनः  आत्माका 
स्पृहादयः  शोक, हर्ष, भय, मृत्युः च  मृत्यु पनि न  देखिंदेनन् 

क्रोध, लोभ, मोह, इच्छ आदि अहङ्कारस्य  अहड़ारकै 


ताक्यार्थ शोक, हर्ष, भय, क्रोध, लोभ, मोह, इच्छा तथा जन्म र मृत्यु यी सबै अहङ्ारका 
हन्छन्, आत्माका हदेनन् । किनभने शोक, हर्ष आदिसंग असङ्ग आत्माको कुनै सम्बन्ध कैन । 


विवरण यस प्रसङ्गमा भगवानूले संसृति अर्थात् जन्ममृत्युरूप संसारचक्र कसको हो ? भने 
उद्धवको प्रश्नको उत्तर दिनुभएको छ। वास्तवमा आत्मा निर्गुण, नित्य एवं शुद्ध छ, त्यो 
स्वयंप्रकाश ज्ञानस्वरूप तत्त्वको अज्ञानकल्पित संसारचक्रमा परिभ्रमण कसरी हुन सक्दछ र ? त्यसै 
गरी शरीर जड छ, यसमा त पृथक् रूपमा कुनै पनि विकार सिद्ध हून सक्देन । केवल आत्मा 
जन्मेदेन अनि केवल शरीरको पनि जन्ममूत्यु हदेन। शरीरमा क्रिया हुनका लागि त्यसलाई 
चैतन्यको सहायता अवश्य चाहिन्छ । चैतन्यकै प्रेरणाद्वारा शरीरमा वृद्धि, अपक्षय आदि हुन्छन् र ती 
विकारको सिदधिसमेत हुन्छ । त्यसैले केवल जड शरीरको पनि संसुति हुन सक्ने देखिंदेन । चित् 
स्वरूप आत्मा र अचित् अर्थात् जडस्वरूप शरीर कुनैको पनि संसृति हुनै सक्ने देखिंदेन । उद्धवको 
प्रश्नको आशय हो संसारचक्रमा परेको, त्यसभित्र रहर व्यवहार गर्न आत्मा हो कि शरीर हो ? 
संसारचक्र छँदेछेन भन्न पनि सकिंदेन किनभने उपलभ्यते अर्थात् यो त प्रत्यक्ष उपलब्ध छ। 
यसको उत्तर दिदे भगवानूले संसार वास्तवमा हदे नभएको तर पनि अज्ञानीहरूका लागि 
भ्रमवशात् सिद्ध भएको बताउनुभएको छ । शरीर र आत्मा दुबैको अलगअलग रूपमा संसरण 
हुन सम्भव छैन तर शरीर, इन्द्रिय, मनका साथ आत्माको सन्निकर्ष अर्थात् अध्यासका कारण 
संसारव्यवहार चलिरहेको छ । यहाँ संसारव्यवहारलाई स्वप्नव्यवहारको दृष्टान्तद्रारा बुखाइएको छ । 
स्वप्नमा व्यक्तिले आपफूलाई वनभित्र भद्किएको देखन सक्छ । यो भड्किने को हो ? यदि शरीर 
भन्नेहो भने त्यो खाटमाथि सुतिरहेको छ। यदि आत्मा भन्ने हो भने त्यो त स्वप्नव्यवहारलाई 
पनि प्रकाशित गर्दजान्दे त्यो स्वप्नसंसारभन्दा अलग अवस्थिति छ। यदि आत्मा 
स्वप्नकल्पनाभन्दा भिन्न नभए त्यो सबै कल्पनालाई कसले जान्यो त ? भन्ने समस्या आरंछ । 
त्यसैले स्वप्नसंसारमा परेको आत्मा पनि होदन र शरीर पनि होइन । तर स्वप्न अवस्थामा मानिसले 
आफूलाई मनसंग संयुक्त गरी स्वप्नभित्रकै पात्रको रूपमा कल्पना गरेको छ, त्यही काल्पनिक 
आत्माको नै त्यहाँ व्यवहार भएको हो भन्ने कुरा युक्तिसिद्ध छ । भगवान् भन्नृहन्छ यद्यपि स्वप्न 
सत्य होइन, तर नजागुन्जेल त्यसको जन्जालबाट मुक्त हून सकिंदेन। जागेपच्छि मात्र त्यो मिथ्या 


रामानन्दी दीका 


५७६८ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 


भएको थाहा हृन्छ र ॒त्यस वेला स्वप्नकल्पनासमेत हराइसकेको हुन्छ । जागेको अवस्थामा 
स्वप्नव्यवहार कसको हो भनी प्रश्न गर्नु पनि अनावश्यक एवं व्यर्थ हुन्छ । ठिक यसै गरी जाग्रत् 
व्यवहारमा अनुभव गरिने जन्ममृत्युचक्र पनि वास्तवमा अयथार्थ हो, अज्ञानद्रारा काल्पनिक रूपमा 
देखिने भएकाले वस्तुतः त्यसको निरूपण गर्न सकिंदेन। स्वयं काल्पनिक भएकाले यस 
संसारव्यवहारको उत्तरदायी पनि कुनै काल्पनिक वस्तु ने छ, वास्तविक आत्मा होन । 

शरीर, मन एवं आत्माविच परस्पर अध्यास भई सिद्ध हुने अहङ्कार अर्थात् जीवभावको नै 
संसुति हुन्छ । शास्त्रमा अहड़ारलाई नै जीव, प्रमाता, चिज्जडग्रन्थि आदि भनी बतादृन्छ। यही 
अहङ़ार नै कर्महरूको कर्ता र त्यसको फलभोक्ता पनि हो। कठोपनिषद् १.३.४मा भनिन्छ 
आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्तेत्याहूर्मनीषिणः अर्थात् आत्मा, इन्द्रिय र मन मिलेर भोक्ता जीव बन्दछ। 
आत्मा असङ्ग भएकाले वास्तवमा कुनै पनि पदार्थसंग त्यसको संसर्ग हुन सक्दैन, तर 
अध्यासवशात् संसर्ग हून सम्भव छ। 

सर्वप्रथम अद्वितीय एवं निर्विकार आत्मामा मायारूप उपाधि खडा हुन्छ। यो समष्टि 
उपाधि भएकाले यसमा प्रतिबिम्बित चेतन ईश्वर सर्वसमर्थ सर्वज्ञ हुनुहुन्छ। समष्टि उपाधि 
मायाको व्यष्टि भाग ने अन्तःकरण हो, त्यो व्यष्टि उपाधिमा प्रतिबिम्बित चेतनलाई जीव भनिन्छ। 
यो वास्तविक आत्मा होन, तर मायाद्रारा आफनो स्वरूप भुलेकाले मानिसले यसैलाई आत्मा 
भन्ने ठान्दछ । यसप्रकार आत्मप्रतिबिम्बले सहित भएको अन्तःकरणलाई नै आत्मा मान्दा त्यसमा 
आत्मा र अन्तःकरणका दुबे धर्महरू रहेका हुन्छन् । चेतन आत्माको धर्म सत्, चित्, आनन्द हो र 
जड अन्तःकरणको धर्म कर्तृत्वभोक्तृत्व हो । दुबेको अध्यासबाट सिद्ध यो अहङारमा आत्माको 
ज्ञानअंश पनि छ र अन्तःकरणको कर्तृत्व भोक्तुत्व पनि। जीवले म गर्दह्कुः भन्दा उसमा 
अन्तःकरणको कर्तृत्व अंश रहेको छ र म जान्द्रु भन्दा आत्माको चैतन्य अंश। चित् र जडको 
परस्पर अध्यास भएकैले अहङारलाई चिज्जडग्रन्थि पनि भनिन्छ । 

प्रतिबिम्ब जहिले पनि उपाधिपक्षपाती हृन्छ। फुटेको एेनामा परेको सूर्यप्रतिविम्ब पनि 
फुटेकै देखिन्छ । यो अहङ़ारले पनि बिम्ब आत्माको नभई उपाधि लिङ्गशरीरको नै पक्ष लिन्छ। 
अन्तःकरण, प्राण र इन्द्रिय मिलेर बनेको यो लिङ्गशरीरसंग सम्बन्ध राख्ने क्रममा यसको आधार 
स्थूल शरीरसंग पनि अहङ्ारको सम्बन्ध रहेको हुन्छ । यसैले अहङ्ारले शरीर, प्राण, मन, इन्द्रिय यी 
सबेका धर्महरूलाई आफूले लिई म सुखीदुःखी दकु भनी व्यवहार गर्वछ। शोकमोह, रागद्रेष 
आदि सबै भावहरू अन्तःकरणका धर्म हुन्, तर अध्यासद्वारा आत्माले ती धर्मलाई स्वीकार गरी म 
शोकमोहमा परेको दु भन्दछ । त्यसै गरी भोक र प्यास यी दुबे प्राणका धर्मलाई लिएर यसले म 
तिर्खाएकोभोकाएको छुं भन्दछ भने जन्ममृत्यु आदि शरीरका धर्मलाई लिएर म जन्म  मर भन्दछ। 
आत्माको अध्यासविना केवल मन, प्राण, शरीरबाट मात्र यी सारा व्यवहार हून सक्ने थिएनन्, 
त्यसैले यहो जन्म, मृत्यु, हर्ष, शोक आदि सबै अहङारका नै हन् आत्माका होदनन् भनी 
बताइएको छ । 

यहाँ उद्धवको प्रश्न र भगवान्को उत्तरको प्रसङ्गबाट वास्तवमा संसारचक्र हदे नभएको 
निष्कर्षं निस्केको छ । कोही मान्छे मयो भनी बता्डँदा त्यो व्यक्तिको शरीर करटी गएको छैन अनि 


रामानन्दी दीका 


५७६९ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २८ 


आत्मा चाहं सर्वव्यापक एवं नित्य भएकाले ऊ पनि करीं गएको या नष्ट भएको कैन । यहाँ मृत्यु 
भनेर आत्मप्रतिबिम्बले युक्त अन्तःकरण अर्थात् जीवात्माको शरीरसंग वियोग हुनुलाई भनिन्छ। 
यसै गरी कोटी जन्मियो भन्नुको अर्थं पनि शरीरसंग जीवको संयोग हनु नै हो। आत्मा र 
अन्तःकरणको अध्यासबाट सिद्ध भएको जीवभाव समेत अन्तःकरणको नाश नहुन्नेल मर्दन, 
लोकलोकान्तरमा आउजाउ गरी वस्त्र फेरे ४ शरीरहरू बदलिदरहन्छन्। आध्यासिक जीवमा 
अध्यासवशात् संसारचक्र देखिन्छ भने त्यो संसुति पनि स्वयं अज्ञानकल्पित नै हुनुपर्दछ । यसैले 
संसारचक्र जीवको हो भनेर बताउनुको तात्पर्य पनि वास्तवमा यो संसारचक्र स्वयं जीव फँ 
अज्ञानकल्पित हो र वास्तविक होन भन्ने नै हो। 


 .  . भ जीवो भ ९  
देहेन्द्रियप्राणमनो ऽभिमानो जीवो ऽन्तरात्मा गुणकममूतिः। 
सूत्रं महानित्युरुधेव गीतः संसार आधावति कालतन्त्रः ॥ १६॥ 


पढार्थ गुणकमममूतिंः  गुण र कर्मद्वारा गीतः  बतादइएको 
देहेन्द्रियप्राणमनोऽभिमानः  बनेको लिङ्गशरीर धारण गर्ने कारतन्त्रः  परमेश्वरको 
शरीर, इन्द्रिय, प्राण र मनमा सूत्रं  सूत्रात्मा अधीनमा रहेको 

अभिमान राखने महान्  महत्तत्त्व जीवः  जीव नै 

आत्मा  आत्मा नै इति  इत्यादि संसारे  संसारमा 

अन्तः  तिनीहरूभित्रै रहने उरुधा इव  धेरै नामहरूद्रारा आधावति  यताउता दौडन्छ 








ताक्यार्थ शरीर, इन्द्रिय, प्राण र मनमा आत्माले जब अभिमान राख्दछ, तब त्यो आत्मालाई 
जीव भनिन्छ, किनभने शरीर आदिमा आत्माको अभिमान हूुनासाथ जीवभाव उत्पन्न हुन्छ । त्यही 
जीवले गुण र कर्मद्रारा निर्मित लिङ्गशरीर धारण गर्दछ। यसैलाई सूत्रात्मा, महत्तत्व आदि अनेक 
नामले बताइएको छ । त्यही सूत्रात्मा जीव नै कालरूप परमेश्वरको अधीनमा रही जन्ममृत्युरूप 
संसारमा कटहिले यता कहिले उता दौडिरहन्छ । 


अमूलमेतद् बहुरूपरूपितं मनोवच.प्राणशरीरकमं । 
ज्ञानासिनोपासनया रितेनच्छित्त्वा मुनिगां विचरत्यतृष्णः ॥ १७ ॥ 


पदार्थ वचन, प्राण र शरीरसंग सम्बद्ध छित्त्वा  काटेर 
अमूलं  मूलरहित एतत्  यो अहङारलाई मुनिः  मननशील व्यक्ति 


बहुरूपरूपितं  देवता, मनुष्य उपासनया  उपासनाद्रारा अतृष्णः  तृष्णारहित भएर 
आदि अनेक रूपद्रारा प्रकाशित शितेन  धारिलो बनाइएको गां  पृथिवीमा 
मनोवच प्राणदरीरकमं  मन, ज्ञानासिना  ज्ञानरूपी तरबारले विचरति  घुम्दछ 


ताक्यार्थ अहङ़ार मूलरहित छ, तापनि अज्ञानका कारण देवता, मनुष्य, पशु आदि अनेक रूपमा 
प्रकाशित हुन्छ । यसले मन, वचन, प्राण, शरीर र तिनीहरूको कर्मसंग सम्बन्ध राख्दछ । मुनिले 








रामानन्दी दीका 


१५७७० 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय रल 


यही अहङ्कारलाई उपासनाद्रारा धारिलो बनाइएको ज्ञानरूप तरबारले काटेर तृष्णारहित भई 
पृथिवीमा विचरण गर्दछ। 


    क्षमेतिद्यमथानुमानम्  
ज्ञानं विवेको निगमस्तपरच प्रत्य 
आदयन्तयोरस्य यदेव केवरं कालच हेतुरुच तदेव मध्ये ॥ १८ ॥ 








पढार्थ एितिद्यं च  एतिहासिक यत् एव  जुन आत्मतत्व छ 
विवेकः  आत्माको अपरोक्ष घटनाहरू तत् एव  त्यही आत्मतत्त्व नै 
साक्षात्कार अथ  तथा केवलं  केवल 

निगमः  वेद, उपनिषद् अनुमानं  तर्क मध्ये  बिचमा पनि छ 
आदिको श्रवण ज्ञानं  यी सने ज्ञान हुन् कालः च  समय र 

तपः  स्वधर्मको अनुष्ठान अस्य  यो जगत्को हेतुः च  आदिकारण पनि 
परत्यक्षं  आप्नो अनुभव आद्यन्तयोः  आदि र अन्तमा आत्मतत्व नै हो 


ताक्यार्थ आत्माको अपरोक्ष साक्षात्कार, वेद र उपनिषद्हरूको श्रवण, तप स्वधर्मको 
अनुष्ठान, स्वानुभव, एतिहासिक घटनाहरू र तकं यी सबे ज्ञान हून्। यो जगत्को आदिमा र 
अन्तमा जुन आत्मतत्त्व विद्यमान छ, त्यही आत्मतत्व नै विचमा पनि विद्यमान छ । यही आत्मा नै 
काल र आदिकारण हो। 


यथा हिरण्यं स्वकृतं पुरस्तात् पश्चाच्च सवंस्य हिरण्मयस्य । 


क 


तदेव मध्ये व्यवहायंमाणं नानापदेशेरहमस्य तद्वत् ॥ १९॥ 








पढार्थ गहनाहरूको आदि अनेक नामहरुद्रारा 
यथा  जसरी पुरस्तात्  उत्पत्तिपूर्व र व्यवहायंमाणं  व्यवहार गर्न 
स्वकृतं  विभिन्न किसिमका पर्चात् च  नाशपचछ्ि पनि योग्य हुन्छ 

गहनाहरू नबनादएको रहन्छ तद्त्  त्यसरी नै 

यत्  जो तत् एव  त्यही सुनने अस्य  यो जगत्को कारणभूत 
हिरण्यं  सुन मध्ये  विचमा गहना अहम्  आद्यन्तरूप म नै 
सवंस्य  सम्पूर्ण बनादइएको समयमा बिचमा अनेक व्यवहारको 
हिरण्मयस्य  सुनबाट बनेका नानापदेशैः  कुण्डल, तिलहरी विषय हुन्छ 


वाक्यार्थ  सुनबाट विभिन्न किसिमका गहनाहरू बन्नुभन्दा पहिले ती गहनाहरू सुन नै थिए र 
जब गहनाहरू नष्ट हून्छन् तब पनि ती सुनक रूपमा रहन्छन्। गहना भएको अवस्थामा मात्र 
सुनलाई कुण्डल, तिलहरी, चुरा, टप, मङ्गलसूत्र आदि विभिन्न नाम राखेर व्यवहार गरिन्छ । त्यस 
अवस्थामा पनि ती गहनाहरू सुनक रूपमा हन्छन् । त्यसै गरी जगत्को उत्पत्तिपूर्व र नाशपचछछि पनि 
मनेद्ु र सुष्टिकालमा पनि म नै रहन्ट्ु किनभने गहनामा सत्यवस्तु सुन भए फैँ जगत्को एक 
मात्र सत्यमनेहुं। 


रामानन्दी दीका 


५७७१ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय रत 


विज्ञानमेतत् त्रियवस्थमङ्ग गुणत्रयं कारणकायंकतुं। 
समन्वयेन व्यतिरेकतरच येनेव तुर्येण तदेव सत्यम् ॥ २०॥ 


पढार्थ कारणका्यंकतुं  कारण समन्वयेन  समन्वयद्रारा हुन्छ 
अङ्ग  हे प्रिय उद्धव अध्यात्म, कार्य अधिभूत र॒व्यतिरेकतः एव च  

त्रियवस्थं  जाग्रत् आदि तीन कर्ता अधिदैव व्यतिरेकद्वारा समाधि आदिमा 
अवस्था भएको एतत्  यो सबै पनि जो छ 

विज्ञानं  मन येन  जुन तत् एव  त्यही नै 

गुणत्रयं  तीन अवस्थाका तुर्येण  तुरीय सामान्यज्ञान सत्यम्  सत्य हो 

कारणभूत सतव आदि गुणहरू मात्र को 








वाक्यार्थ प्रिय उद्धव ! मनका तीन अवस्था जाग्रत्, स्वप्न र सुषुप्तिका कारण क्रमशः सत्त्व, 
रज र तमोगुण हन्। यसरी नै कारण अध्यात्मइन्द्रिय कार्य अधिभूतपुथिवी र कर्ता 
अधिदेव यी तीन प्रकारका जगत् छन्। उक्त सबैको त्रिविधतामा तुरीय तत्व व्याप्त छ। 
त्रिविधता नरहने समाधि आदिमा पनि त्यही तत्त्व विद्यमान छ । त्यही तुरीयतत्त्व ब्रह्म नै सत्य 
छ। 


विवरण यस श्लोकमा भगवान्ले सबे अवस्थाहरूमा समान रूपले रहने तुरीय तत्त्व नै एक 
मात्र सत्य तततव हो भनी उपदेश गर्नुभएको छ । यसलाई सम्खाउन सुवर्ण र आभूषणको दृष्टान्त 
दिद्एको छ। सुनलाई गरगहनाको रूपमा बनाउनुभन्दा अधि पनि त्यो सुन नै हुन्छ, अनेक 
गहनाको रूपमा बनाएपचछि पनि ती गहनाहरूमा सुन मात्र रहेको हुन्छ र अन्तमा गहनाहरूलाई 
गलाइसकेपच्छि केवल सुन मात्र बाँकी रहन्छ । सुनमा नै उत्पन हुने, त्यहीं अवस्थित हुने र अन्तमा 
त्यी लीन हने भएकाले गहना भन्नु केवल कल्पना हो, वास्तवमा त त्यो सुन मात्र हो। त्यसै 
अनन्त विविधताको रूपमा प्रकट भएको यो सम्पूर्ण प्रपञ्च पनि एडटै आत्मतत्त्वको विलास हो । 
आत्मामा नै उत्पन्न, आत्मामा नै अवस्थित र आत्मामा नै विलीन हने सम्पूर्ण प्रपञ्च आत्मा नै 
हो, त्यो भन्दा भिन्न होन । उपनिषद्मा सम्पूर्ण जगत् आत्माकै अभिव्यक्ति हो भन्ने जनाउन घटो 
र माटो, सुन र गहना आदिको दृष्टान्त दिएको छ। उपनिषद्मा भनिएको छ एकेन 
लोहमणिना विज्ञातेन सर्वं विज्ञातं स्याद् वाचारम्भणं विकारो नामधेयं लोहमित्येव सत्यम् 
छान्दोग्योपनिषद् ६.१.४ । 

उपादान कारणभन्दा भिन्न कार्यको अस्तित्व रहन सक्दैन भन्ने कुरा धैटोमाटो र सुन र 
गहनाको दृष्टान्तद्रारा बुखिन्छ । यही नियमले सम्पूर्ण संसार पनि आफ्नो उपादान कारण ब्रह्मभन्दा 
अलग अस्तित्ववान् छैन भन्ने थाहा हुन्छ । संसारको भिन्नभिन्न नामरूप केवल कल्पना हो, 
त्यसमा अनुस्यूत रहने तततव मात्र वास्तविक हो । ब्रह्मतत्त्व सम्पूर्णं विश्वप्रपञ्चभित्र अनुस्यूत रहने 
भएकैले यो सम्पूर्ण प्रपञ्च सत्य ४ प्रतीत भद्रहेको छ। भगवान् भन्नुहुन्छ वास्तवमा जगत्को 
कुनै पनि सत्ता छैन, तर अधिष्ठानरूप ब्रह्मतत्त्वको सत्ताको कारणले ने त्यो सत्य य प्रतीत 


रामानन्दी दीका 


५७७२ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय रत 


भट्रहेको छ। सम्पूर्ण पदार्थहरूभित्र तिनलाई सत्ता प्रदान गर्ने र प्रकाशित गर्ने आत्मतत्व नै 
अवस्थित रेको छ। संसारका अवस्था एवं पदार्थहरू परस्परमा व्यभिचरित छन्, तर आत्मा 
सबेतिर अन्विति छ। यही तुरीय तततव नै सत्य तत्व हो । 

तुरीय शब्दको अर्थ चौथो हो। आत्मालाई चौथो भनी किन बतादयो भन्ने जिज्ञासा हून 
सक्दछ । यसको उत्तर हो जाग्रत् स्वप्न र सुषुप्ति यी तीन अवस्थाका अभिमानीहरूको अपेक्षामा 
आत्मालाई चौथो भनिएको हो, तर आत्मा त चौथो नभई अद्वितीय एक मात्र सत्य तत्त्व हो। 
कसैले बाटोमा हिंडिरहेको वेलामा भ्रमवशात् तीनपटकसम्म सिपीलाई चांदी भनी ठान्यो भने 
चौथो पटक उसले असली चाँदीलाई नै देख्दा अर्को जान्ने मान्छेले भ्यो चौथो चाँदी असली हो 
अरू होइनन् भनी बतायो भने वास्तवमा सत्य चाँदी एडटै मात्र रहेछछ, अरू भ्रम मात्र रहेछन् भने 
बुखिन्छ। त्से गरी जीवहरूले अज्ञानवश आपफूलाई जाग्रत् अवस्थाको अभिमानी विश्व, स्वप्न 
अवस्थाको अभिमानी तेजस, सुषुप्ति अवस्थाको अभिमानी प्राज्ञ भनी बुरिरहेको वेला गुरु एवं 
शास्त्रहरूले पनि उनीहरूलाई आत्मा भनेको वास्तवमा ती सबैको साक्षी अर्को चौथो चार्हिंहोः 
भनी बताठँदा पनि आत्मा अद्वितीय रहे भन्ने नै सिद्ध ह॒न्छ । त्यसैले उपनिषद् आदि शास्त्रले 
आत्मालाई चौथो तुरीय भनी बताउनु भ्रमकल्पित तीन अवस्थाहरूको अपेक्षामा हो, वास्तवमा 
होदन। यसैकारण भगवत्पाद श्रीशङ्कराचार्यले ब्रह्मको स्तुति गर्दै त्यसलाई मायासङ्ख्यातुरीयं 
अर्थात् मायाको गणनाको आधारमा तुरीय तत्तव भनी बताउनुभएको पाडन्छ । 

यो तुरीय तत्त्व जाग्रत्, स्वप्न र सुषुप्ति यी तीनै अवस्थामा तीती अवस्था र तिनका 
अभिमानीहरूको प्रकाशक साक्षीको रूपमा अवस्थित छ। नित्यज्ञानस्वरूप यस ॒तत्वलाई यहां 
भगवानूले त्रियवस्थ अर्थात् तीन अवस्थाहरूमा एकनासले अवस्थित भनी बताउनुभएको छ । यो 
तत्त्व सत्त्व, रज र तम यी तीनै गुणहरूको पनि प्रकाशक हो र कारण, कार्य र कर्ता अर्थात् 
अध्यात्म, अधिभूत र अधिदैव यी तीनै थरी प्रपज्चको पनि प्रकाशक हो। यो तत्त्वकै अन्वयबाट 
सारा विविधताहरू सिद्ध भडइ्रहेका छन्। सब अवस्था र पदार्थहरूमा चेतन ततव हनु यही नै 
यसको अन्वय हो। यसै गरी व्यतिरेक भनेको संसारका पदार्थहरू आपसमा नहूनु अथवा समाधि, 
मुक्तावस्था आदिमा केवल आत्मा मात्र रही सम्पूर्ण संसार नहुनु भन्ने बुखिन्छ । यसप्रकार अन्वय र 
व्यतिरेकद्वारा अपरोक्षरूपमा आत्मालाई बुखनुपर्वछ। 


न यत् पुरस्तादुत यन्न पड्चान्मध्ये च तन्न व्यपदेशमात्रम् । 
भूतं प्रसिद्धं च परेण यद् यत् तदेव तत् स्यादिति मे मनीषा ॥ २१९॥ 








पदढार्थ यत्  जो न छैन 

यत्  जुन पदार्थ पछ्चात् उत  नष्ट भएपछ्छि पनिनव्यपदेमात्रं  कल्पित नाम 
पुरस्तात्  उत्पत्ति हूनुभन्दा न  छेन मात्र भएका 

अगाडि तत्  त्यो पदार्थ यत् यत्  जजे पदार्थ 
न छैन मध्ये च  बिचमा पनि परेण  अर्को वस्तुदरारा 


रामानन्दी दीका 


एकादश स्कन्ध 
भूतं  उत्पन्न 


भने 


श्रीमद्भागवत 


५७७३ 


अध्याय रत 


तत् तत् एव  त्योत्यो वस्तु नै मनीषा  निश्चय छ 
प्रसिद्धं च  प्रकाशित पनि हुन्छ स्यात् इति  सत्य हुन्छ भन्ने 


मेमेरो 


ताक्यार्थ जुन पदार्थं उत्पत्ति हनुभन्दा अगाडि थिएन र प्रलय नष्ट भएपच्छि पनि ररहेदेन भने 
त्यो पदार्थ उत्पत्ति र लयको बिचमा पनि कछैन। बिचमा देखिएका ती पदार्थहरू कल्पित हन् र 
नामद्रारा व्यवहृत मात्र हुन्छन्, तर पदार्थ जसद्रारा उत्पनन हृन्छ र जसद्रारा प्रकाशित हुन्छ, त्यही 
पदार्थ वास्तविक सत्य हो भन्ने मेरो दृढ निश्चय छ। 


     राजससरगं ९ 
अविद्यमानोऽप्यवभासते यो वेकारिको राजससगं एषः। 
बह्य स्वयंज्योतिरतो विभाति ब्रहयन्द्रियाथांत्मविकारचित्रम् ॥ २२॥ 


पदर्थ राजससगंः  रजोगुणद्रारा इन्द्रिय, त्यसका विषय, मन, 
यः  जुन उत्पन्न भएर पञ्चमहाभूत इत्यादि विविध 
एषः  यो अवभासते  प्रकाशित छ नामरूपले 

वैकारिकः  विकारको समूह ब्रह्म  ब्रह्म जह्य  ब्रह्म नै 


स्वयंज्योतिः  स्वयंप्रकाश छ विभाति  प्रकाशित छ 
अतः  त्यसकारण 
इन्द्रियाथांत्मविकारचित्रं  
वाक्यार्थ यो जुन महत्तत्त्व आदि विकारबाट उत्पन्न भएको सृष्टि प्रतीयमान छ, यो सृष््टिपूर्व 
थिएन । अतः यो छैन तापनि अहिले जो प्रतीत भद्ररहेको सृष्टिहो यो त रजोगुणद्रारा प्रकट भएको 
ब्रह्मको कार्यहो रयो ब्रह्मदवारा नै प्रकाशित छ। ब्रह्म स्वयंप्रकाश र सर्वप्रकाशकहो। योन त 
कसैको कार्यहो न अरू कोटहीद्रारा प्रकाशित छ। त्यसैले इन्द्रिय, इन्दरियका विषय तन्मात्रा, मन, 
पञ्चमहाभूत इत्यादि, विभिन्न नाम र विभिन्न रूपमा ब्रह्म नै प्रतीत भट्रहेको छ । 


महद् आदि विकारजन्य सृष्टि 
अविद्यमानः अपि  सृष्टिपूर्व 
नभए पनि 








एवं स्पटुटं बह्मविवेकहेतुभिः परापवादेन विशारदेन । 
किन्तवात्मसन्देहसुपारमेत स्वानन्दतुष्टोऽखिलकामुकेभ्यः ॥ २३॥ 


पदार्थ कृपाद्रारा पनि स्वानन्दतुष्टः  निजानन्दमा 
एवं  यसी परापवादेन  देह आदिमा मरन भई 


अखिलकामुकेभ्यः  सम्पूर्ण 

इन्द्रिय र तिनका विषयहरूबाट 
नः 

उपारमेत  निःसङ्ग रहोस् 


आत्मत्वको निराकरण गरी 
आत्मसन्देहं  आत्मामा हुने 


स्फुटं  स्पष्ट तरिकाले 
ब्रह्मविवेकहेतुभिः  श्रुति आदि 
ब्रहमज्ञानका साधनहरुद्रारा सन्देहलाई 
विशारदेन  ब्रह्मज्ञानी गुरुको छित्त्वा  नष्ट गरेर 


वाक्यार्थ यसरी ब्रहमज्ञानका साधन श्रुति, तप, स्वानुभव, तकं आदिका साथे गुरुकृपाको बलले 








रामानन्दी दीका 


५७७५ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय रत 


स्पष्टरूपमा देह आदिमा हुने आत्मत्वभ्रमलाई निषेध गरेर आत्मामा हुने विभिन्न सन्देह आत्मा 
शरीरभन्दा भिन्न हो कि होइन ? यो एक छ कि अनेक छ ? स्वतन्त्र छ कि पराधीन छ ? इत्यादि 
लाई नष्ट गर्नुपर्दछ। त्यसपछि आफ्नै आत्मानन्दमा सन्तुष्ट भएर देहेन्द्रियादि र॒त्यसका 
विषयहरूबाट निःसङ्ग हुनुपर्वछ्छ। 


   ४ 


नात्मा वपुः पाथिंवमिन्द्रियाणि देवा द्यसुवांयुजरं हुताशः । 
मनोऽन्नमात्रं धिषणा च सत््वमहद्कुतिः खं क्षितिरथंसाम्यम् ॥ २४॥ 








पदढार्थ असुः  प्राण वायुजटं च  वायु र जल 
पार्थिवं  पृथिवीको विकार मनः  मन हुताशः  अग्नि 

वपुः  शरीर धिषणा  बुद्धि खं  आकाश 

आत्मा  आत्मा सत्त्वं  चित्त क्षितिः  पृथिवी 

न  होइन अह्कतिः च  अहङ्कार पनि अथंसाम्यम्  शब्द आदि 
इन्द्रियाणि  इन्द्रियहरू र आत्मा होइन तन्मात्रा र प्रकृति पनि आत्मा 
तिनका अन्नमात्रं  शरीर मै अन्नद्रारा होडइनन् 

देवाः हि  अधिष्ठाता देवताहरू पालिने हुनाले अनन नै हुन् 


ताक्यार्थ परथिवी आदि पञ्चमहाभूतले बनेको पार्थिव शरीर जड भएकोले आत्मा होन । 
इन्द्रियहरू, इन्द्रियका अधिष्ठाता देवताहरू, प्राण, मन, बुद्धि, चित्त र अहङ्कार पनि आत्मा होदनन् 
किनकि यिनीहरू पनि शरीर ॐ अन्नद्रारा पालितपोषित छन् र शरीर ॐ जड पनि छन्। यसै गरी 
वायु, जल, अग्नि, आकाश र पृथिवी यी पन्चमहाभूत, शब्द आदि पञ्चतन्मात्रा र तिन गुणहरूको 
साम्यावस्थारूप प्रकृति पनि जड नै भएकाले आत्मा होडनन् । 


विवरण यहाँ शरीरदेखि प्रकृतिसम्मका कुनै पनि तत््वहरू आत्मा होइनन् भनिएको छ । कुनै 
वस्तुलाई बताउन त्यस भन्दा बाहेकका अरू सबे वस्तुहरूलाई निरसन गर्ने यो शैली निषेधमुख 
शैली हो । शास्त्रमा ब्रह्मलाई बुखाउने विधिमुख र निषेधमुख दुई वर्णनशेलीमध्ये निषेधमुख शैली 
बटी प्रभावकारी मानिन्छ। ब्रह्मलाई विधिशैलीले यही हो भनी निश्चितरूपमा प्रतिपादन गर्दा त्यो 
घटपट आदि पदार्थहरू जस्त कुनै अलग पदार्थ रहे कि भन्ने भान पर्न सक्छ, फेरि मन र 
वाणीको विषय नहने निर्विशेष ततत्वलाई ठिक यस्ते हो भनी निश्चित गर्न पनि सकिंदैन। त्यसैले 
आत्मभिन्न सम्पूर्ण जगत्को निरसन गरी ब्रह्मलाई बुखाउनु उपयुक्त हुन्छ । पदार्थहरूको निषेधले 
ब्रह्मलाई कसरी बता भने, सम्पूर्ण प्रपज्चलाई निषेध गर्दा त्यो निषेधलाई जसले जानिरहेको या 
सिद्ध गरिरेको छ, त्यसलाई निषेध गर्न सकिंदेन । फेरि कुनै वस्तुलाई निषेध गर्दा त्यसको कुनै 
आधारबाट नै त्यसलाई हटाउने गरिन्छ । यसैले जगत्को निषेध गर्दा यसको अधिष्ठान कुनै तत्व 
अवश्य चाहिन्छ, जहाँबाट जगत्लाई हटाउन सकियोस्। यसरी निषेधको प्रकाशक र निषेध्य 
पदार्थको अधिष्ठानको रूपमा अवस्थित हुने चेतन तत्त्वलाई निषेधावधि या निषेधशेष भनिन्छ । 
वेदान्तका नेति नेति बृहदारण्यकोपनिषद् ४.४.२२ अर्थात् आत्मा माया र त्यसको कार्य दुबे 


रामानन्दी दीका 


५७७५ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २८ 


होइन जस्ता वाक्यहरूले यसै शैलीले आत्मनिरूपण गर्दछन् । यहाँ पनि त्यही प्रक्रिया अपनाइएको 
छ। 

शरीर आदिलाई आत्मा होदनन् भनी बतारंदा यहाँ सृक्ष्मरूपमा हितुहरूको सूचना भएको 
छ । श्रीधर स्वामीले यसलाई अनुमानको आकार दिई प्रस्तुत गर्मुभएको छ । पार्थिवं भन्ने शब्दले 
शरीर आत्मा नहूनुको कारण बतार्डंछ । वपुः आत्मा न भवति पार्थिवत्वात् अर्थात् शरीर आत्मा 
होइन, पृथिवीको विकार भएकाले। यसै गरी प्राण, इन्द्रिय एवं अन्तःकरणचतुष्टय यी कुनै पनि 
आत्मा होइनन् भन्नेमा कारण बतादे अन्नमात्रम् पद आएको छ । इन्द्रियहरू देव अर्थात् तिनका 
अधिष्ठाता देवताहरू, असुः अर्थात् प्राण, मन, धिषणा अर्थात् बुद्धि, सत्त्वम् अर्थात् चित्त एवं 
अहङ्ार समेत आत्मा होदनन् किनभने यी सब अन्नमात्र अर्थात् अन्नद्रारा नै पोषित पालित छन् 
भोजन गरिएको जलअन्नद्रारा नै मन, प्राण आदि निर्मित एवं संवर्धित हन्छन्। उपनिषदमा 
भनिन्छ अन्नमयं हि सोम्य मनः आपोमयः प्राणः छान्दोग्योपनिषद् ६.५.४ अर्थात् मन अन्नमय 
छ र प्राण जलमय छ। अन्नजलको सूक्ष्म अंशबाट मन र प्राण बन्दछ भन्ने कुरा शास्त्रसिद्ध छ। 
भोजन नगर्ने हो भने विस्तारे इन्द्रिय, मन र प्राणका वृत्तिहरू कमजोर बन्दै जान्छन्। यसरी यी 
सब अन्प्रधान भएकाले स्वयं अन्नसमान नाशवान् छन् र यसै कारणले यी कुनै पनि आत्मा हुन 
सक्देनन्। यससम्बन्धी अनुमानको स्वरूप यस्तो छ एते बुद्धीन्द्रियादयः आत्मा न भवन्ति, 
अन्नोपष्टभ्यत्वात् शरीरवत् अर्थात् यी बुद्धि इन्द्रिय आदि आत्मा होदनन्, अन्नद्रारा उपजीवित हुने 
भएकाले शरीर ैँ। 

यसै गरी साम्यम् अर्थात् तीन गुणहरूको साम्यावस्थारूप प्रकृति पनि आत्मा होइन । शब्द, 
स्पर्श, रूप, रस र गन्ध आदि विषयहरू पनि आत्मा होइनन्। यसै गरी पृथिवी, जल, तेज आदि 
पञ्च महाभूत पनि आत्मा होदनन्। सम्पूर्ण संसारको मूल कारण प्रकृति, त्यसको कार्य शब्द, 
स्पर्श आदि पञ्च तन्मात्रा अनि त्यसबाट पञ्चीकरणको क्रमले उत्पन्न हने पञ्चमहाभूत पनि 
आत्मा नहूनुमा एडटे कारण छ, त्यो हो यी सबे जड हुन्। वास्तवमा आत्मभिन्न सबै पदार्थहरू 
जड, परप्रकाश्य एवं परिच्छिन भएकाले मिथ्या छन्। आत्मा चार्हिं स्व्य॑प्रकाश, ज्ञानस्वरूप, 
अखण्ड एकरूप रहेको छ । सबेलाई निषेध गर्दा अवशिष्ट रहने यही एउटा तत्व नै वास्तविक हो, 
अरू कल्पित हुन् भन्ने यहाँको आशय हो । 


समाहितैः कः करणेरंणात्ममिराणो भवेन्मत्सुविविक्तधाम्नः। 
,  न 


विक्षिप्यमणिरुत किं नु दूषणं घनैरुपेतेविंगते खेः किम् ॥ २५॥ 


पदढार्थ गुणका परिणामस्वरूप गुणः  लाभ 
मत्सुविविक्तधाम्नः  राम्ररी मेरो करणेः  इन्द्रियहरुद्रारा उत  अथवा 

स्वरूपको ज्ञान भएको समाहितैः  शान्त भए पनि विक्षिप्यमणिः  तिनीहरू 
व्यक्तिलाई त्यसद्रारा विक्षिप्त हदा 

गुणात्मभिः  सत्त्व आदि कः के किंतु दूषणं  के हानि 








रामानन्दी दीका 


५७७६ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय रत 


उपेतेः  एकत्रित हदा अथवा रवेः  सूर्यलाई 

 न्द सि  

विगतः  अलग हदा पनि किम्  के हानि वा लाभ हुन्छ 
वाक्यार्थ जसलाई मेरो वास्तविक स्वरूपको अनुभव राम्ररी भदसकेको छ उसलाई सतव आदि 
गुणका परिणामभूत इन्द्रियहरू शान्त हदा पो के लाभ र चज्चलर्हंदापो के हानि हुन्छ र? केही 
पनि हदेन। जस्तो कि, आकाशमा रहेका सम्पूर्ण बादलहरू चाहे एकत्रित होऊन् चाहे यततत्र 
छरियन्, सूर्यलाई त्यसबाट न लाभ हुन्छ न त केही हानि ने हुन्छ । 


भवेत्  हुन्छ 
घनैः  बादलहरू 


यथा त्    ९५९   सर्जते 
यथा नभो वाय्वनलम्बुभूगुणेगंतागतेवंतुंगुणेनं सज्जते । 
तथाक्षरं सत्तवरजस्तमोमलेरहंमतेः संसृतिहेतुभिः परम् ॥ २६॥ 


पदार्थ 
यथा  जसरी 
नभः  आकाश 


ऋतुराणेः वा  अथवा ऋतुका 
जाडो, गर्मी आदि गुणहरुद्रारा 
न सज्जते  लिप्त हैदेन 


संसृतिहेतुभिः  संसारचक्रका 
कारणभूत 
सत्त्वरजस्तमोमलठेः  सत्त्व, रज 


गतागतैः  आउनेजाने तथा  त्यसरी नै र तमोगुणका मलरूप 
वाय्वनलम्बुभूगुणेः  हावा, अहंमतेः  अहङारदेखि कार्यहरूबाट लिप्त हदेन 
आगो, पानी र माटोका परं  पर रहेको 








गुणहरूद्वारा अक्षरं  अविनाशी आत्मा 


ताक्यार्थ जसरी आकाशम रहेका वायुले आकाशलाई सुकाउन, आगोले डउढाउन, पानीले 
भिजाउन र माटोका कणहरूले मैलो बनाउन सक्देनन् अनि ऋतुविशेषका जाडो, गर्मी आदि 
गुणहरूले पनि आकाशलाई प्रभावित बनाउन सक्देनन् किनभने ती सबे आकाशका आगमापायी 
आउनेजाने वस्तु हुन्, तर आकाश स्थिर अधिष्ठान हो। त्यसै गरी सत्त्वगुण, रजोगुण र 
तमोगुण एवं यसका कार्यहरूले आत्मालाई स्पर्श गर्न वा प्रभावित गराउन सक्देनन्, किनभने 
स्वाधिष्ठान अविनाशी आत्मा संसारचक्रको कारण सत्व आदि गुणबाट पर छ र निर्लिप्त छ। 


विवरण यहाँ ज्ञानी व्यक्तिसंग इन्द्रिय आदिको व्यवहारबाट आउने गुणदोषको कुनै सम्बन्ध छैन 
भनी भगवान्ले उपदेश गर्नुभएको छ । यहाँ मत्सुविविक्तधाम पदको अर्थ हुन्छ, मम सुष्टु विविक्तं 
धाम स्वरूपं दृष्टं येन सः अर्थात् मेरो स्वरूपलाई विवेकपूर्वक अनात्मतत्वबाट अलग गरी पूर्णतः 
बुम्ने व्यक्ति । यस्तो आत्मज्ञानी व्यक्तिलाई कुनै नयाँ कुरा प्राप्त गर्न बाँकी रहँदेन। पूर्णतः 
कृतकृत्य भडसकेको व्यक्तिको इन्द्रिय, मन र शरीरको व्यवहारसंग कुनै सम्बन्ध रहेदेन। चाहे ती 
असल विषयतफ॑ जाऊन्, ताहे ती खराब विषयतफं जाऊन्, ज्ञानी त इन्द्रिय आदिको प्रकाशक 
भटसक्यो । कूटस्थ साक्षी भावमा अवस्थित भटसकेको उसलाई शरीरको मृत्युले त स्पर्श गर्देन भने 
त्यसका सानातिना विधिव्यवहारले कसरी छोऊन्। आत्मतत्त्व धर्मअधर्म, शुभअशुभको भेदभन्दा 
अलग हो, किनभने राग्रोनराम्रो भन्ने व्यवस्था समाजका प्राणीहरूले आपसी व्यवहारबाट 
निर्धारित गरेका हून्। शास्त्रहरूले पनि प्राणीहरूको चेतनाको स्तरको आधारमा नै यिनको 


रामानन्दी दीका 


७७७ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय रेठ 


निरूपण गरेका हृन् । वास्तवमा स्वप्नसृष्टिभित्रका वस्तुहरूलाई जाग्रतूमा आई राम्रोनराम्रो भनी 
दुट्याउन नखोजिए भँ ज्ञानीहरूले पनि सम्पूर्ण संसार एवं यसका व्यवहारलाई पनि बुद्धिको प्रयोग 
गरी असलखराब भनी छुटयाउन खोज्देनन्। सम्पूर्ण संसार मिथ्या भएकैले पूर्णतः उपेक्ष्य हो, 
सात्त्विक वृत्ति भनिने स्वाध्याय, तपस्या, इन्द्रियजय आदि र तामसवृत्ति भनिने अज्ञान, मोह आदि 
यी सवे भेद वास्तवमा नभएकै हुन् । यदि ज्ञानीका लागि यिनको भेद अ बाँकी रहनेहो भने यी 
सबे त सत्य नै भट्हाले, कहाँ मिथ्या भए र ? यसरी सम्पूर्ण दैतलाई मिथ्या भनी त्यागिदिइसकेको 
व्यक्तिले शुभअशुभको भेदलाई खोतल्नु भनेको सपनाभित्रका पदार्थहरूलाई जागेपचछ्छि विवेचना 
गर्न थाल्नु जस्तै हो । त्यसैले यहाँ भगवान् भन्नहुन्छ करणैः समाहितैः विक्षिप्यमाणैः उत किम् ? 
अर्थात् ज्ञानीका इन्द्रिय, मन आदि समाहित हृन् या विक्षिप्त हृन्, त्यसबाट के नै गुण र के दोष 
हुन्छ र ? 

अज्ञानी व्यक्तिका इन्द्रियहरू समाहित भएका भए उसले त्यसबाट चित्तशुदधिरूपी फल 
पाथ्यो, यदि उसका इन्द्रिय विक्षिप्त भएका भए व्यवहारमा लागी उसले त्यहं विषयहरूको 
भोग गर्न पाथ्यो । ज्ञानीलाई न अब इन्द्रियहरू विभ्िप्त भई विषयभोग गर्ने आशा छ, नत 
इन्द्रियजय गरी चित्तशुद्धि गर्ने आवश्यकता। अतः उसलाई यो भेदले केटी फरक पार्देन। 
आत्मतत्त्व पुण्यपापदेखि माथि छ अन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्मात् कठोपनिषद् १.२.१४ । उसलाई 
राम्रोनराम्रो कर्मको भेद नभएकाले यससम्बन्धी कुनै चिन्ताले सता्ददेन । उपनिषद्मा भनिन्छ 
एतं ह वाव न तपति किमहं साधु नाकरवम्, किमहं पापमकरवम् तेत्तिरीयोपनिषद् २.९.१ अर्थात् 
ज्ञानीलाई मैले किन त्यो राम्रो काम गरिनँ होला, अथवा किन त्यस्तो नराम्रो काम गरं हला भने 
चिन्ताले सता्दैदेन। आफ्नै आत्मामा अवस्थित रहेको उसलाई संसारका कुनै पनि व्यवहारसित 
सम्बन्ध छैन । किनभने उसका लागि सम्पूर्ण संसार आफू मात्र भदसक्यो । अब आफूभन्दा भिन्न 
कुन राम्रोनराम्रोलाई भेट्न सकिन्छ र ? उपनिषद्मा भनिन्छ यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत् तत् केन 
कं पश्येत् छन्दोग्योपनिषद् ४.५.१५ अर्थात् जहां यसका लागि सम्पूर्ण प्रपञ्च आत्मा नै 
भटसक्यो भने त्यहं कसले कसलाई हेर्न ? यस व्यक्तिले जहाँ हेरे पनि त्यहौँ पदार्थलाई नभई 
आत्मालाई देख्दछ । उसले इन्द्रियसंयमबाट पनि हृदयभित्र आत्मालाई नै देखिरहन्छ अनि तिनीहरू 
नाहिरतफं गतिशील भएको अवस्थामा पनि आत्मालाई नै देख्दछ । त्यसैले भनिन्छ 

देहाभिमाने गलिते विज्ञाते परमात्मनि । 
यत्र यत्र मनो याति तत्र तत्र समाधयः ।। 

अर्थात् शरीर आत्मा हो भन्ने अभिमान नष्ट भएपचछि, परमात्मतत्त्वलाई यथावत्रूपमा 
जानिसकेपछि जहाँ  जहां मन जान्छ, उसलाई त्यहींत्यहीं समाधि हुन्छ, किनभने मनले विषय गर्ने 
सब वस्तुहरू उसका लागि ब्रह्म ने हुन् र तिनको चिन्तन गर्नु पनि ब्रह्मचिन्तन या समाधि नै हो। 
सांसारिक शुभअशुभवाट आत्मा असङ्ग रहन्छ भनी बुखाउन यहाँ आकाशको दृष्टान्त दिदएको 
छ । जसरी पानी पर्नु, बादल लाग्नु आदिबाट आकाशमा कुनै प्रभाव पर्दैन। उपनिषद्मा भनिन्छ 
असङ्गो न हि सज्जते बृहदारण्यकोपनिषद् ४.२.४ अर्थात् असङ्ग आत्माको कुनै वस्तुसंग पनि 
संसर्ग हदेन । यहाँ इन्द्रिय आदिको विक्षेप एवं समाधानबाट ज्ञानीलाई केही फरक पर्देन भनी यही 


रामानन्दी दीका 


५५७७८ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २८ 


असङ्तालाई बताउन खोजिएको छ। 

यहाँ असङ्ग आत्मा भएपचछ्छि ज्ञानीले जे पायो त्यही गर्दै हिडने तर त्यसको कुनै प्रभाव 
उसमाथि नपर्ने भनन खोजिएको होदन । ज्ञानीमा शुभअशुभ कुनै पनि प्रकारका वासना छैनन्, 
त्यसैले इन्द्रियदमन, प्रत्याहार आदि र परपीडन, हिंसा आदि कुनै पनि कर्महरू उसले गर्दन । तर 
पनि पहिले गरिएको सात्विक अभ्यासका कारण उसका इन्द्रिय, मन आदि स्वतः नियन्त्रित हुन्छन् 
र धर्मानूकुल नै आचरण गर्दछन्। शरीरपात नह॒न्नेल ज्ञानीबाट स्वभाववशात् तिन शुभकर्महरू 
मात्र हुन्छन्, जसलाई उसले मुमश्चु हन्जेल अत्यन्त आदरका साथ अभ्यास गरेको धथियो। यसैले 
शुभअशुभ दुबेदेखि मूक्त हूनुको अर्थं अज्ञानीहरूले सोचेजस्तो जुनसुकै दुष्कर्म गर्न द्ुट पानु 
होइन, अपि तु दुबेको प्रभावबाट रहित भए पनि ज्ञानीले स्वभावतः नै शुभ कर्म गरिरहन्छन् भने 
हो । यसप्रकार यहाँ आत्माको असङ्गताको निरूपण गरिएको छ। 


तथापि सङ्गः परिवजंनीयो गुणेषु मायारचितेषु तावत्। 
मदुभक्तियोगेन दुढेन यावद रजो निरस्येत मनःकषायः ॥ २७ ॥ 


पदार्थ सङ्गः  सङ्ग रजः  विषयमा हुने 

तथा अपि  तापनि परिवज॑नीयः  त्याग्नुपर्दछछ आसक्तिरूप 

मायारचितेषु  प्रकृतिका यावत्  जबसम्म मनःकषायः  मनको मेलो 
कार्यभूत दुटेन  बलियो निरस्येत  दूर हदेन 

गुणेषु  विषयहरूमा मदुभक्तियोगेन  मेरो 

तावत्  तबसम्म भक्तियोगद्रारा 








ताक्यार्थ जीवन्मुक्त व्यक्तिको विषयसंग कुनै पनि सम्बन्ध हैदेन तर पनि प्रकृतिका कार्यरूप 
विषयहरूमा तबसम्म सङ्ग गरन्हुदेन, जबसम्म मेरो सुदृढ भक्तियोगद्रारा विषयमा हने आसक्तिरूप 
मनको मेलो दूर हदेन । 


   प ज 


यथामयोऽसाघुचिकित्सितो नृणां पुनः पुनः सन्तुदति प्ररोहन् । 
एवं मनोऽपक्वकषायकमं कुयोगिनं विध्यति सवंसङ्गम् ॥ २८ ॥ 








पदढार्थ प्ररोहन्  बल्फेदै दग्ध नभएको 

यथा  जसरी नृणां  मनुष्यलाई सवंसद्गं  सबै विषयहरूमा 
असाघुचिकित्सितः  राम्री सन्तुदति  कष्ट दिन्छ आसक्त 

उपचार नगरिएको एवं  त्यसरी ने मनः  मनले 

आमयः  रोगले अपक्वकषायकमं  राग आदि कुयोगिनं  अर्धयोगीलाई 
पुनः पुनः  बारम्बार मल र त्यसको मूलभूत कर्महरू विध्यति  भ्रष्ट गरार्यंछ 


तवाक्यार्थ जसरी राम्री उपचार नगरिएको रोग बारम्बार बल्ररहन्छ र त्यसले रोगीलाई कष्ट 


रामानन्दी दीका 


५७७९ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय रत 


दिद्रहन्छ । त्यसरी नै राग आदि मल र त्यसका कार्यहरू पूर्णतः दग्ध नष्ट नभएको मन 
विषयहरूमा आसक्त भट्रहन्छ र त्यस्ता विषयमा आसक्त भएको मनले अर्धयोगीलाई बारम्बार 
वेधन गर्द र योगमार्गबाट भ्रष्टसमेत गराद्दिन्छ । 


विवरण यहाँ ज्ञानीहरूको उक्त अवस्था सुनेर अज्ञानीहरूले चाहं जे पायो त्यही गर्न हैदेन 
भनिएको छ । मनभित्रको रजोगुणरूपी मल पूर्णतया नष्ट नभएको अज्ञानीलाई असङ्ताको उपदेश 
गर्नु खतरापूर्ण हुन सक्छ । उसले यो उपदेशलाई आफ्नो दुर्वासना पूरा गर्नतफं प्रयोग गर्न सक्छ र 
संसारमा राम्रो गर्नु र नराम्रो गर्नु दुबे असत्य हन् नि भन्न सक्छ । त्यसैले उसले त्रिगुणमय मायिक 
पदार्थहरूको सङ्ग ॒त्यागनुपर्दछ। जसका राग आदि कषायहरू अपक्व छन्, अर्थात् नष्ट हुने 
अवस्थामा पुगेका कैनन्, तिनको मनले तिनीहरूलाई संसारको सङ्गमा लगी खसालिदिन्छ । यसका 
लागि भगवानूले यहाँ निको नभएको रोगको दृष्टान्त दिनुभएको छ। रोग ॒निको भटसकेको 
व्यक्तिले चिल्लो, गुलियो, नुनिलो, गरिष्ठ जस्तो भोजन पनि इच्छाअनुसार गर्न सक्छ। तर त्यो 
कुरा रोगी व्यक्तिका लागि लागु हन सक्देन। निरोगीको अनुकरण गरी उसले जे पायो त्यही खान 
थाल्यो भने त्यो रोग बलिखरहन्छ, निको हदेन उसको त्यही रोगका कारण मृत्यु हन पनि सक्छ । 
यसै गरी सारा कर्म एवं रागद्वेष आदि नष्ट भदसकेका ज्ञानीहरूलाई हेरी अज्ञानीहरूले 
इच्छाअनुसार आचरण गर्दा उसको संसाररोग कटहिल्यै निको हदेन । उसको मन अपक्वकषायकर्म 
अर्थात् नष्ट नभदसकेका रागदरेष, कर्मसंस्कार आदिले युक्त रहेको छ। यस्तो मनले उसलाई 
बन्धनमा पारिदिन्छ। यसैले ज्ञानीहरूको वस्तुस्थिति अज्ञानीहरूद्रारा अनुकरणीय हून सक्देन । 
त्यस्तो गर्न खोज्नु भनेको हिंडन नजान्ने व्यक्तिले पर्वतारोहण गर्न तम्सिनु जस्त हो। 


भ भ विहितान्तरायेमनुष्यभूतेस्त्रिदशोपसुष्टे ९ कस 


  ९ र,  र 
कुयोगिनो ये त  । 
ते प्राक्तनाभ्यासबलेन भूयो युञ्जन्ति योगं न तु कमंतन्त्रम् ॥ २९॥ 





पढार्थ आदि मनुष्यरूपी भूयः  फेरि 

येजो विहितान्तरायेः  विघ्नहरुद्वारा योगं  योगलाई नै 
कुयोगिनः  अर्धयोगीहरू योगबाट भ्रष्ट भएका छन् युञ्जन्ति  प्रयोग गर्दछछन् 
त्रिदश्लोपसुष्टैः  देवताहरूद्रारा ते  त्यस्ता कुयोगीहरू कम॑तन्त्रम् तु न  कर्मको 
परित भएर प्राक्तनाभ्यासबठेन  आपनो विस्तार चार्हिं गर्देनन् 
मनुष्यभूतेः  स्त्री, पुत्र, शिष्य पुरानो अभ्यासको बलबाट 





ताक्यार्थ देवताहरुद्रारा प्रेरित भएका स्त्री, पुत्र, शिष्य आदिद्रारा हुने विघ्नहरुद्रारा यदि 
कुयोगीहरू योगमार्गबाट भ्रष्ट भडइहाले पनि आपूले गरेको पूर्वयोगाभ्यासको बलले फेरि पनि 
योगको अभ्यास नै गर्वछन्, कर्ममार्गको विस्तार गर्दैनन्। 
     भ न न     
कृरात कम क्रयतं च जन्तुः कनाप्यसा चादत जानपातात् । 
न तत्र विद्वान् प्रकृतो स्थितोऽपि निवृत्ततृष्णः स्वसुखालुभूत्या ॥ ३०॥ 


रामानन्दी दीका 


९५७८० 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय रेत 
पदार्थ न 

 करोति  गर्द स्वसुखानुभूत्या  आफ्नो 

असो  यो क्रियते च  कर्मको फलद्वारा स्वरूपभूत आनन्दको 

जन्तुः  अज्ञानी जीव हर्ष, विषाद आदि पनि प्राप्त अनुभवद्रारा 

केन अपि  कुनै पनि संस्कार हुन्छ निवृत्ततृष्णः  तुष्णारहित भएर 

आदिद्रारा विद्वान्  आत्मज्ञ मानिस न  कर्म गरे पनि विकारमा 

अ हदेन 

चोदेतः  प्रेरित भएर तत्र यो प्राप्त हदेन 

आनिपतात्  मत्युपर्यन्त प्रकृतो  प्रकृतिमा 

कमं  कर्म स्थितः अपि  रहेर पनि 








वाक्यार्थ  अज्ञानी जीव संस्कार, प्रारब्ध आदिद्रारा प्रेरित भएर मृत्युपर्यन्त कर्म गरिरहन्छ र त्यस 
कर्मको फल हर्ष, शोक आदि विकारले युक्त भद्रहन्छ । त्यसेले जन्ममृत्युको चक्करले उसलाई 
छोडदैन, तर आत्मज्ञानीको स्थिति त्योभन्दा भिनन छ । ऊ प्रकृतिमा बस्ददछछ, प्रारब्धवश मरणपर्यन्त 
कर्म॑पनि गरिरहन्छ तर पनि कर्मको फल हर्षशोक आदि विकारमा प्राप्त हँदेन। किनभने 
आत्मतत्व साक्षात्कारबाट उसका सम्पूर्ण तुष्णाहरू नष्ट भदसकेका हन्छन् । 


तिष्ठन्तमासीनमुत बजन्तं शयानसुक्षन्तमदन्तमन्नम्। 
स्वभावमन्यत् किमपीहमानमात्मानमात्मस्थमतिनं वेद ॥ ३१९ ॥ 


पदार्थ व्रजन्तं  हंडिरहेको अन्यत्  अरू 
आत्मस्थमतिः  आत्माको रायानं  सुतिरहेको किम् अपि  केटी पनि 
अनुसन्धानमा दृढचित्त भएको उक्षन्तं  मलमूत्र त्याग ईहमानं  दर्शन आदि कर्म 
व्यक्तिले गरिरहेको गरिरहेको 

तिष्ठन्तं  उभिदरहेको अन्नं  अन्न आत्मानं  शरीरलाई पनि 
आसीनं  बसिरहेको अदन्तं  खादइरहेको न वेद्  वास्ता गर्दन 

उत  अथवा स्वभावं  स्वभावतः हुने 








ताक्यार्थ जो व्यक्ति आत्माको अनुसन्धानमा दृढ भएको छ, उसले उभिद्रहेको, बसिरहेको, 
हिंडिरहेको, सुतिरेको, मलमूत्र त्याग गरिरहेको, अन्न खाइरहेको एवं स्वाभाविकरूपमा हुने दर्शन 
आदि कर्म गरिरहेको शरीरलाई समेत वास्ता गर्दन । 


यदि स्म पर्यत्यसदिन्द्रियाथं नानानुमानेन विरुद्धमन्यत्। 
न मन्यते वस्तुतया मनीषी स्वाप्नं यथोत्थाय तिरोदधानम् ॥ ३२॥ 


पदार्थ तिरोदधानं  नष्ट भएका वस्तुतया  वास्तविक 
यथा  जसरी स्वाप्नं  स्वप्नमा देखिएका न मन्यते  मानदेन त्यसै गरी 
उत्थाय  उठेर पदार्थलाई मनीषी  ज्ञानीले 


रामानन्दी दीका 


५७८१ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय रत 
यदि  कदाचित् परयति स्म  देख्दछछ तथापि विरुद्धं  बाधित 

असदिन्द्रियाथं  बहिर्मुख नानानुमानेन  नानात्व हेतुद्रारा अन्यत्  आत्मभिन्न 
इन्द्रियहरूका विषयहरूलाई स्वप्न हो आदि तर्कद्रारा पदार्थहरूलाई वास्तविक मान्देन 


वाव्यार्थ जसरी स्वप्नभङ्ग भएर उट्दा स्वप्नमा देखेका देह आदि सम्पूर्णं स्वप्नका पदार्थहरू 
विलीन हृन्छन् र ती पदार्थहरूलाई कसैले पनि सत्य मान्दैन, त्यस्तै ज्ञानीले समाधिभङ्ग हदा आपफ्ना 
स्वभावतः बहिर्मुखी इन्द्रियहरूद्वारा तत्तत् इन्द्रियका विषयहरूलाई देखन र अनुभव गर्न सक्दछ, तर 
ऊ त्यसलाई सत्य मान्दैन। किनभने जाग्रतूका पदार्थहरू स्वप्नका पदार्थ रै नानाप्रकारका हुने 
भएकाले ती नानात्व हेतुद्रारा अवास्तविक मिथ्या हुन् भन्ने उसलाई स्पष्ट हुन्छ । त्यस्ता ज्ञानीले 
आत्मभिननन पदार्थलाई सत्य मान्देन । 


विवरण यस प्रसङ्गमा भगवान्ले उद्धवलाई ज्ञानीहरूको स्थितिको विषयमा उपदेश गर्नुभएको 
छ । आत्मस्थमतिः अर्थात् आत्मामा नै बुद्धि अवस्थित भएको ज्ञानीले सांसारिक कुनै पनि 
वस्तुलाई वास्ते गर्देन। उसका लागि संसारको सत्ता दँदेकैन। त्यहं आत्मानं न वेद भन्ने 
पदावलीको अर्थं आफ्नो शरीरलाई ने पनि वास्ता गर्देन भने हो । सांसारिक पदार्थहरूमध्ये शरीर, 
इन्द्रिय आदि सबभन्दा निकटका वस्तु हून्। अज्ञानीहरूले त॒ अतिसामीप्य एवं परस्पर संसर्गका 
कारण यिनैलाई आत्मा मानेका छन् । ज्ञानीहरूका लागि चाहं शरीर, इन्द्रिय आदि पनि घट, पट 
आदि बाहिरी विषयसमान नै हुन्छन् । त्यसैले पूर्णरूपमा बुद्धि आत्मामा नै प्रतिष्ठित भटसकेका 
ज्ञानीहरूले कुनै पनि वस्तुलाई त्यो वस्तुको रूपमा नबुेर आत्मारूपमा बुर्दछन् । 

वास्तवमा सम्पूर्णं विषयहरू वासना या भावनाको प्रबलताका कारणले नै देखिएका हुन् । 
आत्मभावनाको प्रबलताद्रारा यी सबे कल्पित विषयहरूको भान हराउनु कुनै आश्चर्यको कुरा 
होइन । आत्मज्ञान भडसकेपकि निरन्तर आत्मभावनाको दुढताद्रारा सम्पूर्ण संसारको भान ने नहुने 
यो अवस्था योगवाशिष्ठमा बतादइएका ज्ञानका सात भूमिकाहरूमध्ये पदार्थाभाविनी नामक कैं 
भूमिका हो। तिष्ठन्तं अर्थात् बसिरेको, व्रजन्तं अर्थात् हिंडिरहेको, शयानं अर्थात् सुतिरहेको 
अवस्थामा शरीरको भान नै नहुनुले यो स्थितिमा ज्ञानीका लागि संसार पूर्णतः हराएको छ भन्ने 
बुखिन्छ । यद्यपि यो अवस्था आत्मज्ञानीहरूको उच्चस्थिति हो, तर सामान्य प्राणीहरूलाई यो 
असम्भव ४ लागने हुनाले भगवान्ले अर्को श्लोकमा पदार्थहरूलाई देख्दा पनि तिनलाई मिथ्या 
सम्ख्नि असंसक्ति अवस्थाको वर्णन गर्नुभएको छ। 

असंसक्ति भनेको ज्ञानको रपाँचौँ भूमिका हो। यसमा ज्ञानी व्यक्तिले कहिलेकाहीं 
इन्द्रियहरूद्रारा बाहिरी संसार देख्दादेख्दै पनि तिनीहरूलाई पूर्णतः काल्पनिक भने सम्छन्छ । 
भगवान् भन्नुहन्छ तिरोदधानं स्वाप्नम् अर्थात् जागिसकेपक्ि अस्पष्ट हदे विलीन हून लागेको 
स्वप्न फै। ज्ञानीले सम्पूर्ण संसारलाई पनि विनष्ट हुनै लागेको रूपमा देख्दछ । यहाँ अस्पष्ट भनेर 
ज्ञानीका इन्द्रियहरू शक्तिहीन हृुन्छन् भन्ने बतादएको होइन, अपितु ज्ञानीलाई यो संसार हो भन्ने 
स्पष्टतः अर्थात् प्रमाणतः भान हदेन भन्ने बताइएको हो । आत्मज्ञानीका इन्द्रियहरू बहिर्मुख भएको 
अवस्थामा उसले संसारका पदार्थहरूलाई देख्दछ तर जागिसकेको व्यक्तिले स्वप्नलाई बुे यै 


रामानन्दी दीका 


५७५२ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय रत 


पूर्णतः काल्पनिक भन्ने बुण्दछ । वस्तुतया न मन्यते अर्थात् उसले यो वास्तविक पदार्थ हो भनी 
मान्देन । 


पूर्वं गृहीतं गुणक्मचित्रमज्ञानमात्मन्यविविक्तमङ्ग । 
निवर्तते तत्पुनरीक्षयेव न गृह्यते नापि विसृज्य आत्मा ॥ ३३६॥ 


पढार्थ अज्ञानं  अज्ञानका कार्य ईक्षया  ज्ञानद्वारा 

अङ्ग  हे प्रिय उद्धव आत्मनि  आत्मामा निवतेते  निवृत्त हुन्छ 

पूर्वं  पहिले अज्ञानकालमा अविविक्त  अभिन्नरूपमा आत्मा  आत्मा त 
गुणकर्मचित्रं  सत्त्व आदि गुण गृहीतं  ग्रहण गरिएको थियो न गृह्यते  ग्रहण गरिदैन 

र तदनुरूप कर्महरूद्रारा तत् एव  त्यही नै न अपि विसृज्यः  त्याग पनि 
विचित्रतामा प्राप्त पुनः  फेरि गरिदैन त्याज्य पनि होइन 


ताक्यार्थ हे उद्धव ! पहिले अज्ञानकालमा सत्व आदि गुण र गुणानुरूप कर्महरुद्रारा देह, 
इन्द्रिय आदि विभिन्न किसिमका अज्ञानका कार्यहरू आत्मामा अध्यस्त भएका थिए र आत्मादेखि 
अभिन्न आत्मा नै ठानिएका थिए। अब ज्ञान भएपछि ज्ञानद्वारा अज्ञान अध्यासको निवृत्ति हुन्छ 
र देह आदि अनात्म पदार्थमा आत्मबुद्धि हुदैन । त्यसकारण अज्ञानकै निवृत्ति गर्नुपर्दछ। आत्माको 
त न ग्रहण हुन्छ, न त निवृत्ति नै हुन्छ । 








वितवरण यहाँ भगवान्ले अज्ञानीहरूले आत्मालाई त्यागिदिएको र ज्ञानीहरूले चाह त्यसको 
ग्रहण गरेको भनी बुखनु दुबे अयथार्थ हो भनी बताउनुभएको छ । आत्मा त आप नै भएकाले यो 
न ग्रहणीय हो न त्याज्य नै हो। वस्तुतः अज्ञानी भनिनेहरू पनि आत्मा नै हन्, अनि ज्ञानी 
भनिनेहरू पनि आत्मा ने हुन्। आत्मालाई कसैले विर्सन या निषेध गर्न सक्दैन, त्यसैले आत्मप्राप्ति 
गर्नु भन्ने पनि वस्तुतः भनाइ मात्र हो। 

यहाँ के शङ्का हुन्छ भने शास्त्रहरूमा ब्रह्मनिर्वाणमृच्छति श्रीमद्भगवद्गीता २.७२ अर्थात् 
उसले ब्रह्मनिर्वाण प्राप्त गर्वछ, सत्येन लभ्यस्तपसा ह्येष आत्मा अर्थात् यो आत्मा सत्य र 
तपस्याद्रारा प्राप्य छ आदि किन भनियो त? फेरि आत्मप्राप्ति गर्ने नपर्ने भए गुरुसेवन, 
वेदान्तश्रवण, भगवतृशरणागति, त्याग, वैराग्य आदि किन चाहियो त ? यी प्रश्नहरूको उत्तर के 
हो भने आत्मप्राप्ति गर्ने भनेको कुनै आपफूभन्दा अलग वस्तुलाई प्राप्त गर्न होइन । आत्मा त अफ 
भएकाले नित्य प्राप्त छदे । त्यसैले प्राप्त भएक वस्तुलाई प्राप्त गर्ने हो । त्यसैले भनिन्छ ब्रह्मैव 
सन् ब्रह्माप्येति छान्दोग्योपनिषद् अर्थात् ब्रह्म भएर न ब्रह्मलाई प्राप्त गर्वछछ । आर्फैले आरफैलाई 
पाउनुको तात्पर्य बिचमा अज्ञानवश आफू विर्सिएको या हराएै भएकोमा ज्ञानद्वारा आपू 
नित्यप्राप्त नै रहे भनी बुणनु हो । यसलाई वेदान्तमा कण्ठगतमणिप्राप्तिः अर्थात् घाँटीमा रहेको 
हार पाउनु भने दृष्टान्तद्रारा बुखादृएको छ। घांँटीमा लगाइएको हार विर्सनाले हराए ४ैँ भएको 
थियो, पचि एेनामा हर्दा देखियो र त्यो त्यहं रहेको पादयो । यसै गरी पहिलेदेखि नै रहेको तर 
बिचमा बिर्सिएको आत्मालाई अपरोक्षरूपले जान्तनु नै त्यसलाई प्राप्त गर्नु हो। आत्मा अप्राप्त 


रामानन्दी दीका 


५७८३ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २८ 


भएको भ्रमलाई हटाउने अपरोक्षज्ञान हुनका लागि पनि अनेक साधनको आवश्यकता पर्ने भएकाले 
वेदान्तश्रवण आदि सब सार्थक रहेका छन् । 

आत्मालाई जानन किन प्रयास गर्ने ? किनभने आत्मालाई त सबै सामान्य मानिसहरूले पनि 
म॒ द्कु भनी जानिरहेकै छन् भने शङ्ा पनि हन सक्छ। यसको उत्तर हो, आत्मालाई सामान्य 
मानिसहरूले शरीर, इन्द्रिय, मन आदिदेखि पृथक् भनेर स्पष्टतः जानेका छैनन्। शरीर आदिसंग 
मिधित आत्मालाई जान्नु त शास्त्रीय दुष्टिमा आत्मालाई नजान्नु नै हो। त्यसैले सबैले आपूलाई 
जानने भए तापनि शास्त्रमा तिनीहरूलाई अज्ञानी आत्महा आदि भनी निन्दा गरिएको छ । भगवान् 
भन्नुहुन्छ अविविक्तम् अज्ञानं अर्थात् आत्मालाई शरीर आदिसंग विवेक गरी नवुनु यही अज्ञान 
हो, यसमा शरीर, मन आदिसंग तादात्म्याध्यास गरी आत्मालाई बुखिन्छ। पलि ईक्षया अर्थात् 
केवल आत्मदुष्टि भएपच्छि भने अज्ञानवश भएको त्यो अविविक्त आत्मबोध पनि नष्ट हुन्छ । यसरी 
अज्ञानीले शरीर आदिसंग मिसमास पारी जानिरहेको आत्मालाई ज्ञानीले त्यसदेखि विविक्त गरी 
जान्दछ । आत्मा त॒नित्यप्राप्त आपू नै भएकाले न त अज्ञानीले त्यसको त्याग गर्न सक्दछ, न त 
ज्ञानीले त्यसको ग्रहण गर्न सम्भव छ। त्यसेले शास्त्रमा आत्मालाई हेयोपादेयविवर्जितः भनी 
बतादइएको पाडन्छ । आत्मप्राप्ति या आत्मज्ञान भनेको अनात्म पदार्थको निरसन नै हो । 

वस्तुतः साधकले आत्मज्ञानका लागि नभई अविद्यानिवृत्तिकै लागि प्रयास गर्नुपर्छ। जब 
अविद्या हट्दछ तब स्वयंप्रकाश आत्मा स्वयं अपरोक्ष रूपमा प्रतिभासित भडइहाल्दछ । त्यसैले 
आत्मालाई ज्ञानले विषय गरी अपरोक्ष बनाउने होइन । उपनिषद्मा भनिन्छ यत् साक्षादपरोक्षाद् 
ब्रह्म अर्थात् आत्मा साक्षात् अपरोक्ष छ, अरू साधनद्रारा अपरोक्ष हुने होइन । त्यसैले सूर्यलाई देखन 
बादल हटे मात्र पुग्ने, टर्चलादइट बाल्न नपर्ने भनेजस्ते आत्मालाई अपरोक्ष गर्न पनि अज्ञान हे 
मात्रै पुग्ने कुरा सिद्ध छ। अज्ञानका कारण संसृष्ट रूपमा अर्थात् शरीर आदिसंग मिसमास गरी 
नुखिएको आत्मालाई अविद्यानिवृकत्तिरूप केवल आत्मदृष्टिद्रारा प्रथक् रूपमा साक्षात्कार गर्नु यही 
ने आत्मप्राप्ति हो । त्यसैले मोक्ष भनेको पनि अविद्यानिवृत्ति उपलक्षित आत्मा नै हो, कुनै नयाँ 
वस्तु होइन । 


यथा हि भानोरुदयो नृचश्चुषां तमो निहन्यान्न तु सद् विधत्ते । 
एवं समीक्षा निपुणा सती मे हन्यात् तमिखं पुरुषस्य बुद्धः ॥ ३४ ॥ 








पदार्थ निहन्यात्  नष्ट गर्द सती  यथार्थ 

यथा हि  जसरी सत् तु  विद्यमान घट आदि समीक्षा  साक्षात्कारले 

भानोः  सूर्यको पदार्थहरूलाई त पुरुषस्य  मनुष्यको 

उदयः  उदयले न विधत्ते  रचना गर्दैन बुद्धः  बुद्धिको 

नृचक्ुषां  मनुष्यहरूको एवं  यसै गरी तमिखं  अज्ञानलाई 

आंखामा रहेको मे  मेरो हन्यात्  नष्ट गर्दछछ नभएको 
तमः  अन्धकारलाई निपुणा  निश्चयात्मिका नयाँ वस्तुको अनुभव गरादैदेन 


रामानन्दी दीका 


५७८४ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय रत 


वाक्यार्थ जसरी सूर्यको उदय भएपचछछि त्यसले मनुष्यहरूको आं खालाई ढाक्ने अन्धकारलाई नष्ट 
गर्द, तर पहिलेदेखि नै विद्यमान घट आदि पदार्थहरूको सृष्टि गर्दन, केवल भएकै पदार्थलाई 
देखाइदिन्छ त्यसै गरी मेरो निश्चयात्मक यथार्थ साक्षात्कार आत्मज्ञानले मनुष्यहरूको बुद्धिमा 
रहेको अज्ञानलाई हटाद्दिन्छ र पहिलेदेखि नै सत्रूपमा विद्यमान आत्मानुभव गरार्खंछ, कुनै 
नभएको कुराको अनुभव गराँदेन । 


एष स्वयंज्योतिरजोऽप्रमेयो महानुभूतिः सकलानुभूतिः। 


र द्वितीयो ् ५   अ अ ०  
ष्का वचसा वराम यनाषता वागसवर्चरान्त ॥ २५॥ 
पदढार्थ एश्वर्य आदिले युक्त येन  जुन स्वयंप्रकाश 


एषः  यो अपरोक्ष आत्मा सकलानुभूतिः  सर्वसाक्षी आत्माद्रारा 
स्वयंज्योतिः  स्वयंप्रकाश एकः  सर्वात्मक एक मात्र ईषिताः  प्रेरित 


अजः  जन्मादि विकाररहित अद्वितीयः  अद्वितीय छ वागसवः  वाणी, प्राण, 
अप्रमेयः  प्रत्यक्ष आदि वचसां  वाणीहरूले प्राप्त गर्न इन्द्रियहरू 
प्रमाणद्रारा अबोध्य नसकेर चरन्ति  आआप्नो विषयमा 


महानुभूतिः  अपरिच्छिन्न ज्ञान, विरामे  निवृत्त भएपछि प्रवृत्त ह॒न्छन् 

ताक्यार्थ आत्मा नित्यप्राप्त, स्वयंप्रकाश र जन्म आदि विकारले रहित छ। यसलाई प्रत्यक्ष 
आदि प्रमाणद्रारा जानन सकिंदेन। आत्मा अपरिच्छिन ज्ञान र ेश्वर्यले सम्पनन छ। यो सर्वात्मा, 
सर्वसाक्षी, अद्वितीय छ। वाणी, प्राण तथा अन्य इन्द्रियहरूले यसलाई प्राप्त गर्न सक्देनन् र निवृत्त 
हुन्छन्। निवृत्त भएका ती इन्द्रियहरू पुनः यही आत्माद्रारा प्रेरित भएर आआफ्नो विषयहरूमा 
प्रवृत्त हुन्छन् । 








एतावानात्मसम्मोहो यद् विकल्पस्तु केवले । 
आत्मन्नृते स्वमात्मानमवलम्बो न यस्य हि ॥ २६॥ 


पदार्थ एतावान्  यो सबै ऋते  छाडर 

यत् तु यो जुन आत्मसम्मोहः  मनको भ्रम हो यस्य  जुन भेदको 
केवले  अद्वितीय अभिन्न हि  किनभने अवलम्बः  आश्रय पनि 
आत्मन्  आत्मामा स्वं  आफ्नो न कैन 

विकल्पः  भेद गरिन्छ आत्मन्  आत्मालाई 








ताक्यार्थ अद्वितीय आत्मामा यो जुन भेदव्यवहार विविधताको प्रतीति भट्रहेको छ, यो सब 
मनको भ्रम हो। भ्रमको अधिष्ठान पनि आफ्नै आत्मा हो, अध्यस्त वस्तुको सत्ता अधिष्ठानको 
सत्तादेखि अतिरिक्त हँदेन, अतः प्रतीयमान भेदव्यवहारको अधिष्ठान आत्मा नै भएकाले यहाँ 
आत्मादेखि भिन्न कुनै पनि वस्तु कैन । 


रामानन्दी दीका 


एकादश स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


यन्नामाकृतिमिग्राह्यं पञ्चवणंमबाधितम्। 
व्यर्थेनाप्यथवादो ऽयं यं पण्डितमानिनाम् ॥ ३७ ॥ 


पदढार्थ 

नामाकृतिभिः  नाम र रूपद्रारा 
ग्राह्यं  ग्रहण गर्न सकिने 
पञ्चवणंम्  पञ्चमहाभूतात्मक 
द्यं  टैत देह आदि 





यत्  त्यो 

अबाधितं  बाधरहित सत्य छ 
यस्तो 

पण्डितमानिनां  आफूलाई 
पण्डित ठान्ने अभिमानीहरूको 





५७८५५ 


अध्याय रत 


अयं  यो वेदमा वर्णित 
अर्थवादः अपि  अर्थवाद हो 
यस्तो प्रतीति पनि 

व्यर्थेन  बेकारको भ्रमद्रारा 
हुन्छ 


वाक्यार्थ आपूलाई पण्डित ठाने केटी अभिमानीहरू के भन्दछन् भने पञ्चमहाभूतात्मक 
प्रतीयमान द्वैत देहादि जो छ, यो सत्य हो किनभने विभिन्न नाम र रूपद्रारा यसको ग्रहण हन्छ। 
तर यहाँ के बुमनुपर्दछ भने वेदशास्त्रमे वर्णित यस्ता विषयहरू अर्थवाद मात्र हुन्, किनभने 
द्ितप्रतीति अर्थशन्य छ, अवास्तविक छर यो भ्रमसिवाय केही पनि होइन । 
योगिनोऽपक्वयोगस्य युञ्जतः काय उत्थितेः। 
उपसर्मविंहन्येत तत्रायं विहितो विधिः ॥ ३८ ॥ 








पदार्थ कायः  शरीर तत्र  त्यस वेला 
अपक्वयोगस्य  योगसाधना उत्थितैः  भित्रनाट उत्पन॒ अयं  यो 

पूर्ण नभएको उपसर्गः  रोग आदि विधिः  प्रतिकारको उपाय 
युञ्जतः  योगाभ्यास गरिरहेको विष्नहरूद्रारा विहितः  बताइन्छ 
योगिनः  योगीको विहन्येत  पीडित भयो भने 


ताक्यार्थ योगसाधना पूर्ण नभएको, योगाभ्यास गरिरहेको योगीलाई योगाभ्यास अपूर्ण भएकै 
वेलामा शरीरभित्रनाट अचानक उत्पन्न भएका रोग आदि विघ्नहरूले योगीको शरीर यदि पीडित 
भयो भने ती विघ्नहरूको प्रतिकार गर्न यो विधि बताइएको छ। 


वि 


 


योगधारणया कांदिचदासनेधारणान्वितेः। 


भ न्त  ९   . 
तपोमन्त्रोषधेः कांडिचदुपसगान् विनिदहेत् ॥ ३९॥ 


पदार्थ 

कांडिचत्  केटी 

उपसगोन् ९ 

उपसगोन्  विषघ्नहरूलाई 
योगधारणया  योगधारणाद्रारा 


धारणान्वितेः  वातादि रोगलाई 
वायुधारणायुक्त 
आसनैः  आसनहरूद्रारा 





कांडिचित्  कुनै ग्रह, सपदिकृत 


विघ्नहरूलाई 
तपोमन्त्रोषधेः  तपस्या, मन्त्र र 
ओषधिहरुद्रारा 





विनिदेहेत्  नष्ट गरोस् 


ताक्यार्थ जाडो, गर्मी आदि विघ्नहरूलाई चन्द्र, सूर्य आदिको धारणाद्रारा वातादि रोगलाई 
वायुको धारणायुक्त आसनद्रारा र ग्रहसपदिजन्य विघ्नहरूलाई तप, मन्त्र तथा ओषधिहरुद्रारा नष्ट 


गर्नुपर्दछ। 


रामानन्दी दीका 


५७८६ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय रत 


ड़ीतंनादिमि   


कांरिचन्ममानुध्यानेन नामसङ्धीतंनादिभिः। 
योगेदवरानुवृत्त्या वा हन्यादञ्युभदाञ्छनेः ॥ ४०॥ 


पढार्थ अनुध्यानेन  चिन्तनद्रारा अभिमान आदिलाई 
कांङ्ित्  केही नामसद्धीतनादिभिः वा  अथवा दानैः  बिस्तारै 
अशुभदान्  दुःख दिने काम, नामको सङ़ीर्तन आदिद्रारा हन्यात्  नष्ट गरोस् 
क्रोध आदिलाई योगेरुवरातुवृत्त्या  

मम  मेरो महापुरुषहरूको सेवाद्रारा दम्भ, 








ताक्यार्थ काम, क्रोध आदि विघ्नहरूलाई मेरो चिन्तन, नामजप र सङड़ीर्तनद्रारा नष्ट गर्नुपर्वछ। 
त्यसै गरी योगभ्रष्ट गराउने दम्भ, अभिमान, मद आदिलाई महापुरुषहरूको सेवा, उपासना 
आदिद्रारा बिस्तारेविस्तारे नष्ट गर्नुपर्वछ। 


केचिद् देहमिमं धीराः सुकल्पं वयसि स्थिरम् । 
    


विधाय विविधोपायेरथ युञ्जन्ति सिद्धये ॥ ५१॥ 


पदढार्थ   शरीरलाई अथ  त्यसपछि 

केचित्  केटी सुकल्पं  जरा, रोग आदि रहित सिद्धये  विभिन्न किसिमका 
धीराः  जितेन्द्रिय योगीहरू सुदृढ सिद्धि प्राप्त गर्नका लागि 
विविधोपायेः  विभिन्न वयसि  अवस्थामा युञ्जन्ति  योगाभ्यास गर्दछन् 
उपायहरूद्वारा स्थिरं  स्थिर 

इमं  यो विधाय  बनाएर 








वाव्यार्थ केही जितेन्द्रिय योगीहरू यस्ता पनि छन्, जो योग सम्बन्धी विभिन्न उपायले यो 
शरीरलाई बुदयाद, रोग आदिले रहित सुदृढ बनाउनुका साथे युवा अवस्थामे स्थिर गरार्ख॑छन् र 
विभिन्न किसिमका सिद्धि प्राप्त गर्नका लागि योगाभ्यास गर्दछन् । 


न हि तत् कुरशसादत्यं तदायासो ह्यपाथंकः। 
अन्तवत्त्वाच्छरीरस्य फलस्येव वनस्पतेः ॥ ४२॥ 








पढार्थ नहि  हदेन स्वभाव भएकाले 

तत्  त्यो देहसिद्धिका लागि वनस्पतेः  वृक्षको तदायासः  त्यो सिदधिका लागि 
गरिने योगाभ्यास फलस्य इव  फल फें गरिएको प्रयास 

कुशलादुत्यं  विवेकीहरूका शरीरस्य  शरीरको हि  निश्चय नै 

लागि आदरणीय अन्तवत्त्वात्  विनाशशील अपाथंकः  व्यर्थ छ 


रामानन्दी दीका 


७८७ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय रेत 


ताक्यार्थ त्यस्तो शारीरिक सिद्धिका लागि गरिएको योगाभ्यासलाई विवेकीहरूले आदरणीय 
मान्देनन्, किनभने शरीर फल ैँ नाशवान् छ। अतः वृक्षमा फल्ने फल रँ नश्वर देहलाई सुदृढ 
बनाउन गरिने योग व्यर्थ छ। त्यसैले आत्मलाभका लागि नै योग गर्नुपर्दछ । 


योगं निषेवतो नित्यं कायचेत् कल्पतामियात् । 
तच्छध्यान्न मतिमान् योगसुत्सृज्य मत्परः ॥ ४३॥ 








पढार्थ कल्पतां  सुदृढतामा योगं  चित्तको एकामग्रतारूप 
नित्यं  सर्वै इयात् चेत्  प्राप्त भयो भने योगलाई 

योगं  योग पनि उत्सृज्य  छोडेर 

निषेवतः  अभ्यास गरिरहने मत्परः  मेरो आराधनामा तत्  त्यो देहसिद्धिलाई 
मानिसको संलग्न न श्रहष्यात्  विश्वास नगरोस् 
कायः  शरीर मतिमान्  विवेकीले 


ताक्यार्थ धेरै दिनसम्म निरन्तर योगको अभ्यास गर्दै जाँदा यदि कदाचित् सङ्ल्पविना नै शरीर 
सुदृढ भद्हाल्यो भने पनि मेरो आराधनामा संलग्न विवेकीले चित्तको एकाग्रतारूप योगाभ्यासलाई 
छोडर त्यो शारीरिक सिदिमा विश्वास नगरोस् । 


नि    योगी  
योगचयौमिमां योगी विचरन् मद्पाश्रयः। 
नान्तरायेरविहन्येत निःस्पृहः स्वसुखानुभूः ॥ ४४ ॥ 








पदार्थ योगी  योगी अन्तरायेः  विघ्नहरद्रारा 
निःस्पृहः  विषयहरूको इमां  यो न विहन्येत  पीडित हदेन 
अभिलाषा नभएको योगचयांम्  योगचर्यालाई स्वसुखानुभूः  आत्मसुखको 
मदपाश्रयः  ममा पूर्णं आधित विचरन्  अनुष्ठान गर्दै अनुभव गर्द 


ताक्यार्थ विषयहरूमा अलिकति पनि अभिलाषा नराख्ने र ममा पूर्णतः आशित हुने योगीले 
मेले बताएको यो योगचर्याको अनुष्ठान गर्दछ भने त्यो योगीलाई कुनै पनि प्रकारको विघ्नले दुःख 
दिन सक्दैन। उसले सदैव आत्मसुखको अनुभव गर्दछ। 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायामेकादशस्कन्धे अष्टाविंशोऽध्यायः ॥ २८ ॥ 


रामानन्दी दीका 


५७८८ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २९ 


अथ एकोन त्रिंशो ऽध्यायः 
भागवत धर्मको निरूपण र उद्धवको बदरिकाश्रमतर्फको यात्रा 
उद्धव उवाच उद्धवले भने 
सुदुस्तरामिमां मन्ये योगचयांमनात्मनः। 
यथाञ्जसा पुमान् सिद्धयेत् तन्मे बृह्यञ्जसाच्युत ॥ १॥ 








पढार्थ सुदुस्तरां  अत्यन्त कठिन गरोस् 

अच्युत  हे अच्युत मन्ये  ठान्दद् तत्  त्यस्तो उपाय 
अनात्मनः  अजितेन्द्रिय पुमान्  मानिस अञ्जसा  सरल तरिकाले 
मानिसका लागि यथा  जसरी मे  मलाई 

इमां  यो हजुरले बताउनुभएको अञ्जसा  अनायास ब्रूहि  बताउनुहोस् 
योगचयांम्  योगचर्या सिद्धयेत्  सिद्धि मुक्ति प्राप्त 


वाक्यार्थ हे अच्युत ! जसले आफ्ना मन र इन्द्रियहरूलाई नियन्त्रण गर्न सक्देन, त्यस्तो 
मानिसका लागि हजुरले बताउनुभएको यो योगचर्या अति नै कठिन छ भन्ने मलाई लाग्दछ । अतः 
कुनै त्यस्तो सरल उपाय बताउनुहोस्, जसको अवलम्बन गरेर मानिसले सजिलै सिद्धि 
मुक्ति प्राप्त गर्न सकोस्। 


प्रायशः पुण्डरीकाक्ष युञ्जन्तो योगिनो मनः। 
विषीदन्त्यसमाधानान्मनोनिय्रहकशिंताः ॥ २॥ 


पदार्थ मनोनिग्रहकशिंताः  मनलाई योगिनः  योगीहरू 
पुण्डरीकाक्ष  हे कमलनयन नियन्त्रण गर्न नसकेर प्रायशः  धेरैजसो 

मनः  मनलाई असमाधानात्  मनोनियन्त्रण॒ विषीदन्ति  खिन्न ह॒न्छन् 
युञ्जन्तः  निग्रह गर्दगर्दै पनि नभएको हुनाले 








वाक्यार्थ हे कमलनयन ! योगीहरू मनलाई नियन्त्रण गर्न अथक प्रयास गर्दछन् तापनि 
त्यसलाई नियन्त्रण गर्न सक्देनन् अनि मनलाई वशमा राख्न नसक्दा प्रायः उनीहरू खिन्न हुन्छन् । 
अथात आनन्ददुघं पदाम्बुजं हंसाः श्रयेरन्नरविन्द्लोचन । 
सुखं नु विश्वेश्वर योगकमभिस्त्वन्माययामी विहता न मानिनः ॥ ३॥ 


पढार्थ अथ अतः  ज्ञानयोगमार्गमा धरै हंसाः  सार र असार वस्तुको 
अरविन्दलोचन  हे कमलनयन कष्ट भएकाले विवचना गर्ने मानिसहरू 


रामानन्दी दीका 


५७८९ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २९ 
आनन्ददुघं  आनन्दको वर्षा श्रयेरन्  सेवन गर्दछन् त्वन्मायया  हजुरको मायाद्रारा 
गराउने विवेङवर  हे जगदीश्वर अमी  यी योग र कर्म गर्नेहरू 
पदाम्बुजं  हजुरको योगकर्मभिः  योग र विहताः  नष्ट मोहित भएका 
चरणकमललाई कर्महरुद्रारा छन् 

सुखं  सुखपूर्वक मानिनः  अह्र गर्नेहरू 

नु  निश्चय नै न  सेवन गर्देनन् 








ताक्यार्थ हे कमलनयन ! ज्ञानमार्ग र योगमार्गमा धरे कष्ट भएकाले सारभूत वस्तु के हो र 
कुन वस्तु सारहीन छ भन्ने विवेचना गर्न कुशल मानिसहरू आनन्दको वर्षा गराउने हजुरको 
चरणकमलकै सेवन गर्दछन्। हजुरको मायाले तिनीहरूलाई मोहित गराउन सक्देन, तर हे 
जगदीश्वर ! हजुरका शरणमा नआएका योगी र कर्मीहरू जो आफूलाई योगवित् र कर्मकाण्डमा 
सिपालु ठान्दछछन् र अहङकार गर्वछछन्, तिनीहरू निश्चय नै हजुरको मायाद्रारा विमोहित नष्ट भएका 
छन् । 

  र, ४  

क वत्रमच्युत तवतदङषबन्धा 

दासेष्वनन्यशरणेसु यदात्मसात्त्वम् । 
योऽरोचयत् सह मृगेः स्वयमीरवराणां 


श्रीमत्किरीटतटपीडितपादपीठः॥ ४॥ 








पदार्थ रगडिएका पादपीठ चरण राख्ने अरू शरण नभएको 
अच्युत  हे अच्युत चौकी भएका दासेषु  नन्द, गोपी, बलि 
अरोषवबन्धो  हे सम्पूर्ण यः  जो हजुरले आदि सेवकहरूको 
प्राणीहरूका मित्र मृगेः सह  वानरहरूसंग आत्मसात्त्वं  अधीनस्थ हून 
स्वयं  स्वयम् वृन्दावनका मृगहरूसंग एतत्  यो कुरा 

ईरवराणां  ब्रह्मा आदि अरोचयत्  मित्रता चाहनुभयो किं  के 

देवेश्वरहरूको तव  त्यस्ता भक्तप्रेमी हजुरको चित्रम्  आश्चर्य भयो 
श्रीमत्किरीटतरपीडितपाद्पीठः  यत्  जो 

दिव्य मुकुटको अग्रभागद्रारा अनन्यशरणेसु  अनन्य शरण 


ताक्यार्थ हे अच्युत ! हजुर सम्पूर्ण प्राणीहरूका परमसुहृद हुनुहन्छ । ब्रह्मा आदि देवेश्वरहरू पनि 
आफनो दिव्य मुकुट हजुरले चरणकमल राख्ने पादपीठमा रगडदछन् हजुरलाई टढोगिरहन्छन् । स्वयं 
अनन्त ब्रह्माण्डका अधीश्वर भएर पनि हजुरले श्रीरामअवतारमा वानरहरूका साथ तथा 
श्रीकृष्णरूपमा वृन्दावनका मृगहरूका साथ मित्रता गर्नुभएको थियो । त्यस्ता अनन्यशरण हजुर 
नन्द, गोपी, बलि आदि भक्तका अधीनस्थ हुनुभयो। यो हजुरको लागि कुनै आश्चर्यको कुरा 
होइन । 


रामानन्दी दीका 


७९० 


एकादश स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


तं त्वाखिलात्मदयितेशवरमाश्रितानां 
सवांथंदं स्वकृतविद् विसृजेत को नु। 

को वा भजेत् किमपि विस्मृतयेऽनु भूत्ये 
किं वा भवेन्न तव पादरजोजुषां नः ॥ ५॥ 


पदढार्थ 

तं  त्यस्ता 
अखिलात्मद्यितेश्वरं  सबैका 
आत्मा, प्रिय र स्वामी 
आश्रितानां  शरणमा आएका 
भक्तहरूलाई 

सवांथ॑दं  सम्पूर्ण अभीष्ट प्रदान 
गर्न 

त्वा  हजुरलाई 


स्वकृतवित्  उपकारज्ञ कृतज्ञ 
कः नु  कुन मनुष्यले 

विसृजेत  त्याग्न सक्छ 

भूत्ये  इन्द्रियको भोग र 
एेश्वर्यको लागि 

अनु  एेश्वर्यप्राप्तिपछ्ि 
विस्मृतये  हजुरको विस्मृतिका 
लागि हुने 

किम् अपि  स्वर्ग आदि कुनै 





अध्याय २९ 


पनि वस्तुलाई 

कःवा  कुन विवेकी पुरुषले 
भजेत्  राम्रो मान्दछ होला 

तव  हजुरको 

पादरजोयुषां  चरणरजका सेवी 
नः  हामी भक्तहरूको लागि 
किंवा  कुन रेश्वर्य 

न भवेत्  प्राप्त नहोला 





ताक्यार्थ सम्पूर्ण जीवहरूका आत्मा, प्रिय र स्वामी अनि आफ्नो शरणमा आएका भक्तहरूको 
सम्पूर्ण मनोरथ पूर्ण गर्नृहुने हजुरको उपकारलाई कुन विवेकीले भुल्न सक्छ ? इन्द्रियहरूको भोग र 
एेश्वर्यको प्राप्ति हुने, तर प्राप्त भएपच्छि विस्तारे हजुरको विस्मृति हदे जाने स्वर्ग आदि लोकलाई 
विवेकीहरूले कटिल्यै पनि राम्रो मान्देनन् र त्यो चार्हंदा पनि चा्हैदेनन् । हजुरको चरणरजको सेवा 
गर्ने हामी भक्तहरूका लागि दुर्लभ वस्तुकेनै छर? हामी भक्तहरू जे चाहन्छौँ, हजुरको कृपाले 
ती वस्तुहरू हामीलाई स्वतः प्राप्त हुन्छन् । 
न्द,   द् 
गवपयन्त्यपाचात कवयस्तवश 
ब्रह्यायुषापि कृतमृद्धमुदः स्मरन्तः। 
योऽन्तवहिस्ततुभृतामश्युभं विघुन्व 
न्नाचार्यचेत्यवपुषा स्वगतिं व्यनक्ति ॥ ६॥ 








पदार्थ तनुभृतां  देहधारीहरूको स्वगतिं  आफ्नो स्वरूप 
ईशा  हे प्रभ अन्तवेहिः  भित्र र बाहिरका व्यनक्ति  प्रकट गरिदिनुहुन्छ 
यः  जुन हजुरले अशुभं  पापर तव  त्यस्ता हजुरको 
आचार्यचेत्यवपुषा  गुरुरूपले र विषयवासनाहरूलाई अपचितिं  प्रत्युपकार गर्न 
अन्तर्यामीरूपले विधुन्वन्  नष्ट गराडदे कवयः  ब्रह्मज्ञानीहरूले 


रामानन्दी दीका 


एकादश स्कन्ध 


ह्यायुषा अपि  ब्रह्माजीको 


समान आयुसम्म पनि 
कृतं  हजुरको उपकारलाई 


श्रीमद्भागवत 


स्मरन्तः  सम्फेदे 


५७९९ 
अध्याय २९ 


न एव उपयन्ति  उपकारको 


ऋद्धमुद्ः  परमानन्द प्राप्त गरेर ऋण तिर्न पप्रत्युपकार गर्न 


बस्दछछन् तर 


सक्देनन् 


वाव्यार्थ हे प्रभु! हजुर सम्पूर्ण देहधारी प्राणीहरूको भित्र अन्तर्यामीरूपले तथा बाहिर 
गुररूपले रहेर तिनीहरूको ज्ञानप्रतिबन्धक पाप र विषयवासनाहरूलाई नष्ट गरिदिनुहन्छ र आफनो 
दिव्य स्वरूपको प्रकटन साक्षात्कार गराददिनुहुन्छ, यस्ता परमदयालु हजुरको उपकारको ऋण 
तिर्न प्रत्युपकार गर्न ब्रह्मज्ञानीहरूले ब्रह्माजीको समान आयुद्रारा पनि सक्दैनन्, त्यसैले उनीहरूले 
हजुरले गर्नुभएको उपकारलाई सभ्रिरहन्छन् । 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवजीले भन्नुभयो 
इत्युद्वेनात्यनुरक्तचेतसा पृष्टो जगत्क्रीडनकः स्वशक्तिभिः। 
गृहीतमूर्तित्रय ईरवरेश्वरो जगाद सप्रेममनोहरस्मितः॥ ७॥ 


जगत्कीडनकः  जगत् नै ईशवरेशवरः  ब्रह्मा आदि 
क्रीडासाधन भएका देवताहरूका पनि ईश्वर 
स्वशक्तिभिः  आफ्नो शक्तद्राराश्रीकृष्णले 

गृहीतमूर्ित्रयः  ब्रह्मा आदि सप्रेममनोहरस्मितः  प्रेमयुक्त 
त्रिदेवको स्वरूप धारण मनोहर मुस्कानसहित 

गर्नुभएका जगाद्  भन्नुभयो 

ताक्यार्थ ब्रह्मा आदि देवताहरूका पनि ईश्वर भगवान् श्रीकृष्णले आफ्नो शक्तिद्रारा ब्रह्मा, 
विष्णु र रुद्रको रूप धारण गर्नृहुन्छ । यो सम्पूर्ण चराचर जगत् उहाँको केवल क्रीडासाधन मात्र 
हो । यस्ता भगवान् श्रीकृष्णलाई अनुरागले पूर्ण चित्त भएका उद्धवले प्रश्न गरेपछि उहांले पनि 
प्रमपूर्वक मुस्कुरादे भन्नुभयो । 


पदढार्थ 

इति  यसरी 
अत्यनुरक्तचेतसा  अत्यन्त 
अनुरक्त चित्त भएका 
उद्धवेन  उद्धवद्रारा 

पृष्टः  प्रश्न गरिनुभएका 








श्रीभगवानुवाच भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभयो 
हन्त ते कथयिष्यामि मम धर्मान् सुमङ्गलान् । 
यान् श्रद्धयाचरन् मत्याँ मृत्युं जयति दुर्जयम् ॥ ८ ॥ 








पदढार्थ ते  तिमीलाई मत्यः  मानिसले 

हन्त  अहो कथयिष्यामि  बताउनेद्ु दुजयं  जितै नसकिने 
मम  मेरो यान्  जुन धर्मलाई मृत्युं  मृत्यु जन्ममरणरूप 
सुमङ्गलान्  अति मङ्गलमय श्रद्धया  श्रद्धापूर्वक संसार लाई 

धर्मान्  भागवत धर्महरू आचरन्  आचरण गर्ने जयति  जित्दछ 


रामानन्दी दीका 


५७९२ 


एकादश स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


अध्याय २९ 


वाक्यार्थ अहो ! अब म तिमीलाई मेरा अति मङ्गलमय भागवत धर्महरू मलाई प्राप्त गर्ने 
साधन बताउनेद्ु जसको राम्ररी आचरण गर्ने मानिसले जन्ममरणात्मक संसाररूप दुर्जय मूत्युलाई 


पनि सजिलै जित्न सक्दलछ । 


कुर्यात् सवौणि कमौणि मदर्थं शनकैः स्मरन्। 
मय्यपिंतमनरिचित्तो मद्धमांत्ममनोरतिः॥ ९॥ 


पदढार्थ 

मयि  ममा 
अपिंतमनर्चित्तः  मन र 
चित्तलाई अर्पण गरेर 


मद्धमांत्ममनोरतिः  मेरो धर्ममा 
आत्मा र मन अनुरक्त गरेर 
स्मरन्  मलाई सर्म्येदे 

शनकैः  विस्तारे 





मदथं  मेरा लागि 
सवौणि  सम्पूर्ण 
कमौणि  कर्महरू 
कुयात्  गरोस् 





वाक्यार्थ आफ्नो मन र चित्तलाई ममा अर्पण गरेपछि भक्तको मन मेरो धर्ममा रमाउन 
थाल्दछ । यसैले उसले मेरो प्रसन्नताको लागि मलाई नै स्मरण गर्दै आफ्ना सम्पूर्ण कर्महरू 


गरिरहोस् । 


देशान् पुण्यानाश्रयेत मद्भक्तेः साघुभिः भितान्। 
देवासुरमनुष्येषु मदुभक्ताचरितानि च ॥ १०॥ 


पदढार्थ 

मदुभक्तैः  मेरा भक्तहरुद्रारा 
साधुभिः  साधुजनहरूद्रारा 
श्रितान्  सेवित आश्रित 


ट  पवित्र 
देशान्  ग्ठंहरूमा 
आश्रयेत  बस्नुपर्दछछ 





रमलुष्येषु  देवता, दानव 


र मनुष्यहरूमा 
मदुभक्ताचरितानि च  मेरा 
भक्तहरूको आचरण पनि 





गर्नुपर्वछछ 


वाव्यार्थ मेरा साधुसज्जन भक्तहरू जहां जहाँ बसेका छन्, त्यहीत्यही ठाँमा बस्नुपर्दछछ 
अनि देवता, दानव र मनुष्यहरूमध्ये जोजो मेरा अत्यन्त भक्त छन्, तीती भक्तहरूको 
आचरणको अनुसरण पनि गर्नुपर्वछछ। 


पृथक् सत्रेण वा मद्यं पवंयात्रामहोत्सवान्। 
कारयेद् गीतनृत्यादमंहाराजविभूतिभिः ॥ १९॥ 


पदार्थ 

पृथक्  एक्लै 

सत्रेण वा  अथवा अरूसंग 
मिलेर 


ताक्यार्थ आफू एक्लैले वा 


महाराजविभूतिमिः  

महाराजोचित वैभवद्रारा 
मीतनृत्याये 

  गीत, नुत्य, वाद्य 





आदिले 





मद्यं  मेरो प्रसन्नताका लागि 
पवंयात्रामहोत्सवान्  पर्व, 
यात्रा, महोत्सव आदि 
कारयेत्  गराउनुपर्दछ 


अन्य मान्छेहरूसंग मिलेर महाराजोचित वेभवपूर्वक गीत, नृत्य, 


रामानन्दी दीका 


५७९द् 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २९ 


वाद्य आदिले धुमधामसंग मेरो प्रसन्नताको लागि एकादशी, पूर्णिमा जस्ता पर्वहरूमा यात्रा र 
महोत्सवहरूको आयोजना गराडन् । 
मामेव सवभूतेषु बहिरन्तरपावृतम्। 


ईक्षेतात्मनि चात्मानं यथा खममलारायः ॥ ९२॥ 


पदार्थ अन्तः  भित्र पूर्ण मांम 

अमलारायः  शुद्ध अन्तःकरण अपावृतं  आवरणशून्य आत्मानं एव  परमात्मालाई नै 
भएको भक्तले सर्वभूतेषु  सम्पूर्ण प्राणीहरूमा क्षेत  देखोस् 

खं यथा  आकाश फँ आत्मनि च  आफ्नै हृदयमा 

बहिः  बाहिर पनि 








ताक्यार्थ अन्तःकरण शुद्ध भएको व्यक्तिले आकाश यँ बाहिर र भित्र सबेतिर पूर्णं आवरणशुन्य 
म परमात्मालाई ने सम्पूर्ण प्राणीहरूमा र आपने हृदयमा समेत देखोस् । 


इति सवौणि भूतानि मद्भावेन महाद्युते । 
सभाजयन् मन्यमानो ज्ञानं केवटमाश्रितः ॥ १३॥ 
ब्राह्मणे पुल्कसे स्तेने बह्मण्येऽकं स्फुलिङ्गके । 
अकूरे क्रूरके चैव समदुक् पण्डितो मतः ॥ १४ ॥ 


पढार्थ भूतानि  प्राणीहरूलाई अके  सूर्यमा 

महाद्युते  निर्मल बुद्धि भएका मदुभावेन  मेरो स्वरूप स्फुलिङ्गके  आगोको छिल्कामा 
हे उद्धव मन्यमानः  ठाने भक्तले अक्रूरे  सोखा प्राणीमा 

इति  यसप्रकार सभाजयन्  सबैलाई आदर गर्द क्रूरके चैव  ऋूर प्राणीमा पनि 

केवलं  केवल बराह्मणे  ब्राह्मणमा समट्क्  समदृष्टि राख्ने पुरुष 

ज्ञानं  ज्ञानरूप दृष्टिलाई पुल्कसे  चाण्डालमा पण्डितः  पण्डित 

आश्रितः  आश्य लिएको स्तेने  चोरमा मतः  मानिन्छ 

सवोणि  सम्पूर्ण ब्रह्मण्ये  ब्राह्मणको भक्तमा 








ताक्यार्थ निर्मल बुद्धि भएका हे उद्धव ! यसरी जुन भक्तले केवल ज्ञानदृष्टिको आश्रय लिएर 
सम्पूर्ण प्राणीहरू मेरो स्वरूप हुन् भने बुफेर सबैलाई आदरसत्कार गर्दछ एवं ब्राह्मण र 
चाण्डाल, चोर र ब्राह्मणभक्त, सूर्य र आगोको छिल्का, अक्रूर शान्त र क्रूर दुष्ट सबेमा समान 
दृष्टि राख्दछ भने त्यो भक्त पण्डित ज्ञानी भनेर मानिन्छ। 


नरेष्वभी    न 
ष्णं मदुभावं पुंसो भावयतोऽचिरात्। 
स्पधांसूयातिरस्काराः साहङ्कारा वियन्ति हि ॥ १५॥ 


रामानन्दी दीका 


७९४ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २९ 
पदार्थ भावयतः  राख्ने स्पधांसूयातिरस्काराः  स्पर्धा, 

् ५, 

नरेषु  मनुष्यहरूमा पुंसः  मानिसको ईर्ष्या र तिरस्कार 

अभीक्ष्णं  सर्धै अचिरात् हि  थोर समयमा नै वियन्ति  नष्ट हुन्छन् 

मद्भावं  मेरो भावना साहङ्काराः  अहङारसहित 








वाव्यार्थ सर्धै सबे मान्छेहरूमा जसले मेरो भगवान्को भावना राख्दछ, त्यस्तो भक्तको थोर 
समयमा नै अहड्ारसहित प्रतिस्पर्धा समान मान्छेमा हुने होडबाजी, ईर्ष्या ठुला मान्छेसंग गरिने 
डाह र तिरस्कारको भावना आपफरूभन्दा नीचमा हुने घणा आदि दोषहरू नष्ट हुन्छन् । 


विसृज्य स्मयमानान् स्वान् दुशं व्रीडां च देहिकीम्। 
प्रणमेद् दण्डवद् भूमावार्वचाण्डालगोखरम् ॥ १६ ॥ 








पदार्थ व्रीडां च  लाजलाई पनि भूमो  भुरदेमा केर 
स्मयमानान्  हाँसेर निन्दा गर्ने विसृज्य  त्यागेर दण्डवत्  दण्डवत् 
स्वान्  आफन्तजनलाई आरवचाण्डागोखरं  प्रणमेत्  प्रणाम गरोस् 
दैहिकीम्  शरीरसम्बन्धी कुकुरदेखि लिएर चाण्डाल, 

दुशं  दृष्टिलाई गाई, गधा सबैलाई 


ताक्यार्थ यदि कोटी बन्धुजनले आपफूलाई हाँसेर निन्दा गर्छन् भने गरिरहून्। म श्रेष्ठ दु अनि 
त्यो नीच छ भन्ने भेददृष्टि तथा लोकलज्जा सबेलाई त्यागेर कुकुरदेखि लिएर चाण्डाल, गाई र 
गधासम्मका सबे प्राणीहरूलाई भूर्दैमा दुकेर दण्डवत् प्रणाम ग्न । 


भ ४  नोपजायते ४ 
यावत् सवेषु भूतेषु मद्भावो नोपजायते । 
तावदेवमुपासीत वाङ्मनःकायवृत्तिभिः ॥ १७ ॥ 


पदार्थ मदूभावः  मेरो भावना मन र शरीरका कर्महरूद्रारा 
यावत्  जबसम्म न उपजायते  उत्पन्न हदैन एवं  यसै गरी 

सवेषु  सबै तावत्  तबसम्म उपासीत  उपासना गर्न 
भूतेषु  प्राणीहरूमा वाङ्मनःकायवृत्तिभिः  वाणी, 








ताक्यार्थ जबसम्म सम्पूर्ण प्राणीहरूमा मेरो भावना भगवद्बुद्धि हदेन, तबसम्म वाणी, मन र 
शरीरका कर्महरुद्रारा यसरी न मेरो उपासना गरिरहनुपर्दछ । सम्पूर्ण प्राणीहरूलाई भगवान्को नाम 
लिएर नमस्कार गर्नु भगवते नमः भन्नु वाणीको, ईश्वर सर्वत्र हूनुहन्छ भनेर चिन्तन गर्नु मनको र 
भर्देमा एुकेर सबैलाई प्रणाम गर्नु शरीरको कर्महो। 


सवं ब्रह्मात्मकं तस्य विद्ययात्ममनीषया । 
परिपर्यन्नुपरमेत् सवंतो मुक्तसंशयः ॥ १८ ॥ 


रामानन्दी दीका 


एकादश स्कन्ध 


पदार्थ 

तस्य  यसरी उपासना गर्ने त्यो 
उपासकको दुष्टिमा 

सवं  सम्पूर्ण 

ब्रह्यात्मक  ब्रह्मरूप हुन्छ 





श्रीमद्भागवत 


आत्ममनीषया  सर्वत्र 
ब्रह्मदृष्टिदरारा उत्पन्न 

विद्यया  आत्मसाक्षात्कारात्मक 
ज्ञानले 

परिपश्यन्  सबेैतिर ब्रह्मलाई 





५७९५ 


अध्याय २९ 


देखेर 

मुक्तसंशयः  सम्पूर्ण सन्देहबाट 
मुक्त भई 

सवंतः  सम्पूर्ण कर्मबाट 
उपरमेत्  निवृत्त होस् 


ताक्यार्थ यस्तो उपासना गर्न उपासकका लागि सम्पूर्ण वस्तुहरू ब्रह्मरूप नै ह॒न्छन् । सर्वत्र 
ब्रह्मदृष्टि भएपचछ्ि उत्पन्न हुने आत्मसाक्षात्काररूप ज्ञानद्वारा ऊ सबेतिर ब्रह्म मात्र देख्न थाल्दछ । 
यसपचछ्छि मात्र ऊ सम्पूर्ण सन्देहबाट मुक्त हुन्छ र सम्पूर्ण क्रि याहरूबाट निवृत्त हुन सक्छ । 


अयं हि संकल्पानां सध्रीचीनो मतो मम । 
मदुभावः स्व॑भूतेषु मनोवाककायवृत्तिभिः ॥ १९॥ 


पदार्थ 

अयं  यो 
मनोवाककायवृत्तिमिः  मन, 
वाणी र शरीरका कर्महरूद्रारा 





सवभूतेषु  सम्पूर्ण प्राणीहरूमा 
मदुभावः हि  मेरो भावना नै 
मम  मेरो 

सवंकल्पानां  सबै 


उपायहरूमध्ये 
सधीचीनः  उत्तम 
मतः  मानिएको छ 





वाक्यार्थ मन, वाणी र शरीरका कर्महरुद्रारा समस्त प्राणीहरूमा मेरो भावना राख्नु ने मलाई 
प्राप्त गर्ने विभिन्न उपायहरूमध्ये सर्वश्रेष्ठ उपाय मानिएको छ। 


४ ४ वं ४ मद्ध्मस्योद्धवाण्वपि अकर  
न ह्यङ्गोपक्रमे ध्वंसो म  
सम्यङ्निगणत्वादनारिषः ॥ २०॥ 


मया व्यवसितः 


पदढार्थ 

अ्खं उद्धव  हे प्रिय उद्धव 
अनारिषः  निष्काम 
मद्धमंस्य  मेरो धर्मको 
उपक्रमे  आरम्भ भएपच्छि 


अणु अपि  थोर पनि 
ध्वंसः  विनाश 
न  हदेन 


हि  किनभने 





मया  महारा 


निगणत्वात्  निर्गुण भएका 
कारण यो धर्म 

सम्यक्  सर्वश्रेष्ठ 
व्यवसितः  मानिएको छ 





ताक्यार्थ हे प्रिय उद्धव ! यो मेरो भागवत धर्मको अनुष्ठान आरम्भ गररेपछ्ि यसमा अलिकति 
पनि विघ्न आँदेन किनभने यो निष्काम धर्म हो र निर्गुण भएको हुनाले यस धर्मलाई मैले नै 


सर्वोत्तम मानेको दधु । 


 भ घमं  कल्प्यते   
यो यो मयि परे धमः कल्प्यते निष्फलाय चेत् । 
तदायासो निरथं स्याद् भयादेरिव सत्तम ॥ २१॥ 


रामानन्दी दीका 


७९६ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २९ 
पदार्थ निरथं  निरर्थक चेत्  यदि 

सत्तम  हे सज्जनश्रेष्ठ उद्धव आयासः  लौकिक चेष्टा पनि कल्प्यते  समर्पित गरिन्छ भने 
भयादेः इव  भय, शोक आदि मयि  म तत्  त्यो समर्पण पनि 

जन्य पलायन, क्रन्दन जस्ता परे  परमेश्वरमा धमः  धर्मन 

यः यः  जुनजुन निष्फलाय  निष्काम भावपूर्वक स्यात्  हुन्छ 








ताक्यार्थ हि सज्जनश्रेष्ठ उद्धव ! भय, शोक आदिका कारण हुने पलायन, क्रन्दन जस्ता 
निरर्थक लौकिक कर्म चेष्टा पनि म परमेश्वरलाई निष्काम भावनापूर्वक समर्पण गरिन्छ भने त्यो 
पनि धर्म ने हुन्छ । 


एषा बुद्धिमतां बुद्धिमंनीषा च मनीषिणाम् । 
यत् सत्यमनृतेनेह मरत्यैनाप्नोति मामृतम् ॥ २२॥ 








पदार्थ मनीषा च  बुद्धिकौशल हो इह  यही जन्ममा 

एषा  यही यत्  जुन सत्यं  अविनाशी 
बुद्धिमतां  विवेकीहरूको अनृतेन  आत्मामा अध्यस्त ऋतं  सत्य परमार्थभूत 
बुद्धिः  विवेक मत्येन  मरणशील मां  मलाई 

मनीषिणां  विद्रानहरूको मनुष्यदेहद्रारा आप्नोति  प्राप्त गर्दछछ 


ताव्यार्थ आत्मामा अध्यस्त मिथ्या मरणशील मनुष्यशरीरद्वारा यसै जन्ममा ने मरणशृन्य 
अमर सत्य परमात्मा मलाई प्राप्त गर्नु ने विवेकीहरूको विवेक र विद्वानृहरूको बुद्धिकौशल हो । 


एष तेऽभिहितः कृत्स्नो बह्यवादस्य सङ्ग्रहः । 
समासव्यासविधिना देवानामपि दुगंमः ॥ २३॥ 


पदार्थ ब्रह्मवादस्य  वेदान्तसिद्धान्तको समासन्यासविधिना  सडक्षेप र 
देवानां अपि  देवताहरूको एषः  यो विस्तार विधिबाट 

लागि पनि कृत्स्नः  सम्पूर्ण ते  तिमीलाई 

दुगंमः  दुर्विज्ञेय सङ्ग्रहः  सङ्ग्रह अभिहितः  बताइयो 








वाव्यार्थ देवताहरू पनि जुन रहस्यलाई राम्ररी बुम्न सक्देनन् त्यस्तो वेदान्तसिद्धान्तको सम्पूर्ण 
रहस्य मैले तिमीलाई सडक्षेप र विस्तार दुबै विधिद्रारा बताएं । 


अभीकष्णरास्ते गदितं ज्ञानं विस्पष्टयुक्तिमत्। 
एतद् विज्ञाय मुच्येत पुरुषो नष्टसंशयः ॥ २४॥ 
पदार्थ विस्पष्टयुक्तिमत्  सुस्पष्ट र॒युक्तिले पूर्ण 


रामानन्दी दीका 


७९७ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २९ 
ज्ञानं  तत्त्वज्ञान गदितं  बतादइयो नष्टसंशयः  संशयरहित भएको 
ते  तिमीलाई एतत्  यो ज्ञान पुरुषः  मानिस 

अभीक्ष्णशः  बारम्बार विज्ञाय  जानेर मुच्येत  मुक्त हुन्छ 


ताक्यार्थ अत्यन्त स्पष्ट तथा युक्तिले पूर्ण यो तत्त्वज्ञान मेले तिमीलाई धरे पटक बतादइसकेको 
छु । यो ज्ञानको रहस्यलाई जसले जान्दछछ उसका सम्पूर्ण संशयहरू नष्ट हुन्छन् र ऊ मूक्त हुन्छ । 


सुविविक्तं तव प्रदनं मयेतदपि धारयेत् । 
सनातनं बह्यगद्यं परं ह्याधिगच्छति ॥ २५॥ 








पदढार्थ दिइएको उत्तर ब्रह्मगुह्यं  वेदमा लुकेको रहस्य 
तव  तिम्रो एतत् अपि  यो दुबै परं  पर 

प्ररनं  प्रश्न धारयेत्  जसले चिन्तन गर्वछ, बह्म  ब्रह्मलाई 

मया  मद्रारा उसले अधिगच्छति  प्राप्त गर्दछ 
सुविविक्तं  सुन्दर विवेचनापूर्वकसनातनं  सनातन 


ताक्यार्थ हे उद्धव ! तिमीले गरेको प्रश्नको मेले सुन्दर विवेचनापूर्वक उत्तर दिणँं। जसले हाम्रो 
यो ज्ञानविषयक प्रश्नोत्तरात्मक संवादको चिन्तन गर्दछछ उसले वेदमा लुकेर रहेको रहस्यलाई 
बुम्दछछ र सनातन परब्रह्म प्राप्त गर्द । 


य एतन्मम भक्तेषु सम्प्रदद्यात् सुपुष्कलम् । 

तस्याहं बह्यदायस्य ददाम्यात्मानमात्मना ॥ २६॥ 
पदढार्थ सुपुष्कलं  विस्तारपूर्वक अहं  म 
यः  जसले सम्प्रदद्यात्  प्रदान गर्व आत्मना  स्वयं 
एतत्  यो ज्ञान तस्य त्यो आत्मानं  आफैलाई 
मम  मेरा ब्रह्मदायस्य  ब्रह्मतत्वको द्दामि  समर्पण गर्द 
भक्तेषु  भक्तहरूमा उपदेष्टालाई 








ताक्यार्थ जसले यो मेले बताएको ज्ञान मेरा भक्तहरूलाई विस्तारपूर्वक प्रदान गर्व, 
ब्रह्मतत्त्वको उपदेष्टा त्यस व्यक्तिका लागि म आपले आफूलाई ने समर्पण गर्द । 


य एतत् समधीयीत पवित्रं परमं शुचि । 


 ज्ञानदीपेन  
स पूयताहस्ह्मा ज्ञानदीपेन दरायन् ॥ २७ ॥ 


पदार्थ परमं  परम पवित्रं  अरूलाई पनि पवित्र 
यःजो शुचि  पावन गराउन 


रामानन्दी दीका 


७९८ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २९ 
एतत्  यो आख्यान सः  त्यो मानिस मां  मलाई अरूलाई पनि 


समधीयीत  राम्ररी अध्ययन अहरहः  प्रतिदिन दशंयन्  देखाददे 
गर्दछ ज्ञानदीपेन  ज्ञानरूप दीपद्रारा पूयेत  आपू पनि पवित्र हुन्छ 


ताक्यार्थ हे उद्धव ! तिम्रो र मेरो बिचको यो आख्यान स्वयं पवित्र छ र त्यसले अरूलाई पनि 
पवित्र बनार्ंछ, जसले प्रतिदिन यो आख्यानको राम्ररी अध्ययन गर्वछछ र अरूलाई पनि सिका्ंछ 
ऊ ज्ञानदीपद्वारा मलाई र अरूलाई पनि देखाँदै स्वयं पनि पवित्र हृन्छ । 


य एतच्छरद्वया नित्यमन्यग्रः शुणुयान्नरः। 
मयि भक्ति परां कुवन् कर्मभिनं स बध्यते ॥ २८॥ 








पदढार्थ श्रद्धया  श्रद्धापूर्वक परां  परम 

यःजो नित्यं  सर्वै भक्तिं  भक्ति 

नरः  मनुष्य शृणुयात्  सुन्दछ कुवन्  प्राप्त गरेर 
अव्यग्रः  एकाग्र भएर सः  त्यो मनुष्य कर्मभिः  कर्महरूद्रारा 
एतत्  यो ज्ञान मयि  ममा न बध्यते  बद्ध हदेन 


वाव्यार्थ जो मनुष्यले एकाग्र भएर श्रद्धापूर्वक सर्धैँ यो ज्ञान सुन्द उसले मेरो परमभक्ति प्राप्त 
गर्द, उसलाई कर्मको बन्धनले समेत बाँध्न सक्देन । 


अप्युद्धव त्वया ब्रह्म सखे समवधारितम् । 
   व ४४७ स प 
अपि ते विगतो मोहः रोकर्चासो मनोभवः ॥ २९॥ 


पदार्थ जह्य  ब्रह्मको स्वरूप असो  यो 

सखे  हे मित्र समवधारितं  राम्ररी बुर्यो मोहः  मोह 

उद्धव  हे उद्धव अपि के सखोकः च  शोक पनि 
अपि के ते तिस्रो विगतः  दूर भयो 
त्वया  तिमीद्रारा मनोभवः  मनमा रहेको 








ताक्यार्थ हे मित्र उद्धव! यो मेरो ज्ञानोपदेश सुनेर के तिमीले ब्रह्मको स्वरूपलाई राम्ररी 
बुज्यौ ? के तिम्रो मानसिक शोक र मोह पनि दूर भयो? 


नैतत् त्वया दाम्भिकाय नास्तिकाय राठाय च । 
अशुश्रूषोरभक्ताय दुविंनीताय दीयताम् ॥ २० ॥ 


पदार्थ एतत्  यो ज्ञान नास्तिकाय  नास्तिक 
त्वया  तिमीद्रारा दाम्भिकाय  घमन्डी राठाय  मूर्ख 


रामानन्दी दीका 


एकादश स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


अशुश्रूषोः  श्रद्धाहीन अथवा दुविंनीताय  अविनयी 
अभक्ताय च  भक्तिहीनलाई न दीयताम्  न दिइयोस् 

ताक्यार्थ तिमीले घमन्डी, नास्तिक, मूर्ख, श्रद्धाहीन अथवा सुन नचाहने व्यक्ति, अविनयी र 
भक्तिहीन मनुष्यलाई पनि मैले बताएको यो ज्ञान नदिनू। 


सुन्न नचाहने 


एतेदोषिविंहीनाय न 


विहीनाय ब्रह्मण्याय प्रियाय च । 
साधवे शुचये ब्रूयाद् भक्तिः स्याच्छूद्योषिताम् ॥ ३१॥ 


न 


दोषः  दोषहरुद्रारा 
विहीनाय  रहित 
ब्रह्मण्याय  ब्राह्मणभक्त 





प्रियाय  प्रिय 

साधवे  साधु 

सुचये  पवित्र व्यक्तिलाई र 
भक्तिः  भक्ति 

स्यात्  छ भने 


५७९९ 
अध्याय २९ 


पनि 


शुद्रयोषितां च  शूद्र र 
स्त्रीहरूलाई पनि 
नूयात्  बताउनू 





वाक्यार्थ तर यी उक्त दोषहरू नभएका ब्राह्मणभक्त, प्रिय, साधु र पवित्र आचरण भएका 
व्यक्तिहरूलाई चाहं यो ज्ञान सुनाउन्। भगवान्मा भक्तिभाव राख्दछन् भने शूद्र र स्त्रीलाई पनि 


यो ज्ञान बताउनू। 


नेतद् विज्ञाय जिज्ञासोज्ञातव्यमवरिष्यते । 
पीत्वा पीयूषममृतं पातव्यं नावरिष्यते ॥ ३२॥ 


पदढार्थ 

जिज्ञासोः  जिज्ञासुको लागि 
एतत्  यो ज्ञान 

विज्ञाय  जानेर 





ज्ञातव्यं  जानन योग्य कुनै कुरा 
न अवशिष्यते  बाँकी रहंदेन 
पीयूषं  अति मधुर 

अमृतं  अमृत 


पीत्वा  पिएपचछ्ि 
पातव्यं  पिउन योग्य वस्तु 
न अवदिष्यते  केही बाँकी 





रहैदेन 


ताक्यार्थ जसरी मधुरतम अमृत पिएपल्छि पिडन योग्य केही पनि बाँकी र्हेदेन त्यसै गरी यो 
ज्ञान जानिसकेपचछ्छि जिज्ञासुका लागि अरू केही पनि जान्न बाँकी रहेदेन। 


र   भ भ दण्डधारणे ् 
ज्ञाने कर्मणि योगे च वातांयां दण्डधारणे । 
यावानथाँ नृणां तात तावांस्तेऽहं चतुविधः ॥ ३३॥ 


पदढार्थ 

तात  हे प्रिय उद्धव 
ज्ञाने  ज्ञान 

कमणि  कर्म 





योगे  योग 

वातांयां  कृषि, वाणिज्य आदि 
दण्डधारणे च  दण्डनीतिमा 
पनि 


नृणां  मनुष्यहरूका लागि 
चतुविधः  धर्म आदि चार 
पुरुषार्थको 





यावान्  जति 


रामानन्दी दीका 


९६८०० 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २९ 
अर्थः  प्रयोजन हन्छ ते  तिस्रो लागि 
तावान्  ती सबे प्रयोजन अहम्  मने हं 


ताक्यार्थ हे प्रिय उद्धव! ज्ञान, कर्म, योग, कृषिवाणिज्य र दण्डनीतिद्रारा मनुष्यहरूलाई 
क्रमशः ज्ञान, धर्म, काम र अर्थ यी चार अर्थरूप फल प्राप्त हुन्छ, तर तिम्रो तिमी जस्त 
भक्तको लागि ती सबै पुरुषार्थरूप फल मने हं । 


न     विचिकीषिंतो    अ 
मत्यां यदा त्यक्तसमस्तकमां निवेदितात्मा विचिकीषितो मे। 
तदामृतत्वं प्रतिपद्यमानो मयात्मभूयाय च कल्पते वे ॥ ३४ ॥ 


पदार्थ निवेदितात्मा  आत्मसमर्पण प्रतिपद्यमानः  प्राप्त भएर 
मत्यं  मनुष्य गर्नैवाला हुन्छ मया वे  मेरो साथमा 
यदा  जब तदा  तब मेरा लागि आत्मभूयाय  आत्मस्वरूपले 


मिल्न 
कल्पते  योग्य हुन्छ 


विचिकीषिंतः  विशेष माननीय 
हुन्छ र 

अमृतत्वं च  मोक्षभावमा पनि 
वाक्यार्थ मनुष्यले जब आपफ्ना सबे कर्महरूको परित्याग गरेर स्वयं आर्फैलाई ममा समर्पित 
गर्द, तब त्यो मनुष्य मेरो लागि विशेष माननीय बन्दछ। त्यसपछि त्यसले अमृतस्वरूप 
मोक्षभावलाई प्राप्त गर्दछछ र मेरो स्वरूपमा अभिन्न रूपले मिलेर एकतामा प्राप्त हुन्छ । 


त्यक्तसमस्तकमां  सम्पूर्ण 
कर्महरूलाई त्यागेर 
मे ममा 








श्रीञुक उवाच श्रीशुकदेवजीले भन्नुभयो 
स एवमादशिंतयोगमा्ग॑स्तदोत्तमरुोकवचो निरम्य । 
बद्धाञ्जलिः प्रीत्युपरुद्धकण्ठो न किच्चिटूचेऽश्रुपरिप्टुताक्षः ॥ ३५॥ 


पढार्थ तदा  त्यस समयमा अश्रुपरिप्टुताक्षः  आंसुका 
एवं  यसरी उत्तमरखोकवचः  पवित्रकीर्तिं धाराले आंखा भिजेर 
आदरशिंतयोगमागंः  ज्ञान, कर्म भएका भगवान्को वचन बद्धाञ्जलिः  हात जोडेर 
र भक्तियोगको मार्गलाई निशम्य  सुनेर किञ्चित्  केटी पनि 
जानिसकेका ्रीत्युपरुद्धकण्ठः  परमको वेगलेन उच  बोल्न सकेनन् 
सः  ती उद्धवले गला अवरुद्ध भई 








वाव्यार्थ उद्धवले भगवान् श्रीकृष्णबाट ज्ञानयोग, कर्मयोग र भक्तियोगको मार्गलाई राम्ररी 
जानिसकेका थिए। पवित्रकीर्तिं भएका भगवान्का वचनहरू सुनेर प्रेमको आवेगले उनको गला 
अवरुद्ध भयो, उनका आंँखाबाट ओंँसुका धाराहरू बगिरहेका थिए यसैले उनले भगवानूलाई केही 
भन्न चाहे पनि तत्काल केही बोल्न सकेनन्, केवल हात जोडेर बसिरहे। 


रामानन्दी दीका 


एकादश स्कन्ध 


विष्टभ्य चित्तं प्रणयावघूणं 


श्रीमद्भागवत 


   


१५८०१ 


अध्याय २९ 


चयण राजन् बहृमन्वमानः । 


कृताञ्जलिः प्राह यदुप्रवीरं शीष्णां स्पृशंस्तच्चरणारविन्दम् ॥ ३६ ॥ 


पढार्थ 

राजन्  हे राजा परीक्षित् 
प्रणयावघूणं  प्रेमावेगले क्षुभित 
चित्तं  चित्तलाई 

धेर्येण  धैर्यले 

विष्टभ्य  नियन्त्रण गरेर 


आपफूलाई 

बहुमन्यमानः  कृतार्थ मानेका 
उद्धवले 

रीष्णां  शिरद्रारा 
तच्वरणारविन्दं  भगवान्को 
चरणकमललाई 





स्पृशन्  स्पर्श गर्दै 

कृताञ्जलिः  हात जोडेर 
यदुप्रवीरं  यदुश्रेष्ठ श्रीकृष्णलाई 
प्राह  भने 





ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! त्यस वेला उद्धवको चित्त प्रेमावेगले श्ुब्ध भएको धियो, तापनि उनले 
धैर्य गरेर चित्तलाई नियन्त्रण गरे र आफूलाई कृतार्थ भएको ठानी शिरले यदुश्रेष्ठ भगवान् 
श्रीकृष्णको चरणकमल स्पर्श गरे त्यसपच्छि दुबे हात जोडेर भगवान्लाई प्रार्थना गर्दै उनले भने। 


उद्धव उवाच उद्धवले भने 
विद्रावितो मोहमहान्धकारो य आश्रितो मे तव सन्निधानात् 

    सीतं भ प्रभवन्त्यजाद्य 

विभावसोः किं नु समीपगस्य शीतं तमो भीः प्रभव ॥ ३७ ॥ 


पदार्थ 

यः  जुन 

मोहमहान्धकारः  मोहरूप 
महान् अन्धकार 

मे  ममा 

आश्रितः  आश्रित थियो त्यो 
तव  हजुरको 





सन्निधानात्  सङ्ग उपदेशबाट 
विद्रावितः  भाग्यो 

अजाद्य  माया रब्रह्माजीका 
पनि जनक हे भगवान् 
विभावसोः  आगोको 
समीपगस्य  नजिकमा गएर 
बस्ने मानिसलाई 





किंनुके 

शीतं  जाडो 

तमः  अन्धकार 
भीः  भय 
प्रभवन्ति  हन्छन् र 


ताक्यार्थ हे भगवान् ! हजुर ब्रह्मा र मायाको पनि जनक हुनृहृन्छ। म॒मोहरूपी महान् 
अन्धकारमा फसिरहेको धि, तर आज हजुरको सङ्गत र उपदेशबाट ती मभित्रका तमाम मोहरूपी 
अन्धकारहरू नष्ट भए । हुन पनि आगोको नजिकमा गएर बस्ने मानिसलाई जाडो, अन्धकार र 
तज्जन्य भयहरूले के भयभीत बनाउन सक्दछन् र ? 


प्रत्यपिंतो मे भवतानुकम्पिना भृत्याय विज्ञानमयः प्रदीपः। 
हित्वा कृतज्ञस्तव पादमूलं कोऽन्यत् समीयाच्छरणं त्वदीयम् ॥ ३८ ॥ 


पदढार्थ 
अनुकम्पिना  दयालु 


भवता  हजुरद्रारा 
मेम 


भृत्याय  सेवकलाई 
विज्ञानमयः  ज्ञानमय 


रामानन्दी दीका 


५८०२ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २९ 
प्रदीपः  दीपक कः को अन्यत्  अरूको 

प्रत्यपिंतः  दिडयो त्वदीयं  हजुरको रारणं  शरणमा 

तव  हजुरको पादमूलं  चरणतललाई समीयात्  जाओस् 

कृतज्ञः  उपकार जान्ने हित्वा  छोडेर 








वाक्यार्थ  दयालु हजुरले आफ्नो सेवक मलाई ज्ञानदीप प्रदान गरेर ममाथि महान् उपकार 
गर्नुभएको छ। यस्ता हजुरको उपकारलाई जानेर कुन त्यस्तो व्यक्ति होला जो हजुरको 
चरणकमललाई छडर अरू कसैको शरणमा जाओस् । 


वृकणङ्च मे सुदृढः स्नेहपाशो दाशाहैवृष्ण्यन्धकसात्वतेषु । 
प्रसारितः सृष्टिविवृद्धये त्वया स्वमायया ह्यात्मसुबोधहेतिना ॥ ३९॥ 








पदढार्थ दाशार्ह, वृष्णि, अन्धक र तर आज हजुरद्रारा नै 
सृष्टिविवृद्धये  सृष्टिको सात्वतवंशी यादवहरूका साथ हि  निश्चयनै 

विस्तारका लागि मे  मेरो आत्मसुबोधहेतिना  आपनो 
त्वया  हजुरद्रारा सुदृढः  अत्यन्त बलियो तत्त्वज्ञानरूप शस्त्रद्वारा 
स्वमायया  आपनो मायाद्रारा स्नेहपाशः  स्नेहको पासो वृक्णः च  काटियो पनि 
दाशाहवृष्ण्यन्धकसात्वतेषु  प्रसारितः  फैलाइएको थियो 


ताक्यार्थ सृष्टिका विस्तारका लागि हजुरले आफ्नो मायाद्वारा दाशार्ह, वृष्णि, अन्धक र 
सात्वतवंशी बन्धुबान्धवहरूसंग मेरो अत्यन्त बलियो स्नेहबन्धन फेलाउनुभएको धियो । त्यो 
स्नेहबन्धनलाई आज हजुरले नै आप्नो तत्तवज्ञानरूप शस्त्रद्वारा काटिदिनुभयो । 


नमोऽस्तु ते महायोगिन् प्रपन्नमनुराधि माम् । 
यथा त्वच्चरणाम्भोजे रतिः स्यादनपायिनी ॥ ४०॥ 








पढार्थ यथा  जसरी रतिः  भक्ति 

महायोगिन्  हे महायोगेश्वर ! त्वच्चरणाम्भोजे  हजुरको स्यात्  हृन्छ त्यसरी 

ते  हजुरलाई चरणकमलमा प्रपन्नं  शरणागत 

नमः  नमस्कार अनपायिनी  निरन्तर रहने मां  मलाई 

अस्तु  छ कहिल्यै खण्डित नहुने अनुशाधि  उपदेश गर्नुहोस् 


वाक्यार्थ हे महायोगेश्वर श्रीकृष्ण ! हजुरलाई नमस्कार छ । म हजुरको शरणमा आएको छ्ु। 
अब मलाई यस्तो उपदेश गर्नुहोस् जसद्रारा हजुरको चरणकमलमा मेरो अनन्य भक्ति निरन्तर 
रहिरहोस्, कटिल्यै नटुटोस् । 

विवरण यस प्रसङ्गमा उद्धवले भगवान् श्रीकृष्णसंग कृतज्ञतापूर्ण प्रार्थना गरेका छन्। भगवानूले 


प्यारा भक्त उद्धवलाई योगमार्गको उपदेश गर्नुभयो। संसारबन्धनबाट मुक्त गरिदिने यस्तो 
यानान टीका 


५५८०३ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २९ 


आत्मतत्त्वको दर्शन गराइदिएपचछि उद्धव कृतकृत्य भए । उनले मनमनै आपफूमाथि कृपामय 
परमात्माको सर्वश्रेष्ठ कृपाप्रसाद बरसिएको अनुभव गरे। के अज्ञानद्रारा संसारबन्धनमा परेको 
व्यक्तिलाई त्यहांबाट जगाई मूक्त गरिदिनुभन्दा ठुलो कुनै सत्कर्म छ र? यसका लागि जिज्ञासु 
व्यक्तिले आफ्नो मनभरिको पूर्ण कृतज्ञता समर्पित गर्नुभन्दा अर्को के नै गर्न सक्दछ र? 
भगवानूप्रतिको असीम कृतज्ञता र अहोभाव नै भक्तिप्रमको स्वरूप हो। यसैले यो बोधबाट 
उद्धवको हृदयभित्र भक्ति उम्लिएर आयो र उनले प्रेमद्वारा विह्वल भएको चित्तलाई धैर्यपूर्वक रोकी 
आफ्ना केही भावहरुू प्रकट गरे । 

वास्तवमा आत्मततत्वको ज्ञान दिने गुरुप्रति कृतज्ञता प्रकट गर्ने शब्दहरू पनि अत्यन्त थोर 
लाग्छन् । ज्ञान संसारभरिको सबभन्दा बढी पवित्र वस्तु हो, त्यो सर्वोच्चतालाई शब्दहरूले दुन 
सक्देनन्। तर पनि तत्त्वसा्षात्कारपच्छि भक्त एवं ज्ञानीहरू आफ्नो वाणीको पवित्रताका लागि 
केही कृतज्ञताका शब्दहरू बोल्ने गर्दछ्न्। वास्तवमा गुरुको महिमा अनन्त छ । गुरुशिष्यको नाता 
संसारको सबेभन्दा शुद्ध सम्बन्ध हो। आत्मज्ञानी गुरुसंगको सम्बन्धले शिष्यलाई संसारबन्धनबाट 
मक्त बनाइदिन्छ, जब कि अरू लौकिक सम्बन्धहरूले चाहं व्यक्तिलाई आसक्तिको बन्धनद्रारा 
संसारचक्रमा पारिरहन्छन्। उपनिषदमा आत्मज्ञानदाता गुरुलाई नै वास्तविक पिता भनी बतादइएको 
छ। सुकेशा आदि ऋषिहरू आप्ना गुरु पिप्पलादलाई भन्छन् त्वं हि नः पिता 
योऽस्माकमविद्यायाः परं पारं तारयसि प्रश्नोपनिषद् ६.८ अर्थात् हजुर नै हाम्रा पिता हुनुह॒न्छ, 
जसले हामीलाई अज्ञानबाट पार तारिदिनुहुन्छ । देवीभागवतमा आत्मज्ञानी गुरुको महत्त्व बता्दैदे 
भगवतीले भन्नुभएको छ 

पित्रोरभ्यधिकः प्रोक्तो ब्रह्मजन्मप्रदायकः । 
पित्रजातं जन्म नष्टं नेत्थं जातं कदाचन ।। 

अर्थात् ज्ञानद्वारा ब्रह्मस्वरूपमा जन्माइदिने गुरु पितामाताभन्दा पनि श्रेष्ठ छन्, किनभने 
पितामाताले जन्म दिएको शरीर नष्ट हुन्छ, तर आत्मज्ञानद्वारा साक्षात्कार भएको स्वरूप कटिल्ये 
नष्ट हदेन । अतः गुरुको महत्त्व सर्वोपरि छ। 

उद्धवलाई त खन् सौभाग्यवश साक्षात् जगद्गुरु श्रीकृष्ण ने गुरुको रूपमा मिल्नुभएको छ। 
आपफ्ना अन्तरङ्ग भक्तहरूलाई स्वरूपज्ञान प्रदान गर्ने भगवान् स्वयंको वचनअनुसार उहौँले 
उद्धवलाई तत्त्वज्ञान प्रदान गर्नुभएको हो। यसभन्दा अधि उहांले आफ्ना सर्वश्रेष्ठ प्रेमी 
गोपीहरूलाई पनि आत्मज्ञान दिनुभएको धियो र त्यसद्रारा उनीहरूको जीवभाव नष्ट भयो भनी 
दशमस्कन्धको बयासीओँ अध्यायमा बताइसकिएको छ। यहाँ पनि आपफ्ना अर्का प्रेमी भक्त 
उद्धवलाई ज्ञान प्रदान गरी उहांले आफ्नो त्यही वचनलाई सार्थक गर्नुभएको छ । उद्धव भन्दछन् 
हजुरले मलाई विज्ञानमयः प्रदीपः अर्थात् अपरोक्षज्ञानरूपी दियो प्रत्यर्पितः अर्थात् फेरि प्रदान 
गर्नुभएको छ। यहाँ प्रयोग गरिएको प्रत्यर्पित शब्दको विशिष्ट तात्पर्य छ। प्रत्यर्पण भनेको 
एकपटक लिएको वस्तुलाई फेरि दिनु हो । यहाँ यसको तात्पर्य बता श्रीधर स्वामी लेख्नुहन्छ 
स्वमायया अपहृतः पुनः समर्पितः अर्थात् भगवान्को मायाद्रारा अपहृत भएको स्वरूपज्ञानलाई 
भगवान्ले स्वयं कृपा गरी प्रदान गरिदिनुभयो। भगवान्को मायाले सृष्टिविवृद्धये अर्थात् 


रामानन्दी दीका 


५८०८ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २९ 


सुष्टिचक्रको वृद्धिका लागि प्राणीहरूलाई आसक्तिको बन्धनमा पारिदिएको धियो, त्यो अत्यन्त 
दृढ स्नेहको पाशलाई भगवानूले आज चछिनादइदिनुभयो। यो स्नेहपाशलाई काटने तरवारको नाम 
लिँदे उद्धव भन्दछन् आत्मसुबोधहेति अर्थात् अपरोक्षरूपमा आत्मालाई बुम्नु यही नै तरबार हो । 
यसप्रकार यहां भगवान्को उपदेशबाट उद्धवले अपरोक्ष आत्मबोध गरेको, त्यसद्वारा उनको मोह, 
स्नेहबन्धन आदि सबे नष्ट भएको र यसका लागि उनले आफ्ना प्रिय श्रीकृष्ण भगवान्लाई 
कृतज्ञता ज्ञापन गरेको प्रसङ्ग बतादृएको छ। 


श्रीभगवानुवाच भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभयो 
गच्छोद्धव मयादिष्टो बदयोख्यं ममाश्रमम् । 

न भ ०  
तत्र मत्पादती्थादि स्नानोपस्परेनेः शुचिः ॥ ५१॥ 


पदढार्थ बदयांख्यं  बदरिकानामक  चरणोदकले बनेको तीर्थमा 
उद्धव  हे उद्धव आश्रमं  आश्रममा स्नानोपस्परनेः  स्नान र 
मया  मद्रारा गच्छ  जाऊ आचमनद्रारा 

आदिष्टः  आज्ञा पाएर तिमी तत्र  त्यहाँ शुचिः  पवित्र हुने 

मम  मेरो मत्पादतीथोदे  मेरो 








वाक्यार्थ हे उद्धव ! तिमी अब मेरो आज्ञा लिएर बदरिकाश्रममा जाऊ त्यो मेरो आश्रममा 
मेरो चरणजलद्रारा बनेको पवित्र तीर्थ अलकनन्दा गङ्गा छ। त्यस वीर्थमा स्नान र आचमन 
गरेपछि तिमी पवित्र हुने । 


ईक्षयारुकनन्दाया विधूतारोषकल्मषः। 

वसानो वल्कलान्यङ्ग वन्यभुक् सुखनिःस्पृहः ॥ ४२॥ 
तितिष्चुद॑न्दम्राणां सुरीकः संयतेन्द्रियः। 

शान्तः समाहितधिया ज्ञानविज्ञानसंयुतः ॥ ४३॥ 
मत्तो ऽनुशिक्षितं यत्ते विविक्तमनुभावयन् । 
मय्यावेरितवाकचित्तो मद्ध्मनिरतो भव ॥ 

अतिव्रज्य गतीस्तिस्रो मामेष्यसि ततः परम् ॥ ४४॥ 








पदढार्थ ईक्षया  दर्शनद्रारा वसानः  लगाएर 

अङ्ग  हे प्रिय उद्धव विधूताशेषकल्मषः  सम्पूर्ण पाप वन्यभुक्  जङ्गलमा हने 
अलकनन्दाया  अनकनन्दा आदि दोषबाट मुक्त भएर कन्दमूल आदि खाएर 
गङ्गाको वल्कलानि  रुखका बोक्राहरू सुखनिःस्पृहः  विषयसुखमा 


रामानन्दी दीका 


एकादश स्कन्ध 


निःस्पृह भएर 

दन्दमात्राणां  जाडो, गर्मी 
आदि सम्पूर्ण द्रन््हरूको 
तितिक्षुः  सहन गरेर 
सुशीलः  सरल स्वभाव 
संयतेन्द्रियः  जितेन्द्रि 
शान्तः  रागद्वेष आदिरहित 
शान्त भएर 

समाहितधिया  चित्तको 
एकाग्रताद्रारा 
ज्ञानविज्ञानसंयुतः  ज्ञान र 


श्रीमद्भागवत 


त्यसको अनुभव विज्ञान गरेर 
ते  तिमीद्रारा 

यत्  जुन ज्ञान 

मत्तः  मबाट 

अनुशिक्षितं  सिकियो त्यो 
विविक्तं  विचार गरेर 
अनुभावयन्  चिन्तनमनन गर्द 
मयि  ममा 

आवेदितवाकूचित्तः  वाणी र 
चित्तलाई स्थिर गरेर 





मद्धममनिरतः  मेरो धर्ममा 


५८०५ 
अध्याय २९ 


संलग्न 

भव  होऊ 

ततः परं  त्यसपछि 
देहत्यागपश्चात् 

तिखः  त्रिगुणात्मक 
गतीः  देवता, मनुष्य र 
पक्षीको योनि 

अतिव्रज्य  पार गरेर 
मां  ममा 

एष्यसि  प्राप्त हुने 





ताक्यार्थ हे प्रिय उद्धव ! अलकनन्दा गङ्गाको दर्शन गरेपछि तिम्रा पाप, क्लेश आदि सम्पूर्ण 
दोषहरू स्वतः नष्ट हूनेछन्। तिमीले त्यहाँ बस्दा रुखका बोक्राहरू लगाउनू्, जङ्लमे उत्पनन 
भएका कन्दमूल, फल आदि खानू, विषयसुखबाट पूर्णरूपमा निःस्पृह रहनू, जाडो, गर्मी, सुख 
दुःख आदि दन््रहरूलाई सहन गर्न, स्वभाव सरल र सौम्य बनाउनू, इन्द्रियहरूलाई वशमा राख्न, 
राग, द्वेष आदिले रहित शान्त हनू र ॒चित्तलाई एकाग्र बनाएर मेरो स्वरूपको ज्ञानमा दढ रही 
त्यसको अनुभव गरिरहनू। हि उद्धव ! मेले तिमीलाई जो शिक्षा दि र तिमीले मबाट जे ज्ञान 
प्राप्त गय्यौ त्यसको चिन्तनमनन गर्न नछोडनू। स्धैँ ममा आफ्नो वाणी र चित्तलाई स्थिर गराएर 
मेरो भागवतधर्ममा संलग्न हूनू। यसो गयौ भने देहत्यागपश्चात् तीन गुणद्रारा हुने देवता, मनुष्य र 
पक्षी आदिको योनिबाट पार भई तिमी मेरो परमात्मस्वरूपमा अभेदरूपले प्राप्त हुने । 


श्रीञुक उवाच श्रीशुकदेवजीले भन्नुभयो 
स एवमुक्तो हरिमेधसोदधवः प्रदक्षिणं तं परिसृत्य पादयोः । 
रिरो निधायाश्ुकलाभिरद्रधीन्यषिञ्चदटन्द्रपरोऽप्यपक्रमे ॥ ४५॥ 


तं  उहां भगवान्को 
प्रदक्षिणं  प्रदक्षिणा 
परिसृत्य  गरेर 

अद्वन्द्वपरः अपि  भगवान्को 


अपक्रम  प्रस्थान गर्ने समयमा 
पादयोः  भगवान्को चरणमा 
शिरः  शिर 

निधाय  राखेर 


पदढार्थ 

हरिमेधसा  संसारलाई हरण 
गर्न बुद्धि ज्ञान स्वरूप 
हुनुभएका श्रीकृष्णद्रारा 








एवं  यसप्रकार उपदेशद्रारा सुखदुःख आदि अश्रुकलाभिः  आंसुका धाराले 
उक्तः  उपदेश गरिएका द्न्द्रबाट मुक्त भएर पनि न्यषिञ्चत्  भिजाइदिए 
सःती आद्रैधीः  प्रेमावेशका कारण 

उद्धवः  उद्धवले द्रवी भूत चित्तले 


ताक्यार्थ संसारक प्रवाहलाई हरण गर्ने आत्मस्वरूप श्रीकृष्णवबाट उपदेश प्राप्त गरेपछि उद्धवले 


रामानन्दी दीका 


५५८०६ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २९ 


उहाँको परिक्रमा गरे। यद्यपि भगवान्को उपदेशका कारण उद्धव सुखदुःखादि दन्ढबाट पूर्ण 
रूपमा मूक्त भटदसकेका धिए तापनि त्यहाँबाट बदरिकाश्चरममा प्रस्थान गर्ने समयमा उनको चित्त 
भगवान्को प्रेमका कारण द्रवीभूत भयो । त्यसकारण उनले आफ्नो शिर भगवान्को चरणकमलमा 
राखेर प्रेमाश्चद्रारा भगवान्को चरणकमललाई भिजाददिए । 


सुदुस्त्यजस्नेहवियोगकातरो न शक्त्वंस्तं परिहातुमातुरः। 
कृच्छं ययो मूधनि भतुंपादुके बिभ्रन्नमस्कृत्य ययो पुनः पुनः ॥ ४६॥ 


पदार्थ न शक्ज्वन्  नसकेर मूधनि  शिरमा 
सुदुस्त्यजस्नेहवियोगकातरः  आतुरः  विहल भई बिभ्रन्  धारण गरेर 

त्यागने नसकिने प्रेमका कारण कृच्छ्र  कणष्टको अवस्थामा पुनः पुनः  बारम्बार 
भगवान्को वियोगबाट भयभीत ययो  पुगे नमस्कृत्य  नमस्कार गरेर 
उद्धवले भतुपादुके  भगवान्ले नै ययो  बदरिकाश्रममा गए 
तं  उहाँलाई कुपापूर्वक दिएको उहाँको 

परिहातुं  त्याग्न पादुकालाई 








वाक्यार्थ भगवानूमा एकपटक प्रेम भएपच्छि त्यो प्रमलाई हटाउन सकिंदैन । त्यस्ता भगवानूबाट 
हन लागेको वियोगबाट भयभीत भएका उद्धव पनि भगवान्लाई त्याग्न नसकी विहल भए। 
उनलाई अत्यन्त कष्ट भयो । त्यसपछि कृपा गरेर भगवान्ले नै दिएको भगवान्को चरणपादुकालाई 
उनले आफ्नो शिरमा धारण गरे अनि बारम्बार भगवान्लाई नमस्कार गरेर बदरिकाश्रमतिर गए । 


ततस्तमन्तहदि सन्निवेश्य गतो महाभागवतो विशालाम् । 
यथोपदिष्टं जगदेकबन्धुना तपः समास्थाय हरेरगाद् गतिम् ॥ ४७ ॥ 








पदढार्थ विक्ञालां  बदरिकाश्रम यथोपदिष्टां  उपदेशञनुसार 
ततः  त्यसपछ्छि गतः  पुगेर हरेः  हरि भगवान्को 

तं  ती भगवान् श्रीकृष्णलाई तपः  तपस्या गतिं  ब्रह्मतत्त्वसंग अभेद्य 
अन्तहदि  हदयभित्र समास्थाय  गरेर गतिलाई भगवानसंग हने 
सन्निवेश्य  ध्यान गर्दै जगदेकबन्धुना  जगत्का एकीभावरूप मोक्ष 
महाभागवतः  भक्तप्रवर उद्धवले एकमात्र बन्धु श्रीकृष्णद्रारा अगात्  प्राप्त गरे 


ताक्यार्थ त्यसपच्ि आफ्नो हृदयभित्र॒ भगवान् श्रीकृष्णको ध्यान गर्दै भक्तप्रवर उद्धव 
बदरिकाश्रम पुगे। त्यहँ उनले तपस्या गरेर जगत्का एक मात्र बन्धु भगवान् श्रीकृष्णले उपदेश 
गरेअनुसार भगवानूसंग हुने एकीभावरूप परमगति मोक्ष प्राप्त गरे। 


य एतदानन्दससुद्रसम्भृतं ज्ञानामृतं भागवताय भाषितम् । 
कृष्णेन योगेशवरसेविताङ्प्रिणा सच्छरद्धयासेव्य जगद्धिमुच्यते ॥ ४८॥ 


रामानन्दी दीका 


९५८०७ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २९ 
पदार्थ भाषितं  बतादइएको सच्छ्रद्धया  राम्रो श्रद्धाद्रारा 

यः  जसले आनन्द्समुद्रसम्भृतं  आसेव्य  थोर सेवन गरे पनि 
योगेश्वरसेविताङ्धिणा  भगवद्भक्तिमार्गरूप आनन्दको त्यो मुक्त हुन्छ, उसको सङ्गतले 
योगेश्वरहरुद्रारा पूजित समूद्रबाट लिदएको जगत्  सम्पूर्ण संसार ने 
चरणकमल भएका एतत्  यो विमुच्यते  मुक्त हुन्छ 

कृष्णेन  भगवान् श्रीकृष्णद्रारा ज्ञानामृतं  ज्ञानरूपी अमृत 

भागवताय  भक्त उद्धवलाई 








वाव्यार्थ ठउलादढुला योगेश्वरहरूले भगवान् श्रीकृष्णको चरणकमलको पूजा गर्दछन् । त्यस्ता 
भगवान् श्रीकृष्णले आफ्ना अनन्यप्रेमी भक्त उद्धवलाई भगवद्भक्तिरूप आनन्दमय समृद्रको सार 
भएको यो ज्ञानामृत प्रदान गर्नृभएको हो। जसले श्रद्धापूर्वक यो ज्ञानामृत अलिकति मात्रै पनि 
सेवन गर्दछछ ऊ त मुक्त हुन्छ नै, उसको सङ्तद्रारा सम्पूर्ण जगत् पनि मूक्त हुन्छ । 


भवभयमपहन्तुं ज्ञानविज्ञानसारं 
निगमकृटुपजहे भृङ्गवद् वेदसारम् । 
अमृतमुदधितश्चापाययद् भत्यवगान् 
पुरुषमृषभमादयं कृष्णसंज्ञं नतोऽस्मि ॥ ४९॥ 








पदढार्थ अमृतं  अमृत र त्यस्ता 

भवभयं  संसारको भयलाई उदधितः च  समुद्रनाट उत्पन्न कृष्णसंज्ञं  श्रीकृष्णनामक 
अपहन्तुं  नष्ट गर्न अर्को अमृत ऋषभं  सर्वश्रेष्ठ 
निगमकृत्  वेदका स्रष्टा भृद्चवत्  भँवराले फे आद्यं पुरुषं  आद्य पुरुष 
भगवान्ले उपजहे  निकाल्नुभयो पुरुषोत्तमका प्रति 
ज्ञानविज्ञानसारं  ज्ञान र भृत्यवगांन्  आप्ना नतः  प्रणत 

विज्ञानको सारले भरिएको सेवकवर्गहरूलाई यथायोग्य अस्मि  हृन्छु 

वेदसारं  वेदको सारभूत अपाययत्  पियाउनुभयो, 


वाक्यार्थ आपफ्ना भक्तहरूको संसार र संसारमा हुने जरा, रोग आदि भयहरूको विनाश गर्न 
वेदस्रष्टा भगवान्ले साररूपमा भंवराले बरगँचाका फूलहरूबाट सार निकाले ४ दुई प्रकारका 
अमृतहरू निकाल्नुभयो, एउटा ज्ञान र विज्ञानले भरिएको वेदको साररूप अमृत अनि अर्को 
समृद्रवाट मन्थन गरेर निकालिएको अमृत। यी दुबै अमृतहरू यथायोग्य निवृत्तिमा्गी र प्रवृत्तिमार्गी 
भत्यहरूलाई पान गराएर भगवान्ले तिनीहरूलाई अमर बनाउनुभयो । उनै श्रीकृष्णसंज्ञक पुरुषोत्तम 
भगवान्लाई म नमस्कार गर्दह्ु। 


इति श्रीमदुभागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायामेकादशस्कन्धे एकोनत्रिंशो ऽध्यायः ॥ २९॥ 


रामानन्दी दीका 


१५८०८ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय  


अथ त्रिंशोऽध्यायः 
यदुकुलको संहार 


राजोवाच महाराज परीक्षितले भन्नुभयो 
ततो महाभागवत उद्धवे निर्गते वनम् । 
हारवत्यां किमकरोद् भगवान् भूतभावनः ॥ १॥ 


पदढार्थ वनं  वन बदरिकाश्रम कल्याण गर्नृहुने 

ततः  त्यसपछि निगेते  गएपच्ि भगवान्  भगवान् श्रीकृष्णले 
महाभागवते  भक्तप्रवर द्वारवत्यां  द्रारकामा किं के 

उद्धवे  उद्धव भूतभावनः  प्राणीहरूको अकरोत्  गर्नुभयो 








ताक्यार्थ हे गुरुदेव ! यसप्रकार उद्धव बदरिकाश्रम गएपचछ्ि प्राणीहरूको कल्याण गर्नृहुने 
भगवान् श्रीकृष्णले द्वारिकामा के गर्नुभयो ? 


्  ० ४.१  
ब्रह्यरापोपसंसृष्टे स्वकुठे यादवषभः। 
प्रेयसीं सवेनेत्राणां ततुं स कथमत्यजत् ॥ २॥ 


पदढार्थ सः  उहाँ तनुं  आफ्नो शरीर 
स्वकुले  आफ्नो कुल याद्वषंभः  यदुश्रेष्ठ श्रीकृष्णले कथं  कसरी 
ब्रह्मशापोपसंसृष्टे  सवेनेत्राणां  सबैको नेत्र आदि अत्यजत्  त्याग्नुभयो 
ब्राह्मणहरूको श्रापले ग्रस्त इन्द्रियहरूलाई 

भएपचछि प्रेयसीं  अति प्रिय लाग्ने 








ताक्यार्थ ब्राह्मणहरूले दिएको श्रापका कारण आफ्नो कुल आपद्ग्रस्त भएपचछ्ि यदुश्रेष्ठ 
भगवान् श्रीकृष्णले सम्पूर्ण प्राणीहरूलाई ज्यादे मन पर्ने आफ्नो शरीरलाई कसरी त्याग्नुभयो ? 


प्रत्याक्रष्टुं नयनमबला यत्र खग्नं न शेकुः 
कणौविष्टं न सरति ततो यत्सतामात्मटग्नम्। 
यच्छ्रीवाचां जनयति रतिं किं नु मानं कवीनां 
दुष्ट्वा जिष्णोयुधि रथगतं यच्च तत्साम्यमीयुः ॥ ३॥ 
पदार्थ अबलाः  स्त्रीहरूले यत्र  जुन शरीरमा 


रामानन्दी दीका 


५८०९ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३० 
ठग्नं  पर्न गएको ततः  त्यहांबाट बाहिर किंनु  के बताउनुपर्दछ 

नयनं  आं खालाई न सरति  निक्लँदेन यत् च  जसलाई 

प्रत्याक्रष्टुं  फकडिन यत् श्रीः  जसको शोभाले जिष्णोः  अर्जुनको 

न शेकुः  सकेनन् कवीनां  कविहरूको रथगतं  रथमा विराजमान 
यत्  जो भगवान्को रूप वाचां  वाणी काव्यहरूमा दुष्ट्वा  देखेर 

कणौविष्टं  कानका प्वालबाट रतिं  उल्लास अनुराग युधि  महाभारतको युद्धमा 
भित्र पसेर जनयति  उत्पन्न गर्द, त्यस्ता मरेका योद्धाहरू 

सतां  साधु सज्जनहरूको कविहरूको तत्साम्यं  भगवान्को समानता 
आत्मरग्नं  हृदयमा अडिति मानं  जगत्पूज्यता पनि पैदा सारूप्य मूक्तिमा 

भएपचि गर्वछछ भन्ने विषयमा ईयुः  प्राप्त भए 








वाक्यार्थ जब स्त्रीहरूको ओंँखा भगवान्को शरीरमा संलग्न हुन््यो तब उनीहरू आना 
ओंँखालाई भगवान्को शरीरबाट फर्काडन नसकेर दहेरेको हयै हृन्थे। जब सज्जनहरू आफ्ना 
कानले भगवान्को शारीरिक रूपमाधुर्यको वर्णन सुन्दथे, तब उनीहरूको कानको प्वालबाट 
प्रविष्ट भएको भगवान्को सुन्दर स्वरूप उनीहरूको हृदयमा अङ्कित हृन्थ्यो र ॒त्यहाँबाट बाहिर 
निस्किंदेनथ्यो । भगवान्को अनुपम शोभाको वर्णन गर्ने कविहरूको काव्यमा विशेष उल्लास 
अनुराग पैदा हृन्छ र त्यस काव्यमा वर्णित शोभाले कविहरूलाई जगतूमै पूज्य बनाद्दिन्छ भन्ने 
विषयमा के बताउनुपर्ला र ? महाभारतको युद्धमा अर्जुनको रथमा विराजमान हुनुभएका भगवान् 
श्रीकृष्णलाई हेदहिर्दै मेका योद्धाहरूले सारूप्यमुक्ति नै प्राप्त गरे । त्यस्ता भगवान्ले आफ्नो शरीर 
कसरी त्यारनुभयो ? 


ऋषिरुवाच श्रीशुकदेवजीले भन्नुभयो 


दिवि भुव्यन्तरिक्षे च महोत्पातान् समुत्थितान् । 
ुष्ट्वासीनान् सुधमांयां कृष्णः प्राह यदूनिदम् ॥ ४॥ 








पदार्थ उत्पातहरू आसीनान्  उपस्थित 
दिवि  आकाशमा समुत्थितान्  उत्पननन भएको यदून्  यादवहरूलाई 
भुवि  पृथिवीमा दुष्ट्वा  देखेर इदं  यस्तो 
अन्तरिक्षे च  अन्तरिक्षमा पनि कृष्णः  भगवान् श्रीकृष्णले प्राह  भन्नुभयो 
महोत्पातान्  इलाटला सुधायां  सुधर्मा सभामा 


ताक्यार्थ आकाश, परथिवी र अन्तरिक्षमा उरलाग्दा ठलाठला उत्पात अपशकुन हरू मच्चिन 
थाले । त्यो देखेर भगवान् श्रीकृष्णले सुधर्मा सभामा उपस्थित यादवहरूलाई भन्नुभयो । 


रामानन्दी दीका 


९५८९० 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३० 
श्रीभगवानुवाच भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभयो 


०. ०. ४४ ५ र 
एते घोरा महोत्पाता द्याव॑त्यां यमकेतवः । 
मुहूतंमपि न स्थेयमत्र नो यदुपुङ्गवाः ॥ ५॥ 


पदार्थ घोराः  भयङ्कर अत्र  यहाँ 

यदुपुङ्गवाः  हे यदुश्ेष्ठहरू महोत्पाताः  दुला उत्पातहरू मुदूतंम् अपि  एक मूहूर्तं पनि 
एते  यी दाव॑त्यां  द्रारकामा देखिएका न स्थेयम्  बस्नु हदेन 
यमकेतवः  यमराजका ध्वजा छन्, त्यसैले 

जस्ता मृत्युसूचक नः  हामीहरू 








ताक्यार्थ हे श्रेष्ठ यादवहरू ! द्रारकामा यी जो यमराजका ध्वजा जस्ता डरलाग्दा महान् 
उत्पातहरू देखिएका छन्, यिनीहरूले मृत्युको सूचना दिद्ररहेका छन् । त्यसैले अब हामीहरू यहाँ 
एक मूहूर्तं पनि बस्नु हैदेन। 


स्त्रियो बालारच वृद्धारच राङ्ोद्धारं व्रजन्त्वितः । 
वयं प्रभासं यास्यामो यत्र प्रत्यक् सरस्वती ॥ ६॥ 


पदार्थ शङ्खोद्धारं  शङ्खोद्धार नामक ॒ प्रत्यक्सरस्वती  पश्चिमतर्फा 
इतः  यहाँ द्राराकाबाट तीर्थमा बगेकी सरस्वती नदी छन् त्यस 
स्त्रियः  स्त्रीहरू व्रजन्तु  जाऊन् प्रभासं  प्रभासनामक 

बालाः च  बालकहरू वयं  हामीहरू तीर्थक्षेत्रमा 

वृद्धाः च  वृद्धहरू पनि यत्र  जहां यास्यामः  जानेछछौँ 








वाक्यार्थ द्वारकानिवासी सम्पूर्ण स्त्रीहरू, बालबालिका र बुढापाकाहरू यहाँबाट शङ्कद्धार नाम 
गरेको तीर्थक्ेत्रमा जाऊन्, हामीहरू चाह प्रभासक्षेत्रमा जानेचछछं। त्यहं सरस्वती नदी 
पश्चिमवाहिनी भएर बगेकी चछिन्। 

तत्राभिषिच्य शुचय उपोष्य सुसमाहिताः। 

देवताः पूजयिष्यामः स्नपनारेपनार्हेणेः ॥ ७ ॥ 


पढार्थ हामीहरू  आदि प्रूजासामग्रीद्रारा 
तत्र  त्यहं प्रभास क्षेत्रमा उपोष्य  उपवास गरेर   देवताहरूलाई 
अभिषिच्य  स्नान गरेर सुसमाहिताः  एकाग्र चित्त गरेरपूजयिष्यामः  पूजा ग्नौ 
शुचयः  पवित्र भएका स्नपनाठेपनाहेणेः  स्नान, 








ताक्यार्थ हामी प्रभास क्षेत्रमा गएर सरस्वतीनदीमा स्नान गरी पवित्र हुनेच्छँ अनि उपवासपूर्वक 


रामानन्दी दीका 


५८१९ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३० 
एकाग्रचित्तले स्नान, चन्दन आदि पूजासामग्रीहरू चटढाएर देवताहरूको पूजा गर्न्छँ । 


ब्राह्मणांस्तु महाभागान् कृतस्वस्त्ययना वयम् । 
गोभूहिरण्यवासोभिगंजारवरथवेरमभिः ॥ ८ ॥ 


पदार्थ महाभागान्  महान् हदयी गजार्वरथवेश्मभिः  हात्ती, 
कृतस्वस्त्ययनाः  स्वस्तिवाचन ब्राह्मणान् तु  ब्राह्मणहरूलाई घोडा, रथ र घर आदिद्ारा पूजा 
गरेर गोभूहिरण्यवासोभिः  गाई, ग्नं 

वयं  हामीहरूले भूमि, सुन, वस्त्रहरू 








ताक्यार्थ त्यहाँ स्वस्तिवाचन गरेर हामीहरूले गाई, भूमि, सुन, वस्त्र, हात्ती, घोडा, रथ र घर 
आदि दान दिएर महाहृदयी ब्राह्मणहरूको पूजा गर्छ । 


विधिरेष ह्यरिष्टघ्नो मङ्गलायनमुत्तमम् । 
देवद्विजिगवां पूजा भूतेषु परमो भवः ॥ ९॥ 


पदार्थ   मङ्गलदायक छ भूतेषु  प्राणीहरूमा 
एषः  यो हि  किनभने परमः  परम 

विधिः  विधि नै देवद्विजिगवां  देवता, ब्राह्मण र भवः  कल्याणहेतु हो 
अरिष्टघ्नः  अरिष्टनिवारक गारईको 

उत्तमं  उत्तम र पूजा  पूजा ने 








ताक्यार्थ स्नान, दान आदि सहितको यो विधि नै सम्पूर्णं उपद्रवको निवारण गर्ने र सर्वोत्तम 
मङ्गल दिने उपाय मानिन्छ किनभने देवता, ब्राह्मण र गाईको पूजा नै प्राणीहरूका लागि 
परमकल्याणको हेतु हो । 


इति सवं समाकण्यं यदुवृद्धा मधुद्विषः । 
  नोभिरुत्तीयं न  ५ स 
तथेति नोभिरुत्तीयं प्रभासं प्रययू रथेः ॥ १०॥ 


पदार्थ वचन रथैः  रथद्रारा 

इति  यसप्रकार समाकण्यं  सुनेर प्रभासं  प्रभास क्षेत्र 
न तथा  गरौँ 

सवे  सबै तथा इति  त्यसै गरौ भनेर प्रययुः  गए 


यदुवृद्धाः  वृद्ध यादवहरूले नौभिः  इङ्गाहरुद्रारा समुद्र 
मधुद्विषः  मधुसूदन श्रीकृष्णको उत्तीयं  तरर 

ताक्यार्थ मधुसूदन भगवान् श्रीकृष्णको वचन सुनेर सम्पूर्णं वृद्ध यादवहरूले उहाँको वचनलाई 
स्वीकार गरे त्यसपछि डुङ्गामा चदढेर समुद्र पार गरी रथमा चदेर प्रभास क्षेत्रतिर गए। 








रामानन्दी दीका 


५८१२ 


एकादश स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


तस्मिन् भगवतादिष्टं यदुदेवेन यादवाः। 


चक्रुः परमया भक्त्या सवन्रयापबृहतम 


पदढार्थ 

तस्मिन्  त्यो प्रभास क्षेत्रमा 
यादवाः  यादवहरूले 
यदुदेवेन  यदुदेव 





 


भगवता  भगवान् श्रीकृष्णद्वारा 
आदिष्टं  आदेश भएको 
स्ेश्रेयोपवृंहितं  सम्पूर्ण श्रेयको 
साधन भएको अनुष्ठान 


अध्याय ३ 


हितम् ॥ ९९॥ 


परमया  परम 
भक्त्या  भक्तिपूर्वक 
चक्रुः  सम्पन्न गरे 





वाक्यार्थ त्यस प्रभास क्षेत्रमा पुगेर यादवहरूले आपफ्ना इष्टदेव यदुवंशशिरोमणि भगवान् 
श्रीकृष्णले उपदेश गरेअनुसार सम्पूर्ण श्रेयको साधनभूत पूजा आदि अनुष्ठान परमभक्तिपूर्वक गरे । 


  पपुर्मेरेयकं  
ततस्तस्मिन्महापानं पपुरमरेयकं मधु । 
दिष्टविभ्रंरितधियो यदुदरवेभ्रंश्यते मतिः ॥ १२॥ 


पदढार्थ 

ततः  पूजा समाप्त भएपचछ्छि 
तस्मिन्  त्यो प्रभास क्षेत्रमा 
दिष्टविभ्रंशितधियः  दैवद्रारा 
बुद्धि नष्ट भएका यादवहरूले 





यदुद्रवेः  जसको रसद्रारा 
मतिः  बुद्धि 

भ्ररयते  भरष्ट हन्छ, त्यस्तो 
महापानं  महान् मद उत्पन्न 
गर्न 


  मेरेय नामक 
मघु  मदिरा 
 पिष 





वाक्यार्थ  पूजा सकिएपछ्ि दैववश यादवहरूको बुद्धि नष्ट भयो र उनीहरूले मैरेय नामक 
अत्यन्त मिढठो र मदोन्मत्त बनाएर बुद्धिभ्रष्ट गरिदिने मदिरा पान गरे। 


महापानामिमत्तानां वीराणां दुप्तचेतसाम् । 
कृष्णमायाविमूढानां सङ्घष॑ः सुमहानभूत् ॥ १६॥ 


पदढार्थ 

कृष्णमायाविमूढानां  भगवान् 
श्रीकृष्णको मायाले विमोहित 
भएका 

महापानाभिमत्तानां  


मदिरापानका कारण मत्त भएका 
दुप्तचेतसां  अहङ्कारले चित्त 
भरिएका 

वीराणां  वीर यादवहरूको 





परस्पर 


सुमहान्  अत्यन्त ठुलो 
सङ्घषंः  युद्ध 
अभूत्  भयो 





ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णको मायाले विमोहित भएका ती यादवहरूले महामद उत्पन्न गर्ने 
मैरेय मदिरा पिएका हुनाले उनीहरूको चित्त अहङारले पूर्ण भयो । त्यसपछि उनीहरूका विच 


परस्पर इलो युद्ध हुन थाल्यो । 


रामानन्दी दीका 


५८१२ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय  


युयुधुः कोधसंरब्धा वेलायामाततायिनः। 
धुभिंरसिभि्॑ल्ठेगंदामिस्तोमरष्टिभिः ॥ ९४ ॥ 


पढार्थ वेलायां  समृद्रको किनारमा तोमरष्टिभिः  तोमरहरुद्रारा र 
क्रोधसंरब्धाः  क्रोधने क्षुब्ध घुः  धनुहरूद्रारा ऋष्टिहरूद्रारा 

भएका असिभिः  तरबारहरद्रारा युयुधुः  युद्ध गरे 

आततायिनः  हातमा शत्त्रास्त्र भल्लैः  भालाहरुदरारा 

बोकेका यादवहरूले गदाभिः  गदाहरूद्रारा 








ताक्यार्थ त्यस वेला रिसाएका सबे यादवहरूले आआपफ्नो हातमा शस्त्रास्त्रहरू लिएका धिए। 
त्यसैले उनीहरू धनु, तरबार, भाला, गदा, तोमर र ऋष्टिहरू प्रहार गरेर समुद्रको किनारमा 
आपसमा युद्ध गर्न थाले। 


पतत्पताकै ण रथकुञ्जरादिमि च   खरोष्टगोभिमहिषेनरेरपि     ,   
ठ  खरोष्टृगोभिमं  
मिथः समेत्यार्वतरः सुदुमंदा न्यहज्छरेदैदभिरिव द्विपा वने ॥ १५॥ 








पदार्थ महिषैः  राँगाहरुद्रारा भएका यादवहरूले 
पतत्पताकेः  फर्फराइरहेको नेः  मनुष्यहरूदरारा वने  जङ्गलमा 
ध्वजा भएका अश्वतरः अपि  खच्चडहरूदरारा दद्भिः  दाराहरूद्रारा 
रथकुञ्जरादिभिः  रथ, हात्ती पनि द्विपाः इव  हात्तीहरूले कँ 
आदिद्रारा मिथः  आपसमा शरेः  बाणहरुद्रारा 

म भ ५ ० 
खरोष्टरगोभिः  गधा, ऊंट र॒ समेत्य  भिडन्त गरेर न्यहन्  एकले अर्कालाई मारे 
सादिहरूद्रारा सुदुमंदाः  अत्यन्त मदोन्मत्त 


ताक्यार्थ मदोन्मत्त भएका यादवहरू ध्वजा फ्फराद्रहेको रथ, हात्ती, गधा, ऊट, साढे, रागा, 
मान्छे र खच्चडमा समेत चटढेर एकआपसमा भिड्न थाले। जसरी जङ्गलमा मदोन्मत्त हात्तीहरू 
आआपफ्नो दाराद्रारा परस्पर युद्ध गर्दछन्, त्यसै गरी यादवहरू पनि परस्पर बाण प्रहार गर्दै एकले 
अर्कालाई मार्न थाले। 


प्रुम्नसाम्बो युधि रूढमत्सरावक्रूरभोजावनिरुद्सात्यकी । 
सुभद्रसङ्ग्रामजितो सुदारुण गदो सुमित्रासुरथो समीयतुः ॥ १६ ॥ 








पदार्थ सुदारुणो  भयङ्कर भएका सात्यकि 

युधि  युद्धमा प्रद्युम्नसाम्बौ  प्रद्युम्न र साम्ब सुभद्रसङ्ग्रामजितो  सुभद्र र 
रूढमत्सरौ  अत्यन्त क्रुद्ध अक्रूरभोजो  अक्रूर र भोज सडग्रामजित् 

भएका अनिरुद्धसात्यकी  अनिरुद्ध र॒ गदौ  दुबै गद 


रामानन्दी दीका 


५८९९ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३० 


एउटा श्रीकृष्णका भाद र अर्का सुमित्रासुरथो  सुमित्र र सुरथ 
छोरा समीयतुः  आपसमा लडे 


ताक्यार्थ सवे योद्धाहरू अत्यन्त क्रुद्ध धिए। तिनीहरूमध्ये प्रद्युम्न र साम्ब, अक्रूर र भोज, 
अनिरुद्ध र सात्यकि, सुभद्र र सडग्रामजित्, गद नामका दुबे जना एउटा श्रीकृष्णको भाइ र अर्का 
छोरा तथा सुमित्र र सुरथ एकआपसमा लड्न लागे । 


अन्ये च ये वै निशोल्मुकादयः सहस्रजिच्छतजिद्भावुमुख्याः। 


अन्योन्यमासाद्य मदान्धकारिता जघ्तुमुंकुन्देन विमोहिता भृराम् ॥ १७ ॥ 
पदढार्थ सहस्रजित्, शतजित् र भानु बनाइएका 
अन्ये च  अरू पनि आदि थिए, उनीहरू पनि अन्योन्यं  एउटाले अर्कालाई 
येवे  जो प्रसिद्ध मुकुन्देन  भगवान् श्रीकृष्णद्राराआसाद्य  नजिकमा पाएर 
निशगोल्मुकादयः  निशठ, भृशां  अन्यन्त जघ्तुः  मारे 
उल्मुक आदि विमोहिताः  मोहित गराइएका 
सहस्रजिच्छतजिदुभानुमुख्याः  मदान्धकारिताः  मदद्रारा अन्धा 








वाव्यार्थ निशठ, उल्मुक, सहस्रजित्, शतजित्, भानु आदि थुप्रै अरू पनि त्यहाँ प्रसिद्ध 
योद्धाहरू थिए । तिनीहरू पनि भगवान् श्रीकृष्णको मायाले विमोहित भएर मदिराजन्य मदले 
अन्धा भएर एकले अर्कालाई नजिकमा पाउनासाथ मारामार गर्न थाले। 


दााहंवृष्ण्यन्धकभोजसात्वता मध्वुंदा माथुरदुरसेनाः। 
विसर्जनाः कुकुराः कुन्तयश्च मिथस्ततस्तेऽथ विसृज्य सोहृदम् ॥ १८ ॥ 








पदार्थ वंशका ते  ती सबै यादवहरू 

अथ  यसरी माथुरशूरसेनाः  माथुर र ततः  उनीहरूबाट 
दाशाहवृष्ण्यन्धकभोजसात्वताः  शूरसेन वंशका सोहदं  प्रेमभावना 

दाशार्ह, वृष्णि, अन्धक, भोज र विसजंनाः  विसर्जन वंशका विसृज्य  त्यागेर 

सात्वत वंशका कुकुराः  कुकुर वंशका मिथः  परस्पर मारामार गर्न 
मघ्वबुंदाः  मधु र अर्बुद कुन्तयः च  कुन्ति वंशका थाले 


ताक्यार्थ त्यसरी त्यहोँ दाशार्ह, वृष्णि, अन्धक, भोज, सात्वत, मधु, अर्बुद, माथुर, शूरसेन, 
विसर्जन, कुकुर र कुन्ति वंशका यादवहरूले एकआपसमा रहेको प्रमभावनालाई त्यागेर एक 
आपसमा मारामार गर्व थाले। 


स्वखीयदौहित्रपितृन्यमातुके  


पुत्रा अयुध्यन् पितृभिभ्रांतुभिर्च पितृव्यमातुढेः। 
मित्राणि मित्रः सुहृदः सुहदुभिन्ञां तीस्त्वहन् ज्ञातय एव मूढाः ॥ १९॥ 


रामानन्दी दीका 


एकादश स्कन्ध 


पढार्थ 

मूढाः  मूर्ख भएर 

पुत्राः  छोराहरू 

पितुभिः  बुबाहरूसंग 
भ्रातृभिः च  भाइहरूसंग 


स्वसीयदोदित्रपितृव्यमातुठे    


केः  





श्रीमद्भागवत 


मामा, हजुरबा, भतिज र 
भाज्जाहरू भाज्जा, नाति, 
काका र मामासंग 
मित्राणि  साथीहरू 
मित्रैः  साथीहरूसंग 
सुहृदः  सुहद्हसरू 





५८९१५ 


अध्याय ३ 


सुहृद्भिः  सुहदहरूसंग 
अयुध्यन्  युद्ध गरे 

ज्ञातयः तु  बान्धवहरूले 
ज्ञातीन् एव  बान्धवहरूलाई नै 
अहन्  मारे 


ताक्यार्थ यसरी मूर्ख भएर छोराहरू बुबाहरूसंग, दाजुभाइहरू दाजुभाइसंग, मामा भाज्जासंग, 
हजुरबा नातिसंग, भतिज काकासंग, भाञ्जा मामासंग, साथीहरू साथीहरूसंग र सुहूदहरू 
सुहृदहरूसंग ने परस्पर युद्ध गर्न थाले र बान्धवहरूले बान्धवहरूलाई ने मारे । 


४ ् ४ धन्वसु 

रारेषु क्षीयमाणेषु भज्यमानेषु घन्वसु । 
क्षीयमाणेषु  . मुष्टिभिजंहरेरका  

रास्त्रेषु क्षीयमाणेषु हुरेरकाः ॥ २०॥ 


पदार्थ 

रारेषु  बाणहरू 

क्षीयमाणेषु  समाप्त भएपचछि 
धन्वसु  धनुहरू 


भज्यमानेषु  भांचिएपछि 
रास्त्रेषु  शस्त्रहरू 
क्षीयमाणेषु  क्षीण भएपचछ्ि 





उनीहरूले 


मुष्टिभिः  मूद्रीले 
एरकाः  एरका नामक बुटा 
बिरुवा हरू 





जहुः  लिए 


ताक्यार्थ लडदालडदे जब बाणहरू समाप्त भए, धनुहरू भांँचिए अनि अन्य शस्त्रास्त्रहरू पनि 


क्षीण भए, तब 


उनीहरूले समूद्रको किनारमा 


उत्पन्न एरका 


नामक बुटा 


ऋषिहरूको श्रापबाट उत्पनन भएको मुसललाई घोटेर निस्किएको चूर्णबाट पलाएका बिरुवा 


मूदरीले उएर लिए । 


ता वज्रकल्पा ह्यभवन् परिघा मुष्टिना भृताः। 


 ग्रे, 


जघ्तुरदिषस्तेः कृष्णेन वायंमाणास्तु तं 
प्रत्यनीकं मन्यमाना बलभद्रं च मोहिताः। 


वि  ५ 


च ते ॥ २९॥ 


हन्तुं कृतधियो राजन्नापन्ना आततायिनः ॥ २२॥ 


पदढार्थ 

मुष्टिना  मुटरीले 

भृताः  धारण गरिएका 
ताः  ती एरका 
वज्रकल्पाः  वज्रसमान 
परिघाः हि  मुसल नै 


॥  भए 

राजन्  हे राजा परीक्षित् 
तेच  ती यादवहरूले 
०२१ 

तः  त्यो एरकाहरूद्रारा 
दविषः  शत्रुहरूलाई 

जघ्तुः  मारे 





कृष्णेन  भगवान् श्रीकृष्णद्रारा 
वायंमाणाः तु  रोक्दा पनि 
मोहिताः  मदिराले लद्ढ भई 
तं  उहाँलाई र 

बलभद्रं च  बलरामलाई पनि 
प्रत्यनीकं  प्रतिपक्षी शत्र 





रामानन्दी दीका 


५८१६ 
एकादश स्कन्ध 


मन्यमानाः  ठानेका 
आततायिनः  हिसापरायण 


श्रीमद्भागवत 


यादवहरूले 
हन्तुं  उहांहरूलाई नै मार्न 


अध्याय ३ 


कृतधियः  निश्चय गरेर 
आपन्नाः  युद्ध गर्न आइलागे 


ताक्यार्थ मुद्रीले समात्नासाथ ती एरका वञ्रसमान मुसल नै भए। हे महाराज परीक्षित्  
त्यसपछि ती यादवहरूले त्यही एरकारूप मुसलप्रहार गरेर एकले अर्कालाई मार्ग थाले। भगवान् 
श्रीकृष्णले उनीहरूलाई रोक्न खोज्नुभयो, तर मदिराले लट्ठ भएका यादवहरूले श्रीकृष्ण र 
बलरामलाई नै आफनो प्रतिपक्षी ठाने अनि फन् बढी हिं्रक भएर उहाँहरू दुबे जनालाई मार्ने 
निश्चय गरी युद्ध गर्न आदलागे । 


अथ तावपि सङ्करुद्धावुदयम्य कुरुनन्दन । 
एरकामुष्टिपरिघो चरन्तो जघ्नतुययधि ॥ २२॥ 


पदार्थ बलराम पनि युधि  रणभूमिमा 

कुरुनन्दन  हे कुरुवंशी सद्ुद्धो  अत्यन्त क्रुद्ध भएर चरन्तो  घुम्द 

परीक्षित् एरकामुष्टिपरिघो  मूदीमा जघ्नतुः  उनीहरूलाई मार्नुभयो 
अथ  त्यसपछि एरकारूप मुसल लिएर 

तो अपि ती श्रीकृष्ण र उद्यम्य  त्यही उटाएर 








ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! आफसंग युद्ध गर्न आइलागेपछि भगवान् श्रीकृष्ण र बलराम अत्यन्त 
क्रुद्ध हुनुभयो । उहाँहरूले पनि हातमा एरकारूप मुसल उठाएर रणभूमिमा यता र उता घुम्दै 
यादवहरूलाई मार्नुभयो । 

ब्रह्मशापोपसृष्टानां कृष्णमायावृतात्मनाम्। 

स्पघांकोधः क्षयं निन्ये वेणवो ऽग्नि्यथा वनम् ॥ २४॥ 
वनं यथा  जङ्गललाई ४ै 
क्षयं  नाशमा 


 यादवहरूको 
स्पघक्रोधः  स्पधमूलक 


पदार्थ 
 
ब्रह्मशापोपसृष्टानां  ब्राह्मणको 








श्रापले प्रेरित भएका क्रोधले निन्ये  प्राप्त गरायो 
कृष्णमायावृतात्मनां  वेणवः  बांसको घर्षणजन्य 
श्रीकृष्णको मायाले चित्त अग्निः  आगोले 


ताक्यार्थ जसरी बाँसको परस्परको घर्षणबाट निस्किएको आगोले बांस र जङ्गललाई नै उढाएर 
नष्ट गर्दछ, त्यसरी ने ब्राह्मणहरूको श्रापले ग्रस्त भएका तथा भगवान् श्रीकृष्णको मायाले मोहित 
भएका यादवहरूको स्पर्धात्मक युद्धले सम्पूर्णं यदुकुललाई ने नष्ट गरिदियो । 
५ ५ न प ४० 
एवं नष्टेषु सवेषु कुटेषु स्वेषु केशवः। 
 अ ५    
अवतारता भुवा भार इात मनऽवशाषतः ॥ २५॥ 


रामानन्दी दीका 


५८१७ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 
पढार्थ नष्टेषु  नष्ट भएपचछ्ि अवतारितः इति  उतारियो 
एवं  यसप्रकार केशवः  भगवान् श्रीकृष्णले हरण भयो भन्ने 

सर्वेषु  सबै अवरोषितः  बांकी रेको मेने  ठान्नुभयो 

स्वेषु  आपनो भुवः  पृथिवीको 

कुलेषु  कुल भारः  भार 








ताक्यार्थ यसरी जब आफ्नो सम्पूर्ण कुल नष्ट भयो, तब भगवान्ले अब पुथिवीको बाँकी 
रहेको भार पनि हरण भयो भन्ने ठान्नुभयो । 


रामः समुद्रवेकायां योगमास्थाय पौरुषम् । 
तत्याज लोकं मानुष्यं संयोज्यात्मानमात्मनि ॥ २६॥ 








पढार्थ योगं  योगमा मानुष्यं  मनुष्यसम्बन्धी 
रामः  बलरामले आस्थाय  स्थिर भएर लोकं  लोक रूप लाई 
समुद्रवेायां  समृद्रको आत्मानं  आपूलाई तत्याज  त्याग्नुभयो 
किनारमा आत्मनि  परमात्मामा 

पौरुषं  परमपुरूषको ध्यानरूप संयोज्य  मिलाएर 


वाक्यार्थ बलरामले समूद्रको किनारमा परमपुरुष परमात्माको ध्यानरूप योगमा स्थिर भई 
आपूलाई परमात्मामा मिलाएर यो मनुष्यलोक वा मनुष्यरूपलाई त्यारनुभयो । 


  द देवकीसुत 
रामनियांणमालोक्य भगवान् ४ 
निषसाद धरोपस्थे तुष्णीमासाद्य पिप्पलम् ॥ २७॥ 


पढार्थ   देवकीनन्दन आसाद्य  पुगेर 
रामनियांणं  बलरामको प्रयाण श्रीकृष्णले धरोपस्थे  पृथिवीतल्मँ 
आलोक्य  देखेर तृष्णम्  चुपचाप निषसाद  बस्नुभयो 
भगवान्  भगवान् पिप्पलं  पिपलको रुखमा 








तवाक्यार्थ बलरामको प्रयाण आफ्नो धामगमन तथा अंशरूपले पातालगमन देखेर देवकीनन्दन 
भगवान् श्रीकृष्ण मौन भई पिपलको रूखको फेदमा गएर बस्नुभयो । 


बिभ्रच्चतुभंजं रूपं भ्राजिष्णु प्रभया स्वया । 
दिशो वितिमिराः कुवन् विधूम इव पावकः ॥ २८ ॥ 


पदार्थ भ्राजिष्णु  देदीप्यमान बिभ्रत्  धारण गरेर 
स्वया  आप्नो चतुभुजं  चारवटा भुजा भएको विधूमः  धुँवारहित 
प्रभया  शरीरको तेजले रूपं रूप पावकः इव  अग्नि यै 


रामानन्दी दीका 


९५८१८ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय  


दिशः  सम्पूर्ण दिशाहरूलाई उन्यालो फेदमा बस्नुभयो 
वितिमिराः  अन्धकाररहित वेन्  बनादै पिपलको 


ताक्यार्थ त्यस वेला भगवान् श्रीकृष्णले चारवटा भुजा भएको तथा आफ्नै शरीरको तेजले 
देदीप्यमान दिव्य रूप धारण गर्नुभयो। धुवांरहित अग्निले ४ सम्पूर्ण दिशाहरूलाई भगवान्को 
देहिक कान्तिले अन्धकाररहित उज्यालो बनाद्रहेको थियो । 


श्रीवत्साङूं घनरयामं तप्तहाटकवच॑ंसम् । 
कोरोयाम्बरयुग्मेन परिवीतं सुमङ्गलम् ॥ २९॥ 
सुन्द्रस्मितवक्त्रान्जं नीलकुन्तलमण्डितम् । 
पुण्डरीकाभिरामाक्षं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ ३०॥ 








पदढार्थ पीताम्बरको जोडी वस्त्रले घुंघरिएको केशले अलङ्कृत 
श्रीवत्साङ्कं  छातीमा श्रीवत्स परिवीतं  वेष्टित हुनुभएका भएका भएका 

चिह्न भएका सुमङ्गलं  अत्यन्त सुन्दर र॒ पुण्डरीकाभिरामाक्षं  रक्त कमल 
घनश्यामं  मेघ रँ श्याम वर्ण मङ्गलमय फँ मनोहर ओंँखा भएका 

भएका सुन्द्रस्मितवक्तरान्जं  सुन्दर॒ स्फुरन्मकरकुण्डलं  कानमा 
तप्तहाटकवचंसं  तताएको मस्कानले शोभित मुखकमल चम्किरहेका मकराकार कुण्डल 
सुनको जस्तो कान्ति भएका भएका भएका भगवान् हुनुहुन््यो 
कोरोयाम्बरयुग्मेन  रेशमी नीलकुन्तलमण्डितं  कालो 


वाव्यार्थ छातीमा श्रीवत्स चिह शोभायमान भएका र मेघ रँ श्यामल वर्ण भएका भगवानूको 
शरीरबाट तताएको सुनको जस्तो कान्ति फैलिद्रहेको धियो भने शरीरमा तल र माथि दुबेतिर 
रेशमी वस्त्रहरू वेष्टित थिए । उहाँको शरीर ज्यादै मनोहर र मङ्गलमय धियो । मुखकमलमा मनोहर 
मुस्कान देखिन्थ्यो, केश काला र घँघरिएका थिए, ओं खाहरू रक्तकमल ॐ मनोहर धिए । उहोँले 
कानमा धारण गर्नुभएका मकरकुण्डल पनि चम्किरहेका धिए। 


करटिसूत्रबह्यसूत्रकिरीटकटकाङ्खदेः। 
हारनूपुरमुद्राभिः कोस्तुभेन विराजितम् ॥ ३९॥ 
वनमालापरीताद्गं मूतिंमदुभिरनिंजायुधेः । 

कृत्वोरो दक्षिणे पादमासीनं पङ्कजारुणम् ॥ ३२॥ 
मुसलावशेषायःखण्डकृतेषुटुन्धको जरा । 
मृगास्याकारं तच्चरणं विव्याध मृगशङ्कया ॥ ३३॥ 


रामानन्दी दीका 


५८९९ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 
पदार्थ निजायुधेः  आपना दिव्य फलामको टुक्रोलाई बाणको 
करिसूत्रबह्यसूत्रकिरीटकटका शत्त्रास्त्रहरुद्रारा विराजित प्पामा लगाएको 

ब्दः  कन्दनी, जनै, मुकुट, पङ्कजारुणं  रक्तकमल ॐ राता जरा  जरा नामक 

बाला र बाजुद्रारा पादं  देब्रे चरणलाई टुन्धकः  व्याधाले 
हारनृपुरमुद्राभिः  मुक्ताहार, दक्षिणे  दाहिने मृगास्याकारं  मृगको मुख 
पाउञ्, ओँटीद्रारा उरो  जांघमा जस्ते आकार भएको 

कोस्तुभेन  कौस्तुभ मणिद्रारा कृत्वा  राखेर तच्चरणं  भगवान्को त्यो 
विराजितं  सुशोभित आसीनम्  बस्नुभएका भगवान् चरणलाई 

वनमालापरीताद्गं  वनमालाद्रारा श्रीकृष्णलाई मृगराङया  मृगको आशङ़ाले 
व्याप्त अङ्ग भएका मुसखावशोषायःखण्डकृतेषुः  विन्याध  बाणले वेधन गव्यो 
मूतिंमद्भिः  मूर्तिमान् मुसल घोटेर बाँकी रेको 








ताक्यार्थ भगवान् कन्दनी, जनै, मुकुट, बाला, बाजु, मुक्ताहार, पाउन्, ओँटी, कौस्तुभ मणि र 
वनमाला आदिद्रारा सुशोभित हुनहुन्थ्यो। भगवान्का दिव्य शस््रास्त्रहरू मूर्तिमान् भएर तत्तत् 
स्थानमा धथिए । त्यस वेला भगवान् रक्तकमल ैँ लालवर्णको आफनो देन्रे चरण दाहिने जांँघमा 
राखेर पिपलको फेदमा बस्नुभएको थियो। यादवहरूले मुसल घोटेर बाँकी रहेको फलामको 
ट्क्रोलाई आप्नो बाणको टुप्पोमा लगाएको जरा नाम गरेको व्याधाले टाढाबाट भगवान्को लाल 
रङ्को चरणलाई मृगको मुख जस्तो ठान्यो रमृगने हो भन्ने आशङा गरी त्यही बाण प्रहार गरेर 
भगवान्को चरणमा वेधन गयो । 


चतुभुजं तं पुरुषं दुष्ट्वा स कृतकिल्बिषः । 
भीतः पपात शिरसा पादयोरसुरद्विषः ॥ ३४॥ 


पढार्थ कृतकिल्बिषः  अपराध गरेको पादयोः  चरणकमलमा 
तं  ती विद्ध व्यक्ति सः  त्यो व्याधा शिरसा  टाउको ढुकाडदे 
चतुभुंजं  चारवटा भुजा भएका भीतः  डराएर पपात  पयो 

पुरुषं  पुरुषलाई असुरद्विषः  दैत्यनाशक 

दुष्ट्वा  देखेर भगवान्को 








वाव्यार्थ व्याधाले आफ्नो बाणद्वारा विद्ध भएको व्यक्ति चतुर्भुज पुरुष भएको देख्यो । 
त्यसपछि आपफूबाट अपराध भएको बुणेर ऊ अत्यन्त भयभीत भयो । अनि ऊ टउको ढुका्डदे 
देत्यनाशक भगवान् श्रीकृष्णको चरणकमलमा पय्यो । 


अजानता कृतमिदं पापेन मधुसूदन । 
क्षन्तुमर्हसि पापस्य उत्तमश्लोक मेऽनघ ॥ ३५॥ 


रामानन्दी दीका 


५८२० 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३० 
पदढार्थ अनघ  हे निष्पाप प्रभु कृतं  गरियो 

मधुसूदन  हे मधुसूदन अजानता  अनजानमा पापस्य मे  पापी मलाई 
उत्तमरलोक  हे पवित्र पापेन  पापी मद्रारा क्षन्तुं  क्षमा गर्न 

कीर्तिमान् श्रीकृष्ण इदं  यो अपराध अर्हसि  योग्य हूनुहुन्छ 








वाव्यार्थ हे मधुसूदन ! हजुर परमपवित्र कीर्तिले सम्पन्न हुनहुन्छ । हजुरमा पापको स्पर्श छैन । 
हे श्रीकृष्ण ! म॒ अत्यन्त पापी हं। मैले अनजानमा यो अपराध गर। त्यसेले पापी मलाई क्षमा 
गरिदिनुहोस् । 


यस्यानुस्मरणं नृणामज्ञानध्वान्तनाशनम् । 
वदन्ति तस्य ते विष्णो मयासाधु कृतं प्रभो ॥ ३६॥ 








पदार्थ नृणां  मनुष्यहरूको तस्य  त्यस्ता 
विष्णो  हे सर्वव्यापक भगवान् अज्ञानध्वान्तनाशनं  अज्ञानरूप ति  हजुरलाई 
प्रभो  हे प्रभु अन्धकारको नाशक हो भनी मया  मद्रारा 
यस्य  जसको सबले असाधु  अनुचित 
अनुस्मरणं  चिन्तन, स्मरण वदन्ति  बतारंछन् कृतम्  गरियो 


ताक्यार्थ सर्वव्यापक हे प्रभु! सबेले हजुरको स्मरण मात्रले पनि मनुष्यहरूको अज्ञानरूप 
अन्धकार नष्ट हुन्छ भनी भन्दछन् । मेले त्यस्ता हजुरमा अनुचित आचरण गरं । 


तन्माश्यु जहि वैकुण्ठ पाप्मानं मृगलुन्धकम् । 
यथा पुनरहं त्वेवं न कुयां सदतिक्रमम् ॥ ३७ ॥ 








पदार्थ पाप्मानं  पापीलाई अहं  मेले 

तत्  त्यस कारण आशु  तुरन्त एवं  यसरी 

वेकुण्ठ  हे वैकुण्ठ जहि  मार्नुहोस् सदतिक्रमं तु  सज्जनको 
मृगट्ुन्धक  मृगको लोभी यथा  जसका कारण अपराध कहिल्यै 
माम पुनः  फेरि न कुर्याम्  नगरं 


ताक्यार्थ त्यसैले हे वैकुण्ठ ! मृगको लोभी भएर मेले पाप गरर। मलाई तुरुन्त मारिदिनुहोस्, 
फेरि पनि मैले यसै गरी कहिल्यै पनि सज्जन महापुरुषहरूमाथि अपराध नगरं । 


यस्यात्मयोगरचितं न विदुविरिञ्चो 
रुद्रादयोऽस्य तनयाः पतयो गिरां ये । 
त्वन्मायया पिहितदुष्य्य एतदञ्जः 


रामानन्दी दीका 


५८२१ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय  


  भ १ 
क तस्य तं वयमसदूगतया गृणीमः ॥ २३८ ॥ 


पदढार्थ रुद्रादयः  रुद्र आदि ते  हजुरको 

यस्य  जसको तनयाः  पुत्रहरूले एतत्  ब्राह्मणश्राप आदिको यो 
आत्मयोगरवितं  आप्नो ये  जो अरू पनि रहस्य 

योगमायाद्रारा रचित विषयलाई गिरां  वाणीका असट्गतयः  पापयोनि भएका 
त्वन्मायया  हजुरकै मायाद्रारा पतयः  स्वामीहरू छन्, वयं  हामीहरूले 

पिहितदुष्टयः  दृष्टि ठाकिएका तिनीहरूले अञ्जः  सजिलै 

विरिञ्चः  ब्रह्माले तथा न विदुः  जानन सकेनन् किं  कसरी 

अस्य  उहाँका तस्य  त्यस्ता गृणीमः  बुम्न सक्दद्छौँ 








ताक्यार्थ हजुरको मायाद्रारा मोहित विवेकदृष्टि भएका ब्रह्मा, उनका रुद्र॒ आदि पुत्र एवं 
वेदरूप वाणीका अधिपति वेदद्रष्टा ज्ञानीहरूले पनि हजुरको योगमायाद्रारा रचित विषयहरूको 
रहस्यलाई राम्ररी वुमन सक्दैनन्। यस्ता हजुरको यो ब्राह्मणश्राप आदिको रहस्यलाई पापयोनि 
भएका हामीहरूले सजिलै कसरी बुम्न सक्दछ्छी ? 


श्रीभगवानुवाच भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभयो 
मा भरे त्वमुत्तिष्ठ काम एष कृतो हि मे। 
याहि त्वं मदनुज्ञातः स्वगं सुकृतिनां पदम् ॥ ३९॥ 


पढार्थ एषः  यो सुकृतिनां  पुण्यात्माहरुद्रारा 
जरे  हे जरा व्याधा मे  मद्रारा प्राप्त गर्न योग्य 

त्वं  तिमी कृतः  गरिएको पदं  स्थान 

मा भैः  नडराऊ कामः  कामहो स्वर्गं  स्वर्गमा 

उत्तिष्ठ  उठ त्वं  तिमी याहि  जाऊ 

हि  निश्चय नै मदनुज्ञातः  मेरो आज्ञाले 








ताक्यार्थ हे जरा व्याधा ! तिमी नडराऊ, उठ । तिमीले जुन काम मेरो गोडामा बाण हाने 
काम गयौ, त्यो मेरो इच्छाले प्रेरित भएर गरेका हौ। तिमीलाई मेरो आज्ञा छ, तिमी 
पुण्यात्माहरूद्वारा पादन स्वर्गमा जाऊ । 


ज कृष्णेनेच्छाररीरिणा ३ 
इत्यादिष्टो भगवता कृष्णेनेच्छादारीरिणा । 
त्रिः परिक्रम्य तं नत्वा विमानेन दिवं ययो ॥ ४०॥ 


पढार्थ इच्छाशरीरिणा  इच्छाअनुसार भगवता  भगवान् 
इति  यसरी शरीर ग्रहण गर्ने कृष्णेन  श्रीकृष्णद्रारा 


रामानन्दी दीका 


५८२२ 
एकादश स्कन्ध 


आदिष्टः  आज्ञा दिदएको 
जरा व्याधाले 
त्रिः  तीन पटक 


श्रीमद्भागवत 


परिक्रम्य  परिक्रमा गरेर 
तं  ती भगवान्लाई 
नत्वा  नमस्कार गरेर 


अध्याय ३ 


विमानेन  विमानद्रारा 


दिवं  स्वर्ग 
ययो  गयो 


ताक्यार्थ यसरी स्वेच्छाले शरीर धारण गर्नृहुने भगवान् श्रीकृष्णले आज्ञा दिएपच्ि जरा व्याधाले 
भगवानूको तीन पटक परिक्रमा गरी उहाँलाई नमस्कार गयो र विमानमा चेर स्वर्गलोकतिर 


गयो । 


दारुकः कृष्णपदवीमन्विच्छन्नधिगम्य ताम् । 
वायुं तुलसिकामोदमाघ्रायाभिमुखं ययो ॥ ५१॥ 


पदार्थ 

दारुकः  भगवान्का सारथि 
दारुक 

कृष्णपदवीम्  भगवान् 
श्रीकृष्णको पदचिह्ठ 
अन्विच्छन्  पचछ्छ्याखदे 





तुलसिकामोदं  भगवान्ले 
धारण गर्नुभएको तुलसीको 
सुगन्धले युक्त 

वायुं  वायुलाई 

आघ्राय  सुंधेर 

तां  भगवान् बस्नुभएको त्यो 





ठं 

अधिगम्य  पत्ता लगाएर 
अभिमुखं  भगवान्को अगाडि 
ययो  आदपुगे 


ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णका सारथि दारुक भगवान् श्रीकृष्णको पदचिह्न पद्छयाडदै भगवान्ले 
धारण गर्नुभएको तुलसीको सुगन्धले युक्त वायुलाई सुंध्वै उहाँ बस्नुभएको ठा पत्ता लगाई 


उहाँको अगाडि आद्पुगे । 


तं तत्र तिग्मद्युभिरायुधेरवृतं द्यर्वत्थमूले कृतकेतनं पतिम् । 
स्नेहप्लुतात्मा निपपात पादयो रथादवप्टुत्य सबाष्पलोचनः ॥ ४२॥ 


पदढार्थ 

हि  निश्चयनै 

तत्र  त्यहां 

तिग्मद्युभिः  अत्यन्त 
प्रकाशमान 

आयुधः  शस््रास्त्रहरूद्रारा 
वृतं  युक्त 





अर्वत्थमूले  पिपलको फेदमा 
कृतकेतनं  निवास गर्नुभएका 
तंती 

पतिं  आफ्ना पतिलाई देखेर 
स्नेहप्टुतात्मा  प्रमले भरिएको 
चित्त भएका 

सबाष्पलोचनः  आंखामा आंसु 





भरिएका ती दारुक 

रथात्  रथनाट 

अवप्टुत्य  ओर्लिएर 
पादयोः  भगवान्को चरणमा 
निपपात  के 


वाव्यार्थ त्यहाँ पुगेपच्ि दारुकले अत्यन्त प्रकाशमान शस्त्रास्त्रले युक्त भएका भगवान्लाई 
पिपलको फेदमा बस्नुभएका देखे। आना पति भगवान् श्रीकृष्णलाई देखेपछ्ि उनको चित्त 
भगवानूप्रतिको प्रेमले भरिएर आयो । उनी आंखाबाट आंसुका बलिन्द्र धारा बगादै भक्कानिएर 
रोए अनि रथबाट हत्तपत्त ओर्लिएर भगवान्को चरणमा दके । 


रामानन्दी दीका 


एकादश स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


५८२२ 


अध्याय ३ 


अपरयतस्त्वच्चरणाम्बुजं प्रभो दुष्टिः प्रनष्टा तमसि प्रविष्टा । 
दिशो न जाने न भे च शान्तिं यथा निरायामुडपे प्रनष्टे ॥ ४२॥ 


पदार्थ 

प्रभो  हे प्रभु 

त्वच्वरणाम्बुजं  हजुरको 
चरणकमललाई 

अपर्यतः  दर्शन गर्व नपाएर 
दुष्टिः  मेरो दृष्टि 
वाक्यार्थ त्यसपच्छि दारुकले 





तमसि  मोहमय अन्धकारमा 
प्रविष्टा  प्रविष्ट भएर 
प्रनष्टा  नष्ट भएको छ 
निशायां  रातमा 

उद्पे  चन्द्रमा 

प्रनष्टे यथा  अस्ताए ठ 





दिशः  दिशाहरूलाई 
न जाने  जानन सकि्नं 
शान्तिं च  शान्ति पनि 

ह सकि 
न रभे  प्राप्त गर्न सकिनेँ 


भगवानूलाई प्रार्थना गर्दै भने हि प्रभु! हजुरको चरणकमलको 
दर्शन गर्न नपाएकाले मेरो दृष्टि मोहमय अन्धकारमा प्रविष्ट भएर नष्ट भएको छ। चन्द्रमा 
अस्ताएपच्ि रातमा जसरी दिशा थाहा पाउन सकिंदेन त्यसरी ने मेले अहिले कुनै पनि दिशा थाहा 
पाउन सकेको छैन र शान्ति प्राप्त गर्न पनि सकेको कैन । 


इति ब्रुवति सूते वे रथो गरुडखाञ्छनः। 
खमुत्पपात राजेन्द्र सारवध्वज उदीक्षतः ॥ ४४॥ 


पढार्थ 

राजेन्द्र  हे महाराज परीक्ित् 
सूते  सारथि दारुकले 

इति  यस्तो 

बरुवति  प्रार्थना गद्गद 





उदीक्षतः  उनले माथितिर 
हिदर्हिरद 


र 
रथः  भगवान्को रथ 


साश्वध्वजः  घोडा र ध्वजाले वि  निश्चय नै 


सहित 
गरुडलाञ्छनः  गरुडको चह 





खं  आकाशतिर 
उत्पपात  उद्यो 


ताक्यार्थ हे महाराज परीक्षित् ! सारथि दारुकले यसरी प्रार्थना गर्दागर्दे गरुडको चिहले युक्त 
ध्वजा भएको भगवान्को रथ घोडासहित आकाशतिर उद्यो । 


तमन्वगच्छन् दिव्यानि विष्णुप्रहरणानि च। 


अत्यन्त आश्चर्य मानेका 
सूतं  सारथि दारुकलाई 


तेनातिविस्मितात्मानं सूतमाह जनाद॑नः ॥ ४५॥ 
पदार्थ तं  त्यही रथको 
दिव्यानि  दिव्य अन्वगच्छन्  पच्छिपलि गए 
विष्णुप्रहरणानि च  भगवान् तेन  यस कुराले 


श्रीकृष्णका शस्त्रास्त्रहरू पनि 





अतिविस्मितात्मानं  मनमा 





जनादंनः  श्रीकृष्णले 
आह  भन्नुभयो 


ताक्यार्थ भगवान्का दिव्य शस्त्रास््रहरू पनि त्यही रथको पल्िपल्ि आकाशतिरे उड । त्यस्तो 
अद्भुत दुश्य देखेर आश्चर्यचकित भएका सारथि दारुकलाई भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभयो । 


रामानन्दी दीका 


५८२८ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय  


गच्छ द्वारवतीं सूत ज्ञातीनां निधनं मिथः। 
सङ्कषणस्य नियाणं बन्धुभ्यो बृहि मदुदञ्ञाम् ॥ ४६॥ 


पढार्थ ज्ञातीनां  यदुवंशीबन्धुहरूको नियाणं  आफ्नो धामगमन 
सूत  हे दारुक मिथः  परस्परमा भएको मद्दशां  मेरो अवस्था 
दवारवतीं  द्वारका निधनं  संहार मृत्यु बन्पुभ्यः  यादवबन्धुहरूलाई 
गच्छ  जाऊ सङ्कषणस्य  बलरामको बूहि  सुनाऊ 








ताक्यार्थ हि दारुक ! तिमी अब द्वारका जाऊ। त्यहँ गएर यदुवंशी बान्धवहरूको परस्परमा 
युद्धद्रारा मृत्यु, दाजु बलरामको स्वधामगमन र मेरो यो अवस्था स्वधामगमनको तयारीको 
बारेमा त्यहोँ रहेका बन्धुबान्धवहरूलाई से सुनाऊ । 


हवारकायां च न स्थेयं भवद्भिश्च स्वबन्धुभिः। 
मया त्यक्तां यदुपुरीं समुद्रः प्लावयिष्यति ॥ ४७॥ 


पदार्थ द्वारकायां च  द्रारकामा यदुपुरीं  यदुहरूको नगरी 
स्वबन्धुभिः  आपफना बान्धवहरून स्थेयं  नबसियोस् द्रारकालाई 

सहित मया  मद्रारा समुद्रः  समुद्रले 
भवदूभिः च  तपाईहरुद्वारा पनि त्यक्तां  परित्यक्त प्लावयिष्यति  इबाउनेचछठ 








ताक्यार्थ यो पनि सुनाऊ कि आपफ्ना कुलकुट्म्ब र बन्धुबान्धवसहित तपारईहरू पनि यदुनगरी 
द्रारकामा नबस्नुहोस् किनभने मैले त्याग गरेको द्वारकालाई समुद्रले इबाउनेछ । 


स्वं स्वं परिग्रहं स्वँ आदाय पितरो च नः। 
अयुनेनाविताः सवं इन्द्रप्रस्थं गमिष्यथ ॥ ४८ ॥ 








पदार्थ नः हाम्रा अविताः  रक्षित भएर 
सरवे  सबै जना पितरो च  मातापितालाई पनि सर्वे  सबै 

स्वं स्वं  आआफ्नो आदाय  लिएर इन्द्रप्रस्थं  इन्द्रप्रस्थ 
परिग्रहं  परिवार धनसम्पत्ति अयुनेन  अर्जुनद्रारा गमिष्यथ  जानुहोस् 


ताक्यार्थ तपारईहरू आआफ्ना परिवार, धनसम्पत्ति तथा मेरा मातापिताहरूलाई पनि लिएर 
अर्जुनको संरक्षकत्वमा इन्द्रप्रस्थ जानुहोस् । 


त्वं तु मद्धमंमास्थाय ज्ञाननिष्ठ उपेक्षकः । 
मन्मायारचितामेतां विज्ञायोपरामं व्रज ॥ ५९॥ 


रामानन्दी दीका 


५८२ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 
पढार्थ ज्ञाननिष्ठ  ज्ञाननिष्ठ भएर रचना हो भन्ने 

त्वंतु  तिमी चाहं उपेक्षकः  केटीको पनि इच्छा विज्ञाय  बुर 

मद्धमंम्  मेले बताएको नगरी उपरमं  शान्तिभावमा 
भागवत धर्मलाई एतां  यो सम्पूर्ण प्रपञ्च व्रज  प्राप्त होऊ 

आस्थाय  आश्रय लिएर मन्मायारचितां  मेरो मायाको 








ताक्यार्थ हे दारुक ! तिमी चाहं मेले उपदेश गरेको भागवतधर्मको आश्रय लिएर ज्ञाननिष्ठ 
बन। केटी वस्तुको पनि इच्छा नगर्ने होऊ, सम्पूर्ण प्रपञ्चलाई मेरो मायाको सृष्टि ठानैर शान्त 
होऊ । 

इत्युक्तस्तं परिक्रम्य नमस्कृत्य पुनः पुनः। 

तत्पाद शीष्ण्युंपाधाय दुम॑नाः प्रययो पुरीम् ॥ ५०॥ 








पदार्थ परिक्रम्य  परिक्रमा गरेर उपाधाय  राखेर 
इति  यसप्रकार पुनः पुनः  बारम्बार दुम॑नाः  उदास हदे 
उक्तः  भगवानुद्रारा भनिएका नमस्कृत्य  नमस्कार गरेर पुरीम्  द्वारका पुरी 
दारूकले तत्पादौ  भगवान्को चरणलाई प्रययो  गए 

तं  उहाँ लाई रीष्णिं  आप्नो शिरमा 


ताक्यार्थ यसरी आदेश पाएपच्छि दारुकले भगवान्को परिक्रमा गरे। पटकपटक उहाँलाई 
नमस्कार गरे अनि उहाँको चरणकमललाई आफ्नो शिरमा राखे। त्यसपछि उदास हदे उनी 
द्रारकातिर गए। 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायामेकादशस्कन्धे त्रिंशोऽध्यायः ॥ २० ॥ 


रामानन्दी दीका 


५५८ र६ 


एकादश स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


अध्याय ३ 


अथ एकत्रिंशोऽध्यायः 


भगवान् श्रीकृष्णको स्वधामको यात्रा 


श्रीञुक उवाच श्रीशुकदेवजीले भन्नुभयो 


अथ तत्रागमद् बह्मा भवान्या च समं भवः। 
महेन्द्रपरमुखा देवा मुनयः सप्रजेरवराः ॥ १॥ 


पितरः सिद्धगन्धवां विद्याधरमहोरगाः । 
चारणा यक्षरक्षांसि किन्नराप्सरसो द्विजाः ॥ २॥ 
द्रष्टुकामा भगवतो नियाणं परमोत्सुकाः । 
गायन्तश्च गृणन्तङ्च शरेः कमौणि जन्म च ॥ ३॥ 
ववृषुः पुष्पवषीणि विमानावलिभिनभः। 
कुन्तः सङ्कुलं राजन् भक्त्या परमया युताः ॥ ४॥ 


पदार्थ 

अथ  दारुक गएपच्छि 

तत्र  त्यां 

ब्रह्मा  ब्रह्मा 

भवान्या समं  पार्वतीले सहित 
भवः च  शिवजी पनि 
आगमत्  आउनुभयो 
भगवतः  भगवान् श्रीकृष्णको 
नियाणं  स्वधामगमन 
दरष्ट्कामाः  हेर्न इच्छा भएका 
परमोत्सुकाः  अत्यन्त उत्सुक 
महेन्द्रप्रमुखाः  महेन्द्र आदि 
देवाः  देवताहरू 

सप्रजेश्वराः  मरीचि आदि 
प्रजापतिहरूसहित 





मुनयः  सनक आदि ऋषिहरू 
पितरः  अग्निष्वात्ता आदि 
पितुगण 

सिद्धगन्धवांः  सिद्ध र 
गन्धर्वहरू 

विद्याधरमहोरगाः  विद्याधर र 
नागहरू 

चारणाः  चारणहरू 
यक्षरक्षांसि  यक्ष र राक्षसहरू 
किन्नराप्सरसः  किन्नर र 
अप्सराहरू 

द्विजाः  मैत्रेय आदि ब्राह्मणहरू 
पनि अथवा पक्षीगण पनि 
आए उनीहरूले 

शरेः  श्रीकृष्णको 





कमौणि  कर्म चरित्र 
जन्म च  जन्म पनि 
गायन्तः च  गाँदे 
गृणन्तः च  कीर्तन गर्दै रहे 
राजन्  हे राजा परीक्षित् 
परमया  परम 

भक्त्या  भक्तिले 

युताः  युक्त भएर 
विमानावलिभिः  विमानका 
पडक्तिहरूले 

नभः  आकाशलाई 

सङ्करं ख  व्याप्त 

कुवन्तः  गरादे 
पुष्पवषोणि  पुष्पको वर्षा 
ववृषुः  गराए 


ताक्यार्थ दारुक द्वारका गएपचछ्छि त्यहाँ ब्रह्माजी तथा पार्वतीलाई साथमा लिएर भगवान् शिव 


रामानन्दी दीका 


५८२७ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २१ 


आउनुभयो । त्यसै गरी इन्द्र॒ आदि देवता, मरीचि आदि प्रजापति, सनक आदि ऋषि, अग्निष्वात्ता 
आदि पित्गण, सिद्ध, गन्धर्व, विद्याधर, नाग, चारण, यक्ष, राक्षस, किन्नर, अप्सरा, मेत्रेय आदि 
ब्राह्मणहरू अथवा पक्षीहरू पनि भगवान् श्रीकृष्णको स्वधामगमन हेर्बका लागि अत्यन्त उत्सुक 
भएर त्यहं आद्रपुगे । उनीहरू सबेले भगवान् श्रीकृष्णको कर्म र जन्मसम्बन्धी लीलाचरिव्रहरूको 
गान र स्तुतिकीर्तन गरिरहेका थिए, देवताहरूको विमानको पडक्तिले सम्पूर्णं आकाश ने व्याप्त 
भएको थियो, अनि त्यहां उनीहरू सबेले पुष्पवर्षा गरिरेका धिए। 


भगवान् पितामहं वीक्ष्य विभूतीरात्मनो विभुः । 
संयोज्यात्मनि चात्मानं पद्मनेत्रे न्यमीलयत् ॥ ५॥ 


पदार्थ विभूतीः  विभूतिरूप इन्द्र आदि संयोज्य  मिलाएर 

विभुः  सर्वव्यापक देवताहरूलाई पनि पदूमनेत्रे च  कमल जस्ता 
भगवान्  भगवान् श्रीकृष्णले वीक्ष्य  देखेर नेत्रहरू पनि 

पितामहं  ब्रह्मालाई आत्मनि  आत्मामा न्यमीलयत्  बन्द गर्नुभयो 
आत्मनः  आप्ना आत्मानं  आपफूलाई 








वाव्यार्थ सर्वव्यापक भगवान् श्रीकृष्णले ब्रह्माजी र आफ्ना विभूतिरूप इन्द्र आदि देवताहरूलाई 
देखेर आफ्नो स्वरूपलाई आत्मामा मिलाउनुभयो अनि कमलतुल्य आपफ्ना आंँखाहरू बन्द 
गर्नुभयो । 


लोकाभिरामां स्वतनुं घारणाध्यानमङ्गलम् । 


योगधारणयाग्नेय्याद्ग्ध्वा धामाविशात् स्वकम् ॥ ६॥ 
पदार्थ भएको स्वक  आफनो 
लोकाभिरामां  सम्पूर्णं लोकको स्वतनुं  आपनो शरीरलाई घाम  धाम 
लागि मनोहर आश्रयभूत आग्नेय्या  अग्निसम्बन्धी आविशत्  जानुभयो 
घारणाध्यानमङ्गलं  धारणा र॒ योगधारणया  योगधारणाद्रारा 
ध्यानको मङ्गलमय विषय अदग्ध्वा  नजलाएर सशरीर 








ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णको शरीर सम्पूर्ण लोकको लागि मनोहर आश्रय र उपासकहरूका 
लागि धारणा र ध्यानको मङ्गलमय विषय आधार रहेको छ। अतः त्यस्तो शरीरलाई भगवान्ले 
जलाउनुभएन । अग्निसम्बन्धी योगधारणाद्रारा उहाँ सशरीर आफ्नो धाम जानुभयो । 

वितवरण यस प्रसङ्गमा भगवानूले स्वधामगमन गर्नुभएको वर्णन गरिएको छ। भगवान् महायोगी 
हनुहन्छ, योगीहरूले इच्छाअनुसार शरीरत्याग गर्ने गर्दछन्। अग्निधारणाद्रारा शरीरलाई दग्ध गरी 
उनीहरूले प्राण छाडे ४ भगवान्ले पनि त्यसै गरी शरीरत्याग गर्नुभयो कि भने शङ़ा हदा 
भनिन्छ उहांले योगाग्निद्रारा शरीरलाई नजलाई सशरीर नै स्वधामगमन गर्नुभयो। वस्तुतः 
भगवानूको शरीर भनेको स्वयं भगवान् नै हो, त्यसभन्दा भिनन होइन। उँले आफनो 


रामानन्दी दीका 


९५८२८ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३१ 


सड्ल्पअनुसार त्यसलाई प्रकट गर्नृहुन्छ र सङ्ल्पद्रारा नै त्यसलाई तिरोहित गर्नृहुन्छ । निर्विशेष 
ब्रह्मततत्वमा माया उपाधि खडा हदा त्यसका गुणहरूलाई नियन्त्रित गर्न र सुष्टिका प्राणीहरूमाथि 
अनुग्रह, दर्शन आदि दिनका लागि भगवानूले शरीर स्वीकार गर्नुभएको हो । देवी, शिव, विष्णु 
आदि यी विग्रहहरू परमात्माका सङडूल्पशक्तिद्वारा सिर्जित शुद्ध सतत्वतमय छन्। मायाको पूर्णतया 
बाध हदा यी अलग अलग गुणका नियन्त्रक विग्रहहरू पनि अद्वितीय ब्रह्मरूपरमँ मिल्दछछन्, तर 
जबसम्म यो संसारचक्र चलिरहन्छ, तबसम्म यी शुद्ध सत्त्वमय विग्रहहरू अविकारी एवं नित्य ने 
छन् । त्यसैले विष्णु, शिव आदि विग्रहहरू मायाका सत्त्व, तम आदि गुणहरूलाई नियन्त्रण गर्न 
स्वीकार गरिएका भए पनि अरू मायिक पदार्थजस्ता होदनन्। अतः भगवान् श्रीकृष्णको शरीर 
भनेको कुनै पाञ्चभौतिक पिण्ड नभई उहाँको सङ्ल्पशक्तिको एडटा विलास हो जसलाई उहाँ 
जहाँ जस्तो रूपमा चाह्यो, त्यस्तै रूपमा धारण गर्न सक्नुहुन्छ । 

भगवानूले शरीर साथे लिई जानुका दुई वटा कारणलाई भगवद्विग्रहको विशेषणको 
रूपमा आएका लोकाभिरामां र धारणाध्यानमङ्गलं भन्ने यी दुई पदले बताएका छन् । लोकाभिरामा 
पदको अर्थ हृन्छ लोकानां अभितो रमणं स्थितिः यस्यां सा अर्थात् जुन भगवदविग्रहमा नै 
सम्पूर्ण लोकलोकान्तरहरू अडएका छन्। भगवान्को शरीरको रोमकूपहरूमा अनेकं ब्रह्माण्डहरू 
घुमिरहेका हृन्छन् भनी ब्रह्मस्तुतिको प्रसङ्गमा श्रीमद्भागवत १०.१४.११ बतादइएको छ । त्यसैले 
योगाग्निद्रारा शरीरदाह गर्दा सम्पूर्ण लोकलोकान्तरहरू जल्ने हुनाले भगवान्ले त्यसो नगर्जुभएको 
हो। यसै गरी भगवान्को श्रीविग्रहलाई भक्तहरूले ध्यान, धारणा आदिद्वारा हृदयभित्र दर्शन 
गर्दछन् र त्यही रूपमा भगवान्को प्रत्यक्ष दर्शन पनि पार्ंछन्। ध्यानका लागि परम मङ्गलमय 
भएको यस्तो स्वरूपलाई नष्ट गरिदिंदा भक्तहरूले कुन स्वरूपको ध्यान गर्न ? अनि उनीहरूले 
कुन स्वरूपको प्रत्यक्ष दर्शन पाउने ? जुन उपासकटहरूलाई चिन्तन गर्न सजिलो होस् भन्ने उदेश्यले 
भगवानूले स्वरूपधारण गर्नुभयो, उनीहरूलाई नै अलमल पार्ने काम हनु उचित होइन । त्यसैले 
भगवान्ले श्रीविग्रहलाई स्वीकार गर स्वधामगमन गर्नुभयो। उता बलरामले चाह आफनो 
मूलस्वरूप शेषनाग भएकाले आफ्नो मनुष्यको स्वरूपलाई समुद्रमा त्यागिदिनुभएको हो। यसरी 
यहां भगवान् श्रीकृष्णको स्वधामगमनको विशेषता बताइएको छ । 


दिवि दुन्दुभयो नेदुः पेतुः सुमनसश्च खात् । 


 न   ० कीतिं  
सत्यं घमो धृतिभूमेः कीतिः श्रीड्चानु तं ययुः ॥ ७ ॥ 
पढार्थ सुमनसः च  पुष्पहरू पनि धृतिः  धैर्य 
दिवि  स्वर्गमा पेतुः  णे कीतिंः  कीर्ति 
दुन्दुभयः  दुन्दुभिहरू भूमेः  पृथिवीबाट श्रीः च  लक्ष्मी शोभा पनि 
नेदुः  बजे सत्यं  सत्य तं  उहाँ भगवानको 
खात्  आकाशबाट घमः  धर्म अनु ययुः  पछिपच्ि गए 








वाक्यार्थ भगवान् धाम गएपचछ्छि स्वर्गमा दुन्दुभिहरू बजे, आकाशबाट पएूलको वृष्टि भयो अनि 


रामानन्दी दीका 


५५८२९ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 
पुथिवीबाट भगवान्कै पकिपचछि सत्य, धर्म, धैर्य, कीर्ति र लक्ष्मी शोभा पनि गए । 


देवादयो ब्ह्यमुख्या न विरान्तं स्वधामनि । 
अविज्ञातगतिं कृष्णं ददुञ्ुङ्चातिविस्मिताः ॥ ८ ॥ 








पदार्थ विशन्तं  प्रवेश गर्न कृष्णं  भगवान् श्रीकृष्णलाई 
ब्रह्ममुख्याः  ब्रह्मा आदि लाग्नुभएका न द्दुश्युः  देख्नुभएन, त्यसेले 
देवादयः  देवताहरूले अविज्ञातगतिं  अगम्य गति अतिविस्मिताः च  
स्वधामनि  आफ्नो धाममा भएका आश्चर्यचकित हुनुभयो 


ताक्यार्थ ब्रह्मा आदि देवताहरूले पनि अगम्य अबोध्य गति भएका भगवान् श्रीकृष्ण आफ्नो 
धाममा प्रवेश गर्न लाग्नुभएको अवस्थामा उहाँलाई देखन सक्नुभएन, त्यसैले उहांँहरू 
आश्चर्यचकित हूनुभयो । 


सोदामिन्या यथाऽऽकारो यान्त्या हित्वाभ्रमण्डलम् । 


चर 


गतिनं लक्ष्यते मर््यैस्तथा कृष्णस्य दैवतः ॥ ९॥ 








पदढार्थ यान्त्या  गएको   त्यसरी नै 

यथा  जसरी सोदामिन्याः  बिजुलीको कृष्णस्य  भगवान् श्रीकृष्णको 
आकाशे  आकाशमा गतिः  गति गति 

अभ्रमण्डलं  मेघमण्डललाई मर्त्यैः  मनुष्यहरुद्रारा देवतः  देवताहरदरारा देखिएन 
हित्वा  छोडेर न लक्ष्यते  जार्निदैन 


ताक्यार्थ जसरी आकाशमा मेघमण्डललाई छोडेर गएको बिजुलीको गतिलाई मानिसहरूले 
जान्देनन्, त्यसै गरी भूमण्डल छोडर जानुभएका भगवान् श्रीकृष्णको गतिलाई पनि देवताहरूले 
देख्नुभएन । 


ब्रह्मरद्रादयस्ते तु दुष्ट्वा योगगतिं हरेः । 
विस्मितास्तां प्रशंसन्तः स्वं स्वं लोकं ययुस्तदा ॥ १०॥ 








पदार्थ योगगतिं  परमयोगमयी विस्मिताः  विस्मित भएर 
् ५ 

ते  वती त्यहं उपस्थित गतिलाई तदा  त्यस समयमा 
बह्यरुद्रादयः तु  ब्रह्मा, रुद्र॒ दुष्ट्वा  देखेर स्वं स्वं  आआप्नो 
आदि पार्षदहरूले चाह तां  त्यस गतिको लोकं  लोकमा 

हरेः  श्रीकृष्णको प्ररांसन्तः  प्रशंसा गर्दै ययुः  जानुभयो 


ताक्यार्थ त्यहं उपस्थित ब्रह्मा, रुद्र॒ आदि पार्षदहरू भगवान् श्रीकृष्णको परमयोगमयी गति 


रामानन्दी दीका 


५८३० 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २१ 


देखेर आश्चर्यचकित हूनुभयो अनि भगवान्को अनुपम योगमयी गतिको प्रशंसा गर्वे उहांहरू आ 
आफ्नो लोकतिर जानुभयो । 


राजन् परस्य तनुभूृज्जननाप्ययेहा 
मायाविडम्बनमवेहि यथा नटस्य । 
सृष्ट्वात्मनेदमनुविशय विहत्य चान्ते 
संहत्य चात्ममहिनोपरतः स आस्ते ॥ ९॥ 








पढार्थ गरिएको विलास हो भन्ने अन्ते  अन्तमा 

राजन्  हे राजा परीक्षित् अवेहि  बुमनुहोस् संहत्य  संहार गरेर 

परस्य  सर्वकारण परमेश्वरको आत्मना  आरफैले उपरतः  निवृत्त 
तनुभृज्जननाप्ययेहा  यादव इदं  यो चराचर जगत् सःच  उहाँ 

आदि कुलमा जन्म र स्वधाम सृष्ट्वा  सृष्टि गरेर आत्ममहिना  परमानन्दको 
गमनको चेष्टा अनुविश्य  अन्तर्यामीरूपले अनुभवस्वरूप आफ्नो 
नटस्य यथा  नटको चेष्टा फँ त्यहाँ प्रवेश गरेर महिमाद्रारा 

मायाविडम्बनं  मायाद्रारा विहृत्य च  विहार गरेर आस्ते  अवस्थित हुनहुन्छ 


वाव्यार्थ हे राजा परीभ्षित् ! जसरी रङ्गमज्चमा नटले अनेक प्रकारको लीलाचेष्टा आदि गर्दछ, 
त्यसै गरी सर्वकारण परमात्माको पनि मनुष्य आदिको रूपमा यादव आदि कुलमा भएको जन्म र 
तिरोधानका सम्पूर्णं चेष्टाहरू उहाँके मायामय विलास अनुकरण मात्र हो। उहाँ स्वयंले यो 
चराचर जगत्को सृष्टि गर्नृहुन्छ र अन्तर्यामीरूपमा जगत्मा प्रवेश गरेर आफ अनेक रूपमा विहार 
गर्नृहुन्छ अनि अन्तमा यसको संहार गरेर निवृत्त बन्नुहुन्छ। यसपचछ्ि उहाँ आफ्नै परमानन्दमय 
स्वरूपमा अवस्थित रहनुहन्छ । निर्विकार भगवान्को यो लीलाचरित्र र महिमालाई तपाई राम्ररी 


बुखनुहोस् । 
मत्येन यो गुरुसुतं यमलोकनीतं 
त्वां चानयच्छरणदः परमास्त्रदग्धम् । 
जिग्येऽन्तकान्तकमपीशमसावनीरः 
किं स्वावने स्वरनयन्मृगयुं सदेहम् ॥ १२॥ 


पदार्थ भएका मत्येन  मनुष्यको शरीरसहित 
यः  जसले गुरुसुतं  गुरु सान्दिपनीका आनयत्  ल्याउनुभयो 
यमलोकनीतं  यमलोकमा प्राप्त ुत्रहरूलाई रारणद  शरणागतरक्षक 


रामानन्दी दीका 


५८३१ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 
जसले ईदां  भगवान् रुद्रलाई परमात्मा 

परमास्त्रदग्धं  ब्रह्मास्तरदरारा जिग्ये  जित्नुभयो, जसले स्वावने  आपनो र आफ्नो 
उद्नुभएका मृगयुं  व्याधालाई कुलको रक्नाका लागि 

त्वां च  तपाईलाई पनि सदेहं  सशरीर किंके 

बचाउनुभयो स्वः  स्वर्गलोक अनीशः  असमर्थ 
अन्तकान्तकं  संहारक काल अनयत्  पठाउनुभयो आसीत्  हनुहुन्थ्यो 

को पनि संहारक असो  त्यस्ता साक्षात् 








वाक्यार्थ जसले गुरु सान्दिपनीका यमलोकमा पुययाइएका छोरालाई यमलोकबाट सशरीर 
फर्काएर ल्याउनुभएको थियो, ब्रह्मास््रको तेजले उदनुभएको तपार्ईलाई जसले बचाउनुभएको 
थियो, जसले संहारकका पनि संहारक भगवान् रुद्रलाई युद्धमा परास्त गर्मुभएको थियो, जसले 
आरफैलाई बाण प्रहार गर्ने जरा व्याधालाई कृपापूर्वक सशरीर स्वर्ग पठाउनुभयो त्यस्ता सर्वसमर्थ 
भगवान् श्रीकृष्णले चाहनुभएको भए आफ्नो र आफ्नो कुलको रक्षा गर्न सक्नुहुन्नथ्यो र ? 


