अध्याय २ 


मागांय  उत्पन्न गर्नका लागि 


अन्वतिष्ठत्  गर्नुभयो 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
अथ   ् घ्याय 
अथ वशाश्च्यायः 
ब्रह्माजीद्रारा रचिएका अनेक थरीका सुष्टिको वर्णन 
शोनक उवाच शौनकजीले भन्नुभयो 
 ,  प्रतिष्ठामध्यस्य  भ 
महीं प्रतिष्ठामध्यस्य सोते स्वायम्भुवा मनुः । 
कान्यन्वतिषठद् दवाराणि मागांयावरजन्मनाम् ॥ १॥ 
पढार्थ 
सोते  हे सूतजी महीं  पृथिवी 
स्वायम्भुवः  स्वायम्भुव अध्यस्य  प्राप्त गरेपछि कानि  कुनकुन 
मनुः  मनुले अवरजन्मनाम्  सनक आदि दवाराणि  उपायहरू 
प्रतिष्ठाम्  सम्पूर्ण जीवको भन्दा पछि जन्मने 
आश्रयस्थलको रूपमा रहेकी सन्ततिहरूलाई 


ताक्यार्थ हे सूतजी ! सम्पूर्ण जीवको आश्रयस्थलको रूपमा 
स्वायम्भुव मनुले सनक आदिभन्दा पछि जन्मने सन्ततिहरूलाई 
उपायहरूको अवलम्बन गर्नुभयो ? 





रहेकी पृथिवीलाई प्राप्त गरेपछ्छि 
उत्पन्न गर्नका लागि केकस्ता 


क्षत्ता महाभागवतः कृष्णस्येकान्तिकः सुहृत् 
यस्तत्याजाग्रजं कृष्णे सापत्यमघवानिति ॥ २॥ 


पढार्थ 

महाभागवतः  भगवान्का परम सुहृत्  मित्र 
भक्त हूनुहुन्थ्यो 

क्षत्ता  विदुरजी यः  जो विदुरले 


कृष्णस्य  कृष्ण भगवानका 
एकान्तिकः  अनन्य 


सापत्यम्  सन्ततिसहित भएका 
अग्रजं  दाजु धृतराष्ट्लाई 


कृष्णे  श्रीकृष्ण भगवान्का 
प्रति 

अघवान्  अपराधी 

इति  भन्ने ठानेर 





तत्याज  त्याग गरिदिनुभयो 


ताक्यार्थ भगवान्का परम भक्त विदुरजी श्रीकृष्ण भगवान्का अनन्य मित्र हुनुहुन्थ्यो । उहाँले 
सन्तान दुर्योधन आदि पत्रहरू सहित भएका दाजु धुतराष्टरलाई श्रीकृष्ण भगवान्प्रति दुर्व्यवहार 


गर्ने पापी भन्ने ठानेर त्याग गरिदिनुभयो । 


२ न   ॥०९ देहज 
हपायनादनवरा महत्व तस्य द्हजः। 


सवांत्मना भितः कृष्णं तत्परांश्चाप्यनुबतः ॥ ३॥ 


रालानन्द्री लीक 


८५८ 


तृतीय स्कन्ध 


पदार्थ 


श्रीमद्भागवत 


महित्वे  ज्ञान, वैराग्य, भक्ति   उनै व्यासको 


आदि महिमाले युक्त 
भागवतज्ञानमा 
द्वैपायनात्  व्यासभन्दा 
अनवरः  कम नभएका 


देहजः  शरीरबाट उत्पन्न 
हुनुभएका विदुर 

सवांत्मना  सम्पूर्ण प्रकारले 
कृष्णं  श्रीकृष्णमा नै 





अध्याय २ 


भरितः  आधित हुनुहुन्थ्यो र 
तत्परान्  श्रीकृष्णका 
भक्तहरूको 

अपिच  पनि 

अनुव्रतः  सेवा गर्नृहुन्थ्यो 


ताक्यार्थ ज्ञान, वेराग्य, भक्ति आदि महिमाले युक्त विदुरमा भागवतको ज्ञान व्यासको भन्दा 
कम यिएन। व्यासको पुत्रको रूपमा उत्पन्न हुनुभएका विदुर सम्पूर्ण प्रकारले श्रीकृष्णमा नै 
आधित हूनुहुन्थ्यो र श्रीकृष्णका भक्तहरूको पनि सेवा गर्नहुन्थ्यो । 

किमन्वपृच्छन्मेत्रेयं विरजास्तीथसेवया । 

उपगम्य कुशावतं आसीनं तत्त्ववित्तमम् ॥ ४॥ 
पदठार्थ 


तीथसेवया  तीर्थाटन गनलि 
विरजाः  शुद्धचित्त हुनुभएका 
विदुरजीले 

कुशावतं  हिटरारमा 


  रहनुहुने 
तत्त्ववित्तमम्  तत्त्वज्ञानीमा 
सर्वश्रेष्ठ 

मेत्रेयं  मैत्रेयजीको समीपमा 





उपगम्य  गएर 
किम्  के 
अन्वपृच्छत्  सोध्नुभयो 


ताक्यार्थ तीर्थाटन गनलि शुद्धचित्त हुनुभएका विदुरजीले हरिद्रारमा बस्नुहूने र तत्त्वज्ञानीहरूमा 
पनि सर्वश्रेष्ठ मत्रेयजी भएको टमा गएर उहाँसंग के सोध्नुभयो ? 


तयोः संवदतोः सूत प्रवृत्ता ह्यमलाः कथाः। 
इवाघघ्नीहैरे पादाम्बुजा 
आपो गाङ्गा इवाघघ्नीहरेः श्रयाः ॥ ५॥ 


पदार्थ 

सूत  हे सूतजी पादाम्बुजाश्रयाः  चरणकमलमा इव  जस्त स्वच्छ 
तयोः  मैत्रेय र विदुरले आधित भएकाले अमलाः  निर्मल 
संवदतोः  कुराकानी गर्दा अघघ्नीः  पाप नाश गर्ने कथाः  कथाहरू 


हि  निश्चय नै गाङ्गाः  गङ्गाको 
हरेः  भगवान् श्रीहरिको आपः  पानी 
ताक्यार्थ हे सूतजी ! मेत्रेय र विदुर दुबे नै भगवान् श्रीहरिको चरणकमलमा आधित भएकाले 
उहांहरूले संवाद गर्दा अवश्य पनि विकाररहित एवं पाप नाश गर्ने गङ्गाको पानीजस्ते निर्मल 
कथाहरू भनिए होलान्। 


प्रवृत्ताः  भनिए होलान् 





रालानन्द्री लीक 


८५५ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 


ता नः कीतंय भद्रं ते कीत॑न्योदारकमणः। 
रसज्ञः को तु तप्येत हरिटीलामृतं पिबन् ॥ ६॥ 


पदार्थ 

ते  तपाई सूतजीको ताः  ती पवित्र कथाहरू हरिलीलामृतं  श्रीहरिका 
भद्रं  कल्याण होस् नः  हामीहरूलाई लीलारूपी अमृतमय कथाहरू 
कीतन्योदारकमंणः  कीर्तन गर्न कीतंय  सुनाउनुहोस् पिबन्  पान गरेर 

योग्य उदारचरित्र भएका रसज्ञः  कथामृतको रसलाई कः  को व्यक्ति 

भगवान् श्रीहरिका जान्ने तृप्येत नु  सन्तुष्ट होला र 





ताक्यार्थ हे सूतजी ! तपाईको कल्याण होस्। कीर्तन गर्न योग्य उदारचरित्र भएका भगवान् 
श्रीहरिका ती कथाहरू हामीहरूलाई सुनाउनुहोस्। कथामृतको रस॒ जान्ने कुन चाहं व्यक्ति 
श्रीहरिको लीलारूपी अमृतमय कथाहरू पान गरेर सन्तुष्ट होला र ? 


   न्द 
एवमुग्रश्रवाः पृष्ट ऋषिभिनमिषायनेः। 
भगवत्यपिंताध्यात्मस्तानाह भरूयतामिति ॥ ७॥ 


पढार्थ 

नैमिषायनेः  नैमिषारण्य क्षेत्रमा भगवति  भगवान्मा श्रूयताम् इति  सुन्नुहोस् भनेर 
बसोबास गर्न अपिंताध्यात्मः  आपनो तन॒ यसप्रकार 

ऋषिभिः  ऋषिहरूद्रारा मन सम्पूर्ण अर्पण गर्नुभएका आह  भन्नुभयो 

एवम् पृष्टः  यसप्रकार उग्रश्रवाः  उग्रश्रवा सूतजीले 

सोधिनुभएका तान्  ती ऋषिहरूलाई 





ताक्यार्थ यसरी भगवान्मा आफ्नो सम्पूर्ण तनमन अर्पण गर्नुभएका उग्रश्रवा सूतजी लाई 
नेमिषारण्य क्षेत्रमा बसोबास गर्ने ऋषिहरूले सोध्नुभयो । उग्र्रवाले ती ऋषिहरूलाई सुन्नुहोस् भनी 
यसप्रकार भन्नुभयो । 


सूत उवाच सूतजीले भन्नुभयो 
४ हरेधूंतकोडतनो ् भ 
 स्वमायया 
निरम्य गोरुद्धरणं रसातलात् 
लीलां हिरण्याक्षमवज्ञया हतं 
सञ्जातहषां मुनिमाह भारतः ॥ ८॥ 


रालानन्द्री लीक 


८६ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 
पदार्थ 

स्वमायया  आफनो मायाद्रारा उद्धरणं  उद्धार गर्नुभएको र सञ्जातहषंः  खुसी हनुभएका 
धृतक्रोडतनोः  वराहको शरीर अवज्ञया  सजिलैसंग भारतः  विदुरजीले 

धारण गर्नुभएका दिरण्याक्षम्  हिरण्याक्षलाई मुनिम्  मत्रेय ऋषिसंग 

हरेः  श्रीहरिको हतं  मार्नुभएको आह  भन्नुभयो 

रसातलात्  समुद्रवाट लीलां  कथा 

गोः  पृथिवीलाई निरम्य  सुनेर 





ताक्यार्थ आप्नो मायाद्रारा वराहरूप धारण गर्नुभएका भगवान् श्रीहरिले समूद्रबाट पृथिवीलाई 
उद्धार गर्जुभएको र सजिलैसंग हिरण्याक्षलाई मार्जुभएको कथा सुनैर खुसी हुनुभएका विदुरजीले 
मेत्रेय ऋषिसंग भन्नुभयो । 


विदुर उवाच विदुरजीले भन्नुभयो 
प्रजापतिपतिः सृष्ट्वा प्रजासर्ग प्रजापतीन् । 
किमारभत मे बह्यन् प्रनृह्यव्यक्तमागवित् ॥ ९॥ 





पदार्थ 

अव्यक्तमागवित्  परोक्ष विषय प्रजासर्गे  प्रजाको सृष्टिको किम्  के 

पनि जान्ने क्रममा आरभत  गर्न सुरु गर्नुभयो 
बह्यन्  हे मेत्रेयजी प्रजापतीन्  मरीचि आदि मे  मलाई 

प्रजापतिपतिः  प्रजापतिहरूका पप्रजापतिहरूलाई परनूहि  बताउनुहोस् 

पनि मालिक ब्रह्माजीले सृष्ट्वा  सृष्टि गरेपछि 


तवाक्यार्थ हे मेत्रेयजी ! तपाई परोक्ष विषयका पनि ज्ञाता हुनुहन्छ । त्यसैले प्रजापतिहरूका पनि 
पति ब्रह्माजीले प्रजाहरूको सृुष्टिको क्रममा मरीचि आदि प्रजापतिहरूलाई सृष्टि गरेपछ्ि के 
गर्नुभयो मलाई बताउनुहोस् । 


र मरीच्यादयो  अ 
ये मरीच्यादयो विप्रा यस्तु स्वायम्भुवो मनुः । 
ते वै बह्मण आदेशात् कथमेतदभावयन् ॥ १०॥ 


पदार्थ 

येजो  मनु हुनुहन्छ कथम्  कसरी 

मरीच्यादयः  मरीचि आदि ते  उहाँहरूले एतत्  यो जगत्को 

विप्राः  श्रेष्ठ ब्राह्मणहरू र वि  निश्चय नै अभावयन्  निर्माण गर्नुभयो 
यःतु नजो ब्रह्मणः  ब्रह्माजीको 

स्वायम्भुवः  स्वायम्भुव आदेशात्  आदेशबाट 





रालानन्द्री लीक 


८५७ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 


वाक्यार्थ मरीचि आदि श्रेष्ठ ब्राह्मणहरू र स्वायम्भुव मनुले ब्रह्माजीको आदेशबाट कसरी यो 
जगत्को निर्माण गर्मुभयो ? 


सद्वितीयाः किमसृजन् स्वतन्त्रा उत कम॑सु । 
आहोस्वित् संहताः सवं इदं स्म समकल्पयन् ॥ १९॥ 


पदढार्थ 

सद्वितीयाः  पत्नीसहित भएर कार्यमा संहताः  मिलेर 

असृजन्  जगत्को सुजना स्वतन्त्राः  कसैको सहयोग इदं  यो जगत्को 
गर्नुभयो नलिईकन समकल्पयन् स्म  कल्पना 
किम् उत  अथवा आहोस्वित्  वा गर्बृभयो 

कर्म॑सु  प्रजाको सृष्टि आदि सवे  सबै 





ताक्यार्थ स्वायम्भुव मनुले पत्नीसहित भएर जगत्को सुजना गर्ुभयो अथवा प्रजाको सृष्टि 
आदि कार्यमा कसैको सहयोग नलिरईकन वा सबे मिलेर यो जगत्को कल्पना गर्मुभयो ? 


२ 


मत्रेय उवाच मेत्रेयजीले भन्नुभयो 


श   


न्द   प 

देवेन दुविंतक्येण परेणानिमिषेण च । 

जातक्षोभाद् भगवतो महानासीद् गुणत्रयात् ॥ १२॥ 
पदार्थ 


 न 


दुवितक्येण  तर्क गर्न नसकिने च  अनि यी तीन गुणबाट 


देवेन  प्रारब्ध भगवतः  भगवान्को इच्छाले महान्  महत्तत्व 
परेण  प्रकृतिभन्दा पर पुरुष र जातक्षोभात्  आन्दोलित आसीत्  उत्पन्न भयो 


 सकत 


अनिमिषेण  कालद्रारा गुणत्रयात्  सत्त्व, रज र तम 
ताक्यार्थ तर्कंद्रारा प्रमाणित गर्न नसकिने प्रारब्ध, प्रकृतिका नियन्ता पुरुष र कालद्रारा 
भगवान्को इच्छले आन्दोलित सत्त्व, रज र तम यी तीन गुणबाट महत्तत्त्व उत्पन्न भयो । 





रज.प्रधानान्महतस्त्रिलिद्गो दैवचोदितात् 
भूतादिवियदादीनि ५ 


जातः ससजं नि पञ्चशः ॥ १३॥ 


पदार्थ 

दैवचोदितात्  भगवानबाट महतः  महत्तत्वबाट जातः  उत्पन्न भयो त्यसले 
प्ररित भएको त्रििद्ः  सात्विक, राजस र॒ वियदादीनि  आकाश आदि 
रजःप्रधानात्  रजोगुणको तामस तीन प्रकारको पञ्चशः  पांचपाँच तत्वको 
आधिक्य भएको भूतादिः  अहङार समूह 





रालानन्द्री लीक 


८८ 
तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 


ससजं  उत्पन्न गयो 
ताक्यार्थ भगवान्बाट प्रेरित एवं रजोगुणको आधिक्य भएको महत्ततत्वबाट सात्त्विक, राजस र 
तामस तीन प्रकारको अहङ्कार उत्पन्न भयो र त्यसले आकाश आदि पाँचपाँच तत्त्वको समूह 
उत्पन्न गय्यो । 
वितरण निर्गुण निर्विकार परमात्मा नै मायाका सत्त्व, रज र तमोगुणद्वारा विविध रूपमा 
देखिनुहन्छ । कारण त्रिगुणात्मक भएकाले त्यसबाट उत्पन्न कार्य पनि त्रिगुणात्मक हनु स्वाभाविकै 
हो । त्यसेले यस श्लोकमा अविद्या अथवा मायाको कार्य महत्तत्वलाई रजः प्रधानात् महतः भनी 
उल्लेख गरिएको छ । यद्यपि महत्त्व सततवगुणप्रधान हो तथापि रजोगुणप्रधान भएको अहड़ारलाई 
उत्पन्न गर्ने समयमा कारण महत्तत्त्वलाई पनि रजोगुण प्रधान भनिएको हो । 

हरेक पदार्थमा तीन ओट गुणहरू रहेका हन्छन् । त्यसैले रजोगुण प्रधान भए तापनि अहङड़ार 
सात्विक, राजस र तामस तीन प्रकारको हृन्छ। यसैलाई वैकारिक, तैजस र तामस पनि भने 
गरिन्छ । वैकारिक भनेको सात्त्विक र तेजस भनेको राजस अहङ़ार हो । अहङ्कार सम्पूर्णं संसारको 
कारण हो। यसको सात्त्विक अंशबाट मनस्तत्वको उत्पत्ति ह॒न्छ । कुनै पनि विषयमा सडल्प 
विकल्प गर्नु मनको काम हो। त्यसै गरी तैजस अर्थात् रजोगुणप्रधान अहङ्ारबाट बुद्धितत्वको 
उत्पत्ति हुन्छ । प्रमाण ज्ञान र अप्रमाण ज्ञान दुबे थरी बुद्धिका नै कार्य हुन् । इन्द्रियहरू, पञ्च प्राण 
र इन्द्रियबाट हुने सम्पूर्ण ज्ञान तैजस अहड़ारका क्षेत्रभित्र ने पर्दछन्। तामस अहङ़ार विकृत हदा 
सबभन्दा पहिला शब्दतन्मात्राको उत्पत्ति हुन्छ । शब्दतन्मात्राबाट आकाश अनि आकाशबाट वायु 
हदे पञ्चमहाभूतको उत्पत्ति हृन्छ । आकाशाद् वायुः, वायोरग्निः, अग्नेरापः, अद्भ्यः पृथिवी भनी 
तेत्तिरीयोपनिषद् २। १मा परमात्माबाट नै क्रमशः आकाश, वायु, तेज आदिको सृष्टि ह॒न्छ भनी 
उल्लेख गरिएको छ । यहाँ पनि बाहं श्लोकमा भगवतः भन्ने पदले तीती अवस्थामा परमात्मा नै 
कार्यका कारण हूनुहृन्छ भने कुरालाई सड़त गरिएको छ। अहङ़ारबाट उत्पन्न यी पदार्थहरू 
पञ्चशः अर्थात् पाँंचपांच तत्वका अनेक वर्गहरूमा विभक्त छन्। यहाँ पञ्चशः शब्दले 
पञ्चतन्मात्र शब्द तन्मात्रा, स्पर्श तन्मात्रा, रूप तन्मात्रा, रस तन्मात्रा, गन्ध तन्मात्रा, 
पञ्चमहाभूत, पाँच ज्ञानेन्द्रिय, पाँच कर्मेन्दिय अनि ज्ञानेन्छिय र कर्मन्ियका पांँचपाँच 
देवताहरूलाई समेत लिनुपर्छ । 


सक  नर,  


तानि चेकेकराः खष्टुमसमथौनि भोतिकम्। 
संहत्य दैवयोगेन हैममण्डमवासृजन् ॥ ४ ॥ 


पदार्थ 

एकेकशः  एक्लैएक्लै हदा सषटुम्  सृष्टि गर्ज  पनि 

मोतिकम्  भूतको कार्यरूप असमथीनि  समर्थ नभएका दैवयोगेन  भगवान्को कृपाले 
ब्रह्माण्डलाई तानि  ती आकाश आदि संहत्य  सवे मिलेर 


रालानन्द्री लीक 


८५९ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 
हैमम्  सुवर्णमय अण्डम्  एउटा अण्ड अवासृजन्  सृजना गरे 


ताक्यार्थ ती आकाश आदि पनि एक्लैएक्लै हदा भूतको कार्यरूप ब्रह्माण्डलाई सृष्टि गर्न 
समर्थ भएनन्। भगवान्को कृपाले सबे मिलेर सुवर्णमय एउटा अण्ड सुजना गरे । 


सोऽशयिष्टान्पिसिलिङे आण्डकोशो निरात्मकः । 
५ ज्र वषंसाहस्रमन्ववात्सीत् 
सायं वे न्ववात्सीत् तमीर्वरः ॥ १५॥ 


पदार्थ 

निरात्मकः  चेतना रहित   पूरे अशयिष्ट  सुतिरह्यो 

भएको वषंसाहस्रम्  हजार वर्षसम्म॒ तम्  त्यस अण्डमा 

सः त्यो वेनै ईदवरः  परमात्मा 
आण्डकोशः  अण्ड अन्धिसलिठे  समुद्रको पानीमा अन्ववात्सीत्  प्रवेश गर्नुभयो 





वाक्यार्थ त्यो अण्ड चेतनारहित भएर पूरे हजार वर्षसम्म समुद्रको पानीमा रहिरह्यो । त्यस 
अण्डमा परमात्मा प्रवेश गर्नुभयो । 


्  सहस्राकोरुदीधिति   
तस्य नाभेरभूत् पद्मं सहस्राकोरुदीधिति । 
सर्वजीवनिकायौको यत्र स्वयमभूत् स्वराट् ॥ १६॥ 


पदार्थ 

तस्य  ती भगवान् नारायणको पप्राणीहरूको आश्रयस्यलको स्वराट्  ब्रह्माजी 

नाभेः  नाभिबाट रूपमा रहेको स्वयम्  आपै 
सहस्रा्कोरुदीधिति  हजार पद्मं  कमलको फूल अभूत्  उत्पनन हुनुभयो 


सूर्यको बराबर तेज भएको अभूत्  उत्पन्न भयो 
स्वंजीवनिकायोकः  सम्पूर्ण यत्र  जुन कमलको फूलमा 
ताक्यार्थ भगवान् नारायणको नाभिबाट हजार सूर्यको बराबर तेज भएको एवं सम्पूर्ण 
प्राणीहरूको आश्रयस्थलको रूपमा रहेको कमलको पएूल उत्पन्न भयो जुन कमलको एूलमा 
ब्रह्माजी आफैं उत्पनन हूनुभयो । 





सोऽनुविष्टो भगवता यः शेते सलिलाशये । 


न 
५    


लोकसंस्थां यथापूव निममे संस्थया स्वया ॥ १७ ॥ 


पदढार्थ 

यः  जो भगवान् नारायण सः  उहाँने भगवता  ब्रह्माजीद्रारा पनि 
सलिलाराये  समुद्रमा अनुविष्टः  ब्रह्माको स्वया  आप्नो 

जो  

रोते  शयन गर्नुहुन्छ अन्तःकरणमा प्रवेश गर्नुभयो संस्थया  नाम रूप आदि 


रालानन्द्री लीक 


८६० 
तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 


व्यवस्थाद्रारा जस्तै गरी निर्ममे  गर्नुभयो 

यथापूर्वं  पहिलेको कल्पमा लोकसंस्थां  लोकको रचना 

ताक्यार्थ जो भगवान् नारायण समुद्रमा शयन गर्नृहुन्छ उहाँ ने ब्रह्माको अन्तःकरणमा प्रवेश 
गर्नुभयो । ब्रह्माजीले पनि आफनो नाम, रूप आदि व्यवस्थाद्रारा पहिलेको कल्पमा जस्तै गरी 
लोकको रचना गर्मुभयो । 


ससजंच्छाययाविदयां पञ्चपवांणमग्रतः। 
तामिस्रमन्धतामिखं तमो मोहो महातमः ॥ १८ ॥ 


पदढार्थ 

अग्रतः  पहिले तमः  तम अविद्यां  अविद्याको 
छायया  तमोरूप प्रकृतिद्रारा मोहः  मोह ससजं  सुजना गर्नुभयो 
तामिस्रम्  तामिस्र महातमः  महातम गरी 

अन्धतामिस्रं  अन्धतामिच् पञ्चपवांणम्  पांच किसिमका 





ताक्यार्थ पहिले तमोरूप प्रकृतिद्रारा ताम्र, अन्धतामि्न, तम, मोह र महातम गरी पाँच 
किसिमका अविद्याको सुजना गर्नुभयो । 

वितरण अविद्याका पाँच भेद भएकाले त्यसलाई पञ्चपर्वा भनिन्छ । जसरी हत्केलामा पाँच पर्व 
अथवा ओँलाहरू छन् त्यसै गरी अविद्याका पनि पाँच पर्व अथवा भागहरू छन्। अविद्याका पाँच 
भेदहरू यस प्रकार छन् तामिस्र, अन्धतामिस्र, तम, मोह र महातम । यिनीहरूमा तामिस्र भनेको 
क्रोध हो। अन्धतामिस्र भनेको मृत्यु हो। सत्यअसत्य, ठीकबेठीक द्ुटयाउन नसक्नु नै अविवेक 
होरयोनै तम हो। मोह भनेको अन्तःकरणमा रहेको भ्रम हो। जस्त डोरीमा सर्पको भ्रम हनु, 
ब्रह्ममा जगत्को भ्रम हनु आदि । महातम वा महामोह भनेको ग्राम्यभोगसुखैषणा हो । ग्राम्य भोग 
भनेको सामान्य मान्छेले पनि गर्न सक्ने सुत्नु, खानु, सन्तान जन्माउनु आदि भोगहरू हुन्। यस्ते 
अरूअरू सामान्य भोगहरूबाट सुख खोज्नु नै महातम हो । डोरीमा सर्पको भ्रम प्रशस्त प्रकाश र 
चक्षुरिन्रियको सजगताको माध्यमले हटाउन सकिन्छ तर ग्राम्य भोगमा हुने सुखबुद्धिलाई कुनै 
उपायले पनि हटाउन सकिंदेन, त्यसैले तममात्र नभई यो महातम हो । 


विससजांत्मनः कायं नाभिनन्दंस्तमोमयम् । 
जगृहुय्॑षरक्ांसि रात्रिं ्त्तूट्समुद्धवाम् ॥ १९॥ 


पदढार्थ 
तमोमयम्  यो अन्धकारमय आत्मनः  आपनो ्ुच्चट्समुद्धवाम्  भोक र 
शरीरलाई कायं  देहलाई प्यासले युक्त भएको 


न अभिनन्दन्  मन नपराउदै विससजं  छाडिदिनुभयो रात्रिं  त्यस रात्रिरूप शरीरलाई 


रालानन्द्री लीक 


८६१ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 
यक्षरक्षांसि  त्यसै शरीरबाट उत्पन्नयक्ष र राक्षसहरूले जगृहुः  ग्रहण गरे 
ताक्यार्थ यो अन्धकारमय शरीरबाट असन्तुष्ट हदे ब्रह्माजीले आफ्नो तमोमय देहलाई 


छाडिदिनुभयो । भोक र प्यासले युक्त भएको त्यस रात्रिरूप शरीरलाई त्यसै शरीरबाट उत्पन्न यक्ष 
र राक्षसहरूले ग्रहण गरे । 


ु्तडभ्यामुपसष्टास्ते तं जग्धुममिदुद्रवुः । 
मा रक्षतेनं जक्षध्वमित्यूचुः श्ुत्तडर्दिताः ॥ २०॥ 





पदार्थ 

ुत्तडदिताः  भोक र प्यासले भएर मा रक्षत  र्ना नगर 
पीडित भएका तं  उन ब्रह्माजीलाई जक्षघ्वम्  खाओ 
ते ती यक्ष र राक्षसहरू जग्धुम्  खानका लागि इति  यस्तो 
््त्भ्याम्  भोक र प्यासले अभिदुद्रुवुः  दौड र उत््ुः  भन्न थाले 
उपसृष्टाः  आकुल व्याकुल एनं  यिनलाई 


ताक्यार्थ भोक र प्यासले पीडित भएका ती यक्ष र राक्षसहरू ब्रह्माजीलाई ने खानका लागि 
दौडे र यिनलाई र्ना नगर, खाओ भन्न थाले। 

टिप्पणीं  यँ जजसले जक्षध्वम् भने ती यक्ष भए र जजसले मा रक्षत भने ती राक्षस भए 
भन्ने प्रसिद्धि छ। 


देवस्तानाह संविग्नो मा मां जक्षत रक्षत । 
अहो मे यक्षरक्षांसि प्रजा यूयं बभूविथ ॥ २१॥ 





पदार्थ 

संविग्नः  उराउनुभएका मे मेरा मा जक्षत  नखा 
देवः  ब्रह्माजीले प्रजाः  छोराहरू रक्षत  रक्षा गर 
यक्षरक्षांसि  हे यक्ष र बभूविथ  भयौ तान्  यक्ष र राक्षसलाई 
राक्षसहरू हो अहो  ओहो तिमीहरू आह  भन्नुभयो 

यूयं  तिमीहरू मां  मलाई 


ताक्यार्थ ब्रह्माजीले डराएर हे यक्ष र राक्षसहरू ! तिमीहरू मेरा छोराका रूपमा उत्पन्न भएका 
हौ । तिमीहरू मलाई नखाओ, मेयो रक्षा गर भन्नुभयो । 


देवताः प्रभया या या दीव्यन् प्रमुखतो ऽसृजत्। 
ते अहाधुर्दवयन्तो विसृष्टां तां प्रभामहः ॥ २२॥ 


रालानन्द्री लीक 


८६२ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २० 
पदार्थ 

्रह्माजीले याः  जुनजुन तां  ब्रह्माजीद्रारा 

प्रभया  आफ्नो सत्व गुणको देवताः  देवताहरू विसृष्टां  छोडिएको 

तेजले असृजत्  सुजना गर्नुभयो अहः  दिवसरूप 

दीन्यन्  प्रकाशित हदे ते  ती देवताहरूले प्रभाम्  तेजलाई 

प्रमुखतः  मृख्यमुख्य देवयन्तः  खुसी हदे अहाषुः  धारण गरे 





ताक्यार्थ ब्रह्माजीले आफ्नो सत्व गुणको तेजले प्रकाशित हदे मुख्यमुख्य जुनजुन 
देवताहरूको सुजना गर्नुभयो ती देवताहरूले खुसी हदे ब्रह्माजीद्रारा छोडिएको दिवसरूप तेजलाई 
धारण गरे। 


  देवाञ्जघनत सृजति   न 
दववाऽ  सजात स्मातरुद्ुपान् । 
स स 


त एनं लोलुपतया मेथुनायाभिपेदिरे ॥ २६॥ 


पदठार्थ 

देवः  ब्रह्माजीले अदेवान्  असुरहरूलाई  भएर 

जघनतः  तिघ्राबाट सृजति स्म  सुजना गर्नुभयो मेथुनाय  मेथुन गर्नका लागि 
अतिखोटुपान्  ज्यादै ते  तिनीहरूले एनं  ती ब्रह्माजीलाई नै 
कामासक्त लोटुपतया  कामासक्तिले अभिपेदिरे  समात्न खोजे 





ताक्यार्थ ब्रह्माजीले आफ्नो तिघ्राबाट ज्यादै कामासक्त असुरहरूलाई सुजना गर्नुभयो। 
तिनीहरूले कामासक्तिले व्याकुल भएर मैथुन गर्बका लागि ब्रह्माजीलाई नै समात्न खोजे । 


ततो हसन् स भगवानसुरेर्निरपत्रपेः। 
अन्वीयमानस्तरसा क्रुद्धो भीतः परापतत् ॥ २४॥ 





पढार्थ 

ततः  त्यसपछि हसन्  हाँसिरहनुभएका भीतः  उराएर 
निरपत्रपः  लाज नभएका सः वी तरसा  वेगले 
असुरैः  राक्षसहरूद्रारा भगवान्  ब्रह्माजी परापतत्  भाग्नुभयो 
अन्वीयमानः  पछि लागिएका करुद्धः  रिसाएर र 


ताक्यार्थ ब्रह्माजी पहिले हाँस्दै हनुहुन्थ्यो तर लाज नभएका राक्षसहरूद्वारा पिचछा गरिएपच्छि उहाँ 
रिसाएर र डराएर वेगले भागनुभयो । 


स उपव्रज्य वरदं प्रपन्नातिंहरं हरिम् । 
अनुग्रहाय भक्तानामनुरूपात्मदशंनम् ॥ २५॥ 


रालानन्द्री लीक 


८६३ 


अध्याय २ 


पापाः  पापी 

इमाः  सन्ततिहरू 

यभितुं  मेथुन गर्नका लागि 
मां  मलाई 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
पाहि मां परमात्मंस्ते प्रषणेनासृजं प्रजाः । 
ता इमा यभितुं पापा उपाक्रामन्ति मां प्रभो ॥ २६॥ 
पदार्थ 
सः  उहाँ ब्रह्माजी  पुगेर भन्नुभयो 
वरदं  वर दिनुहुने परमात्मन्  हे परमात्मा 
प्रपन्नातिंहरं  शरणमा प्रभो  हे सम्पूर्ण जगत्का 
आएकाको कष्ट हरण गर्ने स्वामी भगवान् 
भक्तानाम्  भक्तहरूको ते  हजुरको 


अनुग्रहाय  कल्याणका लागि प्रेषणेन  आनज्ञाद्रारा मैले 
अनुरूपात्मदञ्शंनम्  उनीहरूको प्रजाः  सन्ततिहरूलाई 
इच्छानुसार आफ्नो दर्शन दिनुहुने असृजं  सुजना गरं 
हरिम्  भगवान् हरिसमक्ष ताः  ती 





उपाक्रामन्ति  लखेट्दै 
आदन् 

मां  मलाई 

पाहि  रक्षा गर्नुहोस् 


ताक्यार्थ वर दिनुहूने, शरणमा आएकाको कष्ट हरण गर्नुहुने एवं भक्तहरूको कल्याणका लागि 
उनीहरूको इच्छानुसार आफ्नो दर्शन दिनुहुने भगवान् हरिसमक्ष पुगेर ब्रह्माजीले भन्नुभयो, हे 
परमात्मा ! हे सम्पूर्ण जगत्का स्वामी भगवान् ! हजुरको आनज्ञाद्रारा मेले यी सन्ततिहरूलाई सुजना 
गर । ती पापी सन्तानहरू मेथुन गर्नका लागि मलाई लखेट्दै आँदेछन्, मलाई रक्ना गर्नुहोस् । 


त्वमेकः किर लोकानां क्लिष्टानां क्टेरानारानः। 


त्वमेकः क्टेदादस्तेषामनासन्नपदां तव ॥ २७॥ 
पदढार्थ 
क्लिष्टानां  दुःखी भएका एकः  एक मात्र हूनुहुन्छ 
लोकानां  सम्पूर्ण प्राणीहरूको तव  हजुरको 
क्छेरानाशनः  दुःख नाश गर्ने अनासन्नपदां  पाउको शरणमा 
त्वम्  हजुर नआउने 
किर  निश्चय नै तेषाम्  त्यस्ता व्यक्तिको लागि 
वाक्यार्थ दुःखी भएका प्राणीको दुःख नाश गर्ने हजुर एक मात्र हुनृहुन्छ र हजुरका पाडको 
शरणमा नआउने व्यक्तिहरूलाई दुःख दिने पनि हजुर ने हुनहुन्छ । 


क्टेदादः  दुःखदायक पनि 
त्वम्  हजुर 
एकः  एक मात्र हुनुहुन्छ 





सोऽवधायांस्य कापण्यं विविक्ताप्यात्मदरंनः। 
विमुञ्चात्मतनुं घोरामित्युक्तो विमुमोच ह ॥ २८॥ 


रालानन्द्री लीक 


८६८ 


तृतीय स्कन्ध 


पदार्थ 

विविक्ताघ्यात्मदशंनः  सबैको 
मनको कुरा थाहा पाउने 

सः  उहाँ भगवान् नारायणले 
अस्य  यी ब्रह्माजीको 
कार्पण्यं  दयनीय अवस्था 


श्रीमद्भागवत 


अवधायं  विचार गरेर 
घोराम्  कामकलुषित भएको 
आत्मतनुं  आफ्नो शरीरलाई 
विमुञ्च  छोडिदिनुहोस् 
भन्नुभयो 


अध्याय २ 


इति  यसो 

उक्तः  भनिनुभएका 
्रह्माजीले 

ह  निश्चय नै त्यो शरीर 





विमुमोच  छाडिदिनुभयो 


ताक्यार्थ सबैको मनको कुरा थाहा पाउनुहुने भगवान् नारायणले ब्रह्माजीको यस्तो दयनीय 
अवस्था भएको थाहा पाएर कामकलुषित आफ्नो शरीरलाई छोडिदिनुहोस् भन्नुभयो । भगवान्को 
आज्ञानुसार ब्रह्माजीले पनि उक्त शरीरलाई छाडिदिनुभयो । 


तां क्वणच्वरणाम्भोजां मदविहललोचनाम् । 
काञ्चीकलापविलसदुदुकूलच्छन्नरोधसम् ॥ २९॥ 
अन्योन्यरेषयोततुङ्गनिरन्तरपयोधराम् । 
सुनासां सुद्धिजां स्निग्धहासरीलावलोकनाम् ॥ २०॥ 
गूहन्तीं नीडयात्मानं नीलालकवरूथिनीम् । 
उपलभ्यासुरा धमं सवे सम्मुमुहुः स्त्रियम् ॥ ३९॥ 


पदार्थ 

घमं  हे विदुरजी 
ब्रह्माजीले छाडको शरीरबाट 
उत्पन्न भएकी 
क्वणच्वरणाम्भोजां  
चरणकमलमा पाउजु बजारँदे 
गररेकी 

मदविह्ललोचनाम्  मदले 
आकुलव्याकुल ओंँखा भएकी 
काञ्चीकलापविलसदुदुकूल 
च्छन्नरोधसम्   मेखलाका 
रत्नहरूको समूहले सुशोभित 
सारीले कटि भाग छोपिएकी 


अन्योन्यररेषया  एकअकमि 
सटेका 

उत्तद्गनिरन्तरपयोधराम्  अग्ला 
र जोडिएका स्तन भएकी 
सुनासां  अत्यन्त राम्रो नाक 
भएकी 

सुद्विजां  अत्यन्त राम्रा दाँत 
भएकी 
स्निग्धहासटीलावलोकनाम्  
मधुर हांसोले सहित भएर 
अत्यन्त उत्तेजक दृष्टि भएकी 
त्रीडया  लाजले गर्दा 





आत्मानं  आपूलाई 
गूहन्तीं  छोप्दै गरेकी 
नीलालकवरूथिनीम्  कालो 
कपालले युक्त भएकी 
तांती 

स्त्रियम्  सुन्दरी नारीलाई 
उपलभ्य  देखेर 

स्वे  सवे 

असुराः  असुरहरू 
सम्मुमुहुः  सम्मोहित भए 


ताक्यार्थ हे विदुरजी ! ब्रह्माजीले छाडेको शरीरबाट सुन्दरी नारी सन्ध्याको रूपमा प्रकट भडन्। 


रालानन्द्री लीक 


८६५ 
तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 
चरणकमलमा पाउजु बजार्डँदे गरेकी, मदले आकुलव्याकुल आंँखा भएकी, मेखलाका रत्नहरूको 
समूहले सुशोभित सारीले कटि भाग छोपिएकी, एकअकमा अत्यन्त सटेका हुनाले अग्ला र 
जोडिएका स्तन भएकी, अत्यन्त राग्रा नाक र दांत भएकी, मधुर मूस्कानसहित अत्यन्त उत्तेजक 


दृष्टि भएकी, लाजले गर्दा आफूलाई छोप्दै गरेकी एवं श्यामवर्णको कपालले युक्त भएकी ती 
सुन्दरी नारीलाई देखेर सब असुरहरू सम्मोहित भए। 


   न ध 
अहो रूपमहो धेय॑महो अस्या नवं वयः। 
मध्ये कामयमानानामकामेव विसपति ॥ ३२॥ 


पदार्थ 

अहो  अहो ! अहो  अहो ! मध्ये  बीचमा 

अस्याः  यी स्त्रीको नवं  भर्खरको अकामा  कामरहित 
धेयम्  धीरता वयः  उमेर इव  ४ 

अहो  अहो ! कामयमानानाम्  हामी विसर्पति  घुमिरहेकी छिन् 
रूपम्  सौन्दर्य कामुकहरूका 





ताक्यार्थ अहो ! यी स्त्रीको धीरता, अहो ! यिनको सौन्दर्य, अहो ! यिनको भर्खरको उमेर ! 
हामी कामुकहरूका बीचमा पनि यिनी कामरहित जस्त गरी घुमिरहेकी चिन् । 


वितकयन्तो बहुधा तां सन्ध्यां प्रमदाकृतिम् । 
अभिसम्भाव्य विश्रम्भात् पयपृच्छन् कुमेधसः ॥ ३३॥ 


पढार्थ 

बहुधा  अनेक किसिमले गर्ने विश्वासका साथ कन्यालाई 

वितकयन्तः  तर्कवितर्कं गर्दै प्रमदाकृतिम्  अत्यन्त सुन्दर अभिसम्भाव्य  सन्चोबिसन्चो 
कुमेधसः  कुबुद्धि भएकाआकृति भएकी आदि ओपचारिक प्रश्न 
असुरहरूले तां ती पय॑पृच्छन्  सोध्न थाले 
विभ्रम्भात्  आफूलाई स्वीकारसन्ध्यां  सन्ध्या नाम गरेकी 





वाक्यार्थ यस्ते अनेक तर्कवित्कं गर्दै कुबुद्धि भएका राक्षसहरूले आफूलाई स्वीकार गर्ने 
विश्वासका साथ अत्यन्त सुन्दर आकृति भएकी सन्ध्या नाम गरेकी ती कन्यालाई सन्वोबिसन्वो 
आदि ओपचारिक प्रश्न सोध्न थाले। 


कासि कस्यासि रम्भोरु को वार्थस्तेऽत्र भामिनि । 
रूपद्रविणपण्येन दुभंगान् नो विबाधसे ॥ ३४ ॥ 


रालानन्द्री लीक 


८६६ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २० 
पदार्थ 

रम्भोरु  केराको बोटजस्तो असिन हौ रूपद्रविणपण्येन  सुन्दर रूपको 
तिघ्रा भएकी वा  अथवा अमूल्य सम्पत्तिद्रारा 

भामिनि  हे सुन्दरी तिमी  अत्र  यहाँ आउनुमा दुभ॑गान्  अभागी 

काको ते तिस्रो नः  हामीहरूलाई 

असि हौ कः के विबाधसे  पीडित बनादइरहेकी 
कस्य  कसकी स्त्री अथः  प्रयोजन छ छयौ 





वाक्यार्थ केराको बोटजस्तो तिघ्रा भएकी हे सुन्दरी ! तिमी को हौ? कसकीस्त्री हौ ? तिमी 
यहाँ किन आएकी हौ ? सुन्दर रूपको अमूल्य सम्पत्तिद्रारा अभागी हामीहरूलाई तिमीले पीडित 
बनादइरहेकी छ्य । 


या वा काचित् त्वमबरे दिष्टया सन्दश॑नं तव । 
उत्सुनोषीक्षमाणानां कन्दुकक्रीडया मनः ॥ ३५॥ 


पदार्थ 

अबठे  हे एक्ली स्त्री सन्दश॑नं  दर्शन मिल्यो मनः  मनलाई 
काचित् त्वम्  तिमी को हौ कन्दुकक्रीडया  भकुण्डो उत्सुनोषि  व्याकुल 
यावा तिमी जो भए पनि खेलद्रारा बनाङदे्यौ 

दिष्टया  भाग्यले ईक्षमाणानां  तिमीलाई हेरिरहने 

तव  तिम्रो हामीहरूको 





ताक्यार्थ हे एक्ली स्त्री! तिमी को हौ? जो भए पनि भाग्यले तिम्रो दर्शन पाइयो, भकुण्डो 
खेलेर तिमीले आफूलाई हेरिरहने हामीहरूको मनलाई व्याकुल बनारँदैकयौ । 


नैकत्र ते जयति शालिनि पादपदां 

घ्नन्त्या मुहुः करतठेन पतत्पतङ्गम् । 
मध्यं विषीदति बृहत्स्तनभारभीतं 

शान्तेव दुष्टिरमला सुिखासमूहः ॥ २६ ॥ 


पढार्थ 

शालिनि  हे सुन्दरी करतठेन  हत्केलाले एकत्र  एके ठ॑मा 
पतत्पतङ्गम्  रुद गरेको घ्नन्त्याः  प्रहार गर्ने न जयति  रहँदेन 
भकुन्डोलाई ते तिस्रो बृहत्स्तनभारभीतं  ठला 
मुहुः  बारम्बार पादपद्मं  चरणरूपी कमल स्तनको भारले तिम्रो 





रालानन्द्री लीक 


८६७ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २० 
मध्यं  शरीरको मध्यभाग दृष्टिः  तिप्रो हेराइ सुहिखासमूहः  सुन्दर कपाल 
विषीदति  थकित हुन्छ शान्ता इव  शान्त छ अमला  निर्मल छ 


ताक्यार्थ हे सुन्दरी ! माथिबाट र्दे गरेको भकुन्डोलाई बारम्बार हत्केलाले प्रहार गर्ने तिम्रो 
चरणकमल एके ठाडमा रहेदेन। ठुला स्तनको भारले तिम्रो शरीरको मध्यभाग थकित देखिन्छ । 
तिम्रो हेराइ शान्त छ र अहो तिम्रो कपाल कति निर्मल छ। 


इति सायन्तनीं सन्प्यामसुराः प्रमदायतीम् । 
प्रलोभयन्तीं जगृहुमंत्वा मूढधियः स्त्रियम् ॥ ३७ ॥ 


पढार्थ 

इति  यसप्रकार आचरण भएकी स्त्रियम्  स्त्री 
मूढधियः  मूर्खवुद्धि भएका प्रलोभयन्तीं  लोभ्याङदे गरेकी मत्वा  सम्फेर 
असुराः  असुरहरूले सायन्तनीं  सायङ्गालीन जगृहुः  ग्रहण गरे 
प्रमदायतीम्  अत्यन्त मदयुक्त सन्ध्याम्  सन्ध्यालाई 





ताक्यार्थ यसप्रकार मूर्खबुदधि भएका असुरहरूले अत्यन्त मदयुक्त आचरण भएकी एवं 
लोभ्याडँदे गरेकी सायङ्लीन सन्ध्यालाई स्त्री सम्णेर ग्रहण गरे। 


प्रहस्य भावगम्भीरं जिघ्रन्त्यात्मानमात्मना । 
कान्त्या ससजं भगवान् गन्धवांप्सरसां गणान् ॥ ३८ ॥ 


पदढार्थ 

भगवान्  ब्रह्माजीले आत्मना  आपले अप्सराहरूको 
भावगम्भीरं  गम्भीर भावले जिघ्रन्त्या  सुं्दै गरेको गणान्  समूहलाई 
प्रहस्य  हाँसेर कान्त्या  सुन्दरताद्रारा ससजं  सृजना गर्नुभयो 
आत्मानम्  आफूलाई गन्धवांप्सरसां  गन्धर्व र 





ताक्यार्थ ब्रह्माजीले गम्भीर भावले हाँसेर आपूलाई आफ सुंध्वै गरेको सुन्दरताद्वारा गन्धर्व र 
अप्सराहरूको समूहलाई सुजना गर्नुभयो । 


विससजं तयुं तां वै ज्योत्स्नां कान्तिमतीं प्रियाम् । 
त एव चाददुः प्रीत्या विरवावसुपुरोगमाः ॥ ३९॥ 


पदढार्थ 

कान्तिमतीं  कान्तिले युक्त तां  त्यो  निश्चय नै ब्रह्माजीले 
प्रियाम्  अत्यन्त प्रिय ततुं  शरीरलाई विससजं  छाडिदिनुभयो 
ज्योत्स्नां  चन्िकारूप च  पनि ते ती 


रालानन्द्री लीक 


८६८ 


तृतीय स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


विहवावसुपुरोगमाः  विश्वावसु एव  नै 


आदि गन्धर्वहरूले 


परीत्या  प्रेमपूर्वक उक्त 


अध्याय २ 


शरीरलाई 
आददुः  ग्रहण गरे 


ताक्यार्थ ब्रह्माजीले अत्यन्त प्रिय चन्दरिकारूप त्यो शरीरलाई पनि छोडिदिनुभयो । विश्वावसु 
आदि गन्धर्वहरूले प्रमपूर्वक उक्त शरीरलाई ग्रहण गरे। 


सृष्ट्वा भूतपिशाचांश्च भगवानात्मतन्द्रिणा । 
दिग्वाससो मुक्तकेशान् वीक्ष्य चामीकयद् दुो ॥ ४०॥ 


पदार्थ 


भगवान्  भगवान् ब्रह्माजीले सृष्ट्वा  सुजना गरेर तिनलाई 


आत्मतन्द्रिणा  आप्नो 
तन्द्रानाट 


भूतपिशाचान्  भूत, पिशाच 


आदिलाई 


दिग्वाससः  नाडगा 
च र 
र 
मुक्तकेशान्  टाउकाका रौँ 
ठडाठाडा भएका 


वीक्ष्य  देखेर 
दशो  आखा 


अमीलयत्  चिम्लिनुभयो 
च  पनि 





ताक्यार्थ भगवान् ब्रह्माजीले आफनो तनद्राबाट उत्पन्न भएका भूत, पिशाच आदिलाई नाङ्गा र 
टाउकाका रौँ ठाडागडा भएका देखेर आंँखा पनि चिम्लिनुभयो । 


जगृहुस्तद्विसृष्ं तां जृम्भणाख्यां ततुं प्रभोः । 
निद्रामिन्द्रियविक्छेदो यया भूतेषु दुश्यते ॥ 
येनोच्छिष्टान् घषंयन्ति तमुन्मादं प्रचक्षते ॥ ४१॥ 


पदार्थ 


तद्िसृष्टां  ब्रह्माद्राया त्यागिएको जगृहुः  ग्रहण गरे 


जृम्भणाख्यां  जुम्भण हाद 
नाम गरेको 

प्रभोः  भगवान्को 

तां  त्यस 

निद्राम्  निद्रारूप 

तनुं  शरीरलाई भूत 
पिशाचले 


यया  जसद्रारा 

भूतेषु  समस्त प्राणीमा 
इन्द्रियविक्लेद्ः  इन्द्रियसम्बन्धी 
विकार निद्रा 

दश्यते  देखिन्छ 

येन  जुन दोषका कारणले 
उच्छिष्टान्  जुटो मुख हने 


व्यक्ति लाई भूत पिशाचहरूले 
घषंयन्ति  आक्रमण गर्दचछन् 
तम्  त्यसै आक्रमणलाई 
उन्मादं  उन्माद 

प्रचक्षते  भन्दछन् 





वाक्यार्थ ब्रह्मद्वार त्यागिएको जुम्भण हाद नाम गरेको भगवानूको त्यस शरीरलाई 
भूतपिशाचले ग्रहण गरे। जसद्रारा समस्त प्राणीमा इन्दियसम्बन्धी विकारका रूपमा निद्रा देखिन्छ । 
जुन दोषका कारणले जुटो मुख हुने व्यक्तिलाई भूतपिशाचहरूले आक्रमण गर्दछछन्, त्यसै 
आक्रमणलाई उन्माद पनि भन्दछछन् । 

यनन्दरी ठीक 


८६९ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २० 


उरजस्वन्तं मन्यमान आत्मानं भगवानजः। 
साध्यान् गणान् पितृगणान् परोक्षेणासृजत् प्रभुः ॥ ४२॥ 


पदार्थ 

भगवान्  भगवान् मन्यमानः  मान्दै समूहलाई 

प्रभुः  स्वामी परोक्षेण  अदृश्य रूपद्रारा असृजत्  सुजना गर्नुभयो 
अजः  ब्रह्माजीले साध्यान् गणान्  साध्यहरूको 

आत्मानं  आपफूलाई समूहलाई र 

उरजंस्वन्तं  बलशाली पितृगणान्  पितृहरूको 





ताक्यार्थ भगवान् ब्रह्माजीले आपूलाई बलशाली मान्दे अदृश्य रूपद्रारा साध्य र पितुहरूको 
समूहलाई सुजना गर्नुभयो । 


त आत्मसगं तं कायं पितरः प्रतिपेदिरे । 
साध्येभ्यश्च पितृभ्यश्च कवयो यद् वितन्वते ॥ ४३॥ 


पदार्थ 

तेती कायं  ब्रह्माको अदृश्य साध्येभ्यः  साध्यहरूलाई र 
पितरः  पित्रहरूले पितृभ्यः  पितुहरूलाई 
आत्मसर्गं  आपनो प्रतिपेदिरे  ग्रहण गरे वितन्वते  हव्य, कव्य आदि 
उत्पत्तिस्थान भएको यत्  यसैले दान गर्वछछन् 

तं  त्यस कवयः  विद्वान् पण्डितहरू 





ताक्यार्थ ती पित्ुहरूले आफ्नो उत्पत्तिस्थान भएको ब्रह्माको त्यस अदृश्य शरीरलाई ग्रहण गरे । 
यसैले विद्रान् पण्डितहरू साध्य गण र पितुहरूलाई हव्य, कव्य आदि दान गर्दछन् । 


सिद्धान् विद्याधरांश्चैव तिरोधानेन सोऽसृजत् 
तेभ्योऽददात् तमात्मानमन्तधांनाख्यमद्भुतम् ॥ ४४ ॥ 


पदार्थ 

सः  उहाँ ब्रह्माजीले विद्याधरान्  देवताहरूलाई तम् एव  त्यही 
तिरोधानेन  लोप हनेअसृजत्  सृजना गर्वुभमयो अद्भुतम्  अनौटो 
शक्तिद्रारा तेभ्यः  तिनीहरूलाई आत्मानम्  शरीर 
सिद्धान्  सिद्धहरूलाई अन्तधांनाख्यम्  अन्तधनि नाम अददात्  दिनुभयो 
चर गरेको 





वाक्यार्थ उहाँ ब्रह्माजीले लोप हुने शक्तिद्रारा सिद्ध र देवताहरूको सुजना गर्नुभयो। 


रालानन्द्री लीक 


८७० 
तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 
तिनीहरूलाई अन्तर्धनि नाम गरेको त्यही अनौटो शरीर दिनुभयो । 


स किन्नरान् किम्पुरुषान् प्रत्यात्म्येनासृजत् प्रभुः । 
मानयन्नात्मनात्मानमात्माभासं विलोकयन् ॥ ४५॥ 





पदार्थ 

प्रमुः  सबैका स्वामी भएका विलोकयन्  ठेर परत्यात्म्येन  प्रतिबिम्बद्रारा 
सः  उहाँ भगवान्ले आत्मना  आपले किन्नरान्  किन्नर र 
आत्माभासं  आफ्नो आत्मानम्  आपफूलाई किम्पुरुषान्  किम्पुरुषहरूलाई 
प्रतिबिम्बलाई मानयन्  सुन्दर सम्षेर असृजत्  सुजना गर्नुभयो 


ताक्यार्थ सबैका स्वामी भएका भगवान्ले आफ्नो प्रतिबिम्बलाई हर्द आपफैँले आपफूलाई सुन्दर 
सम्णेर आफ्नो प्रतिबिम्बद्वारा किन्नर र किम्पुरुषहरूको सुजना गर्नुभयो । 


ते तु तज्जगृहू रूपं त्यक्तं यत् परमेष्ठिना । 
मिथुनीभूय गायन्तस्तमेवोषसि कमभिः॥ ४६॥ 


पदठार्थ 

परमेष्ठिना  ब्रह्माजीद्रारा ते  किन्नर र किपुरुषहरूलने शक्तिद्रारा 

यत्  जुन प्रतिबिम्बात्मक रूप जगृहुः  ग्रहण गरे त्यसैले तम्  ब्रह्माजीलाई 

त्यक्तं  छोडिएको थियो उषसि  प्रातःकालमा गायन्तः  कीर्तन गर्ने गर्वछन् 
तद् एव  त्यही मिथुनीभूय  स्त्रीपुरुष मिलेर 

रूपं  रूपलाई कर्मभिः  ब्रह्माजीबाट प्राप्त 





वाक्यार्थ ब्रह्माजीद्रारा जुन प्रतिबिम्बात्मक रूप छोडिएको थियो त्यही रूपलाई किन्नर र 
किपुरुषहरूले ग्रहण गरे। त्यसैले यी सबेले प्रातःकालमा स्त्रीपुरुष मिलेर ब्रह्माजीबाट प्राप्त 
शक्तिद्रारा उहांको नै कीर्तन गर्ने गर्दछन् । 


० न्दे,  
देहेन वे भोगवता शयानो बहुचिन्तया । 
सर्गेऽनुपचिते कोधादुत्ससजं ह तद्पुः ॥ ४७ ॥ 


पदढार्थ 

सँ  सृुष्टिक्रम  शरीखरारा क्रोधाद्  रिसाएर 
अनुपचिते  अधि नबढेपछ्छि   सुतिरहनुभएका तत् वपुः  त्यो भोगमय 
बहुचिन्तया  धरे चिन्ताले  ब्रह्माले शरीरलाई 

भोगवता  भोगमय वे  निश्चय ने उत्ससजं  छाडिदिनुभयो 





ताक्यार्थ सृष्टिक्रम अधि नबढेपचछ्छि धैरे चिन्ताले भोगमय शरीर लिएर सुतिरहनुभएका ब्रह्माले 
सालाली दीका 


८७१ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 


रिसाएर त्यो भोगमय शरीरलाई छाडिदिनुभयो । 


भ जजिरे  
येऽहीयन्तामुतः केशा अहयस्तेऽङ्ग जज्ञिरे । 
सपाः प्रसप॑ंतः करूरा नागा भोगोरुकन्धराः ॥ ४८ ॥ 


पदार्थ 

अङ्ग  हे प्रिय विदुर ते  ती केशहरूबाट भोगोरुकन्धराः  फणाले गर्दा 
अमुतः  त्यस शरीरबाट अहयः  सर्पहरू अत्यन्त ठुलो कंध भएका 

ये  जुन जज्ञिरे  उत्पनन भए करूराः  ऋरूर स्वभाव भएका 
केशाः  केशहरू प्रसपंतः  घने नागाः  नागहरू भए 
अहीयन्त  रुरेका थिए सपाः  सर्पहरू र 





ताक्यार्थ हे विदुर ! त्यस शरीरबाट जुन केशहरू रेका थिए तिनबाट सर्पहरू उत्पन्न भए । 
तिनीहरू घस्नने सर्पं र फणाले गर्दा अत्यन्त ठुलो कोँध भएका र क्रूर स्वभाव भएका नाग भए। 


स आत्मानं मन्यमानः कृतकृत्यमिवात्मभूः। 
तदा मनून् ससजांन्ते मनसा लोकभावनान् ॥ ४९॥ 


पदार्थ 

आत्मभूः  आफैं उत्पन्न सब गरिसके जस्तो लोकभावनान्  सम्पूर्ण 
हनुभएका मन्यमानः  मान्दे हुनुहन्थ्यो लोकलाई विस्तार गर्ने 

सः  उहाँ ब्रह्माजीले तदा  त्यसै वेला मनून्  चौध मनुहरूलाई 
आत्मानं  आपफूलाई अन्ते  अन्तिमिमा ससजं  सुजना गर्नुभयो 
कृतकृत्यम् इव  गर्नुपर्ने जति मनसा  मनद्वारा 





ताक्यार्थ आफ उत्पन हुनुभएका ब्रह्माजी आफूले गर्नुपर्ने जति सबै गरिसकेजस्तो मान्दै 
हनुहन्थ्यो । त्यसै वेला उहाँले मनद्वारा सम्पूर्ण लोकलाई विस्तार गर्ने चौध मनुहरूको सुजना 
गर्नुभयो । 


 र त्यसृनत् स्वीयं ध 
तेभ्यः सोऽ पुरं पुरुषमात्मवान् । 
तान् दुष्ट्वा ये पुरा सृष्टाः प्रशशंसुः प्रजापतिम् ॥ ५०॥ 





पदार्थ 

आत्मवान्  सवैका स्वीयं  आफनो तान्  ती मनुहरूलाई 
आत्मस्वरूप पुरुषम्  पुरुषाकार दुष्ट्वा  देखेर 

सः  उहाँ ब्रह्माजीले पुरं  शरीरलाई येजो 

तेभ्यः  ती मनुहरूका लागि अत्यसृजत्  सुजना गर्नुभयो पुरा  मनुहरूभन्दा पहिले 


रालानन्द्री लीक 


८७२ 
तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 


सृष्टाः  सुजना गरिएका थिए॒ प्रजापतिम्  ब्रह्माजीलाई 

तिनीहरूले प्रांसुः  प्रशंसा गर्न थाले 

ताक्यार्थ सम्पूर्ण जगत्का आत्मस्वरूप ब्रह्माजीले ती मनुहरूका लागि आफ्नो पुरुषाकार 
शरीरको सुजना गर्जुभयो । ती मनुहरूलाई देखेर उनीहरूभन्दा पहिले सुजना गरिएका देवता, गन्धर्व 
आदिले ब्रह्माजीको प्रशंसा गर्न थाले। 


अहो एतज्जगत्स्रष्टः सुकृतं बत ते कृतम्। 
प्रतिष्ठिताः क्रिया यस्मिन् साकमन्नमदामहे ॥ ५९॥ 


पढार्थ 

जगत्सष्टः  हे जगत्का स्रष्टा बत  निश्चय नै प्रतिष्ठिताः  प्रतिष्ठित छन् 
ब्रह्माजी सुकृतं  राम्रो काम यसैको सहायताले हामी 
ते  तपाईको कृतम्  गर्नुभयो साकम्  संगसंगे 

एतद्  यो मनुष्य आकारको यस्मिन्  जुन मनुष्य शरीरमा अन्नम्  अन्न 

देहको सुजना क्रियाः  सम्पूर्ण अग्निहोत्र अदामहे  खान सक्छौ 
अहो  अत्यन्त राम्रो छ आदि कर्म 





वाक्यार्थ हे जगत्का स्नष्टा ब्रह्माजी ! तपाईको यो मनुष्य आकारको देहको सुजना अत्यन्त 
राम्रो छ। तपार्ईले निश्चय नै यो राम्रो काम गर्नुभयो। यस शरीरमा सम्पूर्णं अग्निहोत्र आदि कर्म 
प्रतिष्ठित छन्। यसैको सहायताले हामी संगसंगे अन्न खान सक्छ । 


तपसा विद्यया युक्तो योगेन सुसमाधिना । 
ऋषीनृषिहषीकेडः ससजौभिमताः प्रजाः ॥ ५२॥ 





पदार्थ 

सुसमाधिना  राम्रो गाढा योगेन  योगले अभिमताः  प्रिय 
समाधि युक्तः  सहित भएर प्रजाः  सन्तान 

तपसा  तपस्या हृषीकेशः  जितेन्द्रिय ऋषीन्  ऋषिहरूलाई 
विद्यया  विद्या र ऋषिः  ब्रह्माजीले ससज  सृजना गर्नुभयो 


ताक्यार्थ गाढा समाधि, तपस्या, विद्या र योगले सहित भएर जितेन्िय ब्रह्माजीले प्रिय सन्तान 
ऋषिहरूको सुजना गर्नुभयो । 


 


तेभ्यश्चैकैकशः स्वस्य देहस्यांशमदादजः । 
यत्तत् समाधियोगद्धितपोविद्याविरक्तिमत् ॥ ५३॥ 


रालानन्द्री लीक 


तृतीय स्कन्ध 


पदढार्थ 

अजः  ब्रह्माजीले 
स्वस्य  आफ्नो 
देहस्य  शरीरको 
एकेकराः  प्रत्येक 
अंराम्  अंश 


श्रीमद्भागवत 


तेभ्यः च  ती ऋषिहरूलाई 
अदात्  दिनुभयो 

यत्  जुन 

तत्  त्यो शरीर 
समाधियोगरद्धितपोविदया 





८७३ 
अध्याय २ 
विरक्तिमत्  समाधि, योग, 


एश्वर्य, तपस्या, विद्या र 
वेराग्यले सहित भएको धियो 


ताक्यार्थ ब्रह्माजीले आफ्नो शरीरको प्रत्येक अंश ती ऋषिहरूलाई दिनुभयो, जुन शरीर समाधि, 
योग, अणिमा, एश्वर्य, तपस्या, विद्या एवं वैराग्यले सहित भएको थियो । 


इति श्रीमद्धागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां तृतीयस्कन्धे विंशोऽध्यायः ॥ २०॥ 


रालानन्द्री लीक 


८७८ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २१ 
अथ  ध्याय 
अथ प्कवशाञ्च्यायः 
कर्वमजीको तपस्या र भगवानूबाट वरदान 
विदुर उवाच विदुरजीले भन्नुभयो 
स्वायम्भुवस्य च मनो्वंशः परमसम्मतः। 
कथ्यतां भगवन् यत्र मेथुनेनेधिरे प्रजाः ॥ १॥ 
पढार्थ 
भगवन्  हे भगवान् मत्रेयजी मनोः  मनुको  जुन वंशमा 
परमसम्मतः  सज्जनहरूले वंशः  वंश मेथुनेन  मेथुनद्रारा 
आदर गरेको च  पनि प्रजाः  प्रजाहरू 
स्वायम्भुवस्य  स्वायम्भुव कथ्यतां  भन्नुहोस् एधिरे  बददैगए 





ताक्यार्थ हे भगवान् मेत्रेयजी ! सज्जनहरूले आदर गरेका स्वायम्भुव मनुको वंशको विषयमा 
पनि भन्नुहोस् जुन वंशमा मेथुनद्रारा प्रजाहरू बददैगए। 


प्रियव्रतोत्तानपादो सुतो स्वायम्भुवस्य वे । 
यथाधमं  जुगुपतु  
यथाधर्मं  सप्तदीपवतीं महीम् ॥ २॥ 


पदार्थ 

वे  निश्चय नै प्रियत्रतोत्तानपादौो  प्रियत्रत र॒भएकी 

स्वायम्भुवस्य  स्वायम्भुव  उत्तानपादले महीम्  पृथिवीलाई 
मनुका यथाधर्मं  धर्मअनुसार जुगुपतुः  रक्ना गरे त्यो 
सुतो  दुई छोरा सप्तद्वीपवतीं  सात द्वीप बताउनुहोस् 





ताक्यार्थ स्वायम्भुव मनुका दुई छोरा प्रियव्रत र उत्तानपादले धर्मअनुसार सात द्वीप भएकी 
पृथिवीको रक्षा गरेको वृत्तान्त बताउनुहोस्। 


तस्य वे दुहिता ब्रह्मन् देवहूतीति विश्रुता । 
पत्नी प्रजापतेरुक्ता कद॑मस्य त्वयानघ ॥ ३॥ 


पदठार्थ 

अनघ  निष्पाप भएका  ती स्वायम्भुव मनुकी नामले 

ब्रह्मन्  हे मेत्रेयजी दुहिता  छोरी विश्रुता  प्रख्यात हुनुह॒न्थ्यो र 
वे  निश्चयनै देवहूति इति  देवहूति यस॒ प्रजापतेः  प्रजापति 


रालानन्द्री लीक 


तृतीय स्कन्ध 


कदृमस्य  कर्दमकी 
पत्नी  पत्नी 


श्रीमद्भागवत 


हुनुभयो भनेर 
त्वया  तपाईद्रारा 


८७ 
अध्याय २१ 


उक्ता  भनियो 


ताक्यार्थ निष्पाप हे मत्रेयजी ! स्वायम्भुव मनुकी छोरी देवहूति नामले प्रख्यात हुनुहुन्थ्यो र उहाँ 
प्रजापति कर्दमकी पत्नी हुनुभयो भनेर तपार्ईले भन्नुभयो । त्यो पनि बताउनुहोस् । 


५ न्द महायोगी ५  र 
तस्यां स वे महायोगी युक्तायां योगलक्षणेः। 


ससर्ज कतिधा वीर्य  शूषे भ 
ससजं कतिधा वीयं तन्मे रुश्रूप्तव वद् ॥ ४ ॥ 


पदढार्थ 

महायोगी  सर्वयोगसम्पन्न 
सः  ती कर्दमले 
योगलक्षणेः  यम आदि 
योगको लक्षणद्रारा 

युक्तायां  युक्त भएकी 


  ती देवहूतिमा 
वे  निश्चय नै 
कतिधा  कति प्रकारका 
वीर्यं  सन्तान 
ससजं  उत्पन्न गर्नुभयो 





तत्  त्यो कुरा 

शुश्रूषवे  सुन इच्छा भएको 
मे  मलाई 

वद्  बताउनुहोस् 


ताक्यार्थ सर्वयोगसम्पन्न कर्वमले यम आदि योगको लक्षणद्रारा युक्त भएकी देवहूतिमा कति 
प्रकारका सन्तानहरू उत्पन्न गर्नुभयो । त्यो कुरा पनि सुन इच्छा भएको हुनाले मलाई बताउनुहोस्। 


रुचिर्यो भगवान् बह्मन् दक्षो वा बरह्मणः सुतः। 
यथा ससजं भूतानि लब्ध्वा भायां च मानवीम् ॥ ५॥ 





पदार्थ 

ब्रह्मन्  हे मेत्रेयजी रुचिः  रुचि लब्ध्वा  पाएर 

यःनजो दक्षः  दक्षप्रजापतिले भूतानि  सन्तानहरू 
भगवान्  भगवान् वा र यथा  जसरी 

ब्रह्मणः  ब्रह्माको मानवीम्  मनुपुत्रीलाई ससजं  उत्पन्न गर्नुभयो 
सुतः  छोरा भायां  पत्नीको रूपमा च  त्यो पनि बताउनुहोस् 


ताक्यार्थ हे मैत्रेयजी ! भगवान् ब्रह्माका छोरा रुचि र दक्षप्रजापतिले मनुका पुत्रीहरूलाई 
पत्नीको रूपमा पाएर सन्तान उत्पन्न गरेको कथा पनि बताउनुहोस् । 


मत्रेय उवाच मत्रेयजीले भन्नुभयो 
प्रजाः सृजेति भगवान् कदमो बह्यणोदितः। 
सरस्वत्यां तपस्तेपे सहस्राणां समा दशा ॥ ६॥ 


रालानन्द्री लीक 


८७६ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २१ 
पदढार्थ 

ब्रह्मणा  ब्रह्माजीद्रारा भगवान्  भगवान् सहस्राणां दश  दश हजार 
प्रजाः  प्रजाहरू कदंमः  कर्दमले समाः  वर्षसम्म 

सृज इति  उत्पन्न गर भनी सरस्वत्यां  सरस्वती नदीको तपः  तपस्या 

उदितः  आदेश दिदनुभएका किनारमा तेपे  गर्नुभयो 





ताक्यार्थ ब्रह्माजीले प्रजाहरू उत्पन्न गर भनी कर्दमलाई आदेश दिनुभयो र भगवान् कर्दमले 
सरस्वती नदीको किनारमा दश हजार वर्षसम्म तपस्या गर्जुभयो । 


ततः समाधियुक्तेन क्रियायोगेन कदंमः। 
सम्प्रपेदे हरि भक्तया प्रपन्नवरदाशुषम् ॥ ७॥ 


पदार्थ 

कर्दमः  कर्दम ऋषिले क्रियायोगेन  पूजनोपचार्वारा हरि  भगवान् हरिको 

ततः  तपस्या गरिसकेपच्ि प्रपन्नवरदाशुषम्  शरणमा भक्तया  भक्तिपूर्वक 
समाधियुक्तेन  समाधिपूर्वकको आएकालाई वर दिनुहुने सम्प्रपेदे  सेवा गर्न लागनुभयो 


वाक्यार्थ तपस्या गरिसकेपल्ि कर्दम ऋषिले समाधिपूर्वकको पूजनोपचार्रारा शरणमा 
आएकालाई वर दिनुहुने भगवान् श्रीहरिको भक्तिपूर्वक सेवा गर्न लाग्नुभयो । 


तावत् प्रसन्नो भगवान् पुष्कराक्षः कृते युगे । 
दङ्ायामास तं क्षत्तः शाब्दं बह्म दधद् वपुः ॥ ८ ॥ 


पढार्थ 

क्षत्तः  हे विदुरजी भगवान्  भगवानूले दधत्  धारण गरेर 

तावत्  त्यति खेर प्रसन्नः  प्रसन्न हदे तं  ती कर्दम ऋषिलाई 
कृते  सत्य शाब्दं  वेदप्रतिपाद् दशयामास  दर्शन दिनुभयो 
युगे  युगमा जह्य  ब्रह्मस्वरूपको 

पुष्कराक्षः  कमलनयन वपुः  शरीर 





वाक्यार्थ हे विदुरजी ! सत्य युगमा कर्दम ऋषिले सेवा गर्न लाग्दा कमलनयन भगवान्ले प्रसन्न 
हदे सत्य युगमा वेदप्रतिपाच ब्रह्मस्वरूपको शरीर धारण गरेर उहांलाई दर्शन दिनुभयो । 

वितवरण शाब्दं ब्रह्म दधद्वपुः यस पदावलीमा शाब्दं ब्रह्म वपुको विशेषण हो भने शाब्दं 
यो पद ब्रह्मको विशेषण हो । शब्द प्रमाणबाट मात्र जानिने जुन ब्रह्म तत्व हो त्यसले युक्त शरीर 
भन्ने अर्थं यस पदावलीले दिन्छ। परमात्मा अथवा ब्रह्मले धारण गर्नुभएको शरीर परमात्मादेखि 
भिन्न होइन, परमात्मा ने हो। शब्दप्रमाण भनेर वेदउपनिषदलाई लिदन्छ । त्यसबाट मात्रै ब्रह्म 
जानिने भएकाले शाब्द ब्रह्म भनिएको हो । भगवान्ले त्यस्तै शरीरको दर्शन कर्दम ऋषिलाई 


रालानन्द्री लीक 


तृतीय स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


दिनुभयो भनी यहाँ भनिएको हो । 


स तं विरजमकाभिं सितपद्मोत्पलख्रजम् । 
स्निग्धनीलाठकव्रातवक्त्रान्जं विरजोऽम्बरम् ॥ ९॥ 
किरीटिनं कुण्डलिनं शङ्खचक्रगदाधरम् । 
रवेतोत्पलकरीडनकं मनःस्पदस्मितेक्षणम् ॥ १०॥ 
विन्यस्तचरणाम्भोजमं सदेश गरुत्मतः। 
दुष्ट्वा खेऽवस्थितं वक्षःश्रयं कोस्तुभकन्धरम् ॥ १९॥ 
जातहर्षोऽपतन्मृध्नां क्षितो रन्धमनोरथः। 
मीभिंस्त्वभ्यगृणात् प्रीतिस्वभावात्मा कृताञ्जलिः ॥ १२॥ 


पढार्थ 

विरजम्  निर्मल 

अकामं  सूर्यको जस्तो कान्ति 
भएका 

सितपद्मोत्पलस्रजम्  सेतो 
कमलको एूलको माला 
लगाउनुभएका 
स्निग्धनीलालकव्रातवक्त्रान्नं  
काला, स्निग्ध र घुप्रिएका 
केशसमूह एवं नीलौ 
मुखकमलद्वारा सुशोभित 
हुनुभएका 

विरजः  निर्मल 

अम्बरम्  वस्त्र धारण 
गर्नुभएका 

किरीटिनं  मुकुट 

कुण्डलिनं  कुण्डल र 


राह्वचकरगदाधरम्  शङ्ख, चक्र, 
गदा, धारण गर्नुभमएका 
खवेतोत्पलकीडनकं  हातमा 
सेतो कमलरूपी खेलौना लिनु 
भएका 

मनःस्पशेस्मितेक्षणम्  मनलाई 
आनन्दित बनाउने गरी 
मुस्कुराउनुहुने 

गरुत्मतः  गरुडको 

अंसदेशो  कंधमा 
विन्यस्तचरणाम्भोजम्  आफ्नो 
चरणकमल राख्नुभएका 

वक्षः भियं  वक्षःस्थलमा 
भगवती लक्ष्मीलाई लिनुभएका 
कोस्तुभकन्धरम्  घाँटीमा 
कौस्तुभमणि लगाउनुभएका 


८७७५ 


अध्याय २१ 


खे  आकाशमा 

अवस्थितं  रहनु भएका 

तं  उहाँ भगवान् विष्णुलाई 
लब्धमनोरथः  आपनो इच्छा 
पूर्ण भएका 

प्ीतिस्वभावात्मा  प्रेममय चित्त 
भएका 

सः  ती कर्दमजीले 

क्षितौ  पृथ्वीमा 

मूध्नां  शिर राखेर 
अपतत्  दण्डवत् प्रणाम 
गर्नुभयो र 

कृताञ्जलिः  हात जोडेर 
गीभिंः  मधुर वाणीले 
अभ्यगृणात्  स्तुति गर्न 





थाल्नुभयो 


ताक्यार्थ निर्मल सूर्यको जस्तो कान्ति हुनुभएका, सेतो कमलको पएूलको माला लगाउनुभएका, 
काला, स्निग्ध र धुप्रिएका केशसमूह एवं नीलो मुखकमलद्रारा सुशोभित हुनुभएका, निर्मल वस्त्र 


रालानन्द्री लीक 


८७८ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २१ 


धारण गर्नुभएका, मुकुट, कुण्डल, शङ्ख, चक्र र गदा धारण गर्नुभएका, हातमा सेतो कमलरूपी 
खेलौना लिनुभएका, मनलाई आनन्दित बनाउने गरी मुस्कुराउनुहूने, गरुडको कोँधमा आफनो 
चरणकमल राख्नुभएका, वक्षःस्थलमा भगवती लक्ष्मीलाई लिनुभएका, घांटीमा कौस्तुभमणि 
लगाउनुभएका एवं आकाशमा रहनुभएका भगवान् विष्णुलाई आफनो इच्छा पूर्ण भई प्रेममय चित्त 
भएका कर्दमजीले पृथ्वीमा शिर राखेर दण्डवत् प्रणाम गर्नुभयो र हात जोडेर मधुर वाणीले स्तुति 
गर्न थाल्नुभयो । 


ऋषिरुवाच कर्दम ऋषिले भन्नुभयो 


जुष्टं बतााखिलसत्त्वराशेः 
सांसिद्धयमक्ष्णोस्तव दशांनान्नः। 
यदशनं जन्मभिरीड्य सद्धि 
राशासते योगिनो रूढयोगाः ॥ १३॥ 
पदार्थ 
ईड्य  हे स्तुति गर्न योग्य अद्य  आज सद्धिः  पुण्य परिपूर्ण भएका 
परमेश्वर नः  हाम्रो जन्मभिः  जन्महरुद्रारा 
अखिलसत्त्वराशेः  सम्पूर्ण अक्ष्णोः  आंँखाको रूढयोगाः  योगसिद्ध भएका 
सत्वगुणको आधार हुनुभएका सांसिद्धयम्  सफलता योगिनः  योगीहरू 
तव  हजुरको जुष्टं  भएको छ यदशनं  जो हजुरको दर्शन गर्ने 
दशनात्  दर्शनबाट बत  खुसीको कुरा हो आशासते  इच्छा गर्दछछन् 





ताक्यार्थ हे स्तुति गर्न योग्य परमेश्वर ! सम्पूर्णं सत्तवगुणको आधार हुनुभएका हजुरको 
दर्शनबाट आज हाम्रा ंँखा सफल भएका छन्। खुसीको कुरा के हो भने पुण्यपरिपूर्णं भएका 
शुभ जन्महरूद्रारा योगसिद्ध भएका योगीहरू पनि हजुरको दर्शन गर्ने इच्छा गर्दछछछन् । 


४  हतमेधसस्त्वत् 
ये मायया ते  
पादारविन्दं भवसिन्धुपोतम् । 
उपासते कामर्वाय तेषां 
रासीश कामान् निरयेऽपि ये स्युः ॥ १४ ॥ 
पदढार्थ 
ईशा  हि ईश्वर ते  हजुरको हतमेधसः  बुद्धिनाश भएका 
येजो मायया  मायाद्रारा मानिसहरू 


रालानन्द्री लीक 


८७९ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २१ 
भवसिन्धुपोतम्  संसाररूपी विषयभोगका लागि ये  जुन भोगहरू 

सागरको जहाज भएको उपासते  उपासना गर्दछन् निरये  नरकमा 
त्वत्पादारविन्दं  हजुरको तेषां  तिनीहरूलाई पनि अपि  पनि 

चरणकमललाई कामान्  विषयको भोग स्युः  छन् 

कामलवाय  तुच्छ रासि  दिनुहुन्छ 





वाक्यार्थ हे ईश्वर ! जो हजुरको मायाद्रारा बुद्धिनाश भएका व्यक्तिहरू संसाररूपी सागरको 
जहाज भएको हजुरको चरणकमललाई तुच्छ विषयको भोगका लागि उपासना गर्वछछन् 
तिनीहरूलाई पनि हजुर विषयको भोग दिनुहन्छ, जुन भोगहरू नरकमा पनि छन्। 


तथा स चाहं परिवोटुकामः 
समानरीटां   
समानशीलां गृहमेधधेनुम् । 
उपेयिवान् मूलमरोषमूलं 
दुराशयः कामदुघाङ्प्रिपस्य ॥ १५॥ 
पदार्थ 
तथा  म जसरी विषयभोगको धर्मकी सहायक इच्छाअनुसारको फल दिने 
निन्दा गरु त्यस्ते समानशीलां  समान शीलवती कल्पवृक्षसमान 
सः त्यो पत्नी अरोषमूलं  सम्पूर्ण पुरुषार्थको 
अहं  म कर्दम परिवोटुकामः  विवाह गर्न कारणरूप हजुरको चरणको 
च  पनि विषयभोगमा इच्छुक हदे शरणमा 
आसक्त छु दुराशयः  कामासक्त भएको म उपेयिवान्  आएको ह 
गृहमेधधेनुम्  गृहस्थाश्रम कामदुघाङ््रिपस्य  





ताक्यार्थ म जसरी विषयभोगको निन्दा गर्ह, त्यस्ते म कर्दम आफ पनि विषयमा आसक्त दु । 
गृहस्थाश्रम धर्मकी सहायक समान शीलवती पत्नी विवाह गर्न इच्छुक हदे विषयमा आसक्त 
भएको म ॒इच्छाअनुसारको फल दिने कल्पवृक्षसमान सम्पूर्ण पुरुषार्थको कारणरूप हजुरको 
चरणको शरणमा आएको ह्धु। 


प्रजापतेस्ते वचसाधीश तन्त्या 
लोकः किलायं कामहतोऽनुबद्धः । 
अहं च खोकानुगतो वहामि 
बलिं च शुक्लानिमिषाय तुभ्यम् ॥ १६ ॥ 


रालानन्द्री लीक 


८८  


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
पदार्थ 

शुक्छ  शुद्ध धर्ममूर्ति भएका कामहतः  नाना प्रकारको 
अधीश  हे प्रभु कामनामा फसेको 
प्रजापतेः  प्रजापालक लोकः  जीव 

ते  हजुरको किक  निश्चय नै 

वचसा  वेदवाणीरूप अनुबद्धः  बांधिएको छ 
तन्त्या  दाम्लोले अहं  म 

अयं  यो च  पनि 


अध्याय २१ 


लोकानुगतः  जीवजस्तै 
कामनामा फसेको दु र 
अनिमिषाय  कालरूप 
तुभ्यम्  हजुरलाई खुसी पार्न 
बलिं  पूजासामग्री 

वहामि  समर्पण गरु 





ताक्यार्थ शुद्ध धर्ममूर्तिं भएका हे प्रभु ! प्रजापालक हजुरको वेदवाणीरूप दाम्लोले यो नाना 
प्रकारको कामनामा फसेको जीव बाँधिएको छ। म पनि अन्य जीवजस्ते कामनामा फसेको दकु र 


कालरूप हजुरलाई खुसी पार्न पूजासामग्री समर्पण गरं । 
लोकांर्च लोकानुगतान् पञ्च 
हित्वा भ्रितास्ते चरणातपत्रम् । 
परस्परं त्वदुगुणवादसीघु 
पीयूषनियापितदेहधमां ॥ १७॥ 


पदार्थ 

लोकान्  विषयासक्त हित्वा  छडेर जसले 
 

मानिसहरू ते  हजुरको 

चर चरणातपत्रम्  चरणरूपी 


लोकानुगतान्  विषयासक्तको छाताको 
पछि लाग्ने श्रिताः  आश्रय लिन्छन् 
पुन्  अज्ञानीहरूलाई तिनीहरू 


।  परस्परमा 

त्वदूगुणवादसीधुपीयूषनियोपित 
देहधमांः  हजुरको गुणकथारूप 
मादक अमृत पिएर भोक, प्यास 
आदि शरीरका धर्महरू शान्त 





गर्दछछन् 


ताक्यार्थ विषयासक्तं मानिसहरू र विषयासक्तको पछि लाग्ने अज्ञानीहरूलाई छोडी जसले 
हजुरको चरणरूपी छाताको आश्रय लिन्छन् तिनीहरू परस्परमा हजुरको गुणकथारूप मादक अमृत 


पिएर भोक, प्यास आदि शरीरका धर्महरू शान्त गर्दछन्। 


न तेऽजराक्षभ्रमिरायुरेषां 
त्रयोदशारं त्रिरातं षष्टिपवं । 


रालानन्द्री लीक 


तृतीय स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


षण्नेम्यनन्तच्छदि यत् त्रिणाभि 
करालस्रोतो जगदाच्छिद्य धावत् ॥ १८ ॥ 


पदार्थ 


अजराक्षभ्रमिः  साक्षात् ब्रह्म नै अनन्तच्छदि  क्षण, पल आदि 
एक अक्ष र त्यसमा भ्रमण गर्ने अनन्त पत्राकार छाना भएको 


संवत्सररूप चक्का भएको 


त्रिणाभि  चतुर्मास्यादि तीन 


त्रयोदशारं  अधिकमास सहित नाभि र 


तेह महिना अरा रहेको 
त्रिरातं  तीन सय 


कराटस्रोतः  तीव्र वेग भएको 
ते  हजुरको 


८८१ 


अध्याय २१ 


आच्छिद्य  छेदन गर्दै 
धावत्  घुमिरहेको छ तर 
पनि 

एषां  हजुरका भक्तहरूको 
आयुः  आयु 

न  हरण गर्दन 


षष्टिपवं  साठी दिन सन्धिस्थल यत्  संवत्सररूप कालचक्र 
षण्नेमि  छ ऋतु नेमि र जगत्  सम्पूर्णं जगत् 
ताक्यार्थ हे प्रभु! यो कालचक्र ज्यादै प्रबल छ। साक्षात् ब्रह्म नै यसको मियो हो। 
अधिकमास सहित तेह महिना त्यसका अरा हन्, तीन सय साठी दिन सन्धिस्थल हुन्, छ ऋतु नेमि 
हन्, क्षण, पल आदि यसका पत्राकार छाना हृन्, तीन चातुर्मास्य यसका आधारभूत नाभि हुन्। यो 
अत्यन्त तीव्र वेग भएको हजुरको संवत्सररूप कालचक्र सम्पूर्ण जगत्को आयु छेदन गरेर 
घुमिरेको छ तर पनि त्यसले हजुरका भक्तहरूको आयु हरण गर्दन । 