तथाप्यरोषस्थितिसम्भवाप्ययेष्वनन्यहेतुयंदशोषशाक्तिधूक् । 
नैच्छत् प्रणेतुं वपुरत्र शेषितं मर्त्येन किं स्वस्थगतिं प्रदशंयन् ॥ १२॥ 


पदार्थ शक्तिका धारक भगवान् हुनुहुन्छ वपुः  आफ्नो शरीर 
अरोषस्थितिसम्भवाप्ययेषु  तथा अपि  तापनि अत्र  यही संसारमा नै 
सम्पूर्ण जगत्को स्थिति, उत्पत्ति मर्त्येन  मनुष्यशरीखारा रोषितं  अवशिष्ट 

र संहारको किंके लाभ छ प्रणेतुं  राख्न 

अनन्यहेतुः  निरपेक्ष कारण स्वस्थगतिं  आत्मनिष्ठ न एच्छत्  इच्छ गर्नुभएन 
यत्  जो पुरुषको दिव्य गतिलाई 

अरोषराक्तिधृक्  सम्पूर्ण प्रदशंयन्  श्रेष्ठ देखाडदै 








ताक्यार्थ यद्यपि भगवान् श्रीकृष्ण सम्पूर्ण जगत्को उत्पत्ति, स्थिति र संहारको निरपेक्ष कारण 
हनहुन्छ किनभने उहांले नै सम्पूर्ण शक्तिहरू धारण गर्मुभएको छ र इच्छ अनुसारको काम गर्न 
सर्वदा समर्थ हूनुहुन्छ, तापनि मनुष्यशरीरलाई शेष राखेर केही फाडदा छैन र आत्मनिष्ठ 
पुरुषहरूको दिव्यगति नै सर्वोत्तम छ भन्ने देखाउनका लागि उहाँले यो संसारमा आफ्नो शरीरलाई 
नांकी राख्ने इच्छा गर्नुभएन । 


य एतां प्रातरुत्थाय कृष्णस्य पदवीं पराम् । 
प्रयतः कीतेयेद् भक्त्या तामेवाप्नोत्यनुत्तमाम् ॥ ४ ॥ 


पदार्थ 
यः  जसले 


प्रातः  प्रातःकालमा 
उत्थाय  उठेर 


प्रयतः  पवित्र भएर 
कृष्णस्य  भगवान् श्रीकृष्णको 


रामानन्दी दीका 


५८३२ 
एकादश स्कन्ध 
पतां  यो 


परां  श्रेष्ठ 
पदवीं  धामगमनको 


श्रीमद्भागवत 


लीलाचरित्रलाई 
भक्त्या  भक्तिपूर्वक 


अध्याय ३ 


त 
तामेव  त्यही 
अनुत्तमां  सर्वोत्तम गति 


कीतेयेत्  कीर्तन गर्द उसले आप्नोति  प्राप्त गर्दछछ 


ताक्यार्थ जसले प्रातःकालमा उठेर पवित्र भएर भगवान् श्रीकृष्णको परमधामगमनको यो 
लीलाचरित्रलाई कीर्तनस्मरण गर्द उसले त्यही सर्वोत्तम गति प्राप्त गर्द । 


४०९ ४९ ५० स ०९ 
द्ारुका हरकामत्य वसुल्वाय्रसनयाः । 


पतित्वा चरणावसरन्यैषिञ्चत् कृष्णविच्युतः ॥ १५॥ 
पढार्थ द्वारकां  दवारकामा पतित्वा  परैर 
कृष्णविच्युतः  श्रीकृष्णबाट एत्य  आणएर अस्रैः  आंसुहर्द्रारा 
वियोग भएका वसुदेवोग्रसेनयोः  वसुदेव र॒ चरणौ  उहांहरूको चरणलाई 
दारूकः  दारुक उग्रसेनको चरणमा न्यषिञ्चत्  भिजाए 








ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णबाट वियोग भएर फर्किएका दारुकले द्वारकामा आएर वसुदेव र 
उग्रसेनको चरणमा परी आप्ना ओंँखाबाट ख्रेका आंसुले उहाँहरू दुबैको चरण भिजाए। 


कथयामास निधनं वृष्णीनां कृत्स्नो नृप । 
तच्छरतवोद्विग्नहृदया जनाः शोकविमूच्छिताः ॥ १६॥ 
तत्र स्म त्वरिता जग्मुः कृष्णविदृरेषविह्लाः। 
व्यसवः रोरते यत्र ज्ञातयो घ्नन्त आननम् ॥ १७ ॥ 


पदार्थ श्रीकृष्णको विरहले विह्वल यत्र  जहां 

नृप  हे राजा परीक्षित् भएका व्यसवः  मरेका 
वृष्णीनां  यदुवंशीहरूको उद्विनहदयाः  भयभीत हृदय ज्ञातयः  बन्धुबान्धवहरू 
निधनं  मरण भएका रोरते  सुतेका थिए 
कृत्स्नशः  विस्तारपूर्वक शोकविमूच्छिताः  शोकले तत्र  त्यहां 

कथयामास  वणन गरे मूर्च्छित भएका त्वरिताः  हतारिदै 

तत्  त्यो कुरा जनाः  द्वारकावासीहरू जग्मुः स्म  गए 

श्रुत्वा  सुनेर आननं  मुखमा 

कृष्णविरेषविहलाः  घ्नन्तः  हिकं 








ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! दारुकले सम्पूर्ण यदुवंशीहरूको मृत्युको समाचार विस्तारपूर्वक 
सुनाए। त्यो समाचार सुनेर उनीहरू भयभीत भए भने भगवान् श्रीकृष्णको विरहव्यथाले सबै 
द्रारकावासीहरूको हृदय विह्वल भयो । उनीहरू शोकले मूर्च्छित भए, त्यसपछि विरहको आवेगमा 


रामानन्दी दीका 


एकादश स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


५८३३ 


अध्याय ३ 


विवश भई आआफ्नो मुखमा आफ्नै हातले हिकाउन थाले। त्यसपछि जहां आफ्ना 
बन्धुबान्धवहरू निष्प्राण भई मेर सुतेका धिए, त्यहीं सबै जना हतारहतार गर्दै गए । 


देवकी रोहिणी चैव वसुदेवस्तथा सुतो । 
कृष्णरामावपर्यन्तः शोकातां विजहुः स्मृतिम् ॥ १८ ॥ 


पदार्थ 

देवकी  देवकी 

रोहिणी च एव  रोहिणी 
तथा  तथा 





वसुदेवः  वसुदेवले 
सुतो  आपफ्ना दई छोरा 
कृष्णरामौ  श्रीकृष्ण र 
बलरामलाई 


अपर्यन्तः  नदेखेर 
शोकातांः  शोकाकुल भएर 
स्मृतिं  चेतना 





विजहुः  त्यागनुभयो 


ताक्यार्थ देवकी, रोहिणी र वसुदेव पनि आफ्ना प्रिय दुई छोरा श्रीकृष्ण र बलरामलाई नदेखेर 
शोकाकुल हूनुभयो र शोककै कारण उहाँहरू बेहोस हनुभयो । 


प्राणांङ्च विजहुस्तत्र भगवद्विरहातुराः । 
उपगुह्य पतीस्तात चितामारुरुहुः स्त्रियः ॥ १९॥ 


पदढार्थ 

तत्र  त्यहीं 

भगवदविरहातुराः  भगवान्को 
विरहले व्याकुल 

प्राणान् च  देवकी, रोहिणी र 





वसुदेवले प्राण पनि 
विजहुः  त्यागनुभयो 
तात  हे प्रिय परीक्षित् 
स्त्रियः  अन्य स्त्रीहरूले 
पतीन्  पतिहरूलाई 


उपरुद्य  आलिङ्गन गरेर 
चितां  चितामा 
आरुरुहुः  चढे 





ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णको विरहले व्याकुल भएर देवकी, रोहिणी र वसुदेवले त्यहीं ने प्राण 
त्यागरनुभयो । हे प्रिय परीक्षित् ! अन्य स्त्रीहरूले चाहं आआफनो मृत पतिहरूलाई आलिङ्गन गरेर 


उनीहरूके चितामा चदे । 


रामपत्न्यर्च तदेहसुपगह्याग्निमाविरान् । 
वसुदेवपत्न्यस्तद्गा्रं परदयुम्नादीन् हरेः स्नुषाः ॥ 
कृष्णपत्न्यो ऽविङन्नग्निं रुक्रमण्यादयास्तदात्मिकाः ॥ २०॥ 


पदार्थ 

रामपत्न्यः  बलरामका 
पत्नीहरूले 

तदेहं  उहाँको शरीरलाई 
वसुदेवपत्न्यः  वसुदेवका 





पत्नीहरूले 

तद्गात्रं  उहाँको शरीरलाई 
हरेः  भगवान् श्रीकृष्णका 
स्नुषाः च  पुत्रवधूहरूले चाहं 
परदयुम्नादीन्  प्रद्युम्न आदिका 


शरीरलाई 

उपगुह्य  आलिङ्गन गरेर 
अग्निं  अग्निम 
आविशन्  प्रवेश गरे 





रुकिमण्याद्याः  रुक्मिणी आदि 


रामानन्दी दीका 


५८२७ 


एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३१ 
कृष्णपत्न्यः  श्रीकृष्णका तदात्मिकाः  भगवानूकै अग्निं  अग्निम 
पत्नीहरूले स्वरूपको ध्यानमा तन्मय भएर अविशन्  प्रवेश गरे 


ताक्यार्थ बलरामका पत्नीहरूले उहांको शरीरलाई, वसुदेवका पत्नीहरूले उहांके शरीरलाई र 
भगवान् श्रीकृष्णका पुत्रवधूहरूले प्रद्युम्न आदि आआपफना पतिहरूको शरीरलाई आलिङ्गन गरेर 
अग्निमा प्रवेश गरे। यसै गरी रुक्मिणी आदि भगवान् श्रीकृष्णका पत्नीहरूले भगवान्क स्वरूपको 
ध्यान गर्दै अग्निमा प्रवेश गर। 


अस्तुनः प्रेयसः सख्युः कृष्णस्य विरहातुरः । 
आत्मानं सान्त्वयामास कृष्णगीतैः सदुक्तिभिः ॥ २९॥ 


पढार्थ विरहातुरः  विरहले व्याकुल सदुक्तिभिः  सुन्दर 

प्रयसः  परमप्रिय अस्तुनः  अर्जुनले वचनहरुद्रारा 

सख्युः  सखा कृष्णगीतैः  श्रीकृष्णद्रारा आत्मानं  आफूलाई 

कृष्णस्य  श्रीकृष्णको उपदिष्ट गीताका सान्त्वयामास  आश्वस्त गराए 








वाक्यार्थ आफ्ना परमप्रिय सखा भगवान् श्रीकृष्णको विरहले अर्जुन पनि व्याकुल भए तर 
श्रीकृष्णद्रारा उपदिष्ट गीताका वचनहरू सम्फर उनले आपफूलाई सम्हाले । 


बन्धूनां नष्टगोत्राणामसुंनः साम्परायिकम् । 
हतानां कारयामास यथावद् नुपूर्वंशः ॥ २२॥ 


पार्थ हतानां  मेका अनुपूवंशः  क्रमैले 
अस्तुनः  अर्जुनले बन्धूनां  यदुवंशी बन्धुहरूको यथावत्  विधिपूर्वकः 
नष्टगोत्राणां  सन्तान कोटी साम्परायिकं  तर्पण, पिण्डदान कारयामास  गराए 
बाँकी नरहेका आदि पारलौकिक क्रिया 








ताक्यार्थ सन्तान कही बाँकी नरहेका मेका जति सब यदुवंशी बान्धवहरूको तर्पण, पिण्डदान 
आदि परलोकसम्बन्धी सम्पूर्ण कर्महरू अर्जुनले विधिपूर्वक क्रमेले गराए। 


द्वारकां हरिणा त्यक्तां समुद्रोऽप्लावयत् क्षणात् । 
वजेयित्वा महाराज श्रीमदुभगवदालयम् ॥ २३॥ 


पढार्थ वजयित्वा  छोडेर समुद्रः  समृद्रले 
महाराज  हे महाराज हरिणा  भगवान् श्रीकृष्णद्रारा क्षणात्  तत्क्षण 
श्रीमदुभगवदायं  भगवान् त्यक्तां  परित्यक्त अप्लावयत्  इबायो 
श्रीकृष्णको महललाई द्वारकां  द्रारकालाई 








वाक्यार्थ हे महाराज ! भगवान् श्रीकृष्णद्वारा छडिएको त्यो सुन्दर द्वारका नगरीलाई समुद्रले 


रामानन्दी दीका 


५८३५ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 
केही क्षणमा नै इबायो, तर भगवान्को महललाई चाहं इबाएन । 
नित्यं सन्निहितस्तत्र भगवान् मधुसूदनः । 
स्मृत्यारेषाशयुभहरं सव॑मङ्गलमङ्गलम् ॥ २४ ॥ 








पढार्थ नित्यं  सर्धै अरोषाश्ुभहरं  सम्पूर्ण 
तत्र  त्यस महलमा सन्निहितः  विराजमान हुनृह॒न्छपापहरूलाई नष्ट गर्ने 
भगवान्  भगवान् त्यो निवासगृह सवंमङ्गलमद्गलम्  सम्पूर्ण 
मधुसूदनः  श्रीकृष्ण स्मृत्या  स्मरण मात्रले मङ्लहरूको पनि मङ्गल छ 


ताक्यार्थ त्यो महलमा भगवान् श्रीकृष्ण सर्धँ विराजमान हनुहृन्छ । त्यस महलको स्मरण मात्रले 
पनि मनुष्यका सम्पूर्णं पापहरू नष्ट हुन्छन् । वस्तुतः भगवान्को त्यो महल सम्पूर्णं मङ्गलहरूको 
पनि मङ्गलकारी छ। 


स्त्रीबालवद्धानादाय हतशेषान् घनजञ्जयः। 
इन्द्रप्रस्थं समावेश्य वस्रं तत्राभ्यषेचयत् ॥ २५॥ 


पदार्थ वृद्धहरूलाई वस्रं  अनिरुद्धका पुत्र वज्रलाई 
धनञ्जयः  अर्जुनले आदाय  लिएर अभ्यषेचयत्  राज्यमा अभिषेक 
हतरोषान्  मर्नबाट ब॑चेका इन्द्रप्रस्थं  इन्द्प्रस्थमा गरिदिए 

बाँकी रहेका समावेश्य  राखेर 

स्त्रीबाखवृद्धान्  स्त्री, बालक र तत्र  त्यहां 








ताक्यार्थ अर्जुनले द्वारकामा बाँकी रहेका सम्पूर्ण स्त्री, बालक र वृद्धहरूलाई इन्दरप्रस्थमा 
ल्याएर राखे अनि त्यहं अनिरुद्धका पुत्र वज्जलाई राज्याभिषेक गरिदिए। 


श्रुत्वा सुहृदं राजन्नसुंनात् ते पितामहाः । 
त्वां तु वंशधरं कृत्वा जग्मुः स्वे महापथम् ॥ २६॥ 


पदढार्थ अस्तुनात्  अर्जुनबाट कृत्वा  राजा बनाएर 
राजन्  हे राजा परीक्षित् सुहृद्धं  मित्रहरूको मृत्यु सवं  सबै जना 

ते  तपार्ईका श्रुत्वा  सुनेर महापथं  हिमालयको यात्रा 
पितामहाः  हजुरा त्वां तु  तपाईलाई वीरयात्रामा 

पाण्डवहरूले वंराधरं  वंश धान्ने जग्मुः  गए 








वाव्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! तपाईका हजुरबा पाण्डवहरूले अर्जुनको मुखबाट आफना मित्र 
यदुवंशीहरूको मृत्युको खबर सुने। त्यसपच्ि आफ्नो वंशधर तपाईलाई राजसिंहासनमा राखेर 


रामानन्दी दीका 


५८३२६ 
एकादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 
उनीहरू हिमालयको यात्रा वरयात्रा मा गए । 

य एतद् देवदेवस्य विष्णोः कमीणि जन्म च। 

कीतैयेच्छरद्वया मत्यः सव॑पपेः प्रमुच्यते ॥ २७॥ 


पदार्थ विष्णोः  भगवान् श्रीकृष्णको कीतेयेत्  कीर्तन गर्दछछ त्यो 
यः  जुन एतत्  यो सवपापः  सम्पूर्ण पापहरूबाट 
मत्यः  मनुष्यले जन्म  जन्म परमुच्यते  मुक्त हन्छ 
देवदेवस्य  देवताहरूका पनि कमौणि च  कर्महरू पनि 

देवता श्रद्धया  श्रद्धापूर्वक 








ताक्यार्थ जुन मनुष्यले देवताहरूका पनि देवता भगवान् श्रीकृष्णको जन्म र ॒कर्मसम्बन्धी 
लीलाचरित्रहरूको कीर्तनमनन गर्दछ ऊ सम्पूर्ण पापहरूबाट मुक्त हुन्छ । 


इत्थं हरेभंगवतो रुचिरावतार 

वीयणि बालचरितानि च शन्तमानि । 
अन्यत्र चेह च श्रुतानि गृणन् मनुष्यो 

भक्तिं परां परमहंसगतो लमेत ॥ २८ ॥ 


पदार्थ मनुष्यः  मनुष्यले 

इत्थं  यसप्रकार परमहंसगतो  परमहंस 

हरेः  दुःख हरण गर्नृहुने ऋषिहरूद्रारा पादने भगवान्मा 
भगवतः  भगवान् श्रीकृष्णको परां  परम 
रुचिरावतारवीयौणि  मनोहर भक्तिं  भक्तिलाई 

अवतार र पराक्रमले युक्त लभेत  प्राप्त गर्द 
रान्तमानि च  परमानन्दजनक 
अन्यत्र  अन्य पुराणहरूमा 

इह च  यस 
भागवतमहापुराणमा पनि 

श्रुतानि  वर्णित 

बालचरितानि च  बालचरित्रहरू 
किशोर र युवावस्थाका 
चरित्रहरू पनि 

गृणन्  कीर्तन गर्न 





रामानन्दी दीका 


५८३७ 


द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 


ताक्यार्थ यसप्रकार आप्ना भक्तहरूका सम्पूर्ण दुःख हरण गर्नृहुने भगवान् श्रीकृष्णको अत्यन्त 
मनोहर अवतार, पराक्रम तथा अन्य पुराण र यसै पुराणमा वर्णन गरिएका परमानन्दमय 
बालचरित्र, कैशोर चरित्र र युवावस्थाका चरित्रहरूको स्मरण, कीर्तन जसले गर्द, उसले परमहंस 
ब्रह्मज्ञानी ऋषिहरुद्वारा मात्र पाइने भगवान् श्रीकृष्णमा परम भक्ति प्राप्त गर्द । 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे वेयासिक्यामष्टादशसाहस्रयां पारमहंस्यां संहितायामेकादशस्कन्धे 
एकत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३१॥ 


रामानन्दी दीका 


९५८२८ 


द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 
द्वादशः स्कन्धः 
अथ  च प्रथमा र याय 
अथ च्यः 
कलियुगका राजाहरूको वंशपरम्परा 
राजोवाच राजा परीक्षित्ले भन्नुभयो 
स्वधामानुगते कृष्णे यटुवंशविभूषणे । 
कस्य वंशो ऽभवत् पृथ्व्यामेतदाचक्ष्व मे मुने ॥ १॥ 
पढार्थ स्वधामानुगते  आप्नो धाम॒ अभवत्  भयो 
मुने  हे मुनि जानुभएपछ्ि एतत्  यो कुरा 
यदुवंशाविभूषणे  यदुकुलका पृथ्व्यां  पृथिवीमा मे  मलाई 
गहनास्वरूप कस्य  कसको आचक्ष्व  बताउनुहोस् 
कृष्णे  श्रीकृष्ण वंशः  वंश 








वाव्यार्थ हे मनि ! यदुवंशका गहनास्वरूप भगवान् श्रीकृष्ण आफनो धाम वैकुण्ठ जानुभएपच्छि 
पृथिवीमा कुन वंशको शासन सुरु भयो ? यो कुरा मलाई बताउनुहोस् । 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 

योऽन्त्यः पुरञ्जयो नाम भाव्यो बाहैद्रथो नृप । 
तस्यामात्यस्तु शुनको हत्वा स्वामिनमात्मजम् ॥ २॥ 
प्रयोतसंज्ञं राजानं कतां यत् पाठकः सुतः। 
विशाखयूपस्तत्पुत्रो भविता राजकस्ततः ॥ ३॥ 
नन्दिवधंनस्तत्पुत्रः पञ्च प्र्योतना इमे । 
अष्टव्रिंशोत्तरशतं भोक्ष्यन्ति पृथिवीं नृपाः ॥ ४॥ 








पढार्थ पुरञ्जयः नाम  पुरञ्जय शुनकः तु  शुनकले चाहं 
नृप  हे राजा नामका स्वामिनं  आप्ना मालिक 
यः  जुन भाव्यः  हुनेछन् पुरज्जयलाई 

बाहद्रथः  बृहद्रथवंशका तस्य  ती पुरञ्जयको हत्वा  मारेर 

अन्त्यः  अन्तिम राजा अमात्यः  मन्त्री प्रयोतसंज्ञं  प्र्योत नामका 


रामानन्दी दीका 


५८२९ 


द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 
आत्मजं  आफ्ना छोरालाई विश्ाखयूपः  विशाखयूप पञ्च  पांच जना 

राजानं  राजा ततः  ती विशाखयूपबाट प्रद्योतनाः  प्रद्योतनसंज्ञक 
कतां  बनाउनेछन् राजकः  राजक नृपाः  राजाहरूले 

यत्  जसका तत्पुत्रः  वी राजकका छोरा अष्टव्रिंशोत्तरशतं  एक सय 
सुतः  छोरा नन्द्विघंनः  नन्दिवर्धन अद्तीस वर्षसम्म 

पालकः  पालक हुनेछन भविता  हनेछन् पृथिवीं  प्रथिवीलाई 

तत्पुत्रः  ती पालकका छोरा इमे  यी भोक्ष्यन्ति  भोग गर्नछन् 








वाव्यार्थ बृहद्रथवंशीय अन्तिम राजा पुरञ्जय हूनेछन् जसको चर्चा नवम स्कन्धमा भडइसकेको 
छ । हि राजा ! उनका मन्त्री शुनकले आफ्नै मालिक राजा पुरञ्जयलाई मारेर आपफ्ना छोरा 
प्र्योतनलाई राजा बनाउनेछन्। प्र्योतनका छोरा पालक, पालकका छोरा विशाखयूप, 
विशाखयूपका छोरा राजक र राजकका छोरा नन्दिवर्धन हूुनेछन् । प्रद्योतनवंशीय उक्त पांच जना 
राजाहरू ्रचोतन नामले प्रसिद्ध हुनेछन्। यी पांच राजाहरूले एक सय अडतीस वर्षसम्म 
पुथिवीको राज्यभोग गर्नेछन् । 


रिशुनागस्ततो भाव्यः काकवणस्तु तत्सुतः। 
क्षेमधमां तस्य सुतः क्षेत्रज्ञः क्षेमधमंजः ॥ ५॥ 
विधिसारः सुतस्तस्याजातशात्रुभविष्यति । 
दभ॑कस्तत्सुतो भावी दभ॑कस्याजयः स्मृतः ॥ ६॥ 








पदार्थ सुतः  छोरो भविष्यति  हुनेछन् 

ततः  त्यसपछि क्षेमघमां  क्षेमधर्मा तत्सुतः  ती अजातशत्रुका 
रिश्ुनागः  शिशुनाग ्षेमधमंजः  क्षेमधर्माको छोरो छोरा 

भाव्यः  राजा हुनेछन ष्रज्ञः  कषेत्रज्ञ त्यसपछि दभंकः  दर्भक 

तत्सुतः तु  ती शिशुनागका विधिसारः  विधिसार भावी  हनेछन् 

छोरा चार्हिं तस्य  ती विधिसारका दभ॑कस्य  दर्भकका छोरा 
काकवणं  काकवर्ण सुतः  छोरा अजयः  अजय 

तस्य  ती काकवर्णको अजातशत्रुः  अजातशत्र स्मृतः  हुनेखन् 


वाक्यार्थ प्रद्योतनवंशीय राजाहरूपच्छि शिशुनाग राजा हुनेछन् । त्यसपछि उनका छोरा काकवर्ण, 
काकवर्णका छोरा क्षेमधर्मा र क्षेमधर्माका छोरा क्षेत्रज्ञ, क्षेत्रज्ञका छोरा विधिसार, विधिसारका 
छोरा अजातशत्रु, अजातशत्रुका छोरा दम्भक र दम्भकका छोरा अजय राजा हुनेछछन् । 


नन्दिविधंन आजेयो महानन्दः सुतस्ततः। 
शिशुनागा दरवेते षष्ट्युत्तरशतत्रयम् ॥ ७ ॥ 


रामानन्दी दीका 


५८४० 


द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 


र  पृथिवीं  ् न्द 
समा भोक्ष्यन्ति पृथिवीं कुरुश्रेष्ठ कलो नृपाः। 

 भ राजन् शद्रीगभोदुभवो ् 
महानन्दिसुतो तुभवो बली ॥ ८ ॥ 
महापदूमपतिः करिचन्नन्दः क्षत्रविनाराकृत्। 
ततो नृपा भविष्यन्ति शद्रप्ायास्त्वधामिंकाः ॥ ९॥ 


पदार्थ कठो  कलियुगमा महापद्मपतिः  महापद्मको 
आजेयः  अजयको षष्ट्युत्तरशतत्रयं समाः  अधिपति 

सुतः  छोरो तीनसय साढी वर्षसम्म करिचत्  कुनै 

नन्दिविघंनः  नन्दिवर्धन पृथिवीं  पृथिवीलाई नन्द्  नन्दनामक 

ततः  उनीबाट भोक्ष्यन्ति  भोग गर्नछन् क्षत्रविनारकृत्  क्षत्रियहरूको 
महानन्दिः  महानन्द हनेछन् राजन्  हि राजा संहारक हुनेछन 


कुरुश्रेष्ठ  हे कुरु्ेष्ठ परीक्षित् ुद्रीगभांदुभवः  शूद्रजातीय ततः  त्यही समयबाट 
रि्ुनागाः  शिशुनागवंशीय स्त्रीको गर्भवाट जन्मिएको शुद्रप्रायाः  लगभग शूद्र जस्ता 








दश एव  दश जना वटी  बलशाली अधामिंकाः तु  अधार्मिक 
एते  यी महानन्दिसुतः  महानन्दिको नृपाः  राजाहरू 
नृपाः  राजाहरूले छोरो भविष्यन्ति  हनेछन् 


ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! अजयका छोरा नन्दिवर्धन र नन्दिवर्धनका छोरा महानन्द हुनेछन् । यसरी 
शिश्ुनागको वंशमा दश पुस्तासम्म राजाहरू हुनेन् र उनीहरूले कलियुगमा जम्मा तीनसय साढी 
वर्षसम्म पृथिवीमा राज्य गर्नेछन् । हे राजा परीक्षित् ! महानन्दिकी शद्रजातीय पत्नीको गर्भवाट 
अत्यन्त बलशाली नन्दनामक छोरा हुनेछन् । नन्द महापद्मका अधिपति हुनेछन् त्यसैले उनलाई 
महापद्मपति पनि भनिनेछ। उनले क्षत्रिय राजाहरूको विनाश गर्नैछछन्। नन्दक समयदेखि 
राजाहरू लगभग शूद्रको जस्तो स्वभाव भएका र अधार्मिक बननेछन् । 


स एकच्छत्रां पृथिवीमनुल्लङ्धितशासनः। 
शासिष्यति महापदुमो द्वितीय इव भागंवः ॥ १०॥ 


पदार्थ उल्लडघन गर्न नसकिने पृथिवीम्  पृथिवीलाई 
द्वितीयः  दोस्रो महापद्मः  महापद्म शासिष्यति  शासन गर्नेछन् 


भागवः इव  परशुराम यँ सः  ती नन्दले 
अनुल्लङ्घितशासनः  शासन एकच्छत्रां  एकत्र 
वाक्यार्थ क्षत्रियहरूको विनाश गर्ने भएकाले दोप्रा परशुराम जस्ते देखिने ती महापद्मपति 
नन्दले पुथिवीको एकचत्र शासन गर्नेछछन् । उनको शासनको अपहेलना कसैले गर्न सकनेक्ठैन । 








रामानन्दी दीका 


५८४९१ 


द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 


तस्य चाष्टो भविष्यन्ति सुमाल्यप्रमुखाः सुताः। 
य इमां भोक्ष्यन्ति महीं राजानः स्म शतं समाः ॥ ९॥ 








पदढार्थ सुताः  छोराहरू इमां  यो 

तस्य  ती नन्दको भविष्यन्ति  हनेछन् महीं  पृथिवीलाई 
सुमाल्यप्रमुखाः च  सुमाल्य ये  जुन भोक्ष्यन्ति स्म  भोग गर्नेछन् 
आदि राजानः  राजाहरूले 

अष्टो  आठ जना शतं समाः  सय वर्षसम्म 


वाक्यार्थ नन्दका सुमाल्य आदि आठ जना छोराहरू हूनेछन्। ती आठ जना राजाहरूले सय 
वर्षसम्म पृथिवीमा राज्यभोग गर्नछन् । 


नव नन्दान् द्विजः किचत प्रपन्नानुद्धरिष्यति । 
  जगती       , 
तेषामभावे जगतीं मोयां भोक्ष्यन्ति वे कठो ॥ १२॥ 








पढार्थ नन्दान्  नन्द र उनका  कलियुगमा 

करिचत्  कुनै छोराहरूलाई जगतीं  जगत्लाई 

द्विजः  ब्राह्मण चाणक्यले उद्धरिष्यति  विनाश गर्नेछन् वि  निश्चय नै 

प्रपन्नान्  विश्वस्त भएका तेषाम्  तिनीहरूको मोयांः  मौर्यवंशीय राजाहरूले 
नव  नौ जना अभावे  अभाव भएपचछ्ि भोक्ष्यन्ति  भोग गर्नेछन् 


वाव्यार्थ कुनै ब्राह्मण चाणक्यले आफनो शक्तिमा विश्वस्त भएका नन्द र उनका आठ 
छोराहरू गरी नौ जनाको विनाश गर्नैछन्। यसरी नन्दवंशको समाप्तिपछि पृथिवीमा मौर्यवंशी 
राजाहरूले राज्यभोग गर्नेछछन् । 


स एव चन्द्रगुप्तं वे द्विजो राज्येऽभिषेक्ष्यति । 
तत्सुतो वारिसारस्तु ततश्चाशोकवधंनः ॥ १३॥ 


पदार्थ राज्ये  राजसिंहासनमा ततः च  उनको छोरो 
सःएव  तिने अभिषेक्ष्यति  अभिषेक गर्नकछन् अरोकवधंनः  अशोकवर्धन 
द्विजः  ब्राह्मणले तत्सुतः तु  ती चन्द्रगुप्तका हुनेछन 

वे  निश्चयनै छोरा चाहं 

चन्द्रगुप्तं  चन्द्रगुप्तलाई वारिसारः  वारिसार 








वाक्यार्थ  उने ब्राह्मण चाणक्यले चन्द्रगुप्तलाई राजसिंहासनमा राखेर राज्याभिषेक गरिदिनेछन् । 
ती चनद्रगुप्तका छोरा वारिसार हनेछन् र उनका छोरा अशोकवर्धन हुनेछन्। 


रामानन्दी दीका 


प८छर् 


द्वादश स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


सुयशा भविता तस्य सङ्गतः सुयशाःसुतः। 
रालिशुकस्ततस्तस्य सोमरामां भविष्यति ॥ १४ ॥ 


पदार्थ 

तस्य  ती अशोकवर्धनका 
छोरा 

सुय्ाः  सुयश 





भविता  हनेछन् 
सुयशःसुतः  सुयशका छोरा 
सङ्गतः  सङ्गत 


ततः  ती सङ्तबाट 





अध्याय १ 


रालिशुकः  शालिशूक 

तस्य  ती शालिशूकका छोरा 
५  

सोमरामा  सोमशर्मा 
भविष्यति  हनेछन् 


ताक्यार्थ त्यसपछि अशोकवर्धनका छोरा सुयश, उनका छोरा सङ्गत, सङ्तका छोरा शालिशूक र 
शालिशूकका छोरा सोमशर्मा हनन् । 


रातधन्वा ततस्तस्य भविता तद् बहद्रथः। 


र   सप्तत्रिरच्छतोत्तरम् 
मया हवत दश नृपाः  । 


भ  पृथिवी  न्द ५ 
समा भोक्ष्यन्ति पृथिवीं कलो कुरुकुरोद्ह ॥ १५॥ 
हत्वा बृहद्रथं मो तस्य सेनापतिः कटो । 


पुष्यमित्रस्तु शुङ्गाहः स्वयं राज्यं करिष्यति । 


अग्निमित्रस्ततस्तस्मात् सुज्येष्ठोऽथ भविष्यति ॥ १६॥ 


पदढार्थ 

ततः  त्यसपछि सोमशर्मबिाट 
रातघन्वा  शतधन्वा 

तस्य  ती शतधन्वाका छोरा 
तद्  त्यसपछि 

बृहद्रथः  बृहद्रथ 

भविता  हनेछन् 

एते  यी 

दश  दश जना 

मोयांः  मौर्यवंशीय 

नृपाः  राजाहरूले 

हि  निश्चय नै 





कटो  कलियुगमा 
सप्तत्रिंशच्छतोत्तरं समाः  एक 
सय सैँतीस वर्षसम्म 

पृथिवीं  परथिवीलाई 
भोक्ष्यन्ति  भोग गर्नेछन् 
कुरुकुलोद्वह  हे कुरुवंशका 
वाहक परीक्षित् 

तस्य  ती बृहद्रथको 
सेनापतिः  सेनापति 
शुद्वाहः  शुङ्गनामक 
पुष्यमित्रः तु  पुष्यमित्रले 
मो्य॑म्  मौर्यवंशीय 





बहद्रथं  बृहद्रथलाई 

हत्वा  मारेर 

स्वयं  आफैले 

राज्यं  राज्य 

करिष्यति  गर्नेछन् 

अथ  यसपच्छि 

अग्निमित्रः  अग्निमित्र 
तस्मात्  ती अग्निमित्रबाट 
सुज्येष्ठः  सुज्येष्ठ 
भविष्यति  हनेछन् 


वाव्यार्थ सोमशर्माका छोरा शतधन्वा र उनका छोरा बृहद्रथ राजा हूनेछन्। मौर्यवंशी यी दश 
राजाहरूले एकसय सैँतीस वर्षसम्म कलियुगमा पुथिवीमाथि राज्य गर्नेछन्। हे परीक्षित् ! 


रामानन्दी दीका 


द्वादश स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


५८८२ 


अध्याय १ 


नृहद्रथका सेनापति शुङ्ग नामका पुष्यमित्रले आपफ्ना मालिक राजा बृहद्रथलाई मारेर आर्फैले राज्य 
गर्नैछन् । उनका छोरा अग्निमित्र र अग्निमित्रका छोरा सुज्येष्ठ हनेछन् । 


वसुमित्रो भद्रकर्च पुलिन्दो भविता ततः। 


ततो घोषः सुतस्तस्माद् वच्रमित्रो भविष्यति ॥ १७ ॥ 


ततो भागवतस्तस्माद् देवभूतिरिति 


शुद्धा ददते भोक्ष्यन्ति भूमिं वरषशताधिकम् ॥ ८ ॥ 


पदढार्थ 

तस्मात्  ती सुज्येष्ठबाट 
वसुमित्रः  वसुमित्र तिनबाट 
भद्रकः  भद्रक 

ततः च  ती भद्रकबाट चाहं 
पुलिन्दः  पुलिन्द 

भविता  हनेछन् 

ततः  ती पुलिन्दका 

सुतः  छोरा 


तिरिति श्रुतिः। 
 घोष 
ततः  ती घोषका 
सुतः  छोरा 


वज्रमित्रः  वज्जमित्र तिनका 
छोरा 

भागवतः  भागवत 
तस्मात्  ती भागवतबाट 


तिः  देवभूमि 





भविष्यति इति  हुनेछन् भन्ने 





शरुतिः  सुनिएको छ 

एते  यी 

दश  दश जना 

रक्वा  शुङ्वंशीय राजाहरूले 
वषंशताधिकं  सय वर्षभन्दा 
धेरै एक सय बाह वर्ष 

भूमिं  पृथिवीलाई 

भोक्ष्यन्ति  भोग गर्नेछन् 


ताक्यार्थ सुज्येष्ठका छोरा वसुमित्र, वसुमित्रका भद्रक, भद्रकका पुलिन्द, पुलिन्दका घोष, 
घोषका छोरा वज्रमित्र, वजमित्रका छोरा भागवत र भागवतका छोरा देवभूति हनेछन् भन्ने 
सुनिएको छ । शुङ्गवंशका यी दशजना राजाहरूले सय वर्षभन्दा धैरे एकसय बाह वर्ष समयसम्म 


पुथिवीमा शासन गर्नेछछन्। 


ततः कण्वानियं भूमियास्यत्यल्पगुणान् नृप । 
शुद्धं हत्वा देवभूतिं कण्वोऽमात्यस्तु कामिनम् ॥ १९॥ 


स्वयं करिष्यते राज्यं वसुदेवो महामतिः। 
तस्य पुत्रस्तु भूमित्रस्तस्य नारायणः सुतः। 


नारायणस्य भविता सुरामां नाम विश्रुतः ॥ २०॥ 
काण्वायना इमे भूमिं चत्वारिंशच्च पञ्च च । 
रातानि त्रीणि भोक्ष्यन्ति वर्षाणां च कठो युगे ॥ २९॥ 


पदार्थ 


नृप  हे राजा परीक्षित् 


ततः  त्यो शुङगवंशपच्छि 


रामानन्दी दीका 


५८८ 








द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 
इयं  यो वसुदेवः  वसुदेवले भविता  हुनेछन् 

भूमिः  पृथिवी स्वयं  आफैं इमे  यी 

अल्पगुणान्  थोर गुण भएका राज्यं  राज्य काण्वायनाः  कण्ववंशीय 
कण्वान्  कण्ववंशी करिष्यते  गर्नेछन् राजाहरूले 

राजाहरूको अधीनमा तस्य  ती वसुदेवको कठो  कलि 

यास्यति  जाने पत्रः तु  छोरो चाहं युगे  युगमा 

कामिनं  स्त्रीलम्पट भूमित्रः  भूमित्र वषाणां  वर्षटरूको 

स्ख  शुङ्गवंशी तस्य  ती भूमित्रको त्रीणि शतानि च  तीन सय र 
देवभूतिं  देवभूतिलाई सुतः  छोरो चत्वारिंशत् च पञ्च च  
हत्वा  मारेर नारायणः  नारायण पैतालीससम्म 

कण्वः  कण्ववंशी नारायणस्य  नारायणका भूमिं  पृथिवीको 

महामतिः  अत्यन्त बुद्धिमान् सुरामां नाम  सुशर्मा नामका भोक्ष्यन्ति  भोग गर्नेछन् 
अमात्यः तु  मन्त्री विश्रुतः  प्रसिद्ध छोरा 


ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! शृङ्गवंशीय राजाहरूको पतनपचछ्ि यो पुथिवी कण्ववंशीय 
राजाहरूको अधीनमा हुनेछ । यी राजाहरूमा आप्ना पूर्वजहरूमा भन्दा थोर मात्र राजकीय गुणहरू 
रहनेछन्। शुङ्गवंशका अन्तिम राजा देवभूति अत्यन्त स्त्रीलम्पट हनेछन्। उनलाई उनके मन्त्री 
वसुदेवले मारेर आर्फैले राज्य गर्नैछन्। कण्ववंशीय वसुदेव अत्यन्त बुद्धिमान् हनेछन् । उनका छोरा 
भूमित्र, भूमित्रका छोरा नारायण र नारायणका छोरा सुशर्मा हुनेछन्। कण्ववंशीय राजाहरूमा 
सुशर्माको अधिक प्रसिद्धि रहने । कण्ववंशीय यी चारजना राजाहरूले कलियुगमा तीन सय 
पेँतालीस वर्षसम्म राज्य गर्नछन् । 


   ९ ४.९ बली 
हत्वा काण्वं सुरामांणं तद्भृत्यो वृषलो बली । 
गां भोक्ष्यत्यन्ध्रजातीयः कच्चित् कारमसत्तमः॥ २२॥ 








पदढार्थ वृषलः  शूद्र काठकं  समयसम्म 
काण्वं  कण्ववंशी असत्तमः  अत्यन्त दुष्ट गां  पृथिवीलाई 
सुशमाणं  सुशर्मालाई अन्ध्रजातीयः  अन्ध्रजातीय भोक्ष्यति  भोग गर्नेछन् 
हत्वा  मार बली  बलीले 

तदुभृत्यः  उनकै सेवक कञ्चित्  केही 


वाव्यार्थ कण्ववंशका राजा सुशर्मालाई उनकै बली नाम गरेको शूद्रसेवकले मार्नेछन् । 
अन्ध्रजातीय बली अत्यन्त दुष्ट हुनेछन् । उनले केही समयसम्म पृथिवीमा शासन गर्नेछछन् । 


कृष्णनामाथ तटुभ्राता भविता पृथिवीपतिः। 
श्रीशान्तकर्णस्तत्पुत्रः पोण॑मासस्तु तत्सुतः ॥ २३६॥ 


रामानन्दी दीका 


द्वादश स्कन्ध 


पदढार्थ 

अथ  त्यसपछि 

कृष्णनामा  कृष्ण नाम गरेका 
तद्भ्राता  ती बलीका भाइ 


श्रीमद्भागवत 


पृथिवीपतिः  राजा 
भविता  हनेछन् 
तत्पुत्रः  ती कृष्णका छोरा 





श्रीरान्तकणंः  श्रीशान्तकर्ण 





५८४५ 
अध्याय १ 


तत्सुतः तु  ती श्रीशान्तकर्णका 
छोरा चाहं 


ध । 


पोणंमासः  पौर्णमास हुनेछन् 


वाक्यार्थ त्यसपछि बलीका भाद कृष्ण राजा हुनेछन् । कृष्णका श्रीशान्तकर्ण र उनका पौर्णमास 


नामका छोरा हुनेछछन् । 


लम्बोद्रस्तु तत्पुत्रस्तस्माच्चिबिकको नृपः। 


मेघस्वातिर्चिबिरकाद्टमानस्तु तस्य च ॥ २४॥ 


अनिष्टकमां हारेयस्तलकस्तस्य चात्मजः 


पुरीषभीरुस्तत्पुत्रस्ततो राजा सुनन्दनः ॥ २५॥ 


पदार्थ 

तत्पुत्रः तु  ती पौर्णमासका 
छोरा चाहं 

लम्बोदरः  लम्बोदर 

तस्मात्  ती लम्बोदरपचछ्ि 
चिबिलकः  चिबिलक 

नृपः  राजा हूनछन् 
चिबिलकात् तु  चिबिलकबाट 





मेघस्वातिः  मेघस्वाति 
तस्य च  ती मेघस्वातिको 
छोरो 

अटमानः  अटमान 
अनिष्टकमां  उनको 
अनिष्टकर्मा 

हारेयः  उनको हालेय 
तस्यच  ती हालेयको 





आत्मजः  छोरो 

तककः  तलक 

तत्पुत्रः  ती तलकको छोय 
पुरीषभीरुः  पुरीषभीर 
ततः  त्यसपछि 

सुनन्द्नः  युनन्दन 

राजा  राजा हुनेछन् 


ताक्यार्थ यसै गरी पौर्णमासका छोरा लम्बोदर, लम्बोदरका छोरा चिबिलक, उनका छोरा 
मेघस्वाति, उनका छोरा अटमान, अटमानका छोरा अनिष्टकर्मा, अनिष्टकर्माका छोरा हालेय, 
हालेयका छोरा तलक, तलकका छोरा पुरीषभीरु र पुरीषभीरुका छोरा सुनन्दन राजा हुनेछन । 


चकोरो बहवो यत्र रिवस्वातिररिन्दमः। 
तस्यापि गोमतीपुत्रः पुरीमान् भविता ततः ॥ २६॥ 
मेद् ःशिराः शिवस्कन्दो यज्ञश्रीस्तत्सुतस्ततः। 
विजयस्तत्सुतो भाव्यडचन्द्रविज्ञः सलोमधिः ॥ २७॥ 
एते त्रंशन्नृपतयश्चत्वायंब्दरातानि च । 
षट्पञ्चारच्च पृथिवीं भोक्ष्यन्ति कुरुनन्दन ॥ २८॥ 


रामानन्दी दीका 


५८८६ 
द्वादश स्कन्ध 


पदार्थ 

चकोरः  सुनन्दनको छोरो 
चकोर हुनेछछन् 

यत्र  जसका 

बहवः  बहू नामले प्रसिद्ध 
आठ छोरा हुनेछन्, तीमध्ये 
कान्छा छोरा 

अरिन्दमः  शत्रुहरूलाई दमन 
गर्न समर्थ 

शिवस्वातिः  शिवस्वाति हुनेछन 
तस्य अपि  ती शिवस्वातिका 
पनि छोरा 

गोमतीपुत्रः  गोमतीपुत्र 





ततः  उनीबाट 


श्रीमद्भागवत 


पुरीमान्  पुरीमान् 

भविता  हनेछन् 

मेद्ःिराः  उनका छोरा 
मेदःशिरा 

शिवस्कन्दः  उनका छोरा 
शिवस्कन्द 

तत्सुतः  ती शिवस्कन्दका 
छोरा 

यज्ञश्रीः  यज्ञश्री 

तत्सुतः  ती यज्ञश्रीका छोरा 


विजयः  विजय 
भाव्यः  हुनेछन् 
ततः  त्यसपछि 


सखोमधिः  लोमधिले सहित 


अध्याय १ 


चन्द्रविज्ञः  चन्द्रविज्ञ हनन् 
कुरुनन्दन  हे कुरुनन्दन 
परीक्षित् 

एते  यी 

त्रिंशत्  तीस जना 

नृपतयः  राजाहरूले 
चत्वारि अब्दशतानि च  चार 
सय वर्ष र 

षट्पञ्चारात् च  छपन्न 
वर्षसम्म 

पृथिवीं  प्रथिवीलाई 
भोक्ष्यन्ति  भोग गर्नेछन् 





ताक्यार्थ सुनन्दनका छोरा चकोर हनन् । चकोरका बहू नामले प्रसिद्ध आठ जना छोराहरूमध्ये 
कान्छा छोरा शिवस्वाति अत्यन्त पराक्रमी र शत्रुहरूलाई दमन गर्न समर्थ हुनेछन्। उनका 
गोमतीपुत्र, गोमतीपुत्रका पुरीमान्, पुरीमान्का मेदःशिरा, मेदःशिराका शिवस्कन्द, शिवस्कन्दका 
यज्ञश्री र यज्ञश्रीका विजय नाम गरेका छोरा क्रमशः राजा हनेछन्। राजा विजयका दुर्दजना 
छो राहरू हनेछन्, चन्द्रविज्ञ र लोमधि । हे महाराज परीक्षित् ! बलीदेखि लोमधिसम्मका तीस जना 
राजाहरूले यो पृथिवीमा चार सय छपन्न वर्षसम्म शासन गर्नैछन् । 


सप्ताभीरा आवमभूत्या द गदेभिनो नृपाः। 
कङ्काः षोडडा भूपाला भविष्यन्त्यतिलोटुपाः 


पदार्थ 

आवभृत्याः  अवभृति नगरीका 
सप्त  सात जना 

आभीराः  आभीर 


नृपाः  राजाहरू 

दश्च  दश जना 

गदैभिनः  गर्दभी राजाहरू र 
षोडशा  सोह जना 





॥ २९ ॥ 

कङ्काः  कड् 

अतिलोटुपाः  अत्यन्त लोभी 
भूपालाः  राजाहरू 





भविष्यन्ति  हनेछन् 


ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! यसपचछ्ि अवभृति नगरीका सात जना आभीर, दश जना गर्दभी र सोह 
जना कड् राजाहरूले पृथिवीमा राज्य गर्नेछछन् । यी सब राजाहरू अत्यन्त लोभी हुनेछन् । 


ततोऽष्टो यवना भाव्याञ्चतुर्दश तुरुष्ककाः। 
भूयो दश्च गुरुण्डाङ्च मोना एकाददोव तु ॥ ३० ॥ 


रामानन्दी दीका 


द्वादश स्कन्ध 


पदढार्थ 

ततः  त्यसपच्छि 
अष्टो  आठ जना 
यवनाः  यवनहरू 
चतुदश  चौध जना 


श्रीमद्भागवत 


तुरुष्ककाः  तुर्कहरू 

भूयः  फेरि 

दरा  दश जना 

गुरुण्डाः च  गुरुण्डहरू र 
एकादश एव तु  एघार जना 





५८९४७ 
अध्याय १ 


चाहं 
मोनाः  मौनहरू 
भाव्याः  राजा हुनेन् 





ताव्यार्थ त्यसपछि आठ जना यवन, चौध जना तुर्क तुरुष्कक, दश जना गुरुण्ड र एघार 


जना मौनहरू राजा हुनेछन्। 


एते भोक्ष्यन्ति पृथिवीं दशावष॑शातानि च । 
नवाधिकां च नवतिं मोना एकाद क्षितिम् ॥ ३१॥ 
भोक्ष्यन्त्यब्दरातान्यद्ग त्रीणि तेः संस्थिते ततः। 
किलिकिलायां नृपतयो भूतनन्दोऽथ वद्भिरिः ॥ ३२॥ 
शिशुनन्दिर्च तद्भ्राता यद्योनन्दिः प्रवीरकः। 


  


इत्यत त वषरत 


पदढार्थ 

एते  यी राजाहरूले 
दशवषंशतानि च नवाधिकां नवतिं 
च  एकहनजार उनान्सय 
वर्षसम्म 

पृथिवीं  पृथिवीलाई 
भोक्ष्यन्ति  भोग गर्नछन् 
अखं  हे प्रिय परीक्षित् 
एकादश  एघार जना 

मोनाः  मौन राजाहरूले 
त्रीणि अब्दशतानि  तीन सय 


४ 


क्षितिं  परथिवीलाई 
भोक्ष्यन्ति  भोग गर्नछन् 
ततः  त्यसपच्छि 

तेः संस्थिते  ती मौन 
राजाहरूको समाप्तिपचछ्छि 
किलिकिंलायां  किलिकिला 
नगरीमा 

भूतनन्दः  भूतनन्द 

अथ  त्यसपचछ्ि 

वद्धिरिः  वङ्गिरि 





भविष्यन्त्यधिकानि षट् ॥ ३३॥ 


 उनको भाद् 
रिद्ुनन्दिः  शिशुनन्दि 
यरोनन्दिः  यशोनन्दि 
प्रवीरकः च  तथा प्रवीरक 
इति  यी 

एते  उक्त 

नृपतयः  राजाहरू 

वे  निश्चय नै 

षट् अधिकानि वषंशतं  एक 
सय छ वर्षसम्म 

भविष्यन्ति  शासक हुनेछन् 





ताक्यार्थ उक्त मौन बाहेकका राजाहरूले एक हजार उनान्सय वर्षसम्म पृथिवीमा राज्य 
गर्नछन्। एघार जना मौन राजाहरूले चाहं तीन सय वर्षसम्म पृथिवीको भोग गर्नेन्। मौन 
राजाहरूको शासनकालपचछ्ि किलिकला नगरीका भूतनन्द राजा हूनेछछन् । उनका छोरा बङ्गिरि र 
भाद्हरू शिशुनन्दि, यशोनन्दि र प्रवीरक यी सबले जम्मा एक सय छ वर्षसम्म शासन गर्नछछन् । 


रामानन्दी दीका 


५८८८ 


द्वादश स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


तेषां तयोदश सुता भवितारश्च बाहिकाः। 


 


अध्याय १ 


पुष्पमित्रोऽथ राजन्यो दुर्मित्रोऽस्य तथेव च ॥ ३४॥ 


पदार्थ 

तेषां  तिनीहरूको 
बाहिकाः च  बाहिकसंज्ञक 
त्रयोदशा  तेह जना 





सुताः  छोराहरू 
भवितारः  हुनेछन् 
अथ  यसपच्ि 


पुष्पमित्रः  पुष्पमित्र 





तथा एव च  त्यसै गरी 
अस्य  यी पुष्पमित्रको 
दुमित्रः  दुर्मित्र नामका छोरा 
राजन्यः  राजा हुनेखन् 


ताक्यार्थ ती मौन राजाहरूको तेह जना छोराहरू हुनेछछन् जो बाहिक नामले प्रसिद्ध हुनेछछन् । 
त्यसपछि पुष्पमित्र र उनका दुर्मित्र नामका छोरा क्रमशः राजा भएर राज्य गर्नेछछन् । 


एककाला इमे भूपाः सप्तान्धाः सप्त कोसलाः । 
विदूरपतयो भाव्या निषधास्तत एव हि ॥ ३५॥ 


पदढार्थ 

एककालाः  एकै समयका 
इमे  यी बाहनिकवंशी 
भूपाः  राजाहरूमध्ये 
सप्त  सात जना 





आन्धाः  आन्ध्रप्रदेशका शासक 
सप्त  सात जना 

् 

कासखाः  कोसल राज्यका 


शासक 


विदूरपतयः  विदूर देशका 





शासक 
ततः एव हि  त्यरै गरी 
निषधाः  निषध देशका शासक 
भाव्याः  हुनेछन् 


वाव्यार्थ बाहिकवंशी राजाहरूले एकै समयमा विभिन्न देशमा राज्य गर्नेन् । तिनीहरूमध्ये 
सात जनाले आन्ध्र देशमा, साते जनाले कोसल देशमा, कसेले विदूर देशमा र कसैले निषध 


देशमा राज्य गर्नछन् । 


मागधानां तु भविता वि्वस्पूजिंः पुरञ्जयः। 
करिष्यत्यपरो वणान् पुलिन्द्यदुमद्रकान् ॥ २६ ॥ 


पदठार्थ 

मागधानां तु  मगध देशको 
राजा 

वि्वस्पूजिंः  विश्वस्पूर्जि 





पुरञ्जयः  पुरञ्जय 

भविता  हनेछन् 

अपरः  पूर्वोक्त पुरञ्जय भन्दा 
भिन्न यिनले 





पुलिन्दयदुमद्रकान्  पुलिन्द, 
यदु र मद्रक 

वणान्  तीन जाति 
करिष्यति  बनाउनेछन् 


ताक्यार्थ मगध देशका राजा विश्वस्फूर्जिं भनिने पुरञ्जय हनन् यिनी पूर्वोक्त पुरञ्जय भन्दा 
भिन्न हुन् । यिनले उच्च वर्णलाई पुलिन्द, यदु र मद्रक यी तीन नीच जातिमा परिवर्तन 


गरिदिनेछन् । 


रामानन्दी दीका 


५८४९ 
द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 
प्रनारचाब्रह्मभूयिष्ठाः स्थापयिष्यति दुमतिः। 
वीर्यवान् क्षत्रमुत्साद्य पद्मवत्यां स वे पुरि ॥ 
अनुगङ्गमाप्रयागं गुप्तां भोक्ष्यति मेदिनीम् ॥ ३७ ॥ 


पदार्थ उत्साद्य  समाप्त पारेर   गङ्गको तीरैतीर 
दुर्मतिः  दुर्बुद्धि अब्रह्मभूयिष्ठाः  ब्राह्मण आदि हरिद्रारसम्म 

वीयंवान्  अत्यन्त बलशाली त्रिवलि रहित शूद्र गुप्तां  सुरक्षित 

सः  ती विश्वस्फूर्जिलि प्रजाः च  प्रजाहरूलाई मात्र॒ मेदिनीम्  प्रथिवीलाई 
पदुमवत्यां  पद्मवती स्थापयिष्यति  पालन गरेर वि  निश्चयनै 

पुरि  नगरीमा राखने्छन् अनि भोक्ष्यति  भोग गर्नेछन् 
क्षत्रं  क्षत्रियहरूलाई आप्रयागं  प्रयागदेखि 








ताक्यार्थ अत्यन्त बलशाली तर बुद्धि भ्रष्ट भएका विश्वस्फूर्जिले पद्मवती नगरीमा भएका 
क्षत्रियहरूलाई समाप्त पारेर ब्राह्मण, क्षत्रिय र वैश्यहरू बाहेकका शू्रजातीय प्रजाहरूलाई मात्र 
पालन गर्दै प्रयागदेखि हरदरारसम्म सुरक्षित पृथिवीको राज्यभोग गर्नछन् । 


सेोराष्टरावन्त्याभीरार्च शुरा अबुंदमाखवाः। 
व्रात्या द्विजा भविष्यन्ति शद्रप्राया जनाधिपाः ॥ ३८ ॥ 


पढार्थ अबुंदमालवाः च  अर्बुद र॒ जनाधिपाः  राजाहरू चाहं 
सोराष्टरावन्त्याभीराः  सौराष्ट्, मालव देशका बासिन्दा शद्रपरायाः  शूद्र जस्ता 
अवन्ती, आभीर द्विजाः  ब्राह्मणहरू भविष्यन्ति  हनेछन् 

शूराः  शूर व्रात्याः  संस्कारभरष्ट 








ताक्यार्थ सौराष्ट्र, अवन्ती, आभीर, शूर, अर्बुद र मालव देशका बासिन्दा ब्राह्मणहरू पनि 
संस्कारभ्रष्ट हुनेछन् भने राजाहरू शूद्रस्वभावका हुनेछन । 


सिन्धोस्तरं चन्द्रभागां कोन्तीं काइमीरमण्डलम् । 
भोक्ष्यन्ति शद्रा बात्यादया म्लेच्छार्चाबह्यवचंसः ॥ ३९॥ 








पदार्थ नभएका कोन्तीं  कौन्ती र 
शूद्राः  शूद्रतुल्य भएका म्लेच्छाः  म्लेच्छ राजाहरूले कारमीरमण्डलं  
व्रात्याद्याः  संस्कारहीन भएका सिन्धोः तटं  सिन्धुतरट काश्मीरमण्डलको 
अब्रह्मवचंसः च  ब्रह्मतेज चन्द्रभागां  चन्द्रभागा भोक्ष्यन्ति  भोग गर्नेछन् 


ताक्यार्थ सिन्धुतट, चन्द्रभागा, कौन्ती, काश्मीरमण्डल जस्ता प्रदेशहरूमा श्रस्वभाव भएका, 


रामानन्दी दीका 


९५८ १५० 
द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 
संस्कार तथा ब्रह्मतेजले रहित म्लेच्छ राजाहरूले शासन गर्नेछछन् । 


तुल्यकाला इमे राजन् म्लेच्छप्रायार्च भूभृतः। 
एतेऽधमांनृतपराः फल्गुदास्तीव्रमन्यवः ॥ ४०॥ 
स्त्रीवालगोद्धिजघ्नाङ्च परदारधनादुताः । 
उदितास्तमितप्राया अल्पसत्त्वाल्पकायुषः ॥ ५१॥ 
असंस्कृताः क्रियाहीना रजसा तमसावृताः । 

प्रजास्ते भक्षयिष्यन्ति म्ठेच्छा राजन्यरूपिणः ॥ ४२॥ 








पदढार्थ फल्गुदाः  थोर दान गर्ने असंस्कृताः  संस्कारहीन 
राजन्  हे राजा परीक्षित् तीव्रमन्यवः  चांडै रिसाउने क्रियाहीनाः  कर्महीन 
तुल्यकालाः  एड्टै समयमा स्त्रीबालगोद्धिजघ्नाः  स्त्री, रजसा  रजोगुणले 
राज्य गर्ने बालक, गाई र ब्राह्मणहरूका तमसा  तमोगुणले 

द्मे  यी हत्यारा आवृताः  ढाकिएका 
भूभृतः  राजाहरू परदारघनादुताः च  परस्त्री र॒राजन्यरूपिणः  राजाको रूपमा 
म्लेच्छप्रायाः च  म्लेच्छतुल्य परधनलाई लुटने रहेका 

हनेछन् उदितास्तमितप्रायाः  वृद्धिर ति ती 

एते  यिनीहरू नाश भटइरहने म्लेच्छाः  म्नेच्छहरूले 
अधमांनृतपराः  अधार्मिक एवं अल्पसत्त्वाल्पकायुषः  थोर प्रजाः  प्रजाहरूलाई 
डुटा शक्ति र थोरे आयु भएका भक्षयिष्यन्ति  खानेछन् 


ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! एडटै समयमा राज्य गर्ने ती सबे राजाहरूको विचार र व्यवहार 
म्लेच्छके जस्तो हुनेछ । यिनीहरू अधार्मिक हुनेछछन् । यिनीहरू उट बोल्ने, थोर दान गर्ने र सानो 
कुरामा पनि चाँडे रिसाउने स्वभावका हुनेछन् । स्त्री, बालक, गाई र ब्राह्मणहरूलाई मारने र 
अर्काकी स्त्री र धन खोसेर लिने प्रवृत्ति यिनीहरूमा रहने । यिनीहरूको बल र एेश्वर्य चाँडे बदूने 
र चाँडे घटने हुनेछ । यिनीहरूमा थोर मात्र शक्ति हुनेछ र यिनीहरूको आयु पनि कम हुने । 
रजोगुणी र तमोगुणी यिनीहरू संस्कारहीन हूनेछन्। यिनीहरूले आफ्नो कर्तव्यको पालना कत्ति 
पनि गर्ने छैनन्। यसरी राजाको रूपमा बसेका यी म्लेच्छहरूले प्रजाहरूलाई समाप्त गर्नछन् । 


तन्नाथास्ते जनपदास्तच्छीलाचारवादिनः। 
अन्योन्यतो राजभिरच क्षयं यास्यन्ति पीडिताः ॥ ५३॥ 


पदढार्थ तन्नाथाः  त्यस्ता राजा भएका ति  ती 


रामानन्दी दीका 


५८५९ 


द्वादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 
जनपदाः च  प्रजाहरू पनि राजभिः  राजाहरुद्रारा क्षयं  विनाशमा 
तच्छीलाचारवादिनः  त्यस्तै अन्योन्यतः  परस्पर यास्यन्ति  प्राप्त हुनेछन् 


स्वभाव, आचार र बोली भएका पीडिताः  पीडित भएर 


वाक्यार्थ  राजा जस्ता छन्, उनीहरूका प्रजाहरू पनि त्यस्तै स्वभाव, आचारविचार र बोली 
भएका हुनेछन्। यस्तो अवस्थामा ती म्लेच्छतुल्य राजाहरूबाट परस्पर पीडित भएका प्रजाहरू 
अन्त्यमा स्वयं नष्ट हूुनेछन् । 


इति श्रीमदुभागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां द्वादशस्कन्धे प्रथमोऽध्यायः ॥ १॥ 


रामानन्दी दीका 


प८पर् 


द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 


अथ द्वितीयोऽध्यायः 
कलियुगका दोष र विशेषता 


श्रीञुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
ततर्चालुदिनं घमः सत्यं शोचं क्षमा दया । 
कालेन बलिना राजन् नङ्क्ष्यत्यायुबंलं स्मृतिः ॥ १॥ 


पदार्थ अनुदिनं  प्रत्येक दिन आयुः  आयु 

राजन् घमं ४ ५ 
राजन्  हे राजा परीक्षित्   धर्म बलं  बल 
ततः च  त्यसपछि कलियुग सत्यं  सत्य स्मृतिः  स्मरति 
आइइसकेपछ्छि शोच  पवित्रता नङ्क्ष्यति  नष्ट हुनेछ 
बलिना  अत्यन्त बलवान् क्षमा  क्षमा 
कालेन  समयद्रारा द्या  दया 








ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! कलियुग आइसकेपच्छि बलवान् समयको प्रभावले गर्दा प्रत्येक 
दिन मानिसहरूमा रहेको धर्म, सत्य, पवित्रता, क्षमा, दया, आयु, बल र स्मरणशक्ति नष्ट हदे 
जानेकछछन् । 


वित्तमेव कठो नृणां जन्माचारगुणोद्यः। 
धम॑न्यायव्यवस्थायां कारणं बलमेव हि ॥ २॥ 


पदढार्थ कुल, आचार र गुणको उदय न्यायको व्यवस्थामा 
न ५  
कटो  कलियुगमा भनेको बलं एवहि  बल नै 
नृणां  मानिसहरूको वित्तं एव  धन न हुनेछ कारणम्  कारण मानिने 
जन्माचारगुणोद्यः  जन्मिएको घम॑न्यायव्यवस्थायां  धर्म र 








ताक्यार्थ कलियुगमा सम्पत्ति भएको धनवान् व्यक्ति नै कुलीन, सदाचारी र दया आदि गुणले 
सम्पन्न मानिने । धर्म र न्यायको व्यवस्थामा चाह बल नै कारण बन्ने । 


  ४७ 


दाम्पत्येऽभिरुचिर्तुमौयेव व्यावहारिके । 

स्त्रीत्वे पुंस्त्वे च हि रतिरविप्रत्वे सूत्रमेव हि ॥ ३॥ 
पदढार्थ अभिरुचिः  युवा र हेतुः  कारण हुनेछ 
दाम्पत्ये  वैवाहिक सम्बन्धमा युवतिबिचको चाहना नै व्यावहारिके  व्यवहारको 


रामानन्दी दीका 


५८५३ 


द्वादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय रे 
विषयमा पुरुषको त्रेष्ठतामा हि  निश्चय नै 

माया एव  छलकपट नै मुख्य रतिः हि  रतिनिपुणता नै सूत्रं एव  जनै मात्र कारण 
हुनेछ कारण हुनेछ हुनेछ 

स्त्रीत्वे पुंस्त्वे च  स्त्री र॒ विप्रत्वे  ब्राह्मणत्वमा 








ताक्यार्थ वेवाहिक सम्बन्धको मुख्य आधार युवा र युवतिको चाहना मात्रै हुनेछ । त्यसमा 
युवा र युवतिको कुल, शील, आचारविचारको ख्याल गरिनेक्ठैन । जसले जति धैरै छलपूर्ण 
व्यवहार गर्वछ, त्यो व्यक्ति नै व्यवहारमा निपुण मानिने । स्त्रीपुरुषको श्रेष्ठता रतिकौशलमा 
निहित हुनेछ, अनि जनै मात्र ब्राह्मणत्वको कारण मानिने । गुण र स्वभावको आधारमा 
ब्राह्मणत्वको निर्धारण हुनेक्ठैन । 


लिङ्गमेवाश्रमख्यातावन्योन्यापत्तिकारणम् । 
अवृत्त्या न्यायदोब॑ल्यं पाण्डित्ये चापलं वचः ॥ ४॥ 


व्यवहारको कारण पनि 
लिङ्गं एव  दण्ड, मृगचर्म आदि 
चिह नै कारण मानिनेछन् 


पाण्डित्ये  पाण्डित्यका लागि 
चापटं वचः  चिप्लो भाषण नै 
कारण मानिने पण्डित 
अवृत्त्या  धनसम्पत्ति नभएमा मानिनलाई विद्याभ्यास गर्न नपर्ने 
न्यायदौर्बल्यं  न्याय प्राप्त हुदैन हन्छ 

ताक्यार्थ दण्ड, मुगचर्म, तिलक, वस्त्र आदि चिहहरू नै ब्रह्मचारी, संन्यासी आदि आश्रमको 
ज्ञानका कारण मानिनेछछन् र तिन चिहृहरूको आधारमा एकले अर्कालाई परस्पर नमस्कार आदि 
सम्मानभाव प्रकट गर्नेछन्। आश्रमीहरूको आचारलाई महत्त्व दिड्नेक्तेन। जसले धनसम्पत्ति खर्च 
गर्न सक्दैन घुस खुवाडदेन, त्यसले न्याय पादेन । जसले चिप्ला कुरा गर्छ त्यसैलाई पण्डित 
मानिने पण्डित मानिनलाई विद्याभ्यास गर्नु पर्दैन । 


अनाद्यतेवासाधुत्वे साघुत्वे दम्भ एव तु । 
स्वीकार एव चोद्धाहे स्नानमेव प्रसाधनम् ॥ ५॥ 


पदढार्थ 

आश्रमख्यातो  ब्रह्मचर्य आदि 
आश्रमको ज्ञानका लागि 
अन्योन्यापत्तिकारणं  परस्पर 
गरिने नमस्कार आदि 








पढार्थ 
असाघुत्वे  नीचताका लागि 
अनाद्यता एव  गरिबी नै 


दम्भः एव तु  छलपूर्ण व्यवहार 
पाखण्ड नै कारण मानिने 
उद्धाहे च  विवाहमा 


स्वीकार गर्नु नै कारण मानिने 
प्रसाधनं एव  शृङ्गार गर्नुलाई नै 
स्नानम्  स्नान मानिने 


स्वीकारः एव  एकले अर्कालाई 


ताक्यार्थ गरिबी नै नीचताको कारण हुनेछ । छलपूर्ण व्यवहार पाखण्डीपन नै सज्जनताको 
कारण मानिने । युवायुवतिले एकअर्कालाई स्वीकार गर्नुलाई नै विवाह मानिनेकछछ, 
शास्त्रीयविधिको आवश्यकता छ भन्ने मानिनेकठैन । शृङ्गारलाई ने स्नान मानिने तीर्थस्नानको 
महत्त्व हुनेक्तेन । 


साधुत्वे  सज्जनताका लागि 








रामानन्दी दीका 


५५८५९ 


द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 


   तीर्थं ५ केराधारणम् 
दूरे वार्ययनं तीथं लावण्यं केराधारणम्। 
उदरम्भरता स्वाथंः सत्यत्वे धाष्ट्यमेव हि ॥ ६॥ 


पढार्थ केरशाधारणं  छाँटकांट गरेको स्वाः  परम पुरुषार्थ मानिने 
३ 

दूर्  टाढा रहेको कपाल पाल्नु सत्यत्वे हि  सत्यताको लागि 
वायंयनं  जलाशय लावण्यं  सुन्दरता मानिने ाष्ट्यंम् एव  हठ नै कारण 
तीर्थं  वीर्थ मानिने उदरम्भरता  पेट भर्नु ने मानिने 








ताक्यार्थ नजिकमा रेका तीर्थ, मातापिता आदिको उपेक्षा गरी टाढा रेका जलाशयलाई 
तीर्थं मानिने । छँटकोँट गरिएको कपाल सुन्दरताको कारण मानिनेछ । आफ्नो पेट भर्युलाई ने 
परमपुरुषार्थ मानिने र हठ्पूर्ण व्यवहारलाई नै सत्य मानिने । 


दाक्ष्यं कुटुम्बभरणं योऽथ घर्मसेवनम् । 

एवं प्रजाभि्ुष्टाभिराकीणे क्षितिमण्डकठे ॥ ७ ॥ 
ब्रह्मविट॒क्षत्रशद्राणां यो बली भविता नृपः। 
प्रजा हि लुब्धे राजन्येरनिधृणेर्दस्युधर्ममिः ॥ ८ ॥ 
आच्छिन्नदारद्रविणा यास्यन्ति गिरिकाननम् । 


शाकमूलामिषक्षोद्रफलपुष्पाष्टिभोजनाः ॥ ९॥ 


पदार्थ बह्यविट्क्षत्रशद्राणां  ब्राह्मण, आच्छिन्नदारद्रविणाः  पत्नी र 
कुटुम्बभरणं  परिवारको क्षत्रिय, वैश्य र शूद्रमध्ये धनसम्पत्ति लुटिएका 
भरणपोषण गर्नुलाई नै यःजो प्रजाः  प्रजाहरू 

दाक्ष्यं  चतुग्यादईं मानिने बली  शक्तिशाली हुन्छ, त्यही शाकमूलामिषक्षोद्रफलपुष्पाष्टि 
यरोऽथं  नाम कमाउन नृपः  राजा भोजनाः  साग, कन्दमूल, 
घमसेवनं  धर्म गरिनेछ भविता  हनेछ मासु, मदिरा, फलपूल र 

एवं  यसरी टुब्धेः  अत्यन्त लोभी फलका बीज भोजन गर्न 
दुष्यमिः  दुष्ट निर्धृणेः  निर्दयी हि  निश्चय नै 

प्रजाभिः  मान्छेहरद्रारा द्स्युधमभिः  डांकाको जस्तो गिरिकाननं  पहाड र जङ्गलमा 
क्षितिमण्डले  समग्र भूमण्डल आचरण भएका यास्यन्ति  जानेछन् 

आकीर्णे  व्याप्त भएपछ्ि राजन्यैः  राजाहर्द्रारा 








ताक्यार्थ परिवारको भरणपोषण गर्नुलाई नै चतुय्यादं निपुणता मानिने । मानिसहरू यशका 
लागि धर्म गर्नेछन्। यसरी यो संसार दुष्टैदुष्टहरूले भरिनेछ । यस्तो अवस्थामा ब्राह्मण, क्षत्रिय, 


रामानन्दी दीका 


८८ 
द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 


वेश्य र शूद्रमध्ये जो शक्तिशाली हृन्छ, त्यही नै राजा हुनेछ । राजाहरू अत्यन्त लोभी र निर्दयी 
हनेछन्। उनीहरूको स्वभाव र आचरण डँकाको जस्तो तुच्छ हुनेछ । त्यसेले उनीहरूले आपने 
प्रजाहरूका पत्नी र धनसम्पत्ति समेत जवर्जस्ती लुटनेछन्। आतङ्किति भएका प्रजाहरू पहाड र 
जङ्गलमा गएर बस्नेछछन् र त्यर्हां उनीहरूले साग, कन्दमूल, मासु, मदिरा, फलपूल र फलका 
बीजहरू खाएर पेट भर्नेछन् । 


अनावृष्ट्या विनङ्क्ष्यन्ति दुभिंक्षकरपीडिताः। 


शीतवातातपप्रावृडहिमेरन्योन्यतः प्रजाः ॥ १०॥ 


पढार्थ प्रजाः  प्रजाहरू सङघर्षद्रारा 

अनावृष्ट्या  पानी नपनलि शीतवातातपप्रावृडहिमेः  जाडो, विनङ्क्ष्यन्ति  नष्ट हुनेछन् 
दुभिंक्षकरपीडिताः  अनिकाल रहर, गर्मी, वर्षा र हिमपातद्रारा 
राज्यलाई दिनुपर्ने करले पीडित अन्योन्यतः  पारस्परिक 








ताक्यार्थ पानी नपनलि अनिकाल लाग्नेछ अनि अ्कातिर प्रजाहरूले राज्यलाई चरको कर 
राजस्व तिर्नुपर्ने हुन्छ । जाडो, हरी, गर्मी, वर्षा र हिमपातद्वारा पीडित प्रजाहरू पारस्परिक 
सङ्घर्षले खन् कमजोर भएर नष्ट हुनेछन् । 

त्तडभ्यां व्याधिभिर्चैव सन्तप्स्यन्ते च चिन्तया । 

्िंशादिंशति वषौणि परमायुः कटो नृणाम् ॥ ९॥ 


पढार्थ सन्तप्स्यन्ते  पीडित हुनेछन् त्रिंशदविंशति वषोणि  बीसतीस 
्ुच्तडभ्यां  भोक र प्यासद्रारा कलो  कलियुगमा वर्षं हुनेछ 


व्याधिभिः चैव  रोगहरुद्रारा र नृणां  मनुष्यहरूको 
चिन्तया च  चिन्ताद्रारा पनि परमायुः  परम आयु 








ताक्यार्थ प्रजाहरू भोक र प्यासले आकुलव्याकुल हुनेछछन् । चिन्ताले उनीहरूलाई सताइरहनेछ । 
उनीहरू विभिन्न रोगहरूद्रारा पीडित हुनेछन् । त्यसैले कलियुगमा मनुष्यहरूको परम आयु बीस 
तीस वर्षं हुनेछ । 


क्षीयमाणेषु देहेषु देहिनां कलिदोषतः। 
 ॥ धे भ     
वणांश्रमवतां धमे नष्टे वेदपथे नृणाम् ॥ १२॥ 
पाखण्डप्रचुरे धर्मे दस्युप्रायेषु राजसु । 
चोर्यानृतवृथाहिंसा नानावृत्तिषु वे नृषु ॥ १६॥ 
पदार्थ कलिदोषतः  कलियुगको दोषका कारण 


रामानन्दी दीका 


८५८६ 
द्रादश स्कन्ध 


देहिनां  प्राणीहरूको 

देहेषु  शरीर 

क्षीयमाणेषु  सानो र दुर्बल हदि 
गएपच्छि 

वणांश्रमवतां  वर्णधर्म र 
आश्चमधर्म मानने 

नृणां  मनुष्यहरूको 


श्रीमद्भागवत 


वेद्पथे  वेदप्रतिपादित 

स 
घमे  धर्ममार्ग 

 
नष्टे  नष्ट भएपकछ्ि 
घर्मे  अन्य धर्ममा पनि 
पाखण्डप्रचुरे  पाखण्डको 
बदोत्तर भएपच्ि 





राजसु  राजाहरू 


ताक्यार्थ कलियुगको दोषका कारण प्राणीहरूको शरीर 
वणश्चिमधर्मको महत्त्व बताउने वेदप्रतिपादित धर्म ॑नष्ट हुनेछ । बाँकी रहेका धर्ममा पनि 
पाखण्डटहरूको बढोत्तर हुनेछ । राजाहरू डाँका जस्ता भएपच्ि प्रजाहरूले पनि चोरी, ढुंट व्यवहार, 
निरपराध प्राणीहरूको हिंसा तथा अनेक कुकर्म गरी आफ्नो जीविका चलाउनेछन् । 


श्रपरायेषु वर्णेषुच्छागप्रायासु घेनुषु । 
गृहप्रायेष्वाश्रमेषु योनप्रायेषु बन्धुषु ॥ ९४॥ 
अणुप्रायास्वोषधीषु रामीप्रायेषु स्थास्ुषु 
अणुप्रायास्वोषधीषु शमीप्रायेषु स्थास्तुषु । 
विद्युत्पायेषु मेघेषु शन्यप्रायेषु सद्मसु ॥ १५॥ 
इत्थं कटो गतप्राये जने तु खरधर्मिंणि । 
घम॑त्राणाय सत्त्वेन भगवानवतरिष्यति ॥ १६॥ 


पदार्थ 

वर्णेषु  ब्राह्मण आदि वर्णहरू 
श्रप्रायेषु  शूद्रतुल्य भएपछ्छि 
धेनुषु  गारईहरू 

छागप्रायासु  साना र थोर दुध 
दिने बाखीजस्तो भएपचछ्छि 
आश्रमेषु  संन्यास आदि 
आश्रमहरू 

गृहप्रायेषु  गृहस्थ आश्म कै 
विषयभोगमा लिप्त भएपच्छि 
बन्धुषु  आफन्तजनहरू 
योनप्रायेषु  वैवाहिक सम्बन्धमा 
मात्र प्रगाढ हुन थालेपछि 


ओषधीषु  अन्नहरू 
अणुप्रायासु  अत्यन्त साना र 
गुणहीन भएपचछि 

स्थास्नुषु  दलाल वृक्षहरू 
शामीप्रायेषु  शमीको बुटोजस्तो 
सानो हन थालेपचछ्ि 

मेघेषु  बादलहरूमा 
विद्युत्प्रायेषु  पानी थोर र 
बिजुली धेर हुन थालेपच्ि 
सद्मसु  घरहरू 

शुन्यप्रायेषु  अतिथिहरूको 
भोजन, सत्कार र वेदध्वनिले 





रहित भएपच्छि 








अध्याय २ 


दस्युप्रायेषु  डंका जस्ता 
भएपच्छि 

नृषु वै  प्रजाहरू पनि 
चोर्यानृतवृथाहिंसानानावृत्तिषु  
चोरी, युट, निरपराध प्राणीहिंसा 
आदि कुकर्मद्रारा जीविका 
चलाउन हुनेछछन् 


होचो र दुर्बल बन्दै जानेछछ। 


इत्थं  यसयी 
जने तु  मनुष्यहरूमा 
खरधमिणि  गधाको जस्तो 
स्वभाव भएपच्छि 

ज्र 
कटो  कलिकाल 

न 

गतप्रायं  समाप्त हुने वेलामा 
घम॑त्राणाय  धर्मको रक्ना 
गर्नका लागि 
भगवान्  भगवान् 

सत्वेन 
त्वेन  सत्त्वगुण शरीरारा 
अवतरिष्यति  अवतीर्ण 
हनुहनेख 


रामानन्दी दीका 


५८५७ 


द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 


ताक्यार्थ ब्राह्मण आदि चारै वर्णका मानिसहरू शूद्रतुल्य हुनेछन् । गार्ईहरू बाखी जस्तै साना र 
थोरे दुध दिनेवाला हुनेछन् । संन्यास आदि आश्रमहरू पनि गृहस्थ आश्रम  विषयभोगी हुनेछछन् । 
वैवाहिक सम्बन्ध जहाँ हुन्छ, त्यं मात्र आफन्तपन रहनेछछ । धान, जौ आदि अन्नहरू अति साना 
र गुणहीन हुनेछन्। ठलाढुला वृक्षहरू शमीको बुटोजस्ता साना हुनेछन्। बादलहरूले थोर मात्र 
वृष्टि गर्नछन्, तर बिजुली धेरै चम्कनेछछ । गृहस्थका घरहरू अतिथिहरूको भोजन, सत्कार तथा 
वेदध्वनिले शून्य रहनेछन्। हे परीक्षित् ! यसरी कलियुग समाप्त हुने वेलामा मानिसहरू गधाको 
जस्तै स्वभाव भएका हुनेछन्। यस्तो परिस्थितिमा धर्मको रक्षा गर्नका लागि शुद्ध सत्त्वगुण शरीर 
धारण गरेर भगवान्ले अवतार लिनुहुने । 


चराचरगरोविष्णोरीरवरस्याखिलात्मन  अ 


खिलात्मनः। 
घमत्राणाय साधूनां जन्म कमांपनुत्तये ॥ १७॥ 


पठार्थ आत्मा साधूनां  सज्जनहरूको 
चराचरगुरोः  चराचर जगत्का ईश्वरस्य  सर्वव्यापक भगवान् घमत्राणाय  धर्मरक्षाका लागि 
गुरु विष्णोः  विष्णुको कमापनुत्तये  कर्मबन्धनको 
अखिलात्मनः  सम्पूर्ण जगत्काजन्म  अवतार नाशका लागि हुन्छ 








ताक्यार्थ चराचर जगत्का गुरु र आत्मा सर्वेश्वर भगवान् विष्णुको अवतार सज्जनहरूको 
धर्मको रक्षा र कर्मबन्धनको नाशका लागि हुन्छ । 


राम्भलग्राममुख्यस्य बाह्यणस्य महात्मनः । 
भवने विष्णुयशसः कल्किः प्रादुभविष्यति ॥ १८ ॥ 


पदार्थ 


महात्मनः  उदारहूदयी 


शाम्भलय्राममुख्यस्य  शम्भल विष्णुयशसः  विष्णुयश 


गाडंका प्रमुख 


ब्राह्यणस्य  ब्राह्मणको 


भवने  घरमा 
कल्किः  कल्कि अवतार 
प्रादुभविष्यति  उत्पन्न हनुहुनेछ 


वाक्यार्थ शम्भल गाका प्रमुख विष्णुयश नाम गरेका उदारहदयी ब्राह्मणको घरमा भगवान् 


कल्किले अवतार लिनुहुनेछ । 


अर्वमाश्ुगमारुद्य देवदत्तं जगत्पतिः । 
असिनासाघुदमनमष्टेश्वयंरुणान्वितः ॥ १९॥ 
विचरन्नायुना क्षोण्यां हयेनाप्रतिमदयुतिः। 
नृपलिङ्गच्छदो दस्यून् कोटिशो निहनिष्यति ॥ २०॥ 


पदार्थ 


अष्टेदव्यगुणान्वितः  अणिमा आदि अष्टसिद्धि र सत्यसङ्ल्प, 


रामानन्दी दीका 


९५८ ९५८ 








द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय रे 
शौर्य आदि गुणले युक्त अरवं  घोडामा गर्दै 

अप्रतिमद्युतिः  अतुलनीय आरुह्य  चढेर नृपलिङ्गच्छद्ः  राजचिह्नले युक्त 
प्रकाशने युक्त आद्युना  वेगवान् भएका 

जगत्पतिः  जगदीश्वर कल्कि हयेन  घोडाद्रारा कोटिशः  करोडौँ 

भगवान् क्षोण्यां  पृथिवीमा दस्यून्  दुष्ट डाँकाहरूलाई 
आशुगं  छिटो दौडने विचरन्  घुम्पै असिना  तरबारले काटेर 
देवदत्तं  देवदत्त नामक असाघुदमनं  दुष्टहरूको दमन निहनिष्यति  मार्नृहुनेछ 


वाव्यार्थ भगवान् कल्कि अणिमा आदि अष्टसिद्धि र सत्यसड्ल्प, शौर्य आदि गुणले सम्पन्न 
साक्षात् जगत्पति हुनुहुनेकछछ । उहाँको पूरा शरीर अतुलनीय प्रकाशपुञ्जले सुशोभित हुनेछ । उहांले 
देवदत्त नामक वेगवान् घोडामा चढेर पृथिवीमा घुम्दे दुष्टहरूको दमन गर्नृहुनेछछ र राजाको रूपमा 
बसेका दुष्ट डाँकाहरूलाई तरबारले काटेर मार्नृहुने। 


अथ तेषां भविष्यन्ति मनांसि विरादानि वे । 
वासुदेवाङ्गरागातिपुण्यगन्धानिलस्पृराम् । 
पौरजानपदानां वे हतेष्वखिलदस्युषु ॥ २९॥ 








पढार्थ स्पृशां  वासुदेव भगवान्  
अखिलद्स्युषु  सम्पूर्ण अधर्मी कल्किको अङ्गमा लगाएको तेषां  ती प्रजाहरूको 
डाँकाहरू चन्दन आदि अङ्गरागले अति मनांसि  मन 

हतेषु  मारिएपच्छि पवित्र भएको हावाद्रारा स्पर्श वे  निश्चयनै 

अथ वे  त्यसपछि गरिएका विरादानि  निर्मल 
वासुदेवाङ्गरागातिपुण्यगन्धानिल पोरजानपदानां  देशवासी र॒ भविष्यन्ति  हुनेछन 


ताक्यार्थ सम्पूर्ण अधर्मी डाँकाहरूको विनाश भदसकेपचछि वासुदेव भगवान् कल्किको शरीरमा 
लगादएको चन्दन आदि अङ्गरागको स्पर्श पाएर अत्यन्त पवित्र भएको हावाले सम्पूर्ण नगरवासी र 
देशवासी प्रजाहरूलाई स्पर्श गर्ने । त्यो स्पर्शले प्रजाहरूको मन निर्मल बन्ने । 


तेषां प्रजाविसगंर्च स्थविष्ठः सम्भविष्यति । 
वासुदेवे भगवति सत्त्वमूर्तौ हृदि स्थिते ॥ २२॥ 


पदार्थ हृदि  हृदयमा सन्तति पनि 
सत्त्वमूरतो त  स्थिते ४४५. स्थविष्ठ  

३  सत्त्वमूर्तिं स्थिते  विराजमान भएपच्ि   हृष्टपुष्ट 

वासुदेवे  वासुदेव तेषां  ती प्रजाहरूको सम्भविष्यति  हुनेछन् 

भगवति  भगवान् प्रजाविसगंः च  पुत्र आदि 








रामानन्दी दीका 


५८५९ 
द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 


ताक्यार्थ प्रजाहरूको हृदयमा सत्त्वमूर्तिं भगवान् वासुदेव विराजमान हूनुभएपचछ्छि ती प्रजाहरूको 
सन्तान पनि पूर्ववत् हष्टपुष्ट हुनेछन् । 


   . 


यदावतीर्णो भगवान् कल्किधंमपतिर्हैरिः। 
कृतं भविष्यति तदा प्रजासूतिरूव सात्त्विकी ॥ २३॥ 


पदढार्थ यदा  जब तदा  त्यस समयमा 
घ्मपतिः  धर्मका परिपालक अवतीणंः  अवतरित हनुहुनेछ पप्रजासूतिः च  प्रजाहरूको 
हरिः  श्रीहरिका अवतार तव उत्पत्ति पनि 

भगवान्  भगवान् कृतं  सत्ययुग सात्त्विकी  सत्त्वगुणी हुनेछ 
कल्किः  कल्कि भविष्यति  प्रारम्भ हुनेछ 








वाक्यार्थ धर्मका परिपालक श्रीहरिका अवतार भगवान् कल्किले जब अवतार ग्रहण गर्नृहुनेछछ 
तब संसारमा सत्ययुगको आरम्भ हुनेछ । सन्तानहरू पनि सत्त्वगुणी भएर जन्मनेछन् । 


यदा चन्द्रङ्च सूयंश्च तथा तिष्यवृहस्पती । 
एकरारो समेष्यन्ति तदा भवति तत् कृतम् ॥ २४॥ 








पदार्थ तथा  त्यस्तै तदा  त्यस समयमा 
यदा  जब तिष्यवृहस्पती  पुष्य र बृहस्पति।तत्  त्यो 

चन्द्रः च  चन्द्रमा र एकराशो  एउटै राशिमा कृतं  सत्ययुग 
सूयंः च  सूर्य समेष्यन्ति  प्राप्त हुनेछन् भवति  प्रारम्भ हुन्छ 


ताक्यार्थ जब चन्द्रमा, सूर्य र बृहस्पति एउटै समयमा एकै पटक एडटै राशिमा रही पुष्य 
नक्षत्रमा प्रवेश गर्दछन्, तब सत्ययुगको शुभारम्भ हुनेछ । 


भ  भ    
येऽतीता वतमाना ये भविष्यन्ति च पाथिवाः। 


४ 


 ०३ उटेशत ४  वंदीया ् 
तत प्रोक्ता वंरीयाः समसूचयाः ॥ २५॥ 








पढार्थ पाथिवाः  राजाहरू राजाहरू 

येजो भविष्यन्ति  हनेछन् उदेशतः  नाम माव्रले 
अतीताः  अगाडि भएका र॒ तेते  तीती सदक्षेपमा 

वत॑मानाः  अहिले भएका सोमसूयंयोः  चन्द्र र सूर्यको पोक्ताः  बता 
येचजो वंशीयाः  वंशमा भएका 


वाव्यार्थ हे परीभषित् ! चन्द्रवंश र सूर्यवंशमा अगाडिका, अहिलेका र भविष्यमा हुने 
राजाहरूको बारे मेले सडक्षेपमा तपार्ईदलाई बताएं । 


रामानन्दी दीका 


५८६० 
द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 


आरभ्य भवतो जन्म यावन्नन्दाभिषेचनम् । 
एतद्रषंसहस्रं तु रातं पञ्चदशोत्तरम् ॥ २६॥ 


पढार्थ नन्दाभिषेचनं यावत्  नन्दको वषंसहस्रं  एकहजार 
भवतः  तपाईको राज्याभिषेकसम्म पञ्चदशोत्तरं शतम्  एक सय 
जन्म आरभ्य  जन्मदेखि एतत् तु  यो पन्ध्र वर्षको समय लगने 


ताक्यार्थ तपाईको जन्मदेखि सुरु भएर राजा नन्दको राज्याभिषेकसम्म एक हजार एक सय 
पन्ध्र वर्षको समय बित्ने। 


,  


सप्तर्षीणां तु यो पूर्वो दुश्येते उदितो दिवि । 
तयोस्तु मध्ये नक्षत्रं दश्यते यत् समं निशि ॥ २७ ॥ 


पदार्थ उदितो  उदाएको समं  समभागमा 
सप्तर्षीणां तु  समप्तर्षिहरूमध्ये दुर्येते  देखिनेकछन् नक्षत्रं  एउटा नक्षत्र 
यो  जुन दुई तारा तयोः  ती दुई ताराको निशि  राति 

पूर्वौ  सर्वप्रथम मध्ये तु  बिचमा द्यते  देखिनेछ 
दिवि  आकाशमा यत्  जुन 








ताक्यार्थ जब सप्तर्षिहरू आकाशमा उदांछन्, तब सप्तर्षि ताराहरूमध्ये दुरईहवटा तारा मात्र 
आकाशमा देखिनेछछ । ती दुई ताराहरूको बिचमा दक्षिणोत्तर रेखाको समभागमा अश्विनी आदि 
सत्ताईस नक्षत्रमध्ये एउटा मात्र नक्षत्र रातिको समयमा देखिनेछ । 


तेनेत ऋषयो युक्तास्तिष्ठन्त्यन्दशतं नृणाम् । 
ये त्वदीये द्विजाः काठ अधुना चाश्रिता मघाः ॥ २८ ॥ 








पढार्थ नृणां  मनुष्यहरूको त्वदीये  तपार्ईको 

तेन  त्यही नक्षत्रले अब्द्शतं  सय वर्षसम्म काठे  जन्मसमयमा 
युक्ताः  सहित भएका तिष्ठन्ति  बस्नेछन् अधुना  अहिले पनि 

एते  यी येजो मघाः  मघा नक्षत्रमा 
ऋषयः  सप्तर्षिहरू द्विजाः  ब्राह्मण सप्तर्षिहरू आधिताः च  बसेका छन् 


वाक्यार्थ त्यसै नक्षत्रको साथमा सप्तर्षिहरू मनुष्यहरूको सय वर्षसम्म बस्नेछन्। उनीहरू 
तपाईको जन्मसमयदेखि अहिलेसम्म मघा नक्षत्रमा अवस्थित छन् । 


विष्णोर्भगवतो भावुः कृष्णाख्योऽसो दिवं गतः। 
तदाविक्रात् कलिर्लोकं पापे यद् रमते जनः ॥ २९॥ 


रामानन्दी दीका 


५८६१ 


द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 
पदार्थ दिवं  परमधाम यत्  कलिको प्रवेशका कारण 
विष्णोः  जब सर्वव्यापक गतः  प्राप्त भयो जनः  मनुष्य 

भगवतः  भगवान् विष्णुको तदा  त्यसपछि पापे  पापकर्ममा 

कृष्णाख्यः  श्रीकृष्णरूप कलिः  कलियुग रमते  रमाउन थाल्यो 

असो  यो लोकं  संसारमा 

भानुः  प्रकाशमय देह आविशत्  प्रवेश गयो 








ताक्यार्थ जब सर्वव्यापक भगवान् विष्णुको श्रीकृष्णरूप प्रकाशमय देह परमधाम प्राप्त भयो, 
त्यसपछि संसारमा कलियुगको प्रवेश भयो । परिणामस्वरूप मनुष्यहरू पाप कर्ममा रमाउन थाले । 


यावत् स पादपद्माभ्यां स्पृरन्नास्ते रमापतिः। 
तावत् कर्वे पृथिवीं पराक्रान्तं न चाशकत् ॥ ० ॥ 








पदार्थ पादपदुमाभ्यां  चरणकमलद्वारा तावत् वै  तबसम्म 
यावत्  जबसम्म पृथिवीं  पृथिवीलाई कलिः  कलियुगले 
रमापतिः  लक्ष्मीपति स्पृशन्  स्पर्श गर्दै पराकान्तुं च  पाइला राख्न 
सः  उहाँ श्रीकृष्ण आस्ते  रहनुभयो न अशकत्  सकेन 


ताक्यार्थ जबसम्म लक्ष्मीपति भगवान् श्रीकृष्णले आफ्नो चरणकमलद्रारा पुथिवीलाई स्पर्श 
गरिरहनुभएको धियो, तबसम्म कलियुगले पृथिवीमा पाटला राख्न सकेको थिएन । 


यदा देवषंयः सप्त मघासु विचरन्ति हि । 
तदा प्रवृत्तस्तु कलिद्दांदशाब्दशातात्मकः ॥ ३९॥ 


पढार्थ   ऋषिहरू द्ादशाब्द्श्तात्मकः  बाह सय 
हि  निश्चयनै मघासु  मघा नक्षत्रमा वर्षसम्म 

यदा  जब विचरन्ति  विचरण गर्दछन् कलिः  कलियुग 

सप्त  सात जना तदा तु  तब प्रवृत्तः  रहने छ 








ताक्यार्थ जब सप्तर्णिगण मघा नक्षत्रमा विचरण गर्दछन्, तब कलियुगको प्रारम्भ प्रवेश 
हन्छ । कलियुग देवताहरूको कालगणना अनुसार बाहसय वर्ष मनुष्यहरूको काल गणनाअनुसार 
चार लाख बत्तीस हजार वर्ष सम्म रहन्छ । 


यदा मघाभ्यो यास्यन्ति पूर्वाषाढां महषयः। 
तदा नन्दात् प्रभृत्येष कल्यवृद्धिं गमिष्यति ॥ ३२॥ 
पदढार्थ यदा  जब महर्षयः  सप्तर्षिहरू 


रामानन्दी दीका 


५५८६२ 


द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 
मघाभ्यः  मघा नक्षत्रबाट नन्दात् प्रभृति  राजा नन्दको वद्धिं  बद्दै 

पूवांषाटां  पूवषिाढा नक्षत्रमा समयदेखि गमिष्यति  जाने 

यास्यन्ति  जानेछन् एषः  यो 

तदा  तब कलिः  कलियुग 








वाक्यार्थ जब सप्तर्षिहरू मघा नक्षत्रलाई छडर पूर्वाषाढा नक्षत्रमा जानेछन्, तब पृथिवीमा 
नन्द राजा भडसक्नेछन् । नन्दको राज्याभिषेकपचछि यो कलियुग बद्दै जाने । 


यस्मिन् कृष्णो दिवं यातस्तस्मिन्नेव तदाहनि । 
प्रतिपन्नं कलियुगमिति प्राहुः पुराविदः ॥ ३६॥ 








पदार्थ दिवं  निजधाम कलियुगं  कलियुग 

यस्मिन्  जुन यातः  जानुभयो प्रतिपन्नं इति  सुरु भयो भनेर 
अहनि  दिन तदा  तब पुराविदः  इतिहासविदूहरू 
कृष्णः  श्रीकृष्ण तस्मिन् एव  त्यही दिन नै प्राहुः  बतारंछन् 


ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! जुन दिन भगवान् श्रीकृष्ण आफ्नो धाम जानुभयो, त्यसै दिनदेखि 
पृथिवीमा कलियुगको प्रारम्भ भयो भनेर इतिहास जान्ने विद्वानूहरू बतांछन् । 


दिव्याब्दानां सहस्रान्ते चतुर्थे तु पुनः कृतम् । 
भविष्यति यदा नृणां मन आत्मप्रकाशकम् ॥ ३४ ॥ 


पदढार्थ पुनः  फेरि मनः  मन 
दिव्याब्दानां  देवताहरूको कृतं  सत्ययुग आत्मप्रकाशकम्  स्वस्वरूपको 
वर्षको भविष्यति  सुरु हुनेछ प्रकाशक हुनेछ 


सहस्रान्ते  एकहजार वर्षपछि यदा  जुन वेला 
चतुथं तु  चौथो कलियुगमा नृणां  मनुष्यहरूको 
ताक्यार्थ जब देवताहरूको वर्षगणना अनुसार एक हजार वर्ष वबित्दछ, तब कलियुगको 
अन्त्यतिर भगवान् कल्किको प्रभावले मनुष्यहरूको मन सात्विक बन्दे जाने अनि सत्ययुगको 
सुरुवात हुनेछ । त्यसपछि मनुष्यहरूको मन आत्मस्वरूपको ज्ञान गर्न सक्षम हुने । 








४   यथा सङ्ख्यायते    
इत्येष मानवो वंशो यथा सङ् भुवि । 
तथा विट्शद्रविप्राणां तास्ता ज्ञेया युगे युगे ॥ ३५॥ 


पदढार्थ यथा  जसरी मानवः  मनुसम्बन्धी 
भुवि  पृथिवीमा इति एषः  यो वंशः  वंश 


रामानन्दी दीका 


द्वादश स्कन्ध 


सङ्ख्यायते  बतादन्छ 
तथा  त्यसरी ने 
युगे युगे  प्रत्येक युगमा 


श्रीमद्भागवत 


५८६३ 


अध्याय २ 


विट्शुद्रविप्राणां  वैश्य, शूद्र र॒ज्ञेयाः  बुनुपर्दछ 


ब्राह्मणहरूको 
ताः ताः  तीती वंशपरग्परा 


वाव्यार्थ हे परीक्षित् ! मैले तपाईलाई पृथिवीमा रहेका मनुवंशको वर्णन सङक्षेपमा सुना । 
जसरी यहाँ मनुवंशको वर्णन गरिएको छ, त्यसै गरी प्रत्येक युगमा ब्राह्मण, वेश्य र श्रहरूको 
पनि वंशपरम्परा रहेको बुमनुपर्दछ । 


एतेषां नामलिङ्गानां पुरुषाणां महात्मनाम् । 
कथामात्रावरिष्टानां कीतिरेव स्थिता भुवि ॥ ३६ ॥ 


पदढार्थ 

नामलिद्खानां  नाम नै पहिचान 
भएका 

महात्मनां  उदार हृदय भएका 


कथामात्रावशिष्टानां  
जीवनकथा मात्र बाँकी रहेका 
एतेषां  यी पूर्ववर्णित 





पुरुषाणां  पुरुषहरूको 


कीतिः एव  कीर्तिं मात्र 
भुवि  पृथिवीमा 
स्थिता  रहेको छ 





वाक्यार्थ मैले वर्णन गरेका उदारहृदयी पुरुषहरू अब केवल नामबाट मात्र चिनिन्छन्, किनभने 
उनीहरू अहिले कछैनन्। उनीहरूको सम्पूर्ण जीवन कथा बनेर रेको छ। यो संसारमा अब 
उनीहरूको कीर्ति मात्र शेष रहेको छ। 


देवापिः शन्तनोभ्रांता मरुरचेक्ष्वाकुवंशजः। 


कलापग्राम आसाते महायोगबलान्वितो ॥ ३७ ॥ 


पदार्थ 
शान्तनोः  शन्तनुको 
भ्राता  भाद 


देवापिः  देवापि 


इक्ष्वाकुवंशजः  इक्ष्वाकुवंशीय 
मरूः च  मरु पनि 
महायोगबलान्वितो  योगको 





लो बलले युक्त भई 


कलापग्रामे  कलापनामक 
गारंमा 
आसाते  बसेका छन् 





ताक्यार्थ शन्तनु भीष्मपितामहका पिताका भाद देवापि र इक्ष्वाकुवंशीय मरु योगको दठुलो 
बलले युक्त भई अहिले कलापग्राममा बसेका छन् । 


 न   न्द, 
ताविहेत्य कलेरन्ते वासुदेवानुशिष्षितो । 
वणांश्रमयुतं धर्मं पूववत् प्रथयिष्यतः ॥ ३८ ॥ 


पदार्थ 
कटेः  कलियुगको 
अन्ते  अन्तिमिमा 


  न 


वासुदेवानुशिक्षितो  वासुदेव 
भगवान् कल्किको प्रेरणाले 
तो  ती देवापि र मरू 


इह  यहाँ 
एत्य  आएर 


पूववत्  पहिले जस्तै 


रामानन्दी दीका 


५८६४ 
द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 


व्णाश्रमयुतं धरम  वर्णधर्म र॒आश्वमधर्मलाई प्रथयिष्यतः  विस्तार गर्नृछन् 


ताक्यार्थ कलियुगको अन्त्यमा वासुदेव भगवान् कल्किको आज्ञाअनुसार देवापि र मरु यहाँ 
आउनेछन् र पूर्ववत् व्णश्रिमधर्मको विस्तार गर्नछन् । 


कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश्चेति चतुयुंगम् । 
अनेन क्रमयोगेन भुवि प्राणिषु वतेते ॥ ३९॥ 








पदार्थ कलिः च  कलियुग क्रमयोगेन  क्रमनुसार 
कृतं  सत्ययुग इति  यी भुवि  पृथिवी र 

तरेता  त्रेतायुग चतुयुंगं  चार युग प्राणिषु  प्राणीहरूमा 
द्वापरं च  द्वापरयुग र अनेन  यही वतते  रहने 


ताक्यार्थ सत्य, त्रेता, द्वापर र कलि यी चार ओटा युगहरू उक्त क्रम अनुसार नै पृथिवीका 
प्राणीहरूमा रहन्छन् । 


राजन्नेते मया प्रोक्ता नरदेवास्तथापरे । 
भूमो ममत्वं कृत्वान्ते हित्वेमां निधनं गताः ॥ ४०॥ 








पढार्थ नरदेवाः  राजाहरू कृत्वा  गरेर 

राजन्  हे राजा परीक्षित् तथा  तथा अन्ते  अन्त्यमा 

मया  मद्रारा अपरे  अन्य राजाहरू इमां  यही पृथिवीलाई 
प्रोक्ताः  वर्णन गरिएका भूमो  पृथिवीमा हित्वा  छोडेर 

एते  यी ममत्वं  मेरोमेरो भन्ने भाव निधनं गताः  मेर गए 


ताक्यार्थ हि राजा परीक्षित् ! मेले वर्णन गरेर सुनाएका राजाहरू र अन्य राजाहरू पनि यो 
पुथिवीलाई मेरोमेरो भन्दथे, तर अन्त्यमा यसलाई छडेर मेर गए । 


कृमिविड्भस्मसंज्ञान्ते राजनाम्नोऽपि यस्य च । 
भूतधरुक् तत्कृते स्वार्थं किं वेद् निरयो यतः ॥ ४१॥ 


पढार्थ विष्टा र भस्म नै नाम रहन्छ स्वार्थं  मोक्षरूप स्वार्थलाई 
राजनाम्नः अपि  नाम राजा नै तत्कृते च  त्यस्तो शरीर वा॒ वेद्  जान्दछ र जान्दैन 

भए पनि शरीरसम्बन्धी स्त्रीपुत्रका लागि यतः  जुन प्राणीद्रोहबाट 
यस्य  जुन शरीरको भूतध्रक्  प्राणीहरूमा द्रोह निरयः  नरक मात्र प्राप्त हुन्छ 
अन्ते  अन्त्यमा गर्नैले 

कृमिविडभस्मसंज्ञा  कीरा, किं के 








रामानन्दी दीका 


५८६५५ 


द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 


ताक्यार्थ राजा नै भए पनि अन्त्यमा यो शरीर कीरा, विष्टा वा भस्म हृन्छहन्छ । यस्तो 
विनाशी शरीर वा शरीरसंग जोडिएका स्त्रीपुत्रहरूको लागि प्राणीहरूलाई जसले विनाकारण दुःख 
दिन्छ, त्यसले आफ्नो खास स्वार्थ मोक्षलाई जानेको हदेन। किनभने प्राणीहरूलाई दुःख दिनाले 
स्वार्थ वा परमार्थ नभएर नरक मात्र प्राप्त हुन्छ । 


 पर्वरमे , परुषेधृता 
कथं सेयमखण्डा भूः पूर्वमे पुरुषता । 
मत्पुत्रस्य च पौत्रस्य मत्पूां वंशजस्य वा ॥ ४२॥ 








पदार्थ धृता  शासित भएको मत्पूवां  मेरो अधीनस्थ होला 
मे मेरा साइयं  जुन यो मत्पुत्रस्य  मेरो छोरोको 

पूर्वैः  अगाडिका बाबु, अखण्डा  अखण्ड पौत्रस्य च  नातिको 

बराजु भूः  परथिवी वंराजस्य वा  अथवा मेरो 
पुरुषैः  पुरुषहरुद्रारा कथं  कसरी वंशजको कसरी होला 


ताक्यार्थ आफ्नो परम स्वार्थलाई नजानेका राजाहरूको सोचाइ के ह॒न्छ भने यो अखण्ड 
पुथिवीलाई मेरा पूर्वज बुबा, हजुरबा आदिले शासन गर्नुभएको धियो । अब यो पृथिवी कसरी मेरो 
अधीनमा आला र मपचछ्छि मेरो छोरो, नाति वा वंशजले कसरी यसको शासन गर्लान्। 


तेजोऽबन्नमयं कायं गृहीत्वात्मतयाबुधाः। 
महीं ममतया चोभो हित्वान्तेऽदशंनं गताः ॥ ५३॥ 








पदार्थ आत्मतया  आत्मरूपले म॒ उभो च  दुबैलाई 
अबुधाः  मूर्खहरू भनेर हित्वा  छोडेर 
तेजोऽबन्नमयं  तेज, जल र॒ महीं  पृथिवीलाई अन्ते  अन्त्यमा 
माटोले बनेको ममतया  मेरो भन्ते भावनाले अदशनं  विलीन 
कायं  शरीरलाई गृहीत्वा  लिएर गताः  भए 


वाव्यार्थ त्यस्ता मूर्खहरूले आगो, पानी र माटोले बनेको शरीरलाई आफू आत्मा ठाने भने 
पृथिवीमा ममत्व देखाई मेरो भनिठटाने। जब मृत्युको समय आयो, तब शरीर र पृथिवी दुबेलाई 


छाडर उनीहरू विलीन भए । 


भ भ ् राजन् भुञ्जन्ति  भुवमोजसा 
य च भूतया न्त भुवमाजसा । 


काठेन ते कृताः सर्वे कथामात्राः कथासु च ॥ ४४॥ 


पठार्थ 
राजन्  हे राजा परीक्षित् 
येये  जोजो 


भूपतयः  राजाहरूले 
ओजसा  बाहुबलद्रारा 


भुवं  प्रथिवीलाई 


भुञ्जन्ति  उपभोग गर्दछन् 
ते  तिनीहरू 


स्वे  सबे 


रामानन्दी दीका 


५५८६६ 


द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 
कारेन  कालद्रारा इतिहासहरूमा कृताः  गराइए 
कथासु च  कथाहरूमा कथामात्राः  कथाका पात्र मात्र 


वाक्यार्थ हे राजा परीक्षित्! जोजो राजाहरूले विगतमा आफ्नो बाहुबलद्वारा पुथिवीको 
उपभोग गरे, ती सबेलाई कालक्रमले आफनो गर्भमा लीन गरायो । ती सवे राजाहरू इतिहासहरूमा 
कथाका पात्र मात्र भएका छन् । 


इति श्रीमदुभागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां द्वादशस्कन्धे द्वितीयोऽध्यायः ॥ २॥ 


रामानन्दी दीका 


५८६७ 


द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 


अथ तृतीयो ध्याय 
अथ तृतीयो ऽध्यायः 
कलिको दोषबाट बचन नामसङड़ीर्तनको महत्व 


श्रीञुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
ुष्ट्वात्मनि जये व्यग्रान् नृपान् हसति भूरियम् । 
अहो मा विजिगीषन्ति मृत्योः क्रीडनका नृपाः ॥ १॥ 








पढार्थ दुष्ट्वा  देखेर मृत्योः  मृत्युको 

आत्मनि  आफूमाथि इयं  यी क्रीडनकाः  खेलौना 

जये  विजय गर्न भूः  पृथिवी नृपाः  राजाहरू 

व्यग्रान्  आतुर हसति  हास्दचछ्छिन् मा  मलाई 

नृपान्  राजाहरूलाई अहो  अहो विजिगीषन्ति  जित्न चाहन्छन् 


वाक्यार्थ  आफूलाई जित्न आतुर भएका राजाहरूलाई देखेर पृथिवी हाँस्दछ्िन् र भन्दछिन् 
अहो ! आश्चर्य ! मृत्युका खेलौना जस्ता यी राजाहरू मलाई जित्न चाहन्छन् । 


काम एष नरेन्द्राणां मोघः स्याद् विदुषामपि । 
भ ०   
येन फेनोपमे पिण्डे येऽतिविश्रम्भिता नृपाः ॥ २॥ 


पदार्थ मोघः  व्यर्थ ये  जुन यी 

विदुषां अपि  आप्नो मृत्यु ह॒न्छ स्यात्  हो नृपाः  राजाहरू 

भन्ते जानेर पनि येन  जुन भोगको इच्छाद्रारा अतिविश्रम्मिताः  अत्यन्त 
नरेन्द्राणां  राजाहरूको फोनोपमे  पानीको थोपाजस्तो विश्वस्त भए 

एषः  यो नाशवान् 

कामः  पृथिवीभोगको इच्छा पिण्डे  शरीरमा 








ताक्यार्थ आफ्नो मूत्यु निश्चित छ भन्ने जानेर पनि यी राजाहरू व्यर्थमै ममाथि शासन गरी 
राज्यसुख भोग्न चाहन्छन् । पानीको थोपा जस्तो क्षणभड्गुर शरीरमा बढी विश्वास गर्ने यिनीहरू 
अन्ततः त्यसै मेर जान्छन्। 


पूवं निजिंत्य षड़वगं जेष्यामो राजमन्त्रिणः। 
ततः सचिवपोराप्तकरीन्द्रानस्य कण्टकान् ॥ २॥ 


पदढार्थ पूर्वं  सर्वप्रथम षड्वर्गं  मन र पांच 


रामानन्दी दीका 


९५८६८ 


द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 
ज्ञानेन्द्रियलाई ततः  त्यसपछि अस्य  यो भूमण्डलको 
निजिंत्य  जितेर सचिवपौराप्तकरीन्द्रान्  कण्टकान्  विजयमार्गमा कांड 
राजमन्त्रिणः  शत्रुराजाको अमात्य, नगरवासी, राजगुरु, बन्ने चोर आदिलाई पनि 
मन्त्रीहरूलाई प्रजा, माउतेलाई अनि जेष्यामः  जिल्ेद्ु 








वाव्यार्थ त्यस्ता राजाहरूको सोचादइ यस्तो हुन्छ म सबैभन्दा पहिले मन र पाँच ज्ञानेन्द्ियहरू 
भित्री शत्रुलाई जिल्लेद्कु । त्यसपछि शत्रुराजाको मन्त्री, अमात्य, नगरवासी, राजगुरु, प्रजा, माउते 
आदि सबेलाई जिलेद्ु अनि मेरो विजयमार्गमा कांडा बनेर आउने जोसुकैलाई बाँकी राखि । 


एवं क्रमेण जेष्यामः पृथ्वीं सागरमेखलाम् । 
इत्याशाबद्धहृदया न पर्यन्त्यन्तिकेऽन्तकम् ॥ ४॥ 


पढार्थ जेष्यामः  जिल्ेद्ु अन्तिके  नजिकमा रहेको 
एवं करमेण  यस क्रमले इति  यस्तो अन्तकं  मृत्युलाई पनि 


आराबद्धहृद्याः  आशाले हृदय 
नाँधिएका राजाहरू 


सागरमेखलां  समुद्रले घेरिएकी न पश्यन्ति  देख्दैनन् 
पृथ्वीं  पृथिवीलाई 
वाव्यार्थ यसरी समूद्रले घेरिएकी सम्पूर्ण पृथिवी मेरो हुनेछ यस्तो आशा हृदयमा राखेका ती 


राजाहरू त्यही आशामा बांधिन्छन् र उनीहरूलाई आफ्नै नजिक रहेको मृत्युको पनि ख्याल हदेन । 








समुद्रावरणां जित्वा मां विशन्त्यन्धिमोजसा । 
कियदात्मजयस्येतन्सुक्तिरात्मजये फलम् ॥ ५॥ 








पढार्थ अब्धिं  समुद्रमा अरः द्रीपहरू कियत्  कति नै होर 
समुद्रावरणा  समृदरदरारा जित्न आत्मजये  इन्दरियहरू जित्न 
घेरिएकी विन्त  प्रवेश गर्दछन् सक्दा 

मां  मलाई आत्मजयस्य  मन तथा फलं  त्यसको प्रतिफल 
जित्वा  जितेर इन्दरियहरूलाई जितने व्यक्तिलाई मुक्तिः  मोक्ष हृन्छ 

ओजसा  बलपूर्वक एतत्  यो भूमण्डल 


वाव्यार्थ समुद्रद्रारा घेरिएकी मलाई जितेर पनि विजयको मोह राजाहरूमा सकिंदेन । उनीहरू 
अर्को द्रीपलाई जित्न आप्नो सम्पूर्ण शक्तिका साथ समुद्रयात्रामा प्रवेश गर्दछन् । पुरे भूमण्डललाई 
आफ्नो अधीनमा बनाए पनि त्यसको फल कति नै उत्कृष्ट हन्छ र ? मन र इन्द्रियलाई जित्न सक्ने 
व्यक्तिले मुक्ति जस्तो उत्कृष्ट फल ने प्राप्त गर्दछ। 


यां विसृज्यैव मनवस्तत्सुताश्च कुरूदधह । 
गता यथागतं युद्धे तां मां जेष्यन्त्युद्धयः ॥ ६॥ 


रामानन्दी दीका 


५८६९ 


द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 
पदढार्थ यां  जसलाई मां  मलाई 

कुरूद्ह  हे कुरशरष्ठ परीक्षित् विसृज्य एव  छोडेर नै अबुद्धयः  मूर्ख राजाहरू 
मनवः  मनुहरूले र यथागतं  जसरी आए त्यसै युद्धे  युद्धमा 

तत्सुताः च  उनका पत्रहरू गताः  गए जेष्यन्ति  जित्न चाहन्छन् 
पनि तां  त्यस्ती 








वाक्यार्थ  हे परीक्षित् ! मनु र उनका छमराहरूले मलाई जस्ताको तस्ते छोडेर उनीहरू जसरी 
आएका थिए त्यसरी नै गए । अब यी मूर्ख राजाहरू मलाई युद्धमा जित्न चाहन्छन् । 


मत्कृते पितुपुत्राणां भ्रातृणां चापि विग्रहः । 
जायते ह्यसतां राज्ये ममताबद्धचेतसाम् ॥ ७ ॥ 








पढार्थ राज्ये  राज्यमा पनि 

ममताबद्धचेतसां  ममताबुद्धि मत्कृते  मेरा लागि हि  निश्चय नै 
भएका पितुपुत्राणां  बाबुचछोरा विग्रहः  लडाद 
असतां  दुष्ट राजाहरूको भ्रातृणां च अपि  दाजुभादमा जायते  उत्पन हुन्छ 


ताक्यार्थ यो पृथिवी मेरो हो भन्ने ममताबुद्धि भएका दुष्ट राजाहरूको राज्यमा जमिन पाडनका 
लागि बाबुषछोरा र दाजुभाटका बिच पनि लडाद्ं भद्रहन्छ । 


द ४      
ममेवेयं मही कृत्स्ना न ते मूढेति वादिनः। 
स्पधंमाना मिथो घ्नन्ति म्रियन्ते मत्कृते नृपाः ॥ ८॥ 








पढार्थ मूढ  हे मूर्ख स्पधंमानाः  होडबाजी गर्दै 
इयं  यो तेन इति  तेरो होन भनेर मत्कृते  मेरा लागि 
कृत्स्ना  सम्पूर्ण वादिनः  बोल्ने घ्नन्ति  मार्छन् 

मही  पृथिवी नृपाः  राजाहरू भ्रियन्ते  मर्धन् पनि 

मम एव  मेरो मात्रैहो मिथः  परस्पर 


वाक्यार्थ हे मूर्ख! यो सम्पूर्ण पृथिवी मेरो हो, तेरो होइन भने राजाहरूमा मलाई आफनो 
बनाउन होडवबाजी नै भद्रहन्छ, उनीहरू मेरा लागि एकले अर्कालाई मार्दछन् र स्वयं पनि मर्छन् । 


पृथुः पुरूरवा गाधिनंहुषो भरतोऽसंनः। 
मान्धाता सगरो रामः खट्वा्गो घुन्धुहा रघुः ॥ ९॥ 
तृणनिन्दुयंयातिरच शयोतिः शन्ततुगंयः। 


रामानन्दी दीका 


१५८७० 


द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 
भगीरथः कुवर्याइ्वः ककुत्स्थो नैषधो नृगः ॥ ९०॥ 
दिरण्यकरिपुरवृत्रो रावणो लोकरावणः । 
नमुचिः शम्बरो भोमो हिरण्याक्षो ऽथ तारकः ॥ ९॥ 
  र राजानो   
अन्ये च बहवो देत्या राजानो ये महेरुवराः। 
  ९  ५   
सर्वे सवेविदः शुराः सवे सवेजितोऽनिताः ॥ १२॥ 
ममतां मस्यवर्तन्त कृत्वोच्चेमत्यधर्मिणः। 
कथावरोषाः काटेन ह्यकृताथांः कृता विभो ॥ १३॥ 
पदार्थ ।   ककुत्स्थ सवे  ती सबै 
पृथुः  पृथु नेषधः  नैषध स्वविदः  सबै कुरा जानने 
पुरूरवाः  पुरूरवा नृगः  नुग शुराः  शूर 
गाधिः  गाधि हिरण्यकशिपुः  हिरण्यकशिपु सवं  सबै 


नहुषः  नहुष 

भरतः  भरत 
असनः  सहस्रार्जुन 
मान्धाता  मान्धाता 
सगरः  सगर 

रामः  राम 
खट्वाङ्गः  खट्वाङ्ग 
धुन्धुहा  धुन्धुमार 
रघुः  खु 

तृणबिन्दुः  तृणबिन्दु 
ययातिः च  ययाति पनि 
रायोतिः  शर्याति 


शन्तनुः  शन्तनु 
गयः  गय 
भगीरथः  भगीरथ 


करुवरयार्वः  कुवलयाश्व 





वृत्रः  वुत्रासुर 
लोकरावणः  जनतालाई 
रुवाउने 

रावणः  रावण 
नमुचिः  नमुचि 
राम्बरः  शम्बर 
मोमः  भौमासुर 
हिरण्याक्षः  हिरण्याक्ष 
अथ  त्यस्ते 

तारकः  तारकासुर 
अन्ये च  अरू पनि 
बहवः  धेरै 


देत्याः  दानवहरू र 


राजानः  राजाहरू 
ये जो 
महेरवराः  शक्तिशाली भए 





सवेजितः  सबैलाई जित्ने 
अनजिताः  आफू नहार्ने 
राजाहरूले 

मयि  ममाथि 

उच्चैः  अत्यधिक 

ममतां  ममता 

कृत्वा  गरेर 

अवतंन्त  रहे 

मत्य॑धमिणः  मरणशील 
उनीहरू 

अकृताथांः  कृतार्थ भएनन् 
विभो  हे राजा परीक्षित् 
कालेन हि  कालद्रारा नै 
कथावरोषाः  कथामा मात्र शेष 
कृताः  बनाइए 


ताक्यार्थ प्रथु, पुरूरवा, गाधि, नहुष, भरत, सहव्रार्जुन, मान्धाता, सगर, राम, खट्वाङ्ग, धुन्धुमार, 
रघु, त॒णवबिन्दु, ययाति, शर्याति, शन्तनु, गय, भगीरथ, कुवलयाश्व, ककुत्स्थ, नैषध, नृग, 
हिरण्यकशिपु, वृत्रासुर, लोकपीडक रावण, नमुचि, शम्बर, भौमासुर, हिरण्याक्ष, तारकासुर तथा 


रामानन्दी दीका 


५८७१ 
द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 


अन्य धेरै दानव र शक्तिशाली राजाहरू भए । उनीहरू सवे धरे जानने र शूर धिए। लडाईमा 
शत्रुहरूलाई जितने तर आफू नहार्ने यी राजाहरूले ममाथि ज्यादे ममता देखाए तर उनीहरूको 
आकांक्षा अधुरे रह्यो । कालद्रारा समाप्त पारिएका तिनीहरू एतिहासिक कथामा मात्र शेष रहे । 


विवरण पृथिवीलाई आफ्नो अधीनमा बनाउनका लागि जीवनभर आपसमा सर्गा गरिरहने 
शासकटहरूको मोह व्यर्थ हो । मानिसहरू सम्पूर्ण पृथिवी मेरो होस् र त्यसको उपभोग म तथा मेरा 
छोरानातिले गरून् भन्ने चाहन्छन्। संसारको सम्पूर्ण एेश्वर्यको उपभोग एक्लै मेले मात्र गरू भन्ने 
भाव घटीबदी रूपमा सबे मानिसहरूभित्र हुन्छ, तर यसको प्रबलता शासकटहरूमा दृष्टिगोचर 
हन्छ । त्यसैले यहाँ तिनीहरूक प्रसङ्ग उटादएको छ । यहाँ श्रीशुकदेवले स्वयं पृथिवीका अनुभवहरू 
बताई मानिसहरूको मोहको व्यर्थतालाई प्रकट गरिदिनुभएको छ। 
पृथिवी भन्छिन् मृत्युका खेलौना भएका यी राजाहरू मलाई जित्नका लागि सकेसम्म 
प्रयास गर्दछन्। सर्धैका लागि पृथिवीलाई आफ्नो बनाउन खोज्े यस्ता अनेक शासकटहरूलाई 
पुथिवीले अनुभव गरिसकेकी चछ्िन्। उनीहरू रगतको खोलो बगार्ददे एकपचछि अर्को राज्यलाई 
जित्दै जान्छन् र अन्तमा चाह उनीहरू आर्फै मृत्युको काखमा पुग्छन् । पृथिवीलाई अनन्तसम्म 
आफ्नो बनाउने र भोग गर्ने उनीहरूको अभिलाषा पूरा भने हन पादेन । वास्तवमा पृथिवी 
कसैको पनि होइन, किनभने सृष्टिको आदिदेखि यसलाई आफ्नो भन्ने कैयौँ शासकहरू पृथिवीकै 
पोल्टामा चिरनिद्रामा सुते र उनीहरूभन्दा पछि फेरि अरूले यसलाई आफनो भनन थाले। यसरी 
सब विश्वविजेताहरू अन्तमा मृत्युद्रारा पराजित भई राज्यविहीन भए । उनीहरूले अन्तमा त्यति 
मात्र जमिन ढाकेका थिए जति भागमा उनीहरूको शरीर जलाउन राखिएको धियो । त्यही भूमिको 
ट्क्रा पनि केवल चितासम्म मात्र साथमा र्यो, त्यसपछि साथमा गएन। यति मात्र होदन, त्यति 
एटटे भूमिको टुक्रामा कै्यौँ व्यक्तिका शरीरहरू जले होलान् । त्यसैले चिताभूमिको सानो टुक्रा त 
कसैको होइन रहे भने पुथिवीको के कुरा ? 
शासकटहरू मात्र नभई अरू सामान्य मानिसहरू पनि पृथिवीलाई अनेक टक्रामा विभाजित 
गर्वछछन् र त्यसमा तारबार, पर्खाल आदि लगाई यो मेरो भूमि हो भन्दछन् । भूमिको त्यो खण्डलाई 
त्यसै गरी मेरो हो भने अरू पनि कैयौँ मानिसहरू आणएगए, यसपचछि पनि केर्यौ मानिसहरू 
आउनेछछन् । हरेक मनुष्य के सोच्छन् भने उनीहरूले आफ्नो भनिरहेको भूमि सदा सर्वदादेखि 
उनीहरूकै धियो र रहिरहनेछछ । स्वयं पृथिवी भने प्राणीहरूको तेरो र मेरो भने यो लुचछाचुँडीलाई 
देखेर हैरान भएकी चछिन्। यो भूमि मेयो हो भन्ने मालिकहरूमध्ये कसैले पनि उनलाई साथमा 
लेजान सकेनन्, तर पनि पचछछिल्ला मानिसहरू यो सत्यलाई स्वीकार्न तयार छैनन्। सत्यलाई 
स्वीकार नगर्दैमा त्यो असत्य हदेन । त्यसैले प्राणीहरूले पृथिवीका अनेक टक्राहरूमा तेरो र मेरो 
भन्ने लुछछछाचुँडी गरिरहे पनि ती भूखण्डहरू वास्तवमे उनीहरूका होदनन् भन्ने चाहं सत्य नै हो। 
पृथिवी यो देख्दा खन् दिक्दार हन्छिन् कि सानो भूखण्डका लागि प्राणीहरू आपने पितामाता, 
दाजुभादसंग पनि द्रेषकलह गर्वछछन् र अशान्त बन्दछन् । सांच्चै भूमिको सानो टुक्रामा त्यस्तो 
कुन आकर्षण छ, जसका कारण मानिसहरू त्यसलाई सकेसम्म आफ्नो बनाउन हतारिन्छन् । यो 


रामानन्दी दीका 


५८७२ 
द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 


केवल मोहको खेल हो। 

शास्त्रहरूमा बताइए अनुसार भूदेवी भगवान् विष्णुकी पत्नी हन्। पृथिवीलाई साक्षात् 
भगवती देवीकै स्वरूप भनेर पनि बताइएको छ महीस्वरूपेण यतः स्थितासि दुरगसप्तशती 
११.४ । जुनसुकै दुष्टिलि पनि पृथिवी माता हुन्, उनको काखमाथि सबै सन्तानहरूको बराबर 
अधिकार छ। उन्जाड भूमिमा फल्ने अन्न, वनमा फल्ने फल र हिमालबाट बगर्ने नदीहरू सबेका 
लागि हृन्। यसैले सबेले मिलीजुली यसको सदुपयोग गर्बुको साटो मानिसहरू त आफ्नो बुदधिको 
दुरुपयोग गर्दै आमाको काखलाई पनि टक्रा पारी आफनो सम्पत्ति र उपभोग्य वस्तु पो बनादइरहेका 
छन् । राजादेखि प्रजासम्मका सबेले यही व्यवहार देखारंछन्, तर ती सबे इतिहासका गर्भमा नाम 
मात्रमा सीमित रहनेछन्, उनीहरू सर्धं मालिक भद्रहने छैनन्। श्रीशुकदेवले यहाँ यो प्रसङ्ग 
उठाउनुको कारण चाहं राजा परीभ्षित्को बचेखुचेको राज्याभिमानलाई पनि नष्ट गर्नका लागि 
हो। 


कथा इमास्ते कथिता महीयसां विताय लोकेषु यशः परेयुषाम्। 
विज्ञानवेराग्यविवक्षया विभो वचोविभूतीनं तु पारमार्थ्य॑म् ॥ १४ ॥ 


पदार्थ महीयसां  प्रतापी राजाहरूको कथिताः  बताइएका हुन्, जो 
विभो  हे राजा परीक्षित् इमाः  पूर्वोक्त वचोविभूतीः  वाणीविलास 
लोकेषु  लोकहरूमा कथाः  कथाहरू मात्रहो 

यशः  कीर्ति ते  तपाईलाई न तु पारमाथ्यंम्  पारमार्थिक 
विताय  विस्तार गरेर विज्ञानवेराग्यविवक्षया  ज्ञान र होइन 

परेयुषां  परलोक गएका वैराग्य बताउन 








ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! यो भूमण्डलमा महान् प्रतापी राजाहरू भए । उनीहरू यस लोकमा 
आफ्नो कीर्तिको विस्तार गरेर परलोक गए । मेले तपार्ईलाई ज्ञान र वैराग्यका लागि उनीहरूको 
कथा सुना यी कथाहरू वाणीका विलास मात्र हन्, पारमार्थिक सत्य होइनन् । 


९ सद्ीयते 
यस्तृत्तमहलोकगुणानुवाद  सद्गीयतेऽभीक्ष्णममद्गलघ्नः। 
तमेव नित्यं शुणुयादभीक्ष्णं कृष्णेऽमलां भक्तिमभीप्समानः ॥ १५॥ 


पदार्थ कीर्तन भक्तिं  भक्ति 

यःतु  जुन यो अभीक्ष्णं  निरन्तर अभीप्समानः  इच्छा गर्ने 
अमद्गलघ्नः  अमङ्गलको नाश सङ्गीयते  गान गरिन्छ व्यक्तिले 

गर्न तं एव  त्यही चरित्रगान नै अभीक्ष्णं  हरबखत 
उत्तमर्लोकगुणानुवादः  कृष्णे  भगवान् श्रीकृष्णमा नित्यं  सरै 

श्रीकृष्णको गुण र चरित्रहरूको अमलां  निर्मल रणुयात्  सुनोस् 








रामानन्दी दीका 


५८७३ 


द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 


ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णको गुणचरित्रको कीर्तनले मानिसका सम्पूर्ण अमङ्गलहरूको नाश 
गर्दछ । जुन मान्छे भगवान् श्रीकृष्णको निर्मल भक्ति गर्न चाहन्छ उसले हरबखत सर्धँ भगवान्का 
गुणानुवाद र कथाचरित्रहरूको श्रवण गरिरहनुपर्दछ । 


राजोवाच राजा परीक्षित्ले भन्नुभयो 

     , जना 

कनपासन भगवन् करदान् कला जनाः । 
विधमिष्यन्त्युपचितांस्तन्मे बूहि यथा मुने ॥ १६॥ 








पढार्थ कलेः  कलिको त्यसरी नै 

भगवन्  हे भगवान् दोषान्  दोषहरूलाई तत्  त्यो कुरा 
मुने  हे मुनिवर केन  कुन मे  मलाई 

जनाः  मानिसहरू उपायेन  उपायद्रारा बूहि  बताउनुहोस् 
कठो  कलियुगमा यथा  जसरी 

उपचितान्  बहिरेको विधमिष्यन्ति  नाश गर्दछछन् 


वाव्यार्थ हे मुनिवर ! कलियुगका मानिसहरूले दिनप्रतिदिन बहिरहेका कलिका दोषहरूलाई 
कुन उपायले नष्ट गर्दछन्, त्यो मलाई बताउनुहोस् । 


युगानि युगधर्माङच मानं प्रख्यकल्पयोः। 
कालस्येरुवररूपस्य गतिं विष्णोमंहात्मनः ॥ १७ ॥ 








पदार्थ प्रलयकालको ईङ्वररूपस्य  सर्वशक्तिमान् 
युगानि  युगहरू मानं  परिमाण कालस्य  कालको 
युगघमांन् च  युगका धर्महरू महात्मनः  परमात्मा गतिं च  गति पनि मलाई 
प्रयकल्पयोः  कल्प र विष्णोः  सर्वव्यापक बताउनुहोस् 


ताक्यार्थ यसै गरी युगको स्थिति, युगधर्म, कल्पको स्वरूप, प्रलयको परिमाण तथा 
सर्वव्यापक, सर्वशक्तिमान् कालरूप परमात्माको गति पनि मलाई बताउनुहोस् । 


श्रीञुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
कृते प्रवतेते धममंड्चतुष्पात् तज्जनेधुंतः। 
सत्यं द्या तपो दानमिति पादा विभोनृप ॥ १८॥ 


पदार्थ धमः  धर्म तत्  त्यो धर्म 
नृप  हे राजा परीक्षित् चतुष्पात्  चार पाड भएको जनैः  मानिसहरूद्रारा 
कृते  सत्ययुगमा प्रवतेते  हुनेछ धृतः  धारण गरिएको हुनेछ 


रामानन्दी दीका 


५८७७ 
द्वादश स्कन्ध 
सत्यं  सत्य 


द्या  दया 
तपः  तप 


श्रीमद्भागवत 


दानं  दान 
इति  यी 
विभोः  धर्मरूप भगवान्का 


अध्याय ३ 


पादाः  पाठ हुन् 


ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! सत्ययुग सुरु भएपचछ्ि धर्म चारे पाउले युक्त हने । सत्य, दया, 
तप र दान धर्मरूप भगवान्का चार पाठ हुन्। मानिसहरूले यी चारे पाउले युक्त भएको धर्मको 


पालन गर्दछछन् । 


सन्तुष्टाः करुणा मेत्राः शान्ता दान्तास्तितिक्षवः। 
आत्मारामाः समदुः प्रायशः श्रमणा जनाः ॥ १९॥ 


पदढार्थ 

सन्तुष्टाः  सन्तोषी 

करुणाः  दयालु 

मेत्राः  मित्रताको भाव भएका 
रान्ताः  शान्त 





दान्ताः  इन्द्रियसंयमी 
तितिक्षवः  सहनशील 
आत्मारामाः  आत्मामा रमण 
गर्ने 

समदुशः  समदर्शी 


प्रायशः  प्रायः 
श्रमणाः  ज्ञानका लागि 
प्रयत्नशील 

जनाः  मानिसहरू हन्छन् 





वाक्यार्थ  सत्ययुगमा मानिसहरू सन्तोषी, दयालु, मित्रताको भाव भएका, शान्त, इन्द्रियसंयमी, 
सहनशील, आत्माराम, समदर्शी र आत्मज्ञानका लागि प्रयत्तशील हुन्छन् । 


त ५ धर्मपादानां ९ ति ९ हीयते स 
त्रेतायां धम॑पादानां तुर्यांशो दीयते शनेः। 
अधमपादेरनृतदिंसासन्तोषविगहे  ॥ २०॥ 


पदार्थ 

भ  

त्रेतायां  त्रेतायुगमा 
अधर्म॑पादेः  अधर्मका चार 
पाड 


ताक्यार्थ अधर्मका पनि चार पाड छन् असत्य, हिंसा, 





अनृतहिंसासन्तोषविग्रहे   
असत्य, हिंसा, असन्तोष र 
कलहद्रारा 

धमंपादानां  धर्मका चार 


पाउहरूमध्ये 
तुर्यांशः  चौथो अंश 
शाने  विस्तारे 





हीयते  नष्ट हुन्छ 
असन्तोष र कलह। त्रेतायुगमा 


अधर्मका यी चारै पाठको प्रभावले सत्य आदि धर्मका चार पाउहरूको चौथो अंश विस्तारे 


विस्तारे नष्ट हदे जान्छ। 


तदा क्रियातपोनिष्ठा नातिदहिंखा न रम्पाः। 


तव्िंकास्त्रयीवृद्धा  


तरेवगिंकास्त्रयीवृद्धा वणां बह्योत्तरा नृप ॥ २९१॥ 


तदा  त्यति वेला त्रेतायुगमा क्रियातपोनिष्ठाः  कर्मकाण्ड र 
वणाः  ब्राह्मण आदि वर्णहरू तपस्यामा निष्ठावान् 


पढार्थ 
नृप  हे राजा परीक्षित् 


रामानन्दी दीका 


द्वादश स्कन्ध 


न अतिहिंसखराः  अत्यन्त हिंसा 
नगर्ने 


श्रीमद्भागवत 


 आसक्त नभएका 
र  
त्रेवगिंकाः  धर्म, अर्थ र 


न कम्पाः  स्त्री, धन आदिमा कामरूप त्रिवर्गमा आस्थावान् 


९५८१७९५ 
अध्याय ३ 


त्रयीवृद्धाः  वेदज्ञ 
बह्योत्तराः  ब्राह्मण नै श्रेष्ठ 
भएका हुन्छन् 


वाक्यार्थ हे परीक्षित् ! त्रेतायुगमा मासिहरू अत्यन्त हिंसक र स्त्री, धन आदिमा अत्यन्त 
आसक्त लम्पट पनि हदेनन् । कर्मकाण्ड र तपस्यामा निष्ठावान् हृन्छन् । यिनीहरूले धर्म, अर्थ र 
कामरूप त्रिवर्गलाई आस्थापूर्वक पालन गर्वछछन्। मानिसहरू वेदको ज्ञाता ह॒न्छन् भने समाजमा 
ब्राह्मणको प्रधानता रहन्छ । 


तपःसत्यदयादानेष्वधं हसति द्वापरे । 


भर,    


हिंसातुष्ट्यनृतद्वषेधंम॑स्याधरमलक्षणेः ॥ २२॥ 


पढार्थ दया र दानका हिंसातुष्ट्यनृतद्वेषैः  हिंसा, 
दवापरे  द्रापरयुगमा अर्धं  आधाआधा अंश असन्तोष, असत्य र कलहद्रारा 
धर्मस्य  धर्मको अधमंलक्षणेः  अधर्मका लक्षण हसति  क्षीण हुन्छ 
तपःसत्यदयादानेषु  तप, सत्य, भएका 








ताक्यार्थ द्वापरयुगमा हिंसा, असन्तोष, असत्य र कलहरूपी अधर्मका चार पाउहरुद्रारा धर्मका 
चार पाड तप, सत्य, दया र दानका आधाआधा अंश क्षीण हुन्छन् । 


यरास्विनो महाशालाः स्वाध्यायाघ्ययने रताः। 
आद्याः कुटुम्बिनो हृष्टा वणां क्षत्रद्धिजोत्तराः ॥ २३॥ 








पदार्थ रताः  संलग्न हृष्टाः  प्रसन्न 
यरास्विनिः  यशस्वी आद्याः  धनसम्पत्तिले परिपूर्ण क्षत्रद्विजोत्तराः  क्षत्रिय र 
महाशालाः  ठुला घर भएका भएका ब्राह्मणप्रधान भएका 
स्वाध्यायाध्ययने  वेदको कुटुम्बिनः  धेरै परिवारजन वणाः  वर्णहरू हुनेछन 
अध्ययनमा भएका 


ताक्यार्थ द्वापरयुगमा मानिसहरू यशस्वी र ठुलाठला घर भएका हुन्छन्। वेदको अध्ययनमा 
संलग्न उनीहरू धनसम्पत्तिले परिपूर्ण हृन्छन् । धेर कुटुम्बहरू एकसाथ संयुक्त परिवारमा बस्दछन् । 
यिनीहरू सुखी र प्रसन्न हुन्छन्। समाजमा ब्राह्मण र क्षत्रियको प्रधानता रहन्छ । 
 धर्महेतूनां ९० ५ अ धर्महेतुमि ९  
कला तु घमहतूना तुयाशाऽवमहतुमः। 
एधमानः क्षीयमाणो ह्यन्ते सोऽपि विनङ्क्ष्यति ॥ २४॥ 
कलो तु  कलियुगमा त 


पढार्थ धर्महेतूनां  धर्मका 


रामानन्दी दीका 


५८७६ 


द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 
कारणहरूका कारणहरुद्रारा अन्ते  कलियुगको अन्त्यमा 
तुर्यांशः  चारे अंश क्षीयमाणः  क्षीण हुन्छ हि  निश्चय नै 

एधमानेः  बद्दै गएका सः अपि  त्यो शेष रहेको विनङ्क्ष्यति  नष्ट हुनेछ 
अधर्मेहेतुभिः  अधर्मका धर्माश पनि 








ताक्यार्थ कलियुगमा त अधर्मका चार पाड असत्य आदि अति नै बढेर जानेछन्। जसका 
कारण सत्य आदि धर्मका चार पाड ने क्षीण हुन थाल्नेछन्। यसरी क्षीण हदे जांँदा सत्यका चार 
पाउमध्ये प्रत्येकका चतुर्थांश मात्र शेष रहने र त्यो पनि कलियुगको अन्त्यतिर नष्ट हुनेछ । 


तस्मिन् लुब्धा दुराचारा निर्दयाः शुष्कवेरिणः। 
दुभंगा भूरितषांश्च शद्रदासोत्तराः प्रजाः ॥ २५॥ 








पढार्थ निदयाः  निर्दयी धैरे लालची 

तस्मिन्  त्यो कलियुगमा शुष्कवेरिणः  विनाकारण  ुद्रदासोत्तराः च  शूद्र र दास 
प्रजाः  मानिसहरू शत्रुता गर्ने असभ्य हरू श्रेष्ठ भएका 
लुब्धाः  लोभी दुभंगाः  भाग्यहीन हनेछन् 

दुराचाराः  दुराचारी भूरितषांः  धन र विषयभोगको 


ताक्यार्थ कलियुगमा मानिसहरू धरे लोभी, दुराचारी र निर्दयी हुनेछन् । यिनीहरू विनाकारण 
अरूसंग शत्रुता गर्नेछन् । भाग्यले ठगिएका यिनीहरूमा धन र विषयभोगको इच्छा अत्यधिक हुन्छ । 
समाजमा शूद्र र दास असभ्यहरूको प्रधानता रहने । 


सत्त्वं रजस्तम इति दुर्यन्ते पुरुषे गुणाः । 
कालसञ्चोदितास्ते वे परिवत॑न्त आत्मनि ॥ २६॥ 








पदढार्थ गुणाः  गुणहरू अनुसार प्रेरित 

सत्त्वं  सत्त्व पुरुषे  मानिसहरूमा तेवे  ती गुणहरू नै 

रजः  रज दुश्यन्ते  देखिन्छन् आत्मनि  प्राणीहरूको मनमा 
तमः इति  तम यी कालसञ्चोदिताः  काल परिवतंन्ते  परिवर्तन भद्रहन्छन् 


वाक्यार्थ  सत्त्व, रज र तम यी तीनवटा गुणहरू मनुष्य आदि प्राणीहरूमा हृन्छन् । कालद्रारा 
प्रित भई परिस्थिति अनुसार यी तीनै गुणहरू प्राणीहरूको मनमा परिवर्तन भद्रहन्छन् । गुणको 
परिवर्तन हदा कहिले कुनै गुण घटने र कुनै गुण बदन गर्द । 


प्रभवन्ति यदा सत्वे मनोबुद्धीन्द्रियाणि च । 
तदा कृतयुगं विद्याज्ज्ञाने तपसि यद्रुचिः ॥ २७॥ 


रामानन्दी दीका 


५८७७ 


द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 
पढार्थ प्रभवन्ति  स्थित रहन्छन् तदा  त्यस वेला 

यदा  जुन वेला यत्  जसका कारण कृतयुगं  सत्ययुग 
मनोबुद्धीन्द्रियाणि  मन, बुद्धि रज्ञाने  ज्ञान र विद्यात्  जान्त् 

इन्द्रियहरू तपसि च  तपस्यामा पनि 

सत्त्वे  सत्व गुणमा रुचिः  रुचि हन्छ 








वाक्यार्थ जुन वेला मन, बुद्धि र इन्द्रियहरू सतत्वगुणमा अवस्थित रहन्छन्, त्यस समयमा 
मनुष्यहरूको ज्ञान र॒तपस्यामा अत्यधिक रुचि हुने गर्वछ, त्यस समयलाई सत्ययुग भनेर 


नुनुपर्दछ । 
यदा धमाथंकामेषु भक्तिभ॑वति देहिनाम् । 
तदा अरेता रजोवृत्तिरिति जानीहि बुद्धिमन् ॥ २८ ॥ 








पदार्थ  भक्तिः  रुचि 

बुद्धिमन्  हे बुद्धिमान् परीक्षित् तदा  त्यस समयमा भवति  हुन्छ यही 

यदा  जुन समयमा देहिनां  मनुष्यहरूको अवस्थालाई 

रजोवृत्तिः  मन, बुद्धि र धमांथंकामेषु  धर्म, अर्थर त्रेता इति  त्रेतायुग भनेर 
इन्द्रियहरू रजोगुणमा स्थित काममा जानीहि  बुक 


वाव्यार्थ जुन वेला मन, बुद्धि र इन्द्रियहरू रजोगुणमा स्थित भएका हुन्छन्, त्यस समयमा 
मनुष्यहरूको रुचि धर्म, अर्थ र भोगमा बदन थाल्दछछ। हे बुद्धिमान् परीक्षित् ! त्यसै समयलाई 
त्रेतायुग भनेर बुर । 


स र ् 
यदा लोभस्त्वसन्तोषो मानो दम्भोऽथ मत्सरः। 
कममणां चापि काम्यानां द्वापरं तद् रजस्तमः ॥ २९॥ 








पदढार्थ दम्भः  ठगी हुन्छ 

यदा  जुन समयमा मत्सरः  ईर्ष्या तत्  त्यो 

लोभः तु  लोभ अथ  तथा रजस्तमः अपि  रज र 
असन्तोषः  असन्तोष काम्यानां  काम्य तमोगुणको मिधितरूप 

मानः  अभिमान कमंणां च  कर्महरूमा रुचि दयापरम्  द्रापरयुग भनेर जान्नू 


ताक्यार्थ जुन समयमा मनुष्यको मनमा लोभ, असन्तोष, अभिमान, ठगी, ईर्ष्या तथा काम्य 
कर्ममा रुचि उत्पन हृन्छ त्यो द्वापर युग हो भनेर बुणनुपर्दछछ। किनभने रजोगुण र तमोगुणको 
मिध्ितरूपनै द्वापरयुग हो । 


यदा मायानृतं तन्द्रा निद्रा हिंसा विषादनम् । 
रोको मोहो भयं दैन्यं स कलिस्तामसः स्मृतः ॥ ३०॥ 


रामानन्दी दीका 


१५८७८ 


द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 
पढार्थ र  हिंसा सः त्यो 

यदा  जुन समयमा विषादनं  खिन्नता तामसः  तमोगुण प्रधान 
माया  कपट खोकः  शोक भएको 

अनृतं  उुट असत्य मोहः  मोह कलिः  कलियुग हो भनेर 
तन्द्रा  आलस्य भयं  डर स्मृतः  बताइन्छ 

निद्रा  निद्रा दैन्यं  दीनता हुन्छ 








ताक्यार्थ जुन समयमा मनमा कपट, असत्य, आलस्य, निद्रा, हिंसा, खिन्नता, शोक, मोह, डर, 
देन्य अत्यधिक रहन्छ, त्यो समय ने कलियुग हो । कलियुगमा तमोगुणको प्रधानता रहन्छ । 


यस्मात् श्ुद्रदुशो मत्यांःश्ुद्रभाग्या महाशनाः । 
 अ वित्तहीनारच र,   भ 
कामिनो वित्तदीनाङ्च स्वेरिण्यश्च स्त्रियोऽसतीः ॥ ३१॥ 








पदार्थ ्द्रभाग्याः  भाग्यहीन स्वैरिण्यः  स्वच्छन्द इुल्ने 
यस्मात्  जब महाशनाः  धेर खाने असतीः च  कुलटा 
मत्यां  मानिसहरू कामिनः  कामुक स्त्रियः  स्त्रीहरू हुनेछन 
द्दशः  तुच्छदृष्टि भएका वित्तदीनाः च  धनहीन 


ताक्यार्थ जब कलियुगको प्रभाव बदृदछ, तब मान्छेहरूको दृष्टि तुच्छ हुन्छ । उनीहरू 
भाग्यहीन, धेरे खाने, कामुक र धनहीन हन्छन् । स्त्रीहरू स्वच्छन्द रूपमा इडल्ने कुलटा बन्दछन् । 


दस्यूत्कृष्टा जनपदा वेदाः पाखण्डदूषिताः। 
राजानश्च प्रजाभक्षाः शिदनोदरपरा द्विजाः ॥ ३२ ॥ 


पदढार्थ पाखण्डदूषिताः  कल्पित द्विजाः  ब्राह्मणहरू 

जनपदाः  देशहरू मतमतान्तरले कलङ़िति भएका शिङनोद्रपराः  जननेन्द्रिय र 
दस्यूत्कृष्टा  लुटेराहरू प्रधान राजानः च  राजाहरू पनि भँडीको सन्तुष्टिका लागि सर्धं 
भएका प्रजाभक्षाः  प्रजाहरूको शोषण लागिरहनेछछन् 

वेदाः  वेदहरू गर्ने स्वभावका 








ताक्यार्थ सम्पूर्ण ॒देशहरूमा लुटेराहरूको जगजगी हुनेछ । विभिन्न प्रकारका कल्पित 
मतमतान्तरहरू सिर्जना गरेर पाखण्डीहरूले वेदलाई कलङ्कित बनाउनेछन् । राजाहरू प्रजाहरूको 
शोषण गर्न थाल्नेछन् । ब्राह्मणहरू जननेन्द्रिय र भँडीको सन्तुष्टिका लागि सर्धैँ लागिरहनेछन् । 


अव्रता बटवोऽशोचा भिक्षवङ्च कुटुम्बिनः। 
तपस्विनो ग्रामवासा न्यासिनोऽत्यथंलोटुपाः ॥ ३३॥ 


रामानन्दी दीका 


५८७९ 








द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 
पदढार्थ भएका गृहस्थहरू य्रामवासाः  गामा बस्ने 
बरवः  ब्रह्मचारीहरू भिक्षवः च  भिक्षा माग्दै हनेछन् 

अव्रताः  आचारभ्रष्ट हिंडनेछछन् न्यासिनः  संन्यासीहरू 
अशोचाः  अपवित्र हुनेछन तपस्विनः  वानप्रस्थ अत्यथंलोटुपाः  धनका ज्यादै 
कुटुम्बिनः  परिवारले सहित॒ तपस्वीहरू लोभी हुनेछन् 


ताक्यार्थ ब्रह्मचारीहरू ब्रह्मचर्य आश्चममा पालना गर्नुपर्ने आचारले भ्रष्ट र अपवित्र हुनेछछन् । 
घरभरि परिवार भएका गृहस्थहरू भिक्षा माग्दे हिडनेछन्। तपस्या गर्न गएका वानप्रस्थहरू वन 
छाडेर गामा बस्नेन् भने संन्यासीहरू धन भनेपछछि लोभले भुतुक्कै हुनेछन् । 


हस्वकाया महाहारा भूयंपत्या गतदियः। 
रारवत्कटुकभाषिण्यश्चोयंमायोरुसाहसाः ॥ २४ ॥ 








पढार्थ भूयपत्याः  धेरै सन्तान रुखो बोल्ने 

हस्वकायाः  स्त्रीहरू शरीर जन्माउने चोर्यमायोरुसाहसाः  चोरी गर्न, 
सानो भएका गतहियः  लाज नभएका छलपूर्ण व्यवहार गर्ने र जघन्य 
महाहाराः  धेरै खाने शारवत्क्टुकभाषिण्यः  स्च अपराध गर्ने हुनेछन् 


ताक्यार्थ स्त्रीहरूको शरीर आकारले सानो हुनेछ, तर उनीहरूले धेरै खाना खानेछन्, धेरै 
सन्तान जन्माउनेछन्। उनीहरू लाज नमानने अनि सर्धं कर्कश र अप्रिय बोल्ने, चोरी गर्न, छलपूर्ण 
व्यवहार गर्ने र जघन्य अपराध गर्ने हूनेछन् । 


पणयिष्यन्ति वे श्चुदराः किराटाः कूटकारिणः। 
अनापद्यपि मंस्यन्ते वातां साघुसुगुप्सिताम् ॥ ३५॥ 








पढार्थ पणयिष्यन्ति  किनबेचको निन्दित 

द्राः  दुद्र विचार भएका व्यवहार गर्नछन् वातां  ठगीपूर्ण व्यापारवृत्तिलाई 
कूटकारिणः  ठगी गर्न अनापदि अपि  दुःख नह॑दा मंस्यन्ते  राम्रो मान्नेछन् 
किरायः  व्यापारीहरूले पनि 

वै  निश्चयनै साधुलुगुप्सितां  सज्जनहरूद्रारा 


ताक्यार्थ दुद्र विचार भएका व्यापारीहरूले व्यापारको नाममा ठगी गर्न थाल्नेछन्। आपरूलाई 
दुःख वा समस्या नपर्दा पनि उनीहरूले ठगीपूर्ण व्यापार गर्नैछन् । सज्जनहरूले निन्दा गरेको यस्तो 
वृत्तिलाई उनीहरू राम्रो मान्नेछन्। 

पतिं त्यक्ष्यन्ति निद्रव्यं भृत्या अप्यखिलोत्तमम्। 

भृत्यं विपन्नं पतयः कों गार्चापयस्विनीः ॥ ३६ ॥ 


रामानन्दी दीका 


९५८८० 


द्वादश स्कन्ध 


पदार्थ 

अखिलोत्तमं अपि  सर्वोत्तम 
भए पनि 

   

नद्रन्यं  धन्हीन 

पतिं  मालिकलाई 

भृत्याः  नोकरहरूले 





श्रीमद्भागवत 


त्यक्ष्यन्ति  त्यागनेछन् 
पतयः  मालिकहरूले पनि 
कोलं  कुलपरम्परादेखिको 
पुरानो उपकारी 

विपन्नं  रोग आदिले थला 
परेको 





अध्याय ३ 
भृत्यं  नोकरलाई 
अपयस्विनीः  दुध दिन 
छाडेका बुढी 


गाः च  गाईहरूलाई पनि 
त्यागनेक्न् 


ताक्यार्थ गुण र चरित्रले सर्वश्रेष्ठ भए पनि कारणवश गरिब भएका मालिकलाई नोकरहरूले 
छाडिदिनेछन्। कुलपरम्परादेखि बस्दे आएको उपकारी पुरानो नोकर जब रोगले थला परैर काम 
गर्न नसक्ने हुन्छ, तब मालिकहरूले त्यसलाई निकालिदिनेछछन् । बरसौदिखि घरमा पालिएका गाईले 
जब बुढी भएर दुध दिन छाद्छन्, तब मालिकले त्यस्ता गारईलाई पनि त्याग्नेछन् । 


पितुभ्रातृसुहृज्ज्ञातीन् हित्वा सोरतसोहदाः । 
ननान्दुक्यालसंवादा दीनाः स्त्ेणाः कठो नराः ॥ २७॥ 








पदार्थ पितुभ्रातुसुहज्ज्ञातीन्  सालाहरूसंग सल्लाह गर्ने 
कलो  कलियुगमा मातापिता, दाजुभाद्, मित्र र॒ दीनाः  दुःखी 
सोरतसोहदाः  कामवासना बन्धुजनहरूलाई स््रेणाः  स्त्रीलम्पट 
परररित भई आत्मीयता हित्वा  छाडेर नराः  मानिसहरू हुनेछन् 
देखाउनेहरू ननान्दुश्यालसंवादाः  साली, 


वाव्यार्थ कलियुगमा मानिसहरू स्त्रीलम्पट हुनेछन्। कामवासनाले प्रेरित भएर उनीहरू 
आत्मीयता देखाउनेछन्। दुःख पर्दा आफ्ना हितैषी मातापिता, दाजुभाद्, इष्टमित्र र 
बन्धुबान्धवहरूलाई छाडेर उनीहरूले सालासालीहरूसंग मात्रै सरसल्लाह गर्नछछन् । 


श्रा प्रतिग्रहीघ्यन्ति तपोवेषोपजीविनः। 
धमं वक्ष्यन्त्यधरमम॑ज्ञा अधिरुद्योत्तमासनम् ॥ ३८ ॥ 


पदढार्थ 

तपोवेषोपजीविनः  तपस्वीको 
जस्तो वेष धारण गरेर जिने 
रद्राः  शूद्रहरूले 


प्रतिग्रहीष्यन्ति  दान लिनेछन् 
अधमंज्ञाः  धर्म जान्दै 
नजानेका पाखण्डीहरू 





उत्तमासनं  व्यासासनमा 





अधिरुह्य  चढेर बसेर 
घमं  धर्मको 
वक्ष्यन्ति  व्याख्या गर्नछन् 


ताक्यार्थ शृ्रहरूले तपस्वीको वेष धारण गरेर आफ्नो जीविका चलाउने र दान लिने काम 
गर्नेछन्। धर्मको रहस्य जान्दे नजानेका पाखण्डीहरूले ने व्यासासनमा बसेर धर्मको व्याख्या 


गर्नछन् । 


रामानन्दी दीका 


द्वादश स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


नित्यं उद्धििनमनसो दुभिक्षकरकरिंताः। 
निरन्ने भूतले राजननावृष्टिभयातुराः ॥ ३९॥ 
वासोऽन्नपानशायनन्यवायस्नानमूषणेः। 
हीनाः पिश्ाचसन्दश्ां भविष्यन्ति कटो प्रजाः ॥ ४०॥ 


पढार्थ 

राजन्  हे राजा परीक्षित् 
कटो  कलियुगमा 
भूतले  भूमण्डलमा 
निरन्ने  अनिकाल पर्दा 
नित्यं  सर्धै 


दुभिक्षकरकरिंताः  खडेरी र 
राजस्व तिर्नैपर्ने बाध्यताले 
पीडित 

अनावृष्टिभयातुराः  जलवृष्टि 
नभएर डरले आतुर भएका 
वासो ऽन्नपानरायनव्यवायस्नान 


५८८१ 


अध्याय ३ 


विश्रामका लागि शय्या, 
योनसुख, स्नान र गरगहनाले 
हीनाः  रहित भएका 

प्रजाः  प्रजाहरू 
पिशाचसन्दशांः  पिशाचतुल्य 
भविष्यन्ति  हनेछन् 








उद्विनमनसः  उराएका भूषणेः  वस्त्र, अनन, जल, 
ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! कलियुगमा भूमण्डलमा रहेका प्रजाहरू सर्धँ भयभीत रहनेछछन् । 
एकातिर अनिकाल पर्ने भने अर्कातिर खडेरी परे पनि राजस्व तिर्नपर्ने पीडाले उनीहरू 
छटपरिनुपर्नेछ । अनावृष्टिले उनीहरूलाई अरु भयातुर बनादराख्नेछ । एकसरो शरीर ढाक्नको लागि 
लुगा, भोकप्यास शान्त गर्न अन्न र पानी, विश्राम गर्न शयन घर आदि दैनिक आवश्यक वस्तु 
पनि उनीहरूसंग हनेक्ैन । मेथुनादि दाम्पत्य जीवनको सुख, स्नान र गरगहनाबाट पनि उनीहरू 
वञ्चित रहनेछछन् । यसरी हरेक दृष्टिले मानिसहरूको स्थिति पिशाचको जस्तो निकृष्ट हुने । 


 


कटो काकिणिकेऽप्यर्थे विगृह्य त्यक्तसोहदाः । 

त्यक्ष्यन्ति च प्रियान् प्राणान् हनिष्यन्ति स्वकानपि ॥ ४१॥ 
हनिष्यन्ति  मार्नेछन् 
प्रियान्  प्रिय 

प्राणान् च  प्राणलाई पनि 
त्यक्ष्यन्ति  त्यागनेछन् 


विगृह्य  रगडा गरेर 

स 
त्यक्तसोहृदाः  मित्रता त्यागने 
मानिसहरू 
स्वकान् अपि  
आफन्तजनहरूलाई पनि 


पदार्थ 

कटो  कलियुगमा 
काकिणिके अपि  
कोडीबराबरको पनि 
अथ  धनका लागि 


ताक्यार्थ कलियुगमा मानिसहरू कौडीबराबरको थोर धनका लागि परस्पर गडा गर्नैछन् र 
मित्रतालाई उपेक्षा गर्नछन्। यिनीहरूले थोर धनका लागि पनि आप्ना प्रियजनहरूलाई मार्नैछन् 
अनि सबैभन्दा प्रिय आफ्नै प्राणलाई पनि त्यागनेछन् । 


न रक्षिष्यन्ति मनुजाः स्थविरो पितरावपि । 
पत्रान् सवांथ॑ुशालान् श्ुद्राः शिरनोदरम्भराः ॥ ५२॥ 








रामानन्दी दीका 


५८८२ 


द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 
पदढार्थ मनुजाः  मानिसहरू व्यवहारमा निपुण 
रिदनोदरम्भराः  जननेन्द्रिय र स्थविरो  बुढा पुत्रान्  छोराहरूलाई 

भुंडीको पोषण गर्न तल्लीन पितरो अपि  मातापितालाई न रक्षिष्यन्ति  पालन गर्नछिनन् 
द्राः  तुच्छ सवांथकशालान्  सम्पूर्ण अलग्याइदिनेछन् 








वाव्यार्थ कलियुगको प्रभावसंगे क्षुद्र बन्दे गएका मानिसहरू आफ्नो जननेन्द्रिय र भंडीको 
सन्तुष्टिमा मात्र तल्लीन हुनेछन् । छोराहरूले बुढा भद्सकेका आप्ना आमाबाबुलाई बुढेसकालमा 
पालनपोषण गर्ने छैनन् भने बाबुआमाले पनि हरेक व्यवहारमा निपुण छोराहरूलाई पनि 
अलग्यादइदिनेछन् । 


कटो न राजन् जगतां परं गुरु त्रिरोकनाथानतपादपङ्कजम् । 
प्रायेण मत्यां भगवन्तमच्युतं यक्ष्यन्ति पाखण्डविभिन्नचेतसः ॥ ४३॥ 








पदार्थ मत्यां  मानिसहरूले देवताहरूद्रारा शिर खुकाएर नमन 
राजन्  हे राजा परीक्षित् प्रायेण  प्रायः गरिएका 

कलो  कलियुगमा जगतां  जगत्का भगवन्तं  भगवान् 
पाखण्डविभिन्नचेतसः  परं गुरुं  परम गुरु अच्युतं  वासुदेवलाई 

पाखण्डी स्वभावका कारण मन त्रिलोकनाथानतपादपङ्कजं  तीन न यक्ष्यन्ति  आराधना गने्ैनन् 
भांडिएका लोकका अधिपति इन्द्र आदि 


वाक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! कलियुगमा मानिसहरूको मन पाखण्डीहरूको लहैलहैमा लागेर 
यसरी भड्किने छ कि उनीहरू इन्द्र॒ आदि तीनै लोकका अधिपति देवताहरू पनि जसको 
चरणकमलमा शिर डुकाएर नमन गर्वछछन् त्यस्ता सम्पूर्ण जगत्का परम गुरु भगवान् वासुदेवको 
पूजा आराधना गनैक्तिनन् । 

यन्नामधेयं म्रियमाण आतुरः पतन् स्खलन् वा विवशो गृणन् पुमान् । 


विमुक्तकमांगंर उत्तमां गतिं प्राप्नोति यक्ष्यन्ति न तं कटो जनाः ॥ ४४ ॥ 








पदार्थ नाम प्राप्नोति  प्राप्त गर्द 
म्रियमाणः  मर्त लागेको गृणन्  उच्चारण गर्न कठो  कलियुगमा 

आतुरः  रोगीले पुमान्  पुरुष जनाः  मानिसहरूले 
पतन्  खस्दा विमुक्तकमांगंलः  सम्पूर्ण तं  त्यस्ता भगवान्को 
स्खलन् वा  अथवा चिषप्लिंदा कर्मबन्धनबाट मुक्त भई न यक्ष्यन्ति  पूजा गननेिनन् 
विवशः  विवश भएर उत्तमां  सर्वोत्तम 

यन्नामधेयं  जुन भगवान्को गतिं  गति 


वाक्यार्थ मृत्युकालमा रोग लागेको अवस्थामा, अग्लो ठाडबाट खस्दा, बाटो आदिमा चिष्लिंदा 


रामानन्दी दीका 


५८८२ 
द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 


विवश भएर जुन मानिसले भगवान्को नामोच्चारण गर्द, त्यो मानिस सम्पूर्ण कर्मबन्धनबाट मूक्त 
हन्छ र उसले सर्वोत्तम गति प्राप्त गर्द, तर विडम्बना के छ भने कलियुगमा मानिसहरू कलिको 
दोषनाट प्रभावित भई त्यस्ता भगवान्को पूजा गर्नक्ठैनन् । 


विवरण यस प्रसङ्गमा घोर कलियुगका मानिसहरूले परम कृपामय आपने आत्मस्वरूप 
परमात्माको पनि आदर गनैक्छैनन् भनिएको छ। भगवान् श्रीहरि सम्पूर्ण प्राणीहरूका एक मात्र 
हितोपदेशक परम गुर ह॒नहन्छ । सम्पूर्ण लोकलोकान्तरका स्वामीहरू समेत उहांको परम पवित्र 
चरणकमलमा शिर इुकारंछन्, तर कलियुगका प्राणीहरूलाई भने तिने सर्वात्मा भगवान्को अधि 
ङुक्न पनि असाध्ये गाहो हुन्छ । यसको मुख्य कारण पाखण्ड मतहरूमा उनीहरूको रुचि बदनु ने 
हो । 

कलियुगका प्राणीहरूले धर्मलाई बन्धनमृक्तिको साधनको रूपमा आदर नगरी आफ्नो 
मानसिक स्वतन्त्रता र मन पर्दा धर्मपालन गर्ने स्वेच्छाचारको रूपमा दुरुपयोग गर्वछन् । उनीहरूका 
लागि ईश्वर सत्य नभई उनीहरूले मानेदेखि सिद्ध हुने काल्पनिक पात्रसमान ह॒न्छन् । यस्ता 
व्यक्ति हरू सर्वस्वरूप परमात्माको प्रेममा आफ्नो जीवन उत्सर्ग गर्न र सर्वात्मा भगवानूको सेवाका 
लागि आप्ना सवे स्वार्थं त्यागिदिन कसरी सक्छन् र ? दृढ निष्ठा नभरईकन अच्युत भगवान्को 
भक्ति गर्न र उहांको दर्शन पाठन सजिलो कैन । त्यसैले मानिसहरू धर्मको कठोर नियमको पालना 
नगरी भगवदूर्शन नपादने सनातन मान्यतामा नै अनास्था गर्दछछन् र अनेक पाखण्ड मतहरूको पचि 
लाग्दछन्, जसमा त्यागवैराग्यको आग्रह पनि गरिदेन, उनीहरूजस्तै कुनै व्यक्तिलाई त्यो मतको 
प्रवर्तक बनाद्रएको हुन्छ । सकेसम्म त यी मानिसहरू आर्फैँ नयाँ मतको सिर्जना गरी स्वयं ईश्वर 
बन्न तत्पर हुन्छन्। सबेथरी पाखण्ड मतहरूको भित्र मर्म व्यक्तिलाई वास्तविक मोक्ष दिनु नभई 
सामूहिक एेक्यबद्धता, बाहिरी अनुशासन र सभ्यताको प्रदर्शनद्रारा कसरी सामाजिक जनजीवनलाई 
आफूतिर आकर्षित गर्न सकिन्छ ? भनेतफं केन्द्रित हन्छ । सामान्य व्यक्तिहरू यिनै पाखण्ड 
मतमा आकर्षित भई वास्तविक सनातन धर्ममार्गबाट विचलित बन्दछन्। आध्यात्मिक जीवनको 
इतिहास र निश्चित धर्मदर्शन भएको, विभिन्न अवतारहरू धारण गरेका वेला स्वयं भगवानूले 
समेत पालना गर्जुभएको वैदिक परम्पराबाट विमुख भई ऋषिहरूका आध्यात्मिक योगदानले शून्य 
भर्खरिका मतहरूमा फस्न पुग्नु त दुर्भाग्य नै हो । 

भगवानुप्रतिको समर्पण भनेको निजी आध्यात्मिक सम्पत्ति हो, कुनै बाहिरी प्रदर्शन होइन । 
यदि कुनै व्यक्तिले मर्ने लागेको वेलामा भए पनि पूर्णं समर्पणका साथ भगवान्को नाम लियो र 
शुद्ध भावले उहाँको स्मरण गयो भने त्यस व्यक्तिका सारा कर्मबन्धनहरू तत्काल नष्ट हृन्छन् । 
कलिका सारा दोषहरूलाई नष्ट गरिदिने यस्ता भगवानलाई समेत मानिसहरू उपेक्षा गर्दछन् र 
पाखण्ड एवं क्षुद्र भोगप्रदाता देवताहरूको उपासना गर्वछछन् भने त्यसबाट दुःखी हुनुबाहेक के गर्न 
सकिन्छ र? यहाँ श्रीशुकदेवले आफ्नो भागवत उपदेशको अन्तिमिअन्तिमिमा गएर 
पाखण्डमतावलम्बीहरुूप्रति दुःख व्यक्त गर्नुको कारण के हो भने उहाँ तिनीहरूको उद्धार हने कुनै 
मार्ग देखनुहुन्न । नास्तिक व्यक्ति बरु आफ्नो विश्वासमा ठेस लाग्दा या दुःखको भूमरीमा पर्दा 


रामानन्दी दीका 


५८८८ 
द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 


सम्हालिने सम्भावना रहन्छ, तर स्वघोषित मतमा लागेकाहरू चाहं कहिल्यै सम्हालिने सम्भावना 
कैन । अँध्यारोमा बसेको व्यक्तिलाई स्पष्ट प्रकाशको महततव बुखाई सूर्यको अधि ल्याउन सकिन्छ, 
तर टुकीको प्रकाशलाई नै परम प्रकाश समदि बसेको व्यक्तिलाई प्रकाशको जति महत्त्व बताए 
पनि ऊ त्यो टकीलाई छडी सूर्यको सामने आदेन। ठिक यसै गरी पाखण्डीहरूलाई मुक्त 
पुरुषहरूको आत्मानुभवको उपदेशले पनि त्यतातिर प्रवृत्त गराडदेन । त्यसैले यो सबेभन्दा दुःखको 
कुरा हो भन्ने कुरा श्रीशुकदेवजीले यहां बताउनुभएको छ । 


पुंसां कलिकृतान् दोषान् द्रव्यदेशात्मसम्भवान्। 
सवांन् हरति चित्तस्थो भगवान् पुरुषोत्तमः ॥ ४५॥ 








पदढार्थ पुंसां  मानिसहरूको प्रेरित 

चित्तस्थः  हृदयमा रहने दरन्यदेशात्मसम्भवान्  पदार्थ, सवान्  सम्पूर्ण 
भगवान्  भगवान् स्वभाव र अन्तःकरणमा उत्पन दोषान्  दोषहरूलाई 
पुरुषोत्तमः  पुरुषोत्तमले कलिकृतान्  कलियुगद्रारा हरति  नाश गर्नृहन्छ 


ताक्यार्थ जब पुरुषोत्तम भगवान् वासुदेव मानिसहरूको हृदयमा निवास गर्नृहुन्छ, तब उहाँले 
कलियुगद्वारा प्रेरित पदार्थ, स्वभाव र अन्तःकरणमा उत्पन्न भएका सम्पूर्ण दोषहरूलाई नष्ट 
गरिदिनुहुन्छ । 


श्रुतः सङ्कीतिंतो ध्यातः पूनितर्चादूतोऽपि वा । 
नृणां धुनोति भगवान् हत्स्थो जन्मायुताशयुभम् ॥ ५६॥ 


पदढार्थ गरिएका जन्मायुताश्ुभं  दसौ हजार 
श्रुतः  नाम श्रवण गरिएका आदतः च  श्रद्धा गरिएका जन्मका पापलाई 

सङ्ीतिंतः  कीर्तन गरिएका हृत्स्थः  हृदयमा विराजमान धुनोति  नष्ट गरिदिनुहुन्छ 

ध्यातः  ध्यान गरिएका भगवान्  भगवान्ले 
पूजितः अपि वा  अथवा पूजा नृणां  मनुष्यहरूको 
ताव्यार्थ भगवान्को नाम, रूप आदिको श्रवण, सङ़ीर्तन, ध्यान, पूजन र श्वद्धाभाव व्यक्त 
गरमा भगवान् मनुष्यहरूको हृदयमा निवास गर्नृहुन्छ र मानिसका दसौ हजार वर्षदेखिका सम्पूर्ण 
पापहरूलाई उहाँ ले नष्ट गरिदिनुहुन्छ । 








यथा हेम्नि स्थितो वहिरदुवंणं हन्ति धातुजम् । 
एवमात्मगतो विष्णुर्योगिनामशुभारायम् ॥ ४७॥ 


  
पदढार्थ हेम्नि  सुनमा वह्निः  आगोले 
यथा  जसरी स्थितः  बसेको धातुजं  धातुमा उत्पन्न 


रामानन्दी दीका 


५८८ 


द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 
दुवंणं  मलिनतालाई आत्मगतः  हृदयमा विराजमान।अश्युभाशयम्  दुर्वसिनालाई 
हन्ति  नष्ट गर्द विष्णुः  सर्वव्यापक भगवान्ले नष्ट गर्नृहुन्छ 

एवं  त्यसै गरी योगिनां  योगीहरूको 


ताक्यार्थ जसरी अन्य धातुको संसर्गबाट उत्पन्न हुने सुनको मलिनतालाई सुनमै बसेर अग्निले 
नष्ट गर्द, त्यसरी नै योगीहरूको मनमा रहेका दुर्वासनाहरूलाई उनीहरूकै हृदयमा बसेर 
भगवान्ले नष्ट गर्ृहुन्छ । 


विद्यातपःप्राणनिरोधमेत्रीतीथौमिषेकव्रतदानजप्येः। 
नात्यन्तशयुद्धिं लभतेऽन्तरात्मा यथा हृदिस्थे भगवत्यनन्ते ॥ ४८ ॥ 


र्भ् यथा न भिषेकव्रतदानजप्ये भस 
पदार्थ यथा  जसरी   विद्या, 
अनन्ते  अनन्त अत्यन्तशुद्ध  पूर्णरूपमा तप, योग, मित्रभाव, तीर्थस्तान, 
भगवति  भगवान् श्रीकृष्ण पवित्रता त्रत, दान र जपद्रारा 


  भ हदेन 
हृदिस्थे  हृदयमा निवास गर्दा लभते  प्राप्त गर्दछ त्यसरी न  प्राप्त हैदेन 
अन्तरात्मा  अन्तःकरणले विद्यातपःप्राणनिरोधमेत्रीतीथी 
ताक्यार्थ देवताहरूको उपासनारूप विद्या, तपस्या, योग, सम्पूर्ण प्राणीहरूमा मित्रता अहिंसा, 


तीर्थस्नान, दान र जप आदि साधनद्रारा अन्तःकरणको शुद्धि त्यसरी हन सक्देन, जसरी अनन्त 
भगवान् श्रीकृष्ण हृदयमा निवास गर्दा हुन्छ । 








तस्मात् सवात्मना राजन् हदिस्थं कुरु केशवम् । 
भ्रियमाणो ह्यवहितस्ततो यासि परां गतिम् ॥ ४९॥ 


पढार्थ सवांत्मना  एकाग्र मनले विराजमान भएपच्छि 
तस्मात्  त्यस कारण केशवं  भगवान् केशवलाई परां  परम 
म्रियमाणः  मृत्यु निकटमा हुने हृदिस्थं  हृदयमा आसीन गतिं  गतिमा 

तपाई कुरु  गराउनुहोस् यासि  प्राप्त हुनुहनेछ 
अवहितः  सावधान भएर राजन्  हे राजा परीक्षित् 

हि  निश्चयनै ततः  भगवान् हृदयमा 








ताक्यार्थ हे राजा परीभ्षित् ! अब तपाईको पनि मृत्यु नजिक आइसकेको छ। अब तपाई 
सावधान भएर एकाग्र मनले भगवान् श्रीकृष्णलाई आफ्नो हृदयमा विराजमान गराउनुहोस्, तपाई 
परमगतिमा प्राप्त हूनुहुने् । 

२ न्त,  ० ् 

भम्रयमाणराभ्यया भगवान् परम्डवरः। 

आत्मभावं नयत्यद्ग सवांत्मा सवंसंश्रयः ॥ ५०॥ 


रामानन्दी दीका 


५८८६ 


द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 
पदढार्थ अभिष्येयः  ध्यान गरिनुपर्ने भगवान्  सर्वैश्वर्यसम्पन्न 

अङ्ग  हे प्रिय राजा सवात्मा  सबै प्राणीका आत्मा परमेरवरः  परमेश्वरले 
भ्रियमणेः  मृत्यु निकट भएका सवंसंश्रयः  सवे प्राणीका आत्मभावं  स्वस्वरूपमा 
मानिसहरूद्रारा आश्रय नयति  प्राप्त गराउनुहन्छ 








वाक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! सम्पूर्ण एेश्वर्यहरूले सम्पन्न परमेश्वर श्रीकृष्ण सम्पूर्ण प्राणीहरूको 
आत्मा र एक मात्र आश्य हूनुहन्छ । मृत्यु नजिकमा आइसकेका मानिसहरूले त्यस्ता भगवान्को 
ध्यान गर्नुपर्दछ । आफ्नो ध्यान गर्ने भक्तलाई भगवान्ले आफ्नै स्वरूपमा लीन गराउनुहुन्छ । 


प स राजन्नस्ति  सो 
कठेदांषनिधे राजन्नस्ति द्येको महान् गुणः । 
कीतंनादेव कृष्णस्य मुक्तसङ्गः परं जेत् ॥ ५९॥ 








पदार्थ एकः  एउटा कीतनात् एव  कीर्तनबाट नै 
राजन्  हे राजा परीक्षित् महान्  इलो मुक्तसङ्गः  बन्धनमूक्त भई 
दोषनिधेः  दोषको भण्डार गुणः  गुण परं  परमात्मामा 

कटेः  कलियुगको अस्ति  छ व्रजेत्  एकीभावमा प्राप्त हुन्छ 
हि  निश्चयनै कृष्णस्य  श्रीकृष्णको 


ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! यद्यपि कलियुग दोषैदोषको भण्डार हो, तापनि यसको एडटा 
ठलो गुण छ, त्यो के हो भने कलियुगमा भगवान् श्रीकृष्णको कीर्तनद्रारा ने मानिसको सम्पूर्ण 
कर्मबन्धन नष्ट हुन्छ र ऊ भगवानूमै तन्मय हुन्छ । 


४० ध्यायतो    यजतो  र, 
कृते यद् ध्यायतो विष्णुं तरेतायां यजतो मखेः। 
दवापरे पस्चियांयां कटो तद्धरिकीर्तनात् ॥ ५२॥ 








र्भ न न 

पदढार्थ मखः  यज्ञहरूद्रारा कटो  कलियुगमा 

यजत 
कृते  सत्ययुगमा   पूजा गर्नैको तत्  त्यो फल 
  नित हरिकीतंनात् ४५ 
विष्णुँ  भगवान् विष्णुलाई् हापरे  द्वापरयुगमा  श्रीकृष्णको 
ध्यायतः  ध्यान गर्ने मानिसको परिचियांयां  पूजा गर्दा कीर्तनबाट प्राप्त हृन्छ 
त्रेतायां  त्रुतायुगमा यत्  जुन फल हुन्छ 


ताक्यार्थ सत्ययुगमा भगवान्को ध्यान गर्दा, त्रेतायुगमा यज्ञहरूद्रारा आराधना गर्दा तथा 
द्रापरयुगमा विधिपूर्वक पूजा गर्दा जुन फल प्राप्त हृन्छ, कलियुगमा भगवान् श्रीकृष्णको कीर्तन 
मात्रले त्यही फल मनुष्यहरूलाई प्राप्त हुन्छ । 

विवरण यहाँ श्रीशुकदेवले भगवन्नामसड़ीर्तनको महत्व बताउनुभएको छ। कलियुगमा 
भगवत्कीर्तनद्रारा ने संसारका सारा आसक्तिहरू द्ुट्छन् र भगवत्प्राप्ति हुन्छ । यही कलियुगको 


रामानन्दी दीका 


५८८७ 
द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 


महान् गुण हो। ठुला यज्ञयाग, कठिन तपस्या र अखण्ड साधना विना पनि केवल 
भगवत्कीर्तनद्रारा मात्र पूर्ण मोक्ष फल पाठन सक्नु प्राणीहरूका लागि मुख्य अवसर पनि हो । अरू 
युगहरूमा भगवत्कृपा प्राप्त गर्न यति सजिलो छैन, तर कलियुगका प्राणीहरूमाथि भगवान्को यति 
धेरै अनुकम्पा रहेको छ कि केवल नामजप, स्मरणद्वारा मात्र उहाँ पूर्ण प्रसनन हुनहुन्छ । यही 
गुणका कारण कलियुगका सबे दोषहरू गौण बनेका छन् र यसै कारणले विश्वविजयका क्रममा 
स्वयं परीक्षित् राजाले पनि कलिलाई नष्ट नगर्नुभएको हो । यसैले भक्तहरूले कलिलाई अशुभको 
रूपमा नभरई शुभ अवसरको रूपमा लिनुपर्दछ। 

वास्तवमा कलिको दोष भनेको समयको मात्र दोष होइन, दोषहरू त समयमा नभर्ई 
मानिसका मनभित्र नै हुन्छन्। यदि मनभित्र भगवान् हुनुहन्छ भने त्यहाँ कसै गरी पनि कलिको 
प्रवेश सम्भव कैन । सूर्यको अधि अन्धकार जान नसके जस्तै भगवत्स्मरणका अधि कलिको प्रभाव 
पूर्णतः बिलारंछ । यसैले कलिबाट आनत्तिनुभन्दा हृदयवासी परमात्मालाई सम्थिनु कल्याणकारक 
रहेको छ । सत्ययुगमा भगवान्को अनवरत ध्यान गर्दा, त्रेतामा ठुला यज्ञहरू गर्दा, द्वापरमा विशिष्ट 
प्रकारका पूजाहरू गर्दा जुन फल पाइन्छ, त्यो फल कलियुगमा कीर्तनबाट सजिलैसंग पाडन 
सकिन्छ । यो नै कलियुगको विशेष सुविधा हो । 

भगवत्कीर्तनको महत्त्व उपनिषद्मा पनि बतादएको छ कलिसन्तरणोपनिषद्मा देवर्षि 
नारद कलियुगमा प्राणीहरूको कसरी उद्धार हुन्छ भन्ने विषयमा चिन्तित भई ब्रह्माजीकहोँ पुग्दा 
ब्रह्माजीले नामसङ़ीर्तनलाई नै मख्य साधनको रूपमा उपदेश गर्नुभएको छ । उहाँले हेरे राम हरे 
राम राम राम हरे हरे, हरे कृष्ण हरे कृष्ण कृष्ण कृष्ण हरे हरे यो महामन्त्रको उपदेश गरी यसको 
कीर्तनद्वारा कलिदोष मेटिने बताउनुभएको छ । 

केवल नामजपद्वारा कसरी कृतकृत्य भडइन्छ भन्ने शङ्गा हदा आचार्यहरूले यसको समाधान 
बताउनुभएको छ । सर्वप्रथम त भगवान्को नाम स्वयं भगवान् नै हो, यसलाई लौकिक इन्द्रियले 
जप्न सककिंदैन, यो त भगवान्तफ उन्मुख भएका व्यक्तिहरूको जिब्रोमा स्वयं स्फुरित हुनुपर्छ । 
भगवान्लाई विशुद्ध ज्ञानद्वारा मात्र जानन सकिन्छ, बाहिरी ओंँखाले होइन। यदि नेत्रमा 
भगवदूर्शनको शक्ति छैन भने जिब्रोमा पनि भगवन्नामग्रहणको शक्ति कैन, यो त भगवान्को 
कृपामय अवतरण हो भन्ने भक्तहरूको भनाइ छ सेवोन्मुखे हि जिह्ादौ स्वयमेव स्फुरत्यदः 
भक्तिरसामृतसिन्धु अर्थात् भगवान्को नाम जिब्रोद्रारा उच्चारणीय होदन, भगवदुन्मुख जीवको 
जिब्रोमा स्वतःस्फुरित हनुपरछ। यस्तो स्वाभाविक नामजप नै भगवत्परीतिको साधन हो। जितब्रोले 
करबलले लिने नाम त केवल नामाभास हो। त्यसैले पूर्णसमर्पणविना लिइएका नामहरूले 
शास््रप्रतिपादित कीर्तनको महत््वलाई प्रकट गर्न सक्दैनन्। 

भगवन्नामजपको एउटा आफ्नै प्रक्रिया छ, जसको पालना गरे मात्र यसको पूर्णं फल 
पादृन्छ । श्रीचैतन्यमहाप्रभुको भावअनुसार नामजप गर्दा दश वटा दोषहरूबाट अनिवार्य बच्नुपर्दछ । 
अन्यथा नामजपको फल पादेन । ती दश दोषहरू हुन् 

सन्निन्दासति नामवैभवकथा श्रीशेशयोर्भदधी 
रश्रद्धा श्रुतिशास्त्रदशिकगिरां नाम्न्यर्थवादभ्रमः । 


रामानन्दी दीका 


१५८८८ 
द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 


नामास्तीति निषिद्धवृत्तिविहितत्यागौ हि धर्मान्ते 
साम्यं नाम्नि हरेः शिवस्य च तथा नामापराधा दश ।। 

अर्थात् श्रीहरि या भगवान् शिवको नाम जप गर्दा त्यसमा दश प्रकारका अपराधबाट 
बँच्नुपर्दछ । पहिलो अपराध हो, सत्पुरुषहरूको निन्दा गर्नु । मातापिता, गुरु, श्रेष्ठ भक्त या ज्ञानी 
पुरुषहरूको निन्दाबाट नामजप गर्नेले सर्धै बच्नुपर्वछ। दोस्रो दोष हो, अश्रद्धालु या 
अनधिकारीलाई नामको महत्त्व बताउनु । तेस्रो दोष हो, श्रीपति भगवान् नारायण र उमापति 
भगवान् शिवबिच भदेबुद्धि गर्नु, निन्दा आदि गर्नु। उहाँहरू दुबे परस्परका आत्मा भएकाले कुनै 
एडटाको भक्तले अर्काको निन्दाद्रेष गर्नैवित्तिकै स्वयं आफ्नो इष्टको आत्मासंग द्वेष गरेको 
ठहर । चौथो, पाँचौ र कैट अपराध हो वेद, शास्त्र र गुरुहरूको उपदेशमा अश्वद्धा गर्नु । सातौँ 
अपराध हो, नामको महत्व बतादएको प्रसङ्गलाई अर्थवाद या गौण सम्थिनु। आट र नवँ अपराध 
हो, नामजप गरेको दु भन्देमा शास्त्रीय नित्यकर्महरूको परित्याग गर्ज र निषिद्ध आचरण गर्नु। 
भगवान्को भक्तिद्रारा सारा पापहरू नष्ट हुन्छन् भन्ने व्यवस्था पूर्वं अवस्थामा गरिएका या नजानी 
हन सक्ने पापहरूलाई लिएर गरिएको हो । जानीजानी दुष्कर्म गर्न द्ुट दिने यो व्यवस्था होइन । 
त्यसैले यसरी भगवन्नामको दुरुपयोग गर्न खोज्नु त्यसमाथि अपराध गर्नु हो। दसौ अपराध हो, 
अरू सत्कर्म आदिसंग नामजपलाई तुलना गर्नु या यसको महत्त्वलाई सामान्य कर्मसमान ठान्नु। 
यसरी यी सवे दोषहरू हनु भनेको भगवन्नाममाथि अपराध गर्नु हो। यस्तो अपराध गर्ने व्यक्तिले 
जति राम राम जपे पनि नामजप गरेको ठहरिदिन, किनभने ऊ त नामको बहानाले त्यसैमाथि 
अपराध गर्दै । यसैले यस्ता व्यक्तिलाई नाम जपेको अभिमान बदुनुबाहेक नामजपबाट अरू केही 
फाददा हूदेन । यी दोषबाट बची एकनिष्ठ भावले पूर्ण श्रद्धाका साथ भगवन्नाम जप गर्ने व्यक्तिले 
चादिं पूर्ण भवत्कृपा प्राप्त गर्न सक्दछ। 


इति श्रीमदुभागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां द्वादशस्कन्धे तृतीयोऽध्यायः ॥ ३॥ 


रामानन्दी दीका 


५८८९ 


द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 


अथ चतु गऽध्याय 
अथ चत॒थाऽघ्यायः 
चार प्रकारका प्रलय 
श्रीञुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
काटस्ते परमाण्वादिद्धिपराधांवधिनृप । 
कथितो युगमानं च शुणु कल्पख्यावपि ॥ १॥ 








पढार्थ काठः  कालको कथितः  बताइसके अब 
नृप  हे राजा परीक्षित् अवधिः  अवधि र कल्पर्यो अपि  कल्प र 
परमाण्वादिः  परमाणुदेखि युगमानं च  युगको मान प्रलयको पनि वर्णन 
दविपराधं  द्विपरार्धसम्मको ति  तपारईलाई यणु  सुन्नुहोस् 


ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! परमाणुदेखि लिएर द्विपरार्धसम्मको कालको गति र युगमानबारे 
मेले तपाईलाई बता, अब कल्प र प्रलयको बारेमा बताह, सुन्नहोस् । 


चतुयुंगसहस्रं च बरह्मणो दिनमुच्यते । 
स कल्पो यत्र मनवङ्चतुर्दंश विशाम्पते ॥ २॥ 








पदढार्थ ब्रह्मणः  ब्रह्माजीको यत्र  जुन कल्पमा 
विशाम्पते  हे राजा परीक्षित् दिनं  एक दिन चतुदश  चौध 

सहस्रं  एक हजार उच्यते  हुन्छ मनवः  मनुहरू हन्छन् 
चतुयुंगं  सत्य, तरेता, द्वापर र॒सः च  त्यही एकदिनलाई 

कलियुगको कल्पः  कल्प भन्दछछन् 


ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! एकहजार सत्य, त्रेता, द्वापर र कलियुगबराबरको ब्रह्माजीको एक 
दिन हृन्छ । ब्रह्माजीको यही एक दिनलाई कल्प भनिन्छ । जुन कल्पमा चौध मनुहरू व्यतीत 
हन्छन् । 

तदन्ते प्रखयस्तावान् बाह्यी रात्रिरुदाहृता । 

त्रयो रोका इमे तत्र कल्पन्ते प्रलयाय हि ॥ ३॥ 


पदढार्थ प्रख्यः  प्रलय हुन्छ त्यो उदाहृता  भनिएको छ 
तदन्ते  कल्पको अन्तमा बाह्मी  ब्रह्माको तत्र  त्यस रात्रिमा 
तावान्  त्यति नै समयको रात्रिः  एक रात इमे  यी 


रामानन्दी दीका 


५८९० 


द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 
त्रयः  तीनै हि  निश्चय नै कल्पन्ते  मानिन्छन् 
लोकाः  लोकहरू प्रयाय  प्रलयका लागि 


वाक्यार्थ कल्पको अन्तमा यत्तिकै लामो ब्रह्माजीको रात हृन्छ । यसै लाई प्रलय भनिन्छ। यस 
प्रलयमा तीनै लोकको लय अर्थात् संहार हन्छ । 


नर,   ् ्  


एष नेमित्तिकः प्रोक्तः प्रलयो यत्र विदवसृक् । 
रोतेऽनन्तासनो विरवमात्मसात्कृत्य चात्मभूः ॥ ४॥ 








पदढार्थ यत्र  जुन प्रलयमा गरेर 

एषः  यो विरवसृक्  विश्वस्रष्टा अनन्तासनः  शेषनागमा 
नैमित्तिकः  नैमित्तिक आत्मभूः  ब्रह्मारूप नारायण रोते  शयन गर्नुहुन्छ 
प्रलयः  प्रलय विकूवं च  सम्पूर्ण सुष्टिलाई 

प्रोक्तः  भनिन्छ आत्मसात्कृत्य  आपफूमा लीन 


ताक्यार्थ यस किसिमको प्रलयलाई नैमित्तिक प्रलय भनिन्छ। जुन प्रलयमा संसारका स्रष्टा 
भगवान् नारायण पनि सम्पूर्ण सुष्टिलाई आफूमा लीन गरी शेषनागमा शयन गर्नृहुन्छ । 


    ४   
द्विपराधं त्वतिकान्ते बरह्मणः परमेष्ठिनः । 
तदा प्रकृतयः सप्त कल्पन्ते प्रख्याय वे ॥ ५॥ 


पढार्थ अतिक्रान्ते तु  बितिसकेपचछ्ि प्रकृति 

परमेष्ठिनः  परमेष्ठी तदा  त्यस वेला प्रर्याय वै  मूलप्रकृतिमा लीन 
ब्रह्मणः  ब्रह्माजीको सप्त प्रकृतयः  महत्तत्त्व, हुन 

दविपरार्धे  एक सय वर्ष अह्र र पञ्चतत््वरूप सातै कल्पन्ते  पुग्दछन् 








ताक्यार्थ ब्रह्माजीको सय वर्ष बितेपछ्छि महत्तत्त्व, अहङार र पञ्चतत्त्व यी साते प्रकृति आफ्नो 
कारण मूलप्रकृतिमा लीन हृन्छन्। 


 न राजन् ४ लीयते 
एष प्राकृतिको राजन् प्रख्यो यत्र लीयते । 
अण्डकोषस्तु सङ्घातो विघात उपसादिते ॥ ६॥ 








पढार्थ प्रलयः  प्रलय हो अण्डकोषः तु  यो ब्रह्माण्ड 
राजन्  हे राजा परीक्षित् यत्र  जसमा विघाते  प्रलयको कारण 
एषः  यो सङ्घातः  पञ्चभूतको उपसादिते  उपस्थित भएपच्छि 
प्राकृतिकः  प्राकृतिक मिश्रणबाट बनेको लीयते  लीन हृन्छ 


ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! यही ने प्राकृतिक प्रलय हो। यस प्राकृतिक प्रलयमा, प्रलयको 
कारण उपस्थित भएपचछि पञ्चमहाभूतको सम्मिश्रणबाट बनेको यो सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड नै लीन हुन्छ । 


रामानन्दी दीका 


द्वादश स्कन्ध 


पदार्थ 


५८९९ 


श्रीमद्भागवत अध्याय ४ 


पर्जन्यः शतवषौणि भूमो राजन् न वषति। 
तदा निरन्ने ह्यन्योन्यं भक्ष्यमाणाः श्षुधादिंताः ॥ ७॥ 
प्न्य  मेघले ्ुधादिताः  भोकले पीडित 


राजन्  हे राजा परीक्षित् रातवषोणि  सय वर्षसम्म भएका मानिसहरूले 
तदा  त्यस वेला प्रलयको न वषति  पानी वर्षा गर्दन अन्योन्यं हि  एकअर्कलिाई 


समय आएपचछ्ि निरन्ने  वर्षा नहनाले अन्न नै 








भूमो  पृथिवीमा नपाएपच्छि भक्ष्यमाणाः  खान थात्नेकछन् 


ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! प्रलयको समय नजिक आएपच्ि मेघले पृथिवीमा सय वर्षसम्म 
जलवर्षा गर्देन। पानी नहँदा अननको अभाव भएपचछि भोकप्यासले आत्तिएका मानिसहरूले एक 
अकलिाई नै खान थाल्नेछन् । 


क्षयं यास्यन्ति शनकेः काठेनोपदरुताः प्रजाः । 
सामुद्रं देहिकं भोमं रसं सांवतंको रविः ॥ ८॥ 
ररमभिः पिबते घोरः सवं नैव विमुञ्चति । 

ततः संवतंको वहिः सङूषणमुखोत्थितः ॥ ९॥ 
दहत्यनिलवेगोत्थः शून्यान् भूविवरानथ । 
उपयघः समन्ताच्च रिखामिवहिसूयंयोः ॥ ० ॥ 
दह्यमानं विभात्यण्डं दग्धगोमयपिण्डवत्। 

ततः प्रचण्डपवनो वषांणामधिकं शतम् ॥ १९॥ 
परः सांवतंको वाति धूम्रं खं रजसावृतम् । 

ततो मेघकुलान्यङ्गं चित्रवणांन्यनेकडाः ॥ १२॥ 
रातं वषौणि वर्षन्ति नदन्ति रमसस्वनेः। 

तत एकोद्कं विश्वं बह्याण्डविवरान्तरम् ॥ १३॥ 








पदार्थ शनकेः  विस्तारैबिस्तारे रविः  सूर्यले 
१ ५ हदे घरि 
काठेन  समयद्रारा क्षयं  नाश हदे   प्रचण्ड 
उपद्रूताः  सताइएका यास्यन्ति  जानेछन् रदिमभिः  किरणहरूद्रारा 
प्रजाः  प्रजाहरू सांवतंकः  प्रलयकालीन सामुद्रं  समुद्रको 


रामानन्दी दीका 


५८९२ 
द्वादश स्कन्ध 


दैहिकं  प्राणीहरूका शरीरको र 
भोमं  पृथिवीको 

सवं  सम्पूर्ण 

रसं  रस 

पिबते  सोस्दछ र 

न एव विमुञ्चति  त्यसलाई 
फेरि बस्डदेन 

ततः  त्यसपछि 
सङ्षणमुखोत्थितः  भगवान् 
सङर्षणको मुखबाट उत्पन्न 
अनिख्वेगोत्थः  वायुको वेगले 
फेलिएको 

संवत॑कः  संवर्तक 

वहिः  अग्निले 

शुल्यान्  जनशून्य भएका 
भूविवरान्  पाताल आदि 
लोकहरूलाई 

दहति  जलाइदिन्छ 

अथ  त्यसपचछ्छि 





वहिसूययोः  अग्नि र सूर्यका 


श्रीमद्भागवत 


शिखाभिः  ज्वालाहरद्रारा 
उपयंघः  तलमाधथि 
समन्तात् च  सबेतिर 
दह्यमानं  उटढाइएपछि 
अण्डं  ब्रह्माण्ड 
दग्धमोमयपिण्डवत्  डठेको 
गोबरको गँडटो जस्त 
विभाति  देखिन्छ 

ततः  त्यसपच्छि 

रातं  सय 

वषाणां  वर्षभन्दा 

अधिकं  धेरै समय 
सांवतंकः  प्रलयकालीन 
परः  ठुलो 

प्रचण्डपवनः  तीव्र वायु 
वाति  बहनेछ 

रजसा  धुलोद्ारा 

आवृतं  ढाकिएको 

खं  आकाश 


धूम्रं  धुलो र धुवांले ढाकिनेछ 





अध्याये 


ततः  त्यसपच्छि 

अखं  हे प्रिय राजा परीक्षित् 
रातं  सय 

वषौणि  वर्षसम्म 
चित्रवणीनि  विचित्र 
किसिमका 

अनेकशः  अनेकों 
मेघकुलानि  बादलसमूह 
रभसस्वनेः  गदाको जस्तो 
भयङ्र आवाजहरूद्रारा 
नदन्ति  गर्जना गर्दै 

वषेन्ति  वर्षा गर्नछन् 

ततः  त्यसपच्छि 
ह्याण्डविवरान्तरं  
ब्रह्माण्डभित्रको 

विकूवं  सम्पूर्ण संसार 
एकोदकम्  एड्टै समुद्रजस्तो 
हुनेछ 


ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! यसप्रकारसंग कालको उपद्रवले सताइएका प्रजाहरू विस्तारै 
विस्तारे मासिंदे जानेछन्। त्यसमाथि प्रलयकालीन सूर्यले आपफ्ना प्रचण्ड किरणहरुद्रारा समुद्र, 
प्राणीहरूको शरीर र पृथिवीको सारा रस सोसिदिन्छन् र फेरि वर्षा गर्देनन्। त्यसपछि सडर्षण 
भगवानूको मुखबाट निस्किएको प्रलयकालीन अग्निलि वायुको जस्तो वेगले चारैतिर फैलिएर 
प्राणीले शून्य भद्ररहेको पाताल आदि लोकलाई जलादइदिन्छन् । त्यसपछि तलबाट आगाका ज्वाला 
र माधथिबाट सूर्यका किरणले जलेको यो ब्रह्माण्ड उढठेको गुैठो जस्त ह॒न्छ। यसपचछ्ि सर्यौँ 
वर्षसम्म प्रलयकालीन ठुलो ओंधीबेहरी चल्दछ र यसले गर्दा सम्पूर्ण आकाश धुलो र धुवांले टम्म 
भरिन्छ । त्यसपछि अनेक किसिमका अनेकौँ बादलहरू आकाशमा मडारिएर भयङ्कर स्वरले गर्जना 
गर्दै सयौ वर्षसम्म जलवर्षा गरिरहन्छन् । त्यसपचछि ब्रह्माण्डभित्रको यो सारा संसार जलमग्न भई 


एडटै समुद्र जस्तो देखिन्छ । 


तदा भूमेग॑न्धगुणं ग्रसन्त्याप उदप्टवे । 
ग्रस्तगन्धा तु पृथिवी प्रख्यत्वाय कल्पते ॥ १४ ॥ 


रामानन्दी दीका 


द्वादश स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


५८९द् 


अध्याय 


अपां रसमथो तेजस्ता रीयन्तेऽथ नीरसाः। 

ग्रसते तेजसो रूपं वायुस्तद्रहितं तदा ॥ १५॥ 
लीयते चानिरे तेजो वायोः खं ग्रसते गुणम् । 

स वे विरति खं राज॑स्ततरू्व नभसो गुणम् ॥ १६ ॥ 
रब्दं ग्रसति भूतादिनभस्तमनुलीयते । 
तेजसर्चेन्द्रियाण्यङ्ग देवान् वैकारिको गुणः ॥ १७ ॥ 


पदार्थ 

ञ्गं हि प्रिय 

राजन्  हे राजा परीक्षित् 
तदा  त्यस समयमा 
उदप्ठवे  जलको प्रलय हदा 
भूमेः  पृथिवीको 

गन्धगुणं  गन्ध गुण 

आपः  पानीले 

ग्रसन्ति  आफूमा लीन गर्दछ 
ग्रस्तगन्धा  गन्ध नभएको 
पृथिवी तु  पृथिवी चाहं 
प्रख्यत्वाय  प्रलयका लागि 
कल्पते  हुन्छ 

अथो  त्यसपच्ि 

अपां  जलको गुण 

रसं  रसर 

नीरसाः  रसहीन भएका 
ताः ती जल 





तेजः  तेजमा 
लीयन्ते  लीन हुन्छन् 
अथ  त्यसपछि 
तेजसः  तेजको गुण 
रूपं  रूपलाई 

वायुः  वायुले 


ग्रसते  ग्रहण गर्द 

तदा  त्यस समयमा 

तद्रहितं  त्यस रूपले रहित 
भएको 

तेजः  तेज 

अनिरे  वायुमा 

लीयते  लीन हृन्छ र 

वायोः  वायुको 

गुणं च  गुण स्पर्शलाई 

खं  आकाशले 

ग्रसते  ग्रहण गर्द 

सःवै  त्यो स्पर्शहीन वायु पनि 


  आकाशमा 
विवाति  लीन हन्छ 
ततः च  त्यसपच्छि 
नभसः  आकाशको 
गुणं  गण 
शब्दं  शब्दलाई 
भूतादिः  तामस अहडारले 
ग्रसति  ग्रहण गर्द र 
नभः  आकाश पनि 
तं  त्यो तामस अहङ्ारमा 
अनुरीयते  विलीन हृन्छ 
तेजसः  तैजस अहङ़ारले 
इन्द्रियाणि च  इन्द्रियहरूलाई र 


वैकारिकः  सात्त्विक अहङ्ारले 


देवान्  इन्द्रियका अभिमानी 
देवताहरूलाई 

गुणेः  गुणले सहित विलीन 
गर्दछछ 





ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! यसरी जलप्रलय हदा पृथिवीको गुण गन्धलाई जलले आपरूमा 
लीन गरिदिन्छ र गन्ध गुण नभएको पृथिवीको पनि जलमा लय हुन्छ । त्यसपछि जलको गुण रस 
तेजमा लीन हृन्छ । रसहीन भएपचछ्ि जल पनि तेजमा मिल्दछ अनि तेजको गुण रूपलाई वायुले 
लीन गरिदिन्छ र तेज रूपरहित भई वायुमा विलीन हृन्छ। त्यसपछि वायुको गुण स्पर्शलाई 
आकाशले आपूमा लीन गरिदिन्छ र ॒स्पर्शरहित वायु आकाशमा विलीन हृन्छ। त्यसपच्ि 
आकाशको गुण शब्द र स्वयं आकाश पनि अहड़ारमा मिल्दछछ। यसै गरी तैजस अहङ़ारले 


रामानन्दी दीका 


५८९४ 
द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 


इन्द्रियहरूलाई र सात्विक अहङ़ारले इन्द्रियहरूका अभिमानी देवतालाई तथा तिनका गुणहरूलाई 
आफूमा लीन गर्दछन् । 


महान् ग्रसत्यहङ्कारं गुणाः सत््वादयशर्च तम् । 
ग्रसतेऽव्याकृतं राजन् गुणान् काटेन चोदितम् ॥ १८ ॥ 


पदढार्थ तं  त्यस महत्ततत्वलाई अन्याकृतं च  अव्यक्त प्रकृतिले 
राजन्  हे राजा त्यसपछि सत्त्वाद्यः गुणाः  सतव आदि गुणान्  सत्त्व आदि गुणलाई 
अहङ्कारं  त्रिविध अहङ्कारलाई गुणले ग्रसित गर्दछछन् ग्रसते  ग्रसित गर्दछछ 

महान्  महत्त्वे काठेन  कालद्रारा 

ग्रसति  ग्रसित गर्द चोदितं  अभिप्रेरित 








वाक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! यसपचछि महत्ततत्वले त्रिविध अहङ्ारलाई र सत्त्व आदि गुणले 
महत्तत्वलाई निलिदिन्छन् । अनि सत्त्व आदि गुण पनि कालको प्रेरणाले अव्यक्त प्रकृतिमा लीन 
हन्छन् र केवल प्रकृति मात्र बाँकी रहन्छ । 


न तस्य कालावयवेः परिणामाद्यो गुणाः। 
अनाद्यनन्तमव्यक्तं नित्यं कारणमन्ययम् ॥ १९॥ 








पदार्थ अन्ययं  अविनाशी र परिणामादयः  क्षय, वृद्धि 
अव्यक्तं  अव्यक्त प्रकृति कारणं  जगतूको कारण हो आदि परिणामी 

अनादि  अनादि तस्य  त्यस प्रकृतिका गुणाः  गुणविकार 
अनन्तं  अनन्त कालावयेवेः  वर्ष, महिना आदिन  हूदेनन् 

नित्यं  नित्य कालका अवयवद्वारा हुने 


ताक्यार्थ त्यो अव्यक्त प्रकृति अनादि, अनन्त, नित्य र अविनाशी छ। यही ने सम्पूर्ण जगत्को 
मूल कारण हो । प्रलयको समयमा आपफ्ना कार्यहरूलाई आरफैमा लीन गरेर साम्यावस्थामा प्राप्त 
भएको त्यस अव्यक्त प्रकृतिमा वर्ष, महिना, दिन, रात आदि कालका अवयवद्वारा हुने क्षय, वृद्धि 
आदि कुनै पनि विकार हँदेनन् । 


  ५. रजो न 
न यत्र वाचो न मनो न सत्त्वं तमो रजो वा महदादयो ऽमी । 
न प्राणवुद्धीन्द्रियदेवता वा न सन्निवेशः खलु लोककल्पः ॥ २०॥ 








पदढार्थ न मनः  न मन रहन्छ रजः  रजोगुण 

खलु  निश्चय नै ननत अमी महदादयः वा  अथवा 
यत्र  जुन अव्यक्त प्रकृतिमा सत्त्वं  सत्त्वगुण यी महत्त्व आदि गरिएका 
न वाचः  न वाणी रहन्छ तमः  तमोगुण विकारहरू न हुन्छन् 


रामानन्दी दीका 


५८९५ 


द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 
प्राणबुद्धीन्द्रियदेवताः वा  प्राण, न  हदेनन् सन्निवेशः न  केही पनि 
बुद्धि, इन्द्रिय र तिनका लोककल्पः  लोकटरूको रहदेनन् 

अभिमानी देवता पनि कल्पना आदि 


ताक्यार्थ त्यस अव्यक्त अवस्थामा रहेको प्रकृतिमा वाणी, मन, सत्वगुण, रजोगुण, तमोगुण, 
महत्तत्त्व आदि विकार, प्राण, बुद्धि, इन्द्रिय, इन्द्रियका अभिमानी देवता यी केही पनि रहेदेनन्। 
त्यस्तै सुष्टिको समयमा भएका लोकहरूको कल्पना र स्थिति आदि केही पनि ररहेदेनन् । 
न स्वप्नजाग्रननन च तत्सुषुप्तं न खं जलं भूरनिलोऽग्निरकः। 
संसुप्तवच्छूल्यवदप्रतककर्यं तन्मूलमभूतं पदमामनन्ति ॥ २१॥ 
जर  जल 
भूः  पृथिवी 


पदार्थ 
तत्  त्यस समयमा 


शून्यवत्  शून्य भँ बन्द 
तत्  त्यही 








स्वप्नजाग्रत् न  स्वप्न, जाग्रत् अनिलः  वायु अप्रतकयं  तकदेखि पर रहेको 
रहेदेनन् अग्निः  अग्नि अव्यक्त प्रकृतिलाई 

सुषुप्तं च न  सुषुप्ति पनि अकः  सूर्य आदि पनि मूलभूतं  जगत्को मूलकारण 
रहदेन न  हदिनन् पदं  तत्तव 

खं  आकाश संसुप्तवत्  सबे सुते ४ै आमनन्ति  मान्दछन् 


वाव्यार्थ त्यस समयमा जाग्रत्, स्वप्न र सुषुप्ति यी तीनै अवस्था रहदेनन्। आकाश, जल, 
पृथिवी, वायु, अग्नि र सूर्य केटी पनि रहेदेनन्। सबे सुते ४ शून्य बनेर रहन्छन् । तर्कद्वारा अनुमान 
गर्न पनि नसकिने यही अव्यक्त प्रकृति नै जगत्को मूल कारण मानिन्छ । 


 अ क  
लयः प्राकृतिको द्येष पुरुषाव्यक्तयोयंदा । 
राक्तयः सम्प्रटीयन्ते विवशाः काठविद्रताः ॥ २२॥ 


पदढार्थ यदा  जुन समयमा विवशाः  विवशतापूर्वक 

हि  निश्चय नै पुरुषाव्यक्तयोः  पुरुष र सम्प्रलीयन्ते  मूल प्रकृतिमा 
एषः  यही ने अव्यक्त प्रकृतिका लीन हुन्छन् 

प्राकृतिकः  प्राकृतिक शक्तयः  सबै शक्तिहरू 

ल्यः  प्रलय हो कालविद्रुताः  कालको प्रभावले 








ताक्यार्थ यही ने प्राकृतिक प्रलय हो। यस समयमा पुरुष र प्रकृति दुबैका सम्पूर्णं शक्तिहरू 
कालको प्रभावले गर्दा क्षीण भई विवशतापूर्वक आफनो मूलस्वरूप अव्यक्त प्रकृतिमा लीन हुन्छन् । 


बुदधीन्द्रियाथरूपेण ज्ञानं भाति तदाश्रयम् । 
दुश्यत्वाव्यतिरेकाभ्यामाद्यन्तवदवस्तु यत् ॥ २३॥ 


रामानन्दी दीका 


५८९६ 


द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 
पढार्थ ज्ञानं  ज्ञान ने अभिन्न सत्तावाला भएकाले 
बुदधीन्द्रियाथंरूपेण  बुद्धि, भाति  प्रकाशित भएको हुन्छ आद्यन्तवत्  आदि र अन्तले 
इन्द्रिय र तिनका विषयका यत्  त्यसकारणले युक्त भएकाले 

रूपमा दुश्यत्वाव्यतिरेकाभ्यां  अवस्तु  मिथ्या हन् 

तदाश्रयं  तिनको आश्रय विषयहरू दुश्य र अधिष्ठानदेखि 








वाक्यार्थ  बुद्धि, इन्द्रिय र ॒तिनका विषयका रूपमा तिनीहरूको अधिष्ठान ज्ञान न प्रकाशित 
भएको छ । विषयहरू दुश्य, अधिष्ठानसत्तादेखि अभिन्न तथा आदि र अन्तले युक्त भएका कारण 
सवे मिथ्या हुन् । 

भ  ् 


दीपचक्षुरुच रूपं च ज्योतिषो न पृथग् भवेत् । 
एवं धीः खानि मात्रार्च न स्युरन्यतमाद्तात् ॥ २४॥ 


पदार्थ पृथक्  भिन्न मात्राः च  तन्मात्राहरू पनि 
दीपः  जसरी बत्ती न भवेत्  हदेनन् ऋतात्  अधिष्ठान ब्रह्मदेखि 
चक्षुः च  चक्षुर एवं  त्यसै गरी अन्यतमात्  भिननबाट उत्पन्न 
रूपंच  रूप धीः  बुद्धि न स्युः  हदेनन् 

ज्योतिषः  तेजदेखि खानि  इन्द्रियहरू र 








वाव्यार्थ जसरी बत्ती, चक्चु र रूप तेजदेखि भिन्न हँदेनन्, त्यसै गरी बुद्धि, इन्द्रियहरू र तिनका 
विषय तन्मात्राहरू अधिष्ठान ब्रह्मदेखि भिन्न हँदेनन् । 


बुद्धेजांगरणं    , भ य 
बुद्धूजागरणं स्वप्नः सुषुप्तिरिति चोच्यते । 
मायामात्रमिदं राजन् नानात्वं प्रत्यगात्मनि ॥ २५॥ 








पदढार्थ अवस्था कल्पना 

राजन्  हे राजा परीक्षित् बुद्धेः  बुद्धिका हुन् भनिन्छ मायामात्रं  माया मात्र हो भनी 
जागरणं  जाग्रत् प्रत्यगात्मनि  प्रत्यगात्मामा उच्यते  भनिन्छ 

स्वप्नः च  स्वप्न र इदं  यो 

सुषुप्तिः इति  सुषुप्ति यी तीन नानात्वं  अनेक किसिमको 


ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! जाग्रत्, स्वप्न र सुषुप्ति यी तीन अवस्था बुद्धिका हृन्, आत्माका 
होडनन् । त्यसैले प्रत्यगात्मामा यी जेजे कल्पना गरिएका छन्, ती सबे मायाका छाया मात्र हुन् । 


यथा जलधरा व्योम्नि भवन्ति न भवन्ति च । 
बह्मणीदं तथा विरवमवयन्युदयाप्ययात् ॥ २६॥ 


रामानन्दी दीका 


५८९७ 








द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४ 
पढार्थ न भवन्ति च  किले हदेनन् इदं  यो 

यथा  जसरी तथा  त्यसै गरी विङूवं  विश्व 

व्योम्नि  आकाशमा उदयाप्ययात्  उत्पत्ति र जह्मणि  ब्रह्मा कल्पित छ 
जलधराः  बादलहरू प्रलयले ग्रस्त हुनाले कटहिले ब्रह्ममय हुन्छ र कटिले 
भवन्ति  किले हुन्छन् र॒ अवयवि  अवयवबाट बनेको हदेन 


ताक्यार्थ जसरी आकाशमा बादलहरू किले हन्छन् र॒कहिले हदेनन्, त्यसै गरी उत्पत्ति र 
प्रलयले ग्रस्त यो अवयवी विश्व ब्रह्ममा कल्पित छ, कहिले ब्रह्ममय हुन्छ र कटहिले हदेन । 


सत्यं ह्यवयवः प्रोक्तः सवांवयविनामिह । 
 से प्रतीयेरन् ९ 
विनाथेन परस्येवाङ्ग तन्तवः ॥ २७॥ 


पदढार्थ अवयवीका तन्तवः इव  अवयव धागो रै 
अङ्ग  हे प्रिय परीक्षित् अवयवः  अवयवहरू अर्थेन विना  अवयवीविना पनि 
हि  निश्चय नै सत्यं  सत्य नै प्रतीयेरन्  प्रतीत भद्रहन्छन् 
इह  यस संसारमा प्रोक्तः  मानिन्छन् र ती 

सवांवयविनां  सम्पूर्ण पटस्य  कपडाको 








ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! यस संसारमा सम्पूर्ण अवयवीका अवयवहरू अवयवी नर्हदा पनि 
सत्य नै मानिन्छन् र ती कपडाको अवयव धागो ैँ अवयवीविना पनि प्रतीत भद्रहन्छन् । 


यत् सामान्यविरोषाभ्यामुपलभ्येत स भ्रमः। 
अन्योन्यापाश्रयात् सवंमा्यन्तवदवस्तु यत् ॥ २८॥ 








पदार्थ सःत्यो सवम्  सामान्य र विशेष सबै 
यत्  जुन श्रमः  भ्रम मात्रहो आद्यन्तवत्  उत्पत्ति र प्रलयले 
सामान्यविरोषाभ्यां  सामान्य रयत्  किनभने ग्रस्त 

विशेष भावले अन्योन्यापाश्रयात्  एउटा अवस्तु  मिथ्या छन् 
उपलभ्येत  प्राप्त हुन्छ अर्कोमा आशित हुने हूुनाले 


वाव्यार्थ जुन सामान्य र विशेषभावले देखा पर्छ, त्यो सवे भ्रम मात्र हो। किनभने सामान्य 
विशेषमा र विशेष सामान्यमा आधित हने हुनाले र यी दुबे उत्पत्ति एवं विनाशशील हने भएकाले 
मिथ्या छन् । 


विकारः ख्यायमानोऽपि प्रत्यगात्मानमन्तरा । 
न निरूप्यो ऽस्त्यणुरपि स्याच्चेच्चित्सम आत्मवत् ॥ २९॥ 


रामानन्दी दीका 


९५८९८ 
द्रादश स्कन्ध 


पदढार्थ 

विकारः  यो प्रपञ्चरूप विकार 
ख्यायमानः अपि  प्रकाशित 
भएर पनि 

प्रत्यगात्मानम् अन्तरा  





श्रीमद्भागवत 


अधिष्ठान ब्रह्मदेखि भिन्न रूपमा 
निरूप्यः  निरूपण गर्न सकिने 
न अस्ति छैन 

न 

चेत्  यदि 

अणुः अपि  थोरै मात्र पनि 





अध्याये 


स्यात्  छ भन्नेहो भने पनि 
त्यो 

आत्मवत्  आत्मा जस्ते 
चित्समः  स्वयंप्रकाश सिद्ध 


हुन्छ 


ताक्यार्थ यो दुश्य प्रपञ्च प्रतीत वा प्रकाशित भएर पनि अधिष्ठान ब्रह्मभन्दा भिननन रूपले 
निरूपण गर्न योग्य छैन । यदि यसलाई थोर पनि आत्मादेखि भिन्न माने हो भने पनि यो आत्माकै 
समान स्वयंप्रकाश र एकरूप सिद्ध हुन्छ । 


न हि सत्यस्य नानात्वमविद्वान् यदि मन्यते । 
नानात्वं छिद्रयोयंद््ज्योतिषोवांतयोि ॥ ३०॥ 


पढार्थ मन्यते  मान्दछ भने सूर्य र जलमा परेको सूर्यलाई 
सत्यस्य  सत्य वस्तुमा नानात्वं  त्यो अनेकता वातयोः इव  त्यसरी नै 
नानात्वं  अनेकता यद्त्  जसरी बाहिरको वायु र भित्रको 
नहि  हदेन छिद्रयोः  महाकाश र वायुलाई भिन्नभिन्न मान्दा 
यदि  यदि घटाकाशलाई हने अनेकता जस्तै मिथ्या हो 
अविद्वान्  नबुमने मूर्खले ज्योतिषोः  आकाशमा रहेको 








ताक्यार्थ सत्य वस्तुमा अनेकता हँदेन । यदि कुनै नबुम्ने मूर्खले सत्यमा पनि अनैकता मान्दछछ 
भने त्यसको त्यो अनेकता महाकाश र घटाकाश, आकाशमा रहेको सूर्य र जलमा परेको सूर्यको 
प्रतिबिम्ब तथा बाहिरको वायु र भित्रको वायुलाई भिन्नभिन्न मान्दा हुने अनेकता जस्तै मिथ्या 
हो। 

यथा हिरण्यं बहुधा समीयते नृभिः करियाभिव्यंवहारवत्मंसु । 


नर,   नर  ,  


पव वचाभभमगवानयपाक्षजा व्याख्यायत चककवादकजनः ॥ २९ ॥ 








पदार्थ क्रियाभिः  अनेक क्रियाद्वारा वेदिक 

यथा  जसरी बहुधा  विभिन्न नामरूपले वचोभिः  वचनहरूद्रारा 
व्यवहारवत्मंसु  व्यवहार समीयते  तयार गरिन्छ अधोक्षजः  इन्द्रियातीत 
अवस्थामा एवं  त्यसै गरी भगवान्  भगवान्लाई 
नृभिः  मानिसहर्द्रारा जनेः  विद्रानहरुद्रारा व्याख्यायते  अनेक रूपमा 
हिरण्यं  एउटै सुनलाई लोकिक्वेदिकैः  लौकिक र॒ वर्णन गरिन्छ 


वाक्यार्थ जसरी व्यवहारमा मानिसहरूले एडटै सुनलाई अनेक किसिमले टुक्याएर विभिन्न 
नाम र रूपमा तयार गर्दछन्, त्यसै गरी विद्वानूहरूले लौकिक तथा वेदिक वचनहरूद्रारा एड 
भगवानूलाई पनि अनेक रूपमा वर्णन गर्दछछन् । 


रामानन्दी दीका 


द्वादश स्कन्ध 


५८९९ 


अध्याय 


श्रीमद्भागवत 


यथा घनोऽकंप्रभवोऽ कंदरिंतो ह्यकांशभूतस्य च चक्ुषस्तमः। 


   


एवं त्वहं ब्रह्मगुणस्तदीक्षितो बह्यांशकस्यात्मन आत्मबन्धनः ॥ ३२॥ 


पदढार्थ 

हि  निश्चय नै 

यथा  जसरी 

अकप्रभवः  सूर्यबाट उत्पन्न 
अकंदरिंतः  सूर्यद्रारा नै 
प्रकाशित भएको 

घनः  बादल नै 


अकांशभूतस्य  सूर्यको अंशरूप 
चक्षुषः  आंखाका निम्ति 

तमः च  अन्धकार हुन्छ 

एवं  यसै गरी 

ब्रह्यगुणः  ब्रह्मद्रारा उत्पन्न 
भएको र 





तदीक्षितः  त्यही ब्रहमद्रारा नै 


प्रकाशित भएको 

अहं तु  अहड़ार पनि 
ब्रह्यांशकस्य  ब्रह्मकै अंशभूत 
आत्मनः  जीवका लागि 
आत्मबन्धनः  आत्म 
साक्षात्कारको बन्धन बन्दद्छ 





वाक्यार्थ  जसरी सूर्यबाट उत्पन्न भएको र सूर्याया नै प्रकाशित हुने बादल सूर्यकै अंशरूप 
ओंँखाका निम्ति अन्धकार बन्दछछ र सूर्यदर्शनमा बाधक बन्द, त्यसै गरी ब्रह्मबाट उत्पन्न भएको 
र॒ब्रह्ममाट नै प्रकाशित हुने अहङकार ब्रह्मकै अंशभूत जीवका लागि बन्धन हुन्छ र 
आत्मसाक्षात्कारमा बाधक बन्द । 


प  प विदी  अ  रविमी क 
घनो यदाकप्रभवो विदीयते चक्षुः स्वरूपं रविमीक्षते तदा । 
यदा ह्यहङ्कार उपाधिरात्मनो जिज्ञासया नश्यति तद्यनुस्मरेत् ॥ ३३॥ 








पदार्थ चक्षुः  आंखाले उपाधिः  आवरणरूप 

यदा हि  जहिले स्वरूपं  आपनो स्वरूपभूत अहङ्कारः  अहङ्कार 

अकप्रभवः  सूर्यबाट उत्पन्न रविं  सूर्यलाई नश्यति  नष्ट हुन्छ 

भएको ईक्षते  दर्शन गर्न पांछ यस्तै तहिं  त्यसपछि मात्र 

घनः  बादल यदा  जहिले अनुस्मरेत्  जीवले आप्नो 
विदीर्यते  तितरबितर हुन्छ जिज्ञासया  ब्रह्मजिज्ञासाद्रारा स्वरूप ब्रह्मको साक्षात्कार गर्न 
तदा  त्यस समयमा मात्र आत्मनः  आत्माको सक्छ 


ताक्यार्थ जसरी सूर्यबाट उत्पन्न भएको बादल जब तितरबितर हृन्छ, तब मात्र ओंँखाले आफ्नो 
स्वरूपभूत सूर्यको दर्शन गर्न सक्दछ, त्यसै गरी जहिले ब्रह्मजिज्ञासाद्रारा आत्माको उपाधिरूप 
अहर नष्ट हुन्छ, त्यसपच्छि मात्र जीवले आफ्नो स्वरूप ब्रह्मको साक्षात्कार गर्न सक्छ । 


यदेवमेतेन विवेकहेतिना मायामयाहङ्करणात्मबन्धनम् । 
छिन्त्वाच्युतात्मानुभवोऽ वतिष्ठते तमाहुरात्यन्तिकमङ्गं सम्प्ठवम् ॥ ३४ ॥ 


पदार्थ एवं  यसप्रकार जीवले एतेन  यस 
अङ्ग  हे प्रिय परीक्षित् यदा  जहिले विवेकहेतिना  विवेकरूपी 


रामानन्दी दीका 


५९०० 
द्रादश स्कन्ध 


खड्गले 
मायामयाहङ्रणात्मबन्धनं  
मायामय आत्माको उपाधिरूप 
अहड़ारलाई 


श्रीमद्भागवत 


छिन्तवा  टक्राट्क्रा पारेर 
अच्युतात्मानुभवः  परमात्म 
तत्त्वको अनुभव गर्द 





अवतिष्ठते  स्थित हुन्छ 


अध्याय 
तं  त्यसैलाई 
आत्यन्तिकं  आत्यन्तिक 
सम्प्टवं  प्रलय 
आहुः  भन्दछन् 





ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! यसप्रकार जब जीवले विवेकरूपी खड्गले आत्माको आवरणरूपी 
अहङड़ार टृक्राट॒क्रा पारी फालेर परमात्मतत्वको अनुभव गर्दै आफैमा स्थित हुन्छ, त्यसैलाई 


आत्यन्तिकं प्रलय भनिन्छ। 


नित्यदा सवभूतानां बह्यादीनां परन्तप । 
उत्पत्तिप्रल्यावेके सृष्ष्मज्ञाः सम्प्रचक्षते ॥ ३५॥ 


पदार्थ 

परन्तप  हे शत्रुनाश गर्न 
परीक्षित् 

एके  एकथरी 

तवाक्यार्थ हे पराक्रमी राजा 


सृक्ष्मज्ञाः  सूृष्ष्मदर्शी विद्रानूहरू 
ब्रह्मादीनां  ब्रह्मा आदि 
सर्वभूतानां  सम्पूर्ण 





प्राणीहरूको 


उत्पत्निप्रलयो  उत्पत्ति र प्रलय 
नित्यदा  नित्य भद्रहन्छ 
सम्प्रचक्षते  भन्दछन् 





परीक्षित् ! एकथरी सूक्ष्मदर्शी विद्रानूहरू ब्रह्मादेखि तृणपर्यन्तका 
प्राणीहरूको उत्पत्तिप्रलय नित्य भट्रहन्छ भनी बतारंछन् । 


कालस्रोतोजवेनाश्यु हियमाणस्य नित्यदा । 
परिणामिनामवस्थास्ता जन्मप्रल्यहेतवः ॥ ३६ ॥ 


पदार्थ 

र काटस्रोतोजवेन म 
काठस्रातोजवेन  कालरूपी 
पानीको वेगले 
नित्यदा  सँ 


आश्यु  छिटोचिटो 
हियमाणस्य  बदलिंदे गरेका 
परिणामिनां  परिवर्वनशील 





वस्तुका 


ताः ती 
अवस्थाः  अवस्थाहरू नै 
जन्मप्रख्यहेतवः  उत्पत्ति र 





प्रलयका कारण हुन् 


ताक्यार्थ कालरूप पानीको वेगले सर्धँ छिटोचिटो बदलिरहने परिवर्तनशील देह आदिका ती 
ती अवस्थाहरू ने नित्य उत्पत्ति र प्रलयका कारण हृन् । 


अनाद्यन्तवतानेन कालेनेर्वरमूतिंना । 
अवस्था नेव दुर्यन्ते वियति ज्योतिषामिव ॥ ३७॥ 


पदार्थ 
अनाद्यन्तवता  अनादि र 
अनन्तरूप 


ईङवरमूतिना  ईश्वरस्वरूप 
अनेन  यस 


कारेन  कालले गर्दा 


वियति  आकाशमा 
ज्योतिषां इव  घुमिरहने 
ताराहरूको गति नदेखिए 


रामानन्दी दीका 


९०१ 
द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 


अवस्थाः  प्राणीहरूको नित्य॒न एव दुर्यन्ते  देखिदेनन् 
उत्पत्ति र प्रलयरूप अवस्थाहरू जानन सकिंदेनन् 


ताक्यार्थ आकाशमा धुमिरहने ताराहरूको गतिलाई बुण्न नसके जस्त अनादि र अनन्त 
ईश्वररूप कालले गर्दा प्राणीहरूको क्षणक्षणमा हुने उत्पत्ति र प्रलय आदि अवस्थालाई जानै 
सकिंदेन। 


नित्यो नैमित्तिकरचैव तथा प्राकृतिको ख्यः। 
आत्यन्तिकश्च कथितः कालस्य गतिरीदुशी ॥ ३८ ॥ 








पदार्थ तथा  तथा काठस्य  कालको 
नित्यः  नित्य आत्यन्तिकः  आत्यन्तिकं गतिः  गति 
नेमित्तिकः च  नैमित्तिक र्यः च  प्रलयबारे ईदरी एव  यस्तै छ 
प्राकृतिकः  प्राकृतिक कथितः  वर्णन गरियो 


ताक्यार्थ यसरी नित्य, नैमित्तिक, प्राकृतिक र आत्यन्तिक गरी चार प्रकारको प्रलयको बारेमा 
तादयो । कालको गति यस्ते नै छ। 


विवरण यहाँ श्रीशुकदेवजीले चार प्रकारका प्रलयहरूको निरूपण गर्जुभएको छ। ती हून् 
नित्य, नैमित्तिक, प्राकृतिक र आत्यन्तिक । सुरुका चार श्लोकमा नैमित्तिक प्रलयको वर्णन 
गर्नुभएको छ। नैमित्तिक प्रलय भनेको ब्रह्माजीको एक दिन बितेपच्छि उहांको रातभरि तीन 
लोकका सारा व्यवहार लुप्त हनु हो। यसमा ब्रह्माजीले विश्वलाई आफूमा लीन गरी शयन 
गर्नृहुन्छ र शेषशायी नारायण पनि शयन गर्नृहुन्छ । 

अर्को प्रलय हो प्राकृतिक प्रलय । प्रकृति समेतका सम्पूर्णं कार्यवर्गहरू पूर्णतः परब्रह्ममा 
लीन हुने यो प्रलयलाई महाप्रलय पनि भनिन्छ । ब्रह्माजीको पूर्णं सय वर्षको आयु बितिसकेपच्ि 
हने यो प्रलय पनि उहाँको जीवन अवधिको समय बराबर सय वर्षसम्मको हुन्छ। यसमा तीन 
लोक मात्र नभई सम्पूर्ण पञ्चमहाभूत, तिनका कारण पञ्चतन्मात्र र जीवहरू यी सबै मूलप्रकृति 
मायामा लीन हृन्छन् र माया ब्रह्ममा लीन ह॒न्छ। ईश्वरको इच्छाशक्तिद्रारा पदार्थको रूपमा 
कल्पित भद्रहेका परमाणुहरूको टोस स्थितिशक्ति समाप्त भई ब्रह्ममा ने अवस्थित हुने यो प्रलय 
प्राकृतिक प्रलय हो । यसको वर्णन यहाँ पांँचौँ श्लोकदेखि बाईसौँ श्लोकसम्म गरिएको छ । 

यसपचछि तेईसौँ श्लोकदेखि चौँतीसौँ श्लोकसम्म आत्यन्तिक प्रलयको वर्णन छ । आत्यन्तिक 
प्रलय भनेको ज्ञानद्वारा संसारबन्धनबाट पूर्णतः मुक्त हनु हो। चार प्रकारका प्रलयमध्ये यही नै 
वास्तविक प्रलय हो, यसपचछि फेरि संसारबन्धनको प्राप्ति हदेन । श्रीशुकदेव भन्नुहन्छ बुद्धि, 
इन्द्रिय र तिनका विषयको रूपमा एडटे अधिष्ठान चैतन्य ने प्रकट भट्रहेको छ । त्यसैले घट आदि 
पदार्थ, त्यसलाई ग्रहण गर्ने चक्षु आदि इन्द्रिय र बुद्धि अर्थात् तद्विषयक अन्तःकरणको वृत्ति यी 
सबे एड ज्ञानतत्त्वमात्रका विलास हून्। अज्ञान एवं भोगवासनाको कारण एडटै अधिष्ठान चैतन्य 
प्राणीहरूको लागि ग्राह्य, ग्राहक र ग्रहणको भेदमा देखिन्छ । यो सने भेद केवल माया मात्र हो। 


रामानन्दी दीका 


५९०२ 
द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 


जीवका जाग्रत्, स्वप्न र सुषुप्ति यी तीन अवस्थाहरू पनि माया मात्र हन्, वास्तविक होडनन्। 
श्रीशुकदेव भन्नुहन्छ यद्यपि संसाररूपी सम्पूर्ण विकार आत्माभन्दा भिन्न पदार्थको रूपमा प्रतीत 
भट्रहेके छ, तर यसको प्रत्यगात्माभन्दा भिन्न कुनै पनि सत्ता छैन । पदार्थहरूको सत्ताको सिद्धि 
ज्ञानद्वारा ने हुन सक्छ । स्वयं पदार्थहरू ज्ञानस्वरूप छैनन् र सत्तायुक्त पनि छैनन्। यदि भणएदेखि 
चैटो, कपडा, घर, जमिन आदि पदार्थ चेतन आत्माभन्दा बाहेक स्वयंमा सिद्ध हनुपर्नै, तर 
संसारलाई सिद्ध हून त आत्मचैतन्यको आवश्यकता रहन्छ । केवल आत्मा स्वयंप्रकाश र अद्धितीय 
छ। 

डोरीमा कल्पित सर्पले डोरीबाट सत्ता पाएर सिद्ध भएको छ, जुन वस्तु जहाँ अध्यस्त हुन्छ, 
त्यसले अधिष्ठानको सत्ता स्वतः पारंछ। यसै नियमले प्रपञ्च पनि ब्रह्ममा अध्यस्त भएकाले 
ब्रह्मसत्ताद्रारा स्वतः सत्तावान् र प्रकाशित हुन सम्भव छ। अतः सम्पूर्ण जगत् ब्रह्मा कल्पित 
भएको हो, यसको नामरूपप्रतीति पूर्णतः अवास्तविक हो अनि यसको सत्ता ब्रह्मभन्दा अभिनन हो 
भन्ने सिद्ध हुन्छ । यस्तो तत्त्वज्ञान प्राप्त गरेपछछि व्यक्ति कसरी मिथ्या संसारको बन्धनमा पर्ला ? ऊ 
त अद्वितीय आत्मामा अवस्थित हुन्छ । यही नै संसारको पूर्णतः बाध या आत्यन्तिक प्रलय हो। 

यसपच्छि ३५ देखि ३८ श्लोकसम्म नित्य प्रलयको वर्णन छ। संसारका सम्पूर्ण पदार्थ 
विनश्वर भएकाले तिनको प्रतिक्षण उत्पत्ति र प्रलय भदट्रहन्छ । क्षणक्षण हुने यो परिवर्तन या 
क्षणभङ्गुरता नै नित्य प्रलय हो । यही निरन्तरको क्षणिकतालाई ध्यानमा राखी प्रतिदिनको सुषुप्ति 
अवस्था, जसमा प्राणीका लागि सम्पूर्ण संसार विलीन भएको हुन्छ, त्यसैलाई नित्य प्रलय 
भनिन्छ। 


एताः कुरुश्रेष्ठ जगद्धिघातुनांरायणस्याखिलसत्त्वघाम्नः। 
रीलाकथास्ते कथिताः समासतः कार्त्स्न्येन नाजोऽप्यभिधातुमीराः ॥ २९ ॥ 


पदढार्थ नारायणका कात्स्न्येन  पूर्णरूपमा 
कुरुश्रेष्ठ  हे कुरुश्रेष्ठ परीक्षित् एताः  यी अभिधातुं  वर्णन गर्न 
जगद्धिधातुः  संसारका विधाता लीलाकथाः  लीलाकथाहरू अजः अपि  ब्रह्माजी पनि 
अखिलसत्त्वधाम्नः  सम्पूर्ण ते  तपाईलाई ईशः न  समर्थ हुनुहुन्न 
प्राणी र शक्तिका आश्रय समासतः  छोटकरीमा 

नारायणस्य  भगवान् कथिताः  बताइए 








ताक्यार्थ हे कुरुश्रेष्ठ परीक्षित् ! संसारका विधाता, सम्पूर्ण प्राणीहरूका शक्ति तथा एेश्वर्यका 
खानी भगवान् नारायणका यी लीलाकथाहरू मेले तपाईलाई सडक्षेपमा सुना । यिनलाई 
पूर्णरूपमा वर्णन गर्न त ब्रह्माजी पनि समर्थ हुनुहुन्न । 
संसारसिन्धुमतिदुस्तरमुत्तिवीर्षोनान्यः प्ठवो भगवतः पुरुषोत्तमस्य । 
लीलाकथारसनिषेवणमन्तरेण पुंसो भवेद् विविधटुःखदवादिंतस्य ॥ ४०॥ 


रामानन्दी दीका 


५९०२् 


द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 
पढार्थ उत्तितीर्षोः  तर्न चाहने रसपानलाई छाडेर 
विविघदुःखदवादितस्य  अनेक पुंसः  मनुष्यका लागि अन्यः  अर्को 

किसिमका दुःखरूपी उदेलोद्रारा भगवतः  भगवान् प्ठवः  तर्न उपाय वा डङ्गा 
पीडित भएका पुरुषोत्तमस्य  पुरुषोत्तमका न भवेत्  केही पनि हुन सक्देन 
अतिदुस्तरं  पार गर्न कठिन लीलाकथारसनिषेवणम् 

संसारसिन्धुं  संसारसागरलाई अन्तरेण  लीलाकथारूपी 








ताक्यार्थ अनेक किसिमका दुःखरूपी उडेलोले पिल्सिएर पीडित बनेका र तर्न कठिन 
संसाररूपी घोर सागरलाई पार गर्न चाहने मानिसहरूका निम्ति भगवान् पुरुषोत्तमका 
लीलाकथारूपी रसपानलाई छोडेर अर्को उपाय केही पनि हून सक्देन । 


पुराणसंहितामेतामृषिनांरायणो ऽव्ययः । 
नारदाय पुरा प्राह कृष्ण्देपायनाय सः ॥ ४९॥ 


पदार्थ ऋषिः  ऋषीश्वर कृष्णद्धेपायनाय  कृष्णद्रैपायन 
एतां  यो नारायणः  नारायणले वेदव्यास लाई बताउनुभएको 
पुराणसंहितां  पुराणसंहितालाई नारदाय  नारद मुनिलाई थियो 

पुरा  पूर्वकालमा प्राह  बताउनुभएको थियो र 

अव्ययः  अविनाशी सः  ती नारदजीले 








ताक्यार्थ मेले तपारईलाई सुनाएको यो पुराणसंहिता पहिला भगवान् नरनारायणले नारद 
मुनिलाई सुनाउनुभएको थियो र त्यसपछि नारदजीले वेदव्यासलाई सुनाउनुभयो । 


स वे मह्यं महाराज भगवान् बादरायणः । 
इमां भागवतीं प्रीतः संहितां वेदसम्मिताम् ॥ ४२॥ 


पढार्थ ने संहितां  संहिता 
महाराज  हे महाराज प्रीतः  अत्यन्त प्रसनन भएर मह्यम्  मलाई उपदेश 
सःती वेदसम्मितां  वेदतुल्य गर्जुभएको हो 

भगवान्  भगवान् इमां  यो 

बाद्रायणः वै  कृष्णद्रैपायनले भागवतीं  भागवत 








वाक्यार्थ हे महाराज ! भगवान् बादरायणले नै अत्यन्त प्रसन्न भएर वेदतुल्य यो भागवतसंहिता 
मलाई उपदेश गर्नुभएको हो । 


एतां वक्ष्यत्यसो सूत ऋषिभ्यो नैमिषालये । 
दीर्घसत्रे कुरुश्रेष्ठ सम्पृष्टः शोनकादिभिः ॥ ४३॥ 


रामानन्दी दीका 


९०४ 


द्वादश स्कन्ध 


पदार्थ 

कुरुश्रेष्ठ  हे कुरुश्रेष्ठ परीक्षित् 
नर,  . 

नेमेषाट्ये  नैमिषारण्य क्षेत्रमा 
दीघंसत्रे  लामो समय लगाएर 
गरिने यज्ञमा 


श्रीमद्भागवत 


दोनकादिभिः  शौनक आदि 
ऋषिहरुद्रारा 
सम्पृष्टः  प्रश्न गरिएका 
ज्र 
असो ती 





सूतः  सूतजीले 





अध्याये 


ऋषिभ्यः  ऋषिहरूलाई 
एतां  यो संहिता 
वक्ष्यति  बताउनृहुनेछछ 


वाक्यार्थ  हे कुरुश्रेष्ठ परीक्षित् ! अब यो संहिता नैमिषारण्यमा लामो यज्ञ गर्न बसेका शौनक 
आदि ऋषिहरूले सोधेपछि सूतजीले ऋषिहरूलाई सम्बोधन ग्द सुनाउनुहुनेच् । 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां द्वादशस्कन्धे चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४॥ 


रामानन्दी दीका 


द्वादश स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


५९०५५ 


अध्याय ५ 


अथ पञ्चमोऽध्यायः 


राजा परीकषित्लाई श्रीशुकदेवको अन्तिमि उपदेश 


श्रीञुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
अत्रानुवण्यैतेऽभीक्ष्णं विदवात्मा भगवान् हरिः । 
यस्य प्रसादजो बह्या रुद्रः क्रोधसमुद्भवः ॥ १॥ 


पदार्थ 

अत्र  यस भागवत संहितामा 
अभीक्ष्णं  बारम्बार 
विश्वात्मा  संसारका स्रष्टा 
भगवान्  भगवान् 


अनुवण्यैते  वर्णन गरिनुभएको 
छ 

यस्य  जुन भगवान्को 
प्रसादजः  प्रसन्नताबाट 
जन्मनुभएका 


क्रोधसमुद्भवः  क्रोधनाट 
उत्पन्न हुनुभएका 

रुद्रः  भगवान् रुद्र 
हनुहन्छ 


हरिः  नारायण 








ब्रह्मा  ब्रह्माजी हुनुहुन्छ 


ताक्यार्थ यस भागवतसंहितामा बारम्बार विश्वात्मा भगवान् नारायणको वर्णन गरिएको छ। 
जुन भगवान्को प्रसन्नताबाट ब्रह्माजीको र क्रोधबाट रुद्रको उत्पत्ति भएको हो । 


विवरण यहाँ श्रीशुकदेवले राजा परीक्षित्लाई श्रीमदभागवत महापुराणका प्रतिपाद्य विश्वात्मा 
हरि भगवान् नै हनुहन्छ भनी बताउनुभएको छ। भागवतमा अभीक्ष्णं अर्थात् बारम्बार उनै 
परमात्माको वर्णन गरिएको छ । श्रीमद्भागवतका हरेक स्कन्ध, स्कन्धभित्रको प्रत्येक अध्याय र 
अध्यायभित्रका हरेक श्लोक एवं पदहरू भगवान्का नै प्रतिपादक हुन् । यहो बताइएका सबेथरी 
कथाउपकथाको परम तात्पर्यं कुनै न कुनै रूपले परमात्मासंग नै जोडिएको छ। त्यसौ त 
भक्तहरूका लागि भागवत साक्षात् भगवानूकै वाङ्मयी मूर्तिं भएकाले यसका कुनै पनि अङ्गमा 
भगवत्सम्बन्ध नहुनु सम्भव कैन । यहाँ अनेकं राजाहरूका चरित्र पनि भक्ति, ज्ञान या वैराग्यमध्ये 
कुनै एकलाई बढाउने उदेश्यका साथ उटादइएका छन् । 
हरिशब्द हरणार्थक हू धातुबाट बन्दछ, यसको अर्थ हुन्छ हरति पापम्, अज्ञानं वा हरिः 
अर्थात् जसले पाप या अज्ञानलाई हरण गरिदिनुहन्छ, उहाँ ने हरि हनुहन्छ । भगवान् ६ प्रकारका 
एेश्वर्यहरूले युक्त हुनुहुन्छ । सामान्य प्राणी एवं देवताहरूमा कुनै कुनै एेश्वर्यहरू केही अंशमा रहन 
सक्दछन्, तर सबेथरी एेश्वर्यको पूर्णता त केवल भगवानूमा मात्र हुन सक्छ । शास्त्रमा भनिएको 
च् 
एेश्वर्यस्य समग्रस्य धर्मस्य यशसः शियः । 
ज्ञानवैराग्ययोश्चैव षण्णां भग इतीरणा । । 
अर्थात् सबे प्रकारका योगविभूतिहरू, पूर्ण पराक्रम, कीर्तिं र सम्पत्ति अनि पूर्णतम ज्ञान र 


रामाढन्दी दीका 


९५९०६ 
द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 


वेराग्यलाई नै भग भनिन्छ। यी सबले जो युक्त हुन्छ, त्यही भगवान् हो । अन्यत्र पनि भगवानूको 
लक्षण गर्दै भनिन्छ 
उत्पत्तिं प्रलयं चैव भूतानामगतिं गतिम् । 
वेत्ति विद्यामविद्याञ्च स वाच्यो भगवानिति ।। 
अर्थात् सम्पूर्ण प्राणीहरूको जन्म र मृत्युलाई, संसारको उत्पत्ति र प्रलयलाई अनि विद्या, 
अविद्या सबेलाई जसले जान्दछ, त्यही नै भगवान् हो । 
विश्वात्मा शब्दको अर्थ हुन्छ, विश्वभरिका सबे प्राणीहरूको अन्तर्यामी आत्मा अथवा 
सम्पूर्णं विश्वके रूपमा प्रकट हूने। भगवान् केवल कुनै लोकविशेषमा अवस्थित हुने परोक्ष देव 
नभरई सब प्राणीहरूको हदयका साक्षीरूपले या सम्पूर्ण सृष्टिक रूपमा समेत रहने सर्वरूप 
हनहुन्छ । सामान्य मानिसहरू भगवान् हरि केवल वैकुण्ठ या क्षीरसागरमा मात्र बस्नुहुन्छ भनी 
सोच्दछन्, तर भागवतका प्रतिपाद्य परमात्मा त विश्वात्मा अर्थात् सर्वरूप हुनुहन्छ। सबै 
प्राणीहरूभित्र अहं अर्थात् म हँ भनी आत्मरूपले अवस्थित हुने उहाँ नै हुनुहुन्छ । 
शास्त्रमा आत्मा शब्दको अर्थ गर्दै भनिन्छ 
यच्चाप्नोति यदादत्ते यच्चात्ति विषयानिह । 
यच्चास्य सन्ततो भावस्तस्मादात्मेति कीर्त्यते । । 
यहाँ आप्नोति भन्ने क्रियापद सुषुप्ति अवस्थासंग, आदत्ते भन्ने क्रियापद स्वप्न अवस्थासंग 
र अत्ति भन्ने क्रियापद चाहं जाग्रत् अवस्थासंग सम्बद्ध रहेका छन् । आप्नोति अर्थात् प्राप्त गर्द, 
कसले ? जीवले, कसलाई ? ब्रह्मलाई, अनि कहिले ? सुषुप्ति अवस्थामा। जीवले सुषुप्ति 
अवस्थामा आफ्नो उपाधि अन्तःकरणलाई छाडी ब्रह्मभाव प्राप्त गरेको ह॒न्छ। यो अर्थ सुषुप्ति 
अवस्थाको अभिमानी प्राज्ञ जीवसंग सम्बन्धित छ। आदत्ते यो क्रियापदको अर्थ ग्रहण गर्द भन्ने 
हन्छ । स्वप्न अवस्थामा त्यस अवस्थाको अभिमानी तेजसले जाग्रतका वासनाहरूलाई ग्रहण गरी 
स्वाप्निक सृुष्टि गरेको हुन्छ । जाग्रत् अवस्थामा जे देखियोसुनियो, त्यसबाट उत्पनन वासनालाई 
ग्रहण गरी वासनामय संसारको रचना गर्ने भन्ने अर्थमा यो आदत्ते क्रियापद तेजस जीवमा घटेको 
छ । यसै गरी अत्ति भन्ने क्रियापदको अर्थं खान्छ यो भोग गर्दछ भन्ने हुन्छ । जाग्रत् अवस्थामा 
विश्व जीवले इन्द्रिय, मन आदिद्रारा अनेक विषयहरूको भोग गर्दछ। वासनाअनुसार शुभअशुभ 
कर्महरू गर्ने र॒कर्मअनुसारका फलहरू भोग्ने भएकाले अत्ति यो क्रियापदको सम्बन्ध जाग्रत् 
अवस्थाको अभिमानी विश्वसंग छ। यसप्रकार आत्मा दिनदिनै परिवर्तित भद्रहने तीनथरी 
अवस्थाहरूमा विश्व, तेजस र प्राज्ञ रूपले सबैतिर अन्विति भद्रहेको छ, त्यसे अर्थमा यसलाई 
आत्मा भनिएको हो । 
शब्दशास्त्रअनुसार आत्मा शब्द बारम्बार हिंडनु भने अर्थ बुखाउने अत धातुबाट मनिन् 
प्रत्यय लागेर बन्द । यसको अर्थ हृन्छ अतति सततं गच्छति पृथिव्यादिविकारेषु अनुवर्तते इति 
आत्मा अर्थात् जो पृथिवी आदि सब कार्यवर्गममा अनुवर्तित हृन्छ, त्यसैलाई आत्मा भनिन्छ। सम्पूर्ण 
संसारका कार्य पदार्थ, चेतनअचेतन प्राणी आदि सबेमा अन्तर्यामी साक्षी र चेतन अधिष्ठान 
रूपले पनि आत्माको अनुवर्तन छ। यसप्रकार विश्व अर्थात् सम्पूर्ण संसारको आत्मा भएकाले 


रामानन्दी दीका 


९५९०७ 
द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 


हरिलाई यहाँ विश्वात्मा भनिएको हो । यहाँ विश्वात्मा हरिबाट ने ब्रह्माजी र रुद्रको प्राकट्य हुने 
कुरा समेत बतादइएको छ । भागवतका प्रतिपाद्य हरि केवल शेषशायी लक्ष्मीपति विष्णु मात्र होइन, 
उहाँ त सर्वरूपी एवं सर्वात्मा परब्रह्म ने हुनुहुन्छ । अतः भागवतका सबे कथा एवं उपदेश प्रसङ्गले 
केवल त्यही अद्वितीय तत्त्वको प्रतिपादन गरेको छ। जहाँ ब्रह्मभन्दा भिन्न अर्को कुनै दोप्रो वस्तुन 
कैन र दोस्रो ४ देखिएका सबे वस्तुहरू समेत ब्रह्मभन्दा अभिन्न हन् भने त्यहाँ जजसको 
विषयमा जेजे बताए पनि त्यो सबै त्यही अद्वितीय तत्त्वकै वर्णन मात्र सिद्ध हन्छ। भक्तहरू 
भन्दछन् जसरी आकाशबाट जुनसुकै ठाडँमा पानी बर्सिए पनि नदीहरूको माध्यमले त्यो 
समुद्रमा ने पुग्छ, त्यसै गरी जुनसुकै देवताको स्तुतिपूजा आदि गरिए पनि त्यो सबै अन्तमा यिन 
सर्वरूपी हरिके निकट पुग्दछ । यहाँ विश्वात्मा शब्दले वेदान्तशास्त्रको विषय र हरिशब्दले चाहं 
वेदान्तशास्त्रको प्रयोजनलाई समेत सङड़त गरेको छ। ब्रह्मतत्त्व अज्ञानद्रारा नै विश्वात्मा हने हो । 
यही अज्ञात ब्रह्म वेदान्तको विषय हो। अनि हरि शब्दले चाहं अज्ञानलाई हरण गर्ने भन्ने अर्थ 
नतारंछ । अज्ञान नष्ट भएको या ज्ञात भएको ब्रह्म नै वेदान्तको प्रयोजन हो, मोक्ष भनेको पनि 
अज्ञान हटेको ब्रह्म नै हो, त्यस भन्दा भिन्न कुनै स्थिति या अवस्था होइन । त्यसैले भनिन्छ 
अज्ञातं ब्रह्म विषयः ज्ञातं सत् प्रयोजनम् । यसको सूचना समेत प्रस्तुत प्रसङ्गमा पाटृन्छ। 


त्वं तु राजन् मरिष्येति पशुबुद्धिमिमां जहि । 
न जातः प्रागभूतोऽद्य देहवत्त्वं न नड्क्ष्यसि ॥ २॥ 








पढार्थ जहि  त्यागिदिनुहोस्   शरीर धारण 
राजन्  हे राजा परीक्षित् त्वं तु  तपाईत गर्नुभएको पनि 

मरिष्ये इति  म मनद भन्ने प्राक् अभूतः  पहिले नभएको न  होइन 

इमां  यस्तो जातः  पचि जन्मिएको र॒ न नड्क्ष्यसि  नाश हुनेवाला 
पञ्ुबुद्धिं  तुच्छ विचारलाई अद्य  अहिले पनि हनुहुन्न 


वाक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! अब तपारईले म मर्नह्वु भन्ने तुच्छबुद्धिलाई त्यागिदिनुहोस् । किनभने 
तपाई जन्मिनुभएको पनि होइन, पहिले नभएको पनि हुनुहुन्न, अहिले शरीर धारण गर्नुभएको पनि 
होइन र नाश हुनेवाला पनि हूनुहुन्न । 


विवरण यहाँ श्रीशुकदेवजीले राजा परीक्षित्को मूल समस्या भएको मत्युको न प्रसङ्ग 
उठाउनुभएको छ । यसको अर्थ श्रीशुकदेव अब आफ्नो ज्ञानदृष्टिलाई अरू सबेतिरबाट समेटी 
परीक्षित्को मूल समस्यातफ नै लगादइरहनुभएको छ भन्ने हृन्छ । श्रीधर स्वामी लेख्नुहन्छ त्वं 
कृतार्थ एव इति अनुस्मारयति अर्थात् यहाँ श्रीश्ुकदेवले परीकषित॒लाई तपाई वास्तवमा सर्वै 
कृतकृत्य ने हुनहुन्छ भनी उहँको वास्तविक स्वरूपको सम्छ्ना गराउनुभएको छ। गुरुले 
तत्त्वज्ञानको उपदेश गर्ने क्रममा जब शिष्यले अफे पनि पूर्णतया त्यसलाई धारण गर्दन, तब गुरुले 
आफ्नो आत्मानुभव, गुरुत्वको बल आदि सबैलाई मिसाई एकैपटक शिष्यभित्र शक्तिसन्चार 
गरिदिनुहुन्छ । यस्तो अवस्थामा गुरुभित्र कुनै सर्वव्यापी विराट् शक्तिको आविर्भाव हुन्छ, जुन 


रामानन्दी दीका 


५९०८ 
द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 


शक्ति शिष्यलाई जसरी पनि उद्धार गर्न कृतसङडल्प छ र स्यौ कालका बन्धनबाट पनि उसलाई 
मक्त गराई स्वरूपस्थितिमा आरूढ गरादछाडने निश्चयमा छ । शास्त्रहरूमा यसलाई शक्तिपात 
भनिन्छ, जसमा गुरुले शिष्यमाथि आत्मानुभवको प्रचण्ड तेज नै खन्याददिनुहन्छ । यस अवस्थामा 
गुरुभित्र पूर्ण गुरुत्वको उपस्थिति ह॒न्छ, ज्ञानका आदि उपदेष्टा स्वयं परमात्मा नै शिष्य उद्धार गर्न 
गुरुभित्र आविष्ट हुनुभएको हृन्छ । यस अवस्थामा शिष्य स्वयं नै त्यस परम चैतन्यज्योतिद्रारा 
जगमगाउन पुग्दछछ । 

अनुभवी सत्पुरुषहरू भन्दछन् गुरुमा पूर्ण गुरुत्वको उद्भावन शिष्यको पूर्ण समर्पणद्रारा 
हने गर्द । पूर्ण समर्पणविना सर्वशक्तिमान् सत्तालाई पगाल्ने अर्को कुनै पनि साधन छैन। जसरी 
आफूमा पूर्णतः समर्पित भएको हिंडन नसक्ने बच्चालाई आमाले काखमे लिएर भए पनि बाटो 
पार गरार्द॑छछिन्, त्यसै गरी शिष्य यदि गुरुप्रति पूर्ण समर्पित छ, तर ऊ ब्रह्मानुभवको मार्गमा स्वयं 
हिंदन समर्थ भदसकेको छैन भने त्यस स्थितिमा गुरुले पनि उसलाई आपने काखमा उठाई 
संसारबाट पार गराइदिनुहुन्छ । कटहिलेकहीं त॒ अज्ञानी शिष्य अकस्मात् यो अनुभवको तीत्रता र 
उचाइबाट हडबडाडन पनि सक्छ, तर गुरु एकपटक स्वीकार गरिसकेको शिष्योद्धारको कर्तव्यबाट 
विमुख बन्नुहुन्न । प्रस्तुत प्रसङ्गमा पनि श्रीशुकदेवले राजा परीक्षितूलाई सिधै सम्बोधित गरी उपदेश 
गरेवाट यहाँ उपदेशवचनको माध्यमले आत्मअनुभवलाई नै परीभ्षित्मा स्थानान्तरित गरिरहनुभएको 
देखिन्छ । उहाँ ले राजासंग कडा शब्दमा पशुजस्तो अविवेकी भनी गालीसमेत गर्नुभएको छ। 

प्रायः गुरुटरूलाई कस्तो समस्या आद्पर्दकछ भने जुन शिष्यलाई आफूले उद्धार गर्न 
खोजिएको छ, ऊ चाहं अन्तिम समयसम्म पनि संसारक तानाबानामा अल्मल्लिदररहेको हुन्छ, 
उसलाई त्यहोँबाट दुटाउन आफू कठोर ने हुनुपर्ने हृन्छ । तिखा वचनबाणको यो प्रहारलाई सहन 
गर्न सक्ने शिष्य नै गुरुबाट आपूमा अवतरित पूर्ण कृपालाई धारण गर्न सक्दछ । त्यसैले गुरुका 
कट शब्द एवं व्यवहारहरूलाई स्वीकार गर्न नसक्ने अभिमानी व्यक्तिहरू यो अनुभवबाट वञ्चित 
ने रहन्छन्। श्रीशुकदेवले यहाँ राजाको मनभित्रको भावलाई बुर्दे त्यो भाव पशुहरूको गै 
अविवेकपूर्ण रहेको बताउनुभएको छ। राजामा अणैसम्म पनि मृत्युभय बाँकी नै छ। यसलाई 
शास्त्रहरूमा पाँच क्लेशहरूमध्ये अभिनिवेश भनी बताइएको छ । अविद्या, अस्मिता, राग, द्रेष, 
अभिनिवेश यी पाँच क्लेशहरूमध्ये अभिनिवेश अर्थात् मृत्युभय नै सबैभन्दा भयडूर हुन्छ । यसको 
मुख्य कारण चाहं अविद्याअविवेक नै हो। अज्ञानका कारण आफ्नो वास्तविक स्वरूपलाई 
भुलेको व्यक्तिले शरीर र आत्माको विवेक गर्न सक्दैन, ऊ शरीरलाई ने आत्मा भन्ने ठान्दछ। 
यसैले शरीरको मत्यु हुन लाग्दा म नै मर्न लगँ भनी आत्तिन्छ। आत्मा शरीरभन्दा भिनन हो भन्ने 
नुम्नेवित्तिकै यो सम्पूर्ण भय अकस्मात् हरादृहाल्दछ । 

श्रीशुकदेव शरीरको विषयमा बताठँदे भन्नुहुन्छ प्राक् अभूतः अद जातः अर्थात् हे 
राजन् ! शरीर पहिले धिएन, पछि उत्पन्न भएको हो र यो शरीर एकदिन नष्ट पनि हुन्छ, तर 
आत्मा तपाई न नडक्ष्यसि अर्थात् नष्ट हदेन। उत्पन्न हूनुभन्दा अधि र मूत्युपछि शरीरको कुनै 
अस्तित्व नै रहेदेन, यो त बिचको समयमा आत्मामा केवल कल्पित भएको मात्रै हो। कुनै 
व्यक्तिलाई पुथिवीतलमा जन्मिनुभन्दा अधि तिमी कहँ थियौ ? भनी प्रश्न गर्दा उसले म आमाको 


रामानन्दी दीका 


५९०९ 
द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 


गर्भमा धिं भनी बताउला। आमाको गर्भमा आउनुभन्दा अधि तिमी धियौ कि थिएनौ ? भनेर 
सोध्ने हो भने उसले म थिनं भन्न सक्देन, किनभने कहीं नभएदेखि आमाको गर्भमा कहांबाट 
आयो ? आमाको गर्भमा आउनुभन्दा अधि पनि कहीं न कीं कुनै न कुनै रूपमा अवश्य थियो । 
उसको शरीर त गर्भधारणभन्दा अधि धथिएन, यसैले शरीर हृनुभन्दा पहिले नै आत्माको अस्तित्व 
थियो भन्ने सिद्ध हृन्छ। यसरी शरीरभन्दा भिन्ने आत्माको अस्तित्व प्रमाणित भएपचछि शरीरको 
मृत्यु हदा आत्माको मृत्यु नहूने स्वतः सिद्ध हुन पुग्दछ । यदि शरीरसंगे आत्माको पनि मृत्यु हुने 
भए शरीरको मृत्युलाई कसले सिद्ध गयो ? भन्ने शङ्गा ह॒न्छ । कुनै पनि वस्तुको भावअभावलाई 
बुम्न या सिद्ध गर्न त्यसको प्रकाशक कुनै चेतनको आवश्यकता पर्दछ । शरीरको भावअभावलाई 
पनि सिद्ध गर्न चेतनको नै आवश्यकता पर्वछछ। त्यसैले आत्मा त शरीर ररहदा शरीरको भावको 
प्रकाशक अनि शरीरको मृत्यु हदा त्यसको अभावविनाशको प्रकाशक भई नित्य एकरूपमा 
रहेको छ । यसरी अविकारी तथा नित्य एकरूप आत्मा कटहिल्यै पनि विकारी, क्षणक्षणमा 
बदलिद्ररहने शरीर हुन सम्भवे छैन । अविवेकीहरू चाहं विनाशी शरीरलाई नै आत्मा ठान्ने भुल 
गर्दछन् । 

शरीरलाई जन्म र मूत्युभन्दा अधिपल्छि अस्तित्वहीन भनी बताउनुको अर्थ यो बिचमा 
चाहं शरीर पूर्णतः सत्य हो भन्नु हदे होदन। यहाँ त शरीरलाई क्षणक्षणमा परिवर्तनशील र 
पूर्णतः मिथ्या मानिन्छ। हाड, छाला, मासुले बनेको यो स्थूल शरीर, जसलाई प्राणीहरूले 
व्यवहारकालमा सत्य मानी स्वयं आपू भने ठानेका हृन्छन्, यो त स्वप्न अवस्थामै हराएको छ। 
स्वप्नभित्र व्यक्तिको स्थूल शरीर नभई अकै वासनामय शरीर छ र त्यसैद्रारा ऊ स्वाप्निक 
पदार्थहरूको उपभोग गर्दछ। जसरी जाग्रतूको व्यवहार गरिररहैदा व्यक्तिलाई स्थूल शरीर यथार्थ हो 
भन्ने लाग्दछ, त्यसै गरी स्वप्नव्यवहारको अवस्थामा वासनामय स्वप्नशरीर पनि पूर्णतः यथार्थहो 
भन्ने लाग्दछ । यो स्वप्नको दृष्टान्तद्रारा एउटा त स्थूल शरीरविना पनि व्यक्तिको आत्मचैतन्य 
अस्तित्ववान् रहन सम्भव छ र शरीरको अभावले आत्माको सत्तामा कुनै फरक पर्दैन भने कुरा 
लुखिन्छ भने अर्को चाहं स्थूल शरीर पनि स्वप्नशरीरसमान मिथ्या ने हो भन्ने पनि बुखिन्छ । यसरी 
स्थूल शरीरको असत्ता बुण्नलाई सुषुप्ति, समाधि आदिमा पुग्नै पर्दैन, यो त स्वप्नमा नै असत् 
भटसकेको हुन्छ । अर स्पष्टतः भन्दा जाग्रत्को स्थूल शरीर स्वप्नमा छैन, स्वप्नको वासनामय 
शरीर जाग्रतमा कैन, अनि स्थूल र वासनामय यी दुबे शरीरहरू सुषुप्ति अवस्थामा कछैनन्। यो 
प्राणीहरूले प्रतिदिन गर्ने बोध हो र यसबाट शरीर आत्मा होइन र यो मिथ्या हो भन्ने स्वतः 
प्रमाणित हुन्छ । 

वेदान्तमा शरीरको अर्थ गर्दै भनिन्छ शीर्यते तत्त्वज्ञानात् विनश्यति इति शरीरम् अर्थात् 
तत्तवज्ञानद्रारा नष्ट हुने नै शरीर हो । ज्ञानद्वारा नष्ट हुने भन्नुको अर्थ त्यो मिथ्या रहे भन्ने हो, 
किनभने सत्य वस्तु त ज्ञानद्वारा खन् सिद्ध पो हुन्छ। मिथ्या वस्तु केवल प्रतीति हून्ेल मात्र 
अस्तित्वमा रहन्छ । डोरीको सर्प डोरीमा सर्पभ्रम हूनुभन्दा अधि पनि कैन र सर्पभ्रम हराएपचछ्ि पनि 
रहेदेन, वास्तवमा भ्रमकालमा पनि सर्पको डोरीभन्दा अलग अस्तित्व कैन, यसैले डोरीको सर्पं कुनै 
वस्तु नभई मनको एक वृत्ति या तरङ्ग मात्र हो। ठिक यही दृष्टान्त शरीरका लागि लागु हुन्छ। 


रामानन्दी दीका 


९१० 
द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 


अनुभवीहरूका अनुसार शरीर भनेको पनि केवल शरीराकार वृत्ति मात्र हो, मनको कल्पनाभन्दा 
अलग यो कुनै पदार्थ ने होडन । ज्ञानको उच्च स्थितिमा पुगेपछ्छि, शरीरको बोध त्यसै गरी हरार्ख॑छ 
जसरी डोरीलाई जानेपचछि सर्पको भ्रम अकस्मात् हरारंछ। त्यसेले शरीर प्राक् अभूतः अर्थात् 
शरीरभम हुनुभन्दा अधि धिएन र अद्य जातः अर्थात् अब शरीरभम भएपच्ि अस्तित्वयुक्त रै 
देखिएको मात्र हो । आत्मा चाहं शरीरभरमको पनि अधिष्ठान हो र शरीरको बाध हदा त्यसको 
पनि अधिष्ठान हो। यस्तो सर्धं मिथ्या ने रहेको शरीरलाई सत्य ठानी त्यसमा आत्मभाव गरी 
शरीरसंगे म पनि मर्द भनी बुणनु अत्यन्त मूर्खता हो । मिथ्या शरीरको मृत्यु स्वयं पनि अर्को नयाँ 
मिथ्या नेत हो। त्यसैले हे राजा परीक्षित् ! शरीरको मृत्युबाट चिन्तित नहूनुहोस्, आफू शरीरभन्दा 
अलग त्यसको प्रकाशक एवं अधिष्ठान आत्मा हूँ भने बुमनुहोस् र अविवेकलाई छाडिदिनुहोस् 
भनी श्रीशुकदेवले उपदेश गर्नुभएको छ । 

यस प्रसङ्गमा श्रीशुकदेवले शरीर र पुत्रपौत्र आदिमा आत्माभिमान गर्न नहुने 
बताउनुभएको छ । यिनलाई मिथ्या आत्मा र गौण आत्मा भनिन्छ । यद्यपि वस्तुतः आत्मा एडटे छ, 
तर अज्ञानीहरूले शरीर, पुत्रपरिवारलाई पनि आत्मा ४ ठानेकाले त्यस दृष्टिले गौण आत्मा, मिथ्या 
आत्मा र मुख्य आत्मा भनी आत्माको निरूपण गरिएको छ । भेद प्रतीति हंदाहदे पनि अभेदको 
व्यवहार गरिन्छ भने त्यो गौण आत्मा हो। कसैले आफ्नो छोरालाई अत्यन्त मोहवश यो त मेरो 
आत्मा नै हो भनी बताँदा त्यहं आपरूभन्दा छोरो भिन्न भएको प्रतीति हृंदाहदे पनि अभेदको 
व्यवहार भएको छ, यो अत्यन्त अविवेकको अवस्था हो। जहाँ भेद छ, तर भेदको प्रतीति भई 
अभेदको व्यवहार गरिन्छ भने त्यो चाह मिथ्या आत्मा हो। शरीरलाई आत्मा भनी बुदा 
वास्तवमा शरीर र आत्मा भिन्न भए तापनि त्यो स्पष्टतः जानिएको हदेन। जसरी आगो 
बलिरहेको ठाठ॑मा दाडरा र आगोलाई स्पष्टतः द्ुटयाउन नसके पनि दाउराभन्दा अग्नितत्त्व पृथक् 
ने हन्छ, त्यसै गरी जड शरीरभन्दा चेतन आत्मा पनि अलग नै रहेको छ, तर यिनीहरूको भेदलाई 
नजानेकाले सामान्य प्राणीहरूलाई निःसन्दिग्धरूपमा आपू शरीर नै हँ भने लाग्दछछ । यसरी सबेले 
आत्माको रूपमा बुरेको शरीर वास्तविक आत्मा नभई मिथ्या आत्मा हो र उपनिषद् शास्त्र एवं 
आत्मज्ञहरूको अनुभवमा सच्चिदानन्दरूप अद्वितीय आत्मा नै वास्तविक मुख्य आत्मा हो । मुख्य 
आत्मालाई नबुणनु यही नै अज्ञान हो र मिथ्या एवं गौण आत्मादेखि मुख्य आत्माको विवेक गर्न 
नसक्नु यही नै अविवेक हो । यहां यसैलाई त्यागने निर्देशन श्रीशुकदेवले दिनुभएको छ। 


न भविष्यसि भूत्वा त्वं पुत्रपोत्रादिरूपवान्। 


बीजाङ्करवट् देहादेव्यतिरिक्तो यथानलः ॥ ३॥ 
पढार्थ भूत्वा  भएर पनि । 
त्वं  तिमी न भविष्यसि  उत्पनन हुनेकछैनौ देहादेः  शरीरबाट उत्पन्न 
पुत्रपोत्रादिरूपवान्  छोरा बीजाङ्करवत्  बीजबाट अङ्कुर भएका शरीरदेखि 
नातिका रूपमा उत्पन्न र अङ्कुरबाट बीज उत्पन भए यथा  जसरी 








रामानन्दी दीका 


५९१९१ 
द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 


अनलः  काठ्देखि अग्नि अलग हुन्छ त्यसै गरी व्यतिरिक्तः  तिमी भिन्न छौ 


ताक्यार्थ जसरी बीजबाट अङ्कुरको र अङ्कुरबाट बीजको उत्पत्ति भड्रहन्छ, त्यसै गरी एडटा 
शरीरबाट दोसो शरीर र दोस्रो शरीरबाट तेस्रो शरीरको उत्पत्ति भद्रहन्छ । तिमी जन्मनेवाला 
होइनो । छोरानातिका रूपमा पनि तिमी जन्सिदेनौ। जसरी काठमा व्याप्त भएर पनि अग्नि 
कार्देखि सर्वथा अलग छ, त्यसै गरी शरीरमा व्याप्त भएर पनि तिमी शरीरदेखि भिन्न छो । 


स्वप्ने यथा रिरङ्छेदं पञ्चत्वाद्यात्मनः स्वयम् । 
यस्मात् पश्यति देहस्य तत आत्मा ह्यजोऽमरः ॥ ४॥ 








पदढार्थ  दृश्य आदि विभिन्न अवस्थालाई पनि 
यथा  जसरी स्वयं  आफैले आर्फैले देख्दछ 

स्वप्ने  स्वप्न अवस्थामा पश्यति  देख्दछ ततः  त्यसकारण 

आत्मनः  आप्नो हि  निश्चय नै आत्मा  आत्मा 

शिरश्छेदं  टाउको काटेको यस्मात्  जसरी अजः  अजन्मा र 

पञ्चत्वादि  मरेको, पोलेको देहस्य  शरीरका बाल्य, यौवन अमरः  अमर छ 


ताक्यार्थ जसरी स्वप्न अवस्थामा जीवले आफ्नो टाउको काटिएको, आफू मेको आदि 
अवस्था देख्दछ, त्यसै गरी जाग्रत् अवस्थामा पनि त्यसले शरीरका विविध अवस्थालाई देख्दछ । 
त्यसैले आत्मा अजन्मा र अमर छ। 


घटे भिन्ने घटाकाश आकाशः स्याद् यथा पुरा । 
एवं देहे मृते जीवो ब्रह्म सम्पद्यते पुनः ॥ ५॥ 








पदार्थ ः  महाकाश जीवः  जीवात्मा 
यथा  जसरी स्यात्  हन्छ पुनः  फेरि 

घटे भिन्ने  टो फुटेपछ्ि एवं  त्यसै गरी ब्रह्य  ब्रह्म नै 
घटाकाशः  घटाकाश देहे  शरीर सम्पद्यते  ह॒न्छ 
पुरा  पहिले जस्तै मृते  नाश भइसकेपछ्छि 


ताक्यार्थ जसरी उपाधिरूप टो फुटेपछि घटाकाश पहिले ४ महाकाशरूप हृन्छ, त्यसै गरी 
शरीररूप उपाधि नष्ट भएपचछि जीव पनि पुनः ब्रह्म नै हुन्छ । 


मनः सृजति वै देहान् गुणान् कमौणि चात्मनः । 
तन्मनः सृजते माया ततो जीवस्य संसृतिः ॥ ६॥ 
पदार्थ वि  निश्चयनै मनः  मनले 


रामानन्दी दीका 


५९९२ 


द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 
आत्मनः  आत्माका लागि सृजति  सृष्टि गर्द ततः  त्यसपछि मात्र 

देहान्  विभिन्न शरीरहरू तन्मनः  त्यो मनलाई जीवस्य  जीवको 

गुणान्  गुणहरू र माया  मायाले संसृतिः  जन्ममृत्युरूप 

कमोणि च  कर्महरू सृजते  सृष्टि गर्द संसारचक्र सुरु हुन्छ 








ताक्यार्थ मनले आत्माका लागि विभिन्न शरीर, गुण र कर्महरूको सृष्टि गर्वछछ । त्यस मनलाई 
मायाले सृष्टि गर्दछछ। त्यसपछि जीवको जन्ममृत्युरूप संसारचक्र सुर हुन्छ । 


वितवरण यहाँ गुण, कर्म र शरीर यी सबैको सृष्टि मनले नै गर्दछ भनी बतादइएको छ । सम्पूर्ण 
सुष्टिको मूल कारण मनने हो। जीवभावको कारण पनि यही मन हो र अद्वितीय निर्विकार 
आत्मामा अनन्त संसारभ्मको कल्पना हूनुमा एक मात्र जिम्मेवार पनि यही मन नै हो। मनको 
अभावमा न कुनै कर्म हुन सक्छ, न कुनै प्रकारको फलभोग नै हन सम्भव छ। त्यसैले सबै 
अनर्थहरूको एक मात्र हेतु मन नै हो । 

शास्त्रमा भनिन्छ जगतसुष्टिको क्रममा सर्वप्रथम मायाशबल ब्रह्मबाट आकाश आदि 
पञ्चमहाभूतहरूको उत्पत्ति भयो । तस्माद वा एतस्मादात्मन आकाशः सम्भूतः तैत्तिरीयोपनिषद् 
२.१ । यी आकाश आदि महाभूत स्थूल रूपमा नभरई सूक्ष्म तन्मात्राको रूपमा रहेका हुन्छन्, 
त्यसैले आत्माबाट आकाश आदि उत्पन हनु भनेको शब्द, स्पर्श, रूप, रस र गन्ध यी पाँच 
तन्मात्राहरूको उत्पत्ति हनु हो। यी पाँच तन्मात्राहरूको सात्त्विक अंशबाट द्ु्रादुट्र पाँच 
ज्ञानेन्द्रियहरू उत्पनन ह॒न्छन् र सबेको सात्विक गुण एकत्रित हदा मन, बुद्धि, चित्त र अहङ़ार यी 
अन्तःकरणचतुष्टय बन्दछन् । पन्च तन्मात्राहरूको हाट रजोगुणबाट चाहं कर्मन्द्रियहरू बन्दछन् 
र सबैको रजोगुण एकीकृत भएपचछि त्यसबाट पांच प्राणहरू बन्दछछन् । अनि बाँकी रहेको तामस 
अंश चाहं पञ्चीकरणको प्रक्रियाले स्थूल महाभूतको रूपमा व्यक्त हुन्छ र त्यसबाट शरीर 
आदिको सृष्टि हृन्छ । तर यो सृुष्टिप्रक्रियाले मात्र अनादिकालदेखि बारम्बार सृष्टि भद्ररहरहनुको 
मूल कारणको व्याख्या गर्न सक्देन। अर्थात् परमात्माले मायाद्रारा आकाश आदिको सृष्टि किन 
गर्नुभयो ? भन्ने प्रश्नको उत्तर दिन सकिंदेन । ईश्वरले लीलाका लागि यसो गर्नुभयो भनेहो भने 
पनि ईश्वरीय लीला रची आनन्द लिन खोजिएको संसारमा पीडा, रोग, मृत्यु आदि दुःखहरू किन 
देखिन्छन् त ? भने शङ़ा उट्न सक्छ, त्यसैले सुष्टिका सबैथरी विषमताहरूलाई निरूपण गर्न 
शास्त्रमा मनलाई अधि सारिएको पाटृन्छ। 

प्रलयकालमा मायाद्रारा परमात्मामा लीन भएका प्राणीहरूको मनभित्र विषयभोगका 
पूर्वसंस्कारहरू यथावत् रहिरहेकै हुन्छन्, तिनै संस्कारवश प्राणीहरू फेरि पनि विषयहरूको भोग 
गर्न छट्पटाउन थाल्दछन्। यसरी प्राणीहरूको मनभित्रको खलबल बढेपछ्ि ईश्वरले समेत ती सवे 
मनोभावहरूको पूर्तिं गर्नका लागि उनीहरूले भोग्न मिल्ने गरी संसारको रचना गर्नृहुन्छ । यहाँ 
ईश्वरलाई माया साथमा लिई सुष्टिकर्ममा प्रेरित गर्ने काम पनि प्राणीहरूको मनद्वारा नै भएको 
पादन्छ । हरेक प्रलयपच्ि प्राणीहरूको मनभित्र रहेको वासनाद्रारा ने नयाँ नयाँ सृष्टि हदा हदे यो 
अनादि संसारचक्र सदासर्वदादेखि चलिआएको देखिन्छ । त्यसैले पनि सुष्टिको मूल कारण मन नै 


रामानन्दी दीका 


५९१२ 


द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 


हो । 

यहाँ मनले नै जीवहरूका सत्व, रज र तम यी तीन गुणहरूलाई विभक्त गर्दछ भनिएको 
छ। यी तीन गुणअनुसार नै जीवका जाग्रत् आदि अनेक अवस्थाहरू हुने गर्वछछन् । अरु वास्तवमा 
त सत्त्व, रज र तम यी गुणहरू पनि जीवका नभई मनका नै हृन् । त्रिगुणात्मिका मायाको कार्य 
भएको मनमा नै तीन गुणहरूको सम्बन्ध हृन्छ, ब्रह्मस्वरूप जीवमा होदन । त्यसैले जाग्रत्, स्वप्न 
आदि अवस्थाहरू पनि मनक सात्त्विक, राजस आदि वृत्ति हन् । जाग्रत् अवस्था मनको सात्त्विक 
वृत्ति हो, स्वप्न अवस्था मनको राजस वृत्ति हो र सुषुप्ति अवस्था चाहं मनको तामस वृत्ति हो। 
यी सबै वृत्ति मनका भएकाले आत्मासंग यिनको केही सम्बन्ध छैन। त्यसै गरी शुभअशुभ 
कर्महरूको उत्पत्ति पनि मनबाट नै भएको हो, अकर्ता आत्मामा कर्मको सम्भावना ने हुन सक्देन। 
यसै गरी मनले ने अनेक शरीरहरूको रचना गरेको हो । मनको वासनाअनुसार कर्महरू हुन्छन् र 
त्यसको फल अनुसार अनेक योनिहरूको प्राप्ति हुन्छ । यदि मनभित्र कुनै कर्मवासना कैन भने त्यो 
व्यक्ति जुनसुके कर्म गरेर पनि त्यसको बन्धनमा पर्दैन। यसरी शुभअशुभ अनेकथरी कर्महरू र 
ती कर्महरूबाट प्राप्त हुने लोकलोकान्तर प्राप्तिरूपी फल र उच्चनीच योनिप्राप्तिरूपी फलसमेत 
मनले नै सिर्जना गरेको हो । 

जीवले आपफूलाई अद्वितीय ब्रह्मततत्वको रूपमा नबुखी शरीर, इन्द्रिय आदिको रूपमा बुणनु 
र तिनका भोगहरूमा आसक्ति गर्नु नै बारम्बारको संसारबन्धनको कारण हो। यदि आत्मामा 
जीवभाव उत्पन्न ने नभएको भए यो संसार हुने नै थिएन। यो जीवभावको मूल पनि मन नै हो। 
मनमा परेको आत्माको प्रतिबिम्बलाई नै जीव भनिन्छ। अन्तःकरणमा प्रतिबिम्बित भएकाले 
जीवमा अन्तःकरणका कर्तृत्व, भोक्तृत्व, प्रमातुत्व यी सबै भावहरू स्वभावतः रहेका छन् र यही 
कर्तृत्वभोक्तृत्व भाव नै संसार हो भन्ने वेदान्तको निश्चय छ। जब सर्वव्यापी निर्विशेष ब्रह्मले 
आपूलाई अन्तःकरणभित्र सीमित गरी म यत्ति मात्र हँ भनी परिच्छिन आत्मबोध गयो, त्यहोँबाट 
संसाररूप अनर्थको सुरुवात भयो, यसैले यो अनर्थको जिम्मा अन्तःकरणलाई पनि जान्छ नै। यसै 
कारणले सर्वव्यापक ब्रह्म जीव बनी संसारबन्धनमा बारम्बार धघुमिरहेको छ र आपफूलाई अज्ञानी, 
अपूर्ण, असमर्थ, अयोग्य भन्ने सम्णी निरन्तर दुःखी भद्रहेको छ। मनद्रारा नै आत्माको असली 
स्वरूप ढाकिएको छ, जसका कारण व्यक्ति जहिले पनि मनमा परेको प्रतिबिम्बको रूपमा मात्र 
आत्मबोध गर्न बाध्य छ, आफ्नो वास्तविक स्वरूपलाई उसले थाहा पाडन सकेको छैन । त्यसेले 
शास्त्रमा न ह्यस्त्यविद्या मनसोऽतिरिक्ता मनो ह्यविद्या भवबन्धहेतुः अर्थात् अविद्या अज्ञान भनेको 
पनि मनभन्दा अतिरिक्ति अरू केटी होदन, संसारबन्धनको हेतु भएको अज्ञान भन्नु ने मन हो 
भनिएको छ। 

संसारकल्पनाको एक मात्र कारण मनने हो भनी बताद्रह॑दा मन चाहं कस्तो वस्तु 
रहेछछ ? भन्ने स्वतः जिज्ञासा हन्छ । सबै कल्पनाको एक मात्र कारण भएको यो चाहं स्वयंमा कुनै 
सत्य वस्तु होला भन्ने आशङ़ा समेत हुन सक्ने देखिन्छ, तर विचार गर्दा मन भनेको आपफ्ना 
मान्यताहरूको समष्टि मात्र हो, कुनै वास्तविक पदार्थ होइन । त्यसैले श्रीशुकदेवले यहाँ मन पनि 
मायामय भएको, त्यसको रचना मायाद्रारा भएको बताउनुभएको छ । मन पनि मायामय भएकाले 


रामानन्दी दीका 


५९९१८ 
द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 


सत्य होदन । मन वास्तवमा स्थिर एवं नित्य वस्तु होइन भन्ने त सबै मानिसहरूले दिनदिने अनुभव 
गरिरहेक कुरा हो । भोकले छट्पटादरहेको व्यक्ति भोजन गर्दै जाँदा एक छिनपछि खानाबाट अमन 
हन्छ। कुनै समय कसेका लागि प्राण ने छान तयार भएको व्यक्ति पछि गएर सोही व्यक्ति 
मलाई मन पर्देन भनी बतारंछ । अतः मन नित्य परिवर्तनशील छ। अरु आध्यात्मिक यात्रामा 
लागेकाहरूलाई त मन कति चञ्चल छ भन्ने स्पष्ट नै अनुभव हुन्छ। यस्तो कहिल्यै पनि 
एकनासले नरहने मन कसरी सत्य वस्तु हुन सक्दछ ? मन त केवल सडल्पविकल्पको अर्को नाम 
मात्र हो। सङ्ल्पविकल्प रोकिनेबित्तिकै मन नष्ट भद्हाल्छ । स्थितप्रज्ञ भएका महापुरुषहरूको 
मन आत्मामा नै विलीन भएको हृन्छ । त्यसैले मोक्षको विषयमा बताडँदा मनोनाशलाई नै पूर्ण 
मोक्ष हो भनी बतादृएको छ। 

जहाँ संसार छ, त्यहं मन अवश्य ने छ । अनि जहाँ मन छैन, त्यहाँ संसारसमेत कैन । आगो 
नभएको ठमा धुवाँ नभए जस्तै संसारको कारणभूत मन नभएको ठडँमा संसारसमेत रहेदेन । 
जाग्रत् र स्वप्न अवस्थामा संसार छ, त्यहँ त्यसको कल्पना गर्ने मन पनि विद्यमान छ। अण 
जाग्रत् र स्वप्नमा मन भएकैले त्यहँ संसारबन्धनको प्रतीति छ समेत भन्न सकिन्छ । सुषुप्ति 
अवस्थामा मन छैन, त्यसैले त्यहं संसारबन्धनको प्रतीति पनि छैन । जीवभाव या बन्धनको उपाधि 
भनेको मनने हो, यसको अभाव भएकाले सुषुप्ति अवस्थामा आत्माले सत् स्वरूपलाई प्राप्त 
गरेको हुन्छ भन्ने समेत उपनिषद्मा बतादएको पाडइन्छ सता सोम्य तदा सम्पन्नो भवति 
छान्दोग्योपनिषद् ६.८.१ । यद्यपि सुषुप्तिमा जीवले आफ्नो ब्रह्मरूपताको स्पष्ट अनुभव गर्न 
पाएको कैन, त्यहं मूल आवरण अज्ञान पनि बाँकी ने छ, तर पनि मन नष्ट हूनुको पनि यति 
माहात्म्य छ कि उपनिषद्मा त्यत्तिकै भरमा जीव शिव बनेको भनी बतादएको देखिन्छ । यसरी 
मनोनाश हूनुलाई अति धरे महत्त्व दिइएको पाड्न्छ । अद्वितीय आत्मतत्तवमा मनको प्राकट्य संगसंगे 
संसारकल्पनाको प्रारम्भ भएको हो । यही कुरा बताउन उपनिषद्मा सृष्टिको सन्दर्भमा सबेभन्दा 
पहिले परमात्माले मनकै रचना गर्नुभयो भनी बताइएको छ तन्मनोऽकुरुत । यसबाट सम्पूर्ण 
सुष्टि मनद्वारा त्यसकै आधारमा भएको हो भन्ने स्पष्ट हुन्छ । मन स्वयं असत् पदार्थ भएकाले 
त्यसद्रारा सष्ठ हुनुको मतलब वास्तवमा सृष्टि भएकै छैन भन्ने हो । मनद्वारा गरिएको सृष्टि त्यस्तै 
हो, जसरी जीवले भ्रमद्रारा डोरीमा सर्प, दण्ड, जलधारा, भूचिद्र आदिको सुष्टि गर्दछ अनि स्वप्न 
अवस्थामा पहाड, नदी, खेत, विमान आदिको रचना गर्दछ। भ्रम भएको अवस्थामा कुनै 
पदार्थहरूको सृष्टि भएकै हदेन । यदि आग्रहवश पदार्थहरू उत्पन्न भए भनिन्छ भने अधिष्ठानभन्दा 
बाहेक तिनीहरूको कुनै सत्ता नै हदेन। वास्तवमा एडटै आत्मसत्ता नै जगदभ्रमको अनेक 
कल्पनाको रूपमा अवस्थित छ। यहाँ पृथिवी, जल, तेज, प्राणी आदिको सृष्टि भयो भन्नु 
आत्माभन्दा बहक अरू कुनै कुरा होइन। यही कुरा भागवतमा भनिएको छ 
ज्ञानक्रि यार्थफलरूपतयोरुशक्ति ब्रह्मैव भाति सदसच्च तयोः परं यत् श्रीमदभागवत ११.३.३७ 
अर्थात् इन्द्रिय, तिनका अधिष्ठाता देवता, शब्द आदि विषय र इन्द्रिय एवं विषयको संयोगबाट 
उत्पन्न हुने ज्ञानको रूपमा ब्रह्म नै देखिएको छ । मूर्तअमूर्त अनि त्यसभन्दा पनि पर माया आदि 
सब रूपमा पनि केवल त्यही तत्तव प्रकाशित भद्रहेको छ । प्राणीहरूका दृष्टिपिच्छे संसारका वस्तु 


रामानन्दी दीका 


५९१५ 
द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 


एवं व्यक्तिहरू राम्रानराम्रा आदि भद्रहन्छन् । संसारका पदार्थप्रति कसैको पनि समान दृष्टिकोण 
बन्न नसक्नुले पनि संसारका यी पदार्थ अवास्तविक हन्, त्यसैले जति प्रयास गरे पनि यो यस्तैहो 
भनी निकर्योल गर्न नसकिएको हो । संसारको उत्पत्तिको विषयमा अनेक दार्शनिकहरूको मतभेदले 
पनि यो संसार वास्तवमे उत्पन्न नै नभएको, केवल भ्रमवश आत्मामा कल्पित मात्र भएको भन्ने 
तथ्यलाई उजागर गर्दछन्। यसरी संसारी व्यक्ति या अनेकथरी विचारकहरू सबैको दृष्टि 
संसारको निरूपण अनेक किसिमले गरेकाले पनि यो केवल आआपफ्नो मनको कल्पना मात्र 
रहे भन्ने न प्रमाणित गर्दछ । यही उपदेश यँ परीकषित्लाई दिदएको छ। 


    अ क् यावदीयते 
स्नेहाधिष्ठानवत्यैग्निसंयोगो यावदीयते । 
तावद् दीपस्य दीपत्वमेवं देहकृतो भवः ॥ 
रजःसत््वतमोवृत्त्या जायतेऽथ विनरयति ॥ ७ ॥ 


पढार्थ   दीपको रजःसत्त्वतमोवृत्त्या  रज, तम र 
यावत्  जबसम्म दीपत्वं  दीपत्व सिद्ध हृन्छ॒ सत्वगुणका वृत्तिहरूद्रारा 
स्नेहाधिष्ठानवत्यग्निसंयोगः  ।एवं  त्यरै गरी जायते  उत्पन्न हुन्छ 

तेल, दियो, बत्ती र अग्निसंयोग दृहकृतः  शरीरमा उत्पन्न अथ  यसपच्ि 

ईयते  भद्रहन्छ भएको विनश्यति  नष्ट हुन्छ 

तावत्  तबसम्म भवः  जीव 








ताक्यार्थ जबसम्म तेल, दियो, बत्ती र अग्निको संयोग भद्रहन्छ, तबसम्म दीपको दीपत्व सिद्ध 
हुन्छ । त्यसै गरी जबसम्म आत्माको शरीर आदि उपाधिसंग सम्बन्ध भद्रहन्छ, तबसम्म जीवले 
जन्ममृत्युरूप संसारमा घुमिरहनुपर्दछछ र सत्त्व, रज, तम आदि गुणहरूका वृत्तिले उत्पन्न हने, रहने 
र म्न आदि क्रिया गरिरहनुपर्दछ। 

वितवरण यहाँ शरीर आदि उपाधिका कारण नै आत्मामा संसारबन्धनको प्रतीति भएको हो, 
वास्तवमा होइन भनी दृष्टान्तपूर्वक बताइएको छ । आत्मा शरीरभन्दा भिन हो, तर त्यसैलाई आपू 
भन्ने सोच्नाले यो बन्धनमा परेको हो । श्रीशुकदेव भन्नुहन्छ कसैले स्वप्नमा आफ्नो टाउको 
काटिएको देख्यो भने उसले त्यसै अवस्थामा मेरो टाडको काटियो भने ठान्दछछ, तर वास्तवमा 
उसको टाडको त काटिएको हैदेन, किनभने टाडको काटिएकोलाई जसले जानिरहेको छ, त्यही नै 
आत्मा हो । यदि त्यही स्वप्नशरीर ने आत्मा भएको भए त त्यसको मृत्युलाई कसले जान्यो त ? 
भन्ने शङड़ा हुन्छ । अतः स्वप्नमा व्यक्तिले त्यहँको वासनामय शरीरलाई काल्पनिक रूपमा आत्मा 
मानेको छ, जो नष्ट हदा उसले आपू नै नष्ट भएको ठानेको मात्र हो भन्ने सिद्ध हृन्छ । ठिक यसै 
गरी जाग्रत्को स्थूल शरीरलाई पनि अज्ञानवश आत्मा मानेकाले यसको रोग, मृत्यु आदिलाई 
व्यक्तिले आत्माको ने रोग, आत्माको ने मृत्यु भन्ने ठान्दछ, तर शरीर, इन्द्रिय आदि कुनै पनि 
आत्मा होडइनन्। यदि यिनीहरू नै आत्मा भणएदेखि शरीरका परिवर्तनहरूलाई कसले जान्यो त ? 


रामानन्दी दीका 


५९१६ 
द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 


शरीरको मृत्यु भएको कुरालाई पनि प्रकाशित गर्न आत्मा पक्कै शरीर होन र त्योसंग मर्दन, तर 
अध्यासवशात् आत्मामा पनि शरीरको मृत्यु आरोपित गरिन्छ । 

यहाँ संसारलाई दीपको ज्वाला बल्नुसंग तुलना गरिएको छ। दियो बल्दा त्यसमा पाँच 
चीज रहेका हुन्छन् तेल, दियोको पात्र, बत्ती, अग्निसंयोग र ज्वालारूप परिणाम। संसारचक्र 
भनेको ज्वालाजस्तो हो, यसमा तेल भनेका कर्मने हन्, तेल राखिने दीपपात्र भनेको चाहं मन 
हो । कपासको बत्ती भनेको शरीर हो अनि आगो र बत्तीको संयोग हनु भनेको शरीरमा चैतन्यको 
अध्यास हनु हो । यसरी शरीरमा आत्मचैतन्यको अध्यास भएपछि यो दियो तबसम्म बलिरहन्छ, 
जबसम्म कर्मरूपी तेल सकिंदेन । दियो बल्दा देखिने ज्वाला भनेको चाहं संसार अर्थात् प्रमात्ृत्व, 
कर्तृत्व र ॒भोक्तृत्वको भाव नै हो। वास्तवमा संसार भनेको जीवभाव नै हो, जीवभाव भनेको 
चाहं अकर्ता, अभोक्ता अप्रमाता आत्माले अन्तःकरण मनका कर्तृत्व आदिलाई स्वीकार गर्नु हो। 
भगवत्पाद श्रीशङ्राचार्य लेखनुहन्छ इदं मदीयं कर्म, अहमेतस्य कर्मणः कर्ता कालान्तरे अहमेतस्य 
कर्मणः फलं भोक्ष्ये एतावानेव संसारः अर्थात् यो मेरो कर्महो, म यसको कर्ता हँ र पछि यसको 
फल मैले भोण्छु भने यही कर्वृत्वभोक्तुत्व भाव नै संसार हो। यो भाव हटाउनका लागि 
आत्माको शरीर एवं मनसंग भएको तादात्म्याध्यासलाई नष्ट गर्नुपर्दछ। आत्मज्ञानद्वारा 
अविद्यानिवृत्ति हनेवित्तिके अविद्यामूलक यो अध्यास हरिहाल्छ र व्यक्ति आफ्नो स्वरूपमा 
अवस्थित हृन्छ । यो दियोको दृष्टान्तमा आत्मा भनेको अव्यक्त अग्नितत्त्व हो, जो सर्वव्यापक छ। 
सर्वव्यापक भए तापनि शरीरसंग तादात्म्याध्यासका कारण यसको उपलब्धि शरीरको परिच्छेदमा 
सीमित भएको ह॒न्छ, जसरी अग्निसंयोग भएपचछि दियोको बत्तीमा मात्र आगो ज्वालारूपमा प्रकट 
हन्छ । दियोमा अरू सब वस्तु अनित्य छन्, तर मूल तेजस्तत्त्व चाह नित्य छ, त्यसलाई सिद्ध हुन 
कुनै बत्ती, तेल, भाँडो आदिको आवश्यकता छैन । त्यसै गरी आत्मा पनि सर्वव्यापक चैतन्यको 
रूपमा स्वतः सिद्ध छ। भ्रमवश आत्मा ठानिएको शरीर पनि त त्यही चैतन्यतत्तवकै कारणले सिद्ध 
भट्रहेको छ । त्यसैले आत्मालाई सिद्ध हून शरीरको अपेक्षा छैन। यसै कारण आत्मा नित्य हो, 
ैटो फुटे पनि घटाकाश नफुटे ४ शरीर नष्ट भए पनि आत्मा नष्ट हदेन, बरु सर्वव्यापक 
ब्रह्मतत्त्वमा अवस्थित हुन्छ भन्ने स्पष्ट हुन्छ । 


न तत्रात्मा स्वयंज्योतिर्यो व्यक्ताव्यक्तयोः परः। 
आकाश इव चाधारो धरुवोऽनन्तोपमस्ततः ॥ ८ ॥ 








पदार्थ यः आत्मा  जुन आत्मा छ, आकाशः इव  महाकाश दै 
व्यक्ताव्यक्तयोः  व्यक्त र त्यो आधारः च  सम्पूर्ण जीवको 
अव्यक्तदेखि तत्र न  व्यक्त र अव्यक्तमा आधार 

परः  भिन्न रहनेवाला जन्ममृत्युवाला होइन घुवः  नित्य 

स्वयंज्योतिः  स्वयंप्रकाश ततः  त्यसकारण यो त अनन्तोपमः  अनन्तरूप छ 


ताक्यार्थ जुन व्यक्त र अव्यक्तदेखि पर स्वयंज्योति आत्मा छ, त्यो जन्मनेमर्नैवाला होइन । त्यो 


रामानन्दी दीका 


९१७ 
द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 
त सबेको आधार नित्य र अनन्त छ। 


एवमात्मानमात्मस्थमात्मनेवामृश प्रभो । 
बुद्धयानुमानगभिण्या वासुदेवानुचिन्तया ॥ ९॥ 








पदढार्थ वासुदेवको निरन्तर चिन्तन र॒ आत्मस्थं  आफ्नै शरीरमा 
प्रभो  हे समर्थ राजा अनुमानगभिण्या  मननले युक्त रहेको 

एवं  यसप्रकार बुद्धया  बुद्धिद्रारा आत्मानं  आत्मालाई 
वासुदेवानुचिन्तया  भगवान् आत्मना एव  आरफैले आमृश  साक्षात्कार गर्नुहोस् 


ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! यसप्रकार भगवान् वासुदेवको निरन्तर चिन्तन र मनन गरेर 
विवेकद्वारा आर्फैले आफ्नै शरीरमा रहेको आत्मालाई साक्षात्कार गर्नुहोस् । 


विववरण यहाँ श्रीशुकदेवले राजा परीक्षितूलाई अनुमानगर्भित बुद्धिले अन्तःकरणभित्रै आत्माको 
अन्वेषण गर्न सुखाव दिनुभएको छ । यहाँ अनुमान भनेर अन्वयव्यतिरेकलाई लिन खोजिएको छ, 
पर्वत आदिमा गरिने बहि आदिको न्यायशास्त्रीय अनुमानलाई होइन । त्यसैले श्रीधरस्वामी 
अनुमानगर्भिण्या बुद्धया यसको अर्थ गर्नृहुन्छ द्रष्टरदृश्यान्वयव्यतिरेकयुक्तया बुद्ध्या अर्थात् द्रष्टा 
आत्मा र दृश्य शरीर आदिको अन्वयव्यतिरेकले युक्त भएको बुद्धिले आत्माको अन्वेषण 
गर्नुपर्वछछ । अन्वय भनेको हनु हो र व्यतिरेक भनेको चाह नहूनु हो। आत्मा संसारका हरेक 
पदार्थमा छ। ऊ अनेक रूपले संसारमा अवस्थित भएको छ। संसारका सबे प्राणी एवं 
पदार्थहरूभित्र अन्तर्यामी साक्षीको रूपमा आत्मा अवस्थित छ र यसकै चैतन्यप्रकाशलाई पाएर 
प्राणीहरू आआप्नो गुणधर्ममा प्रवृत्त हुन्छन्। उपनिषद्मा भनिन्छ यः सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन् 
सर्वेभ्यो भूतेभ्योऽन्तरो यः सर्वाणि भूतानि न विदुर्यस्य सर्वाणि भूतानि शरीरं यः सर्वाणि 
भूतान्यन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृत इत्यधिभूतम् बृहदारण्यकोपनिषद् ३.७.१५ अर्थात् जो 
सबे प्राणीहरूभित्र बसेको छ, सबे प्राणीहरू जसका शरीर हुन्, जसलाई सवे प्राणीहरूले जान्दैनन्, 
तर ती सबेभित्र बसेको यसले सबेलाई नियन्त्रित गरिरहेको छ, यही नै तिम्रो अन्तर्यामी आत्मा 
हो । यसरी सवे पदार्थभित्र अन्तर्यामी आत्माको अन्वय स्पष्ट हृन्छ। अलि गहिरिएर विचार गर्दा 
चाहं सम्पूर्ण संसार आत्मामा भ्रमवश कल्पित भएकाले ती सबै संसारकल्पनाको अधिष्ठानको 
रूपमा आत्मा नै रहेको बुखिन्छ । भ्रमद्रारा देखिएको सर्पमा त्यसको अधिष्ठटानको रूपमा डोरीको 
अन्वय अनिवार्य छ। यदि डोरी नै नभए सर्पं कहां देखिन्यो ? यसरी विचार गर्दा संसारमा ब्रह्मको 
अन्वय हूनुको मतलब संसारकल्पनाको रूपमा ब्रह्मतत्त्व नै देखिएको हो र यहाँ ब्रह्मभन्दा अलग 
संसार भने कुनै वस्तु नै छैन भन्ने हृन्छ । संसारको अस्तित्व नै कहीं पनि नभएकाले केवल मिथ्या 
रूपमा प्रतीत भडइ्रहेको त्यसको जहांँसुकै व्यतिरेक छ । संसार स्वयं जहाँ देखिएको हो, त्यहोँ पनि 
त्यसको अभाव छ। यसलाई वेदान्तमा प्रतिपन्नोपाधौ त्रैकालिकनिषेधप्रतियोगी अर्थात् जहाँ जुन 
वस्तु प्रतीत भट्रहेको छ, त्यहाँ त्यो वस्तु तीनै कालमा नहुने भनी मिथ्याको रूपमा बताइएको छ। 
यसरी अन्वयव्यतिरेकको चिन्तनले सम्पूर्ण पदार्थको रूपमा केवल अद्वितीय ब्रह्मत्व कल्पित 


रामानन्दी दीका 


१५९१८ 
द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 


भएको हो र संसार भने वास्तवमा कुनै वस्तु नै कैन भन्ने सिद्ध हुन्छ । अन्वयव्यतिरेकको यो 
तात्पर्य पारमार्थिक अवस्था या ज्ञानोत्तरकालको स्थितिको रूपमा मात्र प्रकट हुन्छ । साधकटहरूले 
चिन्तन गर्ने अन्वयव्यतिरेकमा चाहं शरीर, मन आदिका सबे अवस्थामा आत्माको अस्तित्व 
रहेको र ती अवस्थाहरू एकआपसमा चाहं बाधित भएको भन्ने विचार गरिन्छ । 

वेदान्त दर्शनमा तत्वविचारको आरम्भ पनि अन्वयव्यतिरेकबाट नै हुन्छ र यसको समाप्ति 
पनि अन्वयव्यतिरेकमे गएर हुन्छ । सबेभन्दा पहिले जिज्ञासुले ज्ञानका चार साधनमध्ये आत्मा र 
अनात्माको विवेकको रूपमा अन्वयव्यतिरेकको अभ्यास गर्दछ। उसले आत्मा मात्र सत्य वस्तु 
हो र त्यसबाहेकका अरू सबे मिथ्या हृन् भने भावलाई दृढ रूपले अभ्यास गरेको हुन्छ । सबे 
साधनहरूले सम्पन्न भएको जिज्ञासुले गुरुमुखबाट श्रद्धापूर्वकं वेदान्तश्रवण गरी मनन एवं 
निदिध्यासनबाट जुन तत्त्वसाक्षात्कार गर्द, त्यसमा पनि उसले आपू शरीर, इन्द्रिय आदिदेखि 
अलग तिनको प्रकाशक प्रत्यगात्मा ह भनी अनुभव गर्दछ। यो अनुभव पनि अन्वय व्यतिरेकके 
एडटा रूप हो। त्यसैले भागवतशास्त्रमा बारम्बार अन्वयव्यतिरेकको प्रसङ्ग उठेको पाइन्छ। 
सबभन्दा पहिले व्यासले मङ्गलाचरण श्लोकमा नै अन्वयात् इतरतः भनी अन्वयव्यतिरेकको प्रसङ्ग 
उठाउनुभएको छ। श्रीमदभागवतको मूल उत्पत्ति बिन्दु मानिने चतुःश्लोकी भागवतमा समेत 
नारायणले ब्रह्माजीलाई अन्वयव्यतिरेकद्रारा आत्माको अनुभव गर्नुपर्ने बताउनुभएको छ 
अन्वयव्यतिरेकाभ्यां यत् स्यात् सर्वत्र सर्वदा। बिचबिचका उपदेश प्रसङ्गहरूमा पनि आत्माको 
स्वरूपनिश्चय गर्नका लागि अन्वयव्यतिरेकलाई ने साधन बनाइएको पाडइन्छ। साथे परीक्षित्लाई 
गरिएको यो अन्तिमि उपदेशको प्रसङ्गमा पनि यसको चर्चा आएको छ। त्यसैले अध्येताहरूले 
अन्वयव्यतिरेकरूपी धागामा नै श्रीमदभागवतरूपी माला उनिएको छ भनेर समेत बताएका छन् । 

शब्दशास्त्रअनुसार अन्वय शब्द गत्यर्थक अय् धातुमा अनु उपसर्ग लागेर बन्द । यसको 
तात्पर्य कीं कुनै वस्तु छ भने त्यससंगसंगे अर्को वस्तु स्थ रहिरहनु भने हुन्छ । जहाँजहोँ संसार 
छ, त्यहाँ त्यहँ आत्मा अवश्य नै छ, यही नै संसारमा आत्माको अन्वय हो। जीवका जाग्रत्, 
स्वप्न र सुषुप्ति यी तीन अवस्थाहरू छन्। यी सबै अवस्थाहरूमा आत्मा एकनास भई रहिरहेको 
छ । जाग्रत् अवस्थामा जाग्रत्को स्थूल शरीर, जाग्रतूको अभिमानी विश्व र स्थूलभोग आदि छन्, 
तर त्यहाँ स्वप्न अवस्था, स्वप्नको अभिमानी तेजस र स्वप्नका भोगहरू छैनन् । त्यसै गरी स्वप्न 
अवस्थामा पनि जाग्रत् र सुषुप्ति अवस्था एवं तिनका अभिमानीहरू कैनन्। सुषुप्ति अवस्थामा 
पनि जाग्रत् र स्वप्न यी दुबे अवस्था एवं यिनका अभिमानीहरू छैनन्, तर आत्मा चाहं जाग्रत् 
अवस्थामा स्थूल शरीरको प्रकाशक, स्वप्न अवस्थामा वासनामय स्वप्नकल्पनाको प्रकाशक अनि 
सुषुप्तिमा चाहं केही पनि नजानेको अज्ञानको प्रकाशक भई नित्य अस्तित्ववान् रहेको छ । अ 
भन्दा जाग्रतूमा स्थूल शरीरको भाव अनि स्वप्नसुषुप्ति अवस्थाको अभावको साक्षी भई, स्वप्न 
अवस्थामा वासनामय शरीरको भाव अनि जाग्रत् र सुषुप्ति अवस्थाको अभावको साक्षी भई, त्यसै 
गरी सुषुप्ति अवस्थामा चाहं अज्ञानको भाव अनि जाग्रत् र स्वप्नको अभावको साक्षी भई यही 
आत्मा नै अवस्थित रहेको छ। समाधि अवस्थामा चाहं आत्मा जाग्रत् आदि सबै अवस्थाहरूको 
अभाव र केवल आत्माको मात्र भावको प्रकाशक भई स्वयंप्रकाश रूपमा अवस्थित भएको छ। 


रामानन्दी दीका 


९१९ 
द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 


यसरी जाग्रत् आदि तीनै अवस्थामा आत्माको अन्वय देखिन्छ भने ती अवस्थाहरू चाह परस्परमा 
व्यभिचरित भएकाहराएका देखिन्छन्। यही नै आत्माको अन्वय र संसारका अवस्थाहरूको 
व्यतिरेक हो । यसको बारम्बार चिन्तननिदिध्यासन ग्नलि आत्मा मात्र वास्तविक अद्वितीय वस्तु 
भएको अपरोक्ष अनुभव हुन थाल्दक । 

यहाँ केटी भक्तहरूले के सोच्न सक्छन् भने हामीले त भगवान्को स्वरूप ध्यान गर्न छाडी 
यी तीन अवस्थाहरूको चिन्तन गर्नु आवश्यक छैन, किनभने यहाँ वासुदेवको चिन्तन हदेन । तर यो 
शङ़ा निराधार छ, किनभने अन्वयव्यतिरेकको क्रमले चिन्तन गरिने त आत्माको नै हो, नाशवान् 
शरीर आदिको होदन । मिथ्या शरीरमा अनादि कालदेखि आत्मबुदधि गर्न हुने, तर त्यसलाई आत्मा 
होइन भन्ने सिद्ध गर्न अन्वयव्यतिरेकको अभ्यास गर्न नहूने भने कदापि हुन सक्देन। भगवान् 
वासुदेव सबैका आत्मा हुनहुन्छ । वासुदेवः सर्वम् श्रीमदभगवद्गीता ७.१९ अर्थात् यो सम्पूर्ण 
संसार वासुदेवरूप हो । यो अद्वितीय आत्मतत्वको चिन्तन उहाँके चिन्तन त हो, त्यो भन्दा भिन्न 
कहाँ हो र ? त्यसैले यहाँ श्रीशुकदेवले अन्वयव्यतिरेकको चिन्तनले युक्त भएको बुदधिको विशेषण 
लगाँदे वासुदेवानुचिन्तया यो पदको प्रयोग गर्नुभएको छ। वासुदेवानुचिन्ता शब्दको अर्थ हुन्छ 
वासुदेवः अनुचिन्त्यते यया सा अर्थात् जुन बुद्धिद्रारा वासुदेवको चिन्तन गरिन्छ । वेदान्तप्रतिपाद्य 
ब्रह्म नै भगवान् वासुदेव भएकाले ब्रह्मसाक्षात्कारका यी प्रक्रियादेखि भगवद भक्तहरू आत्तिनुपर्ने 
आवश्यकता छैन । 

राजालाई उपदेश गर्दै श्रीशुकदेव भन्नुहुन्छ आत्मना अर्थात् समाहित मनद्रारा आत्मस्थं 
अर्थात् शरीरभित्रै अवस्थित, आत्मानं अर्थात् प्रत्यक् आत्मालाई नै चिन्तन गर्नुहोस् । आत्माको 
चिन्तन एवं साक्षात्कार गर्ने ठाउ शरीरभित्र हृदयमा नै हो, करटी बाहिर होइन । अन्तःकरण र 
आत्माको परस्पर तादात्म्याध्यास भएको ठँ शरीरभित्र ने हो । यो हदयग्रन्थिलाई फुकाउन पनि 
हृद यभित्रै शरीर र अन्तःकरणभन्दा भिन्न आत्माको साक्षात्कार गर्नुपर्दछ। त्यसैले उपनिषद्मा 
भनिन्छ भिद्यते हृदयग्रन्थिः ...दुष्ट एवात्मनीश्वरे अर्थात् आपफूभित्रै ईश्वर दर्शन गर्नाले मात्र 
हृद यग्रन्थि नष्ट हुन्छ । शरीरभित्रै आत्मोपलन्धि हुने हनाले उपनिषद्मा मनुष्य शरीरलाई ब्रह्मको पुर 
भनेर पनि बताटइएको छ यदिदमस्मिन् ब्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीकं वेश्म छान्दोग्योपनिषद् ८.१.१ 
अर्थात् ब्रह्मको सहर भएको यो शरीरमा हदयकमलरूपी ब्रह्मको निजी निवासस्थान छ, त्यहीं नै 
ब्रह्मलाई जान्नुपर्वछ । हृदयभित्र॒ अन्तःकरणका वृत्तिहरूको साक्षी रूपले प्रत्यगात्मा निरन्तर 
अवस्थित छदे । शरीरका बाल्य, युवा, वार्धक्य आदि अवस्थाहरूको परिवर्तनको पनि त्यो साक्षी 
हो, अनि दिनदिनै परिवर्तित भद्ररहने जाग्रत् आदि अवस्थाहरूको पनि साक्षी त्यही हो । आत्मालाई 
स्पष्टतः यही साक्षीको रूपमा अनुभव गर्नु नै आत्मानुभवको प्रक्रिया हो। उपनिषद्मा भनिन्छ 
प्रतिबोधविदितं मतममृतत्वं हि विन्दते केनोपनिषद् २.४ अर्थात् बुद्धिवृत्तिको साक्षी रूपले 
आत्मालाई जानेर नै अमृतत्व मोक्ष प्राप्त हृन्छ । यस मन्त्रको व्याख्यामा भगवत्पाद श्रीशङ्राचार्य 
लेख्नुहुन्छ नान्यत् टद्रारमन्तरात्मनो विज्ञानाय अर्थात् अन्तरात्मालाई जान्ने योभन्दा अर्को कुनै 
नाटो कछैन। भगवत्ततत्वसाक्षात्कार, ब्रह्मदर्शन, आत्मज्ञान, तत्त्वबोध आदि जेजे नामले बताए पनि 
सबेद्रारा भनिने वस्तु यही हो। त्यसैले राजालाई भागवतको कथा सुनाएपछ्छि अन्तिम 


रामानन्दी दीका 


९२० 
द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 


उपदेशप्रसङ्मा श्रीशुकदेवले भगवत्ततत्वको अनुभव हृदयभित्रै गर्नुपर्ने निर्देशन दिनुभएको हो। 
यसप्रकार यो उपदेशप्रसङ्गबाट तत्त्वसाक्षात्कार करीं बाहिर नभई हृदयभित्र नै हुने र यसको लागि 
उपयुक्त चिन्तनप्रक्रिया भनेको शरीर एवं जाग्रत् आदि अवस्थाभन्दा आत्मालाई दृट् याई 
अन्वयव्यतिरेकको क्रमले गर्ने चिन्तन नै हो भन्ने समेत स्पष्ट हुन्छ । 


चोदितो विप्रवाक्येन न त्वां घक्ष्यति तक्षकः। 
मृत्यवो नोपधक्ष्यन्ति मृत्यूनां मृत्युमीरवरम् ॥ १०॥ 


पदार्थ त्वां  तपाईलाई ईङवरं  ईश्वररूप तपा्ईलाई 
विप्रवाक्येन  ब्राह्मणको श्रापलेन पक्ष्यति  भस्म गर्न सक्दैन मृत्यवः  मृत्युहरूले 

चोदितः  प्रेरित भएको मृत्यूनां  मृत्युका पनि न उपधक्ष्यन्ति  नष्ट गर्न सक्ने 
तक्षकः  तक्षक नागले मृत्युं  मृत्युस्वरूप कैनन् 








वाक्यार्थ ब्राह्मणको श्रापले प्रेरित भएको तक्षक नागले तपाईलाई टोक्नेक्ठैन । किनभने तपाई त 
मत्युका पनि मृत्युस्वरूप हुनृह॒न्छ । त्यसकारण तपार्ईलाई मृत्युले पनि नष्ट गर्न सक्दैन । 


अहं बह्म परं घाम बह्याहं परमं पदम् । 
एवं समीक्ष्य चात्मानमात्मन्याधाय निष्कठे ॥ १९॥ 
पदार्थ बह्म  ब्रह्म नै निष्कठे  निराकार 
अहं  मनै अहं  महँ आत्मनि  आत्मामा 
परं घाम  सबैको आश्य एवं  यसप्रकार आधाय च  लीन गरिदिनुहोस् 
बह्म  ब्रह्म ह समीक्ष्य  विचार गरेर 
परमं पदं  परम पद आत्मानं  आपूलाई 








ताक्यार्थ मनै सबेको आश्रय ब्रह्म हँ र परम पद ब्रह्मनै म हँ भन्ने निश्चय गरेर आफले 
आपूलाई निराकार आत्मामा लीन गरिदिनुहोस् । 
विवरण यस श्लोकमा श्रीशुकदेवले परीकषित्लाई जीव र ब्रह्मको एकताको उपदेश गर्नुभएको 
छ । तत्वमसि महावाक्य सुनिसकेपक्ि आत्मालाई ब्रह्मभन्दा अभिन्तरूपमा अनुभव गर्ने 
निदिध्यासनको प्रक्रियामा जिज्ञासुले यसरी अभ्यास गर्न गर्दछछन् र यही भाव दृढ भएपक्ि अपरोक्ष 
अनुभवको रूपमा आत्मा प्रकाशित ह॒न्छ । श्रीशुकदेवले परीभषितलाई श्रीमद्भागवत श्रवण गराएको 
अन्तिम सातौ दिनमा उहाँ लाई महावाक्यको उपदेश गर्नुभएको छ । यहौँ जीव र ब्रह्मलाई एड 
रूपमा बताइएको छ। 

अनादिकालीन अज्ञानका कारण जीवले आपफूलाई ब्रह्म भनी बुरुन सकेको छैन। उसले 
आपूलाई शरीर, इन्द्रिय, मन आदिले युक्त अल्पशक्तिमान् जीवको रूपमा बुरेको छ। शरीर 
निरन्तर परिवर्तनशील छ, बाल्यावस्था, युवावस्था र वृद्धावस्थामा यसमा अनेक भिन्नताहरू 


रामानन्दी दीका 


९५ 
द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 


देखिन्छन्, तर आत्मा चाहं सबे अवस्थामा अहं अर्थात् म दह्र भनी एकरूपले प्रकाशित भट्रहेको 
छ। यो हंदाहैदे पनि अविद्याको प्रबल प्रभाव कस्तो छ भने जीवले आफनो अनुभवबाट आप्र र 
शरीर भिन्न भएको बुण्न सकेको कैन । यसै गरी मनमा पनि विरोधी भावहरूको निरन्तर परिवर्तन 
भट्रहन्छ, ती सवे भावलाई प्रकाशित गर्ने आत्मामा कुनै परिवर्तन छैन, तर पनि जीवले आपू 
मनभन्दा भिन्न भएको बमन सकेको कछैन। यसरी शरीर, मन आदिमा तादात्म्याध्यास गरी तिनैलाई 
आपू मानिरेको जीवको सर्धैँ एउटा गुनासो रहेको छ भेले गर्न चाहेको काम गर्न सकि, 
पाउन चाहेको पाडन सकरन, जानन चाहेको जान सकि, मेरो सामर्थ्य थोर भयो आदि। 
सर्वव्यापक परमात्माको स्वरूप भएकाले उसलाई आफनो अस्तित्व संसारभरि छाओस्, आपू धन, 
जमिन, परिवार आदिको माध्यमले सबेतिर उपस्थित हन सकं भने इच्छा लागिरहन्छ, तर थोर 
सामर्थ्य भएको शरीर, थोर शक्ति भएको मन र बुद्धि यी अनित्य वस्तु हुन्नेल ऊ कसरी सबेतिर 
व्याप्त हुन सक्दछ र ? त्यसैले जीव सध सर्वसमर्थ हन, सर्वज्ञ हुन छटपटाद्रहन्छ । 

ईश्वरको पनि प्राणीहरूसंग एउटा गुनासो रेको छ । भगवानूले सबे शास्त्रहरूमा आपू 
सम्पूर्ण प्राणीहरूको हद यभित्र साक्षीरूपमा रहेको भनी बताउनुभएको छ । अर्जुनले हे भगवान् ! म 
हजुरलाई कुन कुन पदार्थहरूमा चिन्तन गरू ? भनी प्रश्न गर्दा भगवान्ले बताउनुभयो अहमात्मा 
गडाकेशः सर्वभूताशयस्थितः श्रीमदभगवद्गीता १०.२० अर्थात् हे अर्जुन ! म सम्पूर्ण प्राणीहरूको 
आत्मरूपमा हृदयभित्रै बसेको दछ्कु। उपनिषद्मा पनि प्रतिबोधविदितं मतममृतत्वं हि विन्दते 
केनोपनिषद् २.४ अर्थात् बुद्धिवृत्तिको साक्षीरूपले आत्मालाई जान्नाले मोक्ष हृन्छ भनी बताइयो 
र बुद्धिको साक्षीरूपले जान्नुभन्दा अर्को आत्मालाई जानने कुनै उपाय कैन भनी आचार्यहरूले 
निश्चित गर्नुभएको छ । यो सब हदाहुदे पनि प्राणीहरू परमात्मालाई आपूदेखि टाढा वैकुण्ठ आदि 
लोकमा बस्ने भनी ठन्दछन्। यसरी जीवहरूले आपूलाई परोक्ष रूपमा बुेको भगवानूलाई मन 
परेको कैन । उहांलाई जीवहरूले मलाई कहिले अपरोक्ष रूपमा बुण्लान् भन्ने प्रतीक्षा छ, किनभने 
अपरोक्षसाक्षात्कारदारा नै उहाँले आपफ्ना भक्तहरूको संसारबन्धन मेटाउने हो । यसरी जीव र ईश्वर 
दुबेका गुनासालाई अपरोक्ष आत्मबोधले समाप्त गरिदिन्छ र यसकै लागि उपनिषद्का 
महावाक्यहरू प्रवृत्त हुन्छन् । 

यद्यपि जीव र ईश्वरको उपाधिलाई लिंँदा दुबैको एकता सम्भव कैन, किनभने जीव 
अन्तःकरणरूप उपाधिका कारण अल्पज्ञ र अल्पसामर्थ्ययुक्त छ भने ईश्वर चाहं माया उपाधिका 
कारण सर्वज्ञ एवं समर्थ हनुह॒न्छ । चक्रवर्ती सम्राट् र एउटा सिपाहीविच कसरी अभेद हुन सम्भव 
छ र ? त्यसैले तत्त्वमसि छान्दोग्योपनिषद् ६.८.७ अर्थात् त्यही तिमी हौ भन्ने महावाक्यले 
वाच्यार्थमा नभई लक्ष्यार्थमा तात्पर्य बुखार्ंछ । जीव र ईश्वरले एक हुन चाहने हो भने आआफ्ना 
उपाधिलाई त्यागी केवल चेतन आत्मा मात्र बन्नुपर्वछछ र त्यही चेतन आत्माको रूपमा दुबेको 
एकता सम्भव छ। यसको दृष्टान्त दिदे भगवत्पाद श्रीशड्राचार्य भन्नुहुन्छ राज्यं नरेन्द्रस्य भटस्य 
खेटकस्तयोर्व्यपोहे न भटो न राजा विवेकचूडामणि २४६ अर्थात् राजाले राज्य छाडे, सिपाहीले 
र्दी, हतियार आदि छडेमा दुबे मानिसमानिसका रूपमा एक हून सक्दछन् । जीवले आप्ना से 
उपाधिहरू शरीर, मन, इन्द्रिय, प्राण, पुत्र, परिवारलाई पूर्णतः त्यागिदियो भने उसका लागि दया 


रामानन्दी दीका 


५०९१ 


द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 


गरी ईश्वरले पनि आप्नो सर्वज्ञता, सर्वसामर्थ्य आदि उपाधिहरूलाई त्यागिदिनुहन्छ र उसलाई 
अभिन्न बनाउनहुन्छ । त्यस्ता योग्य व्यक्तिलाई ने तत्त्वमसि आदि वेदान्तका महावाक्यहरूको 
तात्पर्य अपरोक्ष रूपमा प्रकाशित हुन्छ । 

यहाँ अहं ब्रह्म परं धाम भन्दा अहंलाई उदेश्य गरी ब्रह्मत्वको विधान गरिएको छ । ब्रह्म यो 
शब्दले सर्वव्यापक भने अर्थ बुखारँछ। यसरी जीवमा ब्रह्मत्वको विधान गर्दा उसको म 
अल्पसामर्थ्यवान् द्रुः भन्ने गुनासो हरां । ब्रह्म अहं भन्दा चाहं ब्रह्ममा अहन्त्वको विधान 
गरिएको छ र यसबाट प्राणीहरूले ब्रह्मलाई आपरूभन्दा भिन्न मानैकाले भएको परमात्माको 
गुनासो पनि मेटिन्छ। जीव अहंरूपले नित्य अपरोक्ष छ, त्यसैले ब्रह्मलाई उदेश्य गरी अहंत्वको 
विधान गर्दा ईश्वर पनि जीवजस्तै अपरोक्ष हुनुभयो । अनि ईश्वर सर्वव्यापक भएकाले अहंलाई 
उदेश्य गरी ब्रह्मत्वको विधान गररेपछ्ि जीव पनि सर्वव्यापक हुने भयो । सर्वव्यापक एवं नित्य 
अपरोक्ष हुन जीव र ईश्वरले आफ्ना दुबै उपाधिहरूलाई त्यागी शुद्ध साक्षी र मायारहित ब्रह्मको 
स्वरूपमा अभिन्न भए। यसरी जीव र ईश्वरको अभिन्नताको तात्पर्य साक्षिचैतन्य र 
ब्रह्मचैतन्यविचको अभेद हो। यी दुबे चैतन्य वास्तवमै आपसमा भिन्न धथिएनन्, तर जीवको 
अज्ञानका कारणले भिन्न ४ प्रतीत भएका धिए । पञ्चदशीमा भनिएको छ 

कूटस्थब्रह्मणोर्भदो नाममात्रादृते न हि । 
घटाकाशमहाकाशौ वियुज्येते न हि क्वचित् । । २३७ 

अर्थात् कूटस्थ साक्षिचैतन्य र ब्रह्मयिच नाम मात्रको भेद छ, वास्तविक भेद कैन, किनभने 
चैटो उपाधिका कारण घटाकाश भयो भन्दैमा त्यो महाकाशभन्दा भिन्न होइन । यहाँ पनि अहं 
भनेर जीव होन, साक्षी ने हो अनि ब्रह्म भनेको निर्विशेष ब्रह्मचैतन्य नै हो । यी दुबेको अभेद हून 
सक्छ । 

अहं ब्रह्म भन्न यो ब्रह्माकार वृत्तिको स्वरूप हो। यसलाई वेदान्तमा चरमवृत्ति, 
अखण्डाकारवृत्ति आदि पनि भनिन्छ । ब्रह्मज्ञान भनेको पनि यसैको नाम हो। यसलाई चरमवृक्ति 
किन भनिएको भने यसपच्ि अन्तःकरण स्वयं बाधित हने हुनाले यसले अर्को वृत्तिलाई जन्माउन 
सक्देन। ब्रह्मको ज्ञानले अज्ञानलाई नष्ट गरिदिन्छ र अज्ञान नष्ट भएपछि अज्ञानको कार्य 
अन्तःकरण पनि नष्ट हुन्छ। चरमवृत्तिको तात्पर्य के हो भने वृत्तौ चरमत्वं नाम 
वृत्यन्तरानुत्पादकत्वम् अर्थात् अन्तःकरण स्वयं नष्ट भई त्यसले अर्को वृत्तिलाई जन्माउन नसक्नु 
यही नै चरमवृत्ति हो । यहाँ के शङ हृन्छ भने ब्रह्म त निर्विशेष निराकार छ, अनि अन्तःकरण 
वृत्तिले चाहं परिच्छिन्न पदार्थलाई मात्र ग्रहण गर्न सक्दछ । जुन ब्रह्म मन, वाणी आदिको विषय 
होइन, यसको तदाकार अन्तःकरणवृत्ति बनन कसरी सम्भव छ र? यसको उत्तर हो अशुद्ध एवं 
बहिर्मुखी अन्तःकरण भएकाहरूका लागि ब्रह्माकारवृत्ति बन्न सम्भव कैन, तर जसको अन्तःकरण 
विवेक, वैराग्य आदि साधनहरूले सम्पननन छ र जसले गुरुसेवापूर्वक वेदान्त अध्ययन गरी मनन 
निदिध्यासन समेत गर्दछन्, उनीहरूका लागि त ब्रह्मबाहिक अरू कुनै लौकिक विषय नै बाँकी 
रहदेनन्, उनीहरूको अन्तःकरण त निरन्तर ब्रह्मरूपमा अवस्थित भद्रहन्छ । चित्त भनेको आखिर 
चित् ब्रह्मरूप ने भएकाले जब चित्त अन्तर्मुख भई ब्रह्मनिकट पुग्छ, तब विषयाध्यास तत्काल नष्ट 


रामानन्दी दीका 


५९२३ 


द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 


हन्छ र त्यो चित्त तत्क्षण ब्रह्ममा प्रतिष्ठित हन्छ। ब्रह्ममा नै बुद्धि प्रतिष्ठित भएका यस्ता 
व्यक्तिहरूलाई शास्त्रहरूमा स्थितप्रज्ञ भनी बताइएको छ। जगत्को अध्यास पूर्णतः मेटिदसकेका 
यस्ता व्यक्तिहरू लौकिक पदार्थहरूलाई पदार्थहरूको रूपमा नभई ब्रह्मरूपमा नै अनुभव गर्वछन् । 
उनीहरूको अनुभव बताँदे भगवान् श्रीकृष्ण भन्नुहुन्छ ब्रह्मार्पणं ब्रह्महविर्ब्रह्माग्नौ ब्रह्मणा हतम् 
श्रीमदभगवद्गीता ४.२४ अर्थात् ब्रहमज्ञानीका लागि सुरो, चरु, अग्नि र हवन गर्ने होता 
आफूसमेत सबे ब्रह्मरूप ने हृन्छन्, यिनीहरूका लागि ब्रह्मानुभव या ब्रह्माकार वृत्तिभन्दा बाहेक 
अरू केटी अवशिष्ट रहेदेनन्। 

यहाँ अज्ञानीहरू के शङ गर्न सक्छन् भने यदि ब्रह्माकारवृत्ति माने हो भने त ब्रह्म पनि 
ैटो कपड़ा आदि पदार्थहरू जस्ते अन्तःकरणवृत्तिद्रारा प्रकाशितप्रमाणित हने जड पदार्थ 
भटहाल्यो नि। फेरि ब्रह्मलाई अप्रमेय स्वयंप्रकाश भनी बतादनुको अर्थके हो ? यसको उत्तर के 
हो भने बहिर्मुखी अशुद्ध अन्तःकरणद्रारा घटपट आदिलाई जान्नु र अन्तर्मुख भएको शुद्ध चित्तद्रारा 
ब्रह्म जान्नुमा धरे भिन्नता छ। पहिलो कुरा त ब्रह्मलाई अन्तःकरणले नजानिने होदन, किनभने 
सूक्ष्म अन्तःकरणद्वारा ब्रह्मलाई जानिन्छ भनी उपनिषद्मे बतादइएको छ मनसैवानुद्रष्टव्यम् 
नृहदारण्यकोपनिषद् ४.४.१९ अर्को कुरा ब्रह्मलाई टो आदिलाई ए प्रकाशित गर्ने होदन, 
जसका कारण ब्रह्मा परप्रकाश्यता आओस्। 

शास्त्रमा यसलाई वृत्तिव्याप्ति र फलव्याप्ति भनी बुखाइएको छ । जड पदार्थहरूलाई जानन 
तद्विषयक अज्ञान पनि नष्ट गर्नुपर्दछ र चैतन्यद्रारा त्यसलाई प्रकाशित पनि गर्नुपर्दछ। अन्तःकरण 
वृत्तिले विषयदेशमा गई विषयलाई ढाक्ने अज्ञानलाई नष्ट गरिदिन्छ। अनि वृत्तिमा प्रतिबिम्बित 
अधिष्ठान ब्रह्मचैतन्यले घटलाई प्रकाशित गरिदिन्छ। अज्ञान नष्ट गर्नु वृत्तिव्याप्ति हो भने चैतन्यले 
प्रकाशित गर्नु फलव्याप्ति हो, तर जुन वस्तु आँ प्रकाशरूप छ, त्यसलाई भने वृत्तिप्रतिविम्बित 
चेतन्यले प्रकाशित गर्नुपर्ने आवश्यकता रहदेन। आफूलाई ढाक्ने अज्ञान नष्ट हूनेबित्तिकै त्यो 
प्रकाशरूप वस्तु आँ प्रकाशित भद्हाल्दछछ । धैँटोभित्रको घडीलाई देखन ैँटोरूपी आवरण हटाई 
उन्यालोले त्यसलाई प्रकाशित गर्नुपर्दछछछ, तर ैँटोभित्र दियो रहे भने त्यसलाई अर्को उज्यालोले 
प्रकाशित गर्नुपर्दैन, आवरण हटेपच्ि ऊ स्वयं नै प्रकाशित भट्हाल्दछ । ठिक यसै गरी अन्तःकरण 
वृत्तिद्रारा ब्रह्मविषयक अज्ञान नष्ट हुनेवित्तिकै स्वयंप्रकाश ब्रह्म आफ नै प्रकाशित भद्रहन्छ । हुन 
त ब्रह्मतत्त्व नित्यज्ञानस्वरूप भएकाले यसमा अज्ञानको कुनै प्रकारको आवरण पनि रहन सम्भव 
कैन, तर अज्ञानी जीवको दुष्टिमा चाहं यो आवरण हुन सक्ने हुनाले अन्तःकरणवृत्तिद्रारा त्यही 
जीवक दृष्टिको अज्ञान नष्ट गरिएको हो । ब्रह्मतत्त्व सूर्यसमान छ । बादलले सूर्यलाई ढाक्यो भन्दा 
पनि बादलले सूर्यलाई नढाकी प्राणीहरूको ओंँखालाई ढाकेको हो, किनभने स्वयं बादलसमेत 
सूर्यके प्रकाशद्रारा सिद्ध हुन्छ, त्यसै गरी जीवको दुष्टिलाई ढाक्ने अज्ञानसमेत ब्रह्मचैतन्यद्वारा ने 
सिद्ध भएकाले ब्रह्मा अज्ञानको आवरण छैन। जीवदृष्टिको अज्ञान जब नष्ट हुन्छ, तब 
स्वयंप्रकाश ब्रह्म स्वतः ने प्रकाशित भटृहाल्दछछ । त्यसैले ब्रह्मलाई अन्तःकरणवृत्तिले प्रकाशित गर्ने 
होइन भन्ने स्पष्ट हुन्छ । 

वास्तवमा संसारका जुनसुकै विषय पनि अन्तःकरणवृत्तिद्रारा प्रकाशित हने होइनन्। 


रामानन्दी दीका 


५९२९ 
द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 


वृत्तिको काम अज्ञानको आवरण हटाददिनु मात्र हो, त्यसपछि विषयलाई प्रकाशित गर्ने कामत 
विषयको अधिष्ठटानको रूपमा रहेको ब्रह्मचैतन्यकै हो । घटको अधिष्ठान भएको ब्रह्मचैतन्यका 
लागि घट नित्य अपरोक्ष रछँदेछ, तर जीवचैतन्यले घट अपरोक्ष गर्न चाहं अन्तःकरण वृत्तिद्रारा 
आफनो दुष्टिमा रेको घटाज्ञान नष्ट गरी अधिष्ठान चैतन्यसंग एक भएर नै घटानुभव गर्नुपर्दछ। 
त्यसैले जहाँ वृत्यवच्छिननन चैतन्यलाई विषयको प्रकाशक भनिन्छ, त्यहाँ पनि अधिष्ठान चैतन्यभन्दा 
अभिन्न भएर नै त्यसले विषय प्रकाशन गरेको हो भन्ने मान्नुपर्वछ। यसबाट टो कपडा आदि 
विषयहरू पनि अन्तःकरणवृत्तिद्रारा नभई अधिष्ठान चैतन्यद्रारा नै प्रकाशित हुन्छन्, 
अन्तःकरणवृत्तिको काम केवल अज्ञानलाई नष्ट गरिदिनु मात्र हो भन्ने सिद्ध हुन्छ । 

ब्रह्म चाहं स्वयं अधिष्ठान चैतन्य नै भएकाले त्यसलाई अधिष्ठान चैतन्यले फेरि प्रकाशित 
पनि गर्नुपर्दैन, यो स्वयंप्रकाश छ। यसरी ब्रह्मत्व अरू कुनै साधनद्रारा प्रकाशित नभएकाले यो 
अप्रमेय हो भन्न सकिन्छ । अप्रमेय या अवेद्य भनेर यो ब्रह्मत्व खरायोको सिड, आकाशको फूल 
जस्तो अप्रामाणिक चाहं होइन, किनभने यसलाई अन्तःकरणवृत्तिले अज्ञाननाश गर्नका लागि 
विषय गरेको छ । अन्तःकरणको ब्रह्माकार वृत्ति भन्नुको तात्पर्य पनि अन्तःकरणले ब्रह्मविषयक 
अज्ञानलाई नष्ट गर्नकै लागि हो। यो ब्रह्माकार वृत्ति ब्रह्मविषयक अज्ञानलाई नष्ट गरी स्वयं पनि 
नष्ट हुन्छ । अन्तःकरण नष्ट भएपच्ि अन्तःकरणावच्छिनन चैतन्यको सानो धेरामा आफूलाई 
मानिरहेको जीव पनि त्यससंगसंगे अधिष्ठान ब्रह्मचैतन्यमै एक भई मिल्दछ। अहं ब्रह्मास्मि 
बृहदारण्यकोपनिषद् १.४.१० यो बोधमा पहिलेको श्षुद्र॒ अहं गई ब्रह्मा विसर्जित भएको र 
व्यक्तिले ब्रह्मात्मभावको अनुभव गरिरहेको स्थिति हुन्छ । आपरूलाई अद्वितीय ब्रह्मरूपमा साक्षात्कार 
गर्न सम्पूर्ण शास्त्र एवं साधनाको यही चरम लक्ष्यलाई श्रीशुकदेवजीले उपदेश गर्नुभएको हो । 


दन्तं तक्षकं पादे केलिहानं विषाननेः। 
न द्रक्ष्यसि शरीरं च विरवं च पृथगात्मनः ॥ १२॥ 


पदढार्थ पादे  आप्ना खुदरामा विकवं च  विश्वलाई पनि 
विषाननैः  विषालु मुखहरदरारा दशन्तं  टोक्न लागेको आत्मनः  आपफूदेखि 
लेलिहानं  जिब्रो तक्षकं  तक्षकलाई पृथक्  भिन्न 
लप्लपादरहेको तथा शारीरं च  आफ्नो शरीरलाई र न द्रक्ष्यसि  देखनहुनेक्तैन 








ताक्यार्थ यसरी आपूलाई आर्फैमा लीन गरेपलि विषालु मुखमा जिन्रो लप्लपाँदै आफ्नो 
खुटामा टोक्न तयार भएको तक्षक, आफ्नो शरीर र सम्पूर्ण विश्वलाई नै तपाईले आपूदेखि भिन्न 
देखनु हुनेक्ठैन । 


एतत् ते कथितं तात यथात्मा पृष्टवान् नृप । 
हरेविं्वात्मनरचेष्टां किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥ १३॥ 


रामानन्दी दीका 


द्वादश स्कन्ध 


पदढार्थ 

तात  हि प्रिय 

नृप  हे राजा परीक्षित् 
आत्मा  आत्मस्वरूप तपार्ईले 
यथा  जसरी 

विरवात्मनः  सवन्तिर्यामी 


वाव्यार्थ हे राजा परीभ्षित् ! 


श्रीमद्भागवत 


हरेः  भगवान् श्रीहरिको 
चेष्टां  लीलाकथा 
पृष्टवान्  सोध्नुभएको थियो 
एतत्  ती सबै 

ते  तपाईलाई 

कथितं  बताइयो 





५९२१५ 


अध्याय  
भूयः  अब फेरि 
किंके 
श्रोतुं  सुन्न 


इच्छसि  चाहनुहुन्छ 





तपाईले सर्वान्तर्यामी भगवान् श्रीहरिका लीलाकथाको सम्बन्धमा 
जजे सोध्नुभएको थियो ती सबै मैले तपारईलाई बतादसके। अब अरू के सुन चाहनुहुन्छ ? 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां द्यादशस्कन्धे बह्योपदेश्ो नाम 


पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५॥ 


रामानन्दी दीका 


५५९२६ 


द्वादश स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


अथ षष्टोऽध्यायः 


अध्याय ९ 


राजा परीक्ितद्रारा भौतिक देहको विसर्जन र छोरा जनमेजयद्रारा गरिएको सर्पयज्ञ 


सूत उवाच सूतजीले भन्नुभयो 

एतन्निशम्य मुनिनामिहितं परीक्षिद् 
न्यासात्मजेन निखिलात्मदृश्ा समेन । 

तत्पादमूलमुपसत्य नतेन मूघ्नां 
बद्धाञ्जलिस्तमिदमाह स विष्णुरातः ॥ १॥ 


पढार्थ 

विष्णुरातः  भगवानूद्रारा रक्षित 
भएका 

सःती 

परीक्षित्  परीक्ित्ले 
निखिलात्मदुश्ा  स्वत्मिदर्शी 
समेन  सबैतिर समान भाव 
राख्ने 


व्यासात्मजेन  व्यासपुत्र 
मुनिना  मुनि श्रीशुकदेवजीद्रारा 
अभिहितं  भनिएको 

एतत्  यो कुरालाई 

निरम्य  सुनेर 

नतेन  इुकेको 

मूधघ्नां  शिरदरारा 

तत्पादमूलं  उहाँको 





चरणनजिकै 

उपसृत्य  गई 

बद्धाञ्जलिः  अञ्जली बाँधी 
तं  उहाँलाई 

इदं  यसो 

आह  भन्नुभयो 





वाव्यार्थ सवे प्राणीहरूमा आत्मदृष्टि गर्ने समद्रष्टा व्यासपुत्र श्रीशुकदेव मुनिले बताएको 
कुरालाई सुनिसकेपचछछि ती विष्णुरात परीकषित्ले शिर इकाई श्रीशुकदेवजीको नजिक गएर दुबे हात 


जोडी उहाँलाई यसो भन्नुभयो । 


राजोवाच राजा परीक्षित्ले भन्नुभयो 
सिद्धोऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि भवता करुणात्मना । 
श्रावितो यच्च मे साक्षादनादिनिधनो हरिः ॥ २॥ 


पदढार्थ 

यत् च  किनभने 

मे  मलाई 

साक्षात्  साक्षात् 
अनादिनिधनः  अनादि र 


अनन्त 

हरिः  श्रीहरि भगवान्का 
लीलाहरू 

श्रावितः  सुनाउनुभयो त्यसैले 





भवता  हजुरद्रारा 
अनुगृहीतः  अनुगृहीत 
अस्मिन दु 

सिद्धः  कृतकृत्य 





करुणात्मना  करुणामूर्ति 


अस्मि  भएको हु 


रामानन्दी दीका 


५५९२७ 
द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 


ताक्यार्थ करुणामूर्ति हजुरले मलाई अनादि र अनन्त भगवान् श्रीहरिका लीलाचरित्रहरू 
सुनाउनुभयो, त्यसैले म हजुरबाट अनुगृहीत भएको छु र कृतकृत्य बनेको हु । 


नात्यदूभुतमहं मन्ये महतामच्युतात्मनाम् । 
अज्ञेषु तापतप्तेषु भूतेषु यदनुग्रहः ॥ ३॥ 








पढार्थ भूतेषु  प्राणीहरूमा अहं  म 

यत्  जुन अच्युतात्मनां  भगवन्मय अत्यटुभुतं  ज्यादे आश्चर्यको 
तापतप्तेषु  संसारका तापबाट महतां  महापुरुषहरूको कुरा 

तप्त भएका अनुग्रहः  अनुग्रह हृन्छ न मन्ये  मान्दिनं 

अज्ञेषु  अज्ञानी त्यसलाई 


वाक्यार्थ संसारका सम्पूर्ण प्राणीहरू तीनथरी तापद्रारा पीडित र अज्ञानी छन्। भगवन्मय 
महापुरुषहरूले उनीहरूमाथि अनुग्रह गर्दछ्न्, यसलाई म आश्चर्यको कुरा मान्दिनेँ । 


पुराणसंहितामेतामश्रोष्म भवतो वयम् । 
यस्यां खलृत्तमङलोको भगवानलुवण्यते ॥ ४॥ 








पदार्थ भगवान्  भगवान्को वयं  हामीहरूले 
यस्यां  जसमा अनुवण्यैते  वर्णन हुन्छ भवतः  हजुरबाट 
खलु  निश्चय नै एतां  यस्तो अश्रोष्म  श्रवण गग्यौँ 
उत्तमरलोकः  पवित्रकीर्तिं पुराणसंहितां  पुराणसंहितालाई 


ताक्यार्थ हामी सबेले हजुरको मुखबाट जसको कीर्तिं पवित्र छ त्यस्ता भगवान् श्रीहरिका 
लीलाहरूका वर्णन भएको यो पुराणसंहिता सुन्यौँ। 


भगवंस्तक्षकादिभ्यो मृत्युभ्यो न बिभेम्यहम् । 
प्रविष्टो बह्म निवांणमभयं दरिंतं त्वया ॥ ५॥ 








पदार्थ प्रविष्टः  प्रविष्ट भएको न बिभेमि  डरावने 
भगवन्  हे सर्वसमर्थ शुकदेव अहं  म त्वया  हजुर्रारा 
निवांणं  परमानन्दमय तक्षकादिभ्यः  तक्षक आदि अभयं  अभयपद 

बह्म  ब्रह्मस्वरूपमा मृत्युभ्यः  कुनै पनि मृत्युदेखि दशितम्  देखाइएको छ 


वाक्यार्थ हे शुकदेव ! हजुरले मलाई अभयपदको साक्षात्कार गराइदिनुभएको छ। म 
परमानन्दमय ब्रह्मस्वरूपमा प्रविष्ट भएको दु । त्यसैले तक्षक आदिबाट हुने मृत्युबाट म डराउन्नँ । 


रामानन्दी दीका 


९२८ 


द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 


अनुजानीहि मां बह्यन् वाचं यच्छाम्यधोक्षजे । 
मुक्तकामारायं चेतः प्रवेश्य विसृजाम्यसून् ॥ ६॥ 








पदार्थ यच्छामि  रोक्न चाहन्छु परमात्मामा 

्ह्यन्  हे शुकदेव मुक्तकामाशयं  विषयवासनाको प्रवेश्य  लगाई 

मां  मलाई संस्कारले रहित भएको असून्  प्राण 
अनुजानीहि  आज्ञा दिनुहोस् चेतः  चित्तलाई विसृजामि  त्याग्दद्ु 
वाच॑  वाणी अधोक्षजे  इन्द्रियातीत 


वाव्यार्थ हे शुकदेव ! मलाई आज्ञा दिनुहोस् । अब म वाणी बन्द गरी मौन हून चाहन्द्ु, अनि 
सम्पूर्ण विषयवासना र त्यसको संस्कारबाट रहित भएको चित्तलाई इन्द्रियातीत परमात्मामा लगाई 
प्राण त्याग्दह्ु । 


अज्ञानं च निरस्तं मे ज्ञानविज्ञाननिष्ठया । 
भवता दशितं क्षेमं परं भगवतः पदम् ॥ ७॥ 








पढार्थ मे  मेरो भगवतः  भगवान्को 
भवता  हजुरदारा अज्ञानं च  अज्ञान पनि पदं  स्वरूप 
ज्ञानविज्ञाननिष्ठया  निरस्तं  हटाइयो दशितम्  देखाइयो 
शास्त्रोपदेश र आत्मानुभवमा परं  परम 

स्थिर रहनाले क्षेमं  कल्याणमय 


वाक्यार्थ हजुरको कृपाद्रारा शास्त्रोपदेश अनुसार आत्मानुभवमा स्थिर रहनाले मेरो अज्ञान पनि 
नष्ट भयो। हजुरले मलाई भगवान्को परम कल्याणमय वास्तविक स्वरूपको साक्षात्कार 
गराउनुभयो । 


वितवरण यस प्रसङ्गमा राजा परीक्षितूले श्रीशुकदेवसमक्ष कृतज्ञता प्रकट गर्दै सबभन्दा पहिले 
आपू सिद्ध भएको अनुभव बताउनुभएको छ । जो सम्पूर्ण रूपमा कृतकृत्य भयो र अब जसले 
केही पाउनुपर्ने बाँकी छैन, उसलाई सिद्ध भन्दछन्। ब्रह्मानुभवद्रारा परीक्षित् पूर्णतः कृतकृत्य 
हुनुभएको छ भन्ने यसबाट स्पष्ट हुन्छ । यसरी कृतकृत्य बनादइदिने ज्ञानदाता गुरुको प्रशंसा कसरी 
गर्न सकिन्छ र? फेरि प्रशंसाले उनीहरूलाई के फरक पर्दछ र? अज्ञानी प्राणीहरूमाथि परम 
अनुग्रह बर्साउनु यो त ज्ञानीहरूको स्वाभाविक धर्म हो, यसमा केटी आश्चर्य मान्नुपर्दैन। 
उपनिषद्मा भनिन्छ नित्यो महिमा ब्राह्मणस्य न वर्धते कर्मणा नो कनीयान् बृहदारण्यकोपनिषद् 
४.४.२३ अर्थात् ब्रह्मज्ञानीको महिमा नित्य छ, त्यो न कुनै कर्मद्रारा बद्दछ, न त घट्दछ । त्यसैले 
शिष्यले स्तुति गर्देमा ब्रह्मस्वरूप उहाँको नित्य महिमामा के फरक पर्दछ र ? यहाँ परीक्षितूले 
आफूमाथि श्रीशुकदेवको परम अनुग्रहलाई सम्खनुभएको छ। कहाँ सात दिन अधि आपफूलाई 


रामानन्दी दीका 


९९ 
द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 


सम्राट् सम्ण्नि र शरीरलाई ने आत्मा भन्ने अज्ञानी परीक्षित्, जसले प्यासको व्याकुलताले धैर्यलाई 
त्यागी तपस्वीको शिरमा मेको सर्प दुण्ड्यादइदिएका थिए, अनि कहँ आज श्रीशुकदेवको 
उपदेशपच्ि ब्रह्मभावमा प्रतिष्ठित भएका परीक्षित् । उहाँले आप मोक्षस्वरूप ब्रह्ममा प्रविष्ट भएको 
र अभयपदमा प्रतिष्ठित हुनुभएकाले सर्प आदिदेखि भय नभएको अनुभव बताउनुभएको छ। 

ज्ञानी गुरुको महत्ता र॒शिष्यको उनीप्रतिको पूर्णं ॒निष्ठालाई धन्यधन्य मान्नै पर्दछ। 
आत्मज्ञानको यो चमत्कारलाई पनि नकार्न सकिंदेन कि यसले सात वित्ताको शरीरमा सीमित 
आत्मबोध गर्ने व्यक्तिलाई सम्पूर्ण प्रपञ्चको अधिष्ठान बनाइदिन्छ । गुरुको महत्ता यसैमा छ कि, 
उनले शिष्यलाई आफू जस्त विमुक्त गराइदिन सकून्, अनि शिष्यको पनि महत्ता यही हो कि 
उसले गुरु एवं वेदान्तवाक्यप्रति पूर्ण निष्ठावान् भई त्यो उपदेशलाई जीवनमा उतारोस् र अपरोक्ष 
अनुभव गरोस्। गुरुको तततवनिष्ठा र ॒शिष्यको गुरुनिष्ठाको यही दुर्लभ समायोजनका कारण 
शुकदेवपरीकषित्को जोडी भागवत वक्ताश्रोतामध्ये सर्वोत्कृष्ट जोडी भयो। मूत्युको भय 
टाउकोमै नाचिरहेकाले परीक्षित् अत्यन्त विरक्त हुनुभएको थियो र मुक्तिका लागि गुरुप्रति पूर्णतः 
समर्पित पनि हूनहुन्थ्यो । उहाँ उपदेशश्रवणको बिचमा खान, शौच गर्न पनि नउठेको कुरा मूल 
प्रसङ्गमे बतादएको छ। खानपिउन पनि छडेकाले उहँले सुत्न, अरू नित्यकर्म गर्न पनि 
त्यागिदिएको भन्ने स्पष्ट छ। यसबाट उहाँले अखण्ड रूपमा परमात्मचिन्तनमा समय विताउने र 
श्रीशुकदेवले उपदेश गरेको कुरालाई हृदयङ्गम गर्दै रहने गरेको बुखिन्छ। यसरी अखण्ड 
परमात्मचिन्तन गर्ने दृढ निष्ठा र भोजन आदि विषयको पनि त्याग गरिदिने पूर्ण वैराग्यका कारण 
परीक्षित्ूलाई अन्तिमि आत्मोपदेशको महावाक्य सुनेपकि तत्काल नै आत्मस्वरूपको अनुभव भएको 
छ । 

वास्तवमा धर्म भनेको त्यही हो, जसद्रारा तत्काल नै शान्तिको अनुभूति होस् । यज्ञ, दान, 
जप आदि नित्य कर्महरू पनि चित्तशुद्धि गराइदिने भएकाले धर्म नै हुन्, तर वास्तवमा परमधर्म 
भनेको आत्मतत्वको अनुभव ने हो। यसैले परीक्षित्ले आपफ्ना सबै नित्य कर्म छाडी कर्तव्यत्याग 
गर्नुभएको होइन, परमधर्मको आश्रय लिनुभएको हो । याज्ञवल्क्यस्मृतिमा भनिएको छ अयं तु 
परमो धर्मो यद् योगेनात्मदर्शनम् याज्ञवल्क्यस्मृति १.८ अर्थात् योगद्वारा आत्मदर्शन गर्नु यही 
परम धर्म हो, अरू यज्ञ, याग आदि सामान्य धर्म हृन् । मनुस्मृतिमा पनि अन्तिम अध्यायमा धर्म 
निरूपणका क्रममा आत्मयाजी अर्थात् निरन्तर आत्मचिन्तन गर्ने व्यक्ति नै सर्वश्रेष्ठ धर्मनिष्ठ 
भएको बताइएको छ । समीपमा रहेको मृत्युको भयलाई हटाउन नसक्ने साधना कसरी वास्तविक 
धर्म हून सक्छ ? जसले मृत्युबाट जोगाउन सक्देन, त्यो गुरु, देवता केही पनि होइन । ब्रह्मज्ञानी 
गुरुहरूले शिष्यलाई अभय पदमा प्रतिष्ठित गराएटे विश्राम लिन्छन् । राजा जनकलाई उपदेशको 
अन्तमा ब्रह्मज्ञानी गुरु याज्ञवल्क्य भन्दछन् अभयं वै जनक प्राप्तोऽसि बृहदारण्यकोपनिषद् 
४.२.४ । अर्थात् हे जनक तिमीले अभय पद पादसक्यौ । सत्सङ्ग र आत्मचिन्तनद्रारा प्राप्त हुने यो 
आत्मबोध सम्पूर्ण ॒धर्मको अन्तिमि लक्ष्य हो। त्यसैले परीभषित् जस्ता सर्वस्वत्यागीहरूको 
आत्मचिन्तन नै सर्वश्रेष्ठ धर्म भएको थाहा पाडृन्छ । 

श्रीशुकदेवले परीकषित्लाई तत््वोपदेश गरिसकेपचछि कि भूयः श्रोतुमिच्छसि श्रीमदभागवत 


रामानन्दी दीका 


९५९३० 
द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 


११.५.१३ अर्थात् हे परीक्षित् ! के सुन चाहन्छौ ? भनी सोध्नुभयो । गृहस्थहरूको घरमा जम्मा 
गाई दुहुने वेलासम्म मात्र अडिने परम विरक्त श्रीशुकदेवले सात दिनसम्म अखण्ड रूपमा 
परीभषितलाई उपदेश सुनाउनुभयो र अरु पनि परीक्षितूले केही सोधे बता भने भाव प्रकट 
गर्नुभयो । तर परीक्षित् भने अब अरू केही पनि सुनने पक्षमा हुनुहुन्न। उह वाणी बन्द गरी 
मनलाई इन्द्रियातीत परमात्मामा विलीन गर्न अनुमति माग्नुहुन्छ। आखिर श्रीशुकदेवले परम 
स्नेहका साथ जसलाई आत्मा अर्थात् आफ्नै स्वरूप भनी स्नेह गर्नुभएको छ, त्यस्ता परीक्षित् 
श्रीशुकदेवसमान नै आत्मनिष्ठ हूनुमा कुनै सन्देह कहाँ छ र ? यहाँ परीक्षित्ले अनुजानीहि अर्थात् 
आज्ञा दिनुहोस् भनी श्रीशुकदेवसंग आपू मौन हुने आज्ञा मात्र माग्नुभएको कैन, श्रीशुकदेवलाई 
आफ्नो स्थानतिर लाग्नसमेत अनुरोध गर्नुभएको छ। त्यसैले सूतजीले यसपचछ्छि वर्णन गरेअनुसार 
पहिले श्रीशुकदेव राजाबाट ह्ुदटई भिक्ुहरूका साथमा त्यहांबाट हिंडनुभएको छ, अनि पचि 
परीभषित् पनि आफ्नो मनलाई आत्मामा स्थापित गरी समाहित बन्नुभएको छ। कुनै प्रपञ्च 
व्यवहार नभएका आत्मनिष्ठ गुरुहरू शिष्यलाई पूर्ण कृतकृत्य नपारी छोडदैनन्, यतिसम्म कि 
उसले अन्तमा आप्नो चाहसमेत नराखोस् । सामान्य संसारी उपदेशकटहरू चाहं शिष्यलाई बारम्बार 
आफ्नो आवश्यकता पर्ने गरी उपदेश बाँकी राख्छन् र ॒यस्ताको उपदेशबाट शिष्य कटहिल्यै 
कृतकृत्य बन्न सक्देनन्। असली गुरुको लक्ष्य शिष्यलाई आपफूतिर तान्ते नभई ब्रह्ममा प्रतिष्ठित 
गराइदिने हृन्छ । यसैले राजाले स्वयं अधि सरी अब हजुर जानुहोस् भनी गरेको बिदादइले 
श्रीशुकदेव पक्के छन् प्रसन्न हूनुभएको छ। श्रीशुकदेव बह॑दो गण्डकीको जल जस्तो हुनुहुन्छ, 
जसलाई आपू बग्दै कहाँ पुग्ने र कुनकुन व्यक्ति एवं स्थानलाई पवित्र पार्ने आरफैलाई थाहा 
हैदेन । त्यसैले श्रीशुकदेव त्यहँबाट कता जानुभयो ? केही उल्लेख कैन, तर परीक्षित् चाहं पूर्ण 
आत्मनिष्ठ बनेको कुरा सबैको सामु स्पष्ट छ । भगवच्चर्चा र ततत्वोपदेशद्रारा मोक्ष प्राप्त भएको 
यो रसिलो र गरिमामय उदाहरण हो, जसलाई विरक्त मुमुक्षु र तत्त्वोपदेशक गुरु दुबेले सर्धं स्मरण 
गरिरहनेछछन् । 


सूत उवाच सूतजीले भन्नुभयो 
इत्युक्तस्तमलुज्ञाप्य भगवान् बादरायणिः । 
जगाम भिक्चुभिः साकं नरदेवेन पूजितः ॥ ८॥ 


पदार्थ पूजितः  पूजा गरिएका अनुज्ञाप्य  बिदा भई 
नरदेवेन  राजा परीक्षितूद्रारा भगवान्  योगेश्वर्यसम्पन्न॒ भिक्षुभिः साकं  त्यागी 
इति उक्तः  यसप्रकार प्रार्थना बादरायणिः  श्रीशुकदेव महात्माहरूका साथमा 
गरिएका र तं  उहाँसंग जगाम  त्यहाँबाट जानुभयो 








ताक्यार्थ राजा परीभ्षित्ले यसप्रकार प्रार्थना र पूजा गरेपलि योगैश्वर्यसम्पनन श्रीशुकदेव पनि 
अन्य भिक्षुहरूका साथमा त्यहांबाट जानुभयो । 


रामानन्दी दीका 


५९३१ 


द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 


परीक्षिदपि राजषिरात्मन्यात्मानमात्मना । 
समाधाय परं दध्यावस्पन्दासुयंथा तरुः ॥ ९॥ 








पदार्थ आत्मनि  साक्षी आत्मामा रहित भई 

राजषिंः  राजर्षि समाधाय  समाहित गरी परं  परमात्मालाई 
परीक्षित् अपि  परीक्षित्ले पनि यथा  जसरी दध्यो  ध्यान गर्नभयो 
आत्मना  आरफैले तरुः  रुखको दुटो यँ 

आत्मानं  आप्नो मनलाई अस्पन्दासुः  प्राणस्पन्दनले 


वाक्यार्थ राजर्षिं परीक्षित्ले पनि आफ्नो मनलाई स्वयंप्रकाश साक्षी आत्मामा समाहित गरी 
प्राणस्पन्दनले रहित भई रुखका ठटो जस्तो अविचल भएर परमात्मतत्वको ध्यान गर्नुभयो । 


   ष्यासीनो उदङ्मुख 
प्राक्वूले बहि गद्गाकूल उदङ्मुखः । 
ब्रह्मभूतो महायोगी निःसद्वदरिछन्नसं शयः ॥ १०॥ 


पदार्थ बर्हिषि  कुशको आसनमा छिन्नसंशयः  अज्ञानशून्य 
गद्वाकूले  गङ्गाको तटमा उदङ्मुखः  उत्तरतर्फ फर्किंई महायोगी  महायोगी परीक्षित् 
प्राककूले  पूर्वतिर ट्ृप्पो आसीनः  रहेका ब्रह्मभूतः  ब्रह्मभावमा प्राप्त 
फरकिएका निःसङ्गः  आसक्तिरहित हनुभयो 








ताक्यार्थ गङ्गाको तटमा पूर्वतफं ट्प्पो हुने गरी कुशको आसन ओच्छ्याएर त्यहाँ माथि उत्तरत्फ 
फर्किई बस्नुभएका महायोगी परीक्षित् आसक्तिशून्य र अज्ञानरहित भई ब्रह्मभावमा प्राप्त हुनुभयो । 


तक्षकः प्रहितो विप्राः करुद्धेन द्विजसूनुना । 
हन्तुकामो नृपं गच्छन् ददशं पथि कङ्यपम् ॥ १९॥ 


पढार्थ प्रहितः  पठाइएको पथि  बाटोमा 

विप्राः  हि ऋषिहरू नृपं  राजालाई कश्यपं  कश्यप ब्राह्मणलाई 
करुद्धेन  रिसाएका हन्तुकामः  मार्न खोज्ने ददश  देख्यो 

द्विनसूनुना  ब्राह्मणपुत्र तक्षकः  तक्षकले 

शृद्गीद्रारा गच्छन्  जांँदाजांदे 








वाक्यार्थ हे शौनक आदि ऋषिहरू ! रिसाएका ब्राह्मणपुत्र शृङगीले पठाएर राजालाई मारने 
इच्छाले जदि गरेको तक्षक नागले बाटोमा कश्यप नामक ब्राह्मणलाई देख्यो । 


तं तषयित्वा द्रविणेनिंवत्यं विषहारिणम् । 
द्विजरूपप्रतिच्छन्नः कामरूपोऽदशन्नृपम् ॥ १२॥ 


रामानन्दी दीका 


५५९३२ 


द्वादश स्कन्ध 


पदढार्थ 

कामरूपः  इच्छाअनुसार रूप 
धारण गर्न सक्ने 
द्विजरूपप्रतिच्छन्नः  ब्राह्मणको 
रूपमा लुकेको त्यसले 


श्रीमद्भागवत 


विषहारिणं  विषको प्रभावलाई 
नष्ट गर्न सक्ने 

तं  ती कश्यप ब्राह्मणलाई 
द्रविणेः  धरे सम्पत्तिद्रारा 





  
तपायत्वा  तृप्त गरी 


अध्याय ९ 


निवत्यं  फर्कणए्र 
नृपं  राजालाई 
अदरात्  डस्यो 





ताक्यार्थ इच्छअनुसार रूप धारण गर्न सक्ने त्यस तक्षकले विषको प्रभावलाई नष्ट गर्न सक्ने 
ती ब्राह्मणलाई धरे सम्पत्ति दिई सन्तुष्ट बनायो र घरतिरे फर्कइ्दियो । त्यसपचछि ब्राह्मणको वेषमा 


गई तक्षकले राजालाई डस्यो । 


बरह्मभूतस्य राजष्देहो ऽहिगरलाग्निना । 


  


बभूव भस्मसात् सद्यः पश्यतां सवेदेहिनाम् ॥ १३॥ 


पदढार्थ 

ब्रह्मभूतस्य  ब्रह्मस्वरूप 
भटसकेका 

राजर्षेः  राजर्षि परीक्षित्को 


।   शरीर 
अहिगरलाग्निना  सर्पको 
विषरूपी आगोको प्रभावले 





सवेदेहिनां  सम्पूर्ण प्राणीहरूले 


पर्यतां  हेद्हिर्दे 
सद्यः  तत्काल 
भस्मसात्  खरानी 





बभूव  भयो 


ताक्यार्थ ब्रह्मभावमा स्थित भदसकेका राजर्षि परीकषित्को शरीरलाई तक्षकले उसेपचछछि त्यसको 
विषको प्रभावले त्यो शरीर सबै प्राणीहरूले हेदहिर्दै तत्काल उदढेर खरानी भयो । 


हाहाकारो महानासीद् भुवि खे दिश्चु सवंतः। 


ः  देवता, असुर 
र मानिसहरू 

विस्मिताः  चकित 

अभवन्  भए 


विस्मिता ह्यभवन् सवें देवासुरनरादयः ॥ ४ ॥ 
पदढार्थ महान्  ठलो 
भुवि  पृथिवीमा हाहाकारः  हाहाकार 
खे  आकाशमा आसीत्  भयो 
दिष्चु  दिशाविदिशामा हि  निश्चय नै 
सवंतः  सबैतिर सवं  सबै 








ताक्यार्थ यसपच्छि पृथिवी, आकाश र दिशाविदिशा सबेतिर ठलो हाहाकार भयो र सबै 
देवता, असुर र मानिस आदि प्राणीहरू चकित भए। 


॥ ०    नदु्गन्धरवाप्सरसो ९ जरा 
देवदुन्दुभयो नेदुगंन ४। 
ववृषुः पुष्पवषीणि विबुधाः साघुवादिनः ॥ १५॥ 


पदार्थ 


दिवदुन्दुभयः  देवताका 


दन्दुभिहरू 


रामानन्दी दीका 


द्वादश स्कन्ध 


ष 

नेदुः  बज्न थाले 
गन्धववांप्सरसः  गन्धर्व र 
अप्सराहरू 


श्रीमद्भागवत 


जगुः  गाउन थाले 
साघुवादिनः  साधुसाधु 
भनिरहेका 


५९३३ 
अध्याय ६ 


विबुधाः  देवताहरूले 
पुष्पवषौणि  पूलहरूको वृष्टि 
ववृषुः  बसणए 


वाव्यार्थ परीभ्षित्को परम गतिलाई देखी देवताहरूले साधुसाधु भन्दै आकाशबाट पुष्पवृष्टि 
गरे भने संगसंगे देवताका दुन्दुभिहरू बज्न थाले र गन्धर्व एवं अप्सराहरू गाउन थाले । 


जन्मेजयः स्वपितरं श्रुत्वा तक्षकभक्षितम् । 


यथा जुहाव संकुदधो नागान् सत्रे सह द्विजः ॥ १६॥ 


पदढार्थ 

स्वपितरं  आपना पितालाई 
तक्षकभक्षितं  तक्षकले डसेको 
श्रुत्वा  सुनेर 


संक्रुद्धः  अत्यन्त रिसाएका 
जन्मेजय न 

न्मेजयः  जनमेजयले 
द्विजैः सह  ब्राह्मणहरूसंग 
सत्रे  यज्ञमा 








नागान्  सवे सर्पहरूलाई 
यथा  विधिपूर्वकः 
सुहाव  हवन गर्न थाले 


ताक्यार्थ आना पितालाई तक्षकले उसेको सुनेर जनमेजय ज्यादे रिसाए र उनले ब्राह्मणहरूको 
सहयोगमा यज्ञ आयोजित गरी सर्पहरूलाई विधिपूर्वक अग्निकुण्डमा हवन गर्न थाले। 


सप॑सत्रे समिद्धाग्नो दद्यमानान् महोरगान् । 


ुष्ट्वेन्द्रं भयसंविग्नस्तक्षकः शरणं ययो ॥ १७ ॥ 


पदार्थ 

सपंसत्रे  सर्पयज्ञमा 
समिद्धाग्नो  अत्यन्त प्रज्वलित 
अग्निमा 

महोरगान्  इलाठला 





सर्पहरूलाई 

दह्यमानान्  उदिरहेका 
दुष्ट्वा  देखेर 

भयसंविग्नः  भयभीत भएको 
तक्षकः  तक्षक 





इन्द्रं  इन्द्रको 
शरणं  शरणमा 
ययो  गयो 


वाव्यार्थ जनमेजयद्रारा आयोजित सर्पयज्ञमा अत्यन्त प्रज्वलित अग्निमा ठुलाटुला सर्पहरू 
समेत उदिरहेको देखेर तक्षक अत्यन्त भयभीत भयो र इन्द्रको शरणमा गयो । 


अपदयंस्तक्षकं तत्र राजा पारीक्षितो द्विजान् । 
उवाच तक्षकः कस्मान्न दद्येतोरगाधमः॥ १८ ॥ 


पदढार्थ 

तत्र  त्यां 

तक्षकं  तक्षकलाई 
अपर्यन्  नदेखी 





पारीक्षितः  परीक्षित्पुत्र 
राजा  राजा जनमेजयले 
द्विजान्  ब्राह्मणहरूलाई 
उवाच  भने 





उरगाघमः  सर्पाधम 
तक्षकः  तक्षक 
कस्मात्  किन 
न दद्येत  डटेन 


रामानन्दी दीका 


५९२९ 
द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 


ताक्यार्थ परीक्षितुपुत्र राजा जनमेजयले त्यहाँ तक्षकलाई नदेखेपच्छि ब्राह्मणहरूलाई त्यो सर्पाधम 
तक्षक किन भस्म भएन भनी सोधे। 


तं गोपायति राजेन्द्र शक्रः शरणमागतम्। 
तेन संस्तम्मितः सप॑स्तस्मान्नाग्नो पतत्यसो ॥ १९॥ 
पारीक्षित इति श्रुत्वा प्राहत्विंज उदारधीः । 


सहेन्द्रस्तक्षको विप्रा नाग्नो किमिति पात्यते ॥ २०॥ 
पढार्थ छ ऋत्विजः  ती ऋत्विकृहरूलाई 
राजेन्द्र॒  हे राजा जनमेजय तस्मात्  त्यसैले विप्राः  हे ब्राह्मणहरू 
शरणं  शरणमा असो  यो सहेन्द्रः  इनद्रसहित 
आगतं  आएको अग्नो  अग्निकुण्डमा तक्षकः  तक्षकलाई नै 
तं  त्यो तक्षक न पतति  खसेको छैन अग्नो  अग्निकुण्डमा 
राकः  इन्द्रे इति  यस्तो ब्राह्मणहरूले किं  किन 
गोपायति  रक्ना गरिरहेका छन् भनेको न पात्यते इति  खसालिंदेन 
सप॑ः  तक्षक श्रुत्वा  सुनेर यसो 
तेन  ती इन्दरदरारा उदारधीः  उदारबुद्धि भएका प्राह  भने 
संस्तम्भितः  स्तम्भित भएको पारीक्षितः  जनमेजयले 








ताक्यार्थ तक्षक इन्द्रको शरणमा गएको हुनाले उसलाई इन्द्रले जोगाइरहेका छन् र उनीद्रारा 
स्तम्भित हुनाले ने तक्षक अग्निकुण्डमा नखसेको हो भनी ब्राह्मणहरूले बताए । यसपच्छि 
बुद्धिशाली जनमेजयले ती ऋत्विक्हरूलाई भने हे ब्राह्मणहरू ! तपारईहरूले इन्द्रसहित तक्षक 
नागलाई नै अग्निकुण्डमा किन खसाल्नुभएन ? 

तच्छरत्वाजुहुवविपराः सहेनद्रं तक्षकं मखे। 

तक्षकाश्ु पतस्वेह सहेन्द्रेण मरुत्वता ॥ २१९॥ 








पढार्थ सहेन्द्रं  इन्द्रसहित इन्द्रेण सह  इन्द्रसहित 
विप्राः  ब्राह्मणहरूले तक्षकं  तक्षकलाई नै आडु  अहिले नै 

तत्  यस्तो आजुहुवुः  आवाहन गरे इह  यस अग्निकुण्डमा 
श्रुत्वा  सुनी तक्षक  हे तक्षक पतस्व  खसिहाल् 
मखे  यज्ञमा मरुत्वता  मरूद्गणसंग हिंडने 


वाक्यार्थ जनमेजयको यस्तो कुरा सुनी ती ब्राह्मणहरूले त्यस यज्ञमा इन्द्रसहित तक्षकलाई नै 
आवाहन गरे। उनीहरूले भने हे तक्षक । मरुद्गणहरूसंग हिंडने इन्द्रका साथ तं अहिले नै 
अग्निकुण्डमा खसिहाल् । 


रामानन्दी दीका 


५९२ 


द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 


इति बह्योदिताक्षपेः स्थानादिन्द्रः प्रचालितः । 
बभूव सम्भ्रान्तमतिः सविमानः सतक्षकः ॥ २२॥ 


पढार्थ स्थानात्  स्वर्गबाट सम्ध्रान्तमतिः  बुद्धि भ्रान्त 
इति  यसप्रकार प्रचालितः  विचलित भएका भएका 

ब्रह्मोदिताक्षेपेः  ब्राह्मणहरुदधारा सविमानः  विमानसहित बभूव  भए 

पटिएको खिच्ने मन्त्रको सतक्षकः  तक्षकसंगे 

प्रभावले इन्द्रः  इन्द्र पनि 








ताक्यार्थ यसप्रकार ब्राह्मणहरूले खिन्ने मन्त्रको पाठ गरिसकेपचछ्छि त्यसको प्रभावले इन्द्रसमेत 
स्वर्गलोकबाट विचलित भए । तक्षकका साथमा आफ्नो विमानमा बसेका इन्द्रको बुद्धि भ्रान्त 
भयो । 


तं पतन्तं विमानेन सहतक्षकमम्बरात्। 
विलोक्याद्गिरसः प्राह राजानं तं वृहस्पतिः ॥ २३॥ 








पढार्थ सहतक्षकं  तक्षकसंगै विलोक्य  देखेर 

आद्विरसः  अङ्गिराका पुत्र अम्बरात्  आकाशबाट तंती 

वृहस्पतिः  बृहस्पतिले पतन्तं  खसिरहेका राजानं  राजा जनमेजयलाई 
विमानेन  विमानसहित तं  ती इन्द्रलाई प्राह  भने 


ताक्यार्थ अङ्गिराका पुत्र बृहस्पतिले विमान र तक्षकसंगे आकाशबाट अग्निकुण्डमा खसिरहेका 
इन्द्रलाई देखेर राजा जनमेजयलाई यसो भने । 


नेष त्वया मनुष्येन्द्र वधमर्हति सप॑राट् । 
अनेन पीतममृतमथ वा अजरामरः ॥ २४॥ 








पदढार्थ वधं  मारिन ।  त्यसैले 

मनुष्येन्द्र  हे राजा जनमेजय न अहंति  योग्य छैन वै  निश्चय नै 

एषः  यो अनेन  यसद्रारा अजरामरः  अजर, अमर छ 
सप॑राट्  सर्पराज तक्षक अमृतं  अमृत 

त्वया  तपाईारा पीतं  पिद्रएको छ 


वाक्यार्थ हे राजा जनमेजय ! तपारईले सर्पराज तक्षकलाई मारन हुदैन । यसले अमृत पिएको छ, 
त्यसैले यो अजर र अमर छ। 


रामानन्दी दीका 


५५९३६ 


द्वादश स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


न  


जीवितं मरणं जन्तोगेतिः स्वेनैव कमणा । 
राज॑स्ततोऽन्यो नान्यस्य प्रदाता सुखदुःखयोः ॥ २५॥ 


पदढार्थ 

राजन्  हे राजा जनमेजय 
जन्तोः  प्राणीको 

जीवितं  जीवन 

मरणं  मृत्यु 





गतिः  र लोकलोकान्तरको 
गति 

स्वेन  आप्नो 

कमणा एव  कर्मद्रारा नै हुन्छ 
अन्यस्य  अरू कसैको 





अध्याय ९ 


सुखदुःखयोः  सुखदुःखको 
प्रदाता  प्रदाता 


ततः  त्यो भन्दा 
अन्यः  बाहेिक 
न  हदेन 


ताक्यार्थ हि जनमेजय ! आआपफ्नो कर्मअनुसार ने प्राणीहरूको जन्म, मृत्यु र॒ लोक 
लोकान्तरमा आवागमन हृन्छ । कर्मभन्दा बाहेक कसैलाई सुखदुःख दिने अरू कुनै कारण कैन । 


सर्प॑चोराग्निविदयुदुभ्यः श्ुत्तड््याध्यादिभिनुप । 
पञ्चत्वमृच्छते जन्तुम आरब्धकमं तत् ॥ २६॥ 


पदार्थ 
नृप  हे राजा जनमेजय 
जन्तुः  प्राणी 


सपैचोराग्निविदयुदुभ्यः  सर्प, 





चोर, आगो, बिजुलीहरूबाट 
्षुत्तडल्याध्यादिभिः  भोक, 
प्यास र रोगहरूबाट 
पञ्चत्वं  मृत्युमा 





ऋच्छते  प्राप्त हृन्छ 

तत्  यो पनि 

आरन्धकमं  प्रारब्धकर्मलाई नै 
भुङे  भोग्दछ 


ताक्यार्थ हे राजा जनमेजय ! संसारका सबे प्राणीहरू सर्प, चोर, आगो, बिजुली आदि उपद्रव 
तथा भोक, प्यास, रोग आदि कष्टहरूबाट मृत्युमा प्राप्त हृन्छन् । तर सबेले केवल प्रारब्धकर्मलाई 


ने भोगिरहेका ह॒न्छन्। 


तस्मात् सत्रमिदं राजन् संस्थीयेताभिचारिकम् । 


ग्र,  स 


सपां अनागसो दग्धा जनेर्दिष्टं हि भुज्यते ॥ २७॥ 


पदार्थ 

राजन्  हे राजा जनमेजय 
तस्मात्  त्यसेले 

इद्  यो 


आभिचारिक  आभिचारिक 


सत्रं  सर्पयज्ञ 

संस्थीयेत  यहीं सकियोस् 
अनागसः  निरपराध 
सपांः  सर्पहरू 

दग्धाः  उदे 








हि  निश्चय नै 

जने न्रे 

  मानिसहरूद्रारा 
दिष्टं  आफ्नो भाग्य नै 
भुज्यते  भोगिन्छ 


ताक्यार्थ हि राजा जनमेजय ! त्यसैले यो आभिचारिक सर्पयज्ञ अब यहीं रोकिनुपर्दछ। किनभने 
यहाँ निरपराध अनेक सर्पहरू मारिइसकेका छन् । प्राणीहरूले आआफ्नो भाग्य नै भोग्दलछन् । 


रामानन्दी दीका 


५५९३७ 
द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 
सूत उवाच सूतजीले भन्नुभयो 


इत्युक्तः स तथेत्याह महर्षमांनयन् वचः। 
सपंसत्रादुपरतः पूजयामास वाक्पतिम् ॥ २८॥ 








पदार्थ  वचः  वचनलाई उपरतः  उपरत भई 
इति  यसो मानयन्  सम्मान गर्दै वाक्पतिं  बृहस्पतिलाई 
उक्तः  भनिएका तथा इति  त्यसै होस् पूजयामास  सत्कार गरे 
सः  तिनले आह  भने 

महर्षेः  देवगुरुको सपंसत्रात्  सर्पयज्ञवाट 


वाव्यार्थ देवगुरु बृहस्पतिले यसो भनेपचछ्छि राजा जनमेजयले उनको वचनलाई सम्मान गर्दै त्यसै 
होस् भने। यसपचछ्छि उनी सर्पयज्ञबाट उपरत भए र उनले बृहस्पतिलाई सत्कार गरे । 


सेषा विष्णोमंहामायाबाध्ययालक्षणा यया । 
मुद्यन्त्यस्येवात्मभूता भूतेषु गुणवृत्तिभिः ॥ २९॥ 


पदार्थ महामाया  महामाया हो भएका जी वहरू 
सा एषा  त्यो यस्तो अबाध्यया  पूर्णतः नष्ट नहुने गुणवृत्तिमिः  काम, क्रोध 


विष्णोः  भगवान् विष्णुको यया  जसको कारणले आदि वृत्तिहरूद्रारा 
अलक्षणा  निश्चितरूपले अस्य एव  उहाँ भगवान् भूतेषु  शरीर आदिमा 
बताउन नसकिने आत्मभूताः  आत्मस्वरूप मुह्यन्ति  मोहित हुन्छन् 
ताक्यार्थ भगवान् विष्णुको यो महामाया अनिर्वचनीय छ र ज्ञानविना पूर्णतः नष्ट नहुने यही 
अविद्यारूप मायाका कारणले नै भगवान्का आफ्नै स्वरूपभूत जीवहरू समेत काम, क्रोध आदि 
वृत्तिका कारण शरीर आदिमा मुग्ध ह॒न्छन् । 

न यत्र दम्भीत्यभया विराजिता मायात्मवादेऽसकृदात्मवादिभिः। 


न यद्विवादो विविधस्तदाश्रयो मनरच सङ्कल्पविकल्पवृत्ति यत् ॥ २० ॥ 








पदार्थ आत्मवादे  आत्मचिन्तन विविधः  अनेक 

दम्भी इति  त्यो दम्भी हो भन्ने गरिरहंदा विवादः  विवादहरू र 
बुद्धिमा यत्र  जुन परमात्मामा यत् च  जुन 

माया  दम्भ, कपटको रूपले अभया  निर्भय भई सङ्कल्पविकल्पवृत्तिः  सङ्ल्प, 
स्फुरित हने नै माया हो विराजिता न  प्रकाशित हुन विकल्परूप 

आत्मवादिभिः  सक्दैन मनः न  मन पनि छैन 
आत्मवेत्ताहर्द्रारा यत्  जुन परमात्मामा 

असकृत्  निरन्तर तदाश्रयः  त्यो मायासम्बन्धी 








रामानन्दी दीका 


९३२८ 


द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 


वाव्यार्थ यो दम्भी हो भन्ने बुद्धिमा दम्भ, कपटको रूपले स्फुरित हुने ने माया हो। जब 
आत्मवेत्ताहरू आत्मचर्चा गर्दछछन्, तब परमात्माको स्वरूप प्रकाशित हदा यो माया चाह अरू 
समय जस्तो निर्भयरूपले मोह आदि कार्य फैलाएर रहन सक्देन । परमात्मामा मायासम्बन्धी अनेक 
विवादहरू एवं सङ्ल्पविकल्पात्मक मनको पनि प्रवेश छैन, किनभने परमात्मा निर्विषयक 


हनुहन्छ। 
न यत्र सृज्यं सृजतोभयोः परं श्रेयश्च जीवस्त्रिभिरन्वितस्त्वहम् । 
तदेतदुत्सादितबाध्यबाधकं निषिध्य चोर्मीन् विरमेत् स्वयं मुनिः ॥ ३१॥ 


पदार्थ त्रिभिः  यी कर्म, कारक र बाधकको भेदभन्दा पर रहेको छ 
यत्र  जसमा फल तीन कुराद्रारा तत्  त्यसैमा 

सृजता  सृष्टि गर्न कारकहरूले अन्वितः  युक्त उर्मीन्  अहङ्कार आदि तरङ्गलाई 
सहित अहं  अहङ्ारात्मक निषिध्य  विलीन गरी 

सृज्यं  कर्म जीवः तु  जीव पनि मुनिः च  मुनि 

उभयोः  कर्म र कारक दुबैले न  होइन स्वयं  आर्फै 

परं  पर रहेको एतत्  यो आत्मतत्व विरमेत्  कृतकृत्य बनोस् 

श्रेयः च  साध्य फल पनि उत्सादितबाध्यबाधकं  बाध्य 








वाक्यार्थ जुन आत्मामा कुनै कर्मलाई सम्पन्न गर्ने कारकहरू र यसबाट प्राप्त हुने परम फल 
पनि छैन र यी तीनैले युक्त भएको फलभोक्ता अहङ्ारात्मक जीव पनि जो होइन, यो तत्त्व बाध्य 
र बाधकको भेदभन्दा पर रहेको छ, यसेमा अहङ्कार आदिलाई विलीन गरी मुनि आफैमा कृतकृत्य 
बनोस्। 


वितवरण यहाँ आत्मतत्व बाध्यबाधकको भेदभन्दा पर रहेको छ र त्यसमा कर्ता, कर्मर 
फलको भेद छैन भनी आत्मोपदेश गरिएको छ । कर्म गर्दा त्यहाँ मुख्यतया चार वस्तुहरू हन्छन्, 
एउटा अहड़ार अर्थात् जीव, जसमा म कर्ता हँ र कर्मफलको भोक्ता पनि हँ भने भाव रहेको 
हुन्छ । चेतन र जड दुबैको अंश रहेको जीवलाई कर्ता, भोक्ता, प्रमाता पनि भनिन्छ। यसलाई कुनै 
कुरा जान्न, कुनै काम गर्न भित्री या बाहिरी इन्द्रियको आवश्यकता पर्वछ। यद्यपि नित्य 
ज्ञानस्वरूप साक्षी आत्मालाई संसारका सबै वस्तुहरू स्वतः प्रकाशित हृन्छन्, तर यो अहङ्कार चाहं 
बिम्बभूत साक्षिचैतन्य नभई अन्तःकरणमा साक्षिचैतन्यको प्रतिबिम्ब पर्दा खडा हुने प्रतिबिम्ब 
चैतन्य हो । त्यसैले यसले केही गर्नलाई अन्तःकरण एवं बाहिरी करणहरूको अनिवार्य खोजी 
गर्दछ । यहाँ विचित्रको कुरा के छ भने आफ्नो वास्तविक साक्षीरूपतालाई भुलिसकेको जीवले 
अब आपू इन्द्रिय, मनभन्दा भिन्न, यिनीहरूको नियामक हँ भन्ने पनि विर्सन्छ र यिनीहरूलाई नै 
आफू ठन्न थाल्दछ । यस्तो वेलामा इन्द्रियद्रारा जीवले कर्म गरेको नभई स्वयं इन्द्रियहरूले नै कर्म 
गरेको भन्ने व्यवहार देखिन्छ । आंखाले रूप देख्यो, कानले शब्द सुन्यो आदि भन्दा रूपदर्शनको 
कर्ता आंखा नै हो र शब्दश्रवणको कर्ता पनि कान दहो भने यै प्रतीत भद्रहेको छ। यो अत्यन्त 


रामानन्दी दीका 


५९३९ 
द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 


अविवेकको अवस्था हो। यसै अवस्थालाई ध्यानमा राखी यहाँ सुज्य कर्महरूको सर्जक अर्थात् 
कर्ता भनेर करणइन्द्रियहरूलाई नै लिदएको छ । 

इन्द्रियहरू आआपफना कर्म गर्दछ्न् । पांच ज्ञानेन्द्रियहरूको काम शब्द, स्पर्श, रूप, रस र 
गन्ध गरी पांच विषयहरूलाई जान्नु हो, अनि कर्मन्द्रियहरूको काम चाह कहीं जानु, कुनै वस्तु 
समात्नु आदि छन्। यसै गरी अन्तःकरणको काम चाहं भित्री भावहरू सड्ल्प, विकल्प गर्ने, 
निश्चय गर्ने, अहङकार गर्ने आदि रहेका छन्। यी सबैमा अध्यास गरी जीवले आफ्नो आत्मशक्ति 
सबे यिनीहरूमा दिएको छ, त्यसैले अत्यन्त अविवेकीले चाहेर पनि इन्द्रिय आदिको नियन्त्रण गर्न 
सक्देन। यदि ऊ इन्द्रियभन्दा अलग तिनको नियामक अहर मात्र ह॒न््यो भने पनि त्यसले 
इन्द्रियहरूलाई नियन्त्रित गर्न सक्थ्यो । त्यसैले इन्द्रिय, मन आदि भन्दा भिनन अहङड़ार नै आत्मा हो 
भनेर ॒बुमनु पनि राभ साधना भएको बुखिन्छ। यसप्रकार आआपफ्ना कर्महरूलाई कसैको 
नियन्त्रणविना नै जन्माद्रहेका कर्तासमान इन्द्रियहरू, तिनले गर्ने कर्म अनि त्यसद्वारा प्राप्त हुने 
फल यी तीन चीज आत्मा होइनन्। अण यो सबे अविवेकको मूल भएको अहारी जीव समेत 
आत्मा होइन भन्ने स्पष्ट हुन्छ । 

कर्म, कर्म गर्ने साधन इन्द्रिय र त्यसबाट उत्पनन हुने फल यी तीनैमा जीव नित्य अनुस्यूत 
छ । यसैलाई यहाँ त्रिभिः अन्वितः अहम् अर्थात् तीनैले अन्विति भएको अहङकार भनिएको छ। 
आत्मा वस्तुतः यी सबेदेखि अतीत छ, जसमा यी चारै भेद कल्पित भएका छन् । यहाँ आत्मालाई 
उत्सादितबाध्यबाधकं भनिएको छ । यसको अर्थ बाध्य र बाधक दुबेदेखि अतीत भन्ने हो । वस्तुतः 
आत्माले न कसैको बाध गर्दछ, न त त्यसलाई कसेले बाधित गर्न नै सक्छ। यो नित्यसिद्ध 
स्वयंप्रकाश सत्य वस्तु हो। यद्यपि मायाद्रारा भएको जगत्कल्पनाले आत्माको स्वरूप ढाकिए यँ 
लाग्छ, तर मायाका जति कार्यहरू थुप्रिए पनि त्यसबाट आत्मा कटिल्यै तिरोहित हुन सक्दैन । 
स्वयं माया एवं मायाका कार्य पनि यही नित्यसिद्ध चैतन्यकै स्वरूपप्रकाशद्रारा प्रकाशित हुने हन् 
भने तिनले आत्मालाई तिरोहितबाधित गर्न सक्ने कुरे आएन । प्राणीहरूले आप्रलाई कर्ता, भोक्ता 
र प्रमाता जीवको रूपमा बुरे पनि उनीहरूको वास्तविक आत्मरूपता कटहिल्यै हराएको छैन, 
किनभने कर्तृत्व, भोक्तृत्व आदि जीवभावको प्रकाशन गर्न त्यो आत्मा नित्यसिद्ध छदे । यसरी 
आफ्नो स्वरूपलाई ढाक्न खोज्ने माया एवं मायाका कार्यहरूलाई समेत प्रकाशित गरी आत्मा 
सिद्ध ने रहिरहन्छ भन्ने स्पष्ट छ। के डोरीमा सर्पं कल्पित भयो भन्दैमा त्यहोँ सर्पद्रारा रज्जुसत्ता 
बाधित भएको छ र? ठीक यसै गरी आत्मामै कल्पित भई त्यसकै सत्ताद्रारा प्रकाशित हुने 
वस्तुद्रारा आत्मा तिरोहित हून या बाधित हुन असम्भव छ। 

आत्मा कसैको बाधक पनि होइन भनिएको छ। उसो भए भरमकल्पित संसारको बाध 
कसरी हुन्छ त भन्ने शङ्को उत्तर हो संसारभ्रमको बाध आत्माद्रारा हुने होन, आत्मज्ञान 
अर्थात् आत्माकार अन्तःकरणवृत्तिद्रारा हुने हो । यदि आत्माबाट नै संसारभ्रमको बाध हुने भणएदेखि 
त अनादि कालदेखि अहिलेसम्म संसार कसरी अस्तित्ववान् रहिरहन्थ्यो ? त्यो त पहिल्यै बाधित 
भटसक्नुपर्ने । त्यसेले मूमश्चुहरूलाई संसारबन्धनबाट मुक्त गर्नका लागि आत्माबाट कुनै सहायता 
मिल्दैन, आत्माकारवृत्तिके आवश्यकता पर्दछ। सामान्य अवस्थामा सूर्यको प्रचण्ड तापयुक्त 


रामान्दी दीका 


५९८० 
द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 


किरणले सुकेको घांसको सानो तिन्कोलाई पनि जलाउन सक्दैन, तर त्यही किरणलाई यदि 
लेन्सद्रारा एकत्रित गरी प्रक्षेपित गर्ने हो भने त्यसले अग्नि उत्पन्न गरिदिन सक्छ। ठिक यसै गरी 
कूटस्थ आत्मचैतन्यले अज्ञान र त्यसका कार्यलाई पनि नष्ट गर्न सक्दैन, तर त्यही चैतन्य 
अन्तःकरणवृत्तिमा प्रतिबिम्बित भयो भने त्यसले समस्त भ्रमकल्पनालाई तत्काल भस्म गरिदिन्छ। 
कूटस्थ आत्मा त संसारको बाधक होन, बरु साधक भएको देखिन्छ । माया एवं त्यसका कार्य 
यी सम्पूर्ण भ्रमलाई यही आत्माले त सिद्ध गरिरहेको छ । अरु वास्तवमा आत्माभन्दा भिन्न अर्को 
कुनै वस्तु सिद्ध गर्नुपर्ने वस्तु नै नभएकाले आत्मा कसैको साधक पनि होडइन। जहाँ केवल 
अद्वितीय आत्मा मात्र छ, त्योभन्दा भिनन अर्को वस्तु ने छैन भने आत्माले कसलाई सिद्ध गर्ने या 
जान्ने हुन सक्छ र ? यही कुरा उपनिषद्मा बताइन्छ न तु तद्द्वितीयमस्ति ततोऽन्यद् विभक्तं यद् 
विजानीयात् बृहदारण्यकोपनिषद् ४.३.३० । आत्मामा जगत्साक्षित्व पनि मायाकल्पित नै हो, 
किनभने यदि साक्ष्य पदार्थ जगत्, शरीर आदि नभए आत्मा साक्षी हुनै सक्देन, त्यसैले आत्मा 
वस्तुतः साक्षी नभई स्वयंसिद्ध ज्ञानस्वरूप तत्त्व मात्र हो । मायिक जगत्को अपेक्षाले आत्मालाई 
साक्षी, अन्तर्यामी, जगदाधार आदि जे भने पनि त्यो अवास्तविक हुन जान्छ। यसरी वस्तुतः 
आत्मा कसैको साधक त होदन भने त्यो अद्वितीय तत्त्व अर्काको बाधक या अरूद्रारा बाध्य हुन 


सम्भव नै छैन। आत्माको यही निरुपाधिक स्वरूपको वर्णन यहाँ गरिएको छ। 
अ क नेतीत्यतदुत्सिसु 


परं पदं वेष्णवमामनन्ति तद् यन्नेति त्सिसृक्षवः। 
विसृज्य दोरात्म्यमनन्यसोहदा हृदोपगह्यावसितं समाहितः ॥ ३२ ॥ 


पदार्थ अनन्यसोहदाः  कीं पनि ।  साक्षात्कार गरी 

यत्  जुन आसक्ति नभएका मुमूक्षुहरूले अवसितं  निश्चित गरिएको 
तत्  त्यो आत्मतत्वलाई दौरात्म्यं  शरीर आदिमा रहेको परं  सर्वश्रेष्ठ 

नेति नेति इति  पञ्चमहाभूत र अहंभावलाई वेष्णवं  भगवान् विष्णु 

माया दुबे होइन भनी विसृज्य  त्यागेर सम्बन्धी 

अतदुत्सिसृक्षवः  आत्मभिन समाहितेः  स्थिरचित्त पदं  निर्विशेष स्वरूप हो भनेर 
सम्पूर्ण प्रपञ्चको त्याग गर्न भएकाहरुद्रारा आमनन्ति  जान्दछन् 

चाहने हृदा  एकाग्र बुद्धिले 








वाव्यार्थ परमात्मा माया र त्यसको कार्य पन्चमहाभूत पनि होइन भनी बताउने नेति नेति आदि 
श्ुतिवचनहरूको आधारमा आत्मभिन्न सम्पूर्ण प्रपञ्चलाई निषेध गर्न खोज्ने र आसक्तिशून्य भएका 
साधकहरू शरीर आदिमा अहंभावलाई छोडी स्थिरचित्त मूुनिहरुद्रारा एकाग्र हृदयले साक्षात्कार 
गरी निश्चय गरिएको यही परमात्मस्वरूपलाई भगवान् विष्णुको सर्वश्रेष्ठ पद हो भनी बतारंछन् । 


त एतद्धिगच्छन्ति विष्णोयंत् परमं पदम् । 
   दोजन्यं  ५ भ भ देहगेहजम् 
अहं ममेति दोज॑न्यं न येषां देहगेहजम् ॥ ३३॥ 


रामानन्दी दीका 


५९८९ 


द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 
पदार्थ दोजन्यं  दुर्भाव परमं  परम 

येषां  जसको न कैन पदं  अवस्था छ 

देहगेहजं  शरीर र घरबाट हुने ति  तिनीहरूले नै एतत्  यसलाई 

अहं  म र विष्णोः  भगवान्को अधिगच्छन्ति  प्राप्त गर्दछछन् 
मम इति  मेरो भन्ने यत्  जुन 








वाक्यार्थ भगवान् विष्णुको परम पदलाई तिने व्यक्तिहरूले बुणन र प्राप्त गर्न सक्दछन्, जसमा 
शरीर एवं घर आदिबाट हुने म र मेरो भने भाव हदेन। 


अतिवादांस्तितिक्षेत नावमन्येत कञ्चन । 
  अ . च्रे,   
न चेमं देहमाभित्य वेरं कुर्वीत केनचित् ॥ ३४ ॥ 


पढार्थ ॥  कसैलाई पनि ॥  अहङकार गरी 
अतिवादान्  अरूका कठोर न अवमन्येत  अपमान नगरोस् केनचित्  कोहीसंग पनि 
वाणीहरूलाई इमं  यो वेरं च  वैरभाव 
तितिक्षेत  सहोस्  शरीरलाई न कुर्वीत  नगरोस् 








वाक्यार्थ  परमात्मतत्वलाई प्राप्त गर्न चाहने मानिसले अरू व्यक्तिहरूले बोलेको कठोर 
वचनलाई सहन गरोस् र आपफूले चाह कटहिल्यै पनि अरूको अपमान नगरोस्। उसले नाशवान् 
शरीरमा अहंभाव गरी कुनै व्यक्तिसंग शत्रुता पनि नगरोस् । 


र ४ र, ४ कृष्णायाकुण्ठमेधसे ४ 
नमो भगवते तस्मे कृष्णायाकुण्टमेधसे । 
यत्पादाम्बुरुहध्यानात् संहितामध्यगामिमाम् ॥ ३५॥ 








पदार्थ संहितां  पुराणसंहितालाई भएका 
यत्पादृम्बुरुहध्यानात्  जसको अध्यगां  प्राप्त गरं भगवते  भगवान् 
चरणकमलको ध्यान गनलि तस्मे  त्यस्ता कृष्णाय  श्रीकृष्णलाई 
इमां  यो अकुण्ठमेघसे  अनन्त ज्ञानशक्तिनमः  नमस्कार छ 


ताक्यार्थ जुन भगवान्को चरणकमलको ध्यान गनलि मैले यो पुराणसंहितालाई प्राप्त गर्न सके, 
त्यस्ता अनन्त ज्ञानशक्तिसम्पननन भगवान् श्रीकृष्णलाई नमस्कार छ। 


दोनक उवाच शौनकले भने 


भ       न्द   
पलादाभत्यासाश्यवदाचार्चमहात्माभः। 
वेदाश्च कतिधा व्यस्ता एतत् सोम्याभिधेहि नः ॥ ३६॥ 

पदार्थ सोम्य  हे सूतजी व्यासरिष्येः  व्यासका शिष्य 


रामानन्दी दीका 


५९८२ 


द्वादश स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


वेदाचार्यः  चारै वेदका आचार्य विदाः  वेदहरू 


महात्मभिः  महात्मा 


कतिधाः  कति प्रकारले 


पेठादिभिः च  पैल आदिद्रारा व्यस्ताः  विभाजित गरिए 


वाव्यार्थ हे सूतजी ! वेदका आचार्य भएका महात्मा पैल आदि व्यासका शिष्यहरूले वेदलाई 
कति प्रकारमा विभाजित गरे, यो कुरा हामीलाई बताउनुहोस् । 


सूत उवाच सूतजीले भन्नुभयो 
समाहितात्मनो बह्यन् ब्रह्मणः परमेष्ठिनः । 
हदयाकारादभून्नादो वृत्तिरोधाद् विभाव्यते ॥ ३७ ॥ 


पदार्थ 

ब्रह्मन्  हे शौनक 
समाहितात्मनः  एकाग्र चित्त 
भएका 


परमेष्ठिनः  विश्वस्रष्टा 





ब्रह्मणः  ब्रह्माजीको 
हृदि  हदयभित्र 
आकाशात्  हदयरूप 
आकाशबाट नै 

नाद्  उछकारको नाद 


अध्याय ६ 
एतत्  यो कुरा 
नः  हामीलाई 


अभिधेहि  बताउनुहोस् 


अभूत्  प्रकट भयो 
वृत्तिरोधात्  बाह्य वृत्तिहरूलाई 
निरुद्ध गनलि त्यसलाई 
विभाव्यते  अनुभव गर्न 





सकिन्छ 


ताक्यार्थ हे शोनक ! विश्वस्रष्टा ब्रह्माजी जब पूर्वं कल्पको सुष्टिलाई सम्खिनि एकाग्र चित्त 
हुनुभयो, तब उहाँको हृदयरूप आकाशमा प्रणवरूपी अनाहत नाद उत्पन्न भयो । यसलाई अहिले 
पनि योगीहरू बाह्य वृत्तिलाई निरुद्ध गरी अनुभव गर्न सक्दलछन् । 


यदुपासनया ब्रह्मन् योगिनो मलमात्मनः। 
दरव्यक्रियाकारकाख्यं धूत्वा यान्त्यपुनर्भवम् ॥ ३८ ॥ 


पदढार्थ 

ब्रह्मन्  हे ब्रह्मरूप शौनक 
योगिनः  योगीहरूले 
यदुपासनया  जसको उपासना 





गनलि 

आत्मनः  अन्तःकरणको 
दरन्यक्रियाकारकाख्यं  अधिभूत, 
अध्यात्म र अधिदैवरूपी 





मटं  मललाई 
धूत्वा  नष्ट गरी 
अपुनभंवम्  मोक्षमा 
यान्ति  प्राप्त हृन्छन् 


वाव्यार्थ हे शौनक ! योगीहरू यही प्रणवको नै उपासना गर्वछछन् र यसैबाट अन्तःकरणभित्रको 
अधिभूत, अधिदैव र अध्यात्मरूपी भेदलाई नष्ट गरी मोक्ष प्राप्त गर्दछछन् । 


ततोऽभूत् त्रिवृदोङ्कारो योऽव्यक्तप्रभवः स्वराट् । 
यत्तट्लिद्गं भगवतो बरह्मणः परमात्मनः ॥ ३९॥ 


पदार्थ 
ततः  यही अनाहत नादबाट 


त्रिवृत्  तीन मात्राको 
ओङ्कारः  उकार 


अभूत्  प्रकट भयो 
यःनजो 


रामानन्दी दीका 


५९८३ 


द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 
अन्यक्तप्रभवः  प्रकृतिको यत् तत्  जुन यही नै परमात्मनः  परमात्माको 
उत्पत्तिको कारण र भगवतः  भगवान् लिङ्गम्  ज्ञानको साधन हो 


स्वराट्  स्वयंप्रकाश पनि छ बरह्मणः  ब्रह्म 


ताक्यार्थ यही अनाहत नादबाट अ, उम यी तीन मात्राहरूले युक्त भएको व्यक्त अकार प्रकट 
भयो । यही कारको शक्तिबाट नै प्रकृति अव्यक्तबाट व्यक्त रूपमा उत्पन्न भड्न् र यो कार 
परमात्मस्वरूप भएकाले स्वयंप्रकाश पनि छ । ब्रह्मतत्त्व, भगवान् अथवा परमात्मा पनि यही नै 
एक मात्र ज्ञानको साधन हो। 


दुणोति य इमं स्फोटं सुप्तश्रोत्रे च शुन्यद्क् । 
येन वाग् व्यज्यते यस्य व्यक्तिराकारा आत्मनः ॥ ४०॥ 








पढार्थ यः  जसले व्यज्यते  अभिव्यक्त हुन्छ 
सुप्तश्रोत्रे च  श्रवणेन्दियको इमं  यो यस्य  जुन नादको 

शक्ति लुप्त भएपच्छि स्फोरं  अनाहत नादलाई आकारो  हृदयरूप 
शुन्यद्क्  समाधि आदि शृणोति  सुन्दछ आकाशभित्र 

अवस्थामा सवे वस्तुको येन  यही नादद्रारा आत्मनः  आत्मतत््वसंगसंगै 
अभावलाई पनि जानने वाक्  वेदरूप वाणी व्यक्तिः  स्फुरण हुन्छ 


ताक्यार्थ श्रवणेन्दरियको बाह्य शक्िलाई भित्र लीन गरेपछ्ि समाधि अवस्थामा सबै वस्तुको 
अभावलाई पनि प्रकाशित गर्न आत्मतत्त्वले नै यो अनाहत नादलाई सुन्दछ । यही नादबाट वेदरूपी 
वाणी अभिव्यक्त हुन्छ भने हृदयरूप आकाशभित्र आत्मतत््वसंगौ त्यसको स्फुरण हुन्छ । 


स्वधाम्नो बरह्मणः साक्षाद् वाचकः परमात्मनः । 
स सवंमन्त्रोपनिषद्वेदबीजं सनातनम् ॥ ४१॥ 


पढार्थ साक्षात्  साक्षात् सवंमन्त्रोपनिषदेद्बीजम्  सबै 
स्वधाम्नः  आफ्नो आश्रय वाचकः  वाचक भएको मन्त्र र उपनिषद्ले युक्त वेदको 
ब्रह्मणः  परब्रह्म सःत्यो प्रणव बीज हो 

परमात्मनः  परमात्माको सनातनं  सनातन रूपमा 








ताक्यार्थ आफ्नो आश्रय भएका परब्रह्म परमात्माको साक्षात् वाचक भएको यो प्रणव ने 
सबेथरी मन्त्र र उपनिषदले युक्त भएको वेदको सनातन बीज हो । 


तस्य ह्यासंस््रयो वणां अकाराद्या मृगूहह । 
धायंन्ते येस्त्रयो भावा गुणनामाथंवृत्तयः ॥ ४२॥ 


रामानन्दी दीका 


८९८ 








द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 
पढार्थ र  वर्णहरू लोक र जाग्रत् आदि वृत्तिहरू 
भृगृह्ह  हे भृगुवंशी शौनक आसन्  छन् समेतका 

तस्य हि  यो प्रणवको येः  जसबाट त्रयः  तीन 

अकाराद्याः  अकार आदि गुणनामाथंवृत्तयः  सत्त्व आदि भावाः  भावहरू 

त्रयः  तीन गुण, ऋक् आदि नाम, भूः आदि धाय॑न्ते  धारित हन्छन् 


ताक्यार्थ हे शोनक ! यस कारका अकार आदि तीन वर्णहरू छन् र यसद्रारा क्रमशः सत्त्व, 
रज र तम यी तीन गुण, ऋक्, यजु र साम यी तीनै वेद, भूः भुवः र स्वः यी तीनै लोक, जाग्रत्, 
स्वप्न र सुषुप्ति यी तीनै वृकत्तिहरू समेतका तीनतीन भावहरू धारित गरिन्छन् । 


ततोऽक्षरसमाम्नायमसृजद् भगवानजः । 
अन्तस्थोष्मस्वरस्परांहस्वदीघौदिलक्षणम् ॥ ४२॥ 


पदार्थ अन्तस्थोष्मस्वरस्पशंहस्व अक्षरसमाम्नायं  वर्णमालाको 
ततः  त्यसपछि दीघीदिलक्षणं  अन्तःस्थ, ऊष्म, असृजत्  सिर्जना गर्नुभयो 
भगवान्  भगवान् स्वर, स्पर्श, हस्व, दीर्घ आदि 

अजः  ब्रह्माजीले लक्षणले युक्त 








ताक्यार्थ यसपछि भगवान् ब्रह्माजीले यही ओङ्गारबाट अन्तःस्थ, ऊष्म, स्वर, स्पर्श, हस्व, दीर्घ 
आदि लक्षणले युक्त वर्णमालाको सिर्जना गर्नुभयो । 


  ,  


द व 
तेनासो चतुरो वेदांश्चतुभिंवंदनेविंभुः। 
सन्याहतिकान् सोङ्कारांश्चातु्ोत्रविवक्षया ॥ ५४ ॥ 








पदार्थ ऋत्विकृहरूको व्यवस्थाका सोङ्कारान्  ओङ्कारले सहित 
असो  यी लागि चतुरः  चार 

विभुः  ब्रह्माजीले चतुभिंः  चार वेदान्  वेदहरू पनि रच्नुभयो 
तेन  त्यही वर्णमालाद्रारा वदनैः  मुखहरूबाट 

चातुर्होत्रविवक्षया  चार सन्याहृतिकान्  व्याहति र 


ताक्यार्थ यसपच्छि ब्रह्माजीले त्यही वर्णमालाबाट होता, अध्वर्यु उद्गाता र ब्रह्म यी चार 
ऋत्विकहरूको कर्मव्यवस्थाका लागि चार मुखबाट व्याहति र ओड़ारले सहित चारे वेदहरूको 
रचना गर्नुभयो । 


पत्रानध्यापयत् तास्तु बह्यर्षीन् बह्यकोविदान्। 
ते तु घ्मोंपदेष्टारः स्वपुत्रेभ्यः समादिशन् ॥ ४५॥ 


रामानन्दी दीका 


५५९८५ 


द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 
पढार्थ पत्रान्  मरीचि आदि ते तु  तिनीहरूले चाहं 
तान् तु  ती वेदहरूलाई पत्रहरूलाई स्वपुत्रेभ्यः  आप्ना पुत्रहरूलाई 
जह्य्षीन्  ब्रह्मर्षि अध्यापयत्  पढाउनुभयो समादिशन्  उपदेश गरे 
ब्ह्मकोविदान्  वेदाध्ययनमा घ्मोपदेष्टारः  धर्मोपदेश गर्न 

निपुण भएका समर्थ 








ताक्यार्थ ब्रह्माजीले वेदाध्ययनमा निपुण भएका आफ्ना पुत्र ब्रह्मर्षिं मरीचि आदिलाई चारे वेद 
पदढाउनुभयो र धर्मोपदेश गर्न निपुण ती मरीचिहरूले पुत्रहरूलाई यसको उपदेश गरे । 


ते परम्परया प्राप्तास्तत्तच्छिष्येधृतव्रतेः। 
चतुयुगेष्वथ व्यस्ता द्वापरादौ महषिभिः ॥ ४६॥ 








पदार्थ शिष्यहर्द्रारा द्ापरादो  द्रापरयुगको आदिमा 
ते  वी वेदहरू परम्परया  गुरुपरम्पराबाट महषिभिः  महर्षिहरूद्रारा 
धृतव्रतैः  ब्रह्मचर्यव्रत धारण प्राप्ताः  प्राप्त हदे आए अनेक शाखाको रूपमा 

गर्न अथ  यसपचछि व्यस्ताः  विभाजन गरिए 
तत्तच्छिष्येः  तीती चतुयुगेषु  चार युगमध्ये 


ताक्यार्थ यी वेदहरू ब्रह्मचर्यव्रत धारण गर्ने शिष्यहरूलाई तीती गुरुहरूबाट परम्परागत रूपले 
प्राप्त हदे आए र द्वापरयुगको आदिमा महर्षिहरूले यसलाई विभिन्न शाखाको रूपमा विभाजन 
पनि गरे। 


क्षीणायुषः क्षीणसत्त्वान् दुर्मेधान् वीक्ष्य काठतः। 
वेदान् बह्मष॑यो व्यस्यन् हदिस्थाच्युतचोदिताः ॥ ४७॥ 








पदार्थ कालतः  कालको प्रभावबाट पप्रजाहरूलाई 
हृदिस्थाच्युतचोदिताः  क्षीणायुषः  आयु क्षीण भएका वीक्ष्य  देखी 

हृद यभित्र रहेका अन्तर्यामी ्षीणसत्त्वान्  अल्पशक्ति वेदान्  वेदमन्त्रहरूलाई 
भगवान्बाट प्रेरित भएका व्यस्यन्  विभक्त गरे 
बह्यषंयः  ब्रह्मर्णिहरूले दुर्मेधान्  बुद्धि दूषित भएका 


ताक्यार्थ समयको प्रभावले सवे प्रजाहरू अल्पायु, अल्पशक्ति र अल्पबुद्धि भएको देखी 
हृद यभित्रका अन्तर्यामी परमात्माबाट प्रेरित भएका महर्षिहरूले यी वेदमन्त्रहरूलाई विभिन्न 
शाखाप्रशाखाको रूपमा बांड । 
अस्मिन्नप्यन्तरे बह्यन् भगर्वोल्लोकभावनः। 
् च्रे,  च्रे,   अ  ०.५ 
ब्रह्मशाद्चलकपाटखयाचता घमगुप्तय ॥ ४८ ॥ 


रामानन्दी दीका 


९८६ 


द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 


पराशरात् सत्यवत्यामंशांशकलया विभुः । 
अवतीणोँ महाभाग वेदं चक्रे चतुविंधम् ॥ ४९॥ 








पदार्थ याचितः  प्रार्थना गरिनुभएका अवतीणंः  अवतीर्ण भएर 
ब्रह्मन्  हे ब्राह्मण शौनक लोकभावनः  लोकरक्षक महाभाग  हे परम भाग्यवान् 
अस्मिन्  यही विभुः  सर्वव्यापक शौनक 

अन्तरे अपि  वैवस्वत भगवान्  भगवान् वेदं  वेदलाई 

मन्वन्तरमा पनि पराशरात्  पराशरबाट चतुविंधं  चार भागमा 
ब्रह्येरादयेः  ब्रह्मा, शर आदि सत्यवत्यां  सत्यवतीमा विभाजित 

लोकपाठेः  लोकपालहरूद्रारा अंशांशकलया  मायाको शुद्ध चक्रे  गरिदिनुभयो 
घमगुप्तये  धर्मरश्नाका लागि सत्त्वप्रधान कलाबाट 


वाव्यार्थ हे परम भाग्यवान् शौनक ! यही वैवस्वत मन्वन्तरमा पनि लोकरक्षक भगवान्लाई 
ब्रह्मा, शङ्र आदि लोकपालहरूले धर्मरक्षाका लागि प्रार्थना गरेपचछ्छि सर्वव्यापक भगवानूले आफ्नो 
मायाको शुद्ध सत्त्वप्रधान कलाद्वारा पराशर र सत्यवतीबाट दवैपायन व्यासको रूपमा अवतार 
लिनुभयो र वेदलाई चार भागमा विभाजित गरिदिनुभयो । 


ऋगथवंययुःसाम्नां राशीनुद्धत्य वगंशः। 
चतसः संहिताश्चके मन्तरेमणिगणा इव ॥ ५० ॥ 








पदार्थ मन्त्रहरूलाई चतस्रः  चार 
मणिगणाः इव  पृथक्पृथक् उद्धत्य  चयन गरी संहिताः  संहिता 
मणिहरूलाई यै मन्त्रैः  मन्रहरुद्रारा चके  बनाउनुभयो 
वगंशः  प्रकरण अनुसार ऋगथवंयसुःसाम्नां  ऋक्, 

राशीन्  एकै प्रकारका अथर्व, यजुः र साम यिनीहरूको 


ताक्यार्थ मणिको समूहबाट अलगअलग मणिहरूलाई ह्रु राखे ॐ वेदमन्त्रका समूहबाट 
पनि अलगअलग प्रकारका मन्त्रहरूलाई छ्रुट्याएर त्यसबाट ऋक्, अथर्व, यजुः र साम चार 
संहिता बनाउनुभयो । 


तासां स चतुरः हिष्यानुपाहूय महामतिः । 
एकेकं संहितां बह्न्नेकेकस्मे ददो विभुः ॥ ५९॥ 


पदार्थ विभुः  सर्वसमर्थ शिष्यान्  शिष्यहरूलाई 
ब्रह्मन्  हे ब्राह्मण शौनक सः  उहाँव्यासले उपाहूय  नजिक बोलाई 
महामतिः  परमज्ञानी चतुरः  चार तासां  ती संहितामध्ये 


रामानन्दी दीका 


५९८७ 


द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 
एकेकां  एकएक एकेकस्मे  एकएक जनालाई 
संहितां  संहिता ददो  दिनुभयो 


ताक्यार्थ सर्वसमर्थं एवं परमज्ञानी भगवान् वेदव्यासले आफ्ना चार शिष्यहरूलाई बोलाई ती 
संहिताहरूमध्ये एकएक संहिता एकएकजनालाई प्रदान गर्मुभयो । 


पेलाय संहितामादयां बहचाख्यां उवाच ह । 
वेदाम्पायनसंज्ञाय निगदाख्यं यलुर्गणम् ॥ ५२ ॥ 


पढार्थ   पहिलो निगदाख्यं  निगद नाम गरेको 
ह  निश्चय नै संहितां  ऋक्संहिता र यजुर्गणं  यजुःसंहिता 

पेलाय  पैलनामक शिष्यलाई वेशम्पायनसंज्ञाय  उवाच  बताउनुभयो 
बहूचाख्यां  बह्वृच नामक  वैशम्पायनलाई 








वाव्यार्थ उहाँले पैल नामक शिष्यलाई पहिलो बहवृच नामक ऋक्संहिता र वेशम्पायन नामक 
शिष्यलाई निगद नामक यजुःसंहिताको उपदेश गर्नुभयो । 


साम्नां जेमिनये प्राह तथा छन्दोगसंहिताम् । 
अथवीद्विरसीं नाम स्वशिष्याय सुमन्तवे ॥ ५२॥ 








पदार्थ तथा  तथा अथवङ्गिरस नामक संहिता 
साम्नां  सामवेदका स्वदिष्याय  आप्ना शिष्य पपराह  बताउनुभयो 
छन्दोगसंहितां  छन्दोगसंहिता सुमन्तवे  सुमन्तुलाई 

जैमिनये  जैमिनिलाई अथवो्गिरसीं नाम  


वाक्यार्थ उाँले आप्ना शिष्य जैमिनिलाई सामवेदको छन्दोगसंहिता र ॒सुमन्तुलाई चाहं 
अथवङ्गिरस संहिताको उपदेश गर्नुभयो । 


पेलः स्वसंहितामूचे इन्द्रप्रमितये मुनिः। 

वाष्कलाय च सोऽप्याह शिष्येभ्यः संहितां स्वकाम् ॥ ५४ ॥ 
चतुधां व्यस्य बोध्याय याज्ञवल्क्याय भागंव । 
पराशरायाग्निमित्रे इन्द्रमरमितिरात्मवान् ॥ ५५॥ 

अध्यापयत् संहितां स्वां माण्डकेयमृषिं कविम् । 

तस्य रिष्यो देवमित्रः सोभयीदिभ्य ऊचिवान् ॥ ५६ ॥ 


रामानन्दी दीका 


९४८ 








द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 
पढार्थ चतुधां  चार भागमा  संहिता 
भागव  हे भृगुवंशी शौनक व्यस्य  बाडेर कविं  प्रतिभाशाली 
मुनिः  मुनि बोध्याय  बोध्य माण्डुकेयं  माण्डूकेय 
पैलः  पैलले याज्ञवल्क्याय  याज्ञवल्क्य ऋषिं  ऋषिलाई 
इन्द्रप्रमितये  इन्द्रप्रमिति र॒ पराशराय  पराशर र अध्यापयत्  पढाए 
वबाष्कलाय च  बाष्कललाई अग्निमित्रे  अग्निमित्र तस्य  तिनका 
स्वसंहितां  आपनो संहिता शिष्येभ्यः  यी शिष्यहरूलाई शिष्यः  शिष्य 

उत्वे  उपदेश गरे आह  उपदेश गरे देवमित्रः  देवमित्रले 
सः अपि  ती बाष्कलले पनि आत्मवान्  इन्द्रियसंयमी सोभयौदिभ्यः  सौभरी 
स्वकां  आपनो इन्द्रप्रमितिः  इन्द्रप्रमितिने आदिलाई 

संहितां  संहिता स्वां  आफनो ऊचिवान्  बताए 


ताक्यार्थ हे शौनक ! पैल मुनिले आफ्नो संहिता इन्द्रप्रमिति र बाष्कललाई उपदेश गरे । तीमध्ये 
बाष्कलले आप्नो संहितालाई चार भागमा बाड़ी आप्ना शिष्य बोध्य, याज्ञवल्क्य, पराशर र 
अग्निमित्र यिनीहरूलाई उपदेश गरे। यसै गरी इन्द्रियसंयमी इन्द्रप्रमितिले चाहं आफ्नो 
प्रतिभाशाली शिष्य माण्डूकेयलाई संहिता पढाए र माण्डूकेयका शिष्य देवमित्रले चाहं त्यसको 
उपदेश सौभरी आदिलाई गरे । 


राकल्यस्तत्सुतः स्वां तु पञ्चधा व्यस्य संहिताम् । 
वात्स्यमुद्गलश्ालीयगोखल्यशिरिरेष्वधात् ॥ ५७ ॥ 


पढार्थ संहितां  संहितालाई शिरिरेषु  वात्स्य, मुद्गल, 
तत्सुतः  ती माण्डूकेयका छोरापञ्चधा  पांच भागमा शालीय, गोखल्य र शिशिरलाई 
शाकल्यः तु  शाकल्यले चाहं व्यस्य  विभक्त गरी अधात्  उपदेश गरिदिए 

स्वां  आफ्नो वात्स्यमुदगलशाीयगोखल्य 








वाक्यार्थ  माण्डूकेयका छोरा शाकल्यले चाहं आफ्नो संहितालाई पाँच भागमा विभक्त गरी 
वात्स्य, मुद्गल, शालीय, गोखल्य र शिशिरलाई उपदेश गरिदिए। 


जातूकण्यंद्च तच्छिष्यः सनिरुक्तं स्वसंहिताम् । 
बराक्येजवेतारविरजेभ्यो ददौ मुनिः ॥ ५८॥ 


पदढार्थ जातूकण्य॑ः च  जातूकरण्यले बलाकयेजवेतालविरजेभ्यः  
तच्छिघ्यः  ती शाकल्यका चाहं बलाक, पैज, वैताल र विरज 
शिष्य सनिरुक्तं  निरुक्ते सहित नामक शिष्यहरूलाई 

मुनिः  ऋषि स्वसंहितां  आप्ना तीन संहिताद्दौ  दिए 








रामानन्दी दीका 


५९९८९ 
द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 


ताक्यार्थ शाकल्यका शिष्य जातूकर्ण्यले आपफ्ना शिष्य बलाक, पेज, वैताल र विरजलाई 
वेदका तीन संहिता र निरुक्तको उपदेश गरे। 


वाष्कलिः प्रतिराखाभ्यो वारखिल्याख्यसंहिताम् । 
चक्रे बालायनिभंज्यः काशारश्चेव तां दधुः ॥ ५९॥ 


पदार्थ वाटखिल्याख्यसंहितां  बालायनिः  बालायनि 
बाष्कलिः  बाष्कलिले वालखिल्यनामक संहिता भज्यः  भज्य र 
प्रतिशाखाभ्यः  सबै चक्रे  रचे काशारः च एव  काशारले 
शाखाहरूबाट तां  त्यसलाई दधुः  ग्रहण गरे 








ताक्यार्थ बाष्कलका पुत्र बाष्कलिले सबै शाखाहरूबाट मन्त्रहरू निकाली वालखिल्यनामक 
संहिताको रचना गरे र त्यस संहितालाई बालायनि, भज्य र काशारले ग्रहण गरे । 


बहूचाः संहिता ह्येता एमिब्ह्यषिमिधंताः 
्रुत्वेतच्छन्दसां व्यासं सव॑पापेः प्रमुच्यते ॥ ६० ॥ 








पदार्थ एभिः  यी व्यासं  संहिताविभाजनलाई 
हि  निश्चय नै बह्यषिभिः  ब्रहमर्षिहरुद्रारा श्रुत्वा  सुनेर 

एताः  यी धृताः  धारण गरिएका हुन् स्व॑पापेः  सवै पापवाट 
बहूचाः  ऋग्वेदसम्बन्धी एतत्  यो परमुच्यते  मुक्त हन्छ 
संहिताः  संहिताहरू छन्दसां  वेदहरूको 


ताक्यार्थ यसप्रकार यी ब्रह्मर्णिहरूले ऋग्वेदसम्बन्धी यी बह्वृच संहिताहरूलाई धारण गरेका 
हन्। यसरी वेदको संहिताविभागलाई सुन्नाले व्यक्ति सबै पापबाट मूक्त हुन्छ । 


वेदाम्पायनशिष्या वे चरकाध्वर्यवोऽभवन्। 
यच्चेसुब्रह्महत्यांह  क्षपणं स्वगुरोवतम् ॥ ६१॥ 








पढार्थ नामका पापलाई 

वै  निश्चय नै अभवन्  भए क्षपणं  क्षीण गर्ने 
वेशम्पायनरिष्याः  यत्  किनभने व्रतं  व्रत 
वैशम्पायनका शिष्य स्वगुरोः  आपना गुरुको चेरुः  गरेका थिए 
चरकाध्वयंवः  चरकाध्वर्युं ह्यहत्यांहः  ब्रह्महत्याको 


ताक्यार्थ वैशम्पायनका शिष्य चरकाध्वर्युं नामका थिए। आपफ्ना गुरुको ब्रह्महत्यारूप पापको 
प्रायश्चित्तका लागि त्रत गरेको हुनाले यिनीहरूलाई चरकाध्वर्यं भनिएको हो । 


रामानन्दी दीका 


९५० 


द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 


याज्ञवल्क्यङ्च तच्छष्य आहाहो भगवन् कियत् । 
चरितेनात्पसाराणां चरिष्येऽहं सुदुश्चरम् ॥ ६२॥ 








पदढार्थ अहो  आश्चर्य छ अहं  म 

तच्छिघ्यः  तिनका शिष्य अल्पसाराणां  थोर शक्ति  सुदुरूचरं  अत्यन्त कठिन 
याज्ञवल्क्यः च  याज्ञवल्क्यले भएकाहरूको तपस्या 

आह  भने चरितेन  त्रतआचरणले चरिष्ये  गर्नु 

भगवन्  भगवान् कियत्  के नै होला 


ताक्यार्थ वैशम्पायनका शिष्य याज्ञवल्क्यले तिनीहरूलाई देखी आफ्ना गुरुलाई हे भगवान् ! 
यी थोर शक्ति भएका ऋषिकुमारहरूको ब्रतले के होला र ? म॒ अत्यन्त कठिन तपस्या गर्नु 
भने। 


इत्युक्तो गुरुरप्याह कुपितो याद्यलं त्वया । 
विप्रावमन्त्रा शिष्येण मदधीतं त्यजादिवति ॥ ६३॥ 


पढार्थ विप्रावमन्त्रा  ब्राह्मणको मदधीतं  मबाट पठेको वेद 
इति उक्तः  यसो भनिएका अपमान गर्ने आशु  अहिल्यै 
   
कुपितः  रिसाएका शिष्येण  शिष्यले त्यज इति  छाडिदे 
गुरुः अपि  गुरुले पनि अलं  पुग्यो आह  यसो भने 
त्वया  तँ जस्ता याहि  जा 








ताक्यार्थ याज्ञवल्क्यले यसो भनेपच्छि गुरुले अत्यन्त रिसाएर भने त जस्तो ब्राह्मणहरूको 
अपमान गर्ने शिष्य मलाई चाहिदेन। मबाट पटेको वेद तत्काल त्यागी तं अहिल्ये जा॥ 


देवरातसुतः सोऽपि छर्दित्वा यजुषां गणम् । 
ततो गतोऽथ मुनयो ददुशयुस्तान् यजुगणान् ॥ ६४ ॥ 








पदार्थ मन्त्रसमूहलाई मुनयः  मुनिहरूले 

सःती छदिंत्वा  छादिदिएर तान्  ती 

देवरातसुतः अपि  देवरातका ततः  त्यहाँबाट यजुगंणान्  यजुर्वेदका मन्त्रका 
छोराले पनि गतः  गए समूहलाई 

यसुषां गणं  यजुर्वेदका अथ  त्यसपछि दृदुश्ुः  देखे 


ताक्यार्थ देवरातका पुत्र याज्ञवल्क्यले पनि यजुर्वेदका सबे मन्त्रसमूहलाई वमन गरिदिए र 
त्यहँबाट गए । त्यसपचछ्छि त्यहाँ रहेका मुनिहरूले ती त्यागिएका यजुर्वेदका मन्त्रहरूलाई देखे । 


रामानन्दी दीका 


५९५९१ 


द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 


यजूषि तित्तिरा भूत्वा तल्लोटुपतयाददुः । 
तैत्तिरीया इति यजुः शाखा आसन् सुपेशलाः ॥ ६५॥ 


पढार्थ   यजुर्गन््रहरूलाई सुपेशलाः  रमणीय 
तल्लोटुपतया  त्यसलाई लिने आददुः  ग्रहण गरे ती यजुः शाखाः  यजुर्वेदको शाखा 
लालचले मुनिहरूले मन्त्रलाई आसन्  यसैबाट भए 

तित्तिराः  तित्रा तेत्तिरीयाः इति  तैत्तिरीय 

भूत्वा  भएर नामक 








वाक्यार्थ  मुनिहरूले वमन गरिएको यजुरमन््रलाई लिने लालचले तित्राको रूप धारण गरे र 
त्यसलाई ग्रहण गरे। यसै कारणले यजुर्वेदको त्यो रमणीय शाखा तैत्तिरीय नामको भयो । 


याज्ञवल्क्यस्ततो बह्य॑श्छन्दांस्यधिगवेषयन्। 
गुरोरविद्यमानानि सूपतस्थे ऽकंमीडवरम् ॥ ६६ ॥ 








पढार्थ गुरोः  आपना गुरूमा पनि ईश्वरं  भगवान् 

बह्यन्  हे ब्राह्मण शौनक अविद्यमानानि  नभएका अकंम्  सूर्यलाई 

ततः  त्यसपछि छन्दांसि  वेदमन्त्रहरूको सृपतस्थे  भक्तपूर्वक उपस्थान 
याज्ञवल्क्यः  याज्ञवल्क्यले अधिगवेषयन्  अन्वेषण गर्दै गरे 


ताक्यार्थ हे शोनक ! त्यसपछि याज्ञवल्क्यले आफ्ना गुरु वैशम्पायनसंग पनि नभएका 
वेदमन्त्रहरूको अन्वेषण गरे र त्यसका प्राप्तका लागि उनले भक्तिपूर्वकं भगवान् सू्यदेवको 
उपस्थान गरे। 


याज्ञवल्क्य उवाच याज्ञवल्क्यले भने 

ॐ नमो भगवते आदित्यायाखिकजगतामात्मस्वरूपेण काटस्वरूपेण 
चतुविंधभूतनिकायानां ब्रह्मादिस्तम्बपय॑न्तानामन्तहंदयेषु बहिरपि चाकाश 
इवोपाधिनाव्यवधीयमानो भवानेक एव क्षणलवनिमेषावयवोपचितसंवत्सर 
गणेनापामादानविसगांभ्यामिमां खोकयात्रामनुवहति ॥ ६७ ॥ 








पढार्थ भवान्  हजुर जह्यादिस्तम्बपयंन्तानां  

ॐ  उॐकारस्वरूप एकः एव  एडटेले ब्रह्मादेखि त॒णसम्म सबेका 
भगवते  भगवान् अखिलजगतां  सम्पूर्ण जगत्को अन्तहृदयेषु च  हदयभित्र 
आदित्याय  आदित्यलाई चतुरविघभूतनिकायानां  चारथरी आत्मस्वरूपेण  आत्मस्वरूपले 
नमः  नमस्कार छ प्राणीसमूहदहरूको आकारः इव  आकाश रैं 


रामानन्दी दीका 


५९१ 


द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 


उपाधिना  अन्तःकरणरूप क्षणल्वनिमेषावयवोपचित विकर्षणद्वारा पनि 


उपाधिले संवत्सरगणेन  क्षण, लव, इमां  यो 
अन्यवधीयमानः  असङ्ग भई निमेष आदि अवयवद्रारा बनने लोकयात्रां  लोकयात्रालाई 
रहनुहुन्छ संवत्सरसमूहको रूपले अनुवहति  चलाउनुहुन्छ 


अपां  जलको 
आदानविसगांभ्यां  आकर्षण र 


बहिः अपि  बाहिर पनि 
काटस्वरूपेण  कालस्वरूपले 








ताक्यार्थ ओड़ारस्वरूप भगवान् सूर्यलाई नमस्कार छ। हजुर वास्तवमा अद्वितीय ब्रह्मत्व भएर 
पनि सम्पूर्णं जगत्का आत्मा एवं कालस्वरूप हुनुहुन्छ । ब्रह्मादेखि त्रणपर्यन्तका स्वेदज, उद्भिज्ज, 
अण्डज, जरायुज यी चारथरी प्राणीहरूका हदयभित्र हजुर आत्मरूपले रहनुहन्छ र त्यहां रर्हदा 
अन्तःकरणका धर्मद्वारा नच्छोई आकाश जस्ते असङ्ग रहनुहुन्छ । त्यसै गरी बाहिर पनि हजुर 
कालस्वरूपले रहनुहृन्छ र क्षण, लव, निमेष आदि अवयवद्रारा बनेको संवत्सरको रूपले अनि 
जलको आकर्षण विकर्षण आदि क्रियाद्वारा हजुरले प्राणीहरूको जीवनयात्रालाई चलाउनुहून्छ । 


यदु ह वाव विबुधषभ सवितरद्स्तपत्यतुसवनमहरहराम्नाय 
विधिनोपतिष्ठमानानामखिल्दुरितवृजिनवीजावभजंन भगवतः समभिधीमहि 
तपनमण्डलम् ॥ ६८ ॥ 


पढार्थ अखिलदुरितवृनजिनबीजावभजंन  अद्ः  त्यहं 
अहरहः  दिनदिनै सम्पूर्ण पाप र दुःखका बीज तपति  प्रकाशित हृन्छ 
अनुसवनं  तीन काल भएको अज्ञानलाई नष्ट गरिदिने वाव  त्यही 


आम्नायविधिना  वेदविधिद्रारा विबरुधष॑भ  देवश्रेष्ठं 
उपतिष्टमानानां  उपासना सवितः  हे सूर्यदेव तपनमण्डलं  तापमण्डललाई 
गर्नैवाला प्राणीहरूको यत् उ ह  जुन समभिधीमहि  ध्यान गर्द 
ताक्यार्थ हे देवश्रेष्ठ सूर्यदेव ! वेदज्ञहरू दिनदिनै तीनै काल वेदविधिद्रारा हजुरको उपासना 
गर्वछछन् र ॒त्यस्ता उपासकटहरूको सम्पूर्ण पाप र दुःखका बीजभूत अज्ञानलाई तपाई नष्ट 
गरिदिनुहुन्छ। त्यस्तो हजुरको जुन प्रकाशमान मण्डल देखिन्छ, हामी त्यही चैतन्यस्वरूप 
सूर्यमण्डलको ध्यान गर्दछैँ । 


य॒ इह वाव ॒स्थिरचरनिकराणां निजनिकेतनानां मनइन्द्रियासु 
गणाननात्मनः स्वयमात्मान्तयांमी प्रचोदयति ॥ ६९॥ 


भगवतः  भगवान्को 








पदढार्थ स्वयं  आफ यः  जसले 
वाव  निश्चय नै अन्तयांमी  अन्तर्यामी निजनिकेतनानां  आपफूमा 
इह  यस संसारमा आत्मा  आत्मा आधित भएका 


रामानन्दी दीका 


९५२ 


द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 
स्थिरचरनिकराणां  चर अचर अनात्मनः  अचेतन इन्द्रिय र प्राणको समूह 
प्राणीहरूका मनदइन्द्रियासुगणान्  मन, प्रचोदयति  प्रित गर्नुहुन्छ 


ताक्यार्थ हजुर साक्षात् अन्तर्यामी आत्मा हुनुहृन्छ । हजुरले नै आर्फैमा आधित भएका सम्पूर्ण 
चराचर प्राणीहरूका अचतेन मन, इन्द्रिय र प्राण आदिलाई चेतन यै प्रेरित गरनुहुन्छ। 


य॒ एवेमं लोकमतिकरावदनान्धकारसंज्ञाजगरग्रहगिलितं मृतकमिव 
विचेतनमवटोक्यानुकम्पया परमकारुणिक ईक्षयेवोत्थाप्याहरहरनुसवनं 


श्रेयसि स्वधमांख्यात्मावस्थाने प्रतंयत्यवनिपतिरिवासाधूां 
भयमुदीरयन्नटति ॥ ७०॥ 
पदार्थ विचेतनं  अचेतन भएको स्वधमांख्यात्मावस्थाने  
परमकारुणिक  हे इमं  यो आत्माविमुख धर्मस्वरूप 
परमकारुणिक भगवान् लोकं  संसारलाई श्रेयसि  परम कल्याणमा 
यः एव  जुन हजुरले नै अवलोक्य  देखेर प्रवतंयति  प्रेरित गर्नृहुन्छ 


अतिकरालवदनान्धकारसंज्ञा अनुकम्पया  करूणापूर्वक असाधूनां  दुष्टहरूमा 
जगरग्रहगिलितं  अत्यन्त ईक्षया एव  दहेराइ मात्रले भयं  भय 








भयङ्कर अन्धकाररूपी अजिङ्गरको अहरहः  दिनदिनै उदीरयन्  उत्पन्न गर्दै 
मुखभित्र निलिएको उत्थाप्य  उठाएर अवनिपतिः इव  राजा ४ 
मृतकं इव  मरे फँ अनुसवनं  तीनै काल अटति  घुम्नुहन्छ 


वाव्यार्थ परमकरुणामय हजुरले नै दिनदिनै रातमा सम्पूर्ण संसारलाई अत्यन्त भयङ्कर 
अन्धकाररूपी अजिङ्गरको मुखभित्र निलिएको र मरे ४ अचेतन भएको देखेर कृपापूर्वक आफ्नो 
हेराइले ने उठाउनुहन्छ र तीनै कालमा आत्माभिमुख हुने परमकल्याणरूप धर्ममा प्राणीहरूलाई 
प्रवृत्त गर्नृहन्छ र संगसंगे चोर आदि दुष्टहरूमा भय उत्पन्न गर्दै राजाले रँ संसारभर धघुम्नुहुन्छ । 


परित आरशापाठेस्तत्र तत्र कमलकोश्ाञ्जलिभिरुपहताहणः ॥ ७१॥ 


पदार्थ परितः  चारैतिरबाट अञ्जलिहरूद्रारा 
तत्र तत्र  तीती ठ्ख॑मा कमरुकोराञ्जलिभिः  उपहता्हणः  उपहार अर्पण 
आशापाठेः  दिक्पालहरुद्रारा कमलको कोपिलाजस्ता गरिनुह॒न्छ 


वाक्यार्थ हजुर जताजता जानुहुन्छ, त्यतात्यता दिक्पालहरूले कमलका कोपिला जस्ता 
अञ्जुलि बनाई हजुरलाई चारैतिरबाट उपहार अर्पण गर्दछछन् । 


अथ ह भगवंस्तव चरणनलिनयुगटं त्रिभुवनगुरुमिर्वन्दितमहमयात 
यामयजुःकाम उपसरामीति ॥ ७२॥ 


रामानन्दी दीका 


५९१५ 








द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 
पदढार्थ अहिलेसम्म नजानेका वन्दितं  वन्दना गरिएको 
भगवन्  हे भगवान् यजुरमन्त्रलाई प्राप्त गर्न चाहने तव  हजुरको 

अथ  यसपचछि अहं  म चरणनलिनयुगलं  

ह  निश्चयनै त्रिभुवनगुरुभिः  तीनै लोकका चरणारविन्दको जोडीलाई 
अयातयामयजुःकामः  अरूले प्रष्ठ पुरुषहरूद्वारा पनि उपसरामि इति  शरण लिन्छु 


ताक्यार्थ हे भगवान् ! हजुरको महिमा अपार भएकाले अहिलेसम्म अरू कसैले प्राप्त नगरेको 
यजुर्मन्त्रको आशा राखी म पनि हजुरको त्यही चरणारविन्दयुगलको शरणमा आएको द्रु, जसलाई 
त्रिभुवनभरका श्रेष्ठ पुरुषहरूले वन्दना गर्ने गर्दछन् । 


सूत उवाच सूतजीले भन्नुभयो 
एवं स्तुतः स भगवान् वाजिरूपधरो हरिः। 
यजुष्ययातयामानि मुनयेऽदात् प्रसादितः ॥ ७३॥ 


पदढार्थ सःती नजानेका 
एवं  यसप्रकार हरिः  सूर्य यज्ंषि  यजुर्मन्रहरू 
स्तुतः  स्तुति गरिएका भगवान्  भगवान्ले अदात्  दिनुभयो 


प्रसादितः  प्रसन्न हुनुभएका मुनये  याज्ञवल्क्य मुनिलाई 
वाजिरूपधरः  अश्वरूपधारी अयातयामानि  अरूले 
ताक्यार्थ यसरी याज्ञवल्क्यले स्तुति गरिसकेपचछि भगवान् सूर्यं प्रसनन हुनुभयो र उहाँले 
अश्वरूप धारण गरी ती मुनिलाई अरूले नजानेका यजुर्मन्त्रहरू प्रदान गर्नुभयो । 








यलुभिंरकरोच्छाखा दश पञ्च शतेविंभुः। 
जगृहुवांजसन्यस्ताः काण्वमाध्यन्दिनाद्यः ॥ ७४ ॥ 


पदार्थ दश पञ्च  पन््रवटा ताः  ती शाखाहरूलाई 

विभुः  सर्वसमर्थ याज्ञवल्क्यले वाजसन्यः  वाजसनेय काण्वमाध्यन्द्नादयः  काण्व, 
रातेः  स्यौ असंख्य राखाः  शाखा माध्यन्दिनि आदि ऋषिहरूले 
यजुभिंः  यजुर्मन््रहरुद्रारा अकरोत्  बनाए जगृहुः  ग्रहण गरे 








ताक्यार्थ समर्थ याज्ञवल्क्यमुनिले असंख्य मन्त्रहरूद्रारा वाजसनेय नामका पन््रशाखा बनाए र 
ती शाखाहरूलाई काण्व, माध्यन्दिनि आदि ऋषिहरूले ग्रहण गरे । 


न्द,  भ नतु  
जैमिनेः सामगस्यासीत् सुमन्तुस्तनयो मुनिः। 
सुन्वांस्तु तत्सुतस्ताभ्यामेकेकां प्राह संहिताम् ॥ ७५॥ 


रामानन्दी दीका 


५९५५ 


द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 
पदढार्थ सुमन्तुः  सुमन्तु ताभ्यां  ती दुबेलाई 

सामगस्य  सामगान गर्न आसीत्  थिए एकैकां  एकएक 

जैमिनेः  जैमिनिका तत्सुतः तु  ती सुमन्तुका छोरा संहितां  संहिता 

तनयः  छोरा चाहं प्राह  बताए 

मुनिः  मनि सुन्वान्  सुन्वन् थिए 








ताक्यार्थ सामगान गर्ने जैेमिनिका छोरा सुमन्तु मुनि र तिनका छोरा सुन्वान् थिए। ती दुबेलाई 
जेमिनिले एकएक संहिता पढाए । 


सुकमां चापि तच्छिष्यः सामवेदतरोमंहान्। 
सहस्रसंहिताभेदं चके साम्नां ततो द्विज ॥ ७६ ॥ 

पढार्थ साम्नां द्विजः च  सामवेदलाई वृक्षको 

ततः  त्ययै गरी जान्ने ब्राह्मण सहस्रसंहिताभेदं  


तच्छिष्यः  ती जैमिनिका शिरष्यासुकमां अपि  सुकर्मालि पनि हजारसंहिताभेद 
महान्  परमप्रभावशाली सामवेदतरोः  सामवेदरूपी चक्रे  बनाए 


ताक्यार्थ यसे गरी जेमिनिमुनिका एक परमप्रभावशाली शिष्य सुकर्मा सामवेदका विद्वान् थिए। 
उनले सामवेदरूपी वृक्षका हजार संहितारूपी शाखा बनाए । 








हिरण्यनाभः कोसल्यः पोष्यञ्जिरुच सुकमंणः। 
रिष्यो जगृहतुरचान्य आवन्त्यो ब्रह्मवित्तमः ॥ ७७ ॥ 


पदढार्थ हिरण्यनाभः  हिरण्यनाभ र॒ बह्यवित्तमः  ब्रह्मवेत्ता 
सुकमंणः  सुकर्माका पोष्यञ्जिः च  पौष्यञ्जिले पनिआवन्त्यः च  आवन्त्यले पनि 
शिष्यो  दुई शिष्य जगृहतुः  त्यसलाई ग्रहण गरे ्रहण गरे 

कोसल्यः  कोसलनिवासी अन्यः  अर्का शिष्य 








ताक्यार्थ सुकर्माका तीन शिष्य थिए, कोसल देशनिवासी हिरण्यनाभ, पौष्यञ्जि र च्रेष्ठ 
ब्रह्मज्ञानी आवन्त्य । यी तीनै जनाले ती सामवेदका शाखाहरूलाई ग्रहण गरे । 


उदीच्याः सामगाः रिष्या आसन् पञ्चरातानि वे । 
पोष्यञ्ज्यावन्त्ययोश्चापि तांश्च प्राच्यान् प्रचक्षते ॥ ७८ ॥ 


पदार्थ पञ्चशतानि  पांच सय जना आसन्  थिए 

वै  निश्चय नै उदीच्याः  उत्तरदेशनिवासी तान् च  तिनीहरूलाई 
पोष्यज्ज्यावन्त्ययोः च  सामगाः  सामगान गर्ने प्राच्यान् अपि  प्राच्य पनि 
पौष्यल्जि र आवन्त्यका शिष्याः  शिष्यहरू प्रचक्षते  भनिन्छ 








रामानन्दी दीका 


५९५६ 
द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 


तवाक्यार्थ पौष्यलञ्जि र आवन्त्यका शिष्य पाँच सय जना थिए। ती उत्तरदेशनिवासी सामगान 
गर्ने विद्रानूहरूलाई प्राच्य सामवेदी पनि भनिन्छ । 


लोगाक्षिमाद्गलिः कुल्यः कुशीद् कुक्षिरेव च । 
पोष्यज्जिरिष्या जगृहुः संहितास्ते शतं शतम् ॥ ७९॥ 


पदार्थ कुरीद्ः  कुशीद पौष्यञ्जिका शिष्यहरूले नै 
लोगाक्षिः  लौगाक्षि कुक्षिः च  कुक्षिसमेत रातं शतं  सयसय 
माङ्गलिः  माङ्गलि ते ती संहिताः  संहिताहरू 
कुल्यः  कुल्य पोष्यन्जिरिष्याः एव  जगृहुः  ग्रहण गरे 








ताक्यार्थ पौष्यल्जिका लौगाक्षि, माङ्गलि, कुल्य, कुशीद र कुकिसमेत गरी अरू पनि शिष्यहरू 
थिए। यी सबले पौष्यञ्जिबाट सयसय संहिताको अध्ययन गरे। 


कृतो हिरण्यनाभस्य चतुर्विंशति संहिताः। 
रिष्य ऊचे स्वरिष्येभ्यः रोषा आवन्त्य आत्मवान् ॥ ८०॥ 


पदार्थ शिष्यहरूलाई आवन्त्यः  आवन्त्यले चाहं 
हिरण्यनाभस्य  हिरण्यनाभका चतुर्विंशति  चौबीस शोषाः  अरू बांकी रहेका 
शिष्यः  शिष्य संहिताः  संहिताको संहिताहरू बताए 

कृतः  कृतले उत्वे  उपदेश गरे 

स्वरिष्येभ्यः  आफ्ना आत्मवान्  आत्मज्ञ 








ताक्यार्थ हिरण्यनाभका शिष्य कृतले आपफ्ना शिष्यहरूलाई चौबीस संहिताको उपदेश गरे भने 
बाँकी रहेका सामवेदका अरू संहितालाई आत्मज्ञ आवन्त्यले आफ्ना शिष्यहरूका लागि उपदेश 
गरे । 


इति श्रीमदुभागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां द्वादशस्कन्धे वेदशाखाप्रणयनं नाम 


षष्ठोऽध्यायः ॥ ६॥ 


रामानन्दी दीका 


द्वादश स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


५९५७ 


अध्याय ७ 


अथ सप्तमोऽध्यायः 


अथर्ववेदका शाखा र पुराणको लक्षण 


सूत उवाच सूतजीले भन्नुभयो 
अथर्ववित् सुमन्तु्च शिष्यमध्यापयत् स्वकाम् । 
संहितां सोऽपि पथ्याय वेद्दशांय चोक्तवान् ॥ १॥ 


पदढार्थ 

अथवेवित्  अथर्ववेद जान्ने 
सुमन्तुः च  सुमन्तुले पनि 
शिष्यं  आप्ना शिष्यलाई 





स्वकां  आफ्नो 
संहितां  संहिता 
अध्यापयत्  पढाए 
सः अपि  उनले पनि 





पथ्याय  पथ्य र 
९  

वेददशाय च  वेददर्शलाई 
उक्तवान्  उपदेश गरे 


ताक्यार्थ अथर्ववेदका वेत्ता सुमन्तुले कबन्ध नामका आपफ्ना शिष्यलाई अथर्वसंहिता पढाए। 
उनले पनि पथ्य र वेददर्शलाई त्यसको उपदेश गरे। 


दोकलायनिब्॑ह्यबलि 


पि   


मदषः पप्परायानः । 


वेददशांस्य रिष्यास्ते पथ्यशिष्यानथो शुणु ॥ 


पदढार्थ 

रोक्लायनिः  शौक्लायनि 
बह्मबलिः  ब्रह्मबलि 
मोदोषः  मोदोष 





पिप्पलायनिः  पिप्पलायनि 
ते  यिनीहरू 

वेद्दरांस्य  वेददर्शका 
शिष्याः  शिष्यहरू हुन् 





अथो  यसपच्छि 
पथ्यशिष्यान्  पथ्यका 
शिष्यहरू 

यणु  सुन्नुहोस् 


ताक्यार्थ शोक्लायनि, ब्रह्मबलि, मोदोष र पिप्पलायनि यिनीहरू वेददर्शका शिष्य हुन् । यसपचछि 
पथ्यका शिष्यहरूको नाम सुन्नुहोस् । 


कुमुदः शुनको बह्यन् जाजलिर्चाप्यथवेवित्। 


बभ्रुः शिष्योऽथाङ्गिरसः सेन्धवायन एव च । 


अधीयेतां संहिते दे सावण्यांद्यास्तथापरे ॥ २॥ 


पदिार्थ 

ब्रह्मन्  हे ब्राह्मण शौनक 
कुसुद्ः  कुमुद 

शुनकः  शुनक 





अथर्ववित्  अथर्ववेद जान्ने 
जाजलिः च  जाजलि अनि 
अथ  यसपच्ि 

अङ्गिरसः  शुनकका 





शिष्यः  शिष्य 
बभ्रुः  बभ्रु र 
सेन्धवायनः एव च  
सैन्धवायनले पनि 


रामानन्दी दीका 


५९५८ 


द्रादश स्कन्ध 
दे  दुई 
 संहिता 
संहेते  संहिता 
अधीयेतां  अध्ययन गरे 


श्रीमद्भागवत 
तथा  त्यसै गरी 
अपरे  अरू 


सावण्यांदयाः  सावर्णि आदिले 


अध्याय ७ 


पनि पठे 


ताक्यार्थ हे शौनक ! कुमुद, शुनक र जाजलि यी पथ्यका शिष्यहरू हुन्। यसे गरी शुनकका 
दुई शिष्य बभ्रु र सैन्धवायनले दुई संहिताको अध्ययन गरे र सैन्धवायनका शिष्य सावर्णि आदिले 
पनि संहिताहरूको अध्ययन गरे । 


नक्षत्रकत्पः शान्तिर्च करयपाद्खिरसादयः। 


एते आथर्वणाचार्याः शृणु पोराणिकान् मुने ॥ ४ ॥ 


पदढार्थ 

मुने  हे मनि 
नक्षत्रकल्पः  नक्षत्रकल्प 
शान्तिः च  शान्ति 


करयपा्गिरसादयः  कश्यप, 
अङ्गिरा आदि 
एते  यी 
  
आथवणाचायाः  अथर्ववेदका 








आचार्यहरू हुन् 
पौराणिकान्  पौराणिकहरू 


शृणु  सुन्नुहोस् 


ताक्यार्थ हे मुनि ! नक्षत्रकल्प, शान्ति, कश्यप र अङ्गिरा आदि यी अथर्ववेदका आचार्यहरू 
हन् । यसपचछ्छि पौराणिकहरूको नाम सुन्ुहोस् । 


त्रय्यारुणिः करयपर्च सावणिरकृतवणः। 
वेशम्पायनहारीतो न्रे न्द, अर,  
वेराम्पायनहारीतो षड् वे पौराणिका इमे ॥ ५॥ 


पदढार्थ 

वै  निश्चयनै 
त्रय्यारुणिः  त्रय्यारुणि 
करयपः च  कश्यप 


्  सावर्णि 

अकृतव्रणः  अकृतव्रण 
वेराम्पायनहारीतो न्द 
वेराम्पायनहारीतो  वैशम्पायन 
र हारीत 








इमे  यी 
षड  छ जना 
पौराणिकाः  पौराणिकटरू हन् 


ताक्यार्थ त्रय्यारुणि, कश्यप, सावर्णि, अकृतव्रण, वैशम्पायन र हारीत यी छ जना पौराणिकहरू 


हत् । 


अधीयन्त व्यासरिष्यात् संहितां मत्पितुमुंखात्। 
एकेकामहमेतेषां रिष्यः स्वाः समध्यगाम् ॥ ६॥ 


पदार्थ 

व्यासदिष्यात्  व्यासका शिष्य 
मत्पितुः  मेरा पिताको 
मुखात्  मुखबाट 


एकेकां  एकएक 
संहितां  संहिता 
अधीयन्त  अध्ययन गरे 
एतेषां  यिनीहरूको 








शिष्यः  शिष्य 

अहं  मैले चाहं 

सवां  क्रमशः सवै संहिता 
समध्यगाम्  प्राप्त गर 


रामानन्दी दीका 


५९५९ 
द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 


ताक्यार्थ व्यासका शिष्य मेरा पिताजीबाट यी त्रय्यारुणि आदि आचार्यहरूले पुराणका दुरा 
संहिताहरू प्राप्त गरे र यी सबैबाट मेले चाहं सम्पूर्ण संहिताको अध्ययन गरं । 


करयपोऽदहं च सावर्णीं रामरिष्यो ऽकृतव्रणः । 
अधीमहि व्यासरिष्याच्चत्वारो मूलसंहिताः ॥ ७॥ 


पदढार्थ अकृतव्रणः  अकृतव्रणले र॒ चत्वारः  चार 

करुयपः  कश्यप अहं च  म सूत समेत मूलसंहिताः  मूलसंहिताहरू 
सावणिंः  सावर्णि व्यासरिष्यात्  व्यासका अधीमहि  अध्ययन गयौँ 
रामशिष्यः  रामका शिष्य शिष्यबाट 








ताक्यार्थ कश्यप, सावर्णि, रामका शिष्य अकृतव्रण र मसमेतले समेत व्यासशिष्य रोमहर्षबाट 
चार मूलसंहिताहरू अध्ययन गर्यो । 


पुराणलक्षणं ह्यन् बह्यषिभिनिरूपितम्। 


शृणुष्व बुद्धिमाभ्रित्य वेदशास्तानुसारतः ॥ ८ ॥ 


पढार्थ वेदशास्त्रानुसारतः  वेदशास्त्र निरूपितं  बताइएको छ 
ब्रह्मन्  हे ब्राह्मण शौनक अनुसार बुद्धिं आभित्य  बुद्धिपूर्वक 
्ह्मषिभिः  ब्रह्मर्णिहरूद्रारा पुराणलक्षणं  पुराणको लक्षण शृणुष्व  सुन्नुहोस् 

वाव्यार्थ हे शौनक ! ब्रह्मर्णिहरूले वेद आदि शास्त्रको नियम अनुसार पुराणको लक्षण 
बताउनुभएको छ । एकाग्रतापूर्वक सुन्नुहोस्। 


सगोँऽस्याथ विसगंश्च वृत्तिरक्षान्तराणि च। 

वंशो वंशानुचरितं संस्था हेतुरपाश्रयः ॥ ९॥ 
दरशभिलक्षणे्यक्तं पुराणं तद्विदो विदुः । 

केचित् पञ्चविधं ब्रह्मन् महदल्पव्यवस्थया ॥ १० ॥ 








पदढार्थ वंशः  वंश युक्तं  युक्त भएको 

अस्य  यो दुश्यप्रपञ्चको वंशानुचरितं  वंशानुचरित पुराणं  पुराणलाई 

सग॑ः  सर्ग संस्था  संस्था तद्विदः  पुराणवेत्ताहरू 

विसग॑ः च  विसर्ग अनि हेतुः  हेतु विदुः  जान्ददछन् 

अथ  यसपच्छि अपाश्रयः  अपाश्रय यी ब्रह्मन्  हे ब्राह्मण शौनक 
वृत्तिरक्षान्तराणि च  वृत्ति, रक्षा दशभिः  दश केचित्  कोटी चाहं 

र मन्वन्तर लक्षणेः  लक्षणहरूले महदल्पव्यवस्थया  ठलोसानो 


रामानन्दी दीका 


९५९६० 
द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 


व्यवस्थाको कारण पञ्चविधम्  पाँच लक्षण मात्र बताउंछन् 
ताक्यार्थ हे शोनक ! पुराणका सर्ग, विसर्ग, वृत्ति, रक्षा, मन्वन्तर, वंश, वंशानुचरित्र, संस्था 
प्रलय, हेतु ऊति र अपाश्रय गरी दश लक्षणहरू छन् । पुराणवेत्ताहरू दश लक्षणले युक्त 
भएको ग्रन्थलाई पुराण भनी बतारँदछन्। कोही चाहं ठलो सानो व्यवस्थाको भेदले पुराणका 
पच लक्षण बतारंछन्। 

अव्याकृतगुणक्षोभान्महतस्त्िवृतो ऽहमः। 


भूतमात्रेन्द्रियाथानां सम्भवः सगं उच्यते ॥ १॥ 


पढार्थ तामस सम्भवः  उत्पत्तिलाई 
अन्याकृतगुणक्षोभात्  प्रकृतिकाअहमः  अहङारबाट सग॑ः  सर्ग 
गुणहरूको क्षोभका कारण  भूतमातरन्द्रियाथानां  उच्यते  भनिन्छ 


महतः  महत्तत्वबाट उत्पन्न पन्चमहाभूत, पञ्चतन्मात्र, 
त्रिवृतः  सात्त्विक, राजस र॒ इन्द्रिय र त्यसका विषयहरूको 








ताक्यार्थ त्रिगुणात्मिका प्रकृतिका गुणहरूको क्रोभका कारण महत्तत्त्व उत्पन्न भई यसबाट 
बनेको सात्विक, राजस र तामस अहङ्कारबाट सूक्ष्म पञ्चतन्मातव्रा, इन्द्रिय, तिनका विषय स्थूल 
महाभूत हरूको उत्पत्तिलाई सर्ग भनिन्छ । 


पुरुषानुगृहीतानामेतेषां वासनामयः। 
विसगोँऽयं समाहारो बीजाद् बीजं चराचरम् ॥ १२॥ 








पदार्थ वासनामयः  वासनापूर्वकको बीजं  अर्को बीज बने दँ 
पुरुषानुगृहीतानां  ईश्वरबाट अयं  यो चराचरं  क्रमशः उत्पन्न 
अनुगृहीत भएका समाहारः  समष्टि सृष्टि चराचर जगत् 

एतेषां  यी महत्तत्त्व आदिको बीजात्  एउटा बीजबाट विसगंः  विसर्ग हो 


ताक्यार्थ ईश्वरको अनुग्रहनाट यी महत्तत्व आदिको एउटा बीजबाट अर्को बीज उत्पन्न भए फ 
चराचर जगत्को रूपमा जुन बारम्बार उत्पत्ति भदट्रहन्छ, त्यो समष्टि सृष्टि नै विसर्ग हो । 


वृत्तिभूतानि भूतानां चराणामचराणि च । 
कृता स्वेन नृणां तत्र कामाच्चोदनयापि वा ॥ १३॥ 


पदर्थ अचराणि च  मुख्यतः अचर तत्र  त्यहाँ 
चराणां  चर भूतानि  प्राणीहरू नृणां  मानिसहरूको 
भूतानां  प्राणीहरूको वृत्तिः  जीविका हुन् स्वेन  आप्नो स्वभाव अनुसार 


रामानन्दी दीका 


द्वादश स्कन्ध 


कामात्  कामना अनुसार र 
चोदनया अपि वा  शास्त्र 


श्रीमद्भागवत 


निर्देशन अनुसार पनि 
कृता  कल्पना गरियो 


५९६१ 


अध्याय ७ 


ताक्यार्थ चर प्राणीहरूका लागि मुख्यरूपमा अचर प्राणीहरू ने वृत्ति अर्थात् जीवननिर्वाहका 
साधन ह॒न्। तिनमध्ये केही मानिसहरूको स्वभाव अनुसार, केही कामना र शास्त्रनिर्देशन अनुसार 
पनि यस्तो व्यवस्था गरिएको हो । 


रक्षाच्युतावतारेहा विरवस्यानु युगे युगे । 
   ९  ् येस््रयीद्धिष  
तियंङ्मत्य॑षिदेवेषु हन्यन्ते येस्त्रयीधिषः ॥ १४ ॥ 


पार्थ मानिस, ऋषि र देवताको रूपमा ।  जसद्रारा 

विङ्वस्य  विश्वको अच्युतावतारेहा  भगवान्का त्रयीद्धिषः  वेदविरोधीहरू 
अनु युगे युगे  युगैपिच्छे अवतार लीला नै हन्यन्ते  मारिन्छन् 
तिय॑ङ्मत्यषिदेवेषु  पशु, रक्नारक्षाहो 





वाक्यार्थ विश्वमा युगेपिच्छे पशु, मानिस, ऋषि र देवता आदिको रूपमा भगवानूका अनेक 
लीलाहरू नै रक्षा हो । जसद्वारा वेदविरोधीहरू मारिन्छन् । 


मन्वन्तरं मलुर्देवा मनुपुत्राः सुरेश्वराः । 
ऋषयांऽशावतारार्च हरेः षड्विधमुच्यते ॥ १५॥ 








पढार्थ सुरेश्वराः  देवराज इन्द्र अंशावतारहरू गरी 
मनुः  मनु ऋषयः  सप्तर्षि मन्वन्तरं  मन्वन्तर 
देवाः  देवताहरू हरेः  भगवान्को षड्विधं  छ प्रकारको 
मनुपुत्राः  मनुका पत्रहरू अंशावताराः च  अनेक उच्यते  भनिन्छ 


ताक्यार्थ मनु, देवता, मनुपुत्र, देवराज इन्द्र, सप्तर्षि र हरि भगवान्का अनेक अंशावतार गरी 
मन्वन्तर छ प्रकारको हुन्छ । 


राज्ञं ब्ह्मप्रसूतानां वंशस्तरैकालिकोऽन्वयः। 
वंशानुचरितं तेषां वृत्तं वंशधराश्च ये ॥ १६॥ 








पढार्थ वर्तमानको तेषां  ती सबैको 

ब्रह्यप्रसूतानां  ब्रह्माजीबाट अन्वयः  सन्ततिपरम्परा नै वृत्तं  चरित्र नै 

उत्पन्न वंशः  वंश हो वंशानुचरितम्  वंशानुचरित हो 
राज्ञां  राजाहरूको ये च  जति पनि 

त्रैकालिकः  भूत, भविष्यत् र॒वंशाधराः  वंशप्रवर्तकहरू छन् 


रामानन्दी दीका 


५५९६२ 


द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 


वाक्यार्थ ब्रह्माजीबाट उत्पन्न भएका राजाहरूको वतीने कालमा रहने सन्ततिपरम्परा नै वंश हो। 
यो वंशका प्रवर्तकहरूको समेत चरित्रलाई नै वंशानुचरित भनिन्छ । 


नर,    .  