एकः स्वयं सञ्जगतः सिसृक्षया 
दवितीययात्मन्नधियोगमायया । 

सृजस्यदः पासि पुन्सिष्यसे 
यथोणंनामिभंगवन् स्वशक्तिभिः ॥ १९॥ 


पढार्थ 

भगवन्  हे भगवान् आत्मन्नधियोगमायया  आप्नो यथा  जस्त 

एकः सन्  एक्लै शक्तिभूत योगमायाको सृजसि  सृष्टि गर्नृहुन्छ 

स्वयं  आपे स्वशक्तिभिः  शक्तिद्रारा पासि  पालन गरनृहुन्छ 

जगतः  संसारको अदः  यो संसार पुनः  र 

सिसृक्षया  सृष्टि गर्ने इच्छाले उणंनाभिः  माकुरोले जालो ्रसिष्यसे  संहार पनि गर्नृहन्छ 
अद्धितीयया  अद्वितीय बुनेको 





ताक्यार्थ हे भगवान् ! एक्लै आफ संसारको सृष्टि गर्ने इच्छाले अद्वितीय आफनो शक्तिभूत 
योगमायाको शक्तिद्रारा हजुरले माकुराले जालो बुनेजस्तै यो संसारको सृष्टि गर्नृहुन्छ, पालन 


रालानन्द्री लीक 


८८२ 
तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २१ 


गर्नृहुन्छ र संहार पनि गर्नुहुन्छ । 
विवरण जसरी ऊर्णनाभि अर्थात् माकुराले अरू कसैको अपेक्षा नगरीकन जाल बनार्ंछ त्यसै 
गरी परमात्माले पनि जगत्को रचना गर्नृहृन्छ । अग्नि र त्यसमा रहेको पोल्ने शक्ति भिन्न नभए 
मायाशक्ति परमात्माभन्दा भिन्न होइन । यस श्लोकमा आएको अद्वितीय पदले परमात्माभन्दा भिन्न 
नभएको मायालाई नै लिनुपर्छ । मुण्डकोपनिषदको मन्त्र यथोर्णनाभिः सुजते गृहते च ११।७मा 
बतादएअनुसार जसरी माकुराले साधननिरपेक्ष भई आफ जालको सुजना गर्छ र आफैमा त्यसको 
लय गर्दछछ, त्यस्तै परमात्माबाट जगत्को उत्पत्ति र त्यहं लय हुन्छ । यस्तो कारणलाई 
अभिन्ननिमित्तोपादानकारण भनिन्छ। धैैटोको लागि माटो उपादान कारण हो र कुमाले निमित्त 
कारण हो। परमात्मा नै जगत्को रूपमा देखिनुभएकाले र त्यसको कर्ता पनि आफ न हुनुभएकाले 
उहाँ जगत्को अभिन्ननिमित्तोपादानकारण हुनुहुन्छ । तर माकुरोविना पनि जालको अस्तित्व रेभ 
परमात्माविना जगत्को अस्तित्व रहने हो कि भनी शङ्गा गर्न मिल्देन। परमात्मा व्यापक र सत् 
भएको हदा जगत् रह॑दा वा नरहँदा पनि परमात्मसत्ता रहिरहन्छ । 

यहाँ चेतन परमात्माबाट जड जगत्को उत्पत्ति कसरी हुन सक्छ भन्ने शङ्को समाधानका 
लागि पुथिवीबाट पार्थिव रुखहरूको उत्पत्ति भएभै चेतनबाट जगत्को उत्पत्ति हृन्छ भनिएको छ। 
तर जडबाट जडको र चेतनबाट चेतनको नै उत्पत्ति हन सक्छ भन्ने कुरा होइन । जसरी चेतन 
पुरुषबाट कपाल, नड् आदि उत्पन्न हुन्छन् त्यसरी नै चेतन ईश्वरबाट जड जगत्को उत्पत्ति हुन 
सक्छ । 


नैतद् बताधीश पदं तवेप्सितं 

यन्मायया नस्तनुषे भूतसूक्ष्मम् । 
अनुग्रहायास्त्वपि यहिं मायया 

लसत्तुलस्या तनुवा विलक्षितः ॥ २०॥ 





पढार्थ 

अधीश  हे प्रभु एतत्  यो अस्तु अपि हो 

नः  हामी भक्तहरूका निमित्त तव  हजुरको यहिं  यरैले 

मायया  मायाद्रारा ईप्सितं  अभीष्ट मायया  मायाद्रारा परिच्छिन्न 
यत्  जो न  होदन तपनि लसत्तुलस्या  सुन्दर 
भूतसूक्ष्मम्  भूतसूक्ष्म बत  निश्चय नै तुलसीमालायुक्त 

पदं  शब्द आदि विषयसुख अनुप्रहाय  हाम्रो अनूग्रहको तनुवा  शरीरद्रारा 

तनुषे  विस्तार गर्नृहन्छ लागि विलक्षितः  लक्षित हूनुहुन्छ 


ताक्यार्थ हे प्रभु ! हामी भक्तहरूका निमित्त मायाद्वारा जो पञ्चमहाभूतका सूक्ष्म विषय शब्द, 


रालानन्द्री लीक 


८८३ 
तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २१ 


स्पर्श आदिको विस्तार गर्नुहुन्छ, यो हजुरको अभीष्ट होइन, यो त निश्चय नै हाग्न अनुग्रहको 
लागि हो। यसैले मायाद्वारा परिच्छिन्न हजुर तुलसीमालाले सुशोभित शरीरद्रारा लक्षित हूनहुन्छ । 


तं त्वानुभूत्योपरतक्रिया्ं 
स्वमायया वतिंतलोकतन्त्रम् । 
नमाम्यभीक्ष्णं नमनीयपाद 
सरोजमल्पीयसि न   
ट कामवषम् ॥ २१९॥ 
पदार्थ 
अनुभूत्या  अनुभव गर्दा चलाउन चरणकमल भएका 
स्वरूपतः अल्पीयसि  थोर आराधना गरे तं  ती भगवान् श्रीहरिलाई 
उपरतकरियार्थं  कुनै पनि क्रिया पनि अभीक्ष्णं  बारम्बार 


र सामग्री नचाहने भएर पनि कामवषम्  इच्छा अनुसारका नमामि  नमस्कार गर्द 
स्वमायया  आफ्नो मायाद्रारा वस्तुको वर्षा गरिदिने 
वतिंतलोकतन्त्रम्  संसारचक्र नमनीयपाद्सरोजम्  वन्दनीय 
ताक्यार्थ अनुभव गर्दा स्वरूपतः कुनै पनि क्रिया र सामग्री नचाहने भएर पनि आफ्नो 
मायाद्रारा संसारचक्र चलाउने, थोर आराधना गरे पनि इच्छा अनुसारका वस्तुहरूको वर्षा गरिदिने 
एवं वन्दनीय चरणकमलवाला भगवान् श्रीहरिलाई म बारम्बार नमस्कार गर्दहु। 

विवरण कर्म र त्यसको फलरूप संसार परमात्मामा नै अडेको छ तर परमात्मा संसारसंग 
टांसिनुभएको कैन। कर्मको कारण कामना हो र कामनाको कारण अज्ञान हो। त्यसैले 
कर्मफलभोगलाई नष्ट गर्ने उपाय ज्ञान हो। भोगनु कर्मफललाई नष्ट गर्ने उपाय होइन । कर्ता, कर्म 
र फलको बीच भेदबुदधि नभर्ईकन कर्मफल सम्भव कछैन। म कर्ताहं यो मेरो कर्म हो र पछि 
यसको फल मैले भोगेषु भने भेदभावना आत्मज्ञान भएपछि नष्ट हुन्छ । विभिन्न अवतार लिए 
पनि परमात्माले आपफूलाई एक मात्र आत्मतत्त्वको रूपमा जान्नुहुन्छ अतः उहांमा कर्मफलभोग 
कैन । 





ऋषिरुवाच कर्दम ऋषिले भन्नुभयो 

इत्यव्यलीकं प्रणुतोऽन्जनाभ 
स्तमाबभाषे वचसामृतेन । 

सुपर्णपक्षोपरि रोचमानः 


प्रेमस्मितोदी  र  
क्षणविभ्रमदुभ्रूः ॥ २२॥ 
रालालन्दरी दीका 


८८छ 
तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २१ 


पदार्थ 

इति  यसरी अमृतेन  अमृतरूपी 
अन्यलीकं  निष्कपट भावबाट परेमस्मितोदधीक्षणविश्रमदभरूः  वचसा  वाणीले 
प्रणुतः  स्तुति गरिनुभएका प्रेमयुक्त मन्द मुस्कानद्रारा तम्  कर्दम ऋषिलाई 
सुपणंपक्षोपरि  गरुडमाथि आं खी्भौँ चञ्चल बनाउनुभएका आबभाषे  भन्नुभयो 
रोचमानः  विराजमान अन्जनाभः  भगवान् विष्णुले 
वाक्यार्थ यसरी निष्कपट भावबाट स्तुति गरिनुभएका, गरुडमाथि विराजमान हुनुभएका एवं 
प्रेमयुक्त मन्द मुस्कानद्वारा आंखीभौँ चञ्चल बनाउनुभएका भगवान् विष्णुले अमृतरूपी वाणीले 
कर्दम ऋषिलाई यसप्रकार भन्नुभयो । 





श्रीभगवानुवाच भगवान्ले भन्नुभयो 
विदित्वा तव चैत्यं मे पुरेव समयोजि तत्। 
यदर्थमात्मनियमेस्त्वयेवाहं समर्चितः ॥ २६॥ 


पदार्थ 

यदथंम्  जसका लागि    पूजा गरिँ मे  मद्रारा 

आत्मनियमेः  शम, दम आदि तत्  त्यो पुरा  पहिले 

नियमपूर्वक तव  तिम्रो एव  नै 

त्वया  तिमीद्रारा चेत्यं  हदयको भाव समयोजि  त्यसको व्यवस्था 
अहं  म विदित्वा  जानेर गरिएको छ 





ताक्यार्थ जसका लागि शम, दम आदि नियमपूर्वक तिमीले मलाई पूजा गयौ, त्यो तिम्रो 
हृदयको भाव जानेर मेले पहिले नै त्यसको व्यवस्था गरिसकेको हु । 


न वे जातु मृषैव स्यात् प्रजाध्यक्ष मदहणम्। 
भवद्विधेष्वतितरां मयि सङ्गभितात्मनाम् ॥ २ ॥ 


पढार्थ 

प्रजाध्यक्ष  हे प्रजापति ४  मेरो आराधना न एव स्यात्  हदेन नै 

मयि  ममा जातु  कटहिल्यै पनि भवद्विधेषु  तिमीजस्तो पुरुषको 
सङ्गभितात्मनाम्  निरन्तर चित्त वि  निश्चय नै त 

लगाउने व्यक्तिको मृषा  निष्फल अतितरां  पूर्ण सफल हृन्छ 





ताक्यार्थ हे प्रजापति ! ममा निरन्तर चित्त लगाउने व्यक्तिले गरेको मेरो आराधना कटहिल्ये पनि 
निष्फल हदेन । तिमीजस्तो पुरुषको आराधना त पूर्ण सफल हुन्छ । 


रालानन्द्री लीक 


८८ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २१ 


प्रजापतिसुतः सम्राण्मनुविंख्यातमङ्गलः। 
ब्रह्मावर्तं योऽधिवसन् शास्ति सप्ताणंवां महीम् ॥ २५॥ 


पदार्थ 

यःजो सम्राट्  सार्वभौम राजा सप्ताणंवां  सात समुद्रवाला 
प्रजापतिसुतः  ब्रह्माका छोरा मनुः  मनु छन् तिनले महीम्  सम्पूर्ण पृथिवीको 
विख्यातमङ्गलः  प्रख्यात ्ह्यावतं  ब्रह्मावर्वमा शास्ति  शासन गर्दछन् 
सदाचार आदि लक्षण भएका अधिवसन्  बस्वै 





ताक्यार्थ जो ब्रह्माका छोरा प्रख्यात एवं सदाचार आदि लक्षण भएका सम्राट् मनु छन् तिनले 
ब्रह्मावर्तमा बस्दै सात समुद्रवाला सम्पूर्ण पृथिवीको शासन गर्वछछन् । 


स चेह विप्र राजषिरमहिष्या रातरूपया । 


  


आयास्यति दिदश्स्त्वां परश्वो धमंकोविद्ः ॥ २६ ॥ 


पढार्थ 

विप्र  हि विप्रवर त्वां  तिमीलाई महिष्या  महारानीका साथमा 
राजर्षिः  राजश्रेष्ठं दिदुश्ुः  र्न इच्छाले इह  यहाँ 

ध्मंकोविद्ः  धर्मज्ञ पर्वः  परसि आयास्यति  आउनेछन् 
सःच  ती मनु पनि शतरूपया  शतरूपा 





ताक्यार्थ हे विप्रवर ! राजश्रेष्ठ धर्मज्ञ ती मनु पनि तिमीलाई भेटने इच्छाले परसि शतरूपा 
महारानीका साथमा यहाँ आउनेकछछन् । 


आत्मजामसितापाङ्गीं वयःशीलगुणान्विताम्। 
मृगयन्तीं पतिं दास्यत्यनुरूपाय ते प्रभो ॥ २७॥ 


पदार्थ 

प्रभो  हे प्रजापति कर्दम शीलस्वभावले युक्त अनुरूपाय  ती छोरीका 
असितापाङ्गीं  आंखाको छेड पतिं  पतिलाई लागि योग्य भएका 
कालो भएकी मृगयन्तीं  खोजिरहेकी ते  तिमीलाई 
वयःशीलगुणान्विताम्  यौवन रआत्मजाम्  छोरी दास्यति  दिनेछन् 





ताक्यार्थ हे प्रजापति कर्दम ! आंँखाको छेड कालो भएकी, यौवन र शीलस्वभावले युक्त एवं 
विवाह गर्न पति खोजिरहेकी आपफ्नी छोरी देवहूति आनी ती छोरीका लागि योग्य भएका 
तिमीलाई दिनेकछछन् । 


रालानन्द्री लीक 


८८६ 


तृतीय स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


समाहितं ते हृदयं यत्रेमान् परिवत्सरान् । 
सा त्वां बह्यन् नृपवधूः काममाशु भजिष्यति ॥ २८॥ 


पदढार्थ 

ब्रह्मन्  हे ब्रह्मरूप कर्दम 
इमान्  यी 

परिवत्सरान्  बितेका 
वर्षहरूमा 

यत्र  जुन स्त्रीमा 


ते तिस्रो 

हृदयं  मन 

समाहितं  लागेको थियो 
साती 

नृपवधूः  राजपुत्रीले 


अध्याय २१ 


त्वां  तिमीलाई 

आयु  चांँडेने 

कामम्  इच्छानुसार 
भजिष्यति  सेवा गर्नैछिन् 





ताक्यार्थ हे ब्रह्मरूप कर्वम ! यी बितेका वर्षहरूमा जुन स्त्रीमा तिम्रो मन लागेको थियो ती 
राजपुत्रीले तिमीलाई चाँडे नै इच्छानुसार सेवा गर्नछ्छिन्। 


या त आत्मभृतं वीर्यं नवधा प्रसविष्यति । 
वीर्ये त्वदीये ऋषय आधास्यन्त्यजञ्जसात्मनः ॥ २९॥ 


पदार्थ 

या  जो राजपुत्रीले प्रसविष्यति  उत्पननन गर्नैछिन् अञ्जसा  साक्षात् 

ते तिम्रो त्वदीये  तिम्रो आत्मनः  आफनो रूप अर्थात् 
आत्मभृतं  आफूले धारण वीर्ये  वीर्यबाट उत्पन्न भएका पुत्रहरू 

गरेको नौ कन्याहरूमा आधास्यन्ति  उत्पन्न गर्नेछछन् 
वीर्यं  वीर्यले ऋषयः  मरीचि आदि 

नवधा  नौवी कन्याहरू ऋषिहरूले 





ताक्यार्थ ती राजपुत्रीले तिम्रो वीर्यद्रारा नौवटी कन्याहरू उत्पन्न गर्नैछ्िन्। तिम्रो सन्ततिको 
रूपमा उत्पन्न भएका ती नौवटी कन्याहरूमा मरीचि आदि ऋषिहरूले पुत्र उत्पन्न गर्नछछन् । 


त्वं च सम्यगनुष्ठाय निदेशं म उशत्तमः। 
मयि तीर्थीकृताशेषक्रियार्थो मां प्रपत्स्यसे ॥ ० ॥ 





पढार्थ 

त्वं  तिमी अनुष्ठाय  पालन गरेर गरेको व्यक्ति 

च  पनि उशत्तमः  चित्त शुद्ध भएको मयि  ममा अर्पण गरेपछ्ि 
मे मेरो होऊ मां  मलाई 

निदेशं  आज्ञा तीर्थीकृतारोषकरियाथंः  सम्पूर्ण प्रपत्स्यसे  पाउने 
सम्यक्  राम्ररी क्रिया र क्रियाको फल अर्पण 


रालानन्द्री लीक 


८८७ 
तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २१ 


ताक्यार्थ तिमी पनि मेरो आज्ञा राम्ररी पालन गरेर चित्त शुद्ध गर। सम्पूर्ण क्रिया र क्रियाको 
फल ममा अर्पण गरेपच्छि मात्र तिमीले मलाई पाउने । 

वितरण तीर्थीकृताशेषक्रियार्थः यो पदको अर्थ हो तीर्थीकतः समर्पितः अशेषः क्रियार्थः 
कर्मफलम् येन अर्थात् शुभ र अशुभ सबैथरी कर्मको फल परमात्मालाई अर्पण गरेको व्यक्ति नै 
तीर्थकृताशेषक्रियार्थः हो । उशत्तमः भनेको चित्त शुद्ध भएको व्यक्ति हो । चित्तशुद्धि नहुन्नेल 
कामना रहने हदा पूरा कर्मफल अर्पण सम्भव कछैन। चित्त शुद्ध भएको जो व्यक्ति सम्पूर्ण 
कर्महरूलाई परमात्मामा अर्पण गर्छ ऊ ज्ञानको अधिकारी हुन्छ । 


कृत्वा दयां च जीवेषु दत्त्वा चाभयमात्मवान् । 
मय्यात्मानं सह जगद् द्रकष्यस्यात्मनि चापि माम् ॥ ३१॥ 





पदठार्थ 

जीवेषु  सम्पूर्ण जीवहरूमा तिमीले मयि  ममा 

दयां  दया गरेर एवं, आत्मानं  आफू त् र 

अभयम्  अभय च  र माम्  मलाई 
दत्त्वा  दिएर जगत्  संसारलाई आत्मनि  आपूमा 
आत्मवान्  आत्मज्ञान भएका सह  एकेचोरि द्रक्ष्यसि  देख्नेछी 


ताक्यार्थ सम्पूर्ण जीवहरूमा दया गरेर एवं अभय दिएर आत्मज्ञान भएका तिमीले आपु र 
संसारलाई एकेचोटि ममा र मलाई आपूमा देखने । 


सहाहं स्वांशकलया त्वद्वीर्येण महामुने । 
तव क्षत्रे देवहूत्यां प्रणेष्ये तत्त्वसंहिताम् ॥ ३२॥ 


पदार्थ 

महामुने  हे महामुनि ट  तिम्रो वीर्यदरारा जन्म लिएर 

अहं  म तव  तिभ्री तत्त्वसंहिताम्  सांख्य शास््रको 
स्वांशकलया सह  आफ्नो क्षेत्रे  भार्या प्रणेष्ये  रचना गर्नु 

कलाले सहित भएर देवहूत्यां  देवहूतिको गर्भमा 





ताक्यार्थ हे महामुनि ! आफ्नो कलाले सहित म तिम्रो वीर्यद्रारा तिग्री भार्या देवहूतिको गर्भमा 
जन्म लिएर सांख्य शास्त्रको रचना गर्नु । 

विवरण सङ्ख्यायन्ते तत्त्वानि यत्र तत् साङ्ख्यम् अर्थात् जहां तत्त्वहरूको गणना गरिन्छ त्यो 
शास्त्रलाई साङ्ख्यशास्त्र भनिएको छ । तत्त्वसंहिताम् यो पदको अर्थ विद्रानूहरूले साङ्ख्यशास्त्र 
भनी गर्नुभएको छ । श्रीधरस्वामीले पनि २५ ओँ अध्यायको पहिलो श्लोकमा तत्त्वसंख्याता भनेर 
कपिलदेवलाई साङ्ख्यप्रवर्तक मान्नुभएको छ। 


रालानन्द्री लीक 


८८८ 
तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २१ 


न्स 


मत्रेय उवाच मेत्रेयजीले भन्नुभयो 
एवं तमनुभाष्याथ भगवान् प्रत्यगक्षजः। 
जगाम बिन्दुसरसः सरस्वत्या परिश्रितात् ॥ ३३॥ 


पदार्थ 

प्रत्यगक्षजः  इन्द्रिय अन्तर्मुख एवं  यसो परिश्रतात्  घेरिएको 
हदा देखिनृहने अनुभाष्य  भनेर बिन्दुसरसः  बिन्दुसरोवर 
भगवान्  भगवान् श्रीहरि अथ  त्यसपछि तीर्थबाट 

तम्  ती कर्दमलाई सरस्वत्या  सरस्वती नदीद्रारा जगाम  जानुभयो 





ताक्यार्थ इन्द्रिय अन्तर्मुख हदा देखिनुहुने भगवान् श्रीहरि कर्दम ऋषिलाई यसो भनेर सरस्वती 
नदीद्रारा घेरिएको बिन्दुसरोवर वीर्थबाट जानुभयो । 


निरीक्षतस्तस्य ययावशोष 
सिद्धेद्वरामिष्टतसिद्धमारगः । 
आकणंयन् पत्ररथेन्द्रपकषै 
रुच्चारितं स्तोममुदीणंसाम ॥ ३४ ॥ 
पदार्थ 
तस्य  ती कर्दमले पत्ररथेन्द्रपक्षेः  पक्षिराज स्तोमम्  मन्त्रहरू 
निरीक्षतः  हद्व गरुडको प्वांखद्रारा आकणंयन्  सुन्दे 


भ  द   


अरोषसिदधेश्वरामिष्टुतसिद्धमा्गः  उच्चारितं  उच्चारण गरिएका ययो  जानुभयो 
सम्पूर्ण सिद्धेश्वरहरूद्रारा स्तुति उदीणंसाम  सामवेदका 
गरिनुभएका भगवान् आधारभूत 

वाक्यार्थ कर्वमले हेदहिरदै सम्पूर्ण सिद्धेश्वरहरुद्रारा स्तुति गरिनुभएका भगवान् श्रीहरि पक्षिराज 
गरुडको प्वाँखद्रारा उच्चारण गरिएका सामवेदका आधारभूत मन्त्रहरू सुन्दे जानुभयो । 





अथ सम्प्रस्थिते शुक्ठे कदमो भगवानृषिः। 
आस्ते स्म बिन्दुसरसि तं कां प्रतिपाख्यन् ॥ २५॥ 


पदार्थ 

शुक्छे  शुद्धरूप भगवान् भगवान्  भगवान् तं  त्यस 

सम्प्रस्थिते  जानुभएपच्छि कदमः  कर्दम काटं  समयको 

अथ  त्यसपछि ऋषिः  मुनि प्रतिपालयन्  प्रतीक्षा गर्दै 


रालानन्द्री लीक 


तृतीय स्कन्ध 


बिन्दुसरसि  बिन्दुसरोवरमा 


श्रीमद्भागवत 


आस्ते स्म  रहनुभयो 


८८९ 


अध्याय २१ 


ताक्यार्थ भगवान् जानुभएपल्ि भगवान् कर्दम मुनि भगवानूले भन्नुभएको त्यस समयको 
प्रतीक्षा ग्द बिन्दुसरोवरमा रहनुभयो । 


मनुः स्यन्दनमास्थाय शातकोम्भपरिच्छदम् । 
आरोप्य स्वां दुहितरं सभायंः पय॑टन् महीम् ॥ ३६ ॥ 
तस्मिन् सुधन्वन्नहनि भगवान् यत् समादिशत् । 
उपायादाश्रमपदं मुनेः शान्तबतस्य तत् ॥ ३७ ॥ 


पदार्थ 


सुन्वन्  हे धनुर्धरी विदुरजी दुहितरं  छोरीलाई पनि 


सभायंः  आपनी पत्नीसहित 
मनुः  स्वायम्भुव मनु 
शातकोम्भपरिच्छदम्  सुनका 
गहनाले सजिएको 

स्यन्दनम्  रथमा 

आस्थाय  चटढेर त्यहां 

स्वां  आनी 


आरोप्य  राखेर 

महीम्  पृथिवीमा 
पय॑टन्  घुम्दै 

भगवान्  भगवान् श्रीहरिले 
यत्  जुन दिन 
समादिशत्  बताउनुभएको 
थियो 





तस्मिन्  त्यी 

अहनि  दिनमा 
शान्तव्रतस्य  शान्तिपरायण 
मुनेः  कर्दम मुनिको 

तत्  त्यो 

आश्रमपदं  आश्रममा 
उपायात्  आउनुभयो 


ताक्यार्थ हे विदुरजी ! आपफ्नी पत्नीसहित स्वायम्भुव मनु सुनका गहनाले सजिएको रथमा चढी 
त्यसै रथमा आपफ्नी छोरीलाई राखेर पृथिवी धघुम्दै भगवान् श्रीहरिले बताउनुभएको दिनमा 
शान्तिपरायण कर्दम मुनिको आश्चरममा पुरनुभयो । 


यस्मिन् भगवतो नेत्रान्न्यपतन्नश्ुबिन्दवः। 
कृपया सम्परीतस्य प्रपन्नेऽपिंतया भृराम् ॥ ३८ ॥ 
तद् वै बिन्दुसरो नाम सरस्वत्या परिप्टुतम्। 
पुण्यं शिवामृतजलं महिंगणसेवितम् ॥ ३९॥ 


पदढार्थ 

सरस्वत्या  सरस्वती नदीको यस्मिन्  जुन तलाउमा अपिंतया  बहिरहेको 
पानीले प्रपन्ने  शरणागत भक्त कृपया  कृपाद्रारा 
परिप्टुतम्  युक्त भएको कर्दमका लागि सम्परीतस्य  सर्वव्यापक 
तलाउ छ भृराम्  अत्यन्त भगवतः  भगवान् विष्णुको 





रालानन्द्री लीक 


८९० 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
नेत्रात्  आंखाबाट पुण्यं  पुण्यदायक 

अश्रुबिन्दवः  आंसुका थोपाहरू हिवामृतजलं  कल्याणमय एवं 
न्यपतन्  खसे अमृतसमान मधुर जल भएको 
वे  निश्चय नै महषिंगणसेवितम्  





अध्याय २१ 


महर्षिगणद्रारा सेवन गरिएको र 
तत्  त्यो तलाड 

बिन्दुसरः  बिन्दुसर यस्तो 
नाम  नामले प्रसिद्ध छ 


ताक्यार्थ सरस्वती नदीको पानीले भरिएको यो बिन्दुसर त्यो ठ हो जहाँ आप्ना शरणागत 
भक्त कर्दमका लागि उत्पन्न भएको अत्यन्त करुणाले वशीभूत हुनुभएका सर्वव्यापक भगवानूका 
आंँखाबाट आंसुका थोपा खसेका धथिए। यो तीर्थं ज्यादै पवित्र छ, यसको जल कल्याणमय एवं 
अमृतसमान मधुर छ, साथे महर्षिगण सदा यसको सेवन गर्दछन् । 

पुण्यद्रमलताजालेः कूजत्पुण्यमृगदविजेः । 

सवंतुंफलपुष्पाद्यं वनराजिश्चियान्वितम् ॥ ४०॥ 
पदठार्थ 
त्यो बिन्दुसरोवर प्रकारका कर्णप्रिय शब्द गर्ने 
पुण्यद्रमलताजालेः  पवित्र वृक्ष मृग एवं पक्षीहरुद्रारा युक्त 
एवं लहराका समूह र सव॑तुंफलपुष्पादयं  सम्पूर्ण वन्रेणीको शोभाले सम्पन्न 
कूजत्पुण्यमृगद्विजैः  विभिनन॒ ऋतुका फल र पुष्पले भरिएको थियो 
ताक्यार्थ त्यस समयमा बिन्दुसरोवर पवित्र वृक्षलहराहरुद्रारा घेरिएको थियो, त्यस ठ्॑मा 
विभिन्न प्रकारका आवाज गर्ने मृग र पक्षीहरू रहन्थे, त्यो ठा सबे ऋतुहरूका फल एवं 
फूलहरूद्रारा युक्त थियो र सुन्दर वनश्रेणीले पनि त्यसको शोभा बढाइरहेको धियो । 


मत्तद्धिजगणेर्घुष्टं मत्तभ्रमरविभ्रमम् । 
मत्तबर्हिनटाटोपमाहयन्मत्तकोकिलम् ॥ ४१॥ 


एवं 
वनराजिभ्चियान्वितम्  सुन्दर 





पदार्थ 

मत्तद्विजगणेः  मदमत्त भएका भंवराहरू घुमिरेको आहयन्मत्तकोकिंलम्  मत्त 
चराहरूले मत्तबहिनटाटोपम्   कोडलीहरू कुहु कुहु गरी एकले 
घुष्ट  गुञ्जायमान भएको मयुरहरू नटी आफ्नो अरक्रोलाई बोला्दैदे 
मत्तभ्रमरविभ्रमम्  मत्त भएका फलाएर नाच्दै गरेको गरेको त्यो तलाड धियो 
ताक्यार्थ त्यो तलाउक्षेत्र मत्त भएका चराका समूहद्रारा गुज्जायमान, मत्त भएर घुमिरहेका 
भंवराहरू, पुच्छर फैलाएर नटी नाच्दै गरेका मयूरहरू र कुहुकुहु गरी एकले अर्कोलाई बोलारँदे 
गरेका मत्त कोटलीहरूद्रारा शोभायमान थियो । 


कद्म्बचम्पकारोककरञ्जवकुलासनेः। 
कुन्दमन्दारकुटजेश्चूतपोतेरलङ्कुतम् ॥ ४२॥ 





रालानन्द्री लीक 


८९९ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २१ 
पदार्थ 

त्यो तलाड परिसर अशोक, करञ्ज, वकुल, असन चूतपोतेः  नयाँनयांँ आंँपका 
कदम्बचम्पकारोककरञ्ज कुन्दमन्दारकुयजैः  कुन्द, वृक्नहरूदरारा 

बकुलासनेः  कदम, चम्पक, पारिजात, कुटज र अलङ्कतम्  अलङ्कृत धियो 


ताक्यार्थ त्यो तलाउ परिसर कदम, चम्पक, अशोक, कर्ज, वकुल, असन, कुन्द, पारिजात, 
कुटज र नयाँनयाँ ओंपका वृक्षहरुद्रारा अलङ्कृत थियो । 


नर, न, 


कारण्डवः प्लवेहंसेः कुररेजंलकुक्कुटेः । 
सारसेश्चक्रवाकेड्च चकोरेवंत्गु कूजितम् ॥ ४३॥ 


पदार्थ 
त्यो तलाउक्षेत्र जलकुक्कुटेः  पानीकुखुरा वल्गु  मनोहर स्वरमा 
कारण्डवेः  जलकाग सारसैः  सारस कूजितम्  आवाज 
प्लवैः  भ्यागुता चक्रवाकः  चखेवा र निकालिएको थियो 
हसेः  हँस चकोरः  च्याखुराहरूद्रारा 

र 
कुररः  न्याउली च  पनि 





ताक्यार्थ त्यो तलाउ भएको क्षेत्र मनोहर स्वरमा आवाज निकालिरहेका जलकाग, भ्यागुता, 
हंस, न्याउली, पानीकुखुरा, सारस, चखेवा र च्याखुराहरुूदरारा पनि सुशोभित थियो । 
स  कम  सवाविटुगवयकुञ्जेे न 
तथव हरणः क्रडः इवावद्गवयकुञ्जर  । 


,         


गूएुच्हाराभमकनकुरनाभामवृतम् ॥ ८९४ ॥ 


पदार्थ 

तथा ए  त्यस्तै त्यो आश्म नीलगाई, हात्ती नकुलैः  न्याउरीमुसो 
हरिणिः  मृग गोपुच्छैः  ठेडुवा नाभिभिः  कस्तुरमृग आदि 
करोडेः  बदल हरिभिः  सिंह पशुहरूद्रारा 
रवाविद्गवयकुजञ्जरेः  दुम्सी, मकः  वानर वृतम्  घेरिएको थियो 





ताक्यार्थ त्यस्ते त्यो तलाड परिसर मृग, बैदेल, दुम्सी, नीलगाई, हात्ती, टेड्वा, सिंह, वानर, 
न्याउरीमुसो, कस्तुरीमृग आदि पशुहरूद्रारा घेरिएको धियो । 


प्रविरय तत्तीथंवरमादिराजः सहात्मजः। 


द्दशं मुनिमासीनं तस्मिन् हुतहुताशनम् ॥ ४५॥ 
पदार्थ 
सहात्मजः  आपनी छोरी देवहूतिलाई साथमा लिए्र  आउनुभएका 
चलानी ठका 


८९२ 


तृतीय स्कन्ध 


आदिराजः  महाराज मनुले 
तत्तीथंवरम्  त्यस पवित्र 
तीर्थमा 

प्रविश्य  प्रवेश गरेपचछ्छि 


श्रीमद्भागवत 


तस्मिन्  त्यस तीर्थमा 
हुतहुताशनम्  अग्निहोत्रबाट 
निवृत्त भएर 

आसीनं  बस्नुभएका 





अध्याय २१ 


मुनिम्  कर्दम मुनिलाई 
ददशां  देख्नुभयो 


ताक्यार्थ आप्नी छोरी देवहूतिलाई साथमा लिएर आउनुभएका महाराज मनुले त्यस पवित्र 
तीर्थमा प्रवेश गर्नुभएपचछ्छि उहांले अग्निहोत्रबाट निवृत्त भएर बस्नुभएका कर्दम मुनिलाई देखनुभयो । 


विद्योतमानं वपुषा तपस्युग्रयुजा चिरम् । 
नातिक्षामं भगवतः स्निग्धापाङ्गावलोकनात् ॥ 
तदुन्याहृतामृतकलापीयूषभ्रवणेन च ॥ ४६ ॥ 





पदढार्थ 

तपसि  तपस्यामा भगवतः  भगवान्को श्रवण गर्नलि 

चिरम्  लामो समयसम्म स्निग्धापाङ्गावलोकनात्  च  पनि 

उग्रयुजा  कटोरतापूर्वक स्नेहपूर्ण कटाक्षको दर्शनबाट र॒न अतिक्षामं  लामो समय 
लागनाले तदुन्याहृतामृतकलापीयूष तपस्या गरे तापनि धेर दुब्लो 
वपुषा  शरीरले श्रवणेन  उहाद्रारा उच्चरित  नभएका मुनि कर्दमलाई 
विद्योतमानं  तेजस्वी भएका कणमितरूप सुमधुर वचनको देख्नुभयो 


ताक्यार्थ तपस्यामा लामो समयसम्म बस्नाले तेजस्वी शरीर भएका, भगवान्का स्नेहपूर्ण 
कटाक्षको दर्शन एवं उहांद्ारा उच्चरित कर्णामृतरूप सुमधुर वचनको श्रवण गर्नाले लामो समय 
तपस्या गरे तापनि धेरे दुब्लो नभएका मुनि कर्वमलाई मनुले देख्नुभयो । 


प्रशं पद्मपलाशाक्षं जटिलं चीरवाससम् । 
उपसंश्रित्य मलिनं यथाहणमसंस्कृतम् ॥ ५७॥ 


पदढार्थ 

प्रजं  अग्लो शरीर भएका चीरवाससम्  चीरवस्तर यथा  जस्तो 

पद्मपलाशाक्षं  कमल एूलको लगाएका मलिनं  मलिन वर्ण भएका 
दल समान ठुला र मनोहर असंस्कृतम्  परिमार्जन कर्दम ऋषिलाई 


ञआंँखा भएका 
जटिलं  जटाधारी 


नगरिएको 
अर्हणम्  महारत्न 


उपसंश्रित्य  नजिकै गएर 





हेर्नुभयो 


ताक्यार्थ अग्लो शरीर भएका, कमल पूलको दल समान ठुला र मनोहर आंँखा भएका, 
जटाधारी, चीरवस्त्र लगाएका, परिमार्जन नगरिएको महारत्नजस्तै मलिन वर्ण भएका कर्दम 
ऋषिलाई मनुले नजिके गएर ठैर्बुभयो । 


रालानन्द्री लीक 


८९ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २१ 


अथोटजमुपायातं नृदेवं प्रणतं पुरः। 
सपयंया पय॑गृहणात् प्रतिनन्यानुरूपया ॥ ४८ ॥ 


पढार्थ 

अथ  त्यसपच्छि प्रणतं  प्रणाम गर्नृहुने अनुरूपया  यथोचित 
उटजम्  कुटीमा नृदेवं  महाराज स्वायम्भुव सपयंया  पूजाद्रारा 
उपायातं  आउनुभएका मनुलाई प्यगृह्णात्  सत्कार गर्नुभयो 
पुरः  अगाडि आ््ूलाई प्रतिनन्दय  नमस्कार गरेर 





ताक्यार्थ त्यसपछि कर्दम ऋषिले पनि कुटीमा आई आफूलाई प्रणाम गर्नृहुने महाराज 
स्वायम्भुव मनुलाई नमस्कार गरेर यथोचित प्ूजाद्रारा सत्कार गर्नुभयो । 


गृहीताहणमासीनं संयतं प्रीणयन् मुनिः। 
स्मरन् भगवदादेशमित्याह श्लक्ष्णया गिरा ॥ ४९॥ 


पदार्थ 

गृहीताहंणम्  पूजा एवं सत्कार प्रीणयन्  प्रसन्न पार्द इलक्ष्णया  मधुर 
ग्रहण गरी भगवदादेशम्  भगवान्को गिरा  वाणीले 
आसीनं  बस्नुहुने कुरालाई इति  यसो 
संयतं  स्वस्थ चित्त भएका स्मरन्  सम्पदे आह  भन्नुभयो 
मनुलाई मुनिः  कर्दम मुनिले 





ताक्यार्थ पूजा एवं सत्कार ग्रहण गरेर बसेका एवं स्वस्थ चित्त भएका मनुलाई प्रसन्न पार्द र 
भगवान्को कुरालाई सम्फँदे कर्दम मुनिले मधुर वाणीले यसप्रकार भन्नुभयो । 


नूनं चङ्कमणं देव सतां संरक्षणाय ते । 
वधाय चासतां यस्त्वं हरेः शक्तिं पालिनी ॥ ५०॥ 





पदार्थ 

देव  हि राजा संरक्षणाय  संरक्षणका लागि हि  निश्चय नै 

नूनं  निश्चय नै चर त्वं  तपाई 

ते  तपाईको असतां  दुष्टहरूको हरेः  भगवान् विष्णुको 
चद्क्रमणं  पर्यटन वधाय  नाशका लागि हो पालिनी  पालन गर्न 
सतां  सज्जनहरूको यत्  किनभने शाक्तिः  शक्ति हुनुहुन्छ 


ताक्यार्थ हे राजा ! निश्चय नै तपाईको पर्यटन सज्जनहरूको संरक्रणका लागि र दुष्टहरूको 
नाशका लागि हो। किनभने तपाई भगवान् विष्णुको पालन गर्न शक्ति हुनुहुन्छ । 


रालानन्द्री लीक 


८९्छ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


 कनद्ग्नीन्द्रवायूनां  यमधर्मप्रचेतसाम् आत 
साऽकन्दग्नानि यमयमव्रचतसाम्। 


अध्याय २१ 


रूपाणि स्थान आधत्से तस्मे शुक्छाय ते नमः ॥ ५९॥ 


पदार्थ 

यः  जो तपाई यमधरम॑प्रचेतसाम्  यमराज, धर्म 
स्थाने  जगत्पालनरूप भिन्न र वरूणका 

भिन्न कार्यका लागि रूपाणि  रूपहरू 
अकेन्दरग्नीन्द्रवायूनां  सूर्य, आघत्से  धारण गरनुहुन्छ 

चन्द्र, अग्नि, इन्द्र, वायु तस्मे  त्यस्ता 





शुक्लाय  शुद्धस्वरूपवाला 
भ तपार्ईलाई 

ते  तपाईलाई 

नमः  नमस्कार छ 


ताक्यार्थ जो तपाई जगत्पालनरूप भिन्नभिन्न कार्यका लागि सूर्य, चन्द्र, अग्नि, इन्द्र, वायु, 
यमराज, धर्म र वरुणका रूपहरू धारण गर्नृहुन्छ त्यस्ता शुद्धस्वरूपवाला तपारईलाई नमस्कार छ । 


न यदा रथमास्थाय जैत्रं मणिगणापिंतम्। 


विस्फू्ज॑च्चण्डकोदृण्डो रथेन त्रासयन्नघान् ॥ ५२ ॥ 


स्वसेन्यचरण्चुण्णं वेपयन् मण्डलं भुवः । 
विकष॑न् बृहतीं सेनां पय॑टस्यंशुमानिव ॥ ५३ 
तदेव सेतवः सर्वे वणांश्रमनिबन्धनाः। 


भगवद्रचिता राजन् भियेरन् बत दस्युभिः ॥ ५४॥ 


पढार्थ 

राजन्  हे महाराज त्रासयन्  भयभीत पारदे 
यदा  जहिले तपाई स्वसेन्यचरणश्चुण्णं  आपनो 
मणिगणापिंतम्  मणिका समूह सैन्यको चरणद्रारा संघटित 


जडित भएको भुवः मण्डलं  पुथ्वीमण्डल 
जेत्रं  जयदायक वेपयन्  कपाददे 

रथम्  रथमा बृहतीं सेनां  टुलो सेनालाई 
आस्थाय  चढेर विकष॑न्  साथमा लिएर 


विस्पूर्ज॑च्वण्डकोदण्डः  आफनो अंशुमान् इव  सूर्य 
प्रचण्ड धनुषको टङ्कार गर्द न पयंटसि  भ्रमण गर्नुहुन्न 


रथेन  रथद्वारा तदा  त्ययै वेला 
अघान्  दुराचारीलाई एव  नै 


भगवद्रचिताः  भगवान्ले रचना 
गरेका 

स्वँ  सबै 

वणांश्रमनिबन्धनाः  वणिम 
व्यवस्थाको मर्यादा आदि 
सेतवः  धर्ममर्यादाहरू 
दस्युभिः  दुराचारीहरूद्रारा 

बत  निश्चय नै 

भियेरन्  नष्ट गरिएलान् 





रालानन्द्री लीक 


८९५ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २१ 


वाक्यार्थ हे महाराज ! जहिले तपाई मणिका समूहजडित जयदायक रथमा चेर आफ्नो प्रचण्ड 
धनुषको टङ्कारद्रारा दुराचारीलाई भयभीत पार्दै आफ्नो सैन्यको चरणद्रारा संघटित पुथ्वीमण्डल 
कपाठँदे आफ्नो इलो सेनालाई साथमा लिएर सूर्य भ्रमण गर्नृहुन्न त्यसै समयमा वणश्चिम 
व्यवस्थाको मर्यादा र भगवान्ले रचना गरेका सबै धर्ममर्यादाहरू दुराचारीहरुद्रारा नष्ट गरिएलान् । 


 ,   


९ सक   जस, 
अधर्मश्च समेधेत रोटुपेव्यं्ुरोनृमिः। 
रायाने त्वयि लोकोऽयं दस्यु्रस्तो विनङ्क्ष्यति ॥ ५५॥ 





पदढार्थ 
त्वयि  तपाई नृभिः  राजाहरूद्रारा सतादएको 
भ अधमं ५  
रायाने  निश्चिन्त भएर   अधर्म अयं  यो 
सुतेपछ्छि च  पनि लोकः  लोक 
न्यङकोः  निरङ्कुश भएका समेधेत  बढादइएला विनङ्क्ष्यति  नष्ट हुनेछ 
लोटः  लोभी दस्युग्रस्तः  डांकुहर्द्रारा 


ताक्यार्थ तपाई निश्चिन्त भएर सुतेपचछि निरङ्कुश भएका लोभी राजाहरुद्रारा अधर्म बढादन्छ 
र डांँकुहरूद्रारा सताइएको यो लोक नष्ट हुनेछ । 


अथापि पृच्छे त्वां वीर यदर्थं त्वमिहागतः। 
तद् वयं निन्यंलीकेन प्रतिपद्यामहे हृदा ॥ ५६ ॥ 





पदार्थ 

अथ अपि  तर पनि आउनुभयो वयं  म 

वीर  हे वीर तत्  त्यसका बारेमा म निन्य॑लीकेन  निष्कपट 
यदर्थं  जे कामका लागि त्वां  तपारईलाई हृदा  हृद यले 

त्वम्  तपाई पृच्छे  सोध्ु प्रतिपद्यामहे  स्वीकार गरु 
इहागतः  यस आश्रममा तपारईले भन्नुभएको कुरा 


वाक्यार्थ तर पनि हे वीर! जे कामका लागि तपाई यस आश्रममा आडउनुभयो त्यस कामका 
बारेमा म तपाईलाई सोध्छु र तपारईले भन्नुभएको कुरालाई म निष्कपट हृदयले स्वीकार गर्ह । 


इति श्रीमद्धागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां 
तृतीयस्कन्धे एकविंशोऽध्यायः ॥ २१॥ 


रालानन्द्री लीक 


८९६ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २२ 
अथ  घ्याय 
अथ इवकशाशव्वायः 
देवहूतिसंग कर्दम ऋषिको विवाह 
मेत्रेय उवाच मैत्रेयजीले भन्नुभयो 
एवमाविष्कृतारोषगुणकर्मोदयो मुनिम् । 
सव्रीड इव तं सम्राडुपारतमुवाच ह ॥ १॥ 
पढार्थ 
एवम्  यसप्रकार सम्राट्  राजा मनुले सव्रीडः इव  केही सङ़ोच 
कर्दमजीद्रारा तंती मानै गरी 
आविष्कृतारोषगुणकर्मोद्यः  उपारतम्  निवृत्तिपरायण उवाच  भन्नुभयो 
सम्पूर्ण गुण र कर्मको मुनिम्  कर्दम मुनिलाई 
शरेष्ठताको वर्णन गरिएका ह  निश्चय ने 





वाक्यार्थ यसप्रकार कर्दमजीद्रारा सम्पूर्ण गुण र कर्मको श्रेष्ठताको वर्णन गरिएका राजा मनुले 


निवृत्तिपरायण मुनि कर्दमलाई केटी सङ्ोच माने गरी भन्नुभयो । 


मनुरुवाच मनुले भन्नुभयो 
ब्रह्मासुजत्स्वमुखतो युष्मानात्मपरीप्सया  


छन्दोमयस्तपोविद्यायोगयुक्तानटम्पटान् ॥ २॥ 


पदढार्थ 
छन्दोमयः  वेदमय तपोविद्यायोगयुक्तान्  तप, 
ब्रह्मा  ब्रह्माजीले विद्या र योगले युक्त भएका 


आत्मपरीप्सया  आफ्नो 
विग्रहको रक्रा गर्बका लागि 


अलम्पटान्  विषयासक्िरहित 
युष्मान्  तपाई 





ब्राह्मण हरूलाई 
स्वमुखतः  आफ्नो मुखबाट 
असृजत्  सिर्जना गर्नुभयो 


ताक्यार्थ वेदमय ब्रह्माजीले आफ्नो विग्रहको रक्षा गर्नका लागि तप, विद्या र योगले युक्त 
भएका विषयासक्तिरहित ब्राह्मणहरूलाई आफ्नो मुखबाट सिर्जना गर्नुभयो । 


तत्त्राणायासृजच्चास्मान्दो ःसहस्रात् सहस्रपात् 


हृदयं तस्य हि नह्य क्षत्रमङ्गं प्रचक्षते ॥ ३॥ 


रालानन्द्री लीक 


८९७ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २२ 
पदार्थ 

तत्त्राणाय  ती ब्राह्मणहरूको अस्मान्  हामी क्षत्रिय हरूको नह्य  ब्राह्मणलाई भनिन्छ 
रक्षा गर्नका लागि असृजत्  सृष्टि गर्नुभयो क्षत्रम्  क्षत्रियलाई 

सहस्रपात्  हजार पाड भएका च  र अद्ध  शरीर 

विराट् पुरुषले हि  निश्चय नै प्रचक्षते  भनिन्छ 

दोःसहस्रात्  आपना हजार तस्य  ती विराट् पुरुषको 

भुजाहरूबाट हृदयं  हदय भनेर 





वाक्यार्थ ती ब्राह्मणको रक्षा गर्नका लागि हजार पाड भएका विराट् पुरुषले आपना हजार 
भुजाहरूबाट हामीहरूको सृष्टि गर्नुभयो । यसर्थ ती विराट् पुरुषको हृदय भनेर ब्राह्मणलाई भनिन्छ 
भने क्षत्रियलाई शरीर भनिन्छ। 


अतो ह्यन्योन्यमात्मानं ब्य क्षत्रं च रक्षतः। 
रक्षति स्माव्ययो देवः स यः सदसदात्मकः ॥ ४॥ 





पढार्थ 

अतः  त्यसकारण च  पनि रः  निर्विकार रहनुभएका 
आत्मानं  आफूलाई र रक्षतः  रक्षा गर्न हामीलाई सः  उहाँ 

अन्योन्यम्  परस्परमा यः जो देवः  श्रीहरिले 

जह्य  ब्राह्मण एवं सदसदात्मकः  समस्त जगत्कोहि  नै 

क्षत्रं  क्षत्रियलाई कार्यकारणरूप भए तापनि रक्षति स्म  रक्ना गरनृहुन्छ 


वाक्यार्थ त्यसकारण एडटे शरीरमा सम्बद्ध भएका कारण आफ्नोआपफ्नो र एकअककि पनि 
रक्षा गर्ने ती ब्राह्मण र क्षत्रिय दुबैलाई श्रीहरिले न रक्षा गर्नृहुन्छ, जो समस्त कार्यकारणरूप भएर 
पनि वास्तवमा निर्विकार हुनुहुन्छ । 

वितरण सदसदात्मकः भनेको कार्यकारणरूप पदार्थ हो। सत् भनेको कारण हो भने असत् 
भनेको कार्य हो। संसारमा कार्य र कारणदेखि अतिरिक्त केटी छैन । कार्य घटोको स्वरूपले रहंदा 
पनि त्यहं माटो छ, कार्य हुनुभन्दा पहिले कारण अवस्थामा पनि माटो मात्र छ, अतः दुबे 
अवस्थामा रहने भएकाले कारण रूपले माटो सत्य हो अनि कारण अवस्थामा धटो नरहने 
भएकाले त्यो असत् हो । छान्दोग्योपनिषद् ६।१। ४मा पनि सबैको कारण भएको ब्रह्मात्र 
सत्य हो भनिएको छ। यसरी कार्य र कारणरूपले अभिव्यक्त हुने तत्वलाई सदसदात्मकः 
भनिएको हो । 


तव सन्दरांनादेवच्छिन्ना मे सवंसंरायाः। 
यत् स्वयं भगवान् प्रीत्या धमंमाह रिरक्षिषोः ॥ ५॥ 


रालानन्द्री लीक 


८९८ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २२ 
पदार्थ 

तव  तपाईको छिन्नाः  नाश भएर गए चाहने राजाका 

सन्दशंनात्  दर्शनले यत्  किनभने घमंम्  धर्मको 

एव  नै स्वयं  स्वयं प्रीत्या  प्रेमपूर्वक 

मे  मेरा भगवान्  तपारईले आह  निरूपण गर्नुभयो 
सवसंशयाः  सबै संशयहरू रिरक्षिषोः  प्रजापालन गर्न 





ताक्यार्थ तपाईको दर्शनमाव्रले ने मेरा सबै संशयहरू नाश भएर गए किनभने स्वयं तपार्ईले नै 
प्रजापालन गर्न चाहने राजाका धर्मको प्रेमपूर्वक निरूपण गर्नुभयो । 


 भो 


दिष्टया मे भगवान् दुष्टो दुदंशों योऽकृतात्मनाम् । 
दिष्ट्या पादरजः स्पृष्टं शीष्णां मे भवतः शिवम् ॥ ६॥ 


पदार्थ 

दिष्ट्या  भाग्यले गर्दा नसकनेहरूका लागि पाद्रजः  चरणरजलाई 
मे  मलाई द्दशः  दर्शन पाउन कठिन मे  मेरो 

भगवान्  तपाईको हनुहन्छ रीष्णां  शिरले 

दष्टः  दर्शन मिल्यो दिष्ट्या  भाग्यले नै स्पृष्टं  स्पर्श गर्न पायो 
यः  जो तपाई भवतः  तपाईको 

अकृतात्मनाम्  इन्द्रिय जित्न शिवम्  कल्याणमय 





ताक्यार्थ भाग्यले गर्दा मलाई तपार्ईदको दर्शन मिल्यो, इन्द्रियमाथि विजय प्राप्त गर्न नसक्नेहरूले 
तपाईको दर्शन पाडन सक्दैनन्। म सौभाग्यशाली छु किनभने तपाईको कल्याणमय चरणरजलाई 
मेले शिरमा राख्न पाणं । 


दिष्टया त्वयानुि्टोऽहं कृतश्चानुग्रहो महान् । 
र ९ र,  दिष्ट्योशतीर्गिर  
अपावृतेः कणरन्धरलुष्टा दिष्टयोशतीगिरः ॥ ७ ॥ 


पदढार्थ 
दिष्टया  भाग्यले गर्दा अनुय्रहः  कृपा प्वालद्रारा 
त्वया  तपाईद्रारा कृतः  गर्नुभयो उङातीः  तपाईका पवित्र 


अहं  म 
अनुरिष्टः  शिक्षित भँ 
महान्  तपाईले ठुलो 


दिष्टया  भाग्योदय भएर नै 
अपावृतैः  खुला भएका 
कर्णरन्ध्रे  मेरा कानका 





गिरः  वाणीहरू 
च  पनि 
जुष्टाः  ग्रहण गरिएका हुन् 


ताक्यार्थ भाग्यले गर्दा तपाईदारा म शिक्षित भर्णं। तपारईले ठलो अनुग्रह गर्नुभयो । भाग्योदय 
भएर नै खुला कानद्रारा तपारईका पवित्र वाणीहरू पनि ग्रहण गरिएका हुन् । 


रालानन्द्री लीक 


८९९ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २२ 
स भवान् दुहितुस्नेहपरिक्लिष्टात्मनो मम । 
श्रोतुमहैसि दीनस्य श्रावितं कृपया मुने ॥ ८ ॥ 

पदार्थ 

मुने  हे ऋषिवर दीनस्य  दुःखी कृपया  कृपापूर्वक 

दुहितुस्नेहपरिक्छिष्टात्मनः  मम  मेले श्रोतुम्  सुन 

छोरीको स्नेहले गर्दा चिन्तिति श्रावितं  सुनाएको कुरा अर्हसि  योग्य हुनुहुन्छ 

भएको सः भवान्  तपाई 





ताक्यार्थ हे ऋषिवर ! कन्याको स्नेहले गर्दा चिन्तित र दुःखी छ्ु। अतः मेरा कुराहरू तपाई 


कृपापूर्वक सुन्नुहोस् । 


प्रियनतोत्तानपदोः स्वसेयं दुहिता मम । 
अन्विच्छति पतिं युक्तं वयःशीलगुणादिभिः ॥ ९॥ 


पढार्थ 
इयं  यी मम  मेरी युक्तं  युक्त 
प्रियव्रतोत्तानपदोः  प्रियव्रत र॒ दुहिता  छोरी हन् पतिं  पति 


उत्तानपादकी 


वयःशीलगुणादिभिः  उमेर 


अन्विच्छति  चाहन्छिन् 


स्वसा  बहिनी शील र गुणहरूले 
ताक्यार्थ यी प्रियव्रत र उत्तानपादकी बहिनी, मेरी छोरी देवहूति हन्। यिनी उमेर, शील र 
गुणहरूले युक्त पति चाहन्छिन्। 


यदा तु भवतः शीटश्रुतरूपवयोगुणान् । 
अशयुणोन्नारदादेषा त्वय्यासीत् कृतनिद्चया ॥ १०॥ 





पदढार्थ 

यदा तु  जब रीलश्रुतरूपवयोगुणान्  शील, बनाउने 

एषा  यी मेरी छोरीले विद्या, रूप र उमेरका गुणहरू कृतनिश्चया  निश्चय गरेकी 
नारदात्  नारदमुनिबाट अश्युणोत्  सुनिन् त्यसपछि आसीत्  थन् 

भवतः  तपाईका त्वयि  हजुरलाई नै पति 





ताक्यार्थ जब यी मेरी छोरी देवहूतिले नारदमुनिबाट तपाईको शील, विद्या, रूप र उमेरका 
गणहरू सुनिन् त्यसपछि यिनले हजुरलाई ने पति बनाउने निश्चय गररेकी टन् । 


तत् प्रतीच्छ द्विजाग्रचेमां श्रद्धयोपहृतां मया । 
सवात्मनानुरूपां ते गृहमेधिषु कम॑सु ॥ ॥ 


रालानन्द्री लीक 


९०० 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २२ 
पदार्थ 

तत्  त्यसैले उपहृतां  समर्पित गरिएकी सवांत्मना  सम्पूर्णरूपमा 
द्विजाग्रय  हे द्विजवर ते  तपाईको अनुरूपां  योग्य भएकी 

मया  मद्रारा गृहमेधिषु  गृहस्थोचित इमां  यी कन्यालाई 

श्रद्धया  श्रद्धापूर्वक कमसु  कार्यका लागि प्रतीच्छ  स्वीकार गर्नुहोस् 





वाक्यार्थ त्यसैले हे द्विजवर ! मद्वारा श्रद्धापूर्वकं समर्पित गरिएकी तपाईको गृहस्थोचित कार्यका 
लागि सम्पूर्णङूपमा योग्य यी कन्यालाई स्वीकार गर्नुहोस् । 


उद्यतस्य हि कामस्य प्रतिवादो न रस्यते । 
अपि निमुंक्तसङ्गस्य कामरक्तस्य किं पुनः ॥ १२॥ 


पदठार्थ 

हि  निश्चय नै प्रतिवादः  अस्वीकार न शस्यते  गर्नु हदेन भने 
उद्यतस्य  स्वतः प्राप्त निमुंक्तसङ्गस्य  विरक्त मानिसलेकामरक्तस्य  विषयासक्तको त 
कामस्य  विषयभोगको अपि  पनि किंपुनः  के कुरा गरौँ? 


ताक्यार्थ स्वतः प्राप्त विषयभोगको अस्वीकार विरक्त मानिसले त गर्नु हदेन भने विषयासक्त 
पुरुषले त त्यस्तो भोगको अस्वीकार गर्ने कुरे भएन। 


य उद्यतमनादृत्य कीनारमभियाचते । 
क्षीयते तद्यशः स्फीतं मानर्चावज्ञया हतः ॥ १३॥ 


पढार्थ 

यः  जुन मानिसले तद्यशः  त्यो मानिसको यश॒ मानः  मान 
उद्यतम्  स्वतः प्राप्त भोगलाई स्फीतं  घेरे फैलिएको भए च  पनि 
अनादुत्य  अनादर गर पनि हतः  नष्ट हुन्छ 
कीनाराम्  कन्जुससंग क्षीयते  नष्ट हुन्छ 

अभियाचते  हात फौलाउंछ अवज्ञया  अवहेलना गनलि 





ताक्यार्थ जो मानिस स्वतः प्राप्त भोगलाई अनादर गरेर कन्जुससंग हात फैलार्खंछ भने त्यस 
मानिसको यश जति फैलिएको भए पनि नष्ट हुन्छ, अवहेलना गर्नाले उसको मान पनि नष्ट हुन्छ । 


अहं त्वाशणवं विदन् विवाहार्थं समुद्यतम् । 


अतस्त्वमुपकु्बाणः प्रत्तां प्रतिगृहाण मे ॥ १४॥ 
पदार्थ 
विद्वन्  हे विद्वान् अहं  मेले त्वा  तपाई 
यानन दीका 


९०१ 
तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २२ 


विवाहार्थं  विवाहका लागिउपकुवांणः  निश्चित अवधिका प्रत्तां  दिदएकी यी कन्यालाई 
समुद्यतम्  तयार हुनुभएकोलागि मात्र ब्रह्मचर्य त्रतमाप्रतिगृहाण  स्वीकार गर्नुहोस् 
कुरा रहनुभएका 
अश्ुणवं  सुनेको दु त्वम्  तपाई 
अतः  त्यरैले मे  मद्रारा 
ताक्यार्थ हे विद्वान् ! मेले तपाई विवाहका लागि तयार हूनुभएको कुरा सुनेको द्रु । त्यसैले 
निश्चित अवधिका लागि मात्र ब्रह्मचर्य व्रतमा रहनुभएका तपाई मद्वारा दिद्एकी यी कन्यालाई 
स्वीकार गर्नुहोस् । 





ऋषिरुवाच कर्दम ऋषिले भन्नुभयो 
बादमुद्धोटुकामोऽहमप्रत्ता च तवात्मजा । 
आवयोरनुरूपोऽसावाद्यो वैवाहिको विधिः ॥ १५॥ 





पदढार्थ 

वाटम्  ठीक छ आत्मजा  छोरी   अनुरूप 
अहम्  म च  पनि असो  यो 
उद्वोटुकामः  विवाह गर्न अप्रत्ता  वाग्दान नदिदरएकी नै आद्यः  पहिलो 
इच्छुक छु छिन् वेवाहिकः  विवाहको 
तव  तपार्ईकी आवयोः  हामी दुर्दको विधिः  विधि हो 


ताक्यार्थ ठीक छ। म विवाह गर्न इच्छुक द्रु । तपाईकी छोरीको पनि वाग्दान भएको छैन । 
हामी दुरईको अनुरूप यो पहिलो ब्राह्मसंज्ञक विवाहको विधि हो । 
विवरण वेदोक्त विवाह विधिअनुसार सन्तानोत्पादनरूप मनोरथ सफल पार्बन अनि 
वंशपरम्परालाई अक्षुण्ण राख्नका लागि समेत गृभ्णामि ते जस्ता मन्त्रहरूद्रारा विवाहको विधान 
गरिएको छ। 

मनुस्मृति ३।२१मा आट प्रकारका विवाह विधिहरूको उल्लेख गरिएको छ १. ब्राह्म २. 
देव ३. आर्ष ४. प्राजापत्य ५. आसुर ६. गान्धर्व ७. राक्षस ८. पैशाच। यहाँ कर्दम र देवहूतिको 
विवाह आद्य विधि अर्थात् ब्राह्म विधिले हुने कुरा स्पष्ट गरिएको छ । कन्या पक्षबाट वर पक्षलाई 
वाग्दान अर्थात् वचनबाट पक्कापक्की गर्ने कुरा छिन्ने विधि अपनाई मन्त्रपूर्वक संस्कार सम्पन्न 
गरिने विधिलाई ब्राह्म विधि भनिन्छ र यसैलाई सर्वश्रेष्ठ विवाहविधि समेत मानिन्छ। 


कामः स भूयान्नरदेव तेऽस्याः 
पत्रयाः समाम्नायविघो प्रतीतः । 


रालानन्द्री लीक 


९०२ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २२ 

क एव ते तनयां नाद्रियेत 

स्वयैव कान्त्या क्षिपतीमिव श्रियम् ॥ १६ ॥ 

पदढार्थ 
नरदेव  हे राजा ! अस्याः  यी श्रियम्  लक्ष्मीलाई पनि 
समाम्नायविधौ  वेदोक्त विवाह पुत्र्याः  छोरीसंग मेरो सम्बन्ध क्षिपतीम् इव  तिरस्कार 
विधिमा भयो भने गरिरहेकी जस्ती 
कामः  सन्तानोत्पादनरूप सः  त्यो इच्छ ते  तपाईकी 
इच्छाका लागि भूयात्  पूर्ण होला तनयां  यस्ती छोरीलाई 
प्रतीतः  प्रसिद्ध छ स्वया एव  आपनो शरीरको कः  कसले 
ते  तपा्ईकी कान्त्या  सुन्दरताले न आद्वियेत  आदर नगर्ला 





ताक्यार्थ हे राजा ! वेदोक्त विवाहविधिमा सन्तानोत्पादनरूप इच्छा पूर्ण गर्नका लागि वरले 
वधूको ग्रहण गर्नुपछ भने कुरा प्रसिद्ध छ। तपारईकी यी छोरीसंग मेरो सम्बन्ध भयो भने त्यो 
इच्छा पूर्ण हुन्छ । आफ्नो सुन्दरताले लक्ष्मीलाई पनि तिरस्कार गरिरहेकी जस्ती तपार्ईकी यस्ती 
छोरीलाई कसले आदर नगर्ला ? 


यां हम्यंपृष्े क्वणदङ्घ्रिशोभां 
विकीडतीं कन्दुकविहटाक्षीम् । 
विदवावसुन्यंपतत् स्वाद् विमानाद् 
विलोक्य सम्मोहविमूढचेताः ॥ १७ ॥ 
तां प्राथंयन्तीं कलनाललाम 
मसेवितश्रीचरणेरदृष्टाम् । 
वत्सां मनोरुच्चपदः स्वसारं 
को नानुमन्येत बुधोऽभियाताम् ॥ १८ ॥ 





पढार्थ 

हम्य॑पृषठे  घरको छतमा भएकी यां  जुन कन्यालाई 

विक्रीडतीं  खेलिरहेकी क्वणदङ््रिशोभां  पामा विलोक्य  देखेर 
कन्दुकविहलाक्षीम्  भकुन्डोमा लगादएका घन्किरहेका पाउजुले विष्वावसुः  विश्वावसु गन्धर्व 
ध्यान दिनाले चञ्चल आंँखा गर्दा सुशोभित भएकी सम्मोहविमूढचेताः  मोहवश 


रालानन्द्री लीक 


तृतीय स्कन्ध 


अचेत भएर 

स्वात्  आफ्नो 

विमानात्  विमानबाट 
न्यपतत्  खसेका थिए 
ठकलनाठकलामम्  सुन्दरीहरूमा 
शरेष्ठ 

प्राथंयन्तीं  पति खोज्दै 


श्रीमद्भागवत 


अभियाताम्  उपस्थित भएकी 
मनोः  मनुकी 

वत्सां  छोरी 

उन्चपद्ः  उत्तानपादकी 
स्वसारं  बहिनी अनि 
असेवितश्ीचरणेः  लक्ष्मीका 
चरणको उपासना नगरेका 





९०३ 
अध्याय २२ 


व्यक्तिद्रारा 

अदुष्टाम्  देखन पनि नसकिने 
तां  त्यस्ती कन्यालाई 

कः  कुन 

बुधः  विवेकी पुरुषले 

न अनुमन्येत  स्वीकार नगर्ला 


ताक्यार्थ घरको छतमा खेलिरह॑दा भकुन्डोमा ध्यान दिनाले चञ्चल ओंँखा भएकी, पाडमा 
लगादइएका घन्किरहेका पाउजुले गर्दा सुशोभित भएकी जुन कन्यालाई देखेर विश्वावसु नामका 
गन्धर्व मोहवश अचेत भएर आफ्नो विमानबाट खसेका थिए सुन्दरीहरूमा श्रेष्ठ, पति खोज्दै 
आएकी मनुकी छोरी, उत्तानपादकी बहिनी अनि लक्ष्मीका चरण उपासना नगरेका व्यक्तिद्वारा 
देखन पनि नसकिने त्यस्ती कन्यालाई कुन विवेकी पुरुषले स्वीकार नगर्ला ? 


   न  साध्वीं  
अतो भजिष्ये समयेन साध्वीं 
तेजो    
यावत् तेजो बिभृयादात्मनो मे । 
अतो धर्मान् पारमहंस्यमुख्यान् 
शुक्लप्रोक्तान् बहु मन्ये ऽविदहिंखरान् ॥ १९॥ 
पदार्थ 
अतः  त्यसैले तेजः  तेजलाई पारमहंस्यमुख्यान्  


साध्वीं  हजुरकी यी कन्यालाई बिभृयात्  यिनले गर्भमा धारण संन्यासप्रधान 
समयेन  यथोचित समयमा गर्दछ्छिन् त्यति वेलासम्म म॒ अविहिंखरान्  हिंसारहित 
भजिष्ये  म स्वीकार गर्न यिनका साथमा रहनेद्ु धर्मान्  धर्महरूलाई 





यावत्  जहिले अतः  त्यसपछि बहु  अधिक 
मे  मेरो शुक्लप्रोक्तान्  भगवान्ले मन्ये  महत्त्व दिनेषु 
आत्मनः  आफ्नो भन्नुभएका 


ताक्यार्थ त्यसैले यथोचित समयमा हजुरकी यी कन्यालाई म स्वीकार गर्नु । जहिले मेरो 
आफ्नो तेजलाई यिनले गर्भमा धारण गर्वछिन् त्यति वेलासम्म म यिनका साथमा रहन्द्ु । त्यसपछि 
म भगवान्ले भन्नुभएका संन्यासप्रधान, हिंसारहित धर्महरूलाई अधिक महत्त्व दिने । 


यतोऽभवद् विश्वमिदं विचित्र 
संस्थास्यते यत्र च वावतिष्ठते । 


रालानन्द्री लीक 


९०४ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २२ 
प्रजापतीनां पतिरेष मह्यं 
परं प्रमाणं भगवाननन्तः ॥ २०॥ 
पदार्थ 
यतः  जसबाट संस्थास्यते  लीन ह॒न्छ एषः  त्यस्ता 
इदं  यो वा  अथवा भगवान्  भगवान् 
विचित्रं  विचित्र अवतिष्ठते  जसको आश्रयमा अनन्तः  अनन्त नै 
विश्वम्  विश्वको यो विश्व बस्छ मह्यं  मेरा लागि 
अभवत्  रचना भयो र प्रजापतीनां  जो प्रजापतिका परं  सबेभन्दा बढी 
यत्र च  जहाँ यो विश्व पतिः  पति हुनुह॒न्छ प्रमाणं  माननीय हुनृहुन्छ 





ताक्यार्थ जसबाट यो विचित्र विश्वको रचना भयो र जहाँ यो लीन हुन्छ अथवा जसको 
आश्रयमा यो विश्व बस्छ र जो प्रजापतिको पनि पति हुनुहन्छ त्यस्ता भगवान् अनन्त नै मेरा 
लागि सबेभन्दा बढी माननीय हुनुहन्छ । 


२ 


मत्रेय उवाच मेत्रेयजीले भन्नुभयो 
स उग्रधन्वन्नियदेवाबभाषे 
आसीच्च तुष्णीमरविन्द्नाभम् । 
धियोपगृह्णन् स्मितशोभितेन 
॥०। अ क 
मुखेन चेतो टुटुमे देवहूत्याः ॥ २९॥ 


पढार्थ 

उग्रघन्वन्  हे प्रचण्ड धनुर्धर अरविन्दनाभम्  भगवान्  कर्वमको मुख देखेर 
विदुरजी कमलनाभ विष्णु लाई देवहूत्याः  देवहूतिको 

सः  कर्दम ऋषि उपगृह्णन्  सम्पदे च  पनि 

इयत् एव  यतिमात्र तुष्णीम्  मौन चेतः  चित्त 

आबभाषे  भनेर आसीत्  हुनुभयो टुटुभे  लोभियो 

धिया  मनले स्मितरोभितेन  मन्दहास्ययुक्त 





ताक्यार्थ हे प्रचण्ड धनुर्धर विदुरजी ! कर्दम ऋषि यतिमात्र भनेर मनले भगवान् विष्णुलाई 
सम्फ़दे मौन हूुनुभयो । मन्दहास्ययुक्त कर्वमको मुख देखेर देवहूतिको पनि चित्त लोभियो । 


सोऽनुज्ञात्वा व्यवसितं महिष्या दुहितुः स्फुटम् । 


तस्मे गुणगणादयाय ददो तुल्यां प्रहर्षितः ॥ २२ ॥ 
यालानन्दी दीका 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
पदार्थ 

प्रहषिंतः  खुसी भएका व्यवसितं  अनुमति छ भन्ने 
सः  ती राजा मनुले अनुज्ञात्वा  जानेर 

महिष्याः  महारानी शतरूपा र गुणगणाद्याय  अनेक गुण 
दुहितुः  छोरी देवहूतिको पनि सम्पन्न 

स्फुटम्  स्पष्ट तस्मे  ती 


९०५ 


अध्याय २२ 


कर्दम ऋषिलाई 

तुल्यां  तिनकै अनुरूप योग्य 
कन्या 

द्दो  दिनुभयो 





ताक्यार्थ खुसी भएका राजा मनुले महारानी शतरूपा र छोरीको पनि स्पष्ट अनुमति छ भन्ने 
जानेर अनेक गुण सम्पन्न ती कर्दम ऋषिलाई तिनके अनुरूप योग्य कन्या दिनुभयो । 


शतरूपा महाराज्ञी पारिबहान् महाधनान् । 


दम्पत्योः पयंदात् प्रीत्या भूषावासःपरिच्छदान् ॥ २३॥ 


पदार्थ 

महाराज्ञी  महारानी महाधनान्  अत्यधिक मूल्यवान् 
ङातरूपा  शतरूपाले पनि भूषावासःपरिच्छदान्  गहना, 
दम्पत्योः  आप्ना छोरीज्वादईकाकपडा र घरमा चाहिले 

लागि सामग्रीहरू 


पारिबहान्  दाइजोका रूपमा 
प्रीत्या  प्रेमपूर्वक 
पयंदात्  प्रदान गर्नभयो 





ताक्यार्थ महारानी शतरूपाले पनि आफ्ना छोरीज्वारईका लागि अत्यधिक मूल्यवान् गहना, 
कपडा र घरमा चाहिने सामग्रीहरू दादइजोका रूपमा प्रेमपूर्वक प्रदान गर्नुभयो । 


प्रत्तां दुहितरं सम्राट् सद्क्षाय गतव्यथः । 
उपगुह्य च बाहुभ्यामोत्कण्ड्योन्मथिताङायः। 
अशक्नवंस्तद्धिरहं मुञ्चन् बाष्पकलां मुहुः । 


नर  


आसिञ्चदम्ब वत्सेति नेत्रोदेदुहितः रिखाः। 


पढार्थ 

सदक्षाय  योग्य वरलाई सम्राट्  राजा मनुले 
दुहितरं  छोरी बाहुभ्याम्  हातहरूले 
प्रत्तां  दिएर छोरीलाई 


गतन्यथः  निश्चिन्त भएका तर उपगुह्य  अङ्माल गरेर 
छोरी जाने वेलामा बाष्पकलां  ओंँसुका धारा 
ओत्कण्ट्योन्मथितारशयः   युहुः  बारम्बार 





उत्कण्ठाले विह्लचित्त भएका मुञ्चन्  बगाँदे 


। २८ ॥ 


। २५॥ 


तद्धिरहं  छोरीको वियोग 
अखक्स्रवन्  खप्न नसकेर 
अम्ब वत्से इति  छोरीछोर 
भन्दै 

नेत्रोदेः  आंसुका धाराले 
दुहितुः  छोरी देवहूतिका 


श. 


शखाः  कपालहरू 


रालानन्द्री लीक 


९०६ 

तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २२ 
आसिञ्चत्  भिजाइदिनुभयो 

ताक्यार्थ योग्य वरलाई छोरी दिएर निश्चिन्त भएका तर छोरी जाने वेलामा उत्कण्ठाले गर्दा 
विहलचित्त भएका राजा मनुले दुबे हातले छोरीलाई अड़माल गरेर बारम्बार आंँसुका धारा बगा्ँदे 


छोरीको वियोग खप्न नसकेर छोरी ! छोरी ! भन्दै ओंँसुका धाराले छोरी देवहूतिको कपाल 
भिजाटइदिनुभयो । 


आमन्त्य तं मुनिवरमनुज्ञातः सहानुगः । 

प्रतस्थे रथमारुह्य सभाय॑ः स्वपुरं नृपः ॥ २६॥ 
उभयोक्रैषिकुल्यायाः सरस्वत्याः सुरोधसोः । 
ऋषीणामुपशान्तानां पर्यन्नाश्रमसम्पद्ः ॥ २७ ॥ 





पदार्थ 

मुनिवरम्  मुनिवर रथम्  रथमा उपशान्तानां  जितेन्िय 
तं  ती कर्दमलाई आरुद्य  चढेर ऋषीणाम्  मुनिहरूका 
आमन्त्रय  सोधैर नृपः  राजा मनु आश्रमसम्पदः  आश्रमको 
अनुज्ञातः  मुनिको आज्ञा ऋषिकुल्यायाः  ऋषिकुलसेवित शोभा 

लिएर सरस्वत्याः  सरस्वती परयन्  हर्दे 

सहानुगः  आपना अनुचरहरू र सुरोधसोः  नदीको स्वपुरं  आफ्नो नगरीमा 
सभायंः  पत्नीसहित उभयोः  दुबे किनारामा रहेका प्रतस्थे  फर्विनुभयो 


ताक्यार्थ मुनिवर कर्वमलाई सोधेर उहाँको आज्ञा लिएर आपफ्ना अनुचरहरू र पत्नीसहित भएर 
रथमा चदी राजा मनु ऋषिकुलसेवित सरस्वती नदीको दुबे किनारमा रहेका जितेन्िय मुनिहरूका 
आश्रमको शोभा हेर्दै आफ्नो नगरीमा फर्किनुभयो । 


तमायान्तममिप्रेत्य बह्मावतांत् प्रनाः पतिम्। 
गीतसंस्तुतिवादित्रः प्रत्युदीयुः प्रहषिंताः ॥ २८॥ 


पदार्थ 

पतिम्  राजा अभिप्रेत्य  सुनेर गीतसंस्त॒तिवाद्त्रिः  गीत, 

तम्  ती मनु बह्यावतांत्  ब्रह्मावर्तबाट स्तुति र बाजागाजाका साथ 
आयान्तम्  आदे हनुहुन्छ प्रजाः  जनताहरू प्रत्युदीयुः  स्वागत गर्नका 
भन्ने प्रहषिंताः  अत्यन्त खुसी भएर लागि आद्पुगे 





ताक्यार्थ राजा मनु आ्ँदे हुनुहुन्छ भन्ने सुनेर ब्रह्मावर्तबाट जनताहरू अत्यन्त खुसी भएर गीत, 
स्तुति र बाजागाजाका साथ आपफ्ना राजा मनुको स्वागत गर्का लागि आद्पुगे । 


रालानन्द्री लीक 


९०७ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २२ 
वर्हिंष्मती ४७  
बहिष्मती नाम पुरी सवंसम्पत्समन्विता । 
न्यपतन् यत्र रोमाणि यज्ञस्याद्वं विधुन्वतः ॥ २९॥ 
पदार्थ 
सवंसम्पत्समन्विता  सबै पुरी  नगरी छ यज्ञस्य  यज्ञपुरुष श्रीवराह 
प्रकारका सम्पत्तिले युक्त यत्र  जँ भगवान्का 
वरहिंष्मती  बर्हिष्मती अद्गं  शरीर रोमाणि  रँहरू 
नाम  नाम गरेको विधुन्वतः  कपाँदा न्यपतन्  खसेका थिए 





ताक्यार्थ सबे प्रकारका सम्पत्तिले युक्त बर्हिष्मती नाम गरेको नगरी मनुको राजधानी थियो, 
जहाँ पुथ्वीलाई रसातलबाट ल्याएपचछछि शरीर कपाँदा यज्ञपुरुष श्रीवराह भगवान्का रँहरू खसेका 
थिए। 

कुराः काशास्त एवासन् शख्वद्धरितवच॑सः। 


 ज्र यज्ञमीजिरे दु 
श्घया चः पराभाव्य यज्ञघ्नान् ॥ २० ॥ 
पदार्थ 


तेएव  वती हरू नै 
रारुवद्धरितवच॑ंसः  निरन्तर 
हरिया रहने 

कुशाः  कुश र 

काराः  काशका रूपमा 


  परिणत भए 
येः  जसबाट 
ऋषयः  ऋषिमुनिहरूले 
यज्ञघ्नान्  यज्ञध्वंसक 
दानवहरूलाई 





पराभाव्य  पराजित गरेर 
यज्ञम्  भगवान् विष्णुलाई 
ईजिरे  पुज्दछन् 


ताक्यार्थ ती रँहरू नै निरन्तर हरिया रहने कुश र काशका रूपमा परिणत भए । जसबाट 
ऋषि मुनिहरू यज्ञध्वंस गर्ने दानवहरूलाई पराजित गरेर भगवान् विष्णुलाई पुज्दछन् । 


कुदाकाशमयं बहिरास्तीयं भगवान् मनुः । 
अयजद् यज्ञपुरुषं लब्धा स्थानं यतो भुवम् ॥ ३१॥ 


पदार्थ 

भगवान्  भगवान् लब्धा  पाएपचछछि ययै ठाउंमा यज्ञपुरुषं  यज्ञपुरुष भगवान् 
मनुः  मनुले पनि कुराकारमयं  कुश र विष्णुको 

यतः  वराहरूप भगवान्नाट काशद्रारा निर्मित अयजत्  पूजा गर्जुभएको थियो 
भुवम्  भूमिरूप बहिः  आसन 

स्थानं  निवासस्थान आस्तीयं  ओ्छ्याएर 





ताक्यार्थ भगवान् मनुले पनि वराहरूप भगवान्बाट भूमिरूप निवासस्थान पाएर यसै ठ्ँमा 


रालानन्द्री लीक 


९०८ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २२ 


कुश र काशद्रारा निर्मित आसन ओदछयाएर यज्ञपुरुष भगवान् विष्णुको पूजा गर्जुभएको थियो । 


   


बहिष्मतीं नाम विभां निविश्य समावसत् । 
तस्यां प्रविष्टो भवनं तापत्रयविनाशनम् ॥ ३२॥ 





पदार्थ 

विभुः  राजा मनु तस्यां  त्यहाँ तापलाई नाश गर्ने 

यां  जुन निविश्य  पुगेर भवनं  भवनमा 
बर्हिष्मतीं  बर्हिष्मती तापत्रयविनाशनम्  प्रविष्टः  प्रवेश गर्नुभयो 
नाम  नाम गरिएको पुरीमा आध्यात्मिक, आधिदैविक र 

समावसत्  बस्नुहन्थ्यो आधिभौतिक तीनै प्रकारका 


ताक्यार्थ राजा मनु जुन बर्हिष्मती नाम गरिएको पुरीमा बस्नुहुन्थ्यो त्यहं पुगेर आध्यात्मिक, 
आधिदैविक र आधिभौतिक तीनै प्रकारका तापलाई नाश गर्न भवनमा प्रवेश गर्नुभयो। 


सभायंः सप्रनः कामान् बुभुजेऽन्याविरोधतः। 
सङ्गीयमानसत्कीतिंः सस्त्रीभिः सुरगायकेः ॥ 
प्रत्यूषेष्वनुबद्धेन हदा शुण्वन् हरेः कथाः ॥ ३३॥ 
निष्णातं योगमायासु मुनिं स्वायम्भुवं मनुम् । 


यदाभ्रंशयितुं भोगा न रोकुभंगवत्परम् ॥ ३४ ॥ 
पढार्थ 


यदा  जहिले 


सुरगायकेः  गन्धर्वहरुदरारा 


अन्याविरोधतः  अरूले विरोध सङ्गीयमानसत्कीतिंः  कीर्ति 


नगर्ने गरी 

सभाय॑ः  पत्नीसहित र 
सप्रजः  सन्ततिसहित भएर 
कामान्  इच्छाअनुसारका 
वस्तुहरूलाई 

बुभुजे  भोग गर्न थाल्नुभयो 
प्रत्यूषेषु  प्रत्येक बिहान 
सस्त्रीभिः  स्तरीसहित भएका 


गादनुभएका मनुले 

अनुबद्धेन  प्रेमपूर्वक 

हृदा  हदयले 

हरेः  भगवान् श्रीहरिका 

कथाः  कथाहरू 

शृण्वन्  सुन्दे 

योगमायासु  इच्छाअनुसार भोग 
गर्न 





निष्णातं  सिपालु भएर पनि 
भगवत्परम्  भगवन्निष्ठ 
मुनिं  मननशील 

स्वायम्भुवं  स्वायम्भुव 
मनुम्  मनुलाई 

भोगाः  भोगहरूले 

भ्रंरायितुं  भ्रष्ट गर्न 

न शेकुः  सकेनन् 


ताक्यार्थ मनुले अरूले विरोध नगर्ने गरी पत्नी र सन्ततिसहित इच्छाअनुसारका भोग्य 
वस्तुहरूको भोग गर्न थाल्नुभयो । प्रत्येक बिहान स्त्रीसहित भएका गन्धर्वहरूले उहांको कीर्तिं 
राला दीका 


ततीय स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


९०९ 


अध्याय २२ 


गाउने गर्दथे। उहाँ इच्छाअनुसार भोग गर्न सिपालु हुनुह॒न्थ्यो । प्रेमपूर्वक हृदयले भगवान् श्रीहरिका 
कथाहरू सुन्दे भोग ग्नलि मननशील स्वायम्भुव मनुलाई ती भोगहरूले भ्रष्ट गर्न सकेनन्। 


अयातयामास्तस्यासन् यामाः स्वान्तरयापनाः । 
शुण्वतो ध्यायतो विष्णोः कुवंतो ब्रुवतः कथाः ॥ २५॥ 


पदढार्थ 

. ् 

विष्णोः  भगवान् विष्णुका 
कथाः  गुणकथाहरू 
रुण्वतः  सुन्ने 

घ्यायतः  ध्यान गर्न 


कुवंतः  रचना गर्ने 
ब्रुवतः  पद्ने बानी भएका 
तस्य  उहांका 


स्वान्तरयापनाः  मन्वन्तर 


व्यतीत गर्ने 
यामाः  समयहरू 
अयातयामाः  व्यर्थ नभएका 





आसन्  हन्ये 


ताक्यार्थ भगवान् विष्णुका गुणकथाका श्रवण, ध्यान, रचना र पठन गर्ने बानी भएका उहाँका 
मन्वन्तर व्यतीत गर्ने समयहरू कहिल्ये पनि व्यर्थ हदेनथे । 


स एवं स्वान्तरं निन्ये युगानामेकसप्ततिम्। 
वासुदेवप्रसङ्गेन परिभूतगतित्रयः ॥ ३६ ॥ 


पदार्थ 
एवं  यसप्रकारले वासुदेवप्रसङ्गेन  भगवान् एकहत्तर युग 
सः  उहाँले वासुदेवका कथाप्रसङ्गद्रारा निन्ये  व्यतीत गर्नुभयो 


परिभूतगतित्रयः  जाग्रत् आदि स्वान्तरं  आफना मन्वन्तरका 
तीन अवस्थालाई परास्त गरेर युगानाम् एकसप्ततिम्  
ताक्यार्थ यसप्रकारले उहाँले जाग्रत् आदि तीन अवस्थालाई परास्त गरेर भगवान् वासुदेवका 
कथाप्रसङ्गद्रारा आपफ्ना मन्वन्तरका एकहत्तर युग व्यतीत गर्नुभयो । 





 ग्द ४ 
शारीरा मानसा दिव्या वेयासे ये च मानुषाः । 
भोतिकार्च कथं क्ठेशा बाधन्ते हरिसंश्रयम् ॥ ३७ ॥ 


पदढार्थ 

वैयासे  हे व्यासनन्दन विदुरजी दिव्याः  दैविक क्टेशा  दुःखहरूले 
हरिसंश्रयम्  श्रीहरिको मानुषाः  मानुषिक कथं  कसरी 

आश्चयमा रहने व्यक्तिलाई च र बाधन्ते  पीडा दिन सक्छन् 
शारीराः  शारीरिक भमोतिकाः  भौतिक 

मानसाः  मानसिक ये यी 





ताक्यार्थ हे व्यासनन्दन विदुरजी ! श्रीहरिको आश्रयमा रहने व्यक्तिलाई शारीरिक, मानसिक 
राला दीका 


९० 
तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २२ 
देविक, मानुषिक र भौतिक यी दुःखहरूले कसरी पीडा दिन सक्छन् र ? 