नेमित्तिकः प्राकृतिको नित्य आत्यन्तिको ख्यः। 
संस्थेति कविभिः प्रोक्ता चतुधांस्य स्वभावतः ॥ १७ ॥ 








पदार्थ प्राकृतिकः  प्राकृतिक ल्यः  प्रलयलाई नै 
अस्य  यो जगत्को नित्यः  नित्य र कविभिः  विद्रान्हरूद्रारा 
स्वभावतः  स्वभावैले हुने आत्यन्तिकः  आत्यन्तिक गरी संस्था इति  संस्था भनी 
न,  चतुधां  र 

नेमित्तिकः  नैमित्तिक चतुधा  चार प्रकारको प्राक्ता  बतादएको छ 


ताक्यार्थ यो जगत्को स्वभावतः नित्य, नैमित्तिक, प्राकृतिक र आत्यन्तिक गरी चार प्रकारको 
प्रलय भट्रहन्छ । यसैलाई विद्रानूहरूले संस्था भनी बताएका छन् । 


हेतुर्जावो   ९  ९ 
ऽस्य सगोदेरविद्याकमंकारकः। 
यं चानुरायिनं प्राहुरव्याकृतमुतापरे ॥ ८ ॥ 


पढार्थ कर्म गर्न अपरे  अरूहरूले 

अस्य  यो विश्वको जीवः  जीवात्मानैहो अन्याकृतं  अव्याकृत भनी 
सगंदेः  सृष्टि आदिको यं च  जसलाई प्राहुः  बतांछन् 

हेतुः  कारण अनुशायिनं  अनुशयी 

अविद्याकमंकारकः  अविद्याद्राराउत  अथवा 








ताक्यार्थ विश्वसुष्टिको कारण अविद्याद्रारा कर्म गर्ने जीवात्मा नै हो। चैतन्यलाई प्रधान मान्दा 
अनुशयी र उपाधिलाई प्रधान मान्दा अव्याकृत आदि नामले बतादने यही जीव नै हेतु हो । 


व्यतिरेकान्वयो यस्य जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिषु । 
मायामयेषु तद् बह्म जीववृत्तिष्वपाश्चयः ॥ १९॥ 








पदढार्थ स्वप्न र सुषुप्ति व्यतिरेकद्वारा सिद्ध 

यस्य  जसको जीववृत्तिषु  जीवात्माका यी तत्  त्यो 

मायामयेषु  मायामय तीन अवस्थाहरूमा ब्रह्य  ब्रह्म नै 
जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिषु  जाग्रत्, व्यतिरेकान्वयः  अन्वय अपाश्रयः  अपाश्रय हो 


ताक्यार्थ जीवका मायामय जाग्रत्, स्वप्न र सुषुप्ति गरी तीन अवस्थाहरू छन्। यी सबेमा 
अन्वय र व्यतिरेकद्वारा नित्य सिद्ध रहने ब्रह्मतत्त्व ने अपाश्रय हो । 


रामानन्दी दीका 


५५९६३ 


द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 


पदार्थेषु यथा द्रव्यं सन्मात्रं रूपनामसु । 
बीजादिपञ्चतान्तासु ह्यवस्थासु युतायुतम् ॥ २०॥ 








पदार्थ युतायुतं  व्याप्त रहने र त्यो बीजादिपञ्चतान्तासु  गभदिखि 
यथा  जसरी भन्दा बाहिर पनि रहने गर्वछन् मृत्युसम्मका सबे 

पदाथेषु  घट आदि रूपनामसु  नाम र रूपमा अवस्थासु  शरीरका 
पदार्थहरूमा सन्मात्रं  सत्ता रहे यैं अवस्थाहरूमा ब्रह्मतत्त्व रहन्छ 
द्रव्यं  माटो आदि कारण हि  निश्चयनै 


वाक्यार्थ घट आदि पदार्थहरूमा माटो कार्यरूपमा व्याप्त रहन्छ र त्योभन्दा बाहिर पनि 
अस्तित्वमा हुन्छ । त्यसे गरी नामरूपमा सत्ताततत्वको व्याप्ति पनि छ र पृथक् अस्तित्व पनि छ। 
यसै गरी शरीरका जन्मदेखि मृत्युसम्मका सबै अवस्थाहरूमा अन्विति रहने शरीरभन्दा भिन्न 
आत्मतत्व नै आश्रय हो । 


विरमेत यदा चित्तं हित्वा वृत्तित्रयं स्वयम् । 
्  भ   
योगेन वा तदात्मानं वेदेहाया निवतेते ॥ २१९॥ 








पदढार्थ स्वयं  आफ आत्मानं  आत्मालाई 

यदा  जब योगेन वा  अथवा योगको विद्  जान्दछ 

चित्तं  चित्तले अनुष्ठानद्वारा ईहायाः  संसारको आसक्तिबाट 
वृत्तित्रयं  तीन वृत्तिलाई विरमेत  शान्त हुन्छ निवतेते  निवृत्त हुन्छ 

हित्वा  छाडी तदा  त्यस वेला 


ताक्यार्थ जब चित्तले तीन वृत्तिहरूलाई छाड्छ र आर्फै अथवा योग॒ आदि साधनबाट शान्त 
हन्छ, त्यस वेला आत्मसाक्षात्कार हुन्छ र व्यक्ति संसारको आसक्तिबाट निवृत्त हुन्छ । 


एवंलक्षणलक्ष्याणि पुराणानि पुराविदः । 
मुनयोऽष्टादश् प्राहुः श्चुल्छकानि महान्ति च ॥ २२॥ 


पदार्थ लक्षणहरुद्रारा चिनाइने पुराणानि  पुराणहरू 
पुराविदः  पुराणवेत्ता ्ुल्लकानि  साना या प्राहुः  बताएका छन् 
मुनयः  मुनिहरूले महान्ति च  ठुलासमेत 

एवंलक्षणलक्ष्याणि  यी अष्टादश  अटार 








वाव्यार्थ पुराणवेत्ता मुनिहरूले यी दश अथवा पाँच लक्षणले युक्त भएका ठुला र साना गरी 
अटठार पुराणहरू बताएका छन् । 


रामानन्दी दीका 


५९६८ 


द्वादश स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


बाह्यं पाद्मं वेष्णवं च शेवं लें सगारुडं । 
नारदीयं भागवतमाग्नेयं स्कान्दसंज्ञितम् ॥ २२॥ 
भविष्यं ब्रह्मवेवर्तं माकण्डयं सवामनम् । 
वाराहं मात्स्यं कोम च बह्याण्डाख्यमिति त्रिषट् ॥ २४॥ 


पदढार्थ 

ब्राह्यं  ब्रह्मपुराण 

पादमं  पद्मपुराण 

वैष्णवं च  विष्णुपुराण 

देवं  शिवपुराण 

सगारुडं  गरुडपुराणले सहित 
ठेद्गं  लिङ्पुराण 





नारदीयं  नारदीयपुराण 
भागवतं  भागवतपुराण 
आग्नेयं  अग्निपुराण 
स्कान्दसंज्ञितं  स्कन्दपुराण 
भविष्यं  भविष्यपुराण 

न्रे  
ब्रह्मवेवतं  ब्रह्मवेवर्तपुराण 
सवामनं  वामनपुराणले सहित 


अध्याय ७ 


माकण्डयं  मार्कण्डेयपुराण 
वाराहं  वराहपुराण 
मात्स्यं  मत्स्यपुराण 

कर्म  कूर्मपुराण र 
बरह्माण्डाख्यं इति च  
ब्रह्माण्डपुराण समेत 





त्रिषट्  अठार पुराणहरू छन् 


ताक्यार्थ ब्रह्म, पद्म, विष्णु, शिव, गरुड, लिङ्ग, नारदीय, भागवत, अग्नि, स्कन्द, भविष्य, 
ब्रह्मवैवर्त, वामन, मार्कण्डेय, वराह, मत्स्य, कूर्म र ब्रह्माण्ड पुराण समेत अठार पुराणहरू छन् । 


ब्ह्मन्निदं समाख्यातं शाखाप्रणयनं मुनेः। 
रिष्यशिष्यप्ररिष्याणां ब्रह्मतेजोविवधंनम् ॥ २५॥ 


पदढार्थ 
ब्रह्मन्  हे ब्राह्मण शौनक 
इदं  यो 


प च ९  


ब्रह्मतेजोविवधंनं  ब्रह्मतेजलाई 





बढाउने 

मुनेः  वेदव्यासको 
शिष्यरिष्यप्रशिष्याणां  शिष्य, 
प्रशिष्य आदि सबैको 


राखाप्रणयनं  वेद र पुराणको 
शाखाविभाजन 
समाख्यातम्  बताइयो 





ताक्यार्थ हे शौनक ! वेदव्यासका शिष्य, प्रशिष्य आदिले गरेको वेद र पुराणहरूको 
शाखाविभाजन मैले बताएं । यसको अध्ययन र श्रवण गर्ने शिष्य, प्रशिष्य सबैको ब्रह्मतेज बद्दल । 


इति श्रीमदुभागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां द्वादशस्कन्धे सप्तमोऽध्यायः ॥ ७ ॥ 


रामानन्दी दीका 


५९६५ 


द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८ 


अथ अष्टमोऽध्यायः 
ऋषि मार्कण्डेयको तपस्या र वरप्राप्ति 


शोनक उवाच शौनकले भन्नुभयो 

जीव   क  
सूत जीव चिरं साधो वद नो वदतां वर । 
तमस्यपारे भ्रमतां नृणां त्वं पारदशंनः॥ १॥ 


पढार्थ वदतां  वक्ताहरूमध्ये तमसि  अन्धकारमा 

साधो  हे सत्पुरुष वर  सर्वश्रेष्ठ तपार्ईले भ्रमतां  घुमिरहेका 

सूत  सूतजी नः  हामीलाई नृणां  मानिसहरूका लागि 
चिरं  लामो समय वद्  बताउनुहोस् पारदशंनः  पार देखाइदिने 
जीव  बांच्नुहोस् अपारे  अपार त्वं  हजुर नै हुनुहुन्छ 








वाव्यार्थ हे सत्पुरुष सूतजी ! हजुर लामो आयु बांच्नुहोस्। हजुर वक्ताहरूमध्ये सर्वश्रेष्ठ 
हनुहन्छ, त्यसेले हाम्रो प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् । किनभने अज्ञानरूपी घोर अन्धकारमा घुमिरहेका 
मानिसहरूलाई पार देखादइदिने हजुर मात्र हुनुहुन्छ । 


आहुशिचिरायुषमृषिं मृकण्डतनयं जनाः। 


यः कल्पान्ते द्युरवरितो येन ग्रस्तमिदं जगत् ॥ २॥ 
पदार्थ चिरायुषं  चिरञ्जीवी जगत्  जगत् 
हि  निश्चय नै ऋषिं  ऋषि भनेर ग्रस्तं  इबेको थियो, त्यस्तो 
जनाः  मानिसहरूले आहुः  भन्दछन् कल्पान्ते  कल्पान्तमा 
मृकण्डतनयं  मृकण्डका छोरा येन  जुन प्रलयले यःनो 
मार्कण्डेयलाई इदं  यो उवैरितः  बच्नुभएको थियो 








ताक्यार्थ मानिसहरूले मार्कण्डयलाई चिरञ्जीवी ऋषि भन्दछछन् । सम्पूर्ण जगत्को प्रलय हदा 
पनि उहाँ त्यसबाट बच्नुभएको थियो भनेर पनि बतारदच्छन् । 


स वा अस्मत्कुलोत्पन्नः कल्पेऽस्मिन् भागंवषंभः। 
नैवाधुनापि भूतानां सम्प्लवः कोऽपि जायते ॥ २॥ 


पढार्थ ५  भुगुगोत्रीय ऋषि अस्मिन्  यो 
वे  निश्चय नै कल्पे  कल्पमा 


रामानन्दी दीका 


१५९६६ 
द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८ 


अस्मत्कुलोत्पन्नः  हाम्रो भूतानां  प्राणीहरूको न एव जायते  भएको छैन 
कुलमा उत्पन्न हुनुभएको हो कः अपि  कुनै पनि 
अधुना अपि  अहिलेसम्म पनि सम्प्लवः  प्रलय 


वाव्यार्थ भृगुगोत्रीय ती श्रेष्ठ ऋषि त यही कल्पमा हाग्न कुलमा उत्पन्न हूनुभएको हो, तर 
अहिलेसम्म संसारको प्रलय भएको कैन । 


एक एवाणवे भ्राम्यन् ददश पुरुषं किल । 
वरटपत्रपुटे तोकं शयानं त्वेकमदूभुतम् ॥ ४॥ 


पदार्थ भ्राम्यन्  घुम्दाघुम्दे अदुभुतम्  अदभुत 
किल  निश्चय नै वटपत्रपुटे  बरको पातमाथि पुरुषं तु  पुरुषलाई 
एकः एव  एक्लै शयानं  सुतिरहेका तोकं  शिशुरूपमा 
अणवे  प्रलयकालको समुद्रमा एकं  एउटा द्दशं  देखनुभयो 








ताक्यार्थ उहोँले प्रलयकालको समुद्रमा एक्लै भौँतारिदा बरको पातमाथि सुतिरहेका 
शिशुरूपधारी एक जना अदभुत पुरुषलाई देख्नुभयो । 


एष नः संशयो भूयान् सूत कौतूहलं यतः। 
तं नरिछन्धि महायोगिन् पुराणेष्वपि सम्मतः ॥ ५॥ 


पदार्थ संशयः  सन्देहको विषय छ छिन्धि  नष्ट गरिदिनुहोस् 
महायोगिन्  महायोगी यतः  जसबाट पुराणेषु अपि  हजुर पुराण 
सूत  हे सूतजी कोतूहलं  जान्ते उत्कण्ठा  जान्तेहरूमध्ये पनि 

एषः  यो बदठेको छ सम्मतः  श्रेष्ठ हूनुहन्छ 
नः  हाम्रो नः हाम्रो 

भूयान्  असाध्यै तं  त्यो सन्देहलाई 








ताक्यार्थ हे महायोगी सूतजी ! यस विषयमा मलाई ज्यादै सन्देह छ र जान्ने तीव्र इच्छा पनि 
छ । पुराणवेत्ताहरूमध्ये पनि श्रेष्ठ हुनुभएका हजुरले मेरो यो सन्देहलाई नष्ट गरिदिनुहोस् । 

सूत उवाच सूतजीले भन्नुभयो 

प्रश्नस्त्वया महऽयं कृतो खोकभ्रमापहः। 

नारायणकथा यत्र गीता कलिमलापहा ॥ ६॥ 


पदार्थ त्वया  तपाईारा लोकभ्रमापहः  प्राणीहरूको 
महष  हे ऋषि अयं  यो भ्रमलाई नष्ट गरिदिने 


रामानन्दी दीका 


दादश स्कन्ध 
प्ररनः  प्रश्न 
कृतः  गरियो 


यत्र  जुन प्रसङ्गमा 


श्रीमद्भागवत 


ककिमरापहा  कलिको 
कल्मषलाई नष्ट गर्न 
नारायणकथा  नारायण 


५५९६७ 
अध्याय त 


भगवान्को कथा 
गीता  गादएको छ 


वाक्यार्थ  हे शौनक ! तपाईले सामान्य प्राणीहरूको भ्रमलाई नष्ट गरिदिने उत्तम प्रश्न गर्नुभयो । 
यस प्रसङ्गमा कलिको मललाई नष्ट गर्ने भगवान् नारायणको कथा गादएको छ। 


प्राप्तद्विजातिसंस्कारो माकण्डयः पितुः कमात्। 
छन्दांस्यधीत्य घर्मेण तपःस्वाध्यायसंयुतः ॥ ७ ॥ 


पदढार्थ 

पितुः  पिताबाट 
क्रमात्  क्रमेसंग 
पराप्तद्विजातिसंस्कारः  
गर्भाधान, उपनयन आदि 





द्विजातिका संस्कारहरूलाई प्राप्त 
गरेका 

माकण्डयः  मार्कण्डेय 
छन्दांसि  वेद 

अधीत्य  अध्ययन गरी 


घर्मेण न 

घमेण  धर्मपूर्वक 
तपःस्वाध्यायसंयुतः  तपस्या र 
स्वाध्यायमा संलग्न भए 





ताक्यार्थ मार्कण्डेयले आप्ना पिताबाट क्रमशः गर्भाधान, उपनयन आदि सबे द्विजातिका 
संस्कारहरूलाई प्राप्त गरे। यसपचछ्ि उनले वेद अध्ययन गरे र धर्मपूर्वक तपस्या र स्वाध्यायमा 


संलग्न भए। 


वृहटदुच्रतधरः शान्तो जटिलो वल्कलाम्बरः । 
बिभ्रत् कमण्डलुं दण्डमुपवीतं समेखलम् ॥ ८ ॥ 
कृष्णाजिनं साक्षसूत्रं कुशांश्च नियमद्धये । 
अग्न्यकररुविप्रात्मस्वच॑यन् सन्ध्ययोहैरिम् ॥ ९॥ 


पदढार्थ 

वृहटुव्रतधरः  नैष्ठिक 
ब्रह्मचर्यव्रत धारण गर्न 

रान्तः  शान्त स्वभावका 
जटिकः  जटाधारी 
वल्कखाम्बरः  रुखका 
बोक्राको कपड़ा लगाउने 
नियमद्धेये  धर्मवृद्धिका लागि 





कमण्डलुं  कमण्डलु 


दण्डं  दण्ड 
समेखलं  मेखलाले सहित 
उपवीतं  जनै 


साक्षसूत्रं  अक्षमालाले सहित 
कृष्णाजिनं  कालो मृगचर्म र 
कुशान् च  कुशलाई समेत 
बिभ्रत्  धारण गर्न उनले 





सन्ध्ययोः  दुबै सन्ध्याकालमा 
अग्न्यकगुरुविप्रात्मसु  आगो, 
सूर्य, गुरु, ब्राह्मण र आमा 
पनि 

हरि  श्रीहरि भगवान्को पनि 
अचंयन्  पूजा गर्दै रहन्थे 


ताक्यार्थ शान्त स्वभाव भएका मार्कण्डेयले नैष्ठिक ब्रह्मचर्यव्रत धारण गरेका थिए। शिरमा 
जटा र शरीरमा वल्कल रुखको बोक्राको कपड़ा धारण गर्ने उनले धर्मवृदधिका लागि हातमा 


रामानन्दी दीका 


५९६८ 
द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८ 


कमण्डलु, दण्ड, यज्ञोपवीत, मेखला, अक्षमाला, कृष्णचर्म र कुशहरू धारण गरेका धिए । उनले 
बिहान र बेलुकी दुब सन्ध्याकालमा आगो, सूर्य, गुरु, ब्राह्मण र आफूभित्र पनि श्रीहरि भगवान्को 
पूजा गर्दथे। 


सायं प्रातः स गुरवे भेक्ष्यमाहत्य वाग्यतः । 
बुभुजे ुर्वलज्ञातः सकृन्नो चेदुपोषितः ॥ १०॥ 





पदढार्थ   भिक्षा बुभुजे  भोजन गर्दथे 
सः  उनले आहत्य  ल्याई नोचेत्  नत्र भने 

सायं  सांस गुव॑ज्ञातः  गुरुको आज्ञा सकृत्  कहिलेकांही 
प्रातः  बिहान भएपचछि उपोषितः  भोकै बस्दथे 
गुरवे  गुरुका लागि वाग्यतः  मौन भई 





वाक्यार्थ उनी सार बिहान आपफ्ना गुरुका लागि भिक्षानन ल्याई अर्पण गर्दथे, गुरुको आज्ञा 
भएपछि मौन भई भोजन ग्रहण गर्दथे भने कहिलेकाँही भिक्षा नमिल्दा भोकै बस्दथे । 


एवं तपःस्वाध्यायपरो वषाणामयुतायुतम् । 
आराधयन् हृषीकेशं जिग्ये मत्युं सुदुजंयम् ॥ ९॥ 








पढार्थ तपःस्वाध्यायपरः  तपस्या र॒ आराधयन्  आराधना गदगद 
एवं  यसप्रकार स्वाध्यायमा लागेर सुदुजंयं  जितै नसकिने 
वषाणां  वर्षहरूको हृषीकेशं  इन्द्रियका अधिपति मृत्युं  मृत्युलाई पनि 
अयुतायुतं  लाखौँ वर्षसम्म॒ भगवान्को जिग्ये  जिते 


वाक्यार्थ यसप्रकार लाखौँ वर्षसम्म तपस्या र स्वाध्याय गरी भगवान् नारायणको आराधना 
गदगिर्दै उनले अजेय मूत्युलाई पनि सजिलै जिते । 


४ ० भ ९ 
ह्या भृगुभंवो दक्षो बह्यपुत्रार्च येऽपरे । 


नृदेवपितुभूतानि तेनासन्नतिविस्मिताः ॥ १२॥ 
पदढार्थ दक्षः  दक्ष देवता, पित्र र प्राणीहरू समेत 
तेन  यसबाट येजो अतिविस्मिताः  अत्यन्त चकित 
ह्या  ब्रह्मा अपरे  अरू आसन्  भए 
भृगुः  भगु ब्रह्मपुत्राः  ब्रह्माजीका पुत्रहरू 
भवः  भगवान् शङ्कर नृदेवपितुभूतानि च  मानिस, 








ताक्यार्थ उनको यस्तो प्रभावबाट भगवान् शङ़र, ब्रह्माजी, भगु, ब्रह्माजीका अरू पुत्रहरू, 
देवता, मानिस, पित र अरू प्राणीहरूसमेत सबे आश्चर्यचकित भए । 


रामानन्दी दीका 


५९६९ 


द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८ 


इत्थं वृहटुव्रतधरस्तपःस्वाध्यायसंयमेः। 
दध्यावधोक्षजं योगी ध्वस्तक्लेश्ान्तरात्मना ॥ १९॥ 








पदार्थ तपःस्वाध्यायसंयमेः  तपस्या, अधोक्षजं  इन्दरियातीत 
इत्थं  यसप्रकार स्वाध्याय र संयमद्रारा परमात्मालाई 
वृहदूव्रतधरः  आजन्म ब्रह्मचर्य घ्वस्तकलेशान्तरात्मना  दध्यो  ध्यान गरे 
धारण गर्न कल्मष नष्ट भएको 

योगी  ती योगीले अन्तःकरणद्रारा 


ताक्यार्थ यसप्रकार आजन्म ब्रह्मचर्य धारण गर्न ती योगीले तपस्या, स्वाध्याय र संयमद्रारा 
अन्तःकरणका सबै कल्मषहरू नष्ट गरी इन्द्रियातीत परमात्मालाई ध्यान गरे । 


ज्र  युञ्जतरिचत्त  ५ ने व  
तस्वव चुञ्जताङ्वत्त महायागनन यागमन । 
व्यतीयाय महान् कालो मन्वन्तरषडात्मकः ॥ १४ ॥ 








पदार्थ युञ्जतः  परमात्मामा मन्वन्तरसम्मको 
एवं  यसप्रकार जोडिरहेका महान्  लामो 
महायोगेन  अखण्ड तस्य  ती काकः  समय 
महायोगद्रारा योगिनः  योगीको व्यतीयाय  बित्यो 
चित्तं  चित्त मन्वन्तरषडात्मकः  छ 


ताक्यार्थ यसप्रकार ती योगीले अखण्ड महायोगद्रारा भगवानूमा चित्त लगाडँदालगा्दैदे छ 
मन्वन्तरसम्मको लामो समय बित्यो । 


एतत् पुरन्दरो ज्ञात्वा सप्तमेऽस्मिन् किखान्तरे । 
तपोविशङ्कतो बह्यन्नारेभे तद्धिघातनम् ॥ १५॥ 


पदार्थ अन्तरे  मन्वन्तरमा ज्ञात्वा  जानेर 

ह्यन  हे ब्राह्मण शौनक तपोविशङ्कितः  उनको तद्विघातनं  उनको तपस्यामा 
किल  निश्चय नै तपस्याबाट शङ़िति भएका विघ्न गर्न 

अस्मिन्  यो पुरन्दरः  इन्द्रले आरेभे  थाले 

सप्तमे  सातौ एतत्  यो 








वाव्यार्थ हे शौनक ! देवराज इन्द्रले सातौ मन्वन्तरमा आई यो कुरा थाहा पाए र उनले 
मार्कण्डेयको तपस्यामा विघ्न गर्न प्रयास गरे। 


रामानन्दी दीका 


१५९७० 


द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८ 


गन्धर्वाप्सरसः कामं वसन्तमलयानिलो । 
मुनये त्रेषयामास रजस्तोकमदौ तथा ॥ ६॥ 


पदार्थ कामं  कामदेव रजस्तोकमदौ  रजोगुणको 
मुनये  ऋषिनजिक वसन्तमल्यानिलो  वसन्त र॒ सन्तान लोभ र मदलाई समेत 
गन्धवांप्सरसः  गन्धर्व र मलय पर्वतको वायु प्रेषयामास  पठाए 
अप्सराहरू तथा  त्यसै गरी 








ताक्यार्थ उनले तपस्या भङ्ग गर्नका लागि गन्धर्व, अप्सरा, कामदेव, वसन्त, मलयवायु, लोभ र 
मद यी सबेलाई ऋषिको नजिक पठाए। 


 म्र तदाश्रमं  जग्मुहिं   उत्तरे 
ते वे तदाश्रमं माद्रेः पाशवं उत्तरे । 
पुष्पभद्रा नदी यत्र चित्राख्या च शिखा विभो ॥ १७॥ 








पढार्थ पुष्पभद्रा  पुष्पभद्रा उत्तरे  उत्तर 

विभो  हे समर्थ शौनक नदी  नदी छिन पाश्वं  भेगमा रहेको 

ते  तिनीहरू चित्राख्या च  चित्रा नामक तदाश्रमं  ती मार्कण्डेयको 
वै  निश्चयनै शिला  शिलासमेत छ आश्रममा 

यत्र  जहां हिमाद्रेः  हिमालयको जग्मुः  गए 


ताक्यार्थ हे शौनक ! तिनीहरू हिमालको उत्तरीभेगमा जहाँ पुष्पभद्रा नदी र चित्रा नामक 
शिला अवस्थित छ, त्यहीं रहेको मार्कण्डेयको आश्चरममा गए । 


तदाश्रमपदं पुण्यं पुण्यदरुमलताज्चितम् । 
पुण्यद्विजकुलाकीणै पुण्यामल्जलारायम् ॥ १८ ॥ 


पदढार्थ पुण्यद्रुमलताञ्चितं  पवित्र वृक्ष पुण्यामल्जलाङयम्  पवित्र र 
तत्  त्यो र लहराहरूद्रारा सुशोभित निर्मल जलाशयले युक्त थियो 
पुण्यं  पवित्र पुण्यद्धिजकुलाकीण  परमपवित्र 

आश्रमपदं  आश्चमको क्षेत्र तपस्वीहरूद्रारा भरिएको 








ताक्यार्थ मार्कण्डेयको त्यो परमपुण्यमय आश्रम पवित्र वृक्ष र लहराहरुद्रारा ढाकिएको धियो । 
पुण्यात्मा ब्राह्मणहरू आश्रमपरिसरमा रहेका धथिए र त्यहाँ पवित्र निर्मल जलाशय पनि धियो । 


मत्तभ्रमरसद्बीतं मत्तकोकिलकूजितम्। 
मत्तबहिंनटाटोपं मत्तद्धिजकुलाकुलम् ॥ १९॥ 


रामानन्दी दीका 


५९७१ 


द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८ 
पदढार्थ कोदलीहरूको ध्वनि अनेक पक्षीका पुण्डहरूले युक्त 
मनत्तभ्रमरसङ्गीतं  मदमत्त मत्तबहिनटाटोपं  मत्त मयूरको थियो 

भंवराको सङगीत नृत्य र 

मत्तकोकिलवूजितं  मत्त मत्तद्विजकुलाकुलम्  मदयुक्त 








वाव्यार्थ मदमस्त भएका पक्षीहरूको दुण्डले भरिएको त्यो आश्वम मत्त भँवराको मधुर गुञ्जन, 
मत्त कोडलीको कुहू कुहू ध्वनि र मत्त मयूरको उल्लासमय नृत्यले सुशोभित धियो । 


वायुः प्रविष्ट आदाय हिमनिर्ईरशीकरान् । 
सुमनोभिः परिष्वक्तो ववावुत्तम्भयन् स्मरम् ॥ २०॥ 


आदाय  लिएर 
प्रविष्टः  पसेको 


पदढार्थ 

हिमनिर्रशीकरान्  हिमाली 
रुरनाबाट आएका शीतल 
जलबिन्दुहरूलाई 


वायुः  वायु 

स्मरं  कामभावलाई 

सुमनोभिः  एफूलहरूसंग उत्तम्भयन्  जगाददै 

परिष्वक्तः  अङ्माल गरिरहेको ववौ  बग्न थाल्यो 

ताक्यार्थ त्यसै वेलामा हिमाली रनाबाट आएका जलबिन्दुहरूका साथ आश्रमपरिसरमा 
मलयाचलको शीतल हावा प्रवेश गयो र त्यहाँका फूलहरूसंग अड़माल गर्दै वरपर सुमधुर गन्ध 
फिजाँदे र कामभावलाई जागत गर्दै बरन थाल्यो। 








उद्यच्चन्द्रनिशावक्चः प्रवालस्तबकालिभिः। 
गोपद्रुमरुताजाटेस्तत्रासीत् कुसुमाकरः ॥ २९॥ 


पदढार्थ र लहराहरूले सहित भएको तत्र  त्यहांँ 
प्रवालस्तबकालिभिः  नयाँ उद्यच्चन्द्रनिशावक््ः  चन्द्र॒ आसीत्  प्रकट भयो 


पालुवाहरूको लहरले युक्त उदाद्रहेको साँख्ले सहित 
गोपद्रुमरुताजाठेः  अनेक वृक्ष कुसुमाकरः  बसन्त ऋतु 


ताक्यार्थ त्यसै वेला चन्द्र उदादइरहेको साँखुको समयमा वसन्त ऋतुको प्रवेश भयो, त्यस 
वेलामा सारा वृक्ष र लहराहरूमा नयाँ पालुवाहरू भर्खरि पलाएका थिए । 








अन्वीयमानो गन्धर्वर्मीतवादित्रयूथकेः । 
अदुर्यतात्तचापेषुः स्व सस्त्ीयुथपतिः स्मरः ॥ २२॥ 


पदठार्थ 
गीतवादित्रयूथकेः  गाउने र 
बजाउने छन्डका युन्ड 


गन्धर्वैः  गन्धर्वहरूद्रारा 
अन्वीयमानः  युक्त भएको 
स्वःस्त्रीयूथपतिः  स्वर्गीय 


अप्सराहरूका मालिक 
स्मरः  कामदेव 
आत्तचापेषुः  हातमा बाण र 


रामानन्दी दीका 


५९७२ 
द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८ 
धनुष लिएर अदुश्यत  देखिए 


ताक्यार्थ मधुर गीत गार्ददे र बजार्ददे गरेका अनेक गन्धर्वहरू र स्वर्गीय अप्सराहरुद्रारा 
घेरिएका ती सबैका मालिक कामदेव हातमा पुष्पमय बाण र धनुष लिई त्यहाँ देखा परे । 


हत्वाग्निं समुपासीनं ददुद्ुः शकरकिङ्कराः। 
मीलिताक्षं दुराधषं मूतिमन्तमिवानलम् ॥ २३॥ 








पदार्थ समुपासीनं  चुपचाप दुराधषं  आक्रमण गर्न 
राक्रकिङ्कराः  इन्द्रका बस्नुभएका नसकिने ऋषिलाई 
सेवकहरूले मीलिताक्षं  आंखा बन्द गरेका ददृशुः  देखे 

अग्निं  अग्निमा मूतिंमन्तं  मूर्तिमान् 

हूत्वा  हवन गरी अनटं इव  अग्नि फँ तेजस्वी 


वाव्यार्थ ती सबै इन्द्रका अनुचरहरूले अग्निहोत्र सकी ओंँखा बन्द गरी चुपचाप बसिरहेका 
साक्षात् मूर्तिमान् अग्नि ४ तेजस्वी ती आक्रमण गर्न नसकिने मार्कण्डेय ऋषिलाई देखे । 


ननृतुस्तस्य पुरतः स्त्रियोऽथो गायका जगुः । 
मृदङ्गवीणापणवेवांदयं चक्रुम॑नोरमम् ॥ २४॥ 








पदढार्थ अथो  त्यसपछि मनोरमं  सुमधुर 
तस्य  उर्हंको गायकाः  गायकहरूले वाद्यं  वाद्यवादन 
पुरतः  अगाडि जगुः  गीत गाए चक्रुः  गरे 
स्त्रियः  अप्सराहरू मृदङ्गवीणापणवेः  मृदङ्ग, वीणा, 

ननृतुः  नाच्न थाले ढोल आदिद्रारा 


ताक्यार्थ उनका अगाडि ती अप्सराहरू नाच्न थाले । त्यसपछि गायकहरूले मधुर गीत गाए र 
वादकहरूले पनि मधुर आवाजमा मृदङ्ग, वीणा, ढोल आदि बजाए । 


सन्दधेऽस्त्रं स्वधुषि कामः पञ्चमुखं तदा । 
मघुमंनो रजस्तोक इन्द्रभृत्या व्यकम्पयन् ॥ २५॥ 








पढार्थ अस्त्रं  अस्त्र सेवकहरूले 

तदा  त्यसै समयमा सन्दधे  सन्धान गरे मनः  ऋषिको मन 

कामः  कामदेवले मघुः  वसन्त र व्यकम्पयन्  कम्पित गर्न खोजे 
स्वधनुषि  आपनो धनुषमा रजस्तोकः  लोभ आदि 

पञ्चमुखं  पाँचमुखे इन्द्रभृत्याः  इन््रका 


रामानन्दी दीका 


५९७ 
द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८ 


ताक्यार्थ यसै वेलामा कामदेवले आफ्नो पुष्पमय धनुषमा उन्मादन, स्तम्भन, शोषण, दीपन र 
सम्मोहन गरी पाँचमूुखे अस्त्रको सन्धान गरे। यसै समयमा वसन्त र लोभ आदि इन्द्रका 
सेवकटहरूले ऋषिको मन डगाउन प्रयास गरे । 


क्रीडन्त्या पुञ्जिकस्थल्याः कन्दुकैः स्तनगोरवात्। 
भृरामुद्विगनमध्यायाः केराविसरंसितस्रजः ॥ २६॥ 
इतस्ततो भ्रमटुदुष्टेश्चलन्त्या अनुकन्दुकम्। 
वायुजंहार तद्वासः सूक्ष्मं तुटितमेखलम् ॥ २७ ॥ 


पढार्थ फूलहरू खसिरहेकी चुटितमेखलं  मेखला ट्टेको 
कन्दुकैः  भकुन्डो लिएर इतस्ततः  यताउति तत्  त्यो 


करीडन्त्याः  खेलिरहेकी भ्रमददुष्टेः  आंखा इलादरहेकी सिक्ष्मं  मसिनो पातलो 
स्तनगोरवात्  स्तनको भारले अनुकन्दुकं  भकुन्डोको वासः  कपडालाई 


भृरां  अत्यन्त पचछिपचछ्छि वायुः  हावाले 
उद्धिनमध्यायाः  कम्मर चलन्त्याः  दौडिरहेकी जहार  उडादइदियो 
लच्किएकी पुञ्जिकस्थल्याः  पुल्जिकस्थली 








केराविखंसितस्रजः  चुल्टोबाट नामकी अप्सराको 
ताक्यार्थ ऋषिको अगाडि पुञ्जिकस्थली नामकी अप्सराले भकुन्डो खेलिरहेकी थिडन् । स्तनको 
भारका कारण उनको पातलो कम्मर धिचिंदै थियो र चुल्टोबाट पूलहरू खसिरहेका थिए । उनी 
शङ़ालु नजरले यताउति ओंँखा डुलाडँदे भकुन्डो समाउन त्यसको पचछ्िपचछ्छि दौडिइन्। यसै क्रममा 
मेखला टुटनाले उनले लगाइरहेको त्यो पातलो कपडालाई हावाले उडाइदियो । 

विससजं तदा बाणं मत्वा तं स्वनितं स्मरः। 


ट तच्राभवन्मोघमनीं ् 
सव रस्य ययद्यमः॥ २८ ॥ 








पदार्थ मत्वा  ठानी मोघं  व्यर्थ 

तदा  त्यसवेला बाणं  कामबाण अभवत्  भयो 

स्मरः  कामदेवले विससजं  छोडे यथा  जसरी 

तं  ती ऋषिलाई तत्र  ती ऋषिमाथि अनीशस्य  कमजोर व्यक्तिको 
स्वजितं  आफूले जितेको स्वं  सबै प्रयास उद्यमः  परिश्रम व्यर्थ हुन्छ 


वाव्यार्थ त्यसवेला कामदेवले ऋषिलाई आफूले वशमा पारेको दु भन्ने ठाने र मार्कण्डेयमाथि 
कामबाण प्रहार गरे। तर यो सबे प्रयास कमजोर व्यक्तिको परिश्रम फ व्यर्थं भयो। 


रामानन्दी दीका 


९७४ 


द्वादश स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


९   सुनेस्तत्तेजसा ४ 
त इत्थमपकुवंन्तो मुनेस्तत्तेजसा मुने । 
दह्यमाना निववृतुः प्रबोध्याहिमिवाभंकाः ॥ २९॥ 


पदार्थ 

मुने  हे मुनि शौनक 
इत्थं  यसप्रकार 
मुनेः  मुनिको 


अपकुव॑न्तः  अपकार गरिरहेका 
ते  तिनीहरू 
तत्तेजसा  उहांको तेजद्रारा 





दद्यमानाः  सन्तप्त हदि 





अध्याय ल 


अहिं  सर्पलाई 

प्रबोध्य  जगाएर 

अभंकाः इव  बच्चाहरू भागे दै 
निववृतुः  फर्किए 


ताक्यार्थ हे शौनक ! यसप्रकार ती इन्द्रका अनुचरहरूले मुनिको तपोभङ्ग गर्न खोजे। उनको 
अपकार गर्नलि उनीहरू मार्कण्डेयको तेजद्रारा सन्तप्त हुन थाले । सर्पलाई जगाएर साना बच्चाहरू 
भागे फैँती सबे मार्कण्डेयको आश्चरमबाट फरकिए। 


   ४ 


इतीन्द्रातुचरे त्यन् धरषिंतोऽपि महामुनिः। 
यन्नागादहमो भावं न तच्छत्रं महत्सु हि ॥ ३०॥ 


पदढार्थ गरिए पनि तत्  त्यो कुरा 

ब्रह्मन्  हे ब्राह्मण शौनक महामुनिः  महामुनि मार्कण्डेय महत्सु  महापुरुषहरूमा 
इति  यसप्रकार अहमः  अहङ्ारको हि  निश्चय नै 

इन्दरानुचरेः  इन्द्रका यत्  जुन न चित्रम्  आश्चर्यको कुरा 
सेवकहरूद्रारा भावं  भावमा होइन 

घ्षितः अपि  जित्न प्रयास न अगात्  पुगेनन् 








वाक्यार्थ हे शौनक ! यसप्रकार ती इन्द्रका अनुचरहरूले महामुनि मार्कण्डेयलाई जित्न प्रयास 
गरे रती सबै असफल भएर त्यहाँबाट फरकिंए । तर यसबाट मार्कण्डेयमा कामविजयको अहङकार 
क्ति पनि चदढेन । किनभने महापुरुषहरूमा अहङ़ार नहुनु आश्चर्य होन । 


दुष्ट्वा निस्तेजसं कामं सगणं भगवान् स्वराट् । 


. ०५७ 


श्रुत्वानुभावं बह्यषवेस्मयं समगात् परम् ॥ ३१॥ 


पढार्थ निस्तेजसं  निन्याउरो अनुहार श्रुत्वा  सुनेर 
भगवान्  एेश्वर्यशाली लगाएको परं  अत्यन्त 
स्वराट्  इन्द्रले दुष्ट्वा  देखेर विस्मयं  विस्मय 


बह्यषंः  बहयर्षि मार्कण्डेयको 
अनुभावं  महान् प्रभावलाई 


सगणं  गणसहित 
कामं  कामदेवलाई 


वाक्यार्थ रेश्वर्यशाली देवराज इन्द्रले अनुचरहरू सहित कामदेवलाई निन्याउयो अनुहार लगाई 
फरकिएको देखे । यस्तो मार्कण्डेयको महान् प्रभाव सुनेर उनी अत्यन्त चकित भए । 


समगात्  प्राप्त गरे 








रामानन्दी दीका 


५९७१५ 


द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८ 


तस्येवं युञ्जतदिचत्तं तपःस्वाध्यायसंयमेः। 
अनुग्रहायाविरासीन्नरनारायणो हरिः ॥ ३२॥ 








पढार्थ चित्तं  चित्तलाई अनुग्रहाय  अनुग्रहका लागि 

एवं  यसप्रकार युञ्जतः  परमात्मामा नरनारायणः  नरनारायण 
स्वाध्यायसं ०  

तपःस्वाध्यायसंयमः  तपस्या, जोडिरहेका हरिः  भगवान् श्रीहरि 

स्वाध्याय र संयमद्रारा तस्य  ती ऋषिको आविः आसीत्  प्रकट हुनुभयो 


वाव्यार्थ यसप्रकार तपस्या, स्वाध्याय र अखण्ड संयमद्रारा चित्तलाई परमात्मामा जोडिरहेका 
ती मार्कण्डेय ऋषिमाथि अनुग्रह गर्न भगवान् नरनारायण श्रीहरि प्रकट हुनुभयो । 


स, स, नवकञ्नलोचसीौ   , चतुर्भुजो र,  

तो शुक्ककृष्णो नवकञ्जलाचनो चतुभुजौ रोरववल्कलाम्बरो । 
पवित्रपाणी उपवीतकं त्रिवृत् कमण्डलुं दण्डमूजँ च वेणवम् ॥ ३३६॥ 
पद्माक्षमालामुत जन्तुमाज॑नं वेदं च साक्षात् तप एव रूपिणो । 


  


तपत्तडिद्रणैपिशङ्गरोचिषा प्रांशु दधानो विबरुधरषभाचिंतो ॥ ३४॥ 








पदार्थ दण्डं च  दण्ड कान्ति भएका 
नवकञ्जलोचनो  कमलको पदुमाक्षमालां  कमलको साक्षात्  साक्षात् 
कोपिलाजस्तो आंँखा भएका फूलको माला रूपिणो  मूर्तिमान् 
चतुर्भुजो  चार हात भएका जन्तुमाजनं  किरा, कमिला तपः एव  तपस्या ई लाग्ने 
रोरववल्कलाम्बरो  मृगचर्म र॒आदिलाई बढार्ने कुचो प्रांशु  उच्च 

वल्कल धारण गरेका उत  त्यरै गरी विबुधष॑भावचिंतो  श्रेष्ठ 
त्रिवृत्  तेव्बर वेदं च  वेद पनि देवताहरुद्रारा पनि सेवित 
उपवीतकं  यज्ञोपवीत दधानौ  धारण गर्न तो ती दुबे 

कमण्डलुं  कमण्डलु पवित्रपाणी  हातमा पवित्र लिनेशुक्रकृष्णो  सेता र काला 
ऋजुं  सीधा तपत्तडिद्णपिशङ्गरोचिषा  नरनारायण हनहुन्थ्यो 

वैणवं  बांसको तताइएको सुन जस्तो सुनौलो 


वाव्यार्थ ती नरनारायणका आंखा कमलका कोपिला ॐ सुन्दर थिए। उहाँहरूले शरीरमा 
मृगचर्म र वल्कल धारण गर्नुभएको थियो भने चतुर्भुजधारी उहाँको हातमा कमण्डलु, कुशको 
पवित्र, कमिला आदि प्राणीहरूलाई हटाउने कुचो, बाँसको सीधा लौरो र वेद पनि थियो। 
उहांहरूले यज्ञोपवीत र कमलपुष्पको माला धारण गर्जुभएको थियो । ततादएको सुन जस्तै सुनौलो 
कान्तिलि युक्त हुनुभएका उहाँहरू साक्षात् मूर्तिमान् तपस्या ॐ लागनुहुन्थ्यो । धेष्ठ देवताहरद्रारा 
पनि पूजित हुनुभएका ती नरनारायण अग्ला कदका एवं सेतो र कालो वर्णका हुनुहन्थ्यो । 


रामानन्दी दीका 


९५९७६ 
द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८ 


कर 


ते वे भगवतो रूपे नरनारायणावृषी । 
ुष्ट्वोत्थायाद्रेणोच्चेनंनामाङ्गेन दण्डवत् ॥ २५॥ 


पदार्थ नरनारायणो  नरनारायण उत्थाय  उठेर 

वे  निश्चयनै ऋषी  ऋषिलाई अङ्गेन  सबै अङ्गहरूद्ारा 
तेतीदुबै दुष्ट्वा  देखेर दण्डवत्  दण्ड फँ ुकी 
भगवतः  भगवान्का उच्चैः  अत्यन्त ननाम  प्रणाम गरे 

रूपे  स्वरूप भएका आद्रेण  आदरपूर्वक 








वाक्यार्थ भगवान्का स्वरूप हूनुभएका ती दुबे नरनारायण ऋषिलाई देखेर मार्कण्डेय अत्यन्त 
आदरपूर्वक उठे र शरीरका अङ्गप्रत्यङ्ग फुकाई दण्डवत् प्रणाम गरे। 


स तत्सन्दशनानन्दनिवृंतात्मेन्द्रियाशयः। 


हृष्टरोमाश्रुपृणांक्षो न सेहे ताबुदीक्षित॒म् ॥ ३६॥ 


पदढार्थ पूर्णतः तृप्त भएका सः  ती मार्कण्डेयले 
तत्सन्दर्दानानन्दनिवृंतात्मेन्द्रिया हृष्टरोमा  रोमाञ्चित भएका तौ  उहांहरूलाई 
रायः  उहांहरूको दर्शनको अश्रुपूणांक्षः  आंखामा आंसु उदीक्षितुं  ठ्न 
आनन्दद्रारा शरीर, इन्द्रिय र मन भरिएका न सेहे  सकेनन् 








वाक्यार्थ नरनारायण भगवानूको दर्शन पाई परमञनन्दद्रारा मार्कण्डयका शरीर, इन्द्रिय र 
मनमा पूर्णतः तृप्ति भएको धियो । उनको शरीरमा रोमाञ्च भद्रहेको धियो र आंँखाभरि आंसु 
उबडबादइरहेका धिए, त्यसैले उनले उहाँ हरूलाई हेरिरहन सकेनन् । 


उत्थाय प्राञ्जलिः प्रह ओत्सुक्यादारिरुषन्निव । 
नमो नम इतीशानो बभाषे गदुगदाक्षरः ॥ २७ ॥ 








पढार्थ उत्सुकताका कारण ईशानो  नरनारायण 
प्राञ्जलिः  हात जोड्दै आद्दिलषन् इव  अडमाल गर्न भगवान्लाई 

प्रहुः  अभिवादनपूर्वक खोजे फैँ गरी नमो नमः इति  बारम्बार 
उत्थाय  उठेर गदुगदाक्षरः  गदगद वाणी नमस्कार मात्र 
ओत्सुक्यात्  अपूर्वदर्शनको भएका उनले वभाषे  भनिर 


ताक्यार्थ मार्कण्डेय हात जोडेर अभिवादन गर्दै उठे र उनले अपूर्वदर्शनको उत्सुकताका कारण 
नरनारायण भगवान्लाई अङ़माल गर्न खोजे। गद्गद वाणी भएका उनले भगवान्लाई बारम्बार 
नमस्कार मात्र भनिरहे, अरू बोल्न सकेनन्। 


रामानन्दी दीका 


९५९.७७ 


द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८ 


तयोरासनमादाय पादयोरवनिज्य च । 
अ्ैणेनानुरेपेन धूपमाल्येरपूजयत् ॥ ३८ ॥ 


पदार्थ पादयोः  भगवान्को चरणमा धूपमाल्येः च  धूपर 
तयोः  ती नरनारायणका लागिअवनिज्य  प्रक्षालन गरी मालाहरुद्रारा 

आसनं  आसन अ्हेणेन  पूजासामग्ीद्रारा अपूजयत्  पूजा गरे 
आदाय  ल्याएर अनुरेपेन  चन्दनद्रारा 








ताक्यार्थ मार्कण्डेयले नरनारायण भगवान्का लागि आसन ल्याए र जलद्रारा भगवानूको चरण 
पखालिदिए । उनले चन्दन, धूप, माला आदि पूजासामग्रीहरू अर्पण गरी भगवान्को पूजा गरे। 


सुखमासनमासीनो प्रसादाभिमुखो सुनी । 
पुनरानम्य पादाभ्यां गरिष्टाविदमबवीत् ॥ ३९॥ 








पदढार्थ लागि तत्पर भएका आनम्य  प्रणाम गरी 
सुखं  सुखपूर्वक गरिष्ठो  सर्वश्रेष्ठ इदं  यसो 

आसनं  आसनमा मुनी  नरनारायण मुनिलाई अब्रवीत्  भने 
आसीनो  बसेका पुनः  फेरि 

प्रसादाभिमुखो  अनुग्रहका पादाभ्यां  चरणमा 


ताक्यार्थ जब नरनारायण भगवान् सुखपूर्वक आसनमा बसी मार्कण्डयमाथि अनुग्रहका लागि 
तत्पर हुनुभयो, त्यस वेला उनले भगवान्को चरणमा प्रणाम गर्दै यसो भने। 


माकण्डेय उवाच मार्कण्डेयले भने 
   अ  अ यदुदीरितो ् 
किं वणेये तव विभो ऽसुः 
संस्पन्दते तमनु वाङ्मनडन्द्रियाणि । 
स्पन्दन्ति वै तनुमृतामजशवयोश्च 
स्वस्याप्यथापि भजतामसि भावबन्धुः ॥ ४०॥ 


पदार्थ स्वस्य च  मेरो समेत वाङ्मनडइन्द्रियाणि  वाणी, मन 
विभो  हे भगवान् यटुदीरितः  जसद्रारा प्रेरित र इन्द्रियहरू 

वे  निश्चय नै भएर स्पन्दन्ति  चल्दछन् त्यस्ता 
तनुभृतां  सबे प्राणीहरूको असुः  प्राण तव  हजुरको 

अजशवंयोः  ब्रह्माजी र संस्पन्द्ते  चल्दछछ किके 

भगवान् शङ्रको तम् अनु  त्यसपचछि वणेये  स्तुति गरौँ 








रामानन्दी दीका 


९५९७८ 


द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८ 
अथ अपि  तर पनि भावबन्धुः  भावलाई प्रिय असि  हुनुहन्छ 
भजतां  भक्तहरूको मान्ने 


ताक्यार्थ हे भगवान् ! मसहित संसारभरका सबै प्राणीहरू, भगवान् शङ्कर, ब्रह्माजी आदिको 
पनि प्राण जुन चैतन्यशक्तिले प्रेरित भई चल्दछ र संगसंगे वाणी, मन र इन्द्रियहरू चल्दछन्, 
त्यस्ता हजुरको म कसरी स्तुति गयौ ? त्यसैले हजुरको स्तुति असम्भव छ, तर पनि भक्तहरूको 
भावलाई प्रिय माने भएकाले म हजुरको स्तुति गर्दद्ु। 


मूतीं इमे भगवतो भगवंस्त्िलोक्याः 
क्षेमाय तापविरमाय च मृत्युजित्ये । 
नाना बिभष्यवितुमन्यतनूयैथेदं 
सृष्ट्वा पुनग्रससि सवमिवोणंनाभिः ॥ ४१॥ 








पदढार्थ भगवतः  भगवान्का जित्नका लागि हो 

भगवन्  हे भगवान् इमे  यी दुई सृष्ट्वा  जगत्रचना गरी 

यथा  जसग मूतीं  रूप स्वम्  सबेलाई 

इदं  यो संसारलाई त्रिलोक्याः  तीनै लोकको उणंनाभिः इव  माकुराले 
अवितुं  रक्षा गर्न क्षेमाय  कल्याणका लागि जालोलाई आफूमा लीन गरे 
नाना  अनेक तापविरमाय  तीन तापको पुनः  फेरि 

अन्यतनूः  अवतारहरू नाशका लागि र ग्रससि  आफैमा लीन गर्नृह॒न्छ 
बिभषिं  धारण गर्ृहुन्छ मृत्युजित्ये च  मृत्युलाई 


ताक्यार्थ हे भगवान् ! हजुरले संसारलाई रक्षा गर्न मत्स्य, कूर्म आदि अनेक अवतारहरू धारण 
गरे रै हजुरका यी दुई रूप पनि तीनै लोकको कल्याण, तीन तापहरूको नाश र जन्म 
म॒त्युचक्रको अन्तको लागि हो। वास्तवमा यो सम्पूर्णं जगत् हजुरबाट नै उत्पनन भएको हो र 
अन्तमा माकुराले जालोलाई आफूमा लीन गरे सम्पूर्ण जगत्लाई हजुरले आर्फैमा लीन गर्नुहन्छ । 


तस्यावितुः स्थिरचरेशितुरङ्धरिमूलं 
यत्स्थं न कमगुणकालरुजः स्पृशन्ति । 
यद् वै स्तुवन्ति निनमन्ति यजन्त्यभीक्ष्ण 
ध्यायन्ति वेदहृदया मुनयस्तदाप्त्ये ॥ ४२॥ 
नान्यं तवाद्स्रञुपनयादपवगमूर्तेः 


   


७  
क्षेमं जनस्य परितोभिय ई विदूमः। 


रामानन्दी दीका 


द्वादश स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


ब्रह्मा बिभेत्यरमतो द्िपराधधिष्ण्यः 


५९७९ 


अध्याय ल 


कालस्य ते किमुत तत्कृतमोतिकानाम् ॥ ४३॥ 


पदार्थ 

ईडा  सर्वसमर्थ हे भगवान् 

वै  निश्चयनै 

यत्स्थं  जसको शरण 
लिनेहरूलाई 

क्मगुणकालरुजः  कर्म, गुण र 
कालको दुष्प्रभावले 

न स्पृशन्ति  दँदैनन् 

वेदहृदयाः  वेदवादी 

मुनयः  मुनिहरूले 

तदाप्त्ये  त्यो परमात्मप्राप्तिका 
लागि 

यत्  जसको 

अभीक्ष्णं  सधं 

स्तुवन्ति  स्तुति गर्दछन् 


निनमन्ति  प्रणाम गर्दछन् 
यजन्ति  यज्ञ गर्दछछन् 
ध्यायन्ति  ध्यान गर्दछछन् 
स्थिरचरेशितुः  चराचर 
प्राणीहरूका मालिक 
अवितुः  संसारका रक्षक 
तस्य  त्यस्ता परमात्माको 
अङ्घ्रिमूलं  चरणमा पर्व 
अपवगंमूर्तः  मोक्षस्वरूप 
तव  हजुरको 
अङ्घ्रयुपनयात्  चरण नजिक 
जानुभन्दा 

परितोभियः  चारैतर्फबाट 
भयाक्रान्त भएको 

जनस्य  प्राणीको लागि 





अन्यं  अर्को 

क्षेमं  कल्याण 

न विदूमः  जान्दैनौँ 

ते  हजुरको 

कालस्य  कालरूपबाट 
दविपराधधिष्ण्यः  द्विपरार्धं 
समयसम्म ाँच्ने 

ब्रह्मा  ब्रह्माजीसमेत 
अठ  पूर्णतः 

बिभेति  उराउनुह॒न्छ 
अतः  त्यसैले 
तत्कृतभोतिकानां  उहांबाट 
उत्पन्न प्राणीहरूको 
किंउत  के कुरा 





ताक्यार्थ हे भगवान् ! हजुरको चरणको शरण लिनेलाई कर्म, गुण र कालको प्रभावले छ्ुन 
सक्देन। वेदवादी मूुनिहरूले परमात्मप्राप्तिका लागि त्यही चरणको नै निरन्तर स्तुति, प्रणाम, पूजा 
र ध्यान गरिरहन्छन् । चारैतिरबाट भयभीत भद्ररहेका प्राणीहरूको लागि हजुरको चरणको शरण 
पर्नुभन्दा बाहेक अर्को कुनै उपाय देखन । कालस्वरूप हजुरबाट दुई परार्धसम्म बाँले 
ब्रह्माजीसमेत उराउनुहन्छ भने उहांबाट रचिएका प्राणीहरूको के कुरा? त्यसैले म॒ चराचर 
जगत्का एक मात्र मालिक र भक्तका रक्षक भगवान्कै शरण पर्दह्ु। 


तद् वै भजाम्यृतधियस्तव पादमूलं 
हित्वेदमात्मच्छदि चात्मगुरोः परस्य । 
देहादयपाथंमसदन्त्यमभिन्ञमात्र 
 भ  स्वंमनीषिताथंम् ९  
विन्देत ते तहिं ॥ ७४॥ 
आत्मच्छदि  स्वरूपलाई ढाक्ने असत्  असत् 


पदार्थ 
वे  निश्चयनै 
इद्  यो 


तत्  त्यस्तो 
अपाम्  सत्ताहीन 


अन्त्यं  नाशवान् 
अभिज्ञमात्रं च  आत्माभन्दा 


रामानन्दी दीका 


९५९८० 


द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८ 
भिन्न अस्तित्व नभएको ऋतधियः  सत्यस्वरूप तहिं  यसो गयो भने 

क  अ 

देहादि  शरीर आदिलाई हुनुभएका ते  हजुरको 

हित्वा  छाडी तव  हजुरको सवंमनीषिताथंम्  चाहेको सबै 
आत्मगुरोः  अन्तर्यामी पादमूलं  चरणकमललाई कुरा 

परस्य  परमात्माको भजामि  सेवा गर्द विन्देत  प्राप्त गर्ला 








ताक्यार्थ हे भगवान् ! शरीर आदिमा गरिने आत्मबुदधिले नै आफ्नो वास्तविक स्वरूपलाई 
ढाकिदिन्छ। शरीर आदि पदार्थ त सत्ताहीन र मिथ्या छन्, आत्माभन्दा भिन्न तिनको कुनै अस्तित्व 
कछैन। हजुर चाह सत् र चित् रूप हूनुह॒न्छ। सम्पूर्ण प्राणीहरूलाई नियमित गर्ने अन्तर्यामी 
सत्यस्वरूप परमात्मा हजुरको चरणकमललाई म चिन्तन गर्दह्ु, किनभने हजुरको चरणचिन्तन 
गर्नैले चाहेको सबे वस्तु प्राप्त गर्व । 


सत्त्वं रजस्तम इतीश तवात्मबन्धो 
मायामयाः स्थितिरुयोदयहेतवोऽस्य । 
लीला धृता यदपि सत्त्वमयी प्रशान्त्ये 
नान्ये नृणां व्यसनमोहभियश्च याभ्याम् ॥ ४५॥ 








पदार्थ स्थितिलयोद्यहेतवः  स्थिति, रूप नै 

ईशा  हे परमात्मा लय र उत्पत्तिका हेतु हुन् प्रशान्तये  मोक्षका लागि हुन्छ 
आत्मबन्धो  जीवका यत्  किनभने अन्ये  अरू राजस र तामस 
नित्यसखा मायामयाः  मायामय रूपहरू 

तव  हजुरका लीलाः  अनेक लीला न  होदनन् 

सत्त्वं  सत्त्व विग्रहहरू याभ्यां  अरू रूपबाट 

रजः  रज र धृताः अपि  हजुारा नै धारणनृणां  प्राणीहरूलाई 

तमः इति  तम यी गुणहरू गरिएका भए पनि व्यसनमोहमियः च  दुःख, मोह 
अस्य  यो जगत्को सत्त्वमयी  विशुद्ध सत्त्वमय र भय पनि मिल्दचछछ 


ताक्यार्थ हे परमात्मा ! हजुर जीवका नित्यसखा हूनुहुन्छ । जगत्को सृष्टि, स्थिति र प्रलयका 
लागि हजुरले नै सत्त्व, रज र तमगुणहरूद्रारा अनेक मायामय लीलाविग्रहहरूलाई धारण 
गर्नुभएको छ । तर तिनीहरूमध्ये विशुद्ध सत्त्वमय हजुरको स्वरूपको उपासनाद्रारा मोक्ष मिल्दछ, 
अरू स्वरूपको उपासनाले त दुःख, मोह र भयबाट द्ुट्कारा मिल्दैन । 


तस्मात् तवेह भगवन्नथ तावकानां 
शुक्लां तनुं स्वदयितां कुशला भजन्ति । 


रामानन्दी दीका 


५९८१ 


द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८ 


यत्सात्वताः पुरुषरूपमुशन्ति सत्त्वं 
लोको यतोऽभयमुतात्मसुखं न चान्यत् ॥ ५६॥ 








पढार्थ तुं  नरनारायणरूपलाई लोकः  हजुरको लोक 
भगवन्  हे भगवान् भजन्ति  भजन गर्दछन् उतर 

तस्मात्  त्यसैले सात्वताः  भक्तहरू अभयं  अभयप्राप्ति 

इह  यो संसारमा यत्  जसलाई आत्मसुखं च  आत्म 
कुशलाः  बुद्धिमान् व्यक्तिहरू पुरुषरूपं  पुरुषोत्तम साक्षात्कारको आनन्दसमेत 
स्वदयितां  आपफूलाई मन पर्न सत्त्वं  सत्तवस्वरूप भनी पारंछन् 

तव  हजुरको र उान्ति  बता्ंछन् न अन्यत्  अरूबाट होइन 
तावकानां  हजुरका भक्तहरूको अथ  त्यसे गरी 

शुक्टां  सात्विक सर्वश्रेष्ठ यतः  जहांबाट 


ताक्यार्थ हे भगवान् ! त्यसैले यस संसारका बुद्धिमान् व्यक्तिहरूले आपफूलाई मन पर्न हजुर र 
हजुरका भक्तको शुद्धसत्त्तमय पुरुषोत्तम भनिने नरनारायणस्वरूपको नै भजन गर्वछछन् । हजुरको 
भजन गर्नलि विनाश नहुने हजुरको लोक र आत्मसाक्षात्कारको आनन्द समेत प्राप्त हुन्छ । यस्तो 
आत्मसुख अन्य वस्तुबाट पाउन सकिंदेन । 


तस्मे नमो भगवते पुरुषाय भूम्ने विर्वाय विष्वगुरवे परदेवताय । 
नारायणाय ऋषये च नरोत्तमाय हंसाय संयतगिरे निगमेरुवराय ॥ ४७ ॥ 


पदार्थ ऋषये  ज्ञानी पुरुषाय  परमपुरुष 
विश्वाय  विश्वरूप नरोत्तमाय  मनुष्यहरूमध्ये भ्रष्ट भूम्ने  सर्वव्यापक 
विश्वगुरवे  संसारका आदिगुर हंसाय  विवेकी भगवते  भगवान्लाई 
परदेवताय  सर्वश्रेष्ठ देवता संयतगिरे  कम बोल्ने नमः  नमस्कार छ 
नारायणाय  नारायण निगमेश्वराय च  वेदप्रवक्ता 

भगवान्लाई तस्मे  त्यस्ता 








वाव्यार्थ भगवान् ने संसारको रूप धारण गर्नृहुन्छ र यसको आदिगुरु पनि उँ नै हूनुहुन्छ । 
ज्ञानी, विवेकी, कम बोल्ने, सर्वश्रेष्ठ मनुष्यहरूको रूपमा पनि भगवान् ने हुनहुन्छ । देवाधिदेव उहाँ 
ने वेदमार्गका प्रवर्तक, सर्वव्यापक परमपुरुष नारायण भगवान् हुनुहन्छ, म ॒उहाँलाई नमस्कार 
गर्दद्ु। 


५    वितथा क्षपयेरभ्र॑मदी   न्तं    ् 
यं वे न वेद् वितथाक्षपथेभ्रमद्धीः सन्तं स्वकेष्वसुषु हृयपि दुक्पथेषु । 
तन्माययावृतमतिः स उ एव साक्षाद् आद्यस्तवाखिलगुरोरुपसाद्य वेदम् ॥ ४८ ॥ 


रामानन्दी दीका 


५९८२ 


द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८ 
पदढार्थ असुषु  प्राण सः एव  त्यही मानिस 

वे  निश्चयनै हृदि  हृदय र अखिलगुरोः  जगद्गुरु 
तन्माययावृतमतिः  भगवान्को दुकपथेषु अपि  इन्द्रियहरूका तव  हजुरको 

मायाद्रारा बुद्धि ढाकिएको विषयमा समेत साक्षात्  साक्षात् वाणी भएको 
वितथाक्षपथेः  बहिर्मुखी सन्तं  रहनुभएका वेदं  वेदलाई 

इन्द्रियहरूद्वारा यं  जुन परमात्मालाई उपसाद्य  आश्रय लिई 
भ्रमदुधीः  बुद्धि मोहित भएको न वेद्  जान्दैन भगवान्लाई प्राप्त गर्न सक्छ 
मानिस उ  निश्चयनै 

स्वकेषु  आपन आद्यः  पहिलेको 








वाक्यार्थ जसको बुद्धि भगवान्को मायाद्रारा ढाकिएको छ, जसका इन्द्रियहरू बहिर्मुख हुन्छन् 
र जसको मन मोहित हुन्छ उसले आफ्नै हृद यभित्र प्राण, इन्द्रिय र विषयहरूमा पनि एकरूपले 
रहिरहनुभएका भगवान्लाई जान्देन । तर त्यही व्यक्तिले जगदगुरु भगवान्को वाणीरूप वेदशास्त्रको 
आधार लिएपच्छि भने सजिलै भगवान्लाई प्राप्त गर्न सक्छ । 


यदुदश्ानं निगम आत्मरह प्रकाशं सुद्यन्ति यत्र कवयोऽजपरा यतन्तः । 
तं सवंवादविषयप्रतिरूपशीलं वन्दे महापुरुषमात्मनिगूढबोधम् ॥ ४९॥ 








त यतन्तः  प्रयास गरिरहेका आत्मनिगृूढबोधं  शरीर 
० । अजपराः  ब्रह्मा आदि आदिद्रारा गम्भीर रहस्य 
आत्मरह प्रकाशं  त्यस्तो कवयः  ज्ञानीहरू पनि ढाकिएका 
आत्माको रहस्यलाई प्रकाशित ॒ुह्यन्ति  मोहित हन्छन् त 
गरन यददन सवंवादविषयप्रतिरूपसीटं  महापुरुषं  महापुरुषलाई 
यदुदरानं  हजुरको साक्षात्कार सबैथरी दर्शनका वादविवादहरू वन्दे  नमस्कार गर्द 
निगमे  वेददरारा ने हन्छ अनुरूप अनेक स्वरूपहरू देखिए 
यत्र  जुन विषयमा ॐ लागते 


ताक्यार्थ जसको स्वरूपलाई जान्न प्रयास गदगिर्दे ब्रह्मा आदि ज्ञानीहरू पनि मोहित हन्छन्, 
त्यस्ता हजुरको यथार्थस्वरूपको साक्षात्कार वेदद्वारा मात्र हून सक्छ। सबेथरी दर्शनका ज्ञाताहरू 
आआप्नो भावअनुसार हजुरलाई भिन्नभिन्न स्वरूपमा ने देख्दछन् र लोकमा शरीर आदिद्रारा 
हजुरको वास्तविक आत्मरूपता ढाकिएको छ । त्यस्ता परमपुरुष परमात्मालाई वन्दना गर्द । 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां द्ादश्स्कन्धेऽष्टमोऽध्यायः ॥ ८ ॥ 


रामानन्दी दीका 


द्वादश स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


अथ नवमोऽध्यायः 


मार्कण्डयद्वारा मायादर्शन 


सूत उवाच सूतजीले भन्नुभयो 
संस्तुतो भगवानित्थं माकंण्डयेन धीमता । 
नारायणो नरसखः प्रीत आह मृगूहहम् ॥ १॥ 


पदार्थ 
इत्थं  यसप्रकार 
धीमता  बुद्धिमान् 
 अ 
माकंण्डयेन  मार्कण्डयद्रारा 


संस्तुतः  स्तुति गरिएका 
प्रीतः  खुसी हुनुभएका 
नरसखः  नरका साथी 
नारायणः  नारायण 








५९८३ 


अध्याय ९ 


भगवान्  भगवानले 
भृगृहहं  भृगुश्रेष्ठ 
मार्कण्डयलाई 

आह  भन्नुभयो 


ताक्यार्थ यसप्रकार बुद्धिमान् मार्कण्डेयले स्तुति गरेपच्ि भगवान् नारायण अत्यन्त प्रसन्न 
हनुभयो र उहांले मार्कण्डेयलाई भन्नुभयो । 


श्रीभगवानुवाच भगवान्ले भन्नुभयो 


  ,  न 


भो भो बह्यषिंवर्योऽसि सिद्ध आत्मसमाधिना । 
मयि भक्त्यानपायिन्या तपःस्वाध्यायसंयमेः ॥ २॥ 


पदढार्थ 

भो भो बह्मषिंवयंः  हे श्रेष्ठ 
ब्रह्म्णि 

आत्मसमाधिना  चित्तको 


एकाग्रताद्रारा 
तपःस्वाध्यायसंयमेः  तपस्या, 
स्वाध्याय र सयमदट्रारार 





मयि  मेरो 





अनपायिन्या  अनन्य 
भक्त्या  भक्तिद्रारा 
सिद्धः  सिद्ध 

असि  भएका छौ 


ताक्यार्थ हे ब्रह्मर्णिशिरोमणि ! चित्तको एकाग्रता तपस्या, स्वाध्याय, संयम र मेरो अनन्य 
भक्तिद्रारा तिमी सिद्ध भएका छ । 


वयं ते परितुष्टाः स्म त्वदुवृहटूव्रतचयंया । 
वरं प्रतीच्छ भद्रं ते वरदेशादभीप्सितम् ॥ ३॥ 


पदढार्थ 

वयं  हामी 

त्वदुवृहदू व्रतचर्यया  तिभ्रो 
आजीवन ब्रह्मचर्यद्रारा 

ते  तिमीमाथि 


परिवुष्टाः स्मः  खुसी छौं 
ते तिस्रो 

भद्रं  कल्याण होस् 
वरदेशात्  वरदाताहरूमा श्रेष्ठ 
हामीबाट 








अभीप्सितं  चाहेको 
वरं  वर 
प्रतीच्छ  माग 


रामानन्दी दीका 


५९८८ 


द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 


वाक्यार्थ तिग्रो आजीवन ब्रह्मचर्यव्रतको पालनाद्रारा हामी अत्यन्त प्रसन्न भएका च्छ । त्यसैले 
वरदाताहरूमध्ये श्रेष्ठ हामीबाट आपफूले चाहेको वर माग। 


ऋषिरुवाच ऋषिले भने 

 ५  ०  

जत तं दवदव व्रपन्नातहरष्च्युत । 
वरेणेतावतारं नो यदुभवान् समदुक्यत ॥ ४॥ 








पढार्थ अच्युत  अच्युत भगवान् वरेण वरद्रारा नै 

देवदेवेश  हे देवताहरूका पनि ति  हजुरको अलं  पर्याप्त छ 

देवता जितं  जय होस् यत्  किनभने 
प्रपन्नातिंहर  शरणागतको नः  मेरा लागि भवान्  हजुर 

दुःखहरण गर्ने एतावता  यति समदुक्यत  प्रकट हुनुभयो 


वाक्यार्थ शरणागतका दुःख हरण गर्ने देवताहरूका पनि देवता हे अच्युत भगवान् ! हजुरको 
जय होस् । हजुरले मलाई दर्शन दिनुभयो । मेरो लागि यही वर नै पर्याप्त छ। 


गृहीत्वाजादयो र श्रीमत्पादान्नद्रनम्  
गृहीत्वाजादयो यस्य श्रीमत्पादान्नदशंनम् । 
मनसा योगपक्वेन स भवान् मेऽक्षिगोचरः ॥ ५॥ 








पदढार्थ मनसा  मनदारा सः  त्यस्ता 

अजादयः  ब्रह्मा आदि यस्य  जसको भवान्  हजुर 

देवताहरूले श्रीमत्पादान्नदश्नं  परमसुन्दर मे  मेरो 

योगपक्वेन  योगद्रारा एकाग्र चरणकमलको दर्शन अक्षिगोचरः  आंखाको अगाडि 
भएको गृहीत्वा  पाएर प्रसन्न हुन्छन् प्रकट हुनुभयो 


वाव्यार्थ ब्रह्मा आदि देवताहरूले योगसाधनाद्वारा एकाग्र भएको अन्तःकरणद्रारा हजुरको 
परमसुन्दर चरणकमलको दर्शन पारंछन् र कृतकृत्य हृन्छन्, त्यस्ता हजुर मेरो आंँखा अगाडि प्रकट 
हूनुभएको छ। 

अथाप्यम्बुजपत्राक्ष पुण्यरलोकरशिखामणे । 

रक्ष्ये मायां यया लोकः सपालो वेद सद्भिदाम् ॥ ६॥ 


पदढार्थ अम्बुजपत्राक्ष  हे कमलनयन सपाकः  लोकपालहरूसहित 
पुण्यरुलोकरिखामणे  भगवान् लोकः  सम्पूर्ण चराचर जगत् 
पवित्रकीर्तिं भएका पुरुषहरूमध्येअथ अपि  तापनि सदुभिदाम्  अद्वितीय 
सर्वश्रेष्ठ यया  जसद्रारा सद्वस्तुमा टैत भेद 








रामानन्दी दीका 


५९८५ 
द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 


वेद्  देख्दछन् त्यस्तो मायां  मायालाई द्रक्ष्ये  हेर्न चाहन्ु 


ताक्यार्थ पवित्रकीर्तिं भएका पुरुषहरूमध्ये सर्वश्रेष्ठ कमलनयन हे पुरुषोत्तम भगवान् ! हजुरको 
आज्ञा अनुसार म ॒हजुरको माया दर्शन गर्न चाहन्द्ु, जसका कारण लोकपालहरूसहित सम्पूर्ण 
प्राणीहरू अद्वितीय सद्वस्तुमा द्रैतभेदलाई देख्ने गर्दछन् । 


सूत उवाच  सूतले भने 
इतीडितोऽचिंतः काममृषिणा भगवान् मुने । 
तथेति स स्मयन् प्रागाद् बदयांभ्रममीङवरः ॥ ७ ॥ 








पदार्थ ईडितः  स्तुति गरिएका स्मयन्  मन्द हाँस्वै 

मुने  हे शौनक अचिंतः  पूजा गरिएका तथा इति  तथास्तु भनेर 
इति  यसप्रकार ईरवरः  सर्वसमर्थ बदयां्रमं  बदरी आश्वममा 
ऋषिणा  मार्कण्डयद्रारा सः वती प्रागात्  जानुभयो 

कामं  इच्छाअनुसार भगवान्  भगवान् 


वाक्यार्थ हे शौनक ! यसप्रकार मार्कण्डेय ऋषिले इच्छानुसार स्तुति र पूजा गरिसकेपचछ्छि 
सर्वसमर्थ नरनारायण भगवानूले मुस्कुरादे तथास्तु भन्नुभयो र उहाँ बदरीआश्रमतफं जानुभयो । 


तमेव चिन्तयन्नथंमृषिः स्वाश्रम एव सः। 
वसन्नग्न्यकंसोमाम्बुभूवायुवियदात्मसु ॥ ८ ॥ 
ध्यायन् सर्वत्र च हरि भावद्रव्येरपूजयत्। 
क्वचित् पूजां विसस्मार प्रमप्रसरसम्प्टुतः ॥ ९॥ 


पदार्थ वसन्  नस्दै भावद्रन्येः  मानसिक 

सः ती अग्न्यकसोमाम्बुभूवायु उपचारहरुूद्वारा 

ऋषिः  मार्कण्डेय ऋषि वियदात्मसु  अग्नि, सूर्य, अपूजयत्  पूजा गरे 

तंएव  त्यही चन्द्रमा, जल, पृथिवी, वायु, प्रेमप्रसरसम्प्टुतः  प्रेमको बाढी 
अर्थ॑म्  वरलाई आकाश र अन्तःकरणमा उर्लिनाले 

चिन्तयन्  विचार गर्दै सर्वत्र च  सबैतिर क्वचित्  कहिलेकांही 

स्वाश्रमे एव  आफ्नो आश्रममा हरि  हरि भगवान्लाई पूजां  पूजा गर्न पनि 

ने ध्यायन्  ध्यान गर्दै विसस्मार  बिर्सन्ये 








ताक्यार्थ ती मार्कण्डेय मुनि मलाई मायाको दर्शन कटहिले होला भनी भगवान्ले दिएको 
वरदानको चिन्तन गर्दै आश्वरममा नै बसिरहेका धथिए । उनले अग्नि, चन्द्र, सूर्य, जल, प्रथिवी, वायु, 


रामानन्दी दीका 


९८६ 


द्वादश स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


अध्याय ९ 


आकाश, अन्तःकरण र सबै जगत्भरि केवल हरि भगवानूकै दर्शन गर्दथे र मानसिक 
उपचारहरुद्रारा उहाँको पूजा गर्दथे। कहिलेकाहीं त प्रेमको बाढी उर्लिनाले उनी भगवान्को पूजा 


गर्न पनि बिर्सन्थे। 


तस्येकदा भृरारष्ठ पुष्पभद्रातटे सुनेः। 
उपासीनस्य सन्ध्यायां बह्यन् वायुरभूल्महान् ॥ १० ॥ 


पदढार्थ 

मृगुभ्ेष्ठ  भृगुभरष्ठ 
ब्रह्मन्  हे शौनक 

एकदा  एकदिन 
सन्ध्यायां  सन्ध्याकालमा 





पुष्पभद्रातटे  पुष्पभद्रा नदीको 
किनारमा 

उपासीनस्य  सन्ध्योपासना 
गरिरहेका 

तस्य ती 


मुनेः  मुनिको अगाडि 
महान्  टुलो 

वायुः  आंधी 

अभूत्  चल्न थाल्यो 





ताक्यार्थ हे शौनक ! एक दिन मार्कण्डेय पुष्पभद्रा नदीको किनारमा सन्ध्योपासना गरिरहेका 
थिए त्यसै वेला ठुलो ओंँधीबेरी चल्न थाल्यो । 


तं चण्डशब्दं समुदीरयन्तं बलाहका अन्वभवन् करालाः । 
अक्षस्थविष्ठा मुमुचुस्तडिद्भिः स्वनन्त उच्चैरभिवषधाराः ॥ १९॥ 


पदार्थ 

चण्डशाब्दं  भयानक आवाज 
समुदीरयन्तं  फिंजादइरहेको 
तं  त्यो वायुसंगे 

करालाः  विकराल 





बलाहकाः  मेघहरू 
अन्वभवन्  आकाशमा देखिए 
तडिदूमिः  बिजुलीहरुद्रारा 
उच्चे ०२ 

  बेस्सरी 

स्वनन्तः  आवाज गरिरहेका 


तिनीहरूले 

अक्षस्थविष्ठाः  रथको 
धुरासमान मोटा 

अभिवषघाराः  वृष्टिधाराहरू 





मुमुचुः  छोड 


ताक्यार्थ भयानक आवाज गर्दै ओंधीबेरी चल्नासाथ आकाशमा विकराल काला बादलहरू 
मडारिन थाले। ती बादलले बिजुलीहरूको इलो गर्जनाद्रारा चारैतिरबाट रथका धुरासमान मोटा 
वृष्टिका धाराहरू बर्साउन थाले। 


ततो व्यदुश्यन्त चतुः समुद्राः समन्ततः क्ष्मातलमाग्रसन्तः। 


समीरवेगोर्मिभिरुगरनकमहाभयावतंगभीरघोषाः ॥ १२॥ 
पदार्थ क्ष्मातटं  पुथिवीतललाई शब्दले युक्त 
ततः  त्यसपछि आग्रसन्तः  इबाउन थालेका चतुः समुद्राः  चार समुद्र 


समीरवेगो्मिभि   . 


  आंधीको 
रोक्काद्रारा उठेका छालहरूद्रारा 
समन्ततः  चारैतफबाट 


उग्रनक्रमहाभयावतंगभीरघोषाः  
भयङ्कर गोही आदि जीवजन्तु, 
भयानक भुमरीहरू र विकट 


व्यदुरुयन्त  देखिए 








रामानन्दी दीका 


९५९८७ 


द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 
वाव्यार्थ त्यसपछि आंधीको णखोक्काद्रारा उठेका दुलाटठुला छलहरूद्रारा सम्पूर्ण परथिवीतललाई 


ने इबादइरहेका चार समुद्रहरू मार्कण्डेयले देखे । तिनमा गोही आदि भयर प्राणीहरू र ठुलादटुला 
भयानक भुमरीहरू देखिन्थे र समृद्रको गर्जन पनि अत्यन्त भयङ्कर थियो । 


अन्तवैहिश्चादुभिरतिदयुभिः खरे शतहदाभीरुपतापितं जगत्। 
चतुविधं वीक्ष्य सहात्मना मुनिजंलाप्टुतां क्ष्मां विमनाः समत्रसत् ॥ १६॥ 








पदार्थ अन्तः  भित्र जलाप्टुतां  जलमगन भएकी 
मुनिः  मुनि मार्कण्डेय बहिः  बाहिर क्ष्मां च  पृथिवीलाई समेत 
अतिद्युभिः  आकाशे छिचोल्ने आत्मना सह  आपूसमेत वीक्ष्य  देखी 

अटूभिः  जलवषरद्रारा उपतापितं  पीडित भएको विमनाः  खिन्न भई 

खरैः  सूर्यका किरणद्रारा चतुर्विधं  चाखप्रकारको समत्रसत्  भयभीत भए 
रातहदाभीः  बिजुलीद्रारा जगत्  जगतलाई 


ताक्यार्थ मनि मार्कण्डयले आफूसमेतका श्वेदज, अण्डज, जरायुज, उद्भिज चार प्रकारका 
प्राणीहरूलाई आकाशे चछिचोल्ने गरी जलवर्षा भएको, सूर्यका तीखा किरण र विद्युतपातबाट 
अत्यन्त पीडित भएको देखे । सम्पूर्ण पुथिवीलाई पनि जलमग्न भएको देख्दा उनी अत्यन्त खिन्न र 
भयभीत भए। 


तस्येवमुद्रीक्षत ऊ्मिंभीषणः प्रभञ्जनाघूणिंतवामंहाणंवः। 
आपूयंमाणो वष॑दूभिरम्बुदः क्ष्मामप्यधाद् द्वीपवषौद्रिभिः समम् ॥ ४॥ 


पदार्थ आपूयंमाणः  जल भरिएको द्वीपवषीद्रिभिः समं  सबै द्वीप, 
एवं  यसप्रकार प्रभञ्जनाघूणिंतवाः  वर्ष र पहाडहरूले सहित 
उद्वीक्षतः  हरिरहेका ओं धीबेरीद्रारा कम्पित भएको र क्ष्मां  पृथिवीलाई 

तस्य  तिनकै अघि ऊर्मिभीषणः  भयानक अप्यघात्  ढाक्यो 

वष॑दुभिः  बर्सिरहेका छालहरूले युक्त 

अम्बुदैः  बादलहरूद्रारा महाणंवः  ठुलो समुद्रले 








वाव्यार्थ यसप्रकार मार्कण्डेयले हेदहिर्दै बादलहरूको जलवषलि समुद्र भिदे आयो। 
आं धीबेरीद्रारा चलायमान भएको र भयानक छाल, भुमरी आदिले युक्त समुद्रले पर्वत, वर्ष, उपवर्ष 
र साते द्रीपसहित पुथिवीलाई ढाक्यो । 


सक्ष्मान्तरिक्षं सदिवं सभागणं त्रेलोक्यमासीत् सह दिग्भिराप्ठुतम् । 
स एक एवोवेरितो महामुनिबभ्राम विक्षिप्य जटा जडान्धवत् ॥ १५॥ 


रामानन्दी दीका 


५९८८ 


द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 
पदढार्थ   तीनैलोकनै महामुनिः  महामुनि मार्कण्डेय 
दिग्भिः सह  दिशाहरूले सहित आप्लुतं  इबेको जटाः  जटालाई 

सक्ष्मान्तरिक्षं  पृथिवी र आसीत्  थियो विक्षिप्य  फैला 

अन्तरिक्ष एकः एव  एक्लै जडान्धवत्  पागल र 

सदिवं  द्युलोक उवेरितः  बचेका अन्धासमान भई 

सभागणं  नक्षत्रलोकसहित सः ती बभ्राम  यताउता घुम्न थाले 








ताक्यार्थ त्यस समयमा पृथिवी, अन्तरिक्ष, स्वर्गलोक, आकाशगङ्गा र सबे दिशाहरूले सहित 
तीनै लोक नै जलमा डन्यो। त्यसमा मार्कण्डेय मात्रै एक्लै बचेका थिए। उनी जटा फलाद 
पागल र अन्धो फँ भई यताउति घुम्न थाले। 


ुत्तटपरीतो नर,     ग्र न वीचिनभस्वताहत 
परीतो मकरेस्तिमिब्निलेरुपद्रूतो वीचिनभस्वताहतः। 
तमस्यपारे पतितो भ्रमन् दिशो न वेद् खं गां च परिश्रमेषितः ॥ १६॥ 


पदार्थ उपद्रूतः  सताइएका तमसि  अन्धकारमा 
दिशः  दिशाविदिशामा वीचिनभस्वता  हावाको पतितः  खसेका उनले 
भ्रमन्  घुम्दा घुम्दै फोक्का र समुद्रको छालद्रारा खं  आकाश र 
्चतट्परीतः  भोक र प्यासले आहतः  हिर्कएका गां च  पृथिवीलाई पनि 
सताइएका परिश्रमेषितः  परिश्रमद्रारा न वेद्  जानेनन् 
तिमिच्निकेः  टला माछ थाकेका 

मकरैः  गोहीहरूद्रारा अपारे  गहन 








ताक्यार्थ दिशाविदिशामा घुमिरहेका र भोक र प्यासले सताइएका मार्कण्डेयलाई कतै ठुला 
माद र कतै गोहीहरूले आक्रमण गर्थे त कीं आंधीका क्का र समुद्रका छालहरूले घायल 
गराइदिन्थे। यसरी कठिन परिश्रमका कारण उनी बेहोसीको गहन अन्धकारमा खसे र उनलाई 
पृथिवी र आकाशको समेत ज्ञान भएन। 


क्वचिन्मग्नो महावर्ते तरलेस्ताडितः क्वचित् । 
यादोभिभंक्ष्यते क्वापि स्वयमन्योन्यघातिभिः ॥ १७ ॥ 


पढार्थ तरैः  चञ्चल छालहरुद्रारा यादोभिः  जलजन्तुहरूद्रारा 
क्वचित्  कटहिले ताडितः  हिकर्ए स्वयं  अचानक 

महावते  ठ॒लो भुमरीमा क्व अपि  कहीं चाहं भक्ष्यते  आक्रमण गरिए 
मग्नः  डुन्न पुगे अन्योन्यघातिभिः  

क्वचित्  कटहिले एकआपसमा जुधिरहेका 








वाक्यार्थ उनी किले ठुलो भुमरीमा फस्थे त कहिले समुद्रका छालहरुद्रारा हिककाडिन्थे । परस्पर 


रामानन्दी दीका 


५९८९ 
द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 
जुधिरहेका जलजन्तुहरूले पनि उनीमाथि अचानक आक्रमण गर्वथे। 
कवचिच्छोकं कवचिन्मोहं क्वचिट् द् खं सुखं भयम् । 
क्वचिन्मृत्युमवाप्नोति व्याध्यादिभिरुतादिंतः ॥ १८ ॥ 








पदार्थ क्वचित्  कहिले अदिंतः  पीडित भई 
क्वचित्  किले दुःखं  दुःख क्वचित्  कहिलेकाहीं त 
सोकं  शोक सुखं  सुख र मृत्युं उत  म॒त्युलाई समेत 
क्वचित्  कहिले भयं  भय अवाप्नोति  प्राप्त गर्दथे 
मोहं  मोह व्याध्यादिभिः  रोग आदिद्रारा 


ताक्यार्थ उनी किले शोकग्रस्त हुन्थे र॒कटहिले मोहमग्रस्त हन्थे। कहिलेकाहीं उनलाई सुख, 
दुःख र भय प्राप्त हृन्थ्यो । यसै गरी रोग आदिद्रारा पीडित भई उनी किले मृत्युको मुखमा समेत 
प्राप्त हृन्थे । 


अयुतायतवषांणां सहस्राणि रातानि च । 
व्यतीयुभ्र॑मतस्तस्मिन् विष्णुमायावृतात्मनः ॥ १९॥ 





पदार्थ भ्रमतः  यताउति घुमिरहेका सहस्राणि च  हजारी गुणा 
तस्मिन्  त्यो प्रलयजलमा तिनको वर्षहरू 
विष्णुमायावृतात्मनः  अयुतायतवषाणां  दसौ हजार व्यतीयुः  विते 

भगवानूको मायाद्रारा मोहित वर्षको 

भएका रातानि  सय गुणा र 





वाक्यार्थ  यसप्रकार भगवान् विष्णुको मायाद्रारा ढाकिई त्यस प्रलयजलमा उनी भड्किंदा 
भद्दे लाखौँ लाख वर्षहरू बिते। 


स कदाचिद् श्रमंस्तस्मिन् पृथिन्याः ककुदि द्विजः। 
न्यग्रोधपोतं ददु फरपल्लवशोभितम् ॥ २०॥ 


पदार्थ ककुदि  एक टापुमा फलपल्लवश्ोभितं  फल र 
कदाचित्  कुनै समय भ्रमन्  घुम्दे पुगेका पालुवाले सुशोभित 

तस्मिन्  त्यो सःवी न्यग्रोधपोतं  वरको सानो रुख 
पृथिव्याः  पृथिवीको द्विजः  ब्राह्मण मार्कण्डयले ददशो  देखे 








ताक्यार्थ यसप्रकार घुम्दाघुम्दे एकपटक मार्कण्डेय कुनै सानो टापुमा पुगे। त्यहाँ उनले फल र 
पालुवाले सुशोभित भएको वरको सानो रुख देखे । 


रामानन्दी दीका 


९९० 


द्वादश स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


अध्याय ९ 


प्ागुत्तरस्यां शाखायां तस्यापि ददृशे रियम् । 
रायानं पणंपुटके ग्रसन्तं प्रभया तमः ॥ २१॥ 


पदार्थ 

तस्य अपि  त्यो रुखको पनि 
प्रगुत्तरस्यां  पूर्वोत्तिरको 
राखायां  हाँगामा 





पणंपुटके  सानो पातमा 
रायानं  सुतिरहेका 
प्रभया  आफ्नो शरीरको 
कान्तिद्रारा 


तमः  अंध्यारोलाई 
ग्रसन्तं  नष्ट गरिरहेका 
रिं  बालकलाई 





ददुदो  देखे 


ताक्यार्थ उनले त्यो रुखको ईशान कोणको शाखामा पातमाथि सुतिरहेका एउटा बालक लाई 
देखे । ती बालकको शरीरबाट निस्किएको कान्तिलि वरिपरिको अंध्यारो नष्ट भट्रहेको धियो । 


महामरकतयामं श्रीमद्दनपङ्जम् । 
कम्बुग्रीवं महोरस्कं सुनसं सुन्दरभ्रुवम् ॥ २२॥ 
र्वासेजद्लकाभातं कम्बुश्रीकण॑दाडिमम् । 
विद्रुमाधरभासेषच्छोणायितसुधास्मितम् ॥ २२॥ 
पटूमगभांरुणापाङ्खं हयहासावलोकनम्। 
सवासेजद्लिसंविग्ननिम्ननाभिदलोद्रम् ॥ २४ ॥ 
चावं्ुलिभ्यां पाणिभ्यामुन्नीय चरणाम्बुजम् । 

मुखे निधाय विप्रेन्द्रो धयन्तं वीक्ष्य विस्मितः ॥ २५॥ 


पदार्थ 

विप्रेन्द्रः  विप्रवर ती 
मार्कण्डेयले 
महामरकतक्यामं  
मरकतमणिसमान श्याम वर्ण 
भएका 

श्रीमद्वदनपङ्कजं  सम्पूर्ण 
सौन्दर्यले युक्त मुखकमल 
भएका 

कम्बुग्रीवं  शङ्खसमान घाटी 
महोरस्कं  दुलो छती 
सुनसं  सुन्दर नासिका 





सुन्द्रभ्रुवं  सुन्दर आंँखीभौँले 
युक्त 

र्वासेजदलकाभातं  श्वासद्रारा 
गालासम्म लरकिएका घुमौरा 
कपाल हल्लिरहेका 
कम्बुश्रीकणंदाडिमं  शङ्करै 
घुमौरा कानमा दारिमको फूल 
धारण गरेका 

विद्रुमाधरभासा  मृगासमान 
ओठको रातो कान्तिलि 
ईषच्छोणायितसुधास्मितं  
अमृतसमान सेतो चम्किलो 


हंसाइ रातोरातो बनेका 
पदुमगभांरुणापाद्गं  आंखाका 
कुना कमलको भित्री भागँ 
राता भएका 

हृयहासावलोकनं  अत्यन्त 
मनोहर हेराइ र मन्दमुस्कानले 
युक्त 
सवासेजदलिसंविग्ननिम्ननाभि 
द्लोदरं  श्वास लिँदा पिपलको 
पातसमानको पातलो पेटमा 
नाभि र वल्लीहरू चलिरहेका 





चावंजुलिमभ्यां  कोमल ओँला 


रामानन्दी दीका 


५९९१ 


द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 
भएका उन्नीय  समाती धयन्तं  चुसिरहेका बालकलाई 
पाणिभ्यां  दुई हातद्रारा मुखे  मुखमा वीक्ष्य  देखेर 

चरणाम्बुजं  चरणकमल निधाय  राखेर विस्मितः  आश्चर्यचकित भए 


ताक्यार्थ ती मारकण्डेयले आफ्ना कोमल सुन्दर ओँला भएका दुबे हातले आफ्नै चरणलाई 
लिएर मुखभित्र राखी चुसिरहेका ती बालकलाई देखे । उनको शरीरको कान्ति मरकतमणिसमान 
कालो थियो, अत्यन्त सुन्दर मुख, शङ्खसमान घाँटी, विशाल छती, राग्रा नासिका र सुन्दर 
आं खी भौँले युक्त उनले शङ्कसमान घुमाउरा कानमा दारिमका फूल धारण गरेका धथिए। कानसम्म 
लर्किएका उनका घुमाउरा केश बिचबिचमा सास लिँदा हल्लिरहेका थिए भने उनको नेत्रकोश 
कमलपुष्प ॐ रातो वर्णको धियो। उनका हेरा र मन्दमुस्कान सबै मनोहारी धिए, साथे 
सुधासमान उनको स्वच्छ सेतो मूुस्कानमा मुगाको समान ओठको रातो कान्ति पर्दा त्यो हासो पनि 
अलिकति रङ्गिए फें हुन्थ्यो । श्वास लिँदाखेरि पिपलको पातसमान उनको पातलो पेटका वल्लीहरू 
र नाभि पनि हल्लिरहेका थिए । यस्ता परमसुन्दर बालकलाई देख्दा मार्कण्डेय आश्चर्यचकित भए । 


तदुदशंनाद् वीतपरिभरमो मुदा प्रोत्फुल्लहत्पद्मविलोचनाम्बुजः। 
्रहष्टरोमादुभुतभावशङ्कितः प्रष्टुं पुरस्तं प्रससार बालकम् ॥ २६॥ 


पदार्थ म्बुजः  हृदयकमल र नेत्रकमल तं  तिन 
तदुदशंनात्  उनलाई देख्नाले फक्रिएका बारुकं  बालकलाई 
वीतपरिभ्रमः  थका नष्ट प्रहृष्टरोमा  रोमाञ्चले युक्त परष्टुं  सोध्न 
भएका अटूभुतभावराङ्कितः  बालकको पुरः  अगाडि 

मुदा  खुसीका कारण अद्भुत भाव देखी शङ्गा र प्रससार  गए 
प्ोत्फुल्लहत्पदूमविलोचना प्रश्नहरूले युक्त उनी 








ताक्यार्थ ती शिशुलाई देख्नेवित्तिके मार्कण्डेयको सम्पूर्णं थकाइ नष्ट भयो । खुसीका कारण 
उनको हृदयकमल र नेत्रकमल फक्रिए, शरीरमा रोमाञ्च भयो। बालकको रहस्यमय भावलाई 
देखेर उनका मनमा शङ र प्रश्नहरू आए । त्यसैले यस विषयमा बालकसंग नै सोध्न उनी अगाडि 
गए। 

कसः 


तावच्छिरोवेँ श्वसितेन भागंवः सोऽन्तः शरीरं मशको यथाविरात्। 
तत्राप्यदो न्यस्तमचष्ट कृत्स्नशो यथा पुरामुद्यद्तीव विस्मितः ॥ २७॥ 


पदार्थ शिशोः  ती बालकको आविशत्  पसे 

तावत् वै  त्यसै समयमा नै इवसितेन  साससंगै तत्र अपि  त्यहाँ पनि 
सःती मरकः यथा  लामखुटरे ४ यथा पुरा  प्रलयअधि जस्तै 
भाग॑वः  मार्कण्डेय अन्तः शरीरं  शरीरभित्र अद्  यो जगत् 








रामानन्दी दीका 


५९९२ 


द्वादश स्कन्ध 


अध्याय ९ 


विस्मितः  चकित हद 


कृत्स्नशः  सम्पूर्ण रूपमा 


न्यस्तं  अवस्थित भएको 


श्रीमद्भागवत 
अचष्ट  देखे 
अतीव  अत्यन्त 


अमुद्यत्  मोहमा परे 


ताक्यार्थ अगाडि पुग्नेवित्तिकै ती मार्कण्डेय ऋषि बालकको साससंँगै लामखुद्रे पसे ४ उनको 
पेटभित्र पसे । भित्र पुगेपछि उनले यो सम्पूर्ण जगतूलाई प्रलय हूनुभन्दा अधि ४ जस्ताको तस्तै 
रहेको देखे। यसबाट उनी चकित र मोहित भए। 


खं रोदसी भगणानद्विसागरान् द्वीपान् सवषान् ककुभः सुरासुरान् । 
वनानि देशान् सरितः पुराकरान् खेटान् व्रजानाश्रमवणंवृत्तयः ॥ २८ ॥ 
महान्ति भूतान्यथ भोतिकान्यसो काटं च नानायुगकल्पकल्पनम्। 

यत् किञ्चिदन्यद् व्यवहारकारणं ददशां विवं सदिवावभासितम् ॥ २९॥ 


पदढार्थ 

असो  यिनले 

खं  आकाश 

रोदसी  अन्तरिक्ष 
भगणान्  नक्षत्रमण्डल 
अद्रिसागरान्  पर्वत र 
समुद्रहरू 

सवषांन्  वर्षसहित 
दीपान्  द्रीपहरू 
ककुभः  दिशाहरू 
सुरासुरान्  देवता र दैत्यहरू 
वनानि  वनहरू 


  देशहरू 

सरितः  नदीहरू 

पुराकरान्  शहर र खानीहरू 
खेटान्  किसानका बस्तीहरू 
व्रजान्  ग्वालाका बस्तीहरू 
आश्रमवणंवृत्तयः  सबै वर्ण, 
आश्रम र तिनका व्यवहारहरू 
महान्ति भूतानि  महाभूतहरू 
अथ  त्यसै गरी 

भौतिकानि  यसबाट बनेका 
शरीर आदि भौतिक पदार्थहरू 





नानायुगकत्पकल्पनं  अनेक 





युग र कल्पको भेदले युक्त 
कालं च  काललाई समेत 
अन्यत्  अरू 

यत् किञ्चित्  जुन कुनै 
व्यवहारकारणं  लौकिक 
व्यवहारसम्पन्न गर्न 

सत् इव  सत्य ए 
अवभासितं  प्रतीत भद्रहेको 
विश्वं  संसारलाई 

द्दशं  देखे 


ताक्यार्थ मार्कण्डयले त्यहोँभित्र आकाश, अन्तरिक्ष, नक्षत्रमण्डल, पर्वत, समुद्र, द्वीप, वर्ष, 
दिशा, देवता, दैत्य, वन, देश, नदी, शहर, खानी, किसान र ग्वालाहरूका गां, चारेथरी वर्ण, 
आश्रम र तिनका आचारव्यवहारहरू, पञ्चमहाभूत, त्यसबाट बनेका शरीर र बाहिरी पदार्थहरू, 
अनेक युग र कल्पको भेदले युक्त काल यी सबैलाई देखे। वास्तवमा नभएर पनि लौकिक 
व्यवहार पूरा गर्न हुनाले सत्य छ प्रतीत भदट्रहेको अरू सम्पूर्ण संसारलाई पनि उनले देखे । 


हिमालयं पुष्पवहां च तां नदीं निजाश्रमं तत्र ऋषीनपर्यत्। 
विव विपरयञ्छवसिताच्छिशो्व बहिरनिरस्तो न्यपतल्लयान्धो ॥ २०॥ 
तां  त्यो 


पढार्थ दिमाख्यं  हिमालयलाई 


रामानन्दी दीका 


द्वादश स्कन्ध 


पुष्पवहां  पुष्पभद्रा 

नदीं  नदीलाई 

निजाश्रमं  आफ्नो आश्रमलाई 
तत्र  त्यहाँ रहने 

ऋषीन् च  ऋषिहरूलाई समेत 


श्रीमद्भागवत 


र  देखे 

वे  निश्चय नै 

विरवं  संसारलाई 
विपश्यन्  देख्दादेख्दै 
 

शिशोः  बालकको 








५९९ 
अध्याय ९ 


इवसितात्  श्वाससंगै 
बहिः  बाहिर 

निरस्तः  फयांकिए 
र्यान्धो  प्रलयजलमा 
न्यपतत्  खसे 


ताक्यार्थ उनले त्यहं हिमालय पर्वत, पुष्पभद्रा नदी, त्यसको किनारमा रहेको आफ्नो आश्रम र 
आश्रममा रहने सबै ऋषिहरूलाई समेत देखे। यसरी सम्पूर्ण संसारलाई हेदहिर्दै उनी बालकको 
श्वाससंगे बाहिर फयाँकिए र प्रलयजलमा खसे । 


तस्मिन् पृथिव्याः ककुदि प्ररूटं वटं च तत्पणपुटे शयानम् । 
व  तत्प्रेमसुधास्मितेन  भ निरी  पा्लनिरी ् 
तोकं च तत्प्रमसुधास्मि ्षतोऽपाङ्गनिरीक्षणेन ॥ ३९॥ 


पदार्थ 

तस्मिन्  त्यो 
पृथिव्याः  पृथिवीको 
ककुदि  सानो टापुमा 


तत्पणंपुटे  दुना जस्त भएका 
त्यसका पातमा 

रायानं  सुतिरहेका 

तोकं च  बालकलाई पनि देखे 


मुस्कान र 
अपाद्गनिरीक्षणेन  
नेत्रकटाक्षद्रारा 

निरीक्षितः  हेरिए 


प्ररूटं  उभ्रिएको तत्प्रमसुघास्मितेन  ती 

वट च  वरको रुख र बालकको अमृतसमान प्रेमपूर्ण 
वाक्यार्थ बाहिर आएपचछि उनले त्यही पृथिवीको सानो टापुको हिस्कोमा उभ्रिएको वरको रुख 
र त्यसका पातमा सुतिरहेका तिनै बालकलाई देखे । ती बालकले आफ्नो अमृतसमानको प्रेमपूर्ण 
मुस्कानले युक्त भई नेत्रकटाक्षद्वारा मार्कण्डेयलाई हेरिरहेका थिए। 








अथ तं बालकं वीक्ष्य नेत्राभ्यां धिष्ठितं हृदि । 
अभ्ययादतिसंकिठष्टः परिष्वक्तुमधोक्षजम् ॥ ३२॥ 








पदार्थ तं ती कष्टका साथ 

अथ  यसपचछ्ि अधोक्षजं  इन्द्रियातीत परिष्वक्तु  आलिङ्गनका लागि 
नेत्राभ्यां  आंँखाका माध्यमले बालकं  बालकलाई अभ्ययात्  अगाडि बढे 

हृदि  हृदयमा वीक्ष्य  देखेर 

धिष्ठितं  विराजमान भएका अतिसंकिलष्टः  अत्यन्त 


वाक्यार्थ मार्कण्डयले बालकरूपधारी ती इन्द्रियातीत भगवान्लाई आंँखाका माध्यमले पहिल्यै 
हृदयमा विराजमान गराइसकेका थिए। अब उहाँलाई अङ्माल गर्न उनी अत्यन्त कष्टका साथ 
अधि बढे। 


रामानन्दी दीका 


९९४ 


द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 


तावत् स भगवान् साक्षाद् योगाधीशो गुहाशयः । 


नीरानिमिता  


९ अन्तर्दध ४   न 
न्तदध ऋषेः सद्यो यथेह ॥ ३३ ॥ 


पदढार्थ सःती यथा  जसरी 

तावत्  त्यसै वेलामा भगवान्  भगवान् अनीशानिमिंता  अभागी पुरुषले 
साक्षात्  साक्षात् ऋषेः  मार्कण्डेय ऋषिको अधिरचेको 

योगाधीशः  योगका मालिक नै ईहा  मनको कल्पना नष्ट 
गुहाशयः  सबैका हृदयभित्र॒ सद्यः  तत्काल हुन्छ 

रहने अन्तदैधे  अन्तर्धान हूनुभयो 








ताक्यार्थ मार्कण्डेय मुनि नजिक नपुग्दै सवे प्राणीहरूका हदयभित्र रहने योगका स्वामी 
भगवान् त्यहाँबाट त्यसै गरी अन्तर्धान हूनुभयो, जसरी एउटा अभागी पुरुषले गरेको कल्पना नष्ट 
हुन्छ । 

तमन्वथ वटो बह्यन् सलिलं खोकसम्प्ठवः। 

तिरोधाय क्षणादस्य स्वाश्रमे पूवंवत् स्थितः ॥ ३४ ॥ 








पदार्थ वटः  वरको रुख तिरोधायि  हराए 

ब्रह्मन्  हे ब्राह्मण शौनक सलिलं  समुद्रको जल र स्वाश्रमे  आपना आश्रममा 
अथ  त्यसपछि लोकसम्प्लवः  सम्पूर्ण पूववत्  पहिले मै 

तमनु  त्यससंगसंगे संसारको प्रलय स्थितः  रहेका थिए 

अस्य  यिनको अधि देखिएको क्षणात्  तत्क्षण नै 


ताक्यार्थ हे शौनक । दिव्य बालक अन्तर्धान हुनेवित्तिके मार्कण्डेयले देखेका वरको रुख, 
संसारको प्रलय र प्रलयकालीन जल सबै तत्क्षण नै बिलाए। उनी आफ्नो आश्रममा पहिले गँ 
बसेका थिए। 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां द्वादशस्कन्धे 
मायादशंनं नाम नवमोऽध्यायः ॥ ९॥ 


रामानन्दी दीका 


द्वादश स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


अथ दशमोऽध्यायः 


० 


अध्याय १० 


भगवान् शङ्रबाट मार्कण्डयलाई वरदान 


सूत उवाच सूतजीले भन्नुभयो 
स एवमनुभूयेदं नारायणविनिमिंतम् । 


स   न्त 
वभव यगमायायास्तमव शरण यया ॥ १॥ 


पदार्थ 
सः  ती मार्कण्डेयले 
एवं  यसप्रकार 


    


नारायणावनामतं  भगवान् 


 विरचित 
योगमायायाः  योगमायाको 
इदं  यस्तो 

वेभवं  प्रभावलाई 








अनुभूय  अनुभव गरी 
तं एव  ती भगवान्के 
शरणं  शरणमा 

ययो  गए 


ताक्यार्थ यसप्रकार मार्कण्डेयले भगवान् नारायणद्रारा रचिएको उहाँको मायाको प्रभाव अनुभव 
गरे र यसबाट द्ुटनका लागि भगवान्कै शरणमा गए । 


माकण्डेय उवाच मार्कण्डेयले भने 


प्रपन्नोऽस्म्यङ्त्रिमूलं ते प्रपन्नाभयदं हरे । 


यन्माययापि विबुधा मुह्यन्ति ज्ञानकाराया ॥ २॥ 


पदार्थ 

न्त 

हरे  हे भगवान् 

ज्ञानकाराया  सत्य ज्ञान रै 
प्रकाशित हुने 

यन्मायया  जसको मायाद्रारा 


विबुधाः अपि  ज्ञानीहरू पनि 
मुह्यन्ति  मोहित हन्छन् 

् 

ते  त्यस्ता हजुरको 
प्रपन्नाभयदं  शरणमा 
आएकालाई अभय दिने 








अङ्धिमूटं  चरणमा 
प्रपन्नः  शरणागत 
अस्मि दु 


ताक्यार्थ हे भगवान् ! मिथ्या भए पनि सत्य ज्ञान मै प्रकाशित हने हजुरको मायाद्रारा ज्ञानीहरू 
पनि मोहित हृन्छन् । त्यस्ता हजुरको शरणमा आएका भक्तहरूलाई अभयप्रदान गर्ने चरणकमलको 


शरणमा म आएको दु । 


सूत उवाच सूतजीले भन्नुभयो 
तमेवं निभृतात्मानं वृषेण दिवि पयंटन्। 
रुद्राण्या भगवान् रुद्रो ददशं स्वगणेवृंतः ॥ २॥ 


स्वगणैः  आपना गणहरूद्रारा वृतः  युक्त हुनुभएका 


पदार्थ 


रामानन्दी दीका 


५५९९६ 


द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 
वृषेण  नन्दीद्रारा भगवान्  भगवान् भएका 

दिवि  आकाशमार्ममा रुद्रः  शङरले तं  ती मार्कण्डेयलाई 

पयंटन्  घुम्दै गरेका एवं  यसप्रकार द्दशं  देख्नुभयो 

रुद्राण्या  पार्वतीसहित निभृतात्मानं  शान्त चित्त 








वाक्यार्थ यसप्रकार मार्कण्डेय चित्तलाई समाहित गरी बसिरहेको अवस्थामा आपना 
गणहरूद्वारा युक्त भई नन्दीमाथि चदी आकाशमार्ममा विचरण गरिरहनुभएका पार्वतीसहित 
भगवान् शङूरले उनलाई देख्नुभयो । 


अथोमा तमृषिं वीक्ष्य गिरिशं समभाषत । 
परयेमं भगवन् विप्रं निभृतात्मेन्द्रियारायम् ॥ ४ ॥ 








पदार्थ वीक्ष्य  देखी इन्द्रिय र अन्तःकरण समाहित 
अथ  यसपचछि गिरिशं  भगवान् शङ्रलाई भएका 

उमा  माता पार्वतीले समभाषत  भन्नुभयो इमं  यी 

तंती भगवन्  हे भगवान् विप्रं  ब्राह्मणलाई 

ऋषिं  ऋषिलाई निभृतात्मेन्द्रियाशायं  शरीर, पर्य  हैर्नुहोस् 


ताक्यार्थ माता उमाले ती ऋषिलाई देखेर भगवान् शङ्रसंग भन्नुभयो हे भगवान् ! आप्ना 
शरीर, इन्द्रिय र मनलाई परमात्मामा समाहित गरेका यी मार्कण्डेयलाई हेर्नुहोस् । 


निभृतोदर्षवातं वातापाये यथाणंवम् । 
कुवंस्य तपसः साक्षात् संसिद्धं सिद्धिदो भवान् ॥ ५॥ 








पदढार्थ भएको कुरु  गरिदिनुहोस् 

वातापाये  आंधी शान्त अणंवं यथा  समुद्र छै भवान्  हजुर 

भएपचछि अस्य  यिनको साक्षात्  साक्षात् 
निभृतोदश्षनातं  छालहरू र॒ तपसः  तपस्याको सिद्धिदः  सिदधिदाता हुनुहुन्छ 
माछ आदि प्राणीहरू शान्त संसिद्धिं  सिद्धि 


वाव्यार्थ आंधी शान्त भएपचछि समुद्रका छाल र मादा आदि प्राणीहरू शान्त भएको समुद्रै 
भएका यी मुनिको तपस्यालाई सिद्ध गरिदिनुहोस्, किनभने हजुर साक्षात् सिदधिदाता हुनहुन्छ । 


श्रीभगवानुवाच भगवान् शङ्रजीले भन्नुभयो 
नैवेच्छत्यारिषः क्वापि बरह्र्षिमोक्षमप्युत । 
भक्ति परां भगवति रब्धवान् पुरुषेऽव्यये ॥ ६॥ 


रामानन्दी दीका 


९९७ 


द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 
पढार्थ उत  साथै भगवति  भगवान्मा 

ब्रह्मषिः  यी ब्रह्मर्षि मोक्षं अपि  मोक्षसमेत परां  निष्काम 

क्व अपि कुनै न इच्छति एव  चा्हेदैनन् भक्ति  भक्ति 
लोकलोकान्तरको अन्यये  अविनाशी टन्धवान्  प्राप्त गरे 

आशिषः  फलभोग र पुरुषे  परमपुरुष 








ताक्यार्थ हे पार्वती ! यी ब्रह्मर्षि मार्कण्डेय कुनै लोकलोकान्तरका फलभोगहरू र मोक्षसमेत 
चाहदेनन्। किनभने यिनले अविनाशी परमपुरुष भगवानूमा निष्काम भक्ति प्राप्त गरेका छन् । 


अथापि संवदिष्यामो भवान्येतेन साघुना । 
अयं हि परमो लाभो नृणां साधुसमागमः ॥ ७ ॥ 


पदढार्थ साधुना  सत्पुरुषसंग अयं  यो 

भवानी  हे पार्वती संवदिष्यामः  कुराकानी गरौ साधुसमागमः  सत्सङ्ग नै 
अथ अपि  तर पनि हि  निश्चय नै परमः  सर्वश्रेष्ठ 

एतेन  यी नृणां  मनुष्यहरूका लागि लाभः  लाभ हो 








वाव्यार्थ हे पार्वती ! यिनको वरप्राप्ति गर्न इच्छ नभए पनि यिनीसंग कुराकानी गरौ । किनभने 
मनुष्यहरूका लागि सत्सङ्ग नै सबेभन्दा ठुलो लाभ हो। 


सूत उवाच सूतले भने 
इत्युक्त्वा तसुपेयाय भगवान् स सतां गतिः। 


  


ईशानः स्वेविद्यानामीर्वरः सवैदेहिनाम् ॥ ८ ॥ 








पढार्थ सवेविद्यानां  सबै विद्याका सःवी 

इति उक्त्वा  यसो भनी ईरानः  प्रवर्तक भगवान्  भगवान् शङर 
सतां  सत्युरुषहरूका सवेदेहिनां  सम्पूर्ण प्राणीहरूकातं  ती ऋषिको नजिक 
गतिः  एक मात्र आश्रय ईरः  नियामक उपेयाय  पुगनुभयो 


वाव्यार्थ यसो भनी सत्पुरुषहरूका एक मात्र आश्रय, सबे विद्याहरूका प्रवर्तक, सम्पूर्ण 
प्राणीहरूका अन्तर्यामी नियामक भगवान् शङडूर ती ऋषिको नजिक पुगनुभयो । 
४०५  क्षादीरायोजंगदात्मनो  ध 
तयोरागमनं साक्षादीशयोजगदात्मनोः। 
न वेद् रुद्धधीवृत्तिरात्मानं विरवमेव च ॥ ९॥ 


पदढार्थ भएका मार्कण्डेयले साक्षात्  साक्षात् 
रुद्धधीवृत्तिः  चित्तवृत्ति निरुद्ध जगदात्मनोः  संसारका आत्मा ईशयोः  संसारका मालिक 


रामानन्दी दीका 


५९९८ 
द्वादश स्कन्ध 


तयोः  ती गौरीशङ्रको 
आगमनं  आगमनलाई 


श्रीमद्भागवत 


आत्मानं  आपफूलाई 
विरवं एव च  विश्वलाई समेत 


अध्याय १० 


न वेद्  जानेनन् 


ताक्यार्थ चित्तवृत्ति परमात्मामा निरुद्ध भएका मार्कण्डेयले आपफूलाई र समस्त विश्वलाई पनि 
जान्देनथे । त्यसैले सम्पूर्णं जगत्का आत्मा हुनुभएका भगवान् गौरीशङ्र साक्षात् आदा पनि उनले 


थाहा पाएनन्। 


भगवांस्तदभिज्ञाय गिरिदो योगमायया । 
आविरात् तद्रुहाकाशं वायुदिछद्रमिवेश्वरः ॥ १०॥ 


पदढार्थ 

ईङवरः  सर्वसमर्थ 
भगवान्  भगवान् 
गिरिशः  शङरले 


तत्  त्यो कुरा 

अभिज्ञाय  जानी 

वायुः  हावा 

खिद्रं इव  चछिद्रभित्र छिरे ठँ 








योगमायया  योगमायाद्रारा 
तद्ुगुहाकाशं  मार्कण्डेयको 
हृदयाकाशमा 

आविशत्  पस्नुभयो 


ताक्यार्थ सर्वसमर्थं भगवान् शङूरले मार्कण्डयको त्यो अवस्थालाई जान्नुभयो र खाली ठडमा 
हावा छिरे ४ योगमायाद्रारा उनको हदयाकाशमा सजिलै प्रवेश गर्नुभयो । 


आत्मन्यपि शिवं प्राप्तं तडित्पिङ्गनटाधरम्। 


त्यक्षं दशभुजं प्रां॒मुदन्तमिव भास्करम् ॥ १९॥ 
व्याघ्रचमाम्बरधरं शूलखयवाङ्गचमभिः। 
अक्षमालाडमरुककपालासिधनुः सह ॥ १२॥ 
बिभ्राणं सहसा भातं विचक्ष्य हृदि विस्मितः। 
किमिदं कुत एवेति समाघेविंरतो मुनिः ॥ १३॥ 


पदढार्थ 

आत्मनि अपि  आपूभित्र नै 
तडित्पङ्गजयाधरं  बिजुली ठै 
चम्किला पहेला जटा भएका 
त्यक्षं  त्रिनेत्र 

दराभुजं  दशभुजा भएका 
प्रांशुं  उच्च शरीर 

उद्यन्तं  उदाद्ररहेको 

भास्करं इव  सूर्यसमान तेजस्वी 


व्याघ्रचमाम्बरधरं  व्याघ्रचर्मको 
वस्त्र लगाउने 
शूलखय्वाङ्गचर्मभिः सह  शूल, 
खट्वाङ्, ढालसहित 
अक्षमाखाडमरुककपालासिधनुः  
रुद्राक्षमाला, डमरू, खप्पर, 
तरबार र धनु 

बिभ्राणं  धारण गर्ने 





सहसा  अकस्मात् 





प्राप्तं  आउनुभएको 
शिवं  भगवान् शङ्र 
हृदि  हदयभित्र 

भातं  प्रकट हूनुभएको 
विचक्ष्य  देखेर 

विस्मितः  चकित भएका 
मुनिः  मुनि मार्कण्डेय 
इद्  यो 

किंकेहो 


रामानन्दी दीका 


द्वादश स्कन्ध 


कुतः एव  कहाँबाट हो 
इति  भनी 


श्रीमद्भागवत 


समाधेः  समाधिबाट 
विरतः  व्युखिए 


९९९ 


अध्याय १० 


ताक्यार्थ मार्कण्डेयले आपफूभित्र भगवान् शङ्कर प्रकट हुनुभएको देखे । त्रिनेत्र र दशभुजाधारी 
उहांका पहला जटाहरू बिजुलीसरी चम्किला थिए र उन्नत शरीर, उदारँदो सूर्यसमान तेजिलो 
थियो। व्याघ्रचर्मको वस्त्र लगाउनुभएका उहोँले हातमा त्रिशूल, खट्वाङ्ग, ढाल, तरबार, 
रुद्राक्षमाला, डमरु, खप्पर र धनु धारण गर्जुभएको थियो । यस्ता भगवान्लाई हद यभित्र प्रकट 
भएको देखेर मार्कण्डेय चकित भए रयो के हो? कहाँबाट आयो? भन्ने सोच्दे समाधिबाट 
जागे । 


क उन्मील्य  ५.५ 
नेत्रे उन्मील्य दद्रा सगण सामयागतम् । 


रुद्रं त्रिलोकेकरारुं ननाम शिरसा मुनिः ॥ ९४ ॥ 
पढार्थ सोमया  उमासंग ददुशे  देखे 
मुनिः  मुनि मार्कण्डेयले आगतं  आउनुभएका शिरसा  शिरले 
नेत्रे  आंखा त्रिरोकेकरुरु  तीनै लोकका ननाम  चरणमा प्रणाम गरे 
उन्मील्य  खोल्दा एक मात्र गुरु 
सगणं  गणहरूले सहित रुद्रं  भगवान् शडूरलाई 








ताक्यार्थ मुनि मार्कण्डेयले आँखा खोल्दा गणहरूले सहित भगवान् शङूर उमासंग आउनुभएको 
देखे । तीनै लोकका एक मात्र गुरु भगवान्लाई उनले चरणमा प्रणाम गरे । 


तस्मे सपर्यां व्यदधात् सगणाय सहोमया । 
स्वागतासनपाद्याघ्यंगन्धस्ग्धूपदीपकेः ॥ १५॥ 
आह चात्मानुभावेन पृणंकामस्य ते विभो । 
करवाम किंमीरान येनेदं निवृतं जगत् ॥ १६॥ 


पढार्थ सपयां  पूजा निवृतं  आनन्दित हुन्छ 
उमया सह  उमाले सहित व्यदधात्  गरे आत्मानुभावेन  आपन 
सगणाय  गणहरूले युक्त आह च  यसो पनि भने महिमाद्रारा 

तस्मे  ती भगवान् शङ्रलाई विभो  ठे सर्वव्यापक पूणंकामस्य  पूर्णकाम 
स्वागतासनपादाघ्यंगन्धस्ग्धूप ईशान  हे अन्तयमिी परमात्मा हुनुभएका 

दीपकेः  स्वागत, आसन, पाद्य, येन  जुन हजुरद्रारा ते  त्यस्ता हजुरको 
अर्घ्य, चन्दन, माला, धूप र इदंयो किं के 

दीपद्रारा जगत्  जगत् करवाम  गरौँ 








रामानन्दी दीका 


६००० 
द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 


ताक्यार्थ मार्कण्डेयले गणहरू र माता उमाले सहित भगवान् शङ्रलाई स्वागत, आसन, पाद, 
अर्घ्य, चन्दन, माला, धूप, दीप आदि पूजासामग्रीद्रारा पूजा गरे र उनले भगवानसंग प्रार्थना गर्वे 
भने हे अन्तर्यामी सर्वव्यापक परमात्मा ! जुन हनजुरदरारा यो जगत् आनन्दित छ, त्यस्ता आफ्नो 
महिमाबाटै पूर्णकाम हुनुभएका हजुरको म के सेवा गरौँ ? 


नमः शिवाय शान्ताय सत्त्वाय प्रमृडय च । 
रजोजुषे  न  नमस्तु  तमोजुषे  
ऽप्यघाराय य तमसुषं ॥ १७ ॥ 








पदार्थ शिवाय च  शिवलाई अघोराय अपि  अघोररूपका 
प्रमृडाय  सबेलाई सुख दिने नमः  नमस्कार छ पनि 

शान्ताय  शान्तस्वरूप रजोयुषे  रजोगुणी र तुभ्यं  हजुरलाई 

सत्त्वाय  सत्त्वगुणी तमोसुषे  तमोगुणी नमः  नमस्कार छ 


ताव्यार्थ संसारलाई सुख दिने, शान्तस्वरूप र सततवगुणी शिव भगवान्लाई नमस्कार छ । यस्ते 
रजोगुणी र तमोगुणी अघोरस्वरूप हजुरलाई पनि नमस्कार छ। 


सूत उवाच सूतजीले भन्नुभयो 
एवं स्तुतः स भगवानादिदेवः सतां गतिः। 
परितुष्टः प्रसन्नात्मा प्रहसंस्तमभाषत ॥ १८ ॥ 








पदढार्थ सः ती प्रहसन्  हांँस्दै 

एवं  यसप्रकार सतां  सत्पुरुषहरूका तं  ती मार्कण्डयलाई 
स्तुतः  स्तुति गरिएका गतिः  परम आश्रय अभाषत  भन्नुभयो 
परितुष्टः  सन्तुष्ट भएका आदिदेवः  आदिदेव 

प्रसन्नात्मा  प्रसन्नचित्त भगवान्  भगवान्ले 


ताक्यार्थ मार्कण्डयले यसप्रकार सत्पुरुषहरूका परम आश्रय आदिदेव भगवान् शङ्रको स्तुति 
गरिसकेपचछि प्रसन्नचित्त भई भगवान्ले मुस्कुराडदे यसो भन्नुभयो । 


श्रीभगवानुवाच भगवान् शङ्रले भन्नुभयो 
वरं वृणीष्व नः कामं वरदेशा वयं त्रयः। 
अमोघं दशनं येषां मर्त्यां यद् विन्दतेऽमृतम् ॥ १९॥ 


पदढार्थ वरं  वर त्रयः  तीन 
नः  मबाट वृणीष्व  माग वरदेशाः  वरदातामध्ये श्रेष्ठ हँ 
कामं  चाहेको वयं  हामी येषां  जसको 


रामानन्दी दीका 


द्वादश स्कन्ध 


दानं  दर्शन 
अमोघं  व्यर्थ हृदेन 


श्रीमद्भागवत 
यत्  जसबाट 
मत्यं  मानिसले 


९००१ 
अध्याय १० 


अमृतं  अमृतत्व 
विन्दते  पांछ 


ताक्यार्थ ब्रह्मा, विष्णु रम हामी तीन वरदातामध्ये श्रेष्ठ हौँं। हाम्रो दर्शन कटहिल्यै व्यर्थ हदेन। 
हामीबाट मनुष्यले अमरत्व समेत पाडन सक्छ, त्यसैले मबाट आपफूले चाहेको वर माग। 


बराह्मणाः साधवः शान्ता निःसङ्गा भूतवत्सलाः। 
एकान्तभक्ता अस्मासु निर्वैराः समदशिंनः ॥ २०॥ 


पदार्थ 

ब्राह्मणाः  ब्राह्मणहरू 
शान्ताः  शान्त 
निःसङ्गाः  सङ्गरहित 


भूतवत्सलाः  प्राणीहरूमा 
दयाभाव राख्ने 
निवैराः  वैरभावशून्य 





समदिंनः  समदर्शी 


साधवः  परोपकारी र 
अस्मासु  हामीमा 
एकान्तभक्ताः  अनन्य भक्त 





हन्छन् 


ताक्यार्थ ब्राह्मणहरू स्वभावतः नै शान्तचित्त, सङ्गरहित, वैरभाव नभएका, समदर्शी, दयालु, 
परोपकारी र हाम्रा अनन्य भक्त हुन्छन् । 


सलोका टोकपालास्तान् वन्दन्त्यच॑न्त्युपासते । 
अहं च भगवान् बह्मा स्वयं च हरिरीरवरः ॥ २१॥ 


पदार्थ 

सलोकाः  सबै लोकले सहित 
लोकपालाः  लोकपालहरू 
तान्  तिनीहरूको 

वन्दन्ति  वन्दना गर्दछछन् 


अर्चन्ति  पूजा गर्दछन् 
उपासते  उपासना गर्दछन् 
अहं  म 

भगवान्  भगवान् 





बह्मा च  ब्रह्माजी र 


स्वयं  साक्षात् 
ईङूवरः  जगदीश्वर 
हरिः च  श्रीहरिसमेत 





ताक्यार्थ सम्पूर्णं लोक र लोकपालहरू यस्ता श्रेष्ठ ब्राह्मणहरूको अर्चना, वन्दना र उपासना 
गर्दछन् । यति मात्र नभई भगवान् ब्रह्मा, जगदीश्वर श्रीहरि र मसमेत तिनको सेवा गर्दछौं । 


त  ते   भ् 
न तं मस्यच्युतञज च मिदामण्वाप चक्षत । 


नात्मनरच जनस्यापि तत् युष्मान् वयमीमहि ॥ २२॥ 


पढार्थ 

ते  तिनीहरू 

मयि  ममा 

अच्युते  अच्युत भगवान्मा 
अजे च  ब्रह्माजीमा पनि 
अणु अपि  थोर मात्र 





भिदां  भेद 

न चक्षते  देख्दैनन् 
आत्मनः च  आफ्नो र 
जनस्य अपि  अरू 
व्यक्तिहरूको पनि 

न  भेद देख्दैनन् 





तत्  त्यसैले 

वयं  हामीहरू 
युष्मान्  तिमीहरूलाई 
ईमहि  आदर गर्दछौं 


रामानन्दी दीका 


 


द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 


वाव्यार्थ तिनीहरू भगवान् विष्णु, ब्रह्माजी र ममा त्यसै गरी आफू र अरू सम्पूर्ण प्राणीहरूमा 
अलिकति पनि भेद देख्दैनन् । त्यसैले आत्मस्वरूप भएका तिमीहरूको हामी आदर गर्दछौं । 


न ह्यम्मयानि तीथानि न देवाश्चेतनोज्स्ताः। 
ते पुनन्त्युरुकालेन यूयं दशंनमात्रतः ॥ २३॥ 





पदार्थ रः  चेतनारहित  उरुकाठेन  लामो समयले मात्र 
हि  निश्चय नै मूर्विहरू मात्र पुनन्ति  पवित्र गर्दछछन् 
अम्मयानि  जलप्रधान मात्र   देवता यूयं  तिमीहरू 

तीथोनि  तीर्थहरू न  हेदेनन् दशंनमात्रतः  दर्शन मात्रले 

न  हेदेनन् ते  तिनीहरूले पवित्र गर्दी 





ताक्यार्थ केवल जल भएर मात्र तीर्थ हदेन र जड मूर्तिहरू मात्र देवता हदेनन्। वास्तवमा 
तिमीहरू जस्ता सत्पुरुषहरू नै तीर्थ र देवता हौ, किनभने बाहिरी तीर्थं र देवताले धैरे लामो 
समयपचछ्ि मात्र पवित्र गर्वछछन् भने सत्पुरुषहरू दर्शन मात्रले पवित्र गर्दछछन् । 

ब्राह्मणेभ्यो नमस्यामो येऽस्मदरूपं त्रयीमयम् । 

बिभ्रत्यात्मसमाधानतप स्वाध्यायसंयमे  ॥ २८४ ॥ 
पढार्थ तपस्या, स्वाध्याय र संयमद्रारा त्यस्ता 
ये जो त्रयीमयं  वेदमय ब्राह्मणेभ्यः  ब्राह्मणहरूलाई 
आत्मसमाधानतपःस्वाध्याय अस्मद्रूपं  हाम्रो स्वरूपलाई नमस्यामः  नमस्कार गर्दछ्छीँ 
संयमेः  चित्तको एकाग्रता, बिभ्रति  धारण गर्दछन् 


ताक्यार्थ हामीहरू ब्रह्मवादी ब्राह्मणहरूलाई नमस्कार गर्दछौं । किनभने उनीहरू चित्तको 
एकाग्रता, तपस्या, स्वाध्याय र संयमद्रारा हाम्रो वेदमय स्वरूपलाई आपूमा धारण गर्दछ्छन् । 


श्रवणाद् दानाद् वापि महापातकिनोऽपि वः। 
शुध्येरन्नन्त्यजाश्चापि किमु सम्भाषणादिभिः ॥ २५॥ 














पढार्थ महापातकिनः अपि  सम्भाषणादिभिः  
वः  तिमीहरूको महापातकीहरू पनि सम्भाषणआदिबाट त 
श्रवणात्  चरित्रश्रवण अन्त्यजाः च अपि  शूद्रहरू किमु  के कुरा 
दशनात् अपि वा  अथवा दर्शनसमेत 

मात्रले पनि शुध्येरन्  पवित्र हुन्छन् 


ताक्यार्थ तिमीहरू जस्ता सत्पुरुषहरूको चरित्रश्रवण र दर्शन गर्नलि मात्र पनि महापातकी र 
शद्रहरू पनि पवित्र हुन्छन् भने बोलीचाली आदिबाट खन् के कुरा ? 


रामानन्दी दीका 


द्वादश स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


सूत उवाच सूतजीले भन्नुभयो 
इति चन्द्रललामस्य धर्मगुह्योपवृंहितम् । 
वचोऽमृतायनमृषिनांतुप्यत् कणंयोः पिबन् ॥ २६॥ 


पदार्थ 

इति  यस्तो 
चन्द्रललामस्य  चन्द्रचूड 
भगवान् शङ्रको 


धर्मगुद्योपवृंहितं  धर्मको गोप्य 
रहस्यद्रारा परिपूर्ण भएको 
अमृतायनं  अमृतमय 





वचः  वचनलाई 


६००३ 


अध्याय १० 


कर्णयोः  दुर कानद्रारा 
पिबन्  पिदरहेका 
ऋषिः  मार्कण्डेय ऋषि 





न अतृप्यत्  तृप्त भएनन् 


ताक्यार्थ शिरमा चन्द्रमा धारण गर्जृहुने भगवान् शङड्रको वचन धर्मको गुह्यतम रहस्यद्रारा 
परिपूर्ण र अमृत ॐ सुमधुर धथियो। आपफ्ना दुबे कानले त्यस्तो वचन सुनेर मार्कण्डेय ऋषि तृप्त 


भएनन्। 


स चिरं मायया विष्णोभ्रोमितः करितो भराम् । 
शिववागमृतध्वस्तकठेरापुञ्जस्तमबवीत् ॥ २७ ॥ 


पदढार्थ 

विष्णोः  भगवान् विष्णुको 
मायया  मायाद्रारा 

चिरं  लामो समय 
भ्रामितः  भौँतारिएका र 





भृरां  अत्यन्त 

करिंतः  पीडित भएका 

सः  ती मार्कण्डेय 
शिववागमृतध्वस्तकटेशपुञ्जः  
भगवान् शिवको कल्याणमय 





वचनामृतलाई पान गरेर सारा 
क्लेशहरू नष्ट भएकाले 

तं  उहाँ लाई 

अनवीत्  भने 


ताक्यार्थ ती मार्कण्डेय पहिले भगवान् विष्णुको मायाद्रारा लामो समय भौँतारिएका र अत्यन्त 
पीडित भएका धथिए । अहिले भगवान् शिवको कल्याणमय अमृतवचनलाई पान गरेर उनका सारा 
क्लेशहरू नष्ट भए र उनले भगवान्लाई यसो भने । 


माकण्डेय उवाच मार्कण्डेयले भने 
अहो ईरुवरलीलेयं दुर्विभाव्या शरीरिणाम् । 
यन्नमन्तीरितन्यानि स्तुवन्ति जगदीश्वराः ॥ २८ ॥ 


पदार्थ 
अहो  आश्चर्य छ 
इयं  यो 


ईरवरलीला  ईश्वरको लीला 





रारीरिणां  प्राणीहरूका लागि 
दुविंभाव्या  बुम्न गाहो छ 
यत्  किनभने 

जगदीर्वराः  जगदीश्वरहरूले 





ईशितव्यानि  आफूद्रारा 
नियन्त्रित प्राणीहरूलाई 

नमन्ति  वन्दना गर्नृहुन्छ 
स्तुवन्ति  स्तुति गर्नृहुन्छ 


ताक्यार्थ आश्चर्य छ ! भगवान्को लीला प्राणीहरूका लागि बुण्न गाह छ । सम्पूर्ण जगत्का 


रामानन्दी दीका 


६०० 
द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 


स्वामी भएर पनि आफूद्रारा नियन्त्रित सामान्य प्राणीलाई जगदीश्वरहरूले नमस्कार र स्तुति 
गर्नृहुन्छ । 


धमं ग्राहयितुं प्रायः प्रवक्तारर्च देहिनाम् । 
आचरन्त्यनुमोदन्ते करियमाणं स्तुवन्ति च ॥ २९॥ 








पढार्थ घमं  धर्म क्रियमाणं च  धर्मको पालन 
प्रायः  प्रायः ग्राहयितुं  बुखाउनका लागि भदरहेकोलाई 

प्रवक्तारः च  धर्मका आचरन्ति  स्वयं आचरण स्तुवन्ति  प्रशंसा गर्दछन् 
व्याख्याताहरू गर्दछन् 

देहिनां  प्राणीहरूलाई अनुमोदन्ते  अनुमोदन गर्दछन् 


वाक्यार्थ धर्मका व्याख्याताहरू सामान्य प्राणीहरूलाई धर्मको स्वरूप सम्डाउनकै लागि स्वयं 
आपू पनि यसको पालन र अनुमोदन गर्वछन् र धर्मको पालन गर्ने व्यक्तिलाई प्रशंसा गर्वछन् । 


नैतावता भगवतः स्वमायामयवृत्तिभिः। 


न दुष्येताुभावस्तेमौयिनः कुहकं यथा ॥ ३०॥ 
पदार्थ  सामान्य जीवहरूका ती यथा  जसरी 
एतावता  यो लोकसंग्रहद्रारा प्रशंसा, वन्दना आदिद्रारा मायिनः  जादुगरको 


स्वमायामयवृत्तिमिः  आफ्नो भगवतः  स्वयं भगवान्को कुहकं  जादुद्रारा 

मायाका वृत्तिहरूलाई स्वीकार अनुभावः  सर्वश्रेष्ठ प्रभाव न  ऊ स्वयंको प्रभावमा कमी 
गरी गरिएका न दुष्येत  कम पर्दैन आर्दन 

ताक्यार्थ जसरी जादुगरले देखाएको जादुबाट ऊ स्वयंको महिमामा कमी आँदेन, त्यसै गरी 
मायाका वृकत्तिहरूलाई स्वीकार गरी भगवानूले सामान्य जीवहरूको प्रशंसा, स्तुति आदि गरी 
लोकसडग्रहरूप लीला गर्दा उहाँ स्वयंको सर्वश्रेष्ठता आदिमा कुनै कमी आ्दैदेन । 








सृष्ट्वेदं मनसा विश्वमात्मनानुप्रविश्य यः। 
गुणः कुर्वदुभिराभाति कर्तेव स्वप्नदुग् यथा ॥ ३९॥ 








पदार्थ मनसा  मनद्वारा नै गुणेः  गुणहरूका कारण 

यः  जसले सृष्ट्वा  सचना गरी कतां इव  स्वयं पनि कर्ता ठै 
स्वप्नदुक् यथा  स्वप्न्रष्टा पै आत्मना  आफ आभाति  प्रतीत हनृहन्छ 

इदं  यो अनुप्रविश्य  भित्र प्रवेश गरी 

विश्वं  विश्वलाई कुवैदुभिः  व्यवहार गरिरहेका 


रामानन्दी दीका 


६००५५ 
द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 


ताक्यार्थ हे भगवान् ! हजुरले सपना देख्ने व्यक्तिले ॐ आफ्नो मनको कल्पनाट्रारा ने यो विश्व 
रच्नुभएको हो र अन्तर्यामी हजुरले यसभित्र प्रवेश पनि गर्नुभयो । सबै कर्म गर्ने गुणहरू हुन्, तर 
तिनको संसर्गका कारण अकर्ता हजुर पनि कर्ता फें प्रतीत हुनुहन्छ । 


न्रे ४.५  क र 
तस्मे नमो भगवते त्रिगुणाय गुणात्मने । 
केवलायाद्ितीयाय  ९  न 
केवलायाद्धितीयाय गुरवे बरह्ममूतये ॥ ३२॥ 








पदार्थ केवलाय  केवल तस्मे  त्यस्ता 
त्रिगुणाय  त्रिगुणस्वरूप अद्वितीयाय  अद्वितीय भगवते  भगवान्लाई 
गुणात्मने  तीनै गुणहरूका बह्यमूतेये  ब्रह्मस्वरूप नमः  प्रणाम गर्द 
आत्मा हुनुभएका गुरवे  ज्ञानका उपदेष्टा 


वाक्यार्थ हजुर त्रिगुणस्वरूप हुनुहन्छ र तीन गुणका आत्मा हूनुहुन्छ । हजुर नै केवल अद्धितीय 
ब्रह्मस्वरूप हुनुहुन्छ र ज्ञानका एक मात्र उपदेष्टा हुनुहन्छ । यस्ता भगवान्लाई प्रणाम गर्व । 


कं वृणे नु परं भूमन् वरं त्वद् वरदांनात्। 
यदुदशंनात् पृणंकामः सत्यकामः पुमान् भवेत् ॥ ३३॥ 


पदार्थ पूणंकामः  पूर्णकाम र त्वत् परं  हजुरभन्दा अर्को 
भूमन्  हे सर्वव्यापक भगवान् सत्यकामः  सत्यसङ्कल्प कंनु  कुन चाहं 
यदुदशांनात्  जसको दर्शनद्रारा भवेत्  हृन्छ वरं  वर 

पुमान्  व्यक्ति वरदशंनात्  श्रेष्ठ दर्शन भएका वृणे  मागौँ 








ताक्यार्थ हे सर्वव्यापक भगवान् ! संसारभरमा हजुरको दर्शन नै सर्वश्रेष्ठ छ, किनभने यसबाट 
व्यक्ति पूर्णकाम र सत्यसड़ल्प हृन्छ । त्यस्तो दर्शन पाएर म अर्को कुन चाहं वर मागौँ ? 


वरमेकं वृणेऽथापि पणात् कामाभिवषणात्। 
भगवत्यच्युतां भक्ति तत्परेषु तथा त्वयि ॥ ३४॥ 








पदार्थ हजुरबाट अच््युतां  अविचल 
अथ अपि  तर पनि भगवति  भगवान्मा भक्तिं  भक्तिरूपी 
पणात्  पूर्णस्वरूप त्वयि  हजुरमा एकं  एउटा 
कामाभिवषंणात्  सबै तथा  त्यसै गरी वरं  वर 
कामनाहरूलाई पूरा गरिदिने तत्परेषु  भगवदभक्तहरूमा वृणे  माग्द्ु 


ताक्यार्थ हजुर पूर्णस्वरूप हनुह॒न्छ र सबैथरी कामनाहरूलाई पूरा गरिदिनृहन्छ । म॒हजुरको 
आज्ञाअनुसार भगवानूमा, भगवानूका भक्तहरूमा र हजुरमा अविचल भक्तिरूपी एडटा वर माग्द्ु । 


रामानन्दी दीका 


६००९ 


द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 
सूत उवाच सूतजीले भन्नुभयो 
इत्यचिंतो ऽभिष्टुतर्च मुनिना सूक्तया गिरा । 
तमाह भगवाञ्छवंः शवंया चाभिनन्दितः ॥ २५॥ 

पढार्थ अभिष्टुतः  स्तुति गरिएका र॒शवंः  शङ्रले 

इति  यसप्रकार अचिंतः च  पूजा गरिएका तं  उनलाई 

मुनिना  मनिद्रारा शावंया च  पार्वतीद्रारा आह  भन्नुभयो 

सूक्तया  सुमधुर अभिनन्दितः  प्रेरित हुनुभएका 

गिरा  वचनद्वारा भगवान्  भगवान् 








वाक्यार्थ यसप्रकार मार्कण्डयले सुमधुर वचनद्वारा भगवान्को स्तुति गरे र उहौँको पूजा गरे। 
यसपचछ्छि माता पार्वतीद्रारा समेत प्रेरित हुनुभएका भगवान् शङ्रले उनलाई यसो भन्नुभयो । 


कामो महर्षे सर्वोऽयं भक्तिमांस्त्वमघोक्षजे । 
आकल्पान्ताद् यशाः पुण्यमजरामरता तथा ॥ ३६ ॥ 
ज्ञानं त्रैकालिकं बह्यन् विज्ञानं च विरक्तिमत्। 
बह्मवचैस्विनो भूयात् पुराणाचायंतास्तु ते ॥ ३७ ॥ 








पढार्थ   पुण्य सवः  सम्पूर्ण 

महर्षे  हे महर्षि यशः  कीर्ति कामः  कामना 

त्वं  तिमी अजरामरता  अजरता र भूयात्  पूरा होस् 

अधोक्षजे  इन्द्रियातीत अमरता ब्रह्मन्  हे ब्रह्मरूप मार्कण्डेय 
परमात्मामा तथा  त्यसै गरी ते  तिमीलाई 

भक्तिमान्  भक्तियुक्त छौ, त्रेकालिकं  तीनै कालको पुराणाचार्यता  पुराणको 
त्यसैले ज्ञानं  ज्ञान आचार्यत्व पनि 

बह्मवचैस्विनः  ब्रह्मवर्चस्वी विरक्तिमत्  वैराग्यले सहित अस्तु  मिलोस् 

तिम्रा विज्ञानं च  ज्ञानसमेत 

आकत्पान्तात्  कल्पान्तसम्म अयं  यो 


वाव्यार्थ हे महर्षिं ! इन्द्रियातीत भगवान् श्रीहरिमा भक्ति लागेकाले तिम्रा सारा कामनाहरू पूरा 
भएका छन्। तिमीलाई कल्पान्तसम्म पवित्र कीर्ति, भूतभविष्यवर्तमान तीनै कालको ज्ञान, 
अमरता, वैराग्यले सहित भएको स्वरूपभूत ज्ञानसमेत प्राप्त होस् । तिमीलाई पुराणको आचार्यत्व 
पनि मिलोस्। 


रामानन्दी दीका 


६००७ 
द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 
सूत उवाच सूतजीले भने 


एवं वरान् स मुनये दत््वागात् त्यक्ष ईश्वरः । 
देन्ये तत् कमं कथयन्ननुभूतं पुरामुना ॥ ३८॥ 


पदढार्थ   वरहरू अनुभूतं  अनुभव गरिएको 
एवं  यसरी दत्त्वा  दिई कुरालाई 

त्यक्षः  तीन नेत्र भएका व्ये  देवी पार्वतीलाई कथयन्  तादे 
सःती तत्कमं  ती मुनिको तपस्या र अगात्  जानुभयो 

ईङवरः  सर्वेश्वर भगवान्ले अमुना  यी मार्कण्डेयद्रारा 

मुनये  मुनिलाई पुरा  पहिले 








ताक्यार्थ यसरी त्रिनेत्रधारी भगवान् शङडूरले मुनिलाई वरहरू दिनुभयो र उह पार्वतीलाई 
मार्कण्डेयको तपस्या र उनले अनुभव गरेको प्रलयको कथा सुनादे त्यहँबाट जानुभयो । 


१   


सोऽप्यवाप्तमहायोगमहिमा भागवोत्तमः। 
विचरत्यधुनाप्यद्धा हरावेकान्ततां गतः ॥ ३९॥ 


पदढार्थ भृगुवंशीयहरूमा उत्तम मार्कण्डेय प्राप्त गरी 
अवाप्तमहायोगमहिमा  महान् पनि अघुना अपि  अहिले पनि 
योगको पूर्णफल प्राप्त भएका अद्धा  निश्चय नै विचरति  विचरण गर्दछन् 
सः ती हरो  हरि भगवान्मा 

भागंवोत्तमः अपि  एकान्ततां गतः  अनन्यभक्ति 








ताक्यार्थ भृगुश्रेष्ठ ती मार्कण्डेयलाई आफ्नो अखण्ड महायोगको पूर्णफल मिल्यो । उनी अहिले 
पनि भगवान् श्रीहरिको अनन्यभक्ति गर्द संसारमा विचरण गर्दछन् । 


अनुवणिंतमेतत् ते माकण्डेयस्य धीमतः। 
अनुभूतं भगवतो मायावेभवमदुुतम् ॥ ४०॥ 


पढार्थ भगवतः  भगवान्को ते  तपार्हरूका लागि 
धीमतः  ज्ञानसम्पन्न एतत्  यो अनुवणिंतम्  वर्णन गरियो 


माकंण्डयस्य  मार्कण्डयले अदुभतं  अदभुत 

अनुभूतं  अनुभव गरेको मायावभवं  मायाको प्रभावलाई 
ताक्यार्थ ज्ञानसम्पनन मार्कण्डेयले भगवान्को योगमायाको जुन अदभुत प्रभावलाई अनुभव 
गरेका धिए, त्यही कुरा मेले तपा्ईहरूलाई सुनाणएं । 








रामानन्दी दीका 


६००८ 
द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 


एतत् केचिदविद्वांसो मायासंसृतिमात्मनः। 
अनाद्यावतिंतं नृणां कादाचित्कं प्रचक्षते ॥ ४१॥ 








पदार्थ मात्रको पनि एतत्  यस्तो प्रलयलाई 

नृणां  मनुष्यहरूको अविद्वांसः  नजान्ने अनाद्यावतिंतं  अनादि 
मायासंसृतिं  मायामय केचित्  कसैले कालदेखि बारम्बार दोहोरिदरहने 
जन्ममरणको चक्र कादाचित्कं  कहिलेकाहीं प्रलय भनी 

आत्मनः  भगवान्को लीला भगवदिच्छले हुने प्रचक्षते  बतांछन् 


ताक्यार्थ मार्कण्डयलाई अनुभव भएको यो प्रलय भगवान्कै इच्छाले तत्काल हुने खालको हो । 
मनुष्यहरूको जन्ममरणको चक्र, भगवान्को सामान्य लीला या इच्छा मात्रको बारेमा पनि नजान्ने 
केही मानिसहरू यो तत्कालको प्रलयलाई अनादि कालदेखि संसारमा भदड्रहने नेमित्तिक प्रलय ने 
हो भनी बतारंछन् । 

य एवमेतद् भृगुवयं वणितं रथाङ्गपाणेरनुभावभावितम् । 


संश्रावयेत् संश॒णुयादु तावुभो तयोनं कमांशयसंसृतिवेत् ॥ ४२॥ 


पदार्थ परिपूर्ण संशुणुयात्  सुन्छ भने 
भृगुवयं  हे शौनक वणितं  मद्रारा बताइएको तौ उभौ  यस्ता जो दुबै छन् 
एवं  यसप्रकार एतत्  यो चरित्रलाई तयोः  ती दुबैथरीको 
रथाङ्गपाणेः  चक्रधारी भगवान् यः  जसले कमांशयसंसृतिः  कर्मवासना 
श्रीहरिको स्रावयेत्  सुनाउंछ द्वारा हने संसारचक्र 
अनुभावभावितं  महान् प्रभावलेड  अथवा न भवेत्  हदिन 








ताक्यार्थ हे शौनक ! मैले उपदेश गरेको यो मार्कण्डेयचरित्र भगवान् श्रीहरिको महान् 
प्रभावद्वारा परिपूर्ण छ। यसलाई जसले सुन्छ र जसले सुना्ंछ, ती दुबेथरीको कर्मवासनाका 
कारण हने संसारचक्र नष्ट हुन्छ । 


इति श्रीमदुभागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां द्वादशस्कन्धे दशमोऽध्यायः ॥ १०॥ 


रामानन्दी दीका 


द्वादश स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


६००९ 


अध्याय ११ 


अथ एकादरो ऽध्यायः 


भगवान्का अङ्ग, उपाङ्ग र आयुधहरूको रहस्य 


शोनक उवाच शौनकले भने 
अथेममथं पृच्छामो भवन्तं बहुवित्तमम्। 
समस्ततन्त्रराद्धान्ते भवान् भागवततत्त्ववित् ॥ १॥ 


पदढार्थ 

अथ  यसपच्ि 

बहुवित्तमं  बहुज्ञ 

भवन्तं  हजुरलाई 
समस्ततन्त्रराद्धान्ते  सम्पूर्ण 





तन्त्रशास्त्रको सिद्धान्तको 
विषयमा 

इमं  यो 

अर्थं  प्रश्न 

पृच्छामः  सोषध्छों 





भवान्  तपाई 
भागवततत्त्ववित्  भगवान्का 
भक्त र तत्त्ववेत्ता हुनुहुन्छ 


वाव्यार्थ हे सूतजी ! तपाई भगवान्का श्रेष्ठ भक्त र तत्त्ववेत्ता हुनुह॒न्छ, त्यसैले बहज्ञ तपार्ईलाई 
हामी तन्त्रशास्त्रका सिद्धान्तको विषयमा प्रश्न सोध्न चाहन्छँ । 


तान्तिकाः परिचयांयां केवलस्य भियः पतेः। 
अद्लोपाङ्गायुधाकल्पं कल्पयन्ति यथा च येः॥ २॥ 


तन्नो वणय भद्रं ते क्रियायोगं बुभुत्सताम् । 


  न्द,  व ९ 
यन क्रानपुणन मत्या चायादमत्यताम ॥ २॥ 


पढार्थ 

तान्त्रिकाः  तन्त्रशास््रका 
वेत्ताहरू 

केवलस्य  चैतन्यघन 

श्रियः पतेः  लक्ष्मीपति 
भगवान्को 

परिचयांयां  पूजाको क्रममा 
यथा  जुन प्रकारले 

येः च  जुनजुन तत्त्वहरुदरारा 


अब्ोपाङ्गायुधाकल्पं  शरीरमा 
पाड आदि अङ्ग, गरुड आदि 
उपाङ्ग, सुदर्शन आदि आयुध र 
कौस्तुभ आदि आकल्पहरू 
कल्पयन्ति  कल्पना गर्दछछन् 
येन  जुन 

करियानेपुणेन  क्रियाको 
कुशलताले 





मत्यं  मानिस 





अमत्य॑तां  अमर्त्यभाव 
यायात्  पांछ 

तत्  त्यो 

क्रियायोगं  क्रियायोग 

बुभुत्सतां  बुर्न चाहने 


नः  हामीलाई 
वणंय  वर्णन गर्नुहोस् 
ते  तपाईको 


भद्रम्  कल्याण होस् 


वाव्यार्थ हे सूतजी ! तन्त्रशास्त्रका वेत्ताहरू सच्चिदानन्दस्वरूप लक्ष्मीपति भगवान्को पूजा गर्ने 
क्रममा जुन तत्तवहरूद्रारा उहाँका शरीरमा पाड आदि अङ्ग, गरुड आदि उपाङ्ग, सुदर्शन आदि 


रामानन्दी दीका 


 


द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 


आयुध र कौस्तुभ आदि आकल्पको कल्पना गर्दछन् र जुन कर्ममा कुशलता प्राप्त गर्नलि 
मरणधर्मा मनुष्यले अमर्त्यभावलाई प्राप्त गर्न सक्छ, त्यो क्रियायोग हामी जानन चाहन्छौँ । त्यसैले 
त्यसको वर्णन गर्नुहोस्, हजुरको कल्याण होस् । 


सूत उवाच सूतजीले भन्नुभयो 
नमस्कृत्य गुरून् वक्ष्ये विभूतीर्वेष्णवीरपि । 


याः प्रोक्ता वेदतन्त्राभ्यामाचार्येः पट्मजादिभिः ॥ ४॥ 

तन्त्रशास्तद्रारा ५  विष्णु भगवान्का 
पदुमजादिभिः  ब्रह्मा आदि विभूतीः  विभूतिहरूलाई 
आचायः अपि  आचार्यहरूद्रारा वक्ष्ये  बता 

पनि 

प्रोक्ताः  बतादइएका छन्, ती 


पदार्थ 

गुरून्  गुरुहरूलाई 
नमस्कृत्य  नमस्कार गरी 
याः  जसलाई 
वेदतन्त्राभ्यां  वेद र 








ताक्यार्थ भगवान् विष्णुका विभूतिहरूलाई वेदले, तन्त्रशास्त्रले र ब्रह्मा आदि आचार्यहरूले 
बताएका छन् । म गुरुहरूलाई नमस्कार गरी त्यस विषयको उपदेश गर्दह्ु 


मायादेनंवभिस्तत््वेः स विकारमयो विराट् । 
निमिंतो दुर्यते यत्र सचित्के भुवनत्रयम् ॥ ५॥ 


पदार्थ विकारमयः  विकारमय यत्र  जसमा 

मायाय्येः  प्रकृति आदि विराट्  विराट् पुरुष भुवनत्रयम्  तीन भुवन कल्पित 
नवभिः  नौ निमिंतः  निर्मित भएको छन् 

तत्त्वेः  ततत्वहरूद्रारा द्यते  देखिन्छ 

सः त्यो सचित्के  चेतनाधिष्ठित 








ताक्यार्थ प्रकृति, सूत्रात्मा, महत्तत्व, अहर, र पञ्चतन्मात्र यी नौ तत्तव र मनसहितका एघार 
इन्द्रिय यी सोह तत्त्वबाट विराट् पुरुष बनेको छ । चेतनाधिष्ठित जुन पुरुषमा तीनै भुवन कल्पित 
छन् । 
, जत ५  न ज्र,  
एतद् व परुष रूप भूः पादा दाः शर नभः। 
, स क्षिणी ्   ् 
नाभः सूया नास वायुः कण ददशः घ्रमाः ॥  ॥ 


पढार्थ प्रभोः  परमात्माको भूः  पृथिवी नै 
ग्द न ५ र 

वे  निश्चय नै परुषं  विराट् पादौ  पाड 
एतत्  यो रूपं  खूपहो दयोः  द्युलोक नै 


रामानन्दी दीका 


६०१९१ 


द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 
शिरः  शिर सूयः  सूर्य ने नासे  नासिका र 

नभः  आकाशनै अक्षिणी  आंखा दिशः  दिशाहरू नै 

नामिः  नाभि वायुः  वायु नै कर्णो  कान हुन् 


वाव्यार्थ परमात्माको विराट्रूप यही हो, जसमा पृथिवी नै पाड हन्, द्युलोक ने शिर हो, 
आकाशनै नाभिहो, सूर्यनै ंखा हुन्, वायु नै नासिका हो र दिशाहरू नै कान हुन्। 


प्रजापतिः प्रजननमपानो मृत्युरीरितुः। 

तद्बाहवो लोकपाला मनङ्चन्दरो श्ुवो यमः ॥ ७॥ 
ठज्जोत्त प प धरो क  भ ज्योत्स्ना ् 

रोऽधरो ोभो दन्ता ज्योत्स्ना स्मयो भ्रमः। 

रोमाणि भूरुहा भूम्नो मेघाः पुरुषमूधंजाः ॥ ८ ॥ 








पदार्थ मनः  मनहो दन्ताः  दांतहरू 

ईशितुः  परमात्माको यमः  यमराज भ्रमः  भम 

प्रजापतिः  प्रजापति नै श्रुवो  आंखीभौँ हन् स्मयः  मुस्कान 

प्रजननं  लिङ्ग हो लज्जा  लज्जा भूरुहाः  वृक्षहरू 

मृत्युः  मृत्यु नै भूम्नः  विराटपुरुषको रोमाणि  रँ 

अपानः  गुदद्रार हो उत्तरः  माथिल्लो ओठ हो मेघाः  मेघहरू 

लोकपालाः  लोकपालहरू नै लोभः  लोभ पुरुषमूधंजाः  शिरमा उभ्रिएका 
तदूबाहवः  उहांँका हातहरू हन्।अधरः  तल्लौ ओर हो केश हुन् 

चन्द्रः  चन्द्रमा नै ज्योत्स्ना  चांदनी 


वाक्यार्थ विरादपुरुषका प्रजापति ने लिङ्ग हुन् भने मृत्यु ने तिनका गुदद्वार हृन्, सबे 
लोकपालहरू उनका भुजाहरू हन्, चन्द्रमा मन हो र यमराज ओंँखीभौँ हृन्, लज्जा नै ती 
विराट्पुरुषको माथिल्लो ओठ हो, लोभ तल्लो ओठ हो, चन्द्रमाको चांदनी यिनका दांत हुन्, 
भ्रम नै यिनको मुस्कान हो, पृथिवीमा उम्रने वृक्षवनस्पति यिनका रौँ हन् भने बादलहरू नै 
शिरमाथि उभ्रिएका केशहरू हुन् । 


यावानयं वे पुरुषो यावत्या संस्थया मितः। 
तावानसावपि महापुरुषो खोकसंस्थया ॥ ९॥ 








पदार्थ यावान्  जत्रो छ मितः  नापिएको छ 

वे  निश्चयनै यावत्या  जति असो  यी 

अयं  यो संस्थया  अवयवको महापुरुषः अपि  विराट् पुरुष 
पुरुषः  व्यष्टिपुरुष संरचनाद्रारा पनि 


रामानन्दी दीका 


६०१२ 
द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 


लोकसंस्थया  लोकटरूको तावान्  उत्ति नै परिमाणका 
संरचनाद्रारा छन् 


ताक्यार्थ यो व्यष्टि जीव अवयवहरूको सन्निवेशद्रारा जति परिमाणको सात वित्ताको छ 
त्यस्तै यी विराट् पुरुष पनि सात लोकटहरू भएकाले उत्ति ने परिमाण सात वित्ताका छन् । 


न्द भ स्वात्मज्योतिर्बिभत्यंज     
कोस्तुभन्यपदेशेन स्वात   
तत्प्रभा व्यापिनी साक्षात् श्रीवत्समुरसा विभुः ॥ १०॥ 


पदर्थ आत्मज्योतिलाई व्यापिनी  सर्वव्यापक 
अजः  अजन्मा परमात्मा बिभतिं  धारण गर्नृहुन्छ तत्प्रभा  त्यसको ज्योतिलाई 
कोस्तुभव्यपदेशोन  साक्षात्  साक्षात् श्रीवत्सम्  श्रीवत्सरूपले धारण 


कोस्तुभमणिको बहानाले विभुः  सर्वव्यापक भगवान्ले गर्नृहन्छ 
स्वात्मज्योतिः  जीवचैतन्यरूपीउरसा  वक्षस्थलमा 








ताक्यार्थ अजन्मा र सर्वव्यापक भगवान्ले कौस्तुभमणिको नि्ह॑मा जीवचैतन्यलाई धारण 
गर्नृहुन्छ भने त्यो आत्मज्योतिको सर्वव्यापक प्रभालाई श्रीवत्सको रूपमा धारण गर्नृहुन्छ । 


स्वमायां वनमााख्यां नानागुणमयीं दधत्। 
वासरछन्दोमयं पीतं बह्यसूत्रं त्रिवृत् स्वरम् ॥ ॥ 
बिभति साङ्ख्यं योगं च देवो मकरकुण्डले । 
मोलि पदं पारमेष्ट्यं सवंलोकाभयङ्करम् ॥ १२॥ 


पदार्थ  प्रणवलाई सवंलोकाभयङ्करं  सबै 
नानागुणमयीं  अनेक गुणमयी बह्यसूत्रं  यज्ञोपवीतरूपले लोकलाई अभय दिने 
स्वमायां  आफ्नो मायालाई दधत्  धारण गरिरेका पारमेष्ट्यं  ब्रह्माको 
वनमालाख्यां  वनमालाको   परमात्माले पदं  पदलाई 

नामले साङ्ख्यं  साडख्यर मोटि  मुकुटको रूपमा 
छन्दोमयं  वेदमय योगं च  योगलाई बिभतिं  धारण गर्नृहन्छ 
पीतं वासः  पीताम्बर मकरकुण्डले  मकराकार दुई 

त्रिवृत्  तीन मात्रात्मक कुण्डलको रूपमा 








ताक्यार्थ परमात्माले सत्व, रज र तम यी त्रिगुणात्मिका आफ्नो मायालाई वनमालाको रूपमा 
धारण गर्नृहुन्छ । उहाँले वेदलाई पीताम्बरको रूपमा धारण गर्नुभएको छ । त्यसै गरी अ उमयो 
तीन मात्राले युक्त ओड़ारलाई यज्ञोपवीतको रूपमा धारण गर्बृहुन्छ। साङ्ख्य र योगशास्त्र ने 
उहाँका कानमा लगाइने मकराकार कुण्डल हन् भने उँले सबे लोकलाई अभय दिने ब्रह्मपद 
सत्यलोकलाई मुकुटको रूपमा धारण गर्नुभएको छ। 


रामानन्दी दीका 


६०१३ 


द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 


अन्याकृतमनन्ताख्यमासनं यदधिष्ठितः 
धमंज्ञानादिमियुक्तं सत्त्वं पद्ममिहोच्यते ॥ १३॥ 








पढार्थ अधिष्ठितः  बस्नुहुन्छ त्यो आदिले युक्त 

यत्  जुन अव्याकृतं  मूलप्रकृति हो सत्त्वं  सत्त्वगुण ने 
अनन्ताख्यं  अनन्त नामको इह  यहाँ पदुमं उच्यते  कमल भनिन्छ 
आसनं  आसनमा धर्मज्ञानादिभिः युक्तं  धर्म, ज्ञान 


ताक्यार्थ भगवान् जुन शेषशय्यामा बस्नुहुन्छ, त्यो भनेको मूलप्रकृति नै हो, त्यसै गरी 
आध्यात्मिक अर्थमा धर्म, ज्ञान आदिले युक्त भएको विशुद्ध सत्व गुणलाई नै कमल भनिन्छ । 


ओजःसहोबलयुतं मुख्यतत्त्वं गदां दधत्। 
अपां तत्त्वं दरवरं तेजस्तत्त्वं सुदशंनम् ॥ १४ ॥ 
नभोनिभं नभस्तत्त्वमसिं चमं तमोमयम् । 
कालरूपं घनुः शाङ्खं तथा कम॑मयेषुधिम् ॥ १५॥ 








पढार्थ द्रवरं  शङ्ख चमं  ढाल 
ओजःसहोबलयुतं  ओज, तेजस्तत्त्वं  तेजस्तत्त्वस्वरूप कालरूपं  कालस्वरूप 
सामर्थ्य र बलले युक्त सुदशंनं  सुदर्शनचक्र शाङ्खं  शा 

मुख्यतच््वं  मुख्य प्राणतत्तवरूप नभस्तत्त्वं  आकाशततत्वरूप धनुः  धनु 

गदां  गदालाई नभोनिभं  आकाशजस्तै निर्मल तथा  त्यसै गरी 

द्घत्  धारण गर्दै परमात्माले असिं  खड्ग कमंमयेषुधिम्  कर्मरूप 
अपां तत्त्वं  जलततत्वरूप तमोमयं  तमोमय बाणको टोक्रो धारण गर्नृहुन्छ 


ताक्यार्थ भगवान्ले मन, इन्द्रिय र शरीरका ओज, सामर्थ्य र बल यी शक्तिले युक्त 
प्राणतत्त्वलाई गदाको रूपमा धारण गर्नृहुन्छ, त्यसै गरी उहांले जलतत्वलाई पाञ्चजन्य शङ्खको 
रूपमा धारण गर्नुहुन्छ भने तेजस्तत्त्वलाई सुदर्शन चक्रको रूपमा धारण गर्नृहुन्छ अनि 
आकाशतत्वलाई आकाशसमान निर्मल खड्गको रूपमा, अन्धकारमय अज्ञानलाई ढालको रूपमा, 
कालस्वरूप शार्धनु र कर्मलाई बाणको टोक्राका रूपमा धारण गर्नृहुन्छ । 


इन्द्रियाणि रारानाहुराकूतीरस्य स्यन्दनम् । 
तन्मात्राण्यस्यामिन्यक्ति मुद्रयाथकरियात्मताम् ॥ १६ ॥ 


पदढार्थ अस्य  यी परमात्माका आहुः  भन्दछछन् 
इन्द्रियाणि  इन्द्रियहरू नै सारान्  बाणहरू हुन् भनी आकूतीः  क्रियाशक्तियुक्त मन 


रामानन्दी दीका 


६०९४ 


द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 
स्यन्दनं  रथ हो अवयव हुन् अभयदान आदि क्रियाशीलता 
तन्मात्राणि  पञ्चतन्मात्राहरू मुद्रया  वरदअभय आदि दिखाउनुहुन्छ 

अस्य  यो रथका मद्राले 

अभिव्यक्ति  बाहिरी देखिने अथक्रियात्मताम्  वरदान, 








वाव्यार्थ इन्द्रियहरू नै परमात्माका बाणस्वरूप हन् भने परमात्माको रथ भनेको 
क्रियाशक्तियुक्त मन नै हो । शब्द, स्पर्श आदि पञ्चतन्मात्राहरू रथका बाहिरी अवयव हुन् । त्यसै 
गरी उहाँले धारण गरेका वरद, अभय आदि मुद्रा नै उहाँका वरदान, अभयदान आदिका सूचक 


हन्। 
मण्डलं देवयजनं दीक्षा संस्कार आत्मनः। 


परिचयां भगवत आत्मनो दुरितक्षयः॥ १७ ॥ 








पदार्थ दीक्षा  गुरुद्रारा प्राप्त मन््रदीक्षाभगवतः  भगवान्को 
मण्डलं  सूर्यमण्डल या ने परिचयां  सेवा भनेको 
वहिमण्डल नै आत्मनः  आफ्नो आत्मनः  आफ्नो 

देवयजनं  देवपूजाको भूमि हो संस्कारः  शुद्धीकरण हो दुरितक्षयः  पाप नष्टहुनुहो 


वाव्यार्थ बाह्यपूजामा देवपूजनको क्षेत्र सूर्यमण्डल हो भने मानसपूजा वहिमण्डल हो । यसै गरी 
गुरुबाट प्राप्त मन्त्रदीक्षा साधकको शुद्धीकरण हो भने भगवान्को सेवा आफ्नो पापराशिको 
विनाश हो। 


भगवान् भगशब्दार्थं लीलाकमलमुद्रहन्। 

धर्मं यरार्च भगवांश्चामरव्यजनेऽभजत् ॥ १८ ॥ 
आतपत्रं तु वेकुण्ठं द्विजा घामाकुतोभयम्। 
त्रिवृद् सुपणांख्यो यज्ञं वहति पूरुषम् ॥ १९॥ 


पढार्थ धमं  धर्मर ।  वासनादुःखले रहित 
भगवान्  परमात्माले यशः च  यशलाई समेत धाम  परम पदनैहो 
भगरब्दाथं  भगशब्दप्रतिपाद्य चामरव्यजने  चामर र सुपणाख्यः  गरुडरूपी 
षड्विध एेश्वर्यलाई पड्खाको रूपमा त्रिवृद्  ऋक्, यजु र 
लीलाकमलं  हातमा कमलको अभजत्  धारण गर्नुभयो सामरूप वेदले 

रूपमा द्विजाः  हे ऋषिहरू यज्ञं  यज्ञरूप 

उद्वहन्  धारण गर्दै आतपत्रं तु  छाता भनेको चाह पूरुषं  परम पुरुषलाई 
भगवान्  एेश्वर्यशाली उहँले अकुतोभयं  सर्वथा भयरहित वहति  बोक्दछ 








ताक्यार्थ हे ऋषिहरू ! भगवान्ले हातमा धारण गर्ने लीलाकमल भनेको धर्म, यश, श्री, ज्ञान, 


रामानन्दी दीका 


६०९५ 
द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 


वैराग्य आदि षड्विध रेश्वर्य ने हो, त्यसै गरी उर्हाँले धर्म र यशलाई नै क्रमशः चामर र 
व्यजनको रूपमा धारण गर्नुभएको छ। भयरहित र ॒कुण्ठावासना आदिले शून्य वैकुण्ठ 
परमपदलाई नै उहँले छताको रूपमा धारण गर्नुभएको छ भने गरुडरूपी ऋक्, यजु र साम यी 
वेदत्रयीले नै यज्ञपुरुष परमात्मालाई वहन गरेका हुन्छन् । 


अनपायिनी भगवती श्रीः साक्षादात्मनो हरेः। 
विङवक्सेनस्तन्त्रमूतिविदितः पाष॑दाधिपः॥ 
नन्दादयोऽष्टो द्वाःस्थाश्च तेऽणिमाद्या हरेगणाः ॥ २०॥ 


पदढार्थ नहुने आत्मशक्ति हुन् नन्दादयः  नन्द, सुनन्द आदि 
भगवती  भगवती पार्षदाधिपः  पार्षदहरूमध्ये अष्टौ  आठ 

श्रीः  लक्ष्मी श्रेष्ठ दवाभ्स्थाः च  दारपालहरू चाहं 
साक्षात्  साक्षात् विद्वक्सेनः  विश्वक्सेन हरेः  भगवानूका 

आत्मनः  सच्चिदानन्द तन्त्रमूतिंः  पाञ्चरात्र आदि अणिमाद्याः  अणिमा आदि 
ब्रह्मस्वरूप आगमरूप गुणाः  अष्टसिद्धि हन् 

हरेः  भगवान्की विदितः  भनिन्छन् 

अनपायिनी  कटहिल्यै अलग ति ती 








ताक्यार्थ भगवती लक्ष्मी साक्षात् सच्चिदानन्द पखब्रह्मस्वरूप श्रीहरिभन्दा अभिन्न आत्मशक्ति 
हन्, पार्षदश्वेष्ठ विश्वक्सेन पाञ्चरात्र॒ आदि आगमरूप हुन् । त्यसै गरी नन्द, सुनन्द आदि 
द्रारपालहरू चाहं अणिमा आदि अष्टसिद्धि हुन् । 


वासुदेवः सङ्कषणः प्रद्युम्नः पुरुषः स्वयम् । 
अनिरुद्ध इति बह्यन् मूतिन्यूहोऽमिधीयते ॥ २९॥ 


पदार्थ प्रयुम्नः  प्रद्युम्न मूतिन्यूहः इति  चार व्यूहरूपमा 
ब्रह्मन्  हे ब्राह्मण शौनक अनिरुद्धः  अनिरुद्ध यी नामले पूजित हुनृहुन्छ भनेर 

वासुदेवः  वासुदेव स्वयं  साक्षात् अभिधीयते  बताइन्छ 

सङ्कषणः  सङ्कर्षण पुरुषः  परमात्मा 








ताक्यार्थ हे शोनक ! चतुरव्यूहोपासनाको क्रममा स्वयं परमपुरुष अद्वितीय परमात्मा नै वासुदेव, 
सडर्षण, प्रद्युम्न र अनिरुद्ध यी चार स्वरूपमा पूजिनुहुन्छ भनी बताइएको छ । 


स विष्वस्तेजसः प्राज्ञस्तुरीय इति वृत्तिभिः। 
अर्थेन्द्रियाशयज्ञानेभंगवान् परिभाव्यते ॥ २२॥ 
पदार्थ सः  उहाँ भगवान्  भगवान् परमात्मा नै 


रामानन्दी दीका 


६०१६ 


द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 
अर्थेन्द्रियाशयज्ञानेः   तुरीयः इति  तुरीयसमेत भनी 
बाहयपदार्थ, मन, वासनायुक्त विद्वः  विश्व परिभाव्यते  बताइनुहुन्छ 
अज्ञान र साक्षीस्वरूप ज्ञानद्रारा तिजसः  तैजस 

वृत्तिभिः  जाग्रत् आदि प्रज्ञः  प्राज्ञ 








ताक्यार्थ बाह्यपदार्थ, मन, वासनायुक्त अज्ञान र साक्षीस्वरूप ज्ञानद्वारा जाग्रत् आदि 
अवस्थाहरूमा परख्रह्मस्वरूप परमात्मा नै विश्व, तैजस, प्राज्ञ र तुरीयसमेत हुनुहुन्छ । 


अङ्खोपाङ्गायुधाकत्पेभभगवांस्तच्चतुष्टयम् । 
बिभति स्म चतुमूतिभंगवान् हरिरीरवरः ॥ २३॥ 


पदार्थ ईदवरः  सर्वसमर्थ भगवान्  भगवान्ले 
अद्गोपाङ्गायुधाकव्यैः  अङ, भगवान्  एेश्वर्यसम्पन्न तच्चतुष्टयं  विश्व आदि चारै 
उपाङ्ग, अस्त्र र आभूषणहरूले चतुमूतिंः  चतुपूर्विरूप भावहरूलाई 

युक्त हुनुभएका हरिः  श्रीहरि बिभतिं स्म  धारण गर्नूहुन्छ 








वाक्यार्थ अङ्ग, उपाङ्ग, अस्त्र र आभूषणहरूले युक्त हुनुभएका सर्वसमर्थ श्रीहरि भगवान्ले 
वासुदेव, सदूर्षण आदि चार मूर्तिको रूपमा विश्व, तेजस आदि चार भावहरूलाई धारण गर्नृहुन्छ । 


दविजऋषभ स एष ब्रह्मयोनिः स्वयंदुक् 
स्वमहिमपरिपूणो मायया च स्वंयेतत्। 
सृजति हरति पातीत्याख्ययानावृताक्षो 
विवृत इव निरुक्तस्तत्परेरात्मरम्यः ॥ २४॥ 








पदार्थ मायया  मायाद्रारा अनावृताक्षः  ओपाधिक 
द्विजऋषभ  हे ब्राह्मणश्रेष्ठ एतत्  यो जगत्को भेदद्रारा ज्ञानस्वरूपता 

शोनक सृजति  सुजना गर्नुहुन्छ नढाकिएका उहाँ 

ब्रह्मयोनिः  वेदका कारण पाति  पालन गर्नुहुन्छ तत्परैः  उहांमा तल्लीन 
स्वयंदुक्  स्वयंप्रकाश हरति  हरण गर्नहुन्छ भक्तहरूद्रारा 

स्वमहिमपरिपृणंः  आपफनौ इति  यसप्रकार आत्मलभ्यः  आत्मरूपमा नै 
महिमाले परिपूर्ण हूनुहुने आख्या च  नामरूपद्वारा प्राप्त हुनुहुन्छ 

सः एषः  त्यस्ता यी भगवानूले विवृतः इव  भिन्न भए 

स्वया  आफनो निरुक्तः  बताइए पनि 


ताक्यार्थ हे शौनक ! स्वयंप्रकाश भगवान् नै वेदका कारण हुनुहुन्छ र उहाँ आपने महिमामा 
परिपूर्ण हूनहुन्छ । आफ्नो मायाद्वारा ब्रह्मा आदि रूप धारण गरी उहाँले जगत्को सृष्टि, स्थिति र 
संहार गर्नृहन्छ र शास्व्रहरूले भिन्नभिनन रूप भए ४ उहँको वर्णन गर्दछन्, तर मायाको गुणद्वारा 


रामानन्दी दीका 


द्वादश स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


९०९ 


अध्याय ११ 


हने भेदले उहांको अद्वितीय ज्ञानस्वरूपतालाई ढाकेको छैन, त्यसैले विशुद्ध भक्तहरूका लागि उहाँ 
अद्वितीय आत्माको रूपमा नै प्राप्त हूनुहुन्छ । 


श्रीकृष्ण कृष्णसख वृष्ण्युषभावनिघुग् 
राजन्यवंशदहनानपवगंवीयं । 

गोविन्द् गोपवनिताव्रजभृत्यगीत 
तीथंश्रवः श्रवणमङ्गर पाहि भृत्यान् ॥ २५॥ 


पदार्थ 

कृष्णसख  अर्जुनका साथी 
वृष्ण्युषभ  यदुवंशशिरोमणि 
अवनिध्रुग्राजन्यवंशद्हन  
पृथिवीका भार भएका दुष्ट 


अनपवगंवीयं  अक्षुण्ण पराक्रम 
हनुहने 

गोविन्द्  गोविन्द 
गोपवनितावरजभृत्यगीततीथं 
श्रवः  व्रजका गोपगोपाङ्गना र 


गाइनुहुने 

श्रवणमङ्गल  मङ्लमय चरित्र 
भएका 

श्रीकृष्ण  हे श्रीकृष्ण 
भृत्यान्  भक्तहरूलाई 


राजाको वंशलाई उढाउने अन्य भक्तहरूद्रारा पवित्रकीर्तिं 








पाहि  रक्षा गर्नुहोस् 


वाव्यार्थ हे भगवान् श्रीकृष्ण ! हजुर यदुवंशशिरोमणि र॒ अर्जुनका परमसखा हूनुहुन्छ । 
पुथिवीका भार भएका अनेक राजाहरूलाई हजुरले नष्ट गरिदिनुभयो, तर हजुरको पराक्रम कहिल्यै 
क्षीण हदेन। व्रजका गोपगोपीहरुद्रारा र नारद आदि भक्तहरुद्रारा पवित्रकीर्तिं गाइ्नुहुने हे 
गोविन्द ! परम मङ्गलमय चरित्र भएका हजुरले शरणमा आएका भक्तहरूलाई रक्षा गर्नुहोस् । 


य इदं कल्य उत्थाय महापुरुषलक्षणम् । 
तच्चित्तः प्रयतो जप्त्वा ब्रह्य वेद गुहाशयम् ॥ २६॥ 








पदढार्थ महापुरुषलक्षणं  परमपुरुष प्रयतः  एकाग्र भई 
यः  जसले परमात्माको स्वरूपसम्बन्धी जप्त्वा  जपेर 
कल्ये  प्रातःकालमा रहस्यलाई गुहाशयं  अन्तर्यामी 
उत्थाय  उठेर तच्चित्तः  उहाँमा नै चित्त बरह्म  परमात्मालाई 
इदं  यो लगाई वेद्  जान्दछछ 


वाक्यार्थ जसले प्रातःकाल उढटी भगवान्को अङ्गउपाङ्गको रहस्यले युक्त यस प्रसङ्गलाई एकाग्र 
भएर भगवानूमे मन लगाई पाठ गर्द उसले अन्तर्यामी परमात्मालाई जान्दछ। 


दोनक उवाच शौनकले भने 
रको यदाह भगवान् विष्णुराताय शुण्वते । 
सोरो गणो मासि मासि नाना वसति सप्तकः ॥ २७ ॥ 


रामानन्दी दीका 


६०१८ 


द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 


   ९  संयुक्तानामधीर्वेरे न्द 
तषा नामान कमाण संयुक्तानामधीड्वरे   


  


ब्रूहि नः श्रद्दधानानां व्यूहं सूयांत्मनो हरेः ॥ २८॥ 








पदार्थ सप्तकः  ऋषि, गन्धर्व, यक्ष कमौणि  र कामहरू 
शुण्वते  जिज्ञासु आदि सातथरी सूयांत्मनः  सूर्यस्वरूपी 
विष्णुराताय  परीक्षित्लाई सौरः  सूर्यसम्बन्धी हरेः  श्रीहरि भगवान्को 
भगवान्  भगवान् गणः  गण व्यूहं  विभूतिलाई समेत 
शुकः  शुकदेवले वसति  रहन्छ भ्रदुद्धानानां  श्रद्धालु 
यत्  जे कुरा अधीर्वेरेः  आप्ना स्वामीले नः  हाम्रा लागि 

आह  बताउनुभएको थियो संयुक्तानां  युक्त भएका ब्रूहि  सुनाउनुहोस् 
मासि मासि  हरेक महिनामा तेषां  ती सबैको 

नाना  अनेक प्रकारका नामानि  नामहरू 


ताक्यार्थ हरेक महिना ऋषि, गन्धर्व, नाग, अप्सरा, यक्ष, राक्षस र देवता यी सात गणहरू सूर्य 
संगसंगे अवस्थित ह॒न्छन् भनी भगवान् शुकदेवले जिज्ञासु परीक्षित्लाई बताउनुभएको धियो । ती 
सात गणहरू आपफ्ना स्वामी सूर्यसंग संयुक्त भएर रहन्छन् । तिनका नाम र कर्महरू के हुन् ? र 
सूर्यस्वरूप हुनुभएका भगवान् श्रीहरिका बाहै महिनामा हने पृथक् विभूति केके हन् ? यी सबै 
कुरा श्रद्धालु हामीहरूलाई बताउनुहोस् । 


सूत उवाच सूतजीले भन्नुभयो 
अनाद्यविद्या विष्णोरात्मनः सर्वदेहिनाम् । 
निमिंतो लोकतन्त्रोऽयं लोकेषु परिवतंते ॥ २९॥ 


पढार्थ अनाद्यविद्या  अनादि लोकतन््रः  सम्पूर्णं लोकको 
सवेदेहिनां  सम्पूर्ण प्राणीहरूका।अविद्याद्रारा व्यवहारलाई चलाने सूर्यमण्डल 
आत्मनः  आत्मा हुनुभएका निमिंतः  बनेको लोकेषु  तीनै लोकमा 

विष्णोः  भगवान् विष्णुको अयं  यो परिवतेते  घुम्दछ 








ताक्यार्थ सम्पूर्ण प्राणीका आत्मा हुनुभएका भगवान् विष्णुको अनादि अविद्याद्रारा सम्पूर्ण 
प्राणीहरूको व्यवहारलाई चलाउने यो सूर्यमण्डलको निर्माण भएको हो र तीनै लोकमा यो 
घुमिरहन्छ । 


एक एव हि लोकानां सूयं आत्मादिकृद्धरिः। 
सर्ववेदक्रियामूलमृषिभिबंहुघोदितः ॥ २०॥ 


रामानन्दी दीका 


६०१९ 








द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 
पदढार्थ आदिकारण सूयः  सूर्य हुनुह॒न्छ भनेर 

हि  निश्चयनै एकः  अद्वितीय ऋषिभिः  ऋषिहरद्रारा 

१ ५  

लोकानां  सम्पूर्ण प्राणीहरूका हरिः एव  श्रीहरि भगवान् नै बहुधा  अनेक रूपले 

आत्मा  आत्मा सर्वैवेद्क्रियामूलं  सम्पूर्ण उदितः  वर्णन गरिनुभएको छ 
आदिकृत्  जगत्का वेदिक कर्महरूका मूल भएका 


ताक्यार्थ सम्पूर्ण प्राणीका आत्मा हुनुभएका जगत्का आदिकारण श्रीहरि भगवान् नै सम्पूर्ण 
वेदिक कर्महरूका मूल सूर्य बन्नुभएको छ र उहाँ लाई ऋषिहरूले अनेक रूपमा वर्णन गरेका छन् । 


कालो देशः करिया कतां करणं कायंमागमः। 
दरव्यं फलमिति बह्यन्नवघोक्तोऽजया हरिः ॥ ३१॥ 


पदार्थ क्रिया  हवन आदि क्रिया फलं  फल 
ब्रह्मन्  हे ब्राह्मण शौनक कतां  यजमान इति  यसप्रकार 
हरिः  श्रीहरि भगवान् करणं  सुरो आदि साधन नवधा  नौ प्रकारले 
अजया  मायाद्रारा कार्यम्  अग्निहोत्र आदि यज्ञ॒ उक्तः  बतादुनुहुन्छ 
कालः  काल आगमः  मन्त्र 

देशः  देश द्रव्यं  चरु 








ताक्यार्थ हे शौनक ! एउ भगवान् श्रीहरि नै आफ्नो मायाद्रारा अग्निहोत्र आदि यज्ञ, त्यसमा 
गरिने हवन आदि क्रिया, यज्ञीय काल, यज्ञीय देश, यज्ञको कर्ता यजमान, सुरो आदि साधन, चरू 
आदि हवनीय द्रव्य, यज्ञसम्बन्धी मन्त्रहरू र यज्ञद्रारा प्राप्त हुने फल गरी नौ प्रकारले बतादनुहुन्छ । 


मध्वादिषु द्वादशसु भगवान् कालरूपधृक् । 
लोकतन्त्राय चरति पृथग्द्ादश्भिगणेः ॥ ३२॥ 


पदढार्थ सञ्चालन गर्नका लागि गणेः  गणहरू सहित 
कालरूपधृक्  कालरूपधारी मध्वादिषु  चैत्र आदि पृथक्  भिननभिन्न रूपमा 
भगवान्  भगवान् सूर्य द्वादशसु  बाह महिनामा चरति  घुम्नुहन्छ 
लोकतन्त्राय  लोकव्यवहार दादशमभिः  बाहै वटा 








ताक्यार्थ कालरूपधारी भगवान् सूर्य सम्पूर्ण प्राणीहरूको व्यवहार चलाउनका लागि चैत्र आदि 
बाह महिनामा ह्राद गणहरूले सहित भई द्ु्रादुटर रूपमा घुम्नुहुन्छ । 


धाता कृतस्थली हेतिवांसुकी रथकृन्मुने । 
पुलस्त्यस्तुम्बुरुरिति मधुमासं नयन्त्यमी ॥ ३३॥ 


रामानन्दी दीका 


 


द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 
पदार्थ वासुकी  वासुकी सर्प अमी  यी सात समूहले 

मुने  हे मनि रथकृत्  रथकृत् यक्ष मघुमासं  चैत्र महिनालाई 
घाता  धातानामक सूर्य पुलस्त्यः  पुलस्त्य ऋषि नयन्ति  बितांछन् 

कृतस्थली  कृतस्थली अप्सरा तुम्बुरुः  तुम्बुरु गन्धर्व 

हेतिः  हेति राक्षस इति  यसरी 








ताक्यार्थ हे मुनि! चैत्र महिनामा धातानामक सूर्य, कृतस्थली अप्सरा, हेति राक्षस, वासुकी 
सर्प, रथकृत् यक्ष, पुलस्त्य ऋषि र तुम्बुरु गन्धर्वले आफ्नो कार्य सम्पन्न गर्दछन् । 


अय॑मा पुलहोऽथोजाः प्रहेतिः पुज्जिकस्थरी । 
न 
नारदः कच्छनीरश्च नयन्त्येते स्म माधवम् ॥ ३४॥ 








पढार्थ पुञ्जिकस्थरी  पुञ्जिकस्थली एते  यिनीहरूले 

अयमा  अर्यमा सूर्य अप्सरा माधवं  वैशाख मासलाई 
पुलहः  पुलह ऋषि नारदः  नारद गन्धर्व नयन्ति स्म  बिता्ंछन् 
अथोजाः  अथोजा यक्ष कच्छनीरः च  र कच्छनीर 

प्रहेतिः  प्रहेति राक्षस सर्पले समेत 


ताक्यार्थ अर्यमा नामक सूर्य, पुलह ऋषि, अथौजा यक्ष, प्रहेति राक्षस, पुञ्जिकस्थली अप्सरा, 
नारद गन्धर्व र कच्छनीर सर्पं यी सात गण मिलेर वेशाख महिनाको कार्य सम्पन्न गर्दछछन् । 


    न्द, अ  अ 
मित्रोऽत्रिः पौरुषेयोऽथ तक्षको मेनका हहाः। 
रथस्वन इति येते शुक्रमासं नयन्त्यमी ॥ ३५॥ 








पदार्थ अथ  त्यसै गरी इति  गरी 

हि  निश्चय नै तक्षकः  तक्षक सर्प एते  यी सवै 

मित्रः  मित्र सूर्य मेनका  मेनका अप्सरा अमी  यहाँ बतादइएकाहरूले 
अत्रिः  अत्रि ऋषि हहाः  हहा गन्धर्व शुक्रमासं  जेठ महिनालाई 
पौरुषेयः  पौरुषेय राक्षस रथस्वनः  रथस्वन यक्ष नयन्ति  सम्पन्न गर्दछन् 


ताक्यार्थ यसे गरी मित्र नामक सूर्य, अत्रि ऋषि, पौरुषेय राक्षस, तक्षक सर्प, मेनका अप्सरा, 
हहा गन्धर्व र रथस्वन नाम गरेका यक्ष यिनीहरूले जेठ महिनाको कार्य सम्पन्न गर्दछन् । 


वसिष्ठो वरुणो रम्भा सहजन्यस्तथा हुहूः । 
रुकरिचत्रस्वनर्चैव शुचिमासं नयन्त्यमी ॥ ३६॥ 


पदार्थ वसिष्ठः  वसिष्ठ ऋषि वरुणः  वरुण सूर्य 


रामानन्दी दीका 


द्वादश स्कन्ध 


रम्भा  रम्भा अप्सरा 
सहजन्यः  सहजन्य यक्ष 
तया  तथा 


श्रीमद्भागवत 
हुः  हू गन्धर्व 
शुक्रः  शुक्र नाग 


९०९६ 
अध्याय ११ 


अमी  यिनीहरूले 
शुचिमासं  असार महिनालाई 


चित्रस्वनः च  चित्रस्वन राक्षस नयन्ति एव  सम्पन्न गर्दछछन् 


ताक्यार्थ वसिष्ठ ऋषि, वरुणनामक सूर्य, रम्भा अप्सरा, सहजन्य यक्ष, हृहू गन्धर्व, शुक्र नाग र 
चित्रस्वन राक्षस यी सबेले असार महिनाको कार्य सम्पन्न गर्छन् । 


इन्द्रो विरवावसुः श्रोता एकापत्रस्तथाद्विराः । 
पु ् म अ  
प्रम्टोचा राक्षसो वयो नभोमासं नयन्त्यमी ॥ ३७ ॥ 


पदढार्थ 

इन्द्रः  इन्दर सूर्य 

विकवावसुः  विश्वावसु गन्धर्व 
श्रोता  श्रोता यक्ष 





एटापत्रः  एलापत्र नाग 
तथा  त्यसै गरी 
अङ्गिराः  अङ्गिरा ऋषि 
त 
प्रम्टोचा  प्रम्लोचा अप्सरा 





वय॑ः राक्षसः  वर्यनामक राक्षस 
अमी  यिनीहरूले 

नभोमासं  साउन महिनालाई 
नयन्ति  सम्पन्न गर्दछन् 


ताक्यार्थ यसै गरी इन्द्रनामका सूर्यले सहित विश्वावसु गन्धर्व, श्रोता यक्ष, एलापत्र नाग, 
अङ्िरा ऋषि, प्रम्लोचा अप्सरा र वर्य राक्षस यी सबेले श्रावण महिनाको कार्य सम्पन्न गर्दछन् । 


विवस्वानुग्रसेनङ्च व्याघ्र आसारणो भृगुः । 
अनुम्लोचा शङ्खपालो नभस्याख्यं नयन्त्यमी ॥ ३८ ॥ 


पदार्थ 

विवस्वान्  विवस्वान् सूर्य 
उग्रसेनः च  उग्रसेन गन्धर्व 
व्याघ्रः  व्याघ्र राक्षस 





आसारणः  आसारण यक्ष 
भृगुः  भृगु ऋषि 

अनुम्लोचा  अनुम्लोचा अप्सरा 
शद्खपालः  शङ्खपाल नाग 





अमी  यिनीहरूले 
नभस्याख्यं  भाद्र महिनालाई 
नयन्ति  सम्पन्न गर्दछन् 


ताव्यार्थ विवस्वान् नामक सूर्यका साथमा उग्रसेन गन्धर्व, व्याघ्र राक्षस, आसारण यक्ष, भृगु 
ऋषि, अनुम्लोचा अप्सरा र शङ्खपालनामक नाग यिनीहरूले भाद्र महिनाको कार्य सम्पन्न गर्दछछन् । 


पूषा धनञ्जयो वातः सुषेणः सुरुचिस्तथा । 
घृताची गोतमर्चेति तपोमासं नयन्त्यमी ॥ ३९॥ 


पढार्थ 
पूषा  पूषा सूर्य 
धनञ्जयः  धनञ्जय नाग 
वातः  वात राक्षस 

न. 
सुषेणः  सुषेण गन्धर्व 





सुरुचिः  सुरुचि यक्ष 

तथा  त्यसै गरी 

घृताची  घताची अप्सरा 
गोतमः च इति  गौतम ऋषि 
समेत 





अमी  यी सबैले 

५  
तपोमासं  माघ महिनालाई 
नयन्ति  सम्पन्न गर्दछन् 


रामानन्दी दीका 


६०२२९ 
द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 


ताक्यार्थ पूषा नामका सूर्यसंगे धनञ्जय नाग, वात राक्षस, सुषेण गन्धर्व, सुरुचि यक्ष त्यसे 
गरी घृताची अप्सरा र गौतम ऋषि यी सबेले माघ मासको कार्य सम्पन्न गर्दछन् । 


क्रतुवंचां भरद्ाजः पन्य सेनजित् तथा । 
विर्व एेरावतरचैव तपस्याख्यं नयन्त्यमी ॥ ५०॥ 


पढार्थ सेनजित्  सेनजित् अप्सरा अमी  यिनीहरूले 

क्रतुः  क्रतु यक्ष तथा  त्यसै गरी तपस्याख्यं  फागुन मास 
वचां  वर्चा राक्षस विवः  विश्व गन्धर्व नयन्ति  सम्पन्न गर्दछन् 
भरद्ाजः  भरद्राज ऋषि एिरावतः च एव  एेरावत 

पर्जन्यः  पर्जन्य सूर्य नागसमेत 








ताक्यार्थ पर्जन्य नामका सूर्यले सहित क्रतु यक्ष, वर्चा राक्षस, भरद्वाज ऋषि, सेनजित् अप्सरा, 
विश्व गन्धर्व र एेरावत नामका नाग यी सबैले फागुन महिनाको कार्य सम्पन्न गर्वछछन् । 


अथांशुः कर्यपस्ताक्ष्यं ऋतसेनस्तथोवंशी । 
विद्युच्छचुमंहाराङ्घः सहोमासं नयन्त्यमी ॥ ४१॥ 








पार्थ ऋतसेनः  ऋतसेन गन्धर्व अमी  यी सबैले 

अथ  यसै गरी तथा  त्यसै गरी सहोमासं  मंसिर महिनालाई 
 उवंरी  

अंशुः  अंशु सूर्य उवंशी  उर्वशी अप्सरा नयन्त  सम्पन्न गर्दछन् 

कश्यपः  कश्यप ऋषि विद्युच्छन्रुः  विद्युच्छत्रु राक्षस 

ताक्ष्यः  तार्य यक्ष महारशङ्खः  महाशङ्ख नाग 


ताक्यार्थ यसै गरी अंशु नामका सूर्यले सहित भएका कश्यप ऋषि, तार्य यक्ष, ऋतसेन गन्धर्व, 
उर्वशी अप्सरा, विद्युच्छत्र राक्षस र महाशङ्घ नाग यी सबेले मंसिर महिनाको कार्य सम्पन्न 
गर्दछन् । 


भगः स्फू ऽरिष्टनेमिरूणं आयुश्च पञ्चमः । 


ककोँटकः पू्वैचित्तिः पुष्यमासं नयन्त्यमी ॥ ४२॥ 
पढार्थ ऊर्णः  ऊर्ण यक्ष पूवैचित्तिः  पूर्वचित्ति अप्सरा 
भगः  भग सूर्य पञ्चमः  पाँचौँ अमी  यी सबैले 
स्फूजः  स्फूर्ज राक्षस आयुः च  आयु ऋषि पुष्यमासं  पौष महिनालाई 
अरिष्टनेमिः  अरिष्टनेमि गन्धर्व कर्कोटकः  कर्कोटक नाग नयन्ति  सम्पन्न गर्दछछन् 








ताक्यार्थ भग नामका सूर्यका साथ स्फूर्ज राक्षस, अरिष्टनेमि गन्धर्व, ऊर्ण यक्ष, आयु ऋषि, 
कर्कोटक नाग रपूर्वचित्ति अप्सरा यी सबेले पौष महिनाको कार्य सम्पन्न गर्द्छन् । 


रामानन्दी दीका 


६०२ 


द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 


त्वष्टा ऋचीकतनयः कम्बलरच तिलोत्तमा । 
ब्रह्मापेतोऽथ इातजिट् धृतराष्टर् इषम्भराः ॥ ४३॥ 








पढार्थ जमदग्नि ऋषि शतजित्  शतजित् यक्ष 

अथ  यसपचि कम्बलः  कम्बल नाग धृतराष्टः च  धृतराष्ट्र गन्धर्वले 
त्वष्टा  त्वष्टा सूर्य तिलोत्तमा  तिलोत्तमा अप्सरा इषम्भराः  आश्विन महिनाको 
ऋचीकतनयः  ऋचीकपुत्र॒ बह्यापेतः  ब्रह्मापेत राक्षस भरण गर्दछन् 


ताक्यार्थ त्वष्टा नामका सूर्यले सहित भएका जमदग्नि ऋषि, कम्बल नाग, तिलोत्तमा अप्सरा, 
ब्रह्मापेत राक्षस, शतजित् यक्ष र धृतराष्ट्र गन्धर्व यी सबेले आश्विन महिनाको कार्य सम्पन्न 
गर्दछन् । 


विष्णुरश्वतरो रम्भा सूयंवचांर्च सत्यजित्। 
विरवामित्रो मखापेत ऊजंमासं नयन्त्यमी ॥ ४४॥ 


पढार्थ सूयंवचांः च  सूर्यवर्चा गन्धर्व अमी  यी सबैले 

विष्णुः  विष्णु सूर्य सत्यजित्  सत्यजित् यक्ष उज॑मासं  कार्तिक महिनालाई 
अश्वतरः  अश्वतर नाग विङ्वामित्रः  विश्वामित्र ऋषि नयन्ति  सम्पन्न गर्दछन् 

रम्भा  रम्भा अप्सरा मखापेतः  मखापेत राक्षस 








ताक्यार्थ विष्णुनामक सूर्यका साथमा अश्वतर नाग, रम्भा अप्सरा, सूर्यवर्चा गन्धर्व, सत्यजित् 
यक्ष, विश्वामित्र ऋषि, मखापेत राक्षस यी सबेले कार्तिक महिनाको कार्य सम्पन्न गर्वछन् । 


एता भगवतो विष्णोरादित्यस्य विभूतयः। 
स्मरतां सन्ध्ययोनृणां हरन्त्यंहो दिने दिने ॥ ४५॥ 








पढार्थ एताः  यी सबै स्मरतां  सम्णिनि 
आदित्यस्य  सूर्यस्वरूप विभूतयः  विभूतिहरूले नृणां  मानिसहरूका 
भगवतः  भगवान् दिने दिने  दिनदिनै अंहः  पापलाई 
विष्णोः  विष्णुका सन्ध्ययोः  दुबै सन्ध्याकालमा हरन्ति  नष्ट गर्दछछन् 


ताक्यार्थ मित्र, अर्यमा आदि सूर्यस्वरूप भगवान्का विभूतिहरू हुन् र यिनीहरूले प्रतिदिन 
साँखुबिहान दुबे सन्ध्याकालमा सम्ण्ना ग्ने मानिसहरूका पापराशिलाई नष्ट गरिदिन्छन् । 


अ अ  शव 


द्वादशस्वपि मासेषु देवोऽसो षड्भिरस्य वे । 
चरन् समन्तात् तनुते परत्रेह च सन्मतिम् ॥ ५६॥ 


रामानन्दी दीका 


६०२४ 
दादश स्कन्ध 


पदढार्थ 

वे  निश्चयनै 

अस्य  आपना 

षड्भिः  छ वटा गणहरूले 
सहित भई 


श्रीमद्भागवत 


द्वादशसु अपि  बाहै वटा 
मासेषु  महिनाहरूमा 
समन्तात्  निरन्तर 
चरन्  घुमिरहेका 

न 
असो यी 





अध्याय ११ 


  भगवान् सूर्यले 
परत्र  परलोकमा र 

इह च  यस लोकमा पनि 
सन्मति  शुद्ध बुद्धिलाई 





तनुते  विस्तार गरनुहुन्छ 


ताव्यार्थ आपफ्ना छ प्रकारका गणहरूले युक्त भएका भगवान् सूर्य बाहे महिना पृथक्पृथक् 
नामरूपले संसारमा घुम्नुहुन्छ र प्राणीलाई यस लोक र परलोकमा शुद्ध बुद्धि प्रदान गर्नृहुन्छ । 


सामग्य॑जुभिंस्तव्लिङ्धऋषयः संस्तुबन्त्यमुम् । 
गन्धवांस्तं प्रगायन्ति नृत्यन्त्यप्सरसोऽग्रतः ॥ ४७ ॥ 


पदार्थ 

ऋषयः  ऋषिहरूले 
तल्लद्गेः  सूर्यसंग सम्बन्धित 
सामग्यंजुभिंः  ऋक्, साम र 
यजुका मन्त्रहरूद्रारा 


अमुं  यी सूर्यं भगवान्लाई 
संस्तुवन्ति  स्तुति गर्दछछन् 
गन्धवांः  गन्धर्वहरूले 

तं  उहाँलाईने 

प्रगायन्ति  गान गर्दछन् 





अप्सरसः  अप्सराहरू 
अयतः  अगाडिपद्टि 
नृत्यन्ति  नृत्य गर्दछछन् 





वाक्यार्थ सूर्यका गणभित्र रहने ऋषिहरूले ऋक्, यजु र साम यी वेदका मन्त्रहरुदरारा उहँको 
स्तुति गर्दछन्, गन्धर्वहरूले कीर्तिको गान गर्दछन् र अप्सराहरू अगाडिपद्टं नृत्य गरिरहन्छन् । 


उन्नद्यन्ति रथं नागा ग्रामण्यो रथयोजकाः । 


चोदयन्ति रथं पृष्ठे नैऋता बरुरालिनः ॥ ४८ ॥ 


पढार्थ 

नागाः  नागहरूले 

रथं  सूर्य भगवान्को रथलाई 
उन्नद्यन्ति  कसेर बाँच्छन् 


  यक्षहरू 
रथयोजकाः  रथ सजा्ंछन् 
बलशालिनः  बलशाली 
नेकऋताः  राक्षसहरूले 





पृष्टे  पदछाडिबाट 
रथं  रथलाई 
चोदयन्ति  धकेल्छन् 





ताक्यार्थ नागहरूले भगवान् सू्यदेवको रथलाई डोरीले ४ कस्छन् भने यक्षहरूले रथलाई 
सजाउने काम गर्दछन् । त्यसै गरी बलशाली राक्षसहरूले पद्डिबाट रथ धकेल्छन् । 


वाठखिल्याः सहस्राणि षष्टिब्र॑ह्यष॑योऽमलाः। 


   


पुरतोऽभिमुखं यान्ति स्तुवन्ति स्तुतिभिविंभुम् ॥ ४९॥ 
वालखिल्याः  वालखिल्यनामक बह्यषंयः  ब्रह्मर्षिहरू 


पदार्थ 


षष्टिः सहस्राणि  साठी हजार अमलाः  निर्मल 


पुरतः  अगाडिपट् 


रामानन्दी दीका 


द्वादश स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


९०९५ 
अध्याय ११ 


विभुं  भगवान् सूर्यलाई 


अभिमुखं  सूर्यतिर मुख फर्क स्तुतिभिः  अनेक प्रकारका 


यान्ति  हिंडकछन् 


स्तुतिद्रारा 


स्तुवन्ति  स्तुति गर्दछन् 


ताक्यार्थ निर्मल वालखिल्य नामका साठी हजार ब्रह्मर्षिहरू सूर्यतफं अभिमुख भई त्यस रथको 
अधिअधि हिंड्छन् र उनीहरूले निरन्तर सूर्य भगवान्को स्तुति गरिरहन्छन् । 


एवं ह्यनादिनिधनो भगवान् हरिरीरवरः। 
कल्पे कल्पे स्वमात्मानं व्यूह्य लोकानवत्यजः ॥ ५० ॥ 


पदार्थ ईरवरः  सर्वसमर्थ वयूह्य  विभक्त गरी 
हि  निश्चय नै भगवान्  भगवान् लोकान्  संसारका 
एवं  यसप्रकार हरिः  श्रीहरिले प्राणीहरूलाई 
अनादिनिधनः  आदि अन्त कल्पे कल्पे  कल्यैपिच्छे अवति  रक्षा गर्नृहुन्छ 
रहित स्वं  आफ्नो 

अजः  अजन्मा आत्मानं  स्वरूपलाई 








ताक्यार्थ यसप्रकार सर्वसमर्थ भगवान् श्रीहरि वास्तवमा आदि र अन्तले रहित एवं अजन्मा 
भएर पनि कल्पैपिच्छे आपफूलाई अनेक स्वरूपमा विभक्त गरी प्राणीहरूको पालन गर्नहुन्छ । 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां द्वादशस्कन्धे 
आदित्यव्यूहविवरणं नामेकादशोऽध्यायः ॥ १९॥ 


रामानन्दी दीका 


६०२६ 


द्वादश स्कन्ध 


अध्याय १२ 


श्रीमद्भागवत 


अथ द्वादशोऽध्यायः 


श्रीमद्भागवतको सारसंक्षेप 


सूत उवाच सूतजीले भन्नुभयो 
नमो धममांय महते नमः कृष्णाय वेधसे । 
ब्रह्मणेभ्यो नमस्कृत्य घमांन् वक्ष्ये सनातनान् ॥ १॥ 


पदार्थ 

महते  महान् 
धर्मांय  धर्मलाई 
नमः  नमस्कार छ 


वेधसे  विश्वविधाता 
कृष्णाय  श्रीकृष्णलाई 
नमः  नमस्कार छ 
ब्राह्मणेभ्यः  ब्राह्मणहरूलाई 





नमस्कृत्य  नमस्कार गरेर 
सनातनान्  सनातन 
ध्मांन्  धर्महरू 

वक्ष्ये  बतार्ु 





ताक्यार्थ भगवदभक्तिरूप सर्वशेष्ठ धर्मलाई र विश्वविधाता भगवान् श्रीकृष्णलाई बारम्बार 
नमस्कार छ । ब्राह्मणहरूलाई नमस्कार गरेर सनातन धर्मको वर्णन गर्दह्ु। 


एतद् वः कथितं विप्रा विष्णोकचरितमटुभुतम्। 
भवदुभियंदहं पृष्टो नराणां पुरुषोचितम् ॥ २॥ 


पदार्थ 

विप्राः  हे ऋषिहरू 
भवदुभिः  तपाईहरूद्रारा 
अहं  म 

नराणां  मानिसहरूको 


पुरुषोचितं  मनुष्य जीवनको 
प्रयोजनरूप 





यत्  जुन कुरा 
पृष्टः  सोधिएको धिं 
एतत्  त्यो 


विष्णोः  भगवान् विष्णुको 
अदुभुतं  अदभुत 

चरितं  चरित्र 

वः  तपाईहरूका लागि 





कथितम्  बताइयो 


वाक्यार्थ  हे शौनक आदि ऋषिहरू ! तपारईहरूले मसंग मनुष्य जीवनको प्रयोजन के हो भनी 
सोध्नुभएको धियो, त्यसको उत्तरको रूपमा भगवान् विष्णुको अद्भुत चरित्र मैले तपाईहरूलाई 


बताएं । 


सङ्ीतिंत ४२३ ् ९ 
अत्र सङीतितः साक्षात् सवपापहरो हरिः । 
नारायणो हृषीकेशो भगवान् सात्वतां पतिः ॥ ३॥ 


पदढार्थ 

उत्र  यस ग्रन्थमा 
स्वंपापहरः  सम्पूर्ण पापलाई 
नष्ट गर्ने 


सात्वतां पतिः  भक्तहरूका 
स्वामी 
नारायणः  हृदयवासी 





हृषीकेशः  इन्द्रियहरूका स्वामी 





साक्षात्  साक्षात् 

भगवान्  भगवान् 

हरिः  श्रीहरि 

सङ्ीतिंतः  गाइनुभएको छ 


रामानन्दी दीका 


अ. 