यः पृष्टो मुनिभिः प्राह धमांन् नानाविधाञ्छुभान् । 

नृणां वणांश्रमाणां च सव॑भूतहितः सदा ॥ ३८ ॥ 


पदार्थ 

सदा  सर्च पृष्टः  सोधिएका नानाविधान्  अनेक प्रकारका 
स्वभूतहितः  सवै प्राणीहरूको नृणां  मानिसहरूका शुभान्  शुभ 

हितमा तत्पर रहने चर घमांन्  धर्महरू 

यः  जुन मनुले वणांश्रमाणां  समस्त वर्ण र॒ प्राह  भन्नुभयो 

मुनिभिः  ऋषिहरूद्रारा आश्चमहरूका 





ताक्यार्थ स्थ सवे प्राणीहरूको हितमा तत्पर रहने मनुले ऋषिहरुूद्रारा सोधिएका मानिसहरूका 
समस्त वर्ण र आश्वमहरूका अनेक प्रकारका शुभ धर्महरूको वर्णन गर्नुभयो । 


एतत्त आदिराजस्य मनोश्चरितमद्भुतम् । 
वणितं वणंनीयस्य तदपत्योदयं शुणु ॥ ३९॥ 


पदार्थ 

वर्णनीयस्य  वर्णन गर्न योग्य अद्भूतम्  अद्भुत तदपत्योदयं  उहाँकी छोरी 
आदिराजस्य  आदिराज चरितम्  चरित्र देवहूतिको प्रभाव 

मनोः  मनुको ते  तपाई विदुर लाई शृणु  सुन्नुहोस् 

एतत्  यो वणितं  वर्णन गरियो अब 





ताक्यार्थ वर्णन गर्न योग्य आदिराज मनुको यो अद्भुत चरित्र तपार्ईलाई वर्णन गरर। अब 
उहाँ की छोरी देवहूतिको प्रभाव सुन्नुहोस् । 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां 
तृतीयस्कन्धे द्वाविंशोऽध्यायः ॥ २२॥ 


रालानन्द्री लीक 


तृतीय स्कन्ध 


२ 


श्रीमद्भागवत 


९९९ 


अध्याय २३ 


अथ भ  अ घ्याय 
अय नचावशाऽव्यायः 
कर्वम र देवहूतिको विहार 


मत्रेय उवाच मेत्रेयजीले भन्नुभयो 
पितृभ्यां प्रस्थिते साध्वी पतिमिद्धितकोविदा । 


नित्यं पय॑चरत् प्रीत्या भवानीव भवं प्रभुम् ॥ १॥ 


पढार्थ 
पितुभ्यां  माता रपिता दुबे 
प्रस्थिते  हिंडिसकेपचि 


भवानी  पार्वतीले 
प्रभुम्  भगवान् 


इद्वितकोविदा  अभिप्राय बुरुन भवं  शङ्रलाई 


कुशल 


इव  गरेजस्ते 


साध्वी  पतिव्रता देवहूतिले प्रीत्या  प्रेमपूर्वक 
ताक्यार्थ माता र पिता हिंडिसकेपछि अभिप्राय बुम्न कुशल पतिव्रता देवहूतिले पार्वतीले 
भगवान् शडूरको सेवा गरेजस्ते प्रेमपूर्वक सध पति कर्दमको सेवा गर्नुभयो । 


विभ्रम्भेणात्मदोचेन गोरवेण दमेन च । 
शुभरूषया सौहृदेन वाचा मधुरया च मोः ॥ २॥ 


विसृज्य कामं दम्भं च द्वेषं लोभमघं मदम् । 





नित्यं  सर्च 
पतिम्  पति कर्दमको 
पयंचरत्  सेवा गर्नुभयो 


अप्रमत्तोद्यता नित्यं तेजीयांसमतोषयत् ॥ ३॥ 


पदार्थ 

भोः  हे विदुरजी 

कामं  कामवासना 
दम्भं  घमण्ड 

द्वेषं  देष 

लोभमघं  लोभ, पाप र 
मदम्  मद 

विसृज्य  त्यागेर 


ज 
अप्रमत्तोयता  सावधानीपूर्वक 
नित्यं  सर्धै 
विश्रम्भेण  विश्वास 
आत्मशोचेन  पवित्रता 
द, अ 
गोरवेण  गौरव 
दमेन  संयम 
शुश्रूषया  सेवा 





सोहदेन  प्रेम 

चर 

मधुरया  मधुर 

वाचा  बोलीद्रारा 

तेजीयांसम्  तेजले युक्त 
कर्दमलाई 

अतोषयत्  सन्तुष्ट गराउनुभयो 


ताक्यार्थ हे विदुरजी ! मनुपुत्री देवहूतिले कामवासना, घमण्ड, द्वेष, लोभ, पाप र मद त्यागेर 
सावधानीपूर्वक सर्धं विश्वास, पवित्रता, गौरव, संयम, सेवा, प्रेम र मधुर बोलीद्रारा तेजस्वी कर्दम 


रालानन्द्री लीक 


९१२ 


तृतीय स्कन्ध 


ऋषि लाई सन्तुष्ट गराउनुभयो । 


न न 


श्रीमद्भागवत 


स वे देवषिवय॑स्तां मानवीं समनुव्रताम् । 
देवाद् गरीयसः पत्युराशासानां महाशिषः ॥ ४॥ 
कालेन भूयसा क्षामां करितां ्रतचयंया । 
प्रेमगद्गदया वाचा पीडितः कृपयानवीत् ॥ ५॥ 


पदढार्थ 

वे  निश्चय नै 

दैवात्  भाग्यभन्दा पनि 
गरीयसः  श्रेष्ठ 

पत्युः  पतिको 

महाशिषः  इलो आशीर्वादको 
आशासानां  आशा राखेर 
समनुव्रताम्  त्रत आदि 
पालनमा लागेकी यसेले 


भूयसा  धरे 

काठेन  समयसम्म 
व्रतचयंया  ब्रतको पालनद्रारा 
क्षामां  दुन्ली र 

करितां  कमजोर भएकी 
मानवीं  मनुपुत्री 

तां  ती देवहूतिको अवस्थाले 
पीडितः  केही दुःखी भएका 


अध्याय २३ 


  ऋषिश्रेष्ठ 
सः ती कर्दम ऋषिले 
कृपया  दयावश 
प्रेमगद्गदया  प्रेमले गद्गद 
भएको 

वाचा  वाणी 

अनवीत्  बोल्नुभयो 





ताक्यार्थ देवहूति मेरा पति दैवभन्दा पनि दुला ह॒नुहन्छ भन्ने ठान्नुह॒न्थ्यो, त्यसकारण उहाँबाट 
ठलाटइला आशीर्वाद र आशाहरू राखेर उहाँको सेवामा लागिरहनुहुन्थ्यो । यसप्रकार धेर दिनसम्म 
आफ्नो सेवा गरिरेकी ती मनुपत्री व्रत आदि पालन गनलि दुब्ली र कमजोर भएको देखेर 
देवर्षिश्रेष्ठ कदर्मको मनमा दया लाग्यो र उनको अवस्था देखेर केटी दुःख पनि लाग्यो । त्यसपछि 
उहाँले प्रेमले गद्गद भएको वाणीले देवहूतिलाई भन्नुभयो । 


कदंम उवाच कर्दम ऋषिले भन्नुभयो 
तुषटोऽहमदय तव मानवि मानदायाः 
शुश्रूषया परमया परया च भक्त्या । 
९ देहिनामयमतीव  न 
यो देहिनामयमतीव सुहृत् स्वदेहो 
नवेक्षितः समुचितः क्षपितुं मदर्थे ॥ ६॥ 


पदढार्थ 

मानवि  हे मनुनन्दिनी परमया  उत्तम भक्त्या  भक्तिबाट 
मानदायाः  आदर प्रदान गर्न शुभ्रूषया  सेवा तथा च  पनि 

तव  तिग्रो परया  परम अहम्  म 


रालानन्द्री लीक 


९१३ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २३ 
अद्य  आज स्वदेहः  आपनो शरीर लाग्यो जब कि आफ्नो शरीर 
तुष्टः  ज्यादै सन्तुष्ट दु अतीव  ज्यादै क्षपितुं  क्षीण भएकोमा 
देहिनाम्  देहधारीमध्येको सुहृत्  प्रिय वस्तु हो किन्तु न अवेक्षितः  कुनै पर्बाह गरिनौ 
यः  जुन मदर्थे  मेरो सेवामा तिमी 

अयम्  यो समुचितः  उचित तरिकाले 





ताक्यार्थ हे मनुनन्दिनी ! आदर प्रदान गर्ने तिम्रो उत्तम सेवा तथा परम भक्तिबाट म आज 
ज्यादे सन्तुष्ट द्रु । देहधारीहरूका लागि यो शरीर ज्यादै प्रिय वस्तु हो किन्तु तिमीले त्यो आफ्नो 
शरीरलाई मेरो सेवामा उचित तरिकाले लगायौ र त्यस्तो आफ्नो प्रिय शरीर क्षीण भएकोमा समेत 
कुन पर्बाह गरिनौ । 


ये मे स्वधर्मनिरतस्य तपःसमाधि 


विद्यात्मयोगविजिता भगवत्प्रसादाः । 
तानेव ते मदनुसेवनयावरुद्धान् 

दुष्टं प्रपश्य वितराम्यभयानशोकान् ॥ ७ ॥ 
पढार्थ 
स्वधर्मनिरतस्य  आपनो धर्मको भगवत्प्रसादाः  भगवान्का अवरुद्धान्  अधिकारमा 
पालन गरेको हुनाले प्रसादस्वरूप विभूति छन् लिएकी छी म तिमीलाई 
मे  मलाई अशोकान्  शोकरहित र दष्टं  दिव्यदृष्टि 
तपःसमाधिविद्यात्मयोग अभयान्  भयरहित वितरामि  दिन्छुं तिमी पनि ती 
विजिताः  तप, समाधि, विद्या, मदुसेवनया  मेरो सेवाको विभूतिहरूलाई 
उपासना र योगद्रारा प्राप्त पप्रभावद्रारानै प्रपर्य  हिर 
गरिएका ते  तिमीले 
ये  जुन तान् एव  तिनै भगवत््रसादलाई 





ताक्यार्थ आफ्नो धर्मको पालन गरेको हुनाले मलाई तप, समाधि, विद्या, उपासनामा र 
योगद्रारा जुन भय र शोकरहित भगवान्का प्रसादस्वरूप विभूतिहरू प्राप्त भएका छन्, मेरो सेवा 
गर्नाको कारणले अब तिनीहरूमाथि तिम्रो पनि अधिकार छ। म तिमीलाई दिव्यदृष्टि दिन्छु तिमी 
पनि ती विभूतिहरूलाई हेर । 


अन्ये पुनभंगवतो भ्रुव उद्विजृम्भ 
विभ्रंशिताथंरचनाः किमुरुक्रमस्य । 


रालानन्द्री लीक 


९९९ 
तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २३ 
सिद्धासि सुङ्क्षच विभवान् निजघमंदोहान् 


न्द 


दिन्यान् नरेदुरधिगान् नृपविक्रियाभिः ॥ ८ ॥ 





पदार्थ 

अन्ये  अन्य जति पनि भगवान्को अगाडि अतः 

भोगहरू छन् ती पुनः किम्  के हुन् र नृपविक्रियामिः  म राजा हँ 
भगवतः  भगवान् तिमीले भन्ने अभिमानरूपी विकारयुक्त 
उरुक्रमस्य  श्रीहरिका निजधमंदोहान्  पातित्रत्य नरैः  मनुष्यद्रारा 

श्रुवः  आंँखीभौँका धर्मबाट प्राप्त हने दुरधिगान्  प्राप्त गर्न कठिन 
उद्धिजम्भविभरंिताथंरचनाः  विभवान्  दिव्य भोग दिव्यान्  यी दिव्य विभूतिलाई 
विलासमाव्रद्रारा नष्ट हुन्छन् सिद्धा असि  प्राप्त गरेकी छयौ भुङ्क्ष्व  तिमी भोग गर 


ताक्यार्थ अन्य जति पनि भोगहरू छन् ती भगवान् श्रीहरिका ओंँखीभँका विलासमाव्रद्रारा नष्ट 
हन्छन्। भगवान्को अगाडि ती के हन् र ? तिमीले पातित्रत्य धर्मबाट प्राप्त हुने दिव्य भोग प्राप्त 
गरेकी छूयौ । अतः म राजा हँ भन्ने अभिमानरूपी विकारयुक्त मनुष्यद्वारा प्राप्त गर्न कठिन यी 
दिव्य विभूतिलाई तिमी भोग गर। 


एवं ब्ुवाणमबलाखिलयोगमाया 
विद्याविचक्षणमवेक्ष्य गताधिरासीत् । 

सम्प्रभयप्रणयविह्लया गिरेषद् 
त्रीडावलोकविलसद्धसिताननाह ॥ ९॥ 


पदार्थ 

अखिल्योगमायाविद्या अवेक्ष्य  देखेर हेरा र मुस्कानका साथ 
विचक्षणम्  सम्पूर्ण योगमाया अबला  अबला देवहूति देवहूतिले 

तथा विद्यामा कुशल आफ्ना गताधिः  निश्चिन्त सम्प्रभ्रयप्रणयविहलया  विनय 
पति कर्दमलाई आसीत्  हनुभएको थियो एवं प्रमले गदगद भएको 

एवं  यसो ईषटुव्रीडावलोकविकस गिरा  वाणीले 

ब्रुवाणम्  भनिरहनुभएको सितानना  केटी सङ्गचपूर्ण आह  भन्नुभयो 





ताक्यार्थ सम्पूर्ण योगमाया तथा विद्यामा कुशल आफ्ना पति कर्दमले यसो भनिरहनुभएको 
देखेर अबला देवहूति निश्चिन्त हुनुभएको थियो । केटी सङ्ोचपूर्णं हेराइ र मुस्कानका साथ 
देवहूतिले विनय एवं प्रेमले गद्गद् भएको वाणीले भन्नुभयो । 


रालानन्द्री लीक 


९९५ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २३ 
देवट्ूतिरुवाच देवहूतिले भन्नुभयो 
राद्धं बत द्विजवृषेतदमोघयोग 
मायाधिपे त्वयि विभो तदवेमि भर्तः । 
यस्तेऽभ्यधायि समयः सकृदङ्गसच्लो 
भूयाद् गरीयसि गुणः प्रसवः सतीनाम् ॥ १०॥ 
पदढार्थ 
द्विजवृष  द्विजश्रेष्ठ तर अतः सो कुरा 
भतः  हे स्वामी विभो  प्रभु भूयात्  पूरा होस् 
अमोघयोगमायाधिपे  कहिल्यै ति  हजुारा गरीयसि  श्रेष्ठ पतिद्रारा 


पनि निष्फल नहूने योगमायाका 
पनि स्वामी हुनुभएका 


सकृदङ्खसङ्गः  एकपटक 
समागम हुन्ेलसम्म गृहस्थ 


प्रसवः  सन्तान प्राप्त हुन 
सतीनाम्  पतिव्रता स्त्रीहरूको 


त्वयि  हजुरमा सुखको उपभोग गरु भनेर लागि 
एतत्  यी सवे एेश्वर्य यः  जुन कुरा बत  निश्चय नै 


राद्धं  स्वतः प्राप्त हृन्छ भन्ते अभ्यघधायि  बतादइएको थियो 
ञवेमि  म जान्दच्ु समयः  त्यो समय आएको छ 
ताक्यार्थ द्विजश्रेष्ठ हे स्वामी ! कहिल्यै पनि निष्फल नहूने योगमायाका पनि स्वामी हुनुभएका 
हजुरमा यो सबे एश्वर्य स्वतः प्राप्त छन् भन्ने म॒ जान्दद्कुं। तर प्रभो ! हजुरद्रारा एकपटक समागम 
हन्जेलसम्म गृहस्थ सुखको उपभोग गर्हं भनेर जुन कुरा बताइएको थियो त्यो समय आएको छ। 
अतः सो कुरा पूरा होस् । श्रेष्ठ पतिद्रारा सन्तान प्राप्त हनु पतिव्रता स्त्रीहरूको लागि निश्चय ने 
ठुलो लाभ हो। 


गुणः  ठुलो लाभ हो 





तत्रेतिकृत्यमुपशिक्ष यथोपदेशं 
 ्  ९०    
येनेष मे करिंतोऽतिरिरंसयात्मा । 
सिद्ध्येत ते कृतमनोभवधषिंताया 
दीनस्तदीश भवनं सदशं विचक्ष्व ॥ १॥ 
पदार्थ 


तत्र  हामी दुई बीचको 
समागममा 
यथोपदेदां  शास्त्रले 


बताएञनुसारको 
इतिकृत्यम्  कर्तव्यको 
उपरिक्ष  उपदेश दिनुहोस् 


येन  जुन कार्यद्वारा 
ते  हजुरको 
अतिरिरंसया  मिलनको 


रालानन्द्री लीक 


९९६ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २३ 
इच्छाका कारण कशिंतः  दुर्बल ईशा  हि स्वामी । 
कृतमनोभवधषिंतायाः  बठेको एषः  यो तत्  यस कार्यको लागि 
कामवेदनाले गर्दा पीडित आत्मा  देह समागमका सदुश्ं  उपयुक्त 

मे  मेरो लागि भवनं  भवन 

दीनः  अत्यन्त दुःखी र सिद्धयेत  योग्य बनोस् विचक्ष्व  विचार गर्नुहोस् 





ताक्यार्थ हामी दुई बीचको समागममा शास्त्रले बताएअनुसार कर्तव्यको उपदेश दिनुहोस् । जुन 
कार्यद्वारा हजुरको मिलनको इच्छाका कारण बढेको कामवेदनाले गर्दा पीडित मेरो अत्यन्त दुःखी, 
दुर्बल यो देह समागमका लागि योग्य बनोस्। हे स्वामी! यस कार्यको लागि उपयुक्त भवन 
विचार गर्नुहोस् । 


न्स 


मत्रेय उवाच मेत्रेयजीले भन्नुभयो 
प्रियायाः प्रियमन्विच्छन् कदमो योगमास्थितः। 
विमानं कामगं क्षत्तस्तर््यवाविरचीकरत् ॥ १२॥ 


पदार्थ 
क्षत्तः  हे विदुरजी अन्विच्छन्  चाहने आस्थितः  स्थित भएर 
प्रियायाः  आपफ्नी प्रियाको कदंमः  कर्दम मुनिले कामगं  इच्छानुसार चल्ने 


प्रियम्  चाहना पूरा होस् तहिं एव  त्यति वेला नै विमानं  विमान 

भन्ने योगम्  योगमा आविरचीकरत्  रचना गर्नुभयो 
ताक्यार्थ हे विदुरजी ! आपफ्नी प्रियाले इच्छा गरेको कुरा पूरा होस् भन्ने चाहनुहुने कर्दम मुनिले 
त्यति वेला ने योगमा स्थित भएर इच्छानुसार चल्ने विमान रचना गर्नुभयो । 





सवंकामदुघं दिव्यं सव॑रत्नसमन्वितम् । 


सवदध्युपचयोदकं मणिस्तम्भेरुपस्कृतम् ॥ १३॥ 
पदढार्थ 


सवंकामदुघं  इच्छाअनुसारका स्वरत्नसमन्वितम्  सबै 
सम्पूर्ण अभीष्ट भोग प्रदान गर्न किसिमका रत्नहरूले युक्त 
सक्ते सवंदधयुपचयोदकं  सबै 
दिव्यं  अत्यन्त सुन्दर सम्पत्तिले सम्पन्न तथा 





 र 
मणिस्तम्भेः  मणिमय 
खम्बाद्रारा 
उपस्कृतम्  सुशोभित थियो 


ताक्यार्थ त्यो विमान इच्छअनुसारका सम्पूर्ण भोग प्रदान गर्न सक्ने, अत्यन्त सुन्दर, सबै 
किसिमका रत्नहरू जडिएको, सबै सम्पत्तिले सम्पन्न तथा मणिमय खम्बाद्वारा सुशोभित थियो । 


रालानन्द्री लीक 


९१७ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २३ 


दिन्योपकरणोपेतं सवंकालसुखावहम् । 
पदष्टिकामिः पताकामिविचित्राभिरल्कतम् ॥ १४ ॥ 


पदढार्थ 

सवंकालसुखावहम्  सवै ऋतुमा सामग्रद्रारा सुसज्जित पताकाभिः  पताकाद्रारा 
सुख दिने विचित्राभिः  चित्रविचित्रका अलङ्कृतम्  सजाइएको थियो 
दिव्योपकरणोपेतं  दिव्य पट्टिकाभिः  रेशमी कपडा तथा 


ताक्यार्थ त्यो विमान सम्पूर्ण ऋतुमा सुख दिने, दिव्य सामग्रीद्रारा सुसज्जित, चित्रविचित्रका 

रेशमी कपड़ा तथा पताकाद्रारा सजाइएको थियो । 
सग्मिविचित्रमाल्याभिमंज्जुरिञ्जत्षडङ्परिभिः। 
दुकूलक्षोमकोरेयेनानावस्त्रर्विराजितम् ॥ १५॥ 

पदठार्थ 

मञ्जुहिञ्जत्षडङ्परिभिः  मधुर ८  रङ्गबिरङ्गका नानावस्तैः  नानाप्रकारका 

गञ्जन गरिरहेका भ्रमरगणले पुष्पमालाद्रारा सजिएको र वस्त्रहरूद्रारा 





युक्त दुकूलक्षोमकोरोयेः  सूती तथा विराजितम्  शोभायमान थियो 
सखरम्भिः  फूल तथा मी आदि 


ताक्यार्थ त्यो विमान मधुर गुञ्जन गरिरहेका भ्रमरगणले युक्त, फूल र रङ्गबिरङ्गका 
पुष्पमालाद्वारा अनि सूती र रेशमी जस्ता नानाप्रकारका वस्त्रहरूद्रारा शोभायमान थियो । 


उपयुपरि विन्यस्तनिलयेषु पृथक्पृथक् । 
क्षिप्तः कशिपुभिः कान्तं पय॑ङन्यजनासनेः ॥ १६ ॥ 


पढार्थ 

उपरि उपरि  एकमाथि अर्को पृथक्पृथक्  टरा तथा आसनद्रारा पनि 

गरी क्षिप्तैः  रेका कान्तं  ज्यादे सुन्दर देखिएको 
विन्यस्तनिलयेषु  बनाइएका कशिपुभिः  शय्या र थियो 

कोठामा पर्यङकन्यजनासनैः  पलड, पङ्खा 





वाक्यार्थ एकमाथि अर्को गरी बनादएका कोठामा दुद्रा रहेका शय्या र पल्, पदा तथा 
आसनद्वारा पनि त्यो विमान ज्यादै सुन्दर देखिएको थियो । 


    ०  


तत्र तत्र विनिक्षिप्तनानाशित्पोपशोभितम् । 
महामरकतस्थल्या जुट विद्रुमवेदिभिः ॥ १७॥ 


रालानन्द्री लीक 


९१८ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २३ 
पदार्थ 

तत्र तत्र  जताततै शिल्परचनाले सुशोभित विद्रुमवेदिभिः  बस्नको लागि 
विनिक्षिप्तनानारित्पो महामरकतस्थल्या  पन्नाजडित मुगाको वेदीहरूले 

पशोभितम्  कुंदिएका अनेक भूमि र जुष्टं  तयार पारिएको थियो 


ताक्यार्थ त्यो विमान जतातते कुंदिएका अनेक शिल्परचनाले सुशोभित, पन्नाजडित भूमि र 
बस्नको लागि मुगाको वेदी तयार पारिएको थियो । 


द्वाःसु विद्रुमदेहल्या भातं वज्रकपाटवत् । 
रिखरेष्विन्द्रनीटेषु    र,   
द्रनीटेषु हेमकुम्भेरधिश्रितम् ॥ १८ ॥ 


पदार्थ 

विद्रुमदेहल्या  मुगाको दैलो मातं  सजाइएको थियो हेमकुम्भेः  सुनका घडाहरूद्रारा 
भएका इन्द्रनीटेषु  इन्दरनीलमणिजडित अधिश्रितम्  सुशोभित थियो 
द्वाःसु  ढोकाहरूमा शिखरेषु  ढोकाको माथिको 

वज्रकपाटवत्  हिराको आग्लो भाग 





ताक्यार्थ त्यस विमानमा मुगाको देलो भएका ढोकाहरू र हिराको आग्लो सजाइएको धियो । 
इन्द्रनीलमणिजडित दोकाको माथिको भाग सुनका घडाहरूद्वारा सुशोभित थियो । 


्ुष्मत्पद्मरागाग्रयेवंजरमित्तिषु नर,      न, 
चक्चुष्मट नामतः । 
 गरल अ 


जुष्टं विचित्रवेतानेमहा्रहैमतोरणेः ॥ १९॥ 





पढार्थ 

वज्रभित्तिषु  हिराका विमानका आंखा जस्ता देखिने जुष्टं  युक्त एवं 
भित्ताहरूमा पद्मराग मणि र महारदः  बहुमूल्य 
निमिते  निर्माण गरिएका विचित्रेवेतानैः  रद़ीविरङ़गी हेमतोरणेः  स्वर्णनिर्मित 
चशचुष्मत्पद्मरागाग्रयेः  चैदुवाद्रारा ढोकाहरूद्रारा युक्त थिए 


ताक्यार्थ त्यस विमानमा रहेका हिराका भित्ताहरूमा पद्मराग मणिहरू जडिएका थिए जुन 
विमानका आंँखा जस्ता देखिन्थे । त्यस विमानमा रङ़ीविरङगी चंँदुवाले युक्त बहुमूल्य स्वर्णनिर्मित 
दो काहरू थिए। 


हंसपारावतव्रातेस्तत्र तत्र निकूजितम् 


कृत्रिमान् मन्यमानैः स्वानधिरुद्याधिरुद्य च ॥ २०॥ 
पदार्थ 
तत्र तत्र  जताततै कृत्रिमान्  कृत्रिम परेवा आदि पक्षीहरूलाई 


रालानन्द्री लीक 


९१९ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २३ 
स्वान्  सजातीय परेवाका बथानद्रारा निकूजितम्  कराइन्थ्यो 
मन्यमानैः  सम्प्ने अधिरुद्य अधिरुद्य च  


हंसपारावतवातेः  हांस एवं तिनीहरूसंगे बसेर 

ताक्यार्थ त्यस विमानमा जताततै कृत्रिम हँस र परेवा आदि पक्षीहरू बनादइएका धथिए, जुन 
बिलकुल सजीव जस्त थिए। ती कृत्रिम पक्षीहरूलाई सजातीय सम्णर हाँस एवं पेरेवाका 
बथानहरू तिनीहरूसंगे बसेर कराये । 


७ 


विहारस्थानविश्रामसंवेराप्राङ्गणामिरेः। 


 ,  


यथोपजोषं रचितेविंस्मापनमिवात्मनः ॥ २९॥ 


पदार्थ 
यथोपजोषं  सुविधाअनुसार बैठक, आंगन तथा चोक विस्मापनम्  विस्मित 
रचितैः  बनाइएका आदिद्रारा गराद्रहेको 


विहारस्थानविश्रामसंवेशप्राक्गणा आत्मनः  स्वयं कर्दमजीलाई इव  जस्तो देखिन्थ्यो 
जिरेः  क्रीडास्थल, शयनघर, समेत 
वाक्यार्थ त्यो विमान सुविधाअनुसार बनादइएका क्रीडास्थल, शयनघर, बेठक, आंगन तथा 


चोक आदिद्रारा स्वयं कर्दमजीलाई समेत विस्मित गरादरहेको जस्तो देखिन्थ्यो । 





ईद्गगृहं तत्पश्यन्तीं नातिप्रीतेन चेतसा । 
स्वभूतारायाभिज्ञः प्रावोचत् कदंमः स्वयम् ॥ २२॥ 


पढार्थ 

तत्  त्यो चेतसा  हदयद्रारा कर्दमः  कर्दम ऋषिले 
ईद्गगृहं  यस्तो सुन्दर घरलाई न पश्यन्तीं  नरन देवहूतिलाई स्वयम्  आपै 

पनि स्वभूताशयाभिज्ञः  सम्पूर्ण प्रावोचत्  भन्नुभयो 
अतिप्रीतेन  ज्यादै प्रसन्न प्राणीहरूको आशय बुगन 





वाक्यार्थ यस्तो सुन्दर विमानमा रहेको घरलाई पनि देवहूतिले ज्यादे प्रसन्न हृदय भएर नहेरेपछ्छि 
सबे प्राणीको आन्तरिक भावलाई बुर्ने कर्दम ऋषिले उहांलाई भन्नुभयो । 


निमज्ज्यास्मिन् हृदे भीरु विमानमिदमारुह । 
इदं शुक्छकृतं तीथंमारिषां यापकं नृणाम् ॥ २३॥ 


पदार्थ 
भीरु  डरादरटेकी हे देवहूति हदे  बिन्दुसरोवरमा इदम्  यस 
अस्मिन्  यस निमज्ज्य  स्नान गरेर विमानम्  विमानमा 


रालानन्द्री लीक 


९२० 


तृतीय स्कन्ध 


आरुह्  चद 


रुक्छकृतं  भगवान् विष्णुले 


रचना गर्नुभएको 


श्रीमद्भागवत 


इदं  यो 
तीथंम्  तीर्थ 
नृणाम्  मनुष्यहरूका लागि 


अध्याय २३ 


आदिषां  सम्पूर्ण कामना 
यापकं  पूर्ण गराउनेवाला छ 


ताक्यार्थ उरादरहेकी हे देवहूति ! तिमी यस बिन्दुसरोवरमा स्नान गरेर यस विमानमा चढ। 
भगवान् विष्णुले रचना गर्नुभएको यो तीर्थं मनुष्यहरूका लागि सम्पूर्ण कामनाहरू पूर्ण 
गराउनेवाला छ। 


सा तद्धतुः समादाय वचः कुवलयेक्षणा । 
सरजं बिभ्रती वासो वेणीभूतांश्च मूधंजान् ॥ २४॥ 
अद्गं च मलपङ्केन सञ्छन्नं शबलस्तनम् । 
आविवेश सरस्वत्याः सरः रिवजटारायम् ॥ २५॥ 


पढार्थ 

सरजं  मलो रशाबलस्तनम्  कान्तिहीन समादाय  स्विकारेर 

वासः  वस्त्र स्तनयुक्त सरस्वत्याः  सरस्वतीको 
बिभ्रती  धारण गरेकी अङ्गं  शरीर शिवजलाशयम्  पवित्र जलले 
वेणीभूतान्  लटा परेको च  पनि भएकी भरिएको 

मूधंजान्  कपाल कुवलयेक्षणा  कमललोचना सरः  जलाशयमा 

च  अनि सा  ती देवहूति आविवेरशा  प्रवेश गर्नुभयो 
मलपङ्केन  मेैलाद्रारा तद्धतुंः  आपफ्ना पतिको 

सञ्छन्नं  जमेको क्चः  कुरा 





ताक्यार्थ मेलो वस्त्र धारण गरेकी, लदा परेको कपाल भएकी, मयल परेको शरीर र 
कान्तिहीन स्तन भएकी कमललोचना देवहूति आपफ्ना पतिको कुरा स्विकारेर सरस्वतीको पवित्र 
जलले भरिएको त्यस सरोवरमा प्रवेश गर्नुभयो । 


सान्तः सरसि वेदमस्थाः रातानि दा कन्यकाः । 
स्वाः किडोरवयसो ददर्शोत्पलगन्धयः ॥ २६॥ 


पदार्थ 

सान्तःसरसि  तलाउभित्र किशोरवयसः  किशोर दश शतानि  एकहनजार 
रहेको अवस्थाका र कन्यकाः  कन्याहरू 

५ ४१ 

वेरमस्थाः  एउटा महलमा उत्पलगन्धयः  कमलको जस्तो ददश  देखनुभयो 
सवांः  से गन्ध भएका 





रालानन्द्री लीक 


९२९१ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २३ 


वाक्यार्थ देवहूतिले तलाउभित्र रहेको एउटा महलमा एकहजार कन्याहरू देख्नुभयो । ती सबै 
किशोर अवस्थाका थिए र उनीहरूको शरीरबाट कमलको जस्तो गन्ध आद्रहेको धियो । 


तां दुष्ट्वा सहसोत्थाय प्रोचुः प्राञ्जलयः स्त्रियः । 
वयं कम॑करीस्तुभ्यं शाधि नः करवाम किम् ॥ २७॥ 





पदढार्थ 

तां  ती देवहूतिलाई प्राञ्जलयः  हात जोड्दै किम्  के 

दुष्ट्वा  देखेर प्रोचुः  भने करवाम  सेवा गरौँ 
स्त्रियः  सम्पूर्ण स्त्रीहरूले वयं  हामीहरू नः  हामीहरूलाई 

सहसा  रुटपट कमंकरीः  हजुरका दासी हौ शाधि  आज्ञा होस् 
उत्थाय  उठेर तुभ्यं  हजुरका लागि 


ताक्यार्थ देवहूतिलाई देखेर सम्पूर्ण स्त्रीहरूले ख्टपट उठेर हात जोडदे भने हामीहरू हजुरका 
दासी हौं, हजुरका लागि के सेवा गरौ ? हामीहरूलाई आज्ञा होस् ॥ 


स्नानेन तां महाहेण स्नापयित्वा मनस्विनीम् । 
दुकूले निर्मले नूत्ने ददुरस्यै च मानदाः ॥ २८ ॥ 





पदढार्थ 

मानदाः  स्वामिनीलाई सम्मान भएकी च  तथा 

गर्न खोजने ती स्त्रीहरूले तां  ती देवहूतिलाई नूत्ने  नयाँ 

महार्हेण  बहुमूल्य स्नापयित्वा  नुहाइदिएर दुकूले  दुई उत्तरीयले सहित 
स्नानेन  स्नानयोग्य वस्तुले अस्ये  उहाँका लागि वस्त्र 

मनस्विनीम्  उदार हृदय निर्मठे  सफा ददुः  लगाइदिए 


ताक्यार्थ स्वामिनीलाई सम्मान गर्न खोज्ने ती स्त्रीहरूले बहुमूल्य स्नानयोग्य वस्तुले उदार हृदय 
भएकी ती देवहूतिलाई नुहादइदिएर उहाँका लागि सफा तथा नयाँ उत्तरीयसहित वस्त्र लगाइदिए । 


भूषणानि पराध्यानि वरीयांसि द्युमन्ति च । 
अन्नं सर्वगुणोपेतं पानं चैवामृतासवम् ॥ २९॥ 


पदार्थ 

पराध्यीनि  बहुमूल्य भूषणानि  गहना लगाददिए पानं  पिडनको लागि 
वरीयांसि  श्रेष्ठतम स्वगुणोपेतं  सर्वगुणसम्पन अमृतासवम् एव  अमृतसमान 
चर अन्नं  अन्न स्वादिष्ट मादक पदार्थ दिए 
द्युमन्ति  चम्किला च  र 





रालानन्द्री लीक 


९२२ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २३ 


ताक्यार्थ ती स्त्रीहरूले देवहूतिलाई बहुमूल्य श्रेष्ठतम तथा कान्तिमान् गहना लगाददिए, 
सर्वगुणसम्पन्न अन्न र पिडनको लागि अमृतसमान स्वादिष्ट मादक पदार्थ पनि दिए। 


अथादरों स्वमात्मानं सख्ग्विणं विरजाम्बरम् । 
विरजं कृतस्वस्त्ययनं कन्याभिबहुमानितम् ॥ ३०॥ 


पढार्थ 

अथ  त्यसपछि देवहूतिले सखग्विणं  मालाद्रारा विभूषित कन्याभिः  ती कन्याहरुद्रारा 
आदरो  एेनामा विरजाम्बरम्  स्वच्छ वस्त्र॒ बहुमानितम्  धेर आदसपूर्वक 
स्वम् आत्मानं  आफ्नो पहिरिएको कृतस्वस्त्ययनं  माङ्गलिक 
शरीरलाई विरजं  निर्मल शृङ्गार गरिएको देखनुभयो 





ताक्यार्थ त्यसपछि देवहूतिले जब एेनामा आफ्नो प्रतिबिम्ब हैर्नुभयो त्यस वेला उहँले 
मालाद्वारा विभूषित, स्वच्छ वस्त्र पहिरिएको तथा निर्मल आफ्नो शरीर देख्नुभयो । त्यसपच्ि 
उहांलाई थाहा भयो कि ती कन्याहरूले धैरे आदसपूर्वक उहाँका लागि माङ्गलिक शृङ्गार गरेका 
धथिए। 

स्नातं कृतशिरःस्नानं सवांभरणभूषितम्। 


निष्कग्रीवं वलयिनं कूजत्काञ्चननुपुरम् ॥ ३१॥ 


पढार्थ 

कृतदिरःस्नानं  शिरदेखि स्नान प्रकारका आभूषणले सजादएको छमछम गर्ने सुनका पाउजु 
गरादइएको धियो निष्कग्रीवं  गलामा हार लगाइएको थियो 

स्नातं  स्नान गरादसकेपछ्ि वलयिनं  हातमा बाला तथा 

सवांभरणभूषितम्  सबै कूजत्काञ्चननूपुरम्  पाडमा 





ताक्यार्थ ती कन्याहरूले देवहूतिलाई शिरदेखि स्नान गराए । यसपचछ्छि सबे प्रकारका आभूषणले 
सजाइदिए एवं गलामा हार, हातमा बाला तथा पाडमा छमछम गर्ने सुनका पाउजु लगाइदिए। 


पे 


श्रोण्योरध्यस्तया काञ्च्या काञ्चन्या बहुरत्नया । 
हारेण च महार्हेण रुचकेन च भूषितम् ॥ ३२॥ 





पदार्थ 

हे 

श्रोण्योः  कम्मरमा काञ्चन्या  मेखला च  अनि 

अध्यस्तया  धारण गरेको च  तथा रुचकेन  कुड्कुम आदि 
काञ्च्या  स्वर्णनिर्मित एवं महार्हेण  बहुमूल्य मङ्गलद्रव्यद्रारा 

बहुरत्नया  धरे रत्न जडिएको हारेण  हार भूषितम्  सुशोभित गरादइयो 


रालानन्द्री लीक 


९२३ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २३ 


वाक्यार्थ ती कन्याहरूले देवहूतिलाई कम्मरमा स्वर्णनिर्मित एवं रत्न जडित मेखला लगाइदिए, 
बहुमूल्य हार अनि कुङ्कुम आदि मङ्गलद्रव्यदवारा सुशोभित गराए । 


सुदता सुश्रुवा इलक्ष्णस्निग्धापाङ्गेन चक्षुषा । 
पद्मकोशस्पृधा नीटेररकेश्च सन्मुखम् ॥ ३३॥ 


पदठार्थ 

सुदता  मिलेका सुन्दर दात॒ शलक्ष्णस्निग्धापाङ्गेन  नीठेः  कालो 

सुभ्रुवा  मनोहर ओंँखीभौँ प्रमकटाक्षमय सुन्दर अरुकेः  केशराशिले गर्दा 
पद्मकोरार्पृधा  सुन्दरतामा चश्ुषा  आंखा लसन्मुखम्  ज्यादै सुन्दर 
कमलको दलसंग प्रतिस्पर्धा गर्न च  र अनुहार देखिएको धियो 





ताक्यार्थ मिलेका सुन्दर दाँत, मनोहर आंखीभौँ, सुन्दरतामा कमलको दलसंग प्रतिस्पर्धा गर्ने 
प्रमकटाक्षमय सुन्दर आंँखा र कालो केशराशिले गर्दा देवहूतिको अनुहार ज्यादै सुन्दर देखिएको 
धियो । 


यदा सस्मार ऋषभमृषीणां दयितं पतिम् । 
तत्र चास्ते सह स्त्रीभिरयत्रास्ते स प्रजापतिः ॥ ३४ ॥ 


पढार्थ 

यदा  जब देवहूतिले पतिम्  पतिदेवलाई आस्ते  हनहन््यो 
ऋषीणां  ऋषिहरूमा सस्मार  सम्नुहुन्थ्यो यत्र  जहाँ 

ऋषभम्  श्रेष्ठ स्त्रीभिः सह  सेविका सः  उहाँंका पति 
द्यितं  आफ्ना प्रिय स्तरीहरूका साथ उहां प्रजापतिः  कर्दम ऋषि 
च र तत्र  त्यहीं आस्ते  हनहन््यो 





ताक्यार्थ जब देवहूतिले ऋषिहरूमा श्रेष्ठ र आफ्ना प्रिय पतिदेवलाई सम्नुहुन्थ्यो त्यस वेला 
उहांले आफ्ना ती सेविका स्त्रीहरूका साथ आफूलाई त्यही ठा॑मा पाउनुहुन्थ्यो जहाँ उहाँ का पति 
कर्दम ऋषि हुनुहन्थ्यो । 


भुः पुरस्तादात्मानं स्ीसहस्रवृतं तदा । 
निशाम्य तद्योगगतिं संशयं प्रत्यपद्यत ॥ ३५॥ 


पढार्थ 

तदा  त्यस समयमा पुरस्तात्  अगाडि निराम्य  देखेर र 
आत्मानं  आफूलाई स्तीसहस्रवृतं  हजार तद्योगगतिं  आप्नो पतिको 
भुः  पतिको स्वरीहरूद्रारा घेरिएको योगसामर्थ्य बेर दे वहूति 


रालानन्द्री लीक 


९२९ 
तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २३ 
संशयं  विस्मित प्रत्यपद्यत  हुनुभयो  


ताक्यार्थ त्यस समयमा देवहूतिले आफूलाई पतिको अगाडि हजारों स्त्रीहरूद्रारा घेरिएको देखेर 
आफ्नो पतिको योगसामर्थ्य बुर उहाँ विस्मित हुनुभयो । 


स तां कृतमलस्नानां विभ्राजन्तीमपूवंवत्। 
आत्मनो बिभ्रतीं रूपं संवीतरुचिरस्तनीम् ॥ ३६ ॥ 
विद्याधरीसहस्रेण सेव्यमानां सुवाससम् । 
जातभावो विमानं तदारोहयदमित्रहन् ॥ ३७ ॥ 


पदार्थ 

अमित्रहन्  शत्रुजेता हे संवीतरुचिरस्तनीम्  वस््रद्रारा जातभावः  प्रेमभाव उत्पन 
विदुरजी । सुन्दर वक्षःस्थल ढाकेकी भएका 

कृतमलस्नानां  स्नान गरेकी विद्याधरीसहस्रेण  हजारौँ सः  ती कर्दम ऋषिले 
विभ्राजन्तीम्  सुशोभित भएकी विद्याधरीद्रारा तत् विमानं  त्यस विमानमा 
अपूवंवत्  अपूर्व सेव्यमानां  सेवा गरिएकी आरोहयत्  चढाउनुभयो 
आत्मनः  आफ्नो सुवाससम्  राग्रा वस्त्र 

रूपं  सुन्दर रूप पहिरिएकी 

बिभ्रतीं  धारण गरेकी तां  ती देवहूतिलाई देखेर 





ताक्यार्थ शत्रुविजयी हे विदुरजी ! स्नान गर्नलि अत्यन्त निर्मल भएकी, अपूर्व शोभाले सम्पन्न 
भएकी र वस्त्रहरारा सुन्दर वक्षःस्थल ढाकेकी, हजार विद्याधरीहरुद्रारा सेवा गरिएकी र राम्रा 
राम्रा वस्त्र पहिरिएकी देवहूतिलाई जब कर्दम ऋषिले देख्नुभयो त्यसपछि उहाँको मनमा 
देवहूतिप्रति प्रेमभाव उत्पन्न भयो र उहाँ ले देवहूतिलाई त्यस श्रेष्ठ विमानमा चटढाउनुभयो । 


तस्मिन्नटुप्तमहिमा प्रिययानुरक्तो 
विद्याधरीमिरुपचीणंवपुविंमाने । 

बभ्राज उत्कचकुमुट्गणवानपीच्य 
स्ताराभिरावृत इवोड्पतिनभःस्थः ॥ ३८ ॥ 


पदार्थ 
प्रियया  आफनी प्रियामा एवं इन्दियहरूमाथिको प्रभुता उपचीणंवपुः  शरीरको सेवा 
अनुरक्तः  अनुरक्त भए तापनि कम नभएका तथा गरिएका 


अटुप्तमहिमा  महिमा मन॒ विद्याधरीभिः  विच्याधरीहरुदरारा उत्कचकुमुद्गणवान्  रक्त 


रालानन्द्री लीक 


९२५ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २३ 
कमलका फक्रैका फलद्वारा नभःस्थः  आकाशमा रहेका उदडुपतिः  चन्द्रदेव 
सजिनुभएका कर्दम ऋषि ताराभिः  तारागणद्रारा इव  रै 

तस्मिन्  त्यस आवृतः  धेरिएका बभ्राज  सुशोभित हुनुभयो 
विमाने  विमानमा अपीच्यः  सुन्दर 





ताक्यार्थ आफनी प्रियामा अनुरक्त भए तापनि कर्दम ऋषिको महिमा मन एवं 
इन्दरियहरूमाथिको प्रभुता कम भएको धथिएन। विद्याधरीहरू उहांको शरीरको सेवा गरिरहेका 
थिए । रक्त कमलको फक्रेका पफरूलद्रारा सजिनुभएका कर्दम ऋषि त्यस विमानमा रहंदा आकाशमा 
तारागणद्रारा घेरिएका सुन्दर चन्द्रदेव सुशोभित हनुभयो । 


तेनाष्टलोकपविहारकुलाचलेन्द्र 
द्रोणीष्वनङ्गसखमारुतसोभगासु । 
सिदधर्व॑तो ुधुनिपातरिवस्वनासु 
रेमे चिरं धनदवल्ललनावरूथी ॥ २९॥ 


पदार्थ 

तेन  त्यस विमानद्रारा गुञ्जायमान भटद्रहने  स्तुति गरिनुभएका कर्दम 
अनङ्गसखमारुतसोभगासु  अष्टलोकपविहारकुलाचलेन्द्र ऋषि 

कामदेवलाई बढाउने सुगन्ध ्रोणीषु  अष्ट लोकपालहरूको ललनावरूथी  स्त्रीरत्नका साथ 
वायु चलिरहने विहारभूमि भएको मेरु पर्वतका चिरं  धेर कालसम्म 
दयुधुनिपातरिवस्वनासु  भन्ज्याङहरूमा रेमे  विहार गर्नुभयो 
स्वर्गलोकबाट छदखिरिको घनद्वत्  कुबेरे 

गङ्गाको मङ्गलमय ध्वनिले सिद्धेः  सिद्धगणद्रारा 





ताक्यार्थ त्यस विमानमा बसेर सिद्धगणद्वारा वन्दना गरिनुभएका ऋषि कर्दमले स्त्रीरत्नका साथ 
मेरुपर्वतका भन्ज्याङहरूमा कुबेरले भँ धेरै समयसम्म विहार गर्नुभयो। ती भन्न्याङ्हरू आ 
लोकपालहरूका विहारभूमि हुन्, त्यहाँ कामभावलाई बढाउने शीतल, मन्द, सुगन्धयुक्त वायु चलेर 
त्यस ठको शोभालाई बढारंछ तथा गङ्गाजी स्वर्गलोकबाट र्दखिरि निस्केको मङ्गलमय ध्वनि 
त्यहाँ निरन्तर गुन्जिडरहन्छ । 


 १ ४ र 
तश्रम्भकं सुरसन नन्दनं पुष्पभद्रकं । 


 र, चैत्ररथ्ये क 
मानस चत्रर्य च स रम रामया रतः ॥ ४० ॥ 
पढार्थ 
रामया  आपफ्नी स्त्रीसंग रतः  अनुरक्त भएर सः  उहाँ कर्दम मुनि 


रालानन्द्री लीक 


९२६ 


तृतीय स्कन्ध 


वेश्रम्भके  वेश्वम्भक 
सुरसने  सुरसन 
नन्दने  नन्दन 
पुष्पभद्रके  पुष्पभद्रक 


श्रीमद्भागवत 


देवटद्यान र 
मानसे  मानसरोवरमा 
च  पनि 


अध्याय २३ 


चैत्ररथ्ये  चैत्ररथ आदि अनेक   आनन्दपूर्वक विहार 


गर्नुभयो 


ताक्यार्थ आफ्नी स्त्रीप्रति अनुरक्त भएर कर्दम मुनिले वेश्वम्भक, सुरसन, नन्दन, पुष्पभद्रक, 
चैत्ररथ आदि अनेक देवडद्यान र मानसरोवरमा समेत आनन्दपूर्वक विहार गर्नुभयो । 


  दः । न 
भ्राज्ष्युना वमान कामरनन महीयसा । 


वैमानिकानत्यशेत चरल्छोकान् यथानिलः ॥ ४९॥ 


पदार्थ 

भ्राजिष्णुना  कान्तिमान् तथा 
कामगेन  इच्छानुसार सर्वत्र 
जाने 

महीयसा  धरेष्ठ 


विमानेन  विमानद्रारा 
अनिलः  वायु 

यथा  समान 

लोकान्  समस्त लोकमा 


  घुम 
वेमानिकान्  विमानविहाी 
देवताहरूलाई 
अत्यरोत  पचि पार्नुभयो 





वाक्यार्थ कान्तिमान् तथा इच्छानुसार सर्वत्र जान सक्ने त्यस श्रेष्ठ विमानमा बसेर वायुसमान 
गतिले समस्त लोकमा घुम्दे ऋषि कर्दमले विमानविहारी देवताहरूलाई पनि पछि पार्नुभयो । 


किं दुरापादनं तेषां पुंसामुदामचेतसाम् । 
येराभितस्तीथंपदर्चरणो व्यसनात्ययः ॥ ४२॥ 


पढार्थ 

येः  जसद्रारा आश्रितः  आश्रय लिइएको पुंसाम्  पुरुषहरूका निम्ति 
तीथंपदः  भगवान्को छ किंके काम 

व्यसनात्ययः  भवभयहाी तेषां  त्यस्ता दुरापादनं  सिद्ध गर्न गाहो हुन्छ 
चरणः  चरणकमलको उदामचेतसाम्  धीर र 





वाक्यार्थ जसले भगवान्को भवभयहारी चरणकमलको आश्रय लिएका छन् त्यस्ता धीर 
पुरुषहरूका निम्ति के काम सिद्ध गर्न गाहो हुन्छ र? 


रक्षयित्वा भुवो गोरं पत्न्य यावान् स्वसंस्थया । 
बहारचर्य महायोगी स्वाश्रमाय न्यवतंत ॥ ४३॥ 
पदढार्थ 


स्वसंस्थया  द्वीप, वर्ष आदिले बह्चर्य  अति आश्चर्यमय देखिने 
राठान टीका 


९२७ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २३ 


भुवः गोरं  सम्पूर्ण भूमण्डल  पत्नी देवहूतिलाई ऋषि 

यावान्  जहां सम्म फलिएको प्रेक्षयित्वा  देखाएर स्वाश्रमाय  आफनो आश्रममा 
थियो त्यो सबै महायोगी  महायोगी कर्दम न्यवतंत  फर्विनुभयो 
ताक्यार्थ यसप्रकार द्रीपवर्ष आदिले अति आश्चर्यमय देखिने सम्पूर्ण भूमण्डल जहाँ सम्म 
फेलिएको थियो ती सबे आफ्नी पत्नी देवहूतिलाई देखाएर महायोगी कर्दम ऋषि आफनो 
आश्रममा फर्किनुभयो । 


विभज्य नवधात्मानं मानवीं सुरतोत्सुकाम् । 
रामां निरमयन् रेमे व्षपृगान् मुहूतंवत् ॥ ४४ ॥ 


पदार्थ 

सुरतोत्सुकाम्  रतिसुखको देवहूतिलाई ष आनन्दित गर्दै 
निम्ति उत्सुक आत्मानं  आपूलाई वषंपृगान्  धेरै वर्षसम्म 
मानवीं  मनुपुत्री नवधा  नौ भागमा मुहूतंवत्  एक मुहूर्तसमान 
रामां  पत्नी विभज्य  बांडर रेमे  विहार गर्नुभयो 





वाक्यार्थ रतिसुखको निम्ति अत्यन्त उत्सुक मनुपुत्री पत्नी देवहूतिलाई आपफूलाई नौ भागमा 
नांँडेर आनन्दित गर्दै कर्दम ऋषिले धेरै वर्षसम्म विहार गर्नुभयो । उहांका लागि यति लामो समय 
पनि एक मृहूर्तसमान मात्र भयो । 


तस्मिन् विमान उत्कृष्टां शय्यां रतिकरीं श्रिता । 
न चाबुध्यत तं काटं पत्यापीच्येन सङ्गता ॥ ५५॥ 


पदार्थ 

तस्मिन्  त्यस भरिता  रेकी देवहूतिले कालं  समय 

विमाने  विमानमा अपीच्येन  सुन्दर च  पनि कसरी बित्यो 
उत्कृष्टां  राम्राराम्रा पत्या  प्रियतमका न अबुध्यत  पत्ते पाउनुभएन 
रतिकरीं  रतिसुखलाई बढाउने सङ्गता  साथमा रहनाले 

राय्यां  शय्यामा तं  त्यो कैययौँ वर्षको 





ताक्यार्थ त्यस विमानमा रतिसुखलाई बढाउने राम्राराम्रा शय्यामा रेकी देवहूतिले सुन्दर 
प्रियतमको साथमा रहनाले कैयौँ वर्षको समय पनि कसरी बित्यो पत्ते पाउनुभएन । 


एवं योगानुभावेन दम्पत्यो रममाणयोः । 
रातं व्यतीयुः शरदः कामलालसयोमंनाक् ॥ ४६ ॥ 


रालानन्द्री लीक 


९२८ 


तृतीय स्कन्ध 


पदढार्थ 

एवं  यसरी 

कामलालसयोः  कामासक्त 
भएका 

रममाणयोः  क्रीडारत 


श्रीमद्भागवत 


दम्पत्योः  वी दम्पतिको 
् न्तु 

योगानुभावेन  योगबलले 
रातं  सयौँ 

शरदः  वर्ष पनि 


अध्याय २३ 


मनाक्  छोटो समय फ गरी 
व्यतीयुः  विते 





ताक्यार्थ यसरी कामासक्त भएर क्रीडारत ती दम्पतिले योगबलले स्यौ वर्षसम्म विहार गरे तर 
पनि त्यो समय छछेटो समयफ़ँ गरी वित्यो । 


तस्यामाधत्त रेतस्तां भावयन्नात्मनात्मवित्। 
नोधा विधाय रूपं स्वं सवंसङूल्पविद् विभुः ॥ ४७॥ 





पदढार्थ 

सवंसङ्कल्पवित्  देवहूतिको  आत्मना  आफ्नो अधङ्गिका   नौभाग 

सबे अभिप्राय जानने रूपमा विधाय  गरेर 

आत्मवित्  आत्मज्ञानी भावयन्  स्विकार्दै तस्याम्  देवहूतिको गर्भमा 
विभुः  कर्दम ऋषिले स्वं  आपनो रेतः  वीर्य 

तां  ती प्रियालाई रूपं  स्वरूपको आधत्त  स्थापित गर्नुभयो 


ताक्यार्थ सबै अभिप्राय जानने आत्मज्ञानी कर्दम ऋषिले देवहूतिको इच्छाअनुसार उनलाई 
आफ्नो अर्धाङ्गका रूपमा स्विकार्दे आफ्नो स्वरूपको नौ भाग गरेर देवहूतिको गर्भमा वीर्य स्थापित 
गर्नुभयो । 


अतः सा सुषुवे सद्यो देवहूतिः स्त्रियः प्रजाः। 


सवास्ताश्चारुसवांङ्ग्यो लोहितोत्पलगन्धयः ॥ ४८ ॥ 


पदार्थ 


अतः  त्यस गर्भधारणबार 
साती 
देवहूतिः  दे वहूतिले 


लोहितोत्पलगन्धयः  शरीरबाट 
रक्तकमलको जस्तो गन्ध आउने 
ताः ती 


स्त्रियः प्रजाः  कन्याहरू 
सद्यः  एकसाथ 

् 
सुषुवे  जन्माउनुभयो 





चारुसवांङ्ग्यः  सवङ्गसुन्दर॒सवांः  सवै नौ 
वाक्यार्थ त्यस गर्भधारणबाट देवहूतिले सर्वाङ्गसुन्दर एवं शरीरबाट रक्तकमलको जस्तो गन्ध 
आउने नौवटी कन्याहरूलाई एकै पटक जन्माउनुभयो । 


न  ५ तदालक््योराती 
पतिं सा प्रबजिष्यन्तं तदालक्ष्योशती सती । 
स्मयमाना विक्लवेन हदयेन विदूयता ॥ ४९॥ 


रालानन्द्री लीक 


९२९ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २३ 


लिखन्त्यधोमुखी भूमिं पदा नखमणिभ्रिया । 
उवाच ललितां वाचं निरुध्याश्रुकलां शनेः ॥ ५०॥ 


पदार्थ 

तदा  यसै वेला निरुष्य  रोकदै विक्छवेन  व्याकुल एवं 
उशती  शुद्ध स्वभाव भएकी बहिः  बाहिरी रूपमा विदूयता  सन्तप्त 

सती  सती स्मयमाना  मुस्कुराखदे हृदयेन  हृदयद्रारा 

सा  ती देवहूतिले अधोमुखी  धो मुख लगाएर शनैः  विस्तार 
प्रनजिष्यन्तं  संन्यास ग्रहण नखमणिभ्रिया  नखमणिको ललितां  मिटे 

गरेर वन जान लाग्नुभएका शोभाले युक्त वाचं  बोलीले 

पतिं  पतिलाई पदा  पाउले उवाच  भनन लाग्नुभयो 
आलक्ष्य  देखेर भूमिं  भु 

अश्चुकलां  ओंसुको धारा लिखन्ती  खोदे 





ताक्यार्थ यसे वेला शुद्ध स्वभाव भएकी पतिव्रता देवहूतिले पहिलाको प्रतिज्ञाअनुसार आपफ्ना 
पति संन्यास ग्रहण गरेर वन जान लाग्नुभएको देखनुभयो । त्यो देखेर उहांले आंसुको धारा रोक्दै 
बाहिरी रूपमा मुस्कुरादे उधो मुख लगाएर नखमणिको शोभाले युक्त पाउले भुं खो्धिंदे 
व्याकुल एवं सन्तप्त हृदयद्वारा विस्तारे मिठो बोलीले भन्न लाग्नुभयो । 

देवट्ूतिरुवाच देवहूतिले भन्नुभयो 

सर्वं तद् भगवान् मह्यमुपोवाह प्रतिश्चुतम् । 

अथापि मे प्रपन्नाया अभयं दातुमहसि ॥ ५१ ॥ 


पदढार्थ 
भगवान्  हे प्रभो हजुरले उपोवाह  सम्पन्न गर्नुभयो बुरी 
मद्यम्  मलाई अथ अपि  तर पनि अभयं  अभय 


प्रतिध्ुतम्  प्रतिज्ञा गरेको प्रपन्नायाः  हजुरको शरणमा दातुम् असि  दिनुहोस् 
तत्  त्यो आएकी 

सवं  सवै कुरा मे  मलाई मेरो अभिप्राय 
ताक्यार्थ हे प्रभो ! हजुरले प्रतिज्ञा गरेको त्यो सबे कुरा सम्पन्न गर्नुभयो । तर पनि हजुरको 
शरणमा आएकी मलाई मेरो अभिप्राय बुखी अभयदान दिनुहोस् । 





बह्यन् दुहित॒भिस्तुभ्यं विमृग्याः पतयः समाः। 


करिचत् स्यान्मे विरोकाय त्वयि प्रनजिते वनम् ॥ ५२॥ 
यालानन्दी दीका 


९३० 


तृतीय स्कन्ध 


पदढार्थ 

ब्रह्मन्  हे ब्रह्मरूप पतिदेव 
तुभ्यं  हजुरका 

दुहितृभिः  यी कन्याहरूका 
लागि 

समाः  योग्य 


श्रीमद्भागवत 


पतयः  पतिहरू 
विमृग्याः  खोजिनुपर्छर 
त्वयि  हजुर 

वनम्  वनमा 

प्रनजिते  जानुभएपचछ्ि 





अध्याय २३ 


मे  मेरो 

वि्ोकाय  शोक हटाउनका 
लागि 

करिचत्  कोही 

स्यात्  हनुपर् 


ताक्यार्थ हे ब्रह्मरूप पतिदेव ! हजुरका यी कन्याहरूका लागि योग्य वर खोज्नुपरने हुन्छ र हजुर 
वन जानुभएपचछ्ि मेरो शोक हटाउनका लागि पनि कोही हुनुपर्छ । 


एतावतालं काठेन व्यतिक्रान्तेन मे प्रभो । 
इन्द्रियाथंप्रसद्गेन परित्यक्तपरात्मनः ॥ ५२॥ 


पढार्थ 

प्रभो  हे स्वामी इन्दियसुखभोगमा काठेन  समय 
परित्यक्तपरात्मनः  व्यतिक्रान्तेन  बितेको अलं  निरर्थक भयो 
परमात्मादेखि विमुख भएर एतावता  अहिलेसम्मको 

इन्द्रियाथप्रस्नेन  मे  मेरो 





ताक्यार्थ हे स्वामी ! परमात्मादेखि विमुख भएर इन्द्रियसुखभोगमा बितेको अहिलेसम्मको मेरो 
समय निरर्थक भयो । 


इन्द्रियार्थेषु सज्जन्त्या प्रसङ्गस्त्वयि मे कृतः। 
अजानन्त्या परं भावं तथाप्यस्त्वभयाय मे ॥ ५४ ॥ 


पदढार्थ 
परं  हजुरको दलो सज्जन्त्या  आसक्त भएर मे मेरो 
भावं  प्रभाव त्वयि  हजुरसंग केवल अभयाय  संसारभयको नाश 


अजानन्त्या  नजानेकी 
मे  मेले 

इन्द्ियार्थैषु  इन्द्रियका 
विषयहरूमा 


प्रसङ्गः  भोगविलास 

कृतः  गगर 

तथा अपि  त्यसो भए तापनि 
यो भोगविलास 





गर्नको लागि सहयोगी 
अस्तु  हनुपर्दछ् 


ताक्यार्थ हजुरको परम प्रभाव नजानेकी मेले इन्द्रियहरूको विषयमा आसक्त भएर हजुरसंग 
केवल भोगविलास गरर। त्यसो भए तापनि हजुरसंगको यो भोगविलास मेरो संसारभय नाश गर्नका 


लागि सहयोगी हुनुपर्दछ । 


रालानन्द्री लीक 


९३९१ 
तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २३ 


   


सङ्गो यः संसृतेहंतुरसत्सु विहितोऽधिया । 
स एव साधुषु कृतो निःसङ्गत्वाय कल्पते ॥ ५५॥ 


पदार्थ 

अधिया  अज्ञानवश संसृतेः  संसारको कृतः  गरियो भने 

असत्सु  असत् पुरुषसंग हेतुः  कारण हृन्छ तर निःसङ्गत्वाय  मोक्षका निमित्त 
विहितः  गरिएको सः  त्यही सम्बन्ध कल्पते  साधन बन्दछ 

यः  जुन एव  ने 

सङ्गः  सम्बन्ध छ त्यो साधुषु  सतुपुरुषसंग 





ताक्यार्थ अज्ञानवश असत् पुरुषसंग गरिएको जुन सम्बन्ध छ, त्यो संसारको कारण हुन्छ । 
त्यही नै सम्बन्ध सतुपुरुषसंग गरिएको छ भने मोक्षको साधन बन्द । 


नेह यत्कमं घमांय न विरागाय कल्पते । 
न ती्थ॑पदसेवाये जीवन्नपि मृतो हि सः ॥ ५६॥ 


पदार्थ 

इह  यस संसारमा न तीथंपदसेवाये  न त जीवन् अपि  जिरंदो भए 
यत्कमं  जुन मानिसको कर्म भगवान्को सेवाका लागि तापनि 

घमांय  धर्मका लागि र बन्दकछ मृतः  मेको हो 


विरागाय  वैराग्यका लागि हि  निश्चयनै 
न कल्पते  साधन बन्दन सः  त्यो मानिस 
ताक्यार्थ यस संसारमा जुन मानिसको कर्मन धर्मका लागि हृन्छ, न वैराग्यका लागि हुन्छ, न 
त भगवान्को सेवाका लागि नै हृन्छ, निश्चय ने त्यो मानिस जिरँदो भए तापनि मरेको हो । 





साहं भगवतो नूनं वञ्चिता मायया दुढम्। 
यत्त्वां विमुक्तिदं प्राप्य न मुमुक्षेय बन्धनात् ॥ ५७ ॥ 


पदार्थ 

नूनं  निश्चय ने द्ढम्  बेसर प्राप्य  पादा पनि मैले 

सा अहं  हजुरको साथमा वञ्चिता  ठगिरणं बन्धनात्  सांसारिक बन्धनबाट 
रेकी म यत्  किनभने न मुमुक्षेय  मुक्ति पाउने इच्छा 
भगवतः  भगवान्को त्वां  हजुरलाई गरिनँ 

मायया  मायाले गर्दा विमुक्तिदं  मुक्ति दिने 





रालानन्द्री लीक 


९३२२ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २४ 


ताक्यार्थ निश्चय ने म त भगवान्को मायाले गर्दा बेसरी ठगिँ किनभने मुक्तिदाता हजुरलाई 
पतिको रूपमा पाडा पनि मेले सांसारिक बन्धनबाट मुक्ति पाउने इच्छा गरिनं । 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां तृतीयस्कन्धे 


क  ९ 


कापिरेयोपाख्याने जयोविंरोऽप्यायः ॥ २३॥ 


रालानन्द्री लीक 


९३३ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २४ 
अथ     घ्याय 
अथय चदुवदशाव्यायः 
श्रीकपिलदेवजीको जन्म 
मेत्रेय उवाच मैत्रेयजीले भन्नुभयो 
निरवेदवादिनीमेवं   र      
निवेद्वादिनीमेवं मनोदुहितरं मुनिः। 
दयालुः शालिनीमाह शुक्लाभिव्याहृतं स्मरन् ॥ १॥ 
पढार्थ 
दयालुः  कृपालु स्मरन्  स्मरण गर्दै मनोः  मनुकी 
मुनिः  मुनि कर्दमजीले शालिनीम्  शीलवती दुहितरं  पुत्री देवहूतिलाई 
शुक्छाभिव्याहृतं  भगवान् निवेंदवादिनीम्  वैराग्ययुक्त एवं  यस प्रकार 
नारायणले भन्नुभएको कुराको वचन बोल्ने आह  भन्नुभयो 





ताक्यार्थ कृपालु मुनि कर्दमजीले भगवान् नारायणले भन्नुभएको कुराको स्मरण गर्दै शीलवती 
एवं वैराग्ययुक्त वचन बोल्ने मनुकी पुत्री देवहूतिलाई यस प्रकार भन्नुभयो । 


ऋषिरुवाच कर्दम ऋषिले भन्नुभयो 
मा खिदो राजपुत्रीत्थमात्मानं प्रत्यनिन्दिते । 
भगवांस्तेऽक्षरो गभ॑मदूरात् सम्प्रपत्स्यते ॥ २॥ 


पढार्थ 

अनिन्दिते  दोषरहित इत्थम्  यस प्रकार अदूरात्  च्टिने 
राजपुत्रि  हे राजकुमारी देवहूतिमा खिदः  दुःख नमान ते तिम्रो 

आत्मानं प्रति  आप्नो अक्षरः  अविनाशी गभ॑म्  गर्भमा 

विषयमा भगवान्  भगवान् नारायण सम्प्रपत्स्यते  आउनुहुनेछ 





ताक्यार्थ दोषरहित हे राजकुमारी देवहूति ! आफनो विषयमा यसरी दुःख नमान। अविनाशी 


भगवान् नारायण चछर ने तिम्रो गर्भमा आनुहुने । 


धृतव्रतासि भद्रं ते दमेन नियमेन च। 


तपोद्रविणदानैश्च श्रद्धया चेश्वरं भज ॥ ३॥ 


पदार्थ 
धृतत्रता  देवहूति तिमीले 


विविध व्रतको पालना गरेकी असि  छौ त्यसैले 


रालानन्द्री लीक 


९२७ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २४ 
ते तिम्रो नियमेन  अन्तरिन्दरियको गर्दै 

भद्रं  कल्याण हुनेछ नियमन श्रद्धया च  श्रद्धापूर्वक 

दमेन  बाह्य इन्द्रियको दमन च  तथा ईङवरं  ईश्वरको 

च  र तपोद्रविणदानेः  तपस्या र दान भज  भजन गर 





ताक्यार्थ हे देवहूति ! तिमीले विविध त्रतको पालना गरेकी छ । त्यसैले तिम्रो कल्याण हुने । 
बाह्य इद्दरियको दमन, अन्तरिन््ियको नियमन, तपस्या र हिरण्य आदिको दान गर्दै तिमी 
श्रद्धापूर्वक ईश्वरको भजन गर । 


स त्वयाराधितः शुक्छो वितन्वन् मामकं यशाः। 
छेत्ता ते हृदयम्रन्थिमोदरयोँ बह्मभावनः ॥ ४ ॥ 


पदठार्थ 

त्वया  तिमीदरारा सरी यशः  यश तेतिम्रो 

आराधितः  आराधना वितन्वन्  फलाद हृदयग्रन्थिम्  अहङ़ारले युक्त 
गरिनुभएका ओदयंः  तिम्रो गर्भवाट उत्पन्न भएको हृदयग्रन्थिलाई 

सः  उहाँ भएर छेत्ता  भेदन गर्नृहुनेछछ 

शुक्छः  भगवान् नारायणले ब्रह्मभावनः  ब्रह्मज्ञानको 

मामकं  मेरो उपदेश दिनुहुनेछ र 





वाक्यार्थ तिमीद्रारा यसरी आराधना गरिनुभएका भगवान् नारायणले मेरो यश फैलाँदे तिम्रो 
गर्भवाट उत्पनन भएर ब्रह्मज्ञानको उपदेश दिनुहुनेछ र अहङ्ारले युक्त भएको तिम्रो हृदयग्रन्थिलाई 
भेदन गर्नुहुने । 


न्स 


मत्रे उवाच मेत्रेयजीले भन्नुभयो 

     प्रजापते ५ 

दवहूत्याप सन्द्श गर्वेण प्रजापत । 

सम्यक् श्रद्धाय पुरुषं कूटस्थमभजट् गुरुम् ॥ ५॥ 


पढार्थ 
देवहूति  देवदहूति गोरवेण  गौरवका साथ गुरुम्  जगदगुरु भगवान् 
अपि  पनि सम्यक् श्रद्धाय  पूर्णरूपले पुरुषं  पुरुषोत्तमको 





प्रजापतेः  कर्दम मुनिको श्रद्धा गर्दै अभजत्  भजन गर्न लाग्नुभयो 
सन्देशं  वचनलाई कूटस्थम्  निर्विकार 


वाक्यार्थ देवदहूति पनि कर्दम मुनिको वचनलाई गौरवका साथ पूर्णरूपले श्रद्धा गर्दै निर्विकार 
जगद्गुरु भगवान् पुरुषोत्तमको भजन गर्न लागनुभयो । 


रालानन्द्री लीक 


९२५ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २४ 


तस्यां बहुतिथे काठे भगवान् मघुसूदनः। 
काद॑मं वीयंमापन्नो जज्ञेऽग्निरिव दारुणि ॥ ६॥ 


पदार्थ 

बहुतिथे  धेरै वीय॑म्  वीर्यसंश्लिष्ट इव  कै 

काठे  समय बितिसकेपछि जीवांशको रूपमा तस्यां  देवहूतिको गर्भवाट 
भगवान्  भगवान् आपन्नः  प्राप्त हदे जज्ञे  प्रकट हुनुभयो 
मधुसूदनः  नारायण दारुणि  काठमा 

काद॑मं  कर्दममुनिको अग्निः  आगो 





ताक्यार्थ धेरै समय वितिसकेपछि भगवान् नारायण कर्दममुनिको वीर्यसंश्लिष्ट जीवांशको 
रूपमा प्राप्त हदे काठबाट आगो प्रकट भए देवहूतिको गर्भबाट प्रकट हुनुभयो । 


अवादयंस्तदा व्योम्नि वादित्राणि घनाघनाः । 
गायन्ति तं स्म गन्धवां नृत्यन्त्यप्सरसो मुदा ॥ ७॥ 





पदार्थ 

तदा  कपिलदेवको वादित्राणि  बाजा लागे र 

जन्मसमयमा अवादयन्  बजाए अप्सरसः  अप्सराहरू 
व्योम्नि  आकाशमा गन्धवांः  गन्धर्वहरूले मुदा  हर्षपूर्वक 
घनाघनाः  बर्सदै गरेका तं  ती कपिलदेवको नृत्यन्ति  नाच्न लागे 
बादलहरूले गायन्ति स्म  गुणगान गर्न 


ताक्यार्थ कपिलदेवको जन्मसमयमा आकाशमा बर्सदे गरेका बादलहरूले बाजा बजाए, 
गन्धर्वहरूले कपिलदेवको गुणगान गर्न लागे र अप्सराहरू हर्षपूर्वक नाच्न लागे । 


भ     र  
पेतुः सुमनसो दिव्याः खेचरेरपवनिंताः। 
प्रसेदुश्च दिशः सवां अम्भांसि च मनांसि च ॥ ८॥ 





पदार्थ 

 र   

खेचरेः  आकाशका पेतुः  बर्सिए मनांसि  प्राणीहरूका मन 
देवताहरूद्रारा च र च  पनि 

अपवनिंताः  बसरइएका सवांः  सम्पूर्ण प्रसेदुः  आनन्दित भए 
दिन्याः  दिव्य दिशः  दिशाहरू 

सुमनसः  पूलहरू अम्भांसि  जलाशयहरू र 


ताक्यार्थ आकाशबाट देवताहरूद्रारा बरसद्एका दिव्य फूलहरू बर्सिए । दिशाहरू आनन्दित भए। 


रालानन्द्री लीक 


९३६ 
तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २४ 
यस्ते सम्पूर्ण जलाशय निर्मल भए र प्राणीहरूका मन पनि प्रसन्न भए। 

तत् कदमाश्रमपदं सरस्वत्या परिभरितम् । 

स्वयम्भूः साकमृषिभिमंरीच्यादिभिरभ्ययात् ॥ ९॥ 


पदार्थ 

सरस्वत्या  सरस्वती नदीले आश्वममा स्वयम्भूः  ब्रह्माजी 
परिश्रतम्  घेरिएको मरीच्यादिभिः  मरीचि आदि अभ्ययात्  आडनुभयो 
तत्  त्यो ऋषिभिः साकम्  ऋषिहरू 

करद॑माश्रमपदं  कर्दम ऋषिको सहित भएर 





ताक्यार्थ त्यसे समयमा सरस्वती नदीले घेरिएको त्यो कर्दम ऋषिको आश्रममा मरीचि आदि 
ऋषिहरूलाई साथमा लिएर ब्रह्माजी आउनुभयो । 


भगवन्तं परं बह्म सत्त्वेनांशेन शत्रुहन् । 
तत्त्वसङ्ख्यानविज्ञप्त्ये जातं विद्ानजः स्वराट् ॥ १०॥ 


पदढार्थ 

रातुहन्  शत्रुजेता हे विदुरजी परं बह्म  परब्रह्म रूप जातं  जन्मिनुभएको हो भन्ने 
स्वराट्  स्वतःसिद्ध ज्ञानवान् भगवन्तं  भगवान् कपिलदेव कुरा 

अजः  अजन्मा ब्रह्माजीले तत्त्वसङ्ख्यानविज्ञप्त्ये  विद्धान्  जान्नुभएको धियो 
सत्त्वेन  शुद्धसत्त्वको सांख्यशास्त्रको तत्त्वज्ञान 

अंशेन  अंशले युक्त भएर गराउनका लागि 





वाक्यार्थ शत्रुजेता हे विदुरजी ! स्वतःसिद्ध ज्ञानवान् अजन्मा ब्रह्माजीले यो कुरा थाहा 
पाउनुभएको थियो कि साक्षात् भगवान् विष्णु सांख्यशास्त्रको उपदेश दिनका लागि आफ्नो 
विशुद्ध सत्त्वमय अंशबाट अवतीर्ण हूनुभएको छ। 


सभाजयन्    तच्चिकीर्षितम्  
विशुद्धेन चेतसा तच््विकीषिंतम् । 
प्रहष्यमणेरसुभिः कर्दमं चेदमभ्यधात् ॥ १९॥ 


पढार्थ 

तच््विकीषिंतम्  भगवान्ले गर्न सभाजयन्  प्रशंसा गर्दै इद्म्  यस्तो 

खोज्नुभएको कुराको प्रहष्यमाणेः  हर्षले युक्त च  पनि 

विशुद्धेन  निर्मल असुभिः  इन्दियहरू सहित भई अभ्यधात्  भन्न लागनुभयो 
चेतसा  अन्तःकरणद्रारा कर्दमं  कर्दम मुनिलाई 





ताक्यार्थ भगवान् जुन कार्य गर्न चाहनुहुन्थ्यो त्यसको ब्रह्माजीले विशुद्ध चित्तले अनुमोदन एवं 
राला दीका 


९३७ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २४ 


आदर गर्नुभयो र आप्ना सम्पूर्णं इन्दियहरूबाट प्रसन्नता प्रकट गर्दै उहाँले कर्दम मुनिलाई 
यसप्रकार भन्न लारनुभयो । 


ब्रह्मोवाच ब्रह्माजीले भन्नुभयो 

अ  श निन्यलीकत  
त्वया मेऽपचितिस्तात कल्पिता निव्यटीकतः। 
यन्मे सञ्जगृहे वाक्यं भवान् मानद मानयन् ॥ १२॥ 


पदार्थ 

मानद  सम्मानदाता अपचितिः  पूजा वाक्यं  आज्ञाको 

तात  हे पुत्र कल्पिता  गरियो मानयन्  सम्मानपूर्वक 
त्वया  तिमीद्रारा यत्  किनभने सञ्जगृहे  पालन गयौ 
निव्यंलीकतः  निष्कपट भावले भवान्  तिमीले 

मे मेरो मे  मेरो 





ताक्यार्थ सम्मानदाता हे पुत्र ! तिमीले निष्कपट भावले मेरो पूजा गयौ किनभने तिमीले मेरो 
आज्ञाको सम्मानपूर्वक पालन गयौ । 


एतावत्येव शुश्रूषा कायां पितरि पुत्रकैः । 
बाढमित्यनुमन्येत गोरवेण रुरोव॑चः ॥ १३॥ 


पदार्थ 

पितरि  पितामा एतावती एव  यही नै हो कि बाटम्  हन्छ 

पुत्रकैः  छोराहरूले गुरोः  पिताको इति  भनेर 

कायां  गर्नपर्न वचः  आज्ञा अनुमन्येत  स्वीकार गरोस् 
शुभूषा  सेवा गोरेण  गौरवपूर्वक 





ताक्यार्थ छोराहरूले गर्नुपर्ने पिताको सेवा यही ने हो कि पिताको आज्ञा गौरवपूर्वक हवस् 
भनेर स्वीकार गरोस्। 


इमा दुहितरः सभ्य तव वत्स सुमध्यमाः। 
समेतं प्रभावः स्वेर्बृहयिष्यन्त्यनेकधा ॥ ४ ॥ 


पदढार्थ 

सभ्य  हे सज्जन सुमध्यमाः  सुन्दरी एतं  यो 

वत्स  पत्र इमाः  यी सगैम्  सृष्टिलाई 
तव  तिम्रा दुहितरः  छोरीहरू स्वः  आप्नो 


रालानन्द्री लीक 


९३८ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २४ 


प्रभवेः  वंशविस्तारदरारा अनेकधा  विविध प्रकारले वृहयिष्यन्ति  बढाउनेन् 
ताक्यार्थ हे पुत्र! तिमी सभ्य छौ, तिग्रा सुन्दरी यी छोरीहरूले यो सुष्टिलाई आफनो 
वंशविस्तारदारा विविध प्रकारले बढाउनेछछन् । 


अतस्त्वमृषिमुख्येभ्यो यथारीटं यथारुचि । 
आत्मजाः परिदेद्यद्य विस्तृणीहि यशो भुवि ॥ १५॥ 





पढार्थ 

अतः  त्यसकारण र भुवि  पृथिवीमा 
त्वम्  तिमी यथारुचि  रुचिअनुसार यशः  यश 
ऋषिमुख्येभ्यः  मरीचि आदि आत्मजाः  आपना छोरीहरू विस्तृणीहि  फौलाऊ 
मुनिवरहरूलाई परिदेहि  समर्पण गर र 

यथाशीलं  उहांहरूको स्वभाव अद्य  आज 


ताक्यार्थ त्यसकारण तिमी मरीचि आदि गरिएका मुनिवरहरूलाई उहाँहरूको स्वभाव तथा 
रुचिअनुसार आपना छोरीहरू समर्पण गर र आज पृथिवीमा यश फैलाऊ । 


वेदाहमाद्यं पुरुषमवतीणं स्वमायया । 
भूतानां रोवधिं देहं बिभ्राणं कपिलं मुने ॥ १६॥ 


पढार्थ 

मुने  हे मुनि र  आफ्नो योगमायाले हो भन्ने 
भूतानां  सम्पूर्ण प्राणीहरूको कपिलं  कपिलको अहम्  म 
रोवधिं  कामना पूरा गर्ने देहं  देह वेद्  जान्दद्ु 
आद्यं पुरुषम्  आदिपुरुष बिभ्राणं  धारण गरी 

नारायण नै अवतीर्णं  अवतीर्ण हुनुभएको 





ताक्यार्थ हे मुनि! सम्पूर्ण प्राणीहरूको कामना पूरा गर्ने आदिपुरुष नारायण नै आफ्नो 
योगमायाले कपिलको देह धारण गरी अवतीर्ण हूनुभएको हो भन्ने म जान्दद्ु । 


ज्ञानविज्ञानयोगेन कमंणामुद्धरन् जटाः। 
हिरण्यकेशः पद्माक्षः पदममुद्रापदाम्बुजः ॥ १७ ॥ 
एष मानवि ते गर्भं प्रविष्टः कैटभार्दनः। 
अविद्यासंशयग्रन्थिं छिन्त्वा गां विचरिष्यति ॥ ८ ॥ 


रालानन्द्री लीक 


९२९ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २४ 
पदार्थ 

फेरि देवहूतितिर फर्केर पद्माक्षः  कमल जस्ता ठुला एषः  यी साक्षात् श्रीहरिले 
ब्रह्माजीले भन्नुभयो आंँखार तिम्रो 

मानवि  हे देवहूति पद्ममुद्रापदाम्बुजः  कमलको अविद्यासंशयम्रन्थिं  
ज्ञानविज्ञानयोगेन  चिहवयुक्त चरणकमल भएका अविद्याजनित संशयग्रन्थिलाई 
ज्ञानविज्ञानद्रारा कैटभार्दनः  कैटभासुरलाई नाशछित्तवा  काटेर 

कमणाम्  कर्मको गर्ने गां  पृथिवीमा 

जटाः  वासनालाई तेतिम्रो विचरिष्यति  विचरण गर्नृहुनेछ 
उद्धरन्  उखेलेर गर्भं  गर्भमा 

हिरण्यकेशः  सुनौला केश प्रविष्टः  प्रवेश गर्नुभएको छ 





वाक्यार्थ फेरि देवहूतितिर फर्कर ब्रह्माजीले भन्नुभयो हे देवहूति ! ज्ञानविज्ञानद्रारा कर्मको 
वासनालाई उखेलेर सुनौला केश, कमल जस्ता ठुला ओंँखा र कमलको चिहयुक्त चरणकमल 
भएका एवं केटभासुरलाई नाश गर्नृहुने साक्षात् श्रीहरि तिम्रो गर्भमा प्रवेश गर्नुभएको हो । यहाँले 
तिम्रो अविद्याजनित संशयग्रन्थिलाई काटेर प्रथिवीमा विचरण गर्नुहुनेद । 


अयं सिद्धगणाधीशः साङ्ख्याचार्येः सुसम्मतः । 


क ९  त कीतिवधंन  

कक कापर इत्याख्या गन्ता तं कीतिवधनः॥ १९ ॥ 
पदढार्थ 
अयं यी सुसम्मतः  माननीय हुनृहनेछ कपिलः  कपिल 
सिद्धगणाधीशः  सिद्धगणका ते  तिम्रो इति  यस 
मालिक तथा कीतिंवधंनः  कीर्तिलाई आख्यां  नामले प्रसिद्ध 
साङ्ख्याचार्यैः  फिंजाएर गन्ता  हनुहुनेछ 
सांख्याचार्यहरूका पनि लोके  लोकमा 





वाक्यार्थ यहाँ सिद्धगणका स्वामी तथा सांख्याचार्यहरूका पनि माननीय हूनुहुनेछ, यसका साथे 
तिम्रो कीर्तिलाई फिंजाएर यस लोकमा कपिल नामले प्रसिद्ध हूनुहुने । 

मत्रेय उवाच मैत्रेयजीले भन्नुभयो 

तावारवास्य जगत्खष्टा कुमारेः सहनारदः । 


हंसो हंसेन यानेन त्रिधामपरमं ययो ॥ २०॥ 


पदढार्थ 
यसप्रकार आवास्य  सम्खाई हंसः  ब्रह्माजी 
तो  कर्दम र देवहूतिलाई जगत्ख्ष्टा  सृष्टिकर्ता कुमोरेः  सनक आदि र 


रालानन्द्री लीक 


९४० 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २४ 
सहनारदः  नारदजीलाई हंसेन  हंस त्रिधामपरमं  ब्रह्मलोकतिर 
साथमा लिएर यानेन  यानद्रारा ययो  लाग्नुभयो 