द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 


वाक्यार्थ  यस श्रीमदभागवत महापुराणमा भक्तहरूका एक मात्र स्वामी र सम्पूर्ण पापलाई नष्ट 
गर्न हृदयवासी इन्द्रियाधीश भगवान् श्रीहरिको महिमागान गरिएको छ। 


अत्र ब्रह्म परं गुह्यं जगतः प्रभवाप्ययम् । 
ज्ञानं च तदुपाख्यानं प्रोक्तं विज्ञानसंयुतम् ॥ ४ ॥ 








पदढार्थ परं  अत्यन्त ज्ञानं  ज्ञान 

अत्र  यहाँ गुह्यं  गह्य तदुपाख्यानं च  त्यस ज्ञानको 
जगतः  संसारको ब्रह्म  ब्रह्मतत्व साधन समेत 

प्रभवाप्ययं  उत्पत्ति र लयका विज्ञानसंयुतं  अपरोक्ष प्रोक्तम्  बताइएको छ 

हेतु साक्षात्कार सम्मको 


ताक्यार्थ यस महापुराणमा सम्पूर्ण संसारका उत्पत्ति र लयका कारण भएका परं गुह्य 
ब्रह्मतत्वको वर्णन गरिएको छ । त्यसै गरी त्यही परमतत्वको अपरोन्न साक्षात्कारसम्मको ज्ञान र 
ज्ञानका साधनहरूसमेत बतादृएका छन् । 


भक्तियोगः समाख्यातो वैराग्यं च तदाश्रयम् । 

पारीक्षितमुपाख्यानं नारदाख्यानमेव च ॥ ५॥ 
पदार्थ  ं च  वैराग्य पनि नारदाख्यानं एव च  नारदको 
भक्तियोगः  भक्तियोग पारीक्षितं  परीक्षित् चरित्रसमेत बताइएको छ 


समाख्यातः  बतादएको छ राजासम्बन्धी 
तदाश्रयं  त्यसमा आश्रित रहने उपाख्यानं  कथा 


वाक्यार्थ  यहौँ भक्तियोग र त्यसको प्रमुख सहायक वैराग्यको पनि निरूपण गरिएको छ। त्यसै 
गरी परीक्षित् राजाको कथा र व्यासनारदसंवाद पनि बताद्रएको छ। 








प्रायोपवेशो राजर्षविप्रशापात् परीक्षितः। 
शुकस्य ब्रह्मषभस्य संवादश्च परीक्षितः ॥ ६॥ 


पढार्थ परीक्षितः  परीक्षित्को परीक्षितः  परीक्षित्को 
विप्रशापात्  ब्राह्मणको प्रायोपवेशः  अनशन व्रत संवादः च  संवादसमेत 
श्रापद्रारा ब्रह्यष॑भस्य  ब्रह्मर्षि बताइएको छ 

राजष न शुकदेवसंग 
  राजर्षिं शुकस्य  श्री 








ताक्यार्थ त्यसै गरी ब्राह्मणको श्राप परेपछि राजर्षिं परीकषित्ले गङ्गातटमा अनशन व्रत गरेको र 
ब्रह्र्षिश्रष्ठ श्रीशुकदेवसंग उनको संवाद भएको प्रसङ्ग पनि बताइएको छ। 


रामानन्दी दीका 


६०२८ 


द्वादश स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


व योगधारणयोत्कान्ति ्  ज ९ नारदाजयो स् 
त्कान्तिः संवादो नारदाजयोः। 
अवतारानुगीतं च सग॑ः प्राधानिकोऽग्रतः ॥ ७ ॥ 


पदार्थ 

योगधारणया  योगधारणाद्रारा 
उत्कान्तिः  शरीरत्याग गर्ने 
विधि 


नारदाजयोः  नारद र ब्रह्माको 
संवादः  वार्तालाप 
अवतारानुगीतं  अवतारहरूको 
सङकषिप्त चर्चा 





अध्याय १२ 


अयतः  महत्ततत्वदेखि 
प्राधानिकः  प्राकृतिक 

सगः च  सृष्टिको समेत वर्णन 
गरिएको छ 





ताक्यार्थ योगधारणाद्रारा शरीरत्याग गर्न विधि र नारद एवं ब्रह्माको संवाद अनि भगवानूका 
अवतारहरूको सङ्क्षिप्त चर्चा र॒महत्तत्वको क्रमले भएको प्राकृतिक सुष्टिको समेत वर्णन 


गरिएको छ। 


 विदुरोद्धवसंबाद् ५ स 
विदुरोद्धवसंवादः क्षत्तमेत्रेययोर्ततः। 
पुराणसंहिताप्र्नो महापुरुषसंस्थितिः ॥ ८ ॥ 


पदार्थ 

 विदुरोद्धवसंवाद ५. 

  विदुर र 
उद्धवको संवाद 

ततः  त्यसपछि 


क्षततमेत्रेययोः  विदुर र मत्रेयको 
संवाद 

पुराणसंहिताप्ररनः  
पुराणसंहिताको विषयमा प्रश्न र 





महापुरुषसंस्थितिः  
प्रलयकालमा परमात्माको 
अवस्थितिको विषयमा समेत 
बतादएको छ 





ताक्यार्थ यहाँ विदुर र उद्धवको संवाद त्यसपछि विदुरसंग भएको मेत्रेय ऋषिको संवाद 
बतादृएको छ, अनि पुराणसंहिताको विषयमा प्रश्न र प्रलयकालमा परमात्मा कसरी रहनुहुन्छ भन्ने 


विषयमा समेत बतादएको छ । 


ततः प्राकृतिकः सर्गः सप्त वेकृतिकाङ्च ये । 


 
यतः  जहांबाट 
वैराजः  विराट् 


पुरुषः  पुरुष भए 


ततो बह्माण्डसम्भूतिर्वेराजः पुरुषो यतः ॥ ९॥ 
पदार्थ र  सातवटा 
ततः  त्यसपछ्छि वेकृतिकाः च  विकृतिहरूद्रारा 
प्राकृतिकः  प्राकृतिक हने सृष्टि 
सगः  सृष्टि बताइयो ततः  त्यसपचछि 
ये  जुन ब्रह्याण्डसम्मभूतिः  ब्रह्माण्डको 








ताक्यार्थ तीन गुणहरूको क्षोभद्रारा हने प्राकृतिक सृष्टि, त्यसबाट हुने महत्त्व आदि सातवटा 
प्रकृतिका विकृतिबाट हने सृष्टि र यही क्रमले अनेक विकृतिहरूको सृष्टि हदे ब्रह्माण्डको 
उत्पत्तिप्रक्रिया बताइएको छ, जुन ब्रह्माण्डमा विराट्पुरुषको अवस्थिति छ। 


रामानन्दी दीका 


६०२९ 


द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 


कालस्य स्थूलसुक्ष्मस्य गतिः पदूमसमुदुभवः। 


भुव उद्धरणेऽम्भोधेहिरण्याक्षवधो यथा ॥ १० ॥ 
पदार्थ पदूमसमुटूभवः  प्रलयजलमा उद्धरणे  उद्धार गर्न क्रममा 
स्थूलसुक्ष्मस्य  स्थूल र सूक्ष्म कमलको उत्पत्ति यथा  जसरी 
कालस्य  कालको अम्भोधेः  सागरबाट दिरण्याक्षवधः  हिरण्याक्षवध 
गतिः  गति भुवः  पृथिवीको भएको थियो 








ताक्यार्थ यहाँ स्थूल र सूक्ष्म दुबैथरी कालको गति, यसै गरी प्रलयकालमा लोकपद्मको 
उत्पत्ति भएको कुरा र प्रलयजलबाट पृथिवीको उद्धार गर्ने क्रममा हिरण्याक्षवध भएको प्रसङ्ग पनि 
बताइएको छ। 


उरघ्वतिर्यगवाक्सर्मो ९  ध ९  , 
ऊध्वतियंगवाक्सगं रुद्रसगस्तथेव च । 
अधंनारीङ्वरस्याथ यतः स्वायम्भुवो मनुः ॥ १९॥ 


पढार्थ रुद्रसग॑ः च  रुद्रहरूको उत्पत्ति यतः  जहाँबाट 
उर्वतियंगवाक्सगंः  देवता, अथ  त्यसपछि स्वायम्भुवः  स्वायम्भुव 
पशु, पक्षी आदिको सृष्टि अधघंनारीरवरस्य  मनुः  मनु भए 

तथा एव  त्यसै गरी अर्धनारीनरस्वरूपको वर्णन 








ताक्यार्थ देवता, पशु, पक्षी र मनुष्य आदिको सृष्टि भएको र रद्रहरूको सृष्टि भएको कुरा 
पनि यह बताइएको छ, त्यसपछि जुन अर्धनारीनरको स्वरूपबाट स्वायम्भुव मनु उत्पन्न भए, 
त्यो कुरा पनि यहाँ बताइएको छ। 


रातरूपा च या स्त्रीणामाद्या प्रकृतिरुत्तमा । 
त धर्म॑पत्नीनां ५ ९ प्रजापते ४ 
सन्तानो घमंपत्नीनां कदमस्य प्रजापतेः ॥ १२॥ 


पढार्थ प्रकृतिः  रचना हुन् ती घ्मपत्नीनां  धर्मका पत्नी 
याजो रातरूपा च  शतरूपाको चरित्रभएका छोरीहरूको 

स्त्रीणां  स्त्रीहरूमध्ये पनि सन्तानः  सन्ततिपरम्परा 
आद्या  पहिली प्रजापतेः  प्रजापति बतादयो 

उत्तमा  उत्तम कदंमस्य  कर्दमका 








वाक्यार्थ त्यही अर्धनारीनर शरीरबाट स्त्रीहरूमध्ये पहिली उत्तम शतरूपाको पनि उत्पत्ति भयो । 
त्यसे गरी प्रजापति कर्दमका नौवटी च्छेरीहरू जो धर्मका पत्नी भए तिनीहरूको उत्पत्ति भएको 
प्रसङ्गसमेत बतादएको छ। 


रामानन्दी दीका 


६०३० 


द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 


अवतारो भगवतः कपिलस्य महात्मनः। 
देवहूत्याश्च संवादः कपिरेन च धीमता ॥ १३॥ 


पढार्थ अवतारः च  अवतार पनि ्  देवहूतिको 
महात्मनः  उदारचरित्र भएका बतादएको छ संवाद चः  संवाद पनि 
भगवतः  भगवान् धीमता  परमनबुद्धिशाली बतादइएको छ 

कपिलस्य  कपिलदेवको कपिलेन  कपिलसंग 








ताक्यार्थ यह उदारचरित्र भगवान् कपिलदेवको अवतार भएको कथा र परमबुद्धिशाली 
कपिलदेवसंग माता देवहूतिको संवाद समेत बतादइएको छ। 


नव्रह्मसमुत्पत्तिदंक्षयज्ञविनारानम् । 
धरुवस्य चरितं पञ्चात् पृथोः प्राचीनवर्हिषः ॥ ४ ॥ 








पढार्थ विध्वंस पृथोः  पृथुको चरित्र र 
नवब्रह्यसमुत्पत्तिः  मरीचि घुवस्य  ध्रुवको प्राचीनबहिंषः  प्राचीनबर्हिको 
आदि नौ प्रजापतिहरूको उत्पत्ति चरितं  चरित्र चरित्र पनि बताइएको छ 
दक्षयज्ञविनाशनं  दक्षयज्ञको पश्चात्  त्यसपछि 


ताक्यार्थ मरीचि आदि नौ प्रजापतिहरूको उत्पत्ति भएको प्रसङ्ग, दक्षको यज्ञविध्वंस भएको 
प्रसङ्ग, ध्रुवको चरित्र यसै गरी महाराज पुथु र प्राचीनबर्हिको चरित्र समेत बताइएको छ । 


नारदस्य च संवादस्ततः प्रियतं द्विजाः । 
नाभेस्ततोऽनुचरितमृषभस्य भरतस्य च ॥ १५॥ 








पढार्थ ग  त्यसपछि अनुचरितं  चरित्र 

द्विजाः  हे ऋषिहरू परयतं  प्रियत्रतको चरित्र ऋषभस्य  ऋषभदेवको र 
नारदस्य  नारदसंगको बतादृएको छ भरतस्य च  भरतको समेत 
संवादः च  संवाद पनि ततः  त्यसपच्छि चरित्र बतादएको छ 
बताइएको छ नाभेः  नाभिको 


वाक्यार्थ हे ऋषिहरू ! प्राचीनबर्हिसंग नारदको संवाद भएको प्रसङ्ग पनि यहाँ बतादएको छ । 
त्यसै गरी राजा प्रियत्रतको उपाख्यान र क्रमैसंग नाभि, ऋषभदेव र भरत आदिको चरित्रसमेत 
यहां बताइएको छ । 

दरीपवषंससुद्राणां गिरिनिदयुपवणंनम् । 

ज्योतिरूचक्रस्य संस्थानं पाताठनरकस्थितिः ॥ १६॥ 


रामानन्दी दीका 


६०३१ 


द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 
पदढार्थ नदीहरूको वर्णन नरकको स्थितिसमेत बताइएको 
दीपवषंसमुद्राणां  द्वीप, वर्ष र ज्योतिश्चक्रस्य  ज्योतिश्चक्रको छ 

समुद्रहरूको वर्णन संस्थानं  अवस्थिति 

गिरिनदयुपवणंनं  पर्वत र पातालनरकस्थितिः  पाताल र 








ताक्यार्थ सात द्वीप, त्यसका वर्षं उपवर्षहरू, ती द्रीपहरूलाई द्ुटयाउने समुद्र, मर्यादा पर्वतहरू 
र अनेक प्रकारका नदीहरूको वर्णनसमेत यहाँ गरिएको छ । त्यय गरी ज्योतिश्चक्रको अवस्थिति 
अनि पाताल र नरकको अवस्थितिको बारेमा समेत यहाँ बताइएको छ। 


दक्षजन्म प्रचेतोभ्यस्तत्पुत्रीणां च सन्ततिः। 
यतो देवासुरनरास्तियंङ्नगखगादयः ॥ १७ ॥ 


पदार्थ ॥ नच  सन्तानपरम्परा तियंङ्नगखगादयः  पशु पर्वत 
स जाबा ड    

दक्षजन्म  दक्षको जन्म देवासुरनराः  देवता, राक्षस र पनि बतादएको छ 

तत्पुत्रीणां  तिनका पुत्रीहरूको मानिसहरू 








वाक्यार्थ प्रचेताहरूबाट दक्षको उत्पत्ति भएको र उनबाट साटीवटी छोरीहरूको जन्म भएको 
प्रसङ्ग पनि यहाँ बताइएको छ । तिन दक्षपुत्रीहरूबाट देवता, असुर, मानिस, पशु, पर्वत र पक्षी 
आदि प्राणीहरूको उत्पत्ति भएको प्रसङ्गसमेत यहाँ बताइएको छ। 


त्वाष्ट्रस्य जन्म निधनं पुत्रयोश्च दितेद्विजाः। 
देत्येश्वरस्य चरितं प्रहादस्य महात्मनः ॥ १८ ॥ 





पदार्थ निधनं  निधनको प्रसङ्ग   दैत्यराज 

द्विजाः  हे ऋषिहरू दितिः  दितिका महात्मनः  महात्मा 
त्वाष्टस्य  वृत्रासुरको पुत्रयोः च  दुई पुत्रहरूको प्रहाद्स्य  प्रह्मादको 

जन्म  उत्पत्ति प्रसङ्ग चरितम्  चरित्र पनि बताइयो 


ताक्यार्थ हे ऋषिहरू ! यहाँ त्वष्टराको पुत्र वृत्रासुरको उत्पत्ति र परमधामगमनको चरित्र 
तादयो र ॒दितिका हिरण्याक्ष र हिरण्यकशिपु यी दुई पुत्रहरूको प्रसङ्ग र महात्मा दैत्यराज 
प्रह्नादको चरित्रसमेत बतादयो । 


मन्वन्तरानुकथनं गजेन्द्रस्य विमोक्षणम् । 
मन्वन्तरावतारार्च विष्णोहयशिरादयः ॥ १९॥ 
पढार्थ मन्वन्तरानुकथनं  मन्वन्तरहरूको कथा 


रामानन्दी दीका 


६०३२ 
द्रादश स्कन्ध 
गजेन्द्रस्य  गजेन्द्रको 


विमोक्षणं  मोक्ष 
विष्णोः  भगवान् विष्णुको 


श्रीमद्भागवत 


अध्याय १२ 


हयरिरादयः  हयग्रीव आदि अवतारहरूसमेत बताइए 


मन्वन्तरावताराः च  
मन्वन्तरपिच्छेका 


वाव्यार्थ त्यसै गरी यस महापुराणमा मन्वन्तरहरूको प्रसङ्ग र ॒गजेन्द्रको मूक्ति भएको प्रसङ्ग 
पनि बताइएको छ अनि भगवान् विष्णुको मन्वन्तरैपिच्छे हुने अनेक अवतारहरूको प्रसङ्गसमेत 
बताइएको छ । 

कोर्मं धान्वन्तरं मात्स्यं वामनं च जगत्पतेः। 

क्षीरोदमथनं तद्वदमतार्थे दिवोकसाम् ॥ २०॥ 


मात्स्यं  मत्स्य अवतार 
वामनं च  वामन अवतारसमेत 
तद्त्  त्यसै गरी 

अमृतार्थे  अमृतका लागि 


ताक्यार्थ जगत्पत्ति भगवान् विष्णुका कूर्म, धन्वन्तरि, मत्स्य, वामन आदि अवतारहरूको प्रसङ्ग 
र अमृतका लागि देवताहरूले गरेको समुद्रमन्थनको प्रसङ्समेत यहाँ बतादृएको छ। 


देवासुरमहायुद्धं राजवंशालुकीतंनम् । 

इक्ष्वाकुजन्म तद्वशः सुद्युम्नस्य महात्मनः ॥ २९॥ 
इलोपाख्यानमत्रोक्तं तारोपाख्यानमेव च । 
सूयवंशानुकथनं शशादाद्या नृगाद्यः ॥ २२॥ 


दिवोकसां  देवताहरूको 
क्षीरोदमथनम्  समृद्रमन्थनसमेत 
बतादइएको छ 


पदार्थ 

जगत्पतेः  जगत्पति भगवान्को 
कोर्म  कूर्म अवतार 

धान्वन्तरं  धन्वन्तरि अवतार 














पार्थ र तारोपाख्यानं एव च  ताराको 
अत्र  यस महापुराणमा तद्वशः  उनको वंशविस्तार कथासमेत बताइयो 
देवासुरमहायुद्धं  भएको प्रसङ्ग त्यही क्रममा सूयवंशानुकथनं  सूर्यवंशी 
देवासुरसंग्रामको प्रसङ्ग महात्मनः  महात्मा राजाहरूको चरित्र 
राजवंशानुकीतनं  सुद्युम्नस्य  सुद्युम्नको चरित्र रशादाद्याः  शशाद आदिर 
राजवंशहरूको वर्णन इलोपाख्यानं  इलाको कथा नृगादयः  नुग आदिको 
इक्ष्वाकुजन्म  इक्ष्वाकुको जन्म उक्तं  बताइयो प्रसङ्गसमेत बताइएको छ 


ताक्यार्थ यस महापुराणमा देवता र दानवबविच भएको महायुद्धको प्रसङ्ग बताइयो भने 
राजवंशहरूको चरित्रसमेत बताइयो । त्यसै क्रममा राजा इक्ष्वाकुको जन्म र उनको वंशविस्तार 
भएको प्रसङ्ग, उनका पुत्र सुद्युम्न इला नामकी स्त्री भएको कथा र ताराको कथासमेत यहाँ 
बतादइएको छ। यसै गरी सूर्यवंशीय राजाहरूको प्रसङ्गमा शशाद र नृग आदि राजाहरूको 
चरित्रसमेत बताइएको छ । 


रामानन्दी दीका 


६०३२ 


द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 


, चाथ भ ककुत्स्थस्य 
सोकन्यं चाथ रायौतेः ककुत्स्थस्य च धीमतः। 
खट्वाङ्गस्य च मान्धातुः सोभरे सगरस्य च ॥ २६॥ 


पदार्थ धीमतः  बुद्धिमान् मान्धातुः  मान्धाता राजाको 
सोकन्यं च  सुकन्याको ककुत्स्थस्य च  ककुत्स्थको सोभरेः  सौभरि ऋषि र 
चरित्रसमेत चरित्र सगरस्य च  सगर राजाको 
अथ  यसपचछि खट्वाङ्गस्य च  खट्वाङ्ग चरित्रसमेत बतादएको छ 
रायोतेः  शर्यातिको चरित्र राजाको र 








ताक्यार्थ यहाँ शर्याति र सुकन्याको चरित्र र बुद्धिमान् ककुत्स्थ राजाको चरित्रसमेत बताइएको 
छ । त्यसै गरी खटवाङ्गको चरित्र, मान्धाता राजा र सौभरि ऋषिको र सगर राजाको चरित्रसमेत 
बताइएको छ । 


रामस्य कोशलेन्द्रस्य चरितं किल्बिषापहम्। 
निमेरङ्गपरित्यागो जनकानां च सम्भवः ॥ २४॥ 


पदार्थ चरितं  चरित्र बताइयो सम्भवः च  उत्पत्तिको 
कोशलेन्द्रस्य  अयोध्यापति निमेः  निमि राजाको विषयमा समेत बताइएको छ 
रामस्य  श्रीरामचन्द्रको अङ्गपरित्यागः  देहत्याग 

किल्विषापहं  पापनाशक जनकानां  जनकहरूको 








ताक्यार्थ त्यस्तै अयोध्यापति श्रीरामचन्द्र भगवान्को पापलाई नष्ट गर्ने चरित्र बतादइएको छ। 
त्यसै गरी निमि राजाको देहत्याग र त्यसबाट विदेह जनकवंशको सुरुवात भएको प्रसङ्गसमेत यहाँ 
बताइएको छ । 


रामस्य भागवेन्द्रस्य निश्षत्रकरणं भुवः । 
एलस्य सोमवंशस्य ययातेनंहुषस्य च ॥ २५॥ 








पदढार्थ निशक्षत्रकरणं  क्षत्रियहरूको एेलस्य  एेल राजा 
भागवेन्द्रस्य  भृगुवंशघ्रेष्ठ विनाश ययातेः  ययाति र 
रामस्य  परशुरामद्रारा गरिएको सोमवंशस्य  सोमवंशका नहुषस्य च  नहुषको 
भुवः  पृथिवीभरका राजाहरूमध्ये प्रसङ्गसमेत बतादृएको छ 


वाव्यार्थ यहाँ भृगुवंशमा उत्पन्न भएका परशुरामद्रारा पृथिवीलाई क्षत्रियरहित बनाइएको प्रसङ्ग 
र सोमवंशीय राजाहरूमध्ये एेल, ययाति र नहुषको प्रसङ्ग पनि बताइएको छ। 


रामानन्दी दीका 


६०२० 
द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 


दोष्यन्तेर्भरतस्यापि शन्तनोस्तत्सुतस्य च । 
ययाते्ज्येष्पुत्रस्य    लुकीरतिंत 
ययातेज्येष्टपुत्रस्य यदोवंशोऽ  ॥ २६॥ 


पदढार्थ शन्तनोः  शन्तनु राजा ज्येष्ठपुत्रस्य  जेठा छोरा 
दोष्यन्तेः  द्ष्यन्तपुत्र तत्सुतस्य च  तिनका छोरा यदोः  यदुको 

भरतस्य अपि  भरतको भीष्मको चरित्रसमेत वंशः  वंशसमेत 
चरित्रसमेत ययातेः  ययातिका अनुकीतिंतः  बतादयो 








ताक्यार्थ यहाँ दुष्यन्तपुत्र॒ भरतको चरित्र र महाराज शन्तनु एवं तिनका पुत्र भीष्मको 
चरित्रसमेत बतादइयो । त्यसै गरी ययातिका जेठा छोरा यदुको वंशपरम्परा बतादइयो । 


यत्रावतीणोँ भगवान् कृष्णाख्यो जगदीश्वरः । 
वसुदेवगृहे जन्म ततो वृद्धिश्च गोकुले ॥ २७॥ 


पढार्थ अवतीणंः  अवतीर्ण हुनुभयो गोकुले  गोकुलमा 

यत्र  जुन कुलमा वसुदेवगृहे  वसुदेवको घरमा वृद्धिः  बठेको प्रसङ्ग समेत 
कृष्णाख्यः  श्रीकृष्णनामक उहाँ बताइएको छ 

जगदीश्वरः  जगदीश्वर जन्म  जन्मिएको 

भगवान्  भगवान् ततः च  त्यसपच्छि 








ताक्यार्थ यही यदुवंशमा ने जगदीश्वर भगवान् श्रीकृष्णरूपले अवतीर्ण हुनुभयो । वसुदेवको 
घरमा उहाँको जन्म भएको र गोकुलमा गई उहाँ बद्नुभएको प्रसङ्ग समेत यहाँ बतादएको छ। 


तस्य कमांण्यपाराणि कीतिंतान्यसुरद्विषः। 
पूतनासुपयःपानं शकटोच्चाटनं रिरोः ॥ २८ ॥ 








पदार्थ अपाराणि  अनन्त दुधसमेत प्राण पिद्दिनुभएको 
असुरद्विषः  असुरनाशक कीतिंतानि  बताइएका छन् शकटोच्चाटनम्  शकटासुरलाई 
तस्य  ती भगवान्का शिः  शिशुअवस्थामा नै नष्ट गरिदिनुभएको कुरा पनि 
कमोणि  लीलाहरू पूतनासुपयःपानं  पूतनाको यहाँ बताइएको छ 


ताक्यार्थ असुरविनाशक भगवान् श्रीकृष्णका लीलाहरू अनन्त छन्। शिशु अवस्थामा नै उहाँले 
पूतनाको स्तनपानसंगे प्राण नै पिद्दिनुभएको र शकटासुरको विनाश गरिदिनुभएको प्रसङ्ग पनि 
यहां बतादएको छ । 
  भ किस 
तृणावतस्य नष्पषस्तथव बक्वत्सयाः। 
धेनुकस्य सहभ्रातुः प्रम्बस्य च संक्षयः ॥ २९॥ 


रामानन्दी दीका 


६०३५ 








द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 
पढार्थ बकवत्सयोः  बकासुर र प्रलम्बस्य च  प्रलम्बासुरको 
तथेव  त्यसै गरी वत्सासुरको विनाश समेत 

तृणावतंस्य  तुणावर्वलाई सहभ्रातुः  भादपरिवारले युक्त संक्षयः  विनाश भएको प्रसङ्ग 
निष्पेषः  चूरचूर पार्य धेनुकस्य  धेनुकासुरको र॒ पनि यहाँ बतादएको छ 


ताक्यार्थ भगवानूले तुणावर्वलाई मारिदिनुभएको, बकासुर र वत्सासुरको संहार गर्नुभएको एवं 
परिवारले सहित धेनुकासुरको र प्रलम्बासुरको विनाश गर्नुभएको प्रसङ्गसमेत यहाँ बतादएको छ। 


गोपानां च परित्राणं दावाग्नेः परिसपंतः । 
दमनं कालियस्याहेमंहाहेन॑न्द्मोक्षणम् ॥ ० ॥ 


पढार्थ प्रसङ्ग नन्द्मोक्षणम्  नन्दलाई 
परिसपंतः  फेलिरहेको कालियस्य  कालिय जोगाएको प्रसङ्गसमेत बतादएको 
दावाग्नेः  उडेलोबाट अहेः  नागको छ 

गोपानां  गोपहरूको दमनं  दमन र 

परित्राणं च  रक्षा गरिएको महाहेः  अजिङ्गरबाट 








वाक्यार्थ चरितफ फैलिएको उढेलोबाट गोपहरूको रक्षा गरिएको प्रसङ्ग र भगवान् श्रीकृष्णले 
कालियनागको दमन गर्नुभएको र अजिङ्गरबाट नन्दलाई द्ुटाउनुभएको प्रसङ्ग समेत बताइएको छ। 


व्रतचयां तु कन्यानां यत्र तुष्टोऽच्युतो तरतेः । 
प्रसादो यज्ञपत्नीभ्यो विप्राणां चानुतापनम् ॥ २१॥ 


पदार्थ अच्युतः  श्रीकृष्ण विप्राणां  ब्राह्मणहरूलाई 
कन्यानां तु  ब्रजकन्याहरूको तुष्टः  प्रसन्न हुनुभएको प्रसङ्ग अनुतापनं च  पश्चात्ताप 
व्रतचयां  कात्यायनीत्रत यज्ञपत्नीभ्यः  भएको प्रसङ्समेत बतादइएको छ 
यत्र  जहाँ यज्ञपत्नीहरूमाथि 

व्रतैः  त्रतद्रारा प्रसादः  कृपा 








वाक्यार्थ यहाँ ब्रजकन्याहरूले भगवत्प्रीतिका लागि कात्यायनीत्रत गरेको र उनीहरूका त्रतद्रारा 
भगवान् श्रीकृष्ण खुसी हुनुभएको प्रसङ्ग अनि भगवान्ले यज्ञपत्नीहरूमाथि कृपा गर्नुभएको र 
तिनका पति ब्राह्मणहरू चाहं पश्चात्तापमा परेको प्रसङ्गसमेत बताइएको छ । 

त गोवर्धनोद्धारणं भ ५ सुरभेरथ 

गावधनद्धारण च शक्रस्य सुरभरथ। 

न स्त्रीभि ९ 

यज्ञाभषक कृष्णस्य  क्रीडा च रात्रषु ॥ ३२॥ 

पदढार्थ गोवधंनोद्धारणं च  गोवर्धन धारण गरिएको प्रसङ्ग 


रामानन्दी दीका 


६०२६ 


द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 
अथ  त्यसपछि यज्ञाभिषेकं  पूजा र क्रीडा  रासक्रीडा गरिएको 
राक्रस्य  इन्द्र र गोविन्दाभिषेक भएको प्रसङ्ग प्रसङ्ग पनि बतादएको छ 

सुरभेः  कामधेनुद्रारा रात्रिषु च  शरत्पूर्णिमामा 

कृष्णस्य  श्रीकृष्णको स्तरीमिः  गोपीहरूसंग 








वाक्यार्थ  भगवान् श्रीकृष्णले गोवर्धन पर्वतलाई धारण गर्नुभएको, त्यसपछि इन्द्र र कामधेनुले 
भगवान्को पूजा र गोविन्दाभिषेक गरेको प्रसङ्ग बताद्रएको छ, त्यसै गरी शरतपूर्णिमाको रातमा 
भगवानूले गोपीहरूसंग गर्नुभएको रासक्रीडाको समेत यहाँ वर्णन गरिएको छ। 


९ ५५ .   
रद्कुचूडस्य दुदधेव॑घो ऽरिष्टस्य केशिनः । 
अक्रूरागमनं पञ्चात् प्रस्थानं रामकृष्णयोः ॥ ३३॥ 








पदार्थ केरिनः  तथा केशीको रामकृष्णयोः  बलराम र 
दुबदधेः  दुष्टबुद्धि भएको वधः  वध श्रीकृष्णको 

शद्खचूडस्य  शङ्खचूडको पर्चात्  त्यसपच्छि प्रस्थानम्  मथुराप्रस्थानको 
अरिष्टस्य  अरिष्टासुरको अक्रूरागमनं  अक्रूरको आगमनविषय समेत बतादएको छ 


वाक्यार्थ त्यसपछि दुष्टबुदधि भएको शङ्खचूड, अरिष्टासुर र केशीनामक राक्षसको वध भएको 
प्रसङ्ग बताइएको छ भने मथुराबाट अक्रूर आदसकेपछि भगवान् श्रीकृष्ण र बलराम त्यते प्रस्थान 
गर्नुभएको प्रसङ्ग पनि बतादएको छ । 


व्रजस्त्रीणां विकापङ्च मथुरालोकनं ततः । 
गजमुष्टिकचाण्रकंसादीनां च यो वधः ॥ ३४॥ 








पदार्थ मथुरालोकनं  मथुराको कंस आदिको 

व्रजस्त्रीणां  व्रजस्त्रीहरूको अवलोकन यः  जुन 

विलापः च  विलाप गजमुष्टकचाणुरकंसादीनां  वधः च  वध भयो त्यो पनि 
ततः  त्यसपछि कुवलयापीड, मुष्टिक, चाणूर र बताइएको छ 


ताक्यार्थ भगवान् मथुरा जाँदा व्रजवासी गोपीहरूले गरेको विलाप र भगवानूले मथुराको 
अवलोकन गर्नुभएको प्रसङ्ग अनि कुवलयापीड हात्ती, मुष्टिक, चाणूर आदि योद्धा र कंस आदि 
दुष्टहरूको वध गरिएको प्रस ङ्गसमेत यहाँ बतादएको छ। 


मृतस्यानयनं सूनोः पुनः सान्दीपनेगुरोः। 
मथुरायां निवसता यदुचक्रस्य यत्प्रियम् । 
कृतमुद्धवरामाम्यां युतेन हरिणा द्विजाः ॥ ३५॥ 


रामानन्दी दीका 


६०३७ 


द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 
पदढार्थ आनयनं  ल्याइएको चरित्र यदुचक्रस्य  यदुवंशीहरूको 
द्विजाः  हे ऋषिहरू मथुरायां  मथुरामा यत्  जुन 

गुरोः  गुरु निवसता  बस्नुर्हदा प्रियं  हित 

सान्दीपनेः  सान्दीपनिका उद्धवरामाभ्यां  उद्धव र कृतम्  गरियो त्यो पनि 
मृतस्य  मेका बलरामले बताइएको छ 

सूनोः  छोरालाई युतेन  सहित 

पुनः  फेरि हरिणा  श्रीकृष्णद्रारा 








वाव्यार्थ हे ऋषिहरू ! भगवान् श्रीकृष्णले सान्दीपनि गुरुका मरिसकेका छोरालाई फेरि 
ल्याइदिनुभएको चरित्र बताइएको छ । त्यसै गरी मथुरामा बस्दा उहाँले उद्धव र बलरामले सहित 
भई यदुवंशीहरूको हित गर्नुभएको चरित्रसमेत बताइएको छ । 


जरासन्धसमानीतसेन्यस्य 
रासन बहुशो वधः। 
घातनं यवनेन्द्रस्य कुशस्थल्या निवेशनम् ॥ ३६ ॥ 


पदढार्थ बहुशः  अनेक चोटि कुङशस्थल्याः  द्रारकापुरीको 
जरासन्धसमानीतसेन्यस्य  वधः  विनाश निवेशनम्  निर्माणको विषयमा 
जरासन्धद्रारा ल्याइएका यवनेन्द्रस्य  कालयवनको पनि बतादएको छ 

सेनाहरूको घातनं  मारण 








ताक्यार्थ जरासन्धले अनेक पटक जम्मा पारेका सेनाहरूको भगवान् श्रीकृष्णले नाश 
गरिदिनुभएको, कालयवनलाई मारिदिनुभएको र द्वारकापुरीमा मथुरावासीहरूलाई सार्नुभएको कथा 
समेत यहां बतादृएको छ । 


आदानं पारिजातस्य सुधायाः सुराख्यात्। 
रुकिमण्या हरणं युद्धे प्रमथ्य द्विषतो हरेः ॥ ३७ ॥ 








पदढार्थ आदानं  ल्याउनु प्रमथ्य  परास्त गरी 
सुराख्यात्  देवलोकबाट हरेः  भगवानूद्रारा रुक्मिण्याः  रुविमिणीको 
पारिजातस्य  पारिजात र॒ युद्धे  युद्धमा हरणम्  हरण गरिएको 
सुधमांयाः  देवसभालाई द्विषतः  शत्रुहरूलाई चरित्रसमेत यहां बताइएको छ 


ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णले देवलोकबाट कल्पवृक्ष पारिजात र देवसभा सुधर्मालाई 
ल्याउनुभएको त्यसै गरी द्वेष गर्ने रुक्मी आदिलाई परास्त गरी रुक्मिणीको हरण गर्नुभएको कथा 
समेत यहां बतादृएको छ । 


हरस्य जृम्भणं युद्धे बाणस्य भुजकृन्तनम् । 
पराग्ज्योतिषपतिं हत्वा कन्यानां हरणं च यत् ॥ ३८ ॥ 


रामानन्दी दीका 


६०३८ 


द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 
पदार्थ भुजकृन्तनं  हातहरू काटिएको यत्  जुन 
युद्धे  युद्धमा प्राग्ज्योतिषपतिं  प्राग्ज्योतिष हरणं च  उद्धार गरिएको 


हरस्य  भगवान् शङरलाई नगरको राजा भौमासुरलाई कथासमेत बताइएको छ 
जृम्भणं  मोहित गर्नु हत्वा  मारेर 

बाणस्य  बाणासुरको कन्यानां  कन्याहरूको 
वाव्यार्थ युद्धस्थलमा भगवान् शडूरलाई जुम्भणास्त्रदारा मोहित गरिएको र बाणासुरका हातहरू 
काटिदिनुभएको प्रसङ्ग र प्रारज्योतिषनगरको राजा भौमासुरलाई मारी उसले थुनेका कन्याहरूको 


उद्धार गर्नुभएको प्रसङ्गसमेत यहाँ बताइएको छ । 








चेदपोण्डकदाल्वानां दन्तवकस्य दुर्मतेः। 
साम्बरो द्विविदः पीठो मुरः पञ्चजनादयः ॥ ३९॥ 
माहात्म्यं च वधस्तेषां वाराणस्यारच दाहनम् । 
भारावतरणं भूमेनिमित्तीकृत्य पाण्डवान् ॥ ४०॥ 








पढार्थ दविविद्ः  द्विविद वाराणस्याः  वाराणसीको 
चेद्यपोण्ड्कशाल्वानां  पीठः  पीठ दाहनं  दहन भएको प्रसङ्ग 
शिशुपाल, पौण्ड़क, शाल्व मुरः  मुर र पाण्डवान्  पाण्डवहरूलाई 
आदिको पञ्चजनादयः  पञ्चजन आदि निमित्तीकृत्य  निमित्त बनाई 
दुर्मतेः  दुर्बुद्धि तेषां  ती सबै असुरहरूको भूमेः  पृथिवीको 

दन्तवक्रस्य  दन्तवक्रको नाश माहात्म्यं  पराक्रम र भारावतरणं च  भारहरण 
भएको चरित्र वधः च  उनीहरूको वध गर्नुभएको प्रसङ्गसमेत बतादएको 
शम्बरः  शम्बरासुर भएको प्रसङ्ग छ 

ताक्यार्थ यहाँ भगवान्ले शिशुपाल, पौण्ड्क, शाल्व र दन्तवक्र आदि दुर्बुद्धि राजाहरूलाई 


नष्ट गर्नुभएको प्रसङ्ग बताइएको छ । यसै गरी शम्बरासुर, द्विविद, पीठ, मुर र पञ्चजन आदि 
दैत्यहरूको पराक्रमको वर्णन गर्दै उनीहरूलाई पनि भगवानूले मारिदिनुभएको प्रसङ्ग बतादइएको छ । 
यसै गरी चक्रद्वारा वाराणसी पुरीलाई जलाददिनुभएको र पाण्डवहरूलाई निमित्त बनाई पुथिवीको 
भार हरण गर्नुभएको प्रसङ्गसमेत यहाँ बतादएको छ। 


विप्रशापापदेशेन संहारः स्वकुलस्य च । 
उद्धवस्य च संवादो वसुदेवस्य चादुभुतः ॥ ४१॥ 


पदार्थ 


श्रापको निहूुले 


विप्रशापापदेशेन  ब्राह्मणहरूको स्वकुलस्य  आप्नो कुलको 


संहारः च  संहार गर्नुभएको 
प्रसङ्गसमेत 


रामानन्दी दीका 


६०३९ 


द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 
उद्धवस्य  उद्धव र भएको संवादः च  संवादसमेत 
वसुदेवस्य च  वासुदेवको बिच अटुभुतः  अद्भुत बतादएको छ 


ताक्यार्थ भगवान्ले ऋषिहरूको श्रापको नि्हंले आपनै कुलको संहार गर्नुभएको प्रसङ्ग पनि 
यह बतादइएको छ। यसै गरी भगवानूसंग उद्धवको अदभुत संवाद भएको प्रसङ्ग पनि यहाँ 
बताइएको छ । 


यत्रात्मविद्या ह्यखिला प्रोक्ता घ्मविनिर्णंयः। 
ततो मत्यंपरित्याग आत्मयोगानुभावतः ॥ ४२॥ 








पदढार्थ आत्मविद्या  आत्मविद्याको आत्मयोगको प्रभावले 

हि  निश्चय नै विषयमा मत्यंपरित्यागः  मर्त्यलोकको 
यत्र  जुन प्रसङ्गमा प्रोक्ता  बताइएको छ त्याग गर्नुभएको प्रसङ्ग पनि 
धमविनिणंयः  धर्मको निर्णय रततः  त्यसपचछ्छि बतादएको छ 

अखिला  सम्पूर्ण आत्मयोगानुभावतः  


ताक्यार्थ उद्धवसंगको संवादमा धर्मको निर्णय र सम्पूर्णं आत्मविद्याको वर्णन गरिएको छ। 
त्यसपछि भगवान्ले आफ्नो योगको प्रभावले मर्त्यलोकलाई छोडनुभएको चरित्रसमेत यहाँ 
बताइएको छ। 


युगलक्षणवृत्तिर्च कलो नृणामुपप्ठवः। 
चतुविंधदच प्रलय उत्पत्तिस्तिविधा तथा ॥ ५३॥ 








पदार्थ नृणां  मानिसहरूको तथा  त्यसै गरी 
युगलक्षणवृत्तिः च  युगहरूका उपप्लवः  अनाचार त्रिविधा  तीन प्रकारको 
लक्षण र त्यसका वृत्तिहरू चतुविंधः  चार प्रकारको उत्पत्तिः च  उत्पत्तिको 
कठो  कलियुगमा प्रख्यः  प्रलय विषयमा समेत बतादएको छ 


ताक्यार्थ यँ युगहरूका लक्षण र त्यसमा रहने प्राणीहरूका व्यवहारहरूसमेत बतादए । त्यसै 
गरी कलियुगमा मानिसहरूको अनाचारको प्रसङ्गसंगसंगे चारथरी प्रलय र तीनथरी उत्पत्तिको 
प्रसङ्गसमेत यहां बतादएको छ । 


देहत्यागङ्च राजर्षेविष्णुरातस्य धीमतः। 
शाखाप्रणयनमृषेमांकण्डयस्य सत्कथा ॥ 
महापुरुषविन्यासः सूर्य॑स्य जगदात्मनः ॥ ४४॥ 

पढार्थ धीमतः  बुद्धिमान् राजः  राजर्षि 


रामानन्दी दीका 


६०८० 


द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 


ऋषेः  ऋषि 

माकण्डयस्य  मार्कण्डेयको 
सत्क्था  पवित्र कथा अनि 
महापुरुषविन्यासः  परमपुरुष 
परमात्माको स्वरूपरहस्य र 
ताक्यार्थ यस महापुराणमा परमज्ञानी राजर्षिं परीभ्षित्को देहत्याग भएको प्रसङ्ग, वेदहरूको 
शाखा विभाजनको वर्णन र ऋषि मार्कण्डेयको पावनचरित्र समेत बतादएको छ । त्यसै गरी 
भगवानूका अङ्ग उपाङ्गहरूका रहस्य र विश्वात्मा सूर्यको विभूतिको निरूपणसमेत गरिएको छ। 


विष्णुरातस्य  परीक्षित्को 
देहत्यागः च  देहत्यागसमेत 
बतादएको छ 

राखाप्रणयनं  वेदको 
शाखाविभाजन र 


जगदात्मनः  जगदात्मा 
सूयंस्य  सूर्यको विभूतिसमेत 
बतादइएको छ 








इति चोक्त द्विजश्रेष्ठा यत्पृष्टोऽहमिहास्मि वः। 
ठीलावतारकमोणि कीतिंतानीह सवशः ॥ ५५॥ 


पदढार्थ पृष्टः  सोधिएको भगवानूका लीला र 
द्विजश्रेष्ठाः  हे श्रेष्ठ ब्राह्मणहरूअस्मि  धिप अवतारचरित्रहरू 

अहं  म इति  यसप्रकार सवंशः  सम्पूर्ण रूपले 
इह  यहाँ उक्तं  सबै बतादयो कीतिंतानि  बताइए 
वः  तपा्ईहरुद्रारा इह  यहां 

यत्  जे लीलावतारकमौणि च  








वाक्यार्थ हे श्रेष्ठ ब्राह्मणहरू ! यसप्रकार तपार्ईहरूले मलाई यहाँ जेजे सोध्नुभएको धियो, ती 
सबे कुरा मेले बताएं । यहाँ सम्पूर्ण रूपले भगवान्कै लीला र अवतारचरित्रहरू पनि बताइएका 
छन्। 


पतितः स्खलितद्चातंः क्षुत्त्वा वा विवशो गृणन् । 
हरये नम इत्युच्चेमुंच्यते सव॑पातकात् ॥ ४६॥ 


पदार्थ 
पतितः  खस्दा लडदा 
स्खलितः  चिप्लिंदा 


कुत्वा वा  हांच्छयु गर्दा पनि 
विवशः  विवश हदा समेत 
हरये नमः इति  हरये नमः भनी 
उच्चैः  उच्च स्वरले 





आतः च  दुःख भोग्दा 


गृणन्  उच्चारण गर्दा 
सवंपातकात्  सबैथरी 
पापहरूबाट 





मुच्यते  मुक्त हृन्छ 


ताक्यार्थ जो व्यक्ति खस्दा, चिप्लिंदा, दुःखित हदा वा हाँच्छयु आदि आदा समेत विवशताले 
भए पनि !हरये नमः भनी उच्च स्वरले बोल्दछ भने त्यो व्यक्ति सबेथरी पापबाट मुक्त हन्छ । 


सङ़ीत्यंमानो भगवाननन्तः श्रुतानुभावो व्यसनं हि पुंसाम् । 
प्रविश्य चित्तं विधुनोत्यरोषं यथा तमोऽ कोँऽभ्रमिवातिवातः ॥ ७ ॥ 


रामानन्दी दीका 


द्वादश स्कन्ध 


पढार्थ 

हि  निश्चय नै 

श्रुतानुभावः  माहात्म्यश्रवण 
गरिनुभएका 

सङ्ीत्यंमानः  गुणकीर्तन 
गरिनुभएका 

भगवान्  सर्वसमर्थ 





श्रीमद्भागवत 


अनन्तः  अनन्त परमात्माले 
पुंसां  मानिसहरूको 

चित्तं  मनभित्र 

प्रविश्य  प्रवेश गरी 

यथा  जसरी 
अकः  सूर्यले 

तमः  अन्धकारलाई 


ताक्यार्थ कुनै व्यक्तिले भगवान्को महिमालाई भक्तिपूर्वक 
गरिरहन्छ भने परमात्माले उसको हृदयभित्र प्रवेश गरी उसका सारा पाप एवं तापहरूलाई त्यसै 
गरी नष्ट गरिदिनुहन्छ, जसरी सूर्यले अन्धकारलाई र आंँधीबेरीले बादललाई नष्ट गरिदिन्छ। 





६०८१ 


अध्याय १२ 


अतिवातः  आंधीनेरीले 

अभ्रं इव  बादललाई नष्ट गरे 

ठँ 
ॐ ५ 

अरोषं  सम्पूर्ण 

त्यसनं  दुःख 

विधुनोति  नष्ट गरिदिनुहुन्छ 


श्रवण गर्दछ र त्यसको कीर्तन 


मृषा गिरस्ता ह्यसतीरसत्कथा न कथ्यते यद्भगवानधोक्षजः। 
तदेव सत्यं तदु हैव मङ्गलं तदेव पुण्यं भगवदुगुणोदयम् ॥ ४८ ॥ 
तदेव रम्यं रुचिरं नवं नवं तदेव शवन्मनसो महोत्सवम् । 

प ०३    र नुगीयते 
तदेव शोकाणंवरोषणं नृणां यदुत्तमःङलोकयशोऽ ॥ ४९॥ 


पदार्थ 

हि  निश्चय नै 

यत्  जहाँ 

अधोक्षजः  इन्दरियातीत 
भगवान्  भगवान् 

न कथ्यते  वर्णन गरिनुहुन्न 
ताः ती 

असत्कथाः  असत् वस्तुहरूका 
चर्चा गरिने 

गिरः  वाणीहरू 

असतीः  निरर्थक 

मृषा  मिथ्या हुन् 

यत्  जहाँ 





उत्तमःर्खोकयशः  पवित्रकीर्तिं 
भएका परमात्माको यश 
अनुगीयते  गाइन्छ 

तत् ए  त्यो वचन नै 
सत्यं  सत्यहो 

ह  निश्चय नै 

तत् उ एव  त्यही मात्र 
मङ्गलं  मङ्लमय हो 
भगवट्गुणोदयं  
भगवद्गुणानुवाद गरिएको 
तत् एव  त्यही वचन 

पुण्यं  पुण्यरूप पनि हो 
नवं नवं  सर्धं नयाँ भदरहने 


रुचिरं  रुचिकर 

रम्यं  अत्यन्त रमणीय 
तत् एव  त्यही नेहो 
रारवत्  निरन्तर 

मनसः  मनलाई 

महोत्सवं  ठलो आनन्द दिने 
पनि 

तत् एव  त्यही नेहो 

नृणां  मानिसहरूको 
सोकाणंवशोषणं  शोकरूप 
समुद्रलाई सोसिदिने पनि 
तत् ए  त्यही वचन हो 





ताक्यार्थ जुन वाणीद्रारा सर्वान्तर्यामी परमात्माको वर्णन गरिदेन, त्यो संसारका असत्य 
वस्तुहरूलाई प्रतिपादन गर्ने वाणी अत्यन्त निरर्थक र सारहीन हो। जहाँ अनन्तकीर्ति भएका 
परमात्माको परमपवित्र यश गादृन्छ भने त्यही वचन मात्र सत्य हो र केवल त्यही नै परममङ्गल 


रामानन्दी दीका 


६०४२ 


द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 


हो। भगवान्को गुणानुवाद गरिने त्यही वचन पुण्यकारक पनि हो । जति सुने पनि नयां भड्रहने 
रुचिकर र अत्यन्त रमणीय यही भगवद्गुणानुवादले नै मनलाई परम आनन्द दिन्छ र मानिसहरूको 
सम्पूर्णं शोकरूप समृद्रलाई सोसिदिन्छ। 


न तद् वचदचत्रपदं हरेयंशो 
जगत्पवित्रं प्रगुणीत कर्िचित्। 
तद् ध्वाङ्क्षतीथे न तु हंससेवितं 
यत्राच्युतस्तत्र हि साधवोऽमलाः ॥ ५०॥ 








पदार्थ यशः  कीर्तिलाई दि  निश्चय नै 

चित्रपदं  रस, अलङ्कार आदि किचित्  कटहिल्यै पनि यत्र  जहाँ 

विचित्रताले युक्त न प्रगृणीत  ग्रहण गर्दैन भने अच्युतः  अच्युत भगवान् 
तत्  त्यो तत्  त्यो वचन हूनुह॒न्छ 

वचः  वचन ध्वाङ्क्षतीथे  कागको तीर्थ हो तत्र  त्यहीं नै 

जगत्पवित्रं  जगत्लाई पवित्र॒ हंससेवितं तु  मानस अमलाः  निर्मल 

गर्न हंसहरूद्वारा सेवन गरिने साधवः  सत्पुरुषहरू रहन्छन् 
हरेः  श्रीहरि भगवान्का न  होइन 


ताक्यार्थ रस, अलङ्ार आदि विचित्र प्रयोगले युक्त भएको वचन भए पनि यदि त्यसमा 
जगत्लाई ने पवित्र गर्ने भगवान्का यशको वर्णन गरिएको छैन भने त्यो सत्पुरुषहरूका लागि 
कागको तीर्थं जुट्यान रै अपवित्र हुन्छ। मानससरोवरमा रमाउने हंससमानका सत्पुरुषहरूले 
त्यसलाई स्वीकार गर्देनन्, किनभने जहाँ अच्युत भगवान् हुनुहुन्छ, त्यहीं नै निर्मल स्वभाव भएका 
सत्पुरुषहरू रमान् । 


स वाग्विसगों जनताघसम्प्ठवो 

यस्मिन् प्रतिरलोकमबद्धवत्यपि । 
नामान्यनन्तस्य यशोऽङ्कितानि यच् 

छृण्वन्ति गायन्ति गृणन्ति साधवः ॥ ५९॥ 


पदार्थ 

अबद्धवती अपि  व्याकरणको 
नियमद्रारा नबाँधिएका भए पनि 
यस्मिन्  जहां 





प्रतिरलोकं  प्रत्येक श्लोकमा 
अनन्तस्य  अनन्त भगवान्का 
यरोऽङ्कितानि  यशःसूचक 
नामानि  नामहरू छन् 





सः  त्यही 

वाग्विसगः  वचनको प्रयोगले 
जनताघसम्प्ठवः  सम्पूर्ण 
मानिसहरूको पापलाई नष्ट 


रामानन्दी दीका 


६०४२ 


द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 
गर्दछ श्ुण्वन्ति  भगवान्कै नाम गृणन्ति  ग्रहण गर्दछछन् 

यत्  किनभने सुन्छन् 

साधवः  सत्पुरुषहरू गायन्ति  गा्ंछन् र 


वाव्यार्थ व्याकरणको नियमभन्दा बाहिर भए पनि जुन वचनमा परमात्माका यशःसूचक पवित्र 
नामहरू छन्, त्यही वचनको प्रयोगले प्राणीहरूको सम्पूर्ण पापलाई नष्ट गर्न सक्छ र सत्पुरुषहरू 
पनि त्यही नामलाई सुन्छन्, गारंछन् र एकान्तमा स्मरण गर्दछन् । 


वितवरण यस प्रसङ्मा भगवत्सङ़गीर्तन एवं गुणानुवाद नै वाणीको आभूषण र सार्थकता हो भनी 
नतादएको छ । संसारका मिथ्या विषयहरूको प्रतिपादन गर्ने वाणी मिथ्यानै हो, अनि जति मिढे 
भाषाशैलीको चर्चा भए तापनि भगवान् बाहेक अरू कुनै विषयको कथा असत्कथा मात्र हो। 
जीवनभरि प्राणीहरूले संसारको विषयमा जति नै बुद्धिशक्ति, वाणीशक्तिको प्रयोग गरे तापनि त्यो 
पूर्णतः सारहीन र व्यर्थ हो। नौलो, राम्रो, मङ्गलमय, पुण्यस्वरूप, सबैको मनलाई आनन्दित बनाउने 
र सबै शोकदुःखहरूलाई नष्ट गरिदिने परमपवित्र कथा त पवित्रकीर्तिं भगवान्का पावन 
गुणकथा नै हन् । 

भक्तका लागि भगवदगुणानुवाद ने सबैभन्दा ठुलो सम्पत्ति हो, त्यो विना ऊ बाँच्न सक्देन 
र अरू कुनै सम्पत्ति, सुखसुविधा आदि नभए पनि भगवद्गुणानुवाद सुन्न र भन पाए ऊ त्यहीं 
रमारंछ । प्रेमको उच्च तहमा विप्रलम्भ भावका कारण जब भक्तहरू भगवान्लाई ने हराएको 
सम्फी विनष्ट हुन थाल्दछन्, त्यस समयमा पनि भक्तहरू भगवत्कथाकै आधारमा बाँच्दछन्, त्यसैले 
भक्तहरूलाई बचाउने यस कथालाई कथामृत भनिएको छ । उसका लागि भगवत्कथाभन्दा अर्को 
सारयुक्त वस्तु कुनै छँदेक्ठेन । भक्त अरूले के गरन्, के भन्छन् भनी हर्दैन, आफनो विश्वासमा 
रमाडदे श्वद्धाको मार्गबाट अधि बद्दछ। सामान्य मानिसहरू आफ्नो धनसम्पत्ति र छोरानातिको 
कुरा गरेर कहिल्यै थाक्दैनन् र त्यसमा खानलाउन समेत भुल्दछछन् भने भक्तका लागि भगवान् त 
त्यसभन्दा पनि अनन्तगुना कोमल, सरस र प्रिय हूनुहन्छ । ऊ भगवत्कथाबाट किन थाकोस् ? 

भक्तलाई रस, छन्द, अलङ्ार सबै मिलाएको मधुर पदावलीको काव्य पनि भगवत्कथाबाट 
विहीन भणएदेखि निष्प्राण लाग्दछ अनि केही गुणअलङ्कार आदि नभए पनि भगवान्सम्बन्धी भनाद 
छ भने उसलाई सबैभन्दा मिठो लाग्छ। वास्तवमा मिथ्या संसारको विषयमा कुराकानी गर्नुभन्दा 
परम सत्य परमात्माको विषयमा चर्चा गर्नु सवे दृष्टिले उपयुक्त हो। फेरि संसारचर्चा गर्दा 
संसारबन्धन बद्दै जान्छ अनि भगवच्चचद्रारा त्यो खुकुलिन्छ भने भगवत्कथाको महत्त्व यस 
अर्थमा पनि सर्वश्रेष्ठ ह॒न्छ । अतः भगवत्कथा गर्नु ने वाणीको सार्थकता हो भनी बताइएको हो । 


नेष्कम्यंमप्यच्युतभाववजिंतं न शोभते ज्ञानमटं निरञ्जनम् । 
   


कुतः पुनः शार्वदभद्रमीशवरे न ह्यपितं कमं यद्प्यनुत्तमम् ॥ ५२॥ 
पदार्थ अच्युतभाववर्जिंतं  ॥  मोक्षको साधन 
हि  निश्चयनै भगवदभक्तिले रहित भएको निरञ्जनं  निर्मल 


रामानन्दी दीका 


६०४४ 


द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 
ज्ञानं अपि  ज्ञान पनि न अपिंतं  अर्पण नगरिएको पनि 

अलं  पूर्णतः कमं  कर्मको रारवत्  सर्वदा 

न शोभते  शोभित हदेन भने कुतः  के कुरा अभ्रम्  अमङ्गल रूप नै हुन्छ 
पुनः  खन् यत्  जुन कर्म 

ईरवरे  ईश्वरमा अनुत्तमं अपि  सर्वश्रेष्ठ भए 








ताक्यार्थ यद्यपि निर्मल ज्ञान साक्षात् मोक्षको साधन हो, तर भगवद्भक्तिले रहित छ भनेत्यो 
समेत अपरोक्षरूपमा पूर्णतः प्रकाशित हदेन भने परमात्मामा अर्पण नगरिएको कर्मको के कुरा? 
जुन कर्म जतिसुके सर्वश्रेष्ठ ने भए पनि संसाररूपी फल दिने हूुनाले अमङ्गलमय नै हुन्छ । 


यशःश्रियामेव परिश्रमः परो वणां्रमाचारतपशश्रुतादिषु । 


अविस्मृतिः श्रीधरपादपद्मयोगणानुवादश्चवणादिमिहरेः ॥ ५३॥ 
पदढार्थ परिभ्रमः  परिश्रम श्रीधरपादपदूमयोः  परमात्माको 
वणांश्रमाचारतपश्रुतादिषु  यशःभियां एव  सम्पत्ति र॒ चरणकमलमा 
वर्णधर्म, आश्रमधर्म, कीर्तिका लागि मात्रहो अविस्मृतिः  निरन्तर 
तदनुकूलका आचरण, तपस्या र हरेः  श्रीहरि भगवान्को स्मरणरूपी भक्ति मिल्दछछ 
अध्ययन आदिमा गरिएको गुणानुवादश्चरवणादिभिः  
परः  अत्यन्त गुणश्रवण आदिद्रारा त 








ताक्यार्थ वर्णधर्म, आश्रमधर्म, तदनुकूलका आचारहरू, तपस्या र॒ अध्ययन आदिमा गरिने 
ठलाठुला परिश्रमले केवल यस लोकमा सम्पत्ति र कीर्तिं प्रदान गर्न सक्छन्, तर श्रीहरि 
भगवान्को गुणश्रवण आदिद्रारा त परमात्माको चरणकमलमा अखण्ड स्मृतिरूप भक्ति लाग्दछ। 


अविस्मृतिः कृष्णपदारविन्दयोः क्षिणोत्यभद्राणि च शं तनोति । 
सत्त्वस्य शुद्धिं परमात्मभक्ति ज्ञानं च विज्ञानविरागयुक्तम् ॥ ५७ ॥ 








पदार्थ क्षिणोति  नष्ट गरिदिन्छ परमात्मभक्तिं  परमात्माको 
कृष्णपदारविन्दयोः  भगवान् शं च  परममङ्गलको समेत भक्ति 

श्रीकृष्णका चरणकमलको तनोति  विस्तार गर्दछछ विज्ञानविरागयुक्तं  वैराग्य र 
अविस्मृतिः  अखण्डस्मृतिले सत्त्वस्य  चित्तको अपरोक्ष अनुभवले युक्त 
अभद्राणि  अमङ्गलहरूलाई शुद्धिं  शुद्धता ज्ञानं च  ज्ञानसमेत प्रदान गर्दछछ 


वाक्यार्थ श्रीकृष्णका चरणारविन्दको अखण्ड स्मरणले सबेथरी अकल्याणहरूलाई नष्ट 
गरिदिन्छ र परम कल्याणको विस्तार गर्वछछ। यसैद्रारा चित्तशुद्धि, परमात्मभक्ति र वैराग्य एवं 
अपरोन्न स्वरूपभूत ज्ञानसमेत प्राप्त हुन्छ । 


रामानन्दी दीका 


६०४५ 


द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 
यूयं द्विजाग्रया बत भूरिभागा यच्छरवदात्मन्यखिलात्मभूतम् । 
नारायणं देवमदेवमीरामजस्रभावा भजताविवेर्य ॥ ५५॥ 

पदार्थ आत्मनि  अन्तःकरणभित्र ठ नभएका 

द्विजाग्रयाः  हे भ्रष्ठ ब्राह्मणहरूआविवेशय  राखेर नारायणं  नारायण 

बत  निश्चय नै रारवत्  निरन्तर देवं  भगवानलाई 

यूयं  तपार्ईहरू अखिकात्मभूतं  सम्पूर्ण अजस्रभावाः  अखण्डभावले 

भूरिभागाः  परम भाग्यशाली प्राणीहरूका आत्मा हुनुभएका युक्त भई 

हनुहन्छ ईरां  सवैका मालिक भजत  भजन गर्नुहुन्छ 

यत्  किनभने अदेवं  स्वयं आफूभन्दा अर्को 








ताक्यार्थ हे श्रेष्ठ ब्राह्मणहरू ! तपारईहरू निश्चय नै परमभाग्यशाली हनुहुन्छ । किनभने 
तपाईहरूले निरन्तर आफ्नो मनभित्र सम्पूर्ण प्राणीहरूका आत्मा हुनुभएका त्यस्ता नारायण 
भगवान्लाई अखण्ड भावपूर्वक भजन गर्नुभएको छ, जो सम्पूर्ण संसारका ईश्वर ह॒नहन्छ, जोभन्दा 
ठलो अर्को कुनै आराध्य क्ैन। 


अहं च संस्मारित आत्मतत्त्वं श्रुतं पुरा मे परमर्षिवक्त्रात्। 
म तु कत सदस्यृषीणां  
प्रायोपवेदो नृपतेः परीक्षितः सदस्यृषीणां महतां च शुण्वताम् ॥ ५६॥ 


पदढार्थ रुण्वतां  सुनिरहेका शुकदेवको मुखबाट 
अहं च  म पनि महतां  महापुरुषहरू र श्रुतं  सुनिएको 

पुरा  पहिले ऋषीणां च  ऋषिहरूको आत्मतत्त्वं  आत्मतत्त्व 
नृपतेः  राजा सदसि  सभामा संस्मारितः  सम्फादं 
परीक्षितः  परीक्षित्को मे  मद्रारा 

प्रायोपवेशो  आमरण उपवासमापरमषिंवक्तरात्  परमर्षि 








ताक्यार्थ मेले पनि महाराजा परीकषित्को आमरण अनशन त्रतको समयमा अनेक 
महापुरुषहरूले सुन्दासुन्दे ऋषिहरूको त्यो पावन सभामा श्रेष्ठ महर्षि श्रीशुकदेवको मुखारविन्दबाट 
परमात्मतत्वको यो रहस्य सुनको धिर्णं, अहिले तपारईहरूले त्यही कुरा सम्णाद्दिनुभयो । 


एतद् वः कथितं विप्राः कथनीयोरुकर्मणः । 
माहात्म्यं वासुदेवस्य सवांश्युभविनाशनम् ॥ ५७ ॥ 


पदढार्थ योग्य अनन्त लीलाचरित्र भएका एतत्  यो 

विप्राः  हे ब्राह्मणहरू वासुदेवस्य  भगवानको माहात्म्यं  माहात्म्य 
वः  तपा्ईहरूलाई सवांशयुभविनाशनं  सम्पूर्ण कथितम्  बतादयो 
कथनीयोरुकर्मणः  कीर्तन गर्न अशुभलाई नष्ट गरिदिने 








रामानन्दी दीका 


६०४६ 


द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 


वाव्यार्थ हे ब्राह्मणहरू ! भगवान्का ती हरेक लीलाहरू कीर्तन गर्न योग्य छन् । मैले सबेथरी 
अशुभलाई नष्ट गरिदिने तिनै भगवान्को यो माहात्म्य तपा्ईहरूलाई बताएं । 
य एवं श्रावयेन्नित्यं यामक्षणमनन्यधीः। 


श्रद्धावान् योऽनुशुणुयात् पुनात्यात्मानमेव सः ॥ ५८ ॥ 








पदार्थ एक क्षण अनुरुणुयात्  सुन्दछछ भने 
यः  जसले नित्यं  निरन्तर सः  त्यसले 

एवं  यसप्रकार श्रावयेत्  सुनारंछ आत्मानं एव  आरै लाई 
अनन्यधीः  एकाग्रचित्त भई यः  जसले पुनाति  पवित्र गर्दछ 
यामक्षणं  एक प्रहर अथवा श्रद्धावान्  श्वद्धायुक्त भई 


वाक्यार्थ जसले भगवान्को यस्तो महिमालाई एकाग्रचित्त भई एक प्रहर वा एक क्षण मात्र 
भए पनि सुनारँछ या श्रद्धायुक्त भई सुन्दछ भने त्यस्तो व्यक्तिले आफैलाई पवित्र गर्द । 


दादश्यामेकादश्यां वा शुण्वन्नायुष्यवान् भवेत् । 
पठन्ननइनन् प्रयतस्ततो भवत्यपातकी ॥ ५९॥ 








पदार्थ आयुष्यवान्  दीर्घायु पटन्  पाठ गययो भने 
द्वादश्यां  द्वादशीमा भवेत्  हुन्छ ततः  त्यसबाट 
एकादश्यां वा  एकादशीमा अनर्नन्  उपवासपूर्वक अपातकी  पापरहित 
शृण्वन्  सुन्नाले प्रयतः  एकाग्र भई भवति  ह॒न्छ 


ताक्यार्थ जसले एकादशी अथवा द्रादशीमा भागवतको श्रवण गर्व्छ, त्यो दीर्घायु हुन्छ र 
उपावासपूर्वक एकाग्र चित्त भई पाठ गयो भने त त्यसका सारा पापहरू नष्ट हुन्छन् । 


पुष्करे मथुरायां च द्वारवत्यां यतात्मवान् । 
उपोष्य संहितामेतां पठित्वा मुच्यते भयात् ॥ ६० ॥ 


पदार्थ मथुरायां  मथुरामा अथवा पठित्वा  पाठ गय्यो भने 
यतात्मवान्  अन्तःकरणलाई दारव्यां च  द्रारकामा भयात्  संसारभयबाट 
नियन्त्रित गरेको व्यक्तिले एतां  यो मुच्यते  मुक्त हृन्छ 


उपोष्य  उपवास गरेर 
पुष्करे  पुष्करमा 





संहितां  श्रीमद्भागवत 
संहितालाई 





ताक्यार्थ जसले अन्तःकरणलाई संयमित गरी उपवासपूर्वक पुष्कर, मथुरा वा द्रारिकामा बसी 
श्रीमद्भागवत संहिताको पाठ गर्द भने त्यो सम्पूर्ण सांसारिक भयबाट मूक्त हन्छ। 


रामानन्दी दीका 


६०८५७ 
द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 


देवता मुनयः सिद्धाः पितरो मनवो नृपाः। 
यच्छन्ति कामान् गृणतः शुण्वतो यस्य कीतंनात् ॥ ६९॥ 








पदार्थ र  देवताहरू नृपाः  राजाहरूले 
शुण्वतः  सुनिरहेको मुनयः  मुनिहरू कामान्  सवे कामनाहरू 
गृणतः  उच्चारण गरिरहेको सिद्धाः  सिद्धहरू यच्छन्ति  पूरा गरिदिन्छन् 
यस्य  जुन व्यक्तिको पितरः  पित्हरू 

कीतंनात्  भगवन्महिमाज्ञानद्रारामनवः  मनुहरू र 


वाक्यार्थ जसले भगवान्को महिमा श्रवण गर्दछ अथवा गारं भने उसको त्यो 
भगवत्सड़ीर्तनबाट प्रसन्न भई देवता, मुनि, सिद्ध, पित्र, मनु एवं राजाहरूले उसका सारा इच्छाहरू 
पूरा गरिदिन्छन् । 


ऋचो यजूषि सामानि द्विजोऽधीत्यानुविन्दते । 
मघुकुल्या घृतकुल्याः पयःकुल्याङ्च तत्फलम् ॥ ६२॥ 
पुराणसंहितामेतामधीत्य प्रयतो द्विजः। 

प्रोक्तं भगवता यत् तु तत्पदं परमं बजेत् ॥ ६२॥ 


पदार्थ  नदीसमान अधीत्य  अध्ययन गरी 
द्विजः  ब्राह्मणले फलं  सुख भगवता  भगवान्द्रारा 
ऋचः  ऋग्वेद अनुविन्दते  प्राप्त गर्दछ प्रोक्तं  बताइएको 
यजुषि  यजुर्वेद र तत्  त्यो फल यसको यत्  जुन 

सामानि  सामवेद अध्ययनबाट पनि मिल्दचछछ परमं पदं  परमपद छ 
अधीत्य  अध्ययन गरेर प्रयतः  एकाग्रचित्त भएको तत्  त्यो 

मधुकुल्याः  महको नदी द्विजः तु  ब्राह्मणले त व्रजेत्  प्राप्त गर्दछछ 
घृतकुल्याः  धिको नदी एतां  यो 

पयःकुल्याः च  दुधको पुराणसंहितां  पुराणसंहितालाई 








ताक्यार्थ ब्राह्मणले ऋग्वेद, यजुर्वेद र सामवेदको अध्ययन गयो भने मह, धिड र दुधका 
नदीसमान सबेथरी सुखभोगहरूलाई सजिलै प्राप्त गरे ॐ श्रीमदभागवतको अध्ययनले पनि सबे 
फल प्राप्त हुन्छ । एकाग्रचित्त भई यदि कुनै द्विजले यो पुराणसंहिताको अध्ययन गय्यो भने उसले 
स्वयं भगवान्ले बताउनुभएको परमपदलाई प्राप्त गर्द । 

विप्रो ऽधीत्याप्तुयात् प्रज्ञां राजन्योदधिमेखलाम् । 

वेश्यो निधिपतित्वं च श्रः शुध्येत पातकात् ॥ ६४॥ 


रामानन्दी दीका 


६०८८ 


द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 
पदार्थ   क्षत्रियले रद्र  शूद्र 

विप्रः  ब्राह्मणले उदधिमेखलां  समुद्रपर्यन्त॒ पातकात्  सबै पापबाट 
अधीत्य  अध्ययन गर्दा पृथिवीलाई पार्ंछ शुध्येत  शुद्ध ह॒न्छ 


प्रज्ञां  आत्मज्ञान वेश्यः च  वैश्यले चाहं 
आप्लुयात्  प्राप्त गर्द निधिपतित्वं  कुबेरको पदलाई 


ताक्यार्थ ब्राह्मणले यसको अध्ययन गय्यो भने आत्मज्ञान प्राप्त गर्दछ भने क्षत्रियले समुद्रपर्यन्त 
पुथिवीको राज्य पारंछ । त्यसै गरी वैश्य कुबेरसमान सम्पूर्ण सम्पत्तिको स्वामी हुन्छ भने शूद्र 
सबेथरी पापबाट मुक्त हुन्छ । 


कलिमलसंहतिकालनोऽखिलेशो हरिरितरत्र न गीयते ह्यभीक्ष्णम् । 
इह तु पुनभ॑गवानरेषमूरतिंः परिपव्तोऽनुपदं कथाप्रसङ्गः ॥ ६५॥ 














पदार्थ स्वामी अरोषमूतिंः  सर्वस्वरूप 
हि  निश्चय नै हरिः  श्रीहरि भगवान् भगवान्  परमात्मा 

इतरत्र  अन्य शास्त्रहरूमा अभीक्ष्णं  निरन्तर कथाप्रसङ्गः  अनेक 
कलिमलसंहतिकालनः  न गीयते  गादनुहुन्न कथाप्रसङ्गमा 

कलिको मललाई नष्ट गरिदिने पुनः  तर अनुपदं  पदैपिच्छे 
अखिलेशः  सम्पूर्ण जगत्का इह तु  यहाँ चाहं परिपठितः  वर्णित हुनुहुन्छ 


ताक्यार्थ निश्चय नै अन्य शास्त्रहरूमा पनि कलिका मललाई नष्ट गरिदिने सबैका स्वामी 
श्रीहरि भगवानूको केही वर्णन भए पनि उहाँको मात्र वर्णन गरिएको कछैन। तर यस भागवत 
ग्रन्थमा चाहं सबेथरी कथाप्रसङ्गहरूमा पदैपिच्छे केवल सर्वस्वरूपी परमात्माको वर्णन गरिएको 
छ । 
तमहमजमनन्तमात्मतत्त्वं जगदुदयस्थितिसंयमात्मशक्तिम् । 
दुपतिभिरजरकरशङ्करायेदुंरवसितस्तवमच्युतं नतोऽस्मि ॥ ६६॥ 
नसकिने 


पदार्थ अनन्तं  अनन्त 


अहं  म 

अजशकराङ्करायेः  ब्रह्मा, इन्दर, 
शङड्र आदि 

दयुपतिभिः  लोकपालहरद्रारा 
दुरवसितस्तवं  स्तुति गर्न 


जगदुदयस्थितिसंयमात्मराक्ति  
जगत्को उत्पत्ति, स्थिति र लय 
गर्ने शक्ति भएका 

तं  त्यस्ता 

अजं  अजन्मा 








आत्मतत्त्वं  आत्मस्वरूप 
अच्युतं  अच्युत भगवान्लाई 
नतः अस्मि  प्रणाम गर्द 


ताक्यार्थ भगवान् अच्युत अजन्मा र अनन्त हुनुहुन्छ । आत्मशक्तिद्वारा जगत्को सृष्टि, स्थिति र 
प्रलय उहाँले ने गर्नृहुन्छ र इन्दर, ब्रह्मा र शङड्र आदिले लोकपालहरू उहांको स्तुति गर्न सक्दैनन्। 
त्यस्ता आत्मस्वरूप परमात्मालाई म बारम्बार वन्दना गर्दहु । 


रामानन्दी दीका 


६०४९ 


द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 


उपचितनवशक्तिभिः स्व आत्मन्युपरचितस्थिरजङ्गमालयाय । 
भगवत उपलब्धिमात्रधाम्ने सुरऋषभाय नमः सनातनाय ॥ ६७ ॥ 








पदार्थ उपरचितस्थिरजङ्गमाल्याय  भएका 
उपचितनवरशक्तिमिः  नौ स्थावर र जङ्गम सम्पूर्ण सुरऋषभाय  देवश्रेष्ठ 
शक्तिहरूको ग्रहणद्रारा संसारलाई रचना गर्ने सनातनाय  सनातन 
स्वे  आपन उपलब्धिमात्रधाम्ने  केवल भगवते  भगवान्लाई 
आत्मनि  स्वरूपमा अनुभूतिस्वरूप परम धाम नमः  नमस्कार छ 


ताक्यार्थ परमात्माले आपनै सड्ल्पद्वारा प्रकृति, महत्त्व आदि नौ प्रकारका शक्तिहरूलाई 
जगाउनुहन्छ र तिनीहरूद्रारा आर्फैमा चराचर जगत्को रचना गर्नृहुन्छ । उहाँ सबे देवताहरूद्वारा पनि 
वन्दनीय सनातन पुरुष हुनुहुन्छ र उहाँको परमपद केवल अपरोक्ष अनुभवस्वरूप छ, त्यस्ता पख्रह्म 
परमात्मालाई नमस्कार गर्द । 


स्वसुखनिभृतचेतास्तदुव्युदस्तान्यभावो 
ऽप्यनितरुचिरटीलाकृष्टसारस्तदीयम् । 


व्यतनुत कृपया यस्तत््वदीपं पुराणं 

तमखिलवृजिनघ्नं व्याससूनुं नतोऽस्मि ॥ ६८ ॥ 
पदार्थ लीलाद्रारा चित्त आकर्षित तं  त्यस्ता 
यः  जसले हनाले अखिलवृजिनघ्नं  सम्पूर्ण 
स्वसुखनिभृतचेताः  आपनै तदीयं  उनै भगवान्सम्बन्धी पापलाई नष्ट गरिदिने 
आनन्दमा चित्त निमग्न भएर तत्त्वदीपं  तत््वज्ञानलाई व्याससूनुं  व्यासपुत्र 
तदुल्युदस्तान्यभावः अपि  प्रकाशित गरिदिने श्रीशुकदेवलाई 
सम्पूर्ण भेददृष्टि नष्ट भए तापनिपुराणं  यस महापुराणलाई नतः अस्मि  प्रणाम गर्द 
अनजितरुचिरलीलाकृष्टसारः  कृपया  कृपापूर्वक 
अजित भगवान्का मनोहर व्यतनुत  विस्तार गर्नुभयो 








ताक्यार्थ श्रीशुकदेव आफ्नै आनन्दमा निमग्न हुनहन्थ्यो र ॒उहाँको भेददुष्टि पूर्णतः नष्ट 
भदसकेको थियो, तापनि भगवानूका मनोहर लीलाहरुद्रारा चित्त आकृष्ट भएको हुनाले उर्हाँले 
जीवहरूमाथि कृपा गरी भगवत्तत्वलाई प्रकाशित गरिदिने यो पुराणको विस्तार गर्नुभयो, सम्नाले 
मात्र सबे पाप नष्ट गरिदिने त्यस्ता व्यासनन्दन श्रीशुकदेवलाई म प्रणाम गर्व । 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां द्वादशस्कन्धे 
दादशस्कन्धाथेनिरूपणं नाम द्वादशोऽध्यायः ॥ १२॥ 


रामानन्दी दीका 


६०५० 


द्वादश स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


अध्याय १३ 


अथ त्रयोट्चोऽध्याय 
अय तचद्शाऽच्वचः 


पुराणहरूको श्लोकसङ्ख्या र श्रीमद्भागवतको महिमा 


सूत उवाच सूतजीले भन्नुभयो 
यं ब्रह्मा वरुणेन्द्ररुद्रमरुतः स्तुन्वन्ति दिव्येः स्तवे 

वदेः साङ्गपदकमोपनिषदेगांयन्ति यं सामगाः। 
ध्यानावस्थिततद्गतेन मनसा पर्यन्त यं योगिनो 

यस्यान्तं न विदुः सुरासुरगणा देवाय तस्मे नमः॥ १॥ 


पदार्थ 

ब्रह्मा  ब्रह्माजी 
वरुणेन्द्ररुद्रमरुतः  वरुण, इन्द्र, 
रुद्र र मरुद्गणहरूले 


दिव्यैः  दिव्य 
स्तवेः  स्तुतिहरुद्रारा 
यं  जसलाई 


स्तुन्वन्ति  स्तुति गर्दछन् 
सामगाः  साम जान्नेहरू 
साङ्गपदकमोपनिषदेः  अङ्ग, पद, 


क्रम र उपनिषद्हरूले युक्त 
विदेः  वेदहरद्रारा 

यं  जसलाई 

गायन्ति  गान गर्दछछन् 
योगिनः  योगीहरूले 
ध्यानावस्थिततद्गतेन  
ध्यानको अवस्थामा निश्चल र 
तल्लीन भएको 

मनसा  मनद्वारा 

यं  जसलाई 





र  देख्दचछछन् 

सुरासुरगणाः  देवता, दैत्य, 
मनुष्य आदिले 

यस्य  जसको 

अन्तं  पूर्णतालाई 

न विदुः  जानन सक्दैनन् 
तस्मे  त्यस्ता 

देवाय  स्वयंप्रकाश 

परमात्मालाई 





नमः  नमस्कार छ 


ताक्यार्थ ब्रह्मा, वरुण, इन्द्र, रुद्र॒ र मरुद्गणहरू दिव्य स्तुतिहरूद्रारा जसको स्तुति गर्दछछन् 
सामगान गर्न जानने ऋषिहरूले वेदका अङ्ग, पद, क्रम र उपनिषदहरूले सहित वेदहरुद्रारा जसको 
स्तुति गर्दछछन् योगीहरूले ध्यानावस्थामा तल्लीन भएको मनद्वारा जसलाई देख्दछन् तर बहिर्मुख 
चित्तवृक्तिद्रारा देवता, दैत्य, मनुष्य आदि सबेले जुन परमात्मतत्वको पूर्णतालाई बुरुन सक्दैनन्, 


त्यस्ता स्वयंप्रकाश परमात्मालाई 


नमत्कार् छ। 


पृष्टे भ्राम्यदमन्दमन्दरगिरिग्ावाग्रकण्ड्यनान् 
निद्रालोः कमठकृतेभंगवतः इवासानिलाः पान्तु वः। 
यत्संस्कारकलानुवतंनवशाद् वेलानिभेनाम्भसां 
यातायातमतन्द्ितं जलनिघेनांद्यापि विश्राम्यति ॥ २॥ 


रामानन्दी दीका 


६०५१ 








द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 
पदार्थ भगवतः  भगवान्का आई 

पृष्ठे  पिखिडंमा सवासानिलाः  श्वासवायुहरूले जलनिधेः  समुद्रको 
भ्राम्यदमन्दमन्दरगिर्यरावाग्र वः  तपारईहरूको अम्भसां  जलराशिको 
कण्डूयनात्  घुमिरहेको गरहौ पान्तु  रक्षा गरून् अतन्द्रितं  अविश्रान्त 
मन्दराचलको चट्ानको चुच्चोले यत्संस्कारकलानुवतंनवशात्  यातायातं  छलको उतारचढाव 
कन्याडंदा जुन श्वासवायुको संस्कार र॒ अद्य अपि  आजसम्म पनि 
निद्रालोः  निदाउन लाग्नुभएकाअलिकति वेगको अनुवर्तनले न विश्राम्यति  शान्त भएको 
कमठाकृतेः  कच्छपावतार विकानिभेन  ठलै ज्वारभारा छैन 


ताक्यार्थ समुद्रमन्थनको समयमा आफ्नो पिि्डमा घुमिरहेको गह मन्दराचलको चद्रानको 
चुच्चोले कन्याडदा अलिकति चिलाइ मरेजस्तो भई निदाउन लाग्नुभएका कच्छपावतार भगवान्को 
श्वास अलि लामो हदा, त्यो श्वासको वेगले समुद्रमा ठुलै ज्वारभाटा गणएजस्तो भयो । त्यही 
श्वासप्रश्वासको संस्कार र वेग अलिकति बाँकी रहेकाले समृद्रको जलरयाशिका छलहरूको 
उतारचढाव अफ शान्त भएको कैन, त्यस्ता कच्छपावतार भगवान्का श्वासवायुले तपार्ईहरूको रक्षा 
गरून्। 


पुराणसङ्ख्यासम्भूतिमस्य वाच्यप्रयोजने । 
दानं दानस्य माहात्म्यं पाठदेश्च निबोधत ॥ ३॥ 


पदार्थ अस्य  यो श्रीमद्भागवतको दानस्य  दानको र 
पुराणसङ्ख्यासम्भूतिं  वाच्यप्रयोजने  प्रतिपाद्य विषय पाठदेः च  पाठ आदि गर्नुको 
पुराणका श्लोक र पुराणहरूको र प्रयोजन माहात्म्यं  महत्त्वसमेत 

संख्या दानं  दान गर्ने विधि निबोधत  सुन्नुहोस् 








ताक्यार्थ हे ऋषिहरू ! पुराणहरू र॒तिनमा रहेका श्लोकहरूको संख्या अनि यस 
श्रीमद्भागवतमहापुराणको प्रतिपाद्य विषय र प्रयोजन पनि सुन्नुहोस् । त्यसै गरी यस महापुराणलाई 
दान गर्ने विधि, दानको महत्त्व र पाठ आदि गर्नुको माहात्म्य पनि सुन्नुहोस् । 


बाह्यं दशा सहस्राणि पादुमं पञ्चोनषष्टि च । 
श्रविष्णवं जयोविंशच्चतुर्विंाति देवकम् ॥ ४॥ 


पदार्थ पञ्चोनषष्टि  पचपननहजार देवकं  शिवपुराण 

ब्राह्यं  ब्रह्मपुराण श्लोकले युक्त चतुर्विंशति  चौबीसहजार 
 श्रीविष्णवं ५ 

दश सहस्राणि  दश हजार श्रीवेष्णवं  विष्णुपुराण श्लोकले युक्त छ 

श्लोकयुक्त त्रयोविंशत्  तेईस हजार 

पादुमं च  पद्मपुराण श्लोकले युक्त 








रामानन्दी दीका 


६०५२ 
द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 


ताक्यार्थ ब्रह्मपुराण दशहजार श्लोकयुक्त छ, पद्मपुराण पचपन्नहजार श्लोकयुक्त छ, 
विष्णुपुराण तेईसहजार श्लोकयुक्त छ र शिवपुराण चौबीसहजार श्लोकयुक्त छ । 


दराष्टो श्रीभागवतं नारदं पञ्चविंशति । 
माकण्डं नव वाहं च दङापञ्च चतुःशतम् ॥ ५॥ 








पढार्थ नारदं  नारदपुराण नव  नौहजार र 

श्रीभागवतं  श्रीमद्भागवत पञ्चविंशति  पच्चीसहजार वाहं च  अग्निपुराण चाहं 
दशाष्टो  अठारहजार श्लोकले श्लोकले युक्त चतुःशतं दशपञ्च  पन्प्रहजार 
युक्त माकंण्डं  मार्कण्डेयपुराण चारसय श्लोकले युक्त छ 


ताव्यार्थ श्रीमद्भागवत पुराण अठार हजार श्लोकयुक्त छ, नारदपुराण पच्चीसहजार श्लोकयुक्त 
छ, त्यसे गरी मार्कण्डेयपुराण नोहजार श्लोकयुक्त छ र अग्निपुराण पन्ध्रहजार चारसय श्लोकयुक्त 
छ । 


चतुर्दश भविष्यं स्यात् तथा पञ्चरातानि च। 


 रै, 


ददराष्टो ब्रह्मवेवरत लेन्नमेकाददोव तु ॥ ६॥ 








पदढार्थ हजार पाँचसय श्लोकले युक्त ॒ द्धं तु  लिङ्गपुराण चारि 
तथा  त्यसै गरी स्यात्  छ एकादश एव  एघार हजार 
भविष्यं  भविष्यपुराण बरह्यवेव्तं  ब्रह्मवैवर्वपुराण  श्लोकले युक्त छ 

चतुर्दशा पञ्चशतानि च  चौध दशाष्ट  अटारहजार श्लोक र 


ताक्यार्थ भविष्यपुराण चौधहजार पाँंचसय श्लोकयुक्त छ, ब्रह्मवैवर्तपुराण अठार हजार 
श्लोकयुक्त छ र लिङ्पुराण एघारहजार श्लोक युक्त छ । 


चतुर्विंशति वाराहमेकाशीतिसहस्रकम् । 
स्कान्दं शतं तथा चैकं वामनं दश्च कीतिंतम् ॥ ७ ॥ 








पदार्थ तथा  त्यसै गरी श्लोकले युक्त 

वाराहं  वराहपुराण स्कान्दं  स्कन्दपुराण वामनं  वामनपुराण चाहं 
चतुर्विंशति  चौबीसहजार  एकाशीतिसहस्रकं एकं शतं च  दश  दशहजार श्लोकले युक्त 
श्लोकले युक्त छ एकासी हजार एक सय कीतिंतम्  भनिन्छ 


वाक्यार्थ वराहपुराण चौबीस हजार श्लोकयुक्त छ, स्कन्दपुराणमा एकासीहजार एक सय 
श्लोकयुक्त छ, त्यसे गरी वामनपुराण दशहजार श्लोकयुक्त छ भनी बतादृन्छ । 


रामानन्दी दीका 


द्वादश स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


६०५२ 


अध्याय १३ 


कोर्म सप्तदश्ाख्यातं मात्स्यं तत् तु चतुर्दश । 
एकोनविंशत् सोपणं ब्रह्माण्डं द्वादरोव तु ॥ ८ ॥ 


पदार्थ 

न्द,  

कोमं  कूर्मपुराण 

सप्तदश  सत्र हजार श्लोकले 
युक्त छ 

आख्यातं  भनिन्छ 

तत्  त्यो 





मात्स्यं तु  मत्स्यपुराण चाहं 
चतुदंश  चौध हजार श्लोकले 
युक्त छ 

सोप्णं  गरुडपुराण 
एकोनविंशत्  उन्नाईस हजार 
श्लोकले युक्त र 





ब्रह्माण्डं तु  ब्रह्माण्डपुराण 
चाहं 

दादश एव  बाह हजार 
श्लोकले युक्त छ 


ताक्यार्थ कूर्मपुराण सत्र हजार श्लोकयुक्त छ, मत्स्यपुराण चाह चौध हजार श्लोकयुक्त छ, 
त्यसै गरी गरुडपुराण उन्नाईस हजार श्लोकयुक्त छ र ब्रह्माण्डपुराण बाह हजार श्लोकयुक्त छ । 


एवं पुराणसन्दोहर्चतुलक्ष उदाहतः । 


तत्राष्टादरसाहसं श्रीभागवतं इष्यते ॥ ९॥ 


पदढार्थ 

एवं  यसप्रकार 
पुराणसन्दोहः  पुराणहरूको 
समूह 

चतुलक्षः  चार लाख श्लोक 





भएको 
उदाहृतः  भनिन्छ 
तत्र  तीमध्ये 


श्रीभागवतं  भागवतपुराण 
चाहं 





अष्टादरसाहसरं  अठार हजार 
श्लोकले युक्त 
इष्यते  प्रसिद्ध छ 


वाक्यार्थ यसप्रकार सबै मिलारंदा पुराणहरूको श्लोकसंख्या चार लाख पुग्दछ। तीमध्ये 
भागवतमहापुराण चाहं अठारहजार श्लोकले युक्त छ। 


इदं भगवता पूर्वं बह्मणे नाभिपङ्कजे । 
स्थिताय भवभीताय कारुण्यात् सम्प्रकारितम् ॥ १०॥ 


पदार्थ 

इदं  यो श्रीमद्भागवत 
पूर्वं  पहिले 

भगवता  भगवानूद्रारा नै 
नाभिपङ्कजे  आप्नो 





नाभिकमलमा 

स्थिताय  रहेका 
भवभीताय  संसारदेखि 
उराएका 

ब्रह्मणे  ब्रह्माजीका लागि 





कारुण्यात्  करुणापूर्वक 
सम्प्रकारितम्  प्रकाशित 
गरिएको हो 


वाव्यार्थ सबेभन्दा पहिले यस श्रीमद्भागवतको ज्ञान स्वयं भगवानूले आफ्नो नाभिकमलमा 
रहेका र संसारदेखि अन्यन्त उराएका ब्रह्माजीका लागि अनुग्रह गर्न प्रकाशित गर्नुभएको हो । 


रामानन्दी दीका 


६०५ 
द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 


आदिमध्यावसानेषु वेराग्याख्यानसंयुतम् । 
हरिटीलाकथावातामृतानन्दितसत्सुरम् ॥ ९॥ 


पदढार्थ कथाहरूले युक्त भएको सत्पुरुष र देवताहरूलाई आनन्द 
आदिमध्यावसानेषु  आदि, हरिलीलाकथाव्रातामृतानन्दिति दिने यो महापुराण हो 

मध्य र अन्तमा सत्सुरम्  भगवान् श्रीकृष्णका 

वैराग्याख्यानसंयुतं  वैराग्यपरकलीलाकथारूपी अमृतद्रारा 








ताक्यार्थ यस पुराणमा आदि, मध्य र अन्त जतातते वैराग्यपरक कथाहरू छन्। त्यसमा पनि 
भगवान् श्रीकृष्णका लीलाचरित्ररूपी अमृतद्रारा सम्पूर्ण देवता र भक्तहरू अत्यन्त आनन्दित 


हन्छन्। 
सर्ववेदान्तसारं य् ह्यात्मेकत्वलक्षणम्। 
वस्त्वद्ितीयं तन्निष्टं केवल्येकप्रयोजनम् ॥ १२॥ 








पदार्थ यत्  जुन वस्तु  सद्वस्तु हो त्यही 
सवैवेदान्तसारं  सम्पूर्ण बरह्मात्मेकत्वलक्षणं  जीव र॒ यसको प्रतिपाद्य हो 
उपनिषद्को सार भएको ब्रह्मको एकतारूप केवल्येकप्रयोजनम्  एक मात्र 
तन्निष्ठं  उपनिषद्प्रतिपाद्य अद्वितीयं  अद्वितीय केवल्य मोक्ष यसको प्रयोजन हो 


ताक्यार्थ श्रीमद्भागवतको विषय भनेको जीव र ब्रह्मको एकतारूप अद्वितीय सद्वस्तु हो, जुन 
सम्पूर्ण उपनिषद्हरूको एक मात्र सार र प्रतिपाद्य विषय हो । त्यसै गरी कैवल्य मोक्ष ने यसको 
एक मात्र प्रयोजन हो। 


प्रोष्ठपद्यां पोणंमास्यां हेमसिंहसमन्वितम्। 
ददाति यो भागवतं स याति परमां गतिम् ॥ १६॥ 








पदढार्थ हेमसिंहसमन्वितं  सुवर्णमय सः  उसले 
यः  जसले सिंहासनले सहित परमां  परम 
प्रोष्ठपद्यां  भाद्रमहिनाको भागवतं  श्रीमदभागवत गतिं  गतिलाई 
पौर्णमास्यां  पूर्णिमामा द्दाति  दान गर्दछ याति  पां 


ताक्यार्थ जसले भदौ महिनाको पूर्णिमा तिथिमा सुवर्णको सिंहासनमा राखी श्रीमद्भागवत दान 
गर्दछ उसले परम गति प्राप्त गर्वछ। 


राजन्ते तावदन्यानि पुराणानि सतां गणे । 
यावन्न दुश्यते साक्षाच्छीमदुभागवतं परम् ॥ ९४ ॥ 


रामानन्दी दीका 


६०५५ 


द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 
पदार्थ पुराणानि  पुराणहरू परं  सर्वश्रेष्ठ 

सतां  सत्पुरुषहरूको तावत्  तबसम्म श्रीमदभागवतं  श्रीमदभागवत 
गणे  समूहमा राजन्ते  शोभित हुन्छन् साक्षात्  साक्षात् 

अन्यानि  अरू यावत्  जबसम्म न दुश्यते  प्रकाशित हदेन 








वाक्यार्थ  सत्पुरुषहरूको सभामा अरू पुराणहरूको शोभा तबसम्म हुन्छ, जबसम्म सर्वश्रेष्ठ 
श्रीमद्भागवतको साक्षात् दर्शन हँदेन । 


   श्रीभागवतमिष्यते प 
सववेदान्तसारं हि श्रीभागवतमिष्यते । 
तद्रसामृततुप्तस्य नान्यत्र स्याद् रतिः क्वचित् ॥ ५॥ 








पदार्थ इष्यते  हो क्वचित्  करीं पनि 
हि  निश्चय नै तद्रसामृततृप्तस्य  यसको रतिः  रमादइलो 
श्रीभागवतं  श्रीमद्भागवत रसरूपी अमूृतद्रारा तृप्त न स्यात्  हेदेन 
सववेदान्तसारं  सम्पूर्ण भएकालाई 

वेदान्तको सार अन्यत्र  अन्यत्र 


ताक्यार्थ निश्चय नै श्रीमद्भागवतमहापुराण सम्पूर्णं उपनिषद्हरूको सार हो । त्यसैले यसको 
रसरूपी अमृतवबाट तृप्त भएको व्यक्ति अरू कुनै पनि पुराणहरूमा रमाउँदेन । 


विवरण यस प्रसङ्गमा श्रीमद्भागवतको महत्त्व एवं विशेषता बतादृएको छ। भगवान्का भक्त 
एवं आत्मजिज्ञासु मुमृक्षुहरूमा श्रीमद्भागवत समान रूपले लोकप्रिय रहिआएको छ । भगवान्का 
विचित्र एवं आश्चर्यमय अनेकों लीलाहरूले यस ग्रन्थलाई रसमय बनाएका छन्, साथे वेदान्तका 
गम्भीर उपदेशहरूले यसलाई उत्कृष्ट दार्शनिक चिन्तनको क्षेत्र बनाददिएका छन् । 
श्रीमद्भागवतका अध्येताहरूलाई यो कुरा सहजे दुष्टिगोचर हुन्छ कि यसमा भक्ति एवं ज्ञानका 
लहरहरू एकपचछि अर्को गरी उठिरहन्छन्। समुद्रमा चञ्चल तरङ्गहरू दुरईतिरबाट उठी एकठा्॑मा 
गई टठोकिकएर समुद्रम विलीन भणै श्रीमदभागवतमा पनि प्रतिक्षण भक्ति र ज्ञानका तरङ्गहरू 
मूर्तिमान् भई उर्दचछछन् र एकै ठाम मिली अद्वितीय परमात्मामा विलीन हृन्छन् । त्यसैले भागवत 
परमात्मरसले भरिएको एउटा सागर हो। समुद्रमा जलभन्दा अरू कुनै तत्त्व नभएजस्तो 
श्रीमद्भागवतमा परमात्माभन्दा भिन्न कुनै अंश कछैन। इत्येषा वाङ्मयी मूर्तिः प्रत्यक्षा वर्तति हरेः 
अर्थात् यो श्रीहरि भगवान्को वाङ्मयी मूर्ति हो भनेबाट यो कुरा अण स्पष्ट हृन्छ। यसकारण 
भक्तहरूका लागि श्रीमद्भागवत स्वयं भगवान्को प्रतिनिधि हो, उहांले स्वधामगमनको समयमा 
आफ्नो तेज यही वाडमयी मूर्तिभित्र प्रतिष्ठित गरिदिनुभएको धियो र यो सबे श्रेष्ठ भगवद्भक्त 
उद्धवको प्रार्थना र सान्तिध्यमा भएको धियो । भगवत्तत्व वास्तवमा शुद्ध ज्ञानस्वरूप छदे, 
भक्तका भक्तिभावअनुसार उहाँले धारण गर्नुभएका सब स्वरूपहरू समेत भक्तिमय छन्। त्यसैले 
भगवान् श्रीकृष्णको स्वरूप भनेकै ज्ञान र भक्िमय भएको स्पष्ट हुन्छ । उपनिषत्प्रतिपाद्य 


रामानन्दी दीका 


६०५६ 
द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 


परमात्मवस्तु केवल ज्ञानमय छ, तर भागवत शास्त्रका प्रतिपाद्य परमात्मामा भक्ति पनि 
मिसिएकाले यो बढी सरस र भाववर्धक रहेको छ। त्यसैले भावुक भक्तहरू के भन्छन् भने 
उपनिषत्प्रतिपाद्य ब्रह्म श्रीमदभागवतमा आई परि्लिएको छ । आत्मज्ञानको गम्भीर अनुभूतिसंगसंगे 
चित्तलाई भक्तिरसले ओतप्रोत गरी पगालिदिने यही विशेषताले श्रीमदभागवतलाई सर्वोच्च 
स्थानमा राखेको छ। 

श्रीमद्भागवत मोक्षशास््र हो भन्ने कुरामा कुनै शङ़ा कछैन। सर्वप्रथम त श्रीमद्भागवतको 
प्रतिपाद्य विषय ब्रह्मात्मेकत्वलक्षणं अद्वितीयं वस्तु अर्थात् जीव र ब्रह्मको एकतारूपी अद्धितीय 
वस्तु नै हो भनी यहीं उल्लेख गरिएको छ। वेद र उपनिषद्को जे सार हो, त्यसैबाट 
श्रीमद्भागवत बनेको हो भन्ने माहात्म्यको वचनले पनि यही कुराको पुष्टि गर्वछ। जसरी 
श्रीमद्भगवदगीतामा उपनिषत्प्रतिपाद्य अर्थक पूर्णतः वर्णन गरिएकाले र भगवान्कै उपदेशवचन 
भएकाले श्रीमद्भगवदगीतालाई उपनिषद्को द्जामा राखिएको छ, त्यसै गरी श्रीमदभागवतमा पनि 
उपनिषत्प्रतिपाद्य अर्थक विस्तृत विवेचन भएकाले र॒यो पनि भगवानूकै उपदेशवचन भएकाले 
यसलाई उपनिषद्समान मान्नुमा कुनै आपत्ति छैन। श्रीमदभागवतको उपदेश बारम्बार 
संसारभयलाई नष्ट गर्न, शोकनिवृत्ति गर्न, मृत्युभयलाई हटाउन गरिएको पाडइन्छ । सबभन्दा पहिले 
भगवान् नारायणले भवभीत अर्थात् संसारबाट अत्यन्त उराउनुभएका ब्रह्माजीलाई उदेश्य गरी 
श्रीमद्भागवतको उपदेश गर्नुभयो । नारायणले ब्रह्माजीलाई बताउनुभएको चतुःश्लोकी भागवतको 
बीजबाट फैलिएर नै भागवतरूपी महान् वटवृक्ष तयार भएको हो । अर्कोपटक भित्री असन्तोषका 
कारण अत्यन्त शोकाकुल भई बसिरहनुभएका व्यासलाई देवर्णिं नारदले श्रीमदभागवतको उपदेश 
गर्नुभयो । व्यासको शोक हटाउन देवर्षिं नारदले पनि उनलाई त्यही ब्रह्मविद्याके उपदेश गरेको 
हनुपर्दछ, जसको ज्ञानद्वारा उहाँको आफ्नो शोक नष्ट भएको धियो । तेस्रो पटक भागवतको 
उपदेश शुकदेवद्रारा मृत्यभयबाट चिन्तित भएका परीक्षित्लाई त्यसबाट मुक्त गर्नका लागि गरियो 
र यसको श्रवणपचछ्ि उनी निर्भय पनि भए । यी सबे सन्दर्भृहरूलाई श्रीमद्भागवत मोक्षशास्त्र हो 
भन्ने कुरा स्पष्ट हुन्छ । यद्यपि मुमृश्चु भक्तहरूलाई यो प्रमाणद्रारा सिद्ध गरिरहनुपर्ने कुरा होइन, तर 
शङ़ालु व्यक्तिहरूको शङ्को समाधान गर्न यस्तो विचार गर्नु आवश्यक देखिन्छ। 
श्रीमदभागवतको अन्तमा आएर सूतजीले यसको विषय, प्रयोजन आदि बताउनु र नारायण 
ब्रह्माको उपदेशसन्दर्भलाई दोहोगयाउनु पनि यही शङ्क निवृत्तिका लागि हो । 

श्रीमद्भागवत अरू सारा पुराणहरूमन्दा कान्छो भएर पनि आफ्नो गुणका कारण सर्वश्रेष्ठ 
र अग्रगण्य भएको छ। नारदको उपदेशपच्छि भक्ति र आत्मसमाधिद्रारा शुद्ध भएको व्यासको 
प्रज्ञाले समाधिकै भाषामा श्रीमद्भागवतको गुम्फन गरेको छ। यो व्यासले लेखेभन्दा बढी देखेको 
ग्रन्थ हो। उहाँलाई नारदको आज्ञा पनि त्यस्ते भएको थियो समाधिनानुस्मर तद्विचेष्टितम् 
श्रीमदभागवत १.५.१३ अर्थात् हे व्यास! तिमी समाधिद्वारा भगवान्का लीलाचरित्रहरूलाई 
स्मरण गर र त्यसै अनुसार वर्णन गर । श्रीमद्भागवत भक्ति, ज्ञान र वैराग्यलाई बढाउनका लागि 
अमोघ उपाय हो भन्ने कुरा पदमपुराणोक्त श्रीमद्भागवतमाहात्म्यमा कथाशैलीमा विस्तारपूर्वक 
बतादइएको छ। श्रीमद्भागवतमा ज्ञान र वैराग्य प्राप्त गर्ने सजिलो विधि छ भगवान्को भक्ति 


रामानन्दी दीका 


६०५७ 
द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 


गर्न । ज्ञान र वैराग्य दुबे भक्ति आमाका पुत्र हृन् । त्यसैले भक्ति आमा पनि ज्ञानवैराग्यको उपेक्षा 
गरी आफूलाई मात्र ग्रहण गर्दा खुसी हनुहन्न, खन् दुःखी हुनुहुन्छ । यदि भागवतको भावअनुसार 
भक्ति गर्ने हो भने त्यसबाट भगवत्ततत्व साक्षात्कार र संसारबाट परम वैराग्य सजिलैसंग हुन्छ । 
त्यसैले भागवतको भक्ति अभ्यासीको साधनाअनुसार दृढ हदे अन्तमा अनवच्छिन्न परमात्मप्रेममा 
परिणत हृन्छ, जसलाई उपनिषद्मा आत्मरति, आत्मक्रीडा आदि भनी बतादइएको पाडन्छ । यो 
अनुभवरूप भक्तिले उपास्य र उपासकविचको भेदलाई समेत नष्ट गरी दुबेलाई एकाकार अद्वितीय 
बनादइदिन्छ । श्रीमदभागवतमा श्रीकृष्णसंग विरह हदा गोपीहरूभित्र बढेको प्रेमभावले उनीहरूलाई 
कृष्णोऽहम् अर्थात् म कृष्ण हँ भन्ने स्थितिमा पुय्याददिएको स्पष्ट नै छ । त्यसेले श्रीमदभागवतको 
भक्ति उपास्य र उपासकको भेदभावमा मात्र सीमित नरही त्यो द्ैतको सीमालाई पार गरी 
अद्वितीय आत्मानुभवको रूपमा प्रतिष्ठित भएको छ। 

त्यसै गरी श्रीमद्भागवतको ज्ञान पनि भक्तिरहित छैन, सच्चिदानन्दरूप परमकल्याणमय 
परमात्माप्रति प्रम नभडइकन केवल जीवब्रह्मको एकता बु भन्नु तारिक अभिमानसिवाय केही 
हुन सक्दैन । ज्ञान हूनुभन्दा अधि व्यक्तिगत अहंमा प्रेम गरिन्थ्यो भने ज्ञानपच्ि उसको व्यष्टि अहं 
बाधित भई सर्वाधार परमात्माकै रूपमा प्रतिष्ठित हुन्छ र उसले त्यही स्वस्वरूप अद्धितीय 
आत्मासंग प्रेम गर्वछ । संसारको मिथ्यात्व पूर्णतया बुणिसिकेकाले उसको त परमात्मप्रेमबाहेक अरू 
केही काम ने बाँकी रहँदेन। यदि यसो भएको छैन भने त्यो ज्ञान पूर्ण भएकै छैन भन्ने थाहा 
हन्छ। त्यसैले श्रीमदभागवत १२.१२.५२मा अच्युतभाववर्जितं ज्ञानमलं न शोभते अर्थात् 
अच्युतभक्तिले रहित भएको ज्ञान पूर्णतः शोभित हदेन भनिएको छ। श्रीमद्भागवतको भक्ति 
इन्द्रियमनको कर्म मात्र नभई सूक्ष्मतम अनुभवरूप भएकाले जीवन्मुक्तिदशामा पनि यो रहिरहन्छ । 
जसरी मोक्षदशामा मूक्त व्यक्तिमा तत्त्वज्ञान र संसारदेखि वैराग्य स्वरूपतः नै रहन्छन्, त्यसै गरी 
श्रीमद्भागवतअनुसार मोक्षमा तत्त्वज्ञान, संसारदेखि वैराग्य र स्वस्वरूप परमात्मासंगको प्रेम पनि 
निरन्तर रहिरहन्छ । त्यसैले त्रिगुणातीत परम पदमा प्रतिष्ठित भडइसक्नृभएका श्रीशुकदेवले पनि 
भगवद्भक्ति गर्नुभएको छ। यसरी श्रीमदभागवतको भक्ति स्वयं तत्त्वज्ञान एवं मोक्षस्वरूप हो, 
यिनलाई द्ुटयाउन सकिंदेन भन्ने स्पष्ट हुन्छ । 

सूतजी भन्नुह॒न्छ, श्रीमदभागवतमा आदि, मध्य र अन्त जतातते वैराग्यमय आख्यानहरू छन्, 
अनि यसको सबभन्दा विशेषता त श्रीकृष्णलीलाको अमृतपानद्वारा सत्पुरुषहरूलाई पूर्ण आनन्द 
दिनु हो। संसारमा प्राणीहरूका पाप एवं पापसंस्कारहरूलाई नष्ट गर्न दुई प्रमुख साधनहरू छन् 
एडटा भगवान् नारायणको चरणकमलबाट निस्किएकी पतितपावनी गङ्गा र अर्को उहँको 
मुखकमलबाट निस्किएको वेदान्तशास्त्र । श्रीमद्भागवत पनि भगवानूको मुखकमलबाट 
निस्किएको भक्तिमिधित वेदान्तशास्त्र नै हो। त्यसेले यसले सबे पापहरूलाई नष्ट गरिदिई 
मनुष्यलाई निष्पाप बनाउनेमा कुनै शङ्गा छैन । नदीहरूमध्ये गङ्गा, देवताहरूमध्ये अच्युत भगवान् र 
विष्णुभक्तहरूमध्ये शम्भु सर्वश्रेष्ठ भए पुराणहरूमध्ये यो पुराण सर्वश्रेष्ठ छ भनी यहीं तल्लो 
श्लोकमा भनिएको छ । श्रीमदभागवतमा आनन्दस्वरूप ब्रह्मतत्त्व पग्लिई छताद्ुल्ल भएको छ, 
त्यसैले यसको रसामृतको आस्वादन लिने बानी परेका व्यक्तिलाई अरू पुराणहरूमा त्यति रुचि 


रामानन्दी दीका 


६०५८ 
द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 


हैदेन। यसरी भक्ति, ज्ञान र वैराग्यको महिमाले ओतप्रोत भएकाले श्रीमद्भागवतपुराण सर्वशवेष्ठ छ 
भन्ने सिद्ध हुन्छ । 


  


निम्नगानां यथा गङ्गा देवानामच्युतो यथा । 
वेष्णवानां यथा शम्भुः पुराणानामिदं तथा ॥ १६॥ 


पढार्थ   देवताहरूमध्ये तथा  त्यसै गरी 

यथा  जसरी अच्युतः  अच्युत भगवान् पुराणानां  पुराणहरूमध्ये 
निम्नगानां  नदीहरूमध्ये यथा  जसरी इद्म्  यो श्रीमद्भागवत छ 
गङ्वा  गङ्गा श्रेष्ठ छिन् वैष्णवानां  विष्णुभक्तहरूमध्ये 

यथा  जसरी शम्भुः  भगवान् शङ्कर 








ताक्यार्थ नदीहरूमध्ये गङ्गा सर्वश्रेष्ठ भए फ, देवताहरूमध्ये अच्युत भगवान् र 
विष्णुभक्तहरूमध्ये भगवान् शङ्कर सर्वश्रेष्ठ भए यँ पुराणहरूमध्ये यो श्रीमद्भागवत सर्वश्रेष्ठ छ। 


् ५ र्द अट  यथा 
क्षत्राणां चैव सवेषां यथा काशी द्यनुत्तमा । 
तथा पुराणवातानां श्रीमद्भागवतं द्विजाः ॥ १७ ॥ 


पदढार्थ षत्राणां  वीर्थक्षेत्रहरूमध्ये पुराणहरूमध्ये 

द्विजाः  हे ऋषिहरू काली एव  काशी ने श्रीमदूभागवतम्  श्रीमद्भागवत 
हि  निश्चय नै अनुत्तमा  सर्वश्रेष्ठ छ श्रेष्ठ छ 

यथा च  जसरी तथा  त्यसै गरी 

सर्वेषां  सबै पुराणव्रातानां  अनेक 








तवाक्यार्थ हे ऋषिहरू ! जसरी अनेक उत्तम वीर्थहरूमध्ये काशी नै सर्वोत्तम छ, त्यसै गरी 
सम्पूर्ण पुराणहरूमध्ये श्रीमद्भागवत सर्वोत्तम छ। 


श्रीमद्भागवतं पुराणममलं यदेष्णवानां प्रियं 
यस्मिन् पारमहंस्यमेकममटं ज्ञानं परं गीयते । 

तत्र ज्ञानविरागभक्तिसहितं नेष्कम्यंमाविष्कृतं 
तच्छृण्वन् सुपठन् विचारणपरो भक्त्या विमुच्येन्नरः ॥ १८ ॥ 


पढार्थ लागि पारमहंस्यं  परमहंसहरुद्रारा 
यत्  जुन प्रियं  अत्यन्त प्रिय छ प्राप्य 
वेष्णवानां  विष्णुभक्तहरूका यस्मिन्  जहां एकं  अद्वितीय 


रामानन्दी दीका 


६०५९ 





द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 
अमटं  निर्मल र  सर्वकर्मत्यागको पुराणं  पुराणलाई 

परं  सर्वश्रेष्ठ आविष्कृतं  आविष्कार भक्त्या  भक्तिपूर्वक 

ज्ञानं  ज्ञान गरिएको छ रुण्वन्  सुन्दा 

गीयते  बतादइएको छ तत्  त्यस्तो सुपठन्  पददा र 

तत्र  त्यहं श्रीमद्भागवतं  विचारणपरः  विचार गर्दा 
ज्ञानविरागभक्तिसहितं  ज्ञान, श्रीमदभागवतरूपी नरः  मानिस 

वेराग्य र भक्तिले सहित भएको अमटं  निर्मल विमुच्येत्  मुक्त हुन्छ 





वाक्यार्थ श्रीमद्भागवतमहापुराण पूर्णतः निर्मल छ र यो भगवद्भक्तहरूलाई अत्यन्त प्रिय छ। 
यहाँ परमहंसहरुद्रारा प्राप्त गरिने अविद्यादोषले रहित सर्वश्रेष्ठ अद्वितीय ज्ञानको वर्णन गरिएको छ 
र यहँको मोक्ष पनि ज्ञान, वेराग्य र भक्तिले सहित भएको छ । यस्तो पुराणलाई भक्तिपूर्वक सुन्दा, 


पाठ गर्दा या मनन गर्दा मानिस निश्चय नै मूक्त हुन्छ । 


कस्मे येन विभासितोऽयमतुलो ज्ञानप्रदीपः पुरा 

तद्रूपेण च नारदाय मुनये कृष्णाय तद्रूपिणा । 
योगीन्द्राय तदात्मनाथ भगवद्राताय कारुण्यत 

स्तच्छुदधं विमलं वि्ोकममृतं सत्यं परं धीमहि ॥ १९॥ 


पदढार्थ 

येन  जसद्रारा 

पुरा  पहिले 

अयंयो 

अतुलः  अतुलनीय 
ज्ञानप्रदीपः  ज्ञानरूपी प्रदीप 
कस्मे  ब्रह्माजीलाई 
विभासितः  प्रकाशित गरियो 
तद्रूपेण च  ती ब्रह्माजीको 
रूपले 


मुनये नारदाय  नारदमुनिलाई 
तद्रूपिणा  त्यो नारदको रूपले 
कृष्णाय  कृष्णद्रैपायन 
व्यासलाई 

योगीन्द्राय  त्यसपछि योगीन्द्र 
श्रीशुकदेवलाई र 

अथ  त्यसपछि 

तदात्मना  श्रीशुकदेवले चाहं 
कारुण्यतः  करुणापूर्वक 
भगवद्राताय  परीक्षित् 








राजालाई बताउनुभयो 
तत्  त्यस्तो 

शुद्धं  शुद्ध 

विमटं  निर्मल 
विशोकं  शोकले रहित 
अमृतं  मृत्युरहित 

परं  परम 

सत्यं  सत्यलाई 
धीमहि  ध्यान गरौ 


वाक्यार्थ श्रीमदभागवतमहापुराण आत्मतत्त्वलाई प्रकाश गरिदिने ज्ञानरूपी अतुलनीय प्रदीप हो । 
परम सत्स्वरूप परमात्माले सुष्टिको आदिमा ब्रह्माजीका लागि यो प्रकाशित गरिदिनुभएको थियो । 
ब्रह्माजीले नारदलाई, नारदले वेदव्यासलाई, व्यासले श्रीशुकदेवलाई र श्रीशुकदेवले परीभित् 
राजालाई उनै परमात्माले करुणापूर्वक यसको रहस्य प्रकाशित गरिदिनुभएको हो। त्यस्ता 
परमशुद्ध, निर्मल, शोक र मृत्युले रहित परम सत्स्वरूप परमात्मालाई हामी सबै ध्यान गरौँ । 


रामानन्दी दीका 


६०६० 
द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 


विवरण यस श्लोकमा विशुद्ध सत्यस्वरूप परमात्मालाई नमस्कार गरिएको छ। 
श्रीमद्भागवतको सुरुवात पनि सत्यस्वरूप परमात्माको वन्दनाबाट नै भएको हो । त्यहांँ व्यासले 
सम्पूर्ण जगत् उत्पत्तिको अधिष्ठान भएको स्वयंप्रकाश सत्यस्वरूप ब्रह्मतत्वको ध्यान गर्नुभएको 
छ धाम्ना स्वेन सदा निरस्तकुहकं सत्यं परं धीमहि अर्थात् आपनो स्वप्रकाश चैतन्य ज्योतिद्रारा 
मायारूपी अन्धकारलाई निरस्त गर्ने परम सत्यलाई ध्यान गरौँ। यहाँ पनि निर्मल एवं शुद्ध 
सत्यतत्त्वलाई ध्यान गरिएको छ । परमात्मा सत्स्वरूप हंदाहदे यहाँ उहाँ लाई परम सत्य भनी किन 
बतादइयो ? भन्ने शङ़ा हुनसक्छ । यसको तात्पर्य हो, ज्ञान हूनुभन्दा अधि व्यक्तिलाई सम्पूर्ण संसार 
सत्य प्रतीत हुन्छ र केही दर्शनसिद्धान्तमा आकाश, काल आदिलाई सत्य मानिन्छ। त्यसैले ती 
सापेक्षिक सत्य पदार्थहरूको ध्यानलाई निराकरण गरी वास्तविक सत्यको ध्यान गर्न यहाँ परम 
सत्य भनिएको हो । मल भनेको सम्पूर्ण संसार नै हो, त्यसेले मिथ्या प्रपज्चसंग संसर्ग नभएकाले 
ब्रह्मलाई विमल भनिएको हो । मलरहित भएकाले नै ब्रह्म शुद्ध पनि छ । शुद्धत्वको परिभाषा यस 
प्रकार छ मायातत्कार्यशून्यत्वं शुद्धत्वम् अर्थात् माया र त्यसको कार्यसंग संसर्ग नहुनु ने शुद्ध 
हो । आत्मामा भ्रमद्वारा कल्पित भएको संसारको कुनै सम्बन्ध छैन । यद्यपि भ्रमकल्पित संसारको 
आफ्नै कुनै सत्ता र प्रकाश नभएकाले यो आफू सत्तावान् हन र प्रकाशित हुन ब्रह्ममा अडिन 
पर्वछछ । ब्रह्मा ने अध्यस्त भएकाले ब्रह्मकै सत्ता र प्रकाशद्रारा संसार सिद्ध हुन्छ, अस्तित्ववान् 
हन्छ । तर ब्रह्मतत्त्वलाई सत्तावान् हून र प्रकाशित हुन मिथ्या संसारको आवश्यकता पर्दैन । ब्रह्मको 
संसारसंग सम्बन्ध छैन भन्नुको तात्पर्य संसार ब्रह्ममा अध्यस्त भएकै कैन भन्न खोजिएको होइन, 
अपि तु संसारभरमद्रारा ब्रह्ममा केटी फरक परेको कैन र ब्रह्म स्वयंसिद्ध छ भन्ने हो। यही भाव 
भगवानूले श्रीमदभगवद्गीता ७.१२मा पनि भन्नुभएको छ न त्वहं तेषु ते मयि अर्थात् म 
सांसारिक पदार्थभित्र छैन, तर ती चाहं ममा छन्। यसैले प्रपञ्चातीत वास्तविक सत्य वस्तु 
भएकाले ब्रह्म शुद्ध रहेको छ । 

भागवतको आदि र अन्तमा सत्यस्वरूप परमात्माकै ध्यान गरिएबाट अर्को अर्थ पनि प्रकट 
भएको छ, त्यो हो श्रीमदभागवतशास्त्र सबे सत्यान्वेषीहरूका लागि आदरणीय छ। यहाँ 
विष्णुभक्त, शिवभक्त आदि सबैको समान आदर छ, किनभने उपासकहरूले आआफ्ना 
इष्टदेवलाई सत्यस्वरूप ने मान्दछछन् । श्रीमद्भागवतको विरोध त्यही व्यक्तिसंग हुन सक्छ, जो 
मिथ्याको उपासनाचिन्तन गर्व्छ। नत्र अरू सबै श्रीमदभागवतकै क्षत्रभित्र पर्दछछन्। 
उपासकहरूको मानसिक अभिरुचि र संस्कार अनुसार एडटै पख्रह्मले शिव, विष्णु, देवी, गणेश, 
सूर्य आदिको रूप लिनुभएको हो । अण भने हो भने त जीवहरूको भोगसंस्कार अनुसार त्यसलाई 
तुप्त गर्न परमात्मा सम्पूर्ण सांसारिक विषयको रूपमा समेत कल्पित हूनुभएको हो । त्यसैले आ 
आपफ्ना इष्टदेवको उपासना गर्दा उपासकले अरू सबैलाई त्यही परम सत्यकै विवर्तं भनी 
मान्नुपर्वछ । परमात्माको सर्वात्मभावलाई नबुखी गरिएका देवोपासनाहरू सड कुचित हदे अन्तमा 
अरूको इष्टदेवको निन्दामा परिणत हूने सम्भावना देखेर भगवत्पाद श्रीशङराचार्यले शास्त्रीय 
पञ्चदेवोपासनाको विधि पुनः प्रचारित गर्नुभएको हो। उपासकटहरूले तीती इष्टदेवको उपासना 
गर्दा अन्यलाई उहांके विवर्त सम्दिनेवित्तिके सारा भेदबुदधि नष्ट भडइहाल्दछ । यसबाट सबेका 


रामानन्दी दीका 


६०६१ 
द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 


उपास्य एक मात्र सत्यस्वरूप परमात्मा हनृहुन्छ र उहँले उपासकहरूको रुचिअनुसार अनेक 
स्वरूप लिनुभएको हो भन्ने स्पष्ट हुन्छ । श्रीमद्भागवतमा सत्यस्वरूप परमात्माको ध्यान गरी 
उपासनाको यही रहस्यलाई बताइएको छ । 

यहाँ एडटै व्यक्तिले धीमहि अर्थात् ध्यान गरौ भनी बहुवचन प्रयोग गर्मुका अनेक 
कारणहरू छन्। सबभन्दा पहिलो कारण त॒ यो गुरुले शिष्यहरूको तफबाट पनि भगवानूको 
प्रार्थना गर्नुभएको भन्ने हो। यसका अरू पनि तात्पर्यहरू छन् । संसारी विषयासक्त प्राणीहरूले 
ब्रह्मको ध्यान नगरे पनि आत्मज्ञानीहरूले सब प्राणीहरूलाई आफ्नै स्वरूप देखी ती सबेलाई 
करुणा गर्दै सबैको तफबाट परमात्मवन्दना गर्दछन् । त्यसैले यहाँ बहुवचन प्रयोग गरियो । अथवा 
सब सम्प्रदाय मतहरूका उपास्य एडटै सत्यस्वरूप परमात्मा भएकाले यहाँ सबैथरी उपासकटहरूको 
तर्फबाट सत्यस्वरूप परमात्माको वन्दना गरिएको हो। यो श्रीमद्भागवत ज्ञानदीप हो, जसलाई 
सर्वप्रथम नारायणले न ब्रह्माजीको ज्ञानज्योति प्रज्वलित गर्न उपदेश गर्नुभएको थियो । शिष्यमा 
ज्ञानको अवतरणसंगे त्यो स्वयं गुरुरूप हुन जान्छ, किनभने ऊ गुरुभन्दा अभिन्न आत्मा भटसक्यो । 
त्यसैले ब्रह्माजीले नारदलाई तत्त्वोपदेश गर्दा पनि त्यो उपदेश तद्रूप अर्थात् ब्रह्मरूपी भगवान्ले ने 
गर्नुभएको हो । त्यसै गरी नारदले व्यासलाई, व्यासले शुकदेवलाई अनि शुकदेवले परीकषित्लाई 
उपदेश गर्दा पनि तीती उपदेष्टाको रूपमा भगवान्ले ने त्योत्यो उपदेश गर्नुभएको हो । किनभने 
आत्मतत्त्वको उपदेश स्वयं परमात्माबाहेक अरूले गर्न सक्दैन र गुरुहरूको रूपमा पनि परमात्माले 
ने आत्मोपदेश गर्नृहुन्छ । यसेले भागवतका प्रतिपाद्य अर्थ एवं त्यसको उपदेष्टा पनि स्वयं परमात्मा 
ने हनुहन्छ भन्ने स्पष्ट हुन्छ । 


न्रे ० म क 
नमस्तस्मे भगवते वासुदेवाय साक्षिणे । 
य इदं कृपया कस्मे व्याचचक्षे मुमुक्षवे ॥ २०॥ 








पदार्थ कस्मै  ब्रह्माजीलाई साक्षिणे  सर्वसाक्षी 
यः  जसले इदं  यो शास्त्र वासुदेवाय  वासुदेव 
कृपया  कृपापूर्वक व्याचचक्षे  उपदेश गर्नृभयो भगवते  भगवान्लाई 
मुमुक्षवे  मुमुक्षु तस्मे  त्यस्ता नमः  नमस्कार छ 


वाव्यार्थ जसले मुमुक्षु ब्रह्माजीलाई कृपापूर्वक यस श्रीमद्भागवतशास्त्रको उपदेश गर्नुभयो, 
त्यस्ता सर्वसाक्षी वासुदेव भगवान्लाई नमस्कार छ । 


योगीन्द्राय न्द  
न्द्राय नमस्ततस्म शुकाय ब्रह्यरूपण । 


संसारसप॑दष्टं यो विष्णुरातममूमुचत् ॥ २१॥ 


पढार्थ संसारसपंदष्टं  संसाररूपी विष्णुरातं  परीक्षित्लाई 
यः  जसले सर्पद्रारा उसिएका अमूमुचत्  मुक्त गराइदिनुभयो 


रामानन्दी दीका 


९९९ 


द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 
तस्मे  त्यस्ता योगीन्द्राय  योगिराज नमः  नमस्कार छ 
बह्यरूपिणे  ब्रह्मस्वरूप शुकाय  श्रीशुकदेवलाई 


ताक्यार्थ संसाररूपी सर्द्रारा उसिएका महाराज परीकषित्लाई संसारबन्धनबाट मूक्त गराददिने 
ब्रह्मस्वरूप योगिराज श्रीशुकदेवलाई नमस्कार छ। 


विवरण राजा परीक्षितलाई सर्पले टोकेर मार्ला भने डर थियो, तर श्रीशुकदेवले ज्ञानोपदेश गरेर 
उनलाई सामान्य सर्पबाट मात्र होदन, संसाररूपी सर्पबाट समेत जोगाइदिनुभयो । सर्पं चञ्चल 
हन्छ, निरन्तर एक ठाबाट अर्को ठडमा गद्रहन्छ । यसै अर्थमा गत्यर्थक सृप् धातुबाट सर्पं शब्द 
बन्दछ । संसार पनि त कम चञ्चल क्ैन। यो पनि क्षणभङ्कर भएकाले आफनो स्वरूप फेरिरहन्छ । 
यसे अर्थमा संसारलाई पनि सर्प भन्न सकिन्छ । 

यदि श्रीशुकदेवले परीकषित्लाई तक्षकबाट जोगाएको भए पनि प्रारब्ध समाप्त भएपचछ्ि 
उनको अरू कुनै कारणले प्राणान्त भद्हाल्दथ्यो, यसपच्छि फेरि अरूअरू जन्म लिई बारम्बार 
संसारचक्रमा घुम्ने उनको चक्कर समाप्त हैदेनथ्यो । श्रीशुकदेवजस्ता आत्मनिष्ठ सद्गुरुको 
संसर्गमा पुगिसकेपच्छि पनि बारम्बार संसारचक्रमा फसिरहनु भनेको आत्मज्ञानीको महत्त्वमाथि ने 
प्रश्न उटनु हो, त्यसैले आत्मनिष्ठ महापुरुषहरू आफ्नो संसर्गमा आएकाहरूलाई बन्धनबाट मृक्त 
गरांछन्। आगोको नजिक आएको दाउया आगोको संसर्गबाट प्रज्वलित भए ॐ ज्ञानीको 
संसर्गबाट सामान्य मानिसहरूको हृदयमा पनि ज्ञानज्योति एल्किन्छ। यसपछि उनीहरू बारम्बार 
जन्मिनुमर्नुबाट मुक्त हुन्छन् । वास्तवमा त्यही ने असली जन्म हो, जसपचछि फेरि जन्मनु नपरोस् । 
अनि फेरि मर्न नपर्ने गरी आफ्ना वासनासंस्कारहरूलाई समेत उढाई पूर्णरूपमा मर्नु नै असली 
मृत्यु हो । सामान्य प्राणीहरू चाह फेरि जन्मिन र फेरि मर्न बाँकी राखेर जन्मिनेमर्ने गर्दछन्। 
श्रीशुकदेवले परीक्षित्ूलाई असली रूपमा मर्न सिकाउनुभयो । किनभने आत्मज्ञानी महापुरुषबाहिक 
अरूलाई पूर्ण मृत्युको कला आददेन। यसपचछि परीक्षित्लाई संसाररूपी सर्पले नडस्ने भयो 
किनभने उनी त अब नमर्ने गरी मूक्त भदसके । त्यसैले परीक्षित्को शरीरलाई सर्पले उसेको देखेर 
यो सोच्नु हैदेन कि त्यत्रो भगवद्भक्ति गरेर पनि के भयो त? आखिर परीकषित्लाई सर्पले 
उसिहाल्यो । सर्पले परीक्षित्लाई नभई उनमा कल्पित भएको मिथ्या शरीरलाई डस्यो, जसलाई 
कालले आज नभए पनि भोलि अवश्य नै नष्ट गरिदिन्थ्यो। परीक्षित्ले शरीरलाई पहिले नै 
छाडिदिएका यथिए, कालले त उनले छाडेको उच्छिष्टलाई ग्रहण गयो र त्यसो हदा पनि 
ब्रह्मज्ञानीको उपकार नै भयो । ब्रह्मज्ञानीले शरीरलाई क्षणभङ्कर, अनित्य भनी बुखेको हुन्छ, 
शरीरपातले उसको त्यो अनुभवलाई खन् स्पष्ट बनाइदिन्छ । त्यसैले कालले ब्रह्मज्ञानीको केही 
विगार्न सक्देन, उनको चिन्तनमा सहयोग चाह गरिदिन्छ। जसरी पाकेको घाड लिएर बसेको 
व्यक्तिलाई कसेले त्यसको शल्यक्रिया गरिदियो भने आनन्द आंछ, त्यसै गरी मिथ्या शरीरको 
भार व्यर्थमा नै बोकिरहेको ज्ञानीलाई कालले त्यो बोरूबाट पनि मुक्त गरिदिन्छ। यसरी 
संसारबन्धनबाट मूक्त भदसकेको व्यक्ति जसरी पनि सुखी ने ह॒न्छ, उसलाई शरीर रहुन्नेल 
जीवन्मृक्तिको सुख हृन्छ, अनि शरीरपात भएपछि ऊ विदेह मुक्त भई सुखस्वरूप आत्मामा 


रामानन्दी दीका 


६०६३ 
द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 


प्रतिष्ठित ह॒न्छ। यसरी संसारभयबाट जोगाउने श्रीशुकदेवलाई यहाँ साक्षात् ब्रह्मरूप भनी स्तुति 
गरिएको छ। 


४१ प  न त 
भवे भवे यथा भक्तिः पाद्योस्तव जायते । 
तथा कुरुष्व देवेशा नाथस्त्वं नो यतः प्रभो ॥ २२॥ 








पदार्थ पादयोः  चरणमा यतः  किनभने 

देवेशा  हे परमदेव भक्तिः  भक्ति प्रभो  हे प्रभु 

भवे भवे  जन्मैपिच्छे जायते  लाग्दछ त्वं  हजुर नै 

यथा  जसरी तथा  त्यस्तो कृपा नः हाम्रा 

तव  हजुरको कुरुष्व  गर्नुहोस् नाथः  स्वामी हुनुहुन्छ 


ताक्यार्थ हे देवताका पनि आराध्य सर्वसमर्थ भगवान् ! हाम्रो अनेक जन्म भयो भने पनि 
हजुरको कृपाद्रारा हजुरको चरणमा ने हाम्रो भक्ति लागोस्। हे भगवान् ! हजुर ने हाम्रा स्वामी 
हनुहुन्छ । 

विवरण यस श्लोकमा भक्तको विनयभाव प्रकट भएको छ। भगवानमा पूर्णतः समर्पित भएको 
भक्त नम्रताको प्रतिमूर्ति ने ह॒न्छ, उसलाई आपूमा श्रेष्ठ गुणहरू रहेको थाह हदेन। ऊ त सबै 
गुणहरू भगवान्मा नै देख्दछ। साधनावस्थामा भगवान्लाई आपूभन्दा भिन्न मानेको वेला उसले 
आफूलाई मायाका अनेकौँं दोषले पूर्ण अनि भगवान्लाई चाह सर्वगुणसम्पननन अनुभव गर्दछ। 
उसले आफ्ना परमप्रिय परमात्मालाई आपफ्ना सबे वस्तुहरू अर्पण गरिसकेको छ, तर स्वयं 
आपूलाई भगवानूमा अर्पित गरी आफू परमात्माको अस्तित्वमा विलीन हन या आफ्नो रूपमा पनि 
परमात्मा नै रहनुभएको बोध गर्न बाँकी छ । पूर्णं आत्मसमर्पणद्रारा भक्तले पूर्ण आत्मरूपता पाउने 
हो, तर यो अन्तिम स्थिति आडनुभन्दा अधि भक्तले भगवानसंग दीनतापूर्ण अनेक प्रार्थनाहरू 
गरिरहन्छ । ऊ भन्छ हे भगवान् ! त्याग, वैराग्य, शम, दम आदि अनेकौँ साधनाहरूले सम्पन्न 
एवं चित्त शुद्ध भएको व्यक्तिले मात्र मोक्ष प्राप्त गर्न सक्दछ। ममा त्यस्ता सदगुणहरू कहाँ 
पाउनु ? त्यसैले अज्ञानका कारण मेरो संसारमा बारम्बार जन्म हदे रहला, त्यस वेला हजुरले 
मलाई संसारदुःखबाट बच्न आफ्नो चरणको अविचल भक्ति अवश्य दिनुहोला, जसको सहाराले म 
जीवित रहनेद्ु। भक्तलाई यो थाहा छ कि भगवान् सर्वसमर्थ हुनहुन्छ र उहाँले आफ्नो भक्तलाई 
आफूदेखि अभिननन गराई मुक्त बनाइदिन सक्नुहन्छ, तर भक्त आपफ्ना परमप्रिय परमात्मालाई आफनो 
शक्तिप्रयोग गर्ने प्रार्थना पनि गर्देन। सायद ऊ भगवान्लाई यति सानो दुःख दिन पनि चा्हेदेन। 
आखिर उसले भगवान्को भक्ति आफ्नो स्वार्थका लागि कहँ गरेको हो र? यो प्रेममार्गमा त 
उसले आफ्नो सुखको चिन्ता पहिल्यै छडिसक्यो, अब भगवान्को सुखमा ने उसको सुख छ। 
त्यसैले मेरा लागि मूक्तिप्रदान गर्न भगवान्ले आफनो शक्तिप्रयोग गर्दा भगवान्लाई दुःख हुन्छ र 
उहांमाथि आप्ना भक्तलाई मात्र पक्षपात गरी मूक्त बनाएको आक्षेप आउन पनि सक्छ भने 
सोची भगवान्को भक्त मोक्षको समेत चाहना गर्दन । भक्ति प्राप्त भद्ररह्यो भने उसले त्यसेलाई 


रामानन्दी दीका 


६०६९ 
द्रादश स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 


सर्वश्रेष्ठ धन मान्दछ । वृत्रासुरले आफ्नो मृत्युको समयमा पनि भगवान्सँंग यस्ते प्रार्थना गरेका 
छन्। उनी भन्दछन् हे भगवन् ! ममा त हजुरको दास हुने योग्यता पनि कैन, अतः म हजुरको 
दासको पनि दास हून पाऊं अहं हरे तव॒ पादैकमूलदासानुदासो भवितास्मि भूयः 
श्रीमद्भागवत ९६.११.२४ । 

भक्तहरूको यही विनयभाव बद्दै जांँदा जब उनीहरूले आफूलाई पूर्णतः परमात्मामा 
समर्पित गरिदिन्छन् र संसारबन्धनमा परी मेरो जन्म होला भन्ने चिन्तासम्म छाडिदिन्छन्, तब 
तत्क्षण नै त्यहोँ पूर्ण समर्पणको शुभ अवसर घटित हृन्छ, त्यो वेला ऊ आफ्नो व्यष्टि अस्तित्व 
भुली परमात्माद्रारा आपूरित हुन्छ । यस्तो भक्तलाई भगवान्ले संसारचक्रमा दुःख पाडन किन 
पठाउनुहुन््यो । भगवानूले आपफ्ना भक्तहरूलाई मृत्युरूपी संसारसागरवबाट अवश्य ने जोगाउने 
प्रतिज्ञा गर्नुभएको छ तेषामहं समृदधर्ता मूत्युसंसारसागरात्, भवामि न चिरात् पार्थ 
मय्यावेशितचेतसाम् भगवदगीता १२.७ । यदि पठाउने परे पनि ज्ञानी एवं भक्तहरूलाई उँले 
आफनो प्रतिनिधिको रूपमा संसारमा ज्ञान एवं भक्तिको प्रचार गर्न आधिकारिक पुरुषको रूपमा 
पठाउनुहन्छ । त्यसैले यो प्रार्थना भक्तको विशुद्ध नम्रता हो भन्ने स्पष्ट हुन्छ । 


नामसङ्कीतंनं यस्य सवंपापप्रणारानम् । 
प्रणामो दुःखरमनस्तं नमामि हरिं परम् ॥ २२॥ 


पदढार्थ 

यस्य  जसको 

नामसङीत॑नं  नामसड़ीर्वनले 
सवंपापप्रणारानं  सबै पापलाई 
नष्ट गरिदिन्छ 

प्रणामः  वन्दनाले 
दुःखशमनः  सम्पूर्ण दुःखलाई 
नष्ट गरिदिन्छ 

तं  त्यस्ता 

परं  परमात्मा 

हरि  श्रीहरिलाई 

नमामि  नमस्कार गर्द 


रामानन्दी दीका 


६०६६ 


पद्मपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय १ 


ताक्यार्थ जसको नामसङ़र्तन गर्नलि सब प्रकारका पापहरू नष्ट ह॒न्छन् र जसलाई भक्तिपूर्वक 
प्रणाम गनलि सारा दुःखहरू मेटिन्छन्, त्यस्ता परमात्मा श्रीहरिलाई वन्दना गर्दह्ु । 


विवरण यहाँ भगवान्को नामस ड़ीर्तनले सारा पापहरूलाई नष्ट गरिदिन्छ र उहाँलाई प्रणाम 
गर्नाले सबै दुःखहरू समाप्त ह॒न्छन् भनी बतादृएको छ । भगवानूको नाम भक्तहरूका लागि नामी 
परमात्माभन्दा पनि बढी प्रिय हुन्छ । परमात्माले त आफ्नो अवतारको समयमा मात्र व्यक्तिहरूको 
उद्धार गर्नहुन्छ, तर उहाँको नामले चाह उहाँको अवतार हुनुभन्दा अधिपछिका सबै भक्तहरूलाई 
संसारदुःखबाट मुक्त गराँछ । आपत्ति परेको वेलामा भगवन्नामको सहाराबाहेक भक्तलाई अरू 
कसको सहारा मिल्दछछछ र ? नामले नामी परमात्मासंग पनि भेट गराददिन्छ । त्यसैले नामस ड़ीर्वनको 
धरे महत्त्व छ । शास्त्रहरूमा भनिएको छ 
नाम्नोऽस्ति यावती शक्तिः पापनिर्हरणे हरः । 
तावत् कर्तं न शक्नोति पातकं पातकी जनः ।। 

अर्थात् भगवान्को नाममा पापलाई नष्ट गर्न त्यति शक्ति रहेको छ, जति पापराशि त 
महापातकी व्यक्तिले आजन्म पाप गरिररहंदा पनि पु्याउन सक्दैन। एक क्षण मात्र हृदय पापमृक्त 
हुनेवित्तिकै त्यहं परमात्मा प्रकट भड्हाल्नुहुन्छ । यसपच्ि त पापका जति राशि आए पनि प्रचण्ड 
सूर्यका अगाडि कुडरो नष्ट भए ती स्वयं नष्ट भड्हाल्दछ्न्। नामजप एवं स्मरणको प्रभावले 
पापी अजामिलसमेत यमदूतहरूको पञ्जाबाट द्ुटेको र पछि ऊ असली भक्त भएको कथा क्तैटौँ 
स्कन्धको सुरुमे बतादएको छ । त्यसै गरी राम नामलाई नारदको उपेदशञअनुसार उल्टो गरी मरा 
भनेर जप्दा पनि रत्नाकर डाँकु आदिकवि महर्षिं वाल्मीकि बनेको इतिहास प्रसिद्ध नै छ। 

नामजप समान ने भगवान्लाई भावपूर्वक प्रणाम गर्नलि पनि सारा दुःखहरू तत्काल नष्ट 
हन्छन्। प्रणाम भनेको एकले अर्कालाई प्रणाम शब्दको उच्चारण गरी अभिवादन गर्ने भनेको 
होइन । प्रणाम भनेको प्रकर्षेण नमनं अर्थात् पूर्णतया नम्र भई दुक्नु हो। नम्रता मनको गुण 
भएकाले वास्तविक प्रणाम शारीरिक नभई मानसिक क्रिया हो। कसैको अधि कोटी दुक्दा 
उसको अभिमान अलिकति भए पनि नष्ट भएको हृन्छ। घमन्डले गर्विलो भएको ठुंटो रुखजस्तो 
ठाडो शिर गरिरहनुभन्दा सबेसंग विनम्र भई दुकेको शिर हुन ने व्यवहारमा समेत राम्रो मानिन्छ। 
नम्र व्यक्ति व्यवहारमा त सबैको प्रिय बन्द भने परमात्माको प्रिय नबन्ने सम्भावना ने छैन। 
प्रणामका मुख्य दुई भेद छन् साष्टाङ्ग प्रणाम र दण्डवत् प्रणाम । साष्टाङ्ग प्रणाम भनेको शिर, 
छाती, आंखा, मन, वचन, दुई पाड, दुबे हात, दुबे घुँडा यिनलाई इकाई भगवानूको स्मरणपूर्वक 
वन्दना गर्नु हो। त्यसै गरी दण्डवत् प्रणाम भनेको चाहं लौरो पल्टिएफैँ सम्पूर्ण शरीरलाई 
भगवानूको चरणमा ुकाउनु हो। परमात्माको अधि प्रणाम गर्नुको वास्तविक अर्थं आफ्नो 
अभिमानलाई त्यागिदिनु हो। त्यसैले नमः भन्ने शब्दको अर्थं आचार्यहरूले त्याग भन्ने गर्नुभएको 
छ नमः शब्दः त्यागवाची । भगवान्लाई प्रणाम वा नमस्कार गर्दा उहाँलाई आफ्नो सम्पूर्ण 
अभिमान सुम्पिदियो भने मानिस तत्काल जीवभावबाट मुक्त हृन्छ, किनभने जीवभाव भनेके 
अहङ्कार हो । यही भोक्ता अहङ्ारको कारणले त प्राणीले अहिलेसम्म संसारमा दुःख भोगिरहेको 


रामालन्दी दीका 


६०६७ 
पद्मपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय १ 


थियो, त्यसैले अहड़ार नष्ट हुनेवित्तिकै जीव सवे दुःखबाट तत्काल मुक्त भट्हाल्दछ । उसले तुरीय 
आत्मस्थिति प्राप्त गर्द । त्यसैले भगवान्को अधि प्रणाम वा नमस्कार गर्नुको रहस्य बतादै 
भावनोपनिषद्मा भनिएको छ नमस्कारः तुरीयावस्था अर्थात् नमस्कार भनेको तुरीय अवस्था 
हो। यसप्रकार यहोँ जीवभावरूप अहड़ारलाई पूर्ण विनष्ट गर्ने साधनको रूपमा कीर्तन, वन्दनरूप 
भक्तिको महिमा बतादृएको हो । 

वास्तवमा भगवानूको भक्तिद्रारा उहांको कृपा प्राप्त नगरी वैराग्य, विवेक आदि 
आत्मज्ञानका साधनहरू समेत प्राप्त हदेनन् । वेदका तीन काण्डमध्ये कर्मकाण्डप्रतिपाद्य कर्मले 
मलदोषलाई, उपासनाकाण्डप्रतिपाद्य भगवदुपासनाले विक्षेपदोषलाई र ज्ञानकाण्डप्रतिपाद्य 
अद्वितीय आत्मतत्त्वज्ञानले आवरणदोषलाई नष्ट नगरी आत्मतत्त्वसाक्षात्कार हुन सक्देन। 
आत्मतत्त्वसाक्षात्कारद्रारा मोक्ष अवश्य हृन्छ र त्यही कैवल्य प्रदान गर्नु नै श्रीमदभागवतको 
प्रयोजन हो, तर भक्तिद्रारा चित्त पूर्णतः नपग्लिएसम्म शाब्दिक ज्ञानले मात्र भगवत्तत्वसाक्षात्कार 
हुन सम्भव छैन । अन्तःकरणलाई पगाल्ने एक मात्र साधन भक्ति भएकाले त्यसबाट मात्र चित्तका 
दोष नष्ट हुन सक्दछन्, अन्यथा केवल शब्दाडम्बरी ज्ञानीहरूको हृदयभित्र उनीहरूले नै थाहा 
नपाउने गरी लुकेका वासनाले उनीहरूलाई कहिले पछछारिदिन्छन्, केही थाहा हदेन । त्यसेले भक्ति 
अनिवार्य छ। 

ज्ञानको योग्यता प्राप्त गर्न भक्तिको प्रमुख भूमिका रहने कुरा स्पष्ट नै छ, तर 
भागवतशास्त्रमा यो गोप्य रहस्य समेत उजागर भएको छ कि भक्ति स्वयं ज्ञानरूप पनि हो। 
बाहिरी कर्महरू त भक्ति नभई भक्तिका साधन हुन्, हृदयभित्रको तीव्र परमात्मप्रेमले अन्तमा 
जीवभावको विस्मृतिसंगे भगवदभावमा पुययाइदिन्छ। गोपीहरूको कृष्णोऽहं भने भावले यो 
कुराको पुष्टि गर्द । भक्तहरूलाई आफँले तत्त्वज्ञान प्रदान गरन प्रतिज्ञा भगवान्ले गर्नुभएकै छ 
ददामि बुद्धियोगं तम् श्रीमद्भगवद्गीता १०.१० । अण आत्माकार वृत्तिमा आपू ने प्रतिबिम्बित 
भई त्यही ज्ञानदीपद्रारा भक्तहरूको अज्ञान भित्रभित्रै नष्ट गरिदिने प्रतिज्ञा पनि त्यहं छ। यहाँ 
भगवान्ले आपफ्ना अत्यन्त प्रिय भक्त गोपी र उद्धवलाई तत्त्वज्ञान प्रदान गरेर त्यही प्रतिज्ञालाई 
चरितार्थ गर्मुभएको छ। भक्ति स्वयं फलरूप हो, अरू कसैको साधन होइन भनी माने 
आचार्यहरूले पनि यही अनुभवस्वरूप वा ज्ञानस्वरूप भक्तिलाई लिएर ने त्यो कुरा भनेका हुन्, 
साधन भक्तिलाई लिई होइन । यसप्रकार भगवत्साक्षात्कार्वारा मोक्ष हुने भए पनि ज्ञान गर्नु भन्ने 
कुनै विधेय वस्तु नभरई अन्त्यमा निष्पन्न हुने फल भएकाले, स्वयं भक्ति ज्ञानको साधन अनि 
ज्ञानस्वरूप नै भएकाले, श्रीमदभागवतको अन्त्यमा भगवान्को भक्तिलाई ने जोड दिदएको छ । 
भक्तको संसारबन्धन छुटाउने सम्पूर्णं जिम्मा भगवान्ले लिनुहन्छ । त्यसैले भावुक व्यक्तिहरू, जो 
संसारबन्धनबाट मुक्त हुन चाहन्छन् र श्रीमद्भागवतको अनुशीलन गर्दछन्, उनीहरूले सर्वस्वरूप 
उनै परमात्मा, जो जीवको स्वरूपमा पनि बस्नुभएको छ र जोभन्दा भिनन संसारमा अरू कुनै 
सत्य वस्तु रछँदेक्ठैन, उहाँके भक्ति गर्नुपर्वछ, उहोँमा ने समर्पित हुनुपर्वछ । 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां द्यादशस्कन्धे त्रयोदशोऽध्यायः ॥ १३॥ 


रामाढलन्दी दीका 


६०६८ 


पद्मपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय १ 


इति दादरस्कन्धः समाप्तः। 


सम्पूर्णोऽयं ग्रन्थः। 


रामालन्दी दीका 


९०६९ 


पदमपुराणस्थ श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय १ 
पद्मपुराणस्थं श्रीमद्भागवतमाहात्म्यम् 
अथ प्रथमोऽध्यायः 
भक्तिसित देवर्षिं नारदको भेट 


सच्चिदानन्दरूपाय विवोत्पत्त्यादिहेतवे। 
तापत्रयविनाशाय श्रीकृष्णाय वयं नुमः ॥ १॥ 


पदार्थ विनाशका कारण भएका आधिदैविक तीन प्रकारका 
सच्चिदानन्दरूपाय  सद्रूप, श्रीकृष्णाय  श्रीकृष्णलाई तापहरूलाई नाश गर्नका लागि 
चिद्रूप र आनन्दरूप भएका वयं  हामीहरू नुमः  नमस्कार गर्वं 
वि्वोत्पत्त्यादिहेतवे  संसारको तापत्रयविनाशाय  

उत्पत्ति आदि स्थिति र आध्यात्मिक, आधिभौतिक र 


ताक्यार्थ सद्रूप, चिद्रूप र आनन्दरूप भएका, संसारको उत्पत्ति, स्थिति र विनाशका कारण 
भएका भगवान् श्रीकृष्णलाई हामीहरू आध्यात्मिक, आधिभौतिक र आधिदैविक यी तीन 
प्रकारका तापहरूलाई नाश गर्का लागि नमस्कार गर्वछीं । 


विवरण व्यावृत्ति र व्यवहार लक्षणको प्रयोजन हो। अर्थात् लक्षण भनेको त्यस्तो धर्म हो 
जसले लक्ष्यलाई अरू पदार्थदेखि भिन्न रूपले चिनार । स्वरूप र तटस्थ गरी लक्षण दुई 
प्रकारका हृन्छन् । तैत्तिरीयोपनिषदमा ब्रह्मका दुबे प्रकारका लक्षणहरूको उल्लेख गरिएको पादन्छ । 
सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म यो ब्रह्मको स्वरूपलक्षण हो भने यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते यो ब्रह्मको 
तटस्थ लक्षण हो। यहाँ सच्चिदानन्दरूपाय यो पदले स्वरूपलक्षणको सङ्गत गरेको छ भने 
विश्वोत्पत्त्यादिहेतवे यो पदले ब्रह्मको तटस्थ लक्षणको सङ़त गरेको छ। 

वेदान्तसिद्धान्तअनुसार सत्त्व ब्रह्मको उपाधि हो । त्यो सतत्वरूप उपाधिद्वारा ब्रह्म निरूप्य 
हनाले त्यही अर्थलाई बताउनका लागि यस पद्यमा सच्चिदानन्दरूपाय यो पद आएको हो । सत्त्व 
भन्ने वस्तु ब्रह्म बाहेक अन्यत्र कहीं पनि बस्न सक्दैन। सत्व ब्रह्मको धर्म हुनाले अनात्म 
पदार्थहरूमा अर्थात् माया र मायाको कार्यमा सत्त्व छैन । ब्रह्ममा नै रहेको सत्त्व धर्मको आरोप 
गरेर अन्य घडा, कपडा आदि सम्पूर्णं पदार्थहरूको व्यावहारिक अस्तित्व स्विकारिन्छ । 

न्याय र वैशेषिक सिद्धान्तअनुसार द्रव्य, गुण र कर्ममा सत्ता बस्छ। नैेयायिकटहरू सत्तालाई 
ने जाति भन्दछन् र उनीहरूको मतमा जाति नित्य हो। तर वेदान्तसिद्धान्तअनुसार आत्माबाहेक 
अन्य कुनै पनि वस्तु नित्य होडइनन् । नित्य वस्तुमा मात्र सत्ता रहने हुनाले ब्रह्म मात्र सत् वस्तु हो । 
त्यी ब्रह्मसत्तामा संसारका सम्पूर्णं पदार्थहरू मायाद्रारा कल्पित भएका छन्। मायाद्वारा कल्पित 
पदार्थहरूमा सत्को आरोप गरिएकाले ती पदार्थहरूमा सद्रूपताको प्रतीति भएको हो, वास्तवमा ती 
पदार्थहरूमा सत्त्व धर्म छैन । घट, पट आदि पदार्थहरू कल्पित हुन्, त्यही ब्रह्मको सत्ता नै उक्त 


रामालन्दी दीका 


६० ७० 
पद्मपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अधघ्याय१ 


पदार्थहरूमा आरोपित हुनाले घडा छ, कपडा छ भन्ने व्यवहार भएको हो । घडामा सत्ता छैन, सत् 
ब्रह्ममा घडा कल्पित छ। घडा आदि पदार्थहरूमा सत्व नभएको हुनाले नै तिनलाई मिथ्या 
भनिएको हो । 

जसरी सत् वस्तु ब्रह्म मात्र हो अन्य सबै वस्तुहरू सत् होडइनन्, असत् हुन् त्यसै गरी ब्रह्म 
मात्र चित् हो, संसारका अन्य सबे वस्तुहरू चित् होदनन् । ब्रह्ममा रहेको यो चिति शक्तिलाई ज्ञान 
वा संवित् पनि भनिन्छ। संसारका सम्पूर्ण पदार्थहरूलाई यसैले नै प्रकाशित गर्दछ। सम्पूर्ण 
वस्तुहरूमा रहेको चेतन तत्तव ब्रह्मकै चेतनको अंश हो । 

सत् र चित् ब्रह्मका धर्म हुन् भनिए पनि ब्रह्मभन्दा भिन्न होदनन्। यस्ते आनन्द पनि 
ब्रह्मभन्दा भिनन होइन, ब्रह्म नै हो । अभिव्यञ्जकको भेदले आनन्दमा भेदको प्रतीति भएको हो तर 
वास्तवमा आनन्द ब्रह्म नै हो । 

सच्चिदानन्दरूपाय यो पद यहाँ भगवान् श्रीकृष्णको विशेषणको रूपमा आएको छ। 
सच्चिदानन्दरूप यो ब्रह्मको स्वरूप लक्षण हो । सत्, चित् र आनन्द ब्रह्मका यी तीन धर्महरूमध्ये 
माया र मायाका कार्यहरूमा सत्को आरोप हुन्छ, चित्को अनुवर्तन हुन्छ भने आनन्दको चाहं 
उक्त पदार्थहरूमा अभिव्यक्ति हुन्छ । 

संसारको उत्पत्ति, स्थिति र नाशको कारण ब्रह्म ने हो। वस्तुको सदंशबाट सृष्टि, 
चिदंशबाट स्थिति र आनन्दांशबाट संहार ह॒न्छ । ब्रह्म र कृष्ण अभिन्न हुनाले यहां भगवान् 
श्रीकृष्णलाई विश्वोत्पत्यादिहेतु यो विशेषण दिइएको हो । 

कृष्ण शब्दको व्युत्पत्ति विभिन्न किसिमले गरिएको छ । कृष विलेखने आकर्षणि च यस 
धातुबाट कृष्ण शब्द बन्दछ । कर्षति आकर्षति भोगाय विषयेषु इन्द्रियाणि येषाम् इति कृष्ण 
यसप्रकार कृष्ण शब्दको व्युत्पत्ति गर्दा जसले जीवहरूको भोगका लागि इन्द्रियहरूलाई विषयतफ 
प्रित गर्वछछ त्यसलाई कृष्ण भनिन्छ । त्यस्तै कर्षति अरीन् कामक्रोधादीन् आकर्षति साधकेभ्यः 
बहिष्करोति इति कृष्णः यस्तो व्युत्पत्ति गर्दा जसले काम, क्रोध आदि शत्रुहरूलाई साधकटहरूबाट 
हटार्ंछ उही नै कृष्ण हो । अर्को व्युत्पत्ति अनुसार आकर्षति मुमुक्षून् आत्मानं प्रति इति कृष्णः 
अर्थात् जसले मुमृक्षुहरूलाई आपूतफं आकर्षित गर्द उही कृष्ण हो । त्यस्ते अर्को व्युत्पत्तिअनुसार 
करोति इति कृष्णः, कृष्ण एव मायासाहाय्येन जगतः उत्पत्यादिकं करोति, अर्थात् जसले मायाको 
सहायताले जगत् उत्पत्ति आदि गर्वछछ उही कृष्ण हो । 

भगवान् श्रीकृष्णलाई नमस्कार गर्ुको प्रयोजन तापत्रयविनाश अर्थात् तीन प्रकारका 
तापलाई हटाउनु ने हो। भगवान् श्रीकृष्णलाई सामान्य रूपले नमस्कार गरेर मात्रे तापबाट मुक्त 
हुन सकिंदेन। अतः नमः पदको विशेष अर्थ गर्नुपर्दछ। नमः पदको वास्तविक अर्थं अहङारको 
त्याग ने हो। अहङारको त्याग हुनका लागि भगवान् श्रीकृष्णलाई आफूदेखि अभिन्न रूपले 
जान्नुपर्दछ। ओौपनिषद सिद्धान्त अनुसार भेदज्ञानद्रारा मोक्ष सम्भव क्ैन। भगवान् श्रीकृष्णलाई 
आपूदेखि अभिन्न रूपले जान्नु नै तत्त्वज्ञान हो । त्यही तत्त्वज्ञानद्रारा अहङ्ारको निवृत्ति हुन्छ । 
त्यसपचछ्छि मात्र जीव आध्यात्मिक, आधिभौतिक र आधिदैविक यी तीन प्रकारका तापबाट मूक्त 
हन सक्छ । त्यसैले भनिएको छ 


रामालन्दी दीका 


६०७१ 
पद्मपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय १ 


निवृत्तेः सर्वदुःखानामीशानः प्रभुरव्ययः । 
अद्वैतः सर्वभावानां देवस्तुर्यो विभुः स्मृतः । । माण्डूक्योपनिषत्कारिका १.१० 
अर्थात्, सम्पूर्ण ॒दुःखहरूको निवृत्तिका लागि अव्यय परमात्मा समर्थ हुनुहुन्छ र उही 
परमात्मा सम्पूर्ण भावहरूको अधिष्ठानरूप प्रकाशस्वरूप व्यापक र विश्व॒ आदिको अपक्षाले 
तुरीयको रूपमा जानिनृहन्छ । 
यसर्थ जीवात्माले सम्पूर्ण दुःखको निवृत्तिका लागि परमात्मालाई आफूदेखि अभिन्नरूपमा 
जान्नुपर्दछ । 


य॑ प्र्रजन्तमनुपेतमपेतकृत्यं दवेपायनो विरहकातर आुहाव । 
पुत्रेति तन्मयतया तरवोऽभिनेदुस्तं स्व॑भूतहदयं मुनिमानतोऽस्मि ॥ २॥ 


पदार्थ ह श्रीशुकदेवजीलाई कारणले गर्दा 

यंजो देखेर अभिनेदुः  उत्तर दिए 
प्ररजन्तम्  सम्पूर्ण कुरा त्यागेरविरहकातरः  विरहले उराएका स्वंभूतहदयं  सम्पूर्ण 
जान लागेका देपायनः  वेदव्यासले प्राणीहरूका हृदयमा बस्ने 


अनुपेतम्  उपनयन संस्कार पुत्र इति  ए छोरा भनेर तंती 
गरिदिनुहोस् भनी आचार्यसमक्न आुहाव  बोलाउनुभयो मुनिम्  श्रीशुकदेव मुनिलाई 
नपुगेका तरवः  वृक्षहरूले आनतः अस्मि  नमस्कार गर्द 
अपेतकृत्यं  कर्ममार्गमा प्रवृत्त तन्मयतया  तन्मयताका 
ताक्यार्थ जुन समयमा श्रीशुकदेवजीको व्रतबन्धं संस्कार भएको धथिएन, उहाँलाई लौकिक र 
वेदिक कर्मको अनुष्ठानको अवसर पनि प्राप्त भएको धिएन, त्यस समयमा सम्पूर्ण कुरा त्यागी 
हिंड्न लागेको देखेर उहाँका पिता वेदव्यास विरहले व्याकुल हूनुभयो र उहाँ उच्च स्वरले ए 
छोरा ! तिमी मलाई छोडेर अन्यत्र नजाऊ भनी बोलाउन थाल्नुभयो । त्यस वेला तन्मय भएका 
कारणले श्रीशुकदेवजीका तर्फबाट वृक्षहरूले उत्तर दिए । यस्ता सम्पूर्ण प्राणीहरूका हृदयमा 
निवास गर्ने श्रीशुकदेवजीलाई म नमस्कार गर्द । 
विवरण यो मङ्गलाचरण श्लोक हो। मङ्गलाचरण नमस्कारात्मक, आशीर्वादात्मक र 
वस्तुनिर्देशात्मक गरी तीन प्रकारका हृन्छन्। आफ्ना गुरु अथवा इष्टदेवतालाई नमस्कार गरिएको 
मङ्गलाचरणलाई नमस्कारात्मक मङ्गलाचरण भनिन्छ। यहाँ सूतजीले आफ्ना गुर शुकदेवलाई 
नमस्कार गरेर शौनक आदि ऋषिलाई उपदेश प्रारम्भ गर्नुभएको छ। मङ्लाचरणको प्रयोजन 
विघ्नध्वंसपूर्वक ग्रन्थसमाप्ति हो। अन्यत्र मङ्गलाचरण गरेर ग्रन्थको आरम्भ गर्दा शिष्यहरूले 
मङ्गलाचरण भएको थाहा नपाउने हदा ्रन्थभित्र नै मङ्गलाचरण गर्ने परम्परा बसेको हो । 

यस श्लोकमा सूतजीले आफना गुरु शुकदेवको महिमाको वर्णन ग्वै उहाँलाई नमस्कार 
गर्नुभएको छ । प्र उपसर्गपूर्वक गत्यर्थक त्रजधातुदेखि शतुप्रत्यय गरेपच्ि द्वितीया विभक्तिमा 
प्रत्रजन्तम् रूप बन्दछ। यसको अर्थ हो संन्यासी भएका । अनुपेतम् को अर्थं हो उपनयन 
संस्कारका लागि आचार्यको नजिकमा नगएका। यसमा कारण अपेतकृत्यम् अर्थात् कर्ममार्गमा 

यमानी ठीक 


६०७२ 
पद्मपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय १ 


प्रवृत्ति नहनु हो । उपनयन वेदाध्ययनको अङ्ग हो। जसको उपनयन संस्कार भएको छैन, उसलाई 
वेद पदन अधिकार हदेन। साथे जसको शरीरमा अहंबुदधि र शरीरसम्बन्धी वस्तुमा ममबुद्धि हदेन 
उसलाई कर्म गर्ने अधिकार नै हदेन, किनकि कर्म गर्नका लागि वर्ण र आश्रममा अहड़ार हुन 
पर्छ । जसमा अहङ्कार कैन, उसबाट कनै पनि परिस्थितिमा कर्म हुन सक्देन । उदाहरणका लागि 
सुषुप्ति अवस्थामा लौकिक र वैदिक कुनै पनि कर्म हून सक्देनन्, किनकि सुषुप्तिमा अहङ्कार 
हदेन । जाग्रत् र स्वप्नमा भने कर्महरू भएका हन्छन्, किनकि यी दुबे अवस्थाहरूमा अहङ़ार हुन्छ । 
भनिएको पनि छ देहाभिमानादभिवर्धति क्रिया, विद्या गताहड्कृतितः प्रसिद्धयति रामगीता 
१४ । अर्थात् शरीरमा अहङ़ार नभर्ईदकन कर्म हदेन भने अहङारको नाश नभर्ईकन ज्ञानको उदय 
हेदेन । अतः ज्ञानीबाट कर्म हुन सम्भव छैन । 

शुकदेव ब्रह्मनिष्ठ हूनुहुन्थ्यो । ज्ञानद्वारा उहाँको अहड़ार सर्वथा निवृत्त भदसकेको थियो । 
अतः उहाँलाई उपनयन संस्कारका लागि गुरुकुल जाने, वेदको अध्ययन गर्ने, वेदार्थको जिज्ञासा 
गर्ने, वेदार्थको ज्ञान गर्ने, त्यसपछि धर्मको अनुष्ठान गर्ने आदि कुनै पनि कुराको आवश्यकता 
थिएन। भगवान् श्रीकृष्णले अर्जुनलाई भन्नुभएको छ त्रैगुण्यविषया वेदा निस्त्रैगुण्यो भवार्जुन 
भगवद्गीता २.४५ । अर्थात् वेदहरूले त्रिगुणात्मक विषयहरूकै प्रतिपादन गर्दछन्, तिमी 
वेदप्रतिपादित कर्ममार्गबाट अलग होऊ । ज्ञानीलाई वेदका विधिवाक्य र निषेधवाक्यहरूले स्पर्श 
गर्देनन्, त्यसैले भनिएको पनि छ निस्त्रैगुण्ये पथि विचरतां को विधिः को निषेधः ? अर्थात्, 
त्रिगुणरहित मार्गमा हिंडनेहरूका लागि विधि र निषेधको के प्रयोजन ? 

श्लोकमा आएको अभिनेदुः यो क्रियापद अभि उपसर्गपूर्वक अव्यक्तशब्दार्थक णदधातुबाट 
बन्दछ । यसको कर्ता हो तरवः अर्थात् वृक्षहरू। उनीहरूले अभिनेदुः अर्थात् अस्पष्ट शब्दमा उत्तर 
दिए। यसको कारण हो तन्मयतया अर्थात् शुकरूपतया । जुन समयमा श्रीशुकदेव संन्यास लिएर 
वनतिर जान लाग्नुभएको थियो त्यतिखेर भगवान् वेदव्यास पुत्र शुकदेवको विरहले अत्यन्त दुःखी 
भएर छोराको पछि लाग्दै हे बाबु ! भन्दे बोलाउन थाल्नुभयो। त्यस समयमा जङ्गलका सम्पूर्ण 
वृक्षहरू शुकदेवरूप भएका थिए, त्यसैले वृक्षहरूले वेदव्यासलाई उत्तर दिए । यद्यपि यहाँ तरवः 
अभिनेदुः अर्थात् वृक्षहरूले उत्तर दिए भनिएको छ, तर यो उत्तर वृक्षहरूको नभएर साक्षात् 
श्रीशुकदेवके उत्तर हो। पितुः स्नेहानुबन्धपरिहाराय यो वृक्षरूपेण उत्तरं दत्तवान् श्रीधरी अर्थात् 
पिताको आूप्रतिको ममता हटाउनको लागि शुकदेवले नै वृक्षरूपमा उत्तर दिनुभयो। 
मूनिमानतोऽस्मि अर्थात् यस्ता शुकदेव मृनिलाई म नमस्कार गर्दह्ु। यहाँ आनतःको अर्थ हुन्छ 
भुक्नु। नमस्कार गर्दा कुक्नुपर्दछ। नमः शब्दको अर्थ हो अहड़ारको त्याग । गुरुहरूले विनयी 
छात्रलाई नै उपदेश गर्दछन् । नमस्कार गर्दा शरीरका सम्पूर्णं अङ्गहरू भुकेको हूनुपर्दछ । अतः 
शास्त्रमा साष्टाङ्ग दण्डवत्को अत्यन्त महत्त्व बताद्रएको छ । दण्डको अर्थं हृन्छ लर्टी । जसरी 
लर्ठी जमिनमा पुरे पसारिएको ह॒न्छ, त्यसे गरी शिष्यले गुरुको अगाडि भरुकनुपर्वछ, त्यसपछि 
मात्र शिष्यप्रति गुरुको हदय पग्लन्छ, अनि मात्र गुरुले शिष्यलाई उपदेश गर्वछछन् । गुरुका सामु 
पूर्णतया समर्पित भएपछि मात्र गुरुले शिष्यमा अहङकार छैन भने बुभदछन्, अनि उसलाई उपदेश 
गर्दछन् । 

श्लोकमा अर्को पद आएको छ सर्वभूतहदयम्। यो मनिः अर्थात् शुकदेवको विशेषण पद 

यानान ठीक 


६०७२ 
पद्मपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय १ 


हो। यद्यपि आपाततः अर्थ गर्दा शुकदेव ज्ञानी हूनुभएकाले र ज्ञानी सर्वरूप हने भएकाले 
सर्वभूतहूदयम् यो पदको अर्थ सम्पूर्ण प्राणीहरूका हृदयस्वरूप भन्ने पनि हुन सक्दछ, तथापि सबे 
प्राणीहरूको हत् अर्थात् हृदयमा अयते अर्थात् योगबलद्रारा प्रवेश गर्ने भएकाले शुकदेवलाई 
सर्वभूतहदय भनिएको हो। सर्वभूतानां हृन्मनः अयते योगबलेन प्रविशतीति सर्वभूतहूदयस्तम् 
श्रीधरस्वामी । उहाँ सबे प्राणीहरूमा योगबलले प्रवेश गर्न सक्ने हुनहुन्थ्यो, त्यसकारण वृक्षहरूमा 
पनि योगबलद्वारा प्रवेश गर्न सक्नुहुन्थ्यो। अतः आफ्ना पिताको आूप्रतिको ममता या 
आसक्तिलाई हटाउनको लागि उहाँले वृक्षरूपले उत्तर दिनुभयो । शुकदेवले वृक्षरूपले आपफना पिता 
वेदव्यासलाई के उत्तर दिनुभयो ? भने कुराको उल्लेख वंशीधरी टीकामा यसप्रकार गरिएको छ 
एडटा वृक्षको हांगो काटेर अन्यत्र सारेपछछि केही वर्षपच्छि त्यो हाँगो पनि पहिलेको वृक्ष जस्तै ठुलो 
हुन्छ । त्यो वृक्षले वेदव्यासलाई यसप्रकार उत्तर दियो हर्नृहोस् वेदव्यास ! म त्यो रुखको 
हंगोबाट बनेको वृक्ष हूं । अतः अगाडिको त्यो रुख मेरो जन्मदाता हो। म त्यसको पुत्रहुं। त्यो 
रुखप्रति मेरो न यो मेरो जन्मदाता हो भने आसक्ति, नतत्यो रुखको नै मप्रतियो मेरो छोरो 
हो भन्ने आसक्ति छ । हामी जड वृक्षहरूमा त त्यस्तो आसक्ति देखिंदेन भने हजुर त स्वयं भगवान् 
नारायणका अवतार हुनुहन्छ । हजुर जस्ता ज्ञानीमा यो शुकदेव मेरो छोरो हो भन्ने आसक्ति कसरी 
भयो?योत ठीक भएन नि! वृक्षको यो कुरा सुनिसकेपच्छि वेदव्यासको पुत्रप्रतिको आसक्ति कम 
भयो । वस्तुतः यो उत्तर कुनै जड वृक्षको नभई स्वयं श्रीशुकदेवको ने उत्तर थियो । मङ्गलाचरणमा 
आएको शुकदेवको यो प्रसङ्गबाट भागवतको मुख्य प्रतिपाद्य विषय मोक्ष हो र त्यसका लागि 
वेराग्यपूर्वक ज्ञान ने कारण हो भन्ने सूचित भएको छ। 


न्द,  ० सूतमासीनमभिवाद्य  
नामं सूतमासीनममिवाद्य महमातम् । 






कथामृतरसास्वादकुशलः रोनकोऽत्रवीत् ॥ २॥ 
पदार्थ  शौनकले भएका 
कथामृतरसास्वादकुशकः  नैमिषे  नैमिषारण्यमा सूतम्  सूतजीलाई 
भगवान्को कथारूपी अमृतको आसीनम्  बसेका अभिवाद्य  नमस्कार गरेर 
रसास्वादन गर्न सिपालु महामतिम्  विशाल बुद्धि अन्वीत्  भन्नुभयो 


ताक्यार्थ भगवत्कथामृतको रसास्वादन गर्न अत्यन्त सिपालु शौनकले नैमिषारण्यमा बसेका 
विशाल बुद्धि भएका सूतजीलाई नमस्कार गरेर भन्नुभयो । 


रोनक उवाच शौनकले भन्नुभयो 
अज्ञानध्वान्तविष्वंसकोरिसूयंसमप्रभ । 
सूताख्याहि कथासारं मम कणरसायनम्॥ ४॥ 


पदार्थ समप्रभ  अज्ञानरूपी करोडौँं सूर्यका जस्ता प्रकाश 
अज्ञानध्वान्तविध्वंसकोटिसूयं अन्धकारलाई नाश गर्नका लागिभएका 


रामालन्दी दीका 


६०७ 


पद्मपुराणस्थ श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय १ 
सूत  हे सूतजी कणरसायनम्  कानलाई कथासारं  कथाको सार 
मम  मेरो आनन्द दिने आख्याहि  भन्नुहोस् 


वाक्यार्थ हे सूतजी ! तपाईको ज्ञान अज्ञानरूपी अन्धकारलाई नाश गर्नका लागि करोडौँ सूर्य 
जस्ते प्रकाशमान छ। अतः सुन्दाखेरी नै आनन्द दिने भगवत्कथाको सार मलाई सुनाउनुहोस् । 


भक्तिज्ञानविरागाप्तो विवेको वधते महान् । 
मायामोहनिरासर्च वेष्णवेः क्रियते कथम् ॥ ५॥ 


पढार्थ   विवेक मोहको निराकरण पनि 
भक्तिज्ञानविरागाप्तः  भक्ति, वधते  कसरी बददचछछ र कथम्  कसरी 

ज्ञान र वैराग्यद्रारा प्राप्त हुने विष्णवेः  वैष्णवहरूद्रारा क्रियते  गरिन्छ 
महान्  ठलो मायामोहनिरासः च  माया र 


ताक्यार्थ भक्ति, ज्ञान र वैराग्यद्वारा प्राप्त हुने महान् विवेकको वृद्धि कसरी हृन्छ र वैष्णवहरूले 
माया र मोहबाट कसरी छुटकारा प्राप्त गर्दछछन् ? 


  र, ४ जीवर्चासुरतां ४ 
इह घोरे कटो प्रायो जीवरचासुरतां गतः। 
कटठेशाक्रान्तस्य तस्येव शोधने किं परायणम् ॥ ६॥ 


पढार्थ असुरतां  असुरभावमा रोधने एव  शुद्धिका लागि 
इह  यहां गतः  प्राप्त भएको छ चाहं 

घोरे  उर लाग्दो कठेशाक्रान्तस्य  दुःखले किंके 

कटो  कलियुगमा पीडित परायणम्  उपाय छ 

जीवः च  जीव पनि भएको 

प्रायः  धेरेजसो तस्य  त्यस जीवको 


ताक्यार्थ यस उरलाग्दो कलियुगमा प्रायः जीवहरू असुरभावमा प्राप्त भएका छन्, विभिन्न 
प्रकारका क्लेशहरूले आक्रान्त भएका ती जीवहरूको शुदधिका लागि के उपाय छ ? 


श्रेयसां यद् भवेच्छेयः पावनानां च पावनम् । 
कृष्णप्राप्तिकरं शश्वत् साधनं तद् वदाधुना ॥ ७॥ 


पढार्थ साधनहरूमध्ये पनि कृष्णप्राप्तिकरं  भगवान् 
श्रेयसां  कल्याणकारी पावनम्  पवित्र श्री कृष्णप्राप्ति गराउने 
साधनहरूमध्ये यत्  जुन तत् साधनं  त्यो साधन 
श्रेयः  अत्यन्त कल्याण गर्न भवेत्  छ अघुना  अहिले 
पावनानां च  पवित्र गर्ने रारवत्  सर्धं वद्  भन्नुहोस् 


रामालन्दी दीका 


६०७५ 
पद्मपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय १ 


ताक्यार्थ हे सूतजी ! हामीलाई कल्याणकारी साधनहरूमध्ये अत्यन्त कल्याणकारी एवं पवित्र 
गर्ने साधनहरूमध्ये अत्यन्त पवित्र जुन साधन छ सर्धं भगवान् श्रीकृष्णप्राप्ति गराउने त्यो साधन 
अहिले बताइदिनुहोस् । 


चिन्तामणि्खोकसुखं सुरः स्वगंसम्पदम् । 
प्रयच्छति गुरुः प्रीतो वैकुण्ठं योगिदुरंभम् ॥ ८ ॥ 


पदढार्थ स्वगंसम्पदम्  स्वर्गीय सम्पत्ति १ योगीहरूका 
चिन्तामणिः  चिन्तामणिले दिन्छ 

लोकसुखं  लौकिक सुख दिन्छ प्रीतः  प्रसन्न भएका 
सुरद  कल्पवृक्षले गुरुः  गुरुले 
ताक्यार्थ चिन्तमणिले सांसारिक सुख दिन्छ, कल्पवृक्षले स्वर्गीय सम्पत्ति दिन्छ भने गुरुले 
प्रसन्न भएमा योगीहरूका लागि पनि दुर्लभ भगवान्को नित्य वेकुण्ठधाम समेत दिनुहुन्छ । 


सूत उवाच सूतजीले भन्नुभयो 
प्रीतिः शोनक चित्ते ते ह्यतो वच्मि विचायं च । 
सवेसिद्धान्तनिष्पन्नं संसारभयनारनम् ॥ ९॥ 





पदार्थ देखिन्छ सिद्धान्तहरूको निष्कर्ष भएको 
शोनक  हे शौनकजी हि  निश्चय नै संसारभयनारानम् च  संसारको 
ते  तपाईको अतः  त्यसकारण जन्म र मृत्युको भयलाई नाश 
चित्ते  चित्तमा विचायं  विचार गरेर गर्ने उपाय पनि 

प्रीतिः  भगवानुप्रति प्रेम सवैसिद्धान्तनिष्पन्नं  सम्पूर्ण वच्मि  बताह 


वाक्यार्थ हे शौनकजी ! तपारईका हृदयमा भगवानूका प्रति प्रेम भएको हुनाले म विचार गरेर 
तपार्ईलाई सम्पूर्ण सिद्धान्तको निष्कर्षको रूपमा रहेको जन्म र मूत्युको भयलाई नाश गर्ने उपाय 
बताउ । 


भक्त्योघवधंनं यच्च कृष्णसंतोषहेतुकम् । 
तदहं तेऽभिधास्यामि सावधानतया शुणु ॥ १०॥ 


पदार्थ श्रीकृष्णको सन्तुष्टिको कारण अभिधास्यामि  भन्दद्ु 

यत्  जुन साधन भएको पनि छ सावधानतया  सावधान भएर 
भकत्योघवधंनं  भक्तिको तत्  त्यो साधन शुणु  सुननुहोस् 

प्रवाहलाई बढाउने अहं  म 


कृष्णसंतोषहेतुकम् च  भगवान् ते  तपाईलाई 
ताव्यार्थ जुन साधनले भक्तिको प्रवाहलाई बढारंछ अनि जुन साधन भगवान् श्रीकृष्णको 


रामालन्दी दीका 


६०७६ 
पदमपुराणस्थ श्रीमद््भागवतमाहात्म्य अध्याय १ 
सन्तुष्टिको कारण छ त्यो साधन म तपारईलाई बतार्ह्ु, सावधान भएर सुन्ुहोस् । 


काठव्यालमुखग्रासत्रासनिणांशाहेतवे । 
श्रीमद्भागवतं शास्त्रं कठो कीरेण भाषितम् ॥ १९॥ 


पदार्थ भनेर भएको उरलाई पूर्ण रूपमा श्रीमदभागवतं शास्त्रं  
कारव्यालमुखग्रासत्रासनि्णांश नाश गर्नका लागि श्रीमद्भागवत शास्र 
हेतवे  कालरूपी सर्पको कटो  कलियुगमा भाषितम्  भनिएको हो 


मुखको गासमा परिएला कि कीरेण  श्रीशुकदेवजीद्रारा 
ताक्यार्थ कलियुगमा कालरूपी सर्पको मुखको गासमा परिएला कि भनेर भएको जीवहरूको 
त्रासलाई पूर्णरूपमा नाश गर्न श्रीशुकदेवजीले श्रीमद्भागवत शास्त्रको उपदेश गर्नुभएको हो । 


एतस्मादपरं किञ्चिन्मनःशुदधये न विद्यते । 
जन्मान्तरे भवेत् पुण्यं तदा भागवतं लभेत् ॥ १२॥ 


पढार्थ किञ्चित्  कुनै उपाय तदा  त्यस वेला 
्    
मनःशुद्धये  मनको शुद्धिका न विद्यते  छैन भागवतं  भागवत श्रवण गर्न 
निमित्त जन्मान्तरे  पूर्वजन्मको अवसर 
एतस्मात्  योभन्दा पुण्यं  पुण्य को उदय जब लभेत्  प्राप्त होला 
अपरं  अर्को भवेत्  होला 


ताक्यार्थ मनको शुदधिका लागि भागवत शास्त्रभन्दा ठुलो उपाय संसारमा अरू कुनै छेन । 
मनुष्यको पूर्वजन्मको पुण्यको उदय भएपचछ्छि मात्र भागवत श्रवण गर्ने अवसर प्राप्त हुन्छ । 


परीक्षिते कथां वक्तु सभायां संस्थिते शुके । 
सुधाकुम्भ गृहीत्वैव देवास्तत्र समागमन् ॥ १३॥ 


पढार्थ   सभामा गृहीत्वा  लिएर 
परीक्षिते  परीक्षितलाई संस्थिते  विराजमान तत्र एव  त्यहाँ नै 
कथां  कथा हुनुभएपच्ि समागमन्  आए 
वक्तु  भन्नका लागि द्वाः  देवताहरू 

शुके  श्रीशुकदेवजी सुधाकुम्भं  अमृतको घडा 


वाव्यार्थ श्रीशुकदेवजी राजा परीकषितूलाई कथा सुनाउनका लागि सभामा विराजमान 
हुनुभएपच्छि अमृतको घडा लिएर देवताहरू उहाँ बसेका रमा आए । 


शुकं नत्वावदन् सवं स्वकायंकुशलाः सुराः। 
कथासुधां प्रयच्छस्व गृहीत्वेव सुधामिमाम् ॥ ९ ॥ 
पदार्थ स्वकार्यकुशलाः  आपनो काम बनाउनमा सिपालु 
रालान्छ्ढी टीका 


६० ७७ 


पद्मपुराणस्थ श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय १ 
सर्वे  सवै अवदन्  भने कथासुधां  कथारूपी अमृत 
सुराः  देवताहरूले इमाम्  यो प्रयच्छस्व  दिनुहोस् 

शुकं  श्रीशुकदेवजीलाई सुधाम्  अमृत 

नत्वा  नमस्कार गरेर गृहीत्वा एव  लिएर नै 


ताक्यार्थ आप्नो काम बनाउन सिपालु सब देवताहरूले श्रीशुकदेवजीलाई नमस्कार गरेर भने 
हामीहरूले ल्याएको यो अमुत लिएर हामीहरूलाई कथारूपी अमृत दिनुहोस् । 


एवं विनिमये जाते सुधा राज्ञा प्रपीयताम् । 
प्रपास्यामो वयं सवे श्रीमद्भागवतामृतम् ॥ १५॥ 


पदढार्थ राज्ञा  राजाद्रारा वयं  हामीहरू 

एवं  यस प्रकारको सुधा  अमृत श्रीमदुभागवतामृतम्  

विनिमये  आदानप्रदान प्रपीयताम्  पिडयोस् श्रीमद्भागवतरूपी अमृत 
न. स 

जाते  भएपच्छि सवं  सबे प्रपास्यामः  पिउनेक्छौँ 


ताक्यार्थ यस प्रकारको आदानप्रदान भएपचछि राजाद्रारा अमृत पिद्रयोस् र हामीहरू चाहं 
श्रीमद्भागवतरूपी अमृतको पान गर्नैच्छौँ भनी देवताहरूले भने । 


क्व सुधा क्व कथा लोके क्व काचः क्व मणिमंहान्। 
ब्रह्मरातो विचार्यैवं तदा देवाञ्जहास ह ॥ १६॥ 





पदार्थ महान् मणिः क्व  कहां   त्यस वेला 

लोके  यस संसारमा बहुमूल्य मणि 

सुधा क्व  काँ अमृत बह्यरातः  श्रीशुकदेवजीले जहास ह  हंसी उडाउनुभयो 
कथा क्व  कहां कथा एवं  यस्तो 

काचः क्व  कहाँ कंच विचायं  विचार गरेर 


ताक्यार्थ कहँ कंच अनि कहाँ बहुमूल्य मणि, कहाँको अमृत अनि कहाँ श्रीमदभागवतको 
कथा जसरी काँंचको मणिसंग तुलना हुन सक्दैन त्यसै गरी तिमीहरूले ल्याएको अमृत कोँच 
जस्तो हो भने श्रीमद्भागवत कथा बहुमूल्य मणि जस्तो हो, यस्तो विचार गरेर श्रीशुकदेवजीले 
देवताहरूलाई हंसी उडाउनुभयो । 


अभक्तास्तांर्च विज्ञाय न ददो स कथामृतम्। 
श्रीमद्भागवती वातां सुराणामपि दुकभा ॥ १७॥ 


पदढार्थ होइनन् भन्ने पनि कथामृतम्  कथारूपी अमूत 
तान्  ती देवताहरू विज्ञाय  बुफेर न ददो  दिनुभएन 
अभक्तान् च  भगवान्का भक्त सः  उहाँ श्रीशुकदेवजीले श्रीमदुभागवती  


रामालन्दी दीका 


६०७८ 


पद्मपुराणस्थ श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय १ 
श्रीमद्भागवतको सुराणाम् अपि  देवताहरूका दुलभा  दुर्लभ छ 
वातां  कथा लागि पनि 


ताक्यार्थ श्रीशुकदेवजीले देवताहरू भगवान्का भक्त ॒होदनन् भन्ने कुरा बुर उनीहरूलाई 
श्रीमद्भागवतको कथा सुनाउनुभएन । श्रीमद्भागवतको कथा देवताहरूका लागि पनि दुर्लभ छ। 


राज्ञो मोक्षं तथा वीक्ष्य पुरा धातापि विस्मितः। 
सत्यलोके तुलां बदुध्वातोलयत् साधनान्यजः ॥ १८ ॥ 


पढार्थ पुरा  पूर्वकालमा सत्यलोके  सत्यलोकमा 
राज्ञः  राजाको धाता अपि  ब्रह्माजी पनि तुलां  तराजु 

तथा मोक्षं  त्यस किसिमको विस्मितः  आश्चर्यचकित बटुध्वा  बाँधेर 

मोक्ष हनुभयो साधनानि  साधनहरूलाई 
वीक्ष्य  देखेर अजः  ब्रह्माजीले अतोरयत्  तौलनुभयो 


ताक्यार्थ श्रीमदभागवतको श्रवण गर्नाले राजा परीक्षित् मुक्त भएको देखेर पूर्वकालमा ब्रह्माजी 
पनि आश्चर्यचकित हूनुभयो । त्यसपचछ्छि उहाँले तराजु बांँधेर साधनहरूलाई तौलनुभयो । 


लघून्यन्यानि जातानि गोरवेण इदं महत् 
तदा ऋषिगणाः स्वे विस्मयं परमं ययुः ॥ १९॥ 


पदढार्थ गोरेण  आफ्नो गुरुताको ऋषिगणाः  ऋषिहरू 

अन्यानि  अरू साधनहरू कारणले परमं  ठुलो 

लघूनि  हलुका महत्  गहय भयो विस्मयं ययुः  आश्चर्यमा प्राप्त 
जातानि  भणए तदा  त्यस वेला भए 

इदं  यो श्रीमद्भागवत स्वे  सबै 


वाक्यार्थ तराजुमा तौलँदा अन्य साधनहरू हलुका भए, श्रीमदभागवत चाहं आपन गुरुताको 
कारणले गँ महत्त्वपूर्ण भयो, यो देखेर त्यस समयमा सम्पूर्ण ऋषिहरू आश्चर्यचकित भए। 


मेनिरे भगवद्रूपं शास्त्रं भागवतं कटो । 
पटनच्छरवणात् सद्यो वेकुण्ठफरदायकम् ॥ २०॥ 


१  पद्नाले फल प्रदान गर्न 
ज सो 
श्रवणात्  सुन्नाले मागर  माने 


पदार्थ 

कटो  कलि युगमा 
भगवद्रूपं  भगवद्रूप सद्यः  तुरुन्त 

भागवतं शास्त्रं  भागवत शास्त्र वे यकम्  वैकुण्टरूपी 

ताक्यार्थ कलि युगमा भगवद्रूप भागवत शास्त्र पद्नाले वा सुन्नाले यसले तुरन्त वैकुण्ठरूपी 
फल प्रदान गर्द भन्ने कुरा ऋषिहरूले माने । 







रामालन्दी दीका 


६०७९ 
पदमपुराणस्थ श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय १ 


सप्ताहेन श्रुतं चेतत् सवथा मुक्तिदायकम् । 
सनकादयः पुरा प्रोक्तं नारदाय दयापरेः ॥ २९॥ 


पदढार्थ मुक्तिदायकम्  मृक्तिप्रदायक सनकाद्येः  सनक आदि 
सप्ताहेन  सप्ताह विधिद्रारा छ ऋषिहरूद्रारा 

श्रुतं च  श्रवण गरिएको पुरा  पूर्वकालमा नारदाय  नारदजीलाई 
भागवत एतत्  यो भागवत प्रोक्तं  बताइएको थियो 
स्व॑था  अवश्य नै दयापरः  ज्यादै दयालु 


ताक्यार्थ सप्ताह विधिद्रारा श्रवण गरिएको यस भागवतले अवश्य पनि मुक्ति प्रदान गर्वछ। 
पूर्वकालमा ज्यादे दयालु सनक आदि ऋषिहरूले देवर्षि नारदलाई यही भागवत बताएका धिए। 


यद्यपि ब्रह्मसम्बन्धाच्छरुतमेतत् सुरणा । 

सप्ताहश्रवणविधिः कुमारेस्तस्य भाषितः ॥ २२॥ 
पदार्थ श्रुतम्  सुनिएको थियो तस्य  उहाँलाई नारदजीलाई 
यद्यपि  यसो भए पनि सप्ताहश्रवणविधिः  सात भाषितः  बताइएको थियो 
सुरषिणा  देवर्षि नारदद्रारा दिनसम्म सुनने विधि भने 
एतत्  यो श्रीमदभागवत कुमोरेः  सनक आदि 
ब्रह्मसम्बन्धात्  ब्रह्माजीबाट कुमारहर्द्रारा 
ताक्यार्थ यो श्रीमद्भागवत महापुराण सबभन्दा पहिले ब्रह्माजीबाट नारदजीले सुन्नुभएको 


थियो, सात दिनसम्म लगातार भागवत सुनने विधि चाह सनक आदि कुमारहरूले नारदजीलाई 
बताउनुभएको थियो । 

रोनक उवाच शौनकले भन्नुभयो 

लोकविग्रहमुक्तस्य नारदस्यास्थिरस्य च । 

विधिश्रवे कुतः प्रीतिः संयोगः कुत्र तैः सह ॥ २३॥ 
पदार्थ ् च  नारदजीलाई पनि आदिहरूसंग 
लोकविग्रहसुक्तस्य  सांसारिक विधिश्रवे  विधिको श्रवणमा संयोगः  भेटघाट 
प्रपञ्चबाट मूक्त भएका कुतः  कसरी कुत्र  कहाँ 
अस्थिरस्य  एक ठा॑मा स्थिर प्रीतिः  प्रेम भयो 
भएर नबस्ने तेः सह  ती सनक 
ताव्यार्थ सांसारिक प्रपञ्चबाट मुक्त भएका र कटिल्यै पनि एक ठँमा स्थिर भएर नबस्ने 
दवर्षिं नारदलाई विधिको श्रवण गर्ने कार्यमा प्रेम कसरी भयो र सनक आदि ऋषिहरूका साथ 
उहांको भेटघाट करटं भयो ? 

यानान दीका 


६०८० 
पद्मपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय १ 
सूत उवाच सूतजीले भन्नुभयो 
अत्र ते कीतयिष्यामि भक्तियुक्तं कथानकम् । 
शुकेन मम यत् प्रोक्तं रहः रिष्यं विचायं च ॥ २४॥ 


पढार्थ शिष्यं  शिष्य भक्तियुक्तं  भक्तिपूर्ण 
अत्र  यस विषयमा विचायं  ठानेर, बुखेर कथानकम्  कथानक 
शुकेन च  श्रीशुकदेवजीद्रारा यत्  जुन कुरा ते  तपारईलाई 

चाहं रहः  एकान्तमा कीतेयिष्यामि  सुना 
मम  मलाई प्रोक्तं  भनिएको थियो 


वाक्यार्थ यस विषयमा श्रीशुकदेवजीले मलाई शिष्य ठानेर एकान्तमा सुनाउनुभएको एटा 
भक्तिपूर्ण कथानक छ, त्यो अब म तपाईलाई सुनार । 


एकदा हि विरालायां चत्वार ऋषयोऽमलाः । 
सत्सङ्खाथं समायाता ददृशुस्तत्र नारदम् ॥ २५॥ 


पढार्थ सत्सङ्गाथं  सत्सङ्गका लागि तत्र  त्यहाँ 

एकदा  एक दिन समायाताः  आएका नारदम्  नारदजीलाई 
हि  निश्चय नै अमलाः  निर्मल ददुश्युः  देख्नुभयो 
विशालायां  विशालापुरी चत्वारः  चार जना 

बदरीकाश्चरममा ऋषयः  ऋषिहरूले 


ताक्यार्थ एक दिन बदरीकाश्रममा निर्मल अन्तःकरण भएका चार जना ऋषिहरू सत्सङ्गका 
लागि आउनुभयो र उहाँहरूले त्यहाँ नारदजीलाई देख्नुभयो । 


कुमारा जच सनक आदि कुमारहरूले भन्नुभयो 
कथं ब्रह्मन् दीनमुखः कुतर्िचन्तातुरो भवान् । 
त्वरितं गम्यते कुत्र कुतश्चागमनं तव ॥ २६॥ 


पदार्थ भएको हुनुहन्छ ? कुत्र  कहां 

्ह्यन्  हे नारदजी कुतः  किन गम्यते  जाद ह॒नुहन्छ 
भवान्  तपाई चिन्तातुरः  चिन्ताले व्याकुल तव  तपाईको 

कथं  किन हूुनुभएको छ ? आगमनं च  आगमन पनि 
दीनमुखः  निन्याउरो मुख त्वरितं  हतारिएर कुतः  कहांबाट भयो ? 


वाक्यार्थ हे नारदजी ! तपाईको मुख किन मलिन निन्याउरो छ ? तपाई किन चिन्तित 
हुनह॒न्छ ? तपाई हतारिएर कहाँ जादे हुनुहन्छ ? र तपाई अहिले कहांबाट आउनुभएको हो ? 


रामान्दी दीका 


६०८९१ 
पद्मपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय १ 


इदानीं शून्यचित्तोऽसि गतवित्तो यथा जनः। 
तवेद मुक्तसङ्गस्य नोचितं वद् कारणम् ॥ २७ ॥ 


पढार्थ इदानीं  अहिले तपाई त्यस्तै उचितं  उचित 

यथा  जसरी असि  हनुहन्छ न  होदन 

गतवित्तः  धन हराएको मुक्तसङ्गस्य  आसक्तिले रहित कारणम्  यसको कारण 
जनः  मानिस भएका वद्  भन्नुहोस् 

शून्यचित्तः  अत्यन्त व्याकुल तव  तपाईका लागि 

हुन्छ इद्  यो 


ताक्यार्थ अहिले तपाई धन हराएको मानिस जस्ते व्याकुल हनुहृन्छ । तपाई जस्ता आसक्तिरहित 
व्यक्तिका लागि यो कुरो उचित होइन, यसको कारण बताउनुहोस् । 


नारद् उवाच नारदजीले भन्नुभयो 

अहं तु पृथिवीं यातो ज्ञात्वा सर्वोत्तममिति । 

पुष्करं च प्रयागं च कारी गोदावरीं तथा ॥ २८ ॥ 
    श्रीरङं  सेतुबन्धनम् 

हरिके कुरुक्षेत्रं श्रीरङ्गं सेतुबन्धनम् । 

एवमादिषु तीर्थेषु भ्रममाण इतस्ततः ॥ २९॥ 

नापश्यं कु्चिच्छमं मनःसंतोषकारकम् । 


कलिनाधर्ममित्रेण धरेयं बाधिताधुना ॥ २०॥ 
पदढार्थ तथा  त्यस्तै सन्तोष दिने 
अहंतुमत हरिकषत्रं  हरिकषेत्र रमं  ठाउ 
सर्वोत्तमाम् इति  सर्वोत्तम कुरुक्षेत्रं च  कुरुक्षेत्र र न अपश्यं  देखिनं 
लोक हो भने श्रीर्गं च  श्रीरङ्ग अनि अधुना  अहिले 
ज्ञात्वा  ठानेर सेतुबन्धनम्  सेतुबन्ध अघमेमित्रेण  अधर्मको साथी 
पृथिवीं  पुथ्वीमा एवम् आदिषु  इत्यादि कलिना  कलिद्रारा 
यातः  आएको धिं तीर्थेषु  तीरथहरूमा इयं  यी 
 इतस्ततः  यताउता शर  
प्रयागं  प्रयाग पनि भ्रममाणः  घुमिरहेको मैले बाधिता  पीडित छन् 
काञ्चीं  काशी 


कुत्रचित्  कतै पनि 


गोदावरीं  
 गोदावरी । 
गोदावरीं  गोदावरी मनःसंतोषकारकम्  मनलाई 


रामालन्दी दीका 


६०८२९ 
पद्मपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय १ 


ताक्यार्थ म सर्वोत्तम लोक त यही हो भने सम्प्र पृथ्वीमा आएको धिं यहाँ पुष्कर, प्रयाग, 
काशी, गोदावरी, हर्द्रार, कुरुक्षेत्र, श्रीरङ्ग र सेतुबन्ध आदि विभिन तीर्थहरूमा घुम्दा पनि मेले 
कते पनि मनलाई सन्तोष दिने ठा पाठन सकि्नँ। यतिखेर अधर्मको मित्र कलियुगद्वारा पृथ्वी 
पीडित भएकी चछ्िन् । 


सत्यं नास्ति तपः शोचं दया दानं न विद्यते । 
उदरम्भरिणो जीवा वराकाः कूटभाषिणः ॥ ३१॥ 

मन्दाः सुमन्दमतयो मन्दभाग्या द्युपद्रताः। 
पाखण्डनिरताः सन्तो विरक्ताः सपरिग्रहाः ॥ ३२॥ 
तरुणीप्रमुता गेहे श्यारको बुद्धिदायकः। 
कन्याविक्रयिणो लोभाद् दम्पतीनां च कल्कनम् ॥ ३३॥ 


पदार्थ मन्दाः  अल्छी तरुणीप्रभुताः  स्त्रीहरूको 
सत्यं  सत्य सुमन्द्मतयः  मन्द बुद्धि शासन छ 

न अस्ति छैन भएका इयालकः  सालो 

तपः  तपस्या मन्दभाग्याः हि  भाग्य कम बुद्धिदायकः  बुद्धि दिनेवाला 
रोचं  पवित्रता भएका छन् भएको छ 

द्या  दया उपद्रुताः  उपद्रवग्रस्त छन् लोभात्  लोभका कारणले 
दानं  दान सन्तः  साधुहरू कन्याविक्रयिणः  कन्याको 
न विद्यते  छैन पाखण्डनिरताः  पाखण्डी बिक्री गर्ने भएका छन् 
वराकाः  बिचरा भएका छन् दम्पतीनां च  पतिपत्नीहरूमा 
जीवाः  जीवहरू विरक्ताः  विरक्त भना्दा हरू पनि 


उद्रम्भरिणः  केवल आफनो सपरिग्रहाः  धन सम्पत्ति जम्माकल्कनम्  गडा देखिन्छ 
पेट भर्नमा लागने भएका छन् गर्ने भएका छन् 

कूटभाषिणः  असत्य बोल्ने गहे  धघरमा 

ताक्यार्थ यस समय पुथ्वीमा सत्य, तप, पवित्रता, दया, दान आदि देखिंदेनन् । बिचरा जीवहरू 
केवल आफ्नो पेट पाल्नमा मात्र लागेका छन्। उनीहरू असत्यभाषी, अल्छी, मन्दबुद्धि भएका, 
भाग्य कम भएका र उपद्रवग्रस्त छन् । साधुसन्तहरू पनि पाखण्डी भएका छन्, विरक्त भनारँदाहरू 
पनि धनसम्पत्ति बटल्नमा लागेका छन्। घरमा स्त्रीको शासन चलेको छ, सालो सल्लाहकार 
बनेको छ, लोभले मनुष्यहरू छोरीलाई बेच्ने बनेका छन् र पतिपत्नीमा पनि रगडा देखिन्छ । 


आश्रमा यवने रुद्धास्तीथानि सरितस्तथा । 
देवतायतनान्यत्र दुष्टेनष्टानि भूरिशः ॥ ३४॥ 


रामालन्दी दीका 


६०८२ 


पद्मपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय १ 


न योगी नैव सिद्धो वा न ज्ञानी सत्कियो नरः। 
कलिदावानठेनाद्य साधनं भस्मतां गतम् ॥ ३५॥ 
अट्रशूला जनपदाः शिवशूला द्विजातयः। 

कामिन्यः केशशुलिन्यः सम्भवन्ति कलाविह ॥ ३६ ॥ 


पदढार्थ योगी न  योगी छैनन् इह कटो  यो कलियुगमा 
आश्रमाः  आश्रमहरू सिद्धः न एव  सिद्ध छैनन् नै जनपदाः  देशवासीहरू 

तीथोनि  तीर्थहरू ज्ञानी  ज्ञानी र अट्रशूलाः  अन्न विक्री गर्ने 
तथा  त्यस्तै सत्कियः  सत्कर्म गर्ने भएका छन् 

सरितः  नदीहरू नरः वा न  मानिसहरू पनिद्धिजातयः  ब्राह्मणहरू 

यवनैः  यवनहर्द्रारा छेनन् शिवशूलाः  वेदको विक्री गर्ने 
रुद्धाः  अधीनमा गरिएका अद्य  अहिले भएका छन् 

छन् साधनं  साधन कामिन्यः  कामिनी स्त्रीहरू 
अत्र  यहाँ कलिदावानलेन  कलियुगरूपीकेशश्ूलिन्यः  वेश्यावृत्तिद्रारा 
भूरिशः  धैरेनसो डंडेलोद्रारा जीवन निर्वाह गर्ने 
देवतायतनानि  देवालयहरू भस्मतां  खरानी भएकोसम्भवन्ति  भएका छन् 

दुष्टैः  दुष्टहरुद्रारा अवस्थामा 


नष्टानि  नष्ट गरिएका छन् गतम्  पुगेका छन् 

ताक्यार्थ यस कलियुगमा आश्म, तीर्थ र नदीहरू यवनहरूका अधीनमा छन् धैरेजसो 
देवालयहरू दुष्टहरूले नष्ट गरिसकेका छन् यस समयमा यहाँ न कोटी योगी छन्, न त कुनै 
सिद्ध छन्, न ज्ञानवान् नै छन्, न कुनै सत्कर्म गर्ने मानिसहरू ने छन्। सम्पूर्ण साधनहरू कलिरूप 
डंढेलोले जलेर भस्म भएका छन्। यस कलियुगमा देशवासीहरू अन्नको बेचविखन गर्दछन्, 
ब्राह्मणहरू वेदको विक्री गर्न भएका छन् र कामुक स्त्रीहरू वेश्यावृत्तिद्रारा जीवन निर्वाह गर्ने 
भएका छन् । 


एवं पर्यन् कठे्दोषान् पयंटन्नवनीमहम् । 
यामुनं तटमापन्नो यत्र लीला हरेरभूत् ॥ २७ ॥ 


पदढार्थ अहम्  म आपन्नः  आपु 

एवं  यस प्रकार अवनीम्  पृथ्वीमा यत्र  जहाँ 

कठेः  कलियुगका पर्यटन्  घुम्दे हरेः  भगवान् श्रीहरिको 
दोषान्  दोषहरूलाई यामुनं  यमुना नदीको लीला  लीला 

परयन्  र्दे तटम्  किनारमा अभूत्  भएको धियो 


वाक्यार्थ यस प्रकार कलियुगका दोषहरूलाई हे्दै पृथ्वीभर घुम्दे घुम्दे म यमुनाका किनारमा 
यानान दीका 


६०८४ 
पदमपुराणस्थ श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय १ 


आद्पुगँ जहाँ भगवान् श्रीहरिको लीला भएको थियो । 
तत्रार्चयं मया दुष्टं श्रूयतां तन्मुनीरवराः । 
एका तु तरुणी तत्र निषण्णा खिन्नमानसा ॥ ३८ ॥ 


पढार्थ दृष्ट  देखियो तत्र  त्यां 

मुनीड्वराः  हे मुनीश्वरहरू तत्  त्यो खिन्नमानसा  दुःखी भएर 
तत्र  त्यहाँ श्रूयतां  सुननुहोस् निषण्णा  बसेकी थन् 
मया  मद्रारा एका  एडटी 


आरचर्य  जुन आश्चर्य तरुणी तु  युवति चाहं 
ताक्यार्थ हे मुनीश्वरहरू ! मैले त्यहौँ के आश्चर्य देखें भने त्यहं एडी युवति दुःखी भएर 
बसिरहेकी थिइन्, त्यस विषयमा सुन्नुहोस् । 

वृद्धो दवो पतितो पावे निःश्वसन्तावचेतनेो । 

सुश्रुषन्ती प्रबोधन्ती रुदती च तयोः पुरः ॥ ३९॥ 

दशदिष्चु निरीक्षन्ती रक्षितारं निजं वपुः । 

वीज्यमाना रातस्त्रीभिर्बोध्यमाना मुहुमुहुः ॥ ४०॥ 


पदार्थ पुरः  नजिकमा दशदिक्षु  दशै दिशाहरूमा 
पाश्वे  उनका नजिकमा शुश्रूषन्ती  सेवा गरिरहेकी निरीक्षन्ती  हेरिरहेकी थिडन् 

रो  दुई जना प्रबोधन्ती  उनीहरूलाई रातस्त्रीभिः  स्यौ स््रीहरूद्रारा 
वृद्धो  बुढा बिर्द॑ख्ाउने प्रयास गरिरहेकी वीज्यमाना  पडखा 

अचेतनो  अचेत अवस्थामा रुदती च  रोई पनि रहेकी हम्किदएकी 

निःश्वसन्तो  जोरसंग सास निजं  आपनो मुहुमुहुः  बारम्बार 

फेरिरहेका वपुः  शरीरको बोध्यमाना  सम्फरादएकी थिडन् 
पतितो  लडिरहेका रक्षितारं  संरक्षक हुनुभएका 


तयोः  ती दुर्जना वृद्धहरूको भगवान्लाई 

ताक्यार्थ उनका नजिकमा अचेत अवस्थामा रहेका दुईजना बुढाहरू जोरजोरले सास फेर्दै 
जमिनमा लडिरहेका थिए। ती युवतिले ती दुरईजना बुढाहरूको सेवा गरिरहेकी थिदन् र 
तिनीहरूलाई बिर्ऊाउने प्रयास गरिरहेकी धिन् अनि ती दुरईदननाको अगाडि बसेर रोद्रहेकी 
थिड्न्। उनी आफ्ना शरीरका रक्षक परमात्मालाई दशै दिशातिर खोजिरहेकी धथिदन्। चारैतिर 
रहेका स्यौ सेविकाहरूले उनलाई पडखा हम्किरहेका थिए र बारम्बार उनलाई सम्णादरहेका 
थिए। 


दुष्ट्वा दूराद् गतः सोऽहं कोतुकेन तदन्तिकम् । 
मां दुष्ट्वा चोत्थिता बाला विहला चा्वीद् वचः ॥ ४१॥ 
रालान्छ्ढी टीका 


६०८५५ 


पद्मपुराणस्थ श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय १ 
पदढार्थ तदन्तिकम्  तिनका नजिकमा विह्ला च  व्याकुल भएकी 
दूरात्  टाढाबाट गतः च  ग्ण पनि बाला  ती युवतिले 

दुष्ट्वा  यस्तो देखेर मां  मलाई वचः अब्रवीत्  भन्न लागिन् 
कोतुकेन  जान्न इच्छुक भएर दुष्ट्वा  देखेर 

सः अहं  म उत्थिता  उठेकी र 


वाक्यार्थ  टाढाबाट यस्तो देखेर म नारद के भएको रहे भन्ने कुरा जान्न उत्सुक भएर ती 
युवतिको नजिक गँ । मलाई देखेर ती युवति उठिन् र विहल भएर भन्न लागिन्। 


वालोवाच युवतिले भनिन्! 

भोः भोः साधो क्षणं तिष्ठ मच्चिन्तामपि नाशय । 
दशनं तव लोकस्य सवंथाघहरं परम् ॥ ४२॥ 
बहुधा तव वाक्येन दुःखशान्तिभविष्यति । 

यदा भाग्यं भवेद् भूरि भवतो दशनं तदा ॥ ४३॥ 


पढार्थ लोकस्य  मानिसहरूको भविष्यति  हने 

भोः भोः साधो  हे साधु स्वंथा  सम्पूर्ण रूपमा यदा  जब 

क्षणं  एकै छिन परम्  ठलो भूरि  धेरै 

तिष्ठ  रोकिनुहोस् अघहरं  पापहरूलाई नष्ट भाग्यं  भाग्य 
मच््विन्ताम् अपि  मेरो चिन्ता गरिदिने किसिमको छ भवेत्  हन्छ 

पनि तव  तपाईको तदा  त्यस वेला 
नाराय  नष्ट गरिदिनुहोस् वाक्येन  कुराले भवतः  तपाईको 

तव  तपाईको बहुधा  धेरै दशनं  दर्शन पाइन्छ 
दशनं  दर्शन दुःखशान्तिः  दुःखको शान्ति 


ताक्यार्थ हे साधु नारदजी ! तपाई एकै छिन यहाँ रोकिनुहोस् र मेरो चिन्ता नष्ट गरिदिनुहोस् । 
तपाईको दर्शनले संसारका सम्पूर्ण पापहरू नष्ट गरिदिन्छ, तपार्ईको वचनले मेरो दुःख अवश्य 
शान्त हनेछ । जब भाग्यको उदय हुन्छ तब मात्र तपाईको दर्शन पादृन्छ । 


नारद् उवाच नारदजीले भन्नुभयो 

कासि त्वं काविमो चेमा नायः काः पद्मलोचनाः । 

वद देवि सविस्तारं स्वस्य दुःखस्य कारणम् ॥ ४ ॥ 
पढार्थ काञअसिकोहौ को हन् 
त्वं  तिमी इमो को  यी दुर्दजना पुरूषहरू इमाः  यी 


रामालन्दी दीका 


९ 


पदमपुराणस्थ श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय १ 
पद्मलोचनाः  कमलजस्ता ।  हेदेवी सविस्तारं  विस्तारपूर्वक 
आंखा भएका स्वस्य  आफ्नो वद्  भन 

नायः च  नारीहरू चाहं दुःखस्य  दुःखको 

काः को हून् कारणम्  कारण 


ताक्यार्थ हे देवी ! तिमी को हौ? यी दुई पुरुष को हुन् ? यी कमलजस्ता ंँखा भएका 
नारीहरू को हन् ? तिमी आफनो दुःखको कारण विस्तारपूर्वक मलाई भन। 


बालोवाच युवतिले भनिन् 

अहं भक्तिरिति ख्याता इमो मे तनयो मतो । 
९   जरे ९ 

ज्ञानवेराग्यनामानो कालयोगेन जज॑रो ॥ ४५॥ 


पदार्थ इमो  यी दुर्दजना कार्योगेन  समयका प्रभावले 
अहं  म मे  मेरा जजरो  बुढा भएका 

भक्तिः इति  भक्ति नामले ्ञानवेराग्यनामानो  ज्ञान र॒ तनयो  दुई छोरा 

ख्याता  प्रसिद्ध छ वैराग्य नामका मतो  मानिएका हुन् 


ताक्यार्थ मेरो नाम भक्ति हो। यी दुर्जना ज्ञान र वैराग्य नामका समयका प्रभावले बुढा 
भएका मेरा छो राहरू हुन् । 


गङ्गायाः सरितरश्चेमा मत्सेवाथं समागताः । 
तथापि न च मे श्रेयः सेवितायाः सुरैरपि ॥ ४६॥ 


पढार्थ समागताः  आएका छन् मे  मलाई 
इमाः  यी तथा अपि  तर पनि श्रेयः  कल्याण 
गद्गदाः  गङ्गा आदि सुरैः  देवताहरुद्रारा न छैन 


सरितः च  नदीहरू चाहं सेवितायाः च अपि  सेवा 

मत्सेवार्थं  मेरो सेवाका लागि गरिएकी भए पनि 

ताक्यार्थ यी नारीको रूपमा रहेका गङ्गा आदि नदीहरू मेरो सेवाका लागि यह आएका 
हन् । देवताहरूद्वारा सेवा गरिए पनि मरो कल्याण भएको छैन । 


इदानीं शुणु मदवातां सचित्तस्त्वं तपोधन । 
वातां मे वितताप्यस्ति तां श्रुत्वा सुखमावह ॥ ४७ ॥ 


पदढार्थ इदानीं  अहिले वातां  कुरा 

तपोधन  हे तपोधन नारद मुनि मद्वातां  मेरो कुरा वितता अपि  लामो पनि 
त्वं  तपाई शृणु  सुन्नुहोस् अस्ति छ 

सचित्तः  ध्यान दिएर मे  मेरो तां  त्यसलाई 


रामालन्दी दीका 


६०८७ 
पद्मपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय१ 


श्रुत्वा  सुनेर सुखम्  मलाई सुख आवह  दिनुहोस् 
ताक्यार्थ हे तपोधन नारद मुनि ! अब ध्यान दिएर मेरो वृत्तान्त सुन्नुहोस् । मेरो कुरा लामो छ 
तेपनि यो मेरो वेदना सुनैर मलाई सुख दिनुहोस् । 


उत्पन्ना द्रविड साहं वृद्धिं कणांटके गता । 
क्वचित् क्वचिन्महाराष्टरे गुजरे जीणंतां गता ॥ ४८ ॥ 


पढार्थ कणांटके  कणटिक देशमा सम्मानित भ्ण तर 

सा अहं  त्यो म भक्ति वृद्धिं गता  हरक गुजर  गुजरातमा 
द्रविडे  द्रविड देशमा क्वचित् क्वचित्  कतै कतै जीणंतां गता  बुढी भं 
उत्पन्ना  उत्पन्न भं महाराष्ट्रे  महाराष्ट्रमा 


ताक्यार्थ म द्रविड देशमा जन्मि्णं, कर्णाटकमा हरवि, महाराष्टरमा कतै कते सम्मानित पनि 
भरणं, तर गुजरातमा आएर म बुढी भणं। 
तत्र घोरकठेयोंगात् पाखण्डेः खण्डिताङ्गका । 


 ५ 


दुबंखाहं चिरं याता पुत्राभ्यां सह मन्दताम् ॥ ४९॥ 


पदढार्थ पाखण्डेः  पाखण्डीहरुद्रारा चिरं  धेरै समयसम्म 

तत्र  त्यहाँ खण्डिताङ्गका  अङ्गभङ्ग गरिएकी पुत्राभ्यां सह  छोराहरूका साथ 
घोरकलेः योगात्  डरलाग्दो दुबला  दुर्बल भएकी मन्दताम्  निस्तेज अवस्थामा 
कलियुगको प्रभावले अहं  म याता  पुगेँ 


ताक्यार्थ त्यहोँ घोर कलियुगका प्रभावले पाखण्डीहरूले मेरो अङ्गभङ्ग गरिदिएकाले म दुर्बल 
भं । धेरै कालसम्म म आप्ना छोराहरूका साथ निस्तेज भएर बसें । 


वृन्दावनं पुनः प्राप्य नवीनेव सुरूपिणी । 
जाताहं युवती सम्यक्प्रेष्ठरूपा तु साम्प्रतम् ॥ ५०॥ 


पदार्थ प्राप्य तु  आद्पुगेपचछि चाह नवीना  नयाँ 

अहं  म साम्प्रतम्  अहिले युवती इव  युवति जस्ती 
पुनः  फेरि सम्यकप्रेष्टरूपा  परम सुन्दरी जाता  भँ 

वृन्दावनं  वृन्दावनमा सुरूपिणी  रूपवती 


ताक्यार्थ परन्तु वृन्दावनमा आइ्पुगेपछि म॒ अहिले फेरि परम सुन्दरी, रूपवती र नवयुवति 
जस्ती भणएं। 

इमो तु रायिताव्त्र सुतो मे क्लि्यतः श्रमात् । 

इदं स्थानं परित्यज्य विदेशं गम्यते मया ॥ ५९॥ 


रामालन्दी दीका 


६०८८ 


पद्मपुराणस्थ श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय १ 
पदार्थ सुतो तु  दुई छोरा चाहं इदं यो 
अत्र  यहाँ श्रमात्  थकाइले स्थानं  ठं 
शायितो  सुतेका किलश्यतः  दुःखी छन् त्यस परित्यज्य  छडेर 
इमो विदेरां र  
इमो  यी कारण विदं  अन्य ठाैमा 
मे मेरा मया  मद्रारा गम्यते  गड्न्छ 


वाक्यार्थ यहाँ पूर्दमा सुतिरहेका मेरा यी दुई छोराहरू थकाइले दुःखी भएका छन् । त्यसै 
कारणले अहिले म यो ठा छोडेर अन्य ठाडमा जान लागेकी ह्ु। 


जरखत्वं समायातो तेन दुःखेन दुःखिता । 
साहं तु तरुणी कस्मात् सुतो वृद्धाविमो कुतः ॥ ५२॥ 


पदार्थ दुःखेन  दुःखले इमो तु  यी दुर्जना छोराहरू 
सुतो  यी दुई छोरा दुःखिता  दुःखी भएकी दु चाहं 

जरठत्वं समायातो  बुढा सा अहं म कुतः  कसरी 

भएका छन् कस्मात्  कसरी वृद्धो  बुढा भए 

तेन  त्यो तरुणी  युवति भै 


ताक्यार्थ यी मेरा दुई छोराहरू बुढा भए । यो पीडाले म दुःखी भएकी द्ु। म कसरी युवति 
भणं र यी दुई छोराहरू चाह कसरी बढा भए ? 