ताक्यार्थ यसप्रकार कर्दम र देवहूतिलाई सम्फाई सृष्टिकर्ता ब्रह्माजी सनक आदिलाई र 
नारदजीलाई साथमा लिएर हंसयानद्रारा ब्रह्मलोकतिर लाग्नुभयो । 


४ रातधृतो न्रे, ९  म  
गते शतधृतो क्षत्तः कदमस्तेन चोदितः। 
यथोदितं स्वदुहितः प्रादाद् विवसृजां ततः ॥ २९॥ 


पदार्थ 

क्षत्तः  हे विदुरजी तेन  उहाद्रार प्रजापतिहरूलाई 

रातधृतो  ब्रह्माजी उदितः  आज्ञा दिदनुभएका स्वदुहितृः  आपना छोरीहरू 
गते  जानुभएपचछि कद॑मः  कर्दम मुनिले यथोदितं  विधिपूर्वक 

ततः  त्यसपचछ्छि विवसृजां  मरीचि आदि प्रादात्  दिनुभयो 





ताक्यार्थ हे विदुरजी ! ब्रह्माजी जानुभएपचछ्छि उहांको आज्ञा पाएका कर्दम मुनिले मरीचि आदि 
प्रजापतिहरूलाई विधिपूर्वकं आपफ्ना छोरीहरू दिनुभयो । 


मरीचये कलां प्रादादनसूयामथात्रये । 
श्रद्धामद्विरसेऽयच्छत् पुटस्त्याय हविभंवम् ॥ २२॥ 


पढार्थ 

मरीचये  मरीचिलाई अनसूयाम्  अनसूया नाम॒ पुलस्त्याय  पुलस्त्य ऋषिलाई 
कलां  कला नाम गरेकी कन्या गरेकी कन्या हविभुंवम्  हविर्भू नाम गररेकी 
प्रादाद्  दिनुभयो अङ्गिरसे  अङ्गिरा ऋषिलाई कन्या 

अथ  त्यसपछि श्रद्धाम्  श्रद्धा नाम गरेकी अयच्छत्  दिनुभयो 

अत्रये  अत्रिलाई कन्या र 





ताक्यार्थ मरीचिलाई कला नाम गरेकी कन्या दिनुभयो। त्यसपछि अत्रिलाई अनसूया नाम 
गररेकी कन्या, अङ्गिरा ऋषिलाई श्रद्धा नाम गरेकी कन्या र पुलस्त्य ऋषिलाई हविर्भू नाम गरेकी 
कन्या दिनुभयो । 


पुलहाय गतिं युक्तां कतवे च क्रियां सतीम् । 
ख्यातिं च भृगवेऽयच्छद् वसिष्ठायाप्यरुन्धतीम् ॥ २३॥ 


पढार्थ 
पुलहाय  पुलहलाई गतिं  गति नाम गरेकी कन्या सतीम्  परमसाध्वी 
युक्तां  सुहाउंदी क्रतवे  क्रतुलाई क्रियां  क्रिया नाम गरेकी 


रालानन्द्री लीक 


९४९१ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २४ 
कन्या कन्या अरुन्धतीम्  अरुन्धती नाम 
भृगवे  भृगु ऋषिलाई अयच्छत्  दिनुभयो गरेकी कन्या दिनुभयो 

चर वसिष्ठाय  वसिष्ठलाई 

ख्यातिं  ख्याति नाम गरेकीच अपि  चाहं 





वाक्यार्थ पुलहलाई सुहाउँदी गति, क्रतुलाई परमसाध्वी क्रिया र भृगु ऋषिलाई ख्याति नाम 
गरेकी कन्या दिनुभयो । अनि वसिष्ठलाई चाहं अरुन्धती नाम गरेकी कन्या दिनुभयो । 


अथर्वेणेऽददाच्छान्तिं यया यज्ञो वितन्यते । 
विप्रषभान् कृतोद्वाहान् सदारान् समलालयत् ॥ २४॥ 


पदार्थ 

अथर्वेणे  अथर्वा ऋषिलाई यया  यिनैद्रारा सदारान्  पत्नीहरूसहित 

शान्तिं  शान्ति नाम गरेकी यज्ञः  यज्ञकर्म विप्रषभान्  द्विजवरहरूलाई 
कन्या वितन्यते  विस्तार गरिन्छ समलाख्यत्  सत्कार गर्मुभयो 

अददात्  दिनुभयो कृतोद्वाहान्  विवाहित 





वाक्यार्थ अथर्वा ऋषिलाई उहांले शान्ति नाम गरेकी कन्या दिनुभयो । यिनैद्रारा यज्ञकर्मको 
विस्तार गरिन्छ । यसपच्ि विवाहित पत्नीहरूसहित द्विजवरहरूलाई उहाँले सत्कार गर्नुभयो । 


ततस्त ऋषयः क्षत्तः कृतदारा निमन्त्य तम् । 
प्रातिष्ठन् नन्दिमापन्नाः स्वं स्वमाश्रममण्डलम् ॥ २५॥ 





पढार्थ 

क्षत्तः  हे विदुरजी आपन्नाः  प्राप्त गरेका निमन्त्रय  सोधेर 

ततः  त्यसपछि ते ती सबै स्वं स्वम्  आआपफनो 
कृतदाराः  बिहे भएका ऋषयः  ऋषिहरू आश्रममण्डलम्  आश्चरमतिर 
नन्दिम्  आनन्द तम्  ती कर्दमजीलाई प्रातिष्ठन्  जानुभयो 


ताक्यार्थ हे विदुरजी ! त्यसपच्ि बिहे भएका, आनन्द प्राप्त गरेका यी सबै ऋषिहरू 
कर्दमजीसंग अनुमति लिएर आआप्नो आश्रमतिर जानुभयो । 


स चावतीणं त्रियुगमाज्ञाय विबुधषभम् । 
विविक्त उपसङ्गम्य प्रणम्य समभाषत ॥ २६॥ 


पदार्थ 
सः  ती कर्दमले त्रियुगम्  भगवान् विष्णुले अवतार लिनुभएको 
विद्ुघषंभम्  देवशरेष्ठ अवतीणं  आपनो घरमा आज्ञाय  थाहा पाएपछ्छि 


रालानन्द्री लीक 


९४२ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २४ 
विविक्तः  एकान्तमा प्रणम्य  प्रणाम गरेर 

उपसङ्गम्य  उहाँको नजिक गई समभाषत  भन्न लागनुभयो 

ताक्यार्थ यसपचछि कर्दमले देवश्रेष्ठ भगवान् विष्णुले आफ्नो घरमा अवतार लिनुभएको थाहा 


पाएपच्छि एकान्तमा उहाँ को नजिक गई प्रणाम गरेर उहाँ लाई भन्न लागनुभयो । 


अहो पापच्यमानानां निरये स्वेरमङ्गलेः। 
००  ष 
काठेन भूयसा नूनं प्रसीदन्तीह देवताः ॥ २७॥ 


पदढार्थ 
्  ् 
अहो  अहो निरये  दुःखमय संसारमा भूयसा  धेरै 
स्वैः  आपनो पापच्यमानानां  पीडित भएका काठेन  काल बितेपछ्ि 
अमङ्गलः  पापकर्मले गर्दा मानिसहरूमाथि नूनं  मात्र 
इह  यस देवताः  देवताहरू प्रसीदन्ति  प्रसन हन्छन् 





ताक्यार्थ अहो ! आफ्नो पापकर्मले गर्दा यस दुःखमय संसारमा पीडित भएका मानिसहरूमाथि 


देवताहरू धैरे काल बितेपछि मात्र प्रसन्न हन्छन् । 


बहुजन्मविपक्वेन सम्यग्योगसमाधिना । 


रषं यतन्ते यतयः शून्यागारेषु यत्पदम् ॥ २८ ॥ 


पढार्थ 

बहुजन्मविपक्वेन  अनेक यत्पदम्  जसको स्वरूपलाई 
जन्मको साधनले सिद्ध भएको शुल्यागारेषु  निर्जन स्थानमा 
सम्यग्योगसमाधिना  सुदृढ बसेर 

भक्तियोगको समाधिद्रारा यतयः  योगीजन 


्रष्ं  दर्शन गर्न 
यतन्ते  प्रयास गर्दछछन् 





ताक्यार्थ अनेक जन्मको साधनले सिद्ध भएको सुदृढ भक्तियोगको समाधिद्रारा जसको 
स्वरूपलाई निर्जन स्थानमा बसेर योगीजन दर्शन गर्न प्रयास गर्वछछन् । 


स प्स भगवानद्य हेलनं नगणय्य नः। 


गृहेषु जातो ग्राम्याणां यः स्वानां पक्षपोषणः 


पदढार्थ 

यःजो भगवान्  भगवान् श्रीहरि 
स्वानां  आपना भक्तहरूको एव  नै 

पक्षपोषणः  पक्ष लिनुहन्छ  मराम्याणां  विषयलोलुप 
सः  त्यस्ता मानिसको 


॥ २९ ॥ 


हेलनं  अवज्ञालाई 
नगणस्य  वास्त नगरी 
अद्य  आज 





नः  हाम्रो 
रालानन्द्री लीक 


९४२ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २४ 


गृहेषु  घरमा जातः  अवतीर्ण हुनुभएको छ  
ताक्यार्थ जो आप्ना भक्तहरूको पक्ष लिनुहुन्छ त्यस्ता भगवान् श्रीहरि नै विषयलोलुप 
मानिसको अवज्ञालाई वास्त नगरी आज हाम्रो घरमा अवतीर्ण हुनुभएको छ। 


स्वीयं वाक्यमृतं कतुंमवतीणोँऽसि मे गृहे । 
चिकीषुभंगवान् ज्ञानं भक्तानां मानवधंनः ॥ २० ॥ 


पढार्थ 

भक्तानां  आपफना भक्तहरूको ऋतं  सत्य गृहे  घरमा 

मानवधंनः  मान बढाउनुहुने कतुम्  गर्न र अवतीणंः  अवतार लिनुभएको 
भगवान्  भगवान् हजुरले ज्ञानं  सांख्ययोगको उपदेश असि  छ 


स्वीयं  आप्नो चिकीषुंः  गर्नको निम्ति 
वाक्यम्  प्रतिज्ञा मे  मेरो 

ताक्यार्थ आप्ना भक्तहरूको मान बढाउनुहूुने भगवान् हजुरले आफ्नो प्रतिज्ञा सत्य गर्न र 
सांख्ययोगको उपदेश गर्नको निम्ति मेरो घरमा अवतार लिनुभएको छ। 





तान्येव तेऽभिरूपाणि रूपाणि भगवंस्तव । 
यानि यानि च रोचन्ते स्वजनानामरूपिणः ॥ ३१॥ 


पढार्थ 

भगवन्  हे भगवान् अभिरूपाणि  चतुर्भुज आदि तानि एव  तिन 
अरूपिणः  वस्तुतः रूपरहित अलौकिक रूप रूपाणि  रूपहरू 
भएका स्वजनानाम्  आपना ते  हजुरका रूप 
तव  हजुरका भक्तहरूलाई च  पनि हुन् 
यानि यानि  जुनजुन रोचन्ते  मन पर्दछछन् 





ताक्यार्थ हे भगवान् ! वस्तुतः रूपरहित भएका हजुरका जुनजुन चतुर्भुज आदि अलौकिक रूप 
आपना भक्तहरूलाई मन पर्दछ्छन् तिनै रूपहरू नै हजुरका रूप हुन् । 


त्वां सूरिभिस्तत््वबुभुत्सयाद्धा 
सदाभिवादाहणपादपीरम्। 
   भ भ ववोध 
पे्वयेवेराग्ययशोऽवबोध 
वीयैश्रिया पूतंमहं प्रपद्ये ॥ ३२ ॥ 


रालानन्द्री लीक 


९४८ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २४ 
पदढार्थ 

अहं  म अभिवादाहंणपाद्पीठम्  एिश्वर्यद्रारा 

सूरिभिः  विद्रानूहरूद्रारा अभिवादन गर्न योग्य पूत॑म्  पूर्ण 

तत्त्वबुभुत्सया  तत्त्वज्ञानको चरणकमल भएका त्वां  हजुरको 

इच्छाले एेदवर्यवेराग्ययशोऽवबोधवीयै प्रपद्ये  शरणमा पर्दु 

अद्धा  निश्चय नै श्रिया  एेश्वर्य, वैराग्य, यश, 

सदा  सर्वै ज्ञान, शक्ति रश्री यी 





वाक्यार्थ हजुरका चरणकमल तत्त्वज्ञानको इच्छा राख्ने विद्वानूहरुद्रारा स्थ वन्दनीय छन् तथा 
हजुर एेश्वर्य, वैराग्य, यश, ज्ञान, शक्ति र श्री यी  एेश्वर्यद्रारा पूर्ण हूनुहुन्छ । म॒ यस्ता हजुरको 
शरणमा पर्दष्ु। 


परं प्रधानं पुरुषं महान्तं 
काटं कविं त्रिवृतं लोकपालम् । 
आत्मानुभूत्यानुगतप्रपञ्चं 
स्वच्छन्दशक्तिं कपिलं प्रपद्ये ॥ ३३॥ 
पदार्थ 
परं प्रधानं  सबैभन्दा महान् त्रिवृतं  उत्पत्ति, स्थिति र॒ लीन गर्न 
प्रकृतिरूप लयका कारण स्वच्छन्दशक्तिं  स्वतन्त्र शक्ति 
पुरुषं  प्रकृतिको अधिष्ठान खोकपाटम्  लोकको पालन भएका 
पुरुषरूप गर्ने कपिलं  कपिलदेवको 
महान्तं  महत्तत्त्वरूप आत्मानुभूत्या  आप्नो प्रप  शरणमा पर्दु 
काट  त्रिकालस्वरूप चितृशक्तद्रारा 
कविं  सर्वज्ञ अनुगतपरपञ्चं  आफमा प्रपञ्च 





ताक्यार्थ सबैभन्दा महान् प्रकृतिरूप, प्रकृतिको अधिष्ठान पुरुषरूप, महत्तत्तवरूप, 
त्रिकालस्वरूप, सर्वज्ञ, उत्पत्ति, स्थिति र लयका कारण, लोकको पालन गर्ने, आफनो 
चितृशक्तिद्रारा आमा प्रपञ्च लीन गर्न, स्वतन्त्र शक्ति भएका कपिलदेवको शरणमा पर्दह्ु । 


आ स्माभिपृच्छेऽद्य पतिं प्रजानां 
त्वयावती्णाणं उताप्तकामः। 


रालानन्द्री लीक 


९९४५ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २४ 
परिव्रजत्पद्वीमास्थितो   न   
ठ ऽदं 
चरिष्ये त्वां हदि युञ्जन् विशोकः ॥ ३४ ॥ 
पदढार्थ 


उत  र त्यसैले 
प्रजानां  सम्पूर्ण प्रजाहरूका 
पतिं  स्वामी हजुरसंग 


त्वया  हजुरको कृपाले मार्गमा 
अवतीणीणंः  पित्र, देव र॒ आस्थितः  रहेर 
मनुष्य गरी तीनै ऋणवबाट मुक्त त्वां  हजुरलाई 


भएकाले हृदि  हृदयमा आ  पूर्ण रूपमा 
आप्तकामः  मनोरथ पूर्ण युञ्जन्  धारण गर्द अभिपृच्छे स्म  संन्यासका 
भएको विशोकः  शोकरहित भएर लागि आज्ञा चाहन्छु 

अहं  म अद्य  आजै 





परिवरजत्पदवीम्  संन्यास चरिष्ये  हिंडन चाहन्छु 
ताक्यार्थ प्रभु! हजुरको कपाले म पित्र, देव र मनुष्य गरी तीन ऋणबाट मुक्त भएको दु र 
मेरा सम्पूर्ण मनोरथ पूर्ण भदसकेका छन्। अब म संन्यास मार्गमा रहेर हजुरलाई हृदयमा धारण 
गर्दै शोकरहित भएर आजे हिडन चाहन्ट्ु । सम्पूर्ण प्रजाहरूका स्वामी हजुरबाट अब संन्यासका 
लागि आज्ञा चाहन्छु । 


श्रीभगवानुवाच भगवान्ले भन्नुभयो 
मया प्रोक्त हि रोकस्य प्रमाणं सत्यलोकिके । 
अथाजनि मया तुभ्यं यदवोचमृतं मुने ॥ ३५॥ 


पढार्थ 

मुने  हे मुनि प्रोक्तं  भनिएको कुरा नै अथ  यसैले त्यसलाई 

हि  निश्चय नै प्रमाणं  प्रमाण हो यसैले ऋतं  सत्य बनाउनको लागि 
सत्यलोकिके  वैदिक र मेले मया  मद्रारा 

लौकिक कार्यमा तुभ्यं  तपार्ईलाई अजनि  जन्म लिदएको हो 
लोकस्य  संसारका लागि यत्  जे 

मया  मद्रारा अवोचम्  भरँ 





ताक्यार्थ हे मुनि ! वैदिक र लौकिक सबै कार्यमा संसारका लागि मेले भनेको कुरा नै प्रमाण 
हो। यसैले मेले म तपाईको घरमा जन्म चिन्ह भनेर जे भनेको धरणं त्यसैलाई सत्य बनाउनको 


लागि मैले जन्म लिएको हँ । 


रालानन्द्री लीक 


९.४६ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २४ 


एतन्मे जन्म लोकेऽस्मिन् मुमुक्षुणां दुराशयात् । 
प्रसङ्ख्यानाय तत्त्वानां सम्मतायात्मदशोने ॥ ३९ ॥ 


पदार्थ 

अस्मिन्  यस दुराशयात्  लिङ्गशरीरबाट तत्त्वानां  प्रकृति आदि तत्वतको 
लोके  लोकमा मुमुक्षुणां  मुक्त हन प्रसङ्ख्यानाय  विवेचन गर्नका 
एतत्  यो चाहनेहरूका लागि लागि भएको हो 

मे मेरो आत्मददने  आत्मदर्शनमा 

जन्म  जन्म सम्मताय  उपयोगी 





ताक्यार्थ यस लोकमा यो मेरो जन्म लिङ्गशरीरबाट मुक्त हुन चाहनेहरूका लागि आत्मदर्शनमा 
उपयोगी प्रकृति आदि ततत्वको विवेचन गर्बका लागि भएको हो । 


एष आत्मपथोऽव्यक्तो नष्टः काठेन भूयसा । 
तं प्रवतेयितुं देहमिमं विद्धि मया भृतम् ॥ २७ ॥ 


पदढार्थ 

एषः  यो काठेन  समयदेखि ः  मद्रारा 
आत्मपथः  परमात्मा प्राप्ति नष्टः  नष्ट भएको छ त्यसैले इमं  यस 

गर्ने बाटो तं  त्यसलाई देहम्  शरीरलाई 
अव्यक्तः  सूक्ष्म छर प्रवतेयितुं  पुनः प्रवर्तन गर्नका भृतम्  धारण गरिएको 
भूयसा  धेरै लागि विद्धि  बुमनुहोस् 





ताक्यार्थ परमात्मा प्राप्ति गर्न यो बाटो सूक्ष्म छ र धेरै समयदेखि नष्ट भएको छ । त्यसैले 
त्यसलाई पुनः प्रवर्तन गर्नका लागि मैले यो देह धारण गरेको हँ भन्ने कुरा बुमनुहोस् । 


गच्छ कामं मयाऽ ऽपृष्टो मयि सन्न्यस्तकमंणा । 
जित्वा सुदुजयं मृत्युममृतत्वाय मां भज ॥ ३८ ॥ 


पदार्थ 

मया  मद्रारा मयि  म कपिलमा मृत्युम्  मृत्युलाई 

आपृष्टः  आज्ञा दिदनुभएका सन्न्यस्तकमंणा  सम्पूर्ण कर्म॒जित्वा  जितेर 

हजुर समर्पण गर्दै अमृतत्वाय  मोक्ष प्राप्त गर्न 
कामं  इच्छाअनुसार सुदु्जयं  सजिलै जित्न मां  मलाई 

गच्छ  जानुहोस् नसकिने भज  भजन गर्नुहोस् 





ताक्यार्थ हि ऋषि ! म॒ आज्ञा दिन्ट्ु, तपाई आफनो इच्छाअनुसार जानुहोस् र आपफना सम्पूर्ण कर्म 


रालानन्द्री लीक 


९४७ 
तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २४ 
ममा अर्पण गर्दै दुर्जय मृत्युलाई जितेर मोक्ष प्राप्त गर्नका लागि मेरो भजन गर्नुहोस् । 


मामात्मानं स्वयंज्योतिः सर्वभूतगुहाशयम् । 
आत्मन्येवात्मना वीक्ष्य विशोकोऽभयमृच्छसि ॥ ३९॥ 


पदार्थ 

स्वयंज्योतिः  स्वप्रकाश माम्  म वीक्ष्य  साक्षात्कार गरेर 
स्वभूतरुहारयम्  सम्पूर्ण आत्मानं  परमात्मालाई विशोकः  शोकरहित भएर 
प्राणीहरूको हृदयरूप गुफामा आत्मनि  अन्तःकरणमा अभयम्  निर्भय मोक्ष पद 
निवास गर्ने आत्मना एव  आले ऋच्छसि  प्राप्त गर्नृहुनेछछ 





ताक्यार्थ म स्वयंप्रकाश एवं सम्पूर्ण जीवको अन्तःकरणमा रहने परमात्मा ह । त्यसकारण तपाई 
आफनो अन्तःकरणमा मेरो साक्षात्कार गरेर शोकरहित भएर निर्भय मोक्ष पद प्राप्त गर्नृहुनेछ। 


मात्र आध्यात्मिकीं विद्यां शमनीं सवंकमंणाम् । 
वितरिष्ये यया चासो भयं चातितरिष्यति ॥ ४०॥ 





पढार्थ 

मात्रे  आमा देवहूतिलाई आध्यात्मिकीं  आत्मतत्व असो  यस संसाररूपी 

च  पनि प्रकाशित गर्न भयं  भयबाट 

सवंकमणाम्  सम्पूर्ण विद्यां  अध्यात्मविद्या अतितरिष्यति  मुक्त हनुहुनेछ 
कर्महरूको वितरिष्ये  दिनेच्ु 

शामनीं  उन्मूलन गर्ने यया  जुन विद्याद्रारा 


ताक्यार्थ आमा देवहूतिलाई पनि म सम्पूर्ण कर्महरूको उन्मूलन गर्ने र आत्मतत्व प्रकाशित गर्ने 
अध्यात्मविद्या दिनेषु । जुन विद्याद्रारा उहां यस संसाररूपी भयबाट मुक्त हुनुहुनेछछ । 


न्स 


मत्रेय उवाच मेत्रेयजीले भन्नुभयो 
एवं समुदितस्तेन कपिटेन प्रजापतिः । 
दक्षिणीकृत्य तं प्रीतो वनमेव जगाम ह ॥ ४१॥ 


पदार्थ 

तेन  उहाँ प्रजापतिः  कर्दममुनि वनम्  वनमा 
कपिटेन  कपिल भगवान्रारा प्रीतः  खुसी भएर एवह  नै 

एवं  यसप्रकार तं  कपिललाई जगाम  जानुभयो 
समुदितः  भनिनुभएपचछि दक्षिणीकृत्य  प्रदक्षिणा गरेर 





रालानन्द्री लीक 


९४८ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २४ 
ताक्यार्थ कपिल भगवान्ले यसो भन्नुभएपच्छि कर्दम मुनि खुसी भएर कपिललाई प्रदक्षिणा 
गरेर वन जानुभयो । 

व्रतं स आस्थितो मोनमात्मेकशारणो मुनिः। 

निःसङ्गो व्यचरत् क्षोणीमनग्निरनिकेतनः ॥ ४२॥ 





पदढार्थ 

मोनम्  कसैसंग नबोल्ने बनाउनुभएका रहित 

व्रतं  व्रतमा सःती अनिकेतनः  बेघरबार भएर 
आस्थितः  रहेर मुनिः  कर्दम मुनि क्षोणीम्  पृथिवीमा 
आत्मेकरारणः  परमात्मालाई निःसङ्गः  सङ्गरहित व्यचरत्  घुम्न थाल्नुभयो 
नै एउरै मात्र लक्ष्य अनग्निः  आहवनीय अग्नि 


ताक्यार्थ मौन व्रतमा रहेर परमात्मालाई नै एडटै मात्र लक्ष्य बनाउनुभएका कर्दम मनि 
सङ्गरहित, निरग्नि एवं बेघरबार भएर परथिवीमा घुम्न थाल्नुभयो । 


मनो बरह्मणि युञ्जानो यत् तत् सदसतः परम् । 
गुणावभासे विगुण एकभक्त्याुभाविते ॥ ४३॥ 


पदार्थ 

यत्  जो विगुणे  निर्गुण मनः  मन 

सदसतः  कार्यकारण एकभक्त्या  अनन्य भक्तिद्रारा युञ्जानः  लगाएर उहाँ हिंडन 
समूहदेखि अनुभाविते  प्रत्यक्ष हुने थाल्नुभयो 


परम्  माथि हुनुहन्छ त्यस्ता तत्  त्यस 
गुणावभासे  गुणका प्रकाशक बह्मणि  ब्रह्ममा 
ताक्यार्थ कार्यकारण समूहदेखि माथि रेको, गुणका प्रकाशक, निर्गुण, अनन्य भक्तिद्रारा 
प्रत्यक्ष हुने ब्रह्मा मन लगाएर उहाँ हिंडन थाल्नुभयो । 





निरहङुतिनिमंमरच निद्धन्दः समदुक् स्वद्क् । 
प्रत्यक् प्रशान्तधीर्घरिः प्रशान्तोमिरिवोद्धिः ॥ ५४॥ 


पढार्थ 

निरहङ्कृतिः  अहङ्गाररहित समदुक्  सनैमा समान देख्ने प्रत्यक्  आत्मचिन्तनमा 
निम॑मः  ममतारहित एवं लाग्नुभएका 

एवं स्वदुक्  सम्पूर्ण जीवमा आपू धीरः  धीरस्वभावका कर्वम 
निनदः  दरन्द्रले रहित भएर ददेख्ने मनि 





रालानन्द्री लीक 


९४९ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २४ 


च  पनि उद्धिः  समुद्र घुम्न थाल्नुभयो 

प्रशान्तोमिंः  छाल आउन इव  जस्तै 

छाडेर शान्त अवस्थामा रहेको प्रशान्तधीः  शान्तचित्त भई 

वाक्यार्थ अहङ्कार, ममता एवं दन्ले रहित भएर सबेमा समान देख्ने एवं सम्पूर्ण जीवमा 
आपूलाई नै देखने, आत्मचिन्तनमा लाग्नुभएका धीरस्वभावका कर्दम मुनि छाल आउन छाडेर 
शान्त अवस्थामा रेको समुद्रजस्ते शान्तचित्त भई घुम्न थाल्नुभयो । 

वितरण ज्ञानी पुरुष अहड़ारशून्य हुन्छ । वेदान्तशास्त्रअनुसार जीवात्मा भनेको अहङार नै हो । 
अहंमा दुई अंश हुन्छन्, एउटा म जान्दद्ुः भन्ने चेतन अंश अनि अर्को म गर्द भन्ने अचेतन 
वा जड अंश। चेतन अंश ब्रह्म हो भने अचेतन अंश अन्तःकरण अथवा प्रकृति हो। ब्रह्म र 
अन्तःकरण मिलेपचछि जीवात्मा बन्दछछ । कठोपनिषद् १।३।४मा भनिएको छ आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं 
भोक्तेत्याहर्मनीषिणः अर्थात्, आत्मा, इन्द्रिय र अन्तःकरणको समष्टि नै भोक्ता अर्थात् जीवात्मा 
हो। कर्म गरी त्यसको फल भोग्ने हुनाले जीवात्मालाई भोक्ता भनिएको हो । अहं भएपच्छि मम 
अर्थात् मेरो भन्ने बुद्धि उत्पन हुन्छ । ज्ञानीमा ममता हदेन। सुख र दुःख परस्पर विरोधी हुन् तर 
ज्ञानी यी दुबेदेखि टाढा अथवा निर्दन्दर रहन्छ । स्वदृक् अर्थात् सब वस्तुमा स्व वा आत्मालाई देख्ने 
हनाले ज्ञानी समस्त संसारलाई समदृक् अर्थात् समान भावले हेर्दछ। गीता ५।१८मा पनि 
पण्डिताः समदर्शिनः भनेर ज्ञानीहरूको यही समदर्शिताको प्रशंसा गरिएको छ । प्रत्यक् भनेर 
आत्मालाई लिनुपर्छ । ज्ञानी आफ्ना मनका वृत्तिहरूलाई आत्मामा नै शान्त गराई धीर भावले 
रहन्छ । 


  अत् ९ 
वासुदेवे भगवति सवज्ञे प्रत्यगात्मनि । 
परेण भक्तिभावेन छन्धात्मा मुक्तबन्धनः ॥ ५५॥ 


पदार्थ 

सर्वज्ञे  सम्पूर्ण वस्तुको ज्ञाता परेण  परम मुक्तबन्धनः  सम्पूर्ण सांसारिक 
प्रत्यगात्मनि  सर्वान्तर्यामी भक्तिभावेन  भक्तिभावले बन्धननाट मुक्त भई कर्दम मुनि 
भगवति  भगवान् लब्धात्मा  आत्मज्ञान प्राप्त घुम्न थाल्नुभयो 

वासुदेवे  वासुदेवमा गरिएको गरी 





ताक्यार्थ सम्पूर्णं वस्तुको ज्ञाता सवन्तर्यामी भगवान् वासुदेवमा गरिएको परम भक्तिभावले 
आत्मज्ञान प्राप्त गरी कर्दम मुनि सम्पूर्ण सांसारिक बन्धनबाट मुक्त भई घुम्न थाल्नुभयो । 


आत्मानं स्व॑भूतेषु भगवन्तमवस्थितम् । 
अपश्यत् सव॑भूतानि भगवत्यपि चात्मनि ॥ ५६॥ 


रालानन्द्री लीक 


९५० 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २४ 
पदार्थ 

कर्दम मुनिले अवस्थितम्  रेको स्व॑भूतानि  सम्पूर्ण प्राणीहरू 
सर्वभूतेषु  सम्पूर्ण प्राणीहरूमाअपि च  र रहेको 

आत्मानं  आफ्नो आत्मा आत्मनि  आत्मरूप अपश्यत्  देखन थाल्नुभयो 
भगवन्तम्  भगवान् भगवति  भगवान्मा 





ताक्यार्थ कर्वम मुनिले सम्पूर्ण प्राणीहरूमा आफ्नो आत्मा भगवान् रहेको र॒ आत्मरूप 
भगवानूमा सम्पूर्ण प्राणीहरू रहेको देखन थाल्नुभयो । 


इच्छाट्रेषविहीनेन  ्  
 सर्वत्र समचेतसा । 
भगवद्धक्तियुक्तेन प्राप्ता भागवती गतिः ॥ ४७॥ 


पदठार्थ 

भगवद्धक्तियुक्तेन  भगवान्को सवत्र  सबैतिर गतिः  स्वरूप 
भक्तिले युक्त भएका समचेतसा  समान देख्ने प्राप्ता  प्राप्त गरियो 
इच्छाद्ेषविदहीनेन  इच्छा र॒ चेतनाद्रारा कर्दम मूनिद्रारा 

क्रोधबाट मुक्त भागवती  भगवान्को 





ताक्यार्थ भगवान्को भक्तिले युक्त, इच्छा एवं क्रोधबाट मुक्त र सबेतिर समान देख्ने चेतनाद्रारा 
कर्दम मुनिले भगवान्को स्वरूप प्राप्त गर्नुभयो । 


इति श्रीमद्धागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां तृतीयस्कन्धे 
   न ध्याय 
कापिटेये चतुर्विशोऽध्यायः ॥ २४॥ 


रालानन्द्री लीक 


९५१ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २५ 


अथ पञ्चविंशोऽध्यायः 
देवहूतिको प्रश्न तथा भगवान् कपिलद्रारा भक्तियोगको महिमाको वर्णन 


शोनक उवाच शौनकजीले भन्नुभयो 
कपिलस्तत््वसङ्ख्याता भगवानात्ममायया । 
जातः स्वयमजः साक्षादात्मप्रज्ञप्तये नृणाम् ॥ १॥ 


पढार्थ 

तत्त्वसङ्ख्याता  तत्त्वको साक्षात्  साक्षात् उपदेश दिनको लागि 

गणना गर्ने भगवान्  भगवान् नारायण आत्ममायया  आपनो मायाको 
कपिलः  कपिल मुनि भएर पनि सहाराले 

स्वयम्  आफू नृणाम्  मानिसहरूलाई जातः  जन्मनुभयो 

अजः  कटहिल्यै नजन्मने आत्मप्रज्ञप्तये  आत्मज्ञानको 





ताक्यार्थ तत्त्वको गणना गर्ने कपिल मुनि साक्षात् अजन्मा भगवान् नारायण भएर पनि 
मानिसहरूलाई आत्मज्ञानको उपदेश दिनको लागि आफ्नो मायाको सहाराले जन्मनुभयो । 


न ह्यस्य वष्मंणः पुंसां वरिम्णः सवंयोगिनाम् । 
विश्रुतो श्रुतदेवस्य भूरि तप्यन्ति मेऽसवः॥ २॥ 


पदार्थ 
पुंसां  मानिसहरूमा अस्य  यी कपिल मुनिका असवः  इन्द्रियहरू 
वर्ष्मणः  सर्वश्रेष्ठ भएका विश्रुतो  प्रशंसा हि  निश्चय नै 





सवंयोगिनाम्  सम्पूर्ण भूरि  धैरेपटक न तप्यन्ति  तृप्त हुदैनन् 
योगीहरूमा श्रुतदेवस्य  सुनेको 
वरिम्णः  सर्वश्रेष्ठ हुनुभएका मे  मेरा 


ताक्यार्थ सम्पूर्ण मानिस र योगीहरूमा सर्वश्ेष्ठ यी कपिल मुनिको प्रशंसा धैरपटक सुनेको हु 
तर पनि मेरा इन्द्रियहरू तुप्त हदेनन् । 


यद् यद् विधत्ते भगवान् स्वच्छन्दात्मात्ममायया । 
श श्ररधानस्य कीतन्यान्यनुकीतंय  
तानि मे श्रदधानस्य कीतन्यान्यनुकीतय ॥ ३॥ 


पदार्थ 


स्वच्छन्दात्मा  स्वतन्त्र भगवान्  भगवान् नारायणले आत्ममायया  आपनो 


रालानन्द्री लीक 


४५ 


अध्याय २५ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


मायाद्राया तानि  भगवानूले गर्नुभएका 


विधत्ते  गर्नुहुन्छ लीलाहरू 


सूत उवाच सूतजीले भन्नुभयो 
नरै,  मत्रेयो  न त भगवांस्तथा 
देपायनसखस्त्वेवं मेत्रेयो भगवांस्तथा । 


श्रदधानस्य  श्रद्धालु 
यत् यत्  जुनजुन लीला कीतंन्यानि  प्रशंसा गर्न योग्य मे  मलाई 
अनुकीतंय  सुनाउनुहोस् 

वाक्यार्थ स्वतन्त्र भगवान् नारायणले आफ्नो मायाद्रारा जुनजुन लीला गर्नृहुन्छ । भगवान्ले 
गर्नुभएका प्रशंसा गर्न योग्य ती लीलाहरू श्रद्धालु मलाई सुनाउनुहोस् । 


प्राहेदं विदुरं प्रीत आन्वीक्षिक्यां प्रचोदितः ॥ ४ ॥ 


पदार्थ 

एवं तथा  यस्तै प्रकारले    व्यासका मित्र 
विदुरद्रारा प्रीतः  खुसी भएका 
आन्वीक्षिक्यां  आत्मविद्याका भगवान्  एेश्वर्यशाली 
सम्बन्धमा मेत्रेयः  मैत्रेयले 


प्रचोदितः  सोधिनुभएका विदुरं  विदुरलाई 





तु त 


इदं  यस प्रकार 


प्राह  भन्नुभयो 


ताक्यार्थ यस्ते प्रकारले विदुरद्रारा आत्मविद्यासम्बन्धी प्रश्न सोधिनुभएका व्यासका मित्र 


भगवान् मेत्रेयले खुसी भएर विदुरलाई यस प्रकार भन्नुभयो । 


न्स 


मत्रेय उवाच मेत्रेयजीले भन्नुभयो 
पितरि प्रस्थितेऽरण्यं मातुः प्रियचिकीषंया । 


तस्मिन् बिन्दुसरेऽवात्सीद् भगवान् कपिलः किंल ॥ ५॥ 


पदार्थ 

पितरि  बुबा कर्दम इच्छाले 

अरण्यं  जङ्गलमा तस्मिन्  त्यो 

प्रस्थिते  गएपछ्छि बिन्दुसरे  बिन्दुसरोवर नाम 
मातुः  आमाको भएको तीर्थस्थलमा 
प्रियचिकीषंया  हित गर्न भगवान्  भगवान् 





कपिलः  कपिल मुनि 
अवात्सीत्  बस्नुभयो 


किठनै 


ताक्यार्थ बुबा कर्दम जङ्गलमा गएपक्छि आमाको हित गर्ने इच्छाले त्यस बिन्दुसरोवर नाम 


भएको तीर्थस्थलमा भगवान् कपिल मुनि बस्नुभयो । 
तमासीनमकमाणं तत्त्वमागांग्रदशंनम् । 


स्वसुतं देवहूत्याह धातुः संस्मरती वचः ॥ ६॥ 


रालानन्द्री लीक 


९५२ 


अध्याय २५ 


तत््वका सिद्धान्तलाई जान्ने 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
पदढार्थ 

धातुः  ब्रह्माजीको आसीनम्  आसनमा बसेका 
वचः  वचनलाई अकर्माणं  कर्मदेखि विरक्त 


संस्मरती  स्मरण गर्द 
देवहूति  देवहूति 


हुनुभएका 
तत्तवमागांग्रदशंनम्  सम्पूर्ण 


स्वसुतं  आपफ्ना छोरा 
तम्  ती कपिल मुनिलाई 
आह  भन्नुभयो 





ताक्यार्थ ब्रह्माजीको वचनलाई स्मरण गर्दै देवहूतिले आसनमा बसेका कर्मदेखि विरक्त 
हुनुभएका सम्पूर्ण तत्त्वका सिद्धान्तहरूलाई जान्ने आपफ्ना छोरा कपिल मुनिलाई भन्नुभयो । 


देवट्ूतिरुवाच देवहूतिले भन्नुभयो 


निर्विण्णा नितरां भूमन्नसदिन्द्रियतषंणात्। 


येन सम्भाव्यमानेन प्रपन्नान्धं तमः प्रभो ॥ ७॥ 


पदढार्थ 

भूमन्  सर्वान्तर्यामी 
प्रभो  हे भगवान् म निर्विण्णा  खिन्न भएकी हु 
असदिन्द्रियतषंणात्  दुष्ट सम्भाव्यमानेन  निरन्तर रूपमा 
इन्द्ियहरूको विषयलालसादेखि गरिदैआएका 


नितरां  अत्यन्त 


  


येन  इन्द्ियलाई खुसी पर्ने 
अन्धं तमः  अन्धकाररूपी 
महामोहमा 





प्रपन्ना  प्राप्त भणं 


वाक्यार्थ सर्वान्तर्यामी हे भगवान् ! म दुष्ट इन्द्रियहरूको विषयलालसादेखि अत्यन्त खिन्न 
भएकी दु । निरन्तर रूपमा इन्द्रियलाई मात्र खुसी पार्ने कर्म गर्दागर्दा म अन्धकाररूपी महामोहमा 
प्राप्त भँ । 

विवरण दुष्ट इन्द्रियहरूमा हुने अनन्त विषयाभिलाषा मूमुक्षुको लागि अत्यन्त कष्टप्रद हुन्छ । 
इन्द्रियहरूलाई बलपूर्वक विषयबाट हटाउन सकिए तापनि विषयमा हुने रसबुदधि वा त्रष्णा हटाउन 
कठिन छ। मनुष्य आनन्दको खोजीमा रहेको हृन्छ, अनि विषयासक्तं इन्द्रियहरूले उसलाई 
आनन्दको लोभ देखाई भोगमा प्रवृत्त गर्दछन्। आपफूले चाहेको आनन्द अनन्त भोगहरूबाट पनि 
पूरा हुन नसक्ने मनुष्यलाई थाहा छ, तर केटी समयपचछ्ि फेरि इन्दरियहरूले उसलाई छक्याइदिन्छन् । 
इन्द्रियहरूको भोगेच्छलाई पूरा गर्दगिर्दे मनुष्य अंध्यारो खाडलमा खस्छ। भोगवासना यति प्रबल 
हन्छ कि विवेकयुक्त मानिसहरूलाई पनि यसले परछारिदिन्छ । यसबाट बच्न प्रबल वैराग्य ने मुख्य 
साधन हो । यही कुराको सड़त यहाँ देवहूति गर्नृहुन्छ । 


तस्य त्वं तमसोऽन्धस्य दुष्पारस्याद्य पारणम् । 


सच्चक्चज॑न्मनामन्ते ठन्धं मे त्वदनुग्रहात् ॥ ८ ॥ 
पदार्थ 
त्वदनुग्रहात्  हजुरको अनुग्रहले तस्य  त्यो दुष्पारस्य  पार पाउन अत्यन्त 


रालानन्द्री लीक 


९५८ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २५ 
कठिन हने सच्चक्ुः  कुशल नेत्ररूप अद्य  आज 

अन्धस्य  अन्धकारमय हुनुभएका ठन्धं  प्राप्त हुनुभएको छ 
तमसः  महामोहनबाट त्वं  हजुर 

पारगम्  पार लगाउने जन्मनाम्  धेरे जन्मको 

र र 

मे मेरा अन्ते  अन्तिमिमा 





वाक्यार्थ हजुरको अनुग्रहले गर्दा पार पाडन अत्यन्त कठिन हुने त्यो अन्धकारमय महामोहबाट 
पार लगाउने मेरा कुशल नेत्ररूप हुनुभएका हजुर धरे जन्मको अन्तिममा आज प्राप्त हुनुभएको छ। 


र पुंसामीडवरो   
य आद्यो भगवान् वे भवान् किल । 
लोकस्य तमसान्धस्य चक्षुः सूयं इवोदितः ॥ ९॥ 


पढार्थ 
यः  जुन   हजुर नै सूरयः  सूर्य 
पुंसाम्  प्राणीहरूका किल  निश्चित रूपमा इव  जस्तै गरी 


आद्यः  आदिकारणरूप उदितः  उदाउनुभएको छ 


भगवान्  भगवान् 


तमसा  अन्धकारबाट 
अन्धस्य  आंखा ढाकिएका 
ईरवरः  नारायण लोकस्य  मानिसहरूका लागि 
भवान्  हजुर हुनुहुन्छ चक्चुः  उज्यालो दिने 
वाक्यार्थ प्राणीहरूका आदिकारणरूप भगवान् नारायण हजुर हुनुहन्छ । हजुर नै अन्धकारबाट 
ढाकिएका मानिसहरूका लागि प्रकाशक सूर्यजस्ते गरी उदाउनुभएको छ। 





अथ मे देव सम्मोहमपाक्रष्टं त्वमर्हसि । 
४    ममेतीत्येतस्मिन्    
योऽवग्रहो ऽदं योजितस्त्वया ॥ १०॥ 


पढार्थ 

देव  हे भगवान् इति  यस्तो प्रकारको आसक्तिलाई 

त्वया  हजुरद्रारा अवग्रहः  अभिमान अपाक्रष्टुं  नाश गर्नका लागि 
एतस्मिन्  यो शरीर आदिमा योजितः  गराइएको छ त्वम्  हजुर नै 

यः जुन अथ  त्यसप्रकारको अर्हसि  समर्थ हुनुहुन्छ 

अहं  मर मे  मेरो 

मम  मेरो सम्मोहम्  जगतुप्रतिको 





वाक्यार्थ हे भगवान् ! हजुरले यो शरीर आदिमा जुन म र मेरो भन्ने अभिमान गरादइदिनुभएको 
छ त्यसप्रकारको जगतुप्रतिको मेरो आसक्तिलाई नाश गर्नका लागि पनि हजुर नै समर्थ हुनुहुन्छ । 
विवरण शरीरमा हुने अहंबुद्धि र ॒शरीरसम्बन्धी घर, परिवार आदिमा हुने ममबुदधि अनन्त 


रालानन्द्री लीक 


 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २५ 


जन्ममृत्युको कारण हो। यी दुबेलाई हदयग्रन्थि भनिन्छ। अहङार र ममतालाई छोडिसकेपच्छि मात्र 
मनुष्य शान्ति प्राप्त गर्न सक्छ। संसारलाई मम अर्थात् मेरो हो भन्दा मनुष्य बन्धनमा पर्छर न 
मम अर्थात् मेरो होइन भन्दा मुक्त हुन्छ । कर्मबन्धनको मूल ममता नै हो। जसरी खेतमा धान 
खाने गाई आपनो हो भने हर्जाना तिर्नुपरछ, होडन भने तिर्नुपर्देन त्से गरी कर्महरूमा पनि मेरो 
भन्ने बुद्धि हन्जेल मात्र त्यसको फल सुखदुःख आफूलाई आर्ंछ । आफूले गरेका कर्मले ज्ञानीको 
चित्तमा सुखदुःख उत्पन्न गरे तापनि तिनले उनलाई सुखी अथवा दुःखी गराउन सक्देनन् भन्ने 
शास्त्रको निश्चय छ किनभने ज्ञानी अहंता र ममताले रहित हुन्छन् । 


तं त्वा गताहं शरणं शरण्यं 
स्वभृत्यसंसारतरोः कुठारम् । 
जिज्ञासयाहं प्रकृतेः पूरुषस्य 
नमामि सद्ध्मविदां वरिष्ठम् ॥ ९९॥ 


पढार्थ 

अहं  म देवहूति शरणं  शरणमा उपाय जान्नेहरूमध्ये 
स्वभृत्यसंसारतरोः  आप्नो गता  आएकी हु वरिष्ठम्  सर्वश्रेष्ठ 
भक्तको संसाररूपी रुखलाई प्रकृतेः  त्रिगुणात्मिका प्रकृति तं  हजुरलाई 

कुठारम्  काट्न बञ्चरोसमान र अहं  म 

भएका पूरुषस्य  परमात्मालाई नमामि  नमस्कार गर्द 
शरण्यं  आश्रय लिन योग्य जिज्ञासया  जानने इच्छाले 

त्वा  हजुरको सद्धमविदां  सम्पूर्ण मोक्षको 





ताक्यार्थ म देवहूति आप्नो भक्तको संसाररूपी रुखलाई काटन बजञ्चरोसमान भएका एवं 
आश्रय लिन योग्य हजुरको शरणमा आएकी दु । त्रिगुणात्मिका प्रकृति र परमात्मालाई जानने 
इच्छाले सम्पूर्ण मोक्षको उपाय जाननेहरूमध्ये सर्वश्रेष्ठ हजुरलाई म नमस्कार गर्दह्ु । 

वितरण देवहूतिले गरेको यो स्तुतिप्रसङ्ग गुरूपसत्ति अर्थात् जिज्ञासु साधक गुरुको शरणमा 
गएको प्रसङ्ग हो । मुण्डकोपनिषद् १।२५२मा गुरूपसत्तिको विधान बतादइएको छ कर्मद्वारा 
प्राप्य यो लोक र परलोक दुबेको अनित्यतालाई विचार गरी नित्य र आनन्दरूप आत्मालाई 
बुष्नका लागि गुरुकहोँ जानुपर्छ ॥ राग र द्वेषले सल्किएको संसार डडेलो लागेको वनजस्तै छ 
जसभित्र मुमुक्षु आपूलाई धेरिएको पारंछ र उंडलोबाट उराई तलाउमा पसे आफूलाई रागद्रेषको 
आगोबाट जोगाउन गुरुको आश्रय लिन्छ। सर्वै मृत्युरूपी रोगले ग्रस्त संसारबाट बच्न शिष्यले 
गुरुको शरणमा जानुपर्छ । नियमपूर्वक आफ्नो शरणमा आएकालाई मात्र ज्ञानोपदेश गर्ने शास्त्रीय 
मान्यता भणएकाले शास्त्रहरूमा पहिले गुरूपसत्तिको नै वर्णन आरं । गुरूपसत्तिमा दीनता, मोह, 


रालानन्द्री लीक 


९५६ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २५ 


खिन्नता र दुःख आदि भावहरू हुन्छन्। यी सबै यद्यपि रजोगुणी र तमोगुणी भावावस्था हुन् तर 
भोगवबाट गरिएको यो खिन्नताको बोधले मनुष्यलाई ज्ञानद्वारा परमात्मासंग जोडिदिन्छ। त्यसैले 
अर्जुनले गरेको शोक र मोहलाई पनि गीता १। पुष्पिकावाक्यमा अर्जुनविषादयोग भनिएको 
छ । विषाद वा खिन्नता राम्रो कुरा होइन तर पनि त्यो गुरुको शरणमा गई गरियो भने त्यो नै योग 
अर्थात् परमात्मासंग जोडिदिने माध्यम बन्दछ। यस श्लोकमा गुरुलाई संसारवृक्ष काटने 
बन्वरोसमान हुनुहुन्छ भनिएको छ । गुरु ने संसाररूप बन्धनलाई काटन समर्थ हूनुहुन्छ । 


० 


मत्रेय उवाच मेत्रेयजीले भन्नुभयो 
इति स्वमातुनिरवद्यमीप्सितं 
निरम्य पुंसामपवगंवधंनम् । 
धियाभिनन्यात्मवतां सतां गति 
बभाष ईषत्स्मितशोभिताननः ॥ १२॥ 


पदार्थ 

इति  यसप्रकार ईप्सितं  अभिलषित कुरा मुस्कानले सुशोभित अनुहार हदे 
स्वमातुः  आप्नी आमाको निशम्य  सुनेर धिया  बुदधिले आमाको 
पुंसाम्  मानिसहरूलाई आत्मवतां  आत्मज्ञानी इच्छालाई 

अपवगंवधंनम्  मोक्षमार्गमा सतां  सत्पुरुषहरूका अभिनन्दय  प्रशंसा गर्दै यस्तो 
अनुराग उत्पन्न गराउन गतिः  आश्रय हूनुभएका बभाषे  भन्नुभयो 

निरवद्यम्  अनिन्य ईषत्स्मितशोभिताननः  मन्द 





ताक्यार्थ यसप्रकार आपफ्नी आमाको मानिसहरूलाई मोक्षमार्गमा अनुराग उत्पन्न गराउने 
अनिन्द्य अभिलषित कुरा सुनेर आत्मज्ञानी, सत्पुरुषहरूको आश्रय हुनुभएका एवं मन्द मूस्कानले 
सुशोभित अनुहारयुक्त कपिलदेवले आमाको इच्छालाई मनमनै प्रशंसा गर्दै भन्नुभयो । 


श्रीभगवानुवाच श्रीभगवान् कपिलले भन्नुभयो 
योग आध्यात्मिकः पुंसां मतो निश्रेयसाय मे । 
अत्यन्तोपरति्यत्र दुःखस्य च सुखस्य च ॥ १३॥ 


पदढार्थ 

आध्यात्मिकः योगः  निःश्रेयसाय  कल्याणका लागिमतः  विचार छ 
अध्यात्मयोग हो भन्ने यत्र  जहां 

पुंसां  मानिसहरूको मे  मेरो दुःखस्य  दुःखको 


रालानन्द्री लीक 


९५७ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २५ 
चर च  पनि हुन्छ 
सुखस्य  सुखको अत्यन्तोपरतिः  सर्वथा निवृत्ति 


वाक्यार्थ हे आमा ! अध्यात्मयोग मानिसहरूको कल्याणका लागि हो भन्ने मेरो विचार छ। 
जहाँ दुःखको र सुखको पनि सर्वथा निवृत्ति हुन्छ । 
वितवरण यस श्लोकमा आएको आध्यात्मिक योगको बारेमा चर्चा गरौँ। आध्यात्मिक योगमा 
दुई पद छन्। यी दुई पदमध्ये योग नामपद र आध्यात्मिक विशेषण पद हो। संस्कृतको युजिर् 
योगे धातुबाट घन् अ प्रत्यय भई योग शब्द बन्दछछ । यसको शाब्दिक अर्थं जोड वा मिलन 
हन्छ । यसर्थ योग शब्दको अर्थ हो कुनै दुई भिन्न वस्तुलाई एकै बनाउनु। दर्शनको क्षेत्रमा 
चाहं योग॒ शब्द जीवात्मा र परमात्माको एकीभाव वा मिलन भन्ने अर्थमा प्रयुक्त छ। वस्तुतः 
आत्मा एडटे भए पनि उपाधिका कारण आत्माका जीवात्मा र परमात्मा गरी दुई भेद छन्। 
अल्पन्ञत्वविशिष्ट चेतन जीवात्मा हो भने सर्वज्ञत्वविशिष्ट चेतन परमात्मा हो । चेतन ततव एड 
भए पनि अल्पन्ञत्व र सर्वज्ञत्व विशेषण उपाधिले यी दुईमा भिन्नता ल्याएका छन्। अतः यी 
दुई विशेषण अंशलाई नहटाई अल्पज्ञत्वविशिष्ट चेतन र सर्वज्ञत्वविशिष्ट चेतन तत्वको मिलन 
सम्भव कछैन। जीवात्मा र परमात्मा दुबे ने आत्मा भएकाले आत्माको मिलन हृन्छ भन्ने कुरा 
असङ्गत हो भन्ने प्रश्न पनि उदन सक्छ। तर जसरी आकाश एडटै भए पनि उपाधिका कारण 
घटाकाश, मठाकाश आदिको व्यवहार हुन्छ अनि घटाकाशलाई महाकाशमा मिलाउनका लागि 
चैटोरूप उपाधि नाश गर्नुपकछछ भनिन्छ, त्यस्ते आत्माको मिलन भनेर पनि दुई फरक वस्तुको मिलन 
नभई उपाधिको निवृत्ति हनु हो भने बुनुपर्छ। यी दुई चेतनलाई पूर्ण रूपमा मिलाउने काम 
आध्यात्मिक योगबाट मात्र सम्भव छ। 

आत्मनि इति यस विग्रहमा अव्ययीभाव समास भएर अध्यात्मम् शब्द बन्दछ र उक्त 
अध्यात्म शब्दमा ठञ् इक प्रत्यय जोडिएपचछि आध्यात्मिक शब्द बन्दछ । यहाँ आत्माको अर्थ 
शरीर हुन्छ भने अध्यात्मको अर्थ शरीरमा रहेको आत्मा भन्ने हुन्छ । आध्यात्मिक शब्दको अर्थ 
आत्माको भने हुन्छ र यो आध्यात्मिक शब्द योग शब्दको विशेषण हदा यसको अर्थ आत्माको 
मिलन भन्ने हृन्छ । आत्माको मिलन भनेको माथि भने उपाधिको निवृत्ति हनु हो। यसरी 
आध्यात्मिक योगमा जीवात्मा र परमात्माको मिलन हुने भएकाले यो योगको सर्वोच्च तह हो । 
आध्यात्मिक योगलाई योगको सर्वोच्च तहका रूपमा बुरका लागि योगका अन्य तहहरूका 
बारेमा पनि ज्ञान हनु आवश्यक हुन्छ । 

बहिरङ्ग योग, अन्तरङ्ग योग र आध्यात्मिक योग गरी योगका तीन तह छन् । बहिरङ्ग योग 
योगको प्रारम्भिक तह हो। यस योगमा योगका बाह्य साधनहरूको प्रयोग गरिन्छ । योगसूत्र ३.१ 
को वाचस्पति मिश्रको टीकाका अनुसार यम, नियम, आसन, प्राणायाम र प्रत्याहार योगका 
बहिरङ्ग साधन हन्। यसर्थ बहिरङ्ग योगमा अहिंसा, सत्य, अस्तेय, ब्रह्मचर्य, अपरिग्रह, शौच, 
सन्तोष, स्वाध्याय, ईश्वरमा सर्वकर्मसमर्पण, आसनविजय, प्राणायाम र इन्दियनियन्त्रणसम्मका 
साधनको प्रयोग गरिन्छ । बहिरङ्ग योगले आध्यात्मिक योगमा पुगनका लागि पहिलो सिंढीको काम 


रालानन्द्री लीक 


९५८ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २५ 


गर्द । 

बहिरङ्ग योगअन्तर्गतका साधनहरूको प्रयोग भदसकेपचछछि योगको दोस्रो तहका रूपमा रहेको 
अन्तरङ्ग योगको तहमा प्रवेश हुन्छ । अन्तरङ्ग योगको तहमा योगका अन्तरङ्ग साधनको प्रयोग 
गरिन्छ । धारणा, ध्यान र समाधि योगका अन्तरङ्ग साधन हुन् योगसूत्र ३।७ । 

यसपचछि मात्र योगको अन्तिम तह अर्थात् आध्यात्मिक योगको तहमा प्रवेश हुन्छ । योगसूत्र 
३। ८मा आध्यात्मिक योगलाई निर्बीज समाधि भनिएको छ । बहिरङ्ग योग र अन्तरङ्ग योगमा 
आत्माको मिलन गराउने साधनको प्रयोग गरिन्छ भने आध्यात्मिक योगमा चाहं साधनको पनि 
निवृत्ति हृन्छ र जीवात्मा र परमात्माको पूर्णरूपमा मिलनको स्थिति रहन्छ । यही आध्यात्मिक 
योगको स्थितिमा मात्र सुख र दुःखको आत्यन्तिक निवृत्ति हृन्छ। यद्यपि सुखदुःखको निवृत्ति 
अन्तरङ्ग योगको तहमा पनि भएको प्रतीत हुन्छ तर अन्तरङ्ग योगको तहमा हुने सुखदुःखको 
निवृत्ति आत्यन्तिक नभई तात्कालिक मात्र हो। यसैले भगवान् कपिदेवले माता देवहूतिलाई 
अत्यन्तोपरतिर्यत्र सुखस्य च दुःखस्य च अर्थात् आध्यात्मिक योगको तहमा मात्र सुख र दुःखको 
आत्यन्तिक निवृत्ति हृन्छ भन्नुभएको हो । 


तमिमं ते प्रवक्ष्यामि यमवोचं पुरानघे । 


 ग्रै, 


ऋषीणां श्रोतुकामानां योगं सवां्गनेषुणम् ॥ ४ ॥ 


पदार्थ 
अनघे  हे देवहूति ! अवोचं  मैले भनेको थि योगं  अध्यात्मयोगलाई 
यम्  जुन अध्यात्मयोग तम्  त्यो ते  हजुरका लागि 


श्रोतुकामानां  सुन इच्छा गर्ने सव्गनेषुणम्  सम्पूर्ण अङ्गले प्रवक्ष्यामि  भन्दच्ु 
ऋषीणां  ऋषिहरूका अगाडि युक्त भएको 
पुरा  पहिले इमं  यो 

वाक्यार्थ हे माता देवहूति ! जुन अध्यात्मयोग सुन इच्छुक भएका ऋषिहरूका अगाडि पहिले 
मेले उपदेश गरेको धि त्यही सम्पूर्ण अङ्गले युक्त भएको यो अध्यात्मयोग हजुरका लागि भन्दद्ु । 





चेतः खल्वस्य बन्धाय मुक्तये चात्मनो मतम्। 
गुणेषु सक्तं बन्धाय रतं वा पुंसि मुक्तये ॥ १५॥ 


पदढार्थ 

अस्य  जीवात्माको बन्धाय  बन्धनका लागि गुणेषु  विषयहरूमा 

१ ्  

चेतः  मन मुक्तये  मूक्तिको लागि सक्तं  आसक्त भएको मन 
खलु  निश्चय नै च  पनि बन्धाय  बन्धनका लागि हुन्छ 
आत्मनः  आफ्नो मतम्  मानिएको छ पुंसि  परमात्मामा 





रालानन्द्री लीक 


९५९ 


ततीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २५ 
रतं  अनुरक्त भएको मुक्तये  मोक्षप्राप्तिका लागि 
वा  चाहं हुन्छ 


ताक्यार्थ जीवात्माको बन्धन र मुक्तिका लागि आफ्नै मन कारण हुन्छ भन्ते मानिएको छ। 
विषयहरूमा आसक्त भएको मन बन्धनका लागि हुन्छ भने परमात्मामा अनुरक्त भएको मन 
मोक्षप्राप्तिका लागि हुन्छ । 
वितरण विषयहरूमा आसक्त भएको मन बन्धनका लागि हुन्छ भने परमात्मामा अनुरक्त भएको 
मन मोक्षप्राप्तिका लागि हन्छ। मन जीवको बन्धन र मोक्ष दुबैको कारण हो। जसरी जलको 
तलतिर बग्नु स्वभाव हो, त्यसै गरी मनको पनि विषयतिर जानु स्वभाव हो। तर श्रेय चाहने 
मान्छेले धीरतापूर्वक मनलाई नियन्त्रित गरी आत्मचिन्तनमा लगाद्रहनुपर्छ । अनादि कालदेखि 
जन्म, मृत्यु र लोकलोकान्तरमा समेत जीवात्माको साथ र्दे आएकाले मनले जीवको दलो 
विश्वास पाएको छ । त्यसकारण मनले विषयदेशमा लगी आफूलाई बाँधिदिंदा पनि जीवले आफू 
बन्धनमा परेको कुरा थाहा नपाएको हो । विषीन्वन्ति इति विषयाः अर्थात् जसले पुरुषपशुलाई 
बाँधिदिन्छन् तिनैको नाम विषय हो। श्लोकमा आएको गुण भन्ने पदले यिनै विषयहरूलाई 
बुखएको छ। 

विषयहरू पनि मनमा भएको रसबृदधिले नै बन्धनका कारण बनेका हुन् । पुत्र, परिवार 
आदि बारम्बार भोग गरेके विषय भए तापनि मनुष्य हरेकचोटि त्यसलाई नयाँ ठन्छ र नवीन 
आनन्द पाउने आशामा त्यसमा आसक्त ह॒न्छ। त्यो भोगिसकेको विषय हो भन्ने पनि उसलाई 
थाहा हुदैन । यही मोहको कारणले कुकुरले हाड टोक्दा आएको आफनो रगतलाई हाडबारै 
आएको रस॒ ठानेर चुसिरहेषैँ मनुष्य पनि विषयभोग गर्दा आनन्द प्राप्त भएको अनुभूति गर्वछछ । 
वास्तवमा आफूबाट आएको त्यस आनन्दलाई विषयबाट आएको आनन्द ठानी ऊ उपभोग गर्द । 
वस्तुतः उसले विषयबाट दुःख मात्र पाएको छ तर त्यही दुःखलाई अज्ञानले गर्दा कुकुरले आप्नै 
रगतलाई रस ठाने ऊ दुःखलाई पनि सुखका रूपमा लिन्छ। विषयभोगको दुःखलाई देख्दादेख्यै 
पनि नदेख्ने र सुन्दासुन्दे पनि नसुने मनुष्यको स्थिति जलको आशामा मरुभूमिमा भद्किड्रहेको 
मृगको जस्तो हुन्छ जो हरेक पटकको असफलतापचछि पनि ध्यो टल्किएको जल बालुवा मात्र हो 
वास्तविक जल हदे होइन भनी विचार गर्न नसकी अफ दौडिरहन्छ र अन्त्यमा मुट् फुटी मर्वछ। 
अखण्ड र निर्विकार आत्मा वस्तुतः बन्धनमा प्राप्त हुन सक्दैन, बन्धन नभएपचछि त्यसबाट मुक्त 
हने प्रसङ्ग पनि आ्ँदैन। तर पनि मनुष्यले अन्तःकरण अर्थात् मनसँंग सम्बन्ध गाँसेकाले उसलाई 
बन्धनको प्रतीति भद्रहेको छ । वस्तुतः आत्मामा बन्धन र मोक्ष दुबे हँदेनन् तथापि व्यवहारकालमा 
वेदान्ते आत्मालाई नजानुन्जेल बन्धन र जानेपछ्छि सूक्ति भनी यसको व्यवस्था गरेको छ। आपन 
स्वरूपलाई नजान्नाले बन्धनमा परेको जीवात्माले त्यसबाट छुटन आत्माको ज्ञान गर्नुपर्छ, अनि 
ज्ञानकै लागि चित्तशुद्धि, निष्काम कर्म, भक्ति आदि साधनहरू आवश्यक हुन्छन् । अतः विषयतिर 
खिचिएको मन बन्धनको कारण हो भने त्यही मन परमात्मातिर लाग्दा मूक्तिको कारण बन्द । 


रालानन्द्री लीक 


९६० 
तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २५ 


   


अहंममामिमानोत्थेः कामलोभादिभिर्मलेः। 
वीतं यदा मनः शुद्धमदुःखमसुखं समम् ॥ १६॥ 





पदार्थ 

यदा  जुन समयमा कामरोभादिभिः  काम, क्रोध समयमा 

मनः  मन लोभ इत्यादि अदुःखम्  दुःखरहित 
अहंममामिमानोत्थेः  म र मेरो मेः  विकारबाट असुखं  सुखरहित 

भन्ने अभिमानयुक्त भावबाट वीतं  रहित भई समम्  समान अवस्थामा 
उत्पन्न हुने शुद्धम्  शुद्ध ह॒न्छ यस रहनेवाला हुन्छ 


ताक्यार्थ जुन समयमा मन म रमेरो भन्ने अभिमानयुक्त भावबाट उत्पन्न हुने काम, क्रोध लोभ 
इत्यादि विकारबाट रहित भई शुद्ध ह॒न्छ त्यस समयमा मन सुखमा र दुःखमा समान हन्छ । 


तदा पुरुष आत्मानं केवलं प्रकृतेः परम् । 
निरन्तरं स्वयंज्योतिरणिमानमखण्डितम् ॥ १७ ॥ 
ज्ञानवेराग्ययुक्तेन भक्तियुक्तेन चात्मना । 
परिपर्यत्युदासीनं प्रकृतिं च हतोजसम्॥ ८॥ 





पदार्थ 

तदा  सुख र दुःखमा समान केवट  एकमात्र शुद्धस्वरूप च  र 

भएपचछि भएको उदासीनं  उदासीन 
ज्ञानवेराग्ययुक्तेन  ज्ञान र॒ प्रकृतेः  प्रकृतिदेखि परिपश्यति  देख्दछ 

वेराग्ले सहित भएको परम्  पर च  र 

भक्तियुक्तेन  भक्तियुक्त निरन्तरं  भेदरहित प्रकृतिं  प्रकृतिलाई 

आत्मना  मनद्वारा स्वयंज्योतिः  स्वयंप्रकाश हतोजसम्  शक्तिहीन भएको 
पुरुषः  जीवात्माले अणिमानम्  अति सूक्ष्म अनुभव गर्द 

आत्मानं  आत्मा आपू लाई अखण्डितम्  अखण्ड 


ताक्यार्थ सुख र दुःखमा समान भएपचछ्छि ज्ञान र वैराग्यले सहित भएको भक्तियुक्तं मनद्वारा 
जीवात्माले आफूलाई एकमात्र शुद्धस्वरूप भएको, प्रकृतिदेखि पर, भेदरहित, स्वयंप्रकाश, अति 
सूक्ष्म, अखण्ड र उदासीन देख्दछ र प्रकृतिलाई शक्तिहीन भएको अनुभव गर्द । 


न युज्यमानया भक्तया भगवत्यखिलात्मनि । 
सदुशोऽस्ति शिवः पन्था योगिनां ब्रह्मसिद्धये ॥ १९॥ 


रालानन्द्री लीक 


९६१ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २५ 
पदार्थ 

क  

योगिनां  मुमक्षुहरूका लागि पप्राणीहरूमा व्याप्त सदुशः  जस्त 

ब्रह्मसिद्धये  परमात्मालाई प्राप्त भगवति  भगवान्मा शिवः  कल्याणकारी 

गर्नका लागि युज्यमानया  गरिएको पन्थाः  बाटो 

अखिलात्मनि  सम्पूर्ण भक्तया  भक्ति न अस्ति  अरू छैन 





वाक्यार्थ मूमुश्चुहरूका लागि परमात्मालाई प्राप्त गर्नका लागि सम्पूर्ण प्राणीहरूमा व्याप्त 
भगवानूमा गरिएको भक्तिजस्तो कल्याणकारी बाटो अरू छैन । 
विवरण योगीहरू ब्रह्मसिद्धि अर्थात् भगवत् तत्त्वसाक्षात्कारका लागि विभिन्न धारणा, ध्यान, 
समाधि आदि साधनहरूको अभ्यास गर्दछन् तर तीमध्ये भक्ति सरल र उत्तम मार्ग हो भन्ने 
श्रीमद्भागवतको निर्णय हो । गीता १२।५मा अव्यक्त र निर्गुण ब्रह्मततत्वमा सीधै समाधिद्रारा मन 
लगाउन खोज्ने योगीहरूलाई बदी कष्ट हुने कुरा बतादएको छ । भगवान्का विभिन्न स्वरूपमा 
गरिने प्रेम नै तत््वसाक्नात्कारको सजिलो उपाय हो। सीधै अव्यक्तमा मन लगाउन खोज्नेहरूको 
मन सर्धं त्यहीं नटिकिरहन पनि सक्छ, तर भक्ति व्यक्त परमात्माको चिन्तन भएकाले मन 
त्यहांबाट विचलित हँदेन। 

भगवत्प्राप्तिका लागि ज्ञान, योग र भक्ति गरी तीन प्रकारका मार्ग प्रसिद्ध छन्। यीमध्ये 
भक्तिमार्ग अत्यन्त उत्तम मार्ग हो। किनभने यस मार्गमा भगवान्मा आफूलाई समर्पण गरिदिए 
मात्र पुण्छ। बिरालीको बच्चालाई आपफनी आमाप्रति समर्पित भद्दिए पुग्छ। बिरालीका दांत 
अत्यन्त कटोर हृन्छन्। उसले आफ्नो बच्चालाई अलि कडादका साथ च्याप्दा बच्चालाई घाउ 
लान सक्दछ भने अलिकति खुकुलो गर्दा बच्चा भुर्हूमा खस्न सक्छ । यसैले बच्चालाई कति र 
कसरी च्याप्ुपरछछ भन्ने कुरा बिरालीलाई थाहा हुन्छ । बिरालीको बच्चाले आपफूलाई आपफनी 
आमाप्रति समर्पित गरेजस्ते भक्तले भक्तिमार्गमा आफू र आफूले गरेका सम्पूर्ण कर्म र कर्मको 
फल परमात्मामा अर्पण गरिदिए पुग्छ। यस मार्गमा अरू कुनै पनि कुराको आवश्यकता पर्देन। 
यसैलाई भागवत धर्म भनिन्छ। 

भक्तिमार्गको अर्को विशेषता हो भगवान्को भक्ति गर्नका लागि केवल इन्द्रिय मात्र भए 
पुछ, अन्य विशेष योग्यताको आवश्यकता पर्देन। अर्थात् जोसंग इन्दरियहरू छन् उसले भगवान्को 
भक्ति गर्न सक्दछ। वाणीले भगवान्को गुणको वर्णन, कानले भगवान्को कथाश्रवण, हातले 
सत्कर्म, मनले भगवानूको स्मरण, शिरले भगवान्लाई प्रणाम, आंखाले भगवान्को अवलोकन गरेर 
भगवानूको भक्ति गर्न सकिन्छ । इन्दियद्वारा भगवान्को सेवा गर्नु नै उत्तम भक्ति हो। 

यी इन्द्रियहरू नै भगवान्तफ नलागी सांसारिक वस्तुहरूको दर्शन, श्रवण, चिन्तन र 
मननतफ लागे भने भगवत्प्राप्तिमा बाधा हुन्छ। यसरी सांसारिक पदार्थहरूतफ आकर्षित 
इन्द्रियहरूलाई परमात्मचिन्तनतफं लगाउनु नै भक्ति हो। विषयतफं लागेका इन्द्रियहरूलाई 
परमात्मातफं लगाडइदिए मात्र पुगने हूनाले भक्तिमार्गलाई सबैभन्दा उत्तम र सजिलो मार्ग भनिएको 
हो। 


रालानन्द्री लीक 


९६२ 


तृतीय स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


प्रसञ्गमजरं पारामात्मनः कवयो विदुः 
स एव साधुषु कृतो मोक्षद्रारमपावृतम् ॥ २०॥ 


पदार्थ 


प्रसङ्गम्  सङ्गत वा आसक्ति न कवयः  विवेकी सन्तहरू 


आत्मनः  जीवात्माको 
अजरं  अत्यन्त बलियो 
पारम्  बन्धन हो भनेर 


विदुः  मान्दछछन् 
सः एव  त्यही आसक्ति 
साधुषु  सन्तजनहरूमा 





अध्याय २५ 


कृतः  गरियो भने 
अपावृतम्  खुल्ला 
मोक्षद्रारम्  मुक्तिको ढोका 
बन्ददछ 


ताक्यार्थ विवेकी सन्तहरू सङ्गत वा आसक्ति नै जीवात्माको लागि अत्यन्त बलियो बन्धन हो 
भनेर मान्दछछन् । त्यही सङ्गत सन्तजनहरूमा गरियो भने त्यो मुक्तिका लागि खुल्ला ढोका बन्दछछछ। 


तितिक्षवः कारुणिकाः सुहृदः सवेदेहिनाम्। 
अजातशत्रवः शान्ताः साधवः साधुभूषणाः ॥ २१॥ 
मय्यनन्येन भावेन भक्तिं कुबेन्ति ये दृढाम् । 
मत्कृते त्यक्तकमांणस्त्यक्तस्वजनवान्धवाः ॥ २२॥ 
मदाश्रयाः कथा मृष्टाः शुण्वन्ति कथयन्ति च । 

तपन्ति विविधास्तापा नैतान् मदुगतचेतसः ॥ २३॥ 


पदार्थ 

तितिक्षवः  सहनशील 
कारुणिकाः  दयालु 
सरवैदेहिनाम्  सम्पूर्ण 
प्राणीहरूका 

सुहृदः  मित्र 

अजातशत्रवः  कोटहीप्रति पनि 
शत्रुजस्तो व्यवहार नगर्ने 
शान्ताः  शान्तस्वभाव र 
साधुभूषणाः  सच्चरित्र भएका 
येजो 

साधवः  साधुहरूले 

मयि  ममा 


अनन्येन  आफूदेखि अर्को 
नठान्ने 
भ. 

भावेन  भावनाले 
द्ढाम्  दृढ 
भक्तिं  भक्ति 
कुवन्ति  गर्दछन् जसले 

् 
मत्कृते  मेरा लागि 
त्यक्तकमाणः  विभिन्न कर्महरू 
त्यागेका छन् 
त्यक्तस्वजनबान्धवाः  आफना 
स्वजन र बान्धवलाई त्यागेका 
छन् जो 





मदाश्रयाः  मेरा विषयका 
मृष्टाः  पवित्र 

कथाः  कथाहरू 

शुण्वन्ति  सुन्दछन् 

च  र 

कथयन्ति  सुनाउंदचछन् 
मद्गतचेतसः  ममा चित्त 
समर्पित भएका 

एतान्  यी मानिसहरूलाई 
विविधाः  विभिन्न 
आध्यात्मिक, आधिदैविक र 
आधिभौतिक 


रालानन्द्री लीक 


९६३ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २५ 
तापाः  तापले न तपन्ति  दुःख दिदैनन् 

ताक्यार्थ सहनशील, दयालु, सम्पूर्ण प्राणीहरूका मित्र, कोटीप्रति पनि शत्रुजस्तो व्यवहार नगर्न, 
शान्त स्वभाव र सच्चरित्र भएका जो साधुहरू ममा अनन्यभावनाले दृढ भक्ति गर्दछन्, जसले मेरा 
लागि विभिन्न कर्मका साथे आफन्त र आफ्ना बन्धुबान्धव समेतलाई त्यागेका छन्, जो मेरा 
विषयका पवित्र॒ कथाहरू सुन्दछन् र ॒सुनारदछछन्, ममा समर्पित भएका यी मानिसहरूलाई 


आध्यात्मिक, आधिदैविक र आधिभौतिक तापले दुःख दिदेनन्। 
त एते साधवः साध्वि सवंसङ्गविवनिंताः। 
सङ्गस्तेष्वथ ते प्राथ्यंः सङ्गदोषहरा हि ते ॥ २४॥ 


पदार्थ 

साध्वि  हे माता देवहूति आसक्तिलाई त्यागेका हन्छन् अथ  त्यसैले 

४ ४५ 

ते वती ते  तिनीहरू तषु  ती सज्जनहरूमा 
एते  पूर्वोक्त गुणहरूले सम्पन्न हि  निश्चय नै ते  हजुरको 

भएका सङ्गदोषहराः  आसक्तिबाट सङ्गः  सङ्गत 

साधवः  सज्जनहरूले उत्पन्न हुने दोषलाई नाश गर्न ॒प्राथ्यंः  आवश्यक छ 
सवंसङ्गविवजिंताः  सम्पूर्ण सक्दछन् 





ताक्यार्थ हे माता देवहूति! यी पूर्वोक्त गुणहरूले सम्पन्न भएका सज्जनहरूले सम्पूर्ण 
आसक्तिलाई त्यागेका हृन्छन्। तिनीहरू निश्चय नै आसक्तिबाट उत्पन्न हुने दोषलाई नाश गर्न 
सक्दछन्, त्यसैले ती सज्जनहरूसंग हजुरको सङ्गत आवश्यक छ । 


सतां प्रसङ्गान्मम वीयंसंविदो 

भवन्ति हृत्कणरसायनाः कथाः। 
तज्जोषणादारवपवगंवत्मनि 

श्रद्धा रतिभ॑क्तिरनुकरमिष्यति ॥ २५॥ 





पदार्थ 

सतां  सज्जनहरूको कानलाई आनन्द दिने अपवग॑वत्मनि  मोक्षमार्गमा 
प्रसङ्गात्  सङ्तबाट कथाः  कथाहरू श्रद्धा  श्रद्धा 

मम  मेरा भवन्ति  हन्छन् रतिः  प्रेम र 

वीयंसंविद्ः  पराक्रमको यथार्थं तज्जोषणात्  ती कथाहरू भक्तिः  भक्ति 

ज्ञान गराउने सुन्नाले अनुक्रमिष्यति  क्रमशः 
हृत्कणरसायनाः  हदय र॒ आशु  चांडे नै विकसित हदे जान्छन् 


रालानन्द्री लीक 


९६९ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २५ 
ताक्यार्थ सज्जनहरूको सङ्गतबाट मेरा पराक्रमको यथार्थ ज्ञान गराउने एवं हृदय र कानलाई 
आनन्द दिने कथाहरू प्राप्त हुन्छन् । ती कथाहरू सुन्नाले चांडे न मोक्षमार्गमा श्रद्धा, प्रेम र भक्ति 
विकसित हदे जान्छन्। 
वितरण अन्तःकरण र शरीरको सम्बन्धको कारणले नै अखण्ड एवं निर्गुण आत्मतत्त्व 
जीवात्माको रूपमा संसारमा भद्किएको हो । आफ्नो अज्ञाननिद्राबाट ब्यँिनि यसले असङ्ग रहने 
अभ्यास गर्नुपर्छ। जसरी पौड़ी खेल्न नजाने मान्छे डङ्गाको सहारा लिई नदी पार गर्छ, त्यसै गरी 
असङ्ग भदट्रहन नसक्नेहरूले संसारसागर तर्का लागि संसारमा नुन्ने महापुरुषको सङ्गत गर्नु । 
शरीर, इन्द्रिय, मन आदिमा भएको दुःसङ्गलाई त्याग गर्न असङ्गता र असङ्ग महापुरुषहरूको सङ्गत 
यी दुई उपायहरू छन् । 

यहाँ श्रद्धा भनेर आदरबुद्धिलाई लिनुपर्छ । सत्सङ्ग गर्दागर्दे जब भगवानूमा आदरभाव 
जाग्दछ तब विस्तारे परमात्मामा उसको सम्बन्ध गांसिन थाल्दछ । यसलाई रति अर्थात् सामान्य 
प्रम भनी बुणनुपर्छ । परमात्मा सर्धँ नयाँ भए उहाँको प्रेम पनि सध नयाँनयाँ हदे बहिरहन्छ र 
अन्त्यमा दृढ भक्तिमा परिणत हुन्छ । यसलाई यहाँ भक्ति भनी सङत गरिएको हो । 


भक्तया पुमाञ्जातविराग देन्द्रियाद् 
दषश्ुतान्मद्रचनादुचिन्तया । 
चित्तस्य यत्तो ग्रहणे योगयुक्तो 
यतिष्यते ऋलुभिर्योगमार्गेः ॥ २६॥ 


पदार्थ 

मद्रचनानुचिन्तया  मेरा एिन्द्रियात्  इन्द्रियजन्य सुखबाट ऋलुभिः  सजिला 
लीलाहरूको चिन्तन गनलि जातविरागः  वैराग्य उत्पनन॒ योगमार्मः  प्राणायाम आदि 
प्राप्त भएको भएको योगमार्गहरुूद्रारा 

भक्तया  भक्तिद्रारा पुमान्  जीवात्मा चित्तस्य  चित्तको 
दष्टश्रुतात्  एेहलौकिक र यत्तः  सावधान एवं ग्रहणे  नियन्त्रणका लागि 
पारलौकिक योगयुक्तः  समाधिस्थ भएर यतिष्यते  प्रयास गर्दछछ 





ताक्यार्थ मेरो सृष्टि आदि लीलाहरूको चिन्तन ग्नलि प्राप्त भएको भक्तिद्रारा लौकिक र 
पारलौकिक इन्द्रियबाट प्राप्त हुने सुखबाट वेराग्य उत्पन्न भएको जीवात्मा सावधान एवं 
समाधिस्थ भएर प्राणायाम आदि सजिलो योगमार्गद्रारा चित्तलाई एकाग्र गराउन प्रयास गर्दछ। 


असेवयायं प्रकृतेगंणानां 
ज्ञानेन वेराग्यविजृम्भितेन । 


रालानन्द्री लीक 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


योगेन मय्यपितया च भक्तया 
मां प्रत्यगात्मानमिहावरुन्धे ॥ २७ ॥ 

पदढार्थ 
यसप्रकारः 
प्रकृतेः  प्रकृतिका 
गुणानां  गुणहरूको मयि  ममा 
असेवया  सेवन नगनलि अपिंतया  अर्पण गरिएको 
वेराग्यविजृम्मितेन  वैराग्ययुक्त भक्त्या  भक्तिद्रारा पनि 
ज्ञानेन  ज्ञान अयं  यो जीवात्माले 


नच  र 
योगेन  योगद्वारा 


९६५ 


अध्याय २५ 


इह  यही शरीरमा रहेर नै 
प्रत्यगात्मानम्  सबैको 
अन्तरात्माको रूपमा रहेको 
मां  म परमात्मालाई 
अवरुन्धे  प्राप्त गर्द 





ताक्यार्थ यसप्रकार प्रकृतिका गुणहरूको परित्याग, वेराग्ययुक्त ज्ञान, योग र ममा अर्पण 
गरिएको भक्तिद्रारा जीवात्माले यही शरीरमा रहेर नै सबैको अन्तरात्मामा रहेको म परमात्मालाई 


प्राप्त गर्द । 
देवहूतिरुवाच देवहूतिले भन्नुभयो 
काचित् त्वय्युचिता भक्तिः कीदुरी मम गोचरा । 
यया पदं ते निवाणमञ्जसान्वाइ्नवा अहम् ॥ २८ ॥ 
पदढार्थ 
त्वयि  हजुरका लागि गोचरा  इन्दरियले गर्न सवने ति  हजुरको 
उचिता  उचित हुने भक्ति निवांणम्  मोक्ष 
भक्तिः  भक्ति कीदुी  कस्तो हो पदं  स्वरूपलाई 
काचित्  कस्तो हो यया  जसद्रारा अज्जसा  सजिलै 
मम  मेरा अहम्  म देवहूतिले अन्वारनवे  प्राप्त गर्न सक 





ताक्यार्थ हजुरका लागि उचित हुने भक्तिको स्वरूप कस्तो छ ? मेरा इन्द्रियले गर्न सक्ने भक्ति 
कस्तो हो ? जुन भक्तिद्रारा म देवहूति हजुरको मोक्ष स्वरूपलाई सजिलै प्राप्त गर्न सक्दु । 


५ ॐ      
यो योगो भगवदूबाणो निवाणात्मंस्त्वयोदितः। 
कीदशाः कति चाङ्गानि यतस्तत्त्वावबोधनम् ॥ २९॥ 
पदढार्थ 
निवांणात्मन्  निर्वाणस्वरूप हे त्वया  हजुरारा लक्ष्य भेदन गर्ने बाणजस्ते 


प्रभ भगवट्बाणः  भगवतुप्राप्तिको यः  जुन 
रालानन्दी दीका 


९६६ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २५ 
त्  न तत्त्वावबोधनम् 

योगः  पूर्वोक्त योगसाधन अङ्गानि  अङ्गहरू  तत्त्वज्ञान हुन्छ 
उदितः  बताइयो त्यो योग कति  कति ओटा छन् 

कीदुशः  कस्तो छ यतः  जसद्रारा 


वाक्यार्थ निर्वाणस्वरूप हे प्रभु ! हजुरद्रारा भगवतप्राप्तिको लक्ष्यलाई भेदन गर्ने बाणजस्ते जुन 
पूर्वोक्त योगसाधन बताइयो त्यो योग कस्तो छ? त्यसका अङ्गहरू कतिओटा छन् ? जसद्रारा 
तत्त्वज्ञान हुन्छ, त्यो सबे बताउनुहोस् । 


तदेतन्मे विजानीहि यथाहं मन्दधीर्हरे । 
सुखं बुद्धयेय दुर्बोधं योषा भवदनुग्रहात् ॥ ३०॥ 


पदार्थ 

हरे  हे कपिलदेव मन्दधीः  मन्द बुद्धि भएकी बुद्धयेय  बुगदद्कं त्यसै गरी 
तत् एतत्  त्यो सांख्ययोग योषा  स्त्री हं तापनि मे  मलाई 

दुर्बोधं  दुःखले मात्र बुम्न॒ भवदनुग्रहात्  हजुरको कृपाले विजानीहि  उपदेश गर्नुहोस् 
सकिने छ यथा  जसरी मेले 

अहं  म सुखं  सजिलैसित 





तवाक्यार्थ हे कपिलदेव ! त्यो सांख्ययोग दुःखले मात्र बर्न सकिने छ, म॒ मन्द बुद्धि भएकी 
स्त्री हँ तापनि हजुरको कृपाले मैले जसरी सजितैसित बुण्द्ु त्यसै गरी मलाई त्यसको उपदेश 
गर्नुहोस् । 


मेत्रेय उवाच मैत्रेयजीले भन्नुभयो 
विदित्वाथं कपिलो मातुरित्थं 

जातस्नेहो यत्र तन्वाभिजातः । 
तत्त्वाम्नायं यत् प्रवदन्ति साङ्ख्यं 

प्रोवाच वै भक्तिवितानयोगम् ॥ ३१॥ 


पदार्थ 

यत्र  जुन माताको अर्थं  भक्तियोग सुनने इच्छा र  जसलाई 

तन्वा  शरीरबाट विदित्वा  बुष साङ्ख्यं  ज्ञानीहरू सांख्य 
कपिलः  कपिलमुनि जातस्नेहः  प्रेमभावले परिपूर्ण प्रवदन्ति  भन्दछछन् त्यो र  
अभिजातः  जन्मनुभएको धियो भएका कपिलदेवले भक्तिवितानयोगम्  भक्तिको 
मातुः  उहाँ माताको तत्त्वाम्नायं  तत्त्व प्रतिपादन विस्तार र योगशास्त्र पनि 
इत्थं  यस प्रकारको गर्ने शास्त्र वे  निश्चय नै 





रालानन्द्री लीक 


९६७ 
तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २५ 
प्रोवाच  बताउनुभयो 
ताक्यार्थ जुन माताको शरीरबाट कपिलमुनि जन्मनुभएको धियो उहाँको नै यस प्रकारको 


भक्तियोग सुनने इच्छा बुर प्रेमभावपरिपूर्ण हुनुभएका कपिलदेवले तत््वप्रतिपादन गर्ने सांख्यदर्शन, 
भक्तियोगको विस्तार र योग पनि आफ्नी आमालाई बताउनुभयो । 


श्रीभगवानुवाच श्रीभगवान्ले भन्नुभयो 

देवानां गुणलिङ्गानामालुश्चरविकक्मणाम् । 

सत्त्व एवेकमनसो वृत्तिः स्वाभाविकी तु या ॥ ३२॥ 
अनिमित्ता भागवती भक्तिः सिद्धेगरीयसी । 
जरयत्याशु या कोशं निगीणंमनलो यथा ॥ ३२॥ 


पदार्थ 

एकमनसः  भगवानूमा एकाग्र या  जुन यथा  जसरी 

चित्त भएका मानिसका स्वाभाविकी  स्वाभाविक अनलः  जठराग्निले 
आनुश्रविककमंणाम्  वेदविहित वृत्तिः तु  प्रवृत्ति हो त्यही नै निगीणम्  भोजन गरिएको 
कर्ममा लागेका भागवती  भगवान्को अन्नलाई पचाउने काम गर्छ 
गुणलिङ्गानाम्  विषयहरूको अनिमित्ता  अहैतुकी त्यसै गरी 

ज्ञान गराउने भक्तिः  भक्ति हो यो भक्ति कोरां  लिङ्ग शरीरलाई 
देवानां  इन्दियहरूको सिद्धेः  मोक्षभन्दा पनि आशु  तत्काल 

सत्त्वे एव  सत्त्वमूर्तिं श्रीहरिमा गरीयसी  धरेष्ठ छ जरयति  नाश गर्द 

मात्र या  जुन भक्तिले 





ताक्यार्थ जसको चित्त भगवान्मा एकाग्र भएको छ त्यस्ता मानिसको वेदविहित कर्महरूमा 
लागेका विषयहरूको ज्ञान गराउने ती इन्दियहरूको सत्त्वमूर्तिं श्रीहरिका प्रति जुन स्वाभाविक 
प्रवृत्ति हो त्यही नै भगवान्को अहैतुकी भक्ति हो। यो मोक्षभन्दा पनि श्रेष्ठ छ । किनभने जसरी 
खाएको अन्नलाई जठराग्निलि पचार त्यसै गरी अहैतुकी भक्तिले कर्मसंस्कारहरूको भण्डाररूप 
लिङ्गशरीरलाई तत्काल नाश गरिदिन्छ। 

विवरण महर्षिं भगवान् कपिलले आपफ्नी आमा देवहूतिलाई अहैतुकी भक्तिको स्वरूप 
बताउनुभएको छ । उहाँले बताउनुभएञनुसार शुद्ध भएको मनको वृत्ति संसारका अरू कुनै पनि 
पदार्थतिर नलागीकन विना कारण केवल सत्त्वमूर्तिं भगवानूमा मात्र लागिरहनु अहैतुकी भक्ति हो । 
अहैतुकी भक्तिलाई निष्काम भक्ति वा निर्गुण भक्ति पनि भनिएको छ । गुण शब्दको अर्थ हुन्छ 
इन्द्रियको कुनै विषय । इन्दरियको कुनै पनि विषय वा सांसारिक कुनै अनात्म पदार्थलाई प्राप्त गर्न 
उदहेश्यले गरिएको भक्तिलाई सगुण भक्ति या सकाम भक्ति भनिन्छ भने संसारका कुनै पनि 


रालानन्द्री लीक 


९६८ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २५ 


विषयलाई प्राप्त गर्ने इच्छा मनमा नराखीकन केवल भगवानूलाई प्राप्त गर्ने इच्छाले भगवानूमा 
गरिएको अखण्ड प्रेमलाई नै अहैतुकी भक्ति भनिन्छ। यो अहैतुकी भक्तिले जीवका अन्नमय, 
प्राणमय, मनोमय, विज्ञानमय र आनन्दमय यी पाँच कोशलाई पनि भस्मसात् गरिदिन्छ। यसर्थ 
अहैतुकी भक्तिलाई मुक्तिभन्दा श्रेष्ठ भनिएको छ । किनभने अहैतुकी भक्ति नभरईकन ज्ञान अथवा 
मोक्ष संभव छैन। भगवान्मा यस प्रकारको अहैतुकी भक्ति भएपचछि भक्तले मोक्ष नचाहे तापनि 
उसलाई स्वतः नै मोक्ष प्राप्त हुन्छ । यसर्थ ज्ञान अथवा मोक्षको पनि जननी भएकाले भक्तिलाई 
ज्ञान अथवा मोक्षभन्दा पनि उत्तम मानिएको हो । 

माधथिका श्लोकमा आएका गणलिङ्गानाम् र आनुश्रविककर्मणाम् यी दुई पद देव शब्दका 
विशेषण हन् । गणा विषया लिङ्ग्यन्ते ज्ञायन्ते यैः ते गुणलिङ्गाः अर्थात् जसबाट विषयहरूको ज्ञान 
हुन्छ ती इन्दरियहरूलाई गुणलिङ् भनिएको हो । उदाहरणका लागि रूपको ज्ञान गर्नका लागि 
चक्षुरिन्रियको आवश्यकता पर्दछ। यहाँ गुण भनेर रूपलाई लिनुपर्छ । त्यो रूप जसबाट जानिन्छ 
त्यसलाई गुणलिङ्ग भनिन्छ । आंँखाद्रारा रूपको ज्ञान हुने भएकाले ओंँखा गुणलिङ्ग हो । यसै गरी 
कानद्रारा शब्दको ज्ञान गर्दा गुण भनेर शब्दलाई लिनुपर्छ र गुणलिङ्ग भनेर कानलाई लिनुपर्छ। 
यहाँ देव भनेर इन्द्रिय र ॒इन्द्रियहरूका अधिष्ठाता देवता भन्ने बुनुपरछ । यस प्रकार देवानाम् 
गणलिङ्गानाम्को अर्थ हन्छ विषयद्रारा जानिने इन्द्रिय र इन्द्रियका अधिष्ठाता देवताहरू। यस्ते 
देवानाम्को अर्को विशेषण आएको छ आनुश्रविककर्मणाम्। गुरोरुच्चारणमनुश्रूयत इति अनुश्चवो 
वेदस्तद्विहितमानुश्रविकम्, तदेव कर्म येषाम् तेषाम् आनुश्रविककर्मणाम्। कुनै पनि साधकले 
भगवान्लाई प्राप्त गर्न उदेश्यले वेदिक कर्म गर्वछ भने उसका सम्पूर्ण इन्रियहरू शुद्ध हन्छन् । 
अर्थात् आंँखाद्रारा शास्त्रनिषिद्ध रूप आदिको दर्शन नगरेर भगवान्कै रूपको दर्शन गरेपलि आंँखा 
पवित्र हृन्छन्। यसै गरी कानद्वारा भगवान्का कथाको श्रवण गरेपचछ्ि कान पवित्र हृन्छन् । यस्ता 
वेदविहित कर्म गर्ने इन्द्रियहरूको भन्ने अर्थ आनुश्वविककर्मणाम् देवानाम् यस पदावलीको हुन्छ । 

भगवान्को गुण श्रवण गर्दगिर्दे पर्लिएको चित्त निरन्तर परमात्मामा लागिरहनु नै भक्ति 
हो । सकाम भक्तिमा सर्वदा चित्त नलागने हदा त्यो वास्तविक भक्ति होडन। यस प्रकारको सहज 
स्वाभाविक भक्तिलाई शाण्डिल्यले परानुरक्ति भनेका छन्, जसले लिङ्शरीरलाई तत्काल नाश 
गर्दछ । यहाँ वर्णन गरिएको भक्ति साध्य भक्ति अर्थात् प्रेमा भक्ति हो। साधन भक्तिद्रारा 
साध्यभक्ति जन्मिन्छ भक्त्या सञ्जातया भक्त्या भागवत ११। ३। ३१ । साध्य भक्ति तत्त्वज्ञ र 
जीवन्मुक्त महापुरुषहरूद्रारा स्वतः हुन जाने भक्ति हो । मूक्तहरूले पनि भक्तिमा मस्ती लिन्छन्। 
स्वरूपानन्दलाई प्राप्त गरेका मूक्तहरू पनि ब्रह्मततत्वमा नै सेव्य र सेवकभावको कल्पना गरेर नयां 
प्रकारले भक्तिको आस्वाद लिन्छन्। त्यसैले यहाँ भक्तिलाई सिद्धेः गरीयसी अर्थात् मुक्तिभन्दा 
शरेष्ठ भनिएको हो । 


नैकात्मतां मे स्पृहयन्ति केचिन् 
मत्पादसेवाभिरता मदीहाः। 


रालानन्द्री लीक 


९६९ 
तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २५ 


् 


येऽन्योन्यतो भागवताः प्रसज्य 
सभाजयन्ते मम परुषाणि ॥ ३४ ॥ 


पदढार्थ 

येजो प्रसज्य  मिलेर भागवताः  भक्तहरू 
मत्पादसेवाभिरताः  मेरो मम  मेरा मे  ममा 

चरणसेवामा लागेका पौरुषाणि  पराक्रमसम्बन्धी एकात्मतां  लीन हन सायुज्य 
मदीहाः  मेरे प्रसन्नताको लागिकथाहरूको मोक्ष प्राप्त गर्न पनि 


सम्पूर्ण कार्यहरू गर्ने भक्तहरू सभाजयन्ते  चर्चा गर्दछछन् न स्पृहयन्ति  चाहेदेनन् 
छन् तिनीहरू ते  त्यस्ता 

अन्योन्यतः  परस्पर केचित्  कुनै 
तवाक्यार्थ मेयो चरणसेवामा लागेका एवं मेर प्रसननताको लागि सम्पूर्णं कार्यहरू गर्ने जो 
भक्तहरू परस्पर मिलेर मेरा पराक्रमका कथाहरूको चर्चा गर्दछन् तीमध्ये केही भक्तहरू त ममा 


लीन हुन सायुज्य मोक्ष प्राप्त गर्न पनि चाहेदेनन्। 





पश्यन्ति ते मे रुचिराण्यम्ब सन्तः 
प्रसन्नवक्त्रारुणलोचनानि । 

रूपाणि दिव्यानि वरप्रदानि 
साकं वाचं स्पृहणीयां वदन्ति ॥ ३५॥ 





पदढार्थ 

अम्ब हे माता हसिलो अनुहार र तेजिला परयन्ति  दर्शन गर्दछन् र 
सन्तः  ती भक्तहरू ओंँखाहरू र साकं  साथसाथे ती भक्तहरू 
मे मेरा वरप्रदानि  वरप्रदायक स्पृहणीयां  मिटा 

रुचिराणि  सुन्दर दिन्यानि  प्रकाशमान वाचं  वचनहरू 
प्रसन्नवक्तरारुणलोचनानि  रूपाणि  भेरा रूपहरूको वदन्ति  बोल्दछन् 


वाक्यार्थ हे माता! ती भक्तहरू मेरो सुन्दर हसिलो अनुहार, तेजिला आंँखाहरू र वर दिने 
प्रकाशमान मेरा रूपहरूको दर्शन गर्दछन् र यसका साथे मेरा ती रूपहरूसंग मिढठो बोलीमा कुरा 
पनि गर्दछन्। 


तेद॑शांनीयावयवेरुूदार  र 
 
विलासहासेक्षितवामसूक्तः । 


रालानन्द्री लीक 


९७० 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
हृतात्मनो हृतप्राणांङच भक्ते 
 न गतिमण्वीं  ट. 
रनिच्छतो मे गतिमण्वीं प्रसुङ्क ॥ २६ ॥ 
पदढार्थ 


दरशानीयावयवेः  दर्शन गर्न   ती रूपहरूद्रारा 

योग्य अङ्गहरू भएका हृतात्मनः  मन हरण गरिएका 
च  तथा हृतप्राणान्  इन्द्रिय हरण 
उदारविलासहासेक्षितवामसुक्तेः  गरिएका भक्तहरूद्रारा 

उदार हासविलास, मनोहर हेरादइ मे  मप्रति गरिएको 


र सुमधुर बोलीयुक्त भक्तिः  भक्तिले 





अध्याय २५ 


अनिच्छतः  मोक्षको इच्छा 
नराखे पनि 

अण्वीं  अत्यन्त सूक्ष्म 
गतिम्  जीव र ब्रह्मको 
एकतारूप परमपद 

प्रयुङ्के  प्राप्त गरा्ंछ 


ताक्यार्थ दर्शन गर्न योग्य अङ्गहरू भएका तथा उदार हासविलास, मनोहर हेरा र सुमधुर 
बोलीयुक्त ती रूपहरूले आकर्षित भई मन र इन्द्ियहरूलाई केही वास्ता नगर्ने भद्रसकेका ती 
भक्तहरूले मप्रति गरिएको भक्तिले मोक्षको इच्छा नराखे पनि अत्यन्त सूक्ष्म एवं जीव र ब्रह्मको 


एकतारूप परमपद प्राप्त गरारंछ । 
अथो विभूतिं मम मायाविनस्ता 
मेरवयंमष्टाङ्गमनुपरवत्तम् । 
श्रियं भागवतीं वास्पृहयन्ति भद्रा 
 भ ०.९ भ 
परस्य मे तेऽश्नुवते तु लोके ॥ ३७ ॥ 


पदढार्थ 

अथो  अविद्याको निवृत्ति स्वतः प्राप्त हुने 

भदस केपच्ि उष्टाञ्गम्  अणिमा आदि आठ 
ते  ती भक्तहरूले अङ्गले सहित भएको 

मायाविनः  मायापति भएका प्वय॑म्  सिद्धि एवं 

मम  मेयो भागवतीं  भगवान्को वैकुण्ठ 
विभूतिं  सत्य आदि लोकमा लोकमा प्राप्त हुने 

प्राप्त भोग ताम्  त्यो 

वा अथवा भद्रां  कल्याणकारी 


अनुप्रवृत्तम्  भक्ति भएपचछि श्रियं  सुखको समेत 


अस्पृहयन्ति  इच्छा गर्देनन् 
तर पनि 

परस्य  परमात्मास्वरूप 

मे  मेरो 

लोके  लोकमा 

तु  आएपच्ि यी से 
एिश्वर्यहरू स्वतः नै 
अश्नुवते  प्राप्त गर्दछन् 





ताक्यार्थ अविद्याको निवृत्ति भटसकेपछि ती भक्तहरूले मायापति मेरो सत्य आदि लोकमा 
प्राप्त भोग अथवा भक्ति भएपछि स्वतः प्राप्त हुने अणिमा आदि आठ अङ्ले सहित भएको सिद्धि 


रालानन्द्री लीक 


९.७१ 
तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २५ 


एवं भगवान्को वैकुण्ठ लोकमा पाइने त्यो कल्याणकारी सुखको पनि इच्छा गर्दैनन्। तर पनि 
परमात्मास्वरूप मेरो लोकमा आएपचछ्छि उनीहरूले यी सबै कुराहरू स्वतः नै प्राप्त गर्दछछन्। 


न करिचिन्मत्पराः शान्तरूपे 
९      अ      
नङ्क्ष्यन्ति नो मेऽनिमिषो ठेदि हेतिः। 
येषामहं प्रिय आत्मा सुतश्च 
सखा गुरुः सुहृदो दैवमिष्टम् ॥ ३८ ॥ 


पढार्थ 

येषाम्  जसको लागि   एवं कहिचित्  कटहिल्ये पनि 

अहं  म इष्टम्  हितकारी न नङ्क्ष्यन्ति  रहित हैदेनन् र 
प्रियः  प्रिय दैवम्  भाग्य बनेको छु तिनीहरूलाई 

आत्मा  आत्मरूप मत्पराः  मेरे आश्वरयमा रहेका मे  मेरो 

सुतः  छोरा ती भक्तजनहरू अनिमिषः  कालरूपी 

सखा  मित्र शान्तरूपे  शान्त हेतिः  शस्त्रे 

गुरुः  गुरु वैकुण्डधाममा पुगेपछछि दिव्य न छेदि  प्रहार गर्न सक्दैन 
सुहृदः  शुभेच्छुकहरू भोगवाट 





ताक्यार्थ जसका लागि मनै प्रिय, आत्मरूप, छोरा, मित्र, गुरु, शुभेच्छुक एवं हितकारी भाग्य 
बनेको दु, मेरे आश्वरयमा रहेका ती भक्तजनहरू शान्त वेकुण्ठधाममा पुगेपछि दिव्य भोगबाट 
कहिल्ये पनि रहित हदेनन् र तिनीहरूलाई मेरो कालरूपी शस्त्रले प्रहार गर्न सक्दैन । 


इमं रोकं तथेवामुमात्मानमुभयायिनम् । 
आत्मानमलु ये चेह ये रायः पावो गृहाः ॥ ३९॥ 
विसृज्य सवांनन्यांङ्च मामेवं विश्वतोमुखम् । 
भजन्त्यनन्यया भक्तया तान् मृत्योरतिपारये ॥ ४०॥ 





पदढार्थ 

ये  जसले उभयायिनम्  दुबै लोकमा सम्बन्ध राख्ने 

इमं  यो संगसंगे जाने ये  जुन 

लोकं  मर्त्यलोक आत्मानम्  लिङ्गशरीर तथा रायः  धनसम्पत्ति 
तथा एव  त्यसै गरी इह  यस लोकमा परावः  पशुहरू 
अमुम्  परलोक र आत्मानम् अनु  शरीरसंग गृहाः  घरहरू 


रालानन्द्री लीक 


९७२ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत 

च  पनि छन् एवं  यसप्रकारले 

तान्  ती विश्वतोमुखम्  विश्वव्यापी 
अन्यान्  अन्य माम्  मलाई 

सवान्  सबै पदार्थलाई अनन्यया  अनन्य 

विसृज्य  त्यागेर भक्तया  भक्तिद्रारा 





अध्याय २५ 


भजन्ति  भजन गर्दछछन् 
तान्  वी भक्तहरूलाई म 
मृत्योः  जन्ममरणरूपी 
संसारबाट 

अतिपारये  पार गरा 


ताक्यार्थ जसले यो मर्त्यलोक, परलोक र यी दुबे लोकमा संगसंगे जाने लिङ्गशरीर तथा 
शरीरसंग सम्बन्ध राखने यस लोकका धनसम्पत्ति, पशु, घर आदि र अन्य सब पदार्थलाई त्यागेर 
विश्वव्यापी मलाई अनन्य भक्तिद्रारा भजन गर्दछन् ती भक्तहरूलाई म जन्ममरणरूपी संसारबाट 


पार गरारद्ु । 
नान्यत्र मद्धगवतः प्रधानपुरुषेशवरात्। 
आत्मनः सवभूतानां भयं तीव्रं निवतेते ॥ ४१॥ 
पदार्थ 


सवभूतानां  सम्पूर्ण प्राणीहरूमा पुरुषको पनि ईश्वर भएका 
आत्मनः  आत्मारूपले मद्धगवतः  म परमात्मादेखि 
विराजमान अन्यत्र  अन्यत्र आशित रहने 
प्रथानपुरुषेश्वरात्  प्रकृति र॒ जीवात्मालाई 





तीव्रं  अत्यन्त ठुलो 
भयं  भयबाट कटहिल्यै 


  


न निवतते  द्ुट्कारा मिल्दैन 


ताक्यार्थ सम्पूर्णं प्राणीहरूमा आत्मारूपले विराजमान प्रकृति र पुरुषको पनि ईश्वर म 
परमात्मादेखि अन्यत्र आधित रहेर जीवात्मालाई अत्यन्त ठुलो भयबाट कहिल्यै छुटकारा मिल्दैन । 


मद्धयाद् वाति वातोऽयं सूयंस्तपति मद्धयात्। 
वष॑तीन्द्रो दहत्यग्निमृत्युरचरति मद्भयात् ॥ ४२॥ 


पढार्थ 
मद्धयात्  म परमात्माको उरले सूयः  सूर्यले 


अयं  यो तपति  प्रकाश दिन्छ 
वातः  वायु मद्धयात्  म परमात्माको डरले 
बाति  बहन्छ इन्द्रः  इन्दर 


मद्धयात्  म परमात्माको उरले वषति  वर्षा गरारंछन् 


अग्निः  आगोले 
दहति  उटढार्ठंछ र 
मूत्युः  मृत्यु 


चरति  आपनो काममा प्रवृत्त 





हुन्छ 


ताक्यार्थ म परमात्माको नै डउरले वायु बहन्छ, सूर्यले प्रकाश दिन्छ, इनद्रले वर्षा गरारंछन्, 


आगोले उढारंछ र मृत्यु आफ्नो काममा प्रवृत्त हुन्छ । 


रालानन्द्री लीक 


९७३ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २५ 


न्द ्  स न 
ज्ञानवेराग्ययुक्तेन भक्तियोगेन योगिनः। 
क्षेमाय पादमूलं मे प्रविशान्त्यकुतोभयम् ॥ ४३॥ 


पदार्थ 

योगिनः  योगीहरू क्षेमाय  मोक्ष प्राप्त गर्नका पादमूलं  चरणकमलको 
ज्ञानवेराग्ययुक्तेन  ज्ञान र लागि प्रविशन्ति  आश्रय लिन्छन् 
वैराग्यले सहित भएको मे  मेरो 

भक्तियोगेन  भक्तियोगद्रारा अकुतोभयम्  भयरहित 





ताक्यार्थ योगीहरू ज्ञान र वैराग्यले सहित भएको भक्तियोगद्रारा मोक्ष प्राप्त गर्नका लागि मेरो 
भयरहित चरणकमलको आश्रय लिन्छन् । 


एतावानेव खोकेऽस्मिन् पुंसां निःश्रेयसोदयः। 
तीव्रेण    भ ,  स्थिरम् 
तीव्रेण भक्तियोगेन मनो मय्यपि॑तं स्थिरम् ॥ ५४ ॥ 


पढार्थ 

तीव्रेण  अत्यन्त ठुलो मनः  चित्त लोके  मर्त्यलोकमा 

भक्तियोगेन  भक्तियोगद्वारा स्थिरम्  स्थिर हुन्छ पुंसां  मानिसहरूका लागि 
मयि  म परमात्मामा एतावान् एव  यही नै निशश्रेयसोदयः  परमकल्याणको 
अपिंतं  अर्पण गरिएको अस्मिन्  यस उदय हो 





ताक्यार्थ तीव्र भक्तियोगद्रारा म परमात्मामा अर्पण गरिएको चित्त स्थिर हुन्छ । यही नै यस 
मर्त्यलोकमा मानिसहरूका लागि परमकल्याणको उदय हो । 

वितरण निःशेषेण श्रेयः अर्थात् पूरापूरा कल्याणलाई निःश्रेयस भनिन्छ। शास्त्रकारहरूले 
मोक्षलाई निःश्रेयस भनेका छन् किनभने त्यसमा नै दुःखको पूर्णतया निवृत्ति र अनन्त आनन्दको 
प्राप्ति ह॒न्छ । यही परम कल्याण हो । तीव्र भक्तियोगद्रारा जब मन परमात्मामा स्थिर हुन्छ तब 
उसको हदयभित्र परमात्मतत्त्वको प्राकट्य हृन्छ । आफ्नो र परमात्माको यो एकत्वज्ञानद्वारा ऊ 
परम कल्याणरूप मोक्षलाई प्राप्त गर्द । 


इति श्रीमद्धागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां तृतीयस्कन्धे 
कापिठेयोपाख्याने पञ्चविंशोऽध्यायः ॥ २५॥ 


रालानन्द्री लीक 


९७ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २६ 


अथ षड्विंशो  घ्याय 
अथ ऽच्यायः 
महत् आदि भिनभिन तत्तवहरूको उत्पत्तिको वर्णन 
श्रीभगवानुवाच भगवान् कपिलले भन्नुभयो 
अथ ते सम्प्रवक्ष्यामि तत्त्वानां लक्षणं पृथक् । 


नर ९ 


यद् विदित्वा विमुच्येत पुरुषः प्राकृतेरुणिः ॥ १॥ 


पढार्थ 

अथ  अबम लक्षणं  लक्षण प्राकृतैः  प्रकृतिका 
ते  तपाईलाई सम्प्रवक्ष्यामि  बता गुणेः  गुणहरूबाट 
तत्त्वानां  प्रकृति आदि यत्  जसलाई विमुच्येत  मुक्त हृन्छ 
तत्त्वहरूको विदित्वा  जानेर 

पृथक्  दुरा पुरुषः  जीवात्मा 





ताक्यार्थ हे आमा! अब म तपार्ईलाई प्रकृति आदि तत्वहरूको दुद्रा लक्षण बताह 
जसलाई जानेर जीवात्मा प्रकृतिका गुणहरूबाट मुक्त हन्छ । 


ज्ञानं निःश्रेयसार्थाय पुरुषस्यात्मदशंनम् । 
यदाहुवंणैये तत् ते हृदयग्रन्थिभेदनम् ॥ २॥ 


पदढार्थ 

यत्  जुन ज्ञानं  ज्ञानलाई आहुः  विद्वानूहरू भन्दछन् 
हृदयग्रन्थिभेदनम्  हृदयमग्रन्थि पुरुषस्य  मानिसको तत्  त्यही ज्ञान म 

लाई भेदन गर्ने निःश्रेयसाथांय  मोक्ष प्राप्त ते  तपार्ईलाई 
आत्मदशंनम्  आत्मदर्शनरूप गराउने साधन हो भनेर वणेये  बता 





वाक्यार्थ आत्मदर्शनरूप जुन ज्ञानलाई विद्रानूहरू हृदयग्रन्थिलाई भेदन गर्न सक्ने र मानिसलाई 
मोक्ष प्राप्त गराउने ज्ञान भन्दछन् म त्यही ज्ञान तपारईलाई बताह । 


अनादिरात्मा पुरुषो निगणः प्रकृतेः परः। 
प्रत्यग्धामा स्वयंज्योतिविंरवं येन समन्वितम् ॥ ३॥ 


पदार्थ 
येन  जसद्रारा समन्वितम्  व्याप्त भएर अनादिः  अनादि 
विकूवं  यो सम्पूर्ण संसार प्रकाशित भएको छ त्यो आत्मा  आत्मा 


रालानन्द्री लीक 


९७५५ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २६ 
पुरुषः  पुरुष हो त्यो पुरुष परः  पर छर स्वयंज्योतिः  स्वयंप्रकाश छ 
निगणः  निर्गुण छ र प्रत्यग्धामा  अन्तःकरणमा 


प्रकृतेः  प्रकृतिभन्दा पनि अनुभव हुने किसिमको 
ताक्यार्थ यो संसार जसबाट व्याप्त भएर प्रकाशित भएको छ त्यो अनादि आत्मा ने पुरुष हो । 
त्यो पुरुष निर्गुण, प्रकृतिभन्दा पर, अन्तःकरणमा अनुभव हुने र स्वयंप्रकाश छ। 
विवरण उत्पत्ति हने वस्तुलाई सादि भनिन्छ। जसको अन्त्य हुन्छ त्यसलाई सान्त भनिन्छ। 
आत्माको उत्पत्ति नहुने हनाले आत्मालाई अनादि भनिन्छ। 

आत्मा प्रकृतिभन्दा पर छ । आत्माजस्ते प्रकृति पनि अनादि हो । प्रकृति अनादि भए पनि 
ज्ञानद्वारा प्रकृतिको नाश हने हनाले प्रकृति सान्त हो । यसैले प्रकृति अनादि भए पनि नित्य होइन । 
आत्माको नाश कटहिल्यै पनि नहने हनाले आत्मा प्रकृतिभन्दा पर छ। 

यस श्लोकमा आत्मालाई स्वयंज्योति भनिएको छ । स्वय॑ज्योतिको अर्थ हृन्छ स्वप्रकाश । 
आत्मा स्वप्रकाश हो। आत्मालाई छाडेर अन्य वस्तुलाई प्रकाशित गर्नका लागि आत्मप्रकाशको 
आवश्यकता पर्दछ। कठोपनिषद् २।२१५मा भनिएको छ तमेव भान्तमनुभाति सर्व, तस्य 
भासा सर्वमिदं विभाति अर्थात्, आत्मा स्वयंप्रकाशरूप छ, त्यसैको प्रकाशबाट नै अन्य सम्पूर्ण 
पदार्थहरू प्रकाशित हुन्छन् । बृहदारण्यकोपनिषद् ४।३।१६को ज्योतिब्राह्मणमा राजा जनकले 
दिनमा कसको प्रकाशले पदार्थहरू प्रकाशित हृन्छन् भनी प्रश्न गर्दा याज्ञवल्क्य भन्नुहुन्छ 
सूर्यको प्रकाशद्रारा पदार्थहरू प्रकाशित हुन्छन्। फेरि राजा जनकले रातमा सूर्यको अभावमा 
कसको प्रकाशद्रारा पदार्थहरू प्रकाशित हन्छन् भनी प्रश्न गर्दा चन्द्रमाको प्रकाशद्वारा प्रकाशित 
हन्छन् भनी याज्ञवल्क्यले उत्तर दिनुभएको छ । सूर्य र चन्द्रमा दुबेको प्रकाशका अभावमा कसको 
प्रकाशले पदार्थहरू प्रकाशित हुन्छन् भनी जनकले प्रश्न गर्दा याज्ञवल्क्यले अग्निको प्रकाशले 
प्रकाशित ह॒न्छन् भन्नुभएको छ । सूर्य, चन्द्र र अग्निको अभावमा वाणीको प्रकाशद्रारा पदार्थहरू 
प्रकाशित हुने र सूर्य, चन्द्र, अग्नि वा वाणीको पनि अभावमा पदार्थहरू आत्मप्रकाशद्रारा 
प्रकाशित हुन्छन् भनी उत्तर दिनुभएको छ । यस प्रसङ्गबाट पनि आत्माको स्वयंप्रकाशकत्व सिद्ध 
हन्छ । जसरी चिनीले अरू पदार्थहरूलाई गुलियो बनाउन सहयोग गर्वछ तर चिनी आफैमा गुलियो 
हने भएकाले यसलाई गुलियो बनाउनका लागि अरू कुनै वस्तुको आवश्यकता परेन त्यसै गरी 
आत्माको प्रकाशद्रारा संसारका अन्य वस्तुहरू प्रकाशित हुन्छन् तर आत्मा स्वयंप्रकाशित भएकाले 
यसलाई प्रकाशित गराउनका लागि अरू प्रकाशको आवश्यकता पर्दैन। 

प्रति उपसर्गपूर्वक अञ्च् धातुबाट क्विप् प्रत्यय भई प्रत्यक् शब्द बन्दछछ। प्रति अन्तः 
अञ्चतीति प्रत्यक् अर्थात् हरेक प्राणीमा भित्र बसेर गति दिने वस्तु वा आत्मा नै प्रत्यक् हो। यस्ते 
प्रत्यक्को अर्को परिभाषा हो प्रति प्रातिलोम्येन असज्जडदुःखरूपाहङारविलक्षणतया 
सच््चिदानन्दरूपेण भासते इति प्रत्यक् । यस परिभाषाबाट अहङ्कार र आत्मामा भिन्नता छ भन्ने 
कुरा स्पष्ट हुन्छ । असत्को उल्टो सत्, जडको उल्टो चित् र दुःखको उल्टो आनन्द हो । अहङ्कार 
असत् हो भने आत्मा सत् हो। अहङ्कार जड हो भने आत्मा चित् हो, अहङ्कार दुःखरूप हो भने 


रालानन्द्री लीक 


९.७६ 
तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २६ 


आत्मा आनन्दरूप हो। यसर्थ असत्, जड र दुःखरूप अहङ़ारदेखि आत्मा अत्यन्त भिननन हुने 
भएकाले आत्मालाई प्रत्यक् भनिएको हो। यस्ते धाम शब्दको अर्थ हृन्छ आश्रय अर्थात् 
वासस्थान । प्रत्यक् शब्दले असत्, जड, दुःखदेखि भिन्न सत् चित्, आनन्दलाई पनि जनाउने 
भएकाले प्रत्यग्धामा भन्नाले सत्, चित् र आनन्दको वासस्थानका रूपमा रहेको आत्मा भन्ने 
बुखिन्छ । 

वेदान्त शास्त्रअनुसार ब्रह्मतत्त्व, अविद्या, यी दुरईको संयोग, त्यसबाट उत्पन्न हुने जीव र 
ईश्वर अनि जीवेश्वरको परस्पर भेद गरी यी ६ चीजहरू अनादि हून्। विशुद्ध चित् अर्थात् 
ब्रह्मतत्त्व नै आपफूभन्दा अभिन्न अविद्याको कारणले यी सबे रूपमा प्रकट हुने भएकाले वस्तुतः 
अनादि तत्तव ब्रह्मतत्त्व नै हो । छान्दोग्योपनिषद् ६। २। १मा भनिएको छ सदेव सोम्येदमग्र 
आसीत्। अर्थात् सृष्टि हुनुभन्दा पहिले एकमात्र ब्रह्मतत्त्व नै थियो । आत्मा अर्थात् ब्रह्मतत्त्व निर्गुण, 
प्रकृतिभन्दा पर अनि सर्वव्यापक छ। त्यो प्रत्यग्धामा अर्थात् शुद्ध अन्तःकरणमा प्रकट हुन्छ, अनि 
स्वयं ज्योतिः अर्थात् स्वयंप्रकाश छ । केनोपनिषद् १। ४८मा पनि सम्पूर्ण इन्द्रियले जसलाई 
भेटदेनन्, तर जसको कारणले सम्पूर्ण इन्द्रियहरू प्रकाशित भई कर्म गर्दछन् त्यस्तो आत्मालाई 
स्वयंप्रकाश भनिएको छ। 


स एष प्रकृतिं सृक्ष्मां दैवीं गुणमयी विभुः । 
यदुच्छ्येवोपगतामभ्यपद्यत लीलया ॥ ४॥ 


पदार्थ 

सः त्यो ः युक्त भएकी प्रकृतिं  प्रकृतिलाई 

विभुः  सर्वव्यापक रूप लीलया  लीलाद्रारा यदुच्छया  स्वेच्छाले 

एषः  यी परमात्माले उपगताम्  प्राप्त भएकी अभ्यपद्यत  स्वीकार गर्नुभयो 
एव  नै देवीं  आफ्नै शक्तिरूपा 

गुणमयीं  सत्त्व, रज, र तम॒ सुक्ष्मां  सूक्ष्म 





ताक्यार्थ त्यो सर्वव्यापक रूप परमात्माले नै सत्व, रज, र तम गुणले सहित भएकी लीलाद्रारा 
प्राप्त भएकी आफ्नै शक्तिरूपा सूक्ष्म प्रकृतिलाई स्वेच्छाले स्वीकार गर्नुभयो । 


,   


गुणेविचित्राः सृजतीं सरूपाः प्रकृतिं प्रजाः । 
विलोक्य मुमुहे सद्यः स इह ज्ञानगूहया ॥ ५॥ 


पदढार्थ 

गुणेः  गुणहरूद्रारा प्रजाः  प्राणीहरूको सः  त्यस जीवात्माले 
सरूपाः  आपूजस्तै सृजतीं  सृष्टि गरिरहेकी इह  यस संसारमा 
विचित्राः  भिन्नभिन्न प्रकृतिं  प्रकृतिलाई ज्ञानगूहया  स्वरूपलाई 
प्रकारका विलोक्य  देखेर ढाकिदिने प्रकृतिको वशमा 





रालानन्द्री लीक 


९७७ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २६ 
परेकाले मुमुहे  आपन ब्रह्मस्वरूपलाई 
सदयः  तत्कालै विर्सियो 


ताक्यार्थ गुणहरूद्रारा आपूजस्ते भिन्नभिननन प्रकारका प्राणीहरू सृष्टि गरिरहेकी प्रकृतिलाई 
देखेर त्यस जीवात्माले यस संसारमा स्वरूपलाई ढाकिदिने प्रकृतिको वशमा परेकाले तत्कालै 
आफ्नो ब्रह्मस्वरूपलाई विर्सियो । 


एवं पराभिध्यानेन कतुत्वं प्रकृतेः पुमान् । 
कर्म॑सु क्रियमाणेषु रुणेरात्मनि मन्यते ॥ ६॥ 


पदार्थ 
एवं  यसप्रकार ठान्नाले क्रियमाणेषु  गरदा 
पुमान्  पुरुषले प्रकृतेः  प्रकृतिका आत्मनि  आत्मामा 


पराभिध्यानेन  आफूभन्दा भिन्नगुणिः  गुणहरूद्रारा कुत्वं  कर्तृत्व रहेको 
प्रकृतिलाई नै आप्नो स्वरूप कमसु  कर्महरू मन्यते  मान्दछ 
वाक्यार्थ यसप्रकार आफूभन्दा भिन्न प्रकृतिलाई नै आफ्नो स्वरूप ठान्नाले पुरुषले प्रकृतिका 
गुणहरुद्वारा गरिएका कर्मको कर्ता आपू नै भएको मान्न लाग्दछ । 

तदस्य संसृतिबन्धः पारतन्त्यं च तत्कृतम् । 


भवत्यकतुरीशस्य ८ अ,   
भवत्यकतुरीरशस्य साक्षिणा बनवृतात्मनः ॥ ७ ॥ 





पदार्थ 

तत्  त्यही कर्तृत्वको अकतुंः  अकर्ता पारतन्त्र्यं  पराधीनता एवं 
अभिमानले गर्दा ईशस्य  ईश्वरको पनि संसृतिः  जन्ममरण आदिद्रारा 
अस्य  यिन बन्धः  बन्धन हुन्छ र ग्रस्त 

निवृंतात्मनः  आनन्दरूप तत्कृतम्  त्यस बन्धनबाट च  पनि 

साक्षिणः  साक्षी एवं उत्पन्न हुने भवति  हन्छ 





ताक्यार्थ त्यही कर्तृत्वको अभिमानले गर्दा आनन्दस्वरूप, साक्षीस्वरूप, अकर्ता त्यही ईश्वर 
बन्धनमा पर्छ र त्यस बन्धनबाट उत्पनन हुने परतन्त्रता एवं जन्ममरण आदिद्रारा ग्रस्त हुन्छ । 


कायंकारणकतुत्वे कारणं प्रकृतिं विदुः। 
भोक्तृत्वे सुखदुःखानां पुरुषं प्रकृतेः परम् ॥ ८ ॥ 


पढार्थ 

का्य॑कारणकतुंत्वे  कार्यरूप देवतामा पुरूष आफ्नोपनको कारणं  कारण 
शरीर, कारणरूप इन्द्रिय तथा जुन आरोप गर्दछछ विद्रानूहरू प्रकृतिं  प्रकृतिलाई 
कर्तारूप इन्दरियका अधिष्ठाता त्यसको विदुः  मान्दछन् 


रालानन्द्री लीक 


९७८ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २६ 
सुखदुःखानां  सुख र दुःखको प्रकृतेः  प्रकृतिदेखि पुरुषं  पुरुषलाई कारण 
भोक्तृत्वे  भोगमा भने परम्  पर रहेको मान्दछन् 


ताक्यार्थ कार्यरूप शरीर, कारणरूप इन्द्रिय तथा कर्तारूप इन्दरियका अधिष्ठाता देवतामा पुरुष 
आपफनोपनको जुन आरोप गर्दछछ विद्रानूहरू त्यसको कारण प्रकृतिलाई मान्दछछन् । सुख र दुःखको 
भोगमा भने प्रकृतिदेखि पर रहेको पुरुषलाई उनीहरू कारण मान्दछन् । 
विवरण प्रकृतिका आवरण र विक्षेप दुर्ई किसिमका शक्ति छन्। ती दुई शक्तिरूपमा देखा पर्न 
प्रकृतिलाई अविद्या वा माया भनिन्छ। जीवहरूलाई आपनो सच्चा स्वरूपको ज्ञान गर्न नदि 
आफ्नो स्वरूपलाई छोपिदिने शक्िलाई आवरण शक्ति भनिन्छ भने आश्रयलाई मोहित नगराई 
व्यष्टि समष्टि सूक्ष्म शरीरदेखि लिएर ब्रह्माण्डपर्यन्तको जगतप्रपञ्च प्रकट गराउने शक्तिलाई 
विक्षेप शक्ति भनिन्छ। यी दुबे शक्तियुक्त प्रकूतिलाई शुद्ध सत्त्व प्रधान हदा माया र मलिन सत्त्व 
प्रधान हदा अविद्या भनिन्छ। मायासंग मिलेको चेतनलाई ईश्वर भनिन्छ भने अविद्यामा मिलेको 
चेतनलाई जीव भनिन्छ। जीवहरू आफ्नो प्रकृति अविद्याद्रारा मोहित ह॒न्छन् भने ईश्वर आफ्नो 
प्रकृति मायाद्रारा सृष्टि आदि गर्दछ। अज्ञानके कारणले जीव जन्ममत्युको चक्रमा पर्छ भने 
सर्वज्ञत्वादि सम्पन्न मायाशक्तिको कारणले ईश्वर दुबैथरी प्रकृतिलाई वशमा गर्द । 

जीव आफ्नो अज्ञानको कारणले नै विवश भई सुखदुःख आदि भोगमा परेको हो। 
त्यसमा पनि कर्तृत्वमा र भोक्त॒त्वमा क्रमशः प्रकृति र पुरुषको प्राधान्य ह॒न्छ भनी श्लोकले 
नताएको छ। यद्यपि म कर्म गर्छुरम फल भोगण्छु भन्ने कर्तृत्व र भोक्तृत्व अंश दुबे म अर्थात् 
एड चेतनाले गरेको अनुभव हुन्छ तर पनि म॒ काम गरु भन्दा प्रकृतिको अंश अनि म भोग गरु 
भन्दा पुरुषको अंश प्रधान रहन्छ। जसरी घटाकाशमा टो आकाशको उपाधि हो त्यसै गरी 
अविद्या जीवको उपाधि हो। त्यसैले जीव उपाधियुक्त अर्थात् अविद्याद्रारा उपहित छ। कर्म जड 
हो त्यस्ते उपाधि अविद्या पनि जड भएकाले त्यसको कर्तरृत्वसँंग सम्बन्ध रहेको हो, तर भोग भने 
कुनै चेतनले मात्र गर्न सक्छ। रूखमा फलेको फल, नदीको पानी आदि सबै पदार्थं कुनै भोक्ता 
चेतनको अपेक्षामा छन्। जडमा पनि स्वभाववशात् कर्म त हुन सक्छन् जस्तै नदी बग्नु आदि । 
तर भोग अनिवार्यतः चेतनको अपेक्षा गर्दछछ, अतः भोक्त॒त्वमा पुरुष प्रधान हुन्छ । यस प्रसङ्गमा 
कपिलले जीव र ईश्वर दुबे अविद्या र मायामा परेका ब्रह्मका प्रतिबिम्ब हुन् भनी बताउनुभएको 
छ । 


देवहूतिरुवाच देवहूतिले भन्नुभयो 
प्रकृतेः पुरुषस्यापि लक्षणं पुरुषोत्तम । 


ब्रूहि कारणयोरस्य सदसच्च यदात्मकम् ॥ ९॥ 
पदार्थ 
पुरुषोत्तम  हे पुरुषोत्तम सदसत्  स्थूल सूष््म कार्य यदात्मकम्  जसको स्वरूप 


रालानन्द्री लीक 


९७९ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २६ 
भएको छ त्यस्ता प्रकृतेः  प्रकृति र लक्षणं  लक्षण 
अस्य  यो जगत्को पुरुषस्य  पुरुषको न्ूहि  बताउनुहोस् 


कारणयोः  कारण भएका च अपि  पनि 
वाक्यार्थ हे पुरुषोत्तम ! स्थूलसूृष्ष्मरूप कार्य जसको स्वरूप हो त्यस्तो यो जगत्को कारण 
भएका प्रकृति र पुरुषको लक्षण बताउनुहोस् । 


श्रीभगवानुवाच श्रीभगवान्ले भन्नुभयो 
यत् तत् त्रिगुणमन्यक्तं नित्यं सदसदात्मकम् । 
प्रानं प्रकृतिं प्राहुरविरोषं विरोषवत् ॥ ९० ॥ 


पदार्थ 

यत्  जो छरनजो तत्  त्यस ततत्वलाई ने 
त्रिगुणम्  त्रिगुणात्मक अविषं  निर्विशेष भएर पनि प्रकृतिं  प्रकृति 
अव्यक्तं  सूक्ष्म एवं विशेषवत्  सम्पूर्ण विशेष प्राहुः  भन्दछन् 


नित्यं  उत्पत्तिविनाशरहित र॒धर्मको आश्रय र 
सदसदात्मकम्  कार्यकारणरूप परधानं  प्रधान तत्त्व छ 
ताक्यार्थ जो त्रिगुणात्मक, सूक्ष्म, उत्पत्तिविनाशरहित र कार्यकारणरूप छ र जो निर्विशेष भएर 
पनि सम्पूर्ण विशेष धर्मको आश्य र प्रधान छ त्यस तत्त्वलाई नै प्रकृति भन्दछछन् । 





पञ्चभिः पञ्चमिनह्य चतुभिंदंशमिस्तथा । 
एतच्चतुरविंशतिकं गणं प्राधानिकं विदुः ॥ १॥ 


पदार्थ 
पञ्चभिः  पांचओटा महाभूत गरी दश इन्द्रियसमेतका प्राधानिकं  प्रकृतिको कार्यरूप 
पञ्चभिः  पांच तन्मात्रा एतत्  यी ब्रह्म  ब्रह्म 


चतुभिंः  चार अन्तःकरण चतुर्विंशतिकं  चौबीस ओटा विदुः  भन्दछन् 
तथा  त्यसै गरी तत्त्तको 

दशभिः  ज्ञानेन्दिय र कर्मन्धियगणं  समूहलाई 
ताक्यार्थ पँचञटा महाभूत, पाँच तन्मात्रा, चार अन्तःकरण, पाँच ज्ञानेन्द्रिय र पाँच कर्मन्िय 
गरी चौबीसओटा ततत्वको समूहलाई प्रकृतिको कार्यरूप ब्रह्म भन्दछछछन् । 





महाभूतानि पञ्चैव भूरापोऽग्नि्मरुन्नभः। 
तन्मात्राणि च तावन्ति गन्धादीनि मतानि मे ॥ १२॥ 


रालानन्द्री लीक 


९८० 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २६ 
पदार्थ 

महाभूतानि  महाभूत भनेका नभः  आकाश गरी तन्मात्राणि  तन्मात्रा 

भूः  पृथिवी पञ्च  पाँच ओटा च  पनि 

आपः  जल एव  नै छन् तावन्ति  पांच ओटा छन् भनेर 
अग्निः  तेज गन्धादीनि  गन्ध, रस, रूप, मे  मद्रारा 

मरुत्  वायु स्पर्श र शब्द गरी मतानि  मानिएका छन् 





ताक्यार्थ पृथिवी, जल, तेज, वायु र आकाश गरी यी पाँचओटा महाभूत हन् भने गन्ध, रस, 
रूप, स्पर्श र शब्द गरी पांँंचओटा चाहं तन्मात्रा हुन् । 


इन्द्रियाणि दशा श्रोत्रं त्वगदुग्रसननासिकाः। 
वाक्करो चरणो मेदूं पायुदंशम उच्यते ॥ १६॥ 


पदार्थ 

इन्द्रियाणि  इन्दियहरू जिन्रो, आंखा, नाक दशमः  दशौँ 
दश  दशओटा छन् वाक्करो  वाणी, हात पायुः  मलद्रार 
श्रोत्रं  कान चरणो  गोडा उच्यते  भनिन्छ 
त्वग्दग्ररसननासिकाः  छाला, मेदं  मूव्रहरार 





ताक्यार्थ इन्दरियहरू दशओटा छन्। तिनीहरू कान, छाला, जिब्रो, आंँखा, नाक, वाणी, हात, 
गोडा, मूब्रद्रार र मलद्वार गरी दशोटा छन् । 


मनो बुद्धिरहङ्कारदचत्तमित्यन्तरात्मकम्। 
चतुधां लक्ष्यते भेदो वृत्त्या लक्षणरूपया ॥ १४ ॥ 


पदार्थ 

अन्तरात्मकम्  अन्तःकरण मनः  मन चतुधां  चार 
एडटे भए पनि बुद्धिः  बुद्धि भेद्ः  प्रकारको 
लक्षणरूपया  विविध लक्षण अहङ्कारः  अहङ्कार र लक्ष्यते  मानिन्छ 
भएका चित्तम्  चित्त 

वृत्तया  वृत्तिले गर्दा इति  यस प्रकारले 





ताक्यार्थ अन्तःकरण एडटे भए पनि विविध लक्षण भएको वृत्तिले गर्दा मन, बुद्धि, अहङ़ार र 
चित्त गरी चार प्रकारको मानिन्छ। 

वितरण करण भनेको साधन हो । जीवात्माले विषयको ज्ञान गर्ने बाहिरी साधन इन्दियहरू हुन् 
भने ज्ञानका भित्री साधनलाई अन्तःकरण भनिन्छ । अन्तःकरण एडटै भए पनि विभिन वृकत्तिहरूका 
कारणले यसलाई बहुरूप मानिन्छ । सङ़ल्पविकल्प अर्थात् गरू कि नगरूं भन्ने वृत्ति मनको हो । 


रालानन्द्री लीक 


९८९१ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २६ 


त्यसमा निश्चय प्रदान गर्ने काम बुदधिवृत्तिको हो। जन्मजन्मान्तरीय अनुभवको संस्कार 
चित्तवृकत्तिमा रहन्छ भने अहं भन्ने काम अहङ्ारवृत्तिको हो । वास्तवमा एडउटे अन्तःकरण सङडल्प 
विकल्प गर्दा मन, निश्चय गर्दा बुद्धि, चिन्तन र संस्कार स्थापना गर्दा चित्त, अनि अभिमान गर्दा 
अहङ्ारको रूपमा परिलक्षित हुन्छ । चारथरी वृत्तिद्रारा अन्तःकरणका चार रूप हुने भए तापनि 
सूक्ष्म शरीरका सत्र कलाहरूको गणना गर्ने क्रममा मन र बुदधिलाई मात्र गनी क्रमशः चित्त र 
अहङ़ारलाई यी दुबैमा समावेश गरिएको पनि पाडन्छ । 


एतावानेव सङ्ख्यातो ब्रह्मणः सगुणस्य ह । 
सन्निवेशो मया प्रोक्तो यः काठः पञ्चविंराकः ॥ १५॥ 


पदार्थ 

मया  मद्रारा एतावान् एव  यत्ति मात्रै पञ्चविंशकः  पच्चीसौँ तत्तव 
सगुणस्य  सगुण सङ्ख्यातः  गणना गरियो हो 

ह्मणः  ब्रह्मको यः जो प्रोक्तः  भनिएको छ 
सन्निवेशः  अवस्थाविशेषको काठः  कालहो त्यो 

भेद ह  चाहं 





ताक्यार्थ सगुण ब्रह्मको अवस्थाविशेषको भेद यति नै हो, यही ने मैले गणना गरँ। यीदेखि 
भिनन काल चाहं पच्चीसौँ तत्त हो । 


५ न  
प्रभावं पोरुषं प्राहुः कालमेके यतो भयम् । 
अहङ्कारविमूढस्य कतुः प्रकृतिमीयुषः ॥ १६ ॥ 


पदार्थ 

एके  केही मुनिहरू प्राहुः  भन्दछन् अहङ्कारविमूढस्य  अहद़ारग्रस्त 
कालम्  काललाई यतः  जसबाट कतुः  आपफूलाई कर्ता मान्ने 
पोरुषं  पुरुषको प्रकृतिम्  अविद्यालाई जीवात्माले 

प्रभावं  शक्ति हो भनेर ईयुषः  स्वीकार गरेको भयम्  भय प्राप्त गर्द 





वाक्यार्थ केही मुनिहरू काललाई पुरुषको शक्ति हो भनेर भन्दछछन् जसबाट अविद्यालाई 
स्वीकार गरेको अहङड़ारग्रस्त आपूलाई कर्ता मानने जीवात्माले भय प्राप्त गर्द । 


  ९ भ  
प्रकृतयुणसाम्यस्य नावदशषस्य मानाव । 


चेष्टा यतः स भगवान् काठ इत्युपलक्षितः ॥ १७ ॥ 
पदढार्थ 
मानवि  हे मनुपुत्री देवहूति यत   जसको प्रेरणाबाट गुणसाम्यस्य  तीन गुणको 
यनन्दरी ठीक 


९८२ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २६ 
साम्यावस्थारूप चेष्टा  गति देखिन्छ कालः  काल हूनुहुन्छ 

 ९ न  

निविशेषस्य  आकाररहित  सः  तिने इति  भनेर 

प्रकृतेः  प्रकृतिको भगवान्  भगवान् उपलक्षितः  भनिन्छ 


ताक्यार्थ हे मनुपुत्री देवहूति ! जसको प्रेरणाबाट तीन गुणको साम्यावस्थारूप आकाररहित 
प्रकृतिमा गति उत्पन ह॒न्छ, तिनै भगवान्लाई ने काल भनिन्छ । 


अन्तः पुरुषरूपेण कालरूपेण यो बहिः। 


समन्वेत्येष सत्त्वानां भगवानात्ममायया ॥ १८ ॥ 
पदार्थ 


यःजो 

एषः  यी कालरूप 
भगवान्  भगवान् 
आत्ममायया  आफ्नो 


मायाद्रारा 
सत्त्वानां  प्राणीहरूको 
अन्तः  अन्तःकरणभित्र 
पुरुषरूपेण  पुरुषरूपले र 





बहिः  बाहिर 
कालरूपेण  कालरूपले 
समन्वेति  प्राप्त हुनुहुन्छ 


ताक्यार्थ यिनै कालरूप भगवान् आफ्नो मायाले प्राणीहरूको अन्तःकरणभित्र पुरुषरूपले र 
बाहिर कालरूपले प्राप्त हूनुहुन्छ । 


दैवात् ष्षुभितधर्मिण्यां स्वस्यां योनो परः पुमान् । 
आधत्त वीर्यं सासूत महत्तत्त्वं हिरण्मयम् ॥ १९॥ 


पदार्थ 

परः  परम स्वस्यां  आफ्नो त्यसपछि 

पुमान्  पुरूषले योनो  उत्पत्तिको कारण सा  तिनै प्रकृतिले 
दैवात्  अदृष्टको सहयोगले भएको प्रकृतिमा हिरण्मयम्  प्रकाशयुक्त 


ुभितघमिण्यां  सत्व, रज, तम वीयं  वीर्यरूप चैतन्य 
नाम गरेका विविध गुणले युक्त आधत्त  स्थापित गर्जुभयो 


महत्तत्त्वं  महत्तत्वलाई 





असूत  जन्माइन् 


वाक्यार्थ परम पुरुष परमात्माले अदृष्टको सहयोगले सत्त्व, रज, तम नाम गरेका विविध गुणले 
युक्त आफ्नो उत्पत्तिको कारण भएको प्रकृतिमा वीर्यरूप चैतन्य स्थापित गर्नुभयो । त्यसपच्छि तिन 
प्रकृतिले प्रकाशयुक्त महत्ततत्वलाई जन्माइन् । 


विङ्वमात्मगतं व्यञ्जन् कूटस्थो जगदङ्कुरः । 


स्वतेजसापिबत् तीबमात्मप्रस्वापनं तमः ॥ २०॥ 
पदढार्थ 
कूटस्थः  विकाररहित भएको जगदङ्कुरः  जगत्को अड कुररूप महत्तत्वले 


रालानन्द्री लीक 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


आत्मगतं  आमा सूक्ष्मरूपले लागि 


९८३ 
अध्याय २६ 


तमः  अन्धकारलाई 
स्वतेजसा  आफ्नो तेजले 


रहेको आत्मप्रस्वापनं  आपूलाई 
विश्वम्  प्रपञ्चलाई ढाक्ने 

व्यञ्जन्  प्रकट गराडनका तीव्रम्  प्रलयकालीन 
ताक्यार्थ विकाररहित, जगतूको कारणरूप महत्तत्वले आपफूमा सृक्ष्मरूपले रहेको प्रपञ्चलाई 
प्रकट गराउनका लागि आपरलाई ढाक्ने प्रलयकालीन अन्धकारलाई आफ्नै तेजले समाप्त गययो । 


अपिबत्  पियो समाप्त गयो 





यत् तत् सत्त्वगुणं स्वच्छं शान्तं भगवतः पदम् । 
यदाहुवांसुदेवाख्यं चित्तं तन्महदात्मकम् ॥ २९॥ 


पदढार्थ 

यत्  जो पदम्  उपलब्धिस्थान हो तत्  त्यसैलाई नै 
सत्त्वगुणं  सत्त्वगुण तत्  त्यही नै वासुदेवाख्यं  वासुदेव भनेर 
स्वच्छं  स्वच्छ चित्तं  चित्त हो आहुः  भनिन्छ 

शान्तं  शान्त यत्  जुन 

भगवतः  भगवान्को महदात्मकम्  महत्तत्व हो 





ताक्यार्थ जो सतत्वगुणमय, स्वच्छ, शान्त एवं भगवान्को उपलब्धिको स्थानरूप चित्त हो त्यही 
ने महत्त्व हो र त्यसैलाई वासुदेव भनिन्छ । 

वितवरण अधिभूत महत्तत्त्व नै अध्यात्म चित्त हो। मन, बुद्धि, चित्त, अहड़ार यी चारथरी 
अन्तःकरणका पनि भिन्नभिन्न स्वरूप र देवताहरू शास्त्रमा बतादइएका छन्। अहङ्ारको कारण 
जुन महत्त्व हो त्यही अध्यात्म चित्त हो र त्यसको अधिष्ठाता क्षेत्रज्ञ जीव हो भने उपास्यदेव 
वासुदेव हुन् । महत्तत्वबाट उत्पनन हुने सात्विक, राजस र तामस समष्टि अहङ्ारका अधिष्ठाता रुद्र 
हन् भने उपास्यदेव सडर्षण हुन् । त्यसै गरी सात्विक अहङ़ारबाट उत्पन्न मनका अधिष्ठाता चन्द्रमा 
र उपास्यदेव अनिरुद्ध हुन् भने राजस अहङ्ारबाट उत्पन्न बुदधितत्वका अधिष्ठाता ब्रह्मा र 
उपास्यदेव प्रद्युम्न हुन् । 


स्वच्छत्वमविकारित्वं शान्तत्वमिति चेतसः । 
वृत्तिभिर्खक्षणं प्रोक्तं यथापां प्रकृतिः परा ॥ २२॥ 


पढार्थ 

यथा  जसरी स्वच्छत्वम्  स्वच्छ हनु इति  यिनै 

अपां  पानीको अविकारित्वं  विकाररहित हनु वृत्तिभिः  अवस्थाहरुद्वारा 
परा  आपनो शान्तत्वम्  शान्त हनु हो चतसः  चित्तको 

प्रकृतिः  स्वभाव त्यसै गरी लक्षणं  लक्षण 





रालानन्द्री लीक 


९८९ 

तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २६ 
प्रोक्तं  बताइएको छ 

ताक्यार्थ जसरी पृथ्वी आदि अन्य पदार्थहरूसंग संसर्ग ॒हुनुभन्दा पहिला पानी स्वच्छ, 


विकाररहित एवं शान्त हृन्छ ॒त्यसै गरी स्वच्छ हनु, विकाररहित हनु र॒ शान्त हनु यी 
अवस्थाहरुूद्रारा चित्तको लक्षण बताइएको छ । 


महत्तत्त्वाद् विकुवांणाद् भगवद्वीयंसम्भवात्। 
करियाराक्तिरहङ्कारस्त्रिविधः समपद्यत ॥ २३॥ 
वैकारिकस्तेजसङ्च तामसर्च यतो भवः। 
मनसङ्चेन्द्रियाणां च भूतानां महतामपि ॥ २४॥ 


पदढार्थ 

भगवदीयंसम्भवात्    अहङकार मनसः  मन 

परमात्माको चितृशक्तिबाट समपद्यत  उत्पनन भयो त्यो इन्द्रियाणां  पञ्च ज्ञानेन्द्रिय र 
उत्पन्न भएको अहङ्ार पञ्च कर्मेन्द्रिय र 

विकुर्वाणात्  विकारमा प्राप्त॒विकारिकः  सात्त्विक महताम् भूतानां  पञ्च 

हुने तेजसः  राजस महाभूतहरूको 

महत्तत्त्वात्  महत्तत्त्वबाट तामसः  तामस गरी तीन च अपि  पनि 

त्रिविधः  तीन प्रकारको प्रकारको छ भवः  उत्पत्ति भयो 
क्रियाशक्तिः  क्रियाशक्ति च  र 

भएको यतः  जसबाट 





ताक्यार्थ परमात्माको चितशक्तिबाट उत्पन्न भएको विकारमा प्राप्त हुने महत्तत्वबाट तीन 
प्रकारको क्रियाशक्ति भएको अहङ्कार उत्पनन भयो । त्यो अहङ्कार सात्विक, राजस र तामस गरी 
तीन प्रकारको छ। जसबाट मन, पञ्च ज्ञानेन्िय, पञ्चकर्मन्रिय एवं पञ्च महाभूतहरूको समेत 
उत्पत्ति भयो । 
वितरण परमात्माको मायाशक्तिबाट महत्ततत्वको क्रमले संसारको सृष्टि भएको हो । प्रलयकाल 
समाप्त भएपचछि जब जीवका अदृष्टहरूले परमात्मालाई श्षुन्ध गर्दछन् त्यसपछि सुष्टिका लागि 
प्रित हुनुभएका परमात्माले आफ्नो मायाशक्तिको सहारा लिनृहन्छ । माया स्वतः जड छ, तर जब 
त्यसमा चित्स्वरूप परमात्माको चिदंश स्थापित हृन्छ तब मायामा विकार देखिन थाल्दछ । 
सुष्ठितिर उन्मुख मायाबाट सबभन्दा पहिले महत्तत्त्व उत्पन्न हुन्छ । 

वेदान्तसिद्धान्तअनुसार जीवात्मा, परमात्मा, जीव र ईश्वरको भेद, विशुद्ध ज्ञान, अविद्या 
अनि अविद्या र ज्ञानको सम्बन्ध यी ६ वस्तुहरू अनादि हुन् । त्यसकारण माया अनादि पदार्थ 
भएकाले यसको उत्पत्ति हैदेन। जब मायाबाट महत्ततत्वको उत्पत्ति हुन्छ तब सत्त्वगुण प्रधान एवं 


रालानन्द्री लीक 


९८ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २६ 


तेजोमय भएकाले महत्तत््वले प्रलयकालीन अन्धकारलाई नष्ट गर्द । सुष्टि अभिव्यक्त नहूनु नै 
अन्धकार हो। जब गुणक्षोभद्वारा सृष्टि व्यक्त हुने क्रम सुरु हुन्छ तब सबभन्दा पहिले महत्तत्त्व 
उत्पन्न हुन्छ । त्यसकारण सबभन्दा पहिलो कार्य भएकाले महत्तत्वले अन्धकार पियो अर्थात् 
सुष्टिलाई प्रकट हुने अवस्थातिर उन्मुख गरायो भन्न खोजिएको हो । 

सत्त्वप्रधान महत्तत््वबाट रजःप्रधान अहङ्कारको उत्पत्ति हुन्छ । रजःप्रधान भए तापनि अहङ्ार 
त्रिगुणात्मक भएकाले त्यसका सात्विक, राजस र तामस तीन अंशहरू छन् । सात्त्विक अहङ्कार 
मनस्तत्वको कारण हो भने राजस अहङार बुदधितत्तव, प्राण र इन्द्रियहरूको कारण हो, त्यसै गरी 
तामस अहङ्कार पञ्च तन्मात्राहरूको कारण हो । 


सहस्ररिरसं साक्षाद् यमनन्तं प्रचक्षते । 
सङषणाख्यं पुरुषं भूतेन्द्रियमनोमयम् ॥ २५॥ 


पढार्थ 

भूतेन्द्रियमनोमयम्  भूत, इन्दरियसङकषणाख्यं  सदर्षण नाम॒ अनन्तं  अनन्त 
र मनरूप अहङ़ार नै गरेका देवता हुनुहुन्छ पुरुषं  पुरुष 
सहस्रशिरसं  हजार शिर यम्  जसलाई प्रचक्षते  भनिन्छ 
भएका साक्षात्  साक्षात् 





ताक्यार्थ भूत, इन्द्रिय र मनरूप अहङारको समष्टि रूपलाई नै हजार शिर भएका साक्षात् 
सङर्षण नाम गरेका अनन्त पुरुष भनिन्छ । 


कुत्वं करणत्वं च कायत्वं चेति लक्षणम् । 
शान्तघोरविमूढत्वमिति वा स्यादहङकुतेः ॥ २६ ॥ 


पदढार्थ 

करत्वं  देवतारूपले कर्ता हनु रूपले कार्य हनु शान्तघोरविमूढत्वम्  
करणत्वं  इन्द्ियरूपले करण इति  यो नै सतत्वगुणले शान्त, रजोगुणले 
हनु अह्कतेः  अहङ्ारको घोर र तमोगुणले विमूढ 

च  र लक्षणम्  लक्षण हो इति  यो पनि 

काय॑त्वं  पञ्चमहाभूत आदि वा  अथवा स्यात्  अहङारको लक्षण हो 





ताक्यार्थ देवतारूपले कर्ता, इन्द्रियरूपले करण र पञ्चमहाभूत आदि रूपले कार्यका रूपमा 
प्रकट हनु अहङ्कारको लक्षण हो । यस्ते अहङ्कार सत्वगुणले शान्त, रजोगुणले घोर र तमोगुणले 
विमूढ हुन्छ भन्ने पनि लक्षण हुन्छ । 


वैकारिकाद् विकु्ांणान्मनस्तत्त्तमजायत । 
यत्सङ्कल्पविकल्पाभ्यां वतेते कामसम्भवः ॥ २७॥ 


रालानन्द्री लीक 


९८६ 
तृतीय स्कन्ध 
पदार्थ 


उपर्युक्त तीन प्रकारका 
अह ङ़ारमध्ये 


श्रीमद्भागवत 


मनस्तत्त्वम्  मन नाम गरेको 
तत्तव 


वैकारिकाद्  सात्त्विक अहङ्कार अजायत  जन्मियो 
विकुवांणात्  विकृत भएपछि यत्सङ्कल्पविकल्पाभ्यां  जसको 





अध्याय २६ 


सङ्ल्प र विकल्पबाट 
कामसम्भवः  कामनारूप 
वृत्तिको उत्पत्ति 

वतेते  हुन्छ 


ताक्यार्थ उपर्युक्त तीन प्रकारका अहङारमध्ये सात्त्विक अहङ्ारमा विकार आएपच्ि मन 
जन्मियो । जसको सङ्ल्प र विकल्पबाट कामनारूप वृत्तिको उत्पत्ति हन्छ । 


यद् विदुह्यनिरुद्धाख्यं हषीकाणामधीरवरम् । 


  र 


शारदेन्दीवरश्यामं  संराध्यं  
रारदेन्दीवरर्यामं सर्य यागाभः शनः ॥ २८ ॥ 


पदठार्थ 

यत्  यो मनस्तत्त्व नै शारदेन्दीवरश्यामं  शरदकाल संराध्यं  आराधना गर्न योग्य 
हृषीकाणाम्  इन्द्ियहरूका को कमलजस्तै नीलो वर्ण हुनुहुन्छ भन्ने विद्रानूहरू 
अधीश्वरम्  अधिष्ठाता भएका उहाँ विदुः  मान्दछन् 

अनिरुद्धाख्यं  अनिरूधको योगिभिः  योगीजनद्रारा 

नामने प्रसिद्ध हुनुहुन्छ रानेः  विस्तार 





ताक्यार्थ जुन मनस्तत्त्व इन्दरियहरूका अधिष्ठाता अनिरुद्धको नामले प्रसिद्ध हुनुहन्छ । 
शरदकालको कमलजस्तै नीलो वर्ण भएका उहाँ योगीजनद्वारा विस्तारे आराधना गर्न योग्य 


हनहन । 
तेजसात्तु विकुर्वाणाद् बुद्धितत्त्वमभूत् सति । 


दरन्यस्पफुरणविज्ञानमिन्द्रियाणामुग्रहः ॥ २९॥ 
पदार्थ 
सति  हे माता देवहूति तत्तव 
तेजसात्तु  राजसी अहङ्कारमा अभूत्  उत्पन्न भयो जसले 
विकरुवांणाद्  विकार भएपछि दरव्यस्फुरणविज्ञानम्  द्रव्य 
बद्धितत्त्वम्  बुद्धि नाम गरेको आदिको ज्ञान गर्नका लागि 
ताक्यार्थ हे माता देवहूति ! राजसी अहङ्ारमा विकार भएपचछ्छि बुद्धि नाम गरेको तत्त्व उत्पन्न 
भयो । द्रव्य आदिको ज्ञान गर्नका लागि इन्दियहरूको सहयोग गर्न तत्त्वलाई ने बुद्धि भनिन्छ । 


इन्द्रियाणाम्  इन्द्ियहरूको 
अनुग्रहः  सहयोग गर्ने गर्दछ 





संदायो ऽथ विपयांसो निरु्चयः स्मृतिरेव च । 
स्वाप इत्युच्यते बुद्धेलक्षणं वृत्तितः पृथक् ॥ ३०॥ 


रालानन्द्री लीक 


९८७ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २६ 
पदार्थ 

अथ  यस्ते स्मृतिः  स्मरणात्मक ज्ञान पृथक्  भिन्भिन्न 

वृत्तितः  वृत्तिको भेदबाट हुने एव च  र लक्षणं  लक्षण 

संशयः  संशयात्मक ज्ञान स्वापः  निद्रा उच्यते  भनिन्छ 

विपयांसः  मिथ्याज्ञान इति  यी 

निश्चयः  यथार्थज्ञान बुद्धेः  बुद्धिका 





ताक्यार्थ यस्ते वृकत्तिको भेदबाट हुने संशयात्मक ज्ञान, मिथ्याज्ञान, यथार्थज्ञान, स्मरणात्मक ज्ञान 
रनिद्रा यी बुद्धिका भिन्नभिन्न लक्षण हुन् भनिन्छ। 


तेजसानीन्द्रियाण्येव ध      
 क्रयाज्ञानावभाग्ः। 


   


प्राणस्य हि क्रियाराक्तिबुद्धेविज्ञानशक्तिता ॥ ३९१॥ 
पदार्थ 


तेजसानि  राजसी अहङ्ारबाट जज्ञानेन्धिय गरी इन्द्रिय दुई 

ने उत्पन भएका प्रकारका छन् 

इन्द्रियाणि एव  इन्द्रियहरू नै हि  निश्चय नै 
क्रियाज्ञानविभागशः  कर्म गर्न प्राणस्य  प्राणको 

र ज्ञान गर्ने भनी गरिएको क्रियाशक्तिः  क्रिया गर्ने शक्ति 
विभाजनअनुसार कर्मेन्िय र॒ र 





बुद्धेः  बुद्धिको 

विज्ञानशक्तिता  ज्ञान गर्ने शक्ति 
दुबे राजसी अहङारबाट उत्पनन 
भएका हुन् 


ताक्यार्थ इन्दियहरू राजसी अहङ्ारबाट नै उत्पन्न भएका हून्। कर्म गर्ने र ज्ञान गर्ने भनी 
गरिएको विभाजनञअनुसार कर्मन्िय र ज्ञानेन्द्रिय गरी इन्द्रिय दुई प्रकारका छन् प्राणको क्रिया गर्ने 
शक्ति र बुद्धिको ज्ञान गर्ने शक्ति दुबे राजसी अहड्ारबाट उत्पन्न भएका हुन् । 


तामसाच्च विकुवांणाद् भगवद्वीयंचोदितात्। 


राब्दमात्रमभूत् तस्मान्नभः श्रोत्रं तु शब्दगम् ॥ ३२॥ 


पदढार्थ 
भगवददीयंचोदितात्  भगवान्को शब्दमात्रम्  शब्दतन्मात्रा 
चित्शक्तिद्रारा प्रेरित अभूत्  उत्पन्न भयो 


तामसात्  तामस अहङ्ारमा तस्मात्  त्यही शब्दतन्मात्राबाट 
विकुवांणात्  विकार आएपछि नभः  आकाश र 





शब्दगम्  शब्दग्रहण गर्न 
श्रोत्रं  श्रवणेन्द्रिय 
च  पनि उत्पन्न भए 


ताक्यार्थ भगवान्को चितृशक्तिद्रारा प्रेरित तामस अहङ्ारमा विकार आएपचछि शब्दतन्मात्रा 
उत्पन्न भयो । शब्दतन्मात्राबाट आकाश र शब्दग्रहण गर्ने श्रवणेन्दिय उत्पन्न भए । 


रालानन्द्री लीक 


९८८ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २६ 


अथांश्रयत्वं शब्दस्य द्रष्टुलिदधत्वमेव च । 
तन्मात्रत्वं च नभसो लक्षणं कवयो विदुः ॥ ३३॥ 





पदार्थ 

अथांश्रयत्वं  विषयलाई च  र लक्षणं  लक्षण हुन् भनेर 
प्रकाशित गर्नु नभसः  आकाशको कवयः  ज्ञानी पुरुषहरू 
द्रष्टः  सामुन्ने नरहेका तन्मात्रत्वं  सृक्ष्मरूप हनु विदुः  जान्दछन् 
व्यक्तिको च एव  पनि 

लिङ्गत्वम्  ज्ञान गराइदिनु शाब्दस्य  शब्दका 


ताक्यार्थ विषयलाई प्रकाशित गर्नु, सामुन्ने नरहेका व्यक्तिको ज्ञान गराइदिनु र आकाशको 
सूक्ष्म रूप हनु पनि शब्दका लक्षण हुन् भनेर ज्ञानी पुरुषहरू जान्दछन् । 


भूतानां छिद्रदातृत्वं बहिरन्तरमेव च । 
प्राणिन्द्रियात्मधिष्ण्यत्वं नभसो वृत्तिलक्षणम् ॥ २४ ॥ 


पढार्थ 
भूतानां  पृथिवी आदि अन्य अन्तरम्  भित्र रहनु च  पनि 
महाभूतहरूका लागि एव  तथा नभसः  आकाशको 


खिद्रदातृत्वं  स्थान प्रदान गर्नु पप्राणेन्द्रियात्मधिष्ण्यत्वं  प्राण, वृत्तिलक्षणम्  कार्यरूप लक्षण 
बहिः  शरीरको बाहिर इन्दिय र मनको आश्रयहूनु हो 
ताक्यार्थ पृथिवी आदि अन्य महाभूतहरूलाई स्थान प्रदान गर्नु, शरीरभन्दा बाहिर र भित्र रहनु 
तथा प्राण, इन्द्रिय र मनको आश्रय हनु पनि आकाशको कार्यरूप लक्षण हो । 


नभसः शब्दतन्मात्रात् कालगत्या विकुवंतः। 
स्पर्शो ऽभवत् ततो वायुस्त्वक् स्पांस्य च सङ्ग्रहः ॥ ३५॥ 





पदार्थ 

काठगत्या  कालको गतिले स्परांः  स्पर्शतन्मात्रा स्परांस्य  स्पर्शको 
विकुवंतः  विकृत हने अभवत्  उत्पनन भयो सङ्ग्रहः  ज्ञान गराउने 
राब्दतन्मात्रात्  ततः  त्यस स्पर्शतन्मात्राबाट त्वक्  त्वगिन्द्रिय 
शब्दतन्मात्रात्मक वायुः  वायु उत्पन्न भयो च  पनि उत्पन्न भयो 
नभसः  आकाशबाट त्यसपच्छि 





ताक्यार्थ कालको गतिबाट विकृत हुने शब्दतन्मात्रात्मक आकाशबाट स्पर्शतन्मात्रा उत्पन्न 
भयो । स्पर्शतन्मात्राबाट वायु उत्पन्न भयो । त्यसपछि स्पर्शको ज्ञान गर्ने त्वगिन्िय पनि उत्पन्न 
भयो । 


रालानन्द्री लीक 


९८९ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २६ 
मृदुत्वं कठिनत्वं च शेत्यमुष्णत्वमेव च । 
एतत् स्पशंस्य स्पर॑त्वं तन्मात्रत्वं नभस्वतः ॥ ३६ ॥ 

पदार्थ 

मृदुत्वं  कोमलता च  पनि नभस्वतः  वायुको 

कठिनत्वं  कटोरपना एतत्  यो नै तन्मात्रत्वं  सूृष्ष्मरूप हुन 


दोत्यम्  शीतलता र स्पशंस्य  स्पर्शतन्मात्राको च  पनि स्पर्शतन्मात्राको 
उष्णत्वम्  तातोपना स्परत्वं  लक्षण हो त्यसै गरी लक्षण हो 

ताक्यार्थ कोमलता, कठोरपना तथा शीतलता र तातोपना ने स्पर्शतन्मात्राको लक्षण हो। त्यसै 
गरी वायुको सूृष्ष्मरूप हनु पनि स्पर्शतन्मात्राको लक्षण हो । 





चालनं व्यूहनं प्राप्तिर्नतृत्वं द्रव्यशब्दयोः । 


सर्वेन्द्रियाणामात्मत्वं वायोः कमोभिलक्षणम् ॥ ३७ ॥ 
पदार्थ 


चालनं  वृक्ष आदिलाई 
हल्लाउनु 
व्यूहनं  विभाजन गर्नु 


द्रव्यशब्दयोः  द्रव्य र शब्दलाई 
नितुत्वं  एक स्थानबाट अर्को 
स्थानमा पुयाउनु र 


आत्मत्वं  प्राणरूप भई धारण 
गर्नु आदि 
वायोः  वायुका 


प्राप्तिः  द्ु्टिएका द्रव्यलाई सर्वेन्द्रियाणाम्  सम्पूर्ण कमोभिलक्षणम्  कार्यका 

एके ठाडँमा मिलाउनु इन्द्रियहरूलाई आधारमा गरिएका लक्षण हुन् 
ताक्यार्थ वृक्ष आदिलाई हल्लाउनु, विभाजन गर्नु, दुष्टिएका द्रव्यलाई एके ठख॑मा मिलाउनु, 
द्रव्य र शब्दलाई एक स्थानबाट अर्को स्थानमा पु्याउनु र सम्पूर्णं इन्दियहरूलाई प्राणरूप भई 
धारण गर्नु आदि वायुका कार्यका आधारमा गरिएका लक्षण हुन् । 





स  


वायोरच स्पशंतन्मात्राद्रपं दैवेरितादभूत् । 
समुत्थितं ततस्तेजश्चक् रूपोपलम्भनम् ॥ २८ ॥ 


पदार्थ 

दैवेरिताद्  अदृष्टबाट प्रेरित अभूत्  उत्पन भयो गराउने 

स्पशंतन्मात्रात्  ततः  त्यस रूपतन्मात्राबाट चक्षुः  चक्षु इन्द्रिय 

स्पर्शतन्मात्रात्मक तेजः  अग्नि च  पनि उत्पन्न भयो 
व   

वायोः  वायु विकृत भएपच्ि समुत्थितं  उत्पन्न भयो अनि 

रूपं  रूपतन्मात्रा रूपोपलम्भनम्  रूपको ज्ञान 





ताक्यार्थ अदृष्टबाट प्रेरित स्पर्शतन्मात्रात्मक वायुमा विकार हदा रूपतन्मात्रा उत्पन्न भयो । यसै 


रालानन्द्री लीक 


९९० 
तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २६ 
रूपतन्मात्राबाट अग्नि र रूपको ज्ञान गराउने चक्षु इन्द्रिय पनि उत्पन्न भए। 

द्रव्याकृतित्वं गुणता व्यक्तिसंस्थात्वमेव च । 

तेजस्त्वं तेजसः साध्वि रूपमात्रस्य वृत्तयः ॥ ३९॥ 


पदार्थ 

साध्वि  हे साध्वी देवहूति व्यक्तिसंस्थात्वम्  द्रव्यको च  र गरी 

द्रव्याकृतित्वं  द्रव्यमा आकार परिणाम रूपले रहनु एव  यी चारनै 

दिनु तेजसः  तेजको रूपमात्रस्य  रूपतन्मात्राका 


गुणता  द्रव्यमा आश्रित भएर तेजस्त्वं  असाधारण गुणका वृत्तयः  लक्षणहरू हन् 
रहनु रूपमा रहनु 
ताक्यार्थ हे साध्वी देवहूति ! द्रव्यमा आकार दिनु, द्रव्यमा आश्रित भएर रनु, द्रव्यको 
परिणामरूपले रहनु र तेजको असाधारण गुणका रूपमा रहनु यी चार रूपतन्मात्राका स्वाभाविक 
लक्षणहरू हन् । 





वि  


द्योतनं पचनं पानमदनं हिममद॑नम्। 


भ भ 


तेजसो वृत्तयस्त्वेताः शोषणं श्चुच्तडेव च ॥ ४०॥ 


पदढार्थ 

द्योतनं  वस्तुलाई प्रकाशित गर्जुपानमदनं  पिठनुरखानु एताःएवचयीनै 
पचनं  पकाउनु हिममदंनम्  चिसोपना हटाउनु तिजसः  तेजका 
्ुत्तर्  भोक र प्यास पैदा गर्नु शोषणं  पानी सुकाउनु वृत्तयः  लक्षणहरू हुन् 
तिनलाई मेटनको लागि च  पनि 





ताक्यार्थ वस्तुलाई प्रकाशित गर्नु, पकाउनु, भोक र प्यास पैदा गर्नु, भोकप्यास मेटनका लागि 
खानु र पिउनु, चिसोपना हटाउनु र पानी सुकाउनु यी नै तेजका लक्षणहरू हृन् । 


रूपमात्राद् विकुवांणात् तेजसो दैवचोदितात् । 
रसमात्रमभूत् तस्मादम्भो जिह्वा रसग्रहः ॥ ५१॥ 


पढार्थ 

दैवचोदितात्  ईश्वरीय विकुवांणात्  विकार आएपच्छि अम्भः  जल उत्पनन भयो र 
प्ररणाबाट रसमात्रम्  रसतन्मात्रा रसग्रहः  रसको ज्ञान गराउने 
रूपमात्रात्  रूपतन्मात्रामय अभूत्  उत्पन्न भयो जिह्मा  रसनेन्दिय उत्पन्न 
तेजसः  तेजमा तस्मात्  त्यस रसतन्मात्राबाट भयो 





ताक्यार्थ ईश्वरीय प्रेरणाबाट रूपतन्मात्रामय तेजमा विकार आएपच्ि रसतन्मात्रा उत्पन्न भयो । 
रालानन्द्री लीक 


९९१ 
तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २६ 
रसतन्मात्राबाट जल उत्पन्न भयो र रसको ज्ञान गराउने रसनेन्द्रिय उत्पन्न भयो । 
कषायो मधुरस्तिक्तः कट्वम्ल इति नैकधा । 
भोतिकानां विकारेण रस एको विभिद्यते ॥ ४२॥ 





पदढार्थ 

एकः  एउ विकारेण  विकारबाट   यसप्रकार 

मधुरः  गुलियो कषायः  र्यो नैकधा  अनेक प्रकारले 
रसः  रस नै तिक्तः  तितो विभिद्यते  विभाजित भयो 
भोतिकानां  भौतिक द्रव्यहरूको कट्वम्ल  पिरो र अमिलो 


ताक्यार्थ एडटै गुलियो रस नै विविध भौतिक द्रव्यहरूको विकारबाट रर्यो, तितो, पिरो र 
अमिलो गरी अनेक प्रकारले विभाजित भयो । 


क्छेद॒नं पिण्डनं तुप्तिः प्राणनाप्यायनोन्दनम् । 
तापापनोदो भूयस्त्वमम्भसो वृत्तयस्त्विमाः ॥ ४३॥ 


पदठार्थ 

क्छेदनं  भिजाउनु प्यास मेट्नु र कोमल बनाउन तुने 

पिण्डनं  जोडनु तापापनोदः  ताप नष्ट गर्नु अम्भसः  जलका 
तप्तिः  तृप्ति दिनु भूयस्त्वम्  बदिरहनु वृत्तयः  लक्षणहरू हुन् 
प्राणनाप्यायनोन्दनम्  बचाउनु, इमाः  यिनीहरू 





ताक्यार्थ भिजाउनु, जोडनु, तृप्ति दिनु, बचाउनु, प्यास मेटनु, कोमल बनाउनु, ताप नष्ट गर्नु र 
बदिरहनु जलका लक्षणहरू हुन् । 


रसमात्राद् विकुवांणादम्भसो दैवचोदितात् । 
गन्धमात्रमभूत् तस्मात् पृथ्वी घ्राणस्तु गन्धगः ॥ ४४॥ 





पदार्थ 

दैवचोदितात्  ईश्वरीय गन्धमात्रम्  गन्धतन्मात्रा त्यसपछि 

सङ्ल्पबाट प्रेरित अभूत्  उत्पन भयो गन्धगः  गन्धको ज्ञान गर्ने 
रसमात्रात्  रसतन्मात्रारूप तस्मात्  गन्धतन्मात्राबाट प्राणः  प्राणेन्िय उत्पन्न 
अम्भसः  जलमा तु  चाहं भयो 

विकुवांणात्  विकार आएपछ्छि पृथ्वी  पृथिवी उत्पनन भयो 


ताक्यार्थ ईश्वरीय सड्ल्पबाट रसतन्मात्रारूप जलमा विकार आएपच्ि गन्धतन्मात्रा उत्पन्न 
भयो । गन्धतन्मात्राबाट चादिं पुथिवी र गन्धको ज्ञान गर्ने घ्राणेन्िय उत्पनन भयो । 


रालानन्द्री लीक 


९९२ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २६ 


करम्भपूतिसोरभ्यशान्तोग्राम्लादिभिः पृथक् । 
द्रव्यावयववैषम्याद् गन्ध एको विभिद्यते ॥ ४५॥ 





पढार्थ 

एकः  एडटै कारणले उग्रगन्ध अम्लगन्ध इत्यादि 
गन्धः  गन्ध नै करम्भपूतिसोरभ्यशान्तो रूपमा 
द्रव्यावयववषम्यात्  सम्बन्धित माम्कादिभिः  मिश्रित गन्ध, पृथक्  विभिन्न प्रकारले 
द्रव्यहरूको विभिन्नताको दुर्गन्ध, सुगन्ध, शान्तगन्ध, विभिद्यते  विभाजित हृन्छ 