त्रयाणां सहचारित्वाद् वैपरीत्यं कुतः स्थितम् । 
घटते जर माता तरुणो तनयाविति ॥ ५३॥ 


पदार्थ कुतः  कसरी तनयो  छोराहरू 

त्रयाणां  हामी तीनै जना स्थितम्  भयो तरुणो  युवक 

सहचारित्वात्  संगसंगै हदा माता  आमा इति घटते  यस्तो उचित हन्छ 
वैपरीत्यं  उल्टोपन जरठा  बुढी 


ताक्यार्थ हामीहरू तीन जना आमाछोराहरू संगसंगे छँ तापनि आमा युवति भएर छोराहरू 
कसरी बुढा भए ? म आमा बुदी भएर छोराहरू युवक हनु उचित हुन्थ्यो । 


अतः शोचामि चात्मानं विस्मयाविष्टमानसा । 
वद योगनिधे धीमन् कारणं चात्र कि भवेत् ॥ ५४ ॥ 


पदार्थ आत्मानं  आफ्नो वर्तमान भएका 

अतः  यस कारण अवस्थालाई लिएर धीमन्  हे बुद्धिमान् नारदजी 
विस्मयाविष्टमानसा च  रोचामि  शोक गरिरहेकी छकुं अत्र  यहाँ 

आश्चर्यचकित भएकी म योगनिधे  योगका खानी किंच  के चाहं 


रामान्दी दीका 


६०८९ 

पदमपुराणस्थ श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय १ 
कारणं  कारण पनि भवेत्  होला वद्  भन्तुटोस् 

वाक्यार्थ यस कारण आश्चर्यचकित भएकी म आफ्नो वर्तमान अवस्थाले गर्दा शोक गरिरहेकी 


छु । योगका खानी भएका परमबुद्धिमान् हे नारदमुनि ! यसको कारण के हन सक्दछ, मलाई 
बताददिनुहो स् । 


नारद् उवाच नारदजीले भन्नुभयो 
ज्ञानेनात्मनि पश्यामि सर्वमेतत् तवानघे । 
न विषादस्त्वया कायां हरिः शं ते करिष्यति ॥ ५५॥ 


पढार्थ एतत्  यो न कायः  गरिनु पर्दैन 
अनघे  पापले रहित हे भक्ति सवम्  सब हरिः  श्रीहरिले 
आत्मनि  आपनो हृदयमा पश्यामि  ठेर्दहु ते तिमर 

ज्ञानेन  ज्ञानको दष्टिले त्वया  तिमीद्रारा रां  कल्याण 

तव  तिम्रो विषादः  चिन्ता करिष्यति  गर्नृहुनेछ 


ताक्यार्थ पापले रहित भएकी हे भक्ति ! म॒ आफ्नो हृदयमा ज्ञानको दृष्टिलि तिग्रो दुःखको 
कारण हेर्दह्ु। तिमीले शोक गर्नु पर्दैन, श्रीहरिले तिम्रो कल्याण गर्नुहुने । 


सूत उवाच सूतजीले भन्नुभयो 
क्षणमात्रेण तज्ज्ञात्वा वाक्यमूचे मुनीडवरः ॥ ५६ ॥ 


पदढार्थ कारण वाक्यम्  वाक्य 

क्षणमात्रेण  एक क्षणमा नै ज्ञात्वा  जानेर उत्वे  भन्नुभयो 

तत्  त्यो उनको दुःखको मुनीश्वरः  देवर्षिं नारदले 

ताक्यार्थ एक छिनमा नै उनको दुःखको कारण जानेर देवर्षिं नारदजीले भक्तिलाई भन्नुभयो । 


नारद् उवाच नारदजीले भन्नुभयो 
शृणुष्वावहिता बारे युगोऽयं दारुणः कलिः। 
तेन टुप्तः सदाचारो योगमागस्तपांसि च ॥ ५७ ॥ 


पदढार्थ युगः  युग टुप्तः  लुप्त भएको छ 
बाठे  हे बालिका दारुणः  डरलाग्दो योगमागंः  योगमार्गं 
अवहिता  सावधान भएर कलिः  कलियुग हो तपांसि च  तपस्याहरू पनि 
शृणुष्व  सुन तेन  त्यस कारणले लुप्त भएका छन् 

अयं  यो सदाचारः  सदाचार 


ताक्यार्थ हे बालिका ! तिमी सावधान भएर सुन। यो डरलाग्दो कलियुग हो, यसैका प्रभावले 


रामालन्दी दीका 


६०९० 
पद्मपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय १ 
गर्दा आज सदाचार लुप्त भएको छ, योगमार्गं र तपस्या पनि लुप्त भएका छन्। 
जना अघासुरायन्ते शाट्यदुष्कमंकारिणः। 
इह सन्तो विषीदन्ति प्रहृष्यन्ति ह्यसाधवः। 
त्त    भ्   थ 
धत्ते धेयं तु यो धीमान् स धीरः पण्डितोऽथवा ॥ ५८ ॥ 


पदार्थ सन्तः  सज्जनहरूले ।  धर्यलाई 
शाटयदुष्कमंकारिणः  बेडमानी विषीदन्ति  दुःख पांछन् धत्ते  धारण गर्द 
र दुष्कर्ममा लागेका असाधवः  दुष्टहरू सन्तुत्योने 
जनाः  मानिसहरू हि  निश्चय नै धीरः  बुद्धिमान् 
अघासुरायन्ते  अघासुर जस्ता प्रहृष्यन्ति  प्रसन्न हुन्छन् अथवा  अथवा 
भएका छन् यःजो पण्डितः  पण्डित हो 
इह  यहां धीमान्  बुद्धिमान्ले 


वाक्यार्थ यस कलियुगमा मानिसहरू बेडमानी र दुष्कर्ममा लागेका हूुनाले अघासुर जस्ता 
भएका छन्। सज्जनहरूले दुःख पादइरहेका छन् भने दुष्टहरू प्रसन्न देखिन्छन्। यस समयमा जुन 
बुद्धिमान् मानिसले धैर्यधारण गर्द त्यही मानिस धीर अथवा पण्डित हो । 


अस्पृर्यानवटोक्येयं शोषभारकरी धरा । 


भत  अ  


वर्ष वषे कमाज्जाता मङ्गलं नापि दुर्ये ॥ ५९॥ 


पदढार्थ रोषभारकरी  शेषनागका लागि जाता  भएकी छन् 

इयं धरा  यी पृथ्वी भाररूप बन्दै गएकी छन् मङ्गलं अपि  शुभ कार्य पनि 
न र देखिंदैन 

वषं वषं  प्रत्येक वर्ष अस्पुर्या  छन अयोग्य न दुकयते  देखिंदेन 

क्रमात्  क्रमशः अनवलोक्या  हेर्न अयोग्य 


ताक्यार्थ कलियुगको प्रभावले गर्दा यी पुथ्वी प्रतिवर्ष क्रमशः शेषनागका लागि भाररूप बन्दे 
दुन र हेर्न पनि अयोग्य बन्दै गएकी चछिन्। यस समयमा प्रथ्वीमा शुभ कार्यहरू पनि देखिंदेनन् । 


न त्वामपि सुतैः साकं कोऽपि पश्यति साम्प्रतम् । 
उपेक्षितातुरागान्धेज॑जंरत्वेन संस्थिता ॥ ६० ॥ 


पढार्थ कः अपि  कसैले पनि उपेक्षिता  उपेक्षित भएर 
साम्प्रतम्  अहिले न पश्यति  देख्यैन जज॑रत्वेन  बुदढी भएर 
सुतैः साकं  छोराहरूका अतुरागान्धेः  विषयानुरागका संस्थिता  बसेकी थियो 
साथमा कारणले अन्धा भएका 


त्वाम् अपि  तिमीलाई पनि मानिसहरूद्रारा 
ताक्यार्थ तिमीलाई तिम्रा छोराहरूका साथमा अहिले कसैले पनि देष्देन। विषयानुरागका 


रामान्दी दीका 


६०९९ 
पद्मपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय १ 


कारणले अन्धा भएका मानिसहरूद्वारा उपेक्षा गरिएकी तिमी बुदढी भएकी धियौ । 
वृन्दावनस्य संयोगात् पुनस्त्वं तरुणी नवा । 
धन्यं वृन्दावनं तेन भक्तिनत्यति यत्र च ॥ ६९॥ 


पदार्थ नवा  नयां यत्र च  जहाँ चाहं 
वृन्दावनस्य  वृन्दावनको तरुणी  युवति भयौ भक्तिः  भक्ति 
संयोगात्  संयोगले तेन  त्यस कारण नृत्यति  नाच्दछ्छिन् 
त्वं  तिमी वृन्दावनं  वृन्दावन 

पुनः  फेरि धन्यं  धन्य छ 


ताक्यार्थ वृन्दावनको संयोगको कारणले गर्दा तिमी फेरि नयाँ युवति भएकी छ । त्यसकारण 
वृन्दावन धन्य छ, जहाँ भक्ति नाच्दच्छिन् । 


अत्रेमो ग्राहकाभावान्न जरामपि मुञ्चतः । 
किञ्चिदात्मसुखेनेह प्रसुप्तिमंन्यतेऽनयोः ॥ ६२॥ 


पदार्थ पनि अनयोः  यी दुर्दको 

अत्र  यहाँ न मुञ्चतः  छाडेका छैनन् प्रसुप्तिः  सुतादइ 
ग्राहकाभावात्  ग्रहण गर्ने इह  यहाँ मन्यते  मानिएको छ भएको 
व्यक्तिको अभावले किञ्चित्  केही छ 


इमो  यी दुई तिम्रा छोराले आत्मसुखेन  आत्मसुखका 

जराम् अपि  वृद्धावस्थालाई कारणले गर्दा 

वाक्यार्थ यहाँ ग्राहक ज्ञान र वेराग्यलाई ग्रहण गर्ने व्यक्ति कोटी पनि नभएकाले तिग्रा यी 
दुई छोराले वृद्धावस्थालाई त्यागेका कैनन्। यहाँ यिनलाई ठका प्रभावले केही आत्मसुख 
भगवत्स्पर्शजनित आनन्द प्राप्त भएकाले यहाँ यिनीहरू मस्तसंग सुतेका छन् । 


भक्तिरुचाच भक्तिले भनिन् 
कथं परीक्षिता राज्ञा स्थापितो द्यशुचिः कलिः। 
प्रवृत्ते तु कठो सवसारः कुत्र गतो महान् ॥ ६३॥ 


पदढार्थ कलिः  कलियुग सवंसारः  सम्पूर्ण वस्तुहरूको 
राज्ञा  राजा स्थापितः  स्थापित गरियो सार 

परीक्षिता  परीक्षितुद्रारा कठो  कलियुग कुत्र  कहां 

कथं हि  कसरी परवृत्ते तु  सुरु भएपछ्ि चाहं गतः  गयो 

अशुचिः  अशुद्ध महान्  महत्वपूर्ण 


वाक्यार्थ राजा परीभ्षितूले यस अशुद्ध कलियुगलाई किन आश्रय दिए। यो कलियुग 
यानान दीका 


६०९२ 
पद्मपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय १ 


आउनेवित्तिकै सम्पूर्णं वस्तुहरूको सार कहाँ गयो ? 
करुणापरेण हरिणाप्यधमः कथमीक्ष्यते । 
इमं मे संशयं छिन्धि त्वद्वाचा सुखितास्म्यहम् ॥ ६४ ॥ 


पदार्थ ईक्ष्यते  हिरिन्छ त्वद्वाचा  तपारईका वचनबाट 
करुणापरेण  करुणामय दमं  यो अहम्  म 

हरिणा अपि  श्रीहरिद्रारा पनि मे  मेरो सुखिता  सुखी भएकी 
अधमः  अधर्म संशयं  शङ्गालाई अस्मि  दु 

कथम्  कसरी छिन्धि  हटाइदिनुहोस् 


ताक्यार्थ करुणामय श्रीहरिले पनि यस्तो अधर्मलाई कसरी हेरिरहन सक्नुभएको छ? मेरो यो 
शङ्गा हटाइदिनुहोस्, तपाईको वचनबाट अहिले म केही सुखी भएकी ह्ु। 


नारद् उवाच नारदजीले भन्नुभयो 
यदि पृष्टस्त्वया बाठे प्रेमतः श्रवणं कुरु । 
सर्वं वक्ष्यामि ते भद्रे कमलं ते गमिष्यति ॥ ६५॥ 


पढार्थ ः  प्रेमपूर्वक वक्ष्यामि  भने 
बाले  हे बालिका श्रवणं कुरु  सुन तेतिम्रो 

यदि  यदि भद्रे  हे कल्याणी कमलं  दुःख 
त्वया  तिमीद्रारा ते  तिमीलाई गमिष्यति  जाने 


पृष्टः  सोधिएको हो भने सवं  सबै कुरा 
ताक्यार्थ हे बालिका ! यदि तिमीले साच्च सोधेकी हौ भने मेले भनेको कुरा प्रेमपूर्वक सुन! 
म सवे कुरा तिमीलाई भन्ेद्ु, त्यसपचछ्ि तिम्रो दुःख हटने । 


यदा मुकुन्दो भगवान् क्षमां त्यक्त्वा स्वपदं गतः। 
तदिनात् कलिरायातः सवंसाघनबाधकः ॥ ६६ ॥ 


पढार्थ त्यक्त्वा  छोडेर साधनहरूमा अवरोध पुय्याउने 
यदा  जुन दिन स्वपदं  आपनो परमधाममा कलिः  कलियुग 

भगवान्  भगवान् गतः  जानुभयो आयातः  आयो 

मुकुन्दः  मुकुन्द श्रीकृष्ण तदिनात्  त्यही दिनदेखि 

क्ष्मां  पृथ्वीलाई सवंसाघनबाधकः  सम्पूर्ण 


वाक्यार्थ जुन दिन भगवान् मुकुन्द श्रीकृष्ण पुथ्वीलाई छोडेर आफ्नो परमधाममा जानुभयो 
त्यही दिनदेखि सम्पूर्णं साधनहरूमा अवरोध पुय्याउने कलियुग आयो । 


रामालन्दी दीका 


६०९३ 


पद्मपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय १ 


   दिग्विजये र दीनवच्छरणं 
दुष्टो दिग्विजये राज्ञा दीनवच्छरणं गतः। 
न मया मारणीयोऽयं सारङ्ग इव सारभुक् ॥ ६७ ॥ 


पदार्थ दीनवत्  दुःखी जस्तै अयं  यो कलि 
दिग्विजये  दिग्विजियका शरणं  शरणमा मया  मद्रारा 
समयमा गतः  गयो न मारणीयः  मारिनु ठीक छैन 


राज्ञा  राजा परीकषित्द्रारा सारङ्गः इव  भ्रमर जस्त 

दृष्टः  देखिएको कलि सारभुक्  सारग्राही राजाले 

ताक्यार्थ दिग्विजियका समयमा अत्यन्त दीनभावले आफ्नो शरणमा आएको कलिलाई देखेर 
भ्रमर जस्ता सारग्राही राजा परीकषितूले यसलाई मार्नु हदेन भन्ने निश्चय गर्नुभयो । 


यत् फट नास्ति तपसा न योगेन समाधिना । 
तत् फलं लभते सम्यक् कठो केरावकीर्तनात् ॥ ६८ ॥ 


पदार्थ समाधिना  समाधिद्रारा केरावकीतनात्  भगवान् 
यत्  जुन न अस्ति  मिल्न सक्दैन नारायणको कीर्तन गर्नाले 
फटं  फल तत्  त्यो सम्यक्  सजिलैसंग 
तपसा  तपस्याद्रारा फलं  फल लभते  पाडन सकिन्छ 
स कटो 

योगेन  योगद्वारा कलो  कलिमा 


ताक्यार्थ जुन फल तपस्या, योग र समाधिद्वारा पनि मिल्न सक्देन त्यो फल कलियुगमा 
श्रीहरिको कीर्तन गर्नाले सजिलैसंग प्राप्त हुन्छ । 


एकाकारं कलि दुष्ट्वा सारवत् सारनीरसम् । 
विष्णुरातः स्थापितवान् कलिजानां सुखाय च ॥ ६९॥ 


पढार्थ एकाकारं  एउ दृष्टिले जन्मिएका जीवहरूको 
सारनीरसम्  सारले रहित सारवत्  सारयुक्त सुखाय च  सुखका लागि पनि 
भएको दुष्ट्वा  देखेर विष्णुरातः  राजा परीक्षित्ले 
कलिं  कलिलाई कलिजानां  कलियुगमा स्थापितवान्  स्थान दिनुभयो 


ताक्यार्थ अन्य दृष्टिलि कलियुग सारहीन भए ॒तापनि एडटे दुष्टिलि यसलाई सारयुक्त देखेर 
राजा परीभषित्ले यस कलिलाई स्थान दिनुभयो । 


कुकमांचरणात् सारः सवंतो निगंतोऽधुना । 
पदार्थाः संस्थिता भूमो बीजहीनास्तुषा यथा ॥ ७०॥ 
पढार्थ अघुना  अहिले कुकर्माचरणात्  कुकर्मको 


रामालन्दी दीका 


६०९४ 


पद्मपुराणस्थ श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय १ 
आचरणको कारणले गर्दा भूमो  पृथ्वीमा तुषाः  भुस 

सवंतः  सम्पूर्ण संस्थिताः  रहेका यथा  जस्तै भए 

सारः  सार पदाथाः  पदार्थहरू 

निगंतः  निस्केर गयो बीजहीनाः  बीजले हीन भएका 


ताक्यार्थ यस कलियुगमा अहिले कुकर्मको आचरणका कारणले गर्दा सम्पूर्ण पदार्थहरूको 
सार निक्लेर गयो । प्रथ्वीमा रहेका सम्पूर्ण पदार्थहरू बीजले रहित भएका भुसजस्ता भए। 


५ र 


विपरेभांगवती  ज जने 
विप्रेभागवती वातां गेहे गेहे जने जने । 
कारिता कणलोभेन कथासारस्ततो गतः ॥ ७१॥ 


पढार्थ कणलोभेन  अन्न, धन आदिकोकारिता  सुनादन्छ 

विप्रैः  ब्राह्मणहरुद्रारा लोभले ततः  त्यस कारणले 
भागवती वातां  भागवतको गहे गेहे  घरघरमा कथासारः  कथाको सार 
कथा जने जने  मान्छेमान्छेमा गतः  गयो 


ताक्यार्थ यस कलियुगमा ब्राह्मणहरूले घरघरमा, मान्छेमान्छेमा अन्न, धन आदिको लोभले 
श्रीमद्भागवत कथा सुनारंछन्, त्यस कारण कथाको सार गयो । 


अत्युप्रभूरिक्माणो नास्तिका रोरवा जनाः। 
    ९  तीथंसारस्ततो 
तेऽपि तिष्ठन्ति तीथेषु तीथंसारस्ततो गतः ॥ ७२॥ 


पदार्थ भएका ततः  त्यस कारणले 
अत्युग्रभूरिकमाणः  अत्यन्त ति अपि जनाः  त्यस्ता तीथंसारः  तीर्थको सार 
भयङ्र काम गर्ने मानिसहरू पनि गतः  गयो 

नास्तिकाः  नास्तिक र तीर्थेषु  तीर्थहरूमा 


रोरवाः  नारकीय स्वभाव तिष्ठन्ति  बस्दछन् 
वाव्यार्थ अत्यन्त भयङ्कर काम गर्ने मानिसहरू, नास्तिकहरू र नारकीय स्वभावका मानिसहरू 
पनि तीर्थमा बस्दछन्, त्यसकारण तीर्थको सार गयो । 


कामक्रोधमहालोभतृष्णाव्याकुलचेतसः। 
तेऽपि तिष्ठन्ति तपसि तपःसारस्ततो गतः ॥ ७३॥ 


पदार्थ ते अपि  त्यस्ता मानिसहरू ततः  त्यस कारणले 
कामक्रोधमहालोभतुष्णान्याकुल पनि तपःसारः  तपस्याको सार 
चेतसः  काम, क्रोध, लोभ र तपसि  तपस्यामा गतः  गयो 


तुष्णाले चित्त व्याकुल भएका तिष्ठन्ति  बस्दछन् 
ताक्यार्थ काम, क्रोध, लोभ र तुष्णाले चित्त व्याकुल भएका मानिसहरू पनि तपस्या गर्न 


रामालन्दी दीका 


६०९५ 
पद्मपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय १ 


बस्दछन्, त्यसकारण तपस्याको सार पनि गयो । 
मनसश्चाजयाल्लोभाद् दम्भात् पाखण्डसंश्रयात्। 
रास्त्रानभ्यसनाच्चैव ध्यानयोगफलं गतम् ॥ ७४ ॥ 


पदार्थ दम्भात्  घमन्डका कारणले ध्यानयोगफलं  ध्यानयोगको 
मनसः  मनमाथि पाखण्डसंश्रयात् च  फल 

अजयात्  विजय प्राप्त गर्न पाखन्डीपनका कारणले पनि गतम्  गयो 

नसक्नाले शास्त्रानभ्यसनात् च एव  


लोभात्  लोभका कारणले शास््रको अभ्यास नगर्नालि पनि 
ताक्यार्थ मनमाथि विजय प्राप्त गर्न नसक्नाले, लोभले, घमन्डले, पाखन्डीपनले र शास्त्रको 
अभ्यास नगनलि पनि ध्यानयोगको फल गयो । 


पण्डितास्तु कलत्रेण रमन्ते महिषा इव । 
पुत्रस्योत्पादने दक्षा अदक्षा मुक्तिसाघने ॥ ७५॥ 


पढार्थ रमन्ते  रमाउंछन् मुक्तिसाधने  मोक्षको 
पण्डिताः तु  पण्डितहरू पनि पुत्रस्य  छोरा सम्पादनमा भने 
कठत्रेण  पत्नीका साथ उत्पादने  जन्माडनमा अदक्षाः  असमर्थ छन् 
महिषाः इव  रागा ठै दक्षाः  सिपालु छन् 


ताक्यार्थ पण्डितहरू पनि राँगाहरू भँसीसंग रमाए ॐ आप्नी पत्नीसंग रमारंछन् । तिनीहरू 
सन्तान जन्माउनमा ज्यादै सिपालु छन्, तर मोक्षसम्पादनमा भने असमर्थ छन् । 


न हि वेष्णवता कुत्र सम्प्रदायपुरःसरा । 
एवं प्रलयतां प्राप्तो वस्तुसारः स्थले स्थले ॥ ७६॥ 


पढार्थ कुत्र  कतै पनि स्थरे स्थरे  ठाडंगर्मा 
सम्प्रदायपुरःसरा  नहि  कैन प्रलयतां  समाप्तिको 
सम्प्रदायनुसार प्राप्त भएको एवं  यस प्रकार अवस्थामा 

वेष्णवता  वैष्णवता वस्तुसारः  वस्तुको सार प्राप्तः  पुगेको छ 


ताक्यार्थ सम्प्रदायअनुसार प्राप्त भएको वेष्णवता कतै पनि देखिंदेन। यस प्रकार ठार्ड॑गमा 
वस्तुहरूको सार पनि समाप्तिको अवस्थामा पुगेको छ। 


अयं तु युगधमां हि वतेते कस्य दूषणम् । 
अतस्तु पुण्डरीकाक्षः सहते निकटे स्थितः ॥ ७७॥ 
पदार्थ अयं तु  यो त हि  निश्चय नै 


रामालन्दी दीका 


६०९६ 


पद्मपुराणस्थ श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय १ 
युगधममः  युगको धर्म वतेते  छर नारायण 

स्वभाव हो यसमा अतः तु  यसकारण निकटे  नजिकै 

कस्य  कसको पुण्डरीकाक्षः  कमलको पूल स्थितः  बसेर 

दूषणम्  दोष जस्ता आंखा भएका भगवान् सहते  सहिरहनुहन्छ 


ताक्यार्थ यो त युगको स्वभाव हो, यसमा कसको के दोष छर? यसकारण पुण्डरीकाक्ष 
भगवान् नारायण नजिकै बसेर यी सारा कुरा सहिरहनुहन्छ । 


सूत उवाच सूतजीले भन्नुभयो 
इति तद्वचनं श्ुत्वा विस्मयं परमं गता । 
भक्तिरूचे वचो भूयः श्रूयतां तच्च शोनक ॥ ७८ ॥ 


पदढार्थ श्रुत्वा  सुनेर भूयः  फेरि 

शोनक  हे शौनक मुनि परमं  ठलो उत्वे  भनिन् 

इति  यसरी विस्मयं  आश्चर्यमा तत् वचः च  त्यो कुरा पनि 
तद्वचनं  उहाँ नारद ऋषिका गता  पुगेकी परेकी श्रूयतां  सुन्नुहोस् 

कुराहरू भक्तिः  भक्तिले 


ताक्यार्थ हे शौनक मुनि! यसरी नारद ऋषिका कुरा सुनेर भक्तिलाई अत्यन्त ठुलो आश्चर्य 
भयो । त्यसपछि उनले देवर्षि नारदलाई फेरि पनि भनिन्, उनले भनेको कुरा सुन्नुहोस् । 


भक्तिरुवाच भक्तिले भनिन् 
सुरषं त्वं हि धन्योऽसि मदुभाग्येन समागतः । 


साधूनां दशनं लोके सर्वसिद्धिकरं परम् ॥ ७९॥ 
पढार्थ असि  हुनुहन्छ दशनं  दर्शन 
सुरषे  हे देवर्षि नारद मदूभाग्येन  मेरो भाग्यले परम्  ठलो 
त्वं  तपाई समागतः  आद्पुगनुभएको छ सर्वसिद्धिकरं  सम्पूर्ण सिद्धि 
हि  निश्चय नै लोके  संसारमा दिनेवाला हुन्छ 
घन्यः  धन्य साधूनां  साधुहरूको 


ताक्यार्थ हे देवर्षि नारद ! तपाई धन्य हूुनुहुन्छ, मेरा भाग्यले तपाई यहाँ आद्पुरनुभएको छ। 
संसारमा साधुहरूको दर्शनले सम्पूर्ण सिदधिहरू प्रदान गर्व । 


जयति जगति मायां यस्य कायाधवस्ते 
वचनरचनमेकं केवरं चाकर्य्य । 

घ्रुवपद्मपि यातो यत्कृपातो घरुवोऽयं 
सकलकुरारपात्रं बह्यपुत्रं नतास्मि ॥ ८०॥ 


रामालन्दी दीका 


६०९७ 


पद्मपुराणस्थ श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय १ 
पदढार्थ कायाधवः  कयाधुपुत्र प्रह्नादले ्रुवपदम्  घ्रुवपदमा 

यस्य ते  जुन तपाईको जगति  संसारमा यातः च  पुगे 

केवलं  केवल मायां  मायालाई सकलकुशलपात्रं  सबैको 

एकं  एक पटकको जयति  जित्दछन् कल्याण गर्न 

वचनरचनम्  उपदेशलाई यत्कृपातः  जसको कृपाबाट बह्यपुत्रं  ब्रह्माजीका पुत्रलाई 
आकल्स्य  धारण गरेर अयं धरुवः अपि  यी ध्रुव पनि नता अस्मि  नमस्कार गर्द 


ताक्यार्थ हे देवर्षि नारद ! तपाईको केवल एक पटकको उपदेश पाएर पनि कयाधुपुत्र प्रह्मादले 
यस संसारमा मायामाथि विजय प्राप्त गरेका धथिए। तपाईके कृपा पाएर ध्रुवले पनि ध्रुवपद प्राप्त 
गरेका थिए। यस्ता सबैको कल्याण गर्ने एवं साक्षात् ब्रह्माजीका मानसपुत्र तपाईलाई नमस्कार 
गर्दद्ु। 


इति श्रीपद्मपुराणे उत्तरखण्ड श्रीमदभागवतमाहात्म्ये 
भक्तिनारदसमागमो नाम प्रथमोऽध्यायः ॥ १॥ 


रामालन्दी दीका 


६०९८ 


पद्मपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय २ 


अथ द्वितीयो भ घ्याय 
अथ ऽध्यायः 
भक्तिको दुःख हटाडनका लागि देवर्षि नारदको प्रयत्न 


नारद् उवाच नारदजीले भन्नुभयो 
वृथा खेदयसे बारे अहो चिन्तातुरा कथम् । 
श्रीकृष्णचरणाम्भोजं स्मर दुःखं गमिष्यति ॥ १॥ 


पदार्थ कथम्  किन स्मर  स्मरण गर 

अहो  अहो वृथा  व्यर्थ दुखं  दुःख 

बाठे  हि नानी खेदयसे  खिन्न हुन्छ्यौ गमिष्यति  जाने हट्नेछ 
चिन्तातुरा  चिन्ताले व्याकुल श्रीकृष्णचरणाम्भोजं  

भएकी तिमी श्रीकृष्णको चरणकमलको 


ताक्यार्थ हे नानी ! चिन्ताले व्याकुल भएकी तिमी व्यर्थमा किन दुःखी भएकी छयौ ? भगवान् 
श्रीकृष्णको चरणकमलको सम्खना गर, तिस्रो दुःख हट्नेछ्। 


द्रोपदी च परित्राता येन कोरवकर्मलात्। 
पालिता गोपसुन्दयंः स कृष्णः क्वापि नो गतः॥ २॥ 


पढार्थ परित्राता  बचाइएकी थिडन् कृष्णः  श्रीकृष्ण 

र. र  

येन  जसद्रारा गोपसुन्द्यः च  गोपिनीहरू क्व  कीं 
कोरवकरदमलात्  कौरवहरूको पनि अपि  पनि 
अत्याचारबाट पालिताः  रक्ना गरिएका थिए नो गतः  जानुभएको छैन 
द्रोपदी  द्रौपदी सः  उहाँ 


वाक्यार्थ  जसले कौरवहरूको अत्याचारवाट द्रौपदीलाई बचाउनुभएको थियो र गोपिनीहरूलाई 
र्ना गर्नुभएको धियो त्यस्ता श्रीकृष्ण भगवान् अहिले पनि कतै जानुभएको कैन । 


त्वं तु भक्तिः प्रिया तस्य सततं प्राणतोऽधिका । 
त्वयाहूतस्तु भगवान् याति नीचगृहेष्वपि ॥ ३॥ 


पदार्थ सततं  सदाकाल आहूतः तु  बोलादृएपल्ि त 
त्वंतु तिमीत प्राणतः  प्राणभन्दा भगवान्  भगवान् 

भक्तिः  भक्ति हौ अधिका  बढी नीचगृहेषु अपि  नीचहरूका 
तस्य  उहांको भगवान् प्रिया  प्यारी छौ घरमा पनि 

श्रीकृष्णको त्वया  तिमीद्रारा याति  जानुहुन्छ 


वाक्यार्थ तिमी त भक्ति हौ, भगवान् श्रीकृष्णका लागि सदाकाल प्राणभन्दा प्यारी छ्छी। 


रामाढन्दी दीका 


६०९९ 
पद्मपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय २ 


तिमीले बोलाएपच्ि त भगवान् नीचहरूका घरमा पनि जानुहुन्छ भने तिमीकहाँ त अवश्य पनि 
आइहाल्नुहुन्छ । 
   अ भ बोधवेराग्यो स  मुक्तिसाधको न, 
सत्यादद्त्रयुग बाघवरग्या मुक्तसायका । 
कलो तु केवला भक्ति्ंयसायुज्यकारिणी ॥ ४ ॥ 


पदार्थ मुक्तिसाधको  मोक्षका साधन भक्तिः  भक्ति नै 
सत्यादित्रियुगे  सत्य, त्रेता र॒धिए ब्रह्मसायुज्यकारिणी  ब्रह्मलाई 
द्रापर यी तीन युगहरूमा कलो तु  कलि युगमा त नजिकमा ल्याइदिने वस्तु 
बोधवेराग्यो  ज्ञान र वैराग्य केवला  केवल मोक्षको साधन हो 


वाक्यार्थ सत्य, त्रेता र द्वापर यी तीन युगहरूमा ज्ञान र वैराग्य मोक्षका साधन धथिए तर 
कलियुगमा भने केवल भक्ति ने मोक्षको साधन हो। 


इति निरिचत्य चिद्रूपः सद्रपां त्वां सनं ह । 
परमानन्दचिन्मूतिंः सुन्दरीं कृष्णवल्लमभाम् ॥ ५॥ 


पदढार्थ मूर्तिस्वरूप भएका प्यारी 

इति  यस्तो चिद्रपः  ज्ञानस्वरूप भगवान्ले त्वां  तिमीलाई 
निरिचत्य  निश्चय गरेर सदर  सद्रूप भएकी ससजं ह  सृष्टि गर्नुभयो 
परमानन्दचिन्मूतिंः  सुन्दरीं  राभ्री 


परमानन्दरूप र चितिशक्तिका कृष्णवल्लभाम्  श्रीकृष्णकी 
ताक्यार्थ यस्तो निश्चय गरेर परमानन्द चिन्मूर्तिं ज्ञानस्वरूप भगवान्ले श्रीकृष्णकी प्यारी सुन्दरी 
सत्रूप तिमीलाई सुष्टि गर्नुभयो । 


बद्ध्वाञ्जलिं त्वया पृष्टं किं करोमीति चैकदा । 
त्वां तदाज्ञापयत् कृष्णो मदुभक्तान् पोषयेति च ॥ ६॥ 


पढार्थ किं करोमि इति  म के गरौ कृष्णः  भगवान् श्रीकृष्णले 
एकदा  एक दिन भनेर मदुभक्तान्  मेरा भक्तहरूलाई 
त्वया  तिमीद्रारा पृष्टं च  सोधिएको पनि थियो पोषय इति  पोषण गर भनेर 
अज्जलिं  हात तदा  त्यस वेला आज्ञापयत् च  आज्ञा 
बट्ध्वा  जोडेर त्वां  तिमीलाई दिनुभएको पनि थियो 


ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णसंग तिमीले हात जोडेर एक पटक म के गरू भनी सोधेकी धियौ, 
भगवान्ले तिमीलाई मेरा भक्तहरूको पोषण गर भनेर आज्ञा दिनुभएको धियो । 


अङ्गीकृतं त्वया तद् वे प्रसन्नोऽभूद्धरिस्तदा । 
मुक्ति दासी ददो तुभ्यं ज्ञानवेराग्यकाविमो ॥ ७॥ 


रामालन्दी दीका 


६९  


पदमपुराणस्थ श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय २ 
पदढार्थ तदा  त्यस वेला इमो  यी दुई 

त्वया  तिमीद्रारा प्रसन्नः  प्रसन्न ज्ञानवेराग्यको  ज्ञान र वैराग्य 
तत् वै  भगवान्को त्यो आज्ञा अभूत्  हुनुभयो पुत्रका रूपमा 

निश्चय न तुभ्यं  तिमीलाई ददो  दिनुभयो 

अद्गीकृतं  स्वीकार गरियो मुक्तिं  मुक्तिलाई 

हरिः  भगवान् श्रीकृष्ण दासीं  दासीका रूपमा र 


ताक्यार्थ तिमीले भगवान्को आज्ञा पालन गरेकीले भगवान् तिमीदेखि प्रसन्न हुनुभयो र उहाँले 
मक्तिलाई दासीका रूपमा अनि ज्ञान र वैराग्यलाई पुत्रका रूपमा तिमीलाई दिनुभयो । 


  भ न ५ न ९ 
पोषणं स्वेन रूपेण वेकुण्ठे त्वं करोषि च । 
भूमो भक्तविपोषाय छायारूपं त्वया कृतम् ॥ ८॥ 


पढार्थ पोषणं  भक्तहरूको पोषण पुष्टिका लागि 

त्वं  तिमी करोषि  गर्द्छयौ छायारूपं  छायारूप 
वैकुण्ठे  वैकुण्ठमा भूमो च  पृथ्वीमा चाहं कृतम्  धारण गरिएको छ 
स्वेन  आपफनै त्वया  तिमीद्रारा 

रूपेण  रूपमा भक्तविपोषाय  भक्तहरूको 


ताक्यार्थ तिमीले वैकुण्ठमा आफ्नै स्वरूपले भक्तहरूको पोषण गर्दद््यौ, पुथ्वीमा भने तिमीले 
आप्ना भक्तहरूको पोषणका लागि छायारूप धारण गरेकी छयौ । 


मुक्ति ज्ञानं विरक्ति च सह कृत्वा गता मुवि । 
कृतादिद्धापरस्यान्तं महानन्देन संस्थिता ॥ ९॥ 


पदार्थ सह कृत्वा  साथमा लिएर॒ युगदेखि द्वापर युगसम्म 
मुक्तिं  मुक्ति भुवि  पृथ्वीम महानन्देन  ठलो आनन्दका 
ज्ञानं  ज्ञान र गता  आएकी तिमी साथ 


विरक्तिं च  वैराग्यलाई पनि कृतादिद्वापरस्यान्तं  सत्य संस्थिता  रह्मौ 
ताक्यार्थ सूक्ति, ज्ञान र वैराग्यलाई साथमा लिएर पृथ्वीमा आएकी तिमी सत्य युगदेखि द्वापर 
युगसम्म अत्यन्त आनन्दका साथ रह्यौ । 


कटो मुक्तिः क्षयं प्राप्ता पाखण्डामयपीडिता । 
त्वदाज्ञया गता शीघ्रं वेकुण्टं पुनरेव सा ॥ ९० ॥ 


पदार्थ पाखण्डामयपीडिता  थिडन् 
कटो  कलियुगमा पाखण्डरूपी रोगले पीडित भएर त्वदाज्ञया  तिग्रो आज्ञाले 
मुक्तिः  मुक्ति क्षयं प्राप्ता  क्षीण हन लागेकी सा  उनी 


रामालन्दी दीका 


६९०१ 


पद्मपुराणस्थ श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय २ 
पुनः एव  फेरि पनि   वैकुण्ठ 
सीघ्रं  चांडे गता  गडइन् 


ताक्यार्थ कलियुगमा मुक्ति पाखण्डरूपी रोगले पीडित भएर क्षीण हुन लागेकी धिन्, तिग्रो 
आज्ञाले उनी वैकुण्ठ गन् । 


स्मृता त्वयापि चात्रैव मुक्तिरायाति याति च। 
पुत्रीकृत्य त्वयेमो च पारे स्वस्येव रक्षितो ॥ ९॥ 


पढार्थ आयाति  आरंछिन् पत्रीकृत्य  छोराहरू बनाइएर 
उत्र एव  यसै लोकमा याति च  वैकुण्ठ जान्छिन् स्वस्य  आप्नो 

त्वया  तिमीद्रारा पनि पाश्वे एव  नजिकमा नै 
स्मृता  सम्ण्एिकी त्वया  तिमीद्रारा रक्षितो च  सुरक्षित गरिएका 


मुक्तिः च अपि  मुक्ति पनि इमो  यी ज्ञान र वैराग्य पनि छन् 
ताक्यार्थ यस लोकमा पनि तिमीले स्मरण गरेपछ्ि ती मुक्ति आंचछिन् र फेरि तिग्ने आज्ञाले 
वेकुण्ठ जान्छिन् पनि। ज्ञान र वैराग्यलाई चाहं तिमीले छोराका रूपमा स्वीकार गरेर आफ्नै 
साथमा राखेकी छौ । 

उपेक्षात त , , वृद्धो जातो   , 

उपक्षातः कका मन्द् वृद्धा जाता सुता तव । 


तथापि चिन्तां मुञ्च त्वमुपायं चिन्तयाम्यहम् ॥ १२॥ 


पदार्थ मन्दो  उत्साहहीन र चिन्तां  चिन्ता 

कलो  कलि युगमा वद्धो  बुढा मुञ्च  छोड 

उपेक्षातः  उपेक्षाका कारणले जातो  भए अहम्  म 

तव  तिम्रा तथा अपि  त्यसो भए पनि उपायं  उपाय 

सुतो  दुई छोराहरू त्वम्  तिमी चिन्तयामि  विचार गर 


ताक्यार्थ कलियुगमा मानिसहरूले वास्ता नगरेकाले यी तिम्रा दुई छोरा ज्ञान र वैराग्य 
उत्साहहीन र वृद्ध भएका छन् । तिमी चिन्ता नगर, म यिनको कल्याणका लागि उपाय सोच्दद्ु । 


कलिना सदशः कोऽपि युगो नास्ति वरानने । 
तस्मिंस्त्वां स्थापयिष्यामि गेहे गेहे जने जने ॥ १३॥ 


पढार्थ कः अपि  कुनै पनि त्वां  तिमीलाई 
न. भ 
वरानने  हे सुमुखी युगः  युग गेहं गहं  घरघरमा 
कलिना सदशः  कलि युग॒ न अस्ति  छैन जने जने  मान्छेमान्छेमा 
जस्तो तस्मिन्  त्यस युगमा स्थापयिष्यामि  स्थापित गर्नु 


ताक्यार्थ हे सुमुखी ! कलि युग जस्तो कुनै पनि युग कैन। यस कलियुगमा म तिमीलाई घर 


रामाढन्दी दीका 


६९०२ 
पद्मपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय २ 


घरमा र मान्छमान्छेमा स्थापित गर्नु । 
अन्यधर्मास्तिरस्कृत्य पुरस्कृत्य महोत्सवान् । 
०    
तदा नाहं हरेदांसो कोके त्वां न प्रवतेये ॥ ९४ ॥ 


पदढार्थ पुरस्कृत्य  अगाडि ल्याएर तदा  त्यस समयमा 
अन्यघमांन्  अन्य धर्महरूलाई त्वां  तिमीलाई अहं  म 
तिरस्कृत्य  पाड पारे लोके  यस लोकमा हरेः  श्रीहरिको 


महोत्सवान्  भक्तिविषयक न प्रव्तये  स्थापित गर्न सकिनँ दासः न  दास नै होइन 
महोत्सवहरूलाई भने 

ताक्यार्थ अरू धर्महरूलाई पदछडि पारी भक्तिविषयक महोत्सवहरूलाई अगाडि पारेर यदि मैले 
यस लोकमा तिमीलाई स्थापित गर्न सकिनँ भने म श्रीहरिको दास नै होडन। 


त्वदन्वितारच ये जीवा भविष्यन्ति कलाविह । 
पापिनोऽपि गमिष्यन्ति निभंयं कृष्णमन्दिरम् ॥ ९५॥ 


पदार्थ जीवाः  जीवहरू कृष्णमन्दिरम्  भगवान् 
इह कठो  यस कलियुगमा भविष्यन्ति  हनेछन् श्रीकृष्णका धाममा 
त्वदन्विताः  तिमीसंग सम्बद्ध पापिनः अपि  ती जीवहरू गमिष्यन्ति  जानेछन् 
भएका पापी भए पनि 

ये च  जुन चाहं निर्भयं  भयले रहित भएर 


ताक्यार्थ यस कलियुगमा जुन मानिसहरू तिमीसंग सम्बद्ध हुनेछन् भक्ति भावले युक्त हुनेछन्, 
तिनीहरू पापी नै भए पनि भयले रहित भएर भगवान् श्रीकृष्णका धाममा जानेछन् । 


अ क  प   प्रेमरूपिणी  
येषां चित्ते वसेद् भक्तिः सव॑दा प्रेमरूपिणी । 
न ते पश्यन्ति कीनाशं स्वप्नेऽप्यमलमूतंयः ॥ १६॥ 


पदार्थ भक्तिः  भक्ति भएका ती मानिसहरूले 
येषां  जसको सव॑दा  स्वै स्वप्ने अपि  स्वप्नमा पनि 
चित्ते  चित्तमा वसेत्  बस्छिन् कीनाशं  यमराजलाई 


प्रेमरूपिणी  प्रेमस्वरूप भएकी ते अमलमूतंयः  शुद्ध चित्त न परयन्ति  देख्दैनन् 
ताक्यार्थ जसका चित्तमा प्रेमस्वरूप भएकी तिमी भक्तिले निवास गरेकी छयो, शुद्ध चित्त 
भएका ती मानिसहरूले स्वप्नमा पनि यमराजलाई देख्दैनन् । 


भ ३ ४२९ ् न  . 
न प्रेतो न पिशाचो वा राक्षसो वासुरोऽपि वा । 
भक्तियुक्तमनस्कानां स्पदोने न प्रभुभवेत् ॥ १७ ॥ 


रामालन्दी दीका 


६९०३ 


पदमपुराणस्थ श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय २ 
पदार्थ राक्षसः वा  राक्षस पनि  न  प्रेत पनि समर्थ हदेन 
भक्तियुक्तमनस्कानां  भक्तियुक्त असुरः अपि वा  असुर पनि पिशाचः वा न  पिशाच पनि 
मन भएकाहरूलाई प्रभुः  समर्थ समर्थं हदेन 

स्पशने  छन न भवेत्  नहोला 


ताक्यार्थ जसको मन भगवान्को भक्तिले भरिएको छ उनीहरूलाई प्रेत, पिशाच, राक्षस र 
असुर कसैले पनि दुन सक्देनन् । 


 नर 


न तपोभिनं वेदेच न ज्ञानेनापि कमणा । 
हरिहिं साध्यते भक्त्या प्रमाणं तत्र गोपिकाः ॥ १८ ॥ 


पदार्थ प्राप्त गर्न सकिंदैन कमणा च अपिन  कर्मद्रारा 
हरिः  भगवान् श्रीहरिलाई वेदेः न  वेदहरुद्रारा प्राप्त गर्नपनि प्राप्त गर्न सकिंदेन 
भक्त्या हि  भक्तिद्रारानै सकिंदेन तत्र  त्यस कुरामा 

साध्यते  प्राप्त गर्न सकिन्छ ज्ञानेन न  ज्ञानद्वारा प्राप्त गर्न गोपिकाः  गोपीहरू 

तपोभिः न  तपस्याहरुद्रारा सकिंदेन प्रमाणं  प्रमाण छन् 


ताक्यार्थ भगवान्लाई भक्तिद्वारा नै प्राप्त गर्न सकिन्छ, तपस्या, वेद, ज्ञान र कर्मद्रारा 
भगवान्लाई प्राप्त गर्न सकिंदैन, यस कुरामा गोपीहरू नै प्रमाण छन् । 


नृणां जन्मसहस्रेण भक्तो प्रीतिहिं जायते । 
कटो भक्तिः कटो भक्तिभ॑क्त्या कृष्णः पुरः स्थितः ॥ १९॥ 


पदार्थ जायते  उत्पन्न हुन्छ भक्त्या  भक्तिद्रारा 

नृणां  मानिसहरूको कठो  कलि युगमा कृष्णः  श्रीकृष्ण 
जन्मसहस्रेण  हजार जन्मको भक्तिः  भक्ति पुरः  अगाडि 

पुण्यद्रारा कटो  कलि युगमा स्थितः  उपस्थित हूनुहुन्छ 


भक्तो  भगवान्को भक्तिमा भक्तिः  भक्ति नै 

हि प्रीतिः  निश्चय नै प्रम श्रीकृष्णप्राप्तिको उपाय हो 

ताक्यार्थ मानिसहरूको हजारी जन्मको पुण्यद्रारा भगवान्को भक्तिमा प्रेम उत्पन्न हुन्छ, कलि 

युगमा भक्ति ने श्रीकृष्णप्राप्तिको उपाय हो, भक्तिद्वारा श्रीकृष्ण अगाडि उपस्थित हुनुहन्छ । 
भक्तिद्रोहकरा ये च ते सीदन्ति जगत्त्रये । 


दुवांसा दुःखमापन्नः पुरा भक्तविनिन्दकः ॥ २०॥ 


पदार्थ गर्दचछछन् सीदन्ति  दुःख पा्ंछन् 
येच  जो चाहं ते  तिनीहरूले पुरा  पहिला 
भक्तिद्रोहकराः  भक्तिसंग द्वेष जगत्त्रये  तीनै लोकमा भक्तविनिन्द्कः  भक्तको निन्दा 


रामान्दी दीका 


६९०४ 


पद्मपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय २ 
गर्न दुःखम्  दुःख 
दुवांसा  दुर्वासाले आपन्नः  प्राप्त गरे 


ताक्यार्थ जसले भक्तिसंग द्वेष गर्दछन् तिनीहरूले तीनै लोकमा दुःख पारंछन्। पहिला 
भगवान्का भक्त अम्बरीषको निन्दा गर्ने दुर्वासाले दुःख पाएका थिए। 


अलं वरतेरटं तीर्थेरल योगेरलं मखेः। 


अलं ज्ञानकथाकपिभक्तिरेकेव मुक्तिदा ॥ २९॥ 
पदार्थ आवश्यकता छैन एका  एड 
तरतेः अलं  व्रतहरूको त्यति मखेः अलं  यज्ञहरूको त्यति भक्तिः एव  भक्ति नै 
आवश्यकता छैन आवश्यकता कैन मुक्तिदा  मुक्ति प्रदान गर्न 
तीर्थैः अलं  तीर्थहरूको त्यति ज्ञानकथारपिः अकं  ज्ञानका पर्याप्त छ 
आवश्यकता छैन कथाहरूको चचक त्यति 


योगेः अलं  योगहरूको त्यति आवश्यकता छैन 
ताक्यार्थ कलियुगमा मोक्ष प्राप्त गर्नका लागि ब्रतहरूको, तीर्थहरूको, योगहरूको, यज्ञहरूको 
र ज्ञानका कथाचर्चको पनि त्यति आवश्यकता छैन, केवल भक्ति ने मुक्ति प्रदान गर्नका लागि 
पर्याप्त छ । 
सूत उवाच सूतजीले भन्नुभयो 
इति नारदनिणींतं स्वमाहात्म्यं निरम्य सा। 
सवांद्गपुष्टिसंयुक्ता नारदं वाक्यमनवीत् ॥ २२॥ 
पढार्थ निरम्य  सुनेर नारदं  नारदजीलाई 
इति  यस प्रकार सवां्गपुष्टिसंयुक्ता  आप्ना वाक्यम्  यो कुरा 
नारदनिर्णीतं  नारदजीद्रारा सम्पूर्ण अङ्गहरुद्रारा परिपुष्ट अन्रवीत्  भनिन् 
निर्णय गरिएको भएकी 
स्वमाहात्म्यं  आप्नो माहात्म्य सा  ती भक्तिले 
ताक्यार्थ यस प्रकार नारदजीद्रारा निर्णय गरिएको आप्नो माहात्म्य सुनेपच्ि आपफ्ना सम्पूर्ण 
अङ्गहरूद्रारा परिपुष्ट भएकी ती भक्तिले नारदजीलाई भनिन्। 
भक्तिरुवाच भक्तिले भनिन् 
अहो नारद् धन्योऽसि प्रीतिस्ते मयि निचला । 
न कदाचिद् विमुञ्चामि चित्ते स्थास्यामि सव॑दा ॥ २३॥ 


पढार्थ मयि  ममा प्रीतिः  प्रेम छ 
अहो नारद  हे नारदजी ते  तपाईको कदाचित्  कटहिल्ये पनि 
घन्यः असि  धन्य हनुहुन्छ निश्चला  अचल न विमुञ्चामि  म तपाईलाई 


रामालन्दी दीका 


६९०५ 
पद्मपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य 


छाडनेकछैन चित्ते  तपाईको चित्तमा 
सवंदा  सर्धं स्थास्यामि  बस्नु 


अध्याय र 


वाक्यार्थ हे नारदजी ! तपाई धन्य हूनहुन्छ, तपाईको ममा अचल प्रेम छ, म ॒तपारईका हृदयमा 


सर्धं रहने, तपाईलाई म कटहिल्यै पनि छाडनेकतैन । 
कृपालुना त्वया साधो मदूबाधा ध्वंसिता क्षणात्। 
पुत्रयोरचेतना नास्ति ततो बोधय बोधय ॥ २४॥ 


पदढार्थ क्षणात्  एकचिनमा नै ततः  त्यसकारण 
साधो  हे सज्जन नारदी ध्वंसिता  नष्ट गरियो यी मेरा छोराहरूलाई 
कृपालुना  दयालु पुत्रयोः  यी मेरा छोराहरूको बोधय बोधय  लौ न 
त्वया  तपाई्रारा चेतना  चेतना जगाइदिनुहोस् 
मद्बाधा  मेरो बाधा न अस्ति  छैन 


ताक्यार्थ हे सज्जन नारदजी ! दयालु तपारईले मेरो बाधा एकचछिनमा ने नष्ट गरिदिनुभयो, तर 


यी मेरा छोराहरूको चेतना छैन त्यसकारण लौ न यिनीहरूलाई जगाइदिनुहोस् । 
सूत उवाच सूतजीले भन्नुभयो 
तस्या वचः समाकण्यं कारुण्यं नारदो गतः। 
तयोर्बोधनमारेभे कराग्रेण विमदंयन् ॥ २५॥ 


पदार्थ कारुण्यं गतः  करुणामय  वैराग्यलाई 

तस्याः  ती भक्तिको हनुभयो बोधनम्  जगाउने काम 
वचः  कुरा कराग्रेण  हातको अग्रभागले आरेभे  सुरु गर्नृभयो 
समाकण्यं  सुनेर विमदंयन्  सुम्सुम्याङदै 

नारदः  नारदजी तयोः  ती दुई ज्ञान र 


ताक्यार्थ ती भक्तिको कुरा सुनेपछि नारदजीका मनमा दया जाग्यो र उहँले हातले सुम्सुम्यारवे 


ती ज्ञान र वैराग्यलाई जगाडन थाल्नुभयो । 
मुखं संयोज्य कर्णान्ते शब्दमुच्चेः समुच्चरन् । 
ज्ञान प्रबुध्यतां शीघ्र रे वैराग्य प्रबुध्यताम् ॥ २६॥ 


पदढार्थ   ठुलो स्वरले   जाग 
कर्णान्ते  कानको नजिकै शाब्दम्  शब्द वैराग्य  हे वैराग्य 
मुखं  मुख समुच्चरन्  उच्चारण गर्दै शीघ्रं  चांडे 
संयोज्य  जोडेर रेज्ञान  टे ज्ञान प्रबुध्यताम्  जाग 


वाक्यार्थ  भक्तिको प्रार्थना सुनेर देवर्षिं नारदजीले कानको नजिकै मुख जोडेर 


उच्च स्वरले 
रामान्दी दीका 


६९०६ 
पद्मपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय २ 


भन्नुभयो हे ज्ञान ! हे वैराग्य ! तिमीहरू चाँडे जाग। 


क गीतापाठेसुहुमह ९. 


वेदवेदान्तघोषेर्च गीतापाठेसुहुसुहुः । 
बोध्यमानो तदा तेन कथंचिच्चोत्थितो बलात् ॥ २७ ॥ 


पदार्थ पाठद्वारा पनि कथंचित्  कुनै प्रकारले 
तेन  ती नारदजीद्रारा मुहुमुहुः  बारम्बार बलात्  बलपूर्वक 

 न र, न बोध्यमानो  उत्थितो सा 

वेदवेदान्तघोषेः  वेद र बोध्यमानो  जगाउन लागिएका उत्थितो च  उठे पनि 
उपनिषदका ध्वनिहरूद्रारा ती दई 

गीतापाठेः च  गीताको तदा  त्यस वेला 


ताक्यार्थ नारदजीले वेद एवं उपनिषद्का ध्वनिहरूद्रारा र ॒गीतापाठ्द्रारा बारम्बार जगाउन 
खोजेपछि ज्ञान र वैराग्य मुस्किलसंग उठे । 


  जृम्भन्तो  , 
नत्रेरनवरोकन्तो जृम्भन्तो साकसावुभो । 
बकवत् पलितो प्रायः शुष्ककाष्टसमाङ्गको ॥ २८ ॥ 


पदढार्थ अनवलोकन्तो  कुनै वस्तुलाई बकुल्ला जस्त सेता भएका 
उमो  ज्ञान र वैराग्य यी दुबै पनि राम्रै नहैरिरहेका प्रायः  लगभग 

सालसो  अल्छी मानिरहेका जृम्भन्तो  हाइ गरिरहेका शुष्ककाष्टसमाङ्गको  सुकेको 
नेत्रैः  आंखाद्रारा बकवत् पलितो  कपाल फुलेर काठजस्ता अङ्ग भएका धथिए 


ताक्यार्थ ज्ञान र वैराग्य यी दुबै अल्छी मानिरहेका, ओंँखाद्रारा कुनै वस्तुलाई पनि राम्ररी 
नहेरिरहेका, हाइ गरिरहेका, कपाल फुलेर बकुल्ला जस्तै सेता भएका र लगभग सुकेको 
काठजस्ता अङ्ग भएका थिए। 


्ुत स्र, स निरी वेस स 
तक्षामो तो निरीक्ष्येव पुनः स्वापपरायणो । 
ऋषिरिचन्तापरो जातः किं विधेयं मयेति च ॥ २९॥ 


पदार्थ तो  ती दर्इजनालाई भनेर 

क्षामो  भोकले व्याकुल निरीक्ष्य एव  देखेर नै ऋषिः  ऋषि 

भएका मया  मद्रारा चिन्तापरः  चिन्ताग्रस्त 
पुनः  फेरि किंके जातः  हुनुभयो 


स्वापपरायणो  सुत्न लागेका विधेयं इति च  गरिनु पर्ला 
ताक्यार्थ भोकले व्याकुल भएकाले फेरि सुत्न लागेका ती ज्ञान र वैराग्यलाई देखेर ऋषि नारद 
अब मैले के गर्न उचित होला भनेर चिन्ताग्रस्त हूनुभयो । 


अहो निद्रा कथं याति वृद्धत्वं च महत्तरम् । 
चिन्तयन्निति गोविन्दं स्मारयामास भागव ॥ ३० ॥ 


रामालन्दी दीका 


६९ ०७ 


पद्मपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय २ 
पदढार्थ महत्तरम्  अति इलो इति  यस प्रकार 

भागव  हे भृगुका पुत्र उरलाग्दो चिन्तयन्  विचार गर्दै 
शौनकजी वृद्धत्वं च  वृद्धावस्था पनि गोविन्दं  भगवान् गोविन्दलाई 
अहो  अहो कथं  कसरी स्मारयामास  सम््नुभयो 


निद्रा  यी दुरईको निद्रार याति  हट्दछ 
ताक्यार्थ हे शोनकजी ! यी ज्ञान र वैराग्यको निद्रा र डरलाग्दो वृद्धत्वं कसरी हट्लान् भनेर 
विचार गर्दागर्दै नारदजीले भगवान् श्रीकृष्णलाई सम्दिनुभयो । 

व्योमवाणी तदेवाभूल्मा ऋषे खिद्यतामिति। 


उद्यमः सफटस्तेऽयं भविष्यति न संरायः॥ ३१॥ 


पदार्थ अयं  यो इति  यस प्रकारको 

तदा एव  त्यसै वेला उद्यमः  प्रयास व्योमवाणी  आकाशवाणी 
ऋषे  हे ऋषि सफलः  सफल अभूत्  भयो 

मा खिद्यताम्  खिन नहनुहोस् भविष्यति  हने 

ते  तपाईको संशयः न  यसमा शङ्का छैन 


ताक्यार्थ त्यसै वेला, हि ऋषि ! तपाई खिन्न नहूनुहोस्, तपाईको प्रयास सफल हुने, यस 
विषयमा शङ्गा छैन भनी आकाशवाणी भयो । 


एतदर्थं तु सत्कमं सुरं त्वं समाचर । 
तत् ते कमोमिधास्यन्ति साघवः साधुभूषणाः ॥ ३२॥ 


पढार्थ सत्कमं  सत्कर्म कमं  कर्मको विषयमा 
न साघुभूषणा 
सुरषं  हे देवर्षिं नारद समाचर  गर्नुहोस्   साधुहरूमा श्रेष्ठ 
एतदर्थं तु  यसका लागि चाहिते  तपाईलाई साधवः  साधुहरूले 
त्वं  तपाई तत्  त्यो अभिधास्यन्ति  बताउनेछछन् 


वाक्यार्थ हे देवर्षिं नारद ! यसका लागि तपाई सत्कर्म गर्नुहोस्, तपार्ईलाई त्यो कर्मको विषयमा 
श्रेष्ठ साधुहरूले बताउनेछन् । 


सत्कमणि कृते तस्मिन् सनिद्रा वृद्धतानयोः। 
गमिष्यति क्षणाद् भक्तिः सवतः प्रसरिष्यति ॥ ३३॥ 


पढार्थ वैराग्यको सवंतः  सबैतिर 
तस्मिन्  त्यो सनिद्रा  निद्रा सहित भक्तिः  भक्ति 
सत्क्मणि  सत्कर्म वृद्धता  वृद्धत्व प्रसरिष्यति  फैलनेछछ 
कृते  गरेपछ्ि गमिष्यति  हटनेछ 


अनयोः  यी दुई ज्ञान र क्षणात्  एकै छिनमा 


रामालन्दी दीका 


६९०८ 


पद्मपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय २ 


ताक्यार्थ त्यो सत्कर्म गरेपछि यी ज्ञान र वैराग्यको निद्रा र वृद्धत्व हट्नेछछन् र त्यसपछि एके 
छिनमा नै सबेतिर भक्ति फैलने। 


इत्याकारावचः स्पष्टं तत् सर्वैरपि विश्रुतम् । 
नारदो विस्मयं ठेमे नेदं ज्ञातमिति ब्रुवन् ॥ २४ ॥ 


पदढार्थ स्पष्टं  स्पष्टसंग नारदः  नारदजी 

इति  यसरी विश्रुतम्  सुनियो विस्मयं ठेभे  आश्चर्यचकित 
तत्  त्यो इदं न ज्ञातम् इति  यसको हुनुभयो 

आकाशवचः  आकाशवाणी आशय बुशिएन यसो 

सवैः अपि  सबेद्रारा नै बुवन्  भन्दै 


ताक्यार्थ त्यहँ भएका सबेले यस प्रकारको आकाशवाणी स्पष्टसंग सुने, त्यो आकाशवाणीको 
आशय स्पष्ट बुणिएन भन्दे नारदजी आश्चर्यचकित हुनुभयो । 


नारद् उवाच नारदजीले भन्नुभयो 

अनयाकारावाण्यापि गोप्यत्वेन निरूपितम् । 

किं वा तत्साधनं कायं येन कायं भवेत् तयोः ॥ २५॥ 
क्व भविष्यन्ति सन्तस्ते कथं दास्यन्ति साधनम् । 
मयात्र कि प्रकर्तव्यं यदुक्तं व्योमभाषया ॥ ३६ ॥ 


पदार्थ येन  जसले साधनम्  उपाय 

अनया  यो तयोः  ती दुरई ज्ञान र दास्यन्ति  देलान् बताउलान् 
आकाशवाण्या अपि  वैराग्यको व्योमभाषया  आकाशवाणीद्रारा 
आकाशवाणीद्रारा पनि कायं  काम यत्  जुन कुरा 

गोप्यत्वेन  गोप्यरूपले नै भवेत्  सम्पनन होला उक्तं  भनियो 

निरूपितम्  सत गरियो सन्तः  सज्जनहरू मया  मद्रारा 

किंवा  के चाहं क्व  कहाँ अत्र  यस विषयमा 

तत्  त्यो भविष्यन्ति  होलान् किं के 

साधनं  उपाय ते  तिनीहरूले प्रकत॑व्यं  गरिनु पर्ला 

कार्य  गर्नुपर्ला कथं  कसरी 


ताक्यार्थ यो आकाशवाणीले पनि गोप्यरूपमा नै सड़त गयो, ज्ञान र वैराग्यको निद्रा र वृद्धता 
हट्ने उपाय के गर्नुपर्ला ? त्यो उपाय बताददिने सन्त कहाँ भेटिएलान् ? उनीहरूले त्यसको उपाय 
कसरी बताउलान् ? आकाशवाणीले जुन कुरा बतायो त्यस विषयमा मैले के गर्नुपर्ला ? 


रामानन्दी दीका 


६९०९ 

पद्मपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय २ 
सूत उवाच सूतजीले भन्नुभयो 
तत्र द्वावपि संस्थाप्य निर्गतो नारदो मुनिः। 
तीथं तीथं विनिष्कम्य पृच्छन् मागे मुनीश्वरान् ॥ २७ ॥ 


पदार्थ संस्थाप्य  राखेर मागे  बाटामा 

नारदः मुनिः  नारद मुनि निगंतः  निस्कनुभयो मुनीरवरान्  दला ऋषिहरूलाई 
द्रो अपि  दुबे जनालाई नै तीथं तीथं  विभिन तीर्थहरूमा पृच्छन्  सोध्यै हिंडनुभयो 
तत्र  त्यहां विनिष्कम्य  पुगेर 


ताक्यार्थ ज्ञान र वेराग्यलाई त्यहाँ छाडेर नारद मुनि विभिन्न वीर्थहरूमा पुगेर बाटामा भेटिएका 
मुनीश्वरहरूसंग उक्त साधनका विषयमा सोष्दै हिदनुभयो । 
वृत्तान्तः श्रूयते सर्वेः किंचिन्निदिचत्य नोच्यते । 
असाध्यं ५  ९   ४ 
असाध्य कवन व्राचुदुङ्यामात चापर् । 
मूकीभूतास्तथान्ये तु कियन्तस्तु पलायिताः ॥ ३८ ॥ 


पदढार्थ केचन  केटीले अन्ये तु  अरूहरू चाहं 
वृत्तान्तः  नारदजीले भनेको असाध्यं  यो कुरा पत्ता मूकीभूताः  चुप भए 

कुरा लगाडन असम्भव छ तथा  त्यस्तै 

सर्वेः  सबै मानिसह्द्रारा प्रोचुः  भने कियन्तः तु  केही मानिसहरू 
श्रूयते  सुनिन्थ्यो अपरे च  अरूहरूले चाहं त 

निरिचत्य  निश्चय गरेर ज्ञेयम्  यो कुरा जानन कठिन पलायिताः  प्रश्नको उत्तर दिन 
किंचित्  केही पनि छ नसकेर भागे 

न उच्यते  भरनिंदैनथ्यो इति  यसो भने 


ताक्यार्थ नारदजीले भनेको कुरा सबेले सुने तर आकाशवाणीले यही ने उपाय बताएको हो 
भनी निश्चयका साथ कसैले पनि भनन सकेनन्। कसले यो असाध्य कुरा हो भने, कसैले यो कुरा 
बुम्न सकिंदेन भने, केही सोध्नासाथ चुप लागेर बसे, केही प्रश्नको उत्तर दिन नसकेर भागे। 


न्द     
हाहाकारो महानासीत् त्रेखोक्ये विस्मयावहः। 
भ  कऽ गीतापरेविंबोधितम्    
वेदवेदान्तघोषेक्व गीतापाठेविबोधितम् ॥ ३९॥ 
भक्तिज्ञानविरागाणां नोदतिष्ठत् त्रिकं यदा । 
उपायो स् रु स्तीति ने नम जपञ्जना स 
उपायो नापरोऽ कर्णे करणेऽ  ॥ ४०॥ 
योगिना नारदेनापि स्वयं न ज्ञायते तु यत्। 


रामालन्दी दीका 


पद्मपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य 


९१० 


अध्याय र 


तत् कथं शक्यते वक्तुमितरेरिह मानुषैः ॥ ४९१॥ 
एवमृषिगणेः पृष्टरनिर्णयोक्तं दुरासदम् ॥ ४२॥ 


पदार्थ 

त्रेखोक्ये  तीनै लोकमा 
विस्मयावहः  आश्चर्यजनक 
महान्  ठलो 

हाहाकारः  हाहाकार 
आसीत्  भयो 
वेदवेदान्तघोषेः  वेद र 
उपनिषद्का ध्वनिहरुद्रारा 
मीतापाठेः च  गीतापाढ्द्रारा 
पनि 

विबोधितम्  जगाउन कोसिस 
गरियो 

यदा  जब 
भक्तिन्ञानविरागाणां त्रिकं  


भक्ति, ज्ञान र वैराग्य यी 
तीनजनाको समूह 

न उदतिष्ठत्  जागेन भने 
अपरः  अर्को 

उपायः  उपाय 

न अस्ति  छैन 

इति  यस्तो कुरा 

जनाः  मानिसहरूले 


तत्तुत्यो कुरात 
कथं  कसरी 
इतरेः  अन्य 


न्द 
मानुषैः  मानिसहरूद्रारा 
इह  यहां 
वक्तुम्  भन्न 
नत 
राक्यते  सकिन्छ 
एवम्  यस प्रकार 


कर्णे कर्णे अजपन्  कानेखुसी पृष्टैः  सोधिएका 


गरेर भन्न लागे 

स्वयं योगिना नारदेन अपि  
स्वयं योगी नारदजीद्रारा पनि 
यत्  जुन कुरा 

न ज्ञायते  जानिंदैन 


ऋषिगणेः  ऋषिगणहरूद्रारा 
निर्णीय  निर्णय गरेर 
दुरासदम्  यो कुरा पत्ता 
लगाउन ज्यादै कठिन छ भनी 
उक्तं  बताइयो 


ताक्यार्थ तीनै लोकमा यस्तो आश्चर्यजनक दठुलो हाहाकार मच्चियो कि वेद र उपनिषद्को 
ध्वनिद्वारा र गीतापाण्ट्रारा जगाउन प्रयास गर्दा पनि भक्ति, ज्ञान र वैराग्य जागेनन् भने अब 
उनीहरूलाई जगाउन कुनै पनि उपाय छैन भनी आपसमा मानिसहरू कानेखुसी गर्न लागे र जुन 
कुरा स्वयं त्यस्ता इला योगी नारदजीले जान्न सक्नुभएन भने अरू साधारण मानिसले कसरी 
जान्लान् भनी मानिसहरू भन्न लागे। यस प्रकार जोजो ऋषिहरूसंग नारदजीले सोध्नुभएको 
थियो तिनीहरूले निर्णय गरेर कुरा पत्ता लगाउन ज्यादे कठिन छ भनी उत्तर दिए । 


ततदिचन्तातुरः सोऽथ बदरीवनमागतः। 
तपङ्चरामि चात्रेति तदर्थं कृतनिङचयः ॥ ४३ ॥ 


पदार्थ 

ततः  त्यसपच्छि 
चिन्तातुरः  चिन्ताग्रस्त 
सःच  ती नारदजी 
तदर्थं  ज्ञान र वैराग्यलाई 


जगाउने उपाय पत्ता लगाउनका कृतनिश्चयः  निश्चय गरेर 


लागि 
अत्र  यस ठ॑मा 


अथ  त्यसपछि 
बदरीवनम्  बदरी वनमा 


तपः चरामि इति  तपस्या गर्ह आगतः  आद्पुग्नुभयो 


भनी 


ताक्यार्थ त्यसपछि चिन्ताग्रस्त नारदजी ज्ञान र वैराग्यलाई जगाउने उपाय पत्ता लगाउनका 
लागि यसै ठा्द॑मा बसेर तपस्या गर्ह भन्ने निश्चय गरेर बदरी वनमा आड्पुगनुभयो । 


रामालन्दी दीका 


६९९९१ 


पद्मपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय २ 


तावद् ददशां पुरतः सनकादीन् मुनीश्वरान् । 
कोरिसूयंसमाभासानुवाच मुनिसत्तमः ॥ ४४ ॥ 


पढार्थ सनकादीन्  सनक आदि मुनिसत्तमः  मुनिश्रेष्ठ नारदले 
तावत्  त्यसै समयमा मुनीश्वरान्  मुनीश्वरहरूलाई उवाच  भन्नुभयो 
कोटिसूयंसमाभासान्  करोड पुरतः  अगाडि 

सूर्यको तेज बराबर तेजिला ददशं  देखनुभयो त्यसपछि 

ताक्यार्थ त्यसै समयमा करोड सूर्यको बराबर तेज भएका सनक आदि मुनीश्वरहरूलाई 
अगाडि देखेपच्छि मुनिश्रेष्ठ नारदले भन्नुभयो । 


नारद् उवाच नारदजीले भन्नुभयो 
इदानीं भूरिभाग्येन भवद्भिः संगमोऽभवत्। 
कुमारा ब्रुवतां शीघ्रं कृपां कृत्वा ममोपरि ॥ ४५॥ 


पदार्थ संगमः  मेरो भेट कृपां  दया 
इदानीं  अहिले अभवत्  भयो कृत्वा  गरेर 
भूरिभाग्येन  ठुलो भाग्यले कुमाराः  हे कुमारहरू रीघ्रं  चाँडे 
भवदुमिः  तपार्ईहरूसंग मम उपरि  ममाथि ब्रुवतां  भन्नुहोस् 


ताक्यार्थ अहिले ठुलो भाग्यले तपा्ईहरूसंग मेरो भेट भयो । हे कुमारहरू ! ममाथि दया गरेर 
चांँडे भन्नुहोस् । 


भवन्तो योगिनः सवे बुद्धिमन्तो बहुश्रुताः । 
पञ्चहायनसंयुक्ताः पूर्वेषामपि पूवंजाः ॥ ४६॥ 

सदा वेकुण्ठनिल्या हरिकीतंनतत्पराः। 
रीलामृतरसोन्मत्ताः कथामात्रेकजीविनः ॥ ४७ ॥ 
हरिः शरणमेवं हि नित्यं येषां मुखे वचः। 

अतः कालसमादिष्टा जरा युष्मान् न बाधते ॥ ४८ ॥ 
येषां भ्रूभङ्गमात्रेण दवारपाटो हरेः पुरा । 


भूमो निपतितो सयो यत्कृपातः पुरं गतो ॥ ४९॥ 
पढार्थ सवं  सबै बुद्धिमन्तः  बुद्धिमान् 
भवन्तः  तपा्ईहरू योगिनः  योगीहरू बहुश्रुताः  धरे शास्त्र जानेका 


रामालन्दी दीका 


६९१२ 


पदमपुराणस्थ श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय २ 
पञ्चहायनसंयुक्ताः  सै पांच नित्यंहि  स्न भ्रूभङ्गमात्रेण  ओंखीभौँको टेढो 
वर्षको उमेर भएका हरिः शरणम् एवं वचः  हरिः हेराइ मात्रले पनि 

पूर्वेषाम् अपि पूवंजाः  यस्तो वाणी हरेः  भगवान् विष्णुका 
पूर्वजहरूका पनि पूर्वज येषां  जसको दारपालो  दुई जना द्वारपाल 
सदा वेकुण्ठनिलयाः  सध मुखे  मुखमा छ सद्यः  तत्काल 

वेकुण्ठमा निवास गर्न अतः  त्यसकारण भूमो  पृथ्वीमा 
हरिकीतनतत्पराः  हरिकीर्वनमा कालसमादिष्टा  कालद्रारा निपतितो  खसेका धिए 

तत्पर रहने प्रित यत्कृपातः  जसका कृपाले 
लीलामृतरसोन्मत्ताः  जरा  वृद्धावस्थाले पछि उनीहरू 

भगवान्को लीलारूपी अमृतको युष्मान्  तपार्ईहरूलाई पुरं  वैकुण्ठ 

पान गरेर उन्मत्त भएका न बाधते  सताङदेन गतो  गए 


कथामात्रेकजीविनः  भगवान्को पुरा  पूर्व कालमा 

कथा सुननेसनाउने गरेर बांच्ने येषां  जसको 

ताक्यार्थ तपाईहरू योगी, बुद्धिमान्, धरै शास्त्र जानेका, पाँच वर्षं मात्र उमेर भएका र 
पूर्वजहरूका पनि पूर्वज हूनुह॒न्छ । तपार्ईहरू सध वैकुण्ठमा बस्ने, हरिकीर्वन गरिरहने, भगवान्को 
लीलारूपी अमृतपान गरेर उन्मत्त भएका, भगवान्को कथा सुनेसुनाउने गरेर बांँच्ने स्वभाव 
भएका हुनुहुन्छ। तपाईहरू सर्धं हरिःशरणम् यो वचन उच्चारण गरिरहनुहुन्छ त्यसकारण 
कालद्रारा प्रयुक्त वृद्धावस्थाले तपाईहरूलाई कटिल्यै सता्देन । तपार्ईहरूको टेढो हेराद मात्रले 
पनि पूर्वं कालमा भगवान् विष्णुका द्वारपालहरू तुरुन्त पृथ्वीमा खसेका थिए र ॒तपारईहरूको 
कृपाले उनीहरू फेरि वैकुण्ठ गएका थिए । 


प   
अहा भाग्यस्य यगन दङन भवतामह् । 
 अ  दीने द 
अनुग्रहस्तु कतन्यो मयि दीने द्यापरेः ॥ ५०॥ 


पढार्थ भवताम्  तपार्हरूको मयि तु  ममाथि चाह 
अहो  अहो दशनं  दर्शन मिलेको छ अनुग्रहः  कृपा 

इह  यहाँ दयापरः  दयावान् कर्तव्यः  गरियोस् 
भाग्यस्य योगेन  सौभाग्यको तपार्ईहरद्रारा 

कारणले दीने  दुःखी 


ताक्यार्थ सौभाग्यका कारणले मेले यहाँ तपार्ईहरूको दर्शन पाएको दुः तपार्ईहरू अत्यन्त 
दयावान् हुनहन्छ, ममाथि कृपा गर्नुहोस् । 


अरारीरगिरोक्तं यत् तत् किं साधनमुच्यताम् । 
अनुष्ठेयं कथं तावत् प्रतुवन्तु सविस्तरम् ॥ ५१॥ 


रामालन्दी दीका 


६९१२ 


पद्मपुराणस्थ श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय २ 
पदढार्थ उक्तं  भनियो अनुष्ठेयं  सम्पादन गर्ने हो 
अशारीरगिरा  तत्  त्यो तावत्  ती सबै कुरा 
आकाशवाणीद्रारा किंकेहो सविस्तरम्  विस्तारपूर्वक 
यत्  जुन उच्यताम्  भन्नुहोस् प्रुवन्तु  भन्नुहोस् 

साधनम्  साधन कथं  कसरी 


ताक्यार्थ आकाशवाणीले बताएको साधन के हो र त्यसको सम्पादन कसरी गर्न हो? 
यहाँहरूले मलाई यी सबै कुरा विस्तारपूर्वक बताइदिनुहोस् । 


भक्तिनज्ञानविरागाणां सुखमुत्पद्यते कथम् । 
स्थापनं सव॑वर्णेषु प्रमपूवं प्रयत्नतः ॥ ५२॥ 


पदार्थ  सुख प्रयत्नतः  प्रयासले 

कथम्  कसरी उत्पद्यते  उत्पनन हुन्छ स्थापनं  स्थापन सम्भव छ 
भक्तिन्ञानविरागाणां  भक्ति, सवंवणेषु  सम्पूर्ण वर्णहरूमा 

ज्ञान र वैराग्यलाई 
ताक्यार्थ भक्ति, ज्ञान र वैराग्यलाई सुख कसरी प्राप्त हुन्छ र सम्पूर्ण वर्ण ब्राह्मण, क्षेत्रिय, 
वेश्य र श्र हरूमा यिनको संस्थापन कसरी गर्न सकिन्छ ? 


कुमाराः उण्चुः कुमारहरूले भन्नुभयो 
मा चिन्तां कुरु देवर्षे हषं चित्ते समावह । 
उपायः सुखसाध्योऽत्र वतते पूवं एव हि ॥ ५३॥ 





पदार्थ हषं  हर्षलाई उपायः  उद्धारको उपाय 
देवर्षे  हे देवर्षि समावह  धारण गर्नुहोस् पूर्वे एव हि  पहिलेदेखि नै 
चिन्तां  चिन्ता अत्र  यस विषयमा वतेते  छ 

मा कुरु  नगर्नृहोस् सुखसाध्यः  सजिलैसंग गर्न 

चित्ते  चित्तमा सकिने 


ताक्यार्थ हे नारदजी ! यस विषयमा चिन्ता नगर्नृहोस्, प्रसनन हुनुहोस् । यिनीहरूको सजिलैसंग 
उद्धार गर्ने उपाय पहिलेदेखि नै रहेको छ। 


अहो नारद धन्योऽसि विरक्तानां शिरोमणिः। 
सदा श्रीकृष्णदासानामग्रणीर्योगभास्करः ॥ ५७ ॥ 


पदार्थ विरक्तानां शिरोमणिः  श्रीकृष्णका दासहरूमध्येमा सरै 
अहो  अहो विरक्तहरूमा सर्वश्रेष्ठ सबैभन्दा अगाडि रहने 
नारद्  हे नारदजी सदा श्रीकृष्णदासानाम् अग्रणीः  योगभास्करः  योगलाई 


रामाढन्दी दीका 


६९९९ 
पद्मपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय २ 


प्रकाशित गर्नेवाला हुनुहुच्छ घन्यः  तपाई धन्य असि  ह॒नुहन्छ 
ताक्यार्थ अहो, हि नारदजी ! तपाई विरक्तहरूमा सर्वश्रेष्ठ हुनुहुन्छ, श्रीकृष्णका दासहरूमध्येमा 
तपाई सर्धं सबैभन्दा अगाडि हुनुहुन्छ, तपाई योगका प्रकाशक हुनुहन्छ त्यसकारण तपाई धन्य 
हचहन्छ । 

त्वयि चित्रं न मन्तन्यं भक्त्यथंमनुवतिनि । 

घटते कृष्णदासस्य भक्तेः संस्थापना सदा ॥ ५५॥ 


पढार्थ चित्रं  आश्चर्य संस्थापना  संस्थापन 
भकत्यथ॑म्  भक्तिको न मन्तव्यं  मान्नुपर्दैन सदा  सध 
स्थापनाका लागि कृष्णदासस्य  श्रीकृष्णका घटते  उचित रहन्छ 
अनुवतिनि  पछि लागिरहने भक्तका लागि 

त्वयि  तपार्ईमा भक्तेः  भक्तिको 


ताक्यार्थ तपाई भक्तिको स्थापनाका लागि जुन प्रयास गर्दै हनुहन्छ त्यो तपार्ईका लागि कुनै 
आश्चर्यको कुरो होदन । भगवान् श्रीकृष्णका भक्तहरूले भक्तिलाई स्थापित गर्न प्रयास गर्नु उचित 
ने हो। 


   अ भ 
ऋषिभिबहवो कोके पन्थानः प्रकटीकृताः। 
श्रमसाघ्यारच ते सरवे प्रायः स्व्गफटप्रदाः ॥ ५६ ॥ 


पढार्थ प्रकटीकृताः  देखाइएका छन् प्रायः  धेरेजसो 

ऋषिभिः  ऋषिहरूद्रारा ते ती स्वगंफलप्रदाः च  स्वर्गरूप 
लोके  लोकमा स्वे  सवै बाटाहरू फल प्रदान गर्ने खालका छन् 
बहवः  धेरै श्रमसाध्याः  परिश्रमपूर्वक मात्र 

पन्थानः  बाराहरू सम्पन्न गर्न सकिने र 


वाक्यार्थ ऋषिहरूले यस लोकमा धरे बाटाहरू देखाएका छन्, ती सबै बाटाहरू कष्टसाध्य 
छन् र प्रायः केवल स्वर्गरूप फल मात्र प्रदान गर्ने खालका छन् । 


वेकुण्ठसाधकः पन्थाः स तु गोप्यो हि वर्तते । 
तस्योपदेष्टा पुरुषः प्रायो भाग्येन रभ्यते ॥ ५७ ॥ 


पढार्थ गोप्यः हि  गोप्य नै प्रायः  धेरैनसो 
सःत्यो वतेते  छ भाग्येन  भाग्यले मात्र 
वेकुण्ठसाधकः  वैकुण्ठ लोक तस्य  त्यो मार्गको लभ्यते  पाइन्छ 

प्राप्त गराउने उपदेष्टा  उपदेश गर्ने 

पन्थाः तु  बाटो चाहं पुरुषः  मानिस पनि 


ताक्यार्थ वैकुण्ठ लोकलाई प्राप्त गराउने बाटो गोप्य छ, त्यसको उपदेश गर्ने मानिस पनि 
प्रायः भाग्यले मात्र पाडन्छ। 


रामालन्दी दीका 


६९९५ 


पद्मपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय २ 


सत्कमं तव निदिष्टं व्योमवाचा तु यत् पुरा । 
तदुच्यते शुणुष्वाद्य स्थिरचित्तः प्रसन्नधीः ॥ ५८ ॥ 


पदार्थ तव  तपारईका लागि स्थिरचित्तः  आपनो चित्तलाई 
पुरा  पहिले निदिष्टं  निर्देश गरिएको थियो स्थिर गरेर 

व्योमवाचा  आकाशवाणीद्रारा तत् तु  त्यो चाहं प्रसन्नधीः  प्रसन्न भएर 
यत्  जुन अद्य  आज रुणुष्व  सुन्नुहोस् 

सत्कमं  सत्कर्म उच्यते  मद्रारा भनिन्छ 


वाव्यार्थ पहिले आकाशवाणीले जुन सत्कर्मका विषयमा तपाईलाई निर्देश गरेको थियो त्यस 
विषयमा म अहिले तपाईलाई भन्दद्कु, आपनो चित्तलाई स्थिर गरी प्रसनन भएर सुननुहोस् । 


द्व्ययज्ञास्तपोयज्ञा योगयज्ञास्तथापरे । 
स्वाध्यायज्ञानयज्ञारच ते तु कमविसूचकाः ॥ ५९॥ 


पढार्थ अपरे  अन्य कर्मविसूचकाः  स्वर्गादिरूप 
द्रव्ययज्ञाः  द्रव्ययज्ञ स्वाध्यायज्ञानयज्ञाः च  फल प्राप्त गराउन कर्मलाई 
तपोयज्ञाः  तपोयज्ञ स्वाध्याययज्ञ र ज्ञानयज्ञ आदि सङ गर्ने खालका छन् 
योगयज्ञाः  योगयज्ञ जुन यज्ञहरू पनि छन् 

तथा  त्यस्तै ते तु  तिनीहरू त 


ताक्यार्थ द्रव्ययज्ञ, तपोयज्ञ, योगयज्ञ र त्यस्तै ने स्वाध्याययज्ञ एवं ज्ञानयज्ञ आदि अरू जति 
पनि यज्ञयागादि छन् तिनीहरू सब स्वर्गादिरूप फल प्राप्त गराउने कर्मलाई सङ़त गर्ने खालका 


छन् । 
सत्कमंसूचको नूनं ज्ञानयज्ञः स्मृतो बुधेः। 
श्रीमदूभागवतालापः स तु गीतः शुकादिभिः ॥ ६० ॥ 


पदार्थ सूचक हो भनी गीतः  गाइएको 

नूनं  निश्चय ने स्मृतः  सम्ष्द्िएको छ श्रीमदुभागवताकापः  

बुधेः  विद्रानूहरूद्रारा सःतु त्यो ज्ञानयज्ञ चाहं श्रीमद्भागवतको कथानेहो 
ज्ञानयज्ञः  ज्ञानयज्ञ शुकादिभिः  शुक आदि 


सत्कमंसूचकः  सत्कर्मको मनिहरूद्रारा 
ताक्यार्थ विद्रानूहरूले ज्ञानयज्ञ नै सत्कर्मको सूचक हो भनी बताएका छन् र श्रीमदभागवतको 
कथा भन्तु र सन्तु ने ज्ञानयज्ञ हो जसको महिमा शुक आदि मूनिहरूले गाएका थिए। 


भक्तिज्ञानविरागाणां तदुघोषेण बलं महत् । 
व्रजिष्यति हयोः कष्टं सुखं भक्तेभविष्यति ॥ ६१॥ 


रामालन्दी दीका 


६९९९६ 


पद्मपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय २ 
पदढार्थ महत्  ठुलो व्रजिष्यति  हट्ने 

तदुघोषेण  श्रीमद्भागवत बलं  बल मिल्नेछ भक्तेः  भक्तिलाई 

कथाको श्रवण गनलि हयोः  दुबैको ज्ञान र सुखं  सुख 

भक्तिज्ञानविरागाणां  भक्ति, वैराग्यको भविष्यति  हने 

ज्ञान र वैराग्यलाई कष्टं  दुःख 


ताक्यार्थ श्रीमद्भागवतको कथा श्रवण ग्नलि भक्ति, ज्ञान र वैराग्यलाई ज्यादे ठलो बल 
मिल्नेछ, ज्ञान र वैराग्यको कष्ट हट्नेछछ अनि भक्तिलाई पनि सुख मिल्नेछ । 
प्रलयं हि गमिष्यन्ति श्रीमदुभागवतध्वनेः। 


अ  


कलेर्दोषा इमे सर्वे सिंहरब्दाद् वृका इव ॥ ६२॥ 


पढार्थ श्रीमदुभागवतध्वनेः  सवे हि  सवै ने 
सिंहरब्दात्  सिंहको गर्जना श्रीमदभागवतको ध्वनिबाट दोषाः  दोषहरू 

सुनेर कलेः  कलिका प्रख्यं  प्रलयको अवस्थामा 
वृकाः इव  व्वाँंसाहरू भागेकै इमे  यी गमिष्यन्ति  पुग्नेछन् 


ताक्यार्थ जसरी सिंहको गर्जना सुनने बित्तिकै व्वाँसाहरू भाग्दछन् त्यसे गरी श्रीमद्भागवतको 
कथा श्रवण गर्ने वित्तिकै कलियुगका सम्पूर्णं दोषहरू नष्ट हुनेछन् । 


ज्ञानवेराग्यसंयुक्ता भक्तिः प्रेमरसावहा । 
प्रतिगेहं प्रतिजनं ततः कीडां करिष्यति ॥ ६३॥ 


पढार्थ भक्तिः  भक्तिले प्रतिजनं  प्रत्येक व्यक्तिमा 
ततः  त्यसपछि ज्ञानवेराग्यसंयुक्ता  ज्ञान र॒ कीडां  क्रीडा 
प्रमरसावहा  प्रेमको रस वैराग्यले युक्त भएर करिष्यति  गर्नेछ 

प्रवाहित गर्न प्रतिगेहं  प्रत्येक घरमा र 


वाक्यार्थ त्यसपछि प्रेमरसलाई प्रवाहित गर्ने भक्तिले ज्ञान र वैराग्यले युक्त भएर प्रत्येक घरमा 
र प्रत्येक व्यक्तिमा क्रीडा गर्नछ्िन् । 


नारद् उवाच नारदजीले भन्नुभयो 

भ न गीतापरे   
वेदवेदान्तघोषे्च प्रबोधितम् । 
भक्तिज्ञानविरागाणां नोदतिष्ठत् त्रिकं यदा ॥ ६४ ॥ 
श्रीमद्भावतालापात् तत् कथं बोधमेष्यति । 
तत्कथासु तु वेदाथंः इलोके रोके पदे पदे ॥ ६५॥ 


रामालन्दी दीका 


६९९७ 

पद्मपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय २ 
छिन्दन्तु संशयं द्येनं भवन्तोऽमोघदरशांनाः। 
विलम्बो नात्र कतंव्यः शारणागतवत्सलाः ॥ ६६ ॥ 


पदढार्थ श्रीमद्भागवतको वाचनले त्यस्ता 
वेदवेदान्तघोषे कोऽ  
न्तघोषेः  वेद र कथं  कसरी शारणागतवत्सलाः  शरणमा 
उपनिषद्को वाणीद्रारा बोधम् एष्यति  जाग्नेछ आएकालाई प्रेम गर्ने 
मीतापाठेः  गीतापा्द्रारा तत्कथासु तु  श्रीमदभागवतका भवन्तः  तपार्ईहरू 
प्रबोधितम् च  जगाउँदा पनि कथाहरूमा त एनं  यो 

स प ५ ज 
यदा  जब रोकं रलोके  श्लोक संरायं  शङ्ालाई 
भक्तिज्ञानविरागाणां त्रिकं  श्लोकमा हि  निश्चय नै 
भक्ति, ज्ञान र वैराग्य यी पदे पद्  पदपदमा छिन्दन्तु  नष्ट गरिदिनुहोस् 
तीनको समूह वेदाथंः  वेदको अर्थ रहेको अत्र  यस विषयमा 
न उदतिष्ठत्  उठेन भने छ विलम्बः  ठिलो 
तत्  त्यो समूह अमोघदशंनाः  जसको दर्शन न कत॑व्यः  नगरियोस् 
श्रीमदुभावतालापात्  कटहिल्यै पनि विफल हदेन 


ताक्यार्थ जब वेद र उपनिषद्को वाणीद्रारा र गीतापाठ्द्रारा समेत जगाउन प्रयास गर्दा पनि 
ज्ञान, वैराग्य र भक्ति उठेनन् भने श्रीमद्भागवतको वाचनले तिनीहरू कसरी उद्लान् ? किनभने 
श्रीमद्भागवतका श्लोकश्लोक र पदपदमा पनि त वेदार्थकै सार छ। तपार्ईहरू शरणागतवत्सल 
हुनुहुन्छ, यहाँहरूको दर्शन कहिल्यै पनि खेर जादिन, मेरो शङालाई चाँडे नै नष्ट गरिदिनुहोस् । 


कुमारा ऊचुः कुमारहरूले भन्नुभयो 

वेदोपनिषदां साराज्जाता भागवती कथा । 
अत्युत्तमा ततो भाति पृथग्भूता फलाकृतिः ॥ ६७ ॥ 
आमूलाग्रं रसस्तिष्ठन्नास्ते न स्वाद्यते यथा । 

स भूयः संपृथग्भूतः फले विद्वमनोहरः ॥ ६८ ॥ 


पदार्थ भिन्न भएर रसः  रस 

भागवती कथा  फलाकृतिः  वेद र उपनिषदको तिष्ठन् आस्ते  रहेको हुन्छ 
श्रीमद्भागवतको कथा फलको रूपमा तर 

न ०  स 

वेदापानषदां  वेद र ततः  ती वेद र उपनिषद्भन्दा न स्वाद्यते  आस्वादन गर्न 
उपनिषद्को अत्युत्तमा  ज्यादै ने उत्तम मिल्देन 

सारात्  साराट भाति  प्रतीत हुन्छ सः त्यो रस 

जाता  जन्मिएको छ यथा  जसरी भूयः  फेरि 


पृथग्भूता  वेद र उपनिषद्देखि आमूलाग्रं  फेददेखि टुप्पासम्म फले  फलमा 
रालान्छ्ढी टीका 


६९९८ 


पद्मपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय २ 


संपृथग्भूतः  वृक्षदेखि अलग ॒ विर्वमनोहरः  संसारका सबै 

भएर आएपचछ्ि मानिसलाई मिठो लाग्ने हुन्छ 

ताक्यार्थ यो श्रीमद्भागवतको कथा वेद र उपनिषदहरूको सारबाट जन्मिएको हो। यो कथा 
वेद र उपनिषददेखि भिन्न भएर पनि तिनीहरूकै फलका रूपमा रहेको हुनाले तिनीहरूभन्दा ज्यादै 
उत्तम मानिन्छ। जसरी कुनै वृक्षमा त्यसको फेददेखि ट्प्पासम्म रस जतातते रहेको हन्छ तर पनि 
त्यो रसको आस्वादन गर्न मिल्दैन तर त्यही रस वृक्षबाट फलरूपमा आएपच्छि त्यो फलमा रहेको 
रस सबे मानिसलाई मिटो लाग्ने हुन्छ । 


यथा दुग्धे स्थितं सपिनं स्वादायोपकल्पते । 

पृथग्भूतं हि तद् गव्यं देवानां रसवधंनम्॥ ६९॥ 
ईक्षणामपि मध्यान्तं शकरा व्याप्य तिष्ठति । 
पृथग्भूता च सा मिष्टा तथा भागवती कथा ॥ ७०॥ 


पदार्थ  त्यहीनै साच  त्यो सख्खर पनि 

यथा  जसरी गव्यं  धि पृथग्भूता  उखुबाट निकालेपछ्छि 
दुग्धे  दुधमा देवानां  देवताहरूका लागि मिष्टा  अत्यन्त मिले हुन्छ 
स्थितं  रहेको रसवधंनम्  स्वाद बढाउने हुन्छतथा  त्यस्तै वेद र 

सपः  धिउ ईक्षणाम् अपि  उखुहरूको पनिउपनिषदबाट पृथक् भएको 
स्वादाय  भिन्न रूपले स्वाद मध्यान्तं  बिच र छेड सबैतिर भागवती  भागवतको 

लिनका लागि व्याप्य  ढाकेर कथा  कथा मिठो हुन्छ 


न उपकल्पते  योग्य हैदेन रशाकरा  सख्खर 

पृथग्भूतं  दुधबाट फरक रहेको तिष्ठति  रहेको हुन्छ 

ताव्यार्थ जसरी दुधमा धि पहिलेदेखि न रेको हुन्छ तर त्यसको भिन्न रूपले स्वाद लिन 
मिल्दैन, दुधबाट द्ुट्याएपचछ्छि त्यही धिड देवताहरूका लागि रसवर्धक हुन्छ, अनि जसरी उखुहरूमा 
भित्रबाहिर सबैतिर सक्खर व्याप्त भएर रहेको हुन्छ परन्तु त्यस स्थितिमा त्यसको आस्वादन गर्न 
मिल्दैन, उखुबाट भिन्न रूपमा बाहिर निकालेपचछ्छि त्यही सक्खर अत्यन्त मिठो हुन्छ, त्यसै गरी यो 
श्रीमद्भागवतको कथा पनि वेद र उपनिषद्हरूकै सारका रूपमा भए तापनि वेद र उपनिषद्भन्दा 
भिन्न तिनको फलका रूपमा भएको हुनाले यो अत्यन्त मिठो छ । अतः भक्ति, ज्ञान र वेराग्यलाई 
जगाउन यो समर्थ छ। 


इदं भागवतं नाम पुराणं बह्मसम्मितम्। 
भक्तेज्ञानविरागाणां स्थापनाय प्रकारितम् ॥ ७१॥ 
पदार्थ इदं  यो भागवतं नाम  भागवत नाम 


रामालन्दी दीका 


६९१९ 


पदमपुराणस्थ श्रीमदभागवतमाहात्म्य अध्याय २ 
गरेको भक्तिन्ञानविरागाणां  भक्ति, प्रकाशितम्  प्रकाशमा 
पुराणं  पुराण ज्ञान र वैराग्यको ल्याइएको हो 


जह्यसम्मितम्  वेद बराबर छ स्थापनाय  स्थापनाका लागि 
ताक्यार्थ यो श्रीमद्भागवत नाम गरेको पुराण वेदबराबर छ। भक्ति, ज्ञान र वैराग्यको 
स्थापनाका लागि यसलाई प्रकाशमा ल्यादएको हो । 


वेदान्तवेदसुस्नाते गीताया अपि कतरि । 
परितापवति व्यासे मुद्यत्यज्ञानसागरे ॥ ७२॥ 
तदा त्वया पुरा प्रोक्तं चतुःरलोकसमन्वितम् । 
तदीयश्रवणात् सद्यो निबाधो बादरायणः ॥ ७३॥ 


पदढार्थ भएर प्रोक्तं  सुनाइएको थियो 

पुरा  पहिला अज्ञानसागरे  अज्ञानको तदीयश्रवणात्  त्यो भागवतको 
वेदान्तवेदसुस्नाते  वेदान्त र॒सागरमा श्रवण गरेपछ्ि 

वेदका पारङ्गत मुह्यति  इबिरेको समयमा बादरायणः  वेदव्यास 

गीतायाः अपि  गीताका पनि त्वया  तपाई नारदजीद्रारा सद्यः  तुरुन्तै 

कतरि  रचयिता तदा  त्यस वेला निबांधः  चिन्तारहित हूनुभएको 
व्यासे  वेदव्यास चतुःर्लोकसमन्वितम्  चार थियो 


परितापवति  अत्यन्त खिन्न श्लोक भएको 

ताक्यार्थ पहिला वेदान्त र वेदका पारङ्गत अनि गीताका पनि रचयिता वेदव्यास अत्यन्त खिन्न 
भएर अज्ञानका सागरमा चुर्लुम्म इुबेका बखतमा तपार्ईले उहाँलाई चतुःश्लोकी भागवतको उपदेश 
गर्नुभएको धियो । त्यो भागवत श्रवण गरेपछछि उहाँ तुरन्त चिन्तामूक्त हूनुभएको थियो । 


तत्र ते विस्मयः केन यतः प्रशनकरो भवान् 
श्रीमद्भागवतं श्राव्यं शोकटु खविनारानम् ॥ ७४ ॥ 


पदार्थ यतः  जुन आश्चर्यको दुःखलाई नाश गर्ने 

तत्र  त्यस विषयमा कारणले श्रीमदभागवतं  श्रीमदभागवत 
ते  तपारईलाई भवान्  तपाई श्राव्यं  सुन्तुपर् 

विस्मयः  आश्चर्य प्ररनकरः  प्रश्न गर्दै हुनुहुन्छ 


केन  कुन कारणले भयो शोकदुःखविनाशनम्  शोक र 
ताक्यार्थ यस विषयमा तपार्ईलाई के कारणले आश्चर्य भयो र मसग प्रश्न गर्दै हुनुहन्छ ? शोक 
र दुःखलाई नाश गर्न श्रीमद्भागवत अवश्य पनि सुन्नुपर्छ । 
नारद् उवाच नारदजीले भन्नुभयो 
यानान दीका 


६९२० 


पद्मपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय २ 


यद्शंनं च विनिहन्त्यञ्युभानि सदयः 

श्रेयस्तनोति भवदुःखदवादिंतानाम् । 
निभ्लेषशेषमुखगीतकथेकपानाः 

प्रेमप्रकाशकृतये शरणं गतोऽस्मि ॥ ७५॥ 


पढार्थ अश्युभानि  सम्पूर्ण अशुभलाई तनोति  फैलारंछ 
निभ्शेषशोषमुखमीतकथेकपानाः सद्यः  तुरुन्त प्रेमप्रकाराकृतये  प्रेमरूपी 
शेष नागका सम्पूर्ण हजार विनिहन्ति  नष्ट गर्द भक्तिलाई प्रकाशित गर्नका 
मुखद्रारा गाइएको भगवान्को भवदुःखदवादिंतानाम्  संसारकालागि त्यस्ता तपारईहरूको 
कथाको मात्र पान गरिरहने हे दुःखरूप डटेलोले सन्तप्त शरणं  शरणमा 

कुमारहरू भएका मनुष्यहरूको गतः अस्मि  आद्पुगेको छु 


यदशनं  जसको दर्शनले श्रेयः च  शान्तिलाई पनि 

वाक्यार्थ शेष नागका सम्पूर्ण हजार मृखद्रारा गाइएको भगवान्को कथाको मात्र पान 
गरिरहने हे कुमारहरू ! तपार्ईहरूको दर्शन गनलि सम्पूर्ण पापहरू तुरन्त नष्ट ह॒न्छन्, संसारको 
दुःखरूप डढेलोले सन्तप्त भएका प्राणीहरूले तुरन्त शान्ति पनि प्राप्त गर्दछन्, प्रमलक्षणा 
भक्तिको प्रकाश गर्ने उदेश्यले यस्ता तपाईहरूको शरणमा म आएको हु । 


भाग्योदयेन बहुजन्मसमर्जितेन सत्सङ्गमं च लभते पुरुषो यदा वे । 
अज्ञानहेतुकृतमोहमदान्धकारनाशं विधाय हि तदोदयते विवेकः ॥ ७६॥ 


पढार्थ पुरुषः  मान्छेले मोह र मदरूप अन्धकारको 
बहुजन्मसमर्जितेन  धेरै जन्ममासत्सङ्गमं  सत्सङ्गलाई नाश पनि 

कमादइएको लभते  प्राप्त गर्द विधाय  गरेर 

भाग्योदयेन  पुण्यको उदय तदा वै  त्यसै वेला विवेकः  विवेक 

भएपचि अज्ञानहेतुकृतमोहमदान्धकारनारां हि उदयते  निश्चय नै उत्पन्न 
यदा  जब च  अज्ञानबाट उत्पन्न भएको हुन्छ 


ताक्यार्थ जब मनुष्यले धरे जन्मदेखि सडग्रह गरिएको पुण्यपुन्जको परिपाकद्वारा सत्सङ्ग प्राप्त 
गर्द त्यसै समयमा अज्ञानबाट उत्पन्न भएको मोह र मदरूपी अन्धकार नष्ट हुन्छ अनि 
विवेकको उदय हुन्छ । 


इति श्रीपद्मपुराणे उत्तरखण्ड श्रीमदभागवतमाहात्म्ये 
कुमारनारदसंवादो नाम द्वितीयोऽध्यायः ॥ २॥ 


रामालन्दी दीका 


६९९८ 
पदमपुराणस्थ श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय ३ 
अथ तृतीयो ध्याय 
अथ तृतीयोऽध्याय 
भक्तिको कणष्टको निवृत्ति 
नारद् उवाच नारदजीले भन्नुभयो 
ज्ञानयज्ञं करिष्यामि शुकशास्त्रकथोज्ज्वलम् । 
भक्तिज्ञानविरागाणां स्थापना्थं प्रयत्नतः ॥ १॥ 


पढार्थ प्रयत्नतः  प्रयत्नपूर्वक उज्ज्वल भएको 
भक्तिज्ञानविरागाणां  भक्ति, शुकशास्रकथोज्ज्वलम्  ज्ञानयज्ञं  ज्ञानयज्ञ 
ज्ञान र वैराग्यको श्रीशुकदेवजीले बताउनुभएको करिष्यामि  गर्नु 


स्थापनार्थं  स्थापनाका लागि भागवत शास्त्रको कथाद्रारा 
ताक्यार्थ भक्ति, ज्ञान र वैराग्यको स्थापनाका लागि श्रीशुकदेवजीले बताउनुभएको कथाद्रारा 
उज्ज्वल भएको ज्ञानयज्ञ म गर्नु । 


कुत्र कार्यों मया यज्ञः स्थलं तद् वाच्यतामिह । 
महिमा शुकशास्त्रस्य वक्तव्यो वेदपारगः ॥ २॥ 


पदार्थ तत्  त्यो भागवत शास्त्रको 

मया  मद्रारा स्थलं  ठं महिमा  महत्व 

यज्ञः  यज्ञ इह  यहाँ वेदपारणेः  वेदमा पारङ्गत 
कुत्र  काँ वाच्यताम्  भन्नुहोस् भएका विद्रानूहरूद्रारा 
कायंः  गरिनुपर्छ शुकरास्त्रस्य  शुकशास्त्र॒ वक्तव्यः  भनिनुपर्ने हुन्छ 


ताक्यार्थ मेले त्यो ज्ञानयज्ञ कहाँ गर्नुपर्छ ? त्यो गं यहाँले मलाई अहिले बताइदिनुहोस् । 
वेदमा पारङ्गत भएका विद्वानूहरूले नै भागवतशास्त्रको महिमा बताइदिनुपरछ । 


न्द 


   नर, कृथा 
कियदुभिदिवसेः श्राव्या श्रीमदुभागवती कथा । 
को विधिस्तत्र कतंव्यो ममेदं ल्रुवतामितः॥ २॥ 


पदढार्थ श्रीमद्भागवतको कथा कतन्यः  गर्नुप्छ 

इतः  अब यसपचि श्राव्या  सुन्नुपर्छ मम  मेरो लागि 
कियदुमिः  कति तत्र  त्यहाँ इदं  यो कुरा 

दिवसैः  दिनहरू लगाएर कः  कस्तो ब्ुवताम्  बताइदिनुहोस् 
श्रीमदुभागवती कथा  विधिः  विधि 


ताक्यार्थ अब यसपच्ि कति दिन लगाएर श्रीमदभागवतको कथा सुन्ुपर्छ र कथा सुन्दा कस्तो 


रामान्दी दीका 


६९१९ 


पद्मपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय ३ 


विधि अपनाउनुपर्छ, यो कुरा तपाईहरू मलाई बताइदिनुहोस् । 


कुमारा ऊचुः कुमारहरूले भन्नुभयो 

शृणु नारद् वक्ष्यामो विनम्राय विवेकिने । 
गङ्गाद्वारसमीपे तु तटमानन्द्नामकम् ॥ ४॥ 
नानाऋषिगणे्जुष्टं देवसिद्धनिषेवितम् । 
नानातरुकताकीणं नवकोमर्वाटुकम् ॥ ५॥ 
रम्यमेकान्तदेशस्थं हेमपदुमसुसोरभम् । 

यत् समीपस्थजीवानां वैरं चेतसि न स्थितम् ॥ ६॥ 
ज्ञानयज्ञस्त्वया तत्र कत॑व्यो ह्यप्रयत्नतः । 
अपूवरसरूपा च कथा तत्र भविष्यति ॥ ७ ॥ 


पदार्थ सिद्धहरूद्रारा सेवन गरिएको  वैरभाव 
नारद्  हे नारद नानातरुकताकी्णं  विभिन्न न स्थितम्  रहेको हदेन 
विनम्राय  विनम्र प्रकारका रुख र लहराहर्द्रारा त्वया  तपाईद्रारा 


विवेकिने  विवेकी तपारईलाई धघेरिएको 

वक्ष्यामः  हामी बता्ंछौ नवकोमलवाटुकम्  नयाँ र 
शुणु  सुन्नुहोस् कमलो बालुवाले युक्त भएको 
गद्गादारसमीपे तु  हरिदरारको रम्यम्  रमादइलो 


समीपमा चाहं 


आनन्द्नामकम्  आनन्द नाम रहेको 


तत्र  त्यो 

अप्रयत्नतः हि  विशेष प्रयास 
नगरिकन ने 

ज्ञानयज्ञः  ज्ञानयज्ञ 
एकान्तदेशस्थं  एकान्त ठांमा कत॑न्यः  गरिनुपर् 
अपूवंरसरूपा  अपूर्व रसको 





गरेको हेमपद्मसुसोरभम्  सुन जस्ता स्वरूप भएको 
तरम्  किनार छ कमलका सुगन्धले युक्त भएको कथा च  कथा पनि 
नानाक्रषिगणेः  अनेक यत्समीपस्थजीवानां  जुन तत्र  त्यहाँ 
ऋषिहरुद्वारा तटका आसपासमा बस्ने भविष्यति  हुने 
जुष्टं  सेवन गरिएको जीवहरूको 


देवसिद्धनिषेवितम्  देवताहरू र चेतसि  चित्तमा 


वाक्यार्थ हे 





नारदजी ! तपाई विनम्र र विवेकी हनुभएको हूनाले तपार्ईले सोधको कुरा हामी 


तपाईलाई बतारँछौँ, ध्यानपूर्वक सुन्नुहोस् । हरिद्रारको नजिकमा आनन्द नामक किनार छ। त्यो 
ठाउ अनेक ऋषिहरूद्रारा सेवन गरिएको, देवताहरू र सिद्धहरूद्रारा घेरिएको, विभिन्न प्रकारका 
रुख र लहराहरूद्रारा शोभायमान, नयां र कमला बालुवाद्वारा सुशोभित, अत्यन्त सुन्दर र एकान्त 


रामालन्दी दीका 


६९२० 


पद्मपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय ३ 


ठाडंमा रहेको, सुनजस्ता कमलका सुगन्धले युक्त छ। यस नदीकिनारका वरिपरि बस्ने जीवहरूमा 
कुनै प्रकारको वैरभाव छैन, त्यस किनारमा तपार्ईले विना प्रयास नै ज्ञानयज्ञ गर्नुपरछ । त्यस ठामा 
तपार्ईले श्रीमदभागवतको ज्ञानयज्ञ आरम्भ गर्नुभयो भने कथामा अपूर्वं रसको उदय हुन । 


    रै, जराजीणंकठेवरम् .  . 
पुरःस्थं निबंलं चेव जराजीणकठेवरम् । 
तदुद्यं च पुरस्कृत्य भक्तिस्तत्रागमिष्यति ॥ ८ ॥ 


पढार्थ जराजीणंकठेवरम्  वृद्धताले पुरस्कृत्य  अगाडि लाएर 
भक्तिः च  भक्ति पनि ग्रस्त शरीर भएका तत्र  त्यहाँ 

पुरःस्थं  अगाडि रहेका तदुद्यं च एव  ती दुई ज्ञान रआगमिष्यति  आउनेचछिन् 
निबंलं  निर्बल वैराग्यलाई ने 


ताक्यार्थ भक्ति पनि आफ्ना अगाडि रेका निर्बल एवं वृद्धताले ग्रस्त शरीर भएका आपफ्ना दुबे 
पुत्र ज्ञान र वैराग्यलाई साथमा लिएर त्यहोँ आउनेच्छिन् । 


यत्र भागवती वातां तत्र भक्त्यादिकं वजेत्। 
कथाराब्दं समाकण्यं तत्तरिकं तरुणायते ॥ ९॥ 


पदार्थ भक्त्यादिकं  भक्ति, ज्ञान  तत्त्िकं  ती तीन भक्ति, ज्ञान 
यत्र  जहां वेराग्य र वैराग्यको समूह 

भागवती  भागवतको व्रजेत्  पुग्दछन् तरुणायते  तरुण अवस्थामा 
वातां  कथा हुन्छ कथाराब्दं  कथाका शब्द पुग्नेछ 

तत्र  त्यहं समाकण्यं  सुनेर 


ताक्यार्थ जुन ठर्ठ॑मा भागवतको कथावाचन हुन्छ त्यहं भक्ति, ज्ञान र वैराग्य अवश्य 
आद्पुगछन्, कथाको शब्द सुन्नेवित्तिकै ती तीनै जना तरुण हुन्छन् । 


सूत उवाच सूतजीले भन्नुभयो 
एवमुक्त्वा कुमारास्ते नारदेन समं ततः। 
गङ्गातटं समाजग्मुः कथापानाय सत्वराः ॥ १०॥ 


पदढार्थ तेती अमृतको पान गर्नका लागि 
ततः  त्यसपछि कुमाराः  कुमारहरू गङ्गातरं  गङ्गाको किनारमा 
एवम्  यस्तो नारदेन समं  नारदजीका समाजग्मुः  आदइपुगे 
उक्त्वा  भनेर साथमा 

सत्वराः  हतारिएका कथापानाय  कथारूपी 


ताक्यार्थ त्यसपछि यसो भनेर ती कुमारहरू नारदका साथ तुरन्त श्रीमद्भागवतको कथारूपी 
अमृतको पान गर्नका लागि गङ्गाका किनारमा आद्पुगे । 


रामालन्दी दीका 


६९२१ 


पद्मपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय ३ 


यदा यातास्तटं ते तु तदा कोलाहलोऽप्यभूत्। 


न भ स 


भूलोक देवलोके च बह्मलोके तथेव च ॥ ॥ 


पदढार्थ  त्यस वेला पनि 

यदा तु  जब चाहं भूलोके  भूर्लोकमा कोलाहटः  कोलाहल 
ते  तिनीहरू देवलोके  देवलोकमा अभूत्  भयो 

तटं  तटमा तथा एव च  त्यसै गरी 

याताः  आद्पुग्नुभयो ब्रह्मलोके च अपि  ब्रह्मलोकमा 


ताक्यार्थ जब ती ऋषिहरू गङ्गाका किनारमा आद्पुग्नुभयो त्यस वेला भूर्लोकमा, देवलोकमा र 
ब्रह्मलोकमा पनि दलो कोलाहल भयो । 


श्रीभागवतपीयूषपानाय रसलम्पटाः ॥ 
धावन्तोऽप्याययुः सर्व प्रथमं ये च वैष्णवाः ॥ १२॥ 


पदार्थ  
 भएका वेष्णवाः  वेष्णवहरू थिए 
श्रीभागवतपीयूषपानाय  सरवे अपि  सबैनै उनीहरू 
श्रीमद्भागवतको कथारूपी धावन्तः  दौडादौड गर्दै प्रथमं  पहिले आए 


अमृतको पान गर्नका लागि आययुः  आद्रपुगे 

रसलम्पटाः  रसमा मस्त येच  जो चाहं 

ताक्यार्थ श्रीमद्भागवतको कथारूपी अमृतको पान गर्नका लागि रसिक मुमृ्षुहरू दौडादौड 
गर्दै आए, तीमध्ये वेष्णवहरू सबभन्दा पहिला आद्पुगे । 


भृगुर्वसिष्ठरच्यवनङच गोतमो मेधातिधिर्देवरूदेवरातो । 

रामस्तथा गाधिसुतश्च शाको मृकण्डुपुत्रात्रिजपिप्पलादाः ॥ १६॥ 
योगेरवरो व्यासपराशरो च छायाश्ुको जाजलिजहूमुख्याः । 

सवेंऽप्यमी मुनिगणाः सहपुत्रशिष्याः स्वस्त्रीभिराययुरतिप्रणयेन युक्ताः ॥ ४ ॥ 


पढार्थ रामः  परशुराम अत्रिका छोरा दत्तात्रेय र 
भृगुः  भगु तथा  त्यसै गरी पिप्पलाद 

वसिष्ठः  वसिष्ठ गाधिसुतः च  गाधिका छोरा योगेर्वरो  योगेश्वर 
च्यवनः  च्यवन विश्वामित्र पनि व्यासपराशरो च  व्यास र 
गोतमः च  गौतम पनि शाकलः  शाकल पराशर पनि 

मेधातिथिः  मेधातिथि मृकण्डुपुत्रात्रिजपिप्पलादाः  छायाञ्चुकः  छयाशुक 


देवलदेवरातो  देवल र देवरात मृकण्डुका छोरा मार्कण्डेय, जाजलिजहुसुख्याः  जाजलि, 


रामालन्दी दीका 


६९२२ 


पद्मपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय ३ 


जह आदि मुनिगणाः  ऋषिहरू पत्नीहरूसहित 

अमी सर्वे अपि  यी सबै नै सहपुत्रशिष्याः  पुत्र र शिष्य आययुः  आद्पुग्नुभयो 
अतिप्रणयेन  अत्यन्त प्रमले सहित 

युक्ताः  युक्त भएका स्वस्त्रीभिः  आपनी 

ताक्यार्थ त्यस समयमा भृगु, वसिष्ठ, च्यवन, गौतम, मेधातिथि, देवल, देवरात, परशुराम, 
विश्वामित्र, शाकल, मार्कण्डेय, दत्तात्रेय, पिप्पलाद, योगेश्वर व्यास र पराशर, छयाशुक, जाजलि, 
जह आदि अत्यन्त प्रेमयुक्त भएका सम्पूर्ण मुनिहरू आआफ्ना पुत्र, शिष्य र पत्नीहरूका साथ 
त्यहाँं आइपुग्नुभयो । 


वेदान्तानि च वेदाश्च मन्त्रास्तन्त्राः समूतंयः। 
दशसप्तपुराणानि षट्शास्त्राणि तथाययुः ॥ १५॥ 
गङ्गाद्याः सरितस्तत्र पुष्करादिसरांसि च। 

कषत्राणि च दिशः सवां दण्डकादिवनानि च ॥ १६ ॥ 
नगाद्यो ययुस्तत्र देवगन्धवंदानवाः। 

गुरुत्वात् तत्र नायातान् भृगुः सम्बोध्य चानयत् ॥ १७ ॥ 


पदार्थ तत्र  त्यहाँ ट  देवता, 
वेदान्तानि  वेदान्तहरू गङ्गायाः  गङ्गा आदि गन्धर्व र दानवहरू 

वेदाः  वेदहरू सरितः  नदीहरू ययुः  त्यहां आद्पुगे 
मन्त्राः  मन्त्रहरू पुष्करादिसरांसि च  पुष्कर गुरुत्वात्  आफ्नो गौरवका 
तन्त्राः च  तन्त्रहरू पनि आदि तलाउहरू पनि कारणले 

दशसप्तपुराणानि  सत्र ्ष्नाणि च  कुरुक्षेत्र आदि सबैतत्र  त्यहं 

पुराणहरू क्षेत्रहरू पनि न आयातान्  नआएकाहरूलाई 
तथा  त्यरै गरी सवांः  सबै भृगुः  भृगुले 

षट्शास्त्राणि च  न्याय आदि दिशः  दिशाहरू सम्बोध्य च  बोलाएर पनि 
छ वटा दर्शनशास्त्रहरू पनि दण्डकादिवनानि च  दण्डक तत्र  त्यहां 

समूतंयः  मूर्तिमान् भएर आदि वनहरू पनि आनयत्  ल्याउनुभयो 


आययुः  त्यहं आदइपुगे नगाद्यः  पर्वतहरू 
ताक्यार्थ वेदान्त, वेद, मन्त्र, तन्त्र, सत्र पुराणहरू अनि छ वटा शास्त्रहरू मूर्तिमान् भएर 
गङ्गातटमा भागवतकथा सुनका लागि आद्पुगे। त्यसै गरी गङ्गा आदि नदीहरू, पुष्कर आदि 
तलाउहरू, कुरक्षेत्र॒ आदि क्षेत्रहरू, सम्पूर्ण दिशाहरू, दण्डक आदि वनहरू, हिमालय आदि 
पर्वतहरू एवं देवता, गन्धर्व र॒दानवहरू पनि त्यहं आदइपुगे। आफ्नो गौरवका कारण 
नञएकाहरूलाई भृगु ऋषिले बोलाएर ल्याउनुभयो । 

यनान्न्ी ठीक 


६९२२ 


पद्मपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय ३ 


दीक्षिता नारदेनाथ दत्तमासनसुत्तमम्। 


कुमारा वन्दिताः सरवैनिषेदुः कृष्णतत्पराः ॥ १८ ॥ 
पदार्थ दत्तम्  दिदयो कृष्णतत्पराः  श्रीकृष्णभक्तिमा 
अथ  त्यसपछि दीक्षिताः  कथा भन्का लागि लागेका 
नारदेन  नारदजीद्रारा दीक्षित भएका कुमाराः  कुमारहरू 
उत्तमम्  उत्तम स्वैः  सबैद्रारा निषेदुः  ती आसनहरूमा 
आसनम्  आसन वन्दिताः  वन्दना गरिएका बस्नुभयो 


ताक्यार्थ त्यसपछि नारदजीले उत्तम आसन दिनुभयो र कथा भन्नका लागि दीक्षित भएका, 
सबेद्रारा वन्दना गरिएका एवं श्रीकृष्णभक्तिमा लागेका कुमारहरू ती आसनहरूमा बस्नुभयो । 


वेष्णवारच विरक्ता्च न्यासिनो बह्यचारिणः। 
मुखभागे स्थितास्ते च तदग्रे नारदः स्थितः ॥ १९॥ 


पढार्थ ब्रह्मचारिणः च  ब्रह्मचारीहरू चाहं 

ते ती पनि नारदः  नारदजी 
वैष्णवाः  वैष्णवहरू मुखभागे  अगाडिपटटि स्थितः  बस्नुभयो 
विरक्ताः  विरक्तहरू स्थिताः  बसे 


न्यासिनः  संन्यासीहरू र तदग्रे च  उनीहरूको अगाडि 
ताक्यार्थ वैष्णवहरू, विरक्तहरू, संन्यासीहरू र ब्रह्मचारीहरू अगाडि बसे अनि तिनीहरूका पनि 
अगाडि नारदजी बस्नुभयो । 


एकभागे ऋषिगणास्तदन्यत्र दिवोकसः। 
    तीर्थान्यत्र    
वेदोपनिषदोऽन्यत्र तथान्यत्र स्त्रियोऽन्यतः ॥ २०॥ 


पदार्थ भागमा अन्यत्र  अकापिष्ट 

अत्र  त्यस ठाउंमा दिवोकसः  देवताहरू तीथीनि  वीर्थहरू 

एकभागे  एकापट्टिको भागमा अन्यत्र  अकरपिदि अन्यतः  अकपिद्ि भागमा 
ऋषिगणाः  ऋषिहरू वेदोपनिषदः  वेद र स्वयः  स्त्रीहरू बसेका धिए 


तदन्यत्र  त्यसको अकरपिष्टिको उपनिषदृहरू 

ताक्यार्थ त्यस ठर्॑मा एकातिर ऋषिहरू बसेका थिए, अकरपिद्टं देवताहरू बसेका थिए, त्यसै 
गरी अर्कति्फं वेद र उपनिषद्हरू बसेका थिए, अर्कातिफं तीर्थहरू बसेका थिए भने अर्कतिर्फ 
स्त्रीहरू बसेका थिए। 


जयशब्दो नमःराब्दः राद्खराब्द्स्तथेव च । 
रामान्न्ढी लीक 


६९२४ 


पद्मपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय ३ 


चृणंलाजाप्रसूनानां निक्षेपः सुमहानभूत् ॥ २१॥ 


पदढार्थ राद्घशब्दः  शङ्खको ध्वनि लावा र एूलहरूको 
जयशब्दः  जयजयकारको भयो सुमहान्  टुलो 
शब्द तथा एव च  त्यसै गरी नै निक्षेपः  वर्षा 


नमःशब्दः  नमस्कारको शब्द चृणंलाजाप्रसूनानां  अविर, अभूत्  भयो 
ताक्यार्थ त्यस समयमा जयजयकारको शब्द, नमस्कारको शब्द र शङ्खको ध्वनि आडउन 
लाग्यो, अनि त्यहोँ अविर, लावा र फएूलहरूको वर्षा भयो । 


विमानानि समारुह्य कियन्तो देवनायकाः। 
कल्पवक्षप्रसूनेस्तान् सर्वास्तत्र समाकिरन् ॥ २२॥ 


पदढार्थ समारुह्य  चेर तान्  ती 

कियन्तः  केही कल्पवुक्षप्रसूनैः  कल्पवृक्षका सर्वान्  सम्पूर्ण 

५ 

देवनायकाः  श्रेष्ठ देवताहरूले फूलहरुद्रारा व्यक्तिहरूमाथि 

विमानानि  विमानमा तत्र  त्यहां समाकिरन्  वर्षा गर्न लागे 


ताक्यार्थ कतिपय श्रेष्ठ देवताहरूले आआफ्ना विमानमा चदेर स्वर्गबाट ल्याएका 
कल्पवृक्षका फूलहरू त्यहं बसेका सम्पूर्ण श्रोताहरूमाथि बरसाउन थाले । 


सूत उवाच सूतजीले भन्नुभयो 
एवं तेष्वेकचित्तेषु श्रीमद्भागवतस्य च । 
माहात्म्यमूचिरे स्पष्टं नारदाय महात्मने ॥ २३६॥ 


पदढार्थ नसेपच्ि माहात्म्यम् च  माहात्म्य पनि 
एवं  यस प्रकार पूजा समाप्त महात्मने  महात्मा स्पष्टं  स्पष्टरूपले 

भएपछ्छि नारदाय  नारदजीलाई ऊचिरे  भन्नुभयो 

तेषु  उनीहरू श्रीमदुभागवतस्य  


एकचित्तेषु  एकाग्र चित्त भएर श्रीमदभागवतको 
ताक्यार्थ यस प्रकार पूजा समाप्त भएपछि जब श्रोताहरू एकचित्त भएर बसे त्यसपछि 
कुमारहरूले महात्मा नारदलाई अत्यन्त स्पष्टरूपले श्रीमदभागवतको माहात्म्य बताउन थाल्नुभयो । 


कुमारा ऊचुः कुमारहरूले भन्नुभयो 
अथ ते वण्यतेऽस्मामिर्महिमा शुकशास््रजः। 
यस्य श्रवणमात्रेण मुक्तिः करते स्थिता ॥ २४॥ 
पढ्ार्थ अथ  यसपछ्ि अस्माभिः  हामीहरुद्रारा 


रामाढलन्दी दीका 


६९२५ 


पद्मपुराणस्थ श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय ३ 
ते  तपाईलाई वण्यते  वर्णन गरिन्छ मुक्तिः  मुक्ति 

शुकशास््रनः  शुकदेवद्रारा यस्य  जसको करतले स्थिता  हातमा रहन्छ 
बतादृएको भागवतको श्रवणमात्रेण  श्रवण मात्रले 

महिमा  महत्त्व पनि 


ताक्यार्थ अब हामीहरू तपारईलाई श्रीमदभागवतको महिमा सुनार, यो सुनेपचछछि मुक्ति प्राप्त 
हुन्छ । 
९ कथा 
सदा सेन्या सदा सेव्या श्रीमदुभागवती कथा । 
यस्याः श्रवणमात्रेण हरिदिचत्तं समाश्रयेत् ॥ २५॥ 


पढार्थ सदा सेन्या  सध सेवन गर्नु हरिः  भगवान् श्रीहरि 
श्रीमदुभागवती कथा  यस्याः  जसको चित्तं  चित्तमा 
श्रीमदभागवतको कथा श्रवणमात्रेण  श्रवण मात्रले समाश्रयेत्  प्रवेश गर्नृहन्छ 


सदा सेन्या  सध सेवन गर्नुप पनि 
वाक्यार्थ हामीहरूले सदा सर्वदा श्रीमदभागवतको सेवन गर्नुपर्छ। यसको श्रवण मात्रले पनि 
भगवान् श्रीहरि श्रोताका चित्तमा प्रवेश गर्नृहुन्छ। 


ग्रन्थोऽष्टादशसाहस्रो दादशस्कन्धसम्मितः। 
परीक्षिच्छुकसंवादः शुणु भागवतं च तत् ॥ २६॥ 


पढार्थ स्कन्ध भएको ग्रन्थः  ग्रन्थ 
अष्टादशसाहस्रः  अठार हजार परीक्षिच्छुकसंवादः  परीक्षित् र भागवतं  भागवत हो 
श्लोक भएको श्रीशुकदेवजीको संवादले युक्त तत् च  त्यो चाहं 
दाद्शस्कन्धसम्मितः  बाह भएको शुणु  सुनुहोस् 


ताक्यार्थ अटठार हजार श्लोकहरूले युक्त भएको, बाह स्कन्धले युक्त भएको, राजा परीक्षित् र 
श्रीशुकदेवजीको संवादले युक्त भएको ग्रन्थ श्रीमदभागवत हो, यसको श्रवण गर्नुहोस् । 


तावत् संसारचकेऽस्मिन् भ्रमतेऽज्ञानतः पुमान् । 
यावत् कणंगता नास्ति शुकशास्त्रकथा क्षणम् ॥ २७ ॥ 


पदढार्थ अज्ञानतः  अज्ञानको कारणले क्षणम्  एकै छिनका लागि 
पुमान्  मानिस भ्रमते  घुम्दछ पनि 

तावत्  त्यति वेलासम्म यावत्  जबसम्म कणंगता  कानमा परेको 
अस्मिन्  यो शुकशास्रकथा  न अस्ति  हेदेन 


संसारचक्रे  संसाररूपी चक्रमा श्रीमद्भागवतको कथा 
ताक्यार्थ श्रीमदभागवतको कथा एकै छिनका लागि भए पनि कानमा नपरुन्जेलसम्म मात्र 


रामानन्दी दीका 


६९२६ 
पद्मपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय ३ 
मानिस यस संसारचक्रमा अज्ञानका कारणले घुमिरहन्छ । 

५ न्भ,   रास्ते न्द ग्द 

किं श्युतेबहुभिः शास्त्रैः पुराणश्च भ्रमाव । 

एकं भागवतं श्रास्तरं मुक्तिदानेन गजति ॥ २८ ॥ 


पदार्थ भ्रमावहेः  भ्रमलाई बढाउने भागवतं श्रस्त्रं  भागवत शास्त्र 
न्द न  ७०५ 

बहुभिः  धेरै पुराणः च  पुराणहरू पनि मुक्तदानन  मुक्ति दिनका 

शास्त्रैः  शास्त्रहरू किं  सुनेर के काम लागि 

श्रुतेः किं  सुनेर के काम एक  एडरै गजेति  गर्जना गर्द 


ताक्यार्थ एडटै भागवत शास्त्र मुक्ति प्रदान गर्नका लागि पूर्ण रूपमा समर्थ भएको हुनाले न त 
धेरेथरी शास््रहरू सुनने कुनै आवश्यकता छ, न त केवल भ्रमलाई बढाउने धरे पुराणहरू सुनने नै 
आवश्यकता छ। 


कथा भागवतस्यापि नित्यं भवति यदुगहे । 
तद्गृहं तीथरूपं हि वसतां पापनाशनम् ॥ २९॥ 


पदार्थ भवति  ह॒न्छ लागि 

यद्गृहे  जुन घरमा तद्गृहं अपि  त्यो घर पनि पापनाशनम्  पाप नाश गर्न 
नित्यं  सध तीथ॑रूपं  वीर्थरूप ह॒न्छ 

भागवतस्य  भागवतको हि  नै हुन्छ 

कथा  कथा वसतां  त्यस घरमा बस्नेहरूका 


वाव्यार्थ जसका घरमा सदाकाल भागवतका कथा भन्ने गरिन्छ त्यो घर नै तीर्थरूप हुन्छ र 
त्यहं बस्ने मानिसहरूका लागि श्रीमदभागवत कथा नै पापको नाश गर्न कारण बन्दछ। 


अरवमेधसहस्राणि वाजपेयशतानि च । 
शुकशास्त्रकथायारुच कलां नार्हन्ति षोडशीम् ॥ ३०॥ 


पदढार्थ वाजपेय यज्ञ पनि खण्डको एक खण्ड पनि 
अरवमेधसहस्राणि  हजार शुकशास््रकथायाः  न अर्हन्ति  हुन सक्दैनन् 
अश्वमेध यज्ञ श्रीमद्भागवत कथाको 


वाजपेयशतानि च  सर्यौँ षोडरीम् कलां च  सोहौं 
वाक्यार्थ हजार अश्वमेध यज्ञ र स्यौ वाजपेय यज्ञहरू एकत्रित गर्दा पनि भागवत शास्त्रको 
सों खण्डको एक खण्ड बराबर पनि हुन सक्दैनन्। 


   ९  प 


तावत् पापान दह स्मन् नवसान्त तपायनाः । 
यावन्न श्रूयते सम्यक् श्रीमदुभागवतं रेः ॥ २१॥ 
पढार्थ तपोधनाः  तपस्या नै धन॒ भएका हे श्रोताहरू 
यनानन्ठी टीका 


९९९ 


पद्मपुराणस्थ श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय ३ 
तावत्  त्यस वेलासम्म निवसन्ति  बस्दचछछन् श्रीमद्भागवतं  श्रीमदभागवत 
पापानि  पापहरू यावत्  जबसम्म न श्रूयते  सुनिंदेन 

अस्मिन्  यस नेः  मानिसहरूद्रारा 

भ राम्रोसंग 

दहं  शरीरमा सम्यक्  राम्रोरसँग 


ताक्यार्थ हे तपोधन श्रोताहरू ! मानिसहरूले श्रीमद्भागवतको कथा राम्रोसंग नसुनुन्जेलसम्म 
मात्र मानिसहरूका शरीरमा पापहरूले निवास गर्दछन् । 


न गङ्गा न गया काञ्ची पुष्करं न प्रयागकम् । 
शुकरास््रकथायार्च फेन समतां नयेत् ॥ ३२॥ 


पढार्थ श्रीमद्भागवत कथाको श्रवणको बराबरी अवस्थामा पुय्याउन 
गद्धा  गङ्गा नदी फलेन  फलसंग सक्दैन र 

गया  गया तीर्थ र समतां  बराबरी अवस्थामा प्रयागकम् न  प्रयाग 

कारी च  काशी धामले न नयेत्  पुयाउन हुन सक्दैनतीर्थले पनि बराबरी अवस्थामा 
रुकशास्त्रकथायाः  पुष्करं न  पुष्कर क्षेत्रले पनि पुय्याउन सक्दैन 


ताक्यार्थ गङ्गा, गया, काशी, पुष्कर, प्रयाग आदि तीर्थहरूको सेवन पनि श्रीमदभागवत कथा 
श्रवण गरेको पुण्यको फलसंग बराबर हुन सक्देन । 


इलोकारधं श्लोकपादं वा नित्यं भागवतोदुभवम् । 
पटस्व स्वमुखेनैव यदीच्छसि परां गतिम् ॥ ३३॥ 


पदढार्थ भने श्लोकको एक पाड भए पनि 
यदि  यदि नित्यं  सध स्वमुखेन एव  आफ्नै मुखले 
परां  परम भागवतोटूभवम्  भागवतको पठस्व  पढ 

गतिम्  गतिलाई रखोकाधं  आधा श्लोक 


इच्छसि  प्राप्त गर्ज चाहन्छौ श्लोकपादं वा  अथवा 
ताक्यार्थ यदि तिमी परम गतिलाई प्राप्त गर्न चाहन्छौ भने सर्धँ ने श्रीमदभागवतको आधा 
श्लोक अथवा श्लोकको एकै पाड मात्र भए पनि आफ्नै मुखले पढ । 


वेदादिरवेदमाता च पोरुषं सूक्तमेव च । 

यी भागवतं चेव द्वादशाक्षर एव च ॥ ३४ ॥ 
द्वादशात्मा प्रयागश्च कालः संवत्सरात्मकः। 
ब्राह्मणार्चाग्निहोत्रं च सुरमिद्वादशी तथा ॥ ३५॥ 
तुलसी च वसन्तश्च पुरुषोत्तम एव च। 


रामान्दी दीका 


६९२८ 


पद्मपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय ३ 


एतेषां तत्त्वतः प्रज्ञेन पृथग्भाव इष्यते ॥ ३६॥ 


पदार्थ भागवते वासुदेवाय यो तथा  त्यस्तै 

वेदादिः  वेदको आदिरूप द्वादशाक्षर मन्त्र अनि तुलसी च  तुलसी पनि 
उकार द्वादशात्मा  बाह मूर्तिं भएका वसन्तः च  वसन्त ऋतु पनि 
वेदमाता  वेदमाता गायत्री भगवान् सूर्य पुरुषोत्तमः च एव  भगवान् 
पौरुषं सूक्तम् च एव  पुरुषसूक्त प्रयागः  प्रयाग पुरुषोत्तम पनि 

त्यस्तै संवत्सरात्मकः कालः  एतेषां  यिनीहरूको 

त्रयी  तीन वेद ऋक्, यजु, संवत्सररूप काल तत्त्वतः  वास्तवमा 

साम ब्राह्यणाः च  ब्राह्मणहरू पनि पपाज्ञेः  विद्रानूहरुद्रारा 
भागवतं च एव  श्रीमदभागवत अग्निहोत्रं च  अग्निहोत्र पनि पृथग्भावः  फरकपन 

अनि सुरभिः  कामधेनु गाई न इष्यते  स्वीकार गरिदेन 


द्वादशाक्षरः च एव  ॐ नमो यादशी  द्वादशी तिथि 

ताक्यार्थ ॐकार, गायत्री, पुरुषसूक्त, तीन वेद, श्रीमद्भागवत, ॐ नमो भगवते वासुदेवाय यो 

मन्त्र, बाह मूर्ति भएका भगवान् सूर्य, प्रयाग, संवत्सररूप काल, ब्राह्मण, अग्निहोत्र, गाई, द्वादशी 

तिथि, तुलसी, वसन्त ऋतु र भगवान् पुरुषोत्तम यी सबैमा बुद्धिमान् पुरुषहरू कुनै भेद देख्दैनन्। 
यर्च भागवतं शास्त्रं वाचयेदथंतोऽनिरम्। 


जन्मकोरिकृतं पापं नरयते नात्र संशयः ॥ ३७ ॥ 


पदार्थ अथंतः  अर्थपूर्वक पापं  पाप 

यः च  जसले चाहं वाचयेत्  पाठ गर्दछ नङ्यते  नष्ट हुन्छ 
अनिराम्  स्ने जन्मकोयिकृतं  करोडौँ जन्ममा अत्र  यस विषयमा 
भागवतं शास्त्रं  भागवत शास्त्रगरिएका न संरायः  शङ़ा छैन 


तवाक्यार्थ जसले सदाकाल भागवतको पाठ गरिरहन्छ त्यस व्यक्तिको करोडौँ जन्ममा गरिएका 
पापहरू पनि नष्ट हुन्छन्, यसमा कुनै शङड़ा कैन । 


इलोकारधं श्लोकपादं वा पठेद् भागवतं च यः। 
नित्यं पुण्यमवाप्नोति राजसूयाश्वमेधयोः ॥ ३८ ॥ 


पढार्थ श्लोकको एक पाउ राजसूयारवमेधयोः च  राजसूय 
यः  जो मानिस भागवतं  भागवत र अश्वमेध यज्ञको पनि 
लोकां  आधा श्लोक नित्यं  सर्वै पुण्यम्  पुण्य 

रखोकपादं वा  अथवा पठेत्  पद्छ अवाप्नोति  प्राप्त गर्द 


ताक्यार्थ जसले श्रीमद्भागवतको आधा श्लोक अथवा एक पाड मात्र भए पनि सर्धं पाठ 
गर्द, उसले राजसूय यज्ञ र अश्वमेध यज्ञ गरेको पुण्य प्राप्त गर्दछछ। 


रामालन्दी दीका 


६९२९ 


पद्मपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय ३ 


उक्तं भागवतं नित्यं कृतं च हरिचिन्तनम् । 
तुलसीपोषणं ५  न ५ ० 

तुलसीपोषणं चव धेनूनां सेवनं समम् ॥ ३९॥ 
पदार्थ चिन्तन गर्नु र गाईहरूको सेवा पनि 
नित्यं  सर्च तुलसीपोषणं च  तुलसीको समम्  बराबर हो 
उक्तं भागवतं  भागवत भन्न सेवा गर्नु अनि 
कृतं हरिचिन्तनम्  श्रीहरिको धेनूनां सेवनं च एव  
ताक्यार्थ भागवतको नित्य पाठ गर्नु, भगवान्को नित्य चिन्तन गर्नु, तुलसीको सेवा गर्नु र 
गाईको नित्य सेवा गर्नु बराबर हो। 


भ 


अन्तकाले तु येनेव श्रूयते शुकशास्ववाक् । 

प्रीत्या तस्येव वेकुण्ठं गोविन्दोऽपि प्रयच्छति ॥ ४०॥ 
पदढार्थ श्रूयते  सुनिन्छ  अपि  वैकुण्ठ पनि 
येन तु  जुन सज्जनद्रारा चाहं गोविन्दः  भगवान् श्रीकृष्णले प्रयच्छति एव  दिनुहुन्छ नै 
अन्तकाले  अन्तिम समयमा प्रीत्या  प्रसन्न भएर 
शुकशास्त्रवाक्  श्रीमद्भागवत तस्य एव  ती सज्जनलाई नै 
वाक्यार्थ जुन सज्जनले जीवनको अन्त्य समयमा श्रीमद्भागवत सुन्दछन्, भगवान् नारायण 
ऊमाथि प्रसन्न भएर उसलाई वेकुण्ठ प्रदान गर्नुहन्छ । 

हेमसिंहयुतं चेतद् वेष्णवाय ददाति च । 

कृष्णेन सह सायुज्यं स पर्माल्लभते ध्रुवम् ॥ ५१॥ 


पदार्थ ददाति  दान दिन्छ श्रीकृष्णका साथ 

एतत्  यो श्रीमदभागवतलाई सः च पुमान्  त्यस व्यक्तिले सायुज्यं  सायुज्य मूक्ति 
हेमसिंहयुतं  सुनको पनि लभते  प्राप्त गर्दछ 
सिंहासनमा राखेर धुवम्  निश्चय नै 


वेष्णवाय  विष्णुभक्तलाई कृष्णेन सह  भगवान् 
ताक्यार्थ जसले यो श्रीमद्भागवतलाई सुनको सिंहासनमाथि राखेर विष्णुभक्तलाई दान दिन्छ 
उसले अवश्य पनि भगवान् श्रीकृष्णका साथ सायुज्य मूक्ति प्राप्त गर्दछ। 


आजन्ममात्रमपि येन शठेन किंचि 
च्चित्तं विधाय शुकशास्त्रकथा न पीता । 
चाण्डालवन्च खरवद् बत तेन नीतं 


रामालन्दी दीका 


६९२० 


पद्मपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय ३ 


मिथ्या स्वजन्म जननीजनिदुःखभाजा ॥ ५२॥ 
पदार्थ रुकशास्त्रकथा  खरवत् च  गधाले 
येन  जुन श्रीमद्भागवतको कथा जननीजनिदुःखभाजा  आपनी 
राठेन  मूर्ख व्यक्तिद्रारा न पीता  पान गरिएको छैन आमालाई केवल जन्माउनको 
आजन्ममात्रम्  आप्नो सम्पूर्ण बत  हरे ! दुःखको कुरो दुःख मात्र दिएर 


जीवनमा तेन  उसद्रारा मिथ्या  बेकारमा 
चित्तं विधाय  ध्यान दिएर चाण्डारवत्  चाण्डालले छै स्वजन्म  आफ्नो जन्म 
किंचित् अपि  अलिकति पनि अनि नीतं  बितायो 


ताक्यार्थ जुन व्यक्तिले चित्तलाई एकाग्र गरेर आफ्नो सम्पूर्णं जीवनमा एकै पटक मात्र भए 
पनि श्रीमद्भागवतको कथाको श्रवण गरेको छैन भने हरे! दुःखको कुरो, त्यस मूर्ख व्यक्तिले 
चाण्डालले र गधाले ४ आमालाई केवल जन्माउनको पीडा मात्र दिएर आफ्नो जीवन व्यर्थमा 
बिताएको हुन्छ । 


जीवच्छवो निगदितः स तु पापकमां 


येन श्रुतं शुककथावचनं न किंचित् 
धिक् तं नरं पश्ुसमं भुवि भाररूप 

मेवं वदन्ति दिवि देवसमाजमुख्याः ॥ ५३॥ 
पढार्थ जीवच्छवः  जिद मर्द हो   मानिसलाई 
येन  जसद्रारा भनी धिक्  धिक्कार छ 
किचित्  केही मात्रमा भए पनिनिगदितः  भनिएको छ एवं  यस्तो कुरा 
शुककथावचनं  भुवि  पृथ्वीमा दिवि  स्वर्गमा 
श्रीमद्भागवतको कथा भाररूपम्  भारस्वरूप देवसमाजमुख्याः  देवताहरूमा 
न श्रुतं  सुनिएको छैन भने पशुसम  पशुबराबर प्रधान इन्द्र आदिले 
सः पापकमां तु  त्यो पापीत तं त्यो वदन्ति  भन्दछन् 


ताक्यार्थ यदि कुनै व्यक्तिले आफ्ना जीवनमा श्रीमद्भागवतको केटी मात्र भए पनि कथा 
सुनेको छैन भने त्यो पापात्मा जिद मुर्दा समान हो, पृथ्वीको भार हो, त्यस्ता व्यक्तिलाई 
धिक्कार छ भनी स्वर्गका इन्द्र॒ आदि देवताहरू भन्दछन् । 
, कथा श्रीमदुभागवतोद्भवा 
दुरुभैव कथा रोके श्रीमदुभागवतोद्भवा । 


न 


कोरिजन्मसमुत्थेन पुण्येनेव तु रम्यते ॥ ४४ ॥ 


पदढार्थ श्रीमद्भागवतको कथा दुलभा एव  दुर्लभ नै छ 
श्रीमदुभागवतोद्भवा कथा  लोके  यस लोकमा कोटिजन्मसमुत्थेन  करोड 


रामालन्दी दीका 


६९२९१ 
पद्मपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय ३ 


जन्ममा गरिएका शुभकर्मबाट पुण्येन एव तु  पुण्यले मात्र 
उत्पन्न भएको लभ्यते  प्राप्त गर्न सकिन्छ 
ताक्यार्थ यस लोकमा श्रीमद्भागवतको कथा अत्यन्त दुर्लभ छ, करोडौँ जन्ममा गरिएका शुभ 
कर्महरूबाट उत्पन्न भएको पुण्यले मात्र भागवत सुननेसुनाउने अवसर प्राप्त हुन्छ । 
तेन योगनिधे धीमन् श्रोतव्या सा प्रयत्नतः। 


दिनानां नियमो नास्ति सवदा श्रवणं मतम् ॥ ४५॥ 


पढार्थ सा त्यो भागवतको कथा न अस्ति छैन 

तेन  त्यस कारण प्रयत्नतः  प्रयासपूर्वक सवदा  सध 

  न  ए 

योगनेधे  योगका खानी श्रोतव्या  सुन्नुपर्छ श्रवणं मतम्  सुन्न सकिन्छ 
भएका दिनानां  कुनै दिन विशेषको 


धीमन्  हे बुद्धिमान् नारदजी नियमः  नियम 
ताव्यार्थ त्यसकारण, हे योगका खानी भएका बुद्धिमान् नारदजी ! श्रीमद्भागवतको कथा 
प्रयासपूर्वक सुन्नुपर्छ । यसै दिनमा सुन्नुपर्छ भने कुनै खास नियम कैन, जहिले पनि सुन सकिन्छ । 


सत्येन ब्रह्मचर्येण सवंदा श्रवणं मतम् । 
अशक्यत्वात् कठो बोध्यो विरोषोऽत्र शुकाज्ञया ॥ ४६॥ 


पदार्थ कठो  कलियुगमा शुकाज्ञया  श्रीशुकदेवजीको 
सत्येन  सत्य भाषण र अराक्यत्वात्  सत्य बोल्न र॒आज्ञाले 

ब्रह्मचर्येण  ब्रह्मचर्य पालनद्रारा ्रह्मचर्य पालन गर्न कठिन विशेषः  विशेष विधि 
सवंदा  सरवै भएकाले बोध्यः  जान्नुपर्ड 

श्रवणं मतम्  सुने हन्छ उत्र  यस विषयमा 


ताक्यार्थ यदि कुनै सज्जन, भक्तले सत्य मात्र बोल्न र ब्रह्मचर्य व्रतको पालन गर्न सक्दछन् 
भने उनले यो भागवतको कथा जहिले सुने पनि ह॒न्छ तर कलियुगमा यो व्रत पालन गर्न कठिन 
भएको हनाले भगवान् श्रीशुकदेवजीले कलियुगका श्रोताहरूका लागि विशेष विधि 
बताटदिनुभएको छ। 


मनोवृत्तिजयङ्चैव नियमाचरणं तथा । 
दीक्षां कतुंमशक्यत्वात् सप्ताहश्रवणं मतम् ॥ ४७ ॥ 


पदढार्थ नियममा बाँधिएर बस्न कठिन हुने भएकाले पनि 
मनोवृत्तिजयः  चित्तका तथा  त्यस्तै सप्ताहश्रवणं मतम्  
वृत्तिलाई वशमा राख्न दीक्षां कतुम् अशक्यत्वात् च॒ सप्ताहश्रवणको विधि बताइएको 


नियमाचरणं  कुनै पनि एव  दीक्षा लिएर बस्न पनि हो 


रामालन्दी दीका 


६९२२ 


पद्मपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय ३ 


ताक्यार्थ कलियुगमा मनुष्यहरूका लागि आफ्ना मनका वृत्तिहरूलाई वशमा राख्न, कुनै 
नियममा बांधिएर बस्न र कुनै पुण्यकर्मका लागि दीक्षित भएर बस्न समेत कठिनाइ पर्ने हूुनाले 
सप्ताहश्रवणको विधि बतादएको हो । 


श्रद्धातः श्रवणे नित्यं माघे तावद्धि यत् फलम् । 
तत् फलं शुकदेवेन सप्ताहश्रवणे कृतम् ॥ ८ ॥ 


पदढार्थ यत् फलम्  जुन फल प्राप्त सप्ताहश्रवणे कृतम्  सप्ताह 
श्रद्धातः  श्रद्धापूर्वक ह॒न्छ श्रवणद्रारा प्राप्त हुन्छ भनी 
नित्यं  स्वै तावत् हि  त्यतिनै बताद्रएको छ 
माघे  माघ महिनाभरि तत् फलं  त्यही फल 

र स 
श्रवणे  सुन्दा शुकदेवेन  श्रीशुकदेवजीद्रारा 


ताक्यार्थ अरू कुनै समयमा नियमित रूपले श्रवण गर्नाले र पूरा माघ महिनाभरि श्रवण गर्नाले 
श्रोताहरूलाई जुन फल प्राप्त हृन्छ त्यो फल सप्ताह श्रवणद्रारा प्राप्त हुन्छ भनी श्रीशुकदेवजीले 
बताउनुभएको छ। 


मनसङ्चाजयाद् रोगात् पुंसां चेवायुषः क्षयात् । 
कठेर्दोषबहुत्वाच्च सप्ताहश्चवणं मतम् ॥ ४९॥ 


पदार्थ कठेः  कलिको क्षयात् च  कम भएकाले पनि 
मनसः  मनको दोषबहुत्वात् च एव  दोष धरे सप्ताहश्रवणं मतम्  सप्ताह 
अजयात्  असंयमको कारणले भएकाले पनि श्रवणको विधि बताइएको हो 
रोगात् च  रोगको कारणले पुंसां  मानिसहरूको 

पनि आयुषः  आयु 


ताक्यार्थ कलियुगमा मनमाथि विजय प्राप्त गर्न कठिन हुने हूनाले, रोगका कारणले र 
मानिसहरूको आयुको अल्पताका कारणले समेत सप्ताहश्रवणको विधान गरिएको हो । 


यत् फट नास्ति तपसा न योगेन समाधिना । 
अनायासेन तत् सवं सप्ताहश्रवणे भेत् ॥ ५० ॥ 


पढार्थ समाधिना  समाधिद्रारा सप्ताहश्रवणे  सप्ताह श्रवण 
यत् फटं  जुन फल न अस्ति  प्राप्त गर्न सकिने गरेर 

तपसा  तपस्याद्रारा छैन अनायासेन  सजिलैसंग 
योगेन  योगद्रारा तत् सवं  त्यो सबै लभेत्  प्राप्त गर्न सकिन्छ 


ताक्यार्थ जुन फल तपस्या, योग र समाधिद्रारा पनि प्राप्त गर्न सकिंदैन, त्यो फल सप्ताह 
श्रवणद्रारा सजिलैसंग प्राप्त गर्न सकिन्छ । 


रामालन्दी दीका 


६९२ 


पद्मपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय ३ 


यज्ञाद् गजेति सप्ताहः सप्ताहो गजंति व्रतात् । 

भ गर्सति   प्रोच्चेस्तीथान्नित्यं न्द     गर्जति   
तपसो गजंति प्रोच्चेस्तीथौन्नित्यं हि गजंति ॥ ५१॥ 
योगाद् गजति सप्ताहो ध्यानाज्ज्ञानाच्च गजंति। 
किं नमो गज॑नं तस्य रे रे गजंति गजंति ॥ ५२॥ 


पढार्थ तीथात्  तीर्थहरू भन्दा   कि 

सप्ताहः  सप्ताह श्रवण नित्यं हि  सर्धैँनै नरूमः  भरन 

यज्ञात् गजति  यज्ञका अगाडि प्रोच्चैः  उच्च स्वरले तस्य गज॑नं  त्यसको गर्जनका 
गर्जना गर्दछछ यज्ञभन्दा गजेति  गर्जना गर्द विषयमा 

महत्त्वपूर्ण छ सप्ताहः  सप्ताह श्रवण रेरे  ए मानिसहरू हो 
सप्ताहः  सप्ताह श्रवण योगात् गजेति  योगभन्दा गजति गजंति  सब साधनहरू 
व्रतात् गजति  त्रतहरू भन्दा बढी गर्जना गर्द भन्दा बढी बारम्बार गर्जना 
बटी गर्जना गर्द ध्यानात्  ध्यानभन्दा बढी गर्द 

तपसः गजंति  तपस्याहरू ज्ञानात् च  ज्ञानभन्दा बदी 

भन्दा बढी गर्जना गर्द गजेति  गर्जना गर्द 


ताक्यार्थ यो सप्ताहश्रवण यज्ञभन्दा ठुलो, व्रतभन्दा ठुलो, तपस्याभन्दा ठुलो, तीर्थभन्दा ठुलो र 
योगभन्दा इलो छ, त्यति मात्र होदन यो सप्ताहश्रवण त ध्यान र ज्ञानभन्दा पनि ठुलो छ । यसको 
महत्त्वका विषयमा कति वर्णन गरू, यो सप्ताहश्रवण मोक्षका सम्पूर्णं साधनहरूमध्ये सर्वश्रेष्ठ 
साधनका रूपमा रहेको छ। 


रोनक उवाच शौनकजीले भन्नुभयो 
सारुचय॑मेतत् कथितं कथानकं ज्ञानादिधमांन् विगणय्य साम्प्रतम् । 
निःश्रेयसे भागवतं पुराणं जातं कुतो योगविदादिसूचकम् ॥ ५३॥ 


पदढार्थ निःश्रेयसे  मोक्षका लागि पनि आदि कारण भगवान् 
साम्प्रतम्  अहिले ज्ञानादिधमांन्  ज्ञान आदि नारायणको निरूपण गर्न सक्षम 
एतत्  यो साधनहरूलाई कुतः  कसरी 

साश्चयंम्  आश्चर्यमय विगणय्य  तिरस्कार गरेर जातं  बन्यो 

कथानकं  कुरा भागवतं पुराणं  भागवत पुराण 

कथितं  भनियो योगविदादिसूचकम्  ब्रह्माका 


ताक्यार्थ आश्चर्यले युक्त भएको यो कथानक यहाँले हामीहरूलाई बताउनुभयो। यस 
कलियुगमा मोक्षप्राप्तिका अरू ज्ञान आदि साधनहरूलाई तिरस्कार गरेर यो भागवत महापुराण 
ब्रह्माका पनि आदि कारण भगवान् नारायणको निरूपण गर्न सक्षम कसरी बन्यो ? 


रामालन्दी दीका 


६९३४ 


पद्मपुराणस्थ श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय ३ 
सूत उवाच सूतजीले भन्नुभयो 


यदा कृष्णो धरां त्यकत्वा स्वपदं गन्तुमुद्यतः। 
एकादशं परिशुत्याप्युद्धवो वाक्यमनवीत् ॥ ५४ ॥ 


पदढार्थ स्वपदं  आफ्नो धाममा दिद्एको ज्ञानोपदेश 

यदा  जुन समयमा गन्तुम्  जान परिश्रुत्य अपि  सुनेर पनि 
कृष्णः  भगवान् श्रीकृष्ण उद्यतः  तत्पर हुनुभयो वाक्यम्  यो कुरा 

घरां  पुथ्वीलाई उद्धवः  उद्धवले अनवीत्  भन्नुभयो 
त्यक्त्वा  छाडर एकादशं  एकादश स्कन्धमा 


वाक्यार्थ जुन समयमा भगवान् श्रीकृष्ण यस पुथ्वीलाई छोडेर आफ्नो धामतिर फर्कन तयार 
हुनुभएको धियो, त्यतिवेला उद्धवजीले श्रीमदभागवतको एकादश स्कन्धको ज्ञानोपदेश 
सुनिसकेपच्छि भगवानूसंग यस प्रकार भन्न लाग्नुभयो । 


उद्धव उवाच उद्धवले भन्नुभयो 
त्वं तु यास्यसि गोविन्द भक्तकायं विधाय च । 
मच्चित्ते महती चिन्ता तां श्रुत्वा सुखमावह ॥ ५५॥ 


पढार्थ यास्यसि  जाद हनुहन्छ श्रुत्वा  सुनेर 

गोविन्द्  हे गोविन्द मच्चित्ते च  मेरो चित्तमा चार्हि सुखम्  सुख 

त्वं तु  तपाई त महती  दलो आवह  ल्याइदिनुहोस् 
भक्तकायं  भक्तहरूको काम॒ चिन्ता  चिन्ता छ 

विधाय  गरेर तां  त्यसलाई 


वाक्यार्थ  हे गोविन्द ! तपाई त आप्ना भक्तहरूको कार्यलाई पूरा गरेर आफ्नो धामतिर फक॑दे 
हुनहन्छ, मेरा मनमा ठुलो चिन्ता छ, मलाई सुखी बनाइविनुहोस् । 


आगतोऽयं कलिर्घोरो भविष्यन्ति पुनः खलाः। 

तत्सङ्गेनेव सन्तोऽपि गमिष्यन्त्यु्रतां यदा ॥ ५६ ॥ 
 न   कमाश्रयेत् म् 

तदा भारवती भूमिगारूपेयं कमाश्रयेत् । 

अन्यो न दुर्यते जाता त्वत्तः कमललोचन ॥ ५७ ॥ 


पदार्थ कलिः  कलि युग खलाः  दुष्टहरू 
अयं  यो आगतः  आउन लागेको छ भविष्यन्ति  हनेछन् 
घोरः  उरलाग्दो यदा पुनः  जुन समयमा फेरि तत्सङ्गेन एव  ती दुष्टहरूको 


रामाढलन्दी दीका 


६९२५ 


पद्मपुराणस्थ श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय ३ 
सङ्गतले नै दबिएकी कमललोचन  हे कमललोचन 
सन्तः अपि  सज्जनहरू पनि इयं  यी श्रीकृष्ण 

उग्रतां गमिष्यन्ति  उग्र भूमिः  पृथ्वी त्वत्तः  हजुर बाहेक 

प्रकृतिका हुनेछन गोरूपा  गारईको रूप लिएर अन्यः  अरू 

तदा  त्यस वेला कम् आश्रयेत्  कसको शरणमा त्राता  रक्ना गर्ने 

भारवती  दुष्टहरूका भारले जालिन् न दुङ्यते  देखिंदेन 


ताक्यार्थ यो घोर कलियुग आन लागेको छ, जब यस पुथ्वीमा फेरि दुष्टहरू बद्नेछन्, ती 
दुष्टहरूको संसर्गले गर्दा सज्जनहरू पनि उग्र प्रकृतिका हुनेछन्, त्यस समयमा दुष्टहरूको भारले 
दबेकी यी पृथ्वी गाईको रूप धारण गरेर कसको शरणमा जालिन् ? कमललोचन भगवान् 
श्रीकृष्ण ! हजुरलाई छोडेर यी पृथ्वीको रक्षा गर्ने अरू कोटी पनि देखिंदेन। 


अतः सत्सु दयां कृत्वा भक्तवत्सठ मा वरज । 
भक्ताथं सगुणो जातो निराकारोऽपि चिन्मयः ॥ ५८ ॥ 


पदार्थ दयां  दया भएर पनि 

अतः  त्यसकारण कृत्वा  गरेर भक्तार्थं  भक्तहरूका लागि 
भक्तवत्सल  हे भक्तहरूलाई मा व्रज  नजानुहोस् सगुणः  सगुण 

अत्यन्त माया गर्ने भगवान् निराकारः  निराकार जातः  ह॒नुभयो 

सत्सु  सज्जनहरूमाथि चिन्मयः अपि  चेतनरूप 


ताक्यार्थ यसकारण हे भक्तवत्सल भगवान् ! सज्जनहरूमाथि कृपा गर्नुहोस्, आप्नो धामतिर 
नफर्कनुहोस्, हजुरले निराकार एवं चिन्मयरूप भएर पनि भक्तहरूमाथि अनुग्रह गर्नका लागि सगुण 
रूपमा अवतार लिनुभएको छ। 


स्कर कथं स्थास्यन्ति  भ 
त्वद्वियोगेन ते भक्ताः कथं न्त भूतले । 
निगुणोपासने कष्टमतः किंचिद् विचारय ॥ ५९॥ 


पदढार्थ कथं  कसरी अतः  त्यसकारण 
त्वद्वियोगेन  तपार्ईको स्थास्यन्ति  रहनेछन् किंचित्  केटी 

वियोगमा निरुणोपासने  निर्गुण विचारय  विचार गर्नुहोस् 
ते भक्ताः  ती भक्तहरू उपासनामा 

भूतले  पृथ्वीमा कष्टम्  दुःख छ 


ताक्यार्थ तपाईका वियोगमा तपार्ईका भक्तहरू यस पृथ्वीमा कसरी रहलान् ? निर्गुण 
उपासनामा कष्ट छ, यसकारण यस विषयमा केही विचार गर्नुहोस् । 


इत्युद्धववचः श्रुत्वा प्रभासेऽचिन्तयद्धरिः। 
भक्तावलम्बनाथांय किं विधेयं मयेति च ॥ ६०॥ 


रामालन्दी दीका 


६९२६ 


पदमपुराणस्थ श्रीमदभागवतमाहात्म्य अध्याय ३ 
पदढार्थ हरिः  भगवान् श्रीकृष्णले विधेयं इति च  गरिनु पर्ला 
इति  यस प्रकार भक्तावलम्बनाथांय  भक्तहरूको भनेर 

उद्धववचः  उद्धवको कुरा सहयोगका लागि अचिन्तयत्  विचार गर्न 
श्रुत्वा  सुनेर मया  मद्रारा लाग्नृभयो 

प्रभासे  प्रभास क्षेत्रमा किं के 


ताक्यार्थ यस प्रकार उद्धवका कुरा सुनेर प्रभास क्षेत्रमा भगवान् श्रीकृष्णले मैले मेरा 
भक्तहरूको सहयोगका लागि के गर्नुपर्ला भनेर विचार गर्न लाग्नुभयो । 


स्वकीयं यद् भवेत् तेजस्तच्च भागवतेऽदधात्। 
तिरोधाय प्रविष्टोऽयं श्रीमद्भागवताणंवम् ॥ ६१ ॥ 


पदार्थ तत् च  त्यो पनि श्रीमदुभागवताणंवम्  
स्वकीयं  आफ्नो भागवते  भागवतमा श्रीमद्भागवतरूपी समुद्रमा 
यत्  जुन अदधात्  राखिदिनुभयो प्रविष्टः  प्रवेश गर्नभयो 
तेजः  तेज अयं  यी भगवान् श्रीकृष्ण 

भवेत्  थियो तिरोधाय  लुकेर 


ताक्यार्थ त्यसपछि भगवान् श्रीकृष्णले आपूमा भएको तेज श्रीमद्भागवतमा राखिदिनुभयो र 
आफू अन्तर्धान भएर श्रीमद्भागवतरूपी महासागरमा प्रविष्ट हुनुभयो । 


    
तेनेयं वाङ्मयी मृतिः प्रत्यक्षा वतते हरेः । 
सेवनाच्छवणात् पाद् दशनात् पापनारिनी ॥ ६२ ॥ 


पढार्थ वाङ्मयी मूतिंः  वाडमयरूप दशनात्  ्रन्थको दर्शन 

तेन  त्यस कारण मूर्तिं हो गर्नाले पनि 

इयं  यो भागवत कथा सेवनात्  यसको सेवनले पापनाशिनी  पापलाई नष्ट गर्ने 
हरेः  भगवान् कृष्णको श्रवणात्  श्रवण गर्नाले वतेते  छ 

प्रत्यक्षा  प्रत्यक्ष पाठात्  पाठ गनलि 


ताक्यार्थ त्यस कारण यो भागवत शास्त्र भगवान् श्रीकृष्णको प्रत्यक्ष वाडमयमूर्तिं हो । यसको 
सेवन गनलि, श्रवण गनलि, पाठ गनलि र दर्शन मात्र गर्नलि पनि पाप नाश हुन्छ । 


सप्ताहश्रवणं तेन सर्वेभ्योऽप्यधिकं कृतम् । 
साधनानि तिरस्कृत्य कठो धर्मोऽयमीरितः ॥ ६३॥ 


पदढार्थ साधनहरूमन्दा पनि कठो  कलियुगमा 

तेन  त्यस कारण अधिकं  श्रेष्ठ साधनानि  अन्य साधनहरूलाई 
सप्ताहश्चवणं  सप्ताह श्रवण कृतम्  बनाइएको मानिएको तिरस्कृत्य  तिरस्कार गरेर 
सर्वेभ्यः अपि  अरूसारा छ अयम्  यो 


रामाढन्दी दीका 


६९२७ 
पद्मपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय ३ 


घमं १ ईरित 

  धर्म ईरितः  बतादयो 

ताक्यार्थ त्यस कारण कलियुगमा अरू सम्पूर्णं साधनहरूलाई उपेक्षा गरेर यही भागवत 
श्रवणरूप धर्मलाई मोक्षको सर्वश्रेष्ठ साधनका रूपमा मानिएको छ। 


दुःखदारिद्रयदोभाग्यपापग्रक्षालनाय च । 
कामक्रोधजयार्थं हि कलो घर्मोऽयमीरितः॥ ६४ ॥ 


पदार्थ लागि कटो  कलियुगमा 
दुःखदारिद्रयदोभाग्यपाप कामकरोधजयार्थं च  काम र॒ अयम् हि धमः  यो 
परक्षारनाय  दुःख, दरिद्रता, क्रोधमाथि विजय प्राप्त गर्नका भागवत धर्मको 
दुभग्यि र पापलाई नाश गर्नका लागि पनि ईरितः  उपदेश गरियो 


वाक्यार्थ दुःख, दरिद्रिता, दुरभाग्य र पापलाई हटाउनका लागि अनि कामक्रोधमाथि विजय 
प्राप्त गर्नका लागि समेत कलियुगमा यो भागवतको उपदेश गरियो । 


अन्यथा वैष्णवी न  सुदुस्त्यजा 
अन्यथा वेष्णवी माया देवेरपि सुदुस्त्यजा । 
कथं त्याज्या भवेत् पुम्भिः सप्ताहोऽतः प्रकीतिंतः ॥ ६५॥ 


पदार्थ माया  माया अतः  त्यसकारण 
अन्यथा  अन्यथा पुम्भिः  मानिसहरूद्रारा सप्ताहः  सप्ताह यज्ञको 
दवेः अपि  देवताहरुद्रारा पनि कथं  कसरी विधान 

सुदुस्त्यजा  त्याग्न कठिन त्याज्या  छदन सकिने प्रकीतिंतः  बताइयो 


वैष्णवी  विष्णु भगवान्को भवेत्  होला 
ताक्यार्थ अन्यथा देवताहरुद्रारा पनि त्यागन कठिन भगवान् विष्णुको मायालाई मानिसहरूले 
कसरी त्याग्न सक्लान् ? यस कारण कलियुगमा सप्ताह श्रवणको विधान गरिएको हो । 


सूत उवाच सूतजीले भन्नुभयो 
एवं नगाहश्रवणोरुधमं प्रकाश्यमाने ऋषिभिः सभायाम् । 
आर्चयमेकं समभूत् तदानी तदुच्यते संशुणु शोनक त्वम् ॥ ६६॥ 


पढार्थ श्रवणरूपी ठुलो धर्म समभूत्  भयो 

शोनक  हे शौनक प्रकाश्यमाने  प्रकाशित गर्दा तत्  त्यो 

एवं  यस प्रकार गर्दै उच्यते  भनिन्छ म भन्छु 
ऋषिभिः  ऋषिहरूद्रारा तदानीं  त्यस समयमा त्वम्  तपाई 

सभायाम्  सभामा एक  एउटा संशणु  सुन्नुहोस् 


नगाहश्रवणोरुघमें  सप्ताह  आशचयंम्  आश्चर्य 
वाक्यार्थ यस प्रकार ऋषिहरूले सभामा सप्ताहश्रवणरूपी ठुलो धर्मको वर्णन गर्दागर्दै त्यस 
यानान दीका 


६९३८ 
पद्मपुराणस्थ श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय ३ 
समयमा एउटा आश्चर्य भयो, त्यसका विषयमा बताह, हे शौोनकजी ! त्यो कुरा तपाई सुन्नुहोस् । 
भक्तिः सुतो तो तरुणो गृहीत्वा प्रेमेकरूपा सहसाविरासीत्। 
श्रीकृष्ण गोविन्द् हरे मुरारे नाथेति नामानि मुहुवंदन्ती ॥ ६७ ॥ 


पदार्थ सुतो  छोराहरूलाई हरि मुरारि, नाथ यी 

प्रमेकरूपा  विशुद्ध प्रेमस्वरूप गृहीत्वा  लिएर नामानि  श्रीकृष्णका नामहरू 
भक्तिः  भक्ति मुहुः  बारम्बार वदन्ती  उच्चारण गर्दै 

तो ती श्रीकृष्ण गोविन्द् हरे मुरारे नाथ सहसा  अकस्मात् 

तरुणो  युवक इति  हे श्रीकृष्ण, गोविन्द, आविरासीत्  प्रकट भडन् 


ताक्यार्थ विशुद्ध प्रेमस्वरूप भक्ति युवक भएका ज्ञान र वेराग्य दुई छोराहरूलाई साथमा लिएर 
बारम्बार श्रीकृष्ण गोविन्द हरे मुरारे ! आदि भगवान्का पवित्र नामहरूको उच्चारण गर्दै सभामा 
अकस्मात् प्रकट भडन्। 


तां चागतां भागवतार्थभूषां सुचारुवेषां ददुञ्युः सद्स्याः। 
कथं प्रविष्टा कथमागतेयं मध्ये मुनीनामिति तकयन्तः ॥ ६८ ॥ 


पढार्थ मध्ये  विचमा भागवतार्थभूषां  भागवतको 
इयं  यी स्त्री प्रविष्टा  प्रवेश गरेकी अर्थहरूको गहना लगाएकी 
कथम्  कसरी इति  यस्तो सुचारुवेषां  अत्यन्त सुन्दरी 
आगता  आइन् तकयन्तः  तर्कवितर्क आगतां  आएकी 

कथं च  कसरी गरिरहेका तां  तिनलाई पनि 
मुनीनाम्  मुनिहरूका सदस्याः  सदस्यहरूले ददुद्युः  देखे 


ताक्यार्थ यी स्त्री कसरी आन् ? कसरी मुनिहरूका बिचमा प्रवेश गरिन् ? यस्तो तर्कवितर्क 
गरिरहेका सदस्यहरूले भागवतको अर्थहरूको गहना लगाएकी अत्यन्त सुन्दरी ती स्त्रीलाई देखे । 


उल्चुः कुमारा वचनं तदानीं कथाथंतो निष्पतिताघुनेयम् । 
एवं गिरः सा ससुता निशम्य सनत्कुमारं निजगाद नस्रा ॥ ६९॥ 


पदढार्थ इयम्  यी ससुता  छोराहरू सहित भएकी 
कुमाराः  सनत्कुमारहरूले अघुना  अहिले सा ती भक्तिले 

तदानीं  त्यस समयमा निष्पतिता  निक्लेकी हन् नम्रा  नम्रताका साथ 

वचनं  यी कुरा एवं  यस्ता प्रकारका सनत्कुमारं  सनत्कुमारलाई 
उल्चुः  भने गिरः  कुराहरू निजगाद्  भनिन् 


कथाथंतः  कथाको अर्थबाट निशम्य  सुनेर 
वाक्यार्थ सभाका सदस्यहरूका यस्ता तर्कवितर्कहरूको उत्तर दिदे कथाको अर्थबाट अहिले 


रामालन्दी दीका 


६९२९ 


पद्मपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय ३ 


यी भक्ति निक्लेकी हुन् भनी सनत्कुमारहरूले भनेपचछ्ि छोराहरूले सहित भएकी भक्तिले अत्यन्त 
नम्रताका साथ सनत्कुमारहरूलाई भनिन्। 


भक्तिरुवाच भक्तिले भनिन् 

भवद्भिरेव कृतास्मि पुष्टा कलिप्रणष्टापि कथारसेन । 

क्वाहं तु तिष्ठाम्यघुना ब्रुवन्तु बाह्या इदं तां गिरमूचिरे ते ॥ ७०॥ 
पदढार्थ अद्य एव  आज नै ब्राह्माः  ब्रह्माजीका मानस पुत्र 
अहं  म पुष्टा  पुष्ट ते  तिनीहरूले 
कलिप्रणष्टा अपि  कलिका कृता अस्मि  बनाइएकी तां  उनलाई 
दोषहरूका कारणले प्रायः नष्ट अघुना तु  अहिले चाहं इदं  यो 
भदसकेकी भए पनि क्व  कहाँ गिरम्  कुरा 
भवदूभिः  तपाईहरूद्रारा तिष्ठामि  बसू ऊचिरे  भन्नुभयो 
कथारसेन  कथाको रसले वन्तु  भन्नुहोस् 
ताक्यार्थ म कलिका दोषहरूका कारणले प्रायः नष्ट भडसकेकी थि, तपाईहरूको कथाको 
रसले अहिले म फेरि पुष्ट भएकी द्ु। अब म कहाँ बसू ? भनिदिनुहोस्, भक्तिको यो कुरा सुनेर 
ब्रह्माजीका मानसपुत्र कुमारहरूले भक्तिलाई भन्नुभयो । 


भक्तेषु गोविन्दसरूपकत्रीं प्रेमेकघत्रीं भवरोगहन्त्र । 
सा त्वं च तिष्ठस्व सुधेयंसंश्रया निरन्तरं वेष्णवमानसानि ॥ ७१॥ 


पदार्थ धारण गर्ने र   धैर्य धारण गरेर 
भक्तेषु  भक्तहरूमा भवरोगहन्त्री च  संसारखूपी निरन्तरं  सधै नै 
गोविन्दसरूपक्ीं  र  
गोविन्द्सरूपक््रीं  भगवान् रोगलाई निर्मूल पार्ने वेष्णवमानसाने  भगवान् 
गोविन्दको स्वरूप प्रदान गर्ने सा  त्यस्ती विष्णुका भक्तहरूका हृदयमा 
प्रेमेकधर््रीं  अनन्य प्रेमलाई त्वं  तिमी भक्ति तिष्ठस्व  बस 


ताक्यार्थ भक्तहरूमा भगवान्को स्वरूप प्रदान गर्ने, अनन्य प्रेम धारण गर्ने, संसाररूपी रोगलाई 
निर्मूल गर्ने त्यस्ती तिमी भक्ति धैर्य धारण गरेर सर्धं विष्णुभक्तहरूको मनमा बस । 


अ    कलिजा  ५ अ    भ 
ततोऽपि दोषाः कलिजा इमे त्वां द्रष्टुं न शक्ताः प्रभवोऽपि लोके । 
एवं तदाज्ञावसरेऽपि भक्तेस्तदा निषण्णा हरिदासचित्ते ॥ ७२॥ 


पदढार्थ लोके  लोकमा द्रष्टुं अपि  देख्न पनि 
कलिजाः  कलिका कारण प्रभवः अपि  आफ्नो काम गर्नन शक्ताः  समर्थ हुनेरैनन् 
जन्मिएका सफल भए पनि एवं  यसरी 

दमे दोषाः  यी दोषहरू त्वां  तिमीलाई तदाज्ञावसरे  कुमारहरूको 


रामालन्दी दीका 


६९८० 


पद्मपुराणस्थ श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय ३ 
आज्ञा पाउने बित्तिकै भक्तिः  भक्ति निषण्णा  बसिन् 

तदा  त्यस वेला हरिदासचित्ते  भगवान् 

ततः अपि  त्यहँ पनि श्रीहरिका भक्तहरूका चित्तमा 


ताक्यार्थ कलियुगका यी दोषहरू लोकमा आफ्नो प्रभाव जमाउन समर्थ छन् तर पनि 
तिमीलाई यिनले देखन पनि सकनेक्ठैनन्, यस प्रकार कुमारहरूको आज्ञा पाउनेवित्तिकै भक्ति 
विष्णुभक्तहरूका चित्तमा बसिन्। 

सकटमुवनमध्ये निधंनास्तेऽपि धन्या 


  


निवसति हृदि येषां श्रीहरेभक्तिरेका । 
हरिरपि निजरोकं सर्व॑थातो विहाय 
प्रविशति हदि तेषां भक्तिसूत्रोपनद्धः ॥ ७३॥ 


पदार्थ हृदि  हृदयमा निजलोकं  आप्नो लोक 
सकलटमुवनमध्ये  सवै लोकका श्रीहरेः  श्रीहरिको स्व॑था  पुरै 

बिचमा एका भक्तिः  एउटै मात्र विहाय  छाडेर 

निधंनाः अपि  धनले रहित भएअनन्य भक्ति अतः  त्यहांबाट 

पनि निवसति  बस्दछ तेषां  तिनीहरूको 

ते  तिनीहरू हरिः अपि  श्रीहरि पनि हदि  हृदयमा 

धन्याः  धन्य छन् भक्तिसूत्रोपनद्धः  भक्तिरूपी प्रविशति  प्रवेश गर्नुहुन्छ 
येषां  जसको डोरीले बांधिएर 


ताक्यार्थ जसका हृदयमा भगवान्को भक्तिले निवास गरेको छ ती व्यक्तिहरू तीनै लोकमा 
धनले रहित भए तापनि धन्य छन्, किनभने भक्तिरूपी डोरीद्रारा बांधिएर भगवान् नारायण पनि 
आफ्नो वैकुण्ठ लोकलाई सर्वथा छोडेर ती भक्तहरूका हृदयमा आएर प्रवेश गर्नुहन्छ । 


नूमोऽद्य ते किमधिकं महिमानमेवं 

ब्रह्मात्मकस्य भुवि भागवतामिधस्य । 
यत्संश्रयान्निगदिते लभते सुवक्ता 

श्रोतापि कृष्णसमतामरमन्यधर्मेः ॥ ७४ ॥ 


पढार्थ ब्रह्यात्मकस्य  परब्रह्म अधिकं  धेरै 

अद्य  आज परमात्माको विग्रहस्वरूप महिमानम्  महिमा 

ते  तपाईलाई भागवताभिधस्य  भागवत किम् नरूमः  के भनौँ 

भुवि  यस लोकमा नामको यत्संश्रयात् निगदिते  जसको 


रामाढन्दी दीका 


६९४१ 


पद्मपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय ३ 


आश्रय लिएर भनेपच्छि बराबरी अवस्था यस्तै अवस्था प्राप्त गर्द 
सुवक्ता  राम्रो वक्ताले लभते  प्राप्त गर्दछछ अन्यधर्मेः अलम्  अन्य 


कृष्णसमताम्  कृष्णको श्रोता अपि एवं  श्रोता पनि धर्महरूको कुनै प्रयोजन छैन 
वाक्यार्थ आज म॒ तपारईलाई यस लोकमा परब्रह्म परमात्माको विग्रहस्वरूप भएको 
श्रीमद्भागवत ग्रन्थको महिमालाई लिएर यसभन्दा बढी के कुरा भनूँ र! यो भागवत सुनाएपच्ि 
वक्ता र श्रोता दुबे साक्षात् भगवान् श्रीकृष्णका बराबरीमा प्राप्त हुन्छन्। अतः यस भागवत 
ग्रन्थलाई छडेर अरू धर्महरूको के प्रयोजन छ र ? 


इति श्रीपद्मपुराणे उत्तरखण्ड श्रीमदभागवतमाहात्म्ये 
भक्तिकष्टनिवतंनं नाम तृतीयोऽध्यायः ॥ ३॥ 


रामालन्दी दीका 


६९४२ 


पद्मपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय ४ 


अथ चतुथा ऽध्यायः 

गोकर्णद्रारा पितालाई वैराग्यको उपदेश 
सूत उवाच सूतजीले भन्नुभयो 
अथ वेष्णवचिन्तषु दृष्ट्वा भक्तिमकोकिकीम् । 
निजरोकं परित्यज्य भगवान् भक्तवत्सलः ॥ १॥ 
वनमाली घनश्यामः पीतवासा मनोहरः। 
काञ्चीकलापरुचिरोल्लसन्मुकुटकुण्डलः ॥ २॥ 
त्रिभङ्गललितरचारुकोस्तुभेन विराजितः । 
कोटिमन्मथलावण्यो हरिचन्दनचचिंतः ॥ २॥ 
परमानन्दचिन्मूतिंमधुरो मुरटीघरः। 
आविवेश स्वभक्तानां हृदयान्यमलानि च ॥ ४॥ 


पदार्थ कुण्डलः  राम्रा कन्दनीको परमानन्दरूप र चिन्मूर्तिरूप 
अथ  त्यसपछि फटप्पाले युक्त कटि भएका र॒ भएका 

वैष्णवचित्तेषु  वैष्णवहरूका शिरमा मुकुट र कानमा कुण्डल मघुरः  मधुर 

मनमा लगाउनुभएका मुरलीधरः  हातमा मुरली 
अलोकिकीम्  अलौकिक व्रिभङ्गरलितः  पेटमा रहेका लिनुभएका र 

भक्तिम्  भक्ति तीनवटा रेखाद्रारा शोभायमान भक्तवत्सलः च  भक्तहरूलाई 
दष्ट्वा  देखेर चारुकोस्तुभेन  सुन्दर कौस्तुभ ज्यादै माया गर्न 

वनमाली  वनमाला धारण मणिद्रारा भगवान्  भगवान् 

गर्नुभएका विराजितः  सुशोभित भएका निजलोकं  आफ्नो लोक 


घनरयामः  मेघको जस्तो वर्णं कोटिमन्मथलावण्यः  करोड परित्यज्य  छाडेर 


भएका कामदेवको सुन्दरता बराबर स्वभक्तानां  आपफ्ना भक्तहरूका 
पीतवासा  पीताम्बर धारण सुन्दर अमलानि  निर्मल 

गर्नृभएका हरिचन्दनचचिंतः  हरिचन्दन हृदयानि  हृदयहरूमा 

मनोहरः  सुन्दर लेपन गरेका आविवेश  प्रवेश गर्नुभयो 


काञ्चीकलापरुचिरोल्लसन्मुकुट परमानन्दचिन्मूतिंः  
ताक्यार्थ त्यसपछि वेष्णवहरूका मनमा अलौकिक भक्ति देखेर वनमाला धारण गर्नुभएका, 


रामान्दी दीका 


६९०२ 
पद्मपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय ४ 


मेघको जस्तो वर्ण भएका, पीताम्बर धारण गर्नुभएका, सुन्दर राम्रा कन्दनीको दुप्पाले युक्त कम्मर 
भएका र शिरमा मुकुट एवं कानमा कुण्डल लगाउनुभएका, पेटमा रहेका तीनवटा रेखाद्रारा 
शोभायमान, सुन्दर कौस्तुभ मणिद्रारा सुशोभित भएका, करोड कामदेवको सुन्दरता बराबर सुन्दर, 
हरिचन्दन लेपन गर्नुभएका, परमानन्दरूप र चिन्मूर्तिरूप भएका, सुन्दर स्वरूप भएका, हातमा 
मुरली लिनुभएका र भक्तहरूलाई ज्यादे माया गर्ने भगवान् आफ्नो लोक छडेर आप्ना भक्तहरूको 
निर्मल हृदयमा प्रवेश गर्नुभयो । 


न्द   भ क उद्धवाद्य 
वेकुण्ठवासिनो ये च वेष्णवा उद्धवाद्यः। 
तत्कथाश्रवणाथं ते गूढरूपेण संस्थिताः ॥ ५॥ 


पदढार्थ ॥  उद्धव आदि कथा श्रवण गर्बका लागि 

च चाहं र 

येच  जो चाहं वेष्णवाः  वैष्णवहरू छन् गृढरूपेण  गुप्त रूपले 

न्द  १ . संस्थिता 

वेकुण्ठवासिनः  वैकुण्ठ्मा ते  तिनीहरू   बसेका थिए 
 

निवास गर्ने तत्कथाश्रवणाथं  भगवान्को 


वाक्यार्थ वेकुण्ठमा निवास गर्ने भगवद्भक्त उद्धव आदि वैष्णवहरू भागवतको कथा श्रवणका 
लागि त्यहाँ गुप्तरूपले आएर बसेका थिए। 


तदा जयजयारावो रसपुष्टिरटोकिकी । 
चृणंप्रसूनवृष्टिश्च मुहुः र्भरवोऽप्यभूत् ॥ ६॥ 


पदढार्थ अलोकिकी  अलौकिक मुहुः  बारम्बार 

तदा  त्यस वेला रसपुष्टिः  भक्तिरसको प्रवाह शाह्वरवः च अपि  शङ्खको 
जयजयारावः  जय होस् जय चूणंप्रसूनवृष्टिः  चन्दनको ध्वनि पनि 

होस् यो आवाज घुलो र फूलहरूको वर्षा अभूत्  भयो 


ताक्यार्थ त्यस वेला चारैतिर जय होस् ! जय होस् ! ध्वनि गुञ्जिन लाग्यो र अलौकिक 
भक्तिसरको प्रवाह चल्न थाल्यो, बारम्बार चन्दनको धुलो र फूलहरूको वृष्टि हुन लाग्यो अनि 
शङ्खको ध्वनि पनि गुञ्जियो । 


तत्सभासंस्थितानां च देहगेहात्मविस्मृतिः। 
दुष्ट्वा च तन्मयावस्थां नारदो वाक्यमब्रवीत् ॥ ७ ॥ 


पदर्थ घरको र आफ्नो पनि विस्मृतिदुष्ट्वा  देखेर 

तत्सभासंस्थितानां  त्यस भयो नारदः  नारदजीले 
सभामा बसेका श्रोताहरूलाई तन्मयावस्थां च  तिनीहरूको वाक्यम्  यो कुरा 
देहगेहात्मविस्मृतिः  शरीरको,तन्मयावस्थालाई पनि अनवीत्  भन्नुभयो 


ताक्यार्थ त्यस सभामा बसेका श्रोताहरूले घर, शरीर र आफैलाई पनि विरस । तिनीहरूको 


रामालन्दी दीका 


६९४४ 
पद्मपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय ४ 


त्यस्तो तन्मयावस्थालाई देखेर नारदजीले यसो भन्नुभयो । 
अटोकिकोऽयं महिमा मुनीश्वराः सप्ताहजन्योऽद्य विरोकिंतो मया । 
मूढाः राटा ये पञुपक्षिणोऽत्र सर्वेऽपि निष्पापतमा भवन्ति ॥ ८ ॥ 


पदार्थ अलोकिकः  अलौकिक पञ्युपक्षिणः  पशु र पक्षीहरू 
मुनीश्वराः  हे मुनीश्वरहरू महिमा  महिमा छन् तिनीहरू 

मया  मद्रारा विलोकितः  देखियो निष्पापतमाः  पूर्ण रूपमा 
अद्य  आज मूढाः  मूर्खं पापले रहित 

सप्ताहजन्यः  सप्ताह यज्ञबाट शठाः  बुद्धिहीन भवन्ति  भएका छन् 
उत्पन्न भएको उत्र  यहां 

अयं  यो ये स्वे अपिजोसवैनै 


ताक्यार्थ हे मुनीश्वरहरू ! मैले आज सप्ताहयज्ञबाट उत्पनन भएको अलौकिक महिमा देखें । 
कथाको प्रभावले यहाँ मूर्ख र दुष्ट व्यक्तिहरू एवं पशुपक्षीहरू पनि पूर्ण रूपले निष्पाप भएका 


छन्। 
अतो नृलोके नलु नास्ति किंचिच््वित्तस्य शोधाय कठो पवित्रम् । 
अघोघविध्वंसकरं तथेव कथासमानं भुवि नास्ति चान्यत् ॥ ९॥ 


पदार्थ कथासमानं  कथाबराबर पवित्रम्  पवित्र 

अतः  यसकारण अघोघविध्वंसकरं  पापको न अस्ति छैन 

कठो  कलि युगमा समूहलाई नष्ट गर्ने तथा एव  त्यसै गरी 
नृलोके  मनुष्य लोकमा ननु  निश्चय भुवि च  भूलोकमा पनि 
चित्तस्य  चित्तको अन्यत्  अर्को न अस्ति छैन 


रोधाय  शोधनका लागि किंचित्  कुनै 
ताक्यार्थ यसकारण यस कलियुगमा, मनुष्यलोकमा र भूलोकमा पनि भागवतको कथा बराबर 
चित्तशुद्धिका लागि पापलाई नष्ट गर्ने अरू कुनै त्यस्तो पवित्र साधन कैन । 


के के विशुद्धयन्ति वदन्तु मह्यं सप्ताहयज्ञेन कथामयेन । 
कृपाटुभिर्खोकहितं विचायं प्रकाशितः कोऽपि नवीनमागंः ॥ १०॥ 


पढार्थ मद्यं  मलाई विचायं  विचार गरेर 
कथामयेन  कथारूप वदन्तु  भन्नुहोस् कः अपि  कुनै त्यस्तो 
सप्ताहयज्ञेन  सप्ताह यज्ञद्रारा कृपालुभिः  दयावान्हरूद्रारा नवीनमागंः  नयाँ बाटो 
के के  कस्ताकस्ता मनुष्यहरू लोकहितं  लोकको प्रकाशितः  प्रकाशमा 
वि्युद्धयन्ति  शुद्ध हृन्छन् कल्याणलाई ल्याइएको छ 


रामालन्दी दीका 


६१७५५ 
पद्मपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय ४ 


ताक्यार्थ कथारूप सप्ताहयज्ञद्रारा कस्ताकस्ता मनुष्यहरू पापबाट मुक्त हृन्छन् ? यहांहरूले 
मलाई बताउनृहोस्। दयाका खानी भएका तपाईहरूले लोकका हितलाई ध्यानमा राखेर कुनै एउटा 
नयाँ मार्ग प्रकाशमा ल्याउनुभएको छ। 


कुमारा ऊचुः कुमारहरूले भन्नुभयो 
ये मानवाः पापकृतस्तु सव॑दा सदा दुराचाररता विमागगाः। 
क्रोधाग्निदग्धाः कुटिलारच कामिनः सप्ताहयज्ञेन कठो पुनन्ति ते ॥ ९॥ 


पढार्थ दुराचाररताः  दुराचारमा कामिनः च  कामुक पनि छन् 
येतु जो चाहं लागेका छन् तेती 

मानवाः  मानवहरू विमार्गंगाः  उल्टो बाटोमा कटो  कलियुगमा 

सव॑दा  सधे हिंडेका छन् सप्ताहयज्ञेन  सप्ताह यज्ञद्रारा 
पापकृतः  पाप कर्ममा लागेका कोधाग्निद्ग्धाः  जौ रसिको पुनन्ति  पवित्र हुन्छन् 

छन् आगोले जलेका छन् 

सदा  सर्च कुटिलाः  कुटिल र 


ताक्यार्थ जो मानिसहरू सर्धँ पापकर्ममा लागेका छन्, दुराचारमा लागेका छन्, उल्टो बाटामा 
हिंडका छन्, जो क्रोधरूपी आगाले स्धँ जलिरहेका छन् र जो कपटी र कामुक छन् त्यस्ता मान्छे 
पनि कलियुगमा सप्ताह यज्ञद्रारा पवित्र हुन्छन् । 


सत्येन हीनाः पितृमातृदूषकास्तृष्णाकुलाङ्चाश्रमधममंवजिंताः। 


ये दाम्भिका मत्सरिणोऽपि हिंसकाः सप्ताहयज्ञेन कठो पुनन्ति ते ॥ १२॥ 
पदार्थ तृष्णाकुलाः  कामतृष्णाले हिंसकाः च  हत्यारा पनि छन् 
येजो व्याकुल भएका ते अपि  तिनीहरू पनि 
सत्येन हीनाः  सत्यले हीन॒ आश्रमधमवर्जिंताः  कटो  कलि युगमा 
भएका आश्रमधर्ममा नलागेका सप्ताहयज्ञेन  सप्ताहयज्ञदरारा 
पितृमातृदूषकाः  बाबु दाम्भिकाः  घमन्डी पुनन्ति  पवित्र हुन्छन् 
आमालाई दोष लगाडने मत्सरिणः  ई््यालु 


ताक्यार्थ जो व्यक्ति सत्यले हीन भएका, बाबुआमालाई दोष लगाउने, कामतुष्णाले पीडित 
भएका, आश्रमधर्ममा नलागेका, घमन्डी, ई््यालु र ॒हत्याराहरू छन् ती पनि सप्ताह यज्ञद्वारा 
कलियुगमा पवित्र हुन्छन् । 
पञ्चोग्रपापारखलचटूमकारिणः कूराः पिशाचा इव निर्दयाङ्च ये । 
बह्स्वपुष्टा व्यभिचारकारिणः सप्ताहयज्ञेन कटो पुनन्ति ते ॥ १३॥ 
पदार्थ येजो पञ्चोग्रपापाः  पांच थरी उग्र 
यानान दीका 


६९४६ 


पद्मपुराणस्थ श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय ४ 
पाप गर्ने निद॑याः  निर्दयी पनि छन् 

छलचदूमकारिणः  छलकपटमा बह्मस्वपुष्टाः  ब्राह्मणको ति  ती 

लागेका सम्पत्ति खाएर मोटाएका कठो  कलि युगमा 

करूराः  करूर व्यभिचारकारिणः च  सप्ताहयज्ञेन  सप्ताह यज्द्रारा 
पि्ञाचाः इव  पिशाच जस्तै व्यभिचारी पुनन्ति  पवित्र हुन्छन् 


ताक्यार्थ जो मानिसहरूले मदिरापान, ब्रह्महत्या, सुनचोरी, गुरुस्त्रीगमन र विश्वासघात जस्ता 
पाँच किसिमका उग्र पाप गरेका छन्, जो छलकपट गर्वछछन्, जो अत्यन्त क्रूर छन्, पिशाच जस्ते 
निर्दयी छन्, ब्राह्मणको सम्पत्ति खाएर मोटाएका छन् र जो व्यभिचारी छन् त्यस्ता पापीहरू पनि 
कलियुगमा सप्ताहयज्ञद्रारा पवित्र हुन्छन् । 

कायेन वाचा मनसापि पातकं नित्यं प्रकुर्वन्ति शठा हठेन ये। 


परस्वपुष्टा मलिना दुराशयाः सप्ताहयज्ञेन कठो पुनन्ति ते ॥ ४ ॥ 


पदार्थ नित्यं  सध ते अपि  तिनीहरू पनि 
येजो पातकं  पाप कटो  कलि युगमा 

राठाः  मूर्खहरू प्रकुर्वन्ति  गर्दछन् सप्ताहयज्ञेन  सप्ताह यज्ञद्रारा 
हठेन  हस्पूर्वक परस्वपुष्टाः  अककि सम्पत्तिपुनन्ति  पवित्र हुन्छन् 

कायेन  शरीरद्रारा खाएर मोटाएका 

वाचा  वाणीद्रारा मलिनाः  मलिन मन भएका र 


मनसा अपि  मनद्वारा पनि दुराशयाः  दुर्भवना भएका 

ताव्यार्थ जो दुष्ट छन्, जसले सर्धँ हस्पूर्वक मन, वाणी र शरीरद्वारा पाप गरिरहन्छन्, जो 
अककि धन खाएर मोटाएका छन्, जो मलिन मन र दुर्भावना भएका छन् त्यस्ता व्यक्तिहरू पनि 
कलियुगमा सप्ताह यज्ञद्रारा पवित्र हुन्छन् । 


अत्र ते कीतेयिष्याम इतिहासं पुरातनम् । 
यस्य श्रवणमात्रेण पापहानिः प्रजायते ॥ १५॥ 


पढार्थ इतिहासं  इतिहास पनि 

अत्र  यहाँ कीतयिष्यामः  सुनाउनेछछौ पापहानिः  पापको नाश 
ते  तपारईलाई यस्य  जसको प्रजायते  हन्छ 
पुरातनम्  प्राचीन श्रवणमात्रेण  श्रवण मात्रले 


वाक्यार्थ हे नारद मुनि ! यँ हामीहरू तपाईलाई सुन्नाले मात्र पनि पापको नाश हुने एउटा 
प्राचीन इतिहास सुनारंछँ । 


तुद्गभद्रातटे पूवंममूत् पत्तनमुत्तमम् । 
यत्र वणां स्वधर्मेण सत्यसत्कमंतत्पराः ॥ १६॥ 
रालानन्द्री दीका 


६९८७ 


पद्मपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय ४ 


आत्मदेवः पुरे तस्मिन् स्ववेदविशारद्ः। 

श्रोतस्मार्तषु निष्णातो द्वितीय इव भास्करः ॥ १७ ॥ 
भिश्ुको वित्तर्वोल्लोके तत्प्रिया धुन्धुली स्मृता । 
स्ववाक्यस्थापिका नित्यं सुन्दरी सुकुलोद्भवा ॥ ८ ॥ 


पदढार्थ थिषए लोके  लोकमा 

पूर्वम्  पहिला तस्मिन्  त्यस वित्तवान्  धनी भए तापनि 
तुद्गभद्रातटे  तुङ्गभद्रा नदीको पुरे  सहरमा भिक्षुकः  भिक्षुक थिए 
किनारमा सवैवेदविशारदः  सम्पूर्ण तत्प्रा  उनकी पत्नी 
उत्तमम्  सुन्दर वेदहरूमा पारङ्गत भएका घुन्धुली  धुन्धुली 

पत्तनम्  सहर श्रोतस्मार्तेषु  श्रौत कर्मर नित्यं  सैं 

अभूत्  थियो स्मार्त कर्महरूमा स्ववाक्यस्थापिका  आपनो 
यत्र  जुन सहरमा निष्णातः  पारङ्गत भएका कुरा माथि पर्ने 

वणांः  चार वर्णका मानिसहरू द्वितीयः  दोरा सुन्द्री  राभ्री 


स्वधर्मेण  आप्नो धर्मजनुसार भास्करः इव  सूर्य जस्तै सुकुलोदुभवा  राम्रो कुलमा 
सत्यसत्कमंतत्पराः  सत्य आत्मदेवः  आत्मदेव नाम॒ उत्पन भएकी 

बोल्दथे र सत्कर्ममा लागेका गरेका व्यक्ति धथिए स्मृता  मानिन्थिन् थिड्न् 
ताक्यार्थ पहिले तुङ्गभद्रा नदीको किनारमा एउटा अत्यन्त सुन्दर सहर थियो । त्यस सहरमा चारे 
वर्णका मानिसहरू बस्दथे । तिनीहरू सत्यवादी थिए, साथे उनीहरू सर्वँ सत्कर्ममा लागिरहन्य । 
त्यस सहरमा सम्पूर्ण वेदहरूमा पारङ्गत भएका, वेद र स्मृतिशास््रले बताएको कर्ममा निष्ठा राख्ने, 
साक्षात् दोस्रा सूर्यजस्ता देदीप्यमान भएका आत्मदेव नाम गरेका ब्राह्मण बस्दथे। उनी धनी भए 
तापनि भिक्षावृत्तिद्रारा आफनो जीवन निर्वाह गर्दथे। उनकी राभ्री, असल कुलमा जन्मेकी धुन्धुली 
नाम गरेकी, सर्धँ आफ्नै कुरा माथि पार्ने स्वभावकी पत्नी थिडन् । 


लोकवातांरता करूरा प्रायशो बहुजल्पिला । 
शरा च गृहकृत्येषु कृपणा कलहप्रिया ॥ १९॥ 


पढार्थ प्रायशः  धरे जसो शूरा  सिपालु 
लोकवातांरता  अककि कुरा बहुजल्पिला  धरै कुरा गर्ने कृपणा  कन्जुस र 
काट्नमा व्यस्त फतफ ताद रहने कलहप्रिया च  रुगडालु 


क्रूरा  रिसालु स्वभाव भएकी गृहकृत्येषु  घरका कामकाजमास्वभावकी पनि थिदन् 
ताक्यार्थ उनी अर्कको कुरा काटने, करूर स्वभावकी, धरे बोल्ने, घरका कामकाजमा सिपालु, 
कन्जुस र एगडालु स्वभावकी थिटन् । 
एवं निवसतोः प्रेम्णा दम्पत्यो रममाणयोः । 
यानान दीका 


६९०८ 


पद्मपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय ४ 


अथाः कामास्तयोरासन्न सुखाय गृहादिकम् ॥ २०॥ 


पढार्थ तयोः  ती सामग्रीहरू 
एवं  यस प्रकार दम्पत्योः  पतिपत्नीको सुखाय  सुखप्राप्तिका लागि 
प्रेम्णा  प्रेमपूर्वक अथां  धन न आसन्  भएनन् 


निवसतोः  घरमा बसिरहेका कामाः  भोगका सामग्रीहरू र 

रममाणयोः  रमादइरहेका गृहादिकम्  घर आदि 

वाक्यार्थ यस प्रकार प्रेमपूर्वक घरमा बसेर रमादरहेका ती दुई पतिपत्नीलाई धन र घर आदि 
भोगका सामग्रीहरूबाट सुख प्राप्त भएन । 


पञ्चाद् धमांः समारब्धास्ताभ्यां संतानहेतवे । 
गोभूहिरण्यवासांसि दीनेभ्यो यच्छतः सदा ॥ २१९॥ 
घनाधं धममार्गेण ताभ्यां नीतं तथापि च । 

न पुत्रो नापि वा पुत्री ततदिचन्तातुरो भृशम् ॥ २२॥ 


पदार्थ दीनेभ्यः  दुःखीहरूलाई नचन्नत 

पश्चात्  पछि उमेर गोभूहिरण्यवासांसि  गाई, पुत्रः  छोरो 

ढल्केपछ्छि जग्गा, सुन र वस्त्र आदि नअपिवानत 
संतानहेतवे  सन्तानप्राप्तिका यच्छतः  दान दिन्थे पत्री  छोरी भए 

लागि ताभ्यां  ती दुरईारा ततः  त्यसकारण 

ताभ्यां  ती पति र पत्नीले धर्ममार्गेण  धर्म मार्गमा भृशम्  ज्यादै 

घमां  धार्मिक कर्महरू घनां  धनको आधा भाग चिन्तातुरः  चिन्तित भए 
समारब्धाः  सुरु गरे नीतं  खर्च गरियो 

सदा  सर्धं तिनीहरूले तथा अपि  त्यसौ भए पनि 


ताक्यार्थ उमेर ठल्केपछि सन्तान प्राप्तिका लागि ती पतिपत्नीले विभिन्न प्रकारका धार्मिक 
काम गर्न सुरु गरे। सर्धं गरिबहरूलाई गाई, जग्गा, सुन र वस्त्र आदि दान गर्दै ती दुरईइले 
धर्ममार्गमा आप्नो सम्पत्तिको आधा भाग खर्च गरे। तर पनि तिनको घरमा न त छोरो जन्मियो न 
त छोरी नै जन्मिई। त्यसकारण ती ब्राह्मण ज्यादै चिन्तित भए। 


एकदा स द्विजो दुःखाद् गृहं त्यक्त्वा वनं गतः। 
मध्याह्े तृषितो जातस्तडागं समुपेयिवान् ॥ २३॥ 
पीत्वा जलं निषण्णस्तु प्रजादुःखेन करिंतः। 
मुहृतांदपि तत्रेव संन्यासी करिचिदागतः ॥ २४॥ 
दुष्ट्वा पीतजलं तं तु विप्रो यातस्तदन्तिकम्। 
राला टीका 


६९८९ 


पद्मपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय ४ 


नत्वा च पादयोस्तस्य निःश्वसन् संस्थितः पुरः ॥ २५॥ 


पढार्थ प्रनादुःखेन  सन्तान नभएको तं  तिनीलाई 

एकदा  एक दिन दुःखले दष्ट्वा तु  देखपचछि चाह 
सः ती करिंतः तु  दुब्लाएका उनी विप्रः  ब्राह्मण 

द्विजः  ब्राह्मण चाहं तदन्तिकम्  उनको नजिक 
दुःखात्  दुःखका कारण जटं  पानी यातः  पुगे 

गृहं  घर पीत्वा  पिएर तस्य  उनको 

त्यक्त्वा  छाडेर निषण्णः  बसेका थिए पादयोः  दुई पाडमा 

वनं  वन मुहूतांत्  दुई घडी बितेपछ्छि नत्वा च  ढोगेर अनि 
गतः  गए तत्र एव  त्यहीं नै निःश्वसन्  लामो सास फेर 
मध्याह्ने  मध्याहका समयमा करिचत्  कुनै पुरः  अगाडि 

तृषितः जातः  तिखणएर संन्यासी अपि  संन्यासी पनि संस्थितः  उभिए 

तडागं  तलाउमा आगतः  आद्पुगे 

समुपेयिवान्  पुगे पीतजटं  पानी पिदसकेका 


ताक्यार्थ एक दिन ती ब्राह्मण दुःखका कारणले घर छाडेर वनमा गए । मध्याहको समयमा 
उनलाई तिर्खा लाग्यो र उनी त्यहं नजिकैको एक तलाडउमा पुगे । त्यहाँ उनी पानी पिएर विश्राम 
गरिरहेका थिए । सन्तान नहुनाको दुःखले गर्दा उनको शरीर सुकेको धियो। दुई घडी समय 
बितेपच्छि त्यहां एकजना संन्यासी आद्रपुगे। ती संन्यासीले पनि त्यही तलाउमा पानी पिए। 
त्यसपछि ती आत्मदेव ब्राह्मणले ती संन्यासीको नजिकै गएर उनका पाडमा दढोगे अनि लामो सास 
फेर्दै उनका अगाडि उभिए। 


यतिरुवाच संन्यासीले भने 
कथं   .  ५   
कथं रोदिषि विप्र त्वं काते चिन्ता बलीयसी । 
वद् त्वं सत्वरं मह्यं स्वस्य दुःखस्य कारणम् ॥ २६॥ 


पदार्थ बलीयसी  ठलो स्वस्य  आफ्नो 
विप्र  हे ब्राह्मण चिन्ता  चिन्ता दुःखस्य  दुःखको 
त्वं  तिमी काके कारणम्  कारण 
कथं  किन त्वं  तिमी वद्  भन 

रोदिषि  रन्छी सत्वरं  चांडे 

ते तिम्रो मह्यं  मलाई 


ताक्यार्थ हे ब्राह्मण ! तिमी किन रोदरहेका छौ ? तिमीलाई त्यस्तो कुन टठुलो चिन्ताले सताएको 
छ? चांडे नै तिमी मलाई आफ्नो दुःखको कारण भन। 


रामालन्दी दीका 


६९५० 


पद्मपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य 


अध्याय 


ब्राह्मण उवाच ब्राह्मणले भने 

किं नवीमि ऋषे दुःखं पू्वंपापेन संचितम् । 

मदीयाः पू्वैजास्तोयं कवोष्णमुपभुञ्जते ॥ २७॥ 
मदतं नैव गृह्णन्ति प्रीत्या देवा द्विजातयः । 

प्रनादुःखेन शुन्योऽहं प्राणांस्यक्तुमिहागतः ॥ २८ ॥ 
धिग् जीवितं प्रजादीनं धिग् गृहं च प्रजां विना । 
धिग् धनं चानपत्यस्य धिक् कुलं संततिं विना ॥ २९॥ 


पदढार्थ 

ऋषे  हि ऋषि 

पूव॑पापेन  पूर्वजन्मका पापले 
संचितम्  जम्मा भएको 
दुम्खं  दुःख 

किंके 

वीमि  भनौँ 

मदीयाः  मेरा 

पूर्वजाः  पूर्वजहरू 
कवोष्णम्  तातो 

तोयं  जल 

उपमुञ्जते  पि्ंछन् 
देवाः  देवताहरू 


द्विजातयः  ब्राह्मणहरू जीवितं  जीवन 
मदतं  मैले दिएको वस्तु धिक्  धिक्कार छ 
प्रीत्या  प्रेमपूर्वक गृहं च  घर पनि 


न एव गृह्णन्ति  स्वीकार गर्देनन्धिक्  धिक्कार छ 
प्रजादुःखेन  सन्तान नभएको प्रजां विना  सन्तानविना 


दुःखले अनपत्यस्य  सन्तान रहितको 
शून्यः  शून्यताको अनुभव गर्ने घनं  धन 

अहं  म धिक्  धिक्कार छ 

प्राणान्  प्राण संततिं विना  सन्तानविना 
त्यक्तुम्  त्याग गर्न कुलं च  कुल पनि 

इह  यहां धिक्  धिक्कार छ 


आगतः  आएको दु 
प्रनाहीनं  सन्तान रहित 


ताक्यार्थ हे ऋषि ! मेरो पूर्वजन्मको पापले सच्चित दुःखको म॒ कति वर्णन गरू। मेरा 
पितापुर्खाहरू मेले दिएको जल तर्पणलाई चिन्ताजनित सासले तातो पोल्ने अनुभव गरी 
पिरछन्। देवता र ब्राह्मणहरू पनि मैले चढाएका वस्तुहरूलाई प्रेमपूर्वक ग्रहण गर्दैनन्। सन्तान 
नहनाका कारणले गर्दा मलाई चारैतिर शून्यताको भान भद्ररहेको छ । त्यसे कारणले गर्दा म यहाँ 
आफ्नो प्राण छोडनका लागि आएको हूँ । सन्तानले रहित भएको जीवन, सन्तान नभएको घर, 
सन्तानविनाको धनसम्पत्ति र निःसन्तान भएको कुललाई पनि धिक्कार छ। 


पाल्यते या मया धेनुः सा वन्ध्या सर्वथा भवेत् 
यो मया रोपितो वृक्षः सोऽपि वन्ध्यत्वमाश्रयेत् ॥ २०॥ 
यत् फलं मदगहायातं तच्च शीघ्रं विनश्यति । 


रामान्दी दीका 


६९५९ 
पदमपुराणस्थ श्रीमद््भागवतमाहात्म्य अध्याय ४ 
    भ जीवितेन  
निभाग्यस्यानपत्यस्य किमतो जीवितेन मे ॥ ३१ ॥ 


इत्युक्त्वा स रुरोदोच्चैस्तत्पाश््वं दुःखपीडितः। 
तदा तस्य यतेदिचत्ते करुणाभूद् गरीयसी ॥ ३२॥ 


पदढार्थ अवस्थामा उक्त्वा  भनेर 

मया  मद्रारा आश्रयेत्  पुग्छ दुःखपीडितः  दुःखले पीडित 
या जुन मदुगरहायातं  मेरो घरमा भएका 

धेनुः  गाई आद्पुगेको सः  उनी 

पाल्यते  पालिन्छ यत्  जुन तत्पाश्वं  वी संन्यासीका 
सा  त्यो गाई फलं  फल हुन्छ नजिकमा 

स्व॑था  स्च तत् च  त्यो पनि उच्चैः  उच्च स्वरले 
वन्ध्या  नव्याउने सीघ्रं  चांडे रुरोद  रुन थाले 

भवेत्  हन्छ विनयति  नष्ट हुन्छ कुहिन्छ तदा  त्यस वेला 

यः  जुन अतः  त्यसकारण तस्य  ती 

वृक्षः  रुख निभांग्यस्य  अभागी यतेः  संन्यासीको 

मया  मद्रारा अनपत्यस्य  सन्तानरहित चित्ते  चित्तमा 

रोपितः  रोपिन्छ मे जीवितेन  मैले बाँचेर गरीयसी  ठलो 

सः अपि  त्यो पनि किम्  के काम करूणा  दया 
वन्ध्यत्वम्  फल नलाग्ने इति  यसो अभूत्  उत्पनन भयो 


वाक्यार्थ मैले घरमा पालेको गाई पनि कटहिल्यैे व्या्ददेन, मेले आपफ्ना बरगँचामा रोपेको 
फलपूलका रुखमा कटहिल्यै फल लाग्देन, मेरो घरमा ल्यादइएको फल समेत चांडे नै कुहिएर 
जान्छ, त्यसकारण अभागी र सन्तानरहित मेले बांँचेर के काम भन्दै दुःखले पीडित भएका ती 
आत्मदेव ब्राह्मण संन्यासीका अगाडि डाँको छोडेर रुन थाले। त्यो देखेर ती संन्यासीको मनमा 
ज्यादे दया जाग्यो । 


तदुभालाक्षरमालां च वाचयामास योगवान् । 
सर्व ज्ञात्वा यतिः पञ्चाद् विप्रमूचे सविस्तरम् ॥ ३३॥ 


पदार्थ वाचयामास  पटे विप्रम्  ब्राह्मणलाई 
योगवान्  योगनिष्ठ ती सवं  सबै सविस्तरम्  विस्तारपूर्वक 
संन्यासीले ज्ञात्वा  बुफेर उत्वे  भने 


तदुभालाक्षरमालां च  ती पश्चात्  पछि 
ब्राह्मणको निधारको रेखा पनि यतिः  संन्यासीले 
वाक्यार्थ योगनिष्ठ ती संन्यासीले ब्राह्मणको निधारको रेखा राम्रोसंग पढेर सबै कुरा बुरे। 


रामानन्दी दीका 


६९५२ 
पद्मपुराणस्थ श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय 
त्यसपछि उनले ती ब्राह्मणलाई विस्तारपूर्वक भने । 

यतिरुचाच संन्यासीले भने 

मुञ्चाज्ञानं प्रजारूपं बलिष्ठा कमणो गतिः। 

विवेकं तु समासाद्य त्यज संसारवासनाम् ॥ ३४ ॥ 


पदार्थ कमणः  कर्मको समासाय  प्राप्त गरेर 
प्रजारूपं  सन्तानप्राप्तिरूप गतिः  गति संसारवासनाम् तु  संसारको 
अज्ञानं  अज्ञानलाई बकिष्ठा  प्रबल छ वासनालाई चाहं 

मुञ्च  छाडिदेऊ विवेकं  विवेकलाई त्यज  छाडिदेऊ 


ताक्यार्थ सन्तान पाउने मोहलाई छाडिदेऊ, कर्मको गति प्रबल छ, विवेकी बनेर संसारको 
वासनालाई छाडिदेऊ । 


शुणु विप्र मया तेऽद्य प्रारब्धं तु विलोकितम् । 
सप्तजन्मावधि तव पुत्रो नैव च नैव च ॥ २५॥ 


विप्र  हे ब्राह्मण विलोकितम्  हेरियो पुत्रः  छोरो सन्तान 
मया  मद्रारा रणु  सुन नएवच  हदेनने 
अद्य  आज सप्तजन्मावधि तु  सात नए च  हदेनने 
ते तिस्रो जन्मसम्म पनि 

प्रारब्धं  प्रारब्ध तव  तिग्रो 


ताक्यार्थ हे ब्राह्मण मेले तिम्रो प्रारब्ध हर सात जन्मसम्म तिम्रो कुनै पनि सन्तान हुने सम्भावनै 
कैन । 


संततेः सगरो दुःखमवापाद्गः पुरा तथा । 
रे मुञ्चाद्य कुटुम्बाशां संन्यासे सवथा सुखम् ॥ ३६॥ 


पदार्थ  त्यस्तै इच्छा 

पुरा  पहिला अर्धः  अङ्ग राजाले दुःख मुञ्च  त्याग 

सगरः  सगर राजाले पाए संन्यासे  संन्यासमा 
संततेः  सन्तानका कारणले रे  हे ब्राह्मण स्वंथा  सवै दुष्टिकोणले 
दुःखम्  दुःख अद्य  आज सुखम्  सुख छ 

अवाप  पाए कुदटुम्बाशां  सन्तान प्राप्त गर्ने 


वाक्यार्थ पहिला राजा सगरले र राजा अङ्गले पनि सन्तानका कारणबाट दुःख पाएका थिए, 
अतः सन्तान प्राप्त गर्ने इच्छा छाडिदेऊ, संन्यासमा नै सबे दृष्टिकोणले सुख छ। 


रामालन्दी दीका 


६९५२ 
पद्मपुराणस्थ श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय ४ 
ब्राह्मण उवाच ्राह्मणले भने 
सत ५   अ     
विवेकेन भवेत् किं मे पुत्रं देहि बलादपि । 
नो चेत् त्यजाम्यहं प्रार्णस्त्वदमरे शोकमूच्छितः ॥ ३७ ॥ 


पदढार्थ ।  छोरा अहं  म 

विवेकेन  विवेकले देहि  दिनुहोस् त्वदग्रे  तपार्ईकै अगाडि 
किं के नो चेत्  यदि सन्तान दिनुभएनप्राणान्  प्राण 

भवेत्  हृन्छ र ? भने त्यजामि  त्यागिदिन्छु 
मे  मलाई रोकमूच्छितः  शोकले मूर्छित 


बलात् अपि  जसरी भए पनि भएर 
ताक्यार्थ विवेकले के हुन्छ र? मलाई त जसरी भए पनि सन्तान दिनुहोस् । यदि सन्तान 
दिनुभएन भने म ॒तपार्ईके अगाडि शोकले मूर्छित भएर आप्नो प्राण छोडिदिन्छु 


पुत्रादिसुखदहीनोऽयं संन्यासः शुष्क एव हि । 
गृहस्थः सरसो रोके पुत्रपोत्रसमन्वितः ॥ ३८ ॥ 


पदार्थ संन्यासः  संन्यास पुत्रपोत्रसमन्वितः  छोरा र 
पत्रादिसुखहीनः  पुत्र आदिका हि  निश्चय नै नातिहरूले युक्त भएको 
सुखले रहित भएको शुष्कः एव  नीरस ने हुन्छ गृहस्थः  गृहस्थ आश्रम 
अयंयो लोके  यस लोकमा सरसः  रसिलो ह॒न्छ 


ताक्यार्थ पुत्र आदिका सुखले रहित हुने भएकाले संन्यास आश्रम शुष्क हुन्छ । छोरा र 
नातिहरूको सुखले युक्त भएको गृहस्थ आश्रम सरस हुन्छ । 


इति विप्राग्रहं दुष्ट्वा प्रा्वीत् स तपोधनः । 
चित्रकेत॒गंतः कष्टं विधिरेखविमाजनात् ॥ ३९॥ 


पदार्थ सःती लेखलाई मेटाउने कोसिस 
इति  यस प्रकारको तपोधनः  तपस्वी संन्यासीले गरेको हुनाले 

विप्राय्रहं  ब्राह्मणको हठलाई परा्वीत्  भने चित्रकेतुः  राजा चित्रकेतुले 
दुष्ट्वा  देखेर विधिरेखविमाजंनात्  विधिको कष्टं गतः  दुःख पाए 


ताक्यार्थ यस प्रकारको ब्राह्मणको हठ देखेर ती तपस्वी संन्यासीले विधाताको लेखलाई 
हटाउने प्रयास गर्दा राजा चित्रकेतुले ठुलो कष्ट भोगनुपरेको कुरा ती ब्राह्मणलाई बताए । 


न यास्यसि सुखं पुत्राद् यथा देवहतोद्यमः। 
अतो हठेन युक्तोऽसि द्यधिनं किं वदाम्यहम् ॥ ४०॥ 
यानान दीका 


६९५४ 


पद्मपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय ४ 
पदार्थ न यास्यसि  प्राप्त गन्छिनौ अथिनं  याचकको रूपमा 
देवहतोद्यमः  भाग्यले ठगिएको।अतः हि  त्यसैले रहेका तिमीलाई 

व्यक्तिको प्रयास हठेन  हटले किं के 

यथा  जस्तै युक्तः  युक्त भएका वदामि  भन् 

पुत्रात्  छोरा सन्तानबाट असि  छौ 

सुखं  सुख अहम्  म 


ताक्यार्थ भाग्यले ठगिएको व्यक्तिले गरेको कुनै पनि प्रयास सफल नभएै सन्तानबाट 
तिमीलाई सुख मिल्नेठैन, तिमी अत्यन्त ही रहेषछछी, याचकका रूपमा रहेका तिमीलाई म के भन ? 


तस्याग्रहं समालोक्य फलमेकं स दत्तवान् । 
इदं भक्षय पत्न्या त्वं ततः पुत्रो भविष्यति ॥ ५९१॥ 


पढार्थ एकं  एडटा पत्न्या  पत्नीलाई 

तस्य  ती ब्राह्मणको फलम्  फल भक्षय  खुवाऊ खान देऊ 
आग्रहं  आग्रहलाई दत्तवान्  दिए ततः  त्यसपछि 
समालोक्य  देखेर त्वं  तिमी पुत्रः  छोरो 

सः  ती संन्यासीले इदं  यो फल भविष्यति  हुनेछ 


वाक्यार्थ ब्राह्मणको आग्रहलाई देखेर ती संन्यासीले एउटा फल ब्राह्मणलाई दिदे भने तिमी 
यो फल पत्नीलाई खुवाऊ, त्यसपचछ्छि तिमीलाई छोरो प्राप्त हुनेछ । 


सत्यं शोचं दया दानमेकभक्तं तु भोजनम् । 
वषांवधि स्तिया कायं तेन पुत्रो ऽतिनिमंलः ॥ ४२॥ 


पदढार्थ द्या  दया कार्य  गर्न 

स्त्रिया  तिग्री पत्नीद्रारा दानम्  दान तेन  त्यसले 

वषांवधि  एक वर्षसम्म एकभक्तं तु  दिनमा एक पटक अतिनिमंलः  अत्यन्त शुद्ध 
सत्यं  सत्य भाषण मात्र स्वभाव भएको 

शोचं  पवित्रता भोजनम्  भोजन पुत्रः  छोरो जन्मने 


ताक्यार्थ तिभ्री पत्नीले एक वर्षसम्म सत्यभाषण, पवित्रता, दया र दान गर्दै दिनमा एक पटक 
मात्र भोजन गर्नू। यसरी नियम पालन गनलि अत्यन्त राम्रो स्वभाव भएको छोरो जन्मने । 


एवमुक्त्वा ययो योगी विप्रस्तु गृहमागतः । 
पत्न्याः पाणो फलं दत्त्वा स्वयं यातस्तु कुत्रचित् ॥ ४३॥ 


पदार्थ उक्त्वा  भनेर ययो  गए 
एवम्  यसो योगी  योगी विप्रः तु  ब्राह्मण चाहं 


रामान्दी दीका 


९९. 


पद्मपुराणस्थ श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय ४ 
गृहम्  घर पाणो  हातमा स्वयं तु  आफू चाहिं 

आगतः  आए फलं  त्यो फल कुत्रचित्  कतै 

पत्न्याः  पत्नी धुन्धुलीको दत्वा  दिएर यातः  गए 


वाक्यार्थ यसो भनेर संन्यासी गएपचछ्छि ती ब्राह्मण घरतिर फके । घरमा आणएर आफ्नी पत्नीका 
हातमा संन्यासीबाट प्राप्त भएको फल दिएर उनी कतैतिर गए । 


तरुणी कुटिला तस्य सख्यग्रे च रुरोद ह । 

अहो चिन्ता ममोत्पन्ना फलं चाहं न भक्षये ॥ ४४॥ 
फलभक्षेण गर्भ॑ः स्याद् गर्भेणोदरवृद्धिता । 

स्वल्पभक्षं ततोऽशक्तिगृहकार्य कथं भवेत् ॥ ५५॥ 


पदार्थ उत्पन्ना  उत्पन्न भयो स्वल्पभक्षं॑ त्यसपछि थोर 
तस्य  ती ब्राह्मणकी अहं  म खानुपर्न हुन्छ 

कुटिला  कपटी स्वभावकी फलकं  फल ततः  त्यसपछि 

तरुणी च  युवति पत्नी चाहं न भक्षये  खान्तं अशक्तिः  शक्ति कम हुन्छ 
सख्यग्रे  साथीका अगाडि फलभक्षेण च  फल खानाले त गृहकार्यं  घरको कामकाज 
रुरोद् ह  रुन लागिन् गभः  गर्भ कथं  कसरी 

अहो  अहो । स्यात्  रहन्छ भवेत्  होला गर्म सकिएला 
मम  मेरो ममा गर्भेण  गर्भ रहेमा 

चिन्ता  चिन्ता उदरवृद्धिता  पेट बद्छ 


ताक्यार्थ ती ब्राह्मणकी कुटिल स्वभावकी युवति पत्नीले आपफ्नी साथीका अगाडि रदे भन्न 
लागिन् मलाई ठलो चिन्ताले सतादरहेको छ, म यो फल खान्नँ, यो फल खाँ भने मेरो गर्भ 
रहने, गर्भ ॒रहेपछि पेट बदृनेछ, खान रुचि कम हुनेछ, भोजन कम भएपचछि शरीरमा तागत 
घटने, शरीरमा तागत कम भएपचछि घरको कामकाज कसरी गर्न सकिएला र ? 


दैवाद् धारी ्रजेद् ग्रामे पलायेद् गर्भिणी कथम् । 
शुकवन्निवसेद् गभ॑स्तं कुक्षेः कथमुत्सृजेत् ॥ ४९॥ 
तिर्यक् चेदागतो गभ॑स्तदा मे मरणं भवेत्। 

प्रसूतो दारुणं दुःखं सुकुमारी कथं सहे ॥ ४७॥ 


पदढार्थ व्रजेत्  आयो भने गभः  गर्भ 

देवात्  दैववश गभिणी  गर्भिणी शुकवत्  श्रीशुकदेव 
घाटी  डँकाहरूको समूह कथम्  कसरी निवसेत्  बस्ला 

ग्रामे  गामा पलायेत्  भाग्ली तं  त्यसलाई 


रामालन्दी दीका 


६९५६ 


पद्मपुराणस्थ श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय ४ 
कथम्  कसरी चेत्  भने दारुणं  असह्य 

कुक्षेः  पेटबाट तदा  त्यस वेला दुःखं  दुःख 

उत्सृजेत्  बाहिर निकाल्ली मे  मेरो सुकुमारी  कोमल अङ्ग भएकी 
गभः  गर्भमा रेको बच्चा मरणं  मृत्यु मेले 

तिक्  तेर्सो परेर भवेत्  होला कथं  कसरी 

आगतः  बाहिर आयो प्रसूतो  प्रसव अवस्थामा सहे  सहन सकुला 


ताक्यार्थ देववश डांकाहरूको समूह गार्द॑मा आयो भने म कसरी भागुंला, श्रीशुकदेवजी ैँ गर्भ 
पेटमा ने धरे कालसम्म बस्यो भने त्यस गर्भलाई पेटबाट कसरी निकाल्ने होला ? यदि गर्भ टेढो 
भएर बाहिर निक्ल्यो भने म॒ अवश्य पनि मर्नष्कु। प्रसवकालको असह्य दुःखलाई सुकुमारी मेले 
कसरी सहन गर्ने होला ? 