ताक्यार्थ एउटै गन्ध नै सम्बन्धित द्रव्यहरूको विभिन्नताको कारणले मिश्रित गन्ध, दुर्गन्ध, 
सुगन्ध, शान्तगन्ध, उग्रगन्ध, अम्ल गन्ध इत्यादिको रूपमा विभिन्न प्रकारले विभाजित हुन्छ । 


भावनं बरह्मणः स्थानं धारणं सद्विशेषणम् । 
सवंसत्त्वगुणोद्धेदः पृथिवीवृत्तिलक्षणम् ॥ ४६॥ 


पदार्थ 

ब्रह्मणः  निराकार ब्रह्मलाई धारण गर्नु पृथिवीवृक्तिलक्षणम्  पृथिवीका 
भावनं  साकार गराउनु सद्विरोषणम्  भिननभिन स्वाभाविक लक्षणहरू हन् 
स्थानं  स्वतन्त्र रूपमा रहन रूपमा भेद देखाउनु 

सवनु सवंसत्त्वगुणोद्धेदः  सम्पूर्ण 

धारणं  विभिन्न वस्तुलाई प्राणीहरूको गुणमा भेद देखाउनु 





ताक्यार्थ निराकार ब्रह्मलाई साकार गराउनु, अन्य वस्तुको आश्रयविना स्वतन्त्र रूपमा रहन 
सक्नु, विभिन्न वस्तुलाई धारण गर्नु, भिन्नभिन्न रूपमा भेद देखाउनु र सम्पूर्ण प्राणीहरूको 
गुणमा भेद देखाउनु पृथिवीका स्वाभाविक लक्षणहरू हुन् । 


नभोगुणविशेषोऽर्थो यस्य तच्छ्रोत्रमुच्यते। 
श अ 


वायोरणविरोषोऽथाँ यस्य तत् स्पशंनं विदुः ॥ ४७ ॥ 





पदढार्थ 

नभोगुणविरोषः  आकाशको भ्रो्रम्  श्रोत्रन्द्िय अर्थः  विषय 
विशेष गुण शब्द उच्यते  भनिन्छ हो 

यस्य  जसको वायोः  वायुको तत्  त्यसलाई 
अथः  विषय हो गुणविशेषः  विशेष गुण स्पर्श स्पशंनं  त्वगिन्दरिय 
तत्  त्यसलाई यस्य  जसको विदुः  भन्दचछन् 


ताक्यार्थ आकाशको विशेष गुणका रूपमा रहेको शब्दलाई विषय गर्ने इन्द्रियलाई श्रोत्रेन्दिय 
रालानन्दी दीका 


९९ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २६ 


कान भनिन्छ। वायुको विशेष गुण स्पर्शलाई विषय गर्न इन्दियलाई त्वगिन्दरिय छाला भन्दछन् । 


तेजोराणविशेषो ४     र भ 
ऽथाँ यस्य तच्वश्चुरुच्यते । 
अम्भोगुणविरोषो ऽर्थं यस्य तद्रसनं विदुः ॥ 


श म म र 


भूमेगणविशेषो ऽर्थो यस्य स प्राण उच्यते ॥ ४८॥ 


पढार्थ 

तेजोगुणविरोषः  तेजको विशेष अम्भोगुणविशेषः  जलको भूमेः  पृथिवीको 

गुण रूप विशेषगुण रस गुणविरोषः  विशेष गुण गन्ध 
यस्य  जसको यस्य  जसको यस्य  जुन इन्द्रियको 

अर्थः  विषय हो अर्थः  विषय हो अर्थः  विषय हो 

तत्  त्यसलाई तत्  त्यसलाई सः  त्यसलाई 

चक्षुः  चक्षुरिन्रिय जंँखा रसनं  रसनेन्द्रिय जिब्रो घ्राण  प्राणेन्दिय नाक 
उच्यते  भनिन्छ विदुः  भन्दछन् उच्यते  भनिन्छ 





वाक्यार्थ तेजको विशेष गुणका रूपमा रहेको रूपलाई विषय गर्ने इन्द्रियलाई चक्षुरिन्द्रिय 
आंखा भनिन्छ। जलको विशेष गुण रसलाई विषय गर्न इन्द्रियलाई रसनेन्दरिय जिब्रो भन्दछन् । 
पृथिवीको विशेष गुण गन्धलाई विषय गर्ने इन्द्रियलाई घ्राणेन्िय नाक भनिन्छ। 


परस्य दुर्यते धमा ह्यपरस्मिन् समन्वयात् । 
भ भ  सः न 
अतो विदोषो भावानां भूमावेवोपलक्ष्यते ॥ ४९॥ 


पढार्थ 
समन्वयात्  कारणको गुण कार्यरूप भूतहरूमा रस यी गुणहरू पनि 
कार्यमा अनुगत हने भएकाले दृश्यते  देखिन्छ हि  निश्चय नै 

भूमो 
परस्य  आकाश आदि अतः  त्यस कारण भूमो एव  पृथिवीमा नै 
कारणरूप महाभूतहरूको भावानां  आकाश, वायु, तेज र उपलक्ष्यते  देखिन्छन् 
घमः  गुण जलको 
अपरस्मिन्  वायु आदि विशेषः  शब्द, स्पर्श, रूप र 





ताक्यार्थ कारणको गुण कार्यमा अनुगत हने भएकाले आकाश आदि कारणरूप महाभूतको 
गुण वायु आदि कार्य भूतहरूमा देखिन्छ । त्यसकारण आकाश, वायु, तेज र जलका शब्द, स्पर्श, 
रूप र रस यी गुणहरू पनि पृथिवीमा नै देखिन्छन्। 


एतान्यसंहत्य यदा महदादीनि सप्त वे । 


काठकममंगुणोपेतो जगदादिरुपाविदात् ॥ ५० ॥ 
यालानन्दी दीका 


९९्छ 


तृतीय स्कन्ध 


पदार्थ 
यदा  जब 


श्रीमद्भागवत 


ट  एकअकमिा मिल्न 


एतानि  माथि बतादएका यी सकेनन् तब 
महदादीनि  महत्तत्त्व, अहङ्कार रवि  निश्चित रूपमा 


पज्चमहाभूत यी 
सप्त  सातटा तत्वहरू 


कालकमगुणोपेतः  काल, 
अदुष्ट र सत्व आदि गुणले 





अध्याय २६ 


युक्त 
जगदादि  जगत्का सृष्टिकर्ता 
भगवान् तिनमा 

उपाविशत्  प्रवेश गर्नुभयो 


वाक्यार्थ माथि बताएका यी महत्तत््व, अहङ्कार र पञ्चमहाभूत सातओटा तत्त्वहरू एक 
अकमि मिल्न नसकेको अवस्थामा काल, अदृष्ट र सत्त्व आदि गुणले युक्त जगत्का सृष्टिकर्ता 
भगवान् तिनमा प्रवेश गर्मुभयो । 


४     ४४ 
ततस्तेनानुविदधेभ्यो युक्तेभ्योऽण्डमचेतनम् । 
उत्थितं पुरुषो यस्मादुदतिष्ठदसो विराट् ॥ ५१॥ 





पदठार्थ 

ततः  त्यसपचछ्छि तत्वहरूबाट असो  यो 

तेन  भगवान्को प्रवेश हदा अचेतनम्  चेतनारहित विराट्  विराट् 
अनुविद्धेभ्यः  क्रियाशील अण्डम्  अण्ड पुरुषः  पुरुष 

भएका र उत्थितं  उत्पन्न भयो उदतिष्ठत्  प्रकट भयो 
युक्तेभ्यः  परस्परमा मिलेका यस्मात्  जसबाट 


ताक्यार्थ त्यसपछि भगवान्को प्रवेश हदा क्रियाशील हदे परस्परमा मिलेका तत्त्वहरूबाट 
चेतनारहित आकृति उत्पन्न भयो । जसबाट यो विराट् पुरुष उत्पन्न भयो । 


५  भ   ९   र 
पतवण्ड वशषाख्य क्रमवृद्धद्रशत्तर । 
नर  ८ 


तोयादिभिः परिवृतं प्रधानेनावृतेबहिः। 


स् स ्   अ म. 
यत्र ककावतानाऽय रूप भगवता हरः ॥ ५२॥ 
पदार्थ 


एतत्  यो 


दशोत्तेः  दशदश गुणा बढी 


विरोषाख्यं  विशेष नाम गरेको भएका 


अण्डं  अण्ड हो जो 
बहिः  बाहिरी भागमा 
प्रधानेन  प्रकृतिले 
आवृतेः  ढाकिएका 
करमवृदधे  क्रमशः 


्   


तोयाद्भिः  जल, तेज, वायु, 
आकाश तथा महत्तत्त्वबाट 
परिवृतं  ढाकिएको छ 

यत्र  जरह 

हरेः  नारायण 


भगवतः  भगवान्को 

रूपं  स्वरूपभूत 

अयं यो 

लोकवितानः  चौध भुवनको 
विस्तार रहेको छ 





रालानन्द्री लीक 


, 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २६ 


ताक्यार्थ यो विशेष नाम गरेको अण्ड हो। यस अण्डको बाहिरी भाग प्रकृतिले ढाकिएका 
क्रमशः दशदश गुणा बढी भएका जल, तेज, वायु, आकाश तथा महत्तत्वबाट ढाकिएको छ 
अनि जुन अण्डमा नारायण भगवानूको स्वरूपभूत यो चौध भुवनको विस्तार रहेको छ । 


हिरण्मयादण्डकोरादुत्थाय सलिठेदायात्। 
तमाविश्य महादेवो बहुधा निबिभेद खम् ॥ ५३॥ 


पदार्थ 

सलिठेरायात्  जलमा रहेको तम्  त्यसै अण्ड विराट् भित्र बहुधा  विभिन्न इन्द्ियहरूको 
दहिरण्मयाद्  प्रकाशमय आविङ्य  प्रवेश गरी अधिष्ठानको रूपमा 
अण्डकोरात्  अण्डकोशबाट महादेवः  परमेश्वरले निविभेद  अलगअलग 
उत्थाय  उठेर खम्  आकाशलाई बनाउनुभयो 





ताक्यार्थ जलमा रहेको प्रकाशमय अण्डकोशबाट उठेर पुनः त्यहींभित्र प्रवेश गरी परमेश्वरले 
आकाशलाई विभिन्न इन्द्रियहरूको अधिष्ठानको रूपमा अलगअलग बनाउनुभयो । 


निरभिद्यतास्य प्रथमं मुखं वाणी ततोऽभवत् । 
वाण्या वहविरथो नासे प्राणोतो घ्राण एतयोः ॥ ५४ ॥ 


पदार्थ 

प्रथमं  पहिले अभवत्  उत्पन्न भयो भए 

अस्य  विराट्को वाण्याः  वाणीबाट एतयोः  नाकका दुई चछि्रबाट 
मुखं  मुख वहिः  वाणीका अधिष्ठाता प्राणोतः  प्राणयुक्त 

निरभिद्यत  उत्पन्न भयो देवता अग्नि उत्पनन भए प्राणः  घ्राणेन्िय उत्पनन भयो 
ततः  त्यसपच्छि अथ  त्यसपचछ्ि 

वाणी  वाणी नासे  नाकका दुई चिद्र उत्पन्न 





ताक्यार्थ पहिले विराटको मुख उत्पन्न भयो । त्यसपछि वाणी उत्पन्न भयो। वाणीबाट 
वाणीका अधिष्ठाता देवता अग्नि उत्पनन भए । त्यसपछि नाकका दुई छिद्र उत्पनन भए । नाकका 
चछिद्रहरूबाट प्राणयुक्त प्राणेन्दिय उत्पन्न भयो । 


 अ क्षिणी ५ 
प्राणाद् वायुरभियेतामक्षिणी चक्षुरेतयोः । 


   


तस्मात् सूयां न्यभिद्येतां कणो श्रोत्रं ततो दिशः ॥ ५५॥ 


पदढार्थ 
घ्राणात्  प्राणेन्ियबाट 


त्यसको अधिष्ठाता देवता वायुः  वायु उत्पन्न भए 
राठान टीका 


९९६ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २६ 
त्यसपछि तस्मात्  त्यसबाट ततः  ती कानबाट 

अक्षिणी  नेत्रगोलक सूयः  सूर्य उत्पन्न भए ्रोत्रं  श्रोत्रन्दिय र त्यसबाट 
अभियेताम्  उत्पनन भए त्यसपछि दिशः  दिग्देवता उत्पन भए 
एतयोः  यिनीहरूबाट कर्णो  दुरईमोटा कान 

चक्चुः  चक्षुरिन्िय उत्पन भयो न्यभिदेतां  उत्पन भए 





ताक्यार्थ प्राणेन्धियबाट त्यसको अधिष्ठाता देवता वायु उत्पन्न भए । त्यसपछि नेत्रगोलक 
उत्पन्न भए । यिनीहरूबाट चक्ुरिन्रिय उत्पन्न भयो । त्यसबाट सूर्य उत्पन्न भए । त्यसपच्छि दुरईओटा 
कान उत्पन्न भए । ती कानबाट श्रोत्रेन्दिय र त्यसबाट दिग्देवता उत्पन्न भए। 


 ९० १ 


निबिभेद विराजस्त्वग् रोमदइमश्वाद्यस्ततः। 
तत ओषधयर्चासन् शिदनं निबिभिद् ततः ॥ ५६ ॥ 
रेतस्तस्मादाप आसन् निरभिद्यत वे गुदम । 


गुदादपानोऽपानाच्च मृत्युलखोकभयङ्करः ॥ ५७ ॥ 











पदार्थ 

विराजः  विराट् पुरुषको  त्यसपछि निरभिद्यत  उत्पन्न भयो 
त्वक्  त्वगिन्द्िय रिरनं  मूत्रद्रार गुदात्  मलद्रारबाट 
निर्बिभेद ५ निबिभिदे   

निबिभेद्  उत्पनन भयो निबिभिद्  उत्पनन भयो अपानः  अपानवायुं उत्पन्न 
त्यसबाट ततः  त्यसपछि भयो 

र 

रोमरमश्वादयः  रौ, केश र   वीर्य र अपानात्  अपानवायुबाट 
दारी उत्पन्न भए तस्मात्  त्यसबाट लोकभयङ्करः  लोकलाई भय 
ततः  त्यसपछि आपः  जल दिने 

ओषधयः  ओषधीहरू आसन्  उत्पनन भयो मृत्युः  काल उत्पनन भयो 
च  पनि वै  त्यसपछि 

आसन्  उत्पन्न भए गुदम्  मलद्रार 





ताक्यार्थ त्यसपछि विराट् पुरुषको त्वगिन्िय उत्पन्न भयो । त्यसबाट रँ, केश र दारी उत्पन्न 
भए । त्यसपछि क्रमशः ओषधी, मूत्रद्रार, वीर्य, जल र मलद्रार उत्पन्न भए । मलद्वारबाट अपानवायु 
उत्पन्न भयो । अपानवायुबाट लोकका निम्ति डउरलाग्दो काल उत्पन्न भयो । 


हस्तो च निरभियेतां बलं ताभ्यां ततः स्वराट् । 
पादो च निरभिेतां गतिस्ताभ्यां ततो हरिः ॥ ५८ ॥ 


रालानन्द्री लीक 


तृतीय स्कन्ध 


पदढार्थ 

त्यसपछि 

हस्तो  दुई हात 
निरमियेतां  उत्पनन भए 
ताभ्यां  ती दुई हातबाट 
बटं  बल उत्पन्न भयो 
ततः  त्यसपच्छि 


श्रीमद्भागवत 


स्वराट्  हातका अधिष्ठाता 
देवता इन्द्र उत्पन्न भए 

ततः  त्यसपच्छि 

पादौ  दुई गोडा 

निरभिद्येतां  उत्पनन भए 
ताभ्यां  तिनबाट 





९९७ 


अध्याय २६ 


गतिः  गमनक्रिया 

च  र त्यसपछि 

हरिः  गमनक्रियाका 
अधिष्ठाता देवता हरि उत्पन्न 
हनुभयो 


वाक्यार्थ त्यसपछि दुई हात उत्पन्न भए । ती दुई हातबाट बल उत्पन्न भयो । त्यसपच्छि हातका 
अधिष्ठाता देवता इन्द्र उत्पन्न भए । त्यसपछि गोडा उत्पन्न भए । तिनबाट गमनक्रिया र त्यसपछि 
गमनक्रियाका अधिष्ठाता देवता हरि उत्पन्न हुनुभयो । 


नाड्योऽस्य निरभिद्यन्त ताभ्यो लोहितमाभृतम् । 
नद्यस्ततः समभवन्नुदरं निरमिद्यत ॥ ५९॥ 





पदार्थ 

त्यसपचछि लोहितम्  रगत त्यसपचछि 

अस्य  विराट् पुरुषका आभृतम्  उत्पनन भयो उद्रं  पेट 

नाद्यः  नाडीहरू ततः  त्यसपछि निरभिद्यत  उत्पन्न भयो 
निरभिद्यन्त  उत्पनन भए नद्यः  नदीहरू 

ताभ्यः  ती नाडीहरूबाट समभवन्  उत्पन्न भए 


वाक्यार्थ त्यसपछि विराटपुरुषवबाट नाडीहरू उत्पन्न भए । नाडीहरूबाट रगत उत्पन्न भयो । 
त्यसपच्ि नदीहरू उत्पन्न भए । त्यसपछि पेट उत्पन्न भयो । 


्षुत्पिपासे ततः स्यातां समुद्रस्त्वेतयोरभूत्। 
अथास्य हृदयं भिन्नं हृदयान्मन उत्थितम् ॥ ६० ॥ 


पदढार्थ 

ततः  त्यसपछि अधिष्ठाता समुद्र देवता भिन्नं  उत्पन्न भयो 
्ुत्पिपासे  भोक र प्यास अभूत्  उत्पन्न भए हृदयात्  हदयबाट 
स्यातां  उत्पन्न भए अथ  त्यसपछि मनः  मन 

एतयोः  यिनबाट अस्य  विराटको उत्थितम्  उत्पन भयो 
समुद्रः तु  भोक र प्यासका हृदयं  हृदय 





ताक्यार्थ त्यसपच्ि भोक र प्यास उत्पन्न भए। यिनबाट भोक र प्यासका अधिष्ठाता देवता 
समुद्र उत्पन्न भए । त्यसपछि विराट्को हृदय उत्पन्न भयो । हृदयबाट मन उत्पन्न भयो । 


रालानन्द्री लीक 


९९८ 


तृतीय स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


     


मनसश्चन्द्रमा जातो बुद्धिवद्धेगिरां पतिः। 
अहङ्कारस्ततो रुद्ररिचत्तं चैत्यस्ततोऽभवत् ॥ ६१॥ 


पढार्थ 
त्यसपछि 
मनसः  मनबाट 
चन्द्रमा  चन्रमा 


जातः  उत्पन्न भए त्यसपछि अहङ्कारः  अहङ़ार उत्पन्न भयो 


बुद्धिः  बुद्धि उत्पन भयो 
बुद्धः  बुद्धिको उत्पत्तिपछ्छि 
त्यसका अधिष्ठाता 


गिरां पतिः  ब्रह्माजी उत्पन्न 
हुनुभयो 
ततः  त्यसपछि 


ततः  त्यसपक्ि 
रुद्रः  अहडारका अधिष्ठाता 
देवता रुद्र उत्पन्न हुनुभयो 


अध्याय २६ 


त्यसपक्ि 

चित्तं  चित्त उत्पन्न भयो 
त्यसपक्ि 

चेत्यः  चित्तका अधिष्ठाता 
क्षेत्रज्ञ वासुदेव 

अभवत्  उत्पन्न हुनुभयो 





वाक्यार्थ त्यसपछि मनबाट चन्द्रमा उत्पन्न भए । त्यसपछि बुद्धि उत्पन्न भयो र त्यसका 
अधिष्ठाता देवता ब्रह्माजी उत्पनन हुनुभयो । त्यसपछि अहङार उत्पन्न भयो । त्यसपछि अहङ्ारका 
अधिष्ठाता देवता रुद्र उत्पन्न हूनुभयो । त्यसपछि चित्त उत्पन्न भयो । त्यसपछि चित्तका अधिष्ठाता 
कषेत्रज्ञ वासुदेव उत्पन्न हूनुभयो । 


एते ह्यभ्युत्थिता देवा नैवास्योत्थापनेऽशकन् । 
पुनराविविद्युः खानि तमुत्थापयितुं कमात् ॥ ६२॥ 


पढार्थ 

एते  यी हि  निश्चय नै तम्  विराटलाई 
अभ्युत्थिताः  उत्पन्न भएका न एव अशकन्  समर्थ भएनन् उत्थापयितुं  व्यँखाउन 
देवाः  देवताहरू पुनः  त्यसपछि फेरि आविविशुः  आआपनो 
अस्य  विराट् पुरुषको क्रमात्  क्रमैसंग उत्पत्तिस्थानमा प्रवेश गरे 
उत्थापने  जागरणमा खानि  इन्दियहरूले 





ताक्यार्थ यी उत्पन्न भएका देवताहरूले विराट् पुरुषलाई व्यान सकेनन्। त्यसपछि फेरि 
क्रमैसंग इन्द्रियहरूले विराटलाई व्युँखडउन आआप्नो उत्पत्तिस्थानमा प्रवेश गरे । 


वहिवांचा मुखं भेजे नोदतिष्ठत् तदा विराट् । 


प्राणेन नासिके वायुर्नोदतिष्ठत् तदा विराट् ॥ ६३॥ 
पढार्थ 
वह्निः  अग्निले 
वाचा  वाणीका साथ 


तदा  त्यति खेर 
विराट्  विराट् पुरुष 


मुखं  मुखमा 
भेजे  प्रवेश गरे 


रालानन्द्री लीक 


९९९ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २६ 
न उदतिष्ठत्  उठेन प्राणिन  प्राणेन्द्ियको साथमा विराट्  विराटपुरुष 

वायुः  प्राणेन्धियका अधिष्ठातानासिके  नासिकामा प्रवेश गरे न उदतिष्ठत्  व्यकिएन 

देवता तदा  त्यस समयमा पनि 


ताक्यार्थ अग्निले वाणीका साथ मुखमा प्रवेश गरे। तर पनि विराट् पुरुष उठेन । प्राणेन्ियका 
अधिष्ठाता देवता प्राणेन्द्रियको साथमा नासिकामा प्रवेश गरे। त्यस समयमा पनि विराटपुरुष 
व्युंिएन । 
क्षिणी श अ न ९ 
आक्षणा चश्चुषाद्त्या नद्ात््त् तदा वरट् । 
श्रोत्रेण कर्णो च दिशो नोदतिष्ठत् तदा विराट् ॥ ६४ ॥ 





पदार्थ 

आदित्यः  सूर्य तदा  त्यति खेर पनि माध्यमबाट 

चक्षुषा  चक्षु इन्द्रियको विराट्  विराट् कर्णो  कानमा प्रवेश गरे 
माध्यमबाट न उदतिष्ठत्  उठेन तदा च  त्यस समयमा पनि 
अक्षिणी  नेत्रगोलकमा प्रवेश दिशः  दिग्देवताहरू विराट्  विराट् पुरुष 

गरे श्रोत्रेण  श्रोत्रेन्दियको न उदतिष्ठत्  उठेन 


ताक्यार्थ सूर्य चक्षु इन्दियको माध्यमबाट अकषिगोलकमा प्रवेश गरे, तर पनि विराट् उठेन। 
दिग्देवताहरू श्रोत्रेन्ियको माध्यमबाट कानमा प्रवेश गरे, त्यस समयमा पनि विराट् पुरुष उढठेन । 


५ ० भ भ, ०  
त्वचं रोमभिरोषध्यो नोदतिष्ठत् तदा विराट् । 
रेतसा शिरनमापस्तु नोदतिष्ठत् तदा विराट् ॥ ६५॥ 





पदार्थ 

ओषध्यः  त्वगिन्धियका   विराट् पुरुष तदा  त्यस समयमा पनि 
अधिष्ठाता देवताहरू न उदतिष्ठत्  व्युँखिएन विराट्  विराट् पुरुष 
रोमभिः  रौँहरूद्रारा आपः  जलदेवता तुत 

त्वचं  त्वगिन्द्ियमा प्रवेश गरे रेतसा  मूत्रेन्ियको माध्यमले न उदतिष्ठत्  उठेन 

तदा  तर पनि रिरनम्  लिङ्गमा प्रविष्ट भए 


ताक्यार्थ त्वगिन्ियका अधिष्ठाता देवताहरू रँहरुद्रारा त्वगिन्दियमा प्रवेश गरे, तर पनि विराट् 
पुरुष ब्यँिएन । जलदेवता मूत्रेन्ियको माध्यमले लिङ्गमा प्रविष्ट भए, त्यस समयमा पनि विराट् 
पुरुष उठेन । 

गुदं मृत्युरपानेन नोदतिष्ठत् तदा विराट् । 

हस्ताविन्द्रो बलेनैव नोदतिष्ठत् तदा विराट् ॥ ६६॥ 


रालानन्द्री लीक 


१००० 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २६ 
पदार्थ 

मृत्युः  कालदेवता विराट्  विराट् पुरुष हस्तो  हातहरूमा प्रवेश गरे 
अपानेन  अपानवायुको साथमान उदतिष्ठत्  उठेन तदा  त्यस समयमा पनि 

गुदं  गुदद्रारमा प्रवेश गरे इन्द्रः  इन्द्र विराट्  विराट् पुरुष 

तदा  त्यस वेला पनि बटेन  बलको माध्यमले न एव उदतिष्ठत्  उठेन 





वाक्यार्थ कालदेवता अपानवायुको साथमा गुदद्वारमा प्रवेश गरे, त्यस वेला पनि विराट् पुरुष 
उठेन । इन्द्र बलको माध्यमले हातहरूमा प्रवेश गरे, त्यस समयमा पनि विराट् पुरुष उठेन । 


विष्णुग॑त्येव चरणो नोदतिष्ठत् तदा विराट् । 

नाडीन॑द्यो लोहितेन नोदतिष्ठत् तदा विराट् ॥ ९७ ॥ 
पदढार्थ 
विष्णुः  विष्णु विराट्  विराट् पुरुष तदा  त्यस समयमा पनि 
गत्या एव  गतिको रूपमा न उदतिष्ठत्  उठेन विराट्  विराट् पुरुष 
चरणो  गोडाहरूमा प्रवेश नद्यः  नदीहरू न उदतिष्ठत्  उठेन 
गर्बृभयो रोहितेन  रगतको रूपमा 
तदा  त्यस समयमा पनि नाडीः  नाडीहरूमा प्रविष्ट भणए 





ताक्यार्थ विष्णु गतिको रूपमा गोडाहरूमा प्रवेश गर्नुभयो, त्यस समयमा पनि विराट् पुरुष 
उठेन । नदीहरू रगतको रूपमा नाडीहरूमा प्रविष्ट भए, त्यस समयमा पनि विराट् पुरुष उदठेन । 


्तडभ्यासुदरं सिन्धुनोदतिष्ठत् तदा विराट् । 
हदयं मनसा चन्द्रो नोदतिष्ठत् तदा विराट् ॥ ६८ ॥ 


पदढार्थ 

सिन्धुः  समुद्र विराट्  विराट् पुरुष तदा  त्यस समयमा पनि 
्ुच्तडभ्याम्  भोक र प्यासको न उदतिष्ठत्  उठेन विराट्  विराट् पुरुष 
माध्यमबाट चन्द्रः  चन्रमा न उदतिष्ठत्  उठेन 

उद्रं  पेटमा प्रवेश गरे मनसा  मनको माध्यमबाट 

तदा  त्यस समयमा पनि हृद्यं  हृदयमा प्रविष्ट भए 





ताक्यार्थ समुद्र भोक र प्यासको माध्यमबाट पेटमा प्रवेश गरे, त्यस समयमा पनि विराट् पुरुष 
उठेन । चन्द्रमा मनको माध्यमबाट हृदयमा प्रविष्ट भए, त्यस समयमा पनि विराट् पुरूष उठेन । 


बुद्धया बह्यापि हृदयं नोदतिष्ठत् तदा विराट् । 
रुद्रोऽभिमत्या हदयं नोदतिषठत् तदा विराट् ॥ ६९॥ 


रालानन्द्री लीक 


९०१९ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २६ 
पदार्थ 

ब्रह्मा  ब्रह्माजी भदस केपि पनि हृदयं  हृदयमा प्रवेश गर्नुभयो 
अपि  पनि विराट्  विराट् पुरुष तदा  रुद्रको प्रवेशपचछ्छि पनि 
बुद्धया  बुदधिको माध्यमबाट न उदतिष्ठत्  उठेन विराट्  विराट् पुरुष 

हृदयं  विराट्को हृदयमा रुद्रः  रद्र देवता पनि न उदतिष्ठत्  उठेन 

प्रविष्ट हुनुभयो अभिमत्या  अहङ़ारको 

तदा  ब्रह्माजीको प्रवेश माध्यमबाट 





ताक्यार्थ ब्रह्माजी पनि बुदधिको माध्यमबाट विराटको हृदयमा प्रविष्ट हूनुभयो । ब्रह्माजीको 
प्रवेश भदसकेपचछि पनि विराट् पुरुष उठेन । रुद्र देवता पनि अहङ्ारको माध्यमबाट हृदयमा प्रवेश 
गर्नुभयो । रुद्रको प्रवेशपच्छि पनि विराट् पुरूष उठेन। 


चित्तेन हृदयं चेत्य क्षेत्रज्ञः प्राविशद् यद् । 
विराट् तदेव पुरुषः सलिलादुदतिष्ठत ॥ ७०॥ 


पढार्थ 

यदा  जब हृदयं  हृदयमा पुरुषः  पुरुष 

न्रे   

चेत्यः  चेतनासहित प्राविशद्  प्रवेश गर्नुभयो साठकलात्  जलबाट 


कषे्रज्ञः  भगवान् नारायण तदा एव  त्यही समयमा नै उदतिष्ठत  उट्यो 
चित्तेन  चित्तको माध्यमबाट विराट्  विराट् 
ताक्यार्थ जब चेतनासहित भगवान् नारायण चित्तको माध्यमबाट हृदयमा प्रवेश गर्नुभयो, त्यसै 
समयमा विराट् पुरुष जलबाट जुरुक्क उट्यो । 





यथा प्रसुप्तं पुरुषं प्राणेन्द्रियमनोधियः। 
प्रभवन्ति विना येन नोत्थापयितुमोजसा ॥ ७९१॥ 





पदार्थ 

यथा  जसरी प्रसुप्तं  सुतिरहेको न भवन्ति  सक्दैनन् त्यसै गी 
येन विना  चैतन्य नभर्ईकन पुरुषं  जीवात्मालाई भगवान्को सहायताविना अरू 
प्राणिन्द्रियमनोधियः  प्राण, उत्थापयितुम्  व्यान देवताले सुतिरहेका विराट् 
इन्द्रिय, मन र बुद्धि आदिले ओजसा  आफ्नो बलले मात्र पुरुषलाई ब्यु॑राउन सकेनन् 


ताक्यार्थ जसरी प्राण, इन्िय, मन र बुद्धिले चैतन्य नभरईकन सुतिरहेको जीवात्मालाई आफनो 
बलले मात्र व्यँखाउन सक्दैनन् त्यसै गरी भगवान्को सहायताविना अन्य देवताले विराट् पुरुषलाई 
व्युंखाउन सकेनन्। 


रालानन्द्री लीक 


१००२ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २६ 


तमस्मिन् प्रत्यगात्मानं धिया योगप्रवृत्तया । 
भक्तया विरक्तया ज्ञानेन विविच्यात्मनि चिन्तयेत् ॥ ७२॥ 





पदार्थ 

भक्तया  भक्ति ज्ञानेन  ज्ञानद्रारा आत्मनि  शरीरमा रहेको 
विरक्तया  वैराग्य र प्रत्यगात्मानं  सम्पूर्ण विविच्य  जानेर 
योगप्रवृत्तया  योगले सहित  प्राणीहरूको हृदयमा विराजमान चिन्तयेत्  निरन्तर 
भएको तम्  त्यस्तो परमात्मालाई परमात्माको ध्यान गरोस् 
धिया  बुदधिबाट उत्पन अस्मिन्  यसै 


ताक्यार्थ भक्ति वैराग्य र योगले सहित भएको बुद्धिबाट उत्पन्न ज्ञानद्वारा सम्पूर्ण प्राणीहरूको 
हृदयमा विराजमान परमात्मालाई यसै शरीरमा रहेको जानैर निरन्तर परमात्माको ध्यान गरोस् । 


इति श्रीमद्धागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां तृतीयस्कन्धे 


 


कापिलेये तत्त्तसमाम्नाये षड्विंशोऽध्यायः ॥ २६॥ 


रालानन्द्री लीक 


१००३ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २७ 


अथ   घ्याय 
अथ समप्तार्वशा ऽध्यायः 
प्रकृतिपुरुषको विवेकबाट मोक्षप्राप्तिको वर्णन 
श्रीभगवानुवाच श्रीभगवान् कपिलले भन्नुभयो 
प्रकृतिस्थोऽपि पुरुषो नाज्यते प्राकृतेगणेः। 
अविकारादकतुत्वान्निरुणत्वाज्जलाकवत् ॥ १॥ 


पदढार्थ 

पुरुषः  त्यो आत्मा अकर्ुत्वात्  कर्तृत्वभावले प्राकृतैः  प्रकृतिबाट उत्पन्न 
प्रकृतिस्थः  प्रकृतिको कार्यरूप रहित हुनाले एवं भएका 

देह आदिमा बसेर निगुणत्वात्  प्रकृतिका गुणेः  पुण्य, पाप एवं 
अपि  पनि गुणरहित हुनाले सुखदुःख आदि गुणबाट 
अविकारात्  रागद्वेष आदि जलाकवत्  तलाउमा न अन्यते  लिप्त हदेन 
विकार नहूने हुनाले प्रतिबिम्बित सूर्यँ 





ताक्यार्थ हे आमा ! त्यो आत्मा प्रकृतिको कार्यरूप देह आदिमा बसेर पनि रागद्वेष आदि 
विकार, कर्तत्वभाव र प्रकृतिका गुणबाट रहित हूनाले तलाउमा प्रतिबिम्बित सूर्यं प्रकृतिबाट 
उत्पन्न भएका पुण्य, पाप एवं सुखदुःख आदि गुणबाट लिप्त हदेन । 

विवरण आत्मामा जब सत्त्व, रज, तम आदि गुणहरूको सम्बन्ध हुन्छ तब आत्मा अकर्ता, 
अभोक्ता भएर पनि कर्ता, भोक्ता बन्दछ। यसैलाई विकार भनिएको छ। तर व्यवहारकालमा 
कर्ताभोक्ता हंदाहँदे पनि आत्मा स्वरूपतः चाह अकर्ता र निर्गुण नै हो। यस्तो सम्बन्धलाई 
ओपाधिक सम्बन्ध भन्दछन्। जसरी जलमा परेको सूर्य जल हल्लिंदा हल्लिने र टुक्रिने देखिन्छ 
तर खास गरी सूर्यमा ती विकारहरू छैनन् त्यसै गरी आत्मा पनि अन्तःकरणका धर्महरूबाट कर्ता 
भोक्ता हदा पनि वास्तवमा ती विकारहरूले आत्मालाई दुन सक्देनन्। किनभने जसरी जल 
हल्लिंदा जलरूप उपाधिको कारणले खडा भएको सूर्यको प्रतिबिम्बमात्र हल्लिएको हो, बिम्बभूत 
सूर्य हल्लिएको होन, त्यसै गरी अन्तःकरणरूप उपाधिबाट खडा भएको जीवात्मा नै गुणहरूद्वारा 
प्रभावित भएको हो, आत्मा प्रभावित भएको होइन । 


 भ ९ ९ प्रकृतेगणेष्वभिविषज्जते 
स एष यदहिं प्रकृतेगुणेष्वभिविषज्जते । 
अहङ्क्रियाविमूटढात्मा कर्तांस्मीत्यमभिमन्यते ॥ २॥ 


पदार्थ 
सः एषः  त्यो आत्मा यहिं  जब प्रकृतेः  प्रकृतिका 


रालानन्द्री लीक 


१००४ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २७ 
गुणेषु  विषयहरूमा अहङ्क्रियाविमूढात्मा  अस्मि इति  हं भन्ते 
अभिविषज्जते  लिप्त हुन्छ  अहङ्ारले आफूलाई बिर्सिएर अभिमन्यते  अभिमान गर्द 
त्यस वेला कतां  म काम गर्नवाला 


ताक्यार्थ त्यो दोषरहित आत्मा जब प्रकृतिका कार्यरूप शरीर आदि विषयमा लिप्त ह॒न्छ त्यस 
वेला अहङ्ारले आपफूलाई बिर्सिएर म काम गर्नैवाला हँ भन्ने अभिमान गर्दछ। 


न संसारपदवीमवशो ् पु   
तेन ऽभ्येत्यनिवंतः। 
प्रासङ्खिकेः कमंदोषेः सदसन्मिश्रयोनिषु ॥ ३॥ 


पढार्थ 

तेन  त्यस्तो अभिमान गर्नाले अवशः  पराधीन र योनिमा उत्पन्न भएर 
प्रासब्गिकेः  देह आदिसंगको अनिर्वृतः  दोषहरुद्रारा मक्त संसारपदवीम्  संसारमार्गमा 
सम्बन्धले प्राप्त भएका नभएको जीवात्मा अभ्येति  भडकिरहन्छ 
कर्मदोषैः  पुण्यपापरूप कर्मका सदसन्मिश्रयोनिषु  राम्रानराम्रा 

दोषहरूद्रारा देव, मनुष्य र पशु आदि 





वाक्यार्थ त्यस्तो प्रकारको अभिमान गर्नलि देह आदिसंगको सम्बन्धले प्राप्त भएका 
पुण्यपापरूप कर्मका दोषद्रारा पराधीन र दोषहरुद्रारा मुक्त नभएको जीवात्मा देव, मनुष्य र पशु 
आदि राम्रानराम्रा योनिमा उत्पन्न भएर संसारमार्गमा भडकिरहन्छ । 


          न 
अर्थे ह्यविद्यमानेऽपि संसृतिनं निवर्तते । 
ध्यायतो विषयानस्य स्वप्नेऽनर्थागमो यथा ॥ ४॥ 


पदार्थ 

अर्थे  आत्मामा जन्ममरण हने विषयलाई 

आदि क्रिया अनथांगमः  दुःख आदि ध्यायतः  चिन्तन गरिरेको 
अविद्यमाने अपि  नहुने भए जाग्रत् अवस्थामा नआई अस्य  त्यस जीवात्माको 
तापनि हटदैनन् संसृतिः  जन्म, मरण आदि 
यथा  जसरी हि  त्ययै गरी क्रिया तत्त्वज्ञान नहदासम्म 
स्वप्ने  स्वप्न अवस्थामा प्राप्त विषयान्  शब्द, स्पर्श आदि न निवतेते  निवृत्त हँदेनन् 





ताक्यार्थ जन्ममरण आदि क्रिया आत्मामा नहूने भए तापनि जसरी स्वप्न अवस्थामा प्राप्त हुने 
दुःख आदि जाग्रत् अवस्थामा नआई हट्दैनन् त्यसै गरी शब्द, स्पर्श आदि विषयमा चित्त 
लगाएको त्यो जीवात्माको जन्म, मरण आदि क्रिया तत्त्वज्ञान नहदासम्म निवृत्त हदेनन्। 


रालानन्द्री लीक 


१००५ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २७ 
अत एव शनेरिचत्त प्रसक्तमसतां पथि । 
श अ तीवेण  
भक्तियोगेन तीव्रेण विरक्तया च नयद् वराम् ॥ ५॥ 
पदार्थ 
अतः एव  त्यसकारण चित्तं  चित्तलाई च  पनि 
असतां  दुष्ट इन्द्रियहरूको तीव्रेण  तीव्र रानेः  विस्तार 
पथि  निर्देशनमा भक्तियोगेन  भक्तियोग वशम्  वशमा 
प्रसक्तम्  लागेको विरक्तया  वैराग्यद्रारा नयेत्  लैजानुपर् लिनुपर् 





ताक्यार्थ त्यसकारण दुष्ट इन्द्रियहरूको निर्देशनमा लागेको चित्तलाई तीव्र भक्तियोग र 
वेराग्यद्रारा विस्तारे वशमा लिनुपर्छ । 


यमादिमिर्योगपथेरम्यसन् श्रद्धयान्वितः । 


मयि भावेन सत्येन मत्कथाश्रवणेन च ॥ ६॥ 
पदार्थ 


यमादिमिः  यम, नियम आदि मयि  भगवान्मा 


् नि 


न 
योगपथेः  योगमार्गद्रारा 
अभ्यसन्  चित्तलाई एकाग्र 
बनाउने अभ्यास गर्दै 


श्रद्धयान्वितः  श्रद्धालु भएर 
च  पनि 
सत्येन  सच्चा 


भावेन  भक्तिभावले र 
मत्कथाश्रवणेन  मेरा 
कथाश्रवण गनलि 

जीवले मलाई प्राप्त गर्द 





ताक्यार्थ यम, नियम आदि योगमार्ग्वारा चित्तलाई एकाग्र बनाउने अभ्यास गर्दै भगवानूप्रति 
श्रद्धालु भएर सच्चा भक्तिभावले मेरा कथाश्रवण निरन्तर गरेपछछि मात्र जीवले मलाई प्राप्त गर्द । 


सर्वभूतसमत्वेन निर्वरेणाप्रसङ्गतः। 


न 


बरह्मचर्येण मोनेन स्वधर्मेण बलीयसा 


पदार्थ 

स्वभूतसमत्वेन  सम्पूर्ण 
प्राणीहरूमा समभाव राखेर 
निर्वरेण  कसैसंग पनि शत्रुता 
नगरी 


० 


अप्रस््घतः  स्त्री, पुत्र आदिमा 
अनासक्त भएर 

ब्रह्मचर्येण  ब्रह्मचर्यव्रत एवं 

द 

मोनेन  मौनव्रत पालन गरेर 


टीयसा ॥ ७॥ 





बलीयसा  दृढतापूर्वक 
स्वधर्मेण  आफ्नो वणश्चिम 
धर्मको पालन गरेपछछि जीवले 
मलाई प्राप्त गर्द 


ताक्यार्थ सम्पूर्ण प्राणीहरूमा समभाव एवं मित्रभाव राखेर, स्त्री, पुत्र आदिमा अनासक्तं भएर, 
ब्रह्मचर्यव्रत एवं मौनव्रत पालन गरेर दृढतापूर्वक आफ्नो वर्णाश्चम धर्मको पालन गरेपछि बल्ल 


जीवले मलाई प्राप्त गर्दछ। 


रालानन्द्री लीक 


९००६ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २७ 


यद्च्छयोपलन्धेन सन्तुष्टो मितभुङ् सुनिः। 
विविक्तदारणः शान्तो मेत्रः करुण आत्मवान् ॥ ८ ॥ 





पदार्थ 

यदुच्छया  प्रारब्ध कर्मअनुसार परिमित भोजन गर्ने मेत्रीभाव राख्ने 

उपरन्धेन  प्राप्त भएका मुनिः  मननशील करुणः  दयावान् र 
वस्तुहरूमा विविक्तरारणः  एकान्तवासी आत्मवान्  आत्मचिन्तन गर्ने 
सन्तुष्टः  सन्तुष्ट हुने रान्तः  शान्त भएर व्यक्तिले परमात्मालाई प्राप्त 
मितयुक्  प्राणधारण गर्नका मैत्रः  सम्पूर्ण प्राणीहरूमा गर्द 


ताक्यार्थ प्रार्ध कर्मअनुसार प्राप्त भएका वस्तुहरूमा सन्तुष्ट हुने, प्राणधारण गर्नका लागि 
परिमित भोजन गर्ने, मननशील, एकान्तवासी, शान्त, सम्पूर्ण प्राणीहरूमा मेत्रीभाव राख्ने एवं 
दयावान् भई आत्मचिन्तन गर्न व्यक्तिले परमात्मालाई प्राप्त गर्वछछ। 


सानुबन्धे च देहेऽस्मिन्नकुव॑न्नसदाग्रहम् । 
ज्ञानेन दृष्टतत्त्वेन प्रकृतेः पुरुषस्य च ॥ ९॥ 


पढार्थ 

प्रकृतेः  प्रकृति र   ज्ञानद्रारा असदाग्रहम् च  मिथ्या 
पुरुषस्य  पुरुष सानुबन्धे  स्त्री, पुत्र आदिसंग अभिमान पनि 

च  दुवैको सम्बन्धित भएको अकुवंन्  नगरीकन 

दुष्टतत्त्वेन  यथार्थ स्वरूप अस्मिन्  यस जीवनयापन गर्ने जीवले मलाई 
देखाउने देहे  शरीरमा प्राप्त गर्व 





ताक्यार्थ प्रकृति र आत्मा दुबैको यथार्थं ज्ञानद्वारा स्त्री, पुत्र आदिसंग सम्बन्धित भएको 
शरीरमा मिथ्या अभिमान नगरीकन जीवनयापन गर्नाले जीवले मलाई प्राप्त गर्दछ। 


निवृत्तवुद्धयवस्थानो दूरीभूतान्यद्शंनः । 
उपलभ्यात्मनात्मानं चश्चुषेवाकमात्मदुक् ॥ १० ॥ 


पदठार्थ 
निवृत्तबुद्धयवस्थानः  बुद्धिका आत्मद्क्  आत्मदर्शी मूनि आत्मानं  आफ्नो स्वरूपलाई 
जाग्रत्, स्वप्न र सुषुप्ति चक्षुषा  चक्षुरिन्द्रियले उपलभ्य  साक्षात्कार गरेर 


अवस्थाबाट अलग भएको अकम् इव  सूर्यलाई देखेजस्तै मुक्त हन्छ 
दूरीभूतान्यदश्ंनः  भगवानूदेखि गरी 
अतिरिक्त केही नदेख्ने आत्मना  शुद्ध अन्तःकरणद्रारा 





रालानन्द्री लीक 


 ० 
तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २७ 


वाक्यार्थ बुदधिका वृकत्तिरूप जाग्रत्, स्वप्न र सुषुप्ति तीन अवस्थाबाट अलग भएको, चारैतिर 
भगवान्देखि अतिरिक्त केटी नदेख्ने आत्मदर्शी मुनि चक्षुरिन््रियले सूर्यलाई देखेजस्तै गरी शुद्ध 
अन्तःकरणको माध्यमले आप्नो स्वरूपलाई साक्षात्कार गरेर मुक्त हुन्छ । 
वितरण जाग्रत्, स्वप्न र सुषुप्ति यी बुदधिका तीन अवस्था हुन्। जाग्रत् अवस्था बुदधिको 
सत्त्वगुणको अवस्था हो। यसैले जाग्रत् कालमा इन्द्रियहरुद्रारा पदार्थहरूको स्पष्टरूपले प्रतीति 
हुन्छ । स्वप्न बुद्धिको रजोगुणको अवस्था हो। रजोगुणमा चाज्चल्य बढी हुने हुनाले 
स्वप्नावस्थामा पदार्थहरूको भान स्पष्ट रूपले हँदेन । सुषुप्ति अवस्था बुदधिको तमोगुणको अवस्था 
भएको हुनाले सुषुप्तिमा कुनै पनि पदार्थको भान हदेन। बुद्धिका उक्त तीन अवस्थाहरूको 
मिथ्यात्वको निश्चय नभरईकन आत्माको यथार्थ ज्ञान सम्भव क्ैन। यी तीन अवस्थामध्ये एउटा 
अवस्थामा अन्य अवस्थाको अभाव हृन्छ। जाग्रतूमा जाग्रत् छ तर स्वप्न र सुषुप्ति रहेदेनन्। त्यसै 
गरी स्वप्नमा जाग्रत् र सुषुप्ति हँदेनन्। यस्ते सुषुप्तिमा सुषुप्ति रहन्छ तर जाग्रत् र स्वप्न र्हदेनन्। 
त्यस्तै समाधि यस्तो अवस्था हो जसमा जाग्रत्, स्वप्न र सुषुप्ति यी तीनै अवस्थाको अभाव हुन्छ । 
अतः जाग्रत्, स्वप्न र सुषुप्ति यी बुदधिका तीन अवस्थाहरू परस्पर व्यभिचरित हूुनाले मिथ्या हुन् । 
सम्पूर्ण विश्वब्रह्माण्ड ने यी तीन अवस्थाभित्र पर्ने हंदा जसले यी तीन अवस्थाहरूको मिथ्यात्वको 
निश्चय गरेको छ उसका लागि संसारको सर्वथा अत्यन्ताभाव हुन्छ र त्यस्तो व्यक्तिलाई नै यहाँ 
दूरीभूतान्यदर्शन भनिएको हो । अर्थात् जो निवृत्तबुद्धयवस्थान हुन्छ त्यी ने दूरीभूतान्यदर्शन हन्छ । 
जसले जाग्रत्, स्वप्न र सुषुप्ति बुद्धिका यी तीन अवस्थाहरूको मिथ्यात्वलाई निश्चय गरेको छ 
उसको दृष्टिमा आत्मालाई छडेर अरू कुनै पनि पदार्थं सत्यरूपमा भासित हदेनन्। अतः त्यस्तो 
व्यक्तिलाई दूरीभूतान्यदर्शन भनिएको हो । 

भक्ति, वैराग्य आदि विभिन्न साधनहरुद्रारा जब प्रकृतिभन्दा भिन्ने रूपमा आत्मतत्वको 
ज्ञान हुन्छ तब मनुष्य बुद्धिका यी तीन अवस्थाहरूदेखि पर हुन्छ । यी तीन अवस्थाभन्दा पर मनुष्य 
तुरीयः अवस्थामा स्थित रहन्छ, जसमा ऊ आफ्नो ज्ञानदृष्टिलिे सबैलाई आत्मा देख्छ र उसको 
अन्यदर्शन अर्थात् तिमी, म, त्यो भन्ने भेद हटछ। 

अब उपलभ्यात्मनात्मानं चक्षुषेवार्कमात्मदृक् यस अंशको व्याख्या गरौँ। चक्षुषा अर्कम् 
इव आत्मना आत्मानम् उपलभ्य अर्थात् आंखाले सूर्यलाई र आत्माले आत्मालाई प्राप्त गरेर भन्ने 
यस पद्यांशको सामान्यार्थ हो। सामान्यतः कुनै वस्तुले आफैलाई प्राप्त गर्दा कर्मकर्तभावविरोध 
पर्छ । अर्थात् एडटै वस्तु एके समयमा कर्ता र कर्म दुबे बन्न सक्देन । यसैलाई कर्मकर्तभावविरोध 
भनिन्छ। आत्माले आत्मालाई प्राप्त गर्वछछ भन्दा प्राप्त गर्ने आत्मा कर्ता हृन्छ भने प्राप्त गरिने 
आत्मा कर्म हुन्छ । वेदान्तसिद्धान्तअनुसार आत्मा एडटै छ यसैले आत्माले आत्मालाई प्राप्त गर्छ 
भन्दा एडटै आत्मा कर्ता र॒ कर्म दुबे बन्ने स्थिति देखिन्छ । यसैले यहाँ कर्मकर्तभावविरोधको 
स्थिति रहेको छ। यसको समाधान यसरी गर्नुपर्छ अवच्छेदक भिन्न भएपचछि एड वस्तु पनि 
कर्ता र कर्म दुबे बन्न सक्दछ। ओंँखाले सूर्यलाई हेरिन्छ। यहाँ आंँखा भनेको चक्षुगोलक 
अवच्छिनन तेज नै हो। आकाशको सूर्य पनि आकाशीय पिण्डावच्छिन्न तेज हो। वास्तवमा दुबे 


रालानन्द्री लीक 


१००८ 
तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २७ 


तेज नै हुन्। तर चक्षुरिन्द्िय र सूर्यका कारण तिनीहरू भिन्न देखिएका छन्। यस्तै जान्ने आत्मा 
जीवात्मा हो। अहङारावच्छिन्न आत्मालाई जीवात्मा भनिन्छ। जानिने आत्मा शुद्ध आत्मा हो । 
अहङ़ारावच्छिनन जीवात्माले यस्तो शुद्ध आत्मालाई प्राप्त गर्द । 


मुक्तलिङ्गं सदाभासमसति प्रतिपद्यते । 
सतो बन्धुमसच्चक्षुः सवांनुस्यूतमद्ययम् ॥ १९॥ 


पदार्थ 

यसपच्छि जीवले पर्ने सम्पूर्ण जगत्मा व्याप्त 
मुक्तलिद्भं  शरीर आदि सतः  कारणरूप प्रकृतिको अद्वयम्  अद्रैत परब्रह्म 
उपाधिबाट अलग बन्धुम्  अधिष्ठान परमात्मालाई 

असति  मिथ्याभूत अहङ़ार असच्चक्चुः  असत् जगत्को प्रतिपद्यते  प्राप्त गर्द 
आदिमा पनि प्रकाशक एवं 

सदाभासम्  सत्रूपले देखा सवांनुस्यूतम्  कार्यकारणरूप 





ताक्यार्थ यसपचछि जीवले शरीर आदि उपाधिबाट अलग मिथ्याभूत अहङ्कार आदिमा पनि 
सत्रूपले देखा पर्ने कारणरूप प्रकृतिको अधिष्ठान, असत् जगत्को प्रकाशक एवं सम्पूर्ण 
कार्यकारणरूप जगतूमा व्याप्त अद्रैत परब्रह्म परमात्मालाई प्राप्त गर्द । 

यथा जलस्थ आभासः स्थलस्थेनावदुङ्यते  

स्वाभासेन तथा सूयं जलस्थेन दिवि स्थितः ॥ १२॥ 

एवं त्रिवृदहङ्कारो भूतेन्द्रियमनोमयः । 


ज्र,   


स्वाभासेठक्षितोऽनेन सदाभासेन सत्यटूक् ॥ १६॥ 


पदार्थ 

यथा  जसरी जटस्थेन  जलमा रहेको तरिवृदहङ्कारः  सत्व, रज, तम 
जलस्थ  तलाउमा रहेको सूर्यप्रतिबिम्बबाट गरी तीन प्रकारको अहङ्कार 
आभासः  सूर्यको प्रतिबिम्ब दिवि  आकाशमा लक्षित हुन्छ र फेरि 
स्थरस्थेन  भित्ता आदिमा स्थितः  रहेको अनेन  अहद्ारमा परेको 
देखिएको सूयः  सूर्यको ज्ञान ह॒न्छ सदाभासेन  ब्रह्मको 
स्वाभासेन  आपनो छायाको एवं  यसै गरी प्रतिबिम्बद्रारा 

सम्बन्धनाट भूतेन्द्रियमनोमयेः  शरीर,  सत्यदुक्  नित्य परत्रह्म 
अवदुर्यते  जानिन्छ र इन्द्रिय र मनमा परेको परमात्मा 

तथा  त्यसै गरी स्वाभासेः  आपनो आभासबाट लक्षितः  जानिनुहुन्छ 





रालानन्द्री लीक 


१००९ 
तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २७ 


वाक्यार्थ जसरी तलाउमा रहेको सूर्यको प्रतिबिम्ब भित्ता आदिमा देखिएको आफ्नो छयाको 
सम्बन्धबाट जानिन्छ र त्यसै गरी जलमा रहेको सूर्यप्रतिबिम्बबाट आकाशमा रहेको सूर्यको ज्ञान 
हन्छ । त्यसै गरी शरीर, इन्द्रिय र मनमा परेको आफ्नो आभासबाट सत्व, रज, तम गरी तीन 
प्रकारको अहङ्कार लक्षित हुन्छ र फेरि अहङ्ारमा परेको ब्रह्मको प्रतिबिम्बद्रारा नित्य परब्रह्म 
परमात्मा जानिनुहन्छ । 
वितरण भित्तामा सूर्यको प्रतिबिम्ब कसरी देखिन्छ भन्दा आकाशमा रेको सूर्यको प्रतिबिम्ब 
जलमा पर्वछछ र जलमा परेको सूर्यको प्रतिबिम्ब भित्तामा पर्दछछ। उक्त प्रतिबिम्ब सूर्यको प्रतिबिम्ब 
मात्र नभएर प्रतिबिम्बको पनि प्रतिबिम्ब हो । यहाँ भित्तामा परेको प्रतिबिम्बको प्रतिबिम्बले जलमा 
परेको प्रतिबिम्बको सङ्केत गरिदियो अर्थात्, भित्तामा देखापरेको सूर्यको प्रतिबिम्बको प्रतिबिम्बद्रारा 
जलमा परेको सूर्यको प्रतिबिम्बलाई जानन सकिन्छ । यस्ते जलमा परेको सूर्यको प्रतिबिम्बद्रारा 
आकाशमा रहेको बिम्बभूत सूर्यको ज्ञान हृन्छ। यस्तै आत्माको प्रतिबिम्ब अहङ्ारमा पर्दछ र 
अहङ्ारको प्रतिबिम्ब देह, इन्द्रिय आदिमा पर्वछ। यसैले देह, इन्िय आदिमा परेको अहङारको 
प्रतिबिम्बबाट अहङ्कारको ज्ञान हुन्छ र अहङ्ारमा परेको आत्माको प्रतिबिम्बबाट बिम्बरूप 
आत्माको ज्ञान हुन्छ । 

आत्मालाई छोडेर संसारका सम्पूर्ण पदार्थहरू जड छन्। यसैले ती पदार्थहरूमा चैतन्यको 
गन्धमात्र पनि सम्भव कछैन। तर शरीर, इन्द्रिय र मन आदि जड पदार्थहरू पनि चेतन जस्ता 
देखिन्छन्। यहाँ ती शरीर, इन्द्रिय र॒मन आदि पदार्थहरूमा चैतन्य कहांबाट आयो ? जसका 
कारण ती पदार्थहरू चेतन जस्ता देखिएका छन्, यो प्रश्न उट्न सक्छ । वस्तुतः शरीर, इन्द्रिय र 
मनले अहङारबाट चैतन्य प्राप्त गरेकाले तिनीहरू चेतनशील देखिएका हृन् । यसैले ती मन र 
इन्द्रियहरुद्रारा विषयको ग्रहण भद्ररहेको छ । अहङ्ारको आभास नभरईकन विषयको ग्रहण सम्भव 
कैन । जुन अहङारको आभासलाई प्राप्त गरेर इन्द्रिय र मनद्वारा विषयको ग्रहण भएको धियो त्यो 
अहङ्ारमा देखा परेको आत्माको प्रतिबिम्बद्रारा शुद्ध आत्माको ज्ञान हृन्छ । 


भूतसृक्षमेन्द्रियमनोबुद्धयादिष्विह निद्रया । 


    


लीनेष्वसति यस्तत्र विनिद्रो निरहङ्क्रियः ॥ ९ ॥ 


पदठार्थ 

इह  यो सुषुप्ति अवस्थामा असति  असतूतुल्य विनिद्रः  जागा रहन्छ र त्यो 
निद्रया  निद्राको कारणले अव्याकृतमा निरहङ्क्रियः  अहङ़ाररहित 
भूतसृष्ष्मेन्द्रियमनोबुद्धयादिषु  लीनेषु  लीन भएपछ्छि ह॒न्छ 


शब्द आदि तन्मात्रा, इन्द्रिय, तत्र  त्यस समयमा 
मन, बुद्धि र अहङ्कार आदि यः  जो आत्मा 
ताक्यार्थ सुषुप्ति अवस्थामा निद्राको कारणले शब्द आदि तन्मात्रा, इन्द्रिय, मन, बुद्धि र 





रालानन्द्री लीक 


१०९० 
तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २७ 


अहङकार आदि असतूतुल्य अव्याकृतमा लीन भएपचछ्ि त्यस समयमा जो आत्मा जागा रहन्छ र त्यो 
अहङ्ाररहित पनि हुन्छ । 

विवरण सुषुप्तिको समयमा आत्मा शब्दादि भूत, इन्द्रिय र मनबुदधि, अव्याकृतमा लीन 
भएपछि स्वयंप्रकाशरूपले जागिरहेको हुन्छ र सर्वथा अहड़ारशून्य हन्छ । भएको वस्तु आत्मा मात्र 
हो । आत्मादेखि अतिरिक्त संसारका सम्पूर्णं पदार्थहरू मिथ्या हून्। आत्मा निर्विकार, अत्यन्त 
परिपूर्णं र अहङारशून्य छ भन्ने कुरा सुषुप्ति अवस्थाको विचारारा स्पष्ट रूपले जान्न सकिन्छ । 
सुषुप्ति अवस्थामा जीव ब्रह्मरूपले अवस्थित हुन्छ । प्रमात्त्व, कर्तृत्व र भोक्तृत्वभावलाई जीवभाव 
भनिन्छ। सुषुप्ति अवस्थामा अन्तःकरण गएर अविद्यामा लीन हुने हूनाले सुषुप्तिमा अन्तःकरण 
रहँदेन। अन्तःकरण धर्मी हो भने प्रमात्व, कर्तृत्व र भोक्तृत्वभाव उसका धर्म हुन्। सुषुप्ति 
अवस्थामा धर्मी अन्तःकरणको अभाव भएपचछि उसका धर्म प्रमात्ुत्व, कर्तृत्व र भोक्तृत्वभावको 
पनि अभाव स्वतः सिद्ध हुन्छ । कर्तृत्व र भोक्त॒त्वभाव ने संसार हो । जबसम्म आत्माले म धर्म र 
अधर्मको कर्ता हँ र धर्म र अधर्मको फल सुख, दुःखको भोक्ता हं भन्ने मान्दछछ तबसम्म उसका 
लागि जन्म र मृत्युको प्रवाह चली ने रहन्छ। जब म धर्म र अधर्मको कर्ता पनि होन, त्यसको 
फल सुख र दुःखको भोक्ता पनि होदन भन्ने निश्चय हुन्छ तब उसको जन्म र मृत्युको प्रवाह 
दुट्दछ । यस प्रकार सुषुप्ति अवस्थामा आत्मा प्रमात्ृत्व, कर्तृत्व र भोक्तृत्वभावले रहित भएको 
हुनाले सुषुप्तिमा जीव वस्तुतः ब्रह्मभावमा प्राप्त हृन्छ । 


मन्यमानस्तदात्मानमनष्टो नष्टवन्मृषा । 
नष्टेऽहङ्करणे द्रष्टा नष्टवित्त इवातुरः ॥ ९५॥ 


पदार्थ 

तदा  सुषुप्ति अवस्थामा आतुरः इव  आफैं नष्ट आत्मानम्  आफूलाई 
अहङ्करणे नष्टे  अहङार नाश भएजस्तो गरी व्याकुल बनेजस्तै नष्टवत्  नष्ट भएको 
भएपच्छि अनष्टः  आपू नष्ट नभएर पनि मन्यमानः  मान्दछ 
नष्टवित्तः  सम्पत्ति हराएको द्रष्टा  द्रष्टाले 

मानिस मृषा  भ्रमको कारणले 





ताक्यार्थ सुषुप्ति अवस्थामा अहङार नाश भएपछि सम्पत्ति हराएको मानिस आफ नष्ट 
भएजस्तो गरी व्याकुल बनेजस्ते नष्ट नभएर पनि भ्रमको कारणले द्रष्टाले आपफूलाई नष्ट भएको 
रूपमा मान्दछ । 


एवं प्रत्यवमृर्यासावात्मानं प्रतिपद्यते । 
साहङ्कारस्य द्रव्यस्य योऽवस्थानमनुग्रहः ॥ १६॥ 


रालानन्द्री लीक 


१९९१ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २७ 
पदार्थ 

एवं  यो कुरालाई द्रव्यस्य  कार्यकारणसंघातरूप अवस्थानम्  आश्रयरूप 
प्रत्यवमृर्य  विचार गरेर जगत्को हुनुहन्छ, त्यस्ता 

असो  विवेकी व्यक्तिले यः जो आत्मानं  परमात्मालाई 
साहङ्कारस्य  अहङारले सहित अनुग्रहः  प्रकाशक र प्रतिपद्यते  जान्दछ 





तवाक्यार्थ यो कूरालाई विचार गरेर विवेकी व्यक्तिले अहङ्कारले सहित भएको 
कार्यकारणसंघातरूप जगत्को प्रकाशक र आश्रयरूप परमततत्वको रूपमा व्याप्त परमात्मालाई 
जान्दछ । 

विवरण सुषुप्ति अर्थात् गाढा निद्राको समयमा मनुष्यको लागि सम्पूर्ण संसार, शरीर, इन्द्रिय, 
मन र बुदिसमेत अविद्यामा लीन भएको हुन्छ । त्यस समयमा म हँ भन्ने अहङ्कार समेत लीन 
हुन्छ । तर ज्ञानस्वरूप आत्मतत्त्वले त्यस अवस्थालाई पनि प्रकाशित गरिरहन्छ । म यति समयसम्म 
दुक्क भएर सतँ र केही पनि जानिर्नँ भन्ने सुतेर उठेको जुन व्यक्तिको भनाद छ त्यसबाट उसले 
गाढा निद्राको समयमा आपूलाई चाहं जानेकै रे भन्ने थाहा हन्छ । सपना नदेखेको वेलामा 
आनन्दले सुतेको म नैरव्यखिएको म ह भने परामर्शज्ञानबाट केही नजान्दा पनि आपूलाई जानेको 
थियो भनी बुमनुपरछछ। यसलाई श्लोकले प्रत्यवमुश्य यो पदले सङत गरेको छ। आत्मा सुषुप्ति 
अवस्थामा पनि रहने भए जाग्रत् र स्वप्नमा फ किन स्पष्ट प्रतीत नभएको हो त ? यसको उत्तर 
हो जाग्रत् र स्वप्नमा त आत्मा अहङकार र इन्द्रियको माध्यमले जगत्को प्रकाशन गर्ने हंद 
प्रकाशक रूपले स्पष्ट प्रतीत हुन्छ तर सुषुप्तिमा प्रकाशका विषय सबै लुप्त हन्छन्, केवल प्रकाश 
मात्र रहन्छ । जसरी अँध्यारोमा आकाशमा पारिएको बत्तीको प्रकाश कुनै पनि प्रकाश्य विषय 
नभएकाले स्पष्ट हैदेन अथवा देखिंदेन तर जमिनमा, अन्य पदार्थमा पार्दा देखिन्छ, त्यसै गरी 
सुषुप्तिमा पनि आत्माद्रारा प्रकाश्य अन्य कुनै विषय नरहने हुनाले आत्माको स्पष्ट प्रतीति हदेन। 
वस्तुतः आत्मा अहङ्कार आदि समस्त पदार्थको आधार र प्रकाशक समेत हो । 


देवहूतिरुवाच देवहूतिले भन्नुभयो 
पुरुषं प्रकृति ्ह्यन् न विमुञ्चति कर्हिचित् 
अन्योन्यापाश्रयत्वाच्च नित्यत्वादनयोः प्रभो ॥ १७ ॥ 


पदार्थ 

ब्रह्मन्  ब्रह्मरूप एकअर्काको आश्वरयमा रहने र॒ प्रकृतिः  प्रकृतिले 

प्रभो  हे प्रभु नित्यत्वात्  नित्य भएकाले पुरुषं  पुरूषलाई 
अनयोः  प्रकृति र पुरुष दुबै च  पनि न विमुञ्चति  छोडदिन 
अन्योन्यापाश्रयत्वात्  कहिचित्  कहिल्यै पनि 





ताक्यार्थ ब्रह्मरूप हे प्रभु ! प्रकृति र पुरुष दुबे एकअककि आश्रयमा रहने भएकाले र दुबे 


रालानन्द्री लीक 


९०९२ 
तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २७ 


नित्य भएकाले कटहिल्यै पनि प्रकृतिले पुरुषलाई छोडदिन । 

विवरण प्रकृतिभन्दा भिन्न अनि अहङ़ार आदि समस्त जगत्को प्रकाशक आत्माको वर्णन 
सुनिसकेपछि देवहूतिले यी दुर्हको विवेक सम्भव छैन कि भनी शङ़ा गर्नृहुन्छ । प्रकृति अर्थात् 
अविद्या र पुरुष अर्थात् आत्मा दुबे अनादि हुन् अनि प्रकृति पुरुषकी नित्य शक्ति हन् । यी दुबेको 
सम्बन्धसमेत अनादि नै हो । पुरुषको सत्ता र चैतन्यरूपतालाई नलिई प्रकृति नै सिद्ध हुन नसक्ने 
हनाले र मायाशक्तिलाई नलिई निर्गुण पुरुषको पनि जगत्को रूपमा अभिव्यक्ति सम्भव नहुने 
हनाले यी दुबे एकअकमिा नित्य आशित छन्। यस कारण कसरी प्रकृति र पुरुषबीचको 
भेदज्ञान सम्भव छ र भनी देवहूतिले यहाँ शङ़ा गर्नुभएको हो । 


यथा गन्धस्य भूमेश्च न भावो व्यतिरेकतः । 
अपां रसस्य च यथा तथा बुद्धः परस्य च ॥ १८ ॥ 


पदार्थ 

यथा  जसरी च  र बुद्धेः  प्रकृति 

गन्धस्य  गन्ध अपां  जलको परस्य  पुरुषको पनि 

भूमेः  पृथिवीको तथा व्यतिरेकतः  अलगअलग च  पनि अलगअलग स्थिति 
चर न भावः  स्थिति हून सक्देन सम्भव छैन 

रसस्य  रस तथा  त्यसै गरी 





ताक्यार्थ जसरी गन्ध र पृथिवीको तथा रस र जलको अलगअलग स्थिति हदेन त्यसै गरी 
प्रकृति र पुरुषको पनि अलगअलग स्थिति सम्भव छेन । 


अकतुंः कमंबन्धोऽयं पुरुषस्य यदाश्रयः। 
गुणेषु सत्सु प्रकृतेः कैवल्यं तेष्वतः कथम् ॥ १९॥ 


पदार्थ 

यदाश्रयः  जुन प्रकृतिको कमंबन्धः  कर्मबन्धन रहन्छ सत्सु  रहिरहंदा पुरुषको 
आश्रयबाट अतः  त्यसैले कैवल्यं  मोक्ष 

अकतुंः  अकर्ता प्रकृतेः  प्रकृतिका कथम्  कसरी हुन्छ 
पुरुषस्य  पुरुषको तेषु  ती 

अयं  यो गुणेषु  गुणहरू 





ताक्यार्थ प्रकृतिको आश्रयबाट अकर्ता पुरुष कर्मबन्धनमा रहिरहन्छ । त्यसैले प्रकृतिका ती 
गुणहरू रहिरहंदा पुरुषको मोक्ष कसरी हुन्छ ? 


रालानन्द्री लीक 


९०९१२ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २७ 


क्वचित् तत्त्वावमर्शेन निवृत्तं भयमुल्बणम् । 
अनिवृत्तनिमित्तत्वात् पुनः प्रत्यवतिष्ठते ॥ २०॥ 





पदढार्थ 

तत्त्वावमशेन  आत्मतत्वको भयम्  भय पुनः  फेरि 

विचार गनलि निवृत्तं  हटे पनि प्रत्यवतिष्ठते  उपस्थित 
क्वचित्  कहिलेकाहीं यो अनिवृत्तनिमित्तत्वात्  भद्रहन्छ 
संसारबन्धनको कारणरूप प्रकृतिका गुणहरूको 

उल्बणम्  तीत्र नाश नहुन्जेल त्यो भय 


वाक्यार्थ आत्मतत्त्वको विचार गर्नाले कहिलेकाहीं यो संसारबन्धनको वीत्र भय हे पनि 
कारणरूप प्रकृतिका गुणहरूको नाश नहुन्जेल त्यो भय फेरि उपस्थित भद्रहन्छ । 


श्रीभगवानुवाच श्री भगवान्ले भन्नुभयो 

अनिमित्तनिमित्तेन स्वधर्मेणामलात्मना । 

तीव्रया मयि भक्तया च श्रुतसम्भृतया चिरम् ॥ २१९॥ 
 ग्र भ 

ज्ञानेन दृष्टतत्त्वेन वेराग्येण बलीयसा । 

तपोयुक्तेन योगेन तीव्रेणात्मसमाधिना ॥ २२॥ 

प्रकृतिः पुरुषस्येह दह्यमाना त्वहनिंशम् । 


प . ९ 


तिरोभवित्री    म 
तिरोभवित्री शनकेरग्नेयोनिरिवारणिः ॥ २२॥ 





पदार्थ 

हे माता देवहूति योगेन  योग र 
अनिमित्तनिमित्तेन  कुनै आशा तीवया  तीव्र तीव्रेण  तीव्र 

नगरीकन भक्तया  भक्ति आत्मसमाधिना  आत्मसमाधि 
स्वधर्मेण  आफ्नो वर्णश्िम दुषटतत्त्वेन  प्रकृति र पुरुषको बाट 

धर्मद्वारा वास्तविकता बताउने च  पनि 

अमलात्मना  अन्तःकरण शुद्ध ज्ञानेन  ज्ञान अहनिंशम्  दिनरात 
भएपच्छि बलीयसा  अत्यन्त दृढ दद्यमाना  शक्ति क्षीण हदे 
चिरम्  धेर समयसम्म वैराग्येण  वैराग्य गएकी 

मयि  मेरो तपोयुक्तेन  यम, नियम आदि पुरुषस्य  पुरुषलाई मोहित 
श्रुतसम्भृतया  कथाश्रवणनाट अष्टाङ्गले सहित भएको पार्ने 


रालानन्द्री लीक 


९०९९८ 
तृतीय स्कन्ध 


प्रकृतिः  अविद्या 
अग्नेः  आगोलाई 
योनिः  उत्पन गराउने 


श्रीमद्भागवत 


अरणिः  काठ 
इव  आगोद्रारा उढेजस्ते 
रानकेः  साधन गद्गद 


अध्याय २७ 


इह  यही जन्ममा 
तुने 
तिरोभवित्री  नष्ट हृन्छे 


ताक्यार्थ हे माता देवहूति ! कुनै आशा नगरीकन पालन गरिएको आफ्नो वर्णाश्चम धर्मद्वारा 
अन्तःकरण शुद्ध भएपछि धरे समयसम्म मेरो कथाश्रवणबाट बडढेको तीव्र भक्ति, प्रकृति र पुरुषको 
वास्तविकता बताउने ज्ञान, अत्यन्त दढ वैराग्य, यमनियम आदि अष्टाङ्गले सहित भएको योग अनि 
तीव्र आत्मसमाधिबाट दिनरात शक्ति क्षीण हदे गएकी एवं पुरुषलाई मोहित पार्ने अविद्या 
आगोलाई उत्पन गराउने काठ आगोद्रारा उढेजस्तै साधन गदगद यही जन्ममा नै नष्ट हुन्छे । 


भुक्तभोगा परित्यक्ता दृष्टदोषा च नित्यशः । 
नेर्वरस्याद्ुभं धत्ते स्वे महिम्नि स्थितस्य च ॥ २४॥ 


पदार्थ 

नित्यशः  सध परित्यक्ता  त्याग गरिएकी स्थितस्य  स्थित भएका 
दुषटदोषा  दोषमात्रै देखिने ्रकृतिले ईरवरस्य  पुरुषको 
भएकाले स्वे  आपनो अशुभं  नराम्रो 
भुक्तभोगा  भोग गरेर महिम्नि  परमानन्दस्वरूपमा न घत्ते  गर्न सक्दिन 





ताक्यार्थ स्थ दोषमात्रे देखिनाले भोग गरेर त्याग गरिएकी प्रकृतिले आफ्नो परमानन्दस्वरूपमा 
स्थित भई बन्धनमूक्त भएका पुरुषको नराम्रो गर्न सक्दिन। 


यथा ह्यप्रतिबुद्धस्य प्रस्वापो बहन्थ॑भृत्। 

स एव प्रतिबुद्धस्य न वै मोहाय कल्पते ॥ २५॥ 
एवं विदिततत्त्वस्य प्रकृतिमयि मानसम् । 

युञ्जतो नापकुरुत आत्मारामस्य किचित् ॥ २६॥ 


पदढार्थ 

यथा हि  जसरी   जाग्रत् अवस्थामा पुरुषको यथार्थज्ञान गरेको 
अप्रतिबुद्धस्य  निदाएको प्राप्त भएको मानिसलाई मयि  म परमात्मामा 
मानिसलाई वे  निश्चय नै मानसम्  चित्त 

प्रस्वापः  सपनाले मोहाय  मोहित पार्न युञ्जतः  लगाएको 


बहन्थभृत्  विभिन्न प्रकारका न कल्पते  सक्दैन आत्मारामस्य  आफैमा रमाउने 





दुःख कष्ट दिन्छ तर एवं  त्यसै गरी व्यक्तिलाई 
सः एव  त्यही सपनाले विदिततत्त्वस्य  प्रकृति र प्रकृतिः  प्रकृतिले 


रालानन्द्री लीक 


१०९५ 
तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २७ 
किचित्  कसै गरी पनि न अपकरुरुते  मोहित पार्न सकिदिन 
ताक्यार्थ जसरी निदाएको मानिसलाई सपनाले विभिन्न प्रकारका दुःख कष्ट दिन्छ तर त्यही 
सपनाले जाग्रत् अवस्थामा प्राप्त भएको मानिसलाई निश्चय ने मोहित पार्न सक्दैन त्यसै गरी 


प्रकृति र पुरुषको यथार्थज्ञान गरेको म परमात्मामा चित्त लगाएको एवं आफैमा रमाउने 
मानिसलाई प्रकृतिले कसै गरेर पनि मोहित पार्ब सक्िदिन। 


यदेवमध्यात्मरतः काठेन बहुजन्मना । 

सवत्र जातवेराग्य आबह्यभुवनान्सुनिः ॥ २७॥ 
मद्धक्तः प्रतिबुद्धार्थो मत्प्रसादेन भूयसा । 

निश्रेयसं स्वसंस्थानं कैवल्याख्यं मदाश्रयम् ॥ २८॥ 





पदार्थ 

यदा  जब मानिस ब्रह्मलोकसम्मका जानेर 

एवम्  यसरी सर्वत्र  सबै प्रकारका भोगमा कैवल्याख्यं  कैवल्यसंज्ञक 
बहुजन्मना कालेन  अनेक जातवेराग्यः  वैराग्य उत्पनन स्वसंस्थानं  स्वस्वरूपभूत 
जन्मसम्म भएको देहादिदेखि अतिरिक्त 
अध्यात्मरतः  आत्मचिन्तनमा मद्धक्तः  त्यो मेरो भक्तले मदाश्रयम्  मेरे रूप भएको 
निमग्न रहन्छ तब भूयसा  बारम्बार प्राप्त हुने निःश्रेयसं  निरतिशय 

मुनिः  त्यो विवेकी मनुष्यले मत्प्रसादेन  मेरो कृपाप्रसादले आनन्दलाई प्राप्त गर्दछछ 
आब्रह्मभुवनात्  यस लोकदेखि प्रतिबुद्धाथः  परमतत्वलाई 


ताक्यार्थ जब मानिस यसरी अनेक जन्मसम्म आत्मचिन्तनमा निमगन रहन्छ तब त्यो विवेकी 
मानिस यस लोकदेखि ब्रह्मलोकसम्मका सबे प्रकारका भोगमा वैराग्ययुक्त भएको हुन्छ । त्यो मेरो 
भक्तले बारम्बार प्राप्त हुने मेरो कृपाप्रसादले परमतत्वलाई जानैर कैवल्यसंज्ञक स्वस्वरूपभूत देह 
आदिदेखि अतिरिक्त मेरे रूप भएको निरतिशय आनन्दलाई प्राप्त गर्व । 


पराप्नोतीदाज्जसा   ५ 
प्राप्नोतीहाञ्जसा धीरः स्वदुशा छिन्नसंशयः। 


  अ योगी     भ 
यद् गत्वा न नवतत योगी लङ्गाद् वानरम ॥ २९॥ 
पढार्थ 
स्वदुशा  स्वरूपन्ञानबाट इह  यही शरीरमा हदा नै लिङ्गाद्  सूृष्ष्मशरीरबाट 
किन्नसंशयः  सम्पूर्ण संशयहरू अञ्जसा  सजिलै त्यो कैवल्य विनिगमे  अलग भएको 
नष्ट भएको पदलाई योगी  योगी 
धीरः  धैर्यशाली मेरो भक्तले प्राप्नोति  प्राप्त गर्द यत्  जुन ठर्खंमा 





रालानन्द्री लीक 


९०९६ 

तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २७ 
गत्वा  गद्रसकेपछ्ि न निवर्तेत  फर्केर आ्देन 

ताक्यार्थ स्वरूपज्ञानबाट सम्पूर्ण संशयहरू नष्ट भएपचछि धैर्यशाली मेरो भक्तले यही शरीरमा 
हदा नै साक्षात् रूपमा त्यस कैवल्य पदलाई प्राप्त गर्दछ। यसरी सूृष्ष्मशरीरबाट अलग भएको 
योगी आफू पुगिसकेको ठडँबाट फर्केर आङँदेन। 


टिप्पणी अनुभवपूर्ण स्वरूपन्ञान भदसकेकाले योगी पुनः सूक्ष्म र स्थूल शरीरमा तादात्म्याध्यास 
गर्दन भन्ने अर्थमा फर्केर आ्ँदेन भनिएको हो । 


यदा न योगोपचितासु चेतो 

मायासु सिद्धस्य विषज्जतेऽङ्ग । 
अनन्यहेतुष्वथ मे गतिः स्याद् 

आत्यन्तिकी यत्र न मृत्युहासः ॥ २० ॥ 





पदठार्थ 

अङ्ग  हे माता प्राप्त हने गतिः  स्वरूपलाई 

यदा  जुन समयमा मायासु  अणिमा आदि स्याद्  प्राप्त गर्द 
सिद्धस्य  सिद्ध योगीजनको सिदधिहरूमा यत्र  जहाँ 

चेतः  चित्त न विषज्जते  अल्किंदैन मृत्युहासः  मृत्युको तागत 
योगोपचितासु  योगको अथ  त्यस समयमा न  चल्दैन 

फलरूप मानिने आत्यन्तिकी  परमपुरुषार्थरूप 

अनन्यहेतुषु  योगबाट मात्र मि मेरो 


वाक्यार्थ हे माता! जुन समयमा सिद्ध योगीजनको चित्त योगको फलरूप मानिने अणिमा 
आदि सिदधिहरूमा अल्िदेन त्यस समयमा त्यो सिद्ध व्यक्तिले परमपुरुषार्थरूप मेरो स्वरूपलाई 
प्राप्त गर्वछछ, जहाँ मृत्युको तागत चल्दैन। 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां तृतीयस्कन्धे 


    घ्याय 
कापल्यापाख्यानं सप्तावदशाञव्यायः ॥ २७ ॥ 


रालानन्द्री लीक 


५. 