मन्दायां मयि सर्वस्वं ननान्दा संहरेत् तदा । 
सत्यशोचादिनियमो दुराराध्यः स दश्यते ॥ ४८ ॥ 


पदार्थ स्वंस्वं  घरको सबै सम्पत्ति सत्यशोचादिनियमः  सत्य, 
 प 

मयेम संहरेत्  लैजालान् शोच आदि नियम पनि 

मन्दायां  दुर्बल भएपच्छि तदा  त्यस वेला दुराराध्यः  पालन गर्न कठिन 

ननान्दा  नन्दहरूले सःत्यो दुश्यते  देखिन्छ 


ताक्यार्थ म दुर्बल भएपचछछि नन्दहरूले मेरो घरका सम्पूर्ण श्रीसम्पत्ति लैजालान्। सत्य, शौच 
आदि नियमहरूको पालन गर्न पनि मलाई कठिन हुनेछ । 


लालने पालने दुःखं प्रसूतायाश्च वतते । 

वन्ध्या वा विधवा नारी सुखिनी चेति मे मतिः ॥ ४९॥ 
पदढार्थ वतेते  हन्छ सुखिनी च इति  सुखी हो भन्ने 
प्रसूतायाः  सुत्केरीलाई वन्ध्या  बच्चा नजन्माएकी मे  मेरो 
लालने पालने च  बच्चाको विधवा वा  अथवा विधवा मतिः  विचार छ 
लालनपालनमा पनि भएकी 
दुःखं  दुःख नारी  नारी 
ताक्यार्थ बच्चा जन्माएपच्छि सुत्केरीलाई त्यसको पालनपोषण आदिमा पनि निकै ने दुःख 
हुन्छ । वन्ध्या अथवा विधवा नारी नै सुखी हो भन्ने मेरो विचार छ। 


एवं कुतकंयोगेन तत्फलं नेव भक्षितम् । 
पत्या पृष्टं फट भुक्तं भुक्तं चेति तयेरितम् ॥ ५०॥ 


 ९ 


पदार्थ एवं  यस प्रकारको कुतकंयोगेन  कुतर्क गरेर 


रामान्दी दीका 


६ 


पदमपुराणस्थ श्रीमद््भागवतमाहात्म्य अध्याय ४ 
तत्फलं  त्यो फल फलं भुक्तं  फल खायौ भनेर भुक्तं इति च  खादयो भनी 
भक्षितम् एव न  खाइनन् नै पृष्टं  सोष्दा ईरितम्  बताइयो 

पत्या  पतिले तया  उनद्रारा 


वाक्यार्थ  यस प्रकारका कुतर्कहरू गरेर उनले त्यो फल खाइनन्। तिमीले फल खायौ त? 
भनेर पतिले सोध्दा उनले खाए भनेर उत्तर दिन् । 


एकदा भगिनी तस्यास्तदुगृहं स्वेच्छयागता । 
तदग्रे कथितं सवं चिन्तेयं महती हि मे ॥ ५९॥ 


पदार्थ तदगृहं  उनको घरमा इयं हि  योन 
एकदा  एक दिन आगता  आडइन् मे  मेरो 

तस्याः  उनकी तदग्रे  ती बहिनीको अगाडि महती  इलो 
भगिनी  बहिनी सवं  सबै कुरा चिन्ता  चिन्ता हो 


स्वेच्छया  आपन इच्छाले कथितं  भनिन् 
ताक्यार्थ एक दिन ती धुन्धुलीकी बहिनी आफ्नै इच्छले दिदीको घरमा आइन् । बहिनीसंँग 
धुन्धुलीले आपफ्ना सम्पूर्ण कुरा बताडइन् र यो मेरो ठलो चिन्ताको विषय बनेको छ भनिन्। 


दुबला तेन दुःखेन ह्यनुजे करवाणि किम्। 
साबवीन्मम ग्भाँऽस्ति तं दास्यामि प्रसूतितः॥ ५२॥ 


पढार्थ किम्  के अस्ति छ 

तेन  त्यो करवाणि  गरौँ प्रसूतितः  बच्चा जन्मिएपछ्ि 
दुःखेन  दुःखले सा  उनले तं  त्यो बच्चा 

दुबला हि  बलहीन हदे गएकी।अबवीत्  भनिन् दास्यामि  तपाईलाई दिनेषु 
दु मम  मेरो 

अनुजे  हे बहिनी म गभः  गर्भ रहेको 


ताक्यार्थ हे बहिनी ! त्यस दुःखले गर्दा म ज्यादै दुर्बल भएकी दु, त्यसकारण म के गरू 
दिदीले यसो भनेपचछ्ि उनकी बहिनीले भनिन् दिदी मेले गर्भधारण गरेकी द्रु, बच्चा जन्मेपच्छि 
त्यो बच्चा म तपाईलाई दिर्दला । 


तावत्कारं सगर्भव गुप्ता तिष्ठ गृहे सुखम् । 
वित्तं त्वं मत्पतेय॑च्छ स ते दास्यति बारखुकम् ॥ ५३॥ 


पढार्थ सगां इव  गर्भधारण गरेकी गृहे  घरमा 
तावत्काखं  त्यस समयसम्म मजस्ती भएर गुप्ता  गुप्त रूपले 
सुत्केरी नहुन्जेल सुखम्  सुखपूर्वक तिष्ठ  बस्नुहोस् 


रामाढन्दी दीका 


६९५८ 


पद्मपुराणस्थ श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय ४ 
त्वं  तपाई यच्छ  दिनुहोस् बाककम्  बालक 

मत्पतेः  मेरा पतिलाई सः  उहांले दास्यति  दिनुहुनेछ 

वित्तं  सम्पत्ति ते  तपारईलाई 


ताक्यार्थ म सुत्केरी नहन्जेलसम्मका लागि गर्भधारण गरेको बहाना गरेर तपाई गुप्त रूपले 
आपने घरमा सुखपूर्वक बस्नुहोस्। म सुत्केी भएपच्छि मेरा श्रीमानूलाई धन दिनुहोस्, उहाँले त्यो 
बालक तपाईलाई दिनुहुने । 


अ ३ श  भ   
षाण्मासिको मृतो बाल इति रोको वदिष्यति । 
तं बार पोषयिष्यामि नित्यमागत्य ते गृहे ॥ ५४ ॥ 


पढार्थ वदिष्यति  भन्ने गृहे  घरमा 

षाण्मासिकः  छ महिनाको तं  त्यो आफ्नो आगत्य  आणएर 

बालः  बालक बालं  बालकलाई पोषयिष्यामि  पालनपोषण 
मृतः इति  मय्यो भनेर नित्यम्  सं गर्नु 

त प तपाईको 

लोकः  समाजले ते  तपाईको 


ताक्यार्थ छ महिनामा नै जन्मिएको महिना नपुगी जन्मिएको मेरो आफ्नो बालक मय्यो भनेर 
लोकमा भनौँला र लोकले त्यही भने । म चाहं आपफूबाट जन्मिएको त्यस बालकलाई तपाईको 
घरमा आएर पालनपोषण गरौँला । 


 .  र   क्षार्थं 
फलमपंय घेन्वे त्वं परीक्षाथ तु साम्प्रतम् । 
तत्तदाचरितं स्वं तथेव स्वीस्वभावतः ॥ ५५॥ 


पदार्थ घेन्वे  गार्ईलाई सर्वं  सवै 

त्वं  तपाई अपंय  दिनुहोस् तथा एव  त्यस्तै नै बहिनीले 
साम्प्रतम्  अहिले स्त्रीस्वभावतः  स्त्रीस्वभावका भनेजस्तै नै 

परीक्षाथं  परीक्षणका लागि कारण धुन्धुलीद्रारा आचरितं  गरियो 

फलम् तु  फल चाहं तत्तत्  त्योत्यो काम 


वाक्यार्थ परीक्षणका लागि त्यो फल गाईलाई खान दिनुहोस् भनेर बहिनीले भनेपच्छि धुन्धुलीले 
पनि स्त्रीस्वभावको कारणले बहिनीले भनेबमोजिम ने गरिन्। 


अथ कालेन सा नारी प्रसूता बालकं तदा । 
जनको न  धुन्धुटी   न्भ 

आनीय जनको बालं रहस्ये धुन्धुलीं ददो ॥ ५६॥ 

तया च कथितं भत्रे प्रसूतः सुखमभंकः। 

लोकस्य सुखमुत्पन्नमात्मदेवप्रजोद्यात् ॥ ५७ ॥ 


पदार्थ अथ  यसपचछछि कालेन  समय बित्दै गएपचछ्छि 
राठान टीका 


६९५९ 


पद्मपुराणस्थ श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय ४ 
सा नारी  ती धृन्धुलीकी रहस्ये  एकान्तमा कथितं  भनियो 

बहिनीले घुन्धुलीं  धुन्धुलीलाई आत्मदेवप्रजोद्यात्  

बारुक  छोरोलाई ददो  दिए आत्मदेवको सन्तान जन्मिएको 
प्रसूता  जन्माइन् तया  ती धुन्धुलीद्रारा हुनाले 

तदा  त्यस वेला भत्रे च  पति आत्मदेवलाई लोकस्य  समाजका 

जनकः  त्यस बालकका चाहं मानिसहरूमा 

नाबुले सुखम्  सुखपूर्वक सुखम्  सुख 

बाटं  बालकलाई अभ॑कः  बालक उत्पन्नम्  उत्पन्न भयो 
आनीय  ल्याएर प्रसूतः  जन्मियो भनेर 


वाक्यार्थ त्यसपछि समय बित्दे गएपचछ्ि धुन्धुलीकी बहिनीले बच्चा जन्माइन् । त्यस बालकका 
नाबुले बालक ल्याएर एकान्तमा धुन्धुलीलाई दिए । धुन्धुलीले आफ्ना पति आत्मदेवलाई बालक 
सुखपूर्वक जन्मियो भनेर बताइन्। आत्मदेवका घरमा बालक जन्मेको कुरा सुनेर आत्मदेवका 
इष्टमित्र, छरकिमेकी समेत प्रसननन भए। 
ददो दानं द्विजातिभ्यो जातकमं विधाय च। 
गीतवादित्रघोषोऽभूत् तदुद्ारे मङ्गलं बहु ॥ ५८ ॥ 


पदार्थ दानं  दान गीतवादित्रघोषः  गान 
जातकमं  जातकर्म बच्चा ददौ  दिए बजानको आवाज 
जन्मिएपछ्छि गरिने कर्म तदुदयारे च  ती आत्मदेवका अभूत्  उत्पन्न भयो 
विधाय  गरेर घरमा पनि 


द्विजातिभ्यः  ब्राह्मणहरूलाई बहु मङ्गलं  ज्यादै मङ्गलमय 
वाक्यार्थ त्यसपछि ती आत्मदेवले आफ्नो छोराको जातकर्म संस्कार गराएर ब्राह्मणहरूलाई दान 
दिए, उनका घरमा गाउनेबजाउने काम र अरू माङ्गलिक कार्यहरू पनि सम्पन्न भए। 


भुंरमेऽ्रवीद् वाकयं स्तन्यं नास्ति कुचे मम । 
अन्यस्तन्येन निदुग्धा कथं पुष्णामि बाठकम् ॥ ५९॥ 
मत्स्वसुङच प्रसूताया मृतो बालस्तु वतते । 
तामाकायं गृहे रक्ष सा तेऽभ॑ पोषयिष्यति ॥ ६०॥ 


पढार्थ कुचे  स्तनमा अन्यस्तन्येन  अरूको दुध 
भतुंः  आफ्ना पतिका स्तन्यं  दुध खुवाएर 

अग्रे  अगाडि न अस्ति  छैन आदेन बालकम्  बालकलाई 

मम  मेरो निदुग्धा  दुध नआएकी मैले कथं  कसरी 


रामालन्दी दीका 


६९६० 


पद्मपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय ४ 
पुष्णामि  पालनपोषण गर्न बालः  बालक सातु  उनले चाहं 

होला मृतः  मेको ते  तपाईको 

वाक्यं  यो कुरा वतेते  छ अभ  बालकलाई 

अन्वीत्  भनिन् ताम्  उनलाई पोषयिष्यति  पालनपोषण 
प्रसूतायाः  सुत्केरी भएकी गृहे  घरमा गर्नछ्िन् 

मत्स्वसुः च  मेरी बहिनीको ।आकायं  बोलाएर 

चाहं रक्ष  पाल्नुहोस् 


ताक्यार्थ ती धुन्धुलीले आप्ना पतिसंग भनिन् मेरो स्तनबाट दुध आएन, मेरी बहिनी सुत्केरी 
भएकी छन्, तर उनको जन्मिएको बच्चा मयो रे। बहिनीलाई बोलाएर हाम्रो घरमा पाल्नुहोस् र 
उनैले दुध खुवाएर तपाईको छोराको पालनपोषण गर्नैछ्िन् । 


पतिना तत्कृतं सर्व पुत्ररक्षणहेतवे । 
पुत्रस्य धुन्घुकारीति नाम मात्रा प्रतिष्ठितम् ॥ ६१ ॥ 


पदढार्थ तत् स्वं  त्यो काम पत्नीले पुत्रस्य  छोरोको 

पतिना  उनका पतिद्रारा भनेअनुसार सबै धुन्घुकारी इति  धुन्धुकारी भन्ने 
पत्ररक्षणहेतवे  छोराको रक्नाकाकृतं  गरियो नाम  नाम 

लागि मात्रा  आमा धुन्धुलीद्रारा प्रतिष्ठितम्  राखियो 


ताक्यार्थ आफ्नो छोराको रक्षाका लागि धुन्धुलीका पति आत्मदेवले आप्नी पत्नीले भनेअनुसार 
ने सबै काम गरे। धुन्धुलीले आफ्नो छोराको नाम धुन्धुकारी राखिन्। 


त्रिमासे निगते चाथ सा धेनुः सुषुवेऽभंकम् । 
सवां्गसुन्दरं दिव्यं निमंलं कनकप्रभम् ॥ ६२॥ 
दुष्ट्वा प्रसन्नो विप्रस्तु संस्कारान् स्वयमादधे । 
मत्वाश्चयं जनाः सवे दिदुक्षा्थं समागताः ॥ ६३॥ 


पढार्थ दिव्यं  दिव्य विप्रः तु  ब्राह्मण आत्मदेवले 
अथ  यसपचछि निमंलं  निर्मल चाहं 

त्रिमासे निगते  तीन महिना कनकप्रभम्  सुनको जस्तो स्वयम्  आफैले 

बितेपछि कान्ति भएको संस्कारान्  जातकर्म आदि 
सा धेनुः च  फल खान अर्भकम्  बालकलाई संस्कारहरू 

दिइृएकी ती गारईले पनि सुषुवे  जन्माइन् आदधे  गरे 

सवा्गसुन्दरं  सवै अङ्ग सुन्दर दुष्ट्वा  त्यो देखेर आश्चयं  आश्चर्य 

भएको प्रसन्नः  खुसी भएका मत्वा  मानेर 


रामालन्दी दीका 


६९६१ 


पद्मपुराणस्थ श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय 
सर्वे  सबै दिदक्षाथं  हैर्नका लागि 
जनाः  मानिसहरू समागताः  आए 


ताक्यार्थ तीन महिना वितेपछि फल खान दिइएकी ती गाईले स्वङ्ग सुन्दर, दिव्य, निर्मल, 
सुनको जस्तो कान्ति भएको एउटा मनुष्य बालक जन्माइन् । त्यस्तो बालकलाई देखेर आत्मदेव 
अत्यन्त प्रसन्न भए । त्यस बालकलाई सम्पूर्ण जातकर्म संस्कार उनी आफैले गराए। आश्चर्य 
मानेर सब मानिसहरू ठेर्न आए। 


भाग्योदयोऽघुना जात आत्मदेवस्य पश्यत । 

धेन्वा बालः प्रसूतस्तु देवरूपीति कोतुकम् ॥ ६४ ॥ 
न ज्ञातं तद्रहस्यं तु केनापि विधियोगतः। 

गोकर्णं तं सुतं दुष्ट्वा गोकणं नाम चाकरोत् ॥ ६५॥ 


पदार्थ प्रसूतः  जन्माइयो सुतं  छोरालाई 
पश्यत  हेर इतितुयोत गोकणं  गार्ईको जस्तै कान 
अधुना  अहिले कोतुकम्  आश्चर्य हो भएको 


आत्मदेवस्य  आत्मदेवको विधियोगतः  दैव संयोगले दुष्ट्वा  देखेर 
भाग्योदयः  भाग्यको उदय तद्रहस्यं तु  त्यसभित्रको नाम च  नाम पनि 


जातः  भयो रहस्यलाई चाहं गोकणं  गोकर्ण 
धेन्वा  गाईद्रारा केन अपि  कोहीद्रारा पनि अकरोत्  राखे 
देवरूपी ् 

देवरूपी  देवतारूपी न ज्ञातं  जानिएन 

बाः  बालक तंती 


ताक्यार्थ मानिसहरूले आपसमा भनन लागे हिर, अहिले आत्मदेवको भाग्यको उदय 
भएको छ । गाईबाट समेत देवताजस्तो अत्यन्त सुन्दर बालक जन्मेको छ । यो त साहे नै आश्चर्य 
लाग्दो कुरो हो तर दैव संयोगले यो रहस्यलाई कसैले पनि वास्तविक रूपमा जान्न सकेनन्। 
गाईले जन्माएको बालकको कान गाईको जस्तै भएकोले आत्मदेवले ती बालकको नाम गोकर्ण 
राखे। 


   जातो  , , 
कियत्कालेन तो जातो तरुणो तनयावुभो 

  . धुन्धुकारी  

गोकणंः पण्डितो ज्ञानी धुन महाखलः ॥ ६६ ॥ 


पदढार्थ उमो  दुबे गोकर्णः  गोकर्णं 
कियत्कालेन  केटी समय तनयो  छोराहरू पण्डितः  पण्डित 
बितेपचछछि तरुणो  युवक ज्ञानी  ज्ञानी भए 
तो ती जातो  भए धुन्धुकारी  धुन्धुकारी 


रामान्दी दीका 


६९६२ 
पद्मपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय ४ 


महाखलः  ज्यादे दुष्ट भयो 
वाक्यार्थ  केटी समय बितेपछ्छि ती दुबे छोराहरू युवक भए । गोकर्ण चार्हिँ पण्डित र ज्ञानी भए 
भने धुन्धुकारी चाहं ज्यादे दुष्ट भयो । 


स्नानरोचक्रियाहीनो दुरम॑क्षी कोधवधिंतः। 
दुष्परिग्रहकतां च शवहस्तेन भोजनम् ॥ ६७ ॥ 

स सवंजनटेषी ् त 

चोरः सवंजनद्वेषी परवेरमप्रदीपकः। 
लालनायाभंकान् धृत्वा सद्यः कूपे न्यपातयत् ॥ ६८ ॥ 
हिंसकः शस्त्रधारी च दीनान्धानां प्रपीडकः। 
चाण्डालाभिरतो नित्यं पाराहस्तः इवसंगतः ॥ ६९॥ 


पढार्थ परवेरमप्रदीपकः  अरूको नदेख्नेहरूलाई 
स्नानशोचक्रियादीनः  स्नान, घरमा आगो लगाइदिने प्रपीडकः  दुःख दिने 

शौच आदि क्रियाले हीन अभ॑ंकान्  बालकटहरूलाई चाण्डालाभिरतः  

दुभ॑क्षी  अभक्ष्य पदार्थ खाने लालनाय  खेलाउने बहाना चाण्डालहरूसंग विशेष मित्रता 
क्रोघवधिंतः  ज्यादै रिसाहा गरेर राख्ने 

दुष्परिग्रहकतां  खराब धृत्वा  आपूले लिएर नित्यं  सधे 

वस्तुहरूको संग्रह गर्न सद्यः  तुरुन्ते पाशहस्तः  हातमा पाशो 
रावहस्तेन च  मुदकि हातले कूपे  कुवामा लिएर हिंडने 

छोएको पनि न्यपातयत्  फ्यांकिदिन्थ्यो इवसंगतः च  कुकुरहरूलाई 
भोजनम्  खाने गर्दथ्यो हिंसकः  मारकाट गर्न साथमा लिएर हिंडने पनि 
चोरः  चोर रशस्त्रधारी  हातहतियार लिएर गर्दथ्यो 

सवंजनद्वेषी  से हिंडने 


मानिसहरूसंग शत्रुता गर्ने दीनान्धानां  दुःखी र आंखा 

ताक्यार्थ धृन्धुकारी कस्तो थियो भने स्नान, शौच आदि आचरणले रहित, खान नहने कुरा 
खाने, ज्यादै रिसाहा, खराब वस्तुहरूको संग्रह गर्न, मुरदकि हातले छोइएको अन्न पनि खाने, चोरी 
गर्न, सबे मानिसहरूसंग द्वेष गर्न, अककिा घरमा आगो लगाददिने, खेलाउने बहाना गरेर अककिा 
बालकहरू लगेर कुवामा फ्यांकिदिने, मारकाट गर्ने, हातहतियार लिएर हिंडने, दीनदुःखीहरूलाई 
सताउने, चाण्डालहरूसंग विशेष प्रेम राख्ने अनि हातमा पासो लिएर कुकुरहरूलाई अगाडि 
पदछ्डि लगाएर हिंडने गर्वथ्यो । 


तेन वेश्याकुसद्धेन पित्रयं वित्तं तु नाशितम् । 


रामालन्दी दीका 


६९६२ 


पद्मपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय ४ 


एकदा पितरो ताडय पात्राणि स्वयमाहरत् ॥ ७०॥ 


पढार्थ वित्तं तु  धन त स्वयम्  आपै 

तेन  त्यस धुन्धुकारीद्रारा नाशितम्  नष्ट गरियो पात्राणि  घरका भाँडाकुडा 
. न 

वेरयाकुसङ्ेन  वेश्याहरूको एकदा  एक दिन आहरत्  लिएर गयो 
कुसङ्गतले पितरो  बाबु र आमालाई 


पित्र्यं  बाबुले कमाएको ताद्य  पिटेर 

वाक्यार्थ त्यस धुन्धुकारीले वेश्याहरूसंगको स ङ्गतले गर्दा बाबुले कमाएको सम्पूर्ण धनसम्पत्ति 
खर्च गरेर सक्यो। एक दिन उसले आफ्ना बाबुआमा दुबैलाई कुटपिट गरेर घरका सम्पूर्ण 
भाँडाकुडाहरू समेत लिएर गयो । 


 प्रोच्चेर्धनहीनो     
तत्पिता कृपणः प्रोच्चेधनहीनो रुरोद ह । 
वन्ध्यत्वं तु समीचीनं कुपुत्रो दुःखदायकः ॥ ७१॥ 


पदार्थ प्रोच्चैः  ठुलो स्वरले कुपुत्रः  खराब चरित्र भएको 
तत्पिता  धुन्धुकारीका बाबु ह रुरोद  निश्चय नै रुन लागे छोरो 

आत्मदेव वन्ध्यत्वं तु  स्वास्नीमान्छे दुःखदायकः  दुःख दिने हून्छ 
धनहीनः  निर्धन भएर बरु बरी हुन 


कृपणः  ज्यादै दुःखी भएर समीचीनं  ठिक हो 
ताक्यार्थ धुन्धुकारीका बाबु आत्मदेव धनका अभावमा अत्यन्त दुःखी भएर डँको छोडेर रुन 
लागे दुःख दिने चरित्रभरष्ट छोरो पाउनुभन्दा त बरु स्वास्नीमान्छे बांँरी नै हुनु राम्रो हो भनी उनी 
भन्न लागे। 

क्व तिष्ठामि क्व गच्छामि को मे दुःखं व्यपोहयेत्। 

प्राणस्त्यजामि दुःखेन हा कष्टं मम संस्थितम् ॥ ७२॥ 


पदार्थ मे  मेरो संस्थितम्  आदइपयो 
क्व  कहां दुःखं  दुःख दुःखेन  दुःखको कारणले 
तिष्ठामि  बसू व्यपोहयेत्  हराइदेला प्राणान्  प्राण 

क्व  कहाँ हा  अहो त्यजामि  त्याग गर्द 
गच्छामि  जाऊँ मम  ममाथि 

कः  कसले कष्टं  दुःख 


वाव्यार्थ म कहाँ बसूँ ? म कहाँ जाऊ ? कसले मेरो दुःख हटाइदेला । अहिले मलाई ठंलो 
दुःख आदपय्यो । यही दुःखका कारणले म अहिले आफ्नो प्राण त्यागिदिन्टु। 


तदानीं तु समागत्य गोकर्णो ज्ञानसंयुतः। 


रामालन्दी दीका 


६९६४ 


पद्मपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय ४ 


बोधयामास जनकं वैराग्यं परिदरशांयन् ॥ ७३॥ 


पढार्थ तु  गोकर्ण चाहं परिदशंयन्  देखाडदे 
तदानीं  त्यस समयमा समागत्य  आएर जनकं  बाबुलाई 
ज्ञानसंयुतः  ज्ञानसम्पन्न वेराग्यं  वैराग्याको बाटो बोधयामास  सम्णाउन थाले 


ताक्यार्थ त्यस समयमा ज्ञानले परिपूर्ण भएका गोकर्णले त्यहँ आएर वैराग्यको उपदेश गर्दै 
आप्ना बाबु आत्मदेवलाई सम्णाउन थाले। 


असारः खलु संसारो दुःखरूपी विमोहकः। 
सुतः कस्य धनं कस्य स्नेहवाञ्ज्वलतेऽनिशम् ॥ ७४॥ 


पदढार्थ भरिएको र घनं  धन 

संसारः  यो संसार विमोहकः  मानिसलाई मोहमा कस्य  कसको हो 

खदु  निश्चय नै फसाउने किसिमको छ स्नेहवान्  स्नेह गर्न मानिस 
असारः  सारहीन छ सुतः  छोरो अनिशम्  रातदिन 
दुःखरूपी  दुःख नै दुःखले कस्य  कसको हो ज्वरते  जलिरहन्छ 


वाक्यार्थ यो संसार सारहीन छ। दुःख ने दुःखले भरिएको यो संसार मानिसहरूलाई मोहमा 
फसाउने खालको छ। यो नाशवान् र क्षणिक संसारमा छोरा कसको हो र धन कसको हो? 
यसमा स्नेह गर्ने मानिस रातदिन जलिरहन्छ । 


न चेन्द्रस्य सुखं किंचिन्न सुखं चक्रवतिंनः। 
सुखमस्ति विरक्तस्य मुनेरेकान्तजीविनः ॥ ७५॥ 


पढार्थ राजालाई पनि मुनेः  मुनिलाई 
इन्द्रस्य  इन्द्रलाई सुखं न  सुख कैन सुखम्  सुख 
किंचित्  कत्ति पनि विरक्तस्य  विरक्त अस्ति छ 
सुखं न  सुख छैन एकान्तजीविनः  एकान्तमा 


चक्रवतिनः च  चक्रवर्ती बस्ते 
वाक्यार्थ न देवराज इन्द्रलाई सुख छ, न त चक्रवर्ती राजालाई नै सुख छ। बरु सुख त 
एकान्तसेवी विरक्त मुनिलाई छ । 


मुञ्चाज्ञानं प्रनारूपं मोहतो नरके गतिः। 
निपतिष्यति देहोऽयं सवं त्यक्त्वा वनं रज ॥ ७६॥ 


पदढार्थ भन्ने मुञ्च  छडिदिनुहोस् 
प्रजारूपम्  यो मेरो सन्तान हो अज्ञानं  अज्ञानलाई मोहतः  मोहको कारणले गर्दा 


रामान्दरी दीका 


६९६५ 
पद्मपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय ४ 


नरके गतिः  नरकमा वास हुन्छनिपतिष्यति  अवश्य एक दिन त्यक्त्वा  छाडेर 

अयं  यो छुटछ त्यसकारण वनं  वनमा 

देहः  शरीर सवं  सवै त्रन  जानुहोस् 

ताक्यार्थ हे पिताजी! यो मेरो छोरो हो भन्ने मोहलाई छडिदिनुहोस्। मोहक कारणले गर्दा 
मानिसको नरकमा वास हुन्छ । तपाईको यो शरीर त एक दिन अवश्य द्ुटनेछ । अतः यो सारा 
कुरा छोडर वनतिर लाग्नुहोस् । 


तद्वाक्यं तु समाकण्यं गन्तुकामः पिताबवीत्। 

किं कतंब्यं वने तात तत्वं वद् सविस्तरम् ॥ ७७ ॥ 
अन्धकूपे स्नेहपारो बद्धः पङ्गरहं शठः । 

कमणा पतितो नूनं मामुद्धर दयानिधे ॥ ७८ ॥ 


पदार्थ किंके बद्धः  बाँधिएको 

तद्वाक्यं  गोकर्णको यो कुरा कतंन्यं  गर्नपर् पङ्गुः  अपाङ्ग भएर 
समाकण्यं  सुनेर सविस्तरम्  विस्तारपूर्वक अन्धकूपे  अंध्यारो इनारमा 
गन्तुकामः  वन जान चाहेका तत्त्वं  वास्तविक कुरा पतितः  खसेको दु 

पिता तु  गोकर्णका पिता वद्  भन दयानिधे  हे दयाका खानी 
आत्मदेवले चाहं अहं  म नूनं  अवश्य ने 

अनवीत्  भने राठः  मूर्खं माम्  मलाई 

तात हिषछोरा कमणा  कर्मले गर्दा उद्धर  उद्धार गर 

वने  वनमा स्नेहपाशो  मायाको पासोले 


ताक्यार्थ गोकर्णका कुरा सुनेर वन जान तयार भएका आत्मदेवले भने हे छोरा ! मैले वनमा 
गएर के गर्नुपर्छ यो कुरा मलाई विस्तारपूर्वक बताइदेऊ । म॒ आफ्नै कर्मवश स्नेहपाशले बाँधिएको 
मूर्ख हं । यो घररूपी अँध्यारो कुवामा अपाङ्गजस्तो भएर बसेको द्रु । तिमी त दयाका खानी छौ । 
अतः तिमी मेरो उद्धार गर। 


गोकणं उवाच गोकर्णले भने! 
देहेऽस्थिमांसरुधिरेऽभिमतिं त्यज त्वं 
जायासुतादिषु सदा ममतां विमुञ्च । 


परयानिरां जगदिदं क्षणभङ्खनिष्ठं 


वेराग्यरागरसिको भव भक्तिनिष्ठः ॥ ७९॥ 
रालानन्द्री दीका 


६९६६ 


पद्मपुराणस्थ श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय ४ 
पढार्थ जायासुतादिषु  पत्नी र क  प्रत्येक क्षणमा 
त्वं  तपाई छोराखछोरी आदिमा नाशवान् 

अस्थिमांसरुधिरे  हाड, मासु रसदा  सध पर्य  देख्नुहोस् माननुहोस् 
रगतले युक्त ममतां  मेरो भने बुद्धि वेराग्यरागरसिकः  वैराग्यको 
देहे  देहमा विमुञ्च  छडिदिनुहोस् रागले रसिक भएर 

अभिमतिं  म यही हँभने इदं यो भक्तिनिष्ठः  भगवान्को 
बुद्धि जगत्  जगत्लाई भक्तिमा लागिरहने 

त्यज  छडिदिनुहोस् अनिशं  रातदिन भव  हुनुहोस् 


ताक्यार्थ हाड, मासु र रगतले बनेको देहमा म र मेरो बुद्धि नगर्नुहोस् । पत्नी र छोराछोरी 
आदिमा ममता छोडनुहोस्। यो जगत् क्षणभङर हो भने बुणेर दृढ वैराग्यपूर्वक भगवानूमा सदा 
सर्वदा भक्ति गरिरहनुहोस् । 
विवरण मनुष्यको देह अन्नबाट उत्पन्न हुन्छ, अन्नबाट नै बद्दछछ र अन्त्यमा पृथिवीमा नै लीन 
हन्छ । दिह उपचये यो धातुबाट देह शब्द बन्दछ । सर्धैँ घटने र॒बद्ने अथवा परिवर्तन भद्रहने 
स्वभाव भएकाले यसलाई देह भनिएको हो । विचार नगर्नाले मनुष्यदेह राम्रो जस्तो देखिए तापनि 
विचार गरेको खण्डमा यो देहमा राम्रो भन्ने वस्तु केही पनि सिद्ध हदेन । पुरुषले खाएको अन्तको 
केही अंश वीर्य बन्द भने स्त्रीले खाएको अन्तको केटी अंश रज बन्दछ। रज र वीर्यको 
सम्मिश्रणबाट यो देह बन्द । यो भौतिक देहमा हाड, चला, रगत, मासु र बोसौो बाहेक अरू 
कुनै पनि वस्तु फेला पर्दैन। देहलाई शरीर पनि भन्दछन्। शीर्यते तत्त्वज्ञानाद् विनश्यतीति शरीरम् 
अर्थात् तत्वज्ञान भएपचछछि नष्ट हुने भएको हुनाले यसलाई शरीर भनिएको हो । मनुष्य शरीरलाई 
पार्थिव मानिन्छ, किनकि यसमा पृथिवीको मात्रा बढी हृन्छ। जसरी माटोबाट बनेको घडा पछि 
गएर माटोमे मिल्दछ, त्यसै गरी पृथिवीबाट बनेको शरीर पनि पछि गएर पुथिवीमे लीन हृन्छ । 
उत्पन्न हुनुभन्दा पहिले यो शरीर धथिएन, अहिले केही दिनका लागि देखा परेको छ र फेरि केही 
दिनपच्ि यो हरारंछ । जीवका उपाधि भएका स्थूल, सूक्ष्म र कारण यी तीनै वटा शरीरहरू मिथ्या 
हन्। जुन वस्तु अविचारकालमा देखिन्छ अनि विचार गर्दा हराएर जान्छ, त्यसेलाई मिथ्या 
भनिन्छ । उदाहरणका लागि जाग्रत्को स्थूल शरीर र स्थूल शरीरसम्बन्धी स्त्री, पुत्र आदि स्वप्नमा 
देखिंदेनन्, स्वप्नको वासनामय शरीर जाग्रतूमा देखिंदेन, फेरि जाग्रतको स्थूल शरीर र स्वप्नको 
वासनामय शरीर यी दुबे सुषुप्तिमा देखिंदेनन्। परन्तु आत्मा उक्त तीनै अवस्थाहरूमा साक्षीरूपले 
रहेको हुन्छ । जीवको असली स्वरूप त्यही कूटस्थ साक्षीरूप आत्मा हो । 
यसप्रकार स्थूल, सूक्ष्म र कारण यी तीन शरीरहरूबाट आफ़ूलाई अलग गरेर बुभने 
प्रक्रियालाई अन्वयव्यतिरेक पनि भनिन्छ। अन्वय शब्दको अर्थ हनु हो भने व्यतिरेक शब्दको अर्थ 
नहनु हो। के नहूनु ? एक अवस्थामा अर्को अवस्था नहनु व्यतिरेक हो। उक्त तीनवटै 
अवस्थाहरूमा आत्मा हनु अन्वय हो। जस्तै जाग्रतूमा स्वप्न र सुषुप्ति यी दुई अवस्थाहरूको 
अभाव हुन्छ, त्यसै गरी स्वप्नमा जाग्रत् र सुषुप्ति यी दुई अवस्थाहरू हदेनन्। फेरि सुषुप्तिमा 
जाग्रत् र स्वप्न अवस्थाहरू हदेनन् । परन्तु यी तीनवटै अवस्थाहरूमा आत्मा रहिरहन्छ । अनात्मा 
यनान्न्ी ठीक 


६९६७ 
पद्मपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय ४ 


शरीरमा आत्मबुदधि हनु र शरीरसम्बन्धी स्त्री, पुत्र आदिमा ममबुद्धि हनु नै अध्यास हो। अतस्मिन् 
तदबुद्धिरध्यासः अर्थात् जो वस्तु जुन रूपमा कैन, त्यसलाई त्यो रूपले जान्नु नै अध्यास हो । शरीर 
आत्मा होइन, अनात्मा हो । त्यस्तो अनात्मा शरीरलाई आत्मरूपले जान्नु नै अध्यास हो । शरीरमा 
अहंबुद्धि भएपचछ्छि शरीरसम्बन्धी स्त्रीपुत्रादिमा ममबृदधि स्वतः ने हृन्छ । जहाँ धुवाँ हुन्छ त्यहाँं आगो 
हन्छ भने जहाँ जहँ ममनुद्धि हुन्छ त्यहाँ त्यहँ अहंबुद्धि अवश्य हुन्छ । अर्थात्, शरीरमा अहंबुद्धि 
स्त्रीपुत्रादिमा हुने ममबृदधिको कारण हो। जाग्रतूको स्थूल शरीर र स्वप्नको वासनामय शरीरमा 
अहंबुद्धि भएकाले नै जाग्रत् र स्वप्नका पदार्थहरूमा ममबृदधि भएको हो । सुषुप्तिमा अहंबुद्धि 
नभएकाले ममबृदधि पनि हँदेन । यसप्रकार शरीरमा अहंभाव र शरीरसम्बन्धी स्त्रीपुत्रादिमा ममभाव 
ने बन्धनको कारण हुनाले यहाँ गोकर्णले आफ्ना पिता आत्मदेव लाई उपदेश गर्ने प्रसङ्गमा शरीरमा 
आत्मबुदधि र स्त्रीपुत्रादिमा ममबुदधिको परित्यागका लागि विशेष आग्रह गरेका छन् । गीता २। 
७१मा पनि भगवान्ले अर्जुनलाई निर्ममो निरहङ्कारः स शान्तिमधिगच्छति अर्थात् जो व्यक्ति 
अहङड़ार र ममकारले रहित भएर पृथिवीमा विरचण गर्वछ, उसैले शान्तिको अनुभव गर्द भन्दै 
अहङड़ार र ममकारको परित्याग गर्न उपदेश दिनुभएको छ। भगवान्को यस उपदेशबाट पनि 
गोकर्णले आपफ्ना पिता आत्मदेवलाई दिनुभएको उपदेशको पुष्टि हुन्छ । 
आत्मदेवका लागि गोकर्णको अर्को उपदेश हो पश्यानिशं जगदिदं क्षणभङ्गनिष्ठम्, 
अर्थात् हे पिताजी ! तपाई जङ्गलमा गएर बस्दा यो संसार क्षणिक हो भन्ने कुराको निरन्तर चिन्तन 
गर्नुहोला । शास्त्रकारहरूले यो संसार दृष्टनष्ट स्वभाववाला छ भनी बताएका छन्। वस्तुतः यो 
संसार यस्तै प्रतीत हुन्छ । किनकि बाल्यावस्था युवावस्थामा छैन, युवावस्था वृद्धावस्थामा कतेन, 
बितेका दिनहरू फर्केर आडँदेनन्, मेका बाबुलाई फेरि फर्केर आएको कसैले पनि देखेको कैन । 
त्यसकारण संसारका यी सबै वस्तुहरू पानीका फोकाजस्ता हन् । जसरी पानीमा फोका पर्दछन्, 
ती फोकाहरू फेरि तुरन्त फुटिहाल्दछन्, त्यसै गरी संसारका पदार्थहरू केही क्षणका लागि 
देखिन्छन्, फेरि तुरन्त हरादृहाल्दछन् । संसारका सम्पूर्ण पदार्थहरू क्षणिक तथा नाशवान् हुन् भन्ने 
निश्चय भएपच्ि ती पदार्थहरुप्रतिको आसक्ति स्वतः नै हट्दछ । यसप्रकार द्वैतमिथ्यात्वको निश्चय 
हुनेवित्तिके आत्मामा मन स्वतः नै स्थिर हने हूुनाले गोकर्णले आपफ्ना पिता आत्मदेवलाई संसारका 
पदार्थहरूको क्षणिकताको उपदेश गरेका हृन् । 
दुःखको आत्यन्तिक निवृत्ति ने मोक्ष हो। जीवात्मा र परमात्माको एकताको ज्ञानविना 
मोक्ष सम्भव कछैन। त्यस्तो ज्ञानको लागि वैराग्य र भक्ति आवश्यक हुन्छ । त्यसेले यहाँ गोकर्णले 
वेराग्यरागरसिको भव अर्थात् वैराग्यको रागमा रमाउनेवाला हुनुहोस् भनेका छन्। सामान्यतया 
सुख प्राप्त गर्न इच्छलाई राग भनिन्छ । पाँच क्लेशमध्ये राग पनि एडटा क्लेश हो । विषयप्राप्तिको 
चाहनारूप राग नै दुःखको कारण हो। तर भगवतप्राप्तिको चाहनारूप राग भने दुःखको कारण 
हदेन । शाण्डिल्यमुनिले भक्तिको परिभाषा गर्दा सा परानुरक्तिरीश्वरे भनेका छन्। अर्थात् ईश्वरमा 
परमप्रम हुनुलाई नै भक्ति भनिन्छ । त्यस्तो भक्ति रागरूप भएकोले हेय हृन्छ कि भने जिज्ञासाको 
समाधान गर्दै भनिएको छ भगवान्मा आशित भएको हूनाले यो राग दुःखको कारण हदेन। 
हेयो रागत्वात् इति चेन, उत्तमालम्बत्वात् सङ्गवत् अर्थात्, राग भएको हुनाले त्याज्य न हुन्छ भन्ने 
यनन ठक 


६९६८ 
पद्मपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय ४ 


कुरा होइन, त्यसको विषय उत्कृष्ट छ भने त्यो त्याज्य हदेन, सज्जनहरूसंग गरिएको सङ्गत जस्ते। 
त्यसैले यहाँ वैराग्यमा राग गर्नुहोस् भनिएको हो। विगतो रागो यस्मात् विरागः, तस्य भाव 
वैराग्यम्। रागरहित हनु ने वैराग्य हो। वैराग्य हुन सर्वप्रथम विषयमा दोषदृष्टि हुनुपर्छ, यो 
वेराग्यको कारण हो। त्यसपच्ि जिहासा अर्थात् पदार्थलाई त्यागने इच्छा हुन्छ । यो वैराग्यको 
स्वरूप हो । एक पटक त्यागिसकेको विषयमा फेरि आसक्ति नहनु वेराग्यको फल हो। आचार्य 
शङरले वैराग्यको महत्व यसरी बताउनुभएको छ 
सुरमन्दिरतरुमूलनिवासः शय्या भूतलमजिनं वासः । 
सर्वपरिग्रहभोगत्यागः कस्य सुखं न करोति विरागः । । चर्पटमञ्जरी 

अर्थात्, देवमन्दिर अथवा रुखको छहारीमा निवास गर्नु, जमिनमा सुत्त, हातको तकिया 
गर्नु, कुनै पनि वस्तुको सडग्रह नगर्नु, सम्पूर्ण भोगलाई परित्याग गर्नुरूप वैराग्यले कसलाई सुख 
नदेला ? 

यसप्रकार दृढ वैराग्य भएपचछि मात्र भक्तिनिष्ठ हने योग्यता हृन्छ । अतः यह भक्तिनिष्ठो 
भव भनिएको हो । सेवार्थक भज धातुबाट भावमा क्तिन् प्रत्यय गर्दा भक्ति शब्द बन्दछ । यसको 
अर्थ विभिन्न प्रकारबाट गर्न सकिन्छ। भागो भक्तिः अर्थात् म भगवान्को हँ भनेर आफूलाई 
भगवानूमा भाग लगाद्रदिनु भक्ति हो। भजनं भक्तिः अर्थात् भगवानूको पूजामा, नमस्कारमा, 
गुणकीर्तनमा रस लिनु भक्ति हो । त्यस्तै भञ्जनं भक्तिः अर्थात् भगवानूमा दृढ भक्ति गर्दै रागद्वेष 
आदिलाई पूरे नष्ट गर्नु भक्ति हो। यसरी सर्वतोभावेन भगवान्मा समर्पित हनु भक्ति हो। जसरी 
भोकाएको व्यक्तिले भोजन गर्दा तुष्टि, पुष्टि र क्षुधानिवृकत्ति संगे हन्छ त्यसै गरी भक्ति हदा 
भगवानूमा प्रेम, विषयवासनाको निवृत्ति र भगवत्ततत्वसाक्षात्कार संगसंगे हृन्छ। यसरी 
भगवत्तत्त्वसाक्षात्कारको लागि वैराग्य र भक्ति आवश्यक ह॒न्छ भन्ने सङड़त गर्नु यस प्रसङ्गको 
तात्पर्य हो । 


धमं भजस्व सततं त्यज खोकधमान् 
सेवस्व साधुपुरुषाञ्जहि कामतृष्णाम् । 
अन्यस्य दोषरुणचिन्तनमाशयु मुक्त्वा 
सेवाकथारसमहो नितरां पिब त्वम् ॥ ८०॥ 


पदार्थ सज्जनहरूको गुणको चिन्तनलाई 

सततं  सरै सेवस्व  सेवापूर्वक सङ्गत आशु  चांडे नै 

घमं भजस्व  भगवान्को गर्नुहोस् मुक्त्वा  छडर 

सेवनरूप धर्म गर्नुहोस् कामतृष्णाम्  विषयभोगको अहो  अहो 

लोकधमांन्  सम्पूर्ण लौकिक इच्छालाई त्वम्  तपाई 

धर्महरूलाई जहि  त्याग गर्नुहोस् सेवाकथारसम्  भगवान्को 
त्यज  छडिदिनुहोस् अन्यस्य  अरूको सेवा र उहांँको कथारूपी रस 
साघुपुरुषान्  साधु दोषगुणचिन्तनम्  दोष र॒ नितरां  सर्धं 


रामान्दी दीका 


६९६९ 
पद्मपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय ४ 


पिब  पिउनुहोस् 
ताक्यार्थ हे पिताजी ! ज्ञानवैराग्यरूप धर्मको आश्रय लिनुहोस्, अरू लोकथधर्महरूलाई परित्याग 
गरिदिनुहोस्, साधुसन्तहरूको सेवापूर्वक सङ्गत गर्नुहोस्, विषयभोगको त्ष्णालाई छोडिपिनुहोस्, 
अरूका गुणदोषहरूका चिन्तनलाई छोडेर चांँडे नै भगवानूको सेवा र उहाँको कथारूपी अमृतको 
पान गर्नुहोस् । 
विवरण यस श्लोकमा धर्म भजस्व भनेर जैमिनि महर्णिद्रारा पूर्वमीमांसा शास्त्रमा बताइएको 
चोदनालक्षणोऽर्थो धर्मः यो लक्षणद्रारा निर्दिष्ट वेदविहित कर्म यज्ञ आदिलाई धर्म भनी लिन 
खोजिएको होदन । त्यो विधिवाक्यप्रयुक्त धर्म स्वर्ग प्राप्तका लागि गरिने हूनाले त्यो प्रवृत्तिधर्म 
हो । आत्मज्ञानी गोकर्णले आप्ना पिता मुमुक्षु आत्मदेवलाई मोक्षमार्गको उपदेश गरिरहेको हूनाले 
यहाँ धर्म भन्नाले ज्ञानवेराग्यरूप निवृत्तिधर्मलाई बुमनुपरछ । 
मोक्षप्राप्तिका लागि आवश्यक साधनहरूलाई छाडेर अरू जति पनि व्यापार, कृषि आदि 
जीविकाका साधनहरू छन् ती साधनहरूलाई यहाँ लोकधर्मं भनिएको हो । त्यस किसिमका 
लोकधर्महरूलाई पनि त्यागनका लागि गोकर्ण यहाँ उपदेश दिन्छन् । 
सेवस्व साधुपुरुषान् अर्थात् साधु पुरुषहरूको सेवा गर्नुहोस् । साध्नोति परकार्यमिति साधुः 
अर्थात् अककि कार्य सम्पन्न गरिदिने व्यक्ति नै साधु हो। भगवत्तत्त्वसाक्षात्कारविना जीवको 
उपकार नहने हनाले भगवत्तत््वसाक्षात्कार गराउने वा गर्न प्रेरणा दिने व्यक्तिलाई साधु भनिन्छ। 
तिनै साधुहरू महापुरुष हुन्। शास्त्रमा मोक्षप्राप्तिका नोवटा खुडकिला भएको सोपान 
भय्याड्को क्रम बताइएको छ । त्यसमा महत्सेवालाई पहिलो खुडकिलो मानिएको छ । त्यो 
सोपानक्रम यसप्रकार छ १ महत्सेवा २ उनीहरूको कृपा ३ उनीहरूले बताएको धर्ममा श्रद्धा 
४ भगवत्कथाश्रवण ५ भगवानूमा प्रेम ६ देहद्रयविवेकपूर्वकको आत्मज्ञान ७ भगवानूमा दढ 
भक्ति ८ भगवत्तत्व साक्षात्कार र ९ भगवान्को गणको आविर्भाव । 
यसरी साधु पुरुषको सेवा गर्नु ने मोक्षप्राप्तिको मार्गको पहिलो खुडकिलो हो। यस्ते 
जगद्गुरु शङड्राचार्यले पनि जीवन्मुक्तिको सोपानक्रमको पहिलो खुडकिलोको रूपमा सत्सङ्गलाई 
ने स्थान दिनुभएको छ। 
सत्सङ्गत्वे निःसङ्गत्वं, निःसङ्गत्वे निर्मोहत्वम् । 
निर्मोहत्वे निश्चलितत्वं, निश्चलितत्वे जीवन्मुक्तिः ।। 
अर्थात् सत्सङ्ग भएपचछि निःसङ्ग अवस्थामा पुगिन्छ, निःसङ्ग भएपचछ्ि मोहरहित अवस्थामा 
पुगिन्छ, मोहरहित भएपच्ि मन निश्चल हुन्छ र मन निश्चल भएपच्छि जीवन्मुक्ति हुन्छ । 
भागवतको पञ्चम स्कन्धको पांँचौँ अध्यायको दोस्रो श्लोकमा ऋषभदेवले महत्सेवा 
द्रारमाहर्विमुक्तेः भन्दे महापुरुषहरूको सङ्गत मोक्षको टोका हो भनी आफ्ना पुत्रहरूलाई 
बताउनुभएको छ । विष्णुपुराणमा पनि भनिएको छ 
सङ्गः सदात्मना हेयो यदि हातुं न शक्यते । 
स सद्भिरेव कर्तव्यः सतां सङ्गो हि भेषजम् । 
अर्थात् सङ्गत दुःखको कारण भएकाले यसलाई त्याग्नुपर्दछ, त्यसो गर्न सकिंदेन भने 


रामान्दी दीका 


६९ ७० 
पदमपुराणस्थ श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय ४ 


महापुरुषको सङ्गत गर्नुपर्दछछ । किनभने सज्जनहरूसंगको सङ्गत ने संसाररोगको ओषधि हो। 
फलामले नै फलामलाई काट भने महापुरुषप्रति गरिएको आसक्तिले विषयप्रतिको 

आसक्ति हटाउन सक्दछ । सत्सङ्गको महत्त्वलाई प्रस्ट्याउने क्रममा भनिएको छ सत्सङ्गश्च 

विवेकश्च निर्मलनयनदयम् अर्थात्, सत्सङ्ग र विवेक नै मनुष्यका असली दुई आंखा हुन् । 

यसरी सज्जनहरूको सेवा गर्नु ने मोक्षप्राप्तिको मार्गको पहिलो खुडकिलो भएको हूुनाले 
यहाँ गो कर्णले आत्मदेवलाई सज्जनहरूको सेवा गर्न उपदेश गरेका हन् । 

विषयप्रतिको कामनाले मनुष्यका सम्पूर्णं देवी गुणहरू नष्ट ॒हुन्छन्। कामना कति 
दुःखदायी हुन्छ भन्ने कुरा शास्त्रमा यसरी बतादएको छ 

यमस्य कामस्य च तारतम्यं विचार्यमाणे महदस्ति लोके । 
हितं करोत्यस्य यमोऽप्रियः सन् कामस्त्वनर्थं कुरुते प्रियः सन् । 

कामना यमराजभन्दा डरलाग्दो वस्तु हो। यमराजले पापीलाई दण्ड दिएर निष्पाप गरा्ददे 
भक्ति र ज्ञानको मार्गबाट हिंडाई उसको हित गर्वछन् भने कामनाले उच्च अवस्थामा पुगेको 
व्यक्तिलाई पनि पतित गराइृदिन्छ। कामनाले बुदधिको हरण गर्द । अष्टावक्रमीतामा कामना नै 
बन्धन हो र कामनात्याग ने मोक्ष हो भनिएको छ 

भोगेच्छामात्रको बन्धस्तत्त्यागो मोक्ष उच्यते । 

त्यसै गरी गीतामा कामनारहित व्यक्तिलाई स्थितप्रज्ञको रूपमा बतादइएको छ 

प्रजहाति यदा कामान् सर्वान् पार्थ मनोगतान् । 
आत्मन्येवात्मना तुष्टः स्थितप्रज्ञस्तदोच्यते । । 

५  नर्घा  ध  । ऽधि ५ ५५५  
          
 ।   

विमुञ्चति यदा कामान् मानवो मनसि स्थितान् । 
तर््यव पुण्डरीकाक्ष भगवत्त्वाय कल्पते । । 

यसप्रकार कामनात्याग मोक्षको कारण भएकाले गोकर्णले कामनाको त्याग गर्नु भन्ने 
कुरामा जोड दिएका छन् । 

यसपचछ्ि गोकर्ण भन्दछछन् अरूको दोष र गणको चिन्तनलाई तुरुन्त छडेर भगवान्को 
सेवा र उहाँको कथारूपी अमृतको पान गर्नुहोस् । मूमुश्चुले कसैको पनि निन्दा या प्रशंसा गर्नु 
उचित होन । यसले आफनो मोक्षप्राप्तिको मार्गमा अवरोध ल्यारंछ । त्यसकारण अरूको निन्दा या 
प्रशंसा गर्ने कार्य छाडिदिनुपर्छ। 


एवं सुतोक्तिवशतोऽपि गृहं विहाय 
यातो वनं स्थिरमतिगंतषष्टिवषंः । 
युक्तो हरेरनुदिनं परिचय॑यासो 


रामालन्दी दीका 


६९७१ 


पद्मपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय ४ 


श्रीकृष्णमाप नियतं दशमस्य पाठात् ॥ ८१॥ 


पदढार्थ पुगेका युक्तः  युक्त भएका 

एवं  यस प्रकार गृहं अपि  घर पनि असो  यी आत्मदेवले 
सुतोक्तिवशातः  आप्ना छोरा विहाय  छाडेर नियतं  सर्वै 

गोकर्णको उपदेशबाट प्रभावित वनं  वन दङमस्य  श्रीमद्भागवतको 
भएर यातः  गए दशम स्कन्धको 

स्थिरमतिः  मनमा दृढता अनुदिनं  प्रत्येक दिन पाठात्  पाठ गनलि 
भएका ती आत्मदेव हरेः  श्रीहरिको श्रीकृष्णम्  श्रीकृष्णलाई 
गतषष्टिवषंः  साठी वर्ष उमेर परिचयंया  सेवाले आप  प्राप्त गरे 


ताक्यार्थ यस प्रकार आत्मदेव ब्राह्मण गोकर्णको उपदेश सुनिसकेपचछि आफनो घर छोडेर 
वनतिर लागे। त्यस समयमा उनको उमेर साढी वर्षको थियो, उनको मनमा दृढता थियो, वनमा 
उनले भगवान्को खुब सेवा गरे, साथसाथे नियमपूर्वकं श्रीमद्भागवत महापुराणको दशम 
स्कन्धको पाठ गरे। यसकै फलस्वरूप उनले भगवान् श्रीकृष्णलाई प्राप्त गरे । 


इति श्रीपदुमपुराणे उत्तरखण्डे श्रीमदुभागवतमाहात्म्ये 


   न न घ्याय 
वि्रमज्ञा नाम चया ऽध्यायः ॥ ४ ॥ 


रामालन्दी दीका 


६९७२ 


पद्मपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय ५ 


अथ पञ्चमोऽध्यायः 
गोकरण््रारा प्रेत बनेको धुन्धुकारीको उद्धार 
सूत उवाच सूतजीले भन्नुभयो 
पितयुंपरते तेन जननी ताडिता भृशम् । 
क्व वित्तं तिष्ठति बरहि हनिष्ये लत्तया न चेत् ॥ १॥ 
इति तद्वाक्यसंत्रासाज्जनन्या पुत्रदुःखतः। 
वूपे पातः कृतो रात्रो तेन सा निधनं गता ॥ २॥ 


पदढार्थ क्व  कहाँ जनन्या  आमा धुन्धुलीद्रारा 
पितरि  बाबु आत्मदेव तिष्ठति  राखेकी छौ पत्रदुःखतः  छोराको दुःखले 
उपरते  विरक्त भएर वनतिर॒ बरूहि  भन रात्रो  रातमा 

गएपछ्ि न चेत्  भन्दिनौ भने वू  इनारमा 

तेन  त्यस धुन्धुकारीद्रारा लत्तया  अगुल्टोले पातः कृतः  हामफालियो 
जननी  आमा धुन्धुली हनिष्ये  हान्त तेन  त्यसकारण 

भृशम्  बेसरी इति  यस प्रकारको सा उनी 

ताडिता  पिटिडन् तद्ाक्यसंत्रासात्  उसको निधनं गता  मरिन् 

वित्तं  धन धम्कीको डरले 


ताक्यार्थ बाबु आत्मदेव विरक्त भएर वनतिर लागेपछि धुन्धुकारीले आपफनी आमा धुन्धुलीलाई 
बेसरी पिट्यो र धनसम्पत्ति कहाँ राखेकी छौ भन ? यदि भन्दिनौ भने तिमीलाई म अगुल्टोले 
हानेद्ं भन्यो। यस प्रकारको छोराको धम्कीको उरले ज्यादै दुःखी भएकी धुन्धुली रातका 
समयमा इनारमा हाम्फालेर मरिन्। 

गोकणंस्तीथंयात्रार्थं निगंतो योगसंस्थितः। 

न दुःखं न सुखं तस्य न वेरी नापि बान्धवः ॥ ३॥ 


पदढार्थ लागि न सुखं  न त सुख हृन्थ्यो 
योगसंस्थितः  योगनिष्ठ निगंतः  घरबाट निस्के नवैरी  नत कोही शत्रु थिए 
गोकणंः  गोकर्ण तस्य  उनलाई न अपि बान्धवः  न त कोटी 


तीथंयात्रा्थं  वीर्थयात्राका नदुम्खं नत दुःख हुन्थ्यो मित्र नै थिए 
ताक्यार्थ योगनिष्ठ गोकर्ण वीर्थयात्राका लागि घरबाट निस्के। संसारका कुनै पनि घटनाले 
उनलाई न दुःख हृन्थ्यो, न त सुख नै हुन्थ्यो, न उनका कोही शत्रु थिए, न त मित्र नै। 


रामाढन्दी दीका 


६९७३ 
पद्मपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय ५ 


घुन्धुकारी गृहेऽतिष्ठत् पञ्चपण्यवधूतृतः। 
अत्युग्रकमंकतां च तत्पोषणविमूढधीः ॥ ४॥ 


पदार्थ पञ्चपण्यवधूवृतः  पाँच वटी कामले बुद्धि नष्ट भएको ऊ 
अत्युग्रकमंकतां  अत्यन्त वेश्याहरूद्रारा घरिएर गृहे  घरमा 
उरलाग्दो कुकर्म गर्ने तत्पोषणविमूढधीः  अतिष्ठत्  रहन थाल्यो 


घुन्धुकारी च  धुन्धुकारी चाहं तिनीहरूलाई पालनपोषण गर्ने 
ताक्यार्थ अत्यन्त रूर कर्म गर्न धुन्धुकारी पाँच वटी वेश्याहरूद्रारा घेरिएर घरमा बस्न लाग्यो । 
ती वेश्याहरूलाई पालनपोषण ग्दगिर्दे उसको बुद्धि नष्ट भटसकेको थियो । 

एकदा कुलटास्तास्तु भूषणान्यभिलिप्सवः। 

तदथं निगंतो गेहात् कामान्धो मृत्युमस्मरन् ॥ ५॥ 

यतस्ततदच संहृत्य वित्तं वेदम पुनगंतः। 


ताभ्योऽयच्छत् सुवस्त्राणि भूषणानि कियन्ति च ॥ ६॥ 


पढार्थ कामान्धः  कामवासनाले विम  घरमा 

एकदा  एक दिन अन्धो भएको त्यो धृन्धुकारी पुनः गतः  फरकिएको उसले 
ताः ती मृत्युम्  मृत्युलाई ताभ्यः  ती वेश्याहरूलाई 
भूषणानि  गहनाहरू अस्मरन्  पर्वाह नगरी सुवस्त्राणि  राम्रा कपडाहरू 
अभिलिप्सवः  जसरी पनि गेहात्  घरबाट कियन्ति  केही 

प्राप्त गर्ने चाहना राख्ने निगंतः  निस्क्यो भूषणानि च  गहनाहरू पनि 


कुल्यः तु  वेश्याहरूले चाहं यतः ततः च  जहाँ  कर्टीबाट अयच्छत्  दियो 

तदर्थं  ती आभूषणहरू प्राप्त वित्तं  धन 

गर्नका लागि संहत्य  चोरी गरेर 

ताक्यार्थ एक दिन जसरी पनि गहना प्राप्त गर्न चाहना राख्ने ती वेश्याहरूले धुन्धुकारीसंग धेरै 
गहनाहरू मागे । कामान्ध भएको धुन्धुकारी मृत्युको पनि वास्ते नगरी गहनाहरू जुटाउनका लागि 
घरबाट निस्क्यो। कतैबाट प्रशस्त धन, चोरेर घरमा ल्यायो र ती वेश्याहरूलाई राम्रा कपड़ा र 
गहनाहरू दियो । 


बहुवित्तचयं दष्ट्वा रात्रो नार्यो व्यचारयन् । 

न    नर,  १ राजा ग्रहीष्यति 

चोय करोत्यसो नित्यमतो राजा ग्रहीष्यति ॥ ७॥ 
वित्तं हृत्वा पुनर्चेनं मारयिष्यति निरिचतम्। 


रामालन्दी दीका 


६९७४ 


पद्मपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय ५ 


अतोऽथंगुप्तये गृढमस्माभिः किं न हन्यते ॥ ८॥ 
निहत्येनं गृहीत्वार्थं यास्यामो यत्र कुतरचित्। 

इति ता निश्चयं कृत्वा सुप्तं सम्बध्य रदिमभिः॥ ९॥ 
पाशं कण्ठे निधायास्य तन्मृत्युमुपचक्रमुः। 

त्वरितं न ममारासो चिन्तायुक्तास्तदाभवन् ॥ ९० ॥ 
तप्ताङ्गारसमूर्होर्च तन्मुखे हि विचिक्षिपुः । 
अभिज्वालातिदुःखेन व्याकुलो निधनं गतः ॥ ९॥ 


पढार्थ अर्थगुप्तये  धनको रक्षाका पाशं  पासो 

बहुवित्तचयं  धरे धनको थुप्रो लागि निधाय  लगाएर 

दुष्ट्वा  देखेर अस्माभिः  हामीहरुद्रारा तन्मृत्युम्  उसलाई मार्न 
रात्रो  रातमा गूढम्  गुप्तरूपले उपचक्रमुः  कोसिस गरे 
नार्यः  ती वेश्या नारीहरूने किं न हन्यते  किन नमारिने असौ  यो धुन्धुकारी 
व्यचारयन्  विचार गरे एनं  यसलाई त्वरितं  चांडे 

असो  यो निहत्य  मारेर न ममार  मरेन 

नित्यम्  सध अथं  धन तदा  त्यस वेला 

चोर्यं  चो गृहीत्वा  लिएर चिन्तायुक्ताः  चिन्तित 
करोति  गर्द यत्र कुत्रचित्  जहाँकीं अभवन्  भए 

अतः  त्यसकारण यास्यामः  जा्ओँला तप्ताङ्गारसमृहान् च  तातो 
राजा  राजाले इति  यो कोला पनि 

ग्रहीष्यति  यसलाई समाल्नेकछन् निश्चयं  निश्चित तन्मुखे हि  त्यसका मुखमा नै 
वित्तं  धुन्धुकारीले चोरेको कृत्वा  गरेर विचिक्षिपुः  हालिदिए 

धन ताः  उनीहरूले अभिज्वालातिदुःखेन  आगोको 
हृत्वा  खोसेर सुप्तं  सुतेको त्यो ज्वालाले पोलेको दुःखले 
पुनः  त्यसपच्ि धुन्धुकारीलाई व्याकुलः  छटपटाएर 

एनं च  यसलाई पनि रदिमभिः  डोरीले निधनं गतः  मयो 
निरिचतम्  निश्चय नै सम्बध्य  बांधेर 

मारयिष्यति  मार्नेछन् अस्य  त्यसको 

अतः  त्यसकारण कण्ठे  घांँटीमा 


ताक्यार्थ ती वेश्याहरूले धुन्धुकारीले चोरेर ल्याएको धनको थुप्रो देखेर रातमा के विचार गरे 
भने यो धुन्धुकारी सर्धं चोरी गरिरहन्छ। कुनै पनि दिन यसलाई राजा राजाका मान्छे प्रहरीले 


रामालन्दी दीका 


६९७५ 
पद्मपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय ५ 


समात्नेछन्। अनि यसले चोरी गरेर ल्याएको धन पनि लैजानेछन् र यसलाई पनि मार्नैछन्। यस 
कारण घरमा आद्पुगेको धनको रक्षाका लागि पनि हामी यसलाई गुप्तरूपले मारौ र यो धन 
लिएर कते भागिहालौँ। यसरी सल्लाह गरेर उनीहरूले रातमा नै सुतिरेको धुन्धुकारीलाई डोरीले 
नाँधे । त्यसपछि घांँटीमा पासो लगाएर मार्ने कोसिस गरे तापनि त्यो धुन्धुकारी चांडे नै मरेन। 
त्यसपछि ती वेश्याहरूले तातो गोल उसको मुखमा हलिदिए । त्यसपछि त्यो धुन्धुकारी आगाको 
पोलादइको दुःखले छट्पटाएर मय्यो । 

तं देहं मुमुचे प्रायः साहसिकाः स्त्रियः। 

न ज्ञातं तद्रहस्यं तु केनापीदं तथेव च ॥ १२॥ 


पढार्थ प्रायः  धैरेजसो केन अपि  कसैद्रारा पनि 
तंत्यो स्त्रियः  स्त्रीहरू न ज्ञातं  थाहा पाइएन 
देहं  मृत शरीरलाई साहसिकाः  दुस्साहस गर्ने तथा एव च  त्यसै गरी 
गते  खाडलमा खालका हुन्छन् इदं  यो कुरा पनि कसैले 
मुमुचुः  फयोँकिदिए तद्रहस्यं तु  यो मृत्युको थाहा पाएन 

गाडिदिए रहस्यलाई चाहं 


ताक्यार्थ उसको मृत शरीरलाई वेश्याहरूले खाडलमा हालेर पुरिदिए । प्रायः स्व्रीहरू ज्यादै 
दुस्साहसी हन्छन्। यसरी धुन्धुकारीको मृत्यु भएको रहस्य कसैले पनि थाहा पाएन । 


लोकैः पृष्टा वदन्ति स्म दूरं यातः प्रियो हि नः। 
आगमिष्यति वर्षेऽस्मिन् वित्तखोभविक्षिंतः ॥ १२॥ 


पदार्थ प्रियः  पति अस्मिन्  यही 

लोकैः  मानिसहरद्रारा वित्तलोभविकर्षितः  धनको वर्षे हि  वर्षमा नै 
पृष्टाः  तिम्रा पति कहाँ गए॒लोभले तानिएर आगमिष्यति  आखंछन् 
त भनी सोधिएका तिनीहरू दूरं  टाढा वदन्ति स्म  भन्दथे 
नः  हाम्रा यातः  गएका छन् 


ताक्यार्थ तिम्रा लोगने धुन्धुकारी आजकल देखिंदेनन् नि, कहाँ गए भनी अरूले ती 
वेश्याहरूलाई सोध्दा उनीहरू हाम्रा श्रीमान् पैसा कमाउन परदेश गएका छन्, यसै वर्ष आंछन् 
भनी जवाफ दिन्थे। 


स्त्रीणां नैव तु विद्वासं दुष्टानां कारयेद् बुधः। 
विश्वासे यः स्थितो मूढः स दुभ्खेः परिभूयते ॥ ९४ ॥ 
सुधामयं वचो यासां कामिनां रसवधंनम् । 

हृदयं क्षुरधाराभं प्रियः को नाम योषिताम् ॥ १५॥ 


रामालन्दी दीका 


९९७६ 


पद्मपुराणस्थ श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय ५ 
पढार्थ सः त्यो रसवधंनम्  रस वृद्धि गर्ने 

बुधः  बुद्धिमान् पुरुषले मूढः  मूर्ख खालको हुन्छ 

दुष्टानां  दुष्ट दुःखेः  दुःखहरद्रारा हृदयं  मन भने 

स्त्रीणां  स्त्रीहरूको परिभूयते  पराजित ह॒न्छ ्ुरधाराभं  दछ्ुराको धार जस्त 
विवासं  विश्वास यासां  जसको धारिलो हुन्छ 

न एव कारयेत्  गर्ने हैदेन वचः  वाणी योषिताम्  स््रीहरूको 

यःतु  जो चाहं सुधामयं  अमृतजस्तो हृन्छ  कः नाम  कुन चाहं 

विवासे  विश्वासमा कामिनां  कामुक पुरुषहरूका प्रियः  प्रिय हुन सक्छ र 
स्थितः  रहन्छ लागि 


ताक्यार्थ बुद्धिमान् पुरुषले दुष्ट स्त्रीहरूको कहिल्यै पनि विश्वास गर्नुहदेन । यदि गय्यो भने 
उसले जीवनमा ज्यादै ठुलो दुःख भोग्नुपर्न हुन्छ । तिनीहरूको वचन कामवासनाले लट्ठ भएका 
मान्छेका लागि अमृतजस्तो रसवर्धक हुन्छ तर तिनीहरूको हृदय भने द्ुराको धार जस्तो धारिलो 
हन्छ । त्यस्ता स्त्रीहरूका लागि सांँच्चै नै प्यारो कोपो हुन्छ र? 


संहत्य वित्तं ता याताः कुलटा बहुभतुंकाः। 
घुन्धुकारी बभूवाथ महान् प्रेतः कुकमंतः ॥ १६॥ 
वात्यारूपधरो नित्यं धावन् दशदिशोऽन्तरम् । 
रीतातपपरिकिलष्टो निराहारः पिपासितः ॥ १७ ॥ 
न लेमे शरणं क्वापि हा दैवेति मुहुव॑दन्। 

कियत् काठेन गोकर्णो मृतं खोकादयबुध्यत ॥ १८ ॥ 


पदार्थ बभूव  भयो मुहुः  बारम्बार 

ताः ती वात्यारूपधरः  आंधीको हादैव  हा दैव 
बहुभतुंकाः  धेर पति भएका रूपलाई धारण गरेर इति  यसो 

कुलटाः  वेश्याहरू दशदिशः अन्तरम्  दसै वदन्  भन्दै 

वित्तं  धन दिशाहरूमा क्व अपि  कतै पनि 
संहृत्य  लिएर नित्यं  सैं शरणं  शरण 

याताः  गए धावन्  दौदे घुम्दे न ठेमे  पाएन 

अथ  त्यसपछि रीतातपपरिकिरष्टः  जाडो र कियत् काठेन  केही समय 
कुकमंतः  कुकर्मका कारणले गर्मीले पीडित भएर बितेपच्छि 

घुन्धुकारी  धुन्धुकारी निराहारः  भोकले व्याकुल गोकणं  गोकर्णले 
महान्  ठलो भएर लोकात्  मानिसबाट 
प्रतः  प्रेत पिपासितः  तिखलि छटपटाएर मृतं  धुन्धुकारी मरे भन्ने 


रामालन्दी दीका 


६९७७ 


पद्मपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय ५ 


अबुध्यत  थाहा पाए 

ताक्यार्थ धरे वटा लोगने भएका ती वेश्याहरू धुन्धुकारीको सबे सम्पत्ति लिएर भागे। 
धुन्धुकारी भने आपफ्ना कुकर्मका कारणले उर लाग्दो ठुलो प्रेत भएर ओंँधीको रूपमा दसै 
दिशाहरूमा घुम्न लाग्यो । जाडोगर्मी अनि भोक र तिखलि आकुलव्याकुल भएर त्यो धुन्धुकारी 
हा दैव ! भन्दै हिंड्दथ्यो। तर त्यसले कहीं पनि शरण पाएन। केही समयपच्ि गोकर्णले अरू 
मानिसबाट धुन्धुकारी मरिसके भन्ने समाचार पाए । 


अनाथं तं विदित्वेव गयाश्राद्धमचीकरत्। 
यस्मिंस्तीर्थे तु संयाति तत्र श्राद्धमवतंयत् ॥ १९॥ 
एवं भ्रमन् स गोकणंः स्वपुरं समुपेयिवान् । 

रात्रो गृहाङ्गणे स्वप्तुमागतोऽलक्षितः परेः ॥ २०॥ 


पदार्थ संयाति  उनी जान्थे स्वपुरं  आफ्नो शहर 

तं  त्यस धुन्धुकारीलाई तत्र  त्यहाँ समुपेयिवान्  आद्पुगे 
अनाथं  अनाथ श्राद्धम्  श्राद्ध रात्रो  रातमा 

विदित्वा एव  जानेर नै अवतंयत्  गरिदिन्थे परैः  अरुदरारा 
गयाश्राद्धम्  गयाश्राद्ध एवं  यसरी अलक्षितः  नदेखिएका 
अचीकरत्  गरिदिए भ्रमन्  घुम्दै गृहाङ्गणे  घरको आंगनमा 
यस्मिन्  जुन सःती स्वप्तुम्  सुत्न 

तीर्थे तु  तीर्थमात गोकणंः  गोकर्ण आगतः  आए 


ताक्यार्थ गोकर्णले ती धुन्धुकारीलाई अनाथ हुन् भन्ने जानेर उनको उद्धारका लागि गयाश्राद्ध 
गरिदिए । जुनजुन तीर्थमा उनी पुग्दथे त्यहांत्यहँ उसका लागि श्राद्ध गरिदिन्थे। यस प्रकार 
विभिन्न तीर्थहरूमा घुम्दै गर्दा उनी आफ्नै शहरमा आद्पुगे । राती अकलि थाहा नपाउने गरी उनी 
आपफनै घरका आंँगनमा सुत्ने विचारले आए। 


तत्र सुप्तं स विज्ञाय धुन्धुकारी स्वबान्धवम् । 

निशीथे दशयामास महारोद्रतरं वपुः ॥ २९॥ 
सकृन्मेषः सकृद्धस्ती सकृच्च महिषोऽभवत्। 
सकृदिन्द्रः सकृच्चाग्निः पुनङच पुरुषोऽभवत् ॥ २२॥ 
वेपरीत्यमिदं   ्    

वेपरीत्यमिदं दुष्ट्वा गोकणों धेयंसंयुतः । 

अयं दुगतिकः कोऽपि निदिचत्याथ तमबवीत् ॥ २३॥ 


पढार्थ सः  त्यस धघन्धुकारी  धृन्धुकारीले 
रामान्रन्ढी लीक 


६९७८ 












पद्मपुराणस्थ श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय ५ 
स्वबान्धवम्  आपफ्ना भाद् ।  कहिले चाहं  

तत्र  त्यहां महिषः  भँसी दुष्ट्वा  देखेर 

सुप्तं  सुतेको अभवत्  भयो गोकणंः  गोकर्णले 
विज्ञाय  थाहा पाएर सकृत् च  कहिले चाहं अयं  यो 

निर्ीथे  रातमा इन्द्रः  इन्दर कः अपि  कुनै पनि 
महारोद्रतरं  ज्यादै डरलाग्दो अग्निः  आगो दुगतिकः  दुर्गतिमा प्राप्त 
वपुः  शरीर पुनः  फेरि भएको जीव हो भन्ने 
दशयामास  देखाउन थाल्यो सकृत् च  किले चाहं निरिचित्य  निश्चय गरेर 
सकृत्  कहिले पुरुषः  मानिस धेयंसंयुतः  धैर्यका साथ 
मेषः  भेडा अभवत्  भयो अथ  त्यसपच्ि 

सकृत्  किले इदं  यो तम्  त्यसलाई 

हस्ती  हात्ती वैपरीत्यम्  विपरीत अबवीत्  भने 





ताक्यार्थ धुन्धुकारीले आप्ना भाइ आपफ्ना घरमा आएर सुतेको थाहा पाएर मध्य रातको 
समयमा भयङ्कर उरलाग्दो रूप देखाउन थाल्यो। आफना भाइ गोकर्णका अगाडि ऊ कहिले 
भेडाका रूपमा त कहिले हात्तीका रूपमा, अनि कहिले राँगाका रूपमा त॒ कहिले इन्द्र, कहिले 
अग्नि र कहिले मान्छेका रूपमा देखा पर्न लाग्यो । उसका यी विभिन विपरीत आकृतिहरूलाई 
देखेर गोकर्णले यो कुनै दुर्गतिमा प्राप्त भएको जीवात्मा प्रेतात्मा हो भन्ने जानेर वैर्यपूर्वक 
त्यससंग सोधे । 


गोकणं उवाच गोकर्णले भने 
कस्त्वमुग्रतरो रात्रो कुतो यातो दशामिमाम् । 
किं वा प्रेतः पिशाचो वा राक्षसोऽसीति शंस नः॥ २४॥ 


पदार्थ इमाम्  यस असि हौ 
रात्रो  रातमा दृश्चाम्  अवस्थामा इति  यो कुरा 
उग्रतरः  उरलाग्दो रूपमा यातः  पुग्यौ नः  मलाई 
त्वम्  तिमी किप्रेतः  के तिमीप्रेतहौ शंस  भन 
कःकोहौ पिशाचः वा  अथवा पिशाच 

कुतः  के कारणले राक्षसः वा  राक्षस 


ताक्यार्थ यसरी रातको समयमा यस्तो डरलाग्दो रूपमा देखा पर्ने तिमी को हौ ? के कारणले 
तिमी यस्तो अवस्थामा पुगेका हौ? के तिमी प्रेत हौ ? अथवा पिशाच हौ? अथवा राक्षसयपोदहौ 
कि ? मलाई भन। 


सूत उवाच सूतजीले भन्नुभयो 


रामालन्दी दीका 


५ 


पद्मपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय ५ 


 न श  र 
एवं पृष्टस्तदा तेन रुरोदोच्चैः पुनः पुनः। 
अराक्तो वचनोच्वारे संज्ञामात्रं चकार ह ॥ २५॥ 


पदार्थ धुन्धुकारी अराक्तः  असमर्थ भएको 
एवं  यस प्रकार उच्चैः  उच्च स्वरमा उसले 

तेन  ती गोकर्ण््रारा पुनः पुनः  बारम्बार संज्ञामात्रं ह॒  सङ्केत मात्र 
तदा  त्यस वेला रुरोद  रुन थाल्यो चकार  गयो 


पृष्टः  सोधिएको त्यो वचनोच्वारे  बोल्नका लागि 
ताक्यार्थ यसरी गोकर्णले सोधेपलि त्यो धुन्धुकारी डँको छोडेर बारम्बार रुन लाग्यो । बोली 
उच्चारण गर्न असमर्थ भएको हुनाले सड़ेत मात्रले आफ्नो वेदना पोख्न खोज्यो । 


ततोऽञ्जलो जलं कृत्वा गोकर्णस्तमुदेरयत्। 
तत्सेकहतपापोऽसो प्रवक्तुमुपचक्रमे ॥ २६॥ 


पदढार्थ तम्  त्यो धुन्धुकारीमाथि भएको 

ततः  त्यसपछि उदेरयत्  अभिमन्त्रित जल असो  त्यो धुन्धुकारी 
गोकणंः  गोकण्लि छर्किए प्रवक्तुम्  बोल्न 
अन्जरो  अँजुलीमा तत्सेकहतपापः  त्यो उपचक्रमे  सुरु गग्यो 
जटं कृत्वा  जल लिएर जलसिज्चनद्रारा पाप नष्ट 


ताक्यार्थ त्यसपछि गोकर्णले आफ्ना अंजुलीमा अभिमन्त्रित जल लिएर उसमाथि छरकिदिए । 
त्यो जलसिञ्चनको प्रभावले केही पाप नष्ट भएको त्यो धुन्धुकारी बोल्न सक्ने भयो र ऊ बोल्न 
थाल्यो । 


प्रेत उवाच प्रेतले भन्यो 

अहं भ्राता त्वदीयोऽस्मि धुन्धुकारीति नामतः। 
स्वकीयेनेव दोषेण बह्यत्वं नाशितं मया ॥ २७ ॥ 
कमणो नास्ति संख्या मे महाज्ञाने विवतिनः। 

९   ७१  स्त्रीभि  ० 

लोकानां हिंसकः सोऽदहं खेन मारितः ॥ २८॥ 
अतः प्रेतत्वमापन्नो दुदंशां च वहाम्यहम् । 

जीवामि  दैवाधीनफलोदयात् १ 
वाताहारेण जीवामि देवाधीनफलोद्यात् ॥ २९॥ 
अहो बन्धो कृपासिन्धो भ्रातमांमाश्यु मोचय । 


रामालन्दी दीका 


६९८० 


पद्मपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य 


अध्याय 


् द ५ न्द 
गकेणा क्चन श्चुत्वा तस्म वाक्यमथाबवीत् ॥ २० ॥ 


पदार्थ 

अहं  म 

नामतः धुन्धुकारी इति  
धुन्धुकारी यो नाम भएको 
त्वदीयः  तिम्रो 

भ्राता  दाद 

अस्मि  हं 

मया  मद्रारा 

स्वकीयेन एव  आपनै 
दोषेण  दोष कुकर्मका 
कारणले 

ब्रह्मत्वं  ब्राह्मणत्व 
नाशितं  नष्ट गरियो 
महाज्ञाने  महान् अज्ञानमा 
विवतिंनः  चक्कर काटिरहने 
मे  मेरो 

कमणः  कुकर्मको 


 संख्या 

न अस्ति छैन 

लोकानां  मानिसहरूलाई 
हिंसकः  मारन 

सः अहं  त्यस्तो म 
स्त्रीभिः  आदइमारईहरद्रारा 





अधीनमा रहेको फल उत्पन्न 
भएकाले 

प्रेतत्वम्  प्रेत अवस्था 
आपन्नः  प्राप्त गरेको 
अहम्  म 

दुदंशां वहामि  दुर्दशा भोगै 
वाताहारेण च  हावा खाएर 


चाहं 

जीवामि  बांचिरहेको छु 
अहो  अहो 

कृपासिन्धो  हे कृपासिन्धु 
बन्धो  बन्धु 

भ्रातः  हे भाद् 

माम्  मलाई 

आशु  चाँडे 

मोचय  यस प्रेत अवस्थाबाट 
छूटाऊ 

गोकणंः  गोकर्णले 

वचनं  यो कुरा 

श्रुत्वा  सुनेर 

अथ  त्यसपछि 

तस्मे  त्यो धुन्धुकारीलाई 
वाक्यम्  यो कुरा 
अनवीत्  भने 


वाक्यार्थ म धुन्धुकारी नाम भएको तिम्रो दाइ हँं। आपन दोषका कारणले मैले आफ्नो 
ब्राह्मणत्वलाई नष्ट गरर। अज्ञानका महासागरमा चक्कर काटने मेरो कुकर्मको कुनै संख्या न कैन । 
मेले धेरै मानिसहरूको ज्यान लि । म वेश्या आद्रमा्ईहरुद्वारा अत्यन्त कष्टपूर्वक मारिष । त्यसे 
कारण प्रेत बनेर यो दुर्दशा भोगिरहेको छ्ु। दैववश कर्मफलको उदय भएको हुनाले हावा मात्र 
खाएर बांँचिरहेको द्कु। हे भाद ! दयाका सागर भएका तिमीले जतिसक्यो चाँडो मलाई यस प्रेत 
अवस्थाबाट द्ुटाइदिने कृपा गर । यसरी धुन्धुकारीको पुकार सुनेपच्छि गोकर्णले त्यसलाई भने । 


गोकणं उवाच गोकर्णले भने 


त्वदथं तु गयापिण्डो मया दत्तो विधानतः। 


तत्कथं नैव मुक्तोऽसि ममाश्चयमिदं महत् ॥ ३१॥ 


गयाश्राद्धान्न मुक्तिर्चेदुपायो नापरस्त्विह । 


किं विधेयं मया प्रेत तत्त्वं वद सविस्तरम् ॥ २२॥ 


पदढार्थ 


मया  मद्रारा 


त्वदर्थं तु  तिम्रालागित 


रामालन्दी दीका 


६९८१ 





पदमपुराणस्थ श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय ५ 
विधानतः  विधिपूर्वक महत्  ठलो .  हि प्रेत 

गयापिण्डः  गयामा पिण्ड आश्चयंम्  आश्चर्यको कुरामया  मद्रारा 

दत्तः  दियो हो किंके 

तत् कथं  त्यसो गर्दा पनिगयाश्राद्धात्  गयाश्राद्धबाट विधेयं  गरिनुपर्ला 

कसरी मुक्तिः  मुक्ति तत्  त्यो 

मुक्तः  मुक्त नचेत्  हैदेन भने त्वं  तिमी 

न एव असि  भएका छैनौ इह  यहाँ सविस्तरम्  विस्तारपूर्वक 

इदं  यो अपरः  अर्को वद्  भन 

मम  मेरा लागि उपायः तु न  उपायत छेन 


ताक्यार्थ तिम्रा लागि मेले विधिपूर्वक गयामा पिण्डदान दिदसके। तिमी किन यस प्रेत 
योनिबाट मूक्त भएनौ ? यसमा मलाई उलो आश्चर्य लागेको छ। गयाश्राद्धद्वारा पनि यदि तिम्रो 
मुक्ति भएन भने तिम्रो मुक्तिका लागि अरू कुनै विधान देखिंदेन। हे प्रेत ! तिम्रा लागि मैले अरू 
के उपाय गर्नुपर्ला, विस्तारपूर्वक मलाई भन। 


प्रेत उवाच प्रेतले भन्यो 
गयाश्राद्धशतेनापि सुक्तिमं न भविष्यति । 
उपायमपरं कंचित् त्वं विचारय साम्प्रतम् ॥ ३३॥ 


पढार्थ मुक्तिः  मुक्ति कंचित्  कुनै 
भ    हदिन ५ 
गयाश्राद्धरतेन अपि  स्यौ न भविष्यते  हदेन अपरं  अर्को 
गयाश्वाद्धद्रारा पनि साम्प्रतम्  अहिले उपायम्  उपाय 
मे  मेरो त्वं  तिमी विचारय  विचार गर 


ताक्यार्थ गयामा सय वटा श्राद्ध गरे पनि मेरो प्रेतयोनिबाट मुक्ति संभव छैन । त्यसेले अहिले 
तिमी मेरो मूक्तिका लागि अरूने कुनै उपाय विचार गर। 


इति तद्वाक्यमाकण्यं गोकणोँ विस्मयं गतः। 
रातश्राद्धनं मुक्तिरचेदसाध्यं मोचनं तव ॥ ३४॥ 
इदानीं तु निजं स्थानमातिष्ठ प्रेत निभंयः। 
त्वन्मुक्तिसाधकं किंचिदाचरिष्ये विचायं च ॥ ३५॥ 


पढार्थ गोकणंः  गोकर्ण नचेत्  हैदेन भने 

इति  यस प्रकार विस्मयं गतः  आश्चर्यमा परे तव  तिम्रो 

तद्वाक्यम्  त्यो प्रेतको कुरा शतश्राद्धेः  सौं श्राद्धद्रारा पनिमोचनं  मुक्ति 

आकण्यं  सुनेर मुक्तिः  माक्ति असाध्यं  असंभव देखिन्छ 


रामालन्दी दीका 


६९८२ 


पद्मपुराणस्थ श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय ५ 
प्रत  हे प्रेत स्थानम्  ठाउंमा त्वन्सुक्तिसाधकं  तिम्रो मृक्तिको 
इदानीं तु  अहिले चाहं आतिष्ठ  बस साधन हुने 

निभंयः  नडराइकन विचायं च  म विचार गरेर किंचित्  कुनै काम 

निजं  आपनो चाहं आचरिष्ये  गर्नु 


ताक्यार्थ प्रेतको यस प्रकारको कुरा सुनैर गोकर्णलाई ठलो आश्चर्य भयो। स्यौ गया 
श्राद्धद्रारा पनि यदि तिप्रो मोक्ष हदेन भने तिम्रो मोक्ष असम्भव देखिन्छ। हे प्रेत ! तिमी निर्भय 
भएर अहिले आफ्नो ठठँमा गएर बस । म विचार गरेर तिम्रो मोक्षका लागि केही उपाय गर्नु । 


घुन्धुकारी निजस्थानं तेनादिष्टस्ततो गतः। 
गोकणैरिचन्तयामास तां रात्रिं न तद्ध्यगात् ॥ ३६ ॥ 
प्रातस्तमागतं दुष्ट्वा लोकाः प्रीत्या समागताः । 

तत् सवं कथितं तेन यज्जातं च यथा निरि ॥ २७॥ 
विद्वांसो योगनिष्टारच ज्ञानिनो बह्मवादिनः। 

तन्सुक्तिं नेव तेऽपर्यन् पर्यन्तः शास्त्रसंचयान् ॥ ३८ ॥ 


पदार्थ तम्  उनी कथितं  भनियो 

तेन  ती गोकर्णद्रारा आगतं  आएको विद्वांसः  विद्रानूहरू 

आदिष्टः  आदेश दिइएको दुष्ट्वा  देखेर योगनिष्ठाः  योगीहरू 
धुन्धुकारी  धुन्धुकारी लोकाः  मानिसहरू ज्ञानिनः  ज्ञानीहरू 
निजस्थानं  आफ्नो ठाठमा प्रीत्या  प्रेमपूर्वक बह्यवादिनः च  वेदज्ञहरूले 
गतः  गयो समागताः  आए पनि 

ततः  त्यसपछि निशि  रातमा शास््रसंचयान्  धरे शास्त्रहरू 
गोकणंः  गोकर्णले यत्  जुन घटना पश्यन्तः  हर्दा पनि 

तां रात्रिं  त्यो रात यथा  जसरी ते  तिनीहरूले 

चिन्तयामास  विचार गरे तर जातं  घटेको थियो भएको तन्मुक्तिं  त्यो धुन्धुकारीको 
तत् न अध्यगात्  धुन्धुकारीको धियो मक्तिको उपाय 

मृक्तिको उपाय केही सुन तेन  उनीद्रारा न एव अपश्यन्  पत्ता लगाउन 
प्रातः  बिहान तत् सर्वं च  त्यो सवे नै सकेनन् 


ताक्यार्थ यसरी गोकर्णले आदेश दिएपचछि धुन्धुकारी आफ्नो ठरडमा गएर बस्यो । गोकर्णले 
रातभर त्यसको मोक्षको उपाय के हुन सक्ला भनेर सोचे तर उनको मनमा कुनै पनि उपाय 
सुखेन । भोलिपल्ट बिहान गोकर्ण आएको थाहा पाएर उनलाई भेटनका लागि वरिपरिका 
मानिसहरू अत्यन्त प्रेमपूर्वक आए । गोकर्णले उनीहरूलाई रातमा घटेको सम्पूर्णं घटना बताए। 
त्यहं आएका विद्वान्, योगी, ज्ञानी र ॒वेदज्ञहरूले विभिन शास्त्रहरू पल्टाएर हैर, परन्तु 

यनन ठक 


पद्मपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य 


धुन्धुकारीको मोक्षको उपाय कसैले पनि पत्ता लगाउन सकेन। 


ततः सर्वेः सू्यवाक्यं तन्मुक्तो स्थापितं परम् । 
गोकण॑ः स्तम्भनं चकर सूरयवेगस्य वे तदा ॥ ३९॥ 
तुभ्यं नमो जगत्साक्षिन् बरहि मे मुक्तिहेतुकम्। 
तच्छत्वा दूरतः सय॑ स्फुटमित्यभ्यभाषत ॥ ४०॥ 
श्रीमद्भागवतान्सुक्तिः सप्ताहं वाचनं कुरु । 

इति सूयंव्चः सरवधंम॑रूपं तु विश्रुतम् ॥ ४१॥ 
सर्वेऽबरुवन् प्रयत्नेन कत॑व्यं सुकरं त्विदम् । 
गोकणोँ निङ्चयं कृत्वा वाचना्ं प्रवतिंतः ॥ ४२॥ 


६९८३ 


अध्याय 


पदार्थ मे  मलाई सर्वेः तु  सबेद्रारा नै 

ततः  त्यसपचछि मुक्तिहेतुकम्  धुन्धुकारीको धर्मरूपं  धर्मस्वरूप भएको 
सवैः  सबैद्रारा मक्तिको कारण सू्यवचः  सूर्यको वाणी 
तन्मुक्तो  त्यो धुन्धुकारीको नहि इति  भन्नुहोस् विश्रुतम्  सुनियो 

मृक्तिका लागि तत्  त्यो स्वे  सबैले 

सूयंवाकयं  सूर्यको वचन रत्वा  सुनेर अघ्ुवन्  भने 

परम्  अन्तिम प्रमाणका सूयः  सूर्यले इद्म् तु  यो उपाय चाहं 
रूपमा दूरतः  टाटैबाट सुकरं  सजिलो छ 

स्थापितं  निश्चित गरियो स्फुटम्  स्पष्टसंग प्रयत्नेन  प्रयत्का साथ 
तदा वै  त्यसै वेला अभ्यभाषत  भन्नुभयो कर्तव्यं  गर्नुपर्छ 

गोकणं  गोकर्णले श्रीमदुभागवतात्  गोकणंः  गोकर्ण 
सूयवेगस्य  सूर्यको वेगलाई श्रीमद्भागवतबाट नै निङ्चयं  निश्चय 

स्तम्भनं चक्रे  रोके र भने मुक्तिः  मुक्ति हुन्छ कृत्वा  गरेर 

जगत्साक्षिन्  हे जगत्का सप्ताहं  सात दिनसम्म वाचनार्थं  भागवत वाचनका 
साक्षी वाचनं  वाचन लागि 

तुभ्यं  तपार्ईलाई कुरु  गर्नुहोस् प्रतितः  तयार भए 

नमः  नमस्कार इति  यस प्रकार 


ताक्यार्थ त्यसपच्ि त्यहँ भेला भएका सम्पूर्णं व्यक्तिहरूले भगवान् सूर्यले जे भन्नुहृन्छ त्यो 
वाक्य ने धुन्धुकारीको मुक्तिका विषयमा अन्तिम प्रमाणका रूपमा मान्नुपर्छ भनी निश्चय गरे । 
उनीहरूको यस्तो निर्णय सुनेपछि गोकर्णले सूर्यको वेगलाई आफनो तपोबलले रोकेर यस प्रकार 
प्रार्थना गरे हे भगवान् सूर्य! तपाई जगत्को साक्षी हुनुहुन्छ, यस्ता तपार्ईदलाई नमस्कार छ। 


रामालन्दी दीका 


६९८४ 
पद्मपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय ५ 


धुन्धुकारीको मूक्तिको उपाय मलाई बताइदिनुहोस् ॥ गोकर्णको यस्तो प्रार्थना सुनैर भगवान् सूर्यले 
अत्यन्त स्पष्टसंग यस प्रकार भन्नुभयो श्रीमद्भागवत सुनेपछ्ि मूक्ति ह॒न्छ। त्यसैकारण 
सप्ताहवाचन गर्नुहोस्  भगवान् सूर्यको यस्तो धर्मरूप वचनलाई सुनेर त्यहोँ भेला भएका सम्पूर्ण 
व्यक्तिहरूले यस कुरालाई समर्थन गर्दै भने यो अत्यन्त सजिलो उपाय हो, यसलाई प्रयत्नपूर्वक 
सम्पन्न गर्नुपररछ ॥ उनीहरूको यस्तो निर्णय सुनेपचछ्ि गोकर्ण भागवत श्रवण गराउन तयार भए। 

तत्र संश्रवणाथांय देशग्रामाज्जना ययुः । 

पङ्ग्वन्धवृद्धमन्दार्च तेऽपि पापक्षयाय वै ॥ ४३॥ 

समाजस्तु महाञ्जातो देवविस्मयकारकः। 

यदेवासनमास्थाय गोकर्णोऽकथयत् कथाम् ॥ ४४ ॥ 





पदढार्थ आए 

यदा  जब  विभिन ठैर वे  निश्चयनै 

गोकणंः  गोकर्ण  गार्हरूबाट देवविस्मयकारकः  

आसनम्  आसनमा जनाः  मानिसहरू देवताहरूलाई समेत 

आस्थाय  बसेर ययुः  आद्पुगे आश्चर्यचकित गराउने 
कथाम्  कथा पङ्ग्वन्धवृद्धमन्दाः च  जो महान्  ठलो 

अकथयत्  भन्न लागे त्यस लङ्गडा, अन्धा, वृद्ध र मन्दबुद्धि समाजः तु  जमात भेला त 
वेला भएकाहरू पनि छन् जातःएव  भयो नै 

तत्र  त्यहँ ते अपि  तिनीहरू पनि 


संश्रवणाथांय  कथा सुनका पापक्षयाय  पाप नाश गर्नका 

ताक्यार्थ जब गोकर्ण आसनमा बसेर श्रीमद्भागवतको कथा सुनाउन लागे तब 
श्रीमद्भागवतको कथा सुनननका लागि विभिन देश र गार्ँहरूबाट धरे मानिसहरू आए । लङ्गडा, 
अन्धा, बुढा र मन्दबुद्धि भएका मानिसहरू पनि आफ्नो पाप नाश गर्नका लागि त्यहं आणए। 
देवताहरूलाई समेत आश्चर्यचकित गराउने इलो समाज त्यहाँ एकत्रित भयो । 


स प्रेतोऽपि तदायातः स्थानं पश्यन्नितस्ततः। 
समप्तग्रन्थियुतं तत्रापश्यत् कीचकमुच्छितम् ॥ ५५॥ 
तन्मूलच्छिद्रमाविङ्य श्रवणार्थं स्थितो ह्यसो । 
वातरूपी स्थितिं कतुंमशाक्तो वंशामाविरात् ॥ ४६॥ 


पदार्थ इतः ततः  यताउता तत्र  त्यहाँ 

सः त्यो स्थानं  बस्ने ठं सप्त्रन्थियुतं  सातवटा 
प्रतः अपि  प्रेत पनि पश्यन्  खोज्यै आं ख्लाहरूले युक्त 

तदा  त्यस वेला आयातः  आद्पुग्यो उच्छ्रितम्  उभ्याइएको 


रामालन्दी दीका 


६९८५ 


पद्मपुराणस्थ श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय ५ 
कीचकम्  वांस असो  त्यो प्रेत स्थितिं कर्तुम्  अन्यत्र एक 
अपश्यत्  देख्यो श्रवणाथं  कथा सुनननका लागि ठाडंमा बस्न 

तन्मूलच्छिद्रम्  त्यस बाँसको स्थितः  बस्यो अशक्तः  नसक्ने हुनाले 
फेदको प्वालमा हि  निश्चय नै वंराम्  बाँसमा 

आविश्य  प्रवेश गरेर वातरूपी  वायुरूप प्रेतले आविशत्  प्रवेश गय्यो 


ताक्यार्थ आसनमा बसेर गोकर्णले श्रीमदभागवतको कथा सुनाउन थालेपच्छि प्रेत योनिमा 
पुगेको त्यो धुन्धुकारी पनि यताउति बस्ने ठा खोज्दै त्यहां आद्पुग्यो । उसले सात वटा ओंँख्ला 
भएको त्यहीं उभ्याइएको एउटा बांस देख्यो । वायुरूप भएकाले बाहिर अन्यत्र कहीं पनि ऊ बस्न 
सक्दैनथ्यो अतः ऊ त्यही बाँसको फेदको प्वालभित्र पस्यो । 

वैष्णवं ब्राह्मणं मुख्यं श्रोतारं परिकल्प्य सः। 


प्रथमस्कन्धतः स्पष्टमाख्यानं धेनुजो ऽकरोत् ॥ ५७ ॥ 


पदढार्थ मुख्यं  मुख्य स्पष्टम्  स्पष्ट स्वरले 
सःवी श्रोतारं  श्रोता आख्यानं अकरोत्  कथा भन्न 
घेनुजः  गोकर्णले परिकल्प्य  बनाएर थाले 

न्द ५ प्रथमस्कन्धत ज 

वेष्णवं  विष्णुभक्त न्धतः  पहिलो 

ब्राह्मणं  ब्राह्मणलाई स्कन्धदेखि 


वाक्यार्थ ती गोकर्णले एक जना विष्णुभक्त ब्राह्मणलाई मुख्य श्रोता बनाएर प्रथम स्कन्धदेखि 
अत्यन्त स्पष्ट स्वरले कथा भन्न लागे । 


दिनान्ते रक्षिता गाथा तदा चित्रं बभूव ह । 
वंशेकम्रन्थिभेदो ऽभूत् सराब्दं पश्यतां सताम् ॥ ४८॥ 
दितीयेऽदहि तथा सायं द्वितीयग्रन्थिभेदनम् । 
तृतीयेऽह्नि तथा सायं तृतीयग्रन्थिभेदनम् ॥ ४९॥ 


एवं सप्तदिनेरुचेव सप्तग्रन्थिविभेदनम् । 

कृत्वा स द्वाददास्कन्धश्रवणात् प्रेततां जहो ॥ ५०॥ 
पदढार्थ चित्रं  आश्चर्यलाग्दो घटना सरब्दं  ठुलो आवाजका साथ 
दिनान्ते  साख परेपचछ्ि जब बभूव  भयो वंशेकग्रन्थिमेद्ः अभूत्  बांसको 
गाथा रक्षिता  कथाको विश्राम ह  निश्चय नै एउटा आंख्लो फुट्यो 
हुन्थ्यो सताम् पश्यतां  सज्जनहरूले तथा  त्यस्तै 
तदा  त्यस वेला हेदर्हदि द्वितीये  दोस्रो 


रामालन्दी दीका 


६९८६ 


पद्मपुराणस्थ श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय ५ 
अहिं  दिनमा सायं  सांरुमा र भएपचछ्छि 

सायं  सांँरुमा तुतीयग्रन्थिभेदनम्  तेरो दादशस्कन्धश्रवणात्  
दवितीयग्रन्थिभेदनम्  दोस्रो आंख्लो फुट्यो भागवतको बाहै स्कन्ध सुनेपचछि 
आंख्लो फुट्यो एवं  यसरी सः  त्यो धुन्धुकारीले 

तथा  त्यसै गरी सप्तदिनैः  सात दिनसम्ममा प्रेततां  प्रेत अवस्था 

तृतीये  तेरो सप्तम्रन्थिविभेदनम् च ए  जहौ  त्याग्यो 

अहि  दिन कृत्वा  साते आंख्लाहरू फुटने 


ताक्यार्थ सार पर्नासाथ कथाको विश्राम भएपछि एउटा कस्तो आश्चर्य लाग्दो घटना घट्यो 
भने सबे सज्जनहरूले हैर्दारदे ठुलो आवाज गरेर बाँसको एउटा ओआंख्लो फुट्यो । त्यसै गरी दोस्रो 
दिनको सांख्मा द्रो आंख्लो, तेस्रो दिनको साँखमा तप्रो आंख्लो फुट्यो। यसै गरी क्रमैसंग सातँ 
दिनमा सातौ ओंँख्लो फुट्यो । यस प्रकार बाह स्कन्धको कथा श्रवण गरेपछ्छि धुन्धुकारीले प्रेत 
अवस्था त्याग्यो । 


दिव्यरूपधरो जातस्तव॒लसीदाममण्डितः। 

पीतवासा घनश्यामो मुकुटी कुण्डलान्वितः ॥ ५९॥ 
ननाम भ्रातरं सद्यो गोकणमिति चा्वीत्। 

त्वयाहं मोचितो बन्धो कृपया प्रेतकरुमरात् ॥ ५२॥ 
घन्या भगवती वातां प्रेतपीडाविनारिनी । 
सप्ताहोऽपि तथा घन्यः कृष्णलोकफटप्रद्ः ॥ ५३॥ 
कम्पन्ते सवंपापानि सप्ताहश्रवणे स्थिते । 

अस्माकं प्रख्यं सद्यः कथा चेयं करिष्यति ॥ ५५४ ॥ 





पदार्थ कुण्डलान्वितः  कुण्डलहरू 

दिव्यरूपधरः  त्यो धृन्धुकारी लगाएको  प्रेत हदाको 
दिव्य रूप धारण गरेको जातः  भयो  
तुलसीदाममण्डितः  तुलसीको सद्यः  तुरन्तै मोचितः  मुक्त गरिएको चु 
मालाद्रारा सुशोभित भएको भ्रातरं  भाद इति  यसौ 

पीतवासा  पैलो कपडा गोक्ण॑म्  गोकर्णलाई अनवीत् च  भन्यो पनि 
लगाएको ननाम  नमस्कार गयो र॒ प्रेतपीडाविनादिनी  प्रेतत्वको 
घनक्यामः  मेघको वर्णजस्तै बन्धो  हे भाद् पीडाबाट छ्ुटाउने 

श्याम वर्ण भएको कृपया  कृपा गरेर भगवती वातां  भागवतको 
मुकुटी  मुकुट लगाएको त्वया  तिमीद्रारा कथा 


रामाढन्दी दीका 


६९८७ 


पदमपुराणस्थ श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय ५ 
धन्या  धन्य छ सप्ताहश्रवणे  कुनै व्यक्ति अस्माकं  हाम्रो 

तथा  त्यसै गरी सप्ताह श्रवण गर्न प्रख्यं च  नाश पनि 
कृष्णलोकफलप्रदः  श्रीकृष्णको स्थिते  बसेपछ्छि करिष्यति  गर्नेछछ भनेर 
लोकरूप फल प्राप्त गराउने इयं  यस सवंपापानि  सबै पापहरू 
सप्ताहः अपि  सप्ताह पनि कथा  कथाले कम्पन्ते  कोँप्न थाल्दचछन् 
घन्यः  धन्य छ सद्यः  तुरुन्ते 


ताक्यार्थ त्यो धुन्धुकारी त दिव्य रूप धारण गरेर भागवत ज्ञानयज्ञका सज्जनहरूका अगाडि 
प्रकट भयो। उसको शरीर मेघको वरण्ड श्यामवर्णको थियो, उसको घाँटी तुलसीका मालाले 
सुशोभित थियो, उसले शरीरमा पीताम्बर धारण गरेको थियो, उसको शिरमा मुकुट र कानमा 
कुण्डलहरू शोभायमान थिए। उसले तत्कालै आफ्नो भाइ गोकर्णलाई नमस्कार गर्दै भन्यो हि 
भाड् ! तिमीले मलाई प्रेत योनिबाट द्ुटायौ, प्रेतयोनिको पीडालाई नाश गर्न श्रीमदभागवतको 
कथा त धन्य रहे । भगवान् श्रीकृष्णको धामलाई प्राप्त गराउने सप्ताहयज्ञ पनि धन्य रहे । जब 
कुन मुमृष्षु श्रीमदभागवत सप्ताह श्रवण गर्न लाग्दछ तब सबै प्रकारका पापहरू अब यस कथाले 
हामीहरूको सर्वनाश गर्ने भन्ने उरले थरथर् काँप्न थाल्दछन् ॥ 


आद्रं शुष्कं लघु स्थूलं वाङ्मनःकर्मभिः कृतम्। 
श्रवणं विदहेत् पापं पावकः समिधो यथा ॥ ५५॥ 
अस्मिन् वे भारते वर्षे सूरिमिर्दैवसंसदि । 
अकथाश्राविणां पुंसां निष्फलं जन्म कीतिंतम् ॥ ५६॥ 
  भ र  अ 

किं मोहतो रक्षितेन सुपुष्टेन बलीयसा । 

अष्रुवेण शारीरेण शुकशास््रकथां विना ॥ ५७ ॥ 








पदार्थ ह  बोली, मन रनगर्न 

यथा  जसरी कर्मद्रारा पुंसां  मानिसहरूको 

पावकः  आगोले कृतम्  गरिएको जन्म  जन्म 

आद्र  चिसो पापं  पापलाई उढांछ निष्फलं वै  निष्फल नै हुन्छ 
शुष्कं  सुकेको सूरिभिः  विद्रानूहरूद्वारा भनेर 

लघु  सानो सदि  देवताहरूको कीतितम्  बताइएको छ 
स्थूलं  ठलो सभामा रुकशास्त्रकथां विना  


अस्मिन्  यो श्रीमद्भागवतको कथा श्रवण 
भारते वषं  भारत वर्षमा नगरिकन 
अकथाश्राविणां  मोहतः  मोहपूर्वक 
श्रीमदभागवतको कथा श्रवण रक्षितेन  रक्षा गरिएको 

यानन ठका 


समिधः  समिधा दाउरा लाई 
विदृहेत्  उढांछ त्यसै गरी 
श्रवणं  श्रीमद्भागवतको 
श्रवणले 


६९८८ 


पद्मपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय ५ 
त् अघरुवेण  

सुपुष्टेन  अत्यन्त पुष्ट धरुवेण  असत्य प्रयोजन 

बलीयसा  बलियो शरीरेण किं  शरीरको के 


ताक्यार्थ जसरी आगोले चिसो अथवा सुकेको, सानो अथवा ठुलो जस्तोसुकै खालको 
दाउरालाई पनि खरानी पारिदिन्छः त्यसै गरी श्रीमद्भागवतको कथा सुन्नाले पनि मन, वचन र 
कर्मद्रारा गरिएका सम्पूर्णं पापलाई नष्ट गरिदिन्छ । विद्वानूहरूले त देवताहरूका सभामा के भनेका 
छन् भने भारतवर्षमा जन्मेर पनि श्रीमद्भागवतको कथा श्रवण नगर्ने मानिसहरूको जन्म त 
निष्फल नै हो। जसले श्रीमदभागवतको कथा श्रवण चाहं नगरी केवल मोहपूर्वक शरीरको रक्षा 
गर्दछन्, त्यस्ता व्यक्तिको अत्यन्त पुष्ट, बलियो अनि असत्य शरीरको के प्रयोजन छर? 


अस्थिस्तम्भं स्नायुबद्धं मांसरोणितठेपितम् । 
चमावनद्धं दुग॑न्धं पात्रं मूत्रपुरीषयोः ॥ ५८ ॥ 
जराशोकविपाकार्तं रोगमन्दिरमातुरम् । 

दुष्पूरं दुध॑रं दुष्टं सदोषं क्षणभङ्गरम् ॥ ५९॥ 
कृमिविड्भस्मसंज्ञान्तं शरीरमिति वणिंतम्। 
अस्थिरेण स्थिरं कमं कुतोऽयं साधयेन्न हि ॥ ६० ॥ 


पढार्थ जराश्ोकविपाकातं  बुदयादं र कृमिविडभस्मसंज्ञान्तं  अन्त्यमा 
अस्थिस्तम्भं  हाडरूपी खम्बा कारणले परिणाममा किरा, विष्टा या खरानीका 
भएको दुःख दिने रूपमा परिणत हुने 

स्नायुवद्धं  नसाहरूद्रारा रोगमन्दिरम्  रोगको मन्दिर शरीरम् इति  शरीर हो भनेर 
जेलिएको आतुरम्  कामनाद्रारा पीडित वणिंतम्  वण्नि गरिएको छ 
मांसशोणितलेपितम्  मासु र॒ दुष्पूरं  कटहिल्यै तप्त नहुने अयं  यो व्यक्तिले 

रगतले लेपिएको दुघरं  धारण गर्ग कठिन अस्थिरेण हि  अस्थिर 
चमांवनद्धं  छालाले ढाकिएको दुष्टं  दुष्ट शरीरद्रारा नै 

दुग॑न्धं  गनाउने सदोषं  दोषे दोषले भरिएको स्थिरं कमं  स्थायी काम 
मूत्रपुरीषयोः  दिसापिशाबको क्षणभङ्गुरम्  प्रत्येक क्षणमा कुतः  किन 

पात्रं  भाँडो नष्ट भद्रहने न साधयेत्  सम्पन्न नगर्ने 


ताक्यार्थ यो शरीर एउटा घर हो। यस घरमा रोगैरोगहरू बस्दछन्। हाडहरू यस घरका 
आधारस्तम्भ हून्। नसारूप डोरीले यो सबैतिरबाट बांँधिएको छ । मासु र रगतले यो पोतिएको 
छ। माथिबाट छालाले ढाकिएको छ। मलमूत्रको थेलो यस शरीरका प्रत्येक अङ्गबाट दुर्गन्ध 
आंछ । बुदयाईं र शोकका कारणले यो अन्त्यमा गएर दुःखदायी हृन्छ । कुनै न कुनै कामनाद्रारा 
यो सदाकाल पीडित छर स्वयंमा भाररूप पनि छ। अनि यो केही छिनमा ने नाश हुने खालको 
छ । यस शरीरलाई मरेपछि गाडिदियो भने यसमा किराहरू पर्न थाल्दछछन्, पशुपक्षीहरूले खाए भने 

यनन ठक 


६९८९ 


पद्मपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय ५ 


विष्टामा परिणत हुन्छ, आगोले पोलिदियो भने यो खरानीमा परिणत हृन्छ। यस्तो अस्थिर 
शरीरलाई प्राप्त गरेर मानिसले अविनाशी फल दिने शुभ कर्म किन नगर्ने ? 


यत् प्रातः संस्कृतं चान्नं सायं तच्च विनश्यति । 
तदीयरससम्पुष्टे काये का नाम नित्यता ॥ ६१॥ 
सप्ताहश्रवणाल्लोके प्राप्यते निकटे हरिः। 

अतो दोषनिवृत्त्यथ॑मेतदेव हि साधनम् ॥ ६२॥ 
बुट्बदा इव तोयेषु मराका इव जन्तुषु । 

जायन्ते मरणायेव कथाश्रवणव्जिंताः ॥ ६३॥ 


पदढार्थ नित्यता  नित्यता हुन कथाश्रवणवनिंताः  

यत्  जुन रोके  संसारमा श्रीमदभागवतको कथा श्रवण 
अन्नं  अन्न सप्ताहश्रवणात्  सप्ताह श्रवण गर्नबाट वञ्चित भएका 

प्रातः  बिहान गनलि मानिसहरू 

संस्कृतं  पकाइन्छ हरिः  भगवान् श्रीहरि तोयेषु  पानीमा 

तत् च त्योत निकटे  नजिकैमा बुद्बदाः इव  फोका जस्तै 
सायं  सांँरूमा पराप्यते  प्राप्त हुनुहन्छ जन्तुषु  प्राणीहरूमा 
विनश्यति  सद अतः  त्यसकारण मशकाः इव  लामखुद्ेहरू कै 
तदीयरससम्पुष्टे  त्यी दोषनिवृत्त्यथंम्  दोषहरू मरणाय एव  मर्नका लागि नै 
अन्नको रसबाट पुष्ट भएको हटाउनका लागि जायन्ते  जन्मन्छन् 

काये च  शरीरमा चाहं एतत् एव हि  यही नै 

कानाम  कहांको साधनम्  साधनहो 


ताक्यार्थ बिहान पकाएको अन्न बेलुका सडेर जान्छ। त्यस्तो अन्न खाएर पुष्ट भएको यो 


शरीर कसरी 


नित्य होला ? सप्ताह सुन्यो भने त भगवान् नजिकै भेटिनुहुन्छ। त्यसकारण 


कलियुगका सम्पूर्ण दोषहरू निवृत्तिका लागि भागवत कथाको श्रवण गर्नु नै एक मात्र उपाय हो। 
भागवतको कथा श्रवण गर्नबाट वञ्चित भएका मनुष्यहरू पानीमा फोकाहरू उत्पन भएर, 
प्राणीहरूमा लामखुटरे उत्पन्न भएैं केवल मर्नका लागि मात्र जन्म लिन्छन्। 


जडस्य शुष्कवंशस्य यत्र ग्रन्थिविभेदनम् । 

चित्रं किमु तदा चित्तग्रन्थिभेदः कथाश्रवात् ॥ ६७ ॥ 
मिद्यते हृदयग्रन्थिदिछयन्ते सवसंशयाः । 

क्षीयन्ते चास्य कमोणि सप्ताहश्रवणे कृते ॥ ६५॥ 
संसारकदंमाठेपप्रक्षाखनपरीयसि । 


रामालन्दी दीका 


६९९० 


पद्मपुराणस्थ श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय ५ 

कथातीर्थे   स्थिते   भ  न भवे 

कथातीथे स्थिते चित्ते मुक्तिरेव बुधः स्मृता ॥ ६६ ॥ 

पदार्थ क्िमुके संसारकर्दमारेपप्रक्षाटन 
कथाश्रवात्  श्रीमदभागवत चित्रं  आश्चर्यछर पटीयसि  संसाररूपी हिलो 
कथाको श्रवणले सप्ताहश्रवणे कृते  सप्ताह लेपिएकोलाई पखाल्न समर्थ 
जडस्य  जड श्रवण गरेपछ्ि कथाती्ं  कथारूपी तीर्थमा 
शुष्कवंशस्य  सुकेको बाँंसको हृदयग्रन्थिः  हृदयको ग्रन्थि चित्ते  चित्त 
यत्र  जब भिद्यते  भेदन ह॒न्छ स्थिते  स्थिर भएर रहेपचछि 
ग्रन्थिविभेदनम्  आंख्लो फुटछ सवसंशयाः  सवै शङ्ाहरू मुक्तिः एव  मुक्ति नै हन्छ 
भने छिद्यन्ते  नष्ट हन्छन् भनी 
तदा  त्यसमा अस्य  कथा सुने व्यक्तिका वधेः  विद्रानूहरुद्रारा 
चित्तग्रन्थिभेदः  चित्तको ग्रन्थि कमणि च  कर्महरू पनि स्मृता  निश्चय गरिएको छ 
भेदन हुन्छ भन्ने कुरामा क्षीयन्ते  नष्ट हुन्छन् 


ताक्यार्थ भागवतको कथा श्रवण गर्नाले जड स्वभाव भएको सुकेको बाँसको आंख्लो त 
फुट्दोरहेछ भने पग्लने स्वभाव भएको चित्तको ग्रन्थि भेदन हुनुमा कुनै आश्चर्य मान्नुपर्न कुरे छैन । 
सप्ताह श्रवण गरेपछि हदयको ग्रन्थिभेदन ह॒न्छ, सम्पूर्ण शङ़ाहरूको समाधान हुन्छ र सम्पूर्ण 
कर्महरू पनि नष्ट हुन्छन्। संसाररूपी हिलोलाई पखाल्न समर्थ भएको कथारूपी तीर्थमा चित्त 
स्थिर भएपचछि कथाश्रवण गर्ने व्यक्तिको मुक्ति अवश्य नै ह॒न्छ भनी विद्रानृहरूले निश्चय गरेका 
छन् । 

एवं बरुवति वे तस्मिन् विमानमागमत् तदा । 

वेकुण्ठवासिभियुक्तं प्रस्फुरदीप्तिमण्डलम् ॥ ६७ ॥ 

सर्वेषां पश्यतां भेजे विमानं घुन्धुरीसुतः। 

    र म 

विमाने वेष्णवान् वीक्ष्य गोकणों वाक्यमनवीत् ॥ ६८ ॥ 


पढार्थ वैकुण्ठवासीहरूद्रारा  विमानमा 

एवं वै  यस प्रकार युक्तं  सहित भएको भेजे  बसाइयो 

तस्मिन् बरुवति  त्यो विमानम्  विमान विमाने  विमानमा 
धुन्धुकारीले बोलिरहंदा आगमत्  आयो वैष्णवान्  विष्णुभक्तहरूलाई 
तदा  त्यस वेला सर्वेषां पश्यतां  सवै मानिसले वीक्ष्य  देखेर 
प्रस्फुरदीप्तिमण्डलम्  चारेतिर हेदर्िदि गोकणंः  गोकर्णले 
मण्डलाकार प्रकाश फैलाडँदै घुन्धुलीसुतः  धुन्धुलीको छोरो वाक्यम्  यो कुरा 
वैकुण्ठवासिभिः  धुन्धुकारी अबवीत्  भने 


वाक्यार्थ जब धुन्धुकारीले यस प्रकारसंग सप्ताहश्रवणको महिमा बताद्रहेको थियो त्यसै 
समयमा चरैतिर मण्डलाकार प्रकाश फैलाडदे वेकुण्ठनिवासी पार्षदहरूले युक्त भएको विमान 


रामालन्दी दीका 


६९९१ 
पद्मपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय ५ 


आद्पुग्यो । सबेले हर्दा धुन्धुकारीलाई विमानमा विराजमान गराइयो । विमानमा विष्णुभक्त 
हरूलाई देखेर गोकर्णले भने । 


गोकणं उवाच गोकर्णले भने 

अत्रेव बहवः सन्ति श्रोतारो मम नि्म॑लाः। 
आनीतानि विमानानि न तेषां युगपत् कुतः ॥ ६९॥ 
श्रवणं समभागेन सवंषामिह दुर्यते । 

फलभेदः कुतो जातः प्रबरुवन्तु हरिप्रियाः ॥ ७० ॥ 


पढार्थ तेषां  तिनीहरूका लागि समभागेन  उस्तै किसिमको 
हरिप्रियाः  टे भगवान् हरिका विमानानि  विमानहरू दुश्यते  देखिन्छ 

प्रिय पार्षदहरू कुतः  किन फलभेदः  फलमा भिन्नता 
उत्र एव  यहाँ ने युगपत्  संगसंगे कुतः  कसरी 

बहवः  धेरै न आनीतानि  ल्याइएनन् जातः  भयो 

निम॑खाः  शुद्ध चित्त भएका इह  यहाँ मम  मलाई 

श्रोतारः  श्रोताहरू सर्वेषाम्  सबैको प्रचुवन्तु  भन्नुहोस् 

सन्ति  छन् श्रवणं  सुनाद 


ताक्यार्थ हे भगवान् हरिका प्रिय पार्षदहरू ! यहाँ शुद्ध चित्त भएका अरू पनि धैरे मेरा 
कथाका श्रोताहरू छन्। ती श्रोताहरूका लागि पनि तपाईहरूले संगसंगे नै अरू विमानहरू किन 
ल्याउनुभएन ? सवे श्रोताहरूले उत्तिकै श्रद्धापूर्वक समभावले कथा श्रवण गरेका हुन् तर फलमा 
भने यो भिन्नता कसरी भयो ? यसको कारण मलाई बताइदिनुहोस् । 


हरिदासा उन्चुः श्रीहरिका पार्षदहरूले भने 
श्रवणस्य विभेदेन फलभेद ऽतर संस्थितः। 


र  


श्रवणं तु कृतं सवनं तथा मननं कृतम् । 

फलभेदस्ततो जातो भजनाद्पि मानद् ॥ ७१॥ 
पदार्थ फलभेदः  फलमा भेद मननं  मनन 
मानद्  हे मान दिने स्वभाव संस्थितः  भएको हो न कृतम्  गरिएन 
भएका गोकर्ण सर्वेः  सबैद्रारा ततः  त्यस कारणले गर्दा 
अत्र  यहाँ श्रवणं तु  श्रवण त भजनात् अपि  संगै बसेर 
श्रवणस्य  श्रवणको कृतं  गरियो भजन गरे पनि 
विभेदेन  भेदले तथा  त्यसै प्रकारले फरभेदः  फलमा भेद 


रामालन्दी दीका 


६९९२ 
पद्मपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय ५ 


जातः  भयो 

ताक्यार्थ हे गोकर्ण ! श्रवणमा भेद भएकाले फलमा भेद भएको हो । सुन त सबेले सुनेका 
छन् तर अरूले त्यस प्रकार मनन गरेनन्। अतः संगसंगे बसेर भजन गरे तापनि फलमा भेद भएको 
हो। 


सप्तरात्रमुपोष्येव प्रेतेन श्रवणं कृतम् । 

मननादि तथा तेन स्थिरचित्ते कृतं भृशम् ॥ ७२॥ 
अदं च हतं ज्ञानं प्रमादेन हतं श्रुतम् । 

संदिग्धो हि हतो मन्त्रो व्यग्रचित्तो हतो जपः ॥ ७३॥ 
अवेष्णवो हतो देशो हतं श्राद्धमपात्रकम् । 
हतमश्रोत्रिये दानमनाचारं हतं कुलम् ॥ ७४ ॥ 
विवासो गुरुवाक्येषु स्वस्मिन् दीनत्वभावना । 
मनोदोषजयश्चैव कथायां निरुचला मतिः ॥ ७५॥ 
एवमादि कृतं चेत् स्यात् तदा वै श्रवणे फलम्। 

पुनः श्रवान्ते सर्वेषां कुण्डे वसति्ंवम् ॥ ७६॥ 


पढार्थ   घमन्डपूर्वक श्राद्धम्  श्राद्ध 
सप्तरात्रम् एव  सात रातसम्म श्रुतम् च  सुनेको पनि हतम्  व्यर्थहो 

ने हतं  व्यर्थहो अश्रोत्रिये  वेद नपठेका 
उपोष्य  निराहारपूर्वक हि  निश्चय नै ब्राह्मणमा 

प्रेतेन  प्रेत धुन्धुकारीद्रारा संदिग्धः  शङ्ाले भरिएको दानम्  दिइएको दान 
श्रवणं  सुनने काम मन्त्रः  मन्त्र हतं  व्यर्थहो 

कृतम्  गरियो हतः  व्यर्थहो अनाचारं  आचारले रहित 
तथा  त्यसै गरी व्यग्रचित्तः  मन एकत्रित नभई भएको 

तेन  ऊद्रारा गरिएको कुलम्  कुल 

स्थिरचित्ते  स्थिर चित्तमा जपः  जप हतं  व्यर्थको हो 

भृराम्  ज्यादै ने हतः  व्यर्थहो गुरुवाक्येषु  गुरुका 
मननादि  मनन आदि अवेष्णवः  विष्णुका भक्तहरू वाणीहरूमा 

कृतं  गरियो नभएको विवासः  विश्वास 
अदुदं  दृढ नभएको देशः  ठं स्वस्मिन्  आपूमा 
ज्ञानम्  ज्ञान हतः  व्यर्थको हो दीनत्वभावना  दीनत्वको भाव 
हतं  व्यर्थको हो अपात्रकम्  अपात्रमा दिइृएको मनोदोषजयः  मनका 





रामान्दी दीका 


६९९२ 


पद्मपुराणस्थ श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय ५ 
दोषहरूमाथि विजय कृतं चेत्  गरेमा । वै  सवैलाई नै 

कथायां च एव  कथामा पनि श्रवणे  श्रवणमा वैकुण्ठे  वैकुण्ठमा 

निश्चला  निश्चल फलम्  फल वसतिः  वास 

मतिः  बुद्धि पुनः  फेरि ध्रुवम्  निश्चय नै 

एवम् आदि  यस प्रकारका भ्रवान्ते  सुनेपछि स्यात्  हनेछ 

कामहरू तदा  त्यस वेला 


ताक्यार्थ सात दिनसम्म केटी पनि नखाईकन प्रेत धुन्धुकारीले राम्ररी सप्ताह श्रवण गयो । 
त्यसै गरी चित्तलाई एकाग्र बनाएर सुनेको कुराको मनन पनि गयो । त्यस कारण उसैका लागि 
यो विमान आएको हो। दृढ नभएको ज्ञान त व्यर्थको हृन्छ । प्रमादपूर्वकको श्रवण पनि व्यर्थको 
हुन्छ । मन इुलाएर गरिएको जप, विष्णुभक्तहरू नभएको देश, अपात्रमा गरिएको श्राद्ध, वेद 
नपढेका ब्राह्मणलाई दिइएको दान, आचारहीन कुल आदि सब व्यर्थके हून्। त्यस कारण 
गुरुवाक्यमा दढ विश्वास, आफूमा दीनत्वको भावना, मनका दोषहरूमाथि विजय र कथाश्रवणमा 
निश्चल बुद्धि गरी श्रवण गरमा श्रवणको राम्रो फल प्राप्त हुन्छ। फेरि एकपटक यसरी 
बताइएञनुसार सप्ताह श्रवण गर्नुहोस् । तपारईहरू सबेलाई वेकुण्ठ प्राप्त हुन्छ । यसमा कत्ति पनि 
शङ़ा छैन । 

 क अ अ   

गकण तव गाववन्दा गारक दास्यात् स्वयम् । 


क 


एवमुक्त्वा ययुः सवे वेकुण्टं हरिकीतंनाः ॥ ७७ ॥ 


पदार्थ गोलोकं  गोलोक भ  हरिकीर्वन गर्दै 
गोकणं  हे गोकर्ण दास्यति  दिनुहुनेछ वेकुण्टं  वैकुण्ठमा 

तव  तपाईलाई एवम्  यसो ययुः  गए 

गोविन्दः  भगवान् श्रीकृष्णले उक्त्वा  भनेर 

स्वयम्  आपै सवं  विमानमा बसेका सबै 


ताक्यार्थ हे गोकर्णजी ! गोविन्द भगवान्ले तपारईलाई गोलोक प्रदान गर्नृहुनेछछ । यसो भनेर 
विमानमा बसेका सबे पार्षदहरू हरिकीर्तन गर्द वेकुण्ठतिर लागे । 


श्रावणे मासि गोकणंः कथामूचे तथा पुनः। 
सप्तरात्रवतीं भूयः श्रवणं तेः कृतं पुनः ॥ ७८ ॥ 
कथासमाप्तो यज्जातं श्रूयतां तच्च नारद् ॥ ७९॥ 
विमानैः सह भक्तेखच हरिराविर्बभूव ह । 

जयशब्दा नमःशब्दास्तत्रासन् बहवस्तदा ॥ ८०॥ 
पाञ्चजन्यध्वनिं चके हषांत् तत्र स्वयं हरिः । 


रामालन्दी दीका 


६९९४ 


पद्मपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय ५ 


गोकणं तु समालिङ्ग्याकरोत् स्वसदृशं हरिः ॥ ८१॥ 


पदार्थ नारद्  हे नारद जयशब्दाः  जय शब्दहरू 
श्रावणे  श्रावण कथासमाप्तो  कथा समाप्त नमःशब्दाः  नमः शब्दहरू 
मासि  महिनामा भएपचछ्ि आसन्  भए उच्चारण गरिए 
गोकणंः  गोकर्णले यत्  जे हषांत्  खुसीका कारणले 
पुनः  फेरि जातं  भयो तत्र  त्यहाँ 

तथा  त्यसै गरी तत् च  त्यो पनि स्वयं  स्वयं 

सप्तरात्रवतीं  सात रातसम्म॒ श्रूयतां  सुन्नुहोस् हरिः  भगवान् श्रीहरिले 
कथाम्  भागवत कथा विमानैः  विमान र पाञ्चजन्यध्वनिं चके  

उत्वे  भने भक्तेः च सह  भक्तटरूका पाञ्चजन्य शङ्ख बजाउनुभयो 
तैः  ती पहिलाका साथमा हरिः तु  श्रीहरिले त 
श्रोताहरूद्रारा हरिः  भगवान् नारायण गोकणं  गोकर्णलाई 

पुनः  फेरि ह आविबभूव  प्रकट हुनुभयो समालिङ्ग्य  अंगालो हालेर 
भूयः  बारम्बार तदा  त्यस वेला स्वसदुशं  आपूजस्ते 

श्रवणं  श्रवण तत्र  त्यहाँ अकरोत्  बनाउनुभयो 

कृतं  गरियो बहवः  धेरै 


ताक्यार्थ गोकर्णले फेरि अर्को पटक श्रावण महिनामा सात दिनसम्म भागवत कथा भने। ती 
पहिलेका श्रोताहरूले भगवान्का पार्षदहरूले बताएअनुसार विधिपूर्वक एकाग्रचित्त लगाएर मनन 
सहितको श्रवण गरे। कथा समाप्त भएपछछि भगवान् नारायण आपै नै भक्तहरूले भरिएका 
विमानहरू लिएर कथास्थलमा प्रकट हूनुभयो। त्यस समयमा त्यहं धरे बेरसम्म जयशब्द र 
नमःशब्दहरू उच्चारण गरिए । भगवान् नारायण अत्यन्त प्रसन्न भएर आफैले पाञ्चजन्य शङ्ख 
बजाउनुभयो र गोकर्णलाई अँगालो हालेर उदाँले आपूजस्तै बनाउनुभयो । 


ह पीतकोरोयवासस 

श्रोतृनन्यान् घनर्यामान् ६। 
किरीटिनः कुण्डलिनस्तथा चक्रे हरिः क्षणात् ॥ ८२॥ 
तदूय्ामे ये स्थिता जीवा आरवचाण्डालजातयः। 
विमाने स्थापितास्तेऽपि गोकणंकृपया तदा ॥ ८३॥ 
भ  भ भ   

परषिता हरिलोके ते यत्र गच्छन्ति योगिनः। 

९ न ् क अ भ  

गोकर्णेन स गोपालो गोलोकं गोपवल्लभम्। 


 


कथाश्रवणतः प्रीतो नियंयो भक्तवत्सरः ॥ ८७॥ 


रामालन्दी दीका 


६९९५ 
पद्मपुराणस्थ श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय ५ 
पदार्थ 


हरिः  भगवान् नारायणले 
क्षणात्  त्यही क्षणमा नै 


 त्यस गार्ख॑मा यत्र  जहां 
येजो योगिनः  योगीहरू 
आङवचाण्डालजातयः  कुकुर, गच्छन्ति  जान्छन् 
अन्यान्  अरू चाण्डाल आदि जातका कथाश्रवणतः  कथा सुनेर 
श्रोतृन्  श्रोताहरूलाई जीवाः  जीवहरू प्रीतः  खुसी भएका 
घनश्यामान्  मेघको वर्ण जस्तै स्थिताः  रहेका थिए भक्तवत्सलः  भक्तहरूलाई 
श्याम वर्णका ते अपि  तिनीहरू पनि माया गर्ने 

पीतकोरोयवास गोकर्णकृपया  गोकर्णको सः ती 


सः  पैलो 
रेसमी वस्त्र लगाएका कृपाले गोपालः  भगवान् श्रीकृष्ण 






किरीटिनः  किरीटधारी विमाने  विमानमा गोकणेन  गोकर्णका साथ 
तथा  त्यस्तै स्थापिताः  राखिए गोपवल्लभम्  गोपहरूलाई 
कुण्डलिनः  कुण्डलधारी ते  तिनीहरू अत्यन्त प्यारो लाग्ने 
चके  बनाउनुभयो हरिखोके  वैकुण्ठ लोकमा गोलोकं  गोलोक धाममा 
तदा  त्यस वेला प्रेषिताः  पठाइए नि्ययो  जानुभयो 


ताक्यार्थ अरू श्रोताहरूलाई भगवान् नारायणले त्यही क्षणमा मेघको वर्ण जस्ते श्याम वर्ण 
भएका, पैलो रेसमी वस्त्र लगाएका, किरीट, कुण्डल आदि आभूषण लगाएका बनाइदिनुभयो । 
त्यस गामा बस्ने कुकुर र चाण्डालहरूलाई समेत गोकर्णका इच्छाअनुसार विमानमा राखेर 
भगवानूले वैकुण्टधाममा पठाइदिनुभयो । कथाश्रवणबाट प्रसन्न हुनुभएका भक्तवत्सल भगवान् 
श्रीकृष्ण गोकर्णलाई साथमा लिएर त्यसै गरी गोपहरूलाई अत्यन्त प्यारो लाग्ने गोलोकधाम 
जानुभयो । 


अयोध्यावासिनः पूर्वं यथा रामेण संगताः । 
तथा ् भ न अ  अ   
तथा कृष्णेन ते नीता गोलोकं योगिदुखंभम् ॥ ८५॥ 
यत्र सूयंस्य सोमस्य सिद्धानां न गतिः कदा । 
तं लोकं हि गतास्ते तु श्रीमदुभागवतश्वात् ॥ ८६ ॥ 


पदार्थ तथा  त्यसै गरी सूर्यस्य  सूर्यको 

पूर्वं  पहिले ते  तिनीहरू सोमस्य  चन्द्रमाको 
यथा  जसरी कृष्णेन  श्रीकृष्णद्रारा सिद्धानां  सिद्धहरूको 
अयोध्यावासिनः  योगिदुलभम्  योगीहरूका गतिः  गति 
अयोध्यावासीहरू लागि पनि दुर्लभ कदा  कटिल्यै पनि 
रामेण संगताः  भगवान् गोलोकं  गोलोक धाम न  छैन हुन सक्दैन 
रामचन्द्रका साथ साकेतधाम नीताः  लगिए श्रीमदुभागवतश्रवात्  
गएका थिए यत्र  जहाँ श्रीमद्भागवतको श्रवणले 


रामान्दी दीका 


६९९६ 


पद्मपुराणस्थ श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय ५ 
  

ततु  तिनीहरूत लोकं  लोकमा 

तंहि त्यहीनै गताः  गए 


वाक्यार्थ जसरी पूर्वकालमा अयोध्यावासीहरूलाई साथमा लिएर भगवान् साकेतधाम 
जानुभएको थियो त्यसरी नै भगवान् श्रीकृष्णले पनि श्रीमद्भागवतको श्रवण गर्ने व्यक्तिहरूलाई 
जुन गोलोकमा सूर्य, चन्द्र अनि ठुलाटुला योगीहरूको पनि प्रवेश हून सक्दैन त्यस्तो लोकमा 
लिएर जानुभयो । 


नूमोऽत्र ते किं फलवृन्दमुज्ज्वरं सप्ताहयज्ञेन कथासु संचितम् । 

कर्णेन गोकणंकथाक्षरो येः पीतर्च ते गर्भगता न भूयः ॥ ८७ ॥ 
वाताम्बुपणांशनदेहशोषणेस्तपोभिरुगरेदिचरकालसंचितेः। 

योगेदच संयान्ति न तां गतिं वै सप्ताहगाथाश्रवणेन यान्ति याम् ॥ ८८ ॥ 





पढार्थ गोकणंकथाक्षरः  गोकर्णले  त्यो अवस्थामा 
सप्ताहयज्ञेन  सप्ताह यज्ञ्रारा भनेको कथाको एक अक्षर पनि वि  निश्चय नै 

कथासु  कथामा पीतः  पिदएको थियो वाताम्बुपणांशनदेहशोषणेः  
संचितम्  जम्मा गरिएको ते च  तिनीहरू पनि हावा, पानी र पातहरू मात्र 
उज्ज्वं  उज्ज्वल भूयः  बारम्बार खाएर शरीरलाई सुकाउने 
फलवृन्दम्  फलको समूह गर्भगताः न  गर्भमा प्रवेश चिरकारसंचितेः  धेरै 

ते  तपारईलाई गर्दैनन् समयसम्म गरिएको 
किंके सप्ताहगाथाश्रवणेन  भागवत उग्रैः  कठोर 

नरूमः  भनौँ सप्ताह कथा श्रवणले तपोभिः  तपस्याद्रारा 

येः  जुन श्रोताहरुद्रारा याम्  जुन योगेः च  योगसाधनाद्रारा पनि 
अत्र  यहां गतिं  अवस्थामा न संयान्ति  पुग्न सक्दैनन् 
करणेन  कानद्रारा यान्ति  जान्छन् 


ताक्यार्थ सप्ताह यज्ञद्रारा कथामा सञ्चित भएको उज्ज्वल फलका विषयमा हे नारदजी । 
हामीहरू तपाईहरूलाई के भनौँ ? जुन श्रोताहरूले गोकर्णले भनेको भागवत कथाको एक अक्षर 
पनि आपफ्ना कानद्रारा प्रेमपूर्वक श्रवण गरेका छन् ती श्रोताहरू फेरि आमाका गर्भमा प्रवेश 
गर्दैनन् । मुमृक्षुहरूले सप्ताहकथा श्रवणद्रारा जुन पदलाई प्राप्त गर्दछन् त्यो पद या गतिलाई हावा, 
पानी र पातहरू मात्र खाएर धैरे समयसम्म गरिएको तपस्याद्रारा र योगद्वारा पनि प्राप्त गर्न 
सक्देनन् । 


इतिहासमिमं पुण्यं शाण्डिल्यो ऽपि मुनीश्वरः । 
पठते चित्रकूटस्थो बह्यानन्द्परिप्टुतः ॥ ८९॥ 
पदार्थ इमं  यो पुण्यं  पवित्र 
यानान दीका 


६९९७ 


पद्मपुराणस्थ श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय ५ 
इतिहासम्  इतिहास मुनीरवरः  मुनीश्वर बह्यानन्द्परिप्टुतः  ब्रह्मानन्दमा 
चित्रकूटस्थः  चित्रकूटमा शाण्डिल्यः अपि  शाण्डिल्य मगन भएर 

रहनुभएका पनि पठते  पद्नुह॒न्छ 


ताक्यार्थ चित्रकूटमा विराजमान हनुभएका ठुला मुनि शाण्डिल्य पनि ब्रह्मानन्दमा मग्न भएर 
यस परम पवित्र इतिहास भागवत को पाठ गर्नृहुन्छ। 


५     वे विदहेदघोघम्   
आख्यानमेतत् परमं पवित्र श्रुतं सकृद् वे विदहेदघोघम्। 
श्राद्ध प्रयुक्तं पितृतृप्तिमावहेन्नित्यं सुपाठदपुनभंवं च ॥ ९० ॥ 


पढार्थ  सुन्नाले पितृतृप्तिम् आवहेत्  

एतत्  यो अघोघम्  पापराशिलाई पित्हरूलाई तुप्ति मिल्दछ 
परमं  ज्यादै विदहेत्  उढांछ नित्यं  सरै 

पवित्रं  पवित्र श्रद्धे  श्राद्धमा सुपाठात्  राम्ररी पाठ गनलि 
आख्यानम्  कथा प्रयुक्तं  प्रयोग पाठ गर्नलि अपुनभंवं च  मोक्ष पनि प्राप्त 
सकृत्  एक पटक वे  निश्चय नै हन्छ 


ताक्यार्थ यो कथा अत्यन्त पवित्र छ। एक पटक श्रवण गर्नाले पनि सम्पूर्ण पापराशिलाई 
यसले खरानी पारिदिन्छ। श्राद्धका दिन पाठ ग्नलि पित्ृहरूलाई तृप्ति मिल्दछ र सर्धं राम्ररी पाठ 
गर्नलि मोक्ष पनि प्राप्त हुन्छ । 

विवरण धुन्धुकारीको यो कथालाई प्रतीकात्मक रूपमा पनि लिन सकिन्छ । यसरी हर्दा यस 
कथामा आएको प्रसङ्गलाई यसी व्याख्या गर्न सकिन्छ। आत्मदेव जीवात्माका प्रतीक हुन् । 
आत्मदेवकी पत्नी धुन्धुली मनकी प्रतीक हुन् । आत्मदेवको सन्तानप्राप्तिको इच्छ मानिसको केही 
वस्तु प्राप्त गर्ने इच्छा हो। आत्मदेवको वनगमन अन्तर्मुखी हनु हो । आत्मदेवसंग वनमा भेट 
भएका योगनिष्ठ संन्यासी अन्तरात्माका प्रतीक हृन् । संन्यासीद्रारा दिद्रएको फल अन्तरात्माद्रारा 
दिदएको उपयुक्त मार्गनिर्दशन हो । धुन्धुलीले त्यो फल नखानु अन्तरात्माद्रारा दिएको निर्देशनलाई 
मनले नमान्नु हो । धुन्धुलीकी बहिनी अशुद्ध मनको बहिर्मुखी प्रवृत्तिकी प्रतीक हृन् । धुन्धुकारी 
दुष्कर्म गर्ने व्यक्तिको प्रतीक हो। मनको बहिर्मुखी प्रवृत्तिद्रारा ने दुष्कर्मको उत्पत्ति हन्छ । गाई 
मानिसभित्र रहेको अन्तर्मुखी चेतनाको प्रतीक हो। अन्तरात्माद्रारा दिद्रएको निर्देशनलाई बहिर्मुखी 
चेतनारूप धुन्धुलीले स्वीकार गर्दिनन् भने अन्तर्मुखी चेतनारूप गाईले स्वीकार गर्छिन्। गोकर्ण 
अन्तरात्माको मार्गनिर्देशनलाई माने व्यक्तिका प्रतीक हृन् । बहिर्मुखी चेतनाबाट धुन्धुकारी उत्पन्न 
हन्छ भने अन्तर्मुखी चेतनाबाट गोकर्ण उत्पन्न हुन्छन् । दुबेको उत्पत्ति चेतनाबाट नै हुने भएकाले 
उनीहरूलाई दाजुभाइ भनिएको हो । पाँच वेश्याहरू पञ्चज्ञानेन््िय नाक, कान, ओंँखा, त्वक् र 
जिब्रोका प्रतीक हून्। धुन्धुकारी वेश्यामा आसक्त हूनु भनेको मानिस ज्ञानेन्दियका विषयहरू 
गन्ध, शब्द, रूप, स्पर्श र रसमा आसक्त हनु हो । विषयमा गरिएको आसक्तिले नै मानिसलाई 
पतित गरार्ख॑छ । यही ने धुन्धुकारी मेर प्रेत बन्नु हो। दुष्कर्मबाट दुःख पाएपछि मानिस सत्कर्म 
गर्नत्फ अग्रसर हुन्छ । यही नै दुःखबाट मूक्ति पाडनका लागि धुन्धुकारी गोकर्णं भएको ठँमा 


रामाढन्दी दीका 


६९९८ 
पद्मपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय ५ 


जानु हो। गया प्राणको आधारस्थान वा विज्ञानमयकोश जहाँ मनका कल्मषहरू नष्ट भएका 
हृन्छन् हो, अर्थात्, मनको अत्यन्त निर्मल स्थिति नै गया हो । श्रद्धाको अर्थ धारण गर्नु हो। यसैले 
मनको निर्मल अवस्थालाई धारण गर्नु नै गयाश्राद्ध हो। गोकर्णले गयाश्राद्ध गर्नुको अर्थं उनले 
आफ्नो मनलाई निर्मल बनाउनु हो। मनको निर्मल अवस्था एकले अर्कालाई हस्तान्तरण गर्न 
सक्देन, त्यसेले गोकर्णले गयाश्राद्ध गर्नलि धुन्धुकारीको मन निर्मल भएन । प्रत्येक मानिसले प्रेतत्व 
वा पतनबाट मुक्तिका लागि आँ नै प्रयास गरनुपर्छ। कुनै मानिसले अर्को मानिसलाई मार्गनिर्देशन 
त दिन सक्छ तर मनको शुद्धता वा पवित्रता प्रदान गर्न सक्दैन। धुन्धुकारीको प्रेतत्वमुक्तिका लागि 
उपाय बताउने सूर्य आत्माका प्रतीक हून्। अन्तर्मुखी चेतनाले युक्त व्यक्तिले उपयुक्त समयमा 
आत्माबाट मार्गनिर्दशन प्राप्त गर्द । प्रेतत्वमा प्राप्त भएको धुन्धुकारी भागवतश्रवणका लागि सात 
ग्रन्थि आंख्ला भएको बांँसमा प्रवेश गर्वछछ । बाँसका सात ग्रन्थि मानिसका पाँच ज्ञानेन्िय, मन 
र बुदधिका प्रतीक हृन् । बाँसका सात ओंख्ला फुट्नु भनेको यी सात ग्रन्थिको भेदन भई मानिस 
आत्मस्वरूपमा अवस्थित हनु हो । अन्त्यमा धुन्धुकारीले वेकुण्ठलोक प्राप्त गर्दछ। वैकुण्ठलोक 
भनेको कुण्ठा अज्ञान रहित स्थिति अथवा आत्मज्ञानको अवस्था हो। 


इति श्रीपद्मपुराणे उत्तरखण्ड श्रीमदभागवतमाहात्म्ये 
   ९  त् ध्याय 
गोकणमोक्षवणंनं नाम पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५॥ 


रामालन्दी दीका 


६९९९ 


पद्मपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय ६ 


अथ षष्टोऽध्यायः 

सप्ताह यज्ञको विधि 
कुमारा ऊचुः कुमारहरूले भन्नुभयो 
अथ ते सम्प्रवक्ष्यामः सप्ताहश्रवणे विधिम्। 
सहायेवंसुमिर्चेव प्रायः साध्यो विधिः स्मृतः ॥ १॥ 
देवज्ञं तु समाहूय मुहूत पृच्छ्य यत्नतः। 
विवाहे यादशं वित्तं तादुं परिकल्पयेत् ॥ २॥ 
नभस्य आरिवनोजौँं च मागंशीषंः शुचिर्नभाः। 
एते मासाः कथारम्भे श्रोतृणां मोक्षसूचकाः ॥ ३॥ 


पदार्थ  ज्योतिषीलाई कारिक 

अथ  यसपचछ्छि समाहूय तु  बोलाएर त मागशीषः  मंसिर 

ते  तपाईलाई मुहूतं  राम्रो समय शुचिः  असार 

सप्ताहश्रवणे  सप्ताहश्रवणमा पृच्छय  सोधेर नभाः  साउन 

विधिम्  विधि विवाहे  विवाहमा एते  यी 

सम्प्रवक्ष्यामः  बताउनेक्छोँ यत्नतः  प्रयासपूर्वक मासाः च  महिनाहरू पनि 
विधिः  विधि यादुशं  जति कथारम्भे  कथा सुरु गर्नका 
प्रायः  प्रायःजसो वित्तं  धन जम्मा गरिन्छ लागि 

सहायेः  सहयोगीहरू र तादु  त्यति ने भ्रोतृणां  श्रोताहरूलाई 
वसुभिः च एव  धनद्रारा नै परिकल्पयेत्  व्यवस्था गर्नुपरछ मोक्षसूचकाः  मोक्ष प्रदान 
साध्यः  सम्पन्न गर्न सकिने नभस्यः  भदौ गर्नैवाला छन् 





स्मृतः  बतादइएको छ आदिन  असोज र 

वाक्यार्थ यसपचछि हामीहरू तपाईलाई सप्ताहश्रवणको विधि बतार्खंछं। यो विधि धेरेजसो 
मानिसहरूको र धनको सहायताद्रारा साध्य छ। सर्वप्रथम ज्योतिषीलाई बोलाएर कुन समयमा 
भागवत लगाउन उचित छ सोध्नुपर्छ । विवाहका लागि जति धनको आवश्यकता पर्दछ, त्यति नै 
धनको व्यवस्था गर्नुपर्दछ। कथाको आरम्भका लागि भदौ, असोज, कार्तिक, मंसिर, असार, 
साउन यी छ महिनाहरू ग्राह्य छन् र श्रोताहरूका लागि मोक्ष प्रदान गर्ने खालका छन् । 


मासानां विप्र हेयानि तानि त्याज्यानि सर्वंथा । 
सहायार्चेतरे तत्र कत॑न्याः सोदययमारच ये ॥ ४॥ 


रामालन्दी दीका 


६२०० 


पद्मपुराणस्थ श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय ६ 
पदार्थ बतादइएका जुन छन् येजो 

विप्र  हे ब्राह्मण तानि  ती सोद्यमाः च  उत्साही पनि 
मासानां  यी महिनाहरूमध्ये सवथा  सै नै तत्र  त्यहाँ 

हेयानि  भद्रा, व्यतिपात आदि त्याज्यानि  त्याज्य हृन्छन् सहायाः  सहायक 

कुयोग पनलि त्याज्य भनेर इतरे च  अरू कतंन्याः  बनाउनुपर् 


ताक्यार्थ कथाको आरम्भका लागि राम्रो भनी मानिएका यी छ महिनाहरूमा पनि बिचमा यदि 
भद्रा, व्यतिपात आदि कुयोग परेको छ भने ती महिनाहरूको पनि परित्याग गर्नुपरछ। सप्ताह 
महायज्ञमा काम गर्नका लागि उत्साही व्यक्तिलाई सहयोगी बनाउनुपरछ । 


० तथ भ  न 
देशे देशे तथा सेयं वातां प्रेष्या प्रयत्नतः । 
भविष्यति कथा चात्र आगन्तव्यं कुटुम्बिभिः॥ ५॥ 


पदढार्थ सा इयं वातां  यो समाचार भविष्यति  हुनेछ 

तथा च  त्यसै गरी प्रेष्या  पटाउनुपर्छ कुटुम्बिमिः  परिवारजनका 
प्रयत्नतः  प्रयासपूर्वक अत्र  यहाँ साथ 

॥० सस कथा ड 

देशे देशे  देशदेशमा कथा  भागवत कथा आगन्तव्यं  आडनुहोला 


ताक्यार्थ त्यसै गरी प्रयासपूर्वक देशदेशमा यो समाचार पठाउनुपर्छ । यहाँ भागवत कथा हुनेछ 
परिवारजनका साथ आडनुहोला । 


   हरिकथा   ४ चाच्युतकीर्तना 
दूरे हरिकथाः केचिद् दूरे चाच्युतकीतनाः । 
      ० च  
स्त्रियः शुद्रादयो ये च तेषां बोधो यतो भवेत् ॥ ६॥ 
न अ  अ  न्द कीतंनोत्सुका प 
देशे देशे विरक्ता ये वैष्णवाः कीतंनोत्सुकाः। 
भ  ग, तल्टेखनमितीरितम् ९  
तेष्वेव पत्रं प्रष्यं च तल ॥ ७॥ 


पदार्थ छन्  च  हरिकीर्वन 
येच नो तेषां  तिनीहरूको गर्न उत्सुक पनि छन् 
स्त्रियः  स्त्रीहरू बोधः  बोध तेषु  तिनीहरूलाई 


यतः  जसबाट पत्रं  पत्र 
भवेत्  हुन्छ ्रष्यं एव  पठाउने पर्छ 


राद्रादयः  शूद्र इत्यादि 
दूरे हरिकथाः  हरिकथाबाट 


टाढा परेका छन् देर देखो  विभिन ठा॑मा तल्केखनम्  त्यो 
केचित्  केटी ये  जुन निमन्त्रणापत्रमा लेखनुपर्न बेहोरा 
द्रे च अच्युतकीतनाः  वैष्णवाः  वैष्णवहरू इति  यस प्रकार 





भगवान्को कीर्तनबाट टाढा विरक्ताः  विरक्तहरू ईरितम्  बतादएको छ 

ताक्यार्थ प्रायः स्त्रीहरू र ॒शूद्रहरूले पनि भगवान्को कथा श्रवण गर्ने र कीर्तन गर्ने पनि 

अवसर पाएका हैदेनन् तिनीहरूका लागि पनि आयोजकहरूले दुद विशेष व्यवस्था मिलाउनुपर्छ । 
यानान ठीक 


६९०९१ 
पद्मपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय ६ 


ठाठारमा नजिकटाढा जो विष्णुका भक्तहरू छन्, विरक्तहरू छन् अनि हरिकीर्तनमा रुचि 
राख्नेहरू छन् तिनीहरूका लागि निम्न प्रकारको बेहोराको निमन्त्रणापत्र पठाउनुपर्छ । 


सतां समाजो भविता सप्तरात्रं सुदुलेभः। 
अपू्वरसरूपेव कथा चात्र भविष्यति ॥ ८॥ 
श्रीभागवतपीयूषपानाय रसलम्पटाः। 
भवन्त्व तथा शीघ्रमायात प्रेमतत्पराः ॥ ९॥ 
नावकाशः कदाचिच्चेद् दिनमात्रं तथापि तु । 
सर्वथागमनं कारय क्षणोऽत्रेव सुदुखंभः ॥ १०॥ 


पदढार्थ रसलरम्पयः  भगवान्को कदाचित्  कुनै विशेष कारणले 
सप्तरात्रं  सात रातसम्म कथासागरमा इन्ने रसिक अवकाशः  फुर्सत, अनुकूल 
सुदुलभः  अत्यन्त दुर्लभ हनुहन्छ न चेत्  नभएमा 

सतां  सज्जनहरूको श्रीभागवतपीयूषपानाय  तथा अपि  पनि 

समाजः  भेला श्रीमदभागवतको कथारूपी दिनमात्रं तु  एकै दिन मात्र 
भविता  हुने अमृत पान गर्नका लागि पनि 

अत्र  यहाँ प्रेमतत्पराः च  प्रेमी पनि स्वंथा एव  जसरी पनि 
अपूर्वरसरूपा  अपूर्व रसमय हुनुह॒न्छ आगमनं कार्यं  आउनुहोला 
कथा च एव  कथा पनि तथा  त्यसैले अत्र  यहां 

भविष्यति  हुनेछ शीघ्रम्  चाँडे सुदुख्भः  ज्यादै दुर्लभ 
भवन्तः  तपारईहरू आयात  आडनुहोला क्षणः  समय छ 


ताक्यार्थ यहाँ सात दिनसम्म अत्यन्त दुर्लभ सज्जनहरूको भेला हदे, अपूर्व रसमय 

कथावाचन हदे, यहांँहरू भगवान्का रसका रसिक हुनुहन्छ र श्रीमद्भागवतको कथारूपी अमृत 

पान गर्नमा अत्यन्त प्रेमी पनि हूनुहुन्छ, यदि यहाँ हरूलाई साते दिनका लागि आन अनुकूल भएन 

भने एक दिनका लागि मात्र भए पनि अवश्य पाल्नुहोला, ज्यादे दुर्लभ अवसर यहाँ उपलब्ध छ। 
एवमाकारणं तेषां कतंव्यं विनयेन च । 


आगन्तुकानां सर्वेषां वासस्थानानि कल्पयेत् ॥ १९॥ 


पढार्थ निमन््रणा सर्वेषां  सवैका लागि 
एवम्  यस प्रकार कतंन्यं  गर्नुपर्छ वासस्थानानि च  बस्ने 
विनयेन  नम्रतापूर्वक आगन्तुकानां  कथा सुन्न खानेसुत्ने ठाउ पनि 
तेषां आकारणं  तिनीहरूलाई आउनेहरू कल्पयेत्  व्यवस्था 


रामालन्दी दीका 


६२०२ 

पदमपुराणस्थ श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय ६ 
मिलाउनुपर्छ 

ताक्यार्थ यस प्रकार कथारसिकहरूलाई अत्यन्त नम्रतापूर्वक निमन्त्रणा पठाउनुपरछछ। कथा 


सुनका लागि टाढाटाढाबाट आउने सबैका लागि बस्ने खानेसुत्ने ठाको राम्रो व्यवस्था 
मिलाउनुपर्छ । 


तीर्थे वापि वने वापि गृहे वा श्रवणं मतम् । 
विशाखा वसुधा यत्र कतंव्यं तत् कथास्थलम् ॥ १२॥ 


पदार्थ श्रवणं  कथा श्रवण तत्  त्यो गँलाई 

तीर्थे वा  तीर्थमा मतम्  राम्रो मानिन्छ कथास्थलम्  कथा भन्ने ठाउं 
वने वा अपि  अथवा वनमा यत्र  जहाँ कतंन्यं  बनाउनुपर् 

गृहे वा अपि  अथवा घरमा विशाखा  विस्तरत 

पनि वसुधा  भूमि छ 


ताक्यार्थ तीर्थमा, वनमा अथवा घररेमा पनि कथा श्रवण गर्नु राम्रो मानिएको छ। जहाँ विस्तृत 
भूमि ठा छ त्यहीं कथा भन्ने ठाडँको व्यवस्था गर्नुपर्छ । 
 अट 


रोधनं माज॑नं भूमेर्केपनं धातुमण्डनम् । 
गृहोपस्करमुदुधत्य गृहकोणे निवेशयेत् ॥ १३॥ 


पढार्थ ठेपनं  लिपपोत गरी सामग्रीहरूलाई 

भूमेः  भूमिको धातुमण्डनम्  रद़ीविरङ़ी उदूधृत्य  उठाएर 

शोधनं  सफाद धातुहरूद्रारा त्यो ठाउ सिंगार्नुपरछ गृहकोणे  घरको एक कुनातिर 
माज॑नं  विशेष सफाइ गृहोपस्करम्  घरका निवेशयेत्  राख्नुपर्छ 


ताक्यार्थ सर्वप्रथम कथा भने ठको राम्ररी सफाडइ र लिपपोत गर्नुपर्छ अनि विभिन्न प्रकारका 
रङ़ीविरङ़गी धातुहरुद्रारा त्यो ठँ सिंगार्नुपरछ र घरभित्रका सम्पूर्णं सामग्रीहरूलाई घरको एक 
कुनातिर थुपार्नुपक्छ । 


अवाक् पञ्चाहतो यत्नादास्तीणोनि प्रमेल्येत्। 
कर्तव्यो मण्डपः प्रोच्चैः कदलीखण्डमण्डितः ॥ ९ ॥ 
फलपुष्पदरेविंष्वग् वितानेन विराजितः । 

चतुदिश्च ्वजारोपो बहुसम्पद्विराजितः ॥ १५॥ 

ऊर्वं सप्तैव रोकाङच कल्पनीयाः सविस्तरम् । 

तेषु विप्रा विरक्ताश्च स्थापनीयाः प्रबोध्य च ॥ १६॥ 


रामालन्दी दीका 


६२०३ 


पद्मपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय ६ 


पूर्वं तेषामासनानि कतंव्यानि यथोत्तरम् । 
वक्तुरुचापि तदा दिन्यमासनं परिकल्पयेत् ॥ १७ ॥ 


पढार्थ वितानेन  टंगेर विप्राः च  ब्राह्मणहरू पनि 
पञ्चाहतः  पांच दिनभन्दा विराजितः  सुशोभित प्रबोध्य  आवाहन गरेर 
अवाक्  पहिलादेखि चतुश्च  चारैतिर स्थापनीयाः च  राख्नुपर्छ पनि 
यत्नात्  प्रयासपूर्वक ध्वजारोपः  ध्वजाहरू टाँगनुपरछ पूवं  पहिले 

आस्तीणोनि  मण्डपमा बहुसम्पद्िराजितः  धेरै तेषाम्  ती विरक्त 
ओद्याउने सामानहरू सामग्रीहरूद्रारा मण्डप सजिएको ब्राह्मणहरूको 

प्रमेलयेत्  मिलाउनुपर्छ हुनुपर्छ आसनानि  आसन 
कदलीखण्डमण्डितः  केराका उध्वं  मण्डपको माथिल्लो कतंन्यानि  बनाउनुपर्छ 
खम्बाहरुूद्वारा सुशोभित भागमा यथोत्तरम्  त्यसपचछ्छि 

प्रोच्चैः  अग्लो सविस्तरम्  फैलिएको वक्तुः च अपि  वक्ताको पनि 
मण्डपः  मण्डप सप्त एव लोकाः च  सात तदा  त्यस वेला 

कतंन्यः  बनाउनुपर्छ लोकहरूको पनि दिन्यम्  दिव्य 

विष्वक्  चारैतिर कल्पनीयाः  कल्पना गरनुपर्छ आसनं  आसन 
फरपुष्पदठेः  फल, फूल र॒ तेषु  ती लोकटरूमा परिकल्पयेत्  बनाउनुपर्छ 
पातहरू विरक्ताः  विरक्तहरू 


ताक्यार्थ पाँच दिन पहिलेदेखि नै मण्डपमा श्रोताहरूलाई बस्ने व्यवस्था मिलाउन थाल्नुपर्छ । 
मण्डप अलि अग्लो बनाउनुपरछ। मण्डपलाई केराका खम्बा, फल, पफूल, पात, अरू विभिन्न 
सामग्रीहरूद्रारा सजाउनु पर्वछ । मण्डपका चारैतिर विभिन्न प्रकारका ध्वजापताकाहरू टाँगनुपर्छ । 
मण्डपको माथिल्लो भागमा ठुलाठुला सातवटा लोकहरूको कल्पना गरेर ती लोकहरूमा विरक्त 
र ब्राह्मणहरूलाई बोलाएर तिनलाई त्यहँ राख्नुपर्छ । त्यसपछि वक्ताका लागि दिव्य आसनको 
व्यवस्था गर्नुपर्छ । 


उदङ्मुखो भवेद् वक्ता श्रोता वै प्राङ्मुखस्तदा । 
पराङ्मुखश्चेद् भवेद् वक्ता श्रोता चोद्ङ्मुखस्तदा ॥ ८ ॥ 
अथवा पूर्ैदिग्ज्ञेया पूज्यपूनकमध्यतः। 


ए  १९   , 
न्रतृणामाग्म प्राक्त द्शकालादकावदः ॥ १९॥ 
पदार्थ  प्राङ्मुखः  पूर्वतफं फर्केर कथा 
वक्ता  वक्ता तदा  त्यस वेला श्रवण गर्नुपर्छ 
उदङ्मुखः भवेत्  उत्तरतर्फ श्रोता  श्रोताले वक्ता  वक्ता 
फर्केर कथा वाचन गर्ने अवस्था वि  निश्चय नै प्राङ्मुखः  पूर्वतफं फरकेका 


रामाढन्दी दीका 


६२०४ 


पद्मपुराणस्थ श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय ६ 
भवेत् चेत्  भए भने ॥ि  वक्ता र॒ आगमे  शास्वरहरूमा 

तदा  त्यस वेला श्रोता दुबैथरी श्रोतृणाम्  श्रोताहरूका लागि 
श्रोता च  श्रोता चाहं पूवैदिक् ज्ञेया  पूर्वतर्फ फर्केर परोक्ता  यही नियम 
उदङ्मुखः  उत्तरतफ फर्केर बसे पनि हुन्छ बतादइएको छ 

कथा सुन्नुपर्छ देशकालादिकोविदेः  देश र 

अथवा  अथवा काल जान्ने विद्रानूहरुद्रारा 


ताक्यार्थ वक्ता उत्तरतिर मुख फर्केर बसेका छन् भने श्रोताले पूर्वतिर फर्केर सुन्नुपरछछ । यदि 
वक्ता पूर्वतिर फर्केर बस्छन् भने श्रोताले उत्तरतिर फर्केर सुन्नुपर्छ । अथवा श्रोता र वक्ता दुबे ने 
पूर्वतिर फर्केर बसे पनि हुन्छ । देश र काल जाने विद्रानूहरूले शास्त्रहरूमा श्रोताहरूका लागि 
यही नियम बताएका छन् । 


विरक्तो वैष्णवो विप्रो वेदशास्त्रविरुद्धिकृत् । 
दुष्टान्तकुशको धीरो वक्ता कार्योंऽतिनिःस्पृहः ॥ २०॥ 
अनेकधर्मविभ्रान्ताः स्त्रेणाः पाखण्डवादिनः। 
शुकरास्त्रकथोच्चारे त्याज्यास्ते यदि पण्डिताः ॥ २९॥ 
वक्तुः पाश्वे सहायाथमन्यः स्थाप्यस्तथाविधः। 
पण्डितः संशयच्छेत्ता खोकबोधनतत्परः ॥ २२॥ 

पढार्थ यदि  यदि पाश्वं  साथमा 


वेदशास्त्रविशुद्धिकृत्  वेद र॒ पण्डिताः  पण्डित भए पनि सहाया्थ॑म्  वक्तालाई 
शास्त्रहरूको स्पष्टसंग व्याख्या अनेकघमविभ्रान्ताः  विभिन्न सघाउनका लागि 


गर्न सक्ने धर्मका चक्करमा परर लोकबोधनतत्परः  विभिन्न 
दुष्टान्तकुशलः  विभिन्न अल्मलिएका दृष्टान्त दिएर श्रोतालाई राम्ररी 
दष्टान्तहरूद्रारा बुखाउन सिपालु स्त्रेणाः  स्त्रीलम्पट बुखाउन सक्ने 

धीरः  विवेकी पाखण्डवादिनः  पाखण्डी छन् संशयच्छेत्ता  शङ्को समाधान 
अतिनिःस्पृहः  ज्यादै नै भने गर्न सक्ने 

आसक्तिहीन शुकशास्त्रकथोच्चारे  तथाविधः  वक्ता जस्तै 
विरक्तः  विरक्त श्रीमद्भागवतकथा वाचनका अन्यः  अर्को 

वैष्णवः  वैष्णव लागि पण्डितः  पण्डित 

विप्रः  ब्राह्मणलाई ते  तिनीहरू स्थाप्यः  वरण गरेर राख्नुपर् 
वक्ता  वक्ता त्याज्याः  त्याज्य ह॒न्छन् 

कायः  बनाउनुपर्छ वक्तुः  वक्ताको 


ताक्यार्थ वेद र अन्य शास्त्रको स्पष्टरूपमा व्याख्या गर्न सक्ने, दृष्टान्त दिन सिपालु, विवेकी, 
रामानन्द दीका 


६२०५ 
पद्मपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय ६ 


आसक्तिहीन र विरक्त विष्णुभक्तं ब्राह्मणलाई श्रीमदभागवतको कथाको वक्ताको रूपमा वरण 
गर्नुपर्छ । वक्ताका सहायताका लागि सहयोगीका रूपमा त्यस्तै खालका अर्का एक पण्डितको पनि 
वरण गर्नुपर्छ। विभिन्न धर्मका चक्करमा परेका, स्त्रीलम्पट, त्यस्तै पाखण्डी छन् भने त्यस्ता 
व्यक्ति पण्डित नै भए पनि भागवत शास््रको वक्ताका रूपमा वाचकका रूपमा वरण गर्नु हँदेन । 


वक्त्रा क्षौरं प्रकर्तव्यं दिनादवौग् व्रताप्तये । 
अरुणोदयेऽसो निव॑त्यं ोचं स्नानं समाचरेत् ॥ २३॥ 
नित्यं संक्षेपतः कृत्वा सन्ध्याद्यं स्वं प्रयत्नतः। 
कथाविषघ्नविघाताय गणनाथं प्रपूजयेत् ॥ २४ ॥ 

पितृन् संतप्य शुद्धयर्थं प्रायदिचत्तं समाचरेत् । 

मण्डलं च प्रकतंव्यं तत्र स्थाप्यो हरिस्तथा ॥ २५॥ 
कृष्णमुदिश्य मन्त्रेण चरेत् पूजाविधिं कमात् 
प्दक्षिणनमस्कारान् पूजान्ते स्तुतिमाचरेत् ॥ २६॥ 


पढार्थ नित्यं  नित्यकर्म तथा  त्यसै गरी 

व्रताप्तये  व्रत लिनका लागि संक्षेपतः  संक्नेपमा तत्र  त्यहाँ 

दिनात् अवांक्  एक दिन कृत्वा  गरेर हरिः  भगवान् हरिको 
पहिला कथाविषघ्नविघाताय  कथामा स्थाप्यः  स्थापना गर्न 

वक्वा  वक्ताद्रारा आद्पर्न विघ्नको नाश गर्नका प्राणप्रतिष्ठा गरेर मूर्ति राख्नू 
क्षोरं  मुण्डन कपाल खौरने लागि कृष्णम् उदक्य  भगवान् 
काम गणनाथं  गणेशलाई श्रीकृष्णलाई लक्ष्य गरेर 
प्रकत॑व्यं  गर्ुपर् प्रयत्नतः  प्रयासपूर्वक मन्त्रेण  मन्त्रोच्चारणपूर्वक 
असो  यी कर्तलि पनि प्रपूजयेत्  पूजा गर्नू क्रमात्  क्रमशः 

अरुणोदये  घाम भुल्कंदा पितृन्  पित्ृहरूलाई पूजाविधिं चरेत्  

शोचं निव॑त्यं  शौच क्रिया संतप्य  तर्पण दिएर षोडशोपचारले पूजा गर्न 
समाप्त गरेर शुद्धय्थं  शुद्धिका लागि पूजान्ते  पूजा समाप्त भएपचि 
स्नानं  स्नान प्रायरिचत्तं  प्रायश्चित्त प्रदक्षिणनमस्कारान्  प्रदक्षिणा 
समाचरेत्  गर्नपर् समाचरेत्  गर्न र नमस्कार गर्न 

स्वं  आफ्नो मण्डलं च  मण्डल पनि स्तुतिम्  स्तुति 

संध्यां  सन्ध्या आदि प्रकतंव्यं  बनाउन् आचरेत्  गर्न 


ताक्यार्थ सप्ताह श्रवण गराउने वक्ताले त्रत ग्रहण गर्का लागि एक दिन पहिले नै मुण्डन 
गर्न्। कर्तलि पनि अरुणोदयका समयमा शौचक्रियाबाट निवृत्त भएर स्नान र संक्षेपमा सन्ध्या 
यानान दीका 


६२०६ 

पदमपुराणस्थ श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय ६ 
आदि नित्यकर्म गर्नू। कथामा कुनै प्रकारको विघ्नबाधा नपरोस् भनेर गणेशजीको विधिपूर्वक पूजा 
गर्न । त्यसपछि पित्रहरूलाई तर्पण दिएर प्रायश्चित्त गर्नू। एक सुन्दर मण्डल बनाएर त्यहोँ भगवान् 


नारायणको स्थापना गर्नू। भगवान् श्रीकृष्णलाई लक्ष्य गरेर मन्त्रोच्चारणपूर्वक षोडशोपचारले 
क्रमशः पूजा गर्नू। पूजा समाप्त भएपचछ्ि प्रदक्षिणा र नमस्कार गर्वू। त्यसपछि यस प्रकारको स्तुति 


गरन् । 
संसारसागरे मग्नं दीनं मां करुणानिधे । 


कममोहगृहीताद्खं मामुद्धर भवाणंवात् ॥ २७ ॥ 


पदर्थ सागरमा मोहरूपी गोहीद्रारा समातिएको 
करुणानिधे  हे करुणाका मग्नं  इबेको मां  मलाई 
खानि भगवान् दीनं  दुःखी भवाणंवात्  संसारसागरबाट 


संसारसागरे  संसाररूपी कर्ममोहगृहीताङ्गं  कर्मको उद्धर  उद्धार गर्नुहोस् 
ताक्यार्थ करूणाका खानि भएका हे भगवान् ! म संसाररूपी सागरमा इडबिरहेको हु, अत्यन्त 
दुःखी द्ु कर्मको मोहरूपी गोहीले मलाई समातेको छ, यो संसारसागरबाट मेरो उद्धार 
गरिदिनुहोस् । 


श्रीमद्भागवतस्यापि ततः पूजा प्रयत्नतः। 
कतव्य विधिना प्रीत्या धूपदीपसमन्विता ॥ २८ ॥ 
ततस्तु श्रीफलं धृत्वा नमस्कारं समाचरेत् 
स्तुतिः प्रसन्नचित्तेन कतंन्या केवरं तदा ॥ २९॥ 


पढार्थ धूपदीपसमन्विता  धूप, नमस्कारं  नमस्कार 

ततः  त्यसपचछि बत्तीयुक्त समाचरेत्  गर्न 
श्रीमद्भागवतस्य अपि  पूजा  पूजा तदा  त्यस वेला 
श्रीमद्भागवतको पनि कत॑न्या  गरनुपर् प्रसन्नचित्तेन  प्रसन्न चित्तले 
परीत्या  प्रेमले ततः तु  त्यसपछि चाहं केवलं  केवल 

विधिना  विधिपूर्वक श्रीफलं  नरिवलको फल स्तुतिः  स्तुति 

प्रयत्नतः  प्रयासपूर्वक धृत्वा  हातमा लिएर कत॑व्या  गर्नुप्छ 


ताक्यार्थ त्यसपच्छि श्रीमदभागवत ग्रन्थको प्रेमपूर्वक धूप, बत्ती आदि सहित पूजा गर्नुपर्छ अनि 
नरिवल हातमा लिएर नमस्कार ग्नू। त्यसपच्छि प्रसन्न चित्तले यस प्रकार स्तुति गर्नुपर्दछ। 


श्रीमद्भागवताख्योऽयं प्रत्यक्षः कृष्ण एव हि । 
स्वीकृतोऽसि मया नाथ मुक्त्यथं भवसागरे ॥ २० ॥ 


रामालन्दी दीका 


६२०७ 


पद्मपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय ६ 


म मदीयो  ९ सर्वधा 
मनारया ऽय स्फः सवया त्वया । 


निरविंघ्नेनेव कर्तव्यो दासोऽहं तव केदाव ॥ ३९॥ 
पदढार्थ भवसागरे  भवसागरबाट निर्विघ्नेन एव  निर्विघ्नतापूर्वक 
श्रीमद्भागवताख्यः  मुक्त्यथं  द्ुटकारा पाडनका नै 
श्रीमद्भागवत भनिने लागि स्वंथा  पूर्ण मात्रामा 
अयं  यो ग्रन्थ स्वीकृतः असि  स्वीकार सफलः  सफल 
प्रत्यक्षः  साक्षात् गरिएको छ कत्य  गरिदिइयोस् 
कृष्णः एव हि  कृष्ण नै मदीयः  मेरो केराव  हे केशव 
हुनुटन्छ अयं  यो अहं  म 
नाथ  हे नाथ मनोरथः  मनोरथ तव  तपाईको 
मया  मद्रारा त्वया  तपाईयारा दासः  सेवक हँ 


वाक्यार्थ तपाई श्रीमदभागवत ग्रन्थका रूपमा साक्षात् श्रीकृष्ण भगवान् ने हुनुहुन्छ, 
भवसागरबाट मोक्ष प्रदान गर्नका लागि मैले तपाईको शरण ग्रहण गरेको दु, निर्विघ्नपूर्वक तपाईले 
मेरो मनोरथलाई सफल गराइदिनुहोस्, हे केशव ! म तपाईको सेवक हं । 


एवं दीनवचः प्रोच्य वक्तारं चाथ पूजयेत् । 

सम्भूष्य वस्त्रभूषाभिः पूजान्ते तं च संस्तवेत्॥ ३२॥ 
शुकरूप प्रबोधज्ञ सवंशास््रविरारद । 
एतत्कथाप्रकारोन मदज्ञानं विनाशाय ॥ ३३॥ 


पढार्थ वस्त्रभूषाभिः  कपड़ा र शास्त्रमा पारङ्गत 

एवं  यस प्रकार गहनाहरूद्रारा रुकरूप  शुकस्वरूप हे 
दीनवचः  दीनवचन सम्भूष्य  विभूषित गरेर भगवान् 

त् ॥ि एतत्कथाप्रकारोन स 

प्रोच्य  उच्चारण गरेर तं च  ती वक्तालाई पनि ठ यो 

अथ च  त्यसपछि संस्तवेत्  स्तुति गर्न कथालाई प्रकाशित गरेर 
वक्तारं  वक्तालाई प्रबोधज्ञ  अरूलाई बुखाउन मदज्ञानं  मेरो अज्ञान 
पूजयेत्  पूजा गर्न जान्ने विनाश्य  नाश गरिदिनुहोस् 


पूजान्ते  पूजा गरिसकेपछि सवंशास््रविशारद्  सबै 

ताक्यार्थ त्यसपछि वक्ताको विधिपूर्वक पूजा गर्न र पूजा गरिसकेपचछ्छि वस्त्र र गहनाहरूले 
वक्तालाई सिंगार र उनको निम्न प्रकार स्तुति गर्नू आपूले जानेका कुरा अरू भक्त 
हरूलाई सम्खाउनबुखाउन अत्यन्त कुशल, सम्पूर्ण शास्व्रहरूमा पारङ्गत हे साक्षात् शुकस्वरूप 
भगवान् ! यस कथाको प्रकाशन व्याख्या गरेर मेरो अज्ञानलाई नाश गरिदिनुहोस् । 


रामालन्दी दीका 


६२०८ 


पद्मपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय ६ 


तदग्रे नियमः पश्चात् कतंव्यः श्रेयसे मुदा । 
सप्तरात्रं यथाराक्त्या धारणीयः स एव हि ॥ ३४॥ 


पदढार्थ लागि सप्तरात्रं  सात रातसम्म 
पङ्चात्  त्यसपछि मुदा  प्रसन्नतापूर्वक सःएव हि  त्यही नै 

तदग्रे  वक्ताको अगाडि नियमः  नियम यथाङाक्त्या  यथाशक्ति 
श्रेयसे  आफ्नो कल्याणका कतंव्यः  ग्रहण गर्नपर् घारणीयः  पालन गर्नुपर्छ 


ताक्यार्थ आफ्नो कल्याणको लागि वक्ताको अगाडि नियमग्रहण गर्नुपरछ । सात दिनसम्म त्यही 
नियमलाई यथाशक्ति पालन गर्नु । 
वरणं पञ्चविप्राणां कथाभङ्खनिवृत्तये । 


 ,    


कतव्यं तेहरेजोप्यं द्वादशाक्षरविदयया ॥ ३५॥ 


पढार्थ पः द्ादशाक्षरविद्यया  
कथाभङ्गनिवृत्तये  कथामा विघ्नवरणं  वरण द्रादशाक्षरमन्त्रद्रारा 

नपरोस् भनेर कतन्यं  गर्नुपर्छ हरेः  भगवान् श्रीहरिको नाम 
पञ्चविप्राणां  पांच जना तैः  तिनीहरुद्रारा जाप्यं  जप गर्नुप्छ 


ताक्यार्थ कथामा विघ्न नपरोस् भनेर पाँच जना अन्य ब्राह्मणहरूको वरण गर्नुपर्छ। ती 
ब्राह्मणहरूले भगवान्को द्वादशाक्षरी मन्त्रको जप गर्नु । 


ब्राह्मणान् वेष्णवांइ्चान्यांस्तथा कीतंनकारिणः। 
नत्वा सम्पूज्य दत्ताज्ञः स्वयमासनमाविशेत् ॥ २६ ॥ 


पदार्थ   विष्णुभक्तं दत्ताज्ञः  उहांहरूबाट आज्ञा 
तथा  त्यस्तै ब्राह्मणान् च  ब्राह्मणहरूलाई प्राप्त गरेर 

कीतंनकारिणः  भजनकीर्तन पनि स्वयम्  आपू 

गर्न नत्वा  नमस्कार गरेर आसनम्  आसनमा 
अन्यान्  अरू सम्पूज्य  पूजा गरेर आविशेत्  बस्न् 


ताक्यार्थ कीर्तन गर्ने अरू ब्राह्मणहरूलाई नमस्कार गरेर अनि पूजा गरेर उनीहरूको आज्ञा 
लिएर कर्ता आफ्नो आसनमा बस्नू । 


लोकवित्तधनागारपुत्रचिन्तां व्युदस्य च । 
कथाचित्तः शुद्धमतिः स लभेत् फलमुत्तमम् ॥ २७ ॥ 
पदार्थ लोकवित्तधनागारपुत्रचिन्तां च  लोक, सम्पत्ति, धन, घर र पुत्र 


रामाढलन्दी दीका 


९९०९ 


पद्मपुराणस्थ श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय ६ 
आदिको चिन्तालाई पनि कथाचित्तः  कथामा मात्र ध्यानउत्तमम्  उत्तम 

व्युदस्य  छाडेर लगाउने फलम्  फललाई 

शुद्धमतिः  शुद्ध चित्त भएर सः  त्यस व्यक्तिले लभेत्  प्राप्त गरोस् 


ताक्यार्थ लोक, सम्पत्ति र धन, घर र पुत्र आदिको चिन्तालाई छोडेर शुद्ध चित्तले कथामा 
मात्र ध्यान दिएर सुनेमा श्रोतालाई उत्तम फल प्राप्त हुन्छ । 


आसूयांदयमारभ्य साधत्निप्रहरान्तकम्। 
वाचनीया कथा सम्यग् धीरकण्ठं सुधीमता ॥ ३८ ॥ 


पदढार्थ साधत्रिप्रहरान्तकम्  साढे तीन कथा  कथा 

सुधीमता  बुद्धिमान् वक्ताद्रारा पप्रहरसम्म वाचनीया  वाचन गरिनुपर्छ 
आसयांद्यम्  सूर्योदय भएपछ्ि धीरकण्ठं  मध्यम स्वरले 

आरभ्य  कथा प्रारम्भ गरेर सम्यक्  राम्रोसंग 

ताक्यार्थ बुद्धिमान् वक्ताले सूर्योदय भएपचछि कथाको आरम्भ गरेर सांढे तीन प्रहर लगभग १० 
घण्टा ३० मिनेट सम्म मध्यमस्वरले कथा वाचन गर्नुपर्छ । 


कथाविरामः कतंन्यो मध्याहे घटिकाद्वयम् । 


क कीत॑नं ५, न्द 
तत्क्यामनु कयत कीतनं वष्णवस्तदा ॥ ३९ ॥ 
पदार्थ कर्तव्यः  गर्नुपर्छ   विष्णुका भक्तहरुदरारा 
मध्याहे  मध्याहका समयमा तदा  त्यस वेला कीर्तनं  कीर्तन 
घटिकाद्वयम्  दुई घडी तत्कथाम् अनु  कथाको वि  निश्चयनै 
कथाविरामः  कथाको विश्राम प्रसङ्गअनुसार कार्य  गर्नपर् 


ताक्यार्थ मध्याहमा दुई घडीसम्म कथाको विश्राम गर्नुपर्छ। त्यस समयमा पनि कथाको 
प्रसङ्गसंग मिल्ने गरी भगवान्को कीर्तन गर्नु । 


मलमत्रनयाथं हि लघ्वाहारः सुखावहः । 
हविष्यान्नेन कतव्यो ह्येकवारं कथार्थिना ॥ ४०॥ 


पदढार्थ सुखावहः  सुखदायक हुन्छ हविष्यान्नेन  हविष्यान्नद्रारा 
मलमूत्रजयार्थं  मल र मूत्रको यसैले अल्प आहार 

वेगलाई विजय प्राप्त गर्नका कथार्थिना हि  कथा सुनन॒ कतव्य  गरिनुपर्छ 

लागि चाहने श्रोताद्रारा 

लघ्वाहारः  अल्पाहार एकवारं  दिनको एक पटक 


ताक्यार्थ मल र मूत्रको वेगलाई विजय प्राप्त गर्नका लागि अल्पाहार सुखदायक हुन्छ । यसैले 
श्रोताले दिनको एक पटक हविष्यान्नद्रारा अल्प आहार गर्नु उचित हुन्छ । 


रामालन्दी दीका 


६२९१० 


पद्मपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय ६ 


उपोष्य सप्तरात्रं वे राक्तिरचेच्छृणुयात् तदा । 

धृतपानं पयःपानं कृत्वा वे शुणुयात् सुखम् ॥ ५१॥ 
फलाहारेण वा भाव्यमेकभुक्तेन वा पुनः। 

सुखसाध्यं भवेद् यत् तु कत॑न्यं श्रवणाय तत् ॥ ४२॥ 


पढार्थ कृत्वा  गरेर सुखसाध्यं  सुखपूर्वक कथा 
शाक्तिः चेत्  शक्ति छ भने सुखम्  सुखपूर्वक सुन सकिने 

सप्तरात्रं  सात दिनसम्म॒ शृणुयात्  सुनोस् भवेत्  होला 

उपोष्य वै  निराहार रैर नै एकभक्तेन वा पुनः  एक छाक श्रवणाय  सुनका लागि 
रणुयात्  सुनोस् खानुपर्छ तत्  त्यही 

तदा वे  त्यस वेला फलाहारेण वा भाव्यम्  अथवा कतव्य  गर्नुपर्दचछ 

पयःपानं  दुध पिउन फलाहार गर्नुपर्छ 


घृतपानं  धिड खाने वा यत् तु  जे गर्दा चाहं 

ताक्यार्थ सकिन्छ भने सात दिनसम्म निराहार रहेर अथवा दुध मात्र पिएर अथवा धि र 
फलाहार गरेर अथवा एक समय भोजन गरेर जे गर्दा आफूलाई सुविधा हुन्छ त्यही गरेर 
कथाश्रवण गर्नुपर्छ । 


भोजनं तु वरं मन्ये कथाश्रवणकारकम् । 
नोपवासो वरः प्रोक्तः कथाविघ्नकरो यदि ॥ ४३॥ 


पदार्थ वरं  श्रेष्ठ हो भन्ने विघ्न पर्छभने 
कथाश्रवणकारकम्  कथा मन्ये  म मान्द्ु उपवासः  उपवास 

सुन्नमा सजिलो बनांछ भने यदि  यदि वरः न प्रोक्तः  उचित होइन 
भोजनं तु  भोजन चाहं कथाविघ्नकरः  कथा सुन्नमा 


ताक्यार्थ उपवास गर्दा कथा श्रवण गर्न असुविधा हुन्छ र भोजन गर्दा सुविधा हुन्छ भने 
उपवास नगरेर भोजन गरैरे कथा श्रवण गर्ुपरछ । 


सप्ताहत्रतिनां पुंसां नियमाज्छणु नारद । 
विष्णुदीक्षाविदहीनानां नाधिकारः कथाश्रवे ॥ ४४ ॥ 


पदढार्थ पुंसां  मानिसहरूको विष्णुदीक्षा नलिएका 
नारद  हे नारदजी नियमान्  नियमहरू मानिसहरूको 
सप्ताहवतिनां  नियमपूर्वकं शुणु  सुन्नुहोस् कथाश्रवे  कथा सुन्नमा 
सप्ताह सुने विष्णुदीक्षाविहीनानां  अधिकारः  अधिकार 


रामालन्दी दीका 


६२९१ 


पद्मपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय ६ 


न केन 
ताक्यार्थ हे नारदजी ! नियमपूर्वकं सप्ताह सुनने मानिसहरूको नियमहरू सुन्ुहोस्, जसले 
विष्णुदीक्षा विष्णुमा अनन्य भक्ति ग्रहण गरेको कैन उसलाई श्रीमदभागवतको कथा सुन्ने 
अधिकार छैन । 

ब्रह्मचयंमघःसुप्तिः पत्रावल्यां च भोजनम् । 


कथासमाप्तो भुक्तिं च कुयौन्नित्यं कथावती ॥ ४५॥ 


पढार्थ अधःसुप्तिः च  जमिनमा सुत्ने नित्यं  सध 

कथाव्रती  नियमपूर्वक कथा पनि गरनुपर्छ कथासमाप्तो  कथा समाप्त 
सुन्नेले पत्रावल्यां च  पात टपरी भएपच्ि 

बह्यचय॑म्  ब्रह्मचर्य ब्रतको आदिमा मुक्तिं  भोजन 

पालन गरनुपर् भोजनम्  भोजन गर्नुपर्छ कुयात्  गर्न 


वाक्यार्थ कथातव्रतीले ब्रह्मचर्यको पालन र भुर्हमा सुत्ने गर्नू अनि कथा सुनिसकेपछि पातमा 
टपरी आदिमा भोजन ग्न । 


द्विदलं मधु तैटं च गरिष्ठान्नं तथेव च । 
भावदुष्टं पयुषितं जह्यान्नित्यं कथा्रती ॥ ४६॥ 


पदढार्थ च  तेल पनि पदयुषितं च  बासी पदार्थ पनि 
कथाव्रती  नियमपूर्वक कथा तथा एव  त्यसै गरी नित्यं  सैं 

सुन्नेले गरिष्ठान्नं  गरिष्ठ अन्न जह्यात्  खान छडोस् 

द्विदलं  दाल भावदुष्टं  भावद्रारा दूषित 

मघु  मह पदार्थ 


ताक्यार्थ कथाव्रतीले दाल, मह, तेल, गरिष्ठ भोजन, भावदूषित पदार्थ र बासी पदार्थको सेवन 
नग्न । 

कामं कोधं मदं मानं मत्सरं खोभमेव च । 

दम्भं मोहं तथा दषं दूरयेच्व कथावती ॥ ४७॥ 


पढार्थ मदं  घमन्ड दम्भं  दम्भ 
कथाव्रती  नियमपूर्वक कथा मानं  मान मोहं  मोह 

सुन्नेले मत्सरं  ईर्ष्या देषं च  देषलाई पनि 
कामं  काम लोभम् एव च  लोभ पनि दूरयेत्  टट छडोस् 
क्रोधं  क्रोध तथा  त्यस्तै 


ताक्यार्थ त्यसै गरी नियमपूर्वक कथापुराण सुनेले काम, क्रोध, घमन्ड, मान, ईर्ष्या, लोभ, 


रामालन्दी दीका 


६२९२ 
पदमपुराणस्थ श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय ६ 
दम्भ, मोह र द्रेषलाई टाढे छाडनू । 

वेद्वेष्णवविप्राणां २  ५ गुरुगो्रतीनां  तथ 

वेदवेष्णवविप्राणां रुरुगोव्रतीनां तथा ॥ 

स्त्रीराजमहतां निन्दां वजयेद् यः कथाव्रती ॥ ४८॥ 


पदार्थ र ब्राह्मणहरूको महापुरुषहरूको 

यः जो तथा  त्यस्तै निन्दां  निन्दालाई 
कथाव्रती  नियमपूर्वक कथा गुरुगोचतीनां  गुरु र गारईको वजेयेत्  त्यागिदेओस् 
सुन्ने व्यक्ति छ उसले सेवा गर्नैहरूको 


वेदवेष्णवविप्राणां  वेद, वैष्णव स्त्रीराजमहतां  स्त्री, राजा र 
ताक्यार्थ कथाव्रतीले वेद, विष्णुभक्त, ब्राह्मण, गुरु, गोसेवक, स्त्री, राजा र महापुरूषहरूको 
निन्दा नग्न । 


रजस्वलान्त्यजम्ठेच्छपतितबात्यकैस्तथा श    
न  
दविजद्विड्वेदबाद्येङ्च न वदेद् यः कथावती ॥ ४९॥ 


पदार्थ  त्रात्यकैः  रजस्वला भएकी ब्राह्मणसंग ७ गर्ने र वेदलाई 
यःजो स्त्री, अन्त्यज, म्लेच्छ, पतित, नमान्नेहरूसंग पनि 

कथाव्रती  नियमपूर्वक कथा गायत्रीहीन ब्राह्मणसंग न वदेत्  नबोल्नू 

सुन्ने व्यक्ति छ उसले तथा  त्यस्तै 


रजस्वलान्त्यजम्लेच्छपतित द्विजद्विड्वेदवाद्यैः च  


ताक्यार्थ कथात्रतीले रजस्वला भएकी स्त्री, अन्त्यज, म्लेच्छ, पतित, गायत्रीहीन ब्राह्मण, 
ब्राह्मणसंग द्वेष गर्ने र वेदलाई नमान्ने मनुष्यहरूसंग नबोल्नू। 


सत्यं शोचं दयां मोनमाजवं विनयं तथा । 
उदारमानसं तद्वदेवं कुयांत् कथाव्रती ॥ ५०॥ 


पदढार्थ दयां  दया तद्वत्  त्योजस्ते 
कथाव्रती  नियमपूर्वक कथा मनम्  मौनता एवं  अन्य पनि 
सुन्नेले आजंवं  सोरोपन उदारमानसं  उदार मन 
सत्यं  सत्य बोल्नू विनयं  विनयीपन कुर्यात्  गरोस् 

रोचं  पवित्र बन्नू तथा  त्यस्तै 


ताक्यार्थ त्यसै गरी कथात्रतीले सत्यभाषण, पवित्रता, दया, मौनता, सरलता, नम्रता र 
उदारताको व्यवहार गर्नू। 


दरिद्रश्च क्षयी रोगी निभांग्यः पापकमंवान्। 


रामालन्दी दीका 


६२१२ 


पद्मपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय ६ 


अनपत्यो मोक्षकामः शुणुयाच्च कथामिमाम् ॥ ५९॥ 


पदार्थ पापकमंवान्  पाप कर्म गरेको इमाम्  यो 
दरिद्रः  गरि अनपत्यः च  सन्तान भएकोले कथाम्  कथा 
क्षयी  क्षय रोगबाट पीडित पनि शृणुयात्  सुनोस् 
रोगी  रोगी मोक्षकामः च  मोक्षको इच्छा 

निभाग्यः  अभागी गर्नेले पनि 


ताक्यार्थ दरिद्र, क्षयरोगले पीडित, अन्य रोगले पीडित, भाग्यहीन, पापी, सन्तानहीन र मोक्ष 
चाहने मनुष्यले श्रीमदभागवतको कथा सुनोस्। 


अपुत्पा काकवन्प्या च वन्प्यायाच मृताभंका  
सवदुगभां च या नारी तया श्राव्या प्रयत्नतः ॥ ५२॥ 


पदार्थ वन्ध्या च  वांरीले पनि तया  तिनीद्रारा पनि 

अपुष्पा  रजोदर्शन रोकिएकी या च मृताभंका  जसको चाहं प्रयत्नतः  प्रयासपूर्वक 
काकवन्ध्या  एक पटक सन्तानबालक मेको छ श्राव्या  भागवतकथा सुनिनुपर्छ 
भएपचछि फेरि सन्तान हुन या च स्रवदुगभां नारी  जुन 

रोकिएकी नारीको गर्भ तुहिएको छ 


ताक्यार्थ जुन नारीको रजोदर्शन रोकिएको छ, एक पटक सन्तान भएर फेरि अर्को पटक 
सन्तान हुन रोकिएको छ, जो बाँरी छ, जसको सन्तान मेको छ, जसको गर्भं बारम्बार 
तुहिदरहन्छ, त्यस्ती नारीले प्रयत्नपूर्वक यो भागवत सुन्तू। 


एतेषु विधिना श्रावे तदक्षयतरं भवेत् 
अत्युत्तमा कथा दिव्या कोटियज्ञफलप्रदा ॥ ५३॥ 


पदढार्थ तदक्षयतरं  अक्षय फल प्राप्ति कथा  कथा 

एतेषु  यी भवेत्  हन्छ कोयियज्ञफलप्रदा  करोडौँ 
विधिना  विधिञनुसार अत्युत्तमा  ज्यादै उत्तम यज्ञको फल प्रदान गर्नवाला छ 
श्रावे  सुनेमा दिन्या  दिव्य 


ताक्यार्थ विधिपूर्वक सुनेमा यस कथाबाट अक्षय फल प्राप्त हृन्छ, यो कथा अत्युत्तम, दिव्य र 
करोडौँं यज्ञको फल प्रदान गर्नैवाला छ। 


एवं कृत्वा व्रतविधिमुद्ापनमथाचरेत् । 
जन्माष्टमीव्रतमिव कतंव्यं फलकाङ्क्षिभिः ॥ ५४॥ 
पढ्ार्थ एवं  यस अनुसार वतविधिम्  ब्रतको विधि 
रामान्रन्ढी लीक 


६२९१० 


पद्मपुराणस्थ श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय ६ 
कृत्वा  पालना गरेर फलकाङ्क्षिभिः  विशेष कृष्णजन्माष्टमीको उद्यापन 

अथ  त्यसपछि फलको इच्छा राख्ने गरेजस्ते 

उद्यापनम्  समापन व्यक्तिहरूद्रारा कतंन्यं  गर्न 

आचरेत्  गर्व् जन्माष्टमीवतम् इव  


ताक्यार्थ यस प्रकार व्रतविधिको पालन गरेर व्रतको समापन गर्नू। विशेष फलको इच्छा 
राख्ने व्यक्तिले श्रीकृष्णजन्माष्टमीको त्रतको समान नै व्रतको समापन गर्नू। 


अकिंचनेषु भक्तेषु प्रायो नोद्यापनाग्रह  । 
श्रवणेनैव पूतास्ते निष्कामा वेष्णवा यतः ॥ ५५॥ 


पदढार्थ उद्यापनाग्रहः  समापन समारोह ५  पवित्र हुन्छन् 
प्रायः अकिंचनेषु  लगभग केहीन  देखिंदैन यतः  किनभने तिनीहरू 
नभएका श्रवणेन एव  श्रवणद्रारा नै निष्कामाः  कामनारहित 
भक्तेषु  भक्तहरूमा ते  तिनीहरू वैष्णवाः  वैष्णव हुन् 


ताक्यार्थ जोसंग अरू केही छैन त्यस्ता भगवदभक्तहरूले उद्यापन गर्नुपर्ने आवश्यकता कैन, 
तिनीहरू श्रवणद्रारा नै पवित्र हुन्छन् किनभने तिनीहरू निष्कामभावले सुन्ने वेष्णव हन् । 


एवं नगाहयज्ञेऽस्मिन् समाप्ते श्रोतृभिस्तदा ॥ 
पुस्तकस्य च वक्तुरुच पूजा कायातिभक्तितः ॥ ५६ ॥ 


पढार्थ तदा  त्यस वेला वक्तुः च  वक्ताको पनि 
एवं  यस प्रकार श्रोतृभिः  श्रोताहरूले पूजा  पूजा 

अस्मिन्  यो अतिभक्तितः  अत्यन्तै कायां  गर्नुपर्छ 
नगाहयज्ञे  सप्ताहयज्ञ भक्तिपूर्वक 


समाप्ते  समाप्त भएपछि पुस्तकस्य च  पुस्तकको र 
ताक्यार्थ यस प्रकार सप्ताह यज्ञ समाप्त भएपचछ्ि श्रोताहरूले पुस्तकको र वक्ताको पनि 
अत्यन्ते भक्तिपूर्वक पूजा गर्नुपर्छ । 


प्रसादतुलसीमाला श्रोतृभ्यश्चाथ दीयताम् । 
मृदङ्गतालललितं कतंन्यं कीतंनं ततः ॥ ५७ ॥ 


जयरब्दं नमःशब्दं शङ्खशब्दं च कारयेत्। 
विप्रभ्यो याचकेभ्यश्च वित्तमन्नं च दीयताम् ॥ ५८ ॥ 


पदार्थ अथ च  त्यसपचछछि प्रसादतुरसीमाला  प्रसाद र 
राठान टीका 


६२९५ 


पद्मपुराणस्थ श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय ६ 
तुलसीको माला कतंन्यं  गर्नुपर्छ याचकेभ्यः च  माग्नेहरूलाई 
श्रोतुभ्यः  श्रोताहरूलाई जयराब्दं  जय शब्द पनि 

दीयताम्  दिनुपर्छ नमःशब्दं  नमः शब्द वित्तम्  धन 

ततः  त्यसपछि राद्धशब्दं च  शङ्ख बजाउने अन्नं च  अन्न पनि 
मृदङ्गतालललितं  मादलको र ॒काम पनि दीयताम्  दिनुपर्छ 

मुजुराको मधुर ध्वनिले कारयेत्  गर्नुप् 

कीतंनं  भजनकीर्वन विप्रेभ्यः  ब्राह्मणहरूलाई 


ताक्यार्थ श्रोताहरूलाई प्रसाद र तुलसीको माला दिनुपर्दछ। त्यसपछि मादल र मूुजुराको मिटे 
ध्वनिले युक्त कीर्तन गर्नुपकछ । कीर्तन गर्दा बिचबिचमा जय शब्द र नमः शब्दको पनि उच्चारण 
गर्नुपर्छ, त्यसै गरी शङ्ख पनि बजाउनुपर्छ । ब्राह्मणहरूलाई र याचकहरूलाई धन र अन्न पनि 
दिनुपर्छ  


  १ भवेच्छरोता    
विरक्तश्चेट् भवेच्छरोता गीता वाच्या परेऽहनि । 
गृहस्थर्चेत् तदा होमः क्तव्यः क्मंशान्तये ॥ ५९॥ 


पदढार्थ परे अहनि  अर्को दिन कर्मंशान्तये  कर्मको शान्तिका 
श्रोता  श्रोता गीता वाच्या  गीतापाठ गर्नुपर्ड लागि 

विरक्तः  विरक्त गृहस्थः चेत्  गृहस्थ छ भने होमः  हवन 

भवेत् चेत्  भएमा तदा  त्यस वेला कतन्यः  गर्नुप्छ 


ताक्यार्थ श्रोता यदि विरक्त छ भने अर्को दिन गीतापाठ गर्नुपर्छ, यदि गृहस्थ छ भने अर्को दिन 
कर्मसमाप्तिका लागि हवन गर्नुपर्छ। 


प्रतिरुलोकं तु जुहुयाद् विधिना दशमस्य च । 
पायसं मधु सर्पिश्च तिलान्नादिकसंयुतम् ॥ ६० ॥ 


पदढार्थ पटेर अन्न आदिले युक्त 
दशमस्य  हवन गर्दा पायसं  खिर सर्पिः च  धिउ 
भागवतको दशम स्कन्धको मधु  मह विधिना  विधिअनुसार 


प्रतिरलोकं  प्रत्येक श्लोक तिलान्नादिकसंयुतम्  तिल, जुहुयात्  होम गरोस् 
ताक्यार्थ हवन गर्दा दशम स्कन्धको प्रत्येक श्लोक पढेर विधिपूर्वकं खिर, मह, तिल र अन्न 
आदि सामग्रीले युक्त धिडद्रारा आहूति दिनू। 


अथवा हवनं कुयांद् गायत्र्या सुसमाहितः । 
तन्मयत्वात् पुराणस्य परमस्य च तत्त्वतः ॥ ६९॥ 


पदढार्थ अथवा  अथवा सुसमाहितः  एकाग्र चित्तले 
राठान टीका 


६२९६ 


पद्मपुराणस्थ श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय ६ 
गायत्र्या  गायत्री मन्त्रद्रारा परमस्य पुराणस्य  यो तन्मयत्वात् च  गायत्रीरूप ने 
हवनं  होम श्रीमद्भागवत महापुराण हुनाले 

कुयात्  गरोस् तत्त्वतः  वास्तविक रूपमा 


वाक्यार्थ अथवा एकाग्र चित्तले गायत्री मन्त्रहरारा हवन गर्नुपर्छ । किनभने यो पुराण वस्तुतः 
गायत्रीस्वरूप ने हो। 


होमाराक्तो बुधो होम्यं दद्यात् तत्फलसिद्धये । 
नानाच्छिद्रनिरोधा्थ न्यूनताधिकतानयोः ॥ ६२ ॥ 
दोषयोः प्रशमाथं च पठेन्नामसहस्रकम् । 

तेन स्यात् सफलं सवं नास्त्यस्माद्धिकं यतः ॥ ६२॥ 


पदार्थ हटाउनका लागि तेन  त्यसद्रारा 

०५ न न्यूनताधिकता   

होमाशक्ती  होम गर्न नसकेमा   काममा न्यूनता सवं  सबे 
तत्फलसिद्धये  हवनको फल र अधिकतारूप सफलं  सफल 
प्राप्त गर्नका लागि अनयोः  यी दुई स्यात्  ह॒न्छ 

बुधः  बुद्धिमान् कर्तलि दोषयोः  दोषको यतः  किनभने 
होम्यं  होमका सामग्री प्रशमार्थं च  निराकरणका अस्मात्  यसभन्दा 
दद्यात्  दान गर्नू लागि चाहं अधिकं  दलो 


नानच्छिद्रनिरोधाथं  विभिन्न नामसहस्रकम्  विष्णुसहस्रनाम न अस्ति  अरू केटी छैन 
किसिमका त्रुटिहरूलाई पठेत्  पदन 

ताक्यार्थ होम गर्ने सामर्थ्य नभए हवनको फल प्राप्त गर्नका लागि ब्राह्मणलाई हवन सामग्री 
दान गर्नुप्छ। विभिन्न प्रकारका त्रुटिहरूलाई हटाउनका लागि, कमबेसी पर्न गई भएको दोषलाई 
हटाउनका लागि विष्णुसहस्रनाम पाठ गर्नुपर्छ । विष्णुसहस्ननामको पाठभन्दा श्रेष्ठ कर्म अरू कुनै 
नहुनाले विष्णसहस्ननामको पाट्द्रारा सम्पूर्ण कर्महरू सफल हुन्छन् । 


दादश बाह्यणान् पर्चाद् भोजयेन्मघुपायसेः । 
दद्यात् सुवणं धेनुँ च व्रतपूणंत्वहेतवे ॥ ६४ ॥ 


पदार्थ मधुपायसैः  मह, खिर आदि पूर्णत्वका लागि 
पर्चात्  त्यसपछि पदार्थहरू सुवणं  सुन 
द्वादशा बाह्यणान्  बाह जना भोजयेत्  खुवाउन् धेनुं च  गाई पनि 
ब्राह्मणलाई ्रतपूणंत्वहेतवे  त्रतको दद्यात्  दिन् 


ताक्यार्थ त्यसपछि बाह जना ब्राह्मणहरूलाई खिर र मह आदि उत्तम पदार्थहरूको भोजन 
गराउन । व्रतको पूर्णताका लागि गाई र सुवर्णको दान दिनू। 


रामालन्दी दीका 


६९९७ 


पद्मपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय ६ 


रक्तो पलत्रयमितं स्वणसिंहं विधाय च । 

तत्रास्य पुस्तकं स्थाप्यं लिखितं ललिताक्षरम् ॥ ६५॥ 
सम्पूज्यावाहनायेस्तदुपचारेः सदक्षिणम् । 
वस्त्रभूषणगन्धाद्येः पूजिताय यतात्मने ॥ ६६॥ 
आचार्याय सुधीदंतत्वा मुक्तः स्याद् भववबन्धनेः। 

एवं कृते विधाने च सवंपापनिवारणे ॥ ६७ ॥ 

फलदं स्यात् पुराणं तु श्रीमद्भागवतं शुभम्। 
धमंकामाथंमोक्षाणां साधनं स्यान्न संशयः ॥ ६८ ॥ 


पदार्थ सदक्षिणम्  दक्षिणासहित विधाने  यो सप्ताह यज्ञको 
शाक्तो  सामर्थ्य छ भने वस्त्रभूषणगन्धादयेः  वस्र, विधान 

पलत्रयमितं  तीन तोलाको गहना, चन्दन आदिद्रारा कृते च  गरेपचछ्छि चाहं 
स्वणसिंहं  सुनको सिंहासन पूजिताय  पूजा गरिएका पुराणं  यो भागवत पुराण 
विधाय  बनाएर यतात्मने  जितेन्द्रिय शुभम्  शुभ अभीष्ट 

तत्र च  त्यहां चाहं आचायाय  आचार्यलाई फठदं  फल प्रदान गर्ने 
ललिताक्षरम्  सुन्दर अक्षरद्रारा दत्त्वा  दिएर स्यात्  हुन्छ 

लिखितं  लेखिएको सुधीः  बुद्धिमान् कर्ता श्रीमद्भागवतं तु  

अस्य  श्रीमद्भागवतको भवबन्धनेः  संसारबन्धनबाट श्रीमदभागवत त 

पुस्तकं  पुस्तक मुक्तः  मुक्त घमंकामाथंमोक्षाणां  धर्म, काम, 
स्थाप्यं  राख्नू स्यात्  होस् अर्थर मोक्षको 

आवाहनादयैः  आवाहन आदि एवं  यस प्रकार साधनं  साधन 

तदुपचारेः  ती विधिहरूद्रारा सर्वपापनिवारणे  सबै पापलाई स्यात्  हुन्छ 

सम्पूज्य  पूजा गरेर नाश गर्ने संशयः न  यसमा शङ्गा छैन 


ताक्यार्थ आपूमा सामर्थ्यं भए तीन तोला सुनको सुन्दर सिंहासन बनाएर सुन्दर अक्षरमा 
लेखिएको श्रीमदभागवतको पुस्तक त्यो सिंहासनमाथि राखेर आवाहन, वस्त्र, गहना, चन्दन, 
दक्षिणा आदि विविध उपचारहरूद्रारा पुस्तकको पूजा गरेर त्यो पुस्तक जितेन्द्रिय आचार्यलाई दान 
गरेमा दान गर्ने व्यक्ति संसारबन्धनबाट मुक्त ह॒न्छ। सम्पूर्णं पापलाई नाश गर्ने यस प्रकारको 
विधिले श्रीमद्भागवत महापुराणको श्रवण गरेमा मनुष्यलाई धर्म, अर्थ, काम र मोक्षरूप चारे 
पुरुषार्थहरूको प्राप्ति हुन्छ । 


कुमारा ऊचुः कुमारहरूले भन्नुभयो 


रामालन्दी दीका 


६९९८ 


पद्मपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय ६ 


इति ते कथितं सवं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि । 


श्रीमदुभागवतेनेव भुक्तिमुक्ती करे स्थिते ॥ ६९॥ 
पदार्थ श्रीमदुभागवतेन एव  किंके 
इति  यस प्रकार श्रीमदभागवतद्रारा नै श्रोतुम्  सुन्न 
ते  तपारईलाई भुक्तिमुक्ती  भुक्ति र मुक्ति इच्छसि  चाहनुहन्छ 
सवं  सबै करे स्थिते   प्राप्त हुन्छन् 
कथितं  बतादइयो भूयः  फेरि 


वाक्यार्थ हे नारदजी ! हामीले यस प्रकार तपाईलाई सबै कुरा बतार्यौँ । फेरि तपाई के सुन्न 
चाहनुहुन्छ ? श्रीमद भागवतको श्वरवणद्वारा भोग र मोक्ष दुबे प्राप्त हुन्छन् । 


सूत उवाच सूतजीले भन्नुभयो 
इत्युक्त्वा ते महात्मानः प्रोचुभांगवतीं कथाम् । 
सवंपापहरां पुण्यां भक्तिमुक्तिप्रदायिनीम् ॥ ७०॥ 


पढार्थ सवंपापहरां  सम्पूर्ण पापलाई भागवतीं  भागवतको 
इति  यसो नष्ट गर्न कथां  कथा 

उक्त्वा  भनेर पुण्यां  पुण्य प्रोचुः  भन्नुभयो 
तेती भुक्तिमुक्तिप्रदायिनीम्  भुक्ति र 


महात्मानः  महात्माहरूले मुक्ति प्रदान गर्ने 
ताक्यार्थ यसो भनेर ती महात्माहरूले सम्पूर्णं पापहरूलाई नष्ट गर्ने र भुक्ति एवं मुक्ति प्रदान 
गर्न श्रीमदभागवतको कथा भन्नुभयो । 


शुण्वतां सवभूतानां सप्ताहं नियतात्मनाम् । 
यथाविधि ततो देवं तुष्टुवुः पुरुषोत्तमम् ॥ ७१॥ 


पदार्थ शुण्वतां  श्रवण गर्ने 
नियतात्मनाम्  ध्यानपूर्वकं सवभूतानां  सबै प्राणीहरूले देवं  भगवान्को 
सप्ताहं  सप्ताह ततः  त्यसपछि तुष्टवुः  स्तुति गरे 


यथाविधि  विधिअनुसार पुरुषोत्तमम्  पुरुषोत्तम 
ताक्यार्थ ध्यानपूर्वक विधिअनुसार श्रवण गर्ने सबे श्रोताहरूले पुरुषोत्तम भगवान् नारायणको 
स्तुति गरे। 


ज्ञानवेराग्यभक्तीनां ५ 
तदन्ते ज्ञानवेराग्यभक्तीनां पुष्टता परा । 
तारुण्यं परमं चाभूत् सव॑भूतमनोहरम् ॥ ७२॥ 
राला टीका 


६२१९ 


पदमपुराणस्थ श्रीमद््भागवतमाहात्म्य अध्याय ६ 

पदार्थ परा पुष्टता  परम पुष्टि तारुण्यं च  युवावस्था पनि 

तदन्ते  त्यसको अन्त्यमा सवभूतमनोहरम्  सब अभूत्  भयो 
ज्ञानवेराग्यभक्तीनां ५ 

ज्ञानवेराग्यभक्तीनां  ज्ञान, प्राणीहरूको मन आकर्षित गर्न 

वैराग्य र भक्तिलाई परमं  आकर्षक ज्यादै राम्रो 


ताक्यार्थ त्यसपछि ज्ञान, भक्ति र वैराग्य अत्यन्त पुष्ट भए । उनीहरूलाई अत्यन्त सुन्दर 
युवावस्था पनि प्राप्त भयो । 


नारदश्च कृतार्थोऽभूत् सिद्धे स्वीये मनोरथे । 
पुलकीकृतसवांद्गः परमानन्दसम्भृतः ॥ ७३॥ 


पदढार्थ नारदः च  नारदजी पनि युक्त 

स्वीये  आफ्नो पुलकीकृतसवांद्गः  शरीरका कृताः  कार्य सफल भएका 
मनोरथे  मनोरथ सम्पूर्ण अङ्ग खुसी भएका अभूत्  हनुभयो 

सिद्धे  पूर्ण भएपछ्ि परमानन्दसम्भृतः  परमानन्दले 


ताक्यार्थ आफ्नो मनोरथ सफल भएको हूुनाले रोमाञ्चित र परमानन्दले युक्त भएका नारदजी 
पनि कृतार्थ हूनुभयो । 


एवं कथां समाकण्यं नारदो भगवत्प्रियः । 
प्रेमगद्गदया वाचा तानुवाच कृताञ्जलिः ॥ ७४॥ 


पदढार्थ   कथा भएको 

भगवत्प्रियः  भगवान्का प्रिय समाकण्यं  सुनेर वाचा  वाणीद्रारा 
नारदः  नारदजीले कृताञ्जलिः  अञ्जलि बांँधेर॒तान्  तिनीहरूलाई 
एवं  यस प्रकार प्रमगद्गदया  प्रेमले गद्गद् उवाच  भन्नुभयो 


वाक्यार्थ कथाश्रवण गररेपछि भगवान्का प्रिय भक्त नारदजीले हात जोडर प्रमले गदगद भएको 
वाणीले ती सनक आदिलाई भन्नुभयो । 


नारद् उवाच नारदजीले भन्नुभयो 
धन्योऽस्म्यनुगृहीतो ऽस्मि भवदुभिः करुणापरः । 
अद्य मे भगरवल्लन्धः सर्वपापहरो हरिः ॥ ७५॥ 


पदार्थ अनुगृहीतः  अनुगृहीत हरण गर्ने 

घन्यः  धन्य अस्मि  हु भगवान् हरिः  भगवान् श्रीहरि 
अस्मि दु अद्य  आज लब्धः  प्राप्त हूनुभएको छ 
करुणापरः  दयालु मे  मलाई 

भवदूभिः  तपारईहरूद्रारा सवंपापहरः  सवै पापलाई 


रामालन्दी दीका 


९९९० 


पद्मपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय ६ 


ताक्यार्थ आज म धन्य भएको ह्ु। दयालु तपार्ईहरूद्वारा अनुगृहीत दु, किनभने तपारईहरूको 
कृपाले नै आज मेले सम्पूर्ण पापहरूलाई नष्ट गर्ने भगवान् श्रीहरिलाई प्राप्त गरेको हु । 

श्रवणं सवंधर्मेभ्यो वरं मन्ये तपोधनाः। 

वेकुण्टस्थो यतः कृष्णः श्रवणाद् यस्य लभ्यते ॥ ७६॥ 


पदढार्थ वरं  उत्तम र  वैकुण्ठमा 
तपोधनाः  तपस्या नै धन॒ मन्ये  मान्दद्ु रहनुभएका 

भएका हे कुमारहरू यतः  किनभने कृष्णः  श्रीकृष्ण 
सवंघरमेभ्यः  सबै धर्महरूमा यस्य  जसको भागवतको लभ्यते  प्राप्त हुनुहुन्छ 
श्रवणं  भागवत श्रवण श्रवणात्  श्रवणवबाट 


वाक्यार्थ तपस्या ने धन भएका हे कुमारहरू ! सम्पूर्ण धर्महरूमध्ये श्रीमद्भागवतको श्रवण नै 
सर्वश्रेष्ठ धर्म हो भन्ने मलाई लाग्द, किनभने जुन भागवतको श्रवण गर्नाले वैकुण्ठमा बस्ने 
भगवान्लाई हामीहरू प्राप्त गर्न सक्दछँ । 

सूत उवाच सूतजीले भन्नुभयो 


 न्द 


एवं लुवति वे तत्र नारदे वेष्णवोत्तमे । 
परिभ्रमन् समायातः शुको योगेरवरस्तदा ॥ ७७ ॥ 


पढार्थ  भन्दै गर्दा शुकः  श्रीशुकदेवजी 

वेष्णवोत्तमे  विष्णुभक्तटरूमा तत्र  त्यहाँ परिभ्रमन्  घुम्द 

श्रेष्ठ तदा  त्यस वेला समायातः  आडइ्पुग्नुभयो 
र 

नारद्  नारदजीले वेने 

एवं  यसो योगेरवरः  योगेश्वर 


ताक्यार्थ यस प्रकार विष्णुका भक्तहरूमा श्रेष्ठ देवर्षि नारदजी भन्दै हूनुहुन्थ्यो, त्यसै वेला 
श्रीशुकदेवजी घुम्दे त्यां आद्पुगनुभयो । 


तत्राययो षोडदावार्षिकस्तदा व्यासात्मजो ज्ञानमहान्धिचन्द्रमाः। 
कथावसाने निजलाभपृणंः प्रेम्णा पठन् भागवतं शनेः शानः ॥ ७८ ॥ 


पढार्थ स  ज्ञानरूपी  भागवतं  भागवत 
कथावसाने  कथा समाप्त महासागरको चन्द्रमा जस्ता पठन्  पद्दै 

भएपछ्छि भएका रानेः शनेः  विस्तारैबिस्तार 
तदा  त्यस वेला निजलाभपृणंः  आत्मलाभले तत्र  त्यां 

षोडरावा्षिंकः  सोह वर्षका पूर्ण भएका आययो  आड्पुग्नुभयो 


व्यासात्मजः  व्यासका छोरा प्रेम्णा  प्रेमपूर्वक 
यानान दीका 


६२२९ 


पद्मपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय ६ 


ताक्यार्थ कथा समाप्त भएपचछ्छि सोह वर्षका, ज्ञानरूपी महासागरलाई बढाउनका लागि चन्द्रमा 
जस्ता भएका, आर्फैमा परिपूर्ण ॒व्यासपुत्र श्रीशुकदेवजी बिस्तारेबिस्तारे भागवत पद्दे त्यां 
आड्पुरनुभयो । 


दुष्ट्वा सदस्याः परमोरुतेजसं सद्यः समुत्थाय ददुमंहासनम्। 
प्रीत्या सुरषिंस्तमपूजयत् सुखं स्थितोऽवदत् संशणुतामलां गिरम् ॥ ७९॥ 


पदढार्थ महासनम्  ठलो उच्च सुखं  आरामसंग 
परमोरुतेजसं  ज्यादै तेजस्वी आसन स्थितः  बसेर 
श्रीशुकदेवजीलाई द्दुः  दिए अमलां  निर्मल 
दुष्ट्वा  देखेर सुरषिः  देवर्षि नारदजीले गिरम्  वाणी 
सदस्याः  सदस्यहरूले तम्  उहांलाई संशुणुत  सुन्ुहोस् 
सद्यः  तत्काल प्रीत्या  प्रेमपूर्वक अवदत्  भन्नुभयो 
समुत्थाय  उठेर अपूजयत्  पूजा गर्नुभयो 


वाव्यार्थ अत्यन्त तेजस्वी श्रीशुकदेवजीलाई देखेर तुरन्त सम्पूर्ण सभाका सदस्यहरू उठेर 
उहाँ लाई अत्यन्त उच्च आसन प्रदान गरे। देवर्षिं नारदजीले श्रीशुकदेवजीलाई प्रेमपूर्वक पूजा 
गर्नुभयो । सुखपूर्वक बसिसकेपच्छि श्रीशुकदेवजीले भन्नुभयो हे सदस्यहरू ! मेरो निर्मल वाणी 


सुन्नुहस्। 
श्रीडुक उवाच श्रीश्ुकदेवजीले भन्नुभयो 
निगमकल्पतरोगलितं फलं शुकमुखादमृतद्रवसंयुतम् । 
पिबत भागवतं रसमालयं मुहुरहो रसिका भुवि भावुकाः ॥ ८०॥ 
धर्मः प्रोज््तिकेतवोऽत्र परमो निम॑त्सराणां सतां 
वेद्यं वास्तवमत्र वस्तु शिवदं तापत्रयोन्मूलनम् । 
श्रीमद्भागवते महामुनिकृते किं वा परेरीक्वरः 
स्यो हृदयवरुष्यतेऽत्र कृतिभिः शुधरषुभिस्ततक्षणात् ॥ ८१॥ 
श्रीमदभागवतं पुराणतिलकं यदेष्णवानां धनं 
यस्मिन् पारमहंस्यमेवममलं ज्ञानं परं गीयते । 
यत्र ज्ञानविरागभक्तिसहितं नेष्कम्य॑माविष्कृतं 
तच्छृण्वन् प्रपठन् विचारणपरो भक्त्या विमुच्येन्नरः ॥ ८२॥ 


रामालन्दी दीका 


६२९२९ 
पद्मपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय ६ 


यी तीन पद्यहरू श्रीमदभागवत मूलको पहिलो स्कन्धको प्रथम अध्यायको तेस्रो र दोस्रो 
अनि र बाहौ स्कन्धको तेह अध्यायको अठरौँ श्लोकको रूपमा आएका हुनाले यी पद्यहरूको 
अर्थ सोही स्थानमा दिइएको छ । 


म क ग्र,  ज्र   
स्वँ सत्ये च कैलासे वेकुण्ठे नास्त्ययं रसः। 
अतः पिबन्तु सद्भाग्या मा मा मुञ्चत किचित् ॥ ८३॥ 


पदार्थ अयंयो पिबन्तु  यो रस पिउनुहोस् 
स्वगे  स्वर्गलोकमा रसः  रस भागवतकथारस किचित्  कटहिल्यै पनि 
सत्ये  ब्रह्मलोकमा न अस्ति  छैन मा मा मुञ्चत  पिउन छाडदै 
केलासे  कैलासमा अतः  त्यसकारण नछाडनुहोस् 


वेकुण्ठे च  वैकुण्ठमा पनि सदुभाग्याः  हे भाग्यवानूहरू 

ताक्यार्थ यो भागवतरूपी रस स्वर्गमा, ब्रह्मलोकमा, कैलासमा र वेकुण्ठमा पनि प्राप्त गर्न 
सकिंदेन । अतः हि भाग्यवान् श्रोताहरू ! तपाईहरूले यो रसलाई खुब पिउनुहोस्, यसलाई पिउन 
कहिल्यै पनि नदछाडनुहोस् । 


सूत उवाच सूतजीले भन्नुभयो 
एवं ब्रुवाणे सति बादरायणो मध्ये सभायां हरिराविरासीत् । 
प्रहाद्बल्युद्धवफाल्गुनादिभिवृंतः सुरषिंस्तमपूजयच्च तान् ॥ ८४ ॥ 


पदढार्थ मध्ये  बविचमा आविरासीत्  प्रकट ह॒नुभयो 
एवं  यस प्रकार प्रहादबल्युद्धवफाल्गुनादिभिः  सुरः  नारदजीले 

बाद्रायणौ  भगवान् प्रह्ाद, बलि, उद्धव र अर्जुन तम्  उहाँ भगवान् लाई 
श्रीशुकदेवजीले आदिद्रारा तान् च  तिनीहरू भगवान्का 
बवाणे सति  भन्दै गर्नृहुदा वृतः  घेरिनुभएका पार्षदहरूलाई पनि 

सभायां  सभाको हरिः  भगवान् श्रीहरि अपूजयत्  पूजा गर्नुभयो 


ताक्यार्थ यस प्रकार भगवान् श्रीशुकदेवजी भन्दे हुनुहुन्थ्यो, सभाको बिचमा प्रह्लाद, बलि, 
उद्धव र अर्जुन आदि पार्षदहरूका साथ साक्षात् श्रीहरि प्रकट हूनुभयो । देवर्षिं नारदले भगवान् र 
भगवान्का पार्षदहरूलाई पूजा गर्नुभयो । 


दुष्ट्वा प्रसन्नं महदासने हरि ते चक्रिरे कीतंनमग्रतस्तदा । 
भवो भवान्या कमलासनस्तु तत्रागमत् कीतंनदशंनाय ॥ ८५॥ 


पदार्थ प्रसन्नं  प्रसनन मुखमुद्रामा तदा  त्यस वेला 
महदासने  दलो उच्च हरिं  भगवान् श्रीहरिलाई ति  उनीहरूले पार्षदहरूले 
आसनमा दुष्ट्वा  देखेर अग्रतः  भगवानूको अगाडि 


रामालन्दी दीका 


६२२९२ 


पद्मपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय ६ 
कीतंनम्  कीर्वन भवः  भगवान् शिव कीतनदशंनाय  कीर्तन ठेर्नका 
चक्रिरे  गर्न लागे कमलासनः तु  भगवान् ब्रह्मा लागि 

भवान्या  पार्वतीले सहित पनि आगमत्  आउनुभयो 

भएका तत्र  त्यहां 


ताक्यार्थ उच्च आसनमा प्रसन्नतापूर्वक भगवान् बस्नुभएको देखेर, भगवान्को अगाडि 
भगवानूका पार्षदहरूले कीर्तन प्रारम्भ गरे। कीर्तन हेर्नका लागि पार्वतीका साथ भगवान् शङ्कर र 
ब्रह्माजी पनि त्यहां आडनुभयो । 


प्रहादस्ताकधारी तरल्गतितया चोद्धवः कांस्यधारी 


वीणाघारी सुरर्षिः स्वरकुरारतया रागकतांजुंनोऽभूत् । 
कीर्तने १  


इन्द्रो ऽवादीन्मृदद्धं जय जय सुकराः कीतने ते कुमारा 
यत्राग्रे भाववक्ता सरसरचनया व्यासपुत्रो बभूव ॥ ८६॥ 


पदार्थ वीणाधारी  वीणा बजाउन कुमारहरू 

तरलगतितया  पूर्विलो हनाले थाल्नुभयो जय जय सुकराः  राग्रोखंग जय 
प्रहादः  प्रह्लाद अ्तुनः च  अर्जुन चाहं जयकार गर्न थाल्नुभयो 
तालघारी  करताल बजाउन रागकतां  राग अलाप्ने व्यक्ति यत्र  जहाँ 

लाग्नुभयो अभूत्  बन्नुभयो अग्रे  अगाडि 

उद्धवः  उद्धवजी इन्द्रः  इन्द्रले न्यासपुत्रः  व्यासपुत्र 
कांस्यधारी  मुजुरा बजाउन मृदञ्खं  मादल श्रीशुकदेवजी 

थाल्नुभयो अवादीत्  बजाउनुभयो सरसरचनया  विभिन सरस 
सुरषिः  देवर्षिं नारद कीतेने  कीर्तनमा बिचबिचमा संरचनाद्रारा 

स्वरकुररतया  गायनमा तेती भाववक्ता  भाव बताउने व्यक्ति 
कुशल हुनाले कुमाराः  सनक आदि वभूव  बन्नुभयो 


ताक्यार्थ फएूर्तिला भएकाले प्रह्लादे करताल बजाउन लारनुभयो, उद्धवजी मुजुरा बजाउन 
लागनुभयो, देवर्षिं नारद गायनमा कुशल हुनाले वीणा बजाउन लाग्नुभयो, गानविद्यामा कुशल 
हुनाले अर्जुन राग अलाप्न लाग्नुभयो, इन्द्र मादल बजाउन लाग्नुभयो, सनकादिहरू बिचबिचमा 
जयजयकार गर्न लागनुभयो अनि सबका अगाडि श्रीशुकदेवजी विभिन प्रकारका सरस 
संरचनाद्रारा भाव बताउन लाग्नुभयो । 


ननतं मध्ये त्रिकमेव तत्र भक्त्यादिकानां नटवत् सुतेजसाम् । 

न्द   कीतंनमेतदी ्     ् 
अटोकिकं क्ष्य हरिः प्रसन्नोऽपि वचोऽ वीत् तत् ॥ ८७ ॥ 
मत्तो वरं भाववृताद् वृणुध्वं प्रीतः कथाकीतंनतोऽस्मि साम्प्रतम् 


रामाढलन्दी दीका 


६२२४ 
पद्मपुराणस्थ श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय ६ 
   भ ९     भ 
श्ुत्वात तद्वाक्वमातत्रसन्नाः व्रमाद्रचत्त हयरमाक्र त ॥ ८८ ॥ 


नगाहगाथासु च सव॑भक्तैरेभिस्त्वया भाव्यमिति प्रयत्नात् । 
मनोरथोऽयं परिपूरणीयस्तथेति चोक्त्वान्तरधीयताच्युतः ॥ ८९॥ 


पदढार्थ साम्प्रतम्  अहिले ऊचिरे  भने 

तत्र  त्यहाँ कथाकीतंनतः  कथा र नगाहगाथासु  सप्ताह 

मघ्ये  बिचमा कीर्तनबाट यज्ञहरूमा 

सुतेजसाम्  अत्यन्त तेजस्वी प्रीतः  खुसी भएको एभिः  यी 

भक्त्यादिकानां  भक्ति, ज्ञान र अस्मि  छ स्वभक्तेः  सबै भक्तहरूका 
वेराग्य भाववृतात्  भावभक्तिले साथ 

त्रिकम् एव  यी तीनको समूह वशीभूत भएको त्वया च  हजुरद्वारा पनि 

ने मत्तः  मबाट भाव्यम्  होदनुपर्छ 

नवत्  नट रै वरं  वर इति अयं  यस प्रकारको यो 
ननतं  नाच्यो वृणुध्वं  माग मनोरथः  इच्छा 

एतत्  यो इति  यस्तो प्रयत्नात्  प्रयासपूर्वक 
अलोकिकं  अलौकिक तद्वाक्यम्  भगवान्को वचन परिपूरणीयः  पूरा गरिदिडयोस् 
कीतंनम्  कीर्तन श्रुत्वा  सुनेर तथा  त्यसै हुनेछ 

ईक्ष्य  देखेर अतिप्रसन्नाः  ज्यादै खुसी इति च  यसौ पनि 

प्रसन्नः  खुसी हुनुभएका भएका उक्त्वा  भनेर 

हरिः अपि  भगवान् श्रीहरिले प्रेमाद्रचित्ताः  प्रमले पग्लेको अच्युतः  भगवान् श्रीहरि 
पनि हृदय भएका अन्तरधीयत  अन्तर्धनि हुनुभयो 
तत् वचः  यो कुरा ते  तिनीहरूले 

अव्रवीत्  भन्नुभयो हरिम्  श्रीहरिलाई 


ताक्यार्थ कीर्तनकर्ताहरूका बिचमा अत्यन्त तेजस्वी भक्ति, ज्ञान र वैराग्य नट रै नाच्च लागे। 
तिनीहरूको अलौकिक कीर्तन देखेर भगवान् प्रसनन हुनुभयो र उहौँले भन्नुभयो हे श्रोताहरू 
तिमीहरूको भावपूर्ण कथाश्रवण र कीर्तनबाट म अहिले ज्यादै प्रसन्न भएको द्ु। मबाट 
तिमीहरूले वर माग । भगवान्को यस्तो प्रेमपूर्ण वचन सुनेर त्यहोँ उपस्थित सम्पूर्ण श्रोताहरूले 
एक स्वरले भगवानसंग प्रार्थना गरे पचि हुने सप्ताह यज्ञहरूमा पनि हजुरले यसै गरी आफ्ना 
पार्षदका साथ सवारी हुनुपर्छ, हाम्रो यही इच्छा छ ॥ त्यसपच्ि भगवान् तथास्तु भनेर अन्तर्धान 
हूुनुभयो । 


ततोऽनमत् तच्चरणेषु नारदस्तथा शुकादीनपि तापसांङ्च । 
अथ प्रहृष्टाः परिनष्टमोहाः सवं ययुः पीतकथामृतास्ते ॥ ९० ॥ 


रामालन्दी दीका 


६२९५ 


पद्मपुराणस्थ श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय ६ 
पढार्थ शुकादीन्  श्रीशुकदेवजी आदि परिनष्टमोहाः  मोह नष्ट 

ततः  त्यसपछि तापसान् अपि च  मुनिहरूलाई भएका 

नारदः  नारदजीले पनि ढोग्नुभयो तेती 

तच्वरणेषु  भगवान् र अथ  त्यसपचछि सर्वे  सवै 

भगवान्का पार्षदहरूको चरणमा।पीतकथामृताः  भगवान्को ययुः  आआफ्नो ठांमा गए 
अनमत्  दोग्नुभयो कथारूपी अमृत पिएका 

तथा  त्यसै गरी प्रहृष्टः  खुसी भएका 


ताक्यार्थ त्यसपछि नारदजीले भगवान् र भगवान्का पार्षदहरूको चरणमा नमस्कार गर्नुभयो । 
त्यसै गरी श्रीशुकदेवजी आदि मुनिहरूलाई र तपस्वीहरूलाई पनि नमस्कार गर्नुभयो । त्यसपछि 
श्रीमद्भागवतरूपी अमृतको पान गरेर मोह नष्ट भई अत्यन्त प्रसनन भएका ती श्रोताहरू आ 
आफ्नो ठाडंमा गए । 


भक्तिः सुताभ्यां सह रक्षिता सा शस्त्रे स्वकीयेऽपि तदा शुकेन । 
अतो हरिभांगवतस्य सेवनाच्चितं समायाति हि वेष्णवानाम् ॥ ९९॥ 


पढार्थ सुताभ्यां  दुई छोरा ज्ञान र ६ 

तदा  त्यस वेला वैराग्यका हि  निश्चय नै 

शुकेन  श्रीशुकदेवजीद्रारा सह  साथमा हरिः  श्रीहरि 

स्वकीये  आप्नो रक्षिता  सुरक्षित गरिइन् वैष्णवानाम्  विष्णुभक्तहरूको 
शास्त्रे अपि  शास्त्र अतः  त्यसकारण चितं  चित्तमा 

भागवतमा पनि भागवतस्य  भागवतको समायाति  आउनुहुन्छ 
साती सेवनात्  सेवन पाठ, श्रवण 

भक्तिः  भक्ति 


ताक्यार्थ भगवान् श्रीशुकदेवजीले आफ्नो शास्त्र श्रीमदभागवतमा पनि ज्ञान र वैराग्यसहित 
भक्तिलाई स्थापित गर्नुभयो। यस कारण श्रीमद्भागवतको श्रवण गर्नवित्तिकै विष्णुभक्तहरूको 
चित्तमा भगवान् प्रकट हुनुहुन्छ । 


दाखिद्रयदुःखज्वरदाहितानां मायापिशाचीपरिमरदिंतानाम् । 
संसारसिन्धो परिपातितानां क्षेमाय वै भागवतं प्रगज॑ति ॥ ९२ ॥ 


पदार्थ मायारूपी पिशाचीद्रारा र 
दाखि्रयदुःखलज्वरदाहितानां  सताइएका क्षेमाय  कल्याणका लागि 
गरिबीको दुःखरूपी ज्वरद्रारा संसारसिन्धो  संसाररूपी वे  निश्चयनै 
पिल्सिएका सागरमा भागवतं  श्रीमद्भागवत 


मायापिशाचीपरिमदिंतानाम्  परिपातितानां  इबाइएका प्रगजति  सिंहनाद गर्द 
ताक्यार्थ जो दखि्रिताको दुःखरूपी जरोको ज्वालाले जलिरहेका छन्, मायारूपी पिशाचीले 
यानान टीका 


६२९२६ 


पद्मपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय ६ 


जसलाई बारम्बार सताइरहेको छ, जो संसारसागरमा इडबेका छन्, त्यस्ता मनुष्यहरूको कल्याणका 
लागि श्रीमद्भागवत सिंहनाद गर्द । 


रोनक उवाच शौनकजीले भन्नुभयो 
शुकेनोक्तं कदा राज्ञे गोकर्णेन कदा पुनः। 
सुरषये कदा ब्राह्मेदिछन्धि मे संरायं त्विमम्॥ ९३॥ 


पदढार्थ पुनः  फेरि कदा  कटहिले भियो 
शुकेन  श्रीशुकदेवजीद्रारा गोकणेन  गोकरण््रारा इमम्  यो 

राज्ञे  राजा परीक्षितलाई कदा  किले भनियो मे  मेरो 

कदा  किले ब्राह्येः  सनक आदिद्रारा संशयं तु  शङ्का त 
उक्तं  भनियो सुरषषये  देवर्षि नारदलाई छिन्धि  नष्ट गर्नुहोस् 


ताक्यार्थ यो श्रीमदभागवतको उपदेश श्रीशुकदेवजीले राजा परीभ्षित॒लाई कहिले गर्मुभएको 
थियो ? फेरि गोकर्णले धुन्धुकारीलाई कहिले सुनाउनुभएको धियो र फेरि सनक आदिले देवर्षि 
नारदलाई कहिले बताउनुभएको थियो ? यो मेरो संशयलाई नष्ट गरिदिनुहोस् । 


सूत उवाच सूतजीले भन्नुभयो 
आकृष्णनि्गमात् त्रिंशद्रषौधिकगते कटो । 
नवमीतो नभस्ये च कथारम्भं शुकोऽकरोत् ॥ ९४ ॥ 


पढार्थ व्रंशदषौधिकगते  तीस नवमीतः  नवमी तिथिदेखि 
आकृष्णनिगंमात्  श्रीकृष्ण वर्षभन्दा केही बढी वर्ष शुकः च  श्रीशुकदेवजीले चाहं 
आफ्नो धाममा जानुभएपच्छि वितेपचछ्ि कथारम्भं  कथा भन्न सुरु 
कठो  कलिको नभस्ये  भाद्र महिनामा अकरोत्  गर्नुभयो 


वाव्यार्थ भगवान् श्रीकृष्ण आफ्नो धाममा गदसकेपच्छि कलियुगको तीस वर्षभन्दा केही बदी 
वर्ष बितेपच्छि भाद्र महिनाको शुक्लपक्षको नवमीदेखि श्रीशुकदेवजीले परीक्षित्लाई यो कथा 
सुनाउनुभएको धियो । 


परीक्षिच्छवणान्ते च कटो व्ष॑शतद्वये । 
रद्ध शुचो नवम्यां च धेनुजोऽकथयत् कथाम् ॥ ९५॥ 


पदार्थ कटो  कलिको शुचो  आषाढ महिनामा 
परीक्षिच्छवणान्ते  राजा वषंशतद्ये च  दुई सय वर्ष शुद्धे  शुक्ल पक्षमा 
परीक्षितूले श्रवण गरेपचछ्छि बितेपछि चाहं नवम्यां  नवमी तिथिमा 


रामालन्दी दीका 


६९२७ 
पद्मपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय ६ 


धेनुजः च  गोकर्णले चाहं कथाम्  कथा अकथयत्  भने 
ताक्यार्थ राजा परीक्षितूले सुनिसकेपछि कलियुगको दुई सय वर्षं ॒बितेपल्ि आषाढ शुक्ल 
नवमीदेखि गोकर्णले कथा सुनाउनुभएको धियो । 


तस्मादपि कलो प्राप्ते त्रिंशद्रषंगते सति । 
उन्ुरूजें सिते पक्षे नवम्यां बरह्मणः सुताः ॥ ९६॥ 


पढार्थ ऊजं  कार्तिक महिनाको सुताः  छोराहरू सनक 
तस्मात् अपि  त्यसपछि पनि सिते  शुक्ल आदिले 

कठो प्राप्ते सति  कलियुग पक्षे  पक्षमा उन्वुः  कथा भन्नुभयो 
लागेको नवम्यां  नवमी तिथिमा 


त्रंशद्षंगते  तीस वर्ष बितेपचछि ब्रह्मणः  ब्रह्माका 

वाक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्ण आफ्नो धाममा गइसकेपचछ्ि कलियुग लागेको तीस वर्ष बितेपच्ि 
कार्तिक महिनाको शुक्लपक्षको नवमीदेखि सनक आदि कुमारहरूले यो कथा सुनाउनुभएको 
धियो । 


इत्येतत् ते समाख्यातं यत् पृष्टोऽहं त्वयानघ । 
कलो भागवती वातां भवरोगविनाशिनी ॥ ९७ ॥ 


पदढार्थ इति  त्यसैले कठो  यो कलियुगमा 

अनघ  हे निष्पाप शौनकजी एतत्  यो कुरा भागवती  भागवतको 

अहं  म ते  तपाईलाई वातां  कथा 

त्वया  तपाई्रारा समाख्यातं  बतापं भवरोगविनाशिनी  संसारको 
पृष्टः  सोधिएको थिषँ यत्  किनभने रोगलाई नष्ट गर्ने किसिमको छ 


ताक्यार्थ हे निष्पाप शौनकजी ! तपाईले मलाई जुन कुरा सोध्नुभएको थियो, त्यसको उत्तर 
मेले तपाईलाई दिं। यस कलियुगमा श्रीमद्भागवतको कथा भवरोगलाई नाश गर्ने किसिमको 
छ । 

कृष्णप्रियं सकरुकत्मषनारानं च मुक्त्येकहेतुमिह भक्तिविखासकार । 


४९ 


   व प तीथंपरि्शीटनसेवया   
सन्तः कयानतकामद् पबताद्रण कक ह् तीथपरिशीलनसेवया कम् ॥ ९८ ॥ 


पदढार्थ मात्र कारण भएको इह  यहाँ 

कृष्णप्रियं  श्रीकृष्णलाई प्यार भक्तिविलासकारि  भक्तिलाई आदरेण  आदरपूर्वक 

लाग्ने बढाउने पिबत  पिउनुहोस् 
सकलकल्मषनाशनं च  सबै इदं  यो हि  निश्चय नै 

पापहरूलाई नष्ट पनि गर्ने कथानकम्  कथा लोके  संसारमा 
मुक्त्येकहेतुम्  मृक्तिको एक सन्तः  हे सज्जनहरू तीथंपरिीलनसेवया  तीर्थाटन 


रामान्दी दीका 


६२९८ 
पद्मपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय ६ 


आदि कामको किम्  के प्रयोजन छर 

वाक्यार्थ हे सज्जनहरू ! भगवान् श्रीकृष्णलाई अत्यन्त प्यारो लाग्ने, सम्पूर्णं पापहरूलाई नाश 
गर्न, मूक्तिको एक मात्र कारण, भक्तिलाई बढाउने श्रीमदभागवतको कथारूपी अमृतको 
आदरपूर्वक पान गर्नुहोस् । श्रीमद्भागवतको कथा श्रवण गरेपछ्छि अरू तीर्थादि सेवनको कुनै 
आवश्यकता पर्दैन । 


स्वपुरुषमपि वीक्ष्य पाशहस्तं वदति यमः किल तस्य कणंमूले । 
परिहर भगवत्कथासु मत्तान् प्रभुरहमन्यनृणां न वैष्णवानाम् ॥ ९९॥ 


पढार्थ तस्य  तिनको म 

पाशहस्तं  पासो हातमा कणंमूले  कानको नजिकै गएर अन्यनृणां  अन्य मानिसहरूको 
लिएका वदति  भन्नुहुन्छ प्रभुः  मालिक दण्ड दिनेवाला 
स्वपुरुषम्  आपना दूतहरूलाई भगवत्कथासु  भगवत्कथा ह 

वीक्ष्य अपि  देखेर पनि हरूमा वैष्णवानाम् न  विष्णुभक्त 
यमः  यमराज मत्तान्  मस्त भएकाहरूलाई हरूको होदन उनीलाई दण्ड 
किल  निश्चय नै परिहर  छाडिदेओ दिने क्षमता ममा छैन 


ताक्यार्थ हातमा पाश लिएको आफ्नो दूतलाई देखेर यमराज उनको कानमा भन्ुहुन्छ हि 
दूत ! जौ व्यक्ति भगवानूको कथामा मस्त छ उसलाई टाढैवाट छोडिदिनू, अरू मानिसहरूलाई 
दण्ड दिने अधिकार मलाई भए तापनि भगवान्को भक्तलाई दण्ड दिने अधिकार ममा क्तैन। 


असारे संसारे विषयविषसङ्गाकुलधियः 
क्षणा क्षेमार्थं पिबत शुकगाथातुटसुधाम् । 
किमथं व्यथं भो रजत कुपथे कुत्सितकथे 
परीक्षित् साक्षी यच्छवणगतमुक्त्युक्तिकथने ॥ १००॥ 


पदढार्थ भने पनि किमथं  किन 
असारे  कुनै सार नभएको शुकगाथातुलसुधाम्  व्यर्थं  बेकारमा 

  व्रजत हिंड्दचछ्छो 
संसारं  संसारमा श्रीमद्भागवतरूपी अतुलनीय व्रजत  हिंड्दछौ ? 
विषयविषसद्गाकुलधियः  अमृत यत्  किनभने 
विषयरूप विषसेवनको कारणले पिबत  पान गर श्रवणगतमुक्त्युक्तिकथने  
व्याकुल चित्त भएका हे भो  हे मानिसहरू श्रीमद्भागवतको श्रवणबाट 
मानिसहरू कुत्सितकथे  निन्दित कथाले मुक्ति हुन्छ भन्ने कुरामा 
क्षमार्थं  कल्याणका लागि युक्त परीक्षित्  परीक्षित् 
क्षणाधं  आधा क्षणका लागि कुपथे  खराब बाटोमा साक्षी  साक्षी हुनुह॒न्छ 


रामानन्दी दीका 


६२९९ 


पद्मपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय ६ 


ताक्यार्थ यो केही पनि सार नभएको संसारमा विषयरूप विषसेवनको कारणले व्याकुल चित्त 
भएका हे मनुष्यहरू ! आप्ना कल्याणको लागि एकचछिन भए पनि श्रीमद्भागवतको कथाको 
श्रवण गर। निन्दति कथाले युक्त भएको कुपथमा विना कारण किन भट्किद्रहेका छौ? 
श्रीमद्भागवतको कथा कानभित्र प्रवेश गर्नेवित्तिकै मोक्ष हुन्छ भन्ने कुरामा राजा परीक्षित् ने 
प्रमाण हुनुहुन्छ । 


  न कथा 
रसव्रवाहस्स्यन श्रीडुकेनेरिता कया । 
सम्बध्यते ५ भ्र ९ 
कणठ सम्बघ्यतं यन स वक्ुण्डव्र्मुभवत् ॥ ९०१ ॥ 


पढार्थ कथा  कथा न  वैकुण्ठलोकको 
रसप्रवाहसंस्थेन  रसको येन  जसद्रारा मालिक 

प्रवाहले युक्त भएका कण्ठे सम्बध्यते  कण्ठसंग भवेत्  बन्दछ 

श्रीजयुकेन  श्रीशुकदेवजीद्रारा सम्बन्धित गराइन्छ 

ईरिता  भनिएको सःऊ 


ताक्यार्थ भगवान् श्रीशुकदेवजीले प्रेमरसको प्रवाहमा स्थित भएर यो कथा बताउनुभएको हो । 
जसको कण्ठसंग यो कथाको सम्बन्ध हुन्छ ऊ वैकुण्ठको मालिक बन्दछ। 


इति च परमगुह्यं सवेसिद्धान्तसिद्ध 

सपदि निगदितं ते शास्तरपुञ्जं विलोक्य । 
जगति शुककथातो निमंटं नास्ति किञ्चित् 

पिब परसुखहेतोद्ांदशस्कन्धसारम् ॥ १०२॥ 


पढार्थ सपदि  अहिले न अस्ति छैन 

रास्त्रपुञ्जं  विभिन्न ते  तपारईलाई परसुखहेतोः  परम सुख प्राप्न 
शास्त्रहरूको थुप्रो निगदितं  भनियो गर्नका लागि 

विलोक्य  अवलोकन गरेर जगति  संसारमा दादशस्कन्धसारम् 
सवेसिद्धान्तसिद्धं  सम्पूर्ण शुककथातः  श्रीशुकदेवजीको द्रादशस्कन्धरूप सार रस 
शास्त्रहरूको निचोड कथाभन्दा पिब  पिउनुहोस् 

परमगुह्यं च  ज्यादै गोप्य निमंलं  पवित्र 

इति  यो किञ्चित्  केटी पनि 


ताक्यार्थ हे शौनकजी ! सम्पूर्ण शास्त्रहरूको अध्ययन गरेर, सम्पूर्ण सिद्धान्तहरूको निचोड 
अनि परम गोपनीय कुरा मेले अहिले तपार्ईलाई बताएं । यस संसारमा श्रीमद्भागवतको कथाभन्दा 
पवित्र अरू कुनै वस्तु कछैन। यस कारण परम सुखको प्राप्तका लागि यो श्रीमदभागवतको 
द्रादशस्कन्धरूप रसलाई पान गर्नुहोस् । 


रामालन्दी दीका 


६२२० 


पद्मपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य 


एतां यो नियततया शुणोति भक्त्या 
यश्चैनां कथयति शुदधवेष्णवागे । 
तो सम्यग्विधिकरणात् फलं लभेते 
याथाथ्यान्न हि भुवने किमप्यसाध्यम् ॥ १०३॥ 

पढार्थ 

यः  जसले 

एतां  यो कथा 

नियततया  नियमपूर्वक 

शुणोति  सुन्दछ 

भक्त्या  भक््तिपूर्वक 

यः च  जसले चाहं 

शुदधवेष्णवाग्रे  शुद्ध अन्तःकरण 

भएका विष्णुभक्तहरूका अगाडि 

एनां  यो कथा 

कथयति  भन्दछ 

तो  ती दुबैले 

विधिकरणात्  सुने र सुनाउने 

विधिको राम्रोसंग पालना गरेको 

हुनाले 

सम्यक्  राम्रो 

फलं  फल 

लभेते  प्राप्त गर्नेछन् 

याथा््यांत्  वास्तवमा 

भुवने  यस संसारमा 

किम् अपि  केटी पनि 

असाध्यम्  असंभव 

नहि न्छैननै 


अध्याय 


रामालन्दी दीका 


६२३१ 


स्कन्दपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्यायप१ 


ताक्यार्थ जसले नियमपूर्वक यो भागवत सुन्दछ र शुद्ध अन्तःकरण भएका वेष्णवहरूलाई 
भक्तिपूर्वक सुनांछ, सुनने र सुनाउने दुबे काम पूरा गरेका हूनाले ती दुबेले यसको यथार्थ 
फललाई प्राप्त गर्दछन् । सुनने र सुनाउने ती दुबेका लागि यस संसारमा असंभव वस्तु केही पनि 
कैन । 

इति श्रीपद्मपुराणे उत्तरखण्डे श्रीमदुभागवतमाहात्म्ये 


श्रवणविधिकथनं नाम षष्टोऽध्यायः ॥ ६॥ 


रालानन्द्री टीका 


६२९२२ 


स्कन्दपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य 


 स्कन्दपुराणस्थं श्रीमदभागवतमाहात्म्यम् 


अथ प्रथमोऽध्यायः 


अध्यायप१ 


भगवान्का लीलाको रहस्य र व्रजभूमिको महत्व 


व्यास उवाच व्यासजीले भन्नुभयो 
श्रीसच््विदानन्दघनस्वरूपिणे कृष्णाय चानन्तसुखाभिवषिणे । 
विवोदुभवस्थाननिरोधहेतवे नुमो वयं भक्तिरसाप्तयेऽनिराम् ॥ १॥ 


पदार्थ 
श्रीसच््विदानन्दघनस्वरूपिणे 
सत्, चित् र आनन्दस्वरूप 
भएका 
अनन्तसुखाभिवषिणे 


अनन्त 


सुखको वर्षा गर्ने र 
विद्वोदुभवस्थाननिरोधहेतवे च  
संसारको उत्पत्ति, स्थिति र 
प्रलयका कारण पनि भएका 
कृष्णाय  श्रीकृष्णलाई 








वयं  हामीहरू 
भक्तिरसाप्तये  भक्तिरसको 
प्राप्तिका लागि 
अनिराम्  सर्धं 
नुमः  नमस्कार गर्दछौं 


ताक्यार्थ सच््चिदानन्दस्वरूप भएका, अनन्त सुखको वर्षा ग्ने एवं संसारको उत्पत्ति, स्थिति र 
प्रलयका कारण भएका भगवान् श्रीकृष्णलाई भक्तिरसको प्राप्तिका लागि हामी सर्धं नमस्कार 


गर्दछौं । 


न्द,  न 


नेमिषे सूतमासीनमभिवाद्य महामतिम् । 
कथामृतससास्वादकुशला ऋषयोऽब्रुवन् ॥ २॥ 


पदढार्थ 

नैमिषे  नैमिषारण्य क्षेत्रमा 
आसीनम्  रहनुहुने 

महामतिम्  विशाल बुद्धि 
भएका 


सूतम्  सूतजीलाई 
अभिवाद्य  नमस्कार गरेर 
कथामृतससास्वादूकुदाखाः 
भगवानूको कथारूपी अमृतको 





कुशल 
ऋषयः 

ऋषिहरूले 
अब्रुवन्  भने 


शौनक आदि 





रसास्वादन गर्नका लागि अत्यन्त 


ताक्यार्थ नैमिषारण्य क्षेत्रमा रहनुहुने, विशाल बुद्धि भएका सूतजीलाई नमस्कार गरेर 
भगवानूको कथारूपी अमृतको रसास्वादन गर्न ज्यादै सिपालु शौनक आदि ऋषिहरूले भने । 


ऋषय जनुः ऋषिहरूले भन्नुभयो 


५ श्रीमाथुरे भ च्रे,   ् 
वरं श्रीमाथुरे देशे स्वपोत्रं हस्तिनापुरे । 


अभिषिच्य गते राज्ञि तो कथं किं च चक्रतुः ॥ २॥ 


पदार्थ 


श्ीमाुरे  मथुरा प्रदेशमा  


व्रं  वज्र अनिरुद्धका छोरा 


रालानन्द्री टीका 


६२२२ 


स्कन्दपुराणस्य श्रीमद््भागवतमाहात्म्य अध्याय१ 
लाई र परीक्षितूलाई पनि तो  ती वज्र र परीक्षितूले 
हस्तिनापुरे देशो  हस्तिनापुर अभिष्य  अभिषेक गरेर कथं  कसरी 

देशमा राज्ञि गते  राजा युधिष्ठिर किं के 

स्वपोत्रं च  आप्ना नाति।हिमालयतिर गएपच्छि चक्रतुः  गर्नुभयो 








ताक्यार्थ मथुरा प्रदेशमा अनिरुधका छोरा वज्जलाई र हस्तिनापुर देशमा आपफ्ना नाति 
परीक्षित्लाई अभिषेक गरेर राजा युधिष्ठिर हिमालयतिर गएपच्छि ती वज्र र परीक्षितूले केके काम 
कसरीकसरी गर्नुभयो ? 

सूत उवाच सूतजीले भन्नुभयो 


नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् । 
देवी  ४ ५ भ जयमुदीरयेत् ४ 
देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरयेत् ॥ ५ ॥ 








पदार्थ सरस्वतीं देवीं  सरस्वतीततः  त्यसपचछि 

नारायणं  भगवान् नारायणलाई दिवीलाई जयम्  इतिहासपुराणरूप 
नरोत्तमम्  नरहरूमा श्रेष्ठ व्यासं च एव  व्यासलाई पनि जयको 

नरं  नरलाई नमस्कृत्य  नमस्कार गरेर उदीरयेत्  उच्चारण गर्ज् 


वाक्यार्थ भगवान् नारायणलाई, नरहरूमा धेष्ठ नरलाई, देवी सरस्वतीलाई र भगवान् 
वेदव्यासलाई नमस्कार गरेर इतिहासपुराणरूप जयको उच्चारण गर्न । 


 र ४३ क पृथिवीपति ४ 
महापथं गते राज्ञि परीक्षित्   
जगाम मथुरां विप्रा वज्रनामदिदक्षया ॥ ५॥ 








पदढार्थ तिर भेट्ने इच्छाले 
विप्राः  हे ब्राह्मणहरू गते  गएपचछि मथुरां  मथुरा 
राज्ञि  राजा युधिष्ठिर पृथिवीपतिः  प्रथ्वीका पति जगाम  जानुभयो 
महापथं  महापथ परीक्षित्  राजा परीक्षित् 

स्वर्ग जानका लागि हिमालय वञ्ननाभदिदुक्षया  वजनाभलाई 


ताक्यार्थ धर्मराज युधिष्ठिर स्वर्ग जानका लागि हिमालयतिर प्रस्थान गरेपछ्ि राजा परीक्षित् 
एक दिन वज्जनाभलाई भेटने इच्छाले मथुरा जानुभयो । 


पितृव्यमागतं ज्ञात्वा वजः प्रेमपरिष्टुतः। 
अभिगम्याभिवाद्याथ निनाय निजमन्दिरम् ॥ ६॥ 


पदढार्थ र  थाहा पाएर भएर 
पितृव्यम्  पितातुल्य परीक्षित् व्रः  वज अभिगम्य  उहांको नजिकै 
आगतं  आउनुभएको प्रेमपरिप्टुतः  प्रेमले गद्गद्गएर 


रालानन्द्री टीका 


६२९२४ 


स्कन्दपुराणस्य श्रीमद््भागवतमाहात्म्य अध्याय१ 
अभिवाद्य  उहाँलाई अभिवादन।अथ  त्यसपचछ्छि निनाय  ल्याए 
गरेर निजमन्दिरम्  आप्नो महलमा 


ताक्यार्थ पितातुल्य परीक्षित् आडनुभएको थाहा पाएर मथुराका राजा वज्र प्रेमले अत्यन्त 
गद्गद भए, त्यसपछि उनले राजा परीक्षित्लाई अभिवादन गरी उहाँलाई आफ्नो महलमा ल्याए। 


परिष्वज्य स तं वीरः कृष्णेकगतमानसः। 
  ् पत्नीवंवन्दायतनागत 
रोदिण्याद्या हरेः पत  ॥ ७॥ 








पदढार्थ सःती हरेः  भगवान् श्रीकृष्णका 
कृष्णेकगतमानसः  भगवान् वीरः  वीर परीक्षितूले पत्नीः  पत्नीहरूलाई 
श्रीकृष्णमा मात्रै मन लगाएकातं  ती वज्जलाई ववन्द्  नमस्कार गर्जुभयो 
आयतनागतः  घरमापरिष्वज्य  आलिङ्गन गरेर 

आद्पुगेका रोदिण्याद्याः  रोहिणी आदि 


ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णमा मात्रै मन लगाएका, घरमा आद्पुगेका ती वीर राजा परीभ्षित्ले 
ती वज्रलाई आलिङ्गन गर्नुभयो, त्यसपछि रोहिणी आदि भगवानका पत्नीहरूलाई नमस्कार 
गर्नुभयो । 


द  भे त्यर्थ  पृथिवीपति  
ताभिः संमानितोऽत्यथं परीक्षित्  । 
विश्रान्तः सुखमासीनो वज्नाभमुवाच ह ॥ ८ ॥ 


पदार्थ पृथिवीपतिः  पृथिवीका पति आसीनः  बसेपछ्छि उहां ले 
ताभिः  ती कृष्णपत्नीहरूद्रारा परीक्षित्  परीक्षित् वज्रनाभम्  वजननाभलाई 
अत्यर्थं  ज्यादै विश्रान्तः  विश्राम गरेर उवाच ह  निश्चय नै भन्नुभयो 
संमानितः  सम्मान गरिएका सुखम्  सुखपूर्वक 








वाव्यार्थ कृष्णपत्नीहरूद्रारा ज्यादे सम्मान गरिएका पृथिवीका पति परीभ्षित् विश्राम गरेर 
सुखपूर्वक बसेपछि उहाँले वज्रनाभलाई यस प्रकार भन्नुभयो । 
परीक्षिदुवाच परीक्षित्ले भन्नुभयो 


तात त्वत्पितृभिनूनमस्मत्पितुपितामहाः। 
उद्धूता भूरिुःखोघादहं च परिरक्षितः ॥ ९॥ 








पदढार्थ बाबुबाजेहरुद्रारा दुःखसमृद्रबाट 

तात  हे प्रिय । अस्मत्पितुपितामहाः  हाम्राउद्ताः  उद्धार गरिए 
नूनम्  निश्चय नै बाबुबाजेहरू अहं च  म पनि 
त्वत्पितभिः  तिम्राभूखःखोघाद्  इलोपरिरक्षितः  बचा 


ताक्यार्थ हे प्रिय वन्न! निश्चय नै तिम्रा बाबुबाजेहरुद्रारा हाम्रा बाबुबाजेहरू ठलो 
सालाली दीका 


६२३५ 
स्कन्दपुराणस्य श्रीमद््भागवतमाहात्म्य अध्याय१ 
दुःखसमूद्रबाट उद्धार गरिए र म पनि बचा । 

न पारयाम्यहं तात साघु कृत्वोपकारतः। 
त्वामतः प्राथयाम्यद्ं सुखं राज्येऽनुयुज्यताम् ॥ १० ॥ 


पदार्थ न पारयामि  बदला चुकाउनअनुयुज्यताम्  लागिरहनुहोस् 
तात  हे प्रिय वज सक्िदिर्नं भनी 

अहं  म अतः  त्यसकारण त्वाम्  तपाईलाई 

उपकारतः  उपकार्रारा अङ्ग  हि प्रिय वज्र प्राथयामि  अनुरोध गर्द 
साघु कृत्वा  राम्रो काम गरेरराज्ये  राजकाजमा 

पनि सुखं  सुखपूर्वक 








ताक्यार्थ हे प्रिय वज्र! म उपकारट्रारा राम्रो काम गरेर पनि तिम्रा बाबुबाजेले गरेको 
उपकारको बदला चुकाउन सक्िदिनँ, त्यसकारण हे प्रिय वज्र! राजकाजमा सुखपूर्वक 
लागिरहनुहोस् भनी तपारईलाई अनुरोध गर्द । 


कोरासेन्यादिजा चिन्ता तथारिदमनादिजा । 
मनागपि न कायां ते सुसेव्याः किन्तु मातरः ॥ ९ ॥ 


पढार्थ आदिबाट उत्पन्न हुने ते तिमा 

कोशसेन्यादिजा  कोश र सेना।चिन्ता  चिन्ता मातरः  आमाहरू 

आदिबाट उत्पन्न हुने मनाक् अपि  अलिकति पनि सुसेव्याः  राभ्रशे सेवा गरियून् 
तथा  त्यस्तै न कायां  नगरियोस् 

अरिदमनादिजा  शत्रुदमनकिन्तु  तर 








ताक्यार्थ कोश एवं सेना आदिबाट उत्पनन हुने र॒शत्रुदमन आदिवबाट उत्पन्न हुने चिन्ता 
अलिकति पनि नगर तर आपफ्ना आमाहरूको सेवा राम्ररी गर। 


निवेद्य मयि कतंव्यं सवौधिपरिवजंनम् । 
श्रुत्वेतत् परमप्रीतो व्रस्तं प्रत्युवाच ह ॥ १२॥ 








पदढार्थ चिन्तालाई हटाउने काम परमप्रीतः  ज्यादै खुसी भएका 
मयि  मलाई कतन्यं  गर्नु वज्रः  वजले 

निवेद्य  निवेदन गरेर एतत्  यो तं  ती राजा परीक्षित्लाई 
सवोधिपरिवजंनम्  सम्पूर्ण्युत्वा  सुनेर प्रत्युवाच ह  भने 


ताक्यार्थ कुनै कुराको चिन्ता आइपरेमा सो कुरा मलाई निवेदन गरेर सम्पूर्ण चिन्ता हटाऊ 
भनी परीकषित्ले भनेको सुनेर ज्यादे खुसी भएका वजरले उहाँ लाई भने । 


रालानन्द्री टीका 


६२२६ 

स्कन्दपुराणस्य श्रीमद््भागवतमाहात्म्य अध्याय१ 
वस्रनाभ उवाच वज्रनाभले भने 
राजन्नुचितमेतत् ते यदस्मासु प्रभाषसे । 
त्वत्पित्रोपकृतर्चाहं घनुविंदयाप्रदानतः ॥ १३॥ 








पदार्थ ते  तपारईका लागि अहं च  म पनि 

राजन्  हे राजा परीक्षित् उचितम्  उचित छ त्वत्पित्रा  तपाईका पिताजीबाट 
यत्  जुन कुरा अस्मासु  हामीहरूलाई उपकृतः  उपकृत हु 

प्रभाषसे  भन्दै हुनुहन्छ धनुविंदयाप्रदानतः  धनुर्विद्या 

एतत्  यो प्रदान गरेको हुनाले 


ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! जुन कुरा भन्दै हनुहन्छ यो तपार्ईका लागि उचित छ, हामीहरूलाई 
धनुर्विद्या प्रदान गरेको हुनाले म पनि तपार्ईका पिताजीबाट उपकृत ह्ु। 


तस्मान्नाल्पापि मे चिन्ता क्षत्रं दुढमसुपेयुषः। 
किन्त्वेका परमा चिन्ता तत्र किञ्चिद् विचायंताम् ॥ ४ ॥ 








पदर्थ अल्पा अपि  अलिकति पनि परमा  इलो 

तस्मात्  त्यसैले चिन्ता  चिन्ता चिन्ता  चिन्ता छ 

दुटम् क्षत्रं उपेयुषः  दृढान  छैन तत्र  त्यस विषयमा 

क्षत्रिय धर्ममा रहेको किन्तु  तर किञ्चित्  केटी 

मे  मलाई एका  एउटा विचाय॑ताम्  विचार गरियोस् 


ताक्यार्थ त्यसैले दृढ क्षत्रिय धर्ममा रहेको मलाई अलिकति पनि चिन्ता छैन तर एउटा ठलो 
चिन्ता छ त्यस विषयमा केही विचार गरिदिनुहोस् । 


्   भ , भ ५ निर्जने  
माथुरे त्वमभिषिक्तोऽपि स्थितोऽहं निर्जने वने । 
क्व गता वे प्रजात्रत्या यत्र राज्यं प्ररोचते ॥ १५॥ 


पदार्थ वने  वनमा यत्र वै  प्रजाहरू भएको 
माथुरे  मथुरामा स्थितः  रहेको हु ठामा नै 

अभिषिक्तः अपि  अभिषिक्तअत्रत्या  यहाँका राज्यं  राज्य 

भएको भए पनि प्रजा  प्रजा प्ररोचते  रुचिकर सुखदायी 
अहं तुमत क्व  कता हुन्छ 

 विजने ९ 

निजने  निर्जन गता  गए 








ताक्यार्थ मथुरामा अभिषिक्त भएको भए पनि म त निर्जन वनमा रहेको हु, यहाँका प्रजा कता 
गए ? प्रजाहरू भएको ठाँमा नै राज्य सुखदायी हन्छ। 


रालानन्द्री टीका 


६२२७ 


स्कन्दपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्यायप१ 


इत्युक्तो विष्णुरातस्तु नन्दादीनां पुरोहितम् । 
रशाण्डिल्यमाजुहावाश्ु वज्रसन्देहनुत्तये ॥ १६ ॥ 


पढार्थ वज्रसन्देहलुत्तये  वज्रको शङ्गा आश्यु  तुरुन्त 

इति उक्तः  वज्रद्रारा यस प्रकार्हटाउनका लागि आयुहाव   बोलाउन 
बताइएका नन्दादीनां  नन्द आदिका लगाउनुभयो 

विष्णुरातः तु  राजा परीक्षित्ले पुरोहितम्  पुरोहित 

त शाण्डिल्यम्  शाण्डिल्यलाई 








ताक्यार्थ वजरद्रारा यस प्रकार बतादएका राजा परीक्षितूले उनको शङ़ा हटाउनका लागि नन्द 
आदिका पुरोहित शाण्डिल्यलाई तुरन्त बोलाउन लगाउनुभयो । 


अथोरजं विहायाद्यु शाण्डिल्यः समुपागतः । 
पूनितो वज्रनाभेन निषसादासनोत्तमे ॥ १७ ॥ 








पदार्थ आडु  तुरुन्त पूजितः  पूजा गरिएका ती 
अथ  त्यसपच्छि शाण्डिल्यः  शाण्डिल्य शाण्डिल्य 

उटजं  कुटी समुपागतः  आद्पुग्नुभयो आसनोत्तमे  उत्तम आसनमा 
विहाय  छाडेर वज्रनाभेन  वज्ननाभद्रारा निषसाद  बस्नुभयो 


ताक्यार्थ त्यसपछि कुटी छाडेर तुरुन्त शाण्डिल्य आद्पुरनुभयो, वज्रनाभद्रारा पूजा गरिएका 
शाण्डिल्य ऋषि उत्तम आसनमा बस्नुभयो । 


उपोद्धातं विष्णुरातश्चकाराशयु ततस्त्वसो । 
उवाच परमप्रीतस्तावुमो परिसान्त्वयन् ॥ ८ ॥ 








पदार्थ ततः  त्यसपछि तोती 

विष्णुरातः  राजा परीक्षितूले परमप्रीतः  ज्यादै खुसी भएकाउभो तु  दुबैलाई नै 

उपोद्धातं चकार  पहिलाअसो  यी शाण्डिल्यले परिसान्त्वयन्  सान्त्वना दिद 
भनिएको कुरा खुलाउनुभयो आश्यु  तुरुन्त उवाच  भन्नुभयो 


ताक्यार्थ राजा परीकषित्ले पहिला भनिएको कुरा खुलाउनुभयो, त्यसपछि ज्यादै खुसी भएका 
शाण्डिल्यले तुरन्त ती दुबैलाई सान्त्वना दिदे भन्नुभयो । 
शाण्डिल्य उवाच शाण्डिल्यले भन्नुभयो 


शणुतम् दत्तचित्तो मे रहस्यं ्रजभूमिजम् । 
व्रजनं व्याप्तिरित्युक्त्या व्यापनाद् वरज उच्यते ॥ १९॥ 


पदार्थ मे  मेले भनेको वजभूमिजम्  व्रज भूमिको 
रामानन्द लीक 


६२२८ 


स्कन्दपुराणस्य श्रीमद््भागवतमाहात्म्य अध्याय १ 
रहस्यं  रहस्यलाई व्रजनं न्याप्तिः  त्रजन भनेकोन्यापनाद्  व्यापक हनाले 
दत्तचित्तो  ध्यान  वाढाक्नुहो व्रजः  व्रज 

तपारईहरू दुर्हले इति उक्त्या  यस्तो भनादूउच्यते  भनिन्छ 

रुणुतम्  सुन्नुहोस् रहेको हूुनाले 








ताक्यार्थ मैले भनेको व्रज भूमिको रहस्य तपाईहरू ध्यान दिएर सुन्नुहोस् व्रजन भनेको 
व्याप्ति वा ढाक्नु हो यो भनाईइ अनुसार व्रज भूमि व्यापक भएको हूुनाले उक्त भूमिलाई व्रज 
भनिएको हो । 


गुणातीतं परं ह्य व्यापकं व्रज उच्यते । 
सदानन्दं परं ज्योतिसुंक्तानां पदमव्ययम् ॥ २०॥ 


पढार्थ ज्योतिः  ज्योतिर्मय परं बह्म  पर ब्रह्मलाई नै 
गुणातीतं  प्रकृतिका तीन।अन्ययम्  अविनाशी व्रजः  ब्रज 

गुणहरूबाट माथि उठेको मुक्तानां  जीवन्मुक्तहरूको उच्यते  भनिन्छ 
सदानन्दं  सर्धं आनन्दस्वरूप पदम्  स्वरूप 

परं  परम व्यापक  व्यापक 








ताक्यार्थ प्रकृतिका तीन गुणहरूबाट माथि उठेको, सर्धँ आनन्दस्वरूप र परम ज्योतिर्मय 
भएको, अविनाशी एवं जीवन्मुक्तहरूको स्वरूप भएको व्यापक परब्रह्मलाई नै व्रज भनिन्छ । 


तस्मिन् नन्दात्मजः कृष्णः सदानन्दाङ्खविग्रहः । 
आत्मारामर्चाप्तकामः प्रमाक्तैरनुभूयते ॥ २९॥ 


पढार्थ आनन्दस्वरूप भएका   भगवान् श्रीकृष्ण 
तस्मिन्  त्यही परमआत्मारामः  आत्मामा रमाऊनेग्रिमाक्तैः  प्रेमरसमा इडबेका 
ब्रह्मस्वरूप व्रजमा र भक्तहरूद्रारा 


नन्दात्मजः  नन्दका छोरा आप्तकामः च  मनोरथ पनिअनुभूयते  अनुभव गरिनुहुन्छ 
सदानन्दाङ्गविग्रहः  सदापूर्णं भएका 
ताव्यार्थ त्यही परम ब्रह्मस्वरूप व्रजमा नन्दका छोरा, सदा आनन्दस्वरूप भएका, आत्मामा 
रमाउने र॒ मनोरथ पनि पूर्ण भएका भगवान् श्रीकृष्ण प्रेमरसमा इबेका भक्तहरूद्रारा अनुभव 
गरिनुह॒न्छ । 








आत्मा तु राधिका तस्य तयेव रमणादसो । 


आत्मारामतया प्राज्ञे प्रोच्यते गूढवेदिभिः॥ २२॥ 
पदढार्थ आत्मा तु  आत्मा चाहं तया  उहांसंग 


तस्य  ती भगवान् श्रीकृष्णको राधिका  राधिका हुनहन्छ रमणात् एव  रमण गरेको 


रालानन्द्री टीका 


६२२९ 


स्कन्दपुराणस्य श्रीमद््भागवतमाहात्म्य अध्यायप१् 
न र र 

हनाले नै प्ाज्ञेः  प्राज्ञहरुद्रारा प्रोच्यते  भनिनुहन्छ 

असो  उहाँ भगवान् श्रीकृष्ण आत्मारामतया  आत्माराम 


गूढवेदिभिः  रहस्य जानने भनेर 
ताक्यार्थ ती भगवान् श्रीकृष्णको आत्मा चाहं राधिका हूनुहुन्छ, उहांसंग रमण गरेको हूनाले नै 
उहाँ भगवान् श्रीकृष्णलाई रहस्य जान्ने प्राज्ञहरूले आत्माराम भन्दछछन् । 


कामास्तु वाज्छितास्तस्य गावो गोपाश्च गोपिकाः । 


नित्याः सवं विहाराया आप्तकामस्ततस्त्वयम् ॥ २३॥ 
पदार्थ गावः  गाईहरू नित्याः  नित्य प्राप्त हुन् 
वाज्छिताः तु  इच्छा गरिएकागोपाः  ग्वाला साथीहरू ततः तु  त्यसैले नै 
पदार्थहरू चाहं गोपिकाः  गोपिनीहरू र अयम्  उहां भगवान् श्रीकृष्ण 
कामाः  कामहरू हुन् सरवे  सबै आप्तकामः  आप्तकाम 
तस्य  उहाँ भगवान्विहाराद्याः च  विहार आदिहुनुहुन्छ 
श्रीकृष्णका पनि 








ताक्यार्थ इच्छा गरिएका पदार्थहरू चाहं कामहरू हुन्, भगवान् श्रीकृष्णका गाईहरू, ग्वाला 
साथीहरू, गोपिनीहरू र सब विहार आदि पनि श्रीकृष्णलाई नित्य प्राप्त छन्, त्यसैले नै उहाँ 
भगवान् श्रीकृष्ण आप्तकाम हूनुहुन्छ । 


रहस्यं त्विदमेतस्य प्रकृतेः परमुच्यते । 
परकृत्या खेकतस्तस्य लीलान्येरनुभूयते ॥ २४॥ 








पदार्थ प्रकृतेः  प्रकृतिभन्दा खेकतः  लीला गनलि नै 
एतस्य  यी भगवान्परम्  माथिको हो भनेर तस्य  उर्हको 
श्रीकृष्णको उच्यते  भनिन्छ लीला  लीला 

इदम्  यो परकृत्या  भगवान् श्रीकृष्णलेअन्येः  अरुद्रारा 

रहस्यं तु  रहस्य चार्हिं प्रकृतिका साथ अनुभूयते  अनुभव गरिन्छ 


ताक्यार्थ यी भगवान् श्रीकृष्णको यो रहस्य चाहं प्रकृतिभन्दा माधथिको हो भनेर भनिन्छ, 
भगवान् श्रीकृष्णले प्रकृतिका साथ लीला ग्नलि नै उहँको लीला अरुद्रारा अनुभव गरिन्छ । 


स्गस्थित्यप्यया यत्र रजःसत्त्ततमोगुणेः । 
लीलेवं द्विविधा तस्य वास्तवी व्यावहारिकी ॥ २५॥ 


पढार्थ सत्त्वगुण र तमोगुणद्राराएवं  यस प्रकार 
यत्र  जुन परमात्मामा सगैस्थित्यप्ययाः  उत्पत्ति, तस्य  ती परमात्माको 


रजःसत्त्वतमोगुणिः  रजोगुण स्थिति र प्रलयको प्रतीति हुन्छ लीला  लीला 


रालानन्द्री टीका 


६२४० 


अध्यायप 


स्कन्दपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य 


वास्तवी  वास्तविक र 


व्यावहारिकी  व्यावहारिक 


द्विविधा  दुई प्रकारको ह॒न्छ 


ताक्यार्थ जुन परमात्मामा रजोगुण, सत्वगुण र तमोगुणद्रारा उत्पत्ति, स्थिति र प्रलयको प्रतीति 
हन्छ ती परमात्माको लीला वास्तविक र व्यावहारिक दुई प्रकारको हुन्छ । 


वास्तवी तत्स्वसंवेदया जीवानां व्यावहारिकी । 
आद्यां विना द्वितीया न द्वितीया नाद्यगा क्वचित् ॥ २६॥ 


पदार्थ 

वास्तवी  वास्तवी लीला 
तत्स्वसंवेद्या  उहाँ भगवान् र 
आफू भक्तद्रारा मात्र जानिन्छ 
जीवानां  जीवहरूका अगाडि 
हुने लीला चाहं 


व्यावहारिकी  व्यावहारिकी हो 





आद्यां विना  वास्तवी लीला 
नभरईकन 

द्वितीया न  व्यावहारिकी 
लीला संभव छैन 

द्वितीया  दोस्रो व्यावहारिकी 


लीलाको 


न आद्यगा क्वचित्  पहिलो 
वास्तवी लीलामा कटहिल्यै पनि 
प्रवेश संभव छैन 





ताक्यार्थ वास्तवी लीला भगवान् र भक्तद्रारा मात्र जानिन्छ, जीवहरूका अगाडि हुने लीला 
चाहं व्यावहारिकी लीला हो। वास्तवी लीला नभरईदकन व्यावहारिकी लीला संभव कैन, 
व्यावहारिकी लीलाको वास्तवी लीलामा कटहिल्यै पनि प्रवेश संभव छैन । 


भुवि  पृथ्वीमा रहेको 
माथुरमण्डलम्  मथुरा मण्डल 
पनि पर्दछ 


क अ   व्यावहारिकी 
युवयोगो चरेयं तु तल्लीला व्यावहारिकी । 
यत्र भूरादयो लोका भुवि माथुरमण्डलम् ॥ २७॥ 
पदढार्थ चाहं 
युवयोः गोचरा  तपाईहरू दुर्ईले व्यावहारिकी  व्यावहारिकी हो 
देख्नुभएको यत्र  जहां 
इयं  यो भूरादयः  पृथ्वी आदि 


लोकाः  लोकहरू र 





तल्लीला तु  उहँको लीला 





ताक्यार्थ तपा्ईहरू दुई जनाले देख्नुभएको यो उहांको लीला चाहं व्यावहारिकी लीला हो जुन 
लीला अन्तर्गत पृथ्वी आदि लोकहरू र पृथ्वीमा रहेको मथुरा मण्डल पनि पर्दछ। 


सा यत्र तत्त्वं सुगोपितम्। 


भासते प्रेमपृणांनां कदाचिदपि सवंतः ॥ २८ ॥ 


त्रैव व्रजभूमिः 
पदिार्थ 
अत्र एव  यहीं ने 
सा त्यो 


व्रजभूमिः  व्रजभूमि पर्दछछ 
यत्र  जहाँ 





तत्त्वं 
लीला 
सुगोपितम्  गुप्त रूपले रहेको 
छ 


भगवान्को वास्तविक 


र 

भ ४ र 

प्रमपूणानां प्रमपूर्ण हृदय 
भएका भक्तहरूका लागि 

 

सवतः  सबेतिर 





कदाचित् अपि  कहिलेकाहीं 


भासते भासित 


हुन्छ 


रालानन्द्री टीका 


स्कन्दपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य 


६२४१ 


अध्यायप 


ताक्यार्थ यहीं नै त्यो ब्रजभूमि पर्दछ जहाँ भगवान्को वास्तविक लीला गुप्त रूपले रहेको छ, 
कहिलेकाहीं चाह प्रेमपूर्ण हृदय भएका भक्तहरूका लागि त्यो लीला सबैतिर भासित हुन्छ । 


कदाचिद् द्वापरस्यान्ते रहोलीलाधिकारिणः। 
समवेता यदात्र स्युयंथेदानीं तदा हरिः ॥ २९॥ 

न्द न्त् समवेशार्थमीप्तिता  ,  

स्वेः सहावतरेत् स्वेषु समावेशाथंमीप्सिताः। 
तदा देवादयोऽप्यन्येऽवतरन्ति समन्ततः ॥ ३०॥ 


पढार्थ इदानीं  अहिले को केही ह साथ 

कदाचित्  कुनै समयको समय पहिला एकत्रित भएकासमावेशाथ॑म्  सम्मिलित 
हापरस्य  द्रापरको थिए हुनका लागि 

अन्ते  अन्त्यमा तदा  त्यस वेला पनि ईप्सिताः  चाहिरहेका 
रहोरीलाधिकारिणः  रहस्यमयाहरिः  भगवान् नारायणले अन्ये  अन्य 

लीलाका अधिकारी भक्तजन स्वैः सह  आपना अन्तरङ्ग प्रेमी देवादयः अपि  देवता, ऋषि 
अत्र  यहाँ भक्तहरूका साथ आदिले पनि 

समवेताः स्युः  एकत्रित।अवतरेत्  अवतार ग्रहणसमन्ततः  सबैतिराट 

भएका हूनेखन् गर्नृहुनेछ अवतरन्ति  अवतार ग्रहण 
यदा  जुन समयमा तदा  त्यस समयमा गर्नेछन् 

यथा  जसरी स्वेषु  आप्ना अन्तरङ्ग 








ताक्यार्थ कुनै समयको द्रापरको अन्त्यमा रहस्यमय लीलाका अधिकारी भक्तजन यहाँ एकत्रित 
हनेछन्, जसरी अहिलेको केही समय पहिला एकत्रित भएका थिए त्यसरी नै त्यस वेला पनि 
भगवान् नारायण आप्ना अन्तरङ्ग प्रेमी भक्तहरूका साथ अवतार ग्रहण गर्नुहुनेछ र आफ्ना अन्तरङ्ग 
प्रमीहरूका साथ सम्मिलित हुनका लागि चाहिरहेका अन्य देवता, ऋषि आदिले पनि सबेतिरबाट 
अवतार ग्रहण गर्दछन् । 


सर्वेषां वाञ्छितं कृत्वा हरिरन्तहिंतोऽभवत्। 
तेनात्र त्रिविधा लोकाः स्थिताः पूवं न संशयः ॥ ३९॥ 








पढार्थ हरिः  भगवान् श्रीहरि त्रिविधाः  तीन प्रकारका 
स्वेषां  आपना सबैअन्तहिंतः  अन्तर्धान लोकाः  भक्तजनहरू 
भक्तहरूको अभवत्  हनुभयो पूवं  पहिल्यैदेखि 

वाञ्छितं कृत्वा  अभिलाषातेन  त्यसकारण स्थिताः  रहेका छन् 

पूर्ण गरेर अत्र  यहाँ न संहायः  यसमा सन्देह कैन 


ताक्यार्थ आपफ्ना सबै भक्तजनहरूको अभिलाषा पूर्ण गरेर भगवान् हरि अन्तर्धान हुनुभयो 
त्यसकारण यहाँ तीन प्रकारका भक्तहरू पहिल्यैदेखि रहेका छन् यसमा सन्देह छैन । 


रालानन्द्री टीका 


६२४२ 


स्कन्दपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्यायप 


नित्यास्तल्लिप्सवरूचैव देवाद्यार्चेति भेदतः। 
देवादयास्तेषु कृष्णेन हारकां प्रापिताः पुरा ॥ ३२॥ 


पढार्थ  लीलामा प्रवेश गर्न ।  तिनीहरूमा 

नित्याः  भगवान्का नित्यचाहनेहरू र देवाद्याः च  देवताहरू चाहं 
अन्तरङ्ग पार्षदहरू जसकोदिवाद्याः च एव  देवताहरूपुरा  पहिले 

भगवानूसंग कटहिल्ये वियोगपनि छन् कृष्णेन  भगवान् श्रीकृष्णद्रारा 
हदेन इति  यस प्रकारको द्वारकां  द्रारकामा 

तल्लिप्सवः  भगवान्कोमिदतः  भेदले प्रापिताः  पु्याइएका थिए 








ताक्यार्थ माथि बतादएका तीन प्रकारका भक्तजनहरूमध्ये भगवान्का नित्य अन्तरङ्ग 
पार्षदहरू जसको भगवानसंग कटहिल्यै वियोग हदेन, भगवान्को अन्तरङ्ग लीलामा प्रवेश गर्न 
चाहनेहरू र देवताहरू हुन् । तिनीहरूमा देवताहरू चाहं पहिले भगवान् श्रीकृष्णद्वारा द्वारकामा 
पुय्यादएका धिए। 


पुन्मोसलमार्गेण स्वाधिकारेषु चापिताः। 
तल्लिप्संङ्च सदा कृष्णः प्रेमानन्दैकरूपिणः ॥ ३३॥ 
विधाय स्वीयनित्येषु समावेरितवांस्तदा । 
नित्याः सर्वेऽप्ययोग्येषु दशंनाभावतां गताः ॥ ३४ ॥ 








पदार्थ र  सरैं समावेशितवान्  सम्मिलित 
पुनः  फेरि तल्लिप्सून् च  ती भगवान्लाईगरिदिनुभयो 

मोसलमार्गेण  ब्राह्मणहरूकोमाव्र॒ प्राप्त गर्न चाहनेतदा  त्यस वेला 

श्रापबाट उत्पनन भएकोभक्तहरूलाई पनि सवं अपि  सबैनै 

मुसललाई निमित्त बनाएरप्रेमानन्दैकरूपिणः नित्याः  नित्य पार्षदहरू 
स्वाधिकारेषु च॒ आपिताः प्रेमानन्दस्वरूप अयोग्येषु  अनधिकारीहरूका 
स्वर्गमा पठाएर आआप्नोविधाय  बनाएर लागि 

अधिकारमा स्थापित गरिए स्वीयनित्येषु  आप्ना नित्यदशंनाभावतां गताः  दर्शन गर्न 
कृष्णः  श्रीकृष्णले अन्तरङ्ग पार्षदहरूमा नसकिने भएका छन् 


वाव्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णले फेरि यदुकुलमा उत्पन्न भएका देवताहरूलाई ब्राह्मणहरूको 
श्रापबाट उत्पन्न भएको मुसललाई निमित्त बनाएर स्वर्गमा पठाएर आआपफ्नो अधिकारमा 
स्थापित गरिदिनुभयो। यसै गरी श्रीकृष्णले उहाँलाई मात्र प्राप्त गर्न चाहने भक्तहरूलाई पनि 
प्रमानन्दस्वरूप बनाएर सर्धैका लागि आप्ना नित्य अन्तरङ्ग पार्षदहरूमा सम्मिलित गरिदिनुभयो, 
ती नित्य पार्षदहरू अहिले पनि यहाँ गुप्तरूपले हुने नित्य लीलामा सर्धैँ रहन्छन् तर उनीहरू 


रालानन्द्री टीका 


६२७४२ 


स्कन्दपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्यायप 


अनधिकारीहरुद्रारा दर्शन गर्न नसकिने भएका छन् । 
व्यावहारिकलीलास्थास्तत्र यन्नाधिकारिणः। 


पर्यन्त्यत्रागतास्तस्मान्निजंनत्वं समन्ततः ॥ ३५॥ 
पढार्थ अधिकारिणः न  अधिकारीसमन्ततः  चारतिर 
व्यावहारिकरीखास्थाः  हदिनन् निजनत्वं पश्यन्ति  कोही पनि 
व्यावहारिक लीलामा रहेकाहरू तस्मात्  त्यस कारण नभएको देख्छन् 
यत्  जुन नित्यलीलादर्शन हो अत्र आगताः  यहं आएका 
तत्र  त्यस काममा मनुष्यहरू 
ताक्यार्थ व्यावहारिक लीलामा रेकाहरू नित्यलीलादर्शन गर्ने कार्यमा अधिकारी हदेनन्, त्यस 
कारण व्यावहारिक लीलामा रेकाहरू चारैतिर कोही पनि नभएको देख्छन् । 








तस्माच्चिन्ता न ते कायां वज्रनाभ मदाज्ञया । 
वासयात्र बहून् ग्रामान् संसिद्धिस्ते भविष्यति ॥ ३६॥ 








पदार्थ न कायां  नगरियोस् वासय  बसाल 

तस्मात्  त्यसकारण मदाज्ञया  मेरो आज्ञाले ते  तिस्रो 

वज्रनाभ  हे वजजनाभ अत्र  यहाँ संसिद्धिः  मनका इच्छाहरूको 
ते  तिमीद्रारा बहून्  धेरै सिद्धि 

चिन्ता  चिन्ता ग्रामान्  गांहरू भविष्यति  हुनेछ 


ताव्यार्थ त्यसकारण हे वज्रनाभ तिमीले चिन्ता नगर्नू, मेरो आज्ञाले यहो धरे गारँहरू बसाल, 
तिम्रो मनका इच्छाहरू पूर्ण हुनेछन् । 


कृष्णलीलानुसारेण कृत्वा नामानि सवंतः। 
त्वया वासयता ग्रामान् संसेव्या भूरियं परा ॥ ३७ ॥ 


पढार्थ नामानि कृत्वा  नामहरू राखेर इयं परा भूः  यो दिव्य ब्रज 
कृष्णलीलातुसारेण  भगवान् ग्रामान्  गांहरू भूमिको 

श्रीकृष्णको लीला अनुसार वासयता  बसाल्दे संसेव्या  सेवा गरियोस् 

सवंतः  सबैतिर त्वया  तिमीद्रारा 








ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णको लीला अनुसार सबेतिर नामहरू राखेर गाँहरू बसाल्दै तिमीले 
यो दिव्य व्रज भूमिको सेवा गर्न्। 


न गोवद्धने ४ दीरघपुर ४ मथुरायां ५ १ 
गोवद्धने दीघपुरे मथुरायां महावने । 
नन्दि्रामे बृहत्सानो कायां राज्यस्थितिस्त्वया ॥ ३८ ॥ 


रालानन्द्री टीका 


६२०४४ 


स्कन्दपुराणस्य श्रीमद््भागवतमाहात्म्य अध्यायप१् 
पदढार्थ मथुरायां  मथुरामा बरसानामा 

त्वया  तिमीद्रारा महावने  गोकुलमा राज्यस्थितिः  राज्यस्थापना 
गोवरदधने  गोवर्दनमा नन्दिग्रामे  नन्दीग्राममा र॒ कायां  गरियोस् 

दीर्घपुरे  दीर्धपुरमा वृहत्सानो  बृहत्सानु 








ताक्यार्थ तिमीले गोवर्ढधनमा, दीर्घपुरमा, मथुरामा, गोकुलमा, नन्दीग्राममा र बृहत्सानु 
बरसानामा राज्यस्थापना गर्न । 


नयद्विद्रोणिकुण्डादिकुञ्जान् संसेवतस्तव । 
राज्ये प्राः सुसम्पन्नास्त्वं च प्रीतो भविष्यसि ॥ ३९॥ 








पठार्थ तव  तिम्रो त्वं च  तिमी पनि 
नयद्विद्रोणिकुण्डादिकुञ्जान्  राज्ये  राज्यमा प्रीतः  प्रसन्न 
नदी, पहाड, भन्न्याड, कुण्डप्रजाः  प्रजाहरू भविष्यसि  हने 
आदि र कुञ्जवनहरूको सुसम्पन्नाः  अत्यन्त सम्पन्न 

संसेवतः  सेवन गद्गद हनेछन् 


ताक्यार्थ नदी, पहाड, भन्न्याड, कुण्ड आदि र कुञ्जवनहरूको सेवन ग्दागिर्दे तिम्रो राज्यमा 
प्रजाहरू अत्यन्त सम्पन्न हुनेछन् र तिमी पनि प्रसन्न हुनेक्छौ । 


सच्चिदानन्दभूरेषा त्वया सेव्या प्रयत्नतः। 
तव कृष्णस्थलान्यत्र स्फुरन्तु मदनुग्रहात् ॥ ०॥ 


पदढार्थ प्रयत्नतः  प्रयत्नपूर्वक श्रीकृष्णका दिव्य स्थलहरू 
त्वया  तिमीद्रारा सेव्या  सेवा गरियोस् तव स्फुरन्तु  तिम्रा लागि 
एषा  यो मदनुग्रहात्  मेरो अनुग्रहले परिचित बनून् 
सच््विदानन्दभूः अत्र  यहाँ 

सच्चिदानन्दरूप ब्रजभूमिको कृष्णस्थलानि  भगवान् 








ताक्यार्थ तिमीले यो सच्चिदानन्दरूप ब्रजभूमिको प्रयत्नपूर्वक सेवा गर्नू, मेरो अनुग्रहले यहाँ 
भगवान् श्रीकृष्णका दिव्य स्थलहरू तिग्रा लागि परिचित बनून् । 


वज्र संसेवनादस्य उद्धवस्त्वां मिलिष्यति । 
ततो रहस्यमेतस्मात् प्राप्स्यसि त्वं समातृकः ॥ ५१॥ 








पदढार्थ उद्धवः  उद्धव एतस्मात्  ती उद्धवबाट 

वज्र  हे वज्ज । त्वां  तिमीसंग समातृकः  आमाहरूले सहित 
अस्य  यो ब्रज भूमिको मिलिष्यति  मिल्नेछन् भएका 

संसेवनात्  सेवा गनलि ततः  त्यसपछि त्वं  तिमीले 


रालानन्द्री टीका 


६२०४५ 


स्कन्दपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्यायप 


रहस्यम्  व्रजभूमि रभगवान्को लीलाको रहस्यलाई प्राप्स्यसि  प्राप्त गर्छ 
ताक्यार्थ हे वज्र! यो व्रज भूमिको सेवा गनलि उद्धवसंग तिम्रो भेट हुनेछ, त्यसपछि ती 
उद्धवबाट आमाहरूले सहित भएका तिमीले व्रजभूमि र भगवान्को लीलाको रहस्यलाई प्राप्त 
ग्नो । 

एवमुक्त्वा तु शाण्डिल्यो गतः कृष्णमनुस्मरन्। 


विष्णुरातो ऽथ व्रश्च परां प्रीतिमवापतुः ॥ ४२॥ 








पदार्थ कृष्णम्  श्रीकृष्णलाई विष्णुरातः  राजा परीक्षित्ले र 
एवम्  यसो अनुस्मरन्  सम्भैदे वज्रः च  वञ्रले पनि 

उक्त्वा तु  भनेपचछछि चाहं गतः  जानुभयो परां प्रीतिम्  परम आनन्द 
शाण्डिल्यः  शाण्डिल्य ऋषि अथ  त्यसपछि अवापतुः  प्राप्त गर्नुभयो 


ताव्यार्थ यसो भनेपक्छि शाण्डिल्य ऋषि श्रीकृष्णलाई सम्भँदै जानुभयो, त्यसपच्ि राजा 
परीभषित्ले र वज्रले पनि परम आनन्द प्राप्त गर्नृभयो । 

 ।ऽ८।५  ।    ५६८ ५ 
       ५२।  
. . 


रालानन्द्री टीका 


६२७४६ 


स्कन्दपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य 


अथ द्विती च घ्याय 
अथ द्वितीयो ऽध्यायः 


अध्यायर 


यमुना र श्रीकृष्णपत्नीहरूको संवाद 
ऋषय ऊचुः ऋषिहरूले भन्नुभयो 


शाण्डिल्ये तो समादिश्य परावृत्ते स्वमाश्रमम् । 
कि कथं चक्रतुस्तो तु राजानो सूत तद् वद् ॥ १॥ 


पदार्थ 
तो  ती राजा परीक्षित् र 
वज्रनाभलाई 
समादिङ्य  आदेश दिएर 
 न 
शाण्डिल्य  शाण्डिल्य ऋषि 





स्वम् आश्रमम् आपनो 


आश्रमतफं 

परावृत्ते तु  फर्किनुभएपछ्छि 
चाहं 

तो राजानौ  ती दुई राजाले 


करि  के 
कथं  कसरी 





चक्रतुः  गर्नुभयो 
सूत  हे सूतजी 
तत्  त्यो 

वद्  बताउनुहोस् 


ताक्यार्थ राजा परीक्षित् र वज्जनाभलाई आदेश दिएर शाण्डिल्य ऋषि आफ्नो आश्रमतफं 
फकिनुभएपचलछि ती दुरईजना राजाले कुनकुन काम कसरीकसरी गर्नुभयो? यो कुरा तपाई 


हामीहरूलाई बताउनुहोस् । 


सूत उवाच सूतजीले भन्नुभयो 
ततस्तु विष्णुरातेन भश्रेणीमुख्याः सहस्रशः । 
इन्द्रपरस्थात् समानाय्य मथुरास्थानमापिताः ॥ २॥ 


पदार्थ 

ततः तु  त्यसपछि चाहं 

अ क 

विष्णुरातेन  राजा परीक्षितूद्रारा 





सहस्रशः  हजारौँ 


श्रेणीमुख्याः 
सेठहरू 
इन्द्रप्रस्थात्  इन््रप्रस्थबाट 


समानास्य  त्याएर 


ठलादटुला 


मथुरास्थानम्  मथुरामा 
आपिताः  पुय्याइए 





ताव्यार्थ त्यसपछि राजा परीक्षित्ूले हजार दुलाठला सेठहरू इन्दरप्रस्थबाट मथुरामा 


ल्याउनुभयो । 


माधथुरान् ब्ाह्यणांस्तत्र वानरांङच पुरातनान् । 
विज्ञाय माननीयत्वं तेषु स्थापितवान् स्वराट् ॥ ३॥ 
वरस्तु तत्सहायेन शाण्डिल्यस्याप्यनुग्रहात्। 
गोविन्दगोपगोपीनां   ५ 

गोविन्दगोपगोपीनां लीलास्थानान्यनुक्रमात् ॥ ४॥ 


रालानन्द्री टीका 


६२४७ 


स्कन्दपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय र 


विज्ञायाभिधयास्थाप्य ग्रामानावासयद् बहून् । 


   ९ 


कुण्डकरूपादपूतन डवादस्थापनन च ॥ ५॥ 
पढार्थ तत्सहायेन  ती राजाती स्थानहरूको नामकरण गरेर 
तत्र  त्यहाँ परीक्षित्को सहायताले आस्थाप्य  लीलाविग्रहको 
माथुरान्  मथुराका शाण्डिल्यस्य  शाण्डिल्यस्थापना गरेर 
ब्राह्मणान्  ब्राह्मणहरूलाई र॒ ऋषिको कुण्डकूपादिपूरतेन  भगवान्को 
पुरातनान्  पहिलेका अनुग्रहात् अपि  कृपाले पनि नाममा कुण्ड, कुवा आदि 
वानरान् च  वानरहरूलाई पनि अनुक्रमात्  क्रमशः बनाउने पूर्तकार्य गरेर र 
माननीयत्वं विज्ञाय  गोविन्द्गोपगोपीनां  भगवान् शिवादिस्थापनेन च  शिव 
आदरयोग्य सम्णेर श्रीकृष्ण, गोप र गोपीहरूका आदि देवताहरूको स्थापना पनि 
स्वराट्  राजा परीक्षित्ले रीकास्थानानि  लीला गरेका गरेर 
तेषु स्थापितवान्  त्यहाँ ठंहरू वहून्  धेरै 
मथुरामा बसाउनुभयो विज्ञाय  पत्ता लगाएर ग्रामान्  गांहरू 
वज्रः तु  वजरले चाहं अभिधया  लीलाकै अनुसारआवासयत्  बसाए 








ताक्यार्थ त्यहं मथुराका ब्राह्मणहरूलाई र पहिलेका वानरहरूलाई पनि आदरयोग्य सम्फेर 
उनीहरूलाई त्यहोँ ल्याई राजा परीक्षित्ले मथुरामा बस्ती बसाउनुभयो। वज्रले चाहं राजा 
परीक्नित्को सहायताले र शाण्डिल्य ऋषिको कृपाले भगवान् श्रीकृष्ण, गोप र गोपीहरूका लीला 
गरेका ठ्ँहरू पत्ता लगाई लीलाकै अनुसार ती स्थानहरूको नामकरण गरी लीलाविग्रहको 
स्थापना गरी भगवान्को नाममा कुण्ड, कुवा आदि बनाउने पूर्वकार्यं गरेर र शिव आदि 
देवताहरूको स्थापना पनि गरेर धरे गाँहरू बसाए । 


न  क  म 
गोविन्दहरिदेवादिस्वरूपारोपणेन च । 
कृष्णेकमभक्ति स्वे राज्ये ततान च मुमोद ह ॥ ६॥ 








पदार्थ गरेर ततान  विस्तार गरे र 
गोविन्दहरिदेवादिस्वरूपा स्वे  आप्नो ह  निश्चय नै 

न  र 

रोपणेन च  गोविन्ददेव,राज्ये  राज्यमा मुमोद च  प्रसन्न पनि भए 
हरिदेव आदि नामका कृष्णेकभक्तिं  भगवान् 

भगवदविग्रहको स्थापना पनिश्रीकृष्णको भक्तिलाई 


ताक्यार्थ उनले गोविन्द, हरि आदि नामका भगवदविग्रहको स्थापना पनि गरेर आफ्नो राज्यमा 
भगवान् श्रीकृष्णको भक्तिलाई विस्तार गरे र उनी प्रसन्न पनि भए। 


प्रनास्तु मुदितास्तस्य कृष्णकीतंनतत्पराः। 
परमानन्दसम्पन्ना राज्यं तस्येव तुष्टुवुः ॥ ७ ॥ 


रालानन्द्री टीका 


६२४८ 


स्कन्दपुराणस्य श्रीमद््भागवतमाहात्म्य अध्याय र 
पढार्थ कृष्णकीतंनतत्पराः  सध परमानन्दले युक्त भएर 

तस्य  ती वज्जनाभका भगवान् श्रीकृष्णको कीर्तनमातस्य एव  तिने वज्ननाभको 
प्रजाः तु  प्रजाहरू चाहं लागिरहेर राज्यं  राज्यको 

मुदिताः  खुसी भएर परमानन्दसम्पन्नाः  तुष्टवुः  प्रशंसा गर्दथे 








ताक्यार्थ ती वजनाभका प्रजाहरू खुसी भई सर्धँ भगवान् श्रीकृष्णको कीर्तनमा लागिरहन्थे र 
परमानन्दले युक्त भएर उनीहरू तिनै वज्रनाभको राज्यको प्रशंसा गर्दथे । 


एकदा कृष्णपत्न्यस्तु श्रीकृष्णविरहातुराः। 
कालिन्दीं मुदितां वीक्ष्य पप्रच्छुगंतमत्सराः ॥ ८ ॥ 








पदार्थ गतमत्सराः  ई््याले रहितकालिन्दीं तु  यमुनालाई चाहं 
एकदा  एक दिन भएका मुदितां  खुसी भएको 
श्रीकृष्णविरहातुराः  श्रीकृष्णको कृष्णपत्न्यः  श्रीकृष्णका वीक्ष्य  देखेर 

विरहले आतुर भएका पत्नीहरूले पप्रच्छुः  सोधे 


ताक्यार्थ एक दिन श्रीकृष्णको विरहले आतुर भएका अनि ई्प्यलि रहित भएका श्रीकृष्णका 
पत्नीहरूले यमुनालाई चाहं खुसी भएको देखेर उनलाई सोधे । 


श्रीकृष्णपत्न्य उचुः श्रीकृष्णका पत्नीहरूले भने 
यथा वयं कृष्णपत्न्यस्तथा त्वमपि शोभने । 
वयं विरहदुःखातास्त्वं न कालिन्द तद् वद् ॥ ९॥ 


पढार्थ तथा  त्यसै गरी कालिन्द  हे कालिन्दी 

शोभने  हे सुन्दरी कालिन्दी त्वम् अपि  तिमी पनित्वं न  तिमी विरहले पीडित 
यथा  जसरी श्रीकृष्णकै पत्नी हौ केनो 

वयं  हामीहरू वयं  हामीहरू तत्  त्यसको कारण 
कृष्णपत्न्यः  भगवान्विरहदुःखातांः  विरहवेदनालेवद्  बताऊ 

श्रीकृष्णका पत्नीहरू हँ पीडित छँ 








वाक्यार्थ हे कालिन्दी ! हामीहरू जसरी भगवान् श्रीकृष्णका पत्नीहरू हौ त्यसै गरी तिमी पनि 
श्रीकृष्णकै पत्नी हौ । हामीहरू भने विरहवेदनाले पीडित छँ तर तिमी भने पीडित छैनौ । यसको 
कारण के हो, हामीलाई बताऊ । 


तच्छुत्वा स्मयमाना सा कालिन्दी वाक्यमब्रवीत् । 


सापत्न्यं वीक्ष्य तत् तासां करूणापरमानसा ॥ १०॥ 


पढार्थ तत् तासां सापत्न्यं वीक्ष्य  यीभन्ने जानेर 
तच्छुत्वा  त्यो सुनेर कृष्णपत्नीहरू मेरा सौताहरू हुन्।करुणापरमानसा  दयायुक्त 


रालानन्द्री टीका 


६२८४९ 


स्कन्दपुराणस्य श्रीमद््भागवतमाहात्म्य अध्याय र 
हृदय भएकी साती अनवीत्  भनिन् 

स्मयमाना  मुसुक्क हाँस्दै।कालिन्दी  कालिन्दीले 

गरेकी वाक्यम्  यो कुरा 


वाव्यार्थ यो कुरा सुनेर यी मेरा सौताहरू हुन् भन्ने ठानेर यमुनाको चित्त पग्ल्यो र उनले 
मुसुक्क हाँस्दै भनिन्। 
कालिन्द्युवाच कालिन्दीले भनिन् 


आत्मारामस्य कृष्णस्य ध्रुवमात्मास्ति राधिका । 
तस्या दास्यप्रभावेण विरहोऽस्मान् न संस्पृशोत् ॥ ९ ॥ 








पदार्थ आत्मा  आत्मा प्रभावले 

आत्मारामस्य  आत्माराम अस्ति  हनुहुन्छ विरहः  भगवान् श्रीकृष्णको 
कृष्णस्य  भगवान् श्रीकृष्णकी तस्याः  उहांँको विरहले 

घ्ुवम्  निश्चय नै दास्यप्रभावेण  दास्यभावले अस्मान्  मलाई 

राधिका  राधिका सेवा गरेको हनाले त्यसकोन संस्पृशेत्  स्पर्श गरेको छैन 


ताक्यार्थ आत्माराम भगवान् श्रीकृष्णको आत्मा राधिका हूनुह॒न्छ । मेले दासी जस्तो भएर 
राधिकाको सेवा गरेको हुनाले त्यही सेवाको प्रभावले मलाई भगवान् श्रीकृष्णको विरहले स्पर्श 
गर्न सकेको कैन । 


तस्या एवांशाविस्ताराः स्वाः श्रीकृष्णनायिकाः। 
नित्यसम्भोग एवास्ति तस्याः साम्मुख्ययोगतः ॥ १२॥ 








पदार्थ अंशाविस्ताराः  अंशका विस्तारानित्यसम्भोगः एव  श्रीकृष्णका 
सवांः  सवै हन् साथ नित्य सम्भोग नै 
श्रीकृष्णनायिकाः  श्रीकृष्णकासाम्मुख्ययोगतः  परस्पर एक अस्ति  छ 
रानीहरू अककि सम्मुख हुनाले 

तस्याः एव  ती राधिकाका नै तस्याः  ती राधिकाको 


वाक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णका जति पनि रानीहरू छन् ती सब राधिकाका अंशका विस्तार मात्र 
हन्। भगवान् श्रीकृष्ण र राधिका परस्पर एकअर्काको सम्मुख भएकाले उहाँहरू दुबैको नित्य 
सम्भोगको स्थिति रहन्छ । 


नर   वरी ् ३ 
स एव सा स सेवास्ति वंशी तत्प्रमरूपिका । 
श्रीकृष्णनखचन्द्राटिसद्गाच्चन्द्रावटी स्मृता ॥ १३॥ 


पदार्थ सः एव  श्रीकृष्ण नै हुनुहन्छ सा एव अस्ति  ती राधिका नै 
सा  ती राधिका सः  उहाँ भगवान् श्रीकृष्ण हुनुहुन्छ 


रालानन्द्री टीका 


६२५० 


स्कन्दपुराणस्य श्रीमद््भागवतमाहात्म्य अध्याय र 
तत्प्रेमरूपिका  उहांहरूकोभगवान्को नडरूपी सखीलाई चन्द्रावली भनिएको 
प्रमस्वरूप चन्द्रपङ्क्तिको सेवामा आसक्तहो 

वंशी  वंशीहो भएको हूनाले 

श्रीकृष्णनखचन्द्रालिसङ्गात्  चन्द्रावली स्मृता  राधिकाकी 








ताक्यार्थ राधिका श्रीकृष्ण नै हुनुहन्छ, भगवान् श्रीकृष्ण पनि राधिका नै हुनुहन्छ । वंशी 
उदहाँहरूको प्रेम हो । भगवान्को नङ्रूपी चन्द्रपडक्तिको सेवामा आसक्त भएको हुनाले राधिकाकी 
सखीलाई चन्द्रावली भनिएको हो । 


रूपान्तरमगह्णाना तयोः सेवातिलालसा । 
रुकिमण्यादिसमावेशो मयात्रैव विलोकितः ॥ १४॥ 


पदार्थ रूपान्तरम् अगृह्णाना  राधा ररुकिमण्यादिसमावेशः  
तयोः  ती राधा र भगवान्श्रीकृष्णदेखि भिनन॒ आपनोरुकिमिणी आदिको समावेश 
श्रीकृष्णको अर्को रूपलाई नलिई चन्द्रावलीभएको 

 

सेवातेखार्सा  सेवामारहेकी चिन् मया  मद्रारा 

अत्यन्त चाहना राखने हुनाले अत्र एव  उनै राधिकामा विलोकितः  देखिएको छ 








ताक्यार्थ राधा र भगवान् श्रीकृष्णको सेवामा अत्यन्त चाहना राख्ने हुनाले राधा र 
श्रीकृष्णदेखि भिन्न आफ्नो अर्को रूपलाई नलिई चन्द्रावली रहेकी छन्, उने राधिकामा रुकिमिणी 
आदिको समावेश भएको मेले देखेकी हु । 


     अ  
युष्माकमपि कृष्णेन विरहो नेव सवंतः। 
किन्तु एवं न जानीथ तस्माद् व्याकुरुतामिताः ॥ १५॥ 








पदार्थ विरहः  विरह तस्मात्  त्यस कारण 
युष्माकम् अपि  तिमीहरूको न एव  छैन व्याकुरुताम् इताः  
पनि किन्तु  तर व्याकुलतामा प्राप्त भएका छौ 
सवंतः  सर्वांशमा एवं  यस्तो कुरा 

कृष्णेन  श्रीकृष्णसंग न जानीथ  तिमीहरू जान्दैनौ 


ताक्यार्थ तिमीहरूको पनि सर्वाशमा श्रीकृष्णसंग विरह कैन तर यस्तो कुरा तिमीहरू जान्देनौ, 
त्यस कारण तिमीहरू व्याकुल बनेका छ । 


एवमेवात्र गोपीनामक्रूरावसरे पुरा । 


विरहाभास एवासीदुद्धवेन समाहितः ॥ १६॥ 


पढार्थ पुरा  पहिला श्रीकृष्णलाई मथुरा लैजानका 
अत्र  यहाँ अक्रूरावसरे  भगवान्लागि अक्रूर आदा पनि 


रालानन्द्री टीका 


६२.५१ 


स्कन्दपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय 


गोपीनाम्  गोपीहरूको आसीत्  भएको थियो समाधान गरिएको थियो 


एवम् एव  यस्तै नै उद्धवेन  उद्धवद्रारा 
विरहाभासः  विरहको आभास समाहितः एव॒  त्यसको 


वाक्यार्थ यहाँ पहिला भगवान् श्रीकृष्णलाई मथुरा लैजानका लागि अक्रूर आदा पनि 
गोपीहरूको यस्ते विरहाभासको अवस्था थियो, उद्धवले त्यसको समाधान गर्नुभएको धियो । 


भ भवतीनां र 
तेनेव भवतीनां चेद् भवेदत्र समागमः । 
तहिं नित्यं स्वकान्तेन विहारमपि रप्स्यथ ॥ १७ ॥ 


पदार्थ भवेत् चेत्  भयो भने विहारम् अपि  विहार गर्न 
तेन एव  त्यसै किसिमले तहिं  त्यसो भएमा अवसर पनि 

भवतीनां  तिमीहरूको नित्यं  सैं लप्स्यथ  पाउने 

अत्र  यहाँ स्वकान्तेन  आप्ना प्रिय 

समागमः  उद्धवका साथ भेट श्रीकृष्णका साथ 








ताक्यार्थ त्यही किसिमले तिमीहरूको यहाँ उद्धवका साथ भेट भयो भने तिमीहरूले सर्धं 
आप्ना प्रिय श्रीकृष्णका साथ विहार गर्ने अवसर पाउनेक्छो । 
सूत उवाच सूतजीले भन्नुभयो 


एवमुक्तास्तु ताः पत्न्यः प्रसन्नां पुनरब्रुवन्। 
उद्धवालोकनेनात्मप्रेष्ठसङ्गसटालसाः ॥ ८ ॥ 


पढार्थ आत्मप्रेष्ठसद्गसलाल्साः पत्नीहरूले त 
एवम्  यस प्रकार आफ्ना प्रिय श्रीकृष्णसंग मिल्न प्रसन्नां  प्रसन्न भएकी 
उक्ताः  उपदेश गरिएका अत्यन्त लालायित कालिन्दीलाई 
उद्धवालोकनेन  उद्धवकोताः  ती पुनः  फेरि 
दर्शनले पत्न्यः तु  श्रीकृष्णकाअब्रुवन्  भने 








ताक्यार्थ यस प्रकार कालिन्दीले उपदेश गरेपचि उद्धवको माध्यमले आफ्ना प्रियतम भगवान् 
श्रीकृष्णसंग मिल्न अत्यन्त लालायित ती श्रीकृष्णपत्नीहरूले प्रसन्न भएकी ती कालिन्दीलाई फेरि 
भन्न लागे। 

श्रीकृष्णपत्न्य उत्चुः श्रीकृष्णका पत्नीहरूले भने 


धन्यासि सखि कान्तेन यस्या नैवास्ति विच्युतिः। 
यतस्ते स्वाथंसंसिद्धिस्तस्या दास्यो बभूविम ॥ १९॥ 


पदार्थ धन्या असि  तिमी धन्य छौ कान्तेन  आप्ना प्रिय 
सखि  हि सखी यस्याः  जसको श्रीकृष्णका साथ 


रालानन्द्री टीका 


६२५२ 


स्कन्दपुराणस्य श्रीमद््भागवतमाहात्म्य अध्याय र 
विच्युतिः  वियोग तेतिमरो दास्यः  दासी 

न एव अस्ति कछैननै स्वाथंसंसिद्धिः  अभीष्टकोबभूविम  भरयौँ 

यतः  राधिकाको दास्यभावलेसिदधि भयो 

सेवा गरेको हूनाले तस्याः  ती राधिकाको 








ताक्यार्थ हे सखी ! तिमी ज्यादे धन्य छी, जसको आपफ्ना प्रिय श्रीकृष्णका साथ वियोग छैन, 
ती राधिकाको दास्यभावले सेवा गरेको हुनाले तिम्रो अभीष्टको सिद्धि भयो र हामी पनि तिन 
राधिकाका दासी भयोँ। 


परन्तुद्धवलामे स्यादस्मत्सवांथंसाधनम्। 
तथा वदस्व कालिन्द तव्लाभोऽपि यथा भवेत् ॥ २०॥ 








पदढार्थ सबे मनोरथहरू पूर्ण यथा  जसरी 

परन्तु  तर स्यात्  हुन्छन् भवेत्  होला 
उद्धवलाभे  उद्धवजीसंग भेटकालिन्दि  हे कालिन्दी तथा  त्यस्तो उपाय 
भएपचछ्छि तल्लाभः  ती उद्धवजीरसंगअपि  पनि 
अस्मत्सवाथंसाघनम्  हाम्राहाम्रो भेट वदस्व  बताउनुहोस् 


वाव्यार्थ उद्धवजीसंग भेट भएपचछि मात्र हाम्रा सबे मनोरथहरू पूर्ण हुन्छन्, अतः हे कालिन्दी 
ती उद्धवजीसंग हाम्रो भेट हुने उपाय बताउनुहोस् । 

सूत उवाच सूतजीले भन्नुभयो 

एवमुक्ता तु कालिन्दी प्रत्युवाचाथ तास्तथा । 


स्मरन्ती कृष्णचन्द्रस्य कलाः षोडरारूपिणीः ॥ २९॥ 








पदार्थ कृष्णचन्द्रस्य  चन्द्रमारूपी।ताः  ती कृष्णपत्नीहरूलाई 
एवम्  यस प्रकार भगवान् श्रीकृष्णको तथा  त्यस प्रकार 

उक्ता  कृष्णपत्नीहरुद्राराषोडशरूपिणीः कलाः स्मरन्ती  प्रत्युवाच  भनिन् 

निवेदन गरिएकी सोह कलाहरूको स्मरण गर्दै 

कालिन्दी तु  कालिन्दीले त॒ अथ  त्यसपछि 


ताक्यार्थ यस प्रकार कृष्णपत्नीहरूले निवेदन गरेपछ्ि कालिन्वीले भगवान् श्रीकृष्णचन्द्रको 
सोहकलाहरूको स्मरण गर्दै ती कृष्णपत्नीहरूलाई भनिन्। 


साधनभूमिवद्री  व्रजता र  से 
साधनभूमिवंदरी रजता कृष्णेन मन्त्रिणे प्रोक्ता । 
तत्रास्ते स तु साक्षात् तद्वयुनं ग्राहयंल्लोकान् ॥ २२॥ 


पदार्थ फर्कन लाग्नुभएका मन्त्रिणे  आफ्ना मन्त्री 
व्रजता  आप्नो कृष्णेन  भगवान् श्रीकृष्णद्रारा उद्धवलाई 


रालानन्द्री टीका 


६२५३ 


स्कन्दपुराणस्य श्रीमद््भागवतमाहात्म्य अध्याय र 
बदरी  बदरीकाश्रम तुत लोकान्  मानिसहरूलाई 
साधनभूमिः  साधनभूमि होतत्र  त्यहां ग्राहयन्  उपदेश गर्दै 

भनी साक्षात्  आफ्नै स्वरूपले आस्ते  निवास गर्नुहुन्छ 

प्रोक्ता  बताइएको थियो तद्वयुनं  आफ्नो ज्ञानस्वरूप 

सः  ती उद्धव शरीर 








ताक्यार्थ आफ्नो धामतिर फर्कन लागनुभएका भगवान् श्रीकृष्णद्रारा आफ्ना मन्त्री उद्धवलाई 
बदरीकाश्रम साधनभूमि हो भनी बताइएको थियो र त्यही भूमिमा बसेर उहाँ मानिसहरूलाई 
ज्ञानको उपदेश गर्नृहुन्छ । 


फलभूमिव्रंभूमिर्दत्ता तस्मे पुरेव सरहस्यम्। 
फठमिह तिरोहितं सत्तदिहेदानीं स उद्धवोऽलक््यः ॥ २६॥ 








पदार्थ बनाएर तिरोहितं सत्  अदृश्य भएपछ्छि 
इह  यहाँ तस्मे  ती उद्धवलाई इदानीं  अहिले 

पुरा एव  पहिले नै दत्ता  दिइएको थियो सःती 

व्रजभूमिः  व्रजभूमि इह  यहाँ उद्धवः  उद्धव 

फलमभूमिः  फल साधना तत्  त्यो अलक्ष्यः  नदेखिने हनुभयो 
भूमिको रूपमा फलम्  फलभूमि भगवान्का 

सरहस्यम्  रहस्यले सहित।साथ 


ताक्यार्थ यहोँ पहिले ने व्रजभूमि फलभूमिको रूपमा रहस्यले सहित बनाएर ती उद्धवलाई 
दिद्रएको थियो, यहाँ त्यो फलभूमि भगवानूका साथ अदृश्य भएपच्ि अहिले ती उद्धव नदेखिने 
हूनुभयो । 

् गोवद्धंनमगिरिनिकटे ९   सखीस्थले  तद्रज 

गोवद्धनगिरिनिकटे सखीस्थके तद्रनःकामः। 

तत्रत्याङ्कुरवल्लीरूपेणास्ते स उद्धवो नूनम् ॥ २४॥ 


पढार्थ तद्रनःकामः  ती गोपिनीहरूकोसः  ती 
गोवद्धनगिरिनिकटे  गोवर्डन चरण धूलि प्राप्त गर्ने चाहना गर्दै उद्धवः  उद्धव 
गिरिको नजिकै तत्रत्य  त्यहँको नूनम्  निश्चय ने 
सखीस्थठे  गोपिनीहरूकोअङ्करवल्लीरूपेण  आं कुरा रआस्ते  रहनुहन्छ 
क्रीडास्थलमा लताको रूपमा 








ताक्यार्थ उद्धव अदृश्य भए पनि गोवर्दन गिरिको नजिकै गोपिनीहरूको क्रीडास्थलमा ती 
गोपिनीहरूको चरणधूलि प्राप्त गर्न चाहना गर्दै त्यहाँका आंकुरा र लताको रूपमा उहाँ रहनुहुन्छ । 


आत्मोत्सवरूपत्वं हरिणा तस्मे समपिंतं नियतम् । 
तस्मात् तत्र स्थित्वा कुसुमसर परिसरे सवज्राभिः ॥ २५॥ 


रालानन्द्री टीका 


६२५४ 


स्कन्दपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय 


वीणवेणुमदङ्गैः कीतनकाव्यादिसरससद्गीतेः । 

उत्सव आरब्धव्यो हरिरतलोकान् समानाय्य ॥ २६॥ 
तत्रोद्धवावरोको भविता नियतं महोत्सवे वितते । 
योष्माकीणामभिमतसिद्धिं सविता स एव सवितानाम् ॥ २७॥ 


पदार्थ सवज्राभिः  वज्जनाभका साथ महोत्सवे  उक्त महोत्सव 
हरिणा  भगवान् श्रीहरिद्रारा वीणवेणुमृदङ्गैः  वीणा, बांसुरी वितते  विस्तार भणएपचछ्ि 
तस्मे  ती उद्धवलाई र मुदङ्गका साथ उद्धवावलोकः  उद्धवको दर्शन 
आत्मोत्सवरूपत्वं  आपनोकीर्तनकाव्यादिसरससङ्गीतिः  नियतं  निश्चय नै 
उत्सवरूप कीर्तन, काव्यकथा, रसपूर्णभविता  हने 

नियतम्  निश्चय नै सङ़ीतद्रारा सः एव  उलि नै 

समर्पितं  दिएको थियो हरिरतरोकान्  श्रीहरिमा मन योष्माकीणाम्  तपाईहरूको 
तस्मात्  त्यसेले समर्पित गरेका व्यक्तिहरूलाई सवितानाम्  सविस्तारमा 
तत्र  त्यहां समानाय्य  जम्मा गरेर अभिमतसिद्धिं  चाहनापूर्ति 
स्थित्वा  रहेर उत्सवः  उत्सव सविता  जन्मादइदिनुहुनेछ 
कुसुमसरःपरिसरे  कुसुमआरब्धन्यः  आरम्भ गर्ुपर्दछ गरिदिनुहुनेछ 

सरोवरको नजिकै तत्र  त्यहाँ 








ताक्यार्थ भगवान् श्रीहरिद्रारा ती उद्धवलाई आफ्नो उत्सवरूप निश्चय नै दिइएको धियो त्यसैले 
त्यहाँ रहेर कुसुम सरोवरको नजिकै वज्रनाभका साथ वीणा, बांसुरी र मृदङ्गका साथ कीर्तन, 
काव्यकथा, रसपूर्णं सङ्गीतद्वारा श्रीहरिमा मन समर्पित गरेका व्यक्तिहरूलाई जम्मा गरेर उत्सव 
आरम्भ गर्नुपर्वछ, त्यहाँ उक्त महोत्सव विस्तार भएपचछछि उद्धवको दर्शन निश्चय नै हुनेछ, उहँले नै 
तपाईहरूको सविस्तारमा चाहनापूर्तिं गरिदिनुहुने । 

सूत उवाच सूतजीले भन्नुभयो 

इति श्रुत्वा प्रसन्नास्ताः कालिन्दीमभिवन्य तत्। 

कथयामासुरागत्य व्रं प्रति परीक्षितम् ॥ २८ ॥ 








पदढार्थ ताः  ती श्रीकृष्णपत्नीहरूले ।तत्  त्यो कुरा 

इति  यो कालिन्दीम्  कालिन्दीलाई वचं  वज्र 

श्रुत्वा  सुनेर अभिवन्दयय  नमस्कार गरेर परीक्षितम् प्रति  परीक्षित्लाई 
प्रसन्नाः  प्रसन भएका आगत्य  फर्केर आएपछ्ि कथयामासुः  बताए 


ताक्यार्थ यो सुनेर प्रसन्न भएका ती श्रीकृष्णपत्नीहरूले कालिन्दीलाई नमस्कार गरेर फर्केर 
आएपच्ि त्यो कुरा वज्र र परीभ्षितलाई बताए । 


विष्णुरातस्तु तच्छत्वा प्रसन्नस्तदयुतस्तदा । 


रालानन्द्री टीका 


६२५५ 


स्कन्दपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय र 


तत्रेवागत्य तत् सर्वं कारयामास सत्वरम् ॥ २९॥ 


पदार्थ तदा  त्यस वेला सत्वरम्  चांडेनै 
विष्णुरातः तु  राजा परी्षित्तद्युतः  श्रीकृष्णपत्नीहरू र॑तत् सवं  त्यो सबै काम 
चाहं वज्रनाभले युक्त भएका वतीकृष्णसङ़ीर्तन 

तत्  त्यो कुरा परीक्षित्ले कारयामास  गराउनुभयो 
श्रुत्वा  सुनेर तत्र एव  त्यही ठाम 

प्रसन्नः  प्रसन्न हुनुभयो आगत्य  आएर 








ताक्यार्थ राजा परीक्षित् त्यो कुरा सुनेर प्रसन्न हनुभयो, त्यसपच्छि श्री कृष्णपत्नीहरू र वज्रनाभले 
युक्त भएका परीकषित्ले त्यही नै गमा आएर चाँडे नै त्यो सबै काम कृष्णसङ़ीर्तन गराउनुभयो । 
गोवद्धनाददूरेण वृन्दारण्ये सखीस्थले। 


 


प्रवृत्तः कुसुमाम्भोधो कृष्णसङीतंनोत्सवः ॥ ३०॥ 


पदार्थ कुसुमाम्भोधो  कुसुम कृष्णसङकी्तनोत्सवः  
गोवद्धनात्  गोवर्नबाट सरोवरको नजिकै रहेको कृष्णस ङ़गीर्तनको उत्सव 

अदूरेण  नजिकै रहेको सखीस्थले  सखीहरूको प्रवृत्तः  प्रारम्भ भयो 
वृन्दारण्ये  वृन्दावनको क्रीडास्थलमा 








ताक्यार्थ गोवर्दधनबाट नजिकै रहेको वृन्दावनको कुसुम सरोवरको नजिकै रहेको सखीहरूको 
क्रीडास्थलमा कृष्णस ड़ीर्तनोत्सव प्रारम्भ भयो । 


वृषभानुसुताकान्तविहारे कीतंनश्चिया । 


साक्षादिव समावृत्ते सवे ऽनन्यदुशोऽ भवन् ॥ ३९॥ 
पदढार्थ साक्षात्  प्रत्यक्ष रूपमा समर्पित गरेका 
वृषभानुसुताकान्तविहारे  कीतंनश्रिया  कीर्वनको शोभालेइव  जस्तै 
वृषभानुकी छोरी राधिका रसमावृत्ते  युक्त भएपचछ्ि अभवन्  भए 
उनका प्रिय श्रीकष्णकोसव  सबै भक्तहरू 
क्रीडास्थल अनन्यदुराः  उमा मात्र चित्त 
ताक्यार्थ वृषभानुकी छोरी राधिका र उनका प्रिय श्रीकृष्णको क्रीडास्थल प्रत्यक्ष रूपमा 
कीर्तनको शोभाले युक्त भएपच्छि सब भक्तहरू उहाँ मा मात्र चित्त समर्पित गरेका जस्तै भए। 








ततः पश्यत्सु सर्वेषु तृणगुल्मरताचयात्। 
आजगामोद्धवः स्रग्वी श्यामः पीताम्बरावृतः ॥ २२॥ 
गुञ्जामालाधरो गायन् वल्लवीवल्लभं मुहुः । 


रालानन्द्री टीका 


६२५६ 
स्कन्दपुराणस्थ श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय २ 


भ 


तदागमनतो रेजे भृशं सङ़ीतनोत्सवः ॥ ३२॥ 
चन्द्रिकागमतो यदत् स्फाटिकाट्रालभूमणिः। 
अथ सवेँ सुखाम्भोधो मम्राः सवं विसस्मरुः ॥ ३४ ॥ 








पदार्थ माला लगाएका चम्कन्छ त्यसरी 

ततः  त्यसपछि उद्धवः  उद्धव तदागमनतः  उनको 
सर्वेषु  सबैले वल्लवीवल्लभं  गोपिनीका।आगमनबाट 

परयत्सु  हेद्हिरदे प्रियतम श्रीकृष्णको सङ्धीतनोत्सवः  सङ़ीर्वनोत्सव 
तृणगुत्मरताचयात्  । मुहुः  बारम्बार भृरां  अत्यन्ते 

बुट्यान र लहराको समूहबाट गायन्  कीर्तन गर्दै रेजे  सुशोभित भयो 

प्रकट भएर आजगाम  आए अथ  त्यसपछि 

खग्वी  माला लगाएका यद्रत्  जसरी सवं  सबै 

र्यामः  श्याम वर्णका चन्द्रिकागमतः  चन्दरिकाको सुखाम्भोधो  सुखसमुद्रमा 
पीताम्बरावृतः  आगमनबाट जुन लागेपच्ि मभ्नाः  मग्न भएर 

लगाएका स्फाटिकाट्रालभूमणिः  स्फटिक सवं  सवै कुरा 

गुञ्जामालाधरः  गुञ्जाकोमणिले बनेको कौसीको भूद विसस्मरुः  विरस 


ताक्यार्थ त्यसपछि सबले हदहिरवै घास, बुटयान र लहराको समूहबाट प्रकट भएर गुञ्जाको 
माला लगाएका, श्याम वर्णका, पीताम्बरधारी उद्धव गोपिनीका प्रियतम श्रीकृष्णको बारम्बार 
कीर्तन गर्दै आए। जसरी चन्द्रिकाको आगमनबाट जुन लागेपच्छि स्फटिक मणिले बनेको 
कोसीको भूद चम्कन्छ त्यसरी नै उनको आगमनबाट सङ़ीर्तनोत्सव अत्यन्त सुशोभित भयो, 
त्यसपछि सब सुखसमुद्रमा मग्न भए र उनीहरूले सबै कुरा विरस । 


क्षणेनागतविज्ञाना दुष्ट्वा श्रीकृष्णरूपिणम्। 
उद्धवं पूजयाञ्चक्रुः प्रतिरब्धमनोरथाः ॥ २५॥ 


पदार्थ उद्धवं  उद्धवलाई श्रीकृष्णपत्नीहरू र परीक्षित्ले 
क्षणेन  तत्काल दुष्ट्वा  देखेर पूजयाञ्चक्रुः  उनको पूजा गरे 
आगतविज्ञानाः  सचेत भएका पप्रतिरब्धमनोरथाः  आपनो 

श्रीकृष्णरूपिणम्  श्रीकृष्णरूपी मनोरथ पूर्ण भएका ती वज्र, 








ताक्यार्थ श्रीकृष्णको सङ़र्तनमा मगन हुनाले सबे कुरा बिर्सैका ती वञ्र, श्रीकृष्णपत्नीहरू र 
परीभषित् तत्काल सचेत भए र श्रीकृष्णरूपी उद्धवलाई देखेर आफ्नो मनोरथ पूर्ण भएका 
उनीहरूले उद्धवको पूजा गरे। 


 ऽ८३५५  ।॥   ५८ .४ 


रालानन्द्री टीका 


६२५७ 


स्कन्दपुराणस्थ श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय २ 
 ५०९५८२।०५२२  
५५॥५५०२।५२।  

. . 


रालानन्द्री टीका 


६२५८ 


स्कन्दपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याये 


  ८  व  
भगवान् श्रीकृष्णको कीर्तनोत्सवमा उद्धवको प्रकटन 
सूत उवाच सूतजीले भन्नुभयो 


अथोद्धवस्तु तान् दुष्ट्वा कृष्णकीतंनतत्परान् । 
सत्कृत्याथ परिष्वज्य परीक्षितमुवाच ह ॥ १॥ 








पदढार्थ कीर्तनमा लागेका अथ  यसपचछ्ि 
अथ  त्यसपचछ्छि तान्  तिनीहरूलाई परीक्षितम्  परीकषित्लाई 
उद्धवः तु  उद्धवले चाहं दुष्ट्वा  देखेर परिष्वज्य  अङ़माल गरेर 
कृष्णकीतंनतत्परान्  कृष्णको सत्कृत्य  सत्कार गरेर उवाच ह  भने 


ताक्यार्थ त्यसपछि उद्धवले कृष्णकीर्तनमा तत्पर भएका ती भक्तहरूलाई देखेर उनले ती 
भक्तहरूको सत्कार गरे । त्यसपचछ्छि उद्धवले परीक्षितूलाई अड़माल गरेर उहोँलाई भन्न लागे । 
उद्धव उवाच उद्धवले भने 


धन्योऽसि राजन् कृष्णेकभक्त्या पूर्णोऽसि नित्यदा । 
यस्त्वं निमम्नचित्तोऽसि कृष्णसङ्कीतंनोत्सवे ॥ २॥ 


पढार्थ पूणः  पूर्ण श्रीकृष्णको सङ़ीर्तनको उत्सवमा 
राजन्  हे राजा परीक्षित् असि  हुनुहुन्छ किनभने निमस्नचित्तः  चित्त निमग्न 
घन्यः  धन्य यः जो भएका 

असि  हनुहन्छ त्वं  तपाई असि  हनुहन्छ 

कृष्णेकभक्त्या  श्रीकृष्णको नित्यदा  सर्वै 

मात्र भक्तिले कृष्णस तंनोत्सवे  








वाव्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! तपाई धन्य हूनुहन्छ र श्रीकृष्णको मात्र भक्तिले पूर्ण हूनुहुन्छ 
किनभने तपाई सर्धं श्रीकृष्णको सङड़ीर्तनको उत्सवमा चित्त निमग्न भएका हुनुहन्छ । 


कृष्णपत्नीषु वच्रे च दिष्टया प्रीतिः प्रवत्तिता । 
तवोचितमिदं तात कृष्णदत्ताद्गवेभव ॥ ३॥ 


पदार्थ कृष्णपत्नीषु  श्रीकृष्णका प्रवत्तिता  भएको देखिन्छ 
कृष्णदत्ताङ्खवेभव  श्रीकृष्णद्रारापत्नीहरूमा र तात  हे प्रिय परीक्षित् 

शरीर र सम्पत्ति दिद्एका हे वजे च  वज्रमा पनि इद्  यो कुरा 

परीक्षित् तपाईको तव उचितम्  तपारईका लागि 
दिष्टया  सौभाग्यवश प्रीतिः  प्रेम उचित छ 








रालानन्द्री टीका 


६२५९ 


स्कन्दपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याये 


वाक्यार्थ श्रीकृष्णद्वारा शरीर र सम्पत्ति दिद्रएका हे परीक्षित् ! सौभाग्यवश श्रीकृष्णका 
पत्नीहरूमा र वज्रमा पनि तपाईको प्रम भएको देखिन्छ, यो कुरा तपारईका लागि उचित छ। 


् ४  धन्या  
दारकास्थेषु सर्वेषु धन्या एते न संशयः। 
येषां व्रजनिवासाय पाथंमादिष्टवान् प्रभुः ॥ ४॥ 








पढार्थ धन्याः  धन्य छन् गराउनका लागि 
दारकास्थेषु सर्वेषु  समस्तान संशयः  यसमा सन्देह छैन प्रभुः  प्रभु श्रीकृष्णले 
दरारकावासीहरूमध्ये येषां  जसलाई पार्थम्  पृथापुत्र अर्जुनलाई 
 व्रजनिवासाय   
एते  यिनीहरू त्रजानवासाय  व्रजमा निवासआद्ष्टवान्  आदेश दिनुभयो 


वाक्यार्थ  समस्त द्वारकावासीहरूमध्ये यिनीहरू परीक्षित्, वजन र कृष्णपत्नीहरू धन्य छन् 
यसमा सन्देह छैन, जसलाई व्रजमा निवास गराउनका लागि प्रभु श्रीकृष्णले पृथापुत्र अर्जुनलाई 
आदेश दिनुभयो । 


श्रीकृष्णस्य मन्चन्द्रो राधास्यप्रभयान्वितः। 
तद्धिहारवनं गोभिमण्डयन् रोचते सदा ॥ ५॥ 


पदढार्थ मुहारको प्रभारूपी चाँदनीद्रारा मण्डयन्  प्रकाशित गर्दै 
श्रीकृष्णस्य  भगवान्।अन्वितः  युक्त भएर सदा  सर्य 

श्रीकृष्णको तद्िहारवनं  उहांको लीलाभूमि रोचते  प्रकाशमान छ 
मनश्चन्द्रः  मनरूपी चन्द्रमा वृन्दावनलाई 

राधास्यप्रभया  राधाकोगोभिः  किरणहरुद्रारा 








ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णको मनरूपी चन्द्रमा राधाको मुहारको प्रभारूपी चाँदनीद्रारा युक्त 
भएर उहाँको लीलाभूमि वृन्दावनलाई किरणहरुद्रारा प्रकाशित गर्दै सैं प्रकाशमान छ। 


कृष्णचन्द्र सदा पूणंस्तस्य षोडखा याः कलाः। 
चित्सहस्प्रभाभिन्ना अत्रास्ते तत्स्वरूपता ॥ ६॥ 


पदढार्थ याः  जुन अत्र  यस वृन्दावनमा 
कृष्णचन्द्रः  श्रीकृष्णचन्द्र षोडशा कलाः  सोह कला छन् तत्स्वरूपता  उहांको स्वरूप 
सदा  स्य चित्सहस्रप्रभामिन्नाः  हजारौँआस्ते  रहेको छ 
पूणः  परिपूर्ण हुनुहुन्छ चिन्मयकिरणमा विभक्त भएर 

तस्य  उहाँका निस्कन्छन् 








ताक्यार्थ श्रीकृष्णचन्द्र सर्धं परिपूर्णं हुनुहुन्छ, उहँका जुन सोह कला छन् ती कलाहरू 
वृन्दावनमा हजार चिन्मयकिरणमा विभक्त भएर निस्कन्छन्, त्यसैले यस वृन्दावनमा उहाँको 
स्वरूप रहेको छ। 


रालानन्द्री टीका 


६२९६० 


स्कन्दपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याये 


एवं वज्रस्तु राजेन्द्र प्रपन्नभयभजञ्जकः। 
श्रीकृष्णदक्षिणे पादे स्थानमेतस्य वतेते ॥ ७॥ 








पढार्थ आएकाहरूको डर नष्ट गर्ने तु  चाहं 

राजेन्द्र॒  हे राजेनद्र परीक्षित् व्चः  वजरनाभ रहेका छन् एतस्य  यी वज्रको 
एवं  यसरी श्रीकृष्णदक्षिणे पादे  स्थानम्  स्थान 
प्रपन्नभयभञ्जकः  शरणमा श्रीकृष्णको दाहिने पाउमा वतेते  रहेको छ 


ताक्यार्थ हे राजेन्द्र परीक्षित् ! यसरी शरणमा आएकाहरूको डर नष्ट गर्ने वज्रनाभ रहेका छन्, 
श्रीकृष्णको दाहिने पाउमा यी वज्रको स्थान रहेको छ। 


अवतारेऽत्र कृष्णेन योगमायातिभाविताः। 
तद्बलेनात्मविस्मृत्या सीदन्त्येते न संशयः ॥ ८ ॥ 








पदढार्थ योगमायाद्रारा अभिभूत भएका एते  यिनीहरू यी ब्रजवासी 
अत्र  यस तदुबलेन  योगमायाकोप्राणीहरू 

अवतारे  अवतारमा बलद्रारा सीदन्ति  दुःखी भद्रहेका छन् 
कृष्णेन  भगवान् श्रीकृष्णद्रारा आत्मविस्मृत्या  आपनोन संशयः  यसमा सन्देह छैन 

योगमायातिभाविताः स्वरूप विर्सनाले 


ताक्यार्थ यस अवतारमा भगवान् श्रीकृष्णको योगमायाद्वारा अभिभूत भएका यी व्रजवासी 
प्राणीहरू योगमायाको बलद्रारा आफनो स्वरूप विर्सिनाले दुःखी भदरहेका छन्, यसमा सन्देह छैन । 


ऋते कृष्णप्रकारं तु स्वात्मबोधो न कस्यचित् 
तत्प्रकाशस्तु जीवानां मायया पिहितः सदा ॥ ९॥ 








पदार्थ स्वात्मबोधः  आत्मबोध कृष्णप्रकाश चाहं 
कृष्णप्रकाशं ऋते तु न  हैदिन सदा  सर्धै 
कृष्णप्रकाश विना चाहं जीवानां  जीवहरूको मायया  मायाद्रारा 
कस्यचित्  करैलाई पनि तत्प्रकाशः तु  त्योपिहितः  ढाकिएको छ 


ताक्यार्थ श्रीकृष्णप्रकाश विना कसेलाई पनि आत्मबोध हदेन, जीवहरूको त्यो कृष्णप्रकाश 
चाहं सर्धं मायाद्रारा ढाकिएको छ। 


अष्टाविंशे द्वापरान्ते स्वयमेव यदा हरिः। 
उत्सारयेन्निजां मायां तत्प्रकाशो भवेत् तदा ॥ १०॥ 


पदढार्थ अष्टाविंशे  अर्टारईसौँ परान्ते  दरापरको अन्त्यमा 


रालानन्द्री टीका 


६२६१ 


स्कन्दपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय 
यदा  जब निजां  आफ्नो तदा  त्यस वेला 

हरिः  भगवान् श्रीहरिले मायां  मायालाई तत्प्रकाशः  श्रीकृष्णप्रकाश 
स्वयम् एव  आफ नै उत्सारयेत्  हटाइदिनुहन्छ भवेत्  प्राप्त हुनेछ 


ताक्यार्थ अट्टईसौँ टद्वापरको अन्त्यमा जब भगवान् श्रीहरिले आफ नै आफ्नो मायालाई 
हटाइदिनुहुन्छ त्यस वेला श्रीकृष्णप्रकाश प्राप्त हुने । 


स तु कालो व्यतिक्रान्तस्तेनेदमपरं शुणु । 
अन्यदा तत्प्रकारशस्तु श्रीमदुभागवताद् भवेत् ॥ ९॥ 








पदढार्थ अपरं  अर्को उपाय श्रीकृष्णप्रकाश 

सः तु कालः  त्यो समय त शुणु  सुन्नुहोस् श्रीमदुभागवताद्  
व्यतिक्रान्तः  बितिसक्यो अन्यदा तु  अन्य समयमाश्रीमदभागवतबाट 

तेन  त्यसकारण चाहं भवेत्  प्राप्त हुनेछ 

इदम्  यो तत्प्रकारः  त्यो 


ताक्यार्थ त्यो समय त बितिसक्यो, त्यसकारण यो अर्को उपाय सुन्नुहोस्, अन्य समयमा चाहं 
त्यो श्रीकृष्णप्रकाश श्रीमदभागवतबाट प्राप्त हुने । 


श्रीमद्भागवतं शास्त्रं यत्र भागवतेयंदा । 
कीत्यते श्रूयते चापि श्रीकृष्णस्तत्र निरिचितम् ॥ १२॥ 








पदार्थ यत्र  जहाँ तत्र  त्यां 

द 
भागवतः  भगवद्भक्तहरूद्रारा यदा  जहिले श्रीकृष्णः  भगवान् श्रीकृष्ण 
श्रीमदभागवतं शास्त्रं  कीत्यते  कीर्तन गरिन्छ र॒ निर्चितम्  निश्चित रूपमा 
श्रीमद्भागवत शास्त्र श्रूयते च अपि  सुनिन्छ पनि उपस्थित हुनुहुन्छ 


ताक्यार्थ भगवदभक्तहरूद्रारा श्रीमद्भागवत शास्त्र जहाँ र जहिले कीर्तन गरिन्छ एवं सुनिन्छ, 
त्यहाँ भगवान् श्रीकृष्ण निश्चित रूपमा उपस्थित हुनुहुन्छ । 


श्रीमदुभागवतं यत्र शलोकं इलोकाद्धेमेव च । 


वल्खवीभिविराजते  


तत्रापि भगवान् कृष्णो वल्लवीमिर्विंराजते ॥ १३॥ 


पढर्थ श्रीमदुभागवतं  श्रीमदभागवत वल्ल्वीमिः  आपफ्ना प्रियतमा 
यत्र  जहाँ पदिन्छ अथवा सुनिन्छ गोपिनीहरूका साथ 

रखोकं  एउटा श्लोक वा तत्र अपि  त्यहाँ पनि विराजते  विराजमान हुनुहन्छ 
रलोकाद्धम् एव॒ च  आधाभगवान् कृष्णः  भगवान् 

श्लोक मात्र पनि श्रीकृष्ण 








ताक्यार्थ जहाँ एउटा श्लोक वा आधा श्लोक मात्र पनि श्रीमदभागवत पडिन्छ अथवा सुनिन्छ, 


रालानन्द्री टीका 


६९६२ 


स्कन्दपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य 


अध्याय ३ 


त्यहं पनि भगवान् श्रीकृष्ण आफ्ना प्रियतमा गोपिनीहरूका साथ विराजमान हुनुह॒न्छ । 
भारते मानवं जन्म प्राप्य भागवतं न येः। 
श्रुतं पापपराधीनेरात्मघातस्तु तैः कृतः ॥ ९४ ॥ 


पदार्थ 
येः  जसद्रारा 
नस 
भारते  भारतवर्षमा 
मानवं  मानिसको 
जन्म  जुनी 
वाक्यार्थ जसले भारतवर्षमा 


पदार्थ 

येः  जसद्रारा 
श्रीमदुभागवतं शास्त 
श्रीमद्भागवत शास्त्र 


प्राप्य  पाएर पनि 
भागवतं  भागवत 
न श्रुतं  सुनिएको छैन 
पापपराधीनिः 
अधीनमा भएका 


पापको 





 


तेः तु  तिनीहरूद्रारा त 
आत्मघातः  आत्मघात 
कृतः  गरियो 





मानिसको जुनी पाएर पनि भागवत सुन्देनन्, पापको अधीनमा 
भएका तिनीहरूले आत्मघात गर्दछछन् । 


श्रीमद्भागवतं शास्त नित्यं येः परिसेवितम् । 
पित॒मांतुङश्च भायांयाः कुल्पङ्किः सुतारिता ॥ १५॥ 


नित्यं  सैं 
परिसेवितम्  सेवन गरिएको छ 
तिनीहरूद्रारा 


पितुः  पिताको 





मातुः  माताको र 
भायांयाः च  पत्नीको पनि 
कुलपङ्किः  कुलको समूह 
सुतारिता  राम्ररी तारियो 





ताक्यार्थ जसले श्रीमद्भागवत शास्त्र सर्धं सेवन गर्दछन् तिनीहरूले पिता, माता र पत्नीको 


कुललाई समेत राम्ररी तार्दछछन् । 


विद्याप्रकाशो विप्राणां राज्ञां शत्रुनयो विशाम् । 
धनं स्वास्थ्यं च शुद्राणां श्रीमदुभागवताद् भवेत् ॥ १६॥ 


पदढार्थ 

श्रीमदुभागवतात्  
श्रीमद्भागवतबाट पठन र 
श्रवणबाट 

विप्राणां  ब्राह्मणहरूलाई 


विद्याप्रकारः  विद्याको प्रकाश 





प्राप्त हुन्छ 

राज्ञां  राजाहरूलाई 

रात्रुजयः  शत्रुमाथि विजय 
प्राप्त हुन्छ 


विशाम्  वैश्यहरूलाई 
घनं च  धन र 

शुद्राणां  शद्रहरूलाई 
स्वास्थ्यं च  स्वास्थ्यलाभ 
भवेत् 





हुन्छ 


ताक्यार्थ श्रीमदभागवतको पठन र श्रवणबाट ब्राह्मणहरूलाई विद्याको प्रकाश, राजाहरूलाई 
शत्रुमाथि विजय, वेैश्यहरूलाई धन र शूद्रहरूलाई स्वास्थ्यलाभ हुन्छ । 


योषितामपरेषां च सवंवाञ्कछितपूरणम् । 
अतो भागवतं नित्यं को न सेवेत भाग्यवान् ॥ १७ ॥ 


रालानन्द्री टीका 


६२६२ 


स्कन्दपुराणस्य श्रीमद््भागवतमाहात्म्य अध्याय 
पदढार्थ सबे पूर्ण हुन्छ भागवतं  भागवत शास्त्रको 
योषिताम्  स्त्रीहरूलाई र॒ अतः  यसैले नित्यं  सरै 

अपरेषां च  अन्त्यज आदिभाग्यवान्  भाग्यवान् हनन सेवेत  सेवन नगर्ला 

अन्य मानिसहरूलाई पनि चाहने 

सवंवाञ्छितपूरणम्  चिताएकोकः  कुन चाह मानिसले 








ताक्यार्थ भागवतको पठन र श्रवणबाट स्त्रीहरूको र अन्त्यज आदि अन्य मानिसहरूको पनि 
सब मनोरथ पूर्ण हृन्छ, यसैले भाग्यवान् हुन चाहने कुन चाहं मानिसले भागवत शास्त्रको स्च 
सेवन नगर्ला ? 


प   .५ 
अनेकजन्मसंसिद्धः श्रीमदुभागवतं लभेत् । 
प्रकाशो भगवदुभक्तेरुदुभवस्तत्र जायते ॥ १८ ॥ 


पढार्थ श्रीमदभागवतं  श्रीमदभागवत उद्भवः  प्रादुर्भाव र 
अनेकजन्मसंसिद्धः  अनेकलभेत्  प्राप्त गर्द प्रकाशः  श्रीकृष्णप्रकाश पनि 
जन्मको साधनाबाट सिद्धतत्र  त्यस्तो व्यक्तिमा जायते  उत्पनन हुन्छ 

भएको व्यक्तिले भगवद्भक्तेः  भगवदभक्तिको 








ताक्यार्थ अनेक जन्मको साधनाबाट सिद्ध भएको व्यक्तिले श्रीमद्भागवत प्राप्त गर्द, त्यस्तो 
व्यक्तिमा भगवदभक्तिको प्रादुभवि र श्रीकृष्णप्रकाश पनि उत्पन्न हुन्छ । 


सांख्यायनप्रसादाप्तं श्रीमद्भागवतं पुरा । 
बृहस्पतिदंत्तवान् मे तेनाहं कृष्णवल्लभः ॥ १९॥ 








पदढार्थ प्राप्त अहं  म 

पुरा  पहिले श्रीमदभागवतं  श्रीमदभागवत कृष्णवल्कभः  भगवान् 
वृहस्पतिः  बृहस्पतिले मे  मलाई श्रीकृष्णको प्रिय मित्र भं 
सांख्यायनप्रसादाप्तं  दत्तवान्  दिनुभयो 

सांख्यायन ऋषिको कृपाबाटतेन  त्यसकारण 


ताक्यार्थ पहिले बृहस्पतिले सांख्यायन ऋषिको कृपाबाट प्राप्त श्रीमदभागवत मलाई दिनुभयो 
त्यसकारण म भगवान् श्रीकृष्णको प्रिय मित्र भँ 


आख्यायिकां च तेनोक्तां विष्णुरात निबोध ताम् । 
ज्ञायते सम्प्रदायोऽपि यत्र भागवतश्चुतेः ॥ २०॥ 


पढार्थ उक्तां  भनिएको निबोध  सुन्नुहोस् 
विष्णुरात  हे परीक्षित् ताम्  त्यो यत्र  जहाँ 
तेन  उहाँ बृहस्पतिद्रारा आख्यायिकां  कथा भागवतश्चुतेः  भागवत 


रालानन्द्री टीका 


६९६४ 


स्कन्दपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याये 


श्रवणको सम्प्रदायको क्रम पनि 

सम्प्रदायः च अपि ज्ञायते  थाहा पाडन्छ 

ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! बृहस्पतिद्रारा भनिएको त्यो कथा सुन्नुहोस्, जुन कथाबाट श्रीमद्भागवत 
श्रवणको सम्प्रदायको क्रम पनि थाहा पाटन्छ। 


बृहस्पतिरुवाच बृहस्पतिले भन्नुभयो 

ईक्षाञ्चक्रे यदा कृष्णो मायापुरुषरूपधृक् । 

ब्रह्मा विष्णुः शिवश्चापि रजःसत्त्वतमोगुणेः ॥ २९॥ 
पुरुषास्रय उत्तस्थुरधिकारांस्तदादिश्ात् । 

उत्पत्तो पालने चैव संहारे प्रकमेण तान् ॥ २२॥ 
बह्मा तु नाभिकमलादुत्पन्नस्तं व्यजिज्ञपत् । 


पदार्थ बह्मा  ब्रह्मा अधिकारान्  अधिकार 
मायापुरुषरूपधृक्  मायाद्राराविष्णुः  विष्णु र आदिशत्  दिनुभयो 

पुरुषको रूप धारण गरेका शिवः च अपि  शिव पनि नाभिकमलाद्  भगवान्को 
कृष्णः  भगवान् श्रीकृष्णले व्रयः पुरुषाः  तीन पुरुष नाभिकमलबाट 

यदा  जब उत्तस्थुः  उत्पन्न हुनुभयो उत्पन्नः  उत्पनन भएका 
ईक्षाञ्चक्रे  सृष्टिको इच्छा तान्  उहांहरूलाई ब्रह्मा तु  ब्रह्माले चाहं 
गर्बृभयो प्रकमेण  क्रमेले तं  उहाँ भगवानूलाई 

तदा  त्यस वेला उत्पत्तो  उत्पत्तिमा व्यजिज्ञपत्  निवेदन गर्नृभयो 
रजसत्त्वतमोगुणिः  रज, सत्त्व पालने  पालनमा र 

र तम गुणबाट क्रमशः संहारे च एव  संहारमा पनि 








ताक्यार्थ मायाद्रारा पुरुषको रूप धारण गरेका भगवान् श्रीकृष्णले जब सृष्टि गर्ने इच्छ 
गर्नुभयो त्यस वेला रज, सत्त्व र तम गुणबाट क्रमशः ब्रह्मा, विष्णु र शिव गरी तीन पुरुष उत्पन्न 
हनुभयो, उहांहरूलाई क्रमैले उत्पत्ति, पालन र संहारमा भगवान्ले अधिकार दिनुभयो । भगवान्को 
नाभिकमलबाट उत्पन्न भएका ब्रह्माले उहाँलाई यस्तो निवेदन गर्नुभयो । 


ब्रह्मोवाच ब्रह्माजीले भन्नुभयो 
नारायणादिपुरुष परमात्मन् नमोऽस्तु ते ॥ २३॥ 
त्वया सगे नियुक्तोऽस्मि पापीयान् मां रजोगुणः । 


त्वत्स्मृतो नैव बाधेत तथेव कृपया प्रभो ॥ २४॥ 
पढार्थ नारायण आदिपुरुष  नारायण, है आदिपुरुष 
राठान टीका 


६२६५ 


स्कन्दपुराणस्य श्रीमद््भागवतमाहात्म्य अध्याय 
परमात्मन्  हे परमात्मा अस्मि  दु मां  मलाई जसरी 

ते  हजुरलाई प्रभो  हे प्रभु न एव बाधेत  बाधा गर्दैन 
नमः अस्तु  नमस्कार छ त्वत्स्मृतो  हजुरको स्मरणतथा एव  त्यस्तै उपाय 

त्वया  हजुखरारा गर्नमा कृपया  कृपापूर्वक 

सगे  सृष्टिकार्यमा पापीयान्  पापी बताउनुहोस् 

नियुक्तः  नियुक्त भएको रजोगुणः  रजोगुणले 








ताक्यार्थ हे नारायण ! हे आदिपुरुष ! हे परमात्मा ! हजुरलाई नमस्कार छ, म॒ हजुर्रारा 
सुष्टिकार्यमा नियुक्त भएको ह्रु, हे प्रभु ! जसो गर्दा पापी रजोगुणले मलाई हजुरको स्मरण गर्नमा 
बाधा गर्दन त्यस्तो कुनै उपाय कृपापूर्वक बताउनुहोस् । 
बृहस्पतिरुवाच वबृहस्पतिले भन्नुभयो 
भगवांस्तस्मे भस श्रीमद्भागवतं 
यदा तु भगवांस्तस्मे श्रीमद् पुरा । 


उपदिकयाबवीद्   द   
ू ब्रह्मन् सेवस्वेनत् स्वसिद्धये ॥ २५॥ 








पदार्थ श्रीमदभागवतं  स्वसिद्धये  आप्नो इच्छा 
पुरा  पहिला श्रीमदभागवतको सिद्धिका लागि 

यदा तु  जब उपदिक्य  उपदेश दिएर एनत्  यसको 

भगवान्  भगवान् नारायणले अव्रवीत्  भन्नुभयो सेवस्व  सेवन गर्नुहोस् 

तस्मे  ती ब्रह्माजीलाई बह्यन्  हे ब्रह्माजी 


ताक्यार्थ पहिला भगवान् नारायणले ती ब्रह्माजीलाई श्रीमद्भागवतको उपदेश दिएर 
भन्नुभयो हे ब्रह्माजी आफ्नो इच्छा सिदधिका लागि यसको सेवन गर्नुहोस् । 


ब्रह्मा तु परमप्रीतस्तेन कृष्णाप्तयेऽनिरम् । 
सप्तावरणभङ्गाय सप्ताहं समवतंयत् ॥ २६॥ 


पदढार्थ ब्रह्मा तु  ब्रह्मा चाहं आवरण भङ्ग गर्नका लागि 
तेन  त्यसकारण कृष्णाप्तये  श्रीकृष्ण प्राप्तिका अनिराम्  लगातार 
परमप्रीतः  अत्यन्त ॒खुसीलागि सप्ताहं  सात दिनसम्म 
भएका सप्तावरणभङ्गाय  सातसमवतंयत्  बिताउनुभयो 








वाक्यार्थ त्यसकारण अत्यन्त खुसी भएका ब्रह्माजीले चाहं श्रीकृष्ण प्राप्तका लागि सात 
आवरण पृथ्वी, जल, तेज, वायु, आकाश, मन र अहङ्कार भङ्ग गर्नका लागि लगातार सात 
दिनसम्म बिताउनुभयो । 


श्रीभागवतसप्ताहसेवनाप्तमनोरथः। 
सृष्टिं वितनुते नित्यं ससप्ताहः पुनः पुनः ॥ २७॥ 


रालानन्द्री टीका 


६२९६६ 


अध्याय ३ 


स्कन्दपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य 


पदार्थ 
श्रीभागवतसप्ताहसेवनाप्त 
मनोरथः  श्रीमदभागवत 


सप्ताहको सेवन गर्नलि मनोरथ 


पूर्ण भएका ब्रह्माजीले 

पुनः पुनः  बारम्बार 

ससप्ताहः सप्ताहविधिका 
साथ 





नित्यं  सर्धं 
सृष्टिं  सृष्टि 
वितनुते  फैलाउनुहुन्छ 





गर्नृहुन्छ 


ताक्यार्थ श्रीमदभागवत सप्ताहको सेवन गर्नाले मनोरथ पूर्णं भएका ब्रह्माजीले बारम्बार 
सप्ताहविधिका साथ सर्धं सुष्टि विस्तार गर्नहुन्छ। 


विष्णुरप्यथंयामास पुमांसं स्वाथसिद्धये । 
प्रजानां पालने पुंसा यदनेनापि कल्पितः ॥ २८ ॥ 


पदार्थ 
विष्णुः अपि  भगवान् विष्णुले 
पनि 

 . भ 
स्वाथसिद्धये  


आफ्नो अभीष्ट 


पुमांसं  परमपुरुष परमात्माको 
अथंयामास  प्रार्थना गर्नुभयो 
यत्  किनभने भगवान् विष्णु 
अनेन  उनै 





सिदधिका लागि 


पुंसा  परमपुरुष परमात्माद्रार 


ने 
प्रजानां  प्रजाहरूको 

पालने अपि  पालनका लागि 
कल्पितः  नियुक्त गरिनुभएको 





थियो 


ताक्यार्थ भगवान् विष्णुले पनि आफ्नो अभीष्ट सिद्धिका लागि परमपुरुष परमात्माको प्रार्थना 
गर्नुभयो किनभने भगवान् विष्णुलाई परमपुरुष परमात्माले नै प्रजाहरूको पालनका लागि नियुक्त 


गर्नुभएको धियो । 


विष्णुरुवाच भगवान् विष्णुले भन्नुभयो 
प्रजानां पालनं देव करिष्यामि यथोचितम् । 
प्रवृत्त्या च निवृत्त्या च कम॑ज्ञानप्रयोजनात् ॥ २९॥ 


पदढार्थ 
देव  हे भगवान् 
कमम॑ज्ञानप्रयोजनात्  कर्मर 


प्रवृत्त्या च  प्रवृत्तिद्रारा र 
निवृत्त्या च  निवृत्तिद्रारा पनि 
यथोचितम् यथोचित 





ज्ञानको उहेश्यले 


किसिमले 





प्रजानां  प्रजाहरूको 
पाटनं  पालन 
करिष्यामि  गर्नु 


ताक्यार्थ हे भगवान् ! कर्म र ज्ञानको उदेश्यले प्रवृत्ति र निवृत्ति मार्गद्रारा यथोचित किसिमले 


प्रजाहरूको पालन गर्नु । 


यदा यदेव कालेन धममग्लानिभविष्यति । 


  . ३ 


धर्म संस्थापयिष्यामि ह्यवतारेस्तदा तदा ॥ ३० ॥ 


पदार्थ 
यदा यदा  जबजब 
कारेन  कालक्रमले 


घम॑ग्छानिः  धर्मको हानि 
भविष्यति  हनेछ 
तदा तदा  तबतब 


एव हि  नै 
अवतरेः  अवतारहरूद्रारा 
घमं  धर्मको 


रालानन्द्री टीका 


६२६७ 


स्कन्दपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याये 


संस्थापयिष्यामि  स्थापना गर्न 
ताक्यार्थ जबजब कालक्रमले गर्दा धर्मको हानि हुनेछ तबतब म॒ अवतारहरू ग्रहण गरेर 
धर्मको स्थापना गर्नु । 


क् 


भोगा्थिभ्यस्तु यज्ञादिफलरं दास्यामि निर्चितम् । 
मोक्ष्याथिभ्यो विरक्तेभ्यो मुक्ति पञ्चविधां तथा ॥ ३१९ ॥ 





पदार्थ फल विरक्तेभ्यः  विरक्त 

भोगाधथिभ्यः तु  भोगनिर्वितम्  निश्चित रूपले मोक्ष्याथिभ्यः  मोक्षार्थाहरूलाई 
चाहनेहरूका लागि दास्यामि  दिने पञ्चविधां  पांच किसिमको 
यज्ञादिफलं  यज्ञ आदि कर्मकोतथा  त्यरै गरी मुक्तिं  मुक्ति दिनेषु 





ताक्यार्थ म भोग चाहनेहरूका लागि यज्ञ आदि कर्मको फल र विरक्त मोक्षार्थीहरूलाई पाँच 
किसिमको मुक्ति सालोक्य, सार्ष्ठि, सामीप्य, कैवल्य र सायुज्य एकत्व दिने । 


येऽपि मोक्षं न वाञ्छन्ति तान् कथं पालयाम्यहम् । 
आत्मानं च भियं चापि पाख्यामि कथं वद् ॥ ३२॥ 








पदार्थ अहम्  म कथं  कसरी 

येजो कथं  कसरी पाठयामि  पालन गसं 

मोक्षं अपि  मोक्ष पनि पाठयामि  पालन गसं वद्  भन्नुहोस् 
न वाञ्छन्ति  चार्हेदेनन् आत्मानं च  आपफूलाई र 

तान्  तिनीहरूलाई श्रियं च अपि  लक्ष्मीलाई पनि 


वाक्यार्थ जो मोक्ष पनि चा्हेदेनन् तिनीहरूलाई म कसरी पालन गरू, आपफूलाई र लक्ष्मीलाई 
पनि म कसरी पालन गरू भन्नुहोस् । 


तस्मा अपि पुमानाद्यः श्रीभागवतमादिशत्। 
उवाच च पटस्वेनत् तव सर्वांसिद्धये ॥ ३३॥ 


पदर्थ श्रीभागवतम्  श्रीमदभागवतको लागि 

तस्मे अपि  ती भगवान्आदिशत्  उपदेश गर्बृभयो एनत्  यो 
विष्णुलाई पनि उवाच च  र भन्नुभयो पनि पठस्व  पदनुहोस् 
आद्यः पुमान्  आदिपुरुषतव  तपाईको 

भगवान्ले सवाथसिद्धये  सर्वार्थसिद्धिका 








ताक्यार्थ ती भगवान् विष्णुलाई पनि आदिपुरुष भगवान्ले श्रीमदभागवतको उपदेश गर्नुभयो र 
भन्नुभयो कि तपाई आप्नो सर्वार्थसिदधिका लागि यो पद्नुहोस् । 


ततो विष्णुः प्रसन्नात्मा परमाथंकपालने । 
रामानन्ढी लीक 


६९६८ 


स्कन्दपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याये 


समर्थो ऽभूच्छ्रिया मासि मासि भागवतं स्मरन् ॥ ३४॥ 








पदार्थ श्रिया  लक्ष्मीका साथ परमार्थकपालने  संसारको 
ततः  त्यसपछि मासि मासि  प्रत्येक महिनामा पालनमा 

प्रसन्नात्मा  प्रसन्न हुनुभएका भागवतं  भागवतको समथंः  समर्थ 

विष्णुः  विष्णु स्मरन्  स्मरण गर्द अभूत्  हनुभयो 


ताव्यार्थ त्यसपछि प्रसनन हुनुभएका विष्णु लक्ष्मीका साथ प्रत्येक महिनामा भागवतको स्मरण 
गर्दै संसारको पालनमा समर्थ हूनुभयो । 


यदा विष्णुः स्वयं वक्ता लक्ष्मीरच श्रवणे रता । 
तदा भागवतश्रावो मासेनैव पुनः पुनः ॥ ३५॥ 








पढार्थ लक्ष्मीः च  लक्ष्मी चाहं गर्ते काम 

यदा  जब श्रवणे  श्रवण गर्नमा पुनः पुनः  बारम्बार 

विष्णुः  भगवान् विष्णु रता  लाग्नुहुन्छ मासेन एव  एक महिनामा 
स्वयं वक्ता  आफैं वक्तातदा  त्यस वेला सम्पन्न हुन्छ 

बन्नुहुन्छ भागवतश्रावः  भागवतश्रवण 


ताक्यार्थ जब भगवान् विष्णु आफ वक्ता बन्नुहुन्छ, लक्ष्मी चाहं श्रवण गर्नमा लाग्नुहुन्छ, त्यस 
वेला भागवतश्रवण गर्न काम बारम्बार एक महिनामा सम्पन्न हुन्छ । 


यदा लक्ष्मीः स्वयं वक्वरी विष्णुरच श्रवणे रतः। 
मास्यं रसास्वाद्स्तदातीव सुशोभते ॥ ३६॥ 








पदार्थ विष्णुः च  विष्णु चाहं गर्ने काम 

यदा  जब श्रवणे रतः  श्रवण गर्नमासद्वयं  दुई महिनासम्म 
लक्ष्मीः  लक्ष्मी लागनुहुन्छ चल्छ, त्यस समयमा कथा 
स्वयं वक्त्री  आपै वक्तातदा  त्यस वेला अतीव  अत्यन्त 

बन्नुहन्छ रसास्वादः  रसको आस्वादनसुखोभते  रुचिकर हुन्छ 


ताक्यार्थ जब लक्ष्मी आपै वक्ता बन्नुहन्छ र विष्णु चाह श्रवण गर्न लाग्नुहुन्छ त्यस वेला 
रसको आस्वादन गर्ने काम दुई महिनासम्म चल्छ, त्यस समयमा कथा अत्यन्ते रुचिकर हृन्छ । 


भ     श्ष्मीनिरिचन्तमानसा  . 
अधिकारे स्थितो विष्णुलक्ष्मीनिरिचन  
तेन भागवतास्वादस्तस्या भूरि प्रकाशते ॥ ३७ ॥ 


पढार्थ अधिकारे  पालन गर्ने कार्यकोस्थितः  रहनुभएको छ 
विष्णुः  विष्णु अधिकारमा लक्ष्मीः  लक्ष्मीजी 


रालानन्द्री टीका 


६२६९ 


स्कन्दपुराणस्य श्रीमद््भागवतमाहात्म्य अध्याय ३ 
निरिचिन्तमानसा  निश्चिन्त मनतिन  त्यसकारण रसास्वादन 

भएकी कार्यव्यस्तताबाट मुक्त तस्याः  उहाँ वक्ता हदाको भूरि  धेरै 

हनुहन्छ भागवतास्वादः  भागवतको प्रकारते  प्रकाशित हुन्छ 


ताक्यार्थ विष्णु पालन गर्ने कार्यको अधिकारमा रहनुभएको छ, लक्ष्मीजी निश्चिन्त मन भएकी 
कार्यव्यस्तताबाट मुक्त हुनुहन्छ त्यसकारण लक्ष्मी वक्ता हंदाको समयमा भागवतको रसास्वादन 
धेरे विस्तारमा प्रकाशित हुन्छ । 


अथ रुद्रोऽपि तं देवं संहाराधिकृतः पुरा । 
पुमांसं प्राथंयामास स्वसामथ्यैविवृद्धये ॥ २८ ॥ 








पदार्थ कार्यमा नियुक्त भएका तं  उहाँ 

अथ  त्यसपच्छि रुद्रः अपि  रुद्रले पनि पुमांसं देवं  परमपुरुष भगवान् 
पुरा  पहिले स्वसामथ्यविवृद्धये  आपनोनारायणको 

संहाराधिकृतः  संहार गर्नसामर्थ्यको वृद्धिका लागि प्राथंयामास  प्रार्थना गर्नुभयो 


ताक्यार्थ त्यसपछि पहिले संहार गर्ने कार्यमा नियुक्त भएका रुद्रले पनि आफ्नो सामर्थ्यको 
वृद्धिका लागि परमपुरुष भगवान् नारायणको प्रार्थना गर्नुभयो । 

रुद्र उवाच रुद्रले भन्नुभयो 

  र,    न्द ५ ् तथा 

ननत्य नामात्तक चव सहर व्राकृत तया । 

्  प प 

रक्तया मम वद्यन्तं दवदव मम पभा ॥ ३९॥ 

आत्यन्तिके तु संहारे मम शक्तिनं विद्यते । 

महद् खं ममेतत् तु तेन त्वां प्रार्थयाम्यहम् ॥ ४०॥ 








पदार्थ संहारे  संहारमा न विद्यते  छैन 

मम  मेरा च एव  पनि एतत् तु  यो चाहं 

प्रभो  हे प्रभु मम  मेरा मम  मेरो 

देवदेव  हे देवताका पनिंशक्तयः  शक्तिहरू महटुःखं  ठलो दुःख हो 
देवता विद्यन्ते  छन् तेन  त्यसकारण 

नित्ये  नित्य आत्यन्तिके  आत्यन्तिकं अहम्  म 

नेमित्तिके  नैमित्तिक संहारे तु  संहारमा चाहं त्वां  तपाईलाई 

तथा  र मम  मेरो प्राथयामि  प्रार्थना गर्द 
प्राकृते  प्राकृत शाक्तिः  शक्ति 


ताक्यार्थ हे मेरा प्रभु! हि देवताका पनि देवता ! नित्य, नैमित्तिक र प्राकृत संहारमा पनि मेरा 
शक्तिहरू छन् तर आत्यन्तिक संहारमा चाह मेरो शक्ति छैन, यो चाह मेरो ठलो दुःखको विषय 


रालानन्द्री टीका 


६२७० 
स्कन्दपुराणस्य श्रीमद््भागवतमाहात्म्य अध्याय 
हो, त्यसकारण म तपारईलाई प्रार्थना गर्द । 

बृहस्पतिरुवाच बृहस्पतिले भन्नुभयो 


श्रीमद्भागवतं तस्मा अपि नारायणो ददो । 
स तु संसेवनादस्य जिग्ये चापि तमोगुणम् ॥ ५१॥ 








पदार्थ ददो  दिनुभयो तमोगुणम्  तमोगुणलाई 
नारायणः  नारायणले सः तु  उहाँ रुद्रले च अपि  पनि 

तस्मै अपि  ती रुद्रलाई पनि अस्य  यसको जिग्ये  जित्नुभयो 
श्रीमद्भागवतं  श्रीमद्भागवत संसेवनात्  सेवनबाट 


वाव्यार्थ नारायणले रुद्रलाई पनि श्रीमदभागवत दिनुभयो, रुद्रले यसको सेवनबाट तमोगुणलाई 
पनि जित्नुभयो । 


कथा भागवती तेन सेविता वष॑मात्रतः। 
लये त्वात्यन्तिके तेनावाप राक्ति सदारिवः ॥ ४२॥ 


पढार्थ वष॑मात्रतः  एक वर्ष लगाएर आत्यन्तिके ख्ये  आत्यन्तिक 
तेनतु वी रुदरदारा चाहं सेविता  सेवन गरियो लय गर्ने कार्यमा 

भागवती कथा  भागवतकोतेन  त्यसकारण शाक्तिं  शक्ति 

कथा सदाहिवः  सदाशिव रुद्रले अवाप  प्राप्त गर्नुभयो 








ताक्यार्थ रुद्रले चाह एक वर्ष लगाएर भागवतको कथासेवन गर्नुभयो। त्यसकारण उहाँ 
सदाशिव रुद्रले आत्यन्तिक लय गर्ने कार्यमा शक्ति प्राप्त गर्नुभयो । 
उद्धव उवाच उद्धवले भने 


श्रीभागवतमाहात्म्य इमामाख्यायिकां गुरोः। 
श्रुत्वा भागवतं रब्ध्वा मुमुदे ऽहं प्रणम्य तम् ॥ ५२॥ 








पदार्थ आख्यायिकां  कथा तम्  उहां लाई 
श्रीभागवतमाहात्म्ये  गुरोः  गुरु बृहस्पतिबाट प्रणम्य  प्रणाम गरेर 
श्रीमद्भागवतमाहात्म्यका श्रुत्वा  सुनेर अहं  म 

विषयमा रहेको भागवतं  भागवत मुमुदे  प्रसन्न भण 
इमाम्  यो रल्ध्वा  प्राप्त गरेर 


ताक्यार्थ श्रीमदभागवतमाहात्म्यका विषयमा रहेको यो कथा मैले गुरु बृहस्पतिबाट सूनं । 
भागवत प्राप्त गरेपछछि उहाँ लाई प्रणाम गरेर म प्रसन्न भरणं । 


रालानन्द्री टीका 


६२७१ 


स्कन्दपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याये 


ततस्तु वेष्णवीं रीतिं गृहीत्वा मासमात्रतः । 
श्रीमदुभागवतास्वादो मया सम्यङ्निषेवितः ॥ ४४॥ 


पदढार्थ गहीत्वा  अवलम्बन गरेर श्रीमद्भागवतको आस्वादन 
ततः तु  त्यसपचि चाहं मया  मद्रारा सम्यक्  राम्री 

वेष्णवीं रीतिं  श्रीविष्णुकोमासमात्रतः  एक महिनामा नै निषेवितः  गरियो 
तरिका श्रीमदुभागवतास्वादः  








ताक्यार्थ त्यसपछि चाहं भागवतको आस्वादनका लागि भगवान् विष्णुले स्वीकार गरेको 
तरिका अवलम्बन गरेर मैले एक महिनामा नै श्रीमद्भागवतको आस्वादन राम्ररी गरं 


तावतेव बभूवाहं कृष्णस्य दयितः सखा । 
कृष्णेनाथ नियुक्तोऽहं वरजे स्वप्रेयसीगणे ॥ ४५॥ 


पदार्थ बभूव  भणं श्रीकृष्णका प्रयसीहरूको 
तावता एव  त्यही कारणले अथ  यसपचछ्ि समूहमा 

अहं  म कृष्णेन  श्रीकृष्णद्रारा श्रीकृष्णको सन्देश लैजान 
कृष्णस्य  श्रीकृष्णको अहं  म नियुक्तः  नियुक्त भरणं 

द्यितः  प्यारो व्रजे  व्रजमा 

सखा  साथी स्वप्रेयसीगणे  








ताक्यार्थ त्यही कारणले म श्रीकृष्णको प्यारो साथी भरणं यसपचछछि श्रीकृष्णद्रारा म व्रजमा 
उहाँका प्रेयसीहरूको समूहमा उहाँको सन्देश लिएर जाने कार्यमा नियुक्त गरष । 


विरहात्तांसु गोपीषु स्वयं नित्यविहारिणा । 
श्रीभागवतसन्देशो मन्मुखेन प्रयोजितः ॥ ४६॥ 


पढार्थ स्वयं नित्यविहारिणा  आफ श्रीभागवतसन्देशः  
गोपीषु  गोपिनीहरू नित्य विहार गर्नुहुने भगवान्श्रीमदभागवतको सन्देश 
विरहात्तांसु  श्रीकृष्णविरहले श्रीकृष्णद्रारा प्रयोजितः   पठादइयो 
पीडित भएको वेलामा मन्मुखेन  मेरो माध्यमले 








ताक्यार्थ गोपिनीहरू श्रीकृष्णविरहले पीडित भएको वेलामा उनीहरूसंग आर्फै नित्य विहार 
गर्नृहुने भए तापनि उहांँले मेरो माध्यमले गोपिनीहरूलाई श्रीमदभागवतको सन्देश पठाउनुभयो । 


तं यथामति लब्ध्वा ता आसन् विरहवजिंताः। 
नाज्ञासिषं रहस्यं तच्चमत्कारस्तु खोकिंतः॥ ५७ ॥ 
पदार्थ तं  त्यो सन्देशलाई यथामति  आपनो बुद्धि 
रानालन्दरी टीका 


६२९७२ 


स्कन्दपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याये 


अनुसार आसन्  भएका धिए चमत्कारः तु  चमत्कार चाह 
रब्ध्वा  प्राप्त गरेर तत् रहस्यं  त्यो रहस्यलाई लोकितः  देखियो 
ताः  ती गोपिनीहरू न॒ अज्ञासिषं  मैले बुरुन 

विरहवनिंताः  विरहले रहित सकि 








ताक्यार्थ त्यो सन्देशलाई आफ्नो बुद्धि अनुसार प्राप्त गरेर ती गोपिनीहरू विरहले रहित भएका 
थिए, त्यो रहस्यलाई मेले बुम्न सकिनंँ तर चमत्कार चाहं देखें । 


भ, प्राथ्यं  थ ् १ 
स्ववास व्राय्य कृष्ण च ब्रह्मादय गतघु म । 
श्रीमदुभागवते कृष्णस्तद्रहस्य स्वय द्द ॥ ८८ ॥ 


ब्रह्यादेषु  ब्रह्मा आदि देवता तद्रहस्यं च  त्यो रहस्य पनि 
गतेषु  गएपचछि मे  मलाई 


पदार्थ 
कृष्णं  श्रीकृष्णसंग 








स्वर्वासं  दिव्य धाममा बस्न कृष्णः स्वयं  श्रीकृष्ण आफैले ददो  दिनुभयो बताइदिनुभयो 
जान श्रीमद्भागवते  

प्राथ्यं  प्रार्थना गरेर श्रीमदभागवतमा जुन रहस्य छ 

ताक्यार्थ श्रीकृष्णसंग दिव्य धाममा बस्न जान प्रार्थना गरेर ब्रह्मा आदि देवता गएपच्ि श्रीकृष्ण 


आरफैले श्रीमद्भागवतमा रहेको रहस्य मलाई बताइदिनुभयो । 
पुरतोऽश्वत्थमूलस्य चकार मयि तद् दुढम्। 
न   
तेनात्र वरजवल्टीषु वसामि बदरीं गतः ॥ ४९॥ 


पढार्थ मयि  ममा अत्र  यहाँ चाहं म 
अदवत्थमूलस्य  पिपलकोदुढम्  दृढ व्रजवल्लीषु  त्रजका 
रुखको चकार  गरिदिनुभयो लहराहरूको रूपमा 

पुरतः  अगाडि तेन  त्यसैले वसामि  बसिरहेको छु 

तद्  त्यो रहस्योदघारितबद्रीं  बदरी आश्रममा 

ज्ञानलाई गतः  गँ 








वाक्यार्थ पिपलको रुखको अगाडि त्यो रहस्योद्घाटित ज्ञानलाई श्रीकृष्णले ममा दृढ 
ररिदिनुभयो, म त्यसैले बदरी आश्रममा गणं यहाँ व्रजमा चाह म लहराहरूको रूपमा बसिरहेको 
छु । 

तस्मान्नारदकुण्डेऽत्र तिष्ठामि स्वेच्छया सदा । 

कृष्णप्रकाशो भक्तानां श्रीमदुभागवताद् भवेत् ॥ ५०॥ 


पदार्थ 


तस्मात्  त्यसकारण 


श्रीमदुभागवतात् 
श्रीमद्भागवतबाट 


 भक्तानां  भक्तहटरूका लागि 


कृष्णप्रकाराः  श्रीकृष्णप्रकाश 


रालानन्द्री टीका 


६२७३ 
स्कन्दपुराणस्थ श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय ३ 


भवेत्  होस् भन्ने उदेश्यले नारदकुण्डे  नारदकुण्डमा सदा  सँ 

अत्र  यहाँ स्वेच्छया  आपफनै इच्छाले तिष्ठामि  निवास गर्द 
वाव्यार्थ त्यसकारण श्रीमद्भागवतबाट भक्तहरूका लागि श्रीकृष्णप्रकाश होस् भन्ने उदेश्यले म 
यहां नारदकुण्डमा आपने इच्छाले सर्धँ निवास गर्दद्ु । 


भ   कायर्थं श्रीमद्भागवतं 
तदेषामपि कायार्थ श्रीम त्वहम् । 
प्रवक्ष्यामि सहायो ऽत्र त्वयेवानुष्ठितो भवेत् ॥ ५९॥ 








पदार्थ अहम् तु  म चाहं उत्र एव  यहीं नै 

तत्  त्यसकारण श्रीमद्भागवतं  सहायः  सहायता 

एषाम्  यिनीहरूको श्रीमदभागवतको अनुष्ठितः भवेत्  गरियोस् 
कायार्थ अपि  कामको लागिप्रवक्ष्यामि  प्रवचन गर्नु 

पनि त्वया  तपाई परीकषितुदरारा 


ताक्यार्थ त्यसकारण यिनीहरूको कामको लागि पनि म चाहं श्रीमद्भागवतको प्रवचन गर्नु 
तपाई परीक्षित्ले चाह यहीं नै बसी सहायता गरिदिनुहोस् । 
सूत उवाच सूतजीले भन्नुभयो 
विष्णुरातस्तु श्रुत्वा तदुद्धवं प्रणतोऽब्रवीत् । 
पदार्थ श्रुत्वा  सुनेर अनवीत्  भन्नुभयो 
विष्णुरातः तु  परीकषितले चार्हि।उद्धवं  उद्धवलाई 
तत्  उद्धवले भनेको त्यो कुरा प्रणतः  प्रणाम गरेर 
ताक्यार्थ उद्धवले भनेको कुरा सुनेर राजा परीक्षित्ले उहाँ लाई नमस्कार गरेर भन्नुभयो । 
परीक्षिदुवाच परीक्षिते भन्नुभयो 
हरिदास त्वया कायं श्रीभागवतकीतंनम् ॥ ५२॥ 
आज्ञाप्योऽहं यथा कायः सहायोऽत्र मया तथा । 


पदढार्थ श्रीमद्भागवतकथाको कीर्तन सहायः  सहायता 
हरिदास  हे श्रीहरिका सेवककायं  गरियोस् कायंः  गरिनुपर्दछ 
उद्धव अत्र  यस कार्यमा तथा  त्यस किसिमले 
त्वया  तपाईदारा मया  मद्रारा अहं  म 
श्रीभागवतकीतंनम्  यथा  जसरी आज्ञाप्यः  आदिष्ट होऊ 








ताक्यार्थ हे हरिदास उद्धव ! तपार्ईले श्रीमद्भागवतको कीर्तन गर्नुहोस् । यस कार्यमा मैले जुन 
प्रकारको सहयोग गर्नुपरछ त्यस प्रकारको सहयोगका लागि मलाई आदेश दिनुहोस् । 


रालानन्द्री टीका 


६२७४ 


स्कन्दपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य 


सूत उवाच सूतजीले भन्नुभयो 
श्रुत्वेतदुद्धवो वाक्यमुवाच प्रीतमानसः ॥ ५३॥ 


पदार्थ प्रीतमानसः  प्रसनन हुनुभएका उवाच  भने 
एतत्  यो कुरा उद्धवः  उद्धरवले 
श्रुत्वा  सुनेर वाक्यम्  यस्तो वाक्य 


ताक्यार्थ राजा परीकषित्को यस्तो कुरा सुनेर प्रसनन हुनुभएका उद्धवले उहाँलाई भने । 
उद्धव उवाच उद्धवले भने 
श्रीकृष्णेन परित्यक्ते भूतठे बलवान् कलिः। 
करिष्यति परं विघ्नं सत्कार्ये समुपस्थिते ॥ ५४ ॥ 


पदार्थ सत्कार्ये  सत्कार्य कलिः  कलिले 
श्रीकृष्णेन  श्रीकृष्णद्रारा समुपस्थिते  गर्न लागिएकोपरं  ज्यादै ठुलो 
भूतले  पृथिवी वेलामा विघ्नं  विघ्न 
परित्यक्तं  परित्याग गरिएपछ्छि बलवान्  बलवान् करिष्यति  








अध्याय ३ 


गर्न 


ताक्यार्थ श्रीकृष्णले पृथिवीको परित्याग गरेपछि सत्कार्य गर्न लागिएको वेलामा बलवान् 


कलिले ज्यादै ठुलो विघ्न गर्ने । 
तस्माद् दिग्विजयं याहि कलिनियरहमाचर । 
अहं तु मासमात्रेण वैष्णवी रीतिमास्थितः ॥ ५५॥ 
श्रीमदुभागवतास्वादं प्रचायं त्वत्सहायतः। 
एतान् सम्प्रापयिष्यामि नित्यधाम्नि मधुद्धिषः ॥ ५६॥ 


पदढार्थ तु म चाहं श्रीमद्भागवतको स्वादको 
तस्मात्  त्यसकारण हेत्वत्सहायतः  तपाईको प्रचायं  प्रचार गरेर 

परीभित् सहयोगले एतान्  यिनीहरूलाई 

दिग्विजयं  दिग्विजियका लागि मासमात्रेण  एक महिनासम्म मधुद्विषः  मधुसूदन भगवान्को 
याहि  जानुहोस् वेष्णवीं  वैष्णवी नित्यधाम्नि  नित्य धाम 
कलिनिग्रहम्  कलिलाईरीतिम्  रीतिमा गोलोकमा 

नियन्त्रित आस्थितः  रहर सम्प्रापयिष्यामि  पुययाउनेष्ु 
आचर  गर्नुहोस् श्रीमदुभागवतास्वादं  








ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! त्यसकारण तपाई दिग्वजियका लागि जानुहोस् र कलिलाई नियन्त्रित 
गर्नुहोस्, म चाहं तपाईको सहयोगले एक महिनासम्म वेष्णवी रीतिमा रहेर श्रीमदभागवतको 


स्वादको प्रचार गरेर यी श्रोताहरूलाई मधुसूदन भगवान्को नित्य धाम गोलोकमा पुययाउनेद्ु । 


रालानन्द्री टीका 


६२७१५ 
स्कन्दपुराणस्य श्रीमद््भागवतमाहात्म्य अध्याय ३ 
सूत उवाच सूतजीले भन्नुभयो 


श्रुत्वेवं तद्वचो राजा मुदितशिचिन्तयातुरः । 
तदा विज्ञापयामास स्वाभिप्रायं तसुद्धवम् ॥ ५७ ॥ 








पदार्थ मुदितः  प्रसन्न हुनुभयो अनि स्वाभिप्रायं  आफूलाई लागेको 
एवं  यसरी तदा  त्यस वेला कुरा 

तद्वचः  उहाँको कुरा चिन्तया  चिन्ताले तम्  वी 

श्रुत्वा  सुनेर आतुरः  व्याकुल ह॒नुभएकाउद्धवम्  उद्धवलाई 

राजा  राजा परीक्षित् उहाँले विज्ञापयामास  बताउनुभयो 


ताक्यार्थ उद्धवको कुरा सुनेर मलाई कलिमाथि विजय प्राप्त गर्ने अवसर मिल्यो भन्ने सोचेर 
राजा परीक्षित् प्रसन्न हूनुभयो तर कलियुगको निग्रह गर्न जोँदा भागवतको कथा द्ुटने भयो भन्ने 
सोचेर उहाँ चिन्तित पनि हुनुभयो । त्यसपछि राजा परीक्षित्ले उद्धवलाई आफ्नो अभिप्राय यस 
प्रकार बताउनुभयो । 


परीक्षिदुवाच परीक्षित्ले भन्नुभयो 

कलि तु निग्रदीष्यामि तात ते वचसि स्थितः। 
श्रीभागवतसम्प्राप्तिः कथं मम भविष्यति ॥ ५८ ॥ 
अहं तु समनुग्राह्यस्तव पादतठे भ्रितः। 





पढार्थ निग्रहीष्यामि  नियन्त्रित गर्नहु तव  तपाईको 

तात  हे मान्य उद्धव तर पादतङे  चरणको 

ते  तपार्ईको मम  मलाई श्रितः  शरणमा परेको 

वचसि  वचनमा श्रीभागवतसम्प्राप्तिः अहं तु  म चाहं 

स्थितः  रहेर श्रीमद्भागवतको प्राप्ति समनुग्राह्यः  अनुग्रहयोग्य दु 
कलिं  कलिलाई कथं  कसरी 

तु  चाहं भविष्यति  होला 





ताव्यार्थ हे उद्धव ! म तपाईको आज्ञाले कलियुगलाई आफ्नो वशमा गर्न तर॒ कलियुगलाई 
वशमा गर्न जाँदा यता मेरो भागवतको कथा द्ुटने भयो । अतः मलाई भागवतको प्राप्ति कसरी 
हुन्छ भन्ने कुरा बताददिनुहोस् । म यहँको चरणको शरणमा परेको द्रु, त्यस कारण ममाथि अनुग्रह 
गर्नुहोस् । 

सूत उवाच सूतजीले भन्नुभयो 

श्रुत्वेतद् वचनं भूयोऽप्युद्धवस्तमुवाच ह ॥ ५९॥ 
पदार्थ एतत्  यो वचनं  कुरा 


रालानन्द्री टीका 


६२९७६ 


स्कन्दपुराणस्य श्रीमद््भागवतमाहात्म्य अध्याय 
श्रुत्वा  सुनेर भूयः अपि  फेरि पनि उवाच ह  भने 
उद्धवः  उद्धवले तम्  ती राजा परीभ्षितलाई 


ताक्यार्थ यस प्रकार राजा परीभ्षित्को कुरा सुनेर उद्धवले फेरि राजा परीक्षित्ूलाई भने। 
उद्धव उवाच उद्धवले भने 


राजंरिचन्ता तु ते कापि नैव कायां कथञ्चन । 
तवेव भगवच्छास्त्र यतो मुख्याधिकारिता ॥ ६० ॥ 


पढार्थ ते  तपा्ईयारा तव एव  तपाईको नै 

राजन्  हे राजा परीक्षित् न एव कायां  नगरियोस् मुख्याधिकारिता  मुख्य 
कथञ्चन  कुनै किसिमले यतः  किनभने अधिकार छ 
का अपि  कुनै पनि भगवच्छस््रे  भागवत 

चिन्ता तु  चिन्ता चाहं शास्त्रमा 








ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! तपाई कुनै पनि चिन्ता नगगर्नुहोस्, किनभने भागवत शास्त्रमा 
तपाईको नै मुख्य अधिकार छ। 


एतावत्कारपयंन्तं प्रायो भागवतश्रुतेः। 
वातांमपि न जानन्ति मनुष्याः कमंतत्पराः ॥ ६१॥ 


पदढार्थ अहिलेसम्म पनि प्रायः  प्रायः 
कमंतत्पराः  कर्ममा लागेका भागवतश्ुतेः  भागवतान जानन्ति  जान्दैनन् 
मनुष्याः  मानिसहरू श्रवणको 

एतावत्काल्पयंन्तं अपि  वाताम्  कुरा 








वाक्यार्थ कर्ममा लागेका मानिसहरू अहिलेसम्म पनि भागवत श्रवणको कुरा प्रायः जान्दैनन् । 
त्वत्प्रसादेन बहवो मनुष्या भारताजिरे । 
श्रीमद्भागवतप्रप्तो सुखं प्राप्स्यन्ति शारवतम् ॥ ६२॥ 


पढार्थ भारताजिरे  भारतवर्षमा सुखं  सुख 
त्वत्प्रसादेन  तपाईको कृपाले श्रीमदुभागवतप्राप्तो  प्राप्स्यन्ति  पाउनेछन् 
बहवः  धेर श्रीमद्भागवतलाई प्राप्त गरेर 

मनुष्याः  मानिसहरूले शार्वतम्  शाश्वत 








वाक्यार्थ तपाईको कृपाले धरे मानिसहरूले भारतवर्षमा श्रीमदभागवतलाई प्राप्त गरेर शाश्वत 
सुख पाउनेछन् 


नन्दनन्दनरूपस्तु श्रीश्युको भगवानृषिः । 


रालानन्द्री टीका 


६२७७ 


स्कन्दपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याये 


श्रीमदभागवतं तुभ्यं भ्रावयिष्यत्यसंरायम् ॥ ६२॥ 


पदार्थ भगवान् श्रीज्ुकः तु  भगवान् असंशयम्  निश्चय नै 
नन्दनन्दनरूपः  नन्दपुत्रश्रीशुकदेवले चाहं श्रावयिष्यति  सुनाउनुहनेछ 
श्रीकृष्णको स्वरूप भएका तुभ्यं  तपार्ईलाई 

ऋषिः  ऋषि श्रीमदुभागवतं  श्रीमद्भागवत 








वाव्यार्थ नन्दपुत्र श्रीकृष्णको स्वरूप भएका ऋषि भगवान् श्रीशुकदेवले चाह तपारईलाई 
श्रीमद्भागवत सुनाउनुहुने । 


तेन प्राप्स्यसि राजंस्त्वं नित्यं घाम वजेरितुः। 
श्रीभागवतसञ्चारस्ततो भुवि भविष्यति ॥ ६४॥ 
तस्मात् त्वं गच्छ राजेन्द्र कलिनिग्रहमाचर । 








पदार्थ गोलोक तस्मात्  त्यसकारण 

न  राजेन्द्र  

तेन  त्यसकारण प्राप्स्यसि  प्राप्त गर्नुहुनेछछ न्द्र  हे राजा परीक्षित् 
राजन्  हे राजा ततः  त्यसपछि त्वं  तपाई 

त्वं  तपार्ईले भुवि  पृथ्वीमा गच्छ  जानुहोस् 

व्रजेशितुः  व्रजका मालिक श्रीभागवतसञ्चारः   कलिनिग्रहम्  कलिमाथि 
श्रीकृष्णको श्रीमद्भागवतको प्रचार नियन्त्रण 

नित्यं धाम  नित्य धामभविष्यति  हुनेछ आचर  गर्नुहोस् 


ताक्यार्थ त्यसकारण, हे राजा ! तपार्ईले ब्रजका मालिक श्रीकृष्णको नित्य धाम गोलोक प्राप्त 
गर्नृहुनेछ, त्यसपछि पृथ्वीम श्रीमद्भागवतको प्रचार हुनेछ, त्यसकारण हे राजा परीक्षित् तपाई 
जानुहोस् र कलिमाथि नियन्त्रण गर्नुहोस् । 


सूत उवाच सूतजीले भन्नुभयो 
इत्युक्तस्तं परिकम्य गतो राजा दिशां जये ॥ ६५॥ 


पदार्थ 
इति  यसो 


उक्तः  भनिनुभएका 
वाव्यार्थ उद्धवले यसो भनेपछि राजा परीक्षित्ले उहाँको परिक्रमा गरेर दिग्विजियका लागि 


प्रस्थान गर्नुभयो । 


राजा  राजा परीक्षित् 
तं  उहाँलाई 
परिक्रम्य  परिक्रमा गरेर 


वच्रस्तु निजराज्येशं प्रतिबाहू विधाय च । 
तत्रेव मातृभिः साकं तस्थो भागवताराया ॥ ६६ ॥ 


दिशां जये  दिग्विजियका लागि 
गतः  प्रस्थान गर्नुभयो 


रालानन्द्री टीका 


६२७८ 


स्कन्दपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य 


पदार्थ 

वज्रः तु  वज्र चाहं 

प्रतिबाहू  छोरा प्रतिबाहुलाई 
निजराज्येशं  आप्नो राज्य 
मथुराको राजा 





विधाय  बनाएर 

तत्र एव च  त्यहीं उद्धवले 
भागवत भनेको ठा्ंमा ने 
भागवताशया  भागवत श्रवण 
गर्न इच्छाले 





अध्याय 
मातृभिः साकं  आमाहरूका 
साथमा 
तस्थो  बसे 


ताक्यार्थ वज्र चाहं छोरा प्रतिबाहुलाई आफ्नो राज्य मथुराको राजा बनाएर त्यहीं उद्धवले 
भागवत भनेको ठा्द॑मा नै भागवत श्रवण गर्ने इच्छले आमाहरूका साथमा बसे । 


अथ वृन्दावने मासं गोवधंनसमीपतः। 
श्रीमदुभागवतास्वाद्स्तृद्धवेन प्रवत्तितः ॥ ६७ ॥ 


पदढार्थ 

अथ  यसपचछि 
गोवधंनसमीपतः 
नजिके 


गोवर्धनको 





वृन्दावने  वृन्दावनमा 
उद्धवेन  उद्धवद्रारा 
मासं  एक महिनासम्म 


श्रीमद्भागवत कथाको 
आस्वादन क्रम चाहं 
प्रवत्तितः  सुरु गरियो 





श्रीमदुभागवतास्वाद्  तु 


ताक्यार्थ यसपचछ्ि गोवर्धनको नजिकै वृन्दावनमा उद्धवले एक महिनासम्म चल्ने श्रीमद्भागवत 
कथाको आस्वादन गराउने कामको थालनी गरे। 


तस्मिन्नास्वादयमाने तु सच्विदानन्दरूपिणी । 
हरेटीला ४ 
प्रकाशे हरेर्टीखा सवंतः कृष्ण एव च ॥ ६८ ॥ 


पदार्थ 

तस्मिन्  त्यो भागवतकथाको 
आस्वादयमाने तु  आस्वादन 
गर्ने क्रममा 


सच्चिदानन्द्रूपिणी 
सच््चिदानन्दरूपी 
लीला  लीला 
प्रचकारो  प्रकाशित भड्रहेको 





हरेः  भगवान् श्रीहरिको 


थियो 


सवंतः  सवेतिर 
कृष्णः एव च  श्रीकृष्ण मात्र 
देखिद्रहनुभएको थियो 





ताक्यार्थ भागवतकथाको आस्वादन गर्ने क्रममा भगवान् श्रीहरिको सच््चिदानन्दरूपी लीला 
प्रकाशित भट्रहेको थियो, सबेतिर श्रीकृष्ण मात्र देखिद्रहनुभएको धियो । 


आत्मानं च तदन्तःस्थं सर्वेऽपि ददुशयस्तदा । 


वज्रस्तु दक्षिणे दुष्ट्वा कृष्णपादसरोरुहे ॥ ६९॥ 


स्वात्मानं कृष्णवेधुयान्सुक्तस्तदुभव्यशोभत । 


ताश्च तन्मातरः कृष्णे रासरात्निप्रकारिनि ॥ ७०॥ 


रालानन्द्री टीका 


स्कन्दपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य 


६२७९ 


अध्याय ३ 


चन्द्रे कलाप्रभारूपमात्मानं वीक्ष्य विस्मिताः। 


स्वप्रष्टविरहल्याधिविमुक्ताः स्वपदं ययुः ॥ ७१॥ 


पदढार्थ 

तदा  त्यस समयमा 

स्वँ अपि  सवै श्रोताहरूले 
आत्मानं  आफूलाई 


तदन्तमस्थं च  भगवानूभित्र 
रहेको 

ददुद्ुः  देखे 

वज्रः तु  वज्रले चाहं 

दक्षिणे कृष्णपादसरोरुहे  


भगवान् श्रीकृष्णको दाहिने 
चरणकमलमा 
स्वात्मानं  आपूलाई 


कृष्णवेधुर्यात्  श्रीकृष्णको 
विरहबाट 

मुक्तः  मुक्त भएर 

तद्भुवि  त्यस ठामा 
अशोभत  सुशोभित भए 
ताः ती 

तन्मातरः च  उनका आमाहरू 
पनि 


रासरात्रिप्रकारिनि  रासको 
रातमा प्रकाशित हुने 

भत चन्द्र 

कृष्णे चन्द्रौ  श्रीकृष्णरूप 
चन्द्रमामा 





दुष्ट्वा  देखेर 


आत्मानं  आफूलाई 


कलाप्रभारूपम् भगवान् 
श्रीकृष्णको कलाको प्रभाको 
रूपमा 

वीक्ष्य  देखेर 

विस्मिताः  आश्चर्यचकित भए 
स्वप्रष्ठविरहन्याधिविमुक्ताः 
आफ्ना परमप्रिय भगवान् 
श्रीकृष्णको विरहरूपी 
व्याधिबाट मूक्त भएका उनीहरू 
स्वपदं आफ्नो वास्तविक 
स्वरूप भगवत्स्वरूपमा 

ययुः  प्राप्त भए 





वाक्यार्थ त्यस समयमा सबे श्रोताहरूले आफूलाई भगवानभित्रै रहेको देखे, वज्रले चाहं 
भगवान् श्रीकृष्णको दाहिने चरणकमलमा आफूलाई देखेर श्रीकृष्णको विरहबाट मूक्त भएर त्यस 
ठाडंमा सुशोभित भए । उनका आमाहरू पनि रासको रातमा प्रकाशित हुने श्रीकृष्णरूप चन्द्रमामा 
आफूलाई कृष्णचन्द्रको कलाको प्रभाको रूपमा देखेर आश्चर्यचकित भए अनि आफ्ना परमप्रिय 
भगवान् श्रीकृष्णको विरहरूपी व्याधिबाट मूक्त भएका उनीहरू आफ्नो वास्तविक स्वरूप 


भगवत्स्वरूप,मा प्राप्त भए । 


  
यञ्न्यचतत्रत 


से नित्यलीटान्तरं 


सवं नित्यलीलान्तरं गताः 


व्यावहारिकलोकेभ्यः स्यो ऽदहांनमागताः ॥ ७२॥ 
गोवधंननिकुञ्जेषु गोषु वृन्दावनादिषु । 
   र ् मोदन्ते भ प्रमतत्परे न, 

नित्यं कृष्णेन मोदन्ते दुर्यन्ते प्रेमतत्परेः ॥ ७३॥ 


पदढार्थ 

अन्ये च  अरू 
येजो 

तत्र  त्यहाँ रहेका धिए 
ते स्वे  ती सवै 


नित्यलीलान्तरं 
भगवान्को 
सम्मिलित भए 


व्यावहारिकलोकेभ्यः 


गताः 
नित्यलीलामा 





व्यावहारिक जगतूबाट 


सद्यः  तत्काल 
अदनम् आगताः  अन्तधनि 
भए र उनीहरू 
गोवधंननिकुञ्जेषु  गोवर्धन 





पर्वतका निकुञ्जहरूमा 


रालानन्द्री टीका 


६२८० 
स्कन्दपुराणस्य श्रीमद््भागवतमाहात्म्य अध्याये 


गोषु  गारईहरूमा य  सर्वै निमग्न भएकाहरूद्रारा 
वृन्दावनादिषु  वृन्दावनमोदन्ते  प्रसन्न हन्छन् दुश्यन्ते  देखिन्छन् 
आदिमा तिनीहरू 

कृष्णेन  श्रीकृष्णका साथ प्रेमतत्परैः  श्रीकृष्णप्रेममा 
ताक्यार्थ अरू जो त्यहँ रेका थिए ती सबै भगवान्को नित्यलीलामा सम्मिलित भई 
व्यावहारिक जगत्बाट तत्काल अन्तर्धान भए र उनीहरू गोवर्धन पर्वतका निकुञ्जहरूमा, 
गाईहरूमा, वृन्दावन आदिमा श्रीकृष्णका साथ सर्धँ प्रसन्न भएर रहन लागे, तिनीहरूलाई 
श्रीकृष्णप्रेममा निमग्न भएकाहरूले मात्र देख्दछन् । 


सूत उवाच सूतजीले भन्नुभयो 
य एतां भगवत्प्राप्तिं शुणुयाच्चापि कीतयेत्। 
तस्य वे भगवत्प्ाप्ति्दुःखहानि्चव जायते ॥ ७४॥ 








पढार्थ   सुन्ला भगवत्प्राप्तिः  भगवत्प्राप्ति र 
यः  जसले कीतयेत् च अपि  कीर्तन पनिदुःखहानिः च  दुःखको नाश 
एतां  यो गर्ला पनि 

भगवत्प्राप्तिं  भगवत्प्राप्तिकोतस्य  त्यस व्यक्तिलाई जायते  हन्छ 
कथा वे  निश्चय नै 








ताक्यार्थ जसले यो भगवत्प्राप्तिको कथा सुन्द र कीर्तन गर्दछ, त्यस व्यक्तिलाई भगवान्को 
प्राप्ति ह॒न्छ र उसको दुःखको नाश पनि हृन्छ। 

 ।।५ । ॥   ५८८.४ 
॥।ऽ    . . 


रालानन्द्री टीका 


६९८१ 


स्कन्दपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय 


 ९  व  
श्रीमद्भागवतका श्रोताहरू र उनीहरूले प्राप्त गर्ने गति 
ऋषय ऊचुः ऋषिहरूले भन्नुभयो 
साधु सूत चिरं जीव चिरमेवं प्रशाधि नः। 
श्रीभागवतमाहात्म्यमपूरवं त्वन्मुखाच्छरुतम् ॥ १॥ 
तत्स्वरूपं प्रमाणं च विधिं च श्रवणे वद । 
तदरक्तुलक्षणं सूत श्रोतुश्चापि वदाधुना ॥ २॥ 








पढार्थ अपूर्वं  अपूर्व विधिं च  विधि पनि 

सूत  हे सूतजी श्रीभागवतमाहात्म्यम्  वद्  बताउनुहोस् 

चिरम् जीव  धेर समयसम्मश्रीमद्भागवतको माहात्म्य सूत  हे सूतजी 

बाँच्नुहोस् साधु  राम्रोसंग तद्क्रुः  श्रीमद्भागवतको 
नः  हामीहरूलाई श्रुतम्  सुनियो वक्ताको र 

चिरं  धै समयसम्म अघुना  अहिले श्रोतुः च अपि  श्रोताको पनि 
एवं  यसै गरी तत्स्वरूपं  त्यसको स्वरूप र लक्षणं  लक्षण 

प्रशाधि  शिक्षा दिनुहोस् प्रमाणं च  प्रमाण अनि वद्  बताउनुहोस् 

त्वन्मुखात्  तपाईको मुखबाट श्रवणे  श्रवणको 


वाक्यार्थ हे सूतजी ! धरे समयसम्म बांच्नुहोस्, हामीहरूलाई धरे समयसम्म यसै गरी शिक्षा 

दिनुहोस्, तपाईको मुखबाट अपूर्वं श्रीमदभागवतको माहात्म्य राम्रोसंग सन्य, हे सूतजी ! अहिले 

श्रीमद्भागवतको स्वरूप र प्रमाण अनि श्रवणविधि, वक्ता रश्रोताको लक्षण पनि बताउनुहोस् । 
सूत उवाच सूतजीले भन्नुभयो 


श्रीमदुभागवतस्याथ श्रीमदुभगवतः सदा । 
स्वरूपमेकमेवास्ति सच्विदानन्दलक्षणम् ॥ २॥ 


पढ्र्थ श्रीमदुभगवतः  भगवान् सच्चिदानन्दलक्षणम्  
अथ  अब सुन्नुहोस् श्रीकृष्णको सच्चिदानन्दलक्षण भएको र 
श्रीमद्भागवतस्य स्वरूपम्  स्वरूप एकम् एव  एड 
श्रीमद्भागवतको र सदा  सधं अस्ति छ 








ताक्यार्थ श्रीमदभागवतको र भगवान् श्रीकृष्णको स्वरूप सर्धैँ सच्चिदानन्दलक्षण भएको एड 
छ । 


श्रीकृष्णासक्तभक्तानां तन्माधुय॑प्रकाराकम् । 
रालानन्द्री दीका 


६९८२ 


स्कन्दपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य 


अध्याय 


समुज्जुम्भति यद्वाक्यं विद्धि भागवतं हि तत्॥ ४॥ 


पदढार्थ 

श्रीकृष्णासक्तभक्तानां  भगवान् 
श्रीकृष्णमा आसक्त भएका 
भक्तहरूको हृदयमा 





तन्माघुयप्रकाराकम्  उहांको 
माधुर्यभावलाई प्रकट गर्ने 
यद् वाक्यं  जुन वाक्य 





समुज्जृम्भति सर्वेत्कष्ट 


रूपमा उच्चरित हृन्छ 

तत् हि  त्यही वाक्यै 
भागवतं  भागवत हो भन्ने 
विद्धि बुखनुहोस् 


वाक्यार्थ  भगवान् श्रीकृष्णमा आसक्त भएका भक्तहरूको हृदयमा उहाँको माधुर्यभावलाई प्रकट 
गर्न सर्वोत्कृष्ट रूपमा उच्चरित हुने वाक्य नै भागवत हो भने बुमनुहोस् । 


ज्ञानविज्ञानभकत्यङ्गचतुष्टयपरं वचः। 
मायामदंनदक्षं च विद्धि भागवतं च तत्॥ ५॥ 


पदार्थ 

जुन 

वचः  वाणी 
ज्ञानविज्ञानभक्त्यङ्गचतुष्टयपरं 





च  ज्ञान, विज्ञान, भक्ति र 
तिनका अङ्गभूत चार साधनलाई 
प्रकाशित गर्न र 
मायामदंनदक्षं च 


मायालाई 





समाप्त गर्न सक्षम पनि छ 
तत्  त्यसलाई 

भागवतं  भागवत भनेर 
विद्धि  बुमनुहोस् 


ताक्यार्थ जुन वाणी ज्ञान, विज्ञान, भक्ति र तिनका अङ्गभूत चार साधनलाई प्रकाशित गर्न र 
मायालाई समाप्त गर्न सक्षम पनि छ, त्यो वाणी भागवत हो भनेर बुमनुहोस् । 


प्रमाणं तस्य को वेद् ह्यनन्तस्याक्षरात्मनः। 
ब्रह्मणे हरिणा तद्दिक् चतुःश्लोक्या प्रदशिंता ॥ ६॥ 


पदार्थ 
हि  निश्चय नै 
अनन्तस्य  अनन्त 


अक्षरात्मनः  अक्षरस्वरूप 
तस्य  त्यो भागवतको 





प्रमाणं  आयाम 
कः  कसले 
वेद्  जान्दछ 


हरिणा  श्रीहरिद्रारा 





ब्रह्मणे  ब्रह्माजीलाई 


चतुःरुखोक्या 
भागवतद्रारा 
तदूदिक्  त्यसको सङ़ेत 
प्रदिंता  प्रदर्शित गरिएको 
थियो 


चतुः श्लोकी 


वाक्यार्थ अनन्त अक्षरस्वरूप त्यो भागवतको आयाम कति छ भने कुरा कसले जान्दछ र ? 
किनभने श्रीहरिले ब्रह्माजीलाई पनि चतुःश्लोकी भागवतद्वारा त्यसको सङ्केत मात्र गर्नुभएको धियो । 


तदानन्त्यावगाहेन स्वेप्सितावहनक्षमाः। 
त एव सन्ति भो विप्रा बह्यविष्णुशिवादयः ॥ ७ ॥ 


पदढार्थ भागवतको अपार गहिराइमाअभीष्ट वस्तुलाई प्राप्त गर्न 
भो विप्राः  हे ऋषिहरू इबुल्की लगाएर समर्थ 
तदानन्त्यावगाहेन  त्यो स्वेप्सितावहनक्षमाः  आप्नोति  ती 


रालानन्द्री टीका 


६२८२ 
स्कन्दपुराणस्य श्रीमद््भागवतमाहात्म्य अध्याय 
बह्यविष्णुरिवादयः एव  ब्रह्मा, नै 
विष्णु र शिव आदि देवताहरूसन्ति  हुनुहन्छ 


ताक्यार्थ हे ऋषिहरू ! भागवतको अपार गहिरादमा इुबुल्की लगाएर आफ्नो अभीष्ट वस्तुलाई 
प्राप्त गर्न समर्थ हुने ब्रह्मा, विष्णु र शिव आदि देवताहरू नै हुनुहुन्छ । 


मितबुद्धयादिवत्तीनां मनुष्याणां हिताय च । 
परीक्षिच्छुकसंवादो योऽसो व्यासेन कीर्तितः ॥ ८ ॥ 








पदढार्थ रहेको भागवत हो मनुष्याणां  मानिसहरूको 
यः च  जुन चाह असो  यो हिताय  हितका लागि 
परीक्षिच्छुकसंवादः  परीक्षित्   थोर बुद्धिव्यासेन  वेदव्यासद्रारा 
श्रीशुकदेवको संवादको रूपमाभएका कीतिंतः  बताइएको हो 


ताक्यार्थ राजा परीभ्षित् र श्रीशुकदेवको संवादको रूपमा रहेको यो भागवत थोर बुद्धि भएका 
मानिसहरूको हितका लागि वेदव्यासद्रारा बतादृएको हो । 


९ अ अ  न्द  भागवताभिध 
ग्रन्थो ऽष्टादशसाहस्रो योऽसो भागवतामिधः। 
कलिग्राहगृहीतानां स एव परमाश्रयः ॥ ९॥ 


पदार्थ अष्टादशसाहसखः  अटार   कलिरूपी 
यः असो  जुन यो श्लोक भएको गोहीद्रारा समातिएकाहरूका 
भागवताभिधः  भागवत नामग्रन्थः  ग्रन्थ छ लागि 

गरेको सः  त्यही नै परमाश्रयः  परम आश्रय हो 








वाक्यार्थ अठार हजार श्लोकसंख्या भएको यो भागवत नै कलिरूपी गोहीद्रारा समातिएका 
मनुष्यहरूका लागि परम आश्रय हो। 


। १ थ  ् श्रीमद्िष्णुकथा 
श्रोतारोऽथ निरूप्यन्ते श्रयाः। 
प्रवरा अवरारुचेति श्रोतारो द्विधा मताः ॥ १०॥ 








पदार्थ आश्रय लिने अवराः च इति  अनुत्कृष्ट गरी 
अथ  यसपचछि श्रोतारः  श्रोताहरू द्विविधाः  दुई किसिमका 
श्रीमद्विष्णुकथाश्रयाः  निरूप्यन्ते  निरूपण गरिन्छन् श्रोतारः  श्रोताहरू 

श्रीभगवान् विष्णुको कथाको प्रवराः  उत्कृष्ट र मताः  मानिएका छन् 


ताक्यार्थ यसपलछछि श्रीभगवान् विष्णुको कथाको आश्रय लिने श्रोताहरूको निरूपण गरिन्छ । 
उत्कृष्ट र अनुत्कृष्ट गरी श्रोताहरू दुई किसिमका हुन्छन् । 


  ४ मीनादयस्तथा 
प्रवरार्चवातको हंसः शुको मीनादयस्तथा । 


रालानन्द्री टीका 


६२९८४ 


स्कन्दपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय 


अवरा वृकभूरुण्डवृषोष्टा्याः प्रकीतिंताः ॥ १९॥ 


पढार्थ शुकः  सुगा वृकभूरुण्डवृषोष्टरा्याः  व्वाँसो, 
प्रवराः  उत्कृष्ट श्रोताहरू मीनादयः  माछ आदि हुन् भूरुण्ड पक्षी, गोरु, उट आदि 
चातकः  काकाकुल तथा  त्यस्तै प्रकीतिताः  बताइएका छन् 
हंसः  हांस अवराः  अनुत्करृष्ट श्रोताहरू 








ताक्यार्थ काकाकुल, हाँस, सुगा, माछ आदि उत्कृष्ट श्रोताहरू हुन् भने व्वाँसो, भूरुण्ड पक्षी, 
गोरु, उंट आदि अनुत्कृष्ट श्रोताहरू हुन् । 


  न्स 
अखिलोपेक्षया यस्तु कृष्णशास्तरश्चुतो व्रती । 
स चातको यथाम्भोदूमुक्तं पाथसि चातकः ॥ १२॥ 


पदढार्थ भागवतको श्रवणमा चातकः  काकाकुल 

यःतु  जो चार्हि व्रती  त्रत लिएको हुन्छ अम्भोदमुक्ते  बादलद्रारा 
अखिलोपेक्षया  सवै कुराकोसः  त्यो बर्साइ्एको 

उपेक्षा गरेर चातकः  चातक काकाकुल पाथसि  पानीमा मात्र निर्भर 
कृष्णरास्त्रश्चुतो श्रोता हो रहन्छ 

श्रीकृष्णसम्बन्धी शास्त्रयथा  जसरी 








वाक्यार्थ जसरी काकाकुल बादलद्रारा बरसद्एको पानीमा मात्र निर्भर रहन्छ त्से गरी सबै 
कुराको उपेक्षा गरेर श्रीकृष्णसम्बन्धी शास्त्र भागवतको श्रवणमा त्रत लिने श्रोता चातक श्रोता 
हो। 


हंसः स्यात् सारमादत्ते यः श्रोता विविधनच्छरतात्। 
दुग्धेनेकयं गतात् तोयाद् यथा हंसोऽमलं पयः ॥ १३॥ 


पदढार्थ अमलं  शुद्ध श्रुतात्  शास्त्रहरूबाट 

यथा  जसरी पयः  दुध सारम्  सार तत्तव॒ ग्रहण 
हंसः  हाँसले आदत्ते  ग्रहण गर्दछछ त्यसैगर्दछ, त्यो 

दुग्धेन एेक्यं गतात्  दुधसंग गरी हंसः स्यात्  हंस हास श्रोता 
मिसिएको यः श्रोता  जो श्रोता हो 

तोयात्  पानीबाट विविधात्  धेरै किसिमका 








ताक्यार्थ जसरी हांसले दुध र पानीको मिसावटबाट दुध मात्र ग्रहण गर्द त्यसै गरी जो श्रोता 
धेरै किसिमका शास्त्रहरूबाट सार तत्तव मात्र ग्रहण गर्दछ, त्यो हंसश्रोता हो । 


शुकः सुष्टु मितं वक्ति व्यासं श्रोतुश्च हषषयन्। 


रालानन्द्री टीका 


६२८५ 


स्कन्दपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय 


सुपाठितः शुको यदच्छिक्षकं पाशवंगानपि ॥ ४ ॥ 


पदार्थ आउनेहरूलाई पनि प्रसनन पार्छीमितं  सीमित 

यद्त्  जसरी त्यसरी नै जसले वक्ति  बोल्छ 

सुपाठितिः  राम्रोसंग प्रशिक्षित न्यासं  वक्तालाई र शुकः  त्यो शुक सुगा 
शुकः  सुगाले श्रोतृन् च  श्रोतालाई पनि श्रोताहो 

रिक्षकं  प्रशिक्षक र हषंयन्  खुसी बनादे 

पा्वंगान् अपि  नजिकमा सुष्टु  मिठो र 








ताक्यार्थ जसरी राम्रोसंग प्रशिक्षित सुगाले प्रशिक्षक र नजिकमा आउनेहरूलाई पनि प्रसन्न 
पार्छ त्यसरी नै जसले वक्तालाई र श्रोतालाई पनि खुसी बनाँदै मिठो र सीमित बोल्छ त्यो 
शुकश्रोता हो । 


शाब्दं नानिमिषो जातु करोत्यास्वादयन् रसम् । 
त  भवेन भ क्षीरनिघो २ यथ 
श्रोता स्निग्धो भवेन्मीनो मीनः क्षीरनिघो यथा ॥ १५॥ 


पदार्थ रसम्  रसको लागिरहने 

यथा  जसरी आस्वादयन्  आस्वादन गर्दै स्निग्धः  प्रेमी 

मीनः  माछ राब्दं  आवाज श्रोता  श्रोता 

्षीरनिधो  क्षीर सागरमा न करोति  निकाल्दैन त्यसैमीनः भवेत्  मीन माछ 
जातु अनिमिषः  कटिल्यैगरी, ध्यानमग्न भएर निरन्तरश्रोता हो 

आंखा नरिम्क्याई कथाको रसास्वादनमा 








तवाक्यार्थ जसरी माद्र क्षीर सागरमा कटहिल्ये आंखा नरिम्क्याइकन र आवाज ननिकालिकन 
रसको आस्वादन गरिरहनच्छ त्यै गरी ध्यानमग्न भएर निरन्तर कथाको रसास्वादनमा लागिरहने 
प्रेमी श्रोता मीनश्रोता हो। 


यस्तुदन् रसिकाञ्छोतृन् विरोत्यज्ञो वृको हि सः। 
वेणुस्वनरसासक्तान् वृकोऽरण्ये मृगान् यथा ॥ १६ ॥ 








पदार्थ मृगान्  मृगहरूलाई तुदन्  पीडित बनार्दैदै 

यथा  जसरी विरोति  गर्जना गरेर तसरं हि  निश्चय नै 

अरण्ये  वनमा त्यसरी नै सः  त्यो 

वृकः  व्वाँसोले यः  जसले अज्ञः  मूर्ख 
वेणुस्वनरसासक्तान्  बां सुरीकोरसिकान्  रसिक वृकः  वृक व्वांसो श्रोता हो 
आवाजको रसमा मस्त भएका श्रोतृन्  श्रोताहरूलाई 


ताक्यार्थ जसरी वनमा व्वाँसोले बांँसुरीको आवाजको रसमा मस्त भएका मृगहरूलाई गर्जना 
गरेर तसरं त्यसरी ने जसले रसिक श्रोताहरूलाई ठुलो आवाज गर्द पीडित बनारंछ त्यो मूर्ख 


रालानन्द्री टीका 


६२८६ 
स्कन्दपुराणस्य श्रीमद््भागवतमाहात्म्य अध्याय 
वृकश्रोता हो । 

भूरुण्डः शिक्षयेदन्याञ्छरत्वा न स्वयमाचरेत्। 

यथा हिमवतः शद्ग भूरुण्डाख्यो विहङ्गमः ॥ १७ ॥ 





पदार्थ भूरुण्डाख्यः विहङ्गमः  भूरुण्ड शिक्षयेत्  सि कार्ंछ 

यथा  जसरी नामको चरा स्वयम्  आफैले चाहं 
हिमवतः शङ्गे  हिमालयको श्रुत्वा  सुनेपच्ि न आचरेत्  गर्दैन त्यो 
शिखरमा अन्यान्  अरूलाई भूरुण्डः  भूरुण्ड श्रोता हो 





ताक्यार्थ जसरी हिमालयको शिखरमा रहने भूरुण्ड नामको चराले आफूले सुनेको कुरा 
अरूलाई सिकारंछ तर आरफैले चाहं गर्दन, त्यसे गरी सुनेको कुरा अरूलाई चाहं सिकाउने तर 
आपू चाहं आचरण नगर्ने श्रोता भूरुण्डश्रोता हो । 


 भ सारासारान्धधीवृंष  
सवं श्रुतमुपादत्त न्धधीवृषः। 
स्वादुद्रा्षां खलिं चापि निविंरोषं यथा वृषः ॥ १८ ॥ 








पदार्थ पनि सारासारान्धधीः  मुख्य र गौण 
यथा  जसरी निविंशेषं  कुनै भेद नगरी कुरालाई भेद नगरी ग्रहण गर्न 
वृषः  गोरुले उपादत्ते  ग्रहण गर्द अन्धो बुद्धि भएको 

स्वादुद्राक्षां  मिठो अङ्रलाई र श्रुतम्  सुनेको वृषः  वृष गोरुश्रोता हो 
खलिं च अपि  तेलको लेदोसवं  सबै 


ताव्यार्थ जसरी गोरुले मिटो अङ्कुर र तेलको लेदोलाई पनि कुनै भेद नगरी खान्छ त्यसै गरी 
मुख्य र गौण कुरालाई भेद नगरी सुनेको सबै कुरा ग्रहण गर्ने अन्धो बुद्धि भएको व्यक्ति वृषश्रोता 
हो। 


ष्टो  मधुरं  विपरीते   
स उष्ट्रो मधुरं मुञ्चन् रमेत यः। 
यथा निम्बं चरत्युष्टरो हित्वाम्रमपि तद्युतम् ॥ १९॥ 


पढार्थ हित्वा  छाडेर मुञ्चन्  छोडदै 

यथा  जसरी निम्बं  निम विपरीते  भगवान्का कथाका 
उष्ट्ः  उटले चरति  खान्छ त्यसै गरी विपरीत सांसारिक कुरामा 
तद्युतम्  त्यो माधुर्य गुणलेयः  जसले रमेत  रमाउला 

युक्त मधुरं  भगवान्का मधुरंसः  त्यो 

आम्रम् अपि  आंपलाई पनि कथालाई उष्टूः  उष्ट्र उट श्रोता हो 








वाव्यार्थ जसरी उटले माधुर्य गुणले युक्त ओआंपलाई पनि छाडेर निम खान्छ, त्यसै गरी जो 
भगवानूका मधुर कथालाई छोड्दै त्यसका विपरीत सांसारिक कुरामा रमा्ंछ त्यो व्यक्ति 


रालानन्द्री टीका 


६२८७ 
स्कन्दपुराणस्य श्रीमद््भागवतमाहात्म्य अध्याय 
उष्टश्रोता हो । 

  ५  
अन्येऽपि बहवो भेदा दयोभूङ्खखरादयः 
विज्ञेयास्तत्तदाचरेस्तत्तत्प्रकृतिसम्भवेः ॥ २०॥ 








पढार्थ भृद्घखरादयः  भमरा, गधातत्तत्परकृतिसम्भवेः  तीती 
हयोः  दई प्रकारका उत्कृष्ट आदि श्रोताहरूको स्वभावबाट उत्पन्न 
र निकृष्ट श्रोताहरूका बहवः  धेरै भेदाः  भेदहरू छन् भन्ने 
अन्ये अपि  अरू पनि तत्तदाचरेः  तीती काम र॒ विज्ञेयाः  जान्नुपर्दछ 


ताक्यार्थ माथि बतादएका दुई प्रकारका उत्कृष्ट र निकृष्ट श्रोताहरूका भङ्ग भमरा, खर 
गधा आदि अरू पनि भेद छन्, उनीहरू कुन प्रकारमा पर्दछन् भने कुरा ती श्रोताहरूको काम र 
स्वभावबाट जान्नुपर्दछ। 


यः स्थित्वाभिमुखं प्रणम्य विधिवत् त्यक्तान्यवादो हरे 

लीलाः श्रोतुमभीप्सतेऽ तिनिपुणो नम्रोऽथ कठ्प्ताञ्जलिः। 
रिष्यो वि्वसितोऽनुचिन्तनपरः प्ररे ऽनुरक्तः शुचि 

नित्यं कृष्णजनप्रियो निगदितः श्रोता स वे वक्तुभिः॥ २९॥ 








पदार्थ अभीप्सते  इच्छा गर्दछछ प्रश्न गरिरहने 

यःजो अतिनिपुणः  ज्यादै कुशल शुचिः  पवित्र 

अभिमुखं स्थित्वा  सामुन्ेनम्रः  नम्र नित्यं  सर्य 

बसेर अथ  अनि कृष्णजनप्रियः  भगवान् 
विधिवत्  विधिपूर्वकः कलृप्ताञ्जलिः  अञ्जलि श्रीकृष्णका भक्तहरूसंग प्रेम गर्ने 
प्रणम्य  नमस्कार गरेर नांधेको स्वै जोव्यक्तिछऊनै 
त्यक्तान्यवादः  अन्य गफ शिष्यः  शिष्यभावले रहेको श्रोता  श्रोता हो भनी 

नगरी विदवसितः  विश्वास गर्न वक्तृभिः  वक्ताहरूद्रारा 

हरेः  श्रीहरिका अनुचिन्तनपरः  चिन्तनमनन।निगदितः  बताइएको छ 
लीलाः  लीलाकथाहरू गरिरहने 

श्रोतुम्  सुन्ने प्ररने अनुरक्तः  नबुरेका कुरा 


ताक्यार्थ जो सामने बसेर विधिपूर्वक नमस्कार गरेर अन्य गफ नगरी श्रीहरिका लीलाकथाहरू 
सुनने इच्छा गर्दछछ, जो ज्यादे कुशल र नम्र छ, अनि जो अञ्जलि बाँधेर शिष्यभावमा रहेको छ, 
जो गुरुवाक्यमा विश्वास गर्द र त्यसलाई चिन्तनमनन पनि गरिरहन्छ अनि नबुेका कुरामा 
प्रश्न गर्दछछ, जो पवित्र भएर बस्दछ र सर्धं भगवान् श्रीकृष्णका भक्तहरूसंग प्रेम गर्वछछ त्यही 
व्यक्ति लाई ने वक्ताहरूले वास्तविक श्रोता भनेका छन् । 


रालानन्द्री टीका 


६२८८ 


स्कन्दपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय 


 र भ दीनेषु ५ 
भगवन्मतिरनपेक्षः सुहृदो दीनेषु सानुकम्पो यः। 
बहुधा बोधनचतुरो वक्ता सम्मानितो मुनिभिः ॥ २२॥ 








पदार्थ नगर्ने बोधनचतुरः  बुराडन निपुण 
यः जो सुहृदः  सबेको मित्र भएको वक्ता  वक्ता छ, त्यो 
भगवन्मतिः  भगवान्मा मन दीनेषु सानुकम्पः  मुनिभिः  मनिहरूद्रारा 
लगाएको दुःखीहरूमाथि दया गर्न सम्मानितः  सम्मानित हुन्छ 
अनपेक्षः  अरू कुराको अपेक्षा बहुधा  विविध किसिमले 


ताक्यार्थ जसको मन सर्धं भगवानूमा लागिरहन्छ, जसलाई कुनै पनि वस्तुको अपेक्षा कैन, जो 
सबैको सुहृद् छ, जो दुःखीहरूमाथि दया राख्दछ, जो विभिन युक्तिहरूद्वारा श्रोतालाई तत्वको 
बोध गराउन सिपालु छ त्यस्तो वक्ता मुनिहरुद्रारा सम्मानित हुन्छ । 


अथ भारतभूस्थाने श्रीभागवतसेवने । 
विधिं शुणुत भो विप्रा येन स्यात् सुखसन्ततिः॥ २३॥ 








पदढार्थ भूमिमा रणुत  सुन्नुहोस् 

अ  श्रीभागवतसेवने प 

भो विप्राः  हे ऋषिहरू श्रीभागवतसेवने यन  जसबाट 

अथ  अब श्रीभागवतकथा श्रवणको सुखसन्ततिः  सुखको विस्तार 
भारतभूस्थाने  भारतवर्षको विधिं  विधि स्यात्  हुनेछ 


ताक्यार्थ हे ऋषिहरू ! अब भारतवर्षको भूमिमा श्रीभागवतकथा श्रवणको विधि सुन्नुहोस् 
जसबाट सुखको विस्तार हुनेछ । 


राजसं सात्त्विकं चापि तामसं निगुणं तथा । 
चतुरविधं तु विज्ञेयं श्रीभागवतसेवनम् ॥ २४ ॥ 


पदार्थ सात्त्विकं  सात्विक र च अपि  पनि गरी 
श्रीभागवतसेवनम् तु तामसं  तामस चतुविंधं  चार किसिमको छ 
श्रीभागवतको सेवनविधि चाह तथा  त्यसै गरी भनी 

राजसं  राजस निगुणं  निर्गुण विज्ञेयं  जान्नु पर्दछ 








ताक्यार्थ श्रीभागवतको सेवनविधि चाह राजस, सात्विक, तामस र निर्गुण गरी चार 
किसिमको छ भनी जान्नु पर्वछछ। 


सप्ताहं यज्ञवद् यत् तु सश्रमं सत्वरं मुदा । 
सेवितं राजसं तत् तु बहुपूजादिशोभनम् ॥ २५॥ 


रालानन्द्री टीका 


६२८९ 


स्कन्दपुराणस्य श्रीमद््भागवतमाहात्म्य अध्याय ४ 
पदार्थ बहुपूनादिशोभनम्  धैरैसेवितं  सेवन गरिएको 
यत् तु  जुन चाहं पूजासामग्रीहरूद्रारा सुशोभितभागवतश्रवणविधि छ 

यज्ञवत्  यज्ञ जस्त गरी भएको तत् तु  त्यो चाहं 

सश्रमं  परिश्रम पूर्वक सप्ताहं  सात दिनसम्म राजसं  राजस विधि हो 
सत्वरं  चांडे मुदा  खुसीका साथ 








ताक्यार्थ जुन भागवतश्रवणविधिमा यज्ञमा जस्तै गरी परिश्रमपूर्वक तयारी गरिएको हन्छ, धैरे 
पूजासामग्रीहरुद्रारा पूजास्थल सुशोभित भएको हुन्छ र जुन श्रवणविधि सात दिनसम्म खुसीका 
साथ सञ्चालित हृन्छ त्यो श्रवणविधि राजस विधि हो। 


मासेन ऋतुना वापि श्रवणं स्वादसंयुतम् । 
सात्त्विकं यदनायासं समस्तानन्द्वधघंनम् ॥ २६॥ 


पदढार्थ स्वादसंयुतम् आनन्दलाई बढाउने त्यो 

मासेन  एक महिना लगाएर आस्वादनपूर्वकको सात्त्विकं  सात्त्विक 
ऋतुना वा अपि  अथवा एकयत्  जुन श्रवणविधि हो 

ऋतु लगाएर श्रवणं  श्रवण गरिन्छ 

अनायासं  परिश्रमविना समस्तानन्द्वधंनम्  सम्पूर्ण 








ताक्यार्थ एक महिना अथवा एक ऋतु लगाएर परिश्रमविना आस्वादन गर्दै जुन श्रवण गरिन्छ 
सम्पूर्ण आनन्दलाई बढाउने त्यो विधि सात्विक श्रवणविधि हो। 


तामसं यत् तु वर्षण सालसं श्रद्धया युतम् । 
विस्मृतिस्मृतिसंयुक्तं सेवनं तच्च सोख्यदम् ॥ २७ ॥ 


पदार्थ विस्मृतिस्मृतिसंयुक्तं  कहिले।तत्  त्यो 

वर्षेण  एक वर्ष लगाएर विर्सिएर नगर्ने र कहिले।तामसं  तामस सेवन हो 
साठसं  अल्छी गरीगरी तर सम्किएर गर्ने गरिएको सोख्यदम् च  यो पनि 
श्रद्धया युतम्  श्रद्धाले युक्त।यत् तु  जुन चार्हिं सुखदायक हुन्छ 
भएको सेवनं  भागवत सेवन हो 








ताक्यार्थ एक वर्ष लगाएर अल्छी गरीगरी तर श्द्धाले युक्त हदे कटिले विर्सिएर नगर्ने र 
किले सम्दिएर गरिने भागवत सेवन तामस हो रयो पनि सुखदायक हुन्छ । 


वषंमासदिनानां तु विमुच्य नियमाग्रहम् । 
सवदा प्रेमभक्त्येव सेवनं निर्गुणं मतम् ॥ २८॥ 


पदार्थ र दिनको चाहं आग्रहलाई 
वष॑मासदिनानां तु  वर्ष, महिनानियमाग्रहम्  नियमको विमुच्य  छाडेर 


रालानन्द्री टीका 


६२९० 
स्कन्दपुराणस्थ श्रीमद्भागवतमाहात्म्य 


सक्दा एव  सधनै 
प्रमभक्त्या  प्रेम र भक्तिका 


साथ 
सेवनं  गरिने सेवन 


अध्याय 


निगुणं  निर्गुण 
मतम्  मानिन्छ 


ताक्यार्थ वर्ष, महिना र दिनको नियमको आग्रहलाई छडर सर्धं ने प्रेम र भक्तिका साथ गरिने 


भागवतसेवनलाई निर्गुण सेवन मानिन्छ 


निन्छ। 


पारीक्षितेऽपि संवादे निगुणं तत् प्रकीतिंतम्। 
तत्र सप्तदिनाख्यानं तदायुदिनसंख्यया ॥ २९॥ 


पदार्थ 
पारीक्षिते  राजा परीक्षित्  
शुकदेवको 

संवादे अपि  संवादमा पनि 
सप्तदिनाख्यानं  सात दिनसम्म 





भागवत भनिएको थियो 

तत्र  त्यहाँ 

तदा  त्यस वेला 
आयु्दिनसंख्यया राजा 
परीकषित्को अवशिष्ट आयुको 





दिन संख्याको कारण त्यसो 
गरिएको हो, तर 

तत्  त्यो भागवत श्रवण 
निगुणं  निर्गुण 

प्रकीतिंतम्  भनिएको छ 


ताक्यार्थ राजा परीक्षित् र शुकदेवको संवादमा पनि सात दिनसम्म भागवत भनिएको धियो, 
त्यस वेला राजा परीक्षित्को अवशिष्ट आयुको दिन संख्याको कारण त्यसो गरिएको हो, तर त्यो 


भागवत श्रवण पनि निर्गुण सेवनविधि 


नै हो। 


अन्यत्र त्रिगुणं चापि निगुणं च यथेच्छया । 
यथा कथज्चित् कतंन्यं सेवनं भगवच्छरुतेः ॥ ० ॥ 


पदढार्थ 
अन्यत्र 
अतिरिक्त ठाउमा 

यथेच्छया  इच्छा अनुसार 

यथा कथच्चित्  जुन कुनै 


भारतवष्देखि 





किसिमले 


त्रिगुणं च  राजस, सात्त्विक  


तामस सेवन विधि 
निगुणं च अपि  अथवा निर्गुण 
विधि अनुसार 





भगवच्छुतेः  भागवत श्रवणको 
सेवनं  सेवन 
कत॑व्यं  गर्नु पर्दछ 


ताक्यार्थ भारतवर्षदेखि अतिरिक्त ठाद॑मा इच्छा अनुसार जुन कुनै किसिमले राजस, सात्विक र 
तामस सेवन विधि अथवा निर्गुण विधिअनुसार भागवतको सेवन गर्नु पर्दछ। 


४ श्रीकृष्णविहारेकभजनास्वादलोटुपा न  
ये लुपाः । 
मुक्तावपि निराकाद्क्षास्तेषां भागवतं धनम् ॥ ३१॥ 





पदार्थ 
येजो 
श्रीकृष्णविहीरेकभजनास्वाद् 
लोलुपाः  श्रीकृष्णको 
लीलाको मात्रै कीर्तनको 


रसास्वादनका लागि लालायित 
भएका र 

मुक्तो अपि  म॒क्तिमा पनि 
निराकाङ्क्षाः  इच्छा नभएका 
व्यक्तिहरू छन् 





तेषां  तिनीहरूको 
घनम्  धन 
भागवतं  भागवत हो 


रालानन्द्री टीका 


६२९९१ 
स्कन्दपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय 


ताक्यार्थ श्रीकृष्णको लीलाकीर्तनको रसास्वादनका लागि लालायित भएका र मुक्तिमा पनि 
इच्छा नभएका जो व्यक्तिहरू छन् तिनीहरूको धन भन्नु नै भागवत हो । 


येऽपि संसारसन्तापनिरविण्णा मोक्षकाङ्क्षिणः । 
तेषां भवोषधं चेतत् कटो सेव्यं प्रयत्नतः ॥ ३२॥ 


पदढार्थ मोक्षकाङ्क्षिणः च  मोक्षकोएतत्  यो भागवत 
ये अपि जो चाहना गर्ने भएका छन् कठो  कलियुगमा 
संसारसन्तापनिविण्णाः  तेषां  तिनीहरूको प्रयत्नतः  प्रयत्नपूर्वक 


संसारको सन्तापले व्याकुलभवोषधं  संसाररूपी रोगको सेव्यं  सेवन गर्नुर्छ 
भएका र ओषधि 
ताक्यार्थ जो संसारको सन्तापले व्याकुल भएका र मोक्षको चाहना गर्ने व्यक्ति छन् तिनीहरूले 
कलियुगमा संसाररूपी रोगको ओषधिरूप यस भागवतको प्रयत्नपूर्वक सेवन गर्नु । 


ये चापि विषयारामाः सांसारिकसुखस्पृहाः। 
तेषां तु कर्ममार्गेण या सिद्धिः साधुना कठो ॥ ३३६॥ 
सामथ्यंघनविज्ञानाभावादत्यन्तदुलंभा । 
न्ह,    
तस्मात् तेरपि संसेव्या श्रीमदुभागवती कथा ॥ ३४ ॥ 














पदढार्थ प्राप्त हुने भएको छ 

ये च अपि  जो चाहं या सिद्धिः  जुन सिद्धि छ तस्मात्  त्यसकारण 
विषयारामाः  विषयमा नसा अधुना  त्यो अहिले तेः अपि  तिनीहरुद्रारा पनि 
रमांछन् कलो  कलि युगमा श्रीमदुभागवती क्था  
सांसारिकसुखस्पृहाः  सांसारिक सामथ्यंघनविज्ञानाभावात्  श्रीमद्भागवत कथाको 

सुख चाहन्छन् सामर्थ्य, धन र विशेष ज्ञानकोसंसेव्या  सेवन गरनुपर्दछ 

तेषां तु  तिनीहरूका लागि त अभावले 

कर्ममार्गेण  कर्ममार्गदरारा अत्यन्तदुलंभा  अत्यन्त दुर्लभ 


ताक्यार्थ जो व्यक्ति विषयमा नै रमार्ंछन् र सांसारिक सुख चाहन्छन् तिनीहरूले कर्ममार्गह्वारा 
प्राप्त गर्ने जुन सिद्धि छ त्यो अहिले कलि युगमा सामर्थ्य, धन र विशेष ज्ञानको अभावले अत्यन्त 
दुर्लभ भएको छ, त्यसकारण तिनीहरुद्रारा पनि श्रीमदभागवत कथाको सेवन गर्नुपर्दछ। 


धनं पुत्रांस्तथा दारान् वाहनादि यशो गृहान् । 
असापत्न्यं च राज्यं च दद्याद् भागवती कथा ॥ ३५॥ 


पढर्थ भागवती कथा  भागवतकथाले घनं  धन 
रालानन्दरी दीका 


६२९२ 


स्कन्दपुराणस्य श्रीमद््भागवतमाहात्म्य अध्याय 
पुत्रान्  छोराहरू यशः  कीर्ति स्त्रीहरूलाई सौता नहुने 
तथा  त्यसै गरी गृहान्  घर अवस्था 

दारान्  पत्नी राज्यं च  राज्य पनि ददात्  देला 

वाहनादि  वाहन आदि असापत्न्यं च  








ताक्यार्थ भागवतकथाले धन, छोराहरू, पत्नी, वाहन आदि, कीर्ति, घर र राज्य अनि 
स्त्रीहरूलाई सौता नहूुने अवस्था पनि दिन्छ। 


भ ग्रै   
इह रोके वरान् भुक्त्वा भोगान् वे मनसेप्सितान् । 
श्रीभागवतसङ्गेन यात्यन्ते श्रीहरेः पदम् ॥ ३६॥ 


पदार्थ ईप्सितान्  चाहेका श्रीहरेः  श्रीहरिको 
श्रीभागवतसङ्गेन  श्रीभागवतको वरान्  उत्कृष्ट पदम् वै  पदमा नै 

सङ्गतले भागवतश्रोता भोगान्  भोगहरू याति  पुग्दछ 
इह लोके  यस लोकमा भुक्त्वा  भोगेर 

मनसा  मनले अन्ते  अन्त्यमा 








ताक्यार्थ श्रीभागवतको सङ्गतले भागवतश्रोता यस लोकमा मनले चाहेका उत्कृष्ट भोगहरू 
भोगेर अन्त्यमा श्रीहरिको पदमा नै पुग्दछ। 


अ तच्छ्रवणे ् 
यत्र भागवती वातां ये च तच्छ्रवणे रताः। 

   ०   . धनेन 

तेषां संसेवनं कुयाद् देहेन च धनेन च ॥ ३७॥ 








पार्थ तच्छ्रवणे  भागवत ः च  शरीरट्रारा पनि 
यत्र  जहाँ काममा संसेवनं  सेवा सहयोग 
भागवती वातां  भागवतकोरताः  लागेका छन् कुयात्  गर्न 

कथाको कुरा हुन्छ तेषां च  तिनीहरूको पनि 

येचनरनजो घनेन  धनद्रारा र 


ताक्यार्थ जहां भागवतको कथाको कुरा हृन्छ र॒जो भागवत सुनने काममा लागेका छन् 
तिनीहरूको पनि धनद्रारा र शरीरद्रारा पनि सहयोग गर्न । 


तदयुग्रहतोऽस्यापि श्रीभागवतसेवनम् । 
श्रीकृष्णन्यतिरिक्तं यत् तत् सवं घनसंज्ितम् ॥ ३८ ॥ 








पदार्थ श्रीकृष्णको अनुग्रहले श्रीकृष्णन्यतिरिक्तं  
अस्य अपि  यो सहयोग गर्नीश्रीभागवतसेवनम् श्रीकृष्णभन्दा भिन्न 

व्यक्ति लाई पनि श्रीभागवतको सेवन गरेको यत्  जति पनि पदार्थ छन् 
तदनुग्रहतः  भगवान्पुण्य प्राप्त हुन्छ र तत् सवं  ती सबै 


रालानन्द्री टीका 


स्कन्दपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य 


घनसंज्ञितम्  धन हन् 
ताक्यार्थ 


६२९३ 


अध्याय 


सहयोग गर्ने व्यक्तिलाई पनि भगवान् श्रीकृष्णको अनुग्रहले श्रीभागवतको सेवन 


गरेको पुण्य प्राप्त हुन्छ । श्रीकृष्णभन्दा भिन्न जति पनि पदार्थ छन् ती सवे धन हुन् । 
कृष्णार्थति धनार्थीति श्रोता वक्ता द्विधा मतः। 
यथा वक्ता तथा श्रोता तत्र सोख्यं विवधंते ॥ ३९॥ 


पदढार्थ 

श्रोता  श्रोतार 
वक्ता  वक्ता 
कृष्णां इति 
प्राप्त गर्न चाहने र 


श्रीकृष्णलाई 


धनार्थी इति  धन प्राप्त गर्न 
चाहने गरेर 
द्विधा  दुई प्रकारका 


मतः  मानिएका छन् 





तथा श्रोता  त्यस्तै श्रोता भएमा 
तत्र  त्यां 

सोख्यं  सुख 

विवधेते  बददछ 





यथा वक्ता  जस्तो वक्ता हुन्छ 


ताक्यार्थ श्रोता र वक्ता श्रीकृष्णलाई प्राप्त गर्न चाहने र॒ धन प्राप्त गर्न चाहने गरेर दुई 
प्रकारका ह॒न्छन्, जस्तो वक्ता हुन्छ त्यस्तै श्रोता भएमा त्यहाँ सुख बददछ । 


उभयेर्वेपरीत्ये 


ये तु रसाभासे फल्च्युतिः। 
किन्तु कृष्णा्थिनां सिद्धिविंरम्बेनापि जायते ॥ ४०॥ 


पदार्थ 

उभयोः  श्रोता र वक्ता 
वेपरीत्ये तु  विपरीत 
श्रीकृष्णलाई प्राप्त गर्न चाहने र 


रसाभासे  रसको आभास मात्र 
हुने हुनाले 

फलच्युतिः  फल प्राप्त हदेन 
किन्तु  तर 





धन प्राप्त गर्न चाहने भएमा 


गर्न चाहनेलाई चाहं 

विलम्बेन अपि  ठिलै भए पनि 
सिद्धिः  फलप्राप्ति 

जायते  हुन्छ 





कृष्णा्थिनां  श्रीकृष्णलाई प्राप्त 


वाक्यार्थ  श्रोता र वक्ता विपरीत श्रीकृष्णलाई प्राप्त गर्न चाहने र धन प्राप्त गर्न चाहने भएमा 
रसको आभास मात्र हुने हनाले फल प्राप्त हैदेन तर श्रीकृष्णलाई प्राप्त गर्न चाहनेलाई चाहं ठिलै 


भए पनि फलप्राप्ति हुन्छ । 


घनाथिनस्तु 


  ९  


सासद्धावावसम्पूणतावशात् । 


 


कृष्णार्थिनोऽगुणस्यापि प्रेमेव विधिरुत्तमः ॥ ४९१॥ 


पढार्थ 

घनाथिनः धन प्राप्त गर्ज 
चाहने व्यक्ति लाई 
विधिसम्पृणंतावशात् 
अनुष्ठटानको विधिको पूर्णताको 





आधारमा मात्र 

संसिद्धिः  फलप्राप्ति हुन्छ 
अगुणस्य अपि  गुणहीन भए 
तापनि 

कृष्णार्थिनः तु  श्रीकृष्णलाई 


प्राप्त गर्न चाहने व्यक्तिका 
लागि चाहं 

प्रम एव प्रेमनै 

उत्तमः  उत्तम 

विधिः  विधिहो 





ताक्यार्थ धन प्राप्त गर्न चाहने व्यक्तिलाई अनुष्टानको विधिको पूर्णताको आधारमा फलप्राप्ति 


रालानन्द्री टीका 


६२९४ 


स्कन्दपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय 


हन्छ, गुणहीन भए तापनि श्रीकृष्णलाई प्राप्त गर्न चाहने व्यक्तिका लागि चाहं प्रेम नै उत्तम विधि 
हो । 


आसमाप्ति सकामेन कन्तंन्यो हि विधिः स्वयम् । 
स्नातो नित्यक्रियां कृत्वा प्रार्य पादोदकं हरेः ॥ ४२॥ 
पुस्तकं च गुरुं चैव पूजयित्वोपचारतः। 

नूयाद् वा शुणुयाद् वापि श्रीमदुभागवतं मुदा ॥ ४२॥ 








पदार्थ स्नातः  स्नान गरी उपचारतः  विधिपूर्वक 
सकामेन  सकाम कर्म गर्नीनित्यक्रियां  नित्य कर्म पूजयित्वा  पूजा गरेर 
व्यक्तिले कृत्वा  गरेर मुदा  प्रसन्न भएर 

आसमाप्ति  अनुष्ठानकोहरेः  भगवान् श्रीहरिको श्रीमदुभागवतं  
समाप्ति नहुन्जेलसम्म पादोदकं  चरणोदक श्रीमद्भागवतको 

स्वयम् हि  आपै नै प्रार्य  आचमन गरेर नरूयात् वा  वाचन ग्नूर 
विधिः  अनुष्ठानको विधि पुस्तकं च  पुस्तकको र शुणुयात् वा अपि  श्रवण पनि 
कन्तव्यः  पालन गर्नुपर्छ गुरुं च एव  गुरुको पनि गर्न 


ताक्यार्थ सकाम कर्म गर्ने व्यक्तिले अनुष्ठटानको समाप्ति नहुन्जेलसम्म आँ ने अनुष्ठानको 
विधि पालन गर्नुपकछछ। स्नान गरी नित्य कर्म गरेर भगवान् श्रीहरिको चरणोदक आचमन गरेर 
पुस्तकको र गुरुको पनि विधिपूर्वक पूजा गरेपच्छि प्रसन्न भई श्रीमदभागवतको वाचन र श्रवण 


गर्न । 
पयसा वा हविष्येण मोनं भोजनमाचरेत् । 
ब्रह्मचयंमधःसुप्तिं कोधलोभादिवजंनम् ॥ ४४॥ 








पदार्थ मोनं भोजनम्  नबोलिकनअधःसुप्तिं  खाटमा नसुती 
पयसा  दुध भोजन भूर्ईमा सुत्न् 

हविष्येण वा  अथवाआचरेत्  गर्न क्रोधलोभादिवजनम्  क्रोध, 
हविष्यान्नको जह्यचर्यम्  ब्रह्मचर्य र लोभ आदि छोडन् 


ताक्यार्थ भागवतको वक्ता र श्रोताले नबोलिकन दुध अथवा हविष्यान्नको भोजन गर्न 
ब्रह्मचर्यमा रही भुरईमा सुतनू र क्रोध, लोभ आदि छोडनू। 


कथान्ते कीत्त॑नं नित्यं समाप्तो जागरं चरेत्। 
ब्राह्मणान् भोजयित्वा तु दक्षिणाभिः प्रतोषयेत् ॥ ४५॥ 


पढार्थ अन्त्यमा कीत्तनं  श्रीहरिको कीर्तन गर्न 
कथान्ते  भागवत कथाकोनित्यं  प्रत्येक दिन र 


रालानन्द्री टीका 


स्कन्दपुराणस्य श्रीमद्भागवतमाहात्म्य 


समाप्तो तु  कथासमाप्तिकोबस्नू अनि 


दिनमा चाहं 


बाह्यणान्  ब्राह्मणहरूलाई 


६२९५५ 


अध्याय 


दक्षिणाभिः  दक्षिणाहरुद्रारा 


प्रतोषयेत्  खुसी बनाउन् 
जागरं चरेत्  जागरण पनिभोजयित्वा  भोजन गराएर 
ताव्यार्थ भागवत कथाको अन्त्यमा प्रत्येक दिन श्रीहरिको कीर्तन गर्नू र कथासमाप्तिको 
दिनमा चाह जागरण पनि बस्नू। त्यसपच्ि ब्राह्मणहरूलाई भोजन गराएर दक्षिणाहरू दिएर खुसी 
बनाउन । 

गुरवे वस््भूषादि दत्त्वा गां च समपयेत्। 

एवं कृते विधाने तु लभते वाञ्छितं फलम् ॥ ४६॥ 
दत्त्वा  दिएर कृते तु  गरेपचछि चाहं 
गां च  गाई पनि वाञ्छितं  इच्छा गरेको 
वस्रभूषादि  वस्त्र, आभूषणसमपयेत्  दिनू फलम्  फल 
आदि एवं विधाने  यस्तो विधि लभते  प्राप्त गर्दछछ 
ताव्यार्थ कथावाचक गुरुलाई वस्त्र, आभूषण आदि दिएर गाई पनि दिनू। यस्तो विधि गरेपछ्ि 
भागवतश्रोताले इच्छा गरेको फल प्राप्त गर्व । 

दारागारसुतान् राज्यं घनादि च यदीप्सितम् । 

परन्तु शोभते नात्र सकामत्वं विडम्बनम् ॥ ४७ ॥ 


पढार्थ 
गुरवे  कथावाचक गुरुलाई 








पदार्थ घनादि च  धन आदि सकामत्वं  सकामभाव 
दारागारसुतान्  पत्नी, घर,यत् ईप्सितम्  जे चाहेको हो विडम्बनम्  विडम्बना हो 
छोरा आदि त्यो सवै प्राप्त हुन्छ अत्र  यस भागवत कथामा 
राज्यं  राज्य परन्तु  तर न शोभते  शोभित हदन 








ताक्यार्थ भागवतकथा श्रवणवबाट पत्नी, घर, छोरा, राज्य, धन आदि चाहेको कुरा प्राप्त हुन्छ 
तर सकामभाव लिएर भागवतकथा श्रवण गर्नु विडम्बना हो, सकामभाव भागवत कथामा शोभित 


हदेन। 
कृष्णप्राप्तिकरं शरवत् प्रेमानन्दफरप्रदम् । 
श्रीमद्भागवतं शास्त्रं कठो कीरेण भाषितम् ॥ ४८॥ 


पदढार्थ श्रीमद्भागवत शास्त्रले   नित्य 

कीरेण  श्रीशुकदेवद्रारा कटो  कलियुगमा प्रमानन्द्फलप्रदम्  प्रेमानन्दरूप 
भाषितम्  भनिएको कृष्णप्राप्तिकरं  भगवान्फल प्रदान गर्दछछ 

श्रीमद्भागवतं शास्त्रं  श्रीकृष्णको प्राप्ति गरा र 








ताव्यार्थ श्रीशुकदेवद्वारा उपदेश गरिएको श्रीमद्भागवत शास्त्रले कलियुगमा साक्षात् भगवान् 


रालानन्द्री टीका 


६२९६ 
स्कन्दपुराणस्थ श्रीमद्भागवतमाहात्म्य अध्याय ४ 


श्रीकृष्णको प्राप्ति गरा र नित्य प्रेमानन्दरूप फल प्रदान गर्दछ। 

 श्रीस्कान्दे एकारीतिस स्यां  ५८  द्वितीये र ष र 
इति श्रीस्कान्दे महापुराण हः संहितायां द्वितीये वेष्णवखण्डे 
श्रीमद्भावगतमाहात्म्ये भागवतश्रोतृवक्तलक्षणश्रवणविधिनिरूपणं नाम चतुर्थोऽध्यायः ॥ 
४॥ 