अध्याय रेल 


प्रसन्नं  शुद्ध भएर 
सत्पथम्  परमात्मप्राप्तिको 
मार्गमा 

याति  प्रवृत्त हृन्छ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
अथ र अष्टाविंशो  अ घ्याय 
अथय ऽच्यायः 
अष्टाङ्गयोगको विधि 
श्रीभगवानुवाच श्रीभगवान् कपिलले भन्नुभयो 
योगस्य लक्षणं वक्ष्ये सबीजस्य नृपात्मजे । 
मनो येनेव विधिना प्रसन्नं याति सत्पथम् ॥ १॥ 
पढार्थ 
नृपात्मजे  राजपुत्री हे माता लक्षणं  लक्षण 
देवहूति वक्ष्ये  भन्दलु 
सबीजस्य  सनीज येन  यही 
ध्येयस्वरूपको आलम्बनले युक्त विधिना  विधिद्रार 
भएको एव  मात्र 
योगस्य  योगको मनः  मन 





वाक्यार्थ हे माता देवहूति ! सबीज वा ध्येयस्वरूपको आलम्बनले युक्त भएको योगको लक्षण 
भन्दद्ु । यही विधिद्रारा मात्र मन शुद्ध भएर परमात्मा प्राप्तिको मार्गमा प्रवृत्त हुन्छ । 


स्वधर्माचरणं शक्तया विधमांच्व निवतंनम् । 


दैवाल्लब्धेन सन्तोष आत्मविच्वरणा्च॑नम् ॥ २॥ 





पढार्थ 
शक्तया  यथाशक्ति  प्रारब्धअनुसार 

४७   
स्वधमाचरणं  आफ्नो वणिम बन्धेन  प्राप्त भएको 
धर्मको अनुष्ठान गर्नु वस्तुमा 
विधमांत्  विरुद्ध धर्मबाट सन्तोषः  सन्तुष्ट हनु एवं 
निवतंनम्  टाढा रहनु आत्मविच्वरणाचंनम्  


आत्मज्ञानी महापुरुषहरूको 
चरणसेवा गर्नु 
च  पनि योगका नियम हुन् 





ताक्यार्थ यथाशक्ति आफ्नो वणश्चिम धर्मको अनुष्ठान गर्नु, अन्य विरुद्ध धर्मबाट टाढा रहनु, 
प्रारन्धअनुसार प्राप्त भएको वस्तुमा सन्तुष्ट हनु एवं आत्मज्ञानी महापुरुषहरूको चरणसेवा गर्नु 


आदि योगका नियम हृन् । 


ग्राम्यधर्मनिवृत्तिरुच मोक्षधमरतिस्तथा । 
मितमेध्यादनं शर्वद्विविक्तक्षेमसेवनम् ॥ २॥ 


रालानन्द्री लीक 


६०९८ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २८ 
पदार्थ 

ग्राम्यधरमनिवृत्तिः  गर्नु नञआउने एकान्त स्थलमा रहनु 
विषयवासनालाई बढाउने मितमेध्यादनं  थोर तर शुद्ध च  पनि 

कर्मदेखि टाढा रनु भोजन गर्नु योगका साधनहरू हन् 

तथा  त्यसै गरी शारवद्विविक्तक्षेमसेवनम्  सरै 

मोक्षधमंरतिः  मोक्षधर्ममा प्रेम भगवान्को भजनमा विघ्ननाधा 





ताक्यार्थ विषयवासनालाई बढाउने कर्मदेखि टाढा रनु, मोक्षधर्ममा प्रेम गर्नु, थोर तर शुद्ध 
भोजन गर्नु र भगवान्को भजनमा विघ्नबाधा नआउने एकान्त स्थलमा सर्धं रहनु आदि योगका 
साधनहरू हन् । 


अहिंसा सत्यमस्तेयं यावदर्थपरिग्रहः । 
ब्रह्मचर्यं तपः शोचं स्वाध्यायः पुरुषार्चनम् ॥ ४ ॥ 





पदार्थ 

अहिंसा  हिंसा नगर्जु गर्नु स्वाध्यायः  वेदाध्ययन गर्नु 
सत्यम्  सत्य बोल्नु बह्यचर्यं  ब्रह्मचर्य व्रतको पुरुषाच॑नम्  भगवान् 
अस्तेयं  चोरी नगर्न पालन गर्नु नारायणको पूजा गर्नु आदि 
यावदर्थपरिग्रहः  देहनिर्वाहिको तपः  तपस्या गर्नु योगका साधनहरू हुन् 
लागि मात्र वस्तुहरूको संग्रह शोच  शुद्ध आचरण गर्नु 


ताक्यार्थ हिंसा नगर्नु, सत्य बोल्नु, चोरी नगर्नु, देहनिर्बाहको लागि मात्र वस्तुहरूको संग्रह 
गर्नु, ब्रह्मचर्य त्रतको पालन गर्नु, तपस्या गर्नु, शुद्ध आचरण गर्नु, वेदाध्ययन गर्नु, भगवान् 
नारायणको पूजा गर्नु आदि योगका साधनहरू हुन् । 

मोनं सदासनजयस्थेय प्राणजयः रानेः। 

प्रत्याहारश्चेन्द्रियाणां विषयान्मनसा हदि ॥ ५॥ 
पदार्थ 
मोनं  वाणी संयमित गर्नु प्राणजयः  प्राणायामद्रारा हदि  हृदयमा 


५ 


सदासनजयस्थे्यं  पद्मासन प्राणवायुलाई वशमा रानु प्रत्याहारः  संलग्न गराउनु 


आदि उत्तम आसनको इन्द्रियाणां  इन्दरियहरूलाई च  पनि योगका साधनहरू 
अभ्यासले स्थिरतापूर्वक रहनु मनसा  मनको हुन् 





रानेः  विस्तारेविस्तार विषयात्  विषयबाट हटाई 
ताक्यार्थ वाणी संयमित गर्नु, नित्य पद्मासन आदि उत्तम आसनको अभ्यासले स्थिरतापूर्वक 
रहनु, बिस्तारेविस्तार प्राणायामद्वारा प्राणवायुलाई वशमा राख्नु, इन्दियहरूलाई मनको विषयबाट 


रालानन्द्री लीक 


९०१९ 
तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २८ 


हटाई हृदयमा संलग्न गराउनु पनि योगका साधनहरू हुन् । 
स्वधिष्ण्यानामेकदेशरे मनसा प्राणधारणम् । 


वैकुण्ठलीलामि  व्यानं  समाधानं ४ तथात्मन 

वेकुण्ठलीलाभिष्यानं समाधान तथात्मनः ॥  ॥ 
पदार्थ 
स्वधिष्ण्यानाम्  प्राण रहने आत्मनः  अन्तःकरणलाई 
मूलाधार आदि स्थानहरूमध्ये वकुण्ठलीखामिध्यानं  भगवान् समाधानं  परमात्मामा लगाउनु 
एकदेशे  कुनै एक ठाउँमा श्रीहरिका लीलाकथाहरूको आदि योगका लक्षणहरू हुन् 
मनसा  मनले सहित भएको निरन्तर स्मरण गर्नु 
प्राणधारणम्  प्राणलाई स्थिर तथा  त्यसै गरी 
वाक्यार्थ प्राण रहने मूलाधार आदि स्थानहरूमध्ये कुनै एक ठा॑मा मात्र मन सहित प्राणलाई 
स्थिर गर्नु, भगवान् श्रीहरिका लीलाकथाहरूको निरन्तर स्मरण गर्नु, अन्तःकरणलाई परमात्मामा 
मात्रै लगाउनु आदि योगका लक्षणहरू हुन् । 





  ९ 


एतेरन्येश्च पथिभिमनो दुष्टमसत्पथम् । 


रर,   ्  


बुद्धया युञ्जीत शनकेजिंतप्राणो ह्यतन्द्रितः ॥ ७ ॥ 





पदढार्थ 

हि  निश्चय नै च र दौडिएको 

जितप्राणः  प्राणवायुलाई अन्येः  यसभन्दा बाहेकका दुष्टम्  दुष्ट 

वशमा राखेको व्रत, दान आदि मनः  मनलाई 

अतन्द्रितः  आलस्यभावलाई पथिभिः  विभिन्न रानकेः  विस्तारैबिस्तार 
त्यागेको व्यक्तिले उपायहर्द्रारा बुद्धया  बुदधिको माध्यमले 
एतेः  यी पूर्वोक्त नियम असत्पथम्  विषयतिर युञ्जीत  आत्मामा लगाओस् 


ताक्यार्थ प्राणवायुलाई वशमा राखेको र आलस्यभावलाई त्यागेको व्यक्तिले यी पूर्वोक्त नियम 
र यसभन्दा बाहेकका त्रत, दान आदि विभिन्न उपायहरुद्रारा विषयतिर दौडिएको दुष्ट मनलाई 
बिस्तारैबिस्तार बुद्धिको माध्यमले आत्मामा लगाओस्। 


रुचो देशे प्रतिष्ठाप्य विजितासन आसनम् । 
तस्मिन् स्वस्ति समासीन ऋलुकायः समभ्यसेत् ॥ ८॥ 


पदार्थ 
विजितासनः  एडटै आसनमा यु  पवित्र आसनम्  आसन 
निरन्तर बस्न सक्ने व्यक्तिले देशे  ठाम प्रतिष्ठाप्य  ओद्छयाएर 


रालानन्द्री लीक 


९०१० 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २८ 
तस्मिन्  त्यहां ऋसुकायः  शरीरलाई सीधा अभ्यास गरोस् 

स्वस्ति  स्वस्तिक आसनमा बनाएर 

समासीनः  बसेर समभ्यसेत्  प्राणायामको 


ताक्यार्थ एडटै आसनमा निरन्तर बस्न सक्ने व्यक्तिले पवित्र ठाडँमा आसन ओच्छूयाई त्यां 
स्वस्तिक आसनमा बसेर शरीरलाई सीधा बनाएर प्राणायामको अभ्यास गरोस्। 


न श्लोधयेन्मार्गं म ९  स, 
प्राणस्य शोधयेन्मार्गं पूरकुम्भकरेचकैः । 
प्रतिकूलेन वा चित्तं यथा स्थिरमचञ्चलम् ॥ ९॥ 





पढार्थ 

पूरकुम्भकरेचकेः  पूरक, वा  अथवा यथा  जसबाट 

कुम्भक र रेचक प्राणायामबाट प्राणस्य  प्राणको चित्तं  चित्त 

प्रतिकूलेन  रेचक, कुम्भक र॒ मागं  मार्गलाई स्थिरम्  स्थिर र 

पूरक यस्तो उल्टो प्रकाराट शोधयेत्  शोधन गरोस् अचञ्चलम्  विक्षेपरहित रहन्छ 


ताक्यार्थ पूरक, कुम्भक र रेचक प्राणायामको माध्यमबाट अथवा रेचक, कुम्भक र पूरक 
यस्तो उल्टो प्रकारबाट प्राणको मार्गलाई शोधन गरोस् जसबाट चित्त स्थिर र विक्षेपरहित रहन्छ । 


मनोऽचिरात् स्याद् विरजं जितवासस्य योगिनः । 
वाय्वग्निभ्यां यथा रोहं ध्मातं त्यजति वे मलम् ॥ १०॥ 





पदार्थ 

यथा  जसरी मलम्  विकारलाई   मन 
वाय्वग्निभ्यां  हावा र त्यजति  त्याग्दछ अचिरात्  चिरे 
आगोद्रारा जितकवासस्य  प्राणलाई वेन 

ध्मातं  पोलेर शोधित गरिएको वशीभूत बनाएको विरजं  निर्मल 
लोहं  फलामले योगिनः  योगीको स्यात्  हुन्छ 


ताक्यार्थ जसरी हावा र आगोद्रारा पोलेर शोधित गरिएको फलामले विकारलाई त्याग्दछछ त्यसै 
गरी प्राणलाई आफनो अधीनमा बनाउने योगीको मन छट निर्मल हुन्छ । 


न्द,  कद स  


प्राणायामेदंहेद् दोषान् धारणाभिङ्च किल्बिषान् । 
प्रत्याहारेण संसगांन् ध्यानेनानीरवरान् गुणान् ॥ १९॥ 


पदढार्थ 
प्राणायामैः  प्राणायामहरुद्रारा धारणाभिः  धारणाद्रारा प्रत्याहारेण  प्रत्याहारद्रारा 
दोषान्  वात, पित्त आदि रोग किल्बिषान्  पापहरू संसगांन्  विषयसम्बन्धजन्य 


रालानन्द्री लीक 


९०९६ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २८ 
दोष अनीड्वरान् गुणान्  राग, द्वेष च  पनि 
ध्यानेन  ध्यानद्रारा इत्यादि दुर्गणहरूलाई दहेत्  नष्ट गराओस् 


ताक्यार्थ प्राणायामहरूद्रारा वात, पित्त आदि रोग, धारणाद्रारा पापहरू, प्रत्याहारद्रारा विषयसंग 
हुने सम्बन्धजन्य दोष र ध्यानद्वारा राग, ठैष इत्यादि दुर्गुणहरूलाई नष्ट गराओस्। 


यदा मनः स्वं विरजं योगेन सुसमाहितम् । 
काष्टां भगवतो ध्यायेत् स्वनासाग्रावटोकनः ॥ १२॥ 





पदार्थ 

योगेन  योगद्रारा विरजं  निर्मल र केन्द्रित गरी 

यदा  जब सुसमाहितम्  एकाग्र हृन्छ तब भगवतः  भगवान्को 
स्वं  आपनो स्वनासाग्रावलोकनः  आप्नो काष्ठां  स्वरूपको 
मनः  मन नाकको अग्रभागमा मात्र दृष्टि ध्यायेत्  ध्यान गरोस् 


ताक्यार्थ योगद्वारा जब आफ्नो मन निर्मल र एकाग्र हुन्छ तब आफ्नो नाकको अग्रभागमा मात्र 
दुष्ट केन्द्रित गरी भगवान्को स्वरूपको ध्यान गरोस् । 


प्रसन्नवदनाम्भोजं पद्मगभांरुणेक्षणम् । 


नीरोत्प्दलशयामं राद्धचक्रगदाधरम् ॥ १३॥ 
पढार्थ 
प्रसन्नवदनाम्भोजं  आनन्दले कोश जस्तै सुन्दर आंखा र शद्खचक्रगदाधरम्  शङ्ख, चक्र 
प्रफुल्लित मुखकमल भएका नीलोत्पलदलश्यामं  नीलकमल र गदा हातमा धारण गर्नुहुने 
पद्मगभांरुणेक्षणम्  कमलको फूलर नीलो वर्ण भएका भगवान्को ध्यान गर्नुपर्दछ 
ताक्यार्थ आनन्दले प्रफुल्लित मुखकमल भएका, कमलको कोश जस्तै सुन्दर आंँखा र 
नीलकमल फूलै नीलो वर्ण भएका, शङ्ख, चक्र र गदा हातमा धारण गर्नृहुने भगवानूको ध्यान 
गर्नुपर्वछछ । 


रसत्पङ्कजकिञ्जल्कपीतकोरोयवाससम् । 
श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कोस्तभासुक्तकन्धरम् ॥ १४ ॥ 


पदार्थ 

लसत्पङ्कजकिञ्जल्कपीतकोरोय श्रीवत्सवक्षसं  छातीमा श्रीवत्स कौस्तुभमणि धारण गर्नुभएका 
वाससम्  कमलको केशर चिह्र भगवान्को ध्यान गर्नुपर्छ 
जस्त पैलो रेशमी वस्त्र भ्राजत्कोस्तुभामुक्तकन्धरम्  

लगाउनुभएका गलामा चम्किरहेको 





रालानन्द्री लीक 


९०२२ 
तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २८ 


वाक्यार्थ कमलको केशर जस्त पर्ँलो रेशमी वस्त्र लगाउनुभएका, छातीमा श्रीवत्स चिह्न र 
गलामा चम्किरेको कौस्तुभमणि धारण गर्नुभएका भगवान्को ध्यान गर्नुप्छ । 


मत्तद्धिरेफकल्या परीतं वनमालया । 


पराध्यंहारवल्यकिरीटाङ्गदनूपुरम् ॥ १५॥ 
पदठार्थ 
मत्तद्विरेफकलया  मदमत्त परीतं  शरीर ढाक्नुभएका मुकुट, बाजुबन्द र पाउजुले 
भमराको मधुर ध्वनिले युक्त  पराध्यंहारवलयकिरीराङ्गद सिंगारिएनुभएका भगवान्को 
वनमाख्या  वनमालाद्रारा नूपुरम्  बहुमूल्य हार, बाला, ध्यान गर्नुपरछछ 
ताक्यार्थ मदमत्त भमराको मधुर ध्वनिले युक्त भएको वनमालाद्रारा शरीर ढाक्नुभएका, 
बहुमूल्य हार, बाला, मुकुट, बाजुबन्द र पाउजुले सिंगारिनुभएका भगवान्को ध्यान गर्नु । 


काञ्चीगुणोल्लसच्छ्रणिं हृदयाम्भोजविष्टरम् । 
दशंनीयतमं शान्तं मनोनयनवधंनम् ॥ १६ ॥ 


पदढार्थ 

काञ्चीगुणोल्लसच्छरेणिं  हृदयकमलरूप आसनमा ओआंँखालाई आनन्दित पार्नुहुने 
कम्मरमा सुवर्ण आदि रहनुभएका भगवान्को ध्यान गर्नुपर्दछ 
आभूषणद्रारा बनेको पेटीले दशंनीयतमं  दर्शन गर्न योग्य 

सजिनुभएका शान्तं  शान्त एवं 

हृदयाम्भोजविष्टरम्  भक्तहरूको मनोनयनवधंनम्  मन र 





ताक्यार्थ कम्मरमा सुवर्ण आदि आभूषणले बनेको पेदीद्रारा सजिनुभएका, भक्तहरूको 
हृदयकमलरूप आसनमा रहनुभएका, दर्शन गर्न योग्य, शान्त एवं मन र ओंँखालाई आनन्दित 
पार्नृहुने भगवान्को ध्यान गर्नुपर्दछ। 


अपीच्यदङांनं शरवत् सवंलोकनमस्कृतम् । 


न 


सन्तं वयसि कंशोरे भृत्यानुग्रहकातरम् ॥ १७ ॥ 





पढार्थ 

अपीच्यदशांनं  अत्यन्त सुन्दर॒ शङ्वत्  सधे माथि कृपा गर्नको लागि आतुर 
 अ 

स्वरूपले युक्त केरारे  किशोर हनहन 

सवंलोकनमस्कृतम्  सम्पूर्ण वयसि  अवस्थामा भगवान्को ध्यान गर्नुपर् 

प्राणीहरुद्रारा नमस्कार सन्तं  रहनुभएका 

गरिनुभएका भृत्यानुयरहकातरम्  भक्तहरू 


रालानन्द्री लीक 


९०२३ 
तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २८ 


वाक्यार्थ अत्यन्त सुन्दर स्वरूपले युक्त, सम्पूर्ण प्राणीहरूद्रारा नमस्कार गरिनुभएका, सैं 
किशोर अवस्थामा रहनुभएका एवं भक्तहरूमाथि कृपा गर्नको लागि आतुर हुनुहुने भगवान्को 
ध्यान गर्नुपर्छ । 


कीतन्यतीथंयरासं पुण्यरुलोकयदास्करम् । 
ध्यायेद् देवं समगयरादवं यावन्न च्यवते मनः ॥ १८ ॥ 


पढार्थ 
कीत॑न्यतीथंयशसं  प्रशंसनीय  युक्त हुनुभएका मनः  मन 
पवित्र यशयुक्त देवं  भगवान्को न च्यवते  भगवान्को 


पुण्यरखोकयरास्करम्  परम॒ ४्यायेत्  त्यति वेलासम्म ध्यान ध्यानबाट फरकँदेन 
यशस्वीहरूको यशलाई बढाउने गरोस् 

समग्राद्वं  सम्पूर्ण सुन्दर यावत्  जति वेलासम्म 
ताक्यार्थ प्रशंसनीय पवित्र यशयुक्त, परम यशस्वीहरूको यशलाई बढाउने एवं सम्पूर्ण सुन्दर 
अङ्गहरूले युक्त हुनुभएका भगवान्को त्यति वेलासम्म ध्यान गरोस् जति वेलासम्म मन भगवान्को 
ध्यानबाट फककदेन। 





स्थितं जन्तमासीनं शयानं वा गुहाशयम् । 
्रक्षणीयेहितं    ध्यायेच्छुद्धभावेन     
्रक्षणीयेहितं ध्याये चेतसा ॥ १९॥ 





पदार्थ 

शुद्धभावेन  निष्कामभावले ह  दर्शनीय लीला आसीनं  बसिरहनुभएको 
युक्त गर्नृहुने भगवान्को रायानं  सुतिरहनुभएको 
चेतसा  आपनो मनद्वारा स्थितं  उभिनुभएको वा  अथवा स्वरूपको 
गुहाशयम्  हृदयमा विराजमान बजन्तम्  हिंडदै गर्नुभएको ध्यायेत्  ध्यान गरोस् 


ताक्यार्थ निष्कामभावले युक्त आफ्नो मनले हृदयमा विराजमान, दर्शनीय लीला गर्नृहुने 
भगवान्को उभिनुभएको, हिंडदै गर्नुभएको, बसिरहनुभएको अथवा सुतिरहनुभएको स्वरूपको ध्यान 
गरोस्। 


तर्््मिल्छन्धपदं चित्तं सवांवयवसंस्थितम् । 
विरक्ष्येकत्र संयुज्यादङ्गे भगवतो मुनिः ॥ २०॥ 


पदार्थ 
तस्मिन्  भगवान्को विग्रहमा सवांवयवसंस्थितम्  भगवान्का चित्तं  मनलाई 
लन्धपदं  स्थिर भएर सम्पूर्ण अङ्गप्रत्यङ्गमा लागेको विलक्ष्य  जानेर 


रालानन्द्री लीक 


९०२९४ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २८ 
मुनिः  योगीले आफ्नो भगवतः  भगवान्को अग्गे  अङ्गमा 
मनलाई एकत्र  एकएक संयुज्याद्  स्थिर गराओस् 


ताक्यार्थ योगीले जब भगवान्को विग्रहमा आफ्नो मन राम्रोसंग स्थिर भएको पारं त्यसपछि 
उसले आफ्नो मनलाई भगवानूको एकएक अङ्गमा स्थिर गराओस् । 


सज्चिन्तयेद् भगवतङ्चरणारविन्दं 
व्ाङकुशाध्वजसरोरुहलाञ्छनाद्यम्। 

उत्तद्गरक्तविलसन्नखचक्रवाल 
ज्योत्स्नामिराहतमहद्द्यान्धकारम् ॥ २१॥ 





पदढार्थ 

व्राह्कुशध्वजसरोरुहलाञ्छ रङ्ले सुशोभित लामालामा भगवतः  भगवान्का 
नादयम्  वज्र, अश, ध्वजा, नखसमूहको कान्तिद्रारा चरणारविन्दं  चरणकमलको 
कमल आदिको चिहनले युक्त आहतमहद्भद्यान्धकारम्  सञ्चिन्तयेत्  ध्यान गरोस् 
उत्तुद्गरक्तविटसन्नखचक्रवाल आफ्नो ध्यान गर्ने भक्तहरूका 

ज्योत्स्नाभिः  प्रकाशमय रातो हदयको अन्धकारलाई नाश गर्न 


ताक्यार्थ वज्र, अङ्कश, ध्वजा, कमल आदिको चिहले युक्त एवं प्रकाशमय रातो रङ्गले सुशोभित 
लामालामा नखसमूहको कान्तिद्रारा आप्नो ध्यान गर्ने भक्तहरूका हदयको अन्धकारलाई नाश 
गर्ने भगवान्का चरणकमलको ध्यान गरोस् । 


यच्छोचनिःसृतसरित्प्रवरोदकेन 

तीर्थेन मूघ्न्यधिकृतेन रिवः शिवोऽभूत् । 
ध्यातुम॑नःशमलदोरनिसृष्टवन्र 

ध्यायेच्चिरं भगवतङ्चरणारविन्दम् ॥ २२॥ 


पदार्थ 

यच्छोचनिःसृतसरित्मरवरोदकेन  मूध्नि  शिरमा भक्तका 

जुन चरणकमललाई प्रक्षालन अधिकृतेन  धारण गनलि मनःशमलदोलनिसृष्टव्रं  

गर्दै निस्केको पवित्र गङ्गाको हिवः  महादेव पनि चित्तमा रहेका पापका पर्वतलाई 
जलरूप रिवः  मङ्गलमय फोड्न छोडिएको वज्र समान 
तीर्थेन  संसाराट तार्ने अभूत्  हुनुभयो यस्तो भएका 

तीर्थलाई ध्यातुः  ध्यान गर्नैवाला भगवतः  भगवान्का 





रालानन्द्री लीक 


९०२५ 
तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २८ 
चरणारविन्दम्  चरणकमललाई चिरं  लामो समयसम्म ध्यायेत्  ध्यान गरोस् 
ताक्यार्थ जुन चरणकमललाई प्रक्षालन गर्दै निस्केको पवित्र गङ्गाको जल संसारसागरबाट तार्ने 
तीर्थरूप छ, त्यो गङ्गाजल शिरमा धारण गरेर मात्र महादेव पनि मङ्गलमय हुनुभयो । ध्यान गर्नैवाला 


भक्तको चित्तमा रहेका पापका पर्वतहरूलाई फोड्न छोडिएका वज्रसमान भएका भगवान्का यस्ता 
चरणकमललाई लामो समयसम्म ध्यान गरोस्। 


जानुद्रयं जलजलोचनया जनन्या 

लक्ष्म्याखिलस्य सुरवन्दितया विधातुः । 
उर्वोनिधाय करपल्लवरोचिषा यत् 

संलालितं हृदि विभोरभवस्य कुयात् ॥ २३॥ 


पदार्थ 

जक्जलोचनया  कमलजस्तै लक्ष्म्या  लक्ष्मीले करपल्लवरोचिषा  प्रकाशमान 
आंखा भएकी अभवस्य  जन्मरहित भएका करकमलले 

सुरवन्दितया  देवताहरुद्रारा विभोः  भगवान्का संलालितं  स्पर्श गर्दै सेवा 
स्तुति गरिएकी यत्  जुन गर्नृहुन्थ्यो ती घंडाको 
अखिलस्य  सम्पूर्ण जगत॒को जानुदधयं  दुई घुंडालाई हदि  आफ्नो हृदयमा 
विधातुः  सृष्टि गर्न ब्रह्माजीकी उर्वाः  आपना दई जाँघमाथि कुयात्  ध्यान गरोस् 

जनन्या  आमा निधाय  राखेर 





ताक्यार्थ कमलजस्ते ओंँखा भएकी, सम्पूर्णं देवताहरूद्रारा स्तुतिगान गरिएकी एवं सम्पूर्ण 
जगत्को सृष्टि गर्न ब्रह्माजीकी जननी लक्ष्मीले जन्मरहित भएका भगवान्का जुन दुई घुँडालाई 
आपना दुई जाँघमाथि राखेर प्रकाशमान करकमलले स्पर्श गर्दै सेवा गर्बृहुन्थ्यो ती घुँडाको आफनो 
हृदयमा ध्यान गरोस् । 


उरू सुपणंभुजयोरधिशोभमाना 
वोजोनिधी  न   त 
वोजोनिधी अतसिकाकुसुमावभासो । 
व्यारम्बिपीतवरवाससि वतंमान 
काञ्चीकलापपरिरम्भिनितम्बनिम्बम् ॥ २४॥ 


पढार्थ 
सुप्णभुजयोः  गरुडको अधिश्ोभमानो  शोभायमान अतसिकाकुसुमावभासो  
कोँधमाथि भएका आलसको फूलै 


रालानन्द्री लीक 


९०२६ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २८ 
नीलकान्तियुक्त न्यालम्बिपीतवरवाससि  मेखलाका ठुत्ताहरूद्रारा 
ओजोनिधी  शक्तिको केन्र गोलीगाँठोसम्म लत्रिएको आलिङ्गन गरिएको भगवान्को 
भएको अत्यन्त सुन्दर पीताम्बरमा नितम्बविम्बको चिन्तन गरोस् 
उरू  भगवान्को उरूप्रदेशको वतंमानकाञ्चीकलापपरिरम्मि 

ध्यान गरोस् त्यसै गरी नितम्बबिम्बम्  सजाइएका 





ताक्यार्थ गरुडको कांधमाथि शोभायमान भएका, आलसको पफूलजस्तै नीलकान्तियुक्त एवं 
शक्तिको केन्द्र भएको भगवान्का उरूप्रदेशको ध्यान गरोस् । त्यसै गरी गोलीगांँटोसम्म लत्रिएको 
अत्यन्त सुन्दर पीताम्बरमा सजाइएका मेखलाका एुत्ताहरूद्रारा आलिङ्गन गरिएको भगवान्को 
नितम्बविम्बको ध्यान गरोस्। 


नाभिहदं भुवनकोशराहोद्रस्थं 
यत्रात्मयोनिधिषणाखिकलोकपद्मम् । 

व्यूटं हरिन्मणिवृषस्तनयोरमुष्य 
ध्यायेद् यं विदहारमयूखगोरम् ॥ २५॥ 


पदढार्थ 

भुवनकोशगहोदरस्थं  सम्पूर्ण आत्मयोनिधिषणाविल हरिन्मणिवृषस्तनयोः द्यं  
भुवनको उत्पत्तिको स्थान लोकपद्यम्  ब्रह्माजीको उत्तम मरकतमणि जस्ता दुबे 
भएको भगवान्को उदरमा उत्पत्तिस्थान मानिएको स्तनको 

रहेको सर्वलोकमय कमल ध्यायेत्  ध्यान गरोस् जो 
नामिहदं  नाभिसरोवरको ध्यान यूं  उत्पन्न भएको थियो विशदहारमयूखगोरम्  निर्मल 
गरोस् त्यसै गरी हारको प्रकाशबाट गोरो वर्णको 
यत्र  जर्हाबाट अमुष्य  भगवान्को देखिएका छन् 





ताक्यार्थ सम्पूर्ण भुवनहरूको उत्पत्तिको स्थान भएका भगवान्को उदरमा रहेको 
नाभिसरोवरको ध्यान गरोस् जहाँबाट ब्रह्माजीको उत्पत्तिस्थान मानिएको सर्वलोकमय कमल 
उत्पन्न भएको थियो । त्यसै गरी भगवान्का उत्तम मरकतमणि जस्ता दुबे स्तनको ध्यान गरोस् जो 
निर्मल हारको प्रकाशबाट गोरो वर्णका देखिएका छन्। 


वक्षोऽधिवासमृषभस्य महाविभूतेः 
पुंसां मनोनयननिर्वृतिमादधानम् । 


रालानन्द्री लीक 


तृतीय स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


कण्ठं च कोस्तुभमणेरधिभूषणार्थ 
कु्यान्मनस्यखिललोकनमस्कृतस्य ॥ २६॥ 


पदार्थ 

महाविभूतेः  एेश्वर्यशाली 
लक्ष्मीजीको 

अधिवासम्  निवासस्थान 
भएको 

पुंसां  ध्यान गर्ने भक्तहरूको 
मनोनयननिवतिम्  मन र 


अखिललोकनमस्कृतस्य  
सम्पूर्ण लोकट्वारा नमस्कार 
गरिएका 

ऋषभस्य  भगवान् श्रीहरिको 
वक्षः  वक्षःस्थलको ध्यान 
गरोस् 


१०२७ 


अध्याय रत 


अधिभूषणार्थं  सुशोभित गर्नका 
लागि त्यस मणिलाई धारण गर्ने 
कण्ठं  कण्टप्रदेशलाई 

च  पनि 

मनसि  मनमा 

कुयांत्  ध्यान गरोस् 


आं खालाई आनन्दित कोस्तुभमणेः  कौस्तुभमणिलाई 
आदधानम्  तुल्याउने ने 

ताक्यार्थ रेश्वर्यशाली लक्ष्मीजीको निवासस्थान भएको, ध्यान गर्ने भक्तहरूको मन र 
ओआंँखालाई आनन्दित तुल्याउने एवं सम्पूर्ण लोकद्रारा नमस्कार गरिएको भगवान् श्रीहरिको 
वक्षःस्थलको ध्यान गरोस्। त्यसपछि कौस्तुभमणिलाई सुशोभित गर्नकै लागि त्यस मणिलाई 
धारण गर्ने कण्टप्रदेशको पनि मनमा ध्यान गरोस् । 





वाह्रंश्च मन्दरगिरेः परिवतनेन 
निणिंक्तबाहुवख्यानधिटोकपाखान्। 
सज्िन्तयेद् दशशतारमसह्यतेजः 
र्वं च तत्करसरोरुहराजहंसम् ॥ २७ ॥ 


पदढार्थ 

अधिरोकपालान्  सम्पूर्ण बाहून्  चार हातहरू एवं  तत्करसरोरुहराजहंसम्  
लोकपालहरूको आश्रय भएका असह्यतेजः  सहन गर्व भगवान्को करकमलमा राजहंस 
मन्द्रगिरेः  मन्दर पर्वतलाई नसकिने तेजयुक्त समान शोभायमान भएको 
परिवतेनेन  घुमाउंदा दरारातारम्  हजारी दाँ तीहरू श्व  शङ्खको 
निणिक्तबाहुवलख्यान्  भएको सुदर्शनचक्र च  पनि 

चम्किएका बालायुक्त चर सञ्चिन्तयेत्  ध्यान गर्न 





ताक्यार्थ सम्पूर्ण लोकपालहरूको आश्रय भएका भगवान्का चार हातहरूको ध्यान गर्न, जुन 
हातहरूमा लगादएका बाला आदि आभूषणहरू समृद्रमन्थनको समयमा मन्दराचल पर्वतलाई 
घुमांदा निस्केको प्रकाशले चम्किएका छन्। त्यसै गरी असह्य तेजयुक्त एवं हजारौँ दां तीहरू 


रालानन्द्री लीक 


९०२८ 
तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २८ 


भएको सुदर्शनचक्र र भगवानूका करकमलमा राजहंससमान शोभायमान भएको शङ्खको पनि 
ध्यान गर्न । 
कोमोदकी    क  
कोमोदकीं भगवतो दयितां स्मरेत 
दिग्धामरातिभयशोणितकदेमेन । 
मालां मघुव्रतवरूथगिरोपघुषटं 
चैत्यस्य तत्त्वममलं मणिमस्य कण्ठे ॥ २८॥ 


पढार्थ 

अरातिभटशोणितकदैमेन  दैत्य मघुव्रतवरूथगिरोपघुष्टां  चैत्यस्य  जीवको 

सेनाहरूको रगतरूपी हिलोले भ्रमरहरूको समूहबाट निस्केको तत्त्वम्  तत्त्वस्वरूप मानिएको 
दिग्धाम्  लिप्त भएको ध्वनिले शब्दायमान अस्य  भगवान्को 

भगवतः  भगवान्को मालां  वनमालाको ध्यान मणिम्  कोस्तुभमणिको पनि 
द्यितां  अत्यन्त प्रिय गरन, त्यसै गरी ध्यान गन 

कोमोद्की  कौमोदकी गदाको कण्ठे  घांटीमा रहेको 

स्मरेत  स्मरण ध्यान गरू अमटं  दोषरहित भएको 





ताक्यार्थ दैत्य सेनाहरूको रगतरूपी हिलोले लिप्त भएको भगवान्को अत्यन्त प्रिय कौमोदकी 
गदाको स्मरण गर्नू। भ्रमरहरूको समूहबाट निस्केको ध्वनिले शब्दायमान वनमालाको ध्यान गर्नू। 
त्यसै गरी घांँटीमा रहेको, दोषरहित भएको, जीवको तत्त्वस्वरूप मानिएको एवं भगवानुद्रारा 
लगादइएको कौस्तुभमणिको पनि ध्यान गरोस्। 


भृत्यानुकम्पितधियेह गृहीतमूर्तः 
सज्िन्तयेद् भगवतो वदनारविन्दम् । 
यद् विस्पुरन्मकरकुण्डलवत्गितेन 
विद्योतितामलकपोटमुदारनासम् ॥ २९॥ 





पदार्थ 

भृत्यानुकम्पितधिया  आपफ्ना गर्नृहुने विद्योतितामरकपोलम्  अत्यन्त 
भक्तमाथि अनुकम्पा गर्नका भगवतः  भगवान् नारायणका चम्किएका गाला भएको 
लागि विस्फुरन्मकरकुण्डलवल्गितेन  उदारनासम्  अत्यन्त मनमोहक 
इह  यस मर्त्यलोकमा कानमा लगाइएका चम्किला नासिकाले युक्त 

गृहीतमूर्तेः  अवतार ग्रहण कुण्डल हल्लिनाले यत्  जुन 


रालानन्द्री लीक 


०९ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २८ 
वदनारविन्दम्  मुखकमल छ त्यसको पनि सञ्चिन्तयेत्  ध्यान गरोस् 

ताक्यार्थ आफ्ना भक्तमाथि अनुकम्पा गर्नका लागि यस मर्त्यलोकमा अवतार ग्रहण गर्नृहुने 
भगवान् नारायणका कानमा लगादइएका चम्किला कुण्डल हल्लिनाले अत्यन्त चम्किएका गाला 
एवं अत्यन्त मनमोहक नासिका भएको जुन कमल जस्तै सुन्दर अनुहार छ त्यसको पनि ध्यान 


गरोस्। 


यच्छ्रीनिकेतमलिभिः परिसेव्यमानं 


भूत्या स्वया कुटिलकुन्तलवृन्दजुष्टम् । 
मीनद्ययाभ्रयमधिक्षिपद्न्जनेतर 

ध्यायेन्मनोमयमतन्द्रित उल्लसटुभरु ॥ ३०॥ 
पदार्थ 
कुटिलकुन्तलवृन्द्ुष्टम्  मीनद्वयाश्रयम्  माछ्को जोडी उल्लसदूश्चु  उन्नत 
घुभ्रिएको कपालको समूहद्रारा रहेको ओंँखीभौँदरारा सुशोभित 
सुशोभित श्रीनिकेतम्  लक्ष्मीको आश्रय मनोमयम्  मनोहर 
स्वया  आफ्नो भएको कमलको यत्  जुन मुखारविन्द छ 
भूत्या  एेश्वर्यद्रारा अपिक्षिपदन्जनेत्रं  शोभालाई त्यसको 
अलिमिः  भमराहर्द्रारा पनि तिरस्कार गर्न सक्ने अतन्द्रितः  सावधान भएर 
परिसेव्यमानं  सेवित कमलनयनद्रारा सुशोभित एवं ध्यायेत्  ध्यान गरू 





ताक्यार्थ घुभरिएको कपालको समूहद्रारा सुशोभित भगवान्को मुखमण्डलले आफ्नो सौन्दर्यद्रारा 
भमराहरुद्रारा सेवित कमलको कोशलाई पनि तिरस्कार गरिरहेको छ र भगवान्का कमलसदृश 
टला एवं चञ्चल नेत्रले त्यसै कमलमाथि खेलिरहेका माछ्ाको जोडीको शोभालाई पनि तिरस्कार 
गरिरहेका छन्। उन्नत आंँखीभौँदारा सुशोभित भगवान्को त्यस्तो मनोहर अनुहारलाई मनमा राखेर 
सावधान भएर त्यसैको ध्यान गर्नू। 


तस्यावलोकमधिकं कृपयातिघोर 
तापत्रयोपशमनाय निसृष्टमक्ष्णोः । 
स्निग्धस्मितानुगुणितं विपुलप्रसादं 
ध्यायेच्चिरं विपुलभावनया गुहायाम् ॥ ३९॥ 


पदार्थ 


कृपया  कृपा र अधिकं  अत्यन्त विपुलप्रसादं  ज्यादै प्रसन्नता 


रालानन्द्री लीक 


९ ०२० 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २८ 
दिने तापत्रय नाश गर्नका लागि प्रमभावका साथ 
स्निग्धस्मितानुगुणितं  स्नेहयुक्त तस्य  भगवान्को चिरं  लामो समयसम्म 
मुस्कानद्रारा युक्त भएको अक्ष्णोः  आंखाबाट गुहायाम्  हदयरूपी गुफामा 
अतिघोरतापत्रयोपरशामनाय  निसृष्टम्  निक्लेको ध्यायेत्  ध्यान गर्ज 

अत्यन्त डरलाग्दा आध्यात्मिक, अवरोकम्  हेराइलाई 

आधिभौतिक र आधिदैविक यी विपुलभावनया  ज्यादै 





ताक्यार्थ आफ्नो हृदयरूपी गुफामा ज्यादै प्रेमभावका साथ लामो समयसम्म भगवानूका नेत्रका 
हेराइको ध्यान गर्नू, जुन हेराइ कृपा एवं ज्यादै प्रसन्नता दिने र स्नेहयुक्त मुस्कानद्रारा खन्खन् 
सुन्दर हन्छ र जुन हेराइ अत्यन्त उरलाग्दा आध्यात्मिक, आधिभौतिक र आधिदैविक तापको नाश 
गर्नका लागि प्रकट हुन्छ । 


 हरेरवनताखिटलोकतीव स ् 
हासं  
रोकाश्चुसागरविशोषणमत्युदारम् । 
सम्मोहनाय रचितं निजमाययास्य 


भ्रूमण्डलं मुनिकृते मकरध्वजस्य ॥ ३२॥ 
पदार्थ 
हरेः  भगवान् श्रीहरिको अत्युदारम्  अत्यन्त उदार निजमायया  आफ्नो मायाद्रारा 
अवनताखिललोकतीव्ररोकाश्चु हासं  मुस्कानलाई ध्यान गर्न रचितं  रचना गरिएको 
सागरविशोषणम्  सम्पूर्ण मुनिकृते  मुनिको उपकारक र अस्य  यहाँ भगवान्का 
भक्तजनको अश्रुसागरलाई मकरष्वजस्य  कामदेवलाई भ्रूमण्डलं  आंखीभौँको पनि 
छिटोभन्दा छिटो सुकाददिएर सम्मोहनाय  मोहित गर्नको ध्यान गर्न 
सुख प्राप्त गराउने लागि 
ताक्यार्थ भगवान् श्रीहरिको सम्पूर्ण भक्तजनको अश्रुसागरलाई छिटोभन्दा छिटो सुकाददिएर 
सुख प्राप्त गराउने अत्यन्त उदार मुस्कानको ध्यान गरोस्। मुनिलाई उपकार र कामदेवलाई मोहित 
गर्नको लागि आफ्नो मायाद्रारा रचना गरिएको भगवान्को आंखीभौँको पनि ध्यान गर्न 





ध्यानायनं प्रहसितं बहुलाधरोष्ठ 
भासारुणायिततुद्धिजकुन्द्पङ्कि । 

ध्यायेत् स्वदेहकुरेऽवसितस्य विष्णो 
भ॑क्तयाद्रंयापिंतमना न पृथग्दिदक्षेत् ॥ ३३॥ 


रालानन्द्री लीक 


९०२९ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २८ 
पदार्थ 

स्वदेहकुहरे  आफ्नो तल्लो ओठको अत्यधिक भावले भगवान्मा 
हदयगुफामा कान्तिका कारण कुन्द फूल अपिंतमनाः  मन अर्पण 
अवसितस्य  विराजमान जस्तै सेता छोटाछछोटा दाँतका गरेपचछ्छि 

विष्णोः  भगवान् विष्णुको लहरले युक्त पृथग्  अन्य पदार्थलाई 
ध्यानायनं  ध्यान गर्न योग्य प्रहसितं  हांसोको न दिदुक्षेत्  देखने इच्छा नगर्नू 
बहुलाधरोष्ठभासारुणायिततनु ध्यायेत्  ध्यान गरोस् यसरी 

द्विजकुन्द्पङ्क  माथिको र॒ भक्तयाद्रया  अत्यन्त प्रमार््र 





ताक्यार्थ आफ्नो हृदयगुफामा विराजमान भगवान् विष्णुको हाँसोको ध्यान गर्नू जुन हाँसो 
ध्यान गर्न योग्य छ र जुन हाँसो भगवानूको माधथिको र तल्लो ओठको अत्यधिक कान्तिका 
कारण कुन्द फूल जस्ते सेता छोटाछोटा दाँतका लहरले युक्त छ । यस प्रकार अत्यन्त प्रेमार््र 
भावले भगवानूमा मन अर्पण गरेर ध्यानमा रहेपच्छि अन्य पदार्थलाई देख्ने इच्छा नग्न । 


एवं हरो भगवति प्रतिरब्धभावो 

भक्तया द्रवद्धदय उत्पुलकः प्रमोदात् । 
ओत्कण्द्यवाष्पकल्या समुहुर्यमान 

स्तच्चापि चित्तबडिशं शनके्वियुडे ॥ ३४ ॥ 


पढार्थ 

एवं  यसरी ध्यान प्रमोदात्  आनन्दले चित्तबडिशं  भगवत्प्राप्तिका 
गरिसकेपच्छि उत्पुलकः  रोमाञ्चित भएको लागि बल्छीजस्तै भएको 
भगवति  भगवान् साधकले चित्तलाई 

हरो  हरिमा ओत्कण्ट्यवाष्पकल्या  अपिच  पनि 
प्रतिलन्धभावः  अत्यन्त उत्कण्ठाजन्य खुसीको शानकेः  बिस्तारेविस्तार 
प्रमभाव बढेको र अश्रुधाराद्रारा वियुङ्के  ध्येय परमात्माबाट 
भक्तया  भक्तिट्रारा मुहुः  बारम्बार हटा्ंछ 

द्रवद्दयः  हदय द्रवीभूत अदयंमानः  नृहाडदे 

भएको एवं तत्  त्यो 





ताक्यार्थ यसरी ध्यान गरिसकेपछि भगवान् श्रीहरिमा अत्यन्त प्रेम भाव बढेको र भक्तिद्रारा 
हृदय द्रवीभूत भएको एवं आनन्दले रोमाच्चित भएको साधकले उत्कण्ठाजन्य खुसीको अश्रुधारामा 
बारम्बार नुहाँदे भगवत्प्राप्तिका लागि बल्छीजस्ते भई भगवत्प्राप्तिका लागि साधन भएको 
चित्तलाई पनि बिस्तारेबिस्तारे ध्येय परमात्माबाट हटा । 


रालानन्द्री लीक 


९०२२ 
तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २८ 
मुक्ताश्रयं यहिं निविंषयं विरक्त 
निवांणमृच्छति मनः सहसा यथाचिंः। 
आत्मानमत्र पुरुषोऽव्यवधानमेक 
मन्वीक्षते प्रतिनिवृत्तरुणप्रवाहः ॥ २५॥ 





पदार्थ 

यथा  जसरी विरक्तं  विषयबाट टाढा रहेको देह आदि उपाधिबाट निवृत्त 
अचिंः  दियोको ज्वाला तेल मनः  मन भएपचछ्छि 

सकिएपच्छि आफनो कारणरूप सहसा  अचानक अन्यवधानम्  ध्याता, ध्येय, 
तेजमा विलीन हुन्छ त्यरै गरी निवांणम्  ब्रह्माकार भावमा ध्यान इत्यादि भावले रहित 

यहिं  जब ऋच्छति  प्राप्त हुन्छ एकम्  एक मात्र 

मुक्ताश्रयं  आफ्नो आश्रय अत्र  यस अवस्थामा आत्मानम्  परमात्मालाई 
अहङ्ारलाई छोडेको पुरुषः  जीवात्माले अन्वीक्षते  सर्वत्र देख्न थाल्दछ 
निविंषयं  कुनै पनि विषयमा प्रतिनिवृत्तगुणप्रवाहः  प्रकृतिका 

संलग्न नभएको गुणको कारणले खडा भएका 


ताक्यार्थ जसरी दियोको ज्वाला तेल सकिएपछ्छि आफनो कारणरूप तेजमा विलीन हृन्छ त्यसै 
गरी आफ्नो आश्रय अहङारलाई छोडेको, कुनै पनि विषयमा संलग्न नभएको एवं विषयबाट टाढा 
रहेको मन अचानक ब्रह्माकार भावमा प्राप्त हुन्छ । त्यस अवस्थामा जीवात्माले प्रकृतिका गुणको 
कारणले खडा भएका देह आदि उपाधिबाट निवृत्त भएपछि ध्याता, ध्येय, ध्यान इत्यादि भावले 
रहित एक मात्र परमात्मालाई सर्वत्र देख्न थाल्दछछ । 
वितरण ध्याता भनेको ध्यान गर्न जीव हो, ध्येय परमात्मा हुन् र उनमा अनुराग राखी गरिने 
निरन्तर चिन्तन ध्यान हो । ध्यानकालमा यी तीनवटै चीज स्फुरित भएका ह॒न्छन् । त्यसैले ध्यानमा 
परमात्माको अखण्ड आनन्द अनुभव गर्न सकिन्न। भगवत्परेम र निरन्तर भगवच््चिन्तनबाट सृक्ष्मर 
विक्षेपरहित भएको चित्त विस्तारे ध्याता, ध्यान र ध्येयबाट पनि निवृत्त भई आफ्नै स्वरूपमा शान्त 
हुन उन्मुख हुन्छ । 

जसरी तेल सकिएपच्ि दियोको ज्वाला आफ्नो कारण तेज ततत्वमा मिल्छ, त्यसै गरी 
अन्तःकरणको राग समाप्त भएपछ्छि अन्तःकरण पनि त्रिपुटीबाट अलग बन्दछ र परमात्मामा 
मिल्दछ । शरीर आदि उपाधि हदा नै समस्त भेदव्यवहार चल्दछ । जब शरीर आदि उपाधिहरू 
प्रगाढ ध्यानबाट निवृत्त हृन्छन् तब पुरुष पनि त्रिपुटीबाट निवृत्त हृन्छ। यो व्यवधान अथवा 
अवरोध नभएको स्थिति हो जहाँ अन्तःकरण आपरूभन्दा अलग ध्येय वस्तुको चिन्तन गर्न सक्रिय 
हैदेन। यो समयमा अन्तःकरण आफ्नो मूलस्वरूप परमात्मतत्त्वमा गई लीन बन्दछ र त्रिपुटीको 
भान हराएर अखण्ड आनन्दस्वरूप ध्येय वस्तु मात्र स्फुरित ह॒न्छ । शरीर आदि उपाधिको प्रतीति 


रालानन्द्री लीक 


९०२२ 
तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २८ 
नष्ट भएपचछ्छि मात्र यो स्थिति आंछ। 
् ० 
साऽप्यतया चरमया मनसा नवृत्त्या 
तस्मिन् महिम्न्यवसितः सुखदुःखबाह्ये । 
हेतुत्वमप्यसति कतरि दुःखयोय॑त् 
स्वात्मन्विधत्त उपकन्धपरात्मकाष्ठः ॥ ३६॥ 


पदार्थ 

एतया  यस किसिमको सः त्यो योगी यत्  जो 

योगाभ्यासबाट प्राप्त अपि  पनि दुःखयोः  सुखदुःखको 

मनसः  मनको तस्मिन्  त्यो परमपुरुषार्थभूत हेतुत्वम्  भोक्त॒त्व 

चरमया  अविद्याले रहित सुखदुःखबाह्ये  सुख र दुःखले स्वात्मन्  आर्फैमा देख्थ्यो 
भएको चरम रहित भएको त्यो भोक्तृत्व 

निवृत्त्या  लयरूप निवृत्तिबाट महिम्नि  परब्रह्म पदमा असति  अविद्याजन्य 
उपठन्धपरात्मकाष्ठः  परब्रह्म अवसितः  प्राप्त हुन्छ कतरि  अहङ्कारमा नै छ भन्ते 
परमात्माको साक्षात्कार गरेको अपि र विधत्ते  गर्द देख्दलछ 





ताक्यार्थ योगाभ्यासबाट प्राप्त भएको मनको यस अविद्यारहित लयरूप चरम निवृत्तिद्रारा 
आफ्नो सुखदुःखरहित ब्रह्मरूप महिमामा स्थित भएर परमात्मततत्वको साक्षात्कार गरिसकेपचछ्छि 
त्यो योगीले जुन सुखदुःखको भोक्तृत्वलाई पहिला अज्ञानवश आफ्नै स्वरूपमा देख्दथ्यो 
त्यसलाई अब अविद्याजन्य अहङ्ारमा नै देख्दछ । 
विवरण वेदान्तसिद्धान्तअनुसार आत्मा ज्ञानरूप भएकाले ऊ ज्ञाता अथवा प्रमाता होइन, प्रमाता 
नभएकाले ऊ कर्ता होइन, कर्ता नभएकाले ऊ भोक्ता पनि होइन । जसले केही जान्दछ उसलाई 
प्रमाता भनिन्छ। जसले केही गर्द उसलाई कर्ता भनिन्छ। अनि जसले कुनै पनि पदार्थको भोग 
गर्दछ उसलाई भोक्ता भनिन्छ। यो प्रमातुत्व, कर्तृत्व र भोक्तृत्व आदि धर्महरू आत्मासंग 
सम्बन्धित नभएर अहङ्ारसंग सम्बन्धित धर्म हून्। कुनै पनि वस्तुले आफ्नो असली धर्मलाई कुनै 
पनि परिस्थितिमा छाडदेन। आगोको धर्म उष्णता हो र जलको धर्म चिसोपन हो। अतः अग्निले 
आफ्नो उष्णता र जलले चिसोपन छाडदैनन्। 

जसरी जपाकुसुमको सान्निध्यले जपाकुसुममा रहेको रातोपनको प्रतीति स्फटिकमा हुन्छ र 
स्फटिक स्वच्छ भए तापनि रातो देखिन्छ त्यसै गरी जाग्रत् र स्वप्न अवस्थामा अहङकार हुनाले 
अहङ़ारमा रहेका प्रमात्ृत्व, कर्तृत्व र भोक्त॒त्वको प्रतीति आत्मामा हुन थाल्दछ । जसरी एकपटक 
जपाकुसुमलाई हटाएर स्फटिकको स्वच्छताको ज्ञान भएपचछि फेरि जपाकुसुम अगाडि ल्यार्डंदा 
फेरि स्फटिक रातो देखिए तापनि जसलाई स्फटिकको स्वच्छताको ज्ञान भएको छ उसले 


रालानन्द्री लीक 


९०३४ 

तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २८ 
वास्तवमा स्फटिक त स्वच्छ छ तर जपाकुसुमको सान्निध्यको कारणले जपाकुसुमको रातोपन 
स्फटिकमा देखिएको मात्र हो, वस्तुतः स्फटिक स्वच्छ नै छ भन्दछ । त्यसै गरी जब मुमुक्षुले एक 
पटक ब्रह्माकार वृत्तिद्रारा अविद्याको निवृत्ति गरेर आत्मा अप्रमाता, अकर्ता र अभोक्ता हो भन्ने 
ज्ञान गर्द त्यसपच्ि फेरि प्रारन्धभोगको कारणले अविद्यालेशद्रारा फेरि पनि आत्मामा प्रमात्॒त्व 


आदि प्रतीति भए तापनि यी प्रमात्ृत्व, कर्तृत्व र भोक्तृत्व आदि धर्महरू अहङ़ारका धर्म हुन्, 
आत्मामा यी केवल प्रतीत मात्र भएका हुन् भन्ने कुरा उसले जान्दछ । 


देहं च तं न चरमः स्थितमुत्थितं वा 

सिद्धो विपश्यति यतोऽध्यगमत् स्वरूपम् । 
दैवादुपेतमथ दैववशादपेतं 

वासो यथा परिकृतं मदिरामदान्धः ॥ ३७॥ 





पदठार्थ 

यथा  जसरी  त्यस 

मदिरामदान्धः  मदिराको सिद्धः  योगीले देहं  शरीरलाई 

नशामा इबेको मान्छेले देवात्  प्रारब्धनुसार च  पनि 

परिकृतं  कम्मर आदिमा स्थितम्  आसनमा बसेको न विपर्यति  वास्ता गर्दन 
नाँधिएको उत्थितं  आसनबाट उठेको यतः  किनभने उसले 

वासः  कपड़ा खसे पनि दैववशात्  प्रारब्धकर्मअनुसार स्वरूपम्  परब्रह्म परमात्माको 
वास्ता गर्दन उपेतं  अन्यत्र गएको अथवा स्वरूपलाई 

अथ  त्यसरी नै उपेतम्  पुनः प्राप्त भएको अध्यगमत्  प्राप्त गरिसकेको 
चरमः  चरम अवस्थामा वा अथवा हुन्छ 


वाक्यार्थ जसरी मदिराको नशामा इबेको मान्छेले कम्मर आदिमा बांधिएको कपड़ा खसे पनि 
वास्ता गर्देन त्यसरी नै चरम अवस्थामा पुगेको योगीले प्रारब्धअनुसार आसनमा बसेको, 
आसनबाट उठेको अथवा प्रारब्धकर्मअनुसार अन्यत्र गएको अथवा पुनः प्राप्त भएको त्यस 
शरीरलाई पनि वास्ता गर्दन, किनभने उसले परब्रह्म परमात्माको स्वरूपलाई प्राप्त गरिसकेको 
हुन्छ । 

   ज  

दहाऽप दववशगः खदु कम यावत् 

स्वारम्भकं प्रतिसमीक्षत एव सासुः । 


रालानन्द्री लीक 


९०२५ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २८ 
तं सप्रपञ्चमधिरूढसमाधियोगः 
स्वाप्नं पुननं भजते प्रतिबुद्धवस्तुः ॥ ३८ ॥ 
पदढार्थ 
यावत्  जति वेलासम्म अपि  पनि सपरपञ्चम्  प्रपञ्चले सहित 
स्वारम्भकं  शरीरलाई उत्पन्न सासुः  जीवित भएर भएको 
गराउने एव  नै स्वाप्नं  स्वप्नजस्तै अयथार्थ 
कमं  प्रारब्ध कर्म रहन्छ प्रतिसमीक्षते  रहिरहन्छ तं  त्यस देहलाई 
खलु  त्यति वेलासम्म नै अधिरूढसमाधियोगः  योगद्रारा पुनः  फेरि 
दैववदागः  प्रारब्ध संस्कारको समाधिमा स्थित भएको न भजते  स्वीकार गर्दैन 
वशमा परेको प्रतिबुद्धवस्तुः  आत्मतत्वको 
देहः  शरीर साक्षात्कार गरेको योगीले 





ताक्यार्थ जति वेलासम्म शरीरलाई उत्पन्न गराउने प्रारब्ध कर्म रहन्छ त्यति वेलासम्म प्रारब्ध 
संस्कारको वशमा परेको शरीर चाहं जीवित भएर नै रहिरहन्छ । योगद्वारा समाधिमा स्थित भएको 
हुनाले आत्मतत्वको साक्षात्कार गरेको योगीले प्रपञ्चले सहित भएको स्वप्नजस्ते अयथार्थ त्यस 
देहलाई फेरि स्वीकार गर्दैन। 


यथा पुत्राच्च वित्ताच्च पृथङ्मत्यंः प्रतीयते । 
अप्यात्मत्वेनाभिमताद् देहादेः पुरुषस्तथा ॥ ३९॥ 





पदार्थ 

यथा  जसरी च  पनि मानिने 

मत्यः  मरणधर्मा जीव पृथक्  दु देहादेः  देह, इन्दिय, 

पुत्रात्  पुत्रदेखि प्रतीयते  देखिन्छ अन्तःकरण आदिबाट 

च  र तथा  त्यसै गरी अपि  पनि 

वित्तात्  धनदेखि आत्मत्वेन  आत्मा भनेर पुरुषः  साक्षी पुरुष अलग छ 


ताक्यार्थ जसरी मरणधर्मा जीव पुत्र, धन आदिभन्दा दु देखिन्छ त्यसै गरी आत्मा भनेर मानिने 
देह, इन्द्रिय, अन्तःकरण आदिबाट पनि साक्षी पुरुष अलग छ। 

वितरण अविवेकी मनुष्यहरू आसक्तिले गर्दा छोरा, धन आदिमा आत्मबुद्धि गर्दछन्। वस्तुतः 
विचार गरमा उसले छोरा, धन आदि वस्तुबाट आपूलाई भिन्न रहेको पारं । यसै गरी मूमक्षुले 
विचार गर्दा आत्मालाई पनि शरीरदेखि भिन्न रहेको पारं । सामान्य मनुष्यहरूका लागि आत्मा र 
शरीर पृथक्पृथक् वस्तु हृन् भन्ने बुम्न गाहो छ । आत्मविचारको क्रममा सबभन्दा तल्लो स्तरका 
यी मानिसहरू आत्मा वै जायते पत्रः भने श्रुतिलाई प्रमाण मानी पुत्र नै आत्मा हो भन्ने आफ्नो 


रालानन्द्री लीक 


९०३६ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २८ 


धारणालाई पुष्ट गर्दछछन्। तर पुत्र र पत्नीदेखि आपू अलग हो भन्ने कुरा त सामान्य बुदधिबाट 
पनि जान्न सकिन्छ । जसरी पुत्र आदिको मृत्यु हदा म पनि मर भन्ने अनुभव भए पनि आप 
पुत्रदेखि अलग हो भन्ने कुरा सामान्य मानिसलाई पनि थाहा हृन्छ, त्यसै गरी शरीरमा आत्मबुद्धि 
हदाहदे पनि शरीर आत्मा होदन भन्ने कुरा बुनुपरछ । जुन म॒ बालककालमा आफ्नो पिताको 
काखमा बस्थँ त्यही म॒ अहिले पनातिहरूलाई खेलाद्रहेको द्रुः भन्ने अनुभव हुन्छ । यदि शरीर 
आत्मा भएको भए बालकशरीर वृद्धशरीरमा परिवर्तन हदा आत्मा पनि अकै बन्नुपर्न थियो । त्यसै 
गरी म देख्टु, म सुन्द आदि अनुभवहरूबाट देख्ने र सुन्ने इन्द्रियहरूभन्दा आत्मतत्त्व भिन्न हो भन्ने 
थाहा हुन्छ । 

यद्यपि यी सबे अवस्थाहरूमा अहं भनेर विषय गरिएको आत्मतत्त्वलाई नभरईकन 
अहङ़ारलाई ने हो । अहङ्ार समेत शरीर र इन्द्रियभन्दा भिन्न छ भने आत्मतत्व जो शुद्ध अहं हो 
त्यो त ख्नै असङ्ग र अलग छ। अहङारको मुख्य काम अपरिच्छिन्न र सर्वव्यापक आत्मतततवलाई 
सानो क्षेत्रभित्र सीमित गरिदिनु हो। अहङ्ारबाट नै हरेक मनुष्यको सूक्ष्म शरीर र स्थूल शरीरको 
उत्पत्ति भएको हो । स्थूल शरीर भनेको हाडमासुले बनेको शरीर हो भने सूक्ष्म शरीर भनेको पाँच 
ज्ञानेन्द्रिय, पाँच कर्मेन्िय, पाँच प्राण अनि मन र बुद्धि गरी १७ वस्तुले बनेको शरीर हो। स्थूल 
शरीरको मृत्यु हदा पनि सूक्ष्म शरीर मर्दन र त्यसैबाट पुनर्जन्मको चक्र चलिरहन्छ। यी दुई स्थूल 
र सूक्ष्म शरीर रहुन्नेल आत्मा सानो शरीरभित्र आपरूलाई सीमित गर्न बाध्य हृन्छ । त्यही सीमित 
अनुभव नै अहड़ार हो । सुषुप्ति अवस्थामा दुबे शरीरको भान हदेन, साक्षात् आत्मतत्त्वको मात्र 
अनुभव हुन्छ । 

यस श्लोकमा आएको देहादेः यस पदको अर्थं माथि बतादएका स्थूल र सूक्ष्म दुबे शरीर 
हन् । यी दुबे शरीर वास्तवमा आत्मा होडनन्। आत्मज्ञानीका लागि यी दुबे शरीर सपनामा देखिने 
शरीरजस्ते निःसार हन् । 


यथोत्मुकाद् विस्फुलि्गाट् धूमाद् वापि स्वसम्भवात् । 
अप्यात्मत्वेनाभिमताद् यथाग्निः पृथगुल्मुकात् ॥ ४०॥ 
भूतेन्द्रियान्तःकरणात् प्रधानाज्जीवसंज्ञितात्। 

आत्मा तथा पृथग् द्रष्टा भगवान् बह्मसंज्ञितः ॥ ४१॥ 


पदढार्थ 

यथा  जसरी भएको आत्मत्वेन  आगो नै हो भनेर 
उत्मुकाद्  जल्दै गरेको विस्पुलि्गात्  रिल्काबाट अभिमताद्  मानिएको 
काठबाट धूमात्  धुवांबाट उत्मुकात्  अगुल्टोबाट 
स्वसम्भवात्  आपूबाट उत्पनन वा अपि  पनि अपि  पनि 





रालानन्द्री लीक 


१०३७ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २८ 
अग्निः  आगो प्रधानात्  प्रकृतिबाट र द्रष्टा  साक्षीरूप 

पृथक्  भिनै छ जीवसंज्ञितात्  जीव मानिएको बह्मसंज्ञितः  ब्रह्म भनिने 

तथा  त्यसै गरी अल्पज्ञत्वविशिष्ट चैतन्यबाट आत्मा  परमात्मा पनि 
भूतेन्द्रियान्तःकरणात्  भूत, पनि पृथक्  भिने हुनुहन्छ 

इन्द्रिय र अन्तःकरणवबाट भगवान्  भगवान् 





ताक्यार्थ जसरी बल्दै गरेको काठ, आपरूबाट उत्पनन भएको खिल्का, धुवाँ र यहीने आगो हो 
भनेर मानिएको अगुल्टोबाट पनि आगो भिनै छ त्यसै गरी भूत, इन्द्रिय, अन्तःकरण, प्रकृति र 
जीव मानिएको अल्पन्ञत्वविशिष्ट चैतन्यबाट पनि भगवान् साक्षीरूप ब्रह्म वा परमात्मा भिन्न 
हन्हन्छ । 

टिप्पणी यहाँ भूत, इन्द्रिय र॒ अन्तःकरणलाई धुवाँ, प्रकृतिलाई काठ, जीवलाई शल्क र 
परमात्मालाई आगोसेँग तुलना गरिएको छ। 


सवभूतेषु चात्मानं सवभूतानि चात्मनि । 
ईक्षेतानन्यभावेन भूतेष्विव तदात्मताम् ॥ ४२॥ 


पदठार्थ 

भूतेषु  पञ्च महाभूतबाट साक्षात्कार भएपचछि सवभूतानि  सम्पूर्ण 

बनेका सम्पूर्ण पदार्थहरूमा स्व॑भूतेषु  सम्पूर्ण प्राणीहरूमा प्राणीहरूलाई 

तदात्मताम्  कारणरूपले पञ्च  आत्मानं  आपूलाई अनन्यभावेन  अभिनरूपले 
महाभूत नै च र ईक्षेत  रहेको देख्नू 

इव  रहेको जस्तै स्वरूपको आत्मनि  आपूमा 





ताक्यार्थ पञ्च महाभूतबाट बनेका सम्पूर्ण पदार्थहरूमा कारणरूपले पञ्च महाभूत ने रहेको 
जस्तै स्वरूपको साक्षात्कार भएपचछि सम्पूर्ण प्राणीहरूमा आफूलाई र आपूमा सम्पूर्ण 
प्राणीहरूलाई अभिननरूपले रहेको देख्नू। 


  यथा ज्योतिरेकं प्रतीयते 
स्वयोनिषु यथा ज्योतिरेकं नाना प्रतीयते । 
योनीनां गुणवेषम्यात् तथात्मा प्रकृतो स्थितः ॥ ४३॥ 





पढार्थ 
यथा  जसरी नाना  विभिन्न रूपले योनीनां  मनुष्य, देव, गन्धर्व 
एक  एड प्रतीयते  देखिन्छ इत्यादि 
  न्त 
ज्योतिः  अग्नि तथा  त्यसै गरी प्रकृतो  शरीरमा 
स्वयोनिषु  आप्नो कारणरूप गुणवेषम्यात्  भिन्नभिन्न आत्मा  परमात्मा पनि 
तृण आदिमा गुणका कारणले विभिन्न रूपले 


रालानन्द्री लीक 


९०३८ 

तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २८ 
स्थितः  रहेको छ 

ताक्यार्थ जसरी एडटै अग्नि आफ्नो कारणरूप तण आदिमा विभिन्न रूपले देखिन्छ त्यसै गरी 


भिन्नभिन्न गुणका कारणले मनुष्य, देव, गन्धर्व इत्यादि शरीरमा परमात्मा पनि विभिन्न रूपले 
रहेको छ। 


तस्मादिमां स्वां प्रकृतिं दैवी सदसदात्मिकाम् । 
दुविंभाव्यां पराभाव्य स्वरूपेणावतिष्ठते ॥ ४४॥ 


पदढार्थ 

तस्मात्  यसैले मेरो भक्त   परमात्माको शक्तिरूप पराभाव्य  जितेर 
सदसदात्मिकाम्  दुविंभाव्यां  अचिन्त्य स्वरूपेण  ब्रह्मस्वरूपमा 
कार्यकारणरूपले अवस्थिति इमां  यस अवतिष्ठते  अवस्थित हुन्छ 
स्वां  आप लाई मोहमा पार्ने प्रकृतिं  प्रकृतिलाई 





वाक्यार्थ यसैले मेरो भक्त कार्यकारणरूपले अवस्थित आपौलाई मोहमा पार्ने परमात्माको 
शक्तिरूप अचिन्त्य यस प्रकृतिलाई जितेर ब्रह्मस्वरूपमा अवस्थित हुन्छ । 


इति श्रीमद्धागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां तृतीयस्कन्धे 


  


कापिटेये साधनानुष्ठानं नामाष्टाविंशोऽध्यायः ॥ २८॥ 


रालानन्द्री लीक 


१०२९ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २९ 
अथ ह ॐ  अ घ्याय 
अथ स्कननरशाशव्यायः 
भक्तिको मर्म र कालको महिमा 
देवहूतिरुवाच देवहूतिले भन्नुभयो 
लक्षणं महदादीनां प्रकृतेः पुरुषस्य च । 
स्वरूपं लक्ष्यतेऽमीषां येन तत्पारमाधथिंकम् ॥ १॥ 
यथा साङ्ख्येषु कथितं यन्मूलं तत् प्रचक्षते । 
भक्तियोगस्य मे मागं बरूहि विस्तरशः प्रभो ॥ २॥ 
पदार्थ 
प्रभो  हे भगवान् कथितं  बताइएको छ प्रचक्षते  भनिन्छ 
प्रकृतेः  प्रकृतिको येन  जसद्रारा भक्तियोगस्य  त्यस 
पुरुषस्य  पुरुषको तत्पारमाधथिंकम्  तिनीहरूको भक्तियोगको 
चर परस्पर विभक्त तत्  त्यो 
अमीषां  यी स्वरूपं  यथार्थ रूप मार्गं  मार्ग 
महदादीनां  महत्त्व आदिको लक्ष्यते  जानिन्छ त्यो मे  मलाई 
लक्षणं  लक्षण लक्षण हजुरले बताउनुभयो विस्तरशः  विस्तारपूर्वक 
साङ्ख्येषु  सांख्य शास्त्रहरूमा यत्  जसलाई नूहि  बताउनुहोस् 
यथा  जस्तो प्रकारले मूलं  भक्तियोगको मूल 





ताक्यार्थ हे भगवान् ! प्रकृति, पुरुष र ॒महत्तत्व आदिको लक्षण सांख्य शास्त्रहरूमा जस्तो 
प्रकारले बतादएको छ, जसद्रारा तिनीहरूको परस्पर विभक्त यथार्थं रूप जानिन्छ त्यो लक्षण 
हजुरले बताउनुभयो। जसलाई भक्तियोगको मूल भनिन्छ त्यस भक्तियोगको मार्ग मलाई 
विस्तारपूर्वक बताउनुहोस् । 


 भ भ  न 
वरागा यन पुरुषा भगवन् सवता भवत् । 


जीवलोकस्य   विविधा संसृती 
आचक्ष्व जीवलोकस्य विविधा मम संसृतीः ॥ ३॥ 
पदढार्थ 


भगवन्  हे कपिलदेव 
येन  जसको वर्णनद्रारा 
पुरुषः  मुमुक्षु जीव 


सवंतः  सबै कुराहरूबाट 
विरागः  वैराग्यवान् 
भवेत्  हन्छ त्यो 


जीवलोकस्य  मरणधर्मा 
जीवका 
विविधाः  अनेक प्रकारका 


रालानन्द्री लीक 


१०४० 

तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २९ 
संसृतीः  जन्म, मरण आदि मम  मेरा लागि 

गतिहरू आचक्ष्व  बताउनुहोस् 


ताक्यार्थ हे कपिलदेव ! जसको वर्णनद्वारा मुमृक्षु जीव सबै कुराहरूबाट वेराग्यवान् हुन्छ 
त्यस्ता मरणधर्मा जीवका अनेक प्रकारका जन्म, मरण आदि गतिहरू मेरा लागि बताउनुहोस् । 


कालस्येर्वररूपस्य परेषां च परस्य ते। 
स्वरूपं बत कुर्वन्ति यद्धेतोः कुट जनाः ॥ ४॥ 


पदार्थ 

बत  निश्चय नै परेषां  ब्रह्मा आदि ते  हजुरको अंश भएको 
यद्धेतोः  जसको कारणबाट देवताहरूको कालस्य  कालको 

जनाः  मानिसहरू च  पनि स्वरूपं  स्वरूप बताउनुहोस् 
कुशलं  सत्कर्म परस्य  देवता भएका 

कुवन्ति  गर्दछन् त्यस्तो  ईङवररूपस्य  ईश्वररूप 





ताक्यार्थ जसको कारणबाट मानिसहरू सत्कर्म गर्दछछन् त्यस्तो ब्रह्मा आदि देवताहरूका पनि 
देवता भएका ईश्वररूप हजुरकै अंश भएको कालको स्वरूप बताउनुहोस् । 


लोकस्य मिथ्याभिमतेरचक्चुष 

र्चिरं प्रसुप्तस्य तमस्यनाश्रये । 
श्रान्तस्य कम॑स्वनुविद्धया धिया 

त्वमाविरासीः किर योगभास्करः ॥ ५॥ 


पदार्थ 

मिथ्याभिमतेः  देहादिमा अहं फसिरहेका त्वम्  हजुर 

बुद्धि गरेका कमसु  प्रकृतिद्रारा गरिएका किल  निश्चय नै 

अचश्चुषः  ज्ञानहीन कर्महरूमा योगभास्करः  योगप्रकाशक 
अनाश्रये  कुनै आश्रय नभएको अुविद्धया  आसक्त सूर्यको रूपमा 

तमसि  अज्ञानरूप धिया  बुद्धिको कारणले आविरासीः  प्रकट हुनुभएको 
अन्धकारमय संसारमा श्रान्तस्य  थकित भएका छ 

चिरं  लामो समयदेखि लोकस्य  प्राणीहरूको 

प्रसुप्तस्य  सुतिरहेका कल्याणका लागि 





ताक्यार्थ देहादिमा अहं बुद्धि गरेका, ज्ञानहीन, कुनै आश्रय नभएको अज्ञानरूप अन्धकारमय 
कार्यभूत संसारमा लामो समयदेखि फसिरहेका एवं प्रकृतिद्रारा गरिएका कर्महरूमा आसक्त 


रालानन्द्री लीक 


९०९९१ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २९ 


बुदधिको कारणले थकित भएका प्राणीहरूको कल्याणका लागि हजुर नै योगप्रकाशक सूर्यको 
रूपमा प्रकट हुनुभएको छ। 


न्स 


मत्रेय उवाच मेत्रेयजीले भन्नुभयो 
इति मातुवंचः श्लक्ष्णं प्रतिनन्य महामुनिः । 
आबभाषे कुरुश्रेष्ठ प्रीतस्तां करुणादिंतः ॥ ६॥ 


पदार्थ 

कुरुश्रेष्ठ  हे विदुरजी वचः  वचनको महामुनिः  महामुनि कपिल 
इति  यस्तो प्रकारको प्रतिनन्द्य  सम्मान गरेर भगवान्ले 

मातुः  आमाको करुणादितः  दयाले द्रवीभूत र तां  ती देवहूतिलाई 
इलक्ष्णं  मधुर प्रीतः  खुसी हनुभएका आबभाषे  भन्नुभयो 





ताक्यार्थ हे विदुरजी ! यस्तो प्रकारको आमाको मधुर वचनको सम्मान गरेर दयाले द्रवीभूत र 
खुसी हुनुभएका महामुनि कपिल भगवान्ले देवहूतिलाई भन्नुभयो । 


श्रीभगवानुवाच श्रीभगवान्ले भन्नुभयो 
भक्तियोगो बहुविधो मागेभौमिनि भाव्यते । 
स्वभावगुणमार्गेण पुंसां भावो विभिद्यते ॥ ७॥ 


पदार्थ 

भामिनि  हे प्रिय माता बहुविधः  धरे प्रकारको पुंसां  जीवहरूको 
मार्गैः  साधकको भाव्यते  ह॒न्छ, किनभने भावः  भावना 
भावनाअनुसार स्वभावगुणमार्गेण  स्वभाव र॒विभिद्यते  भिन्नभिन्न 
भक्तियोगः  भक्तियोग गुणका भेदले प्रकारको हुन्छ 





ताक्यार्थ हि माता ! साधकको भावनाअनुसार भक्तियोग धैरे प्रकारको हुन्छ, किनभने स्वभाव र 
गुणका भेदले जीवहरूको भावना भिन्नभिन्न प्रकारको हुन्छ । 


अभिसन्धाय यो हिंसां दम्भं मात्सयमेव वा । 
संरम्भी मिन्नदुग्भावं मयि कुयात् स तामसः ॥ ८ ॥ 


पदढार्थ 

यः  जो व्यक्ति मात्सयंम्  मात्सर्यभाव मिन्नदुग्  भेदबुद्धि राखी 
हिंसां  हिंसा वा  अथवा संरम्भी  क्रोधी भएर 
दम्भं  अभिमान अभिसन्धाय  हृदयमा राखेर मयि  ममा 


रालानन्द्री लीक 


९०८४२ 


तृतीय स्कन्ध 


भावं  भक्ति 
कुयांत्  गर्छ 


श्रीमद्भागवत 


सएव त्यो 
तामसः  मेरो तामस भक्त हो 


अध्याय २९ 


ताक्यार्थ जो व्यक्ति हिंसा, अभिमान अथवा मात्सर्यभाव हृदयमा राखेर भेदबुदधि राखी क्रोधी 
भएर ममा भक्ति गर्द त्यो मेरो तामस भक्त हो । 


विषयानभिसन्धाय यज्ञ एेङ्वयमेव वा । 
अचांदावचैयेद् यो मां पृथग्भावः स राजसः ॥ ९॥ 





पदढार्थ 

यः  जो व्यक्ति वार मां  मलाई 

विषयान्  विषय अभिसन्धाय  चाहेर अर्चयेत्  पूजा गर्दछ 

यदः  यश अचांदौ  मेरो प्रतिमा आदिमा सः एव  त्यही नै 

एवम्  एश्वर्य पृथग्भावः  भेदबुदधि गरेर राजसः  मेरो राजस भक्त हो 


ताक्यार्थ जो व्यक्ति विषय, यश र एेश्वर्य चाहेर मेरो प्रतिमा आदिमा भेदबुद्धि गरेर मलाई पूजा 
गर्द त्यो मेरो राजस भक्त हो। 


कर्मनिहारमुदिश्य परस्मिन् वा तदपंणम्। 
यजेद् यष्टन्यमिति वा पृथग्भावः स सात्त्विकः ॥ १०॥ 


पढार्थ 

कर्मनिहारम्  पाप कर्मको तदपंणम्  कर्मफल अर्पण पृथग्भावः  भेदवुद्धिले 
प्रायश्चित्त गर्नका लागि यजेत्  पूजा गर्द भने 
उदक्य  गर्नका लागि यष्टव्यम्  यज्ञ गर्नुपर्छ सः  त्यो व्यक्ति 

वा अथवा इति  भने विचार गरी सात्त्विकः  मेरो सात्त्विक भक्त 
परस्मिन्  परमात्मामा नै वा  अथवा हो 





तवाक्यार्थ पाप कर्मको प्रायश्चित्त गर्नका लागि या परमात्मामा नै कर्मफल अर्पण गर्बका लागि 
पूजा अथवा यज्ञ गर्नुपर्छ भन्ने विचार गरी भेदबुद्धिले पूजा गर्न व्यक्ति मेरो सात्विक भक्त हो । 


मद्गुणश्चुतिमात्रेण मयि सर्वगुहाशये । 
मनोगतिरविच्छिन्ना यथा गङ्गाम्भसोऽम्बुघो ॥ १९॥ 
लक्षणं भक्तियोगस्य निगुणस्य ह्यदाहृतम्। 
अहितुक्यव्यवहिता या भक्तिः पुरुषोत्तमे ॥ १२॥ 


रालानन्द्री लीक 


९०८२ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २९ 
पदार्थ 

यथा  जसरी पुरुषोत्तमे  पुरुषोत्तम उदहेतुकी  निष्काम 

गङ्खाम्भसः  गङ्गाको प्रवाह मयि  म परमात्मामा भक्तिः  भक्ति छ, त्यो भक्ति 
अम्बुघो  समुद्रतर्फ मात्र मनोगतिः  मनको गति हिनै 

बहन्छ, त्यसै गरी अविच्छिन्ना  निरन्तर र निगुणस्य  निर्गुण 
मद्गुणश्ुतिमात्रेण  मेरा अन्यवहिता  व्यवधानरहित भक्तियोगस्य  भक्तियोगको 
गुणहरूको श्रवणमात्रले रूपमा लागिरहने लक्षणं  लक्षण हो भनी 
सर्वगुहाशये  सर्वसाक्षी या  जुन उदाहृतम्  बताइएको छ 





ताक्यार्थ जसरी गङ्गाको प्रवाह समृद्रतफं मात्र बहन्छ त्यसै गरी मेरा गुणहरूको श्रवणमात्रले 
सर्वसाक्षी पुरुषोत्तम परमात्मामा मनको गति निरन्तर र व्यवधानरहित रूपमा लागिरहने जुन 
अहैतुकी भक्ति छ त्यो भक्ति नै निर्गुण भक्तियोगको लक्षण हो भनी बतादृएको छ । 
वितरण संस्कृतको भज सेवायाम् धातुमा क्तिन् प्रत्ययको संयोजन भई भक्ति शब्द बन्दछ। 
यसको शाब्दिक अर्थ सेवा गर्नु हृन्छ। यस सन्दर्भमा चाहं भक्ति शब्दले भगवानुप्रतिको प्रेम 
भन्ने अर्थ दिएको छ। सांसारिक विषयवस्तुको आसक्तिलाई छोडर अनन्यभावले भगवानूमा प्रेम 
गर्नु नै भक्ति हो। 

भक्तिका सगुण र निर्गुण गरी दुई तह छन्। सगुण भक्ति भक्तिको प्रारम्भिक तह हो। यस 
तहको भक्तिमा भक्त भगवानप्रति प्रेम त गर्दछ तर यसका साथसाथे उसले विभिन्न कामना पनि 
राखिरहेको हन्छ । यसैले विभिन्न भाव, उदेश्य वा कामना राखेर भगवानप्रति प्रेम गरिने भएकाले 
यस तहको भक्तिलाई सगुण भक्ति भनिएको हो । सगुण भक्तिलाई नै नारद भक्ततिसूत्रमा गौणी 
भक्ति भनिएको छ र यसका सात्त्विक, राजस र तामस गरी तीन प्रकार बतादइएको छ गौणी 
त्रिधा गणभेदादार्र्तिभेदाद् वा, नारदभक्तिसूत्र ५६ । यहाँ पनि सगुण भक्तिका सात्त्विक, राजस र 
तामस गरी तीन प्रकार रहेको उल्लेख गरिएको छ । यी तीन प्रकारका भक्तिको परिचय माथिका 
८१० श्लोकमा दिएको छ । 

निर्गुण भक्ति भक्तिको उच्च तह हो। यस तहको भक्तिमा भक्त कुनै पनि उदेश्य वा 
कामनाविना भगवानूप्रति परमप्रम गर्दछछ सा त्वस्मिन् परमप्रेमरूपा, नारदभक्तिसूत्र २ । यही परम 
प्रमको कारण भगवान्मा ऊ यति तन्मय बन्दकछछ कि उसले आफू भगवान्भन्दा फरक रहेको समेत 
थाहा पादेन । यस तहको भक्तिमा भक्त र भगवान्का बीच अभेद वा अद्वैतताको स्थिति रहन्छ 
तस्मिन् तज्जने भेदाभावात्, नारदभक्तिसूत्र ४१। यो स्थिति परमानन्द र आत्मतत्त्वको 
साक्षात्कारको स्थिति हो यस्य देवे परा भक्तिः यथा देवे तथा गुरौ, तस्यैते कथिता ह्यर्थाः 
प्रकाशन्ते महात्मनः, शवेताश्वतरोपनिषद् ६। २३ । यहां भगवान् कपिलदेवले पनि माता 
देवहूतिलाई मद्गुणश्चुतिमात्रेण मेरा गणहरूको श्रवणमात्रले, सर्वगुहाशये मयि सर्वसाक्षी म 
भगवानूमा र अविच्छिन्ना मनोगतिः मनको गति व्यवधानरहित रूपमा लागिरहनु यी तीन 
विशेषण अंशका माध्यमबाट जसरी गङ्गाजीको प्रवाह निरन्तर रूपमा समुद्रतफ॑ बगिरहन्छ त्यसै 


रालानन्द्री लीक 


१०४४ 
तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २९ 


गरी मेरा गुणहरूको श्रवण मात्रले मनको गति सर्वसाक्षी भगवान् ममा निरन्तर व्यवधानरहित 
रूपमा लागिरहेको निष्काम भक्ति प्रेम ने निर्गुण भक्ति हो भनेर बताउनुभएको छ । यसैले निर्गुण 
भक्ति भनेको कुनै पनि कामना नराखी गरिएको भगवानप्रतिको परम प्रेमका कारण उत्पन्न 
परमानन्दको अनुभूति, परमार्थतत्त्वको साक्षात्कार अथवा अद्वैतताको स्थिति हो भन्ने तथ्य स्पष्ट 
हुन्छ । 


सालोक्यसार्सामीप्यसारूप्येकत्वमप्युत  न्द 
सालोक्यसाष्टिसामीप्यसारुप्येकत्वमप्युत । 
दीयमानं न गृह्णन्ति विना मत्सेवनं जनाः ॥ १३॥ 


पढार्थ 

जनाः  त्यस्ता प्रकारका निर्गुण दीयमानं  मद्रारा नै दिदएका मुक्तिलाई 

भक्तहरूले सालोक्यसा्टिसामीप्यसारूप्ये अपि  पनि 

मत्सेवनं  मेरो सेवा कत्वम्  सालोक्य, सार््टि, न गृहन्ति  ग्रहण गर्देनन् 
विना  बाहेक सामीप्य, सारूप्य, र एकत्व 





ताक्यार्थ त्यस्ता प्रकारका निर्गुण भक्तहरूले मेरो सेवाबाहेक मद्रारा नै दिदएका सालोक्य, 
सार््टि, सामीप्य, सारूप्य, र एकत्व मुक्तिलाई पनि ग्रहण गर्देनन्। 
वितवरण सगुण भगवान्का उपासकले प्राप्त गर्ने मोक्ष ५ प्रकारका हृन्छन् सालोक्य, सार्ण्ि, 
सामीप्य, सारूप्य र सायुज्य । भगवान्को धाममा नित्य निवास गर्नुलाई सालोक्य मुक्ति भनिन्छ। 
भगवान्को बराबर एेश्वर्यको भोग प्राप्त गर्नुलाई साष्ट मोक्ष भनिन्छ। भगवान्को सामीप्य प्राप्त 
गर्नुलाई सामीप्य मोक्ष भनिन्छ। भगवान्को जस्तो रूपलाई प्राप्त गर्नुलाई सारूप्य मोक्ष भनिन्छ। 
त्यसै गरी भगवान्को विग्रहमा विलीन हुनुलाई सायुज्य मोक्ष भनिन्छ । यी पाँच प्रकारका मुक्तिहरू 
मनुष्यलोकमा ने ज्ञान उत्पन्न नभएका भक्तहरूका लागि हृन्। जसलाई भगवान्ले यही लोकमा नै 
नुदधियोग प्रदान गर्नृहुन त्यस्ता भक्तहरू भगवल्लोकमा नै भगवत्सेवाद्वारा योग्यताअनुसार क्रमशः 
सालोक्य आदि क्रमले सायुज्य मोक्ष पाउन सक्दछन्। जसलाई निर्गुण भक्ति भनी बताइएको छ 
त्यस्तो साध्यभक्तिलाई प्राप्त गरेकाहरू त यीँ ब्रह्मरूपतालाई प्राप्त गर्वछछछन् । 

धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष यी चार पुरुषार्थलाई भन्दा पनि भक्तिलाई उत्तम भनिएको छ। 
यसैले भगवानूको परम भक्तले मोक्ष पनि चार्हैदेन भने कुरामा यस श्लोकमा जोड दिद्एको हो । 


स एव भक्तियोगाख्य आत्यन्तिक उदाहृतः। 
येनातिव्रज्य त्रिगुणं मद्भावायोपपद्यते ॥ १४ ॥ 


पदार्थ 
सः एव  त्यही निर्गुण भक्ति नै भक्तियोगाख्यः  भक्तियोग हो उदाहृतः  बताइन्छ 
आत्यन्तिकः  सर्वोत्तम भनेर येन  जुन भक्तियोगद्रारा भक्त 


रालानन्द्री लीक 


९०८५ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २९ 
त्रिगुणं  प्रकृतिका तीन अतिव्रज्य  उचिनेर हनका लागि 
गुणलाई मद्धावाय  मेरो स्वरूपमा प्राप्त उपपद्यते  तत्पर हुन्छ 


ताक्यार्थ त्यही निर्गुण भक्तियोग नै सर्वोत्तम हो भनेर बताटृन्छ। यही भक्ियोगद्रारा भक्त 
प्रकृतिका तीनै गुणलाई उचिनेर मेरो स्वरूपमा प्राप्त हुनका लागि तत्पर हुन्छ । 


न   स्वधर्मेण न 
निषेवितेनानिमित्तेन स्वधर्मेण महीयसा । 
क्रियायोगेन रास्तेन नातिहिंस्रेण नित्याः ॥ ९५॥ 


पदढार्थ 

नित्यशः  सर्धै रशास्तेन  निष्काम भावले क्रियायोगेन  पूजाद्रारा 
अनिमित्तेन  कुनै कामना महीयसा  श्रद्धापूर्वक चित्त शुद्ध भएपचछछि भक्तले 
नराखी निषेवितेन  पालन गरिएको मलाई नै प्राप्त गर्दछछ 

न अतिहिंस्रेण  हिंसाभाव स्वधर्मेण  नित्य, नैमित्तिक 

त्यागी आदि कर्म तथा 





ताक्यार्थ सर्धं कुनै कामना नराखी, हिंसाभाव त्यागी निष्काम भावले श्रद्धापूर्वक पालन 
गरिएको नित्य, नैमित्तिक प्रायश्चित्त आदि कर्म तथा पूजाद्रारा चित्त शुद्ध भएपच्ि भक्तले मलाई 
ने प्राप्त गर्वछ। 


मद्धिष्ण्यद्शांनस्परांपूजास्तुत्यभिवन्दनैः । 


भूतेषु मद्धावनया सत्त्वेनासङ्गमेन च ॥ १६॥ 
पढार्थ 
मदिष्ण्यदशनस्परशपूजास्तुत्यभि भूतेषु  सम्पूर्ण प्राणीहरूमा असङ्गमेन  वैराग्यको माध्यमले 
वन्दनैः  मेरो प्रतिमाको दर्शन,मद्धावनया  मेरे भावना गरेर चित्त शुद्ध भएपछि भक्तले 
स्पर्श, पूजा, स्तुति र॒वन्दनासत््वेन  धैर्य मलाई प्राप्त गर्द 
आदिबाट तथा च र 
ताक्यार्थ मेरो प्रतिमाको दर्शन, स्पर्श, पूजा, स्तुति र वन्दना आदिबाट तथा सम्पूर्ण प्राणीहरूमा 
मेरे भावना गरेर एवं धैर्य र वैराग्यको माध्यमले चित्त शुद्ध भएपछि भक्तले मलाई प्राप्त गर्द । 





महतां बहुमानेन दीनानामनुकम्पया । 
मत्र्या चैवात्मतुल्येषु यमेन नियमेन च ॥ १७ ॥ 


पदार्थ 
महतां  महापुरूषहरूको दीनानाम्  दुःखीहरूमाथि आत्मतुल्येषु  समान स्थिति 
बहुमानेन  मानसम्मानले अनुकम्पया  दयाभावले भएकाहरूसंगको 


रालानन्द्री लीक 


१०७४६ 
तृतीय स्कन्ध 
मेव्या  मित्रताले 


च  र 
यमेन  अहिंसा आदि यम 


श्रीमद्भागवत 


अध्याय २९ 


नियमेन  शोच, सन्तोष आदि भएपछि भक्तले मलाई प्राप्त 


नियमबाट 
चच एव  पनि चित्त शुद्ध 


गर्दछ 


वाक्यार्थ महापुरुषहरूको मानसम्मान, दुःखीहरूमाथि दयाभाव, समान स्थिति भएकाहरूसंगको 
मित्रता, अहिंसा आदि यम र शोच, सन्तोष आदि नियमबाट पनि चित्त शुद्ध भएपछि भक्तले 


मलाई प्राप्त गर्द । 


सत्य, अस्तेय, ब्रह्मचर्य र अपरिग्रह यिनीहरूलाई यम भनिन्छ 


निरहङ्क्रियया  देहादिमा 
आत्मबुद्धिको त्यागवबाट पनि 
चित्त शुद्ध भएपचछि मात्र भक्तले 
मलाई प्राप्त गर्द 


टिप्पणीं अहिंसा, 
योगसूत्र २। ३० भने शौच, सन्तोष, तप, स्वाध्याय र ईश्वरप्रणिधानलाई नियम भनिन्छ योगसूत्र 
२। ३२ । 
आघ्यात्मिकानुश्रवणान्नामसङड़ीतंनाच्च मे । 
आजेवेनायंसब्गेन निरहङ्क्रियया तथा ॥ ८॥ 
पदार्थ 
आध्यात्मिकानुभ्रवणात्  च र 
अध्यात्मपरक शास्त्रहरूको नित्य आजवेन  मन र वाणीको 
श्रवणबाट सरलताबाट 
मे मेरो आयंसङ्खेन  सन्त 


नामसङ्धीतंनात्  नामको 
कीर्तनबाट 


महापुरुषहरूको सङ्गतबाट 
तथा  र 





ताक्यार्थ अध्यात्मपरक शास्त्रहरूको नित्य श्रवण, मेरो नामको कीर्तन, मन र वाणीको सरलता 
एवं सन्त महापुरुषहरूको सङ्गत र देहादिमा आत्मबृद्धिको त्यागबाट चित्त शुद्ध भएपचछि भक्तले 
मलाई प्राप्त गर्दछ्छ। 


सस  


मद्धमंणो गुणेरेतेः परिसंशुद्ध आरायः। 
पुरुषस्याञ्जसाभ्येति श्रुतमात्रगुणं हि माम् ॥ १९॥ 





पदढार्थ 

मद्धमंणः  मेरे लागि भनेर परिसंशुद्धः  अत्यन्त निर्मल प्रशंसनीय गुणहरूको श्रवण 
धर्मानुष्ठान गर्न भएको मात्रे गनलि पनि 

पुरुषस्य  व्यक्तिको आयः  मनले माम्  मलाई 

एतेः  पूर्वोक्त हि  निश्चय नै अञ्जसा  अनायासै 

गुणः  गुणद्वारा श्रुतमात्रगुणं  मेरा विविध अभ्येति  प्राप्त गर्द 


ताक्यार्थ मेरे लागि भनेर धर्मानुष्ठान गर्ने व्यक्तिको पूर्वोक्त गुणद्वारा अत्यन्त निर्मल भएको 


रालानन्द्री लीक 


१०४७ 
तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २९ 
मनले मेरा विविध प्रशंसनीय गुणहरूको श्रवण मात्रै गनलि पनि मलाई सजिलै प्राप्त गर्द । 


यथा वातरथो प्राणमावृङ्क गन्ध आरायात्। 
एवं योगरतं चेत आत्मानमविकारि यत् ॥ २०॥ 





पदार्थ 

यथा  जसरी प्राणम्  प्राणेन्ियसम्म अविकारि  निर्मल 
वातरथः  हावामा उडर जाने आवृङ्के  प्राप्त हुन्छ चेतः  चित्त पनि 

गन्धः  गन्ध एवं  त्यसै गरी आत्मानम्  परमात्मालाई 
आरायात्  फूल आदि आपू योगरतं  भक्तियोगमा लागेको प्राप्त गर्द 

रहेको ठाउंबाट यत्  जुन 


ताक्यार्थ जसरी हावामा उडर जाने गन्ध फूल आदि आप रहेको ठडबाट प्राणेन्दरियसम्म पुग्छ 
त्यसै गरी भक्तियोगमा लागेको निर्मल चित्तले पनि परमात्मालाई प्राप्त गर्दछ। 


अहं सर्वेषु भूतेषु भूतात्मावस्थितः सदा । 
तमवज्ञाय मां मत्यः कुरुतेऽचौविडम्बनम् ॥ २१९॥ 


पदार्थ 

अहं  म अवस्थितः  बसेको छु अचौविडम्बनम्  पूजा गरेको 
सर्वेषु  सम्पूर्ण तम्  त्यसरी बसेको स्वाङ्मात्र 

भूतेषु  प्राणीहरूमा मां  मलाई कुरुते  गर्द 

भूतात्मा  प्राणीको अवज्ञाय  वास्ता नगर्ने 

आत्मारूपले मत्यः  मरणधर्मा जीवले मेरो 

सदा  स्धैँ प्रतिमामा 





ताक्यार्थ म सम्पूर्ण प्राणीहरूमा तिनको आत्मारूपले सर्धं बसेको छ्ु। त्यसरी बसेको मलाई 
वास्ता नगर्ने मरणधर्मा जीवले मेरो प्रतिमामा पूजा गरेको स्वाडमात्र गर्दछ, वास्तविक पूजा गर्दैन। 


न   ० 
यो मां सर्वेषु भूतेषु सन्तमात्मानमीरवरम् । 
हित्वार्चां भजते मोदयाद् भस्मन्येव जुहोति सः ॥ २२॥ 





पदार्थ 

यः  जसले ईङवरम्  सबैको नियन्ता मोदयात्  मूर्खताले गर्दा 
सर्वेषु  सम्पूर्ण मांम अर्चां  मेरो प्रतिमाको मात्र 
भूतेषु  प्राणीहरूमा आत्मानम्  परमात्मालाई भजते  पूजा गर्द 

सन्तम्  साक्षीरूपले अवस्थित हित्वा  उपेक्षा गरेर सः  त्यो पुरुषले 


रालानन्द्री लीक 


१०९८८ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २९ 
भस्मनि एव  खरानीमा नै जुहोति  हवन गरिरहेको हृन्छ  

वाक्यार्थ जसले सम्पूर्ण प्राणीहरूमा साक्षीरूपले अवस्थित सबैको नियन्ता म परमात्मालाई 
उपेक्षा गरेर मूर्खताले गर्दा मेरो प्रतिमाको मात्र पूजा गर्छ उसले खरानीमा नै हवन गरेको जस्तो 


व्यर्थं कार्य गरिरहेको हुन्छ । 
दिषतः परकाये मां मानिनो मिन्नदशिंनः। 
भूतेषु बद्धवेरस्य न मनः शान्तिमृच्छति ॥ २३६॥ 


पदार्थ 
परकाये  अन्य प्राणीहरूमा भिन्नदशिंनः  भेदनुद्धि भएका व्यक्तिको 
अवस्थित मानिनः  अभिमानीहरू मनः  मनले 


मां  म परमात्मालाई 
द्विषतः  देष गर्ने 


भूतेषु  अन्य जीवहरूसंग 
बद्धवैरस्य  शत्रुभाव राख्ने 





शान्तिम्  शान्तिलाई 
न ऋच्छति  प्राप्त गर्न सक्दैन 


ताक्यार्थ अन्य प्राणीहरूमा अवस्थित म परमात्मासंग द्वेष गर्ने भेदबुदधि भएका अभिमानीहरू 
एवं अन्य जीवहरूसंग शत्रुभाव राख्ने व्यक्तिको मनले शान्ति प्राप्त गर्न सक्दैन। 


न्रे,  ् त 


अहसुच्चावचद्रल्वः क्रययात्पन्नयानघव 


  न ५४ 


नैव तुष्येऽचिंतोऽचायां भूतग्रामावमानिनः ॥ २४॥ 
पढार्थ 
अनघे  हे निष्पाप माता 
उन्वावचेः  राम्रा या नराम्रा 
द्रव्यैः  सामग्रीहरुद्रारा 
उत्पन्नया  सम्पन्न गरिएका भूतग्रामावमानिनः  अन्य 
क्रियया  क्रियाद्वारा जी वहरूको अपमान गर्ने 
ताक्यार्थ हे निष्पाप माता! राम्रा या नराम्रा सामग्रीहरुद्रारा सम्पन्न गरिएका पूजाविधिद्रारा 
प्रतिमामा पूजित भए पनि त्यस्ता अन्य जीवहरूको अपमान गर्ने मानिसहरूप्रति म खुसी हुन । 


मानिसहरूप्रति 
न एव तुष्ये  खुसी हन्न 


अचांयां  प्रतिमामा 
अचिंतः  पूजा गरिएको 
अहम्  म 





अचांदावचैयेत् तावदीरवरं मां स्वकम॑कृत्। 
यावन्न वेद् स्वहदि स्वभूतेष्ववस्थितम् ॥ २५॥ 


पदठार्थ 

स्वकमंकृत्  स्वधर्मको मांम अचैयेत्  पूजा गरोस् 
अनुष्ठान गर्ने व्यक्तिले ईङ्वरं  ईश्वरलाई यावत्  जबसम्म 

तावत्  तबसम्म अचो  प्रतिमा आदिमा सर्वभूतेषु  सम्पूर्ण प्राणीहरूमा 


रालानन्द्री लीक 


९०८९ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २९ 


अवस्थितम्  रेका स्वहृदि  आफ्नै हृदयमा न वेद्  अनुभव गर्दैन 
परमात्मालाई रहेको 
वाक्यार्थ स्वधर्मको अनुष्ठान गर्न व्यक्तिले तबसम्म म ईश्वरलाई प्रतिमा आदिमा पूजा गरोस् 


जबसम्म सम्पूर्ण प्राणीहरूमा रहेको परमात्मालाई उसले आफ्नै हृदयमा रहेको अनुभव गर्दन । 


आत्मनरुच परस्यापि यः करोत्यन्तरोदरम् । 
तस्य मिन्नदुशो मृत्युविंदधे भयमुल्बणम् ॥ २६॥ 


पदढार्थ 

यः  जो व्यक्ति अन्तरा  भेद म 

आत्मनः  आफ्नो करोति  गर्द उल्बणम्  ठलो 
चर भिन्नद्शः  आफू र अरूमा भयम्  भय 

परस्य  अरूको भेद देखने विदधे  उत्पनन गरार्छ्ु 
अपि  पनि तस्य  त्यस व्यक्तिका लागि 

उद्रम्  शरीरप्रयुक्त मृत्युः  मृत्युको रूप लिएर 





वाक्यार्थ जो व्यक्ति आपू र अरूको बीचमा शरीरप्रयुक्त भेद गर्द आफू र अरूमा भेद देख्ने 
त्यस व्यक्तिका लागि म मूृत्युको रूप लिएर ठुलो भय उत्पनन गरा । 


अथ मां सर्वभूतेषु भूतात्मानं कृतालयम् । 


अर्हैयेद् दानमानाभ्यां मेत्याभिन्नेन चश्चुषा ॥ २७॥ 
पदढार्थ 
अथ  त्यसेले भूतात्मानं  सम्पूर्ण प्राणीहरूमा 
सवभूतेषु  सम्पूर्ण प्राणीहरूका अन्तर्यामीको रूपमा रहेका 
हृदयमा मां  मलाई   दृष्टिलि 
कृतालयम्  वास गर्ने दानमानाभ्यां  दान, मान अहेयेत्  पूजा गरू 
ताक्यार्थ त्यसैले सम्पूर्ण प्राणीहरूका हृदयमा वास गर्ने र सम्पूर्ण प्राणीहरूमा अन्तर्यामीको 
रूपमा रहेको मलाई दान, मान, मित्रता र अभेद दृष्टिले पूजा गर्नू। 


मत्या  मित्रता र 
अभिन्नेन  अभेद 





जीवाः श्रेष्ठा ह्यजीवानां ततः प्राणभृतः शुभे । 

ततः सचित्ताः प्रवरास्तत्चेन्द्रियवृत्तयः ॥ २८ ॥ 
तत्रापि स्परवेदिभ्यः प्रवरा रसवेदिनः । 

तेभ्यो गन्धविदः श्रेष्ठास्ततः शब्दविदो वराः ॥ २९॥ 


रालानन्द्री लीक 


९ ०५० 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २९ 
पदार्थ 

शुभे  हे कल्याणमयी माता रूप, रस इत्यादिको ज्ञान गर्ने प्राणीहरूभन्दा पनि 

हि  निश्चय नै प्राणीहरू गन्धविदः  गन्धको समेत ज्ञान 
अजीवानां  दुङ्गा आदि प्रवराः  श्रेष्ठ छन् गर्न सकने भ्रमर आदि प्राणीहरू 
जडभन्दा ततः  त्यसपच्ि श्रेष्ठाः  उत्कृष्ट छन् 

जीवाः  वृक्ष आदि जीव तत्र अपि  इन्दियवृत्तिद्रारा ज्ञानततः  गन्धको ज्ञान गर्न सक्ने 
श्रेष्ठा  श्रेष्ठ छन् गर्ने प्राणीहरूमध्ये पनि प्राणीहरूभन्दा पनि 

ततः  ती वृक्ष आदि जीवभन्दा स्पदवेदिभ्यः  केवल स्पर्शकोशब्दविद्ः  शब्दको समेत ज्ञान 
प्राणभृतः  श्वास लिने मात्र ज्ञान गर्न प्राणीहरूमन्दा गर्न सक्ने सर्पं आदि प्राणीहरू 
प्राणीहरू श्रेष्ठ छन् रसवेदिनः  रसको पनि ज्ञान वराः  श्रेष्ठ छन् 

ततः  वीभन्दा गर्न सक्ने माछा आदि प्राणीहरू 

सचित्ताः  मनले युक्त भएका प्रवरा  श्रेष्ठ छन् 

इन्द्रियवृत्तयः  इन्दरियवृत्तिद्रारा तिभ्यः  रसको ग्रहण गर्न सक्ने 





तवाक्यार्थ हे कल्याणमयी माता ! दुङ्गा आदि जडभन्दा वृक्ष आदि जीव श्रेष्ठ छन् । वृक्ष आदि 
जीवभन्दा श्वास लिने प्राणीहरू श्रेष्ठ छन् । तीभन्दा मनले युक्त भएका इन्दि यवृत्तिद्रारा रूप, रस 
इत्यादिको ज्ञान गर्ने प्राणीहरू श्रेष्ठ छन्। तिनीहरूमा पनि केवल स्पर्शको मात्र ज्ञान गर्न सक्ने 
प्राणीहरूभन्दा रसको समेत ज्ञान गर्न सक्ने माछा आदि प्राणीहरू श्रेष्ठ छन् । रसको ग्रहण गर्न 
सकने प्राणीहरूभन्दा गन्धको समेत ज्ञान गर्न सक्ने भ्रमर आदि उत्कृष्ट छन्। गन्धको ज्ञान गर्न 
सकने प्राणीहरूभन्दा पनि शब्दको समेत ज्ञान गर्न सक्ने सर्पं आदि प्राणी श्रेष्ठ छन् । 


रूपभेदविदस्तत्र ततस्चोभयतोद्तः। 
तेषां बहुपदाः श्रषठार्चतुष्पादस्ततो द्विपात् ॥ २० ॥ 


पढार्थ 
तत्र  शब्दको ग्रहण गर्ने सर्प च  पनि चतुष्पादः  चारोटा खटा हुने 
आदिभन्दा उभयतोद्तः  तल र माथि प्राणीहरू 


रूपभेदविदः  रूपको समेत दुबेतिर दंत हुने प्राणी शरेष्ठ छन् श्रेष्ठाः  श्रेष्ठ छन् ती 
ज्ञान गर्न सक्ने काग आदि श्रेष्ठ तेषां  तिनीहरूमध्ये पनि प्राणीहरूभन्दा पनि 





छन् बहुपदाः  धेरै गोडा हुने द्विपात्  दुर्ईदमोटा खहा हुने 
ततः  रूप आदिको ज्ञान गर्न पप्राणीहरू श्रेष्ठ छन् मनुष्य श्रेष्ठ छ 
सक्ने काग आदिभन्दा ततः  तिनीहरूमन्दा पनि 


वाक्यार्थ शब्दको ग्रहण गर्ने सर्प आदिभन्दा रूपको समेत ज्ञान गर्न सक्ने काग आदि त्रेष्ठ 
छन् । रूप आदिको ज्ञान गर्न सक्ने काग आदिभन्दा पनि तल र माथि दुबेतिर दत हुने प्राणी श्रेष्ठ 


रालानन्द्री लीक 


 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २९ 


छन् । तिनीहरूमध्ये पनि धेरै गोडा हने प्राणीहरू शरेष्ठ छन्। तिनीहरूभन्दा पनि चारओटा खुरा हुने 
प्राणीहरू श्रेष्ठ छन् र तिनीहरूभन्दा पनि दुईगोटा खुदा हने मनुष्य श्रेष्ठ छ । 


ततो वणांइच चत्वारस्तेषां बाह्मण उत्तमः। 
ब्राह्मणेष्वपि वेदज्ञो द्य्थज्ञोऽभ्यधिकस्ततः ॥ ३१॥ 


पढार्थ 

ततः  मनुष्यहरूमा ब्राह्मणः  ब्राह्मण हि  निश्चय नै 

चत्वारः  चार उत्तमः  श्रेष्ठ छ अर्थज्ञः  वेदको अर्थ बुर्ने 
वणां  वर्ण ब्राह्मण, क्षत्रिय, बाह्यणेषु  ती ब्राह्मणहरूमध्ये ब्राह्मण 

वेश्य, शू्रहरू श्रेष्ठ छन् अपि  पनि अभ्यधिकः  श्रेष्ठ छ 

तेषां  ती चार वर्णहरूमध्ये वेदज्ञः  वेद जान्ने शरेष्ठ छन् 

च  पनि ततः  वेदज्ञहरूमध्ये पनि 





ताक्यार्थ मनुष्यहरूमा चार वर्ण ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, शूद्र श्रेष्ठ छन्। ती चार वर्णहरूमध्ये 
पनि ब्राह्मण श्रेष्ठ छ। ती ब्राह्मणहरूमध्ये पनि वेद जानने श्रेष्ठ छन् । वेदज्ञहरूमध्ये पनि वेदको 
अर्थ बुमने ब्राह्मण श्रेष्ठ छ । 


अथंज्ञात् संशयच्छेत्ता ततः श्रेयान् स्वकमंकृत्। 
मुक्तसङ्गस्ततो भूयानदोग्धा घमंमात्मनः ॥ ३२॥ 


पदार्थ 

अथंज्ञात्  वेदको अर्थ मात्र वणध्िमानुसार उचित कर्म गर्ने अदोग्धा  फल आशा नगर्ने र 
जान्ने व्यक्तिभन्दा पनि व्यक्ति मुक्तस्घः  विषयहरूमा आसक्त 
संशयच्छेत्ता  शङ निवारण श्रेयान्  शरेष्ठ छ नहुने व्यक्ति 

गर्ने विद्वान् श्रेष्ठ हुन्छन् ततः  त्यसभन्दा पनि भूयान्  श्रेष्ठ छ 

ततः  तिनीहरूमन्दा पनि आत्मनः घम॑म्  आपना कर्तव्य 

स्वकमंकृत्  आपनो कर्मबाट 





ताक्यार्थ वेदको अर्थं मात्र जाने व्यक्तिभन्दा पनि शङ निवारण गर्ने विद्रान् धेष्ठ हुन्छन्, 
तिनीहरूमन्दा पनि आफ्नो वणश्चिमानुसार उचित कर्म गर्न व्यक्ति श्रेष्ठ छ । त्यसभन्दा पनि आपफ्ना 
कर्तव्य कर्मबाट फल आशा नगर्ने र विषयहरूमा आसक्त नहूने व्यक्ति श्रेष्ठ छ । 


तस्मान्मय्यपिंताशोषक्रियाथात्मा निरन्तरः। 
मय्यपितात्मनः पुंसो मयि सन्न्यस्तकमणः ॥ 


रालानन्द्री लीक 


१०५९ 


तृतीय स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


अध्याय २९ 


न पश्यामि परं भूतमकतुंः समदशंनात् ॥ ३३॥ 


पदार्थ 

तस्मात्  आसक्तिरहित 
व्यक्तिभन्दा पनि 

मयि  ममा 


 म 


मयि  ममा 
अपिंतात्मनः  शरीर, मन, बुद्धि 
सबे अर्पण गरेको 


अपिंतारोषकरियाथांत्मा  सम्पूर्ण मयि  ममा नै 
कर्म, कर्मफल तथा शरीर अर्पितसन्न्यस्तकमंणः  कर्मफल पनि 


गर्न 
निरन्तरः  सर्धं 


अर्पण गर्ने 
समदशंनात्  समदृष्टि राख्ने 





अकतुंः  कर्तभावशुन्य 

पुंसः  व्यक्तिभन्दा 

परं  श्रेष्ठ 

भूतम्  अरू कन प्राणी 
न पर्यामि  म देखदिनं 


ताक्यार्थ आसक्तिरहित व्यक्तिभन्दा पनि ममा सम्पूर्णं कर्म र कर्मफल अर्पित गर्न, सर्धं ममा 
शरीर, मन, बुद्धि सबै अर्पण गरेको, समदृष्टि राख्ने एवं कर्तृभावशून्य व्यक्तिभन्दा ध्रेष्ठ अरू कनै 


प्राणी म देखिदिनं । 


मनसेतानि भूतानि प्रणमेद् बहु मानयन् । 
ईरवरो जीवकलया प्रविष्टो भगवानिति ॥ ३४ ॥ 


पलढार्थ 

ईरः  सर्वान्तर्यामी 
भगवान्  भगवान् नारायण 
जीवकठ्या  जीवको रूपमा 


इति  यो विचार गरेर 
मनसा  मनमनै 
एतानि  यी 


प्रविष्टः  प्रविष्ट हुनुभएको छ भूतानि  प्राणीहरूलाई 
ताक्यार्थ सम्पूर्ण प्राणीमा सर्वान्तर्यामी भगवान् नारायण जीवको रूपमा प्रविष्ट हुनुभएको छ । 
यो कुराको विचार गरेर मनमन यी प्राणीहरूलाई ज्यादै आदरपूर्वकं नमस्कार गयोस् । 


भक्तियोगङ्च योगश्च मया मानन्युदीरितः। 
 त ५ व्रजेत् 
ययोरेकतरेणेव पुरुषः पुरुषं व्रजेत् ॥ ३५॥ 


पदढार्थ 

मानवि  हे मनुपुत्री 
भक्तियोगः  भक्तियोग 
च  र 

योगः  अष्टाङ्ग योग 
च  पनि 


मया  मद्रारा 

उदीरितः  बताइए 

ययोः  यी दुई भक्तियोग र 
अष्टाङ्गयोगमध्ये 

एकतरेण एव  कुनै एकको 








बहु  ज्यादै 
मानयन्  आदरपूर्वक 
प्रणमेत्  नमस्कार गरोस् 


मात्र साधनले पनि 
पुरुषः  जीवले 

पुरुषं  परमात्मालाई 
व्रजेत्  प्राप्त गर्न सक्छ 


ताक्यार्थ हे मनुपुत्री ! मेले भक्तियोग र अष्टाङ्ग योग पनि बताएं । भक्तियोग र अष्टाङ्गयोगमध्ये 


रालानन्द्री लीक 


९०५३ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २९ 


कुनै एकको मात्र साधनले पनि जीवले परमात्मालाई प्राप्त गर्न सक्दछ । 

वितरण अष्टाङ्गयोग र भक्तियोगको साधना पथक् भए तापनि साध्य एडटै हो। २८ ओँ 
अध्यायमा अष्टाङ्ग योगको प्रसङ्ग बतादएको छ भने यहाँ २९ ओँ अध्यायमा भक्तियोगको प्रसङ्ग 
बताइएको छ। श्रीधरस्वामीका अनुसार यहाँ बतादइएको सबीजयोग गीतामा बतादृएको 
निर्बीजयोगभन्दा सरल छ । गीतामा चञ्चल र अस्थिर मन जता जान्छ त्यताबाट फ्कई निर्गुण 
आत्मतत्त्वमा लगाउने जुन प्रक्रिया बताइृएको छ त्यो दुष्कर छ तर यहाँको परमानन्दमूर्वि 
भगवानूमा चित्त समाधान गर्ने भक्तिमिध्ित योग सरल छ। सबीज भन्नाले कुनै अवलम्बनले 
सहित भन्ने बुखिन्छ। भागवत शास्त्रले हरेक साधनापद्धतिमा भगवत्परम वा भक्तिलाई मिसाएको 
छ। भागवतअनुसार भक्तिविनाको योग कुयोग हो। कुयोगिनां विदूरकाष्ठाय अर्थात् भगवान् 
भक्तिहीन साधनाद्रारा नभेटिने हूनुहुन्छ भनी द्वितीयस्कन्धको चौ्धौँ अध्यायमा उल्लेख गरिएको 
छ । यहाँ २८ ओँ अध्यायमा बतादइएअनुसार अष्टाङ्गयोगको प्रारम्भिक चरणमा आसन, प्राणायाम, 
प्रत्याहार आदि साधनको अपेक्षा ह॒न्छ र पछि ध्यानद्वारा भगवत्परेमसंगे योगसाधना चल्दछछ र 
अन्तिममा स्वरूपेणावतिष्ठते भागवत ३। २८। ४४ अर्थात् ब्रह्मस्वरूपमा स्थित हुन्छ भने, २९ 
ओँ अध्यायमा बताइएअनुसार निर्गुण अहैतुकी भक्तिद्रारा अनि आनुषङ्गिक सर्वभूतदया, यम, नियम 
आदि साधनहरूको पालनासमेतबाट जीव मद्भावायोपपद्यते भागवत ३। २९। १४ अर्थात् 
भगवद्भावलाई प्राप्त गर्दछ र सालोक्यादि पाँचथरी मुक्तिहरूलाई समेत रुचाँदैन। यसरी 
अष्टाङ्गयोगको साधनामा यम, नियम, आसन, प्राणायाम, प्रत्याहार, धारणा, ध्यान र समाधिको 
अभ्यासद्रारा भगवत्परम पनि साथमा लिई ब्रह्मभाव प्राप्त हुन्छ भने भक्तियोगमा मुख्य रूपले 
भगवानूमा निष्काम भक्ति अनि यम, नियम आदि व्यावहारिक कर्तव्यहरूको पालनाबाट समेत 
भगवदभाव प्राप्त हुन्छ । अष्टाङ्गयोग र भक्ियोगमा लक्ष्यमा पूर्ण समता पाडन्छ भने साधनामा 
अधिक अंशमा समानता भेटिन्छ। 


एतद् भगवतो रूपं ब्रह्मणः परमात्मनः। 
परं प्रधानं पुरुषं दैवं कर्मविचेष्टितम् ॥ ३६ ॥ 





पदार्थ 

प्रधानं  प्रकृति र ॥ मूल ब्रह्मणः  परब्रह्म 
पुरुषं  पुरुष एवं देवं  अदुष्ट भगवतः  परमेश्वरकै 
परं  प्रकृति र पुरुषदेखि भिन्न एतत्  यिनीहरू सबे रूपं  स्वरूप हुन् 
कर्मविचेष्टितम्  विविध परमात्मनः  परमात्मरूप 


ताक्यार्थ प्रकृति र पुरुष एवं प्रकृति र पुरुषदेखि भिन्न विविध कर्महरूको मूलको रूपमा 
रहेको अदुष्ट यिनीहरू सब परमात्मरूप परब्रह्म परमेश्वरके स्वरूप हुन्। 


रालानन्द्री लीक 


९०५४ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २९ 
रूपभेदास्पदं दिव्यं काल इत्यभिधीयते । 
भूतानां महदादीनां यतो मिन्नदुशां भयम् ॥ ३७ ॥ 

पदार्थ 


प  
रूपभेदास्पदं  जगत्का कालः  काल अभिमान गर्न 





वस्तुहरूलाई भिन्नभिन्न रूप इति  भनेर मिन्नद्शां  भेददृष्टि भएका 
प्रदान गर्ने अभिधीयते  बताइन्छ भूतानां  प्राणीहरूलाई 
दिन्यं  भगवान्को दिव्य यतः  जुन कालबाट भयम्  जन्ममरणरूप भय 
रूपलाई महदादीनां  महत्तत्त्व आदिमा प्राप्त हुन्छ 


वाक्यार्थ जगत्का वस्तुहरूलाई भिन्नभिन्न रूप प्रदान गर्ने भगवानूको दिव्य रूपलाई काल 
भनेर बताडइन्छ । जुन कालबाट महत्तत्त्व आदिमा अभिमान गर्ने भेददुष्टि भएका प्राणीहरूलाई 
जन्ममरणरूप भय प्राप्त हुन्छ । 


योऽन्तः प्रविश्य भूतानि भूतेरत्त्यखिलाश्रयः। 
स विष्ण्वाख्योऽधियज्ञोऽसो काठः कलयतां प्रभुः ॥ ३८॥ 


पढार्थ 

यः जो काल अत्ति  संहार गर्नुहुन्छ अधियज्ञः  यज्ञका फलदाता 
अन्तः प्रविश्य  प्राणीहरूको अखिलाश्रयः  सम्पूर्ण जगत्को हुनुहन्छ 

भित्र प्रवेश गरेर आश्रय असो  उहाँ भगवान् 


भूतेः  पञ्चमहाभूतका 


विष्ण्वाख्यः  विष्णु नामका 


कल्यतां  जगत्को शासन गर्ने 


विकारट्रारा सः  उहाँ ब्रह्मा आदिको पनि 

भूतानि  समस्त प्राणीहरूलाई कालः  कालरूप भगवान् नै प्रभुः  शासक हुनुहुन्छ 
वाक्यार्थ जो काल प्राणीहरूमा प्रवेश गरेर पन्चमहाभूतका विकार्वारा समस्त प्राणीहरूको 
संहार गर्नृहन्छ, सम्पूर्ण जगत्को आश्रय विष्णु नाम भएका ती कालरूप भगवान् नै यज्ञका 
फलदाता हुनुहुन्छ । उहाँ भगवान् नै जगत्को शासन गर्ने ब्रह्मा आदिको पनि शासक हुनुहुन्छ । 





न चास्य कदिचद् दयितो न देष्यो न च बान्धवः। 
आविरात्यप्रमत्तोऽसो प्रमत्तं जनमन्तकृत् ॥ ३९॥ 


पदार्थ 

अस्य  यी कालरूप द्यितः  प्रिय कैन 

भगवान्को न कैन न च बान्धवः  न कोही बन्धु 
कदिचत्  कोही न च दवष्यः  कोही शत्रु पनि नै छ 


रालानन्द्री लीक 


९०५५ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २९ 
असो  उहाँ कालस्वरूप अन्तकृत्  अन्त्य गर्ने बनेर जनम्  प्राणीलाई 
भगवान् प्रमत्तं  विषयवासनाबाट आविशति  संहार गर्नृहुन्छ 


अप्रमत्तः  सावधानपूर्वक उन्मत्त भएका 

वाक्यार्थ यी कालरूप भगवान्को कोटी प्रिय कैन, कोही शत्रु पनि कैन र कोटी बन्धु पनि 
कैन । उहाँ कालस्वरूप भगवान् सावधानपूर्वक अन्त्यकर्ता बनेर विषयवासनाबाट उन्मत्त भएका 
प्राणीको संहार गर्नृहुन्छ । 


यद्धयाद् वाति वातोऽयं सूयंस्तपति यद्धयात्। 


 र  


यद्धयाद् वतं द्वा भगणा भात यद्धयात् ॥ ८० ॥ 


पदार्थ 

यद्धयात्  जुन कालको भयले   सूर्यले वषेते  पानी पार्दचछन् 

अयं  यो तपति  ताप दिन्छन् यद्धयात्  जुन कालके भयबाट 
वातः  हावा यद्धयात्  जुन कालबाट भगणः  तारागण 

वाति  चल्दछ भयभीत भएर ने भाति  चम्कन्छ 

यद्धयात्  जुन कालके भयबाट देवः  इन््रले 





ताक्यार्थ जुन कालको भयले नै यो हावा चल्दछ। जुन कालक भयबाट सूर्यले ताप दिन्छन्। 
जुन कालबाट भयभीत भएर इन््रले पानी पार्वछछन् र त्यही कालकै भयबाट तारागण चम्कन्छ। 


र ,   . 
यद्वनस्पतयो भीता लताश्चोषधिभिः सह । 
स्वे स्वे काठेऽभिगृहणन्ति पुष्पाणि च फलानि च ॥ ४१॥ 


पदार्थ 

यत्  जुन कालबाट ओषधिभिः सह  जडीबुटीले च  र 

भीताः  उराएका सहित भई फलानि  फलहरू 
वनस्पतयः  वनस्पतिहरू र स्वेस्वे  आआप्नो च  पनि 

लताः  लहराहरू काठे  समयमा अभिगृहन्ति  धारण गर्दछन् 
च  पनि पुष्पाणि  पूल 





वाक्यार्थ जुन कालबाट डराएका वनस्पतिहरू, लहराहरू र जडीवुटीहरू आआप्नो समयमा 
फूल र फलहरू पनि धारण गर्दछछन् । 


  न भ ९ नभ 
स्रवन्ति सरितो भीता नोत्सपंत्युदधियंतः। 
अग्निरिन्धे सगिरिभिभूनं मज्जति यद्धयात्॥ ५२॥ 


रालानन्द्री लीक 


९०५६ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २९ 
पदार्थ 

यतः  जुन कालको भयबाट न उत्सपति  आफ्नो सगिरिभिः  पहाडहरूले युक्त 
भीताः  डराएका मर्यादाभन्दा बाहिर जाँदेन भूः  पृथिवी 

सरितः  नदीहरू यद्धयात्  जुन कालके भयबाट न मज्जति  जलमा इुव्दैन 
स्रवन्ति  बहन्छन् अग्निः  आगो 

उदधिः  समुद्र इन्धे  प्रज्वलित ह॒न्छ र 





वाक्यार्थ जुन कालको भयबाट उराएर नदीहरू बहन्छन्, समृद्र॒ आफ्नो मर्यादाभन्दा बाहिर 
जोदेन । त्यही कालके भयबाट आगो प्रज्वलित ह॒न्छ र पहाडहरूले युक्त पृथिवी जलमा इब्देन। 


नभो ददाति श्वसतां पदं यन्नियमाददः । 
लोकं स्वदेहं तनुते महान् सप्तभिरावृतम् ॥ ४२॥ 





पदार्थ 

यन्नियमात्  जुन कालके ठं वायु, आकाश, अहङ्कार, महत्त्व 
नियमञनुसार द्दाति  प्रदान गर्दछछ गरी यी सात आवरणबाट 
अदः यो र आवृतम्  ढाकिएको 

नभः  आकाशले महान्  महत्तत्वले लोकं  ब्रह्माण्डरूपमा 

रवसतां  प्राणीहरूको लागि स्वदेहं  अहद्ाररूपी शरीरलाई तनुते  विस्तार गर्द 

पदं  श्वासप्रश्वास गर्न खाली सप्तभिः  पृथिवी, जल, तेज, 


ताक्यार्थ कालक नियमअनुसार यो आकाशले प्राणीहरूको लागि श्वासप्रश्वास गर्नको लागि 
खाली ठँ प्रदान गर्द र महत्तत्वले अहङाररूपी शरीरलाई पृथिवी, जल, तेज, वायु, आकाश, 
अहङ्कार, महत्त्व गरी यी सात आवरणबाट ढाकिएको ब्रह्माण्डको रूपमा विस्तार गर्द । 


गुणाभिमानिनो देवाः सगौदिष्वस्य यद्धयात्। 
वतंन्तेऽनुयुगं येषां वशा एतच्चराचरम् ॥ ४४॥ 


पदढार्थ 

एतत्  यो  स्वीकार गरेका अस्य  यो जगत्को 

चराचरम्  चराचर जगत् देवाः  ब्रह्मा, विष्णु, महेश्वर सगोदिषु  सृष्टि, स्थिति, संहार 
येषां  जसको आदि देवताहरू इत्यादि कार्यमा 

वरो  वशमा छ, ती यद्धयात्  जुन कालक भयबाट वतन्ते  प्रवृत्त हुन्छन् 
गुणाभिमानिनः  सत्त्व, रज र॒ अनुयुगं  प्रत्येक युगमा 





ताक्यार्थ यो चराचर जगत् जसको वशमा छ ती सत्त्व, रज र तमोगुणलाई स्वीकार गरेका 
ब्रह्मा, विष्णु, महेश्वर आदि देवताहरू कालकै भयबाट प्रत्येक युगमा यो जगत्को सृुष्टि, स्थिति, 


रालानन्द्री लीक 


१०५७ 
तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २९ 


संहार इत्यादि कार्यमा प्रवृत्त हुन्छन्। 


् ४०५ ६     


सोऽनन्तोऽन्तकरः काटोऽनादिरादिकृदन्ययः। 
जनं जनेन जनयन् मारयन् मृत्युनान्तकम् ॥ ४५॥ 





पदार्थ 

सः  त्यस्तो प्रकारको जनेन  पिता आदिको रूपबाट शक्तिदरारा 

कालः  काल जनं  पुत्र आदिलाई अन्तकम्  यमराजलाई पनि 
अनादिः  जन्मरहित जनयन्  जन्माएर मारयन्  मर्द 

अनन्तः  मरणरहित र आदिकृट्  सृष्टिकर्ता हुन्छ भने अन्तकरः  मार्नवाला बन्द 
अन्ययः  विकारशून्य छ, तर॒ मृत्युना  आफ्नो मृत्युरूपी 


ताक्यार्थ त्यस्तो प्रकारको काल जन्म, मृत्यु र विकारशून्य छ, तर पिता आदिको रूपबाट पुत्र 
आदिलाई जन्माएर सृष्टिकर्ता हुन्छ भने आफ्नो मृत्युरूपी शक्तिद्वारा यमराजलाई पनि मर्द 
मार्नेवाला बन्द । 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां तृतीयस्कन्धे 
कापिठेयोपाख्याने एकोनत्रिंशो ऽध्यायः ॥ २९॥ 


रालानन्द्री लीक 


१०५८ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३० 
अथ   भ घ्याय 
अथ तशाशव्यायः 
शरीर, घर आदिमा आसक्त व्यक्तिको अधोगतिको वर्णन 
कपिल उवाच कपिल भगवान्ले भन्नुभयो 
तस्यैतस्य जनो नूनं नायं वेदोरुविकमम् । 
काल्यमानोऽपि बलिनो वायोरिव घनावलिः ॥ १॥ 
पदार्थ 
अयं यो काल्यमानः  कालको प्रभावले बलिनः  बलवान् 
जनः  मनुष्य भिन्नभिन्न अवस्थाहरू र एतस्य  यी कालको 
वायोः  वायुद्रारा उडादएका योनिहरूमा पुयादए उरुविक्रमम्  पराक्रमलाई 
घनावलिः  मेघसमूहले अपि  पनि नूनं  निश्चय नै 
इव  वायुलाई रै तस्य  त्यस्ता न वेद्  जान्दैन 





वाक्यार्थ हे आमा ! जसरी वायुद्रारा उडादएको मेघसमूहले वायुको बललाई जान्दैन त्यसै गरी 
जीव पनि कालके सामर्थ्यले भिन्नभिन्न अवस्थाहरू र योनिहरूमा भ्रमण गरिरहन्छ तर यसको 
पराक्रमलाई जान्दैन। 


यं यमर्थमुपादत्ते दुःखेन सुखहेतवे । 
तं तं धुनोति भगवान् पुमाञ्छोचति यत्कृते ॥ २॥ 


पदढार्थ 

 
सुखहेतवे  सुखका लागि उपादत्ते  प्राप्त गर्द यत्कृते  जसका लागि 
यं यम्  जुनजुन भगवान्  भगवान् काल पुमान्  मानिस 
अर्थ॑म्  वस्तु तं तं  त्यही त्यही वस्तु शोचति  शोक गर्द 
दुःखेन  कण्टका साथ धुनोति  नष्ट गरिदिनुहुन्छ 





ताक्यार्थ मानिसले सुखका लागि जुनजुन वस्तु कष्टका साथ प्राप्त गर्वछ भगवान् काल 
त्यी त्यही वस्तु नष्ट गरिदिनुहन्छ जसका लागि मानिस शोक गर्द । 


यदध्रुवस्य देहस्य सानुबन्धस्य दुर्मतिः। 
धरुवाणि मन्यते मोहाद् गृहकषेत्रवसूनि च ॥ ३॥ 


पदार्थ 
यत्  यसकारण 


मतिः  मन्द बुद्धिवाला 


मानिस 


रालानन्द्री लीक 


९०५९ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३० 
अध्रुवस्य  अनिः सम्बन्धी मोहात्  मोहवश 

सातुबन्धस्य  नातागोता, गृहक्षेत्रवसूनि  घर, खेत र॒ धुवाणि  नित्य 

दष्टमित्रसहित धनसम्पत्ति आदिलाई मन्यते  मान्दछ 

देहस्य  शरीर र यसका च  पनि 





ताक्यार्थ यसकारण मन्द बुद्धिवाला मानिस अनित्य शरीर र त्यस शरीरसंग सम्बन्धित घर, 
खेत र धनसम्पत्ति आदिलाई पनि मोहवश नित्य मान्दछ । 
वितरण दुःख वा बन्धनको मूल कारण अज्ञान हो। आत्माको यथार्थ स्वरूपको ज्ञान नहुनुलाई 
अज्ञान भनिन्छ। आत्माको ज्ञान नभएपचछि आत्मामा आत्मबुदधि नभएर अनात्म शरीरमा आत्मबुद्धि 
हृन्छ । त्यसपछि जीवलाई विषयभोग गर्ने इच्छा उत्पन्न हुन्छ । विषयको उपभोग गर्ने इच्छाले 
मानिसलाई कर्ममा प्रवृत्त गरांछ । यस प्रकार अविद्या, काम र कर्मको कारणले जीव अनित्य 
देह, गेह आदिलाई नित्य मानेर ऊ त्यसैमा रमारंछ र भोगप्राप्तिका लागि विभिन्न कर्महरू गर्न 
थाल्दछछछ । देह भनेको शरीर हो भने गेह भनेको घर हो । गेह भनेर यहाँ धन, सम्पत्ति, स्त्री, पुत्र 
आदिलाई समेत बुखाउन खोजिएको छ। 

मनुष्यको शरीर अनि शरीरसम्बन्धी घर, स्त्री, पुत्र आदि समस्त पदार्थहरू अनित्य भए 
तापनि मोहवश मनुष्य यिनीहरूलाई नित्य मान्दछ । स्त्री, पुत्र आदिले समेत आआपफ्नै लागि 
एकअकामिा प्रेम गर्ने हुन् तर यो कुरा नबुर्नाले जीव बाहिरी प्रेमको जालमा आपूलाई फसाई 
कुटम्बभरण गर्न खोज्छ र नपुगेमा अनैतिक काम गर्न समेत पछि पर्देन। यसमा पर्न परिश्रम 
जीवनभरि केवल दुःखदायक त छँदैछ, त्यसमाथि असीमित कामनाहरू पूरा नरहंदा परिवारबाट 
वृद्धावस्थामा उपेक्षाको व्यवहार समेत भयो भने त सम्पूर्ण जीवनलाई निरर्थक बनाइदिन्छ। 
आदिदेखि अन्त्यसम्म मनुष्यले दुःख पाउनुको एकमात्र कारण हो मोह । अन्तिमिमा समेत संसारतिरे 
आफ्नो बुद्धि लगाउने मोहग्रस्त मनुष्य जीवनभरि गरेका कुकर्महरूको भयङ्कर दण्ड यमदूतहरूबाट 
पारंछ र अधोगतिमा प्राप्त भई कै्यौ कल्प नरकमा बितारंछ । मोहको फल जन्मजन्मान्तरसम्म 
भयङ्र दुःखको रूपमा प्राप्त भटररहन्छ । 


जन्तुर्वै भव एतस्मिन् यां यां योनिमनुत्रजेत्। 


   


तस्यां तस्यां स लभते निर्वृतिं न विरज्यते ॥ ४॥ 


पदार्थ 

र   

वे  निश्चय नै योनेम्  योनिमा लभते  आनन्द मान्दछछ 
एतस्मिन्  यस अनुव्रजेत्  जन्म लिन्छ निवृतिं  विरक्त 

भवे  संसारमा सः  त्यो जीव न विरज्यते  हदेन 
जन्तुः  जीव तस्यां तस्यां  त्यही त्यही 

यां यां  जुनजुन योनिमा 





रालानन्द्री लीक 


१०६० 
तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३० 


ताक्यार्थ यस संसारमा जीव जुनजुन योनिमा जन्म लिन्छ, त्यही त्यही योनिमा आनन्द 
मान्दछ । त्यसबाट विरक्त हदेन। 


नरकस्थोऽपि देहं व न पुमांस्त्यक्तुमिच्छति । 
नारक्यां निवृतो सत्यां देवमायाविमोहितः ॥ ५॥ 


पदार्थ 

देवमायाविमोहितः  भगवान्को तापनि ।  निश्चय नै 

मायाले मोहित भएको नारक्यां  नारकीय भोगमा  नारकीय शरीरलाई 
पुमान्  जीव निवतो सत्यां  सुख मानेको त्यक्तुम्  छोडन 
नरकस्थः अपि  नरकमा रहे हदा न इच्छति  चा्हदेन 


वाक्यार्थ भगवान्को मायाले मोहित भएको जीव नरकमा रहे तापनि नारकीय भोगमा सुख 
मानेको हदा त्यस नारकीय शरीरलाई छोडन चाहेदेन । 


आत्मजायासुतागारपञुद्रविणबन्धुषु । 


निरूढमूलहृदय आत्मानं बहु मन्यते ॥ ६॥ 
पदार्थ 
आत्मजायासुतागारपञुद्रविण बन्धुबान्धवमा आसक्त भएर आत्मानं  आफूलाई 
बन्धुषु  आपनो शरीर, पत्नी, निरूढमूलहदयः  सडकुचित बहु  भाग्यशाली 
छोरा, घर, पशु, धन, एवं मन भएको मूर्ख व्यक्तिले मन्यते  मान्दछछ 
ताक्यार्थ सङ्कुचित मन भएको मूर्ख व्यक्ति आफ्नो शरीर, पत्नी, छोरा, घर, पशु, धन, एवं 
बन्धुबान्धवमा आसक्त भएर आफूलाई भाग्यशाली मान्दछ । 


सन्दह्यमानसवां्ग एषामुद्दहनाधिना । 
करोत्यविरतं मूढो दुरितानि दुराशयः ॥ ७ ॥ 


पदार्थ 

एषाम्  यी शरीर, पत्नी सवां्गः  सम्पूर्ण अङ्ग अविरतं  निरन्तर 
आदिको सन्दह्यमानः  जल्दै गरेको दुरितानि  पापहरू 
उद्हनाधिना  पालनपोषणको दुराशयः  दुर्वासनाद्रारा दूषित करोति  गरिरहन्छ 
चिन्ताद्रारा मूढः  मूर्ख उनीहरूके लागि 





ताक्यार्थ शरीर, पत्नी आदिको पालनपोषणका चिन्ताद्रारा सम्पूर्ण अङ्ग जल्द गरेको 
दुर्वासनाद्वारा दूषित भएको मूर्ख उनीहरूके लागि भनेर निरन्तर पापहरू गरिरहन्छ । 


रालानन्द्री लीक 


९०६९१ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३० 


आशक्षिप्तात्मेन्द्रियः स्तीणामसतीनां च मायया । 
रहोरचितयापिः शिशूनां कलभाषिणाम् ॥ ८ ॥ 
गृहेषु कूटधर्मेषु दुःखतन्त्रेष्वतन्द्रितः । 

कुवन् दुःखप्रतीकारं सुखवन्मन्यते गृही ॥ ९॥ 


पदढार्थ 

असतीनां  परपुरुषको सङ्गत॒ च  पनि अतन्द्रितः  सावधानीपूर्वक 
गर्ने आक्षिप्तात्मेन्द्रियः  आपू र॒ दुःखप्रतीकारं  दुःखको प्रतिकार 
स्त्रीणाम्  स्त्रीको आपना इन्दियहरूलाई फसाएको कुवन्  गर्दै त्यसमा पाएका 
रहोरचितया  एकान्तम प्रदर्शितगृही  गृहस्थ पुरूष केही सफलतालाई नै 

मायया  कपटपूर्ण प्रेम र गृहेषु  घरको सुखवत्  सुखजस्तो 
कलभाषिणाम्  मिठो बोल्ने कूटधर्मेषु  कपपूर्ण एवं मन्यते  मान्दछ 

रिरशुनां  बच्चाहरूका दुःखतन्त्रेषु  दुःखमय कर्ममा 

आर्पिः  बोलीहरूद्रारा लिप्त हृन्छ 





ताक्यार्थ परपुरुषको सङ्गत गर्ने स्त्रीको एकान्तमा प्रदर्शित कपटपूर्ण प्रेम र मिठो बोल्ने 
बच्चाहरूका बोलीद्रारा आफू र आपना इन्द्रियहरूलाई फसाएको गृहस्थ पुरुष घरको कपट्पूर्ण 
एवं दुःखमय कर्ममा लिप्त हुन्छ र सावधानीपूर्वक दुःखको प्रतिकार गर्दै त्यसमा पाएका केही 
सफलतालाई नै सुखजस्तो मान्दछछ । 


 र   


अर्थेरापादितेगुंन्यां हिंसयेतस्ततश्च तान्। 
पुष्णाति येषां पोषेण रोषभुग् यात्यधः स्वयम् ॥ ०॥ 


पदढार्थ 

गुन्यां  भयर अर्थैः  धन सम्पत्तिद्रारा रोषभुक्  बांकी रहेको खाने 
हिंसया  हिंसावृत्तिद्रारा तान्  ती पत्नी, पुत्र, आदिलाई स्वयम्  आफूचाहिं 
इतस्ततः  जताततैबाट पुष्णाति  पालनपोषण गर्दछ अधः  नरकतिर 

च  पनि येषां  तिनीहरूको याति  जान्छ 

आपादितैः  सञ्चय गरेको पोषेण  पालनपोषणद्रारा 





ताक्यार्थ भयङ्कर हिंसावृत्तिद्रारा जताततेबाट सन्वय गरेको धन सम्पत्तिद्रारा ती पत्नी, पुत्र 
आदिलाई पालनपोषण गर्दछ। तिनीहरूको पालनपोषण गरेर बाँकी रेको खाने आपचाहिं 
नरकतिर जान्छ। 


रालानन्द्री लीक 


९०६२ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३० 
वातांयां टुप्यमानायामारन्धायां पुनः पुनः। 
लोभाभिभूतो निःसत्त्वः परार्थे कुरुते स्पृहाम् ॥ १॥ 

पदार्थ 


शभ 
पराथं  अरूको धनमा 
स्पृहाम्  इच्छा 
कुरुते  गर्द 


पुनः पुनः  बारम्बार गरेको लोभाभिभूतः  लोभले विवेक 
आरब्धायां  प्रयास नष्ट भएको 

टुप्यमानायाम्  बेकार भएपचि निःसत्त्वः  सामर्थ्यहीन 
वातांयां  जीविकाका लागि गृहस्थ 

ताक्यार्थ बारम्बार गरेको प्रयास बेकार भएपछि जीविकाका लागि लोभले विवेक नष्ट भएको 
सामर्थ्यहीन गृहस्थ अरूको धन प्राप्त गर्न इच्छा गर्द । 





कुटुम्बभरणाकल्पो मन्दभाग्यो वृथोदमः। 
श्रिया विहीनः कृपणो ध्यायज्चछर्वसिति मूढधीः ॥ १२॥ 


पढार्थ 

कुटुम्बभरणाकल्पः  आपफ्ना असफल भएको ध्यायन्  चिन्ताग्रस्त हदे 
बन्धुबान्धवको पालनपोषणमा भरिया  धनसम्पत्तिले इवसिति  लामोलामो श्वास 
असमर्थ विहीनः  रहित भएको फेर्ठ 


मन्दभाग्यः  भाग्यले ठगिएको मूढधीः  मूर्ख बुद्धि भएको 
वृथोद्यमः  सम्पूर्ण प्रयास कृपणः  धनहीन व्यक्ति 
ताक्यार्थ आफ्ना बन्धुबान्धवको पालनपोषणमा असमर्थ, भाग्यले ठगिएको, सम्पूर्ण प्रयास 
असफल भएको एवं धनसम्पत्तिले रहित भएको, मूर्ख बुद्धि भएको र धनहीन त्यो व्यक्ति 
चिन्ताग्रस्त हदे लामोलामो श्वास पैर्छ। 





एवं स्वभरणाकल्पं तत्कलत्रादयस्तथा । 
नाद्रियन्ते यथा पूर्वं कीनाशा इव गोजरम् ॥ १२॥ 


पदार्थ 
कीनाशाः  लोभी किसानहरूले स्वभरणाकल्पं  आपनो पत्नीपुत्रादिहरूले 
गोजरम्  बुढा गोरूलाई भरणपोषणमा असमर्थ तथा  त्यसै गरी 


इव  रै 
एवं  यसप्रकार 


व्यक्ति लाई 
तत्कलत्रादयः  उसका 





यथा पूर्वं  पहिलेजस्तो 
न आद्रियन्ते  आदर गर्दैनन् 


ताक्यार्थ लोभी किसानहरूले बुढा गोरुलाई वास्ता नगर यसप्रकार आफ्नो भरणपोषणमा 
असमर्थ भएको व्यक्तिलाई उसका पत्नी, पुत्र आदिले पहिलेजस्तो आदर गर्दैनन्। 


रालानन्द्री लीक 


तृतीय स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


 न 


तत्राप्यजातनिर्वेदो भ्रियमाणः स्वयम्भृतेः। 
जरयोपात्तवेरूप्यो मरणाभिमुखो गृहे ॥ १४ ॥ 
आस्तेऽवमत्योपन्यस्तं गृहपाल इवाहरन् । 
आमयान्यप्रदीप्ताग्निरत्पाहारोऽल्पचेष्टितः ॥ १५॥ 


पदार्थ 


तत्र अपि  आफ्ना बन्धुहरूबाट मरणाभिमुखः  मृत्युको मुखमा 


तिरस्कृत भएर पनि 
अजातनिर्वेदः  वैराग्य 
नआएको 

स्वयम्भृतैः  आले पहिले 
पालनषोषण गरेका पुत्रादिबाट 
भ्रियमाणः  पालि 

जरया  बुद॒यार्दूले 


पुगेको एवं 

अवमत्या  तिरस्कारपूर्वक 
उपन्यस्तं  दिइएको भोजन 
गृहपालः इव  कुकुरलेयै 
आहरन्  खाद वृद्धावस्थाले 
गर्दा 

अप्रदीप्ताग्निः  जठराग्नि मन्द 


उपात्तवेरूप्यः  कुरूप भएको भएको 





९०६२ 


अध्याय ३ 


अत्पाहारः  त्यसैले थोर खान 
थालेको 

अत्पचेष्टितः  कमे मात्र 
हिंडड़ल गर्न सक्ने 

आमयावी  रोगी गृहस्थी 
गृहे  घरमा नै 

आस्ते  बस्दछ 


ताक्यार्थ आपफ्ना बन्धुहरूबाट तिरस्कृत भएर पनि वैराग्य नआएको, आफैले पहिले 
पालनषोषण गरेका पुत्रादिबाट पालि बुदया्हले कुरूप भएको, मृत्युको मुखमा पुगेको, 
तिरस्कारपूर्वक दिद्एको भोजन कुकुरले खोदे, वृद्धावस्थाका कारणले जठराग्नि मन्द भएकाले 
थोरे खान थालेको, कमे मात्र हिंडडल गर्न सक्ने एवं रोगी गृहस्थी घरमा नै बस्दछ । 


वायुनोत्कमतोत्तारः कफसंरुद्धनाडिकः । 
कासदवासकृतायासः कण्ठे घुरघुरायते ॥ १६॥ 


पदार्थ 

उत््रमता  माथि जाँदै गरेको श्वासप्रश्वासका नाडीहरू कण्ठे  घांँटीमा 

वायुना  प्राणवायुद्रारा अवरुद्ध भएको घुरघुरायते  घुरघुर आवाज 
उत्तारः  आंखाको ज्योति कासर्वासकृतायासः  श्वास निकालिरहेको हुन्छ 


गएको पर्दा र तान्दा कफका कारण 
कफसंरुद्धनाडिकः  कफले दलो दुःख पाएको व्यक्ति 
ताक्यार्थ त्यो गृहस्थी माथि जँदे गरेको प्राणवायुद्रारा आंँखाको ज्योति गएको, कफले 
श्वासप्रश्वासका नाडीहरू अवरुद्ध भएको, श्वास फोर्दा र तान्दा कफका कारण ठुलो दुःख 
पाएको व्यक्तिले घांँटीमा घुरघुर आवाज निकालिरहेको हुन्छ । 





रालानन्द्री लीक 


९०६० 


तृतीय स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


रायानः परिशोचद्धिः परिवीतः स्वबन्धुभिः । 
वाच्यमानोऽपि न नते कालपारावरां गतः ॥ १७॥ 


पदढार्थ 
शयानः  मृत्युशय्यामा 
सुतिरहेको त्यो व्यक्ति 


द्रारा 
परिवीतः  चारैतिर घेरिएको र 


परिदोचद्धिः  शोक गर्दै गरेका कारपाशवरां गतः  कालको 
स्वबन्धुभिः  आफन्तजनहरू पासोको नियन्त्रणमा परेको 
ताक्यार्थ मृत्युशय्यामा सुतिरहेको त्यो व्यक्ति शोक गर्दै गरेका आफन्तजनहरुद्रारा चारैतिरबाट 
घेरिएको हृन्छ र कालको पासोको नियन्त्रणमा परेको हदा बोलाँदा पनि ऊ बोल्न सक्देन । 


एवं कुटुम्बभरणे व्यापृतात्माजितेन्द्रियः। 
प्रियते रुदतां स्वानामुरुवेदनयास्तधीः ॥ ८ ॥ 


पढार्थ 

एवं  यसरी 

कुटुम्बभरणे  आफ्ना 
बन्धुबान्धवको पोषणमा 
ल्यापृतात्मा  मन लगाएको 


अनितेन्द्रियः  इन्द्रियलाई 
वशमा राख्न नसकेको एवं 
उरुवेदनया  इलो पीडाले गर्दा 
अस्तधीः  चेतना नष्ट भएको 


अध्याय २० 


वाच्यमानः  बोलारंदा 
अपि  पनि 
न नरूते  बोल्दैन 








त्यो व्यक्ति 

रुदतां  रदे गरेका 

स्वानाम्  आफन्तका अगाडि 
भ्रियते  मर्छ 


ताक्यार्थ यसरी आफ्ना बन्धुबान्धवको पोषणमा मन लगाएको, इन्दरियलाई वशमा राख्न 
नसकेको एवं ठुलो पीडाले गर्दा चेतना नष्ट भएको त्यो व्यक्ति रँदै गरेका आफन्तका अगाडि 


मछ । 


यमदूतो तदा प्राप्तो भीमो सरभसेक्षणो । 
स दुष्ट्वा चरस्तहृदयः शकृन्मूत्रं विमुञ्चति ॥ १९॥ 


पदढार्थ 

तदा  त्यससमय 

प्राप्तौ  आफूलाई लैजान 
आएका 

भीमो  डरलाग्दा 
सरभसेक्षणो  क्रोधित आंँखा 


भएका 
यमदूतो  यमराजका दुई 
दूतहरूलाई 

दष्ट्वा  देखेर 

त्रस्तहृदयः  भित्रैदेखि डउराएको 





सः  त्यो व्यक्ति डरले 
शकृत्  मल 

मूत्रं  मूत्र 

विमुञ्चति  छोडदछ 


ताक्यार्थ त्यससमय आफूलाई लैजान आएका डउरलाग्दा क्रोधित ओंँखा भएका यमराजका दुई 
दूतहरूलाई देखेर यमदूतदेखि उराएको त्यो व्यक्ति मलमूत्र छोड्दछ । 


रालानन्द्री लीक 


तृतीय स्कन्ध 


यातनादेह आवृत्य पा्बदृध्वा गले बलात् । 


श्रीमद्भागवत 


९०६५ 


अध्याय ३ 


नयतो दीघंमघ्वानं दण्ड्यं राजभटा यथा ॥ २०॥ 


पदार्थ 
क 

यातनादेह  यातना योग्य 
शरीरमा 
आवृत्य  राखेर 

५ चांटीमा 
गरे  घांँटीमा 
बलात्  जवर्जस्ती 
पादोः  पाशले 


बटुध्वा  बांधेर 

यथा  जसरी 

दण्ड्यं  दण्ड दिन योग्य 
मानिसलाई 

राजभराः  राजसैनिकहरू 
नां धेर लैजान्छन् त्यसै गरी  





दीघंम्  लामो 

अध्वानं  यमलोकको 
बाटोमा ती यमदूतहरूले 
नयतः  लैजान्छन् 


ताक्यार्थ ती यमदूतहरूले त्यो मेको व्यक्तिलाई यातनायोग्य शरीरमा राखेर घांँटीमा जबर्जस्ती 
पाशले बांँधेर जसरी दण्ड दिन योग्य मानिसलाई राजसैनिकटरू बाँधेर लैजान्छन् त्यसै गरी 
यमलोकको लामो बाटोमा लैजान्छन् । 


   तयोनिर्भिन्नहदयस्तजनेजांतवेपथु    
। 
पथि इवभिभंक्ष्यमाण आर्तोऽघं स्वमनुस्मरन् ॥ २९॥ 


पढार्थ 

तयोः  ती दुई यमदूतको कोपिको भएको त्यो जीवले 
तजनेः  गालीबाट पथि  बाटोमा स्वम्  आफूले गरेको 
निभिन्नहृदयः  हृदय खवभिः  कुकुरहरूले अघं  पाप 


चियाछिया भएको 
जातवेपथुः  त्यरैले लगलग 


भक्ष्यमाणः  टोक्दै गरेको 
आतः  भयङ्कर दुःखले पीडित 


अनुस्मरन्  एल्खली सम्खन्छ 





ताक्यार्थ ती दुई यमदूतको गालीबाट हृदय छ्ियाछ्िया भएको र लगलग काँपेको अनि बाटोमा 
कुकुरहरूले टोक्नाले भयङ्कर दुःखले पीडित भएर त्यो जीवले आपले पहिला गरेको पाप खल्ली 
सम्खन्छ । 
ु्तटपरीतो   न, 
ट्परीतोऽकदवानलानिठेः 
सन्तप्यमानः पथि तप्तवालुके । 
कृच्छ्रेण पृष्ठे कदाया च ताडित 


र्चरत्यराक्तोऽपि निराश्रमोदके ॥ २२॥ 


रालानन्द्री लीक 


९०६६ 
तृतीय स्कन्ध 


पदार्थ 


श्रीमद्भागवत 


०१ 
््तर्परीतः  भोक र प्यासद्रारा पृष्ठे  ढाडमा 


सताद्एको 


ताडितः  पिरिएको 


अकंदवानलानिठेः  चर्को घाम, च  पनि 


डदढेलो र हावाहूरीद्रारा 


सन्तप्यमानः  दुःख पा्डदे 


 अ 
निराश्रमोदके  विश्रामस्थल र 
पानी नभएको 


अध्याय ३ 


पथि  बाटोमा 

अशक्तः  नसकी नसकी 
अपि  पनि 

कृच्छ्रेण  ज्यादै दुःखसंग 
चरति  हिंडदछ 


गरेको तप्तवालुके  तातो बालुवा 
कशया  कोर्राले भएको 

ताक्यार्थ भोक र प्यासट्रारा सतादइएको, चर्को घाम, उढेलो र हावाहरीद्रारा कष्ट पादे गरेको, 
कोर्रले ढाडमा पिटिएको त्यो व्यक्ति विश्रामस्थल र पानी नभएको, तातो बालुवा भएको बाटोमा 
नसकी नसकी ज्यादै दुःखसंग हिंड्दछ । 





तत्र तत्र पतजञ्छान्तो मूच्छितः पुनरुत्थितः। 
पथा पापीयसा नीतस्तरसा यमसादनम् ॥ २३६॥ 


पदार्थ 

श्रान्तः  थकित र पुनः  फेरि पापीयसा  दुःखमय 
मूच्छितः  मूर्च्छित भएर उत्थितः  उद्दै गरेको त्यो पथा  बाटोबाट 

तत्र तत्र  ठांंमा व्यक्ति यमसादनम्  यमलोकमा 
पतन्  लद तरसा  अन्धकारले व्याप्त नीतः  पु्याइन्छ 





ताक्यार्थ थकित र मूर्च्छित भएर बाटोमा गँटांमा लड्दे र फेरि उर्दै गरेको त्यो व्यक्ति 
अन्धकारले व्याप्त दुःखमय बाटोबाट यमलोकमा पुयाइन्छ । 


योजनानां सहस्राणि नवतिं नव चाघ्वनः। 


  


तरिभिमुहर्तेदयभ्यां वा नीतः प्राप्नोति यातनाः ॥ २४॥ 


पदार्थ 

नवतिं नव च  उनान्सय 
सहस्राणि  हजार परिमाण 
योजनानां  योजनको 
अध्वनः  बाटो 

त्रिभिः  तीन 


वा  अथवा 

दवाभ्यां  दुई 

मुहरतैः  मुहूर्वमा नै पार गरेर 
नीतः  लगिएको त्यस व्यक्तिले 
यातनाः  यमलोकका कठोर 





यातनाहरू 
प्राप्नोति  पारंछ 


ताक्यार्थ उनान्सय हजार योजन परिमाणको बाटो तीन अथवा दुई मृहूर्तमा नै पार गरेर 
लगिएको त्यस व्यक्तिले यमलोकका कठोर यातनाहरू पारं । 


रालानन्द्री लीक 


९०६७ 
तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३० 
टिप्पणी चार कोस बराबर एक योजन हृन्छ र एक मृहूर्त बराबर अस्चालीस मिनेट हुन्छ । 


आदीपनं स्वगात्राणां वेष्टयित्वोत्मुकादिभिः। 
आत्ममांसादनं क्वापि स्वकृत्तं परतोऽपि वा ॥ २५॥ 


पदार्थ 

उतल्मुकादिभिः  अगुल्टो आदीपनं  जलाइन्छ त्यसपच्ि परतः  अरूद्रारा काटिएको 
आदिद्रारा क्व अपि  कहीं पनि आत्ममांसादनं  आप्नो 
वेष्टयित्वा  घेर स्वकृत्तं  आर्फौँले काटेको मासुको भोजन गर्दछ 
स्वगात्राणां  आफ्नो शरीर वा  अथवा कहीं 





वाक्यार्थ अगुल्टो आदिद्रारा चररैतिरबाट जलादएको त्यो व्यक्तिले आफ्नो शरीरको आफैले 
काटेको अथवा कहीं अरुूद्रारा काटिएको मासुको भोजन गर्द । 


जीवत्चान्त्रभ्युद्धारः सवगृध्रेयमसादने। 
सपवृदिचकदंशादंशद्धिर्चात्मवेशसम् ॥ २६॥ 


पदढार्थ 

यमसादने  यमलोकमा अन्त्राभ्युद्धारः  आन्द्रा सपवृदिकदंशादयेः  सर्प, 
 ५ 

रवगृध्रः  कुकुर र गिद्धहरूद्वारा निकालिन्छ विच्छी, डांसहरूद्रारा 

जीवतः  जीविते रेको त्यस॒ च र आत्मवेरशासम्  शरीरमा 

व्यक्तिको दशद्धिः  उस्ने टोकाएर पीडा दिडन्छ 





ताक्यार्थ यमलोकमा कुकुर र गिद्धहरुूद्रारा जीविते रहेको त्यस व्यक्तिको आन्द्रा निकालिन्छ र 
उस्ने सर्प, विच्छी, डोँसहरूद्रारा शरीरमा टोकाएर पीडा दिद्न्छ । 


कृन्तनं चावयवशो गजादिभ्यो भिदापनम् । 
पातनं गिरिशद्धभ्यो रोधनं चाम्बुगतंयोः ॥ २७॥ 


पदार्थ 

अवयवशः  एकएक अङ्गहरू छया पारिन्छ च  र 

कृन्तनं  काटने गरिन्छ गिरिशद्धभ्यः  पर्वतको अम्बुगतंयोः  पानी र 
गजादिभ्यः  हात्ती आदिद्रारा कुराबाट खाल्डामा हालेर 
भिदापनम्  शरीरलाई छिया पातनं  खसालिन्छ रोधनं  थुन्ने गरिन्छ 





वाक्यार्थ एकएक अङ्गहरू काटने गरिन्छ । हात्ती आदिद्रारा शरीरलाई चछियाछिया पारिन्छ । 
पर्वतको टाकुराबाट खसालिन्छ र कहिले पानी र कहिले खाल्डामा हालेर थुन्ने गरिन्छ । 


रालानन्द्री लीक 


१०६८ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३० 
यास्तामिखरान्धतामिस्रा रोरवाद्यार्च यातनाः। 
   मिथ    त 
भुड नरा वा नारी वा मयः सज्घन नामताः॥ २८ ॥ 
पदढार्थ 
यातनाः  यस्ता यातनाहरू दिडने यातनाहरू सङ्गेन  आसक्तिका कारण 
याः  अरू जुन च  पनि निमिंताः  तयार भएका 


पीडाहरू 
भुङ्के  भोग गर्दछन् 


तामिखरान्धतामिसख्राः  तामिच्न, नरः वा  पुरुष होस् वा 
अन्धतामिच्न र नारी वा  महिला होस् सबले 
रोरवाद्याः  रौरव आदि नरकमा मिथः  परस्पर 

ताक्यार्थ यी यातनाहरू र अरू तामि, अन्धतामिस्र र रौरव आदि नरकमा दिने यातनाहरू 
पनि छन्। पुरुष होस् वा महिला होस् सबैले परस्पर आसक्तिका कारण तयार भएका यातनाहरू 
भोगनैपर्छ । 





अत्रैव नरकः स्वगं इति मातः प्रचक्षते । 
या यातना वे नारक्यस्ता इहाप्युपलक्षिताः ॥ २९॥ 





पदार्थ 

मातः  हे आमा इति  यस्तो  ती यातनाहरू 
स्वर्गः  स्वर्ग र प्रचक्षते  भन्छन् वे  निश्चय ने 

नरकः  नरक पनि याः जो इह  यस संसारमा 

उत्र  यही लोकमा नारक्यः  नरकसम्बन्धी अपि  पनि 

एव  नै छन् यातनाः  यातना छन् उपलक्षिताः  देखिएके छन् 


वाक्यार्थ हे आमा ! स्वर्ग र नरक पनि यही लोकमा नै छन् भनेर पनि कसैले भन्छन्। जो 
नरकसम्बन्धी यातना छन्, ती यातनाहरू यस संसारमा पनि देखिएके छन्। 


एवं कुटुम्बं बिभ्राण उदरम्भर एव वा । 
 विसृज्येहोभयं    न न 
विसृज्येहोभयं प्रत्य भुङ्के तत्फलमीदुशम् ॥ ३० ॥ 





पदठार्थ 
एवं  यसप्रकार वा  अथवा प्रेत्य  यमलोक पुगेपछ्ि 
इह  यस लोकमा उद्रम्भरः  आप्नो पेट भर्ने तत्फलम्  ती पापको फल 
कुटुम्बं  आफ्ना व्यक्ति ईदशम्  यस प्रकार 

उभयं । ६ 
बन्धुबान्धवहरूको उभयं  कुटुम्ब र शरीर दुबे भुङ्कं  भोग गर्वछछ 
बिभ्राणः  पालनपोषण गर्न विसृज्य  छोडेर 


रालानन्द्री लीक 


९०६९ 
तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३० 


वाक्यार्थ यसप्रकार यस लोकमा आपफ्ना बन्धुबान्धवहरूको पालनपोषण गर्ने अथवा आफ्नो पेट 
भर्ने व्यक्ति कुटुम्ब र शरीर छोडेर यमलोक पुगेपछि ती पापको फल यस प्रकार भोग गर्द । 
विवरण जीवहरूले पूर्वजन्ममा विभिन्न विषयहरूको भोग गरेका हृन्छन्। विषयभोगजन्य 
संस्कारहरू उनीहरूका अन्तःकरणमा जरो गाडर बसेका हुन्छन्। ती संस्कारहरूको कारणले ती 
जीवहरू पूर्वजन्ममा ४ यस जन्ममा पनि विषयप्रति आकृष्ट हृन्छन् र विषयको भोग गर्वछछन् । फेरि 
उनीहरूको अन्तःकरणमा भोगजन्य संस्कारहरू एकत्रित हृन्छन्। ती संस्कारहरूले अर्को जन्ममा 
फेरि भोगमा प्रवृत्त गरार्खंछन्। यस प्रकार साइकलको पाडुग्रा चले ती भोगासक्त जीवहरूका 
लागि जन्म र मृत्युको प्रवाह निरन्तर चलिरहन्छ । यसरी विषयप्रतिको आसक्ति नै बन्धनको कारण 
हो । भोगासक्त मानिसका मन र इन्दरियहरू निरन्तर विषयतिर नै आकृष्ट भद्रहन्छन्। यसबाट ऊ 
अनित्य देह, गेह आदिमा आत्मनबुदधि लिएर बस्दछ । उनीहरूका लागि भएको नित्य आत्मा 
नभएको जस्तो र नभएका संसारका पदार्थहरू भएका जस्ता प्रतीत हुन थाल्दछछछन्। 


एकः प्रपद्यते ध्वान्तं हित्वेदं स्वकठेवरम् । 
कुशलेतरपाथेयो भूतद्रोहेण यद् भृतम् ॥ ३१॥ 


पदढार्थ 

भूतद्रोहेण  अरू प्राणीहरूलाई स्वकठेवरम्  आपनो स्थूल बोकेर 

पीडा दिएर ः थियो त्यसलाई एकः  एक्लै 
भृतम्  पालनपोषण गरिएको हित्वा  यहीं छोडर ध्वान्तं  नरकमा 
यत्  जुन कुदाठेतरपाथेयः  पापरूप प्रपद्यते  जान्छ 
इदं  यो सामल बाटामा खाने खाजा 





ताक्यार्थ अरू प्राणीहरूलाई पीडा दिएर पालनपोषण गरिएको आफ्नो स्थूल शरीरलाई यहीं 
छोडेर पापरूप सामल बाटामा खाने खाजा लिएर जीवात्मा एक्लै नरकमा जान्छ । 


दैवेनासादितं तस्य शमलं निरये पुमान् । 
भुङ्के कुटुम्बपोषस्य हृतवित्त इवातुरः ॥ ३२॥ 


पदार्थ 

पुमान्  त्यो व्यक्ति कुटुम्बपोषस्य  कुटुम्बपालनको इव  व्यक्ति छै 

देवेन  प्रारब्ध कर्मद्रारा शमटं  पापफल निरये  नरकमा बसेर 
आसादितं  प्राप्त भएको हृतवित्तः  पैसा चोरिएको र॒ भुङ्के  भोग गर्द 
तस्यच त्यो आतुरः  व्याकुल भएको 





ताक्यार्थ त्यो व्यक्ति प्रारब्ध कर्मअनुसार प्राप्त भएको कुटम्बपालनकार्यको त्यो पापफल पैसा 
चोरिनाले व्याकुल भएको व्यक्ति जस्तो भएर नरकमा बसेर भोग गर्द । 


रालानन्द्री लीक 


९ ७० 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३० 


्  १ 
केवलेन ह्यधर्मेण कृटुम्बभरणोत्सुकः। 
याति जीवोऽन्धतामिस्रं चरमं तमसः पदम् ॥ ३३॥ 


पदार्थ 

हि  निश्चय नै कुटम्बपालनपोषणमा आसक्त पदम्  सीमा 

केवरेन  केवल जीवः  जीव अन्धतामिस्रं  अन्धतामिस्मा 
अधर्मेण  अधर्मद्रारा तमसः  नरकको याति  पुग्दछछ 
कुदटुम्बभरणोत्सुकः  आपफ्ना चरमं  अन्तिम 





ताक्यार्थ केवल अधर्मद्रारा आफना कुटुम्बपालनपोषणमा आसक्त भएको जीव नरकको अन्तिम 
सीमा भएको अन्धतामिस्र नामक नरकमा पुग्दछ्। 


अधस्तान्नरलोकस्य यावतीयांतनादयः। 
क्रमराः समनुक्रम्य पुनरत्राबजेच्छुचिः ॥ २४ ॥ 


पढार्थ 

नरलोकस्य  मनुष्यलोक जन्म यातनाद्यः  यातनारूप शुचिः  शुद्ध भई 

भन्दा योनिहरू छन् ती सबे पुनः  फेरि 

अधस्तात्  तल पहिला कमराः  क्रमैले अत्र  यस मनुष्ययोनिमा 
यावतीः  जति पनि समनुक्रम्य  भोगेर आव्रजेत्  जन्म लिन्छ 





ताक्यार्थ मनुष्यजन्म पाउनुभन्दा पहिला जति पनि यातनाहरू छन् अथवा सुङ्कर, कुकुर आदि 
योनिहरूमा जति पनि कष्ट छन् ती सबै कष्ट क्रमशः भोगेर शुद्ध भएपछि ऊ फेरि यस 
मनुष्ययोनिमा जन्म लिन्छ। 


इति श्रीमद्धागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां तृतीयस्कन्धे 


 


४४ ५ न र घ्याय 
कापल्यपाख्यान कमवपाका नाम तनरशाऽव्यायः॥ २० ॥ 


रालानन्द्री लीक 


६००९ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २१ 


अथ   अ घ्याय 
अथ प्कात्रशाऽव्यायः 
मनुष्ययोनि प्राप्त गरेका जीवको गति 
श्रीभगवानुवाच श्रीभगवान् कपिलले भन्नुभयो 
९   जन्तुदेहोपपत्तये त न 
कमणा दुवनन्रण जन । 
स्त्रियाः प्रविष्ट उद्रं पुंसो रेतःकणाश्रयः ॥ १॥ 


पदढार्थ 

जन्तुः  जीव ॥  पूर्वजन्ममा गरिएका कणाश्रयः  कणमा आधित हुदै 
भ ्  

देहोपपत्तये  मनुष्यशरीर प्राप्त कर्मअनुसार स्त्रियाः  स्त्रीको 

गर्नका लागि पुंसः  पुरुषको उद्रं  पेटमा गर्भाशयमा 
दैवनेत्रेण  दैवको प्रेरणाबाट   वीर्यको प्रविष्ट  प्रवेश गर्छ 





ताक्यार्थ हे आमा! जीव मनुष्य शरीर प्राप्त गर्नका लागि दैवको प्रेरणाबाट पूर्वजन्ममा 
गरिएका कर्मअनुसार पुरुषको वीर्यको कणमा आधित हदे स्त्रीको गभशयमा प्रवेश गर्छ । 


कललं त्वेकरात्रेण पञ्चरात्रेण बुदूबुदम् । 
दशाहेन तु कक॑न्धूः पेश्यण्डं वा ततः परम् ॥ २॥ 


पदार्थ 

एकरात्रेण तु  रज र वीर्यको आकारको हुन्छ ततः परम्  त्यसपच्छि 
मिलन भएपचछछि एक रातमै दशाहेन  दश दिनमा पेरी  मांसपेशी 
कलट  भ्रूण बन्छ तुत अण्डं  अण्डाकार 
पञ्चरात्रेण  पांच रातमा ककन्धूः  बयरको दाना जस्तो वा  अथवा बन्द 
बुदुबदम्  फोका जस्तो गोलो हन्छ 





ताक्यार्थ रज र वीर्यको मिलन भएपचछि एक रात भ्रूण बन्छ । पाँच रातमा फोका जस्त 
गोलो आकारको हुन्छ । दश दिनमा बयरको दानाजस्तो हुन्छ । त्यसपच्ि मांसपिण्डाकार अथवा 
अण्डाकार बन्द । 


मासेन तु हिरो द्वाभ्यां बाहङ्घ्यादयङ्गविग्रहः । 
नखलोमास्थिचमोणि टिद्गच््छिद्रोद्धवस्त्रििः॥ ३॥ 
पदढार्थ 


मासेन  एक महिनामा तुत शिरः  टाउको बन्छ 
रालानन्द्री लीक 


१०७२ 
तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २१ 


द्वाभ्यां  दुई महिनामा त्रिभिः  तीन महिनामा स्त्रीको लिङ्ग एवं विभिन्न 
बाहङ्घ्रयाद्गविग्रहः  हात, नखलोमास्थिचमीणि  नड, रौ, छिद्रको विकास हुन्छ 
खुदा आदि अङ्को विकास हाड, छाला र 

ह॒न्छ लिद्गच्छिद्रोद्धवः  पुरुष वा 
ताक्यार्थ एक महिनामा टाउको बन्छ । दुई महिनामा हात, खुदा आदि अङ्को विकास हुन्छ । 
तीन महिनामा नड, रँ, हाड, छाला र स्त्रीपुरुषको चिह एवं विभिननन चछिद्रको विकास हुन्छ । 





चतुभिंधांतवः सप्त पञ्चभिः श्षत्तडुद्धवः। 
षड्भिर्जरायुणा वीतः कुक्षो भ्राम्यति दक्षिणे ॥ ४॥ 


पदार्थ 

चतुभिंः  चार महिनामा ्षुत्तडुद्धवः  भोक र प्यासको वीतः  बेरिएर 
सप्त  मांसादि सात उत्पत्ति हन्छ, दक्षिणे  दाहिने 
धातवः  धातुहरूको र षड्भिः  छ महिनामा कुक्षौ  कोखमा 
पञ्चभिः  पाँच महिनामा जरायुणा  सालनालद्रारा भ्राम्यति  घुम्दछ 





वाक्यार्थ चार महिनामा मांसादि सात धातुहरू र पाँच महिनामा भोक र प्यासको उत्पत्ति 
हुन्छ । छ महिनामा सालनालद्रारा बेरिएको गर्भं दाहिने कोखमा घुम्द  


मातुजग्धान्नपानादयरेधद्धातुरसम्मते । 
   ९० जन्तुजंन्त॒सम्भवे   
रोते विण्मूत्रयोगतं स जन्तुजंन ॥ ५॥ 


पढार्थ 

मातुः  आमाले सः त्यो असम्मते  फोहर 
जग्धान्नपानायेः  खाएको अन्नजन्तुः  प्राणी गते  खाडल गर्भाशयमा 
पानी आदिद्रारा जन्तुसम्भवे  कीटाणुहरू शेते  सुत्दछ 

एषद्धातुः  सबे धातु पुष्ट उत्पन्न हुने 

भएको विण्मूत्रयोः  मल र मूत्रको 





वाक्यार्थ त्यस समयमा आमाले खाएको अन्न, जल आदिबाट उसका सबै धातुहरू पुष्ट हुन 
थाल्दछन् र ऊ कीटाणुहरू उत्पन्न हुने मलमूत्रको फोहर खाडलमा सुत्दलछ। 


कृमिभिः क्षतसर्वाङ्गः सोकुमायात् प्रतिक्षणम् । 
मूच्छामाप्नोत्युरुक्लेशस्तत्रत्येः श्चुधितेसुंहुः ॥ ६॥ 
पदार्थ 
तत्रत्यैः  त्यहाँ रेका क्वुधितेः  भोकाएका कृमिभिः  किराहरूदरारा 
रालालन्दरी दीका 


९०५३ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २१ 
मुहुः  बारम्बार हनाले मूच्छांम्  मूर्छा अवस्थामा 
क्षतसर्वाङ्गः  सम्पूर्ण अङ्ग प्रतिक्षणम्  प्रत्येक क्षण आप्नोति  प्राप्त हुन्छ 
छियाछिया पारिएको उरुक्टेशः  धेरै कष्ट पाएको 

सोकुमा्यात्  कोमल अङ्ग त्यो जीव 





ताक्यार्थ त्यहोँ रहेका भोकाएका किराहरूले बारम्बार टोक्नाले सम्पूर्ण अङ्ग छियाछिया 
पारिएको एवं कोमल अङ्ग हूुनाले प्रत्येक क्षण धरे कष्ट पाएको त्यो जीव मूर्छा पर्दछ। 


कटुतीक्ष्णोष्णकवणरूक्नाम्लादिभिरुल्बणेः। 


 ् 


मातुभुक्तैरुपस्पृष्  सवा्गात्यतवदनः ॥ ७ ॥ 


पदार्थ 
मातुभुक्तैः  आमाले खाएका नुनिलो, रुखो, अमिलो आदि सवाद्गोत्थितवेदनः  सम्पूर्ण 
उल्बणेः  सहन ग्न कठिन भोजनहरुद्रारा अङ्गमा परेको पीडाले 


कटुतीक्ष्णोष्णकवणरूक्षाम्ला उपस्पृष्टः  छोइएको त्यो छट्पटाउन थाल्दछ 
दिभिः  पिरो, तितो, तातो, बालक 
ताक्यार्थ आमाले खाएका दुःसह पिरो, तितो, तातो, नुनिलो, रुखो, अमिलो आदि 
भोजनहरुद्रारा छोदएको त्यो बालक सम्पूर्ण अङ्गमा परेको पीडाले गर्दा छटपटाउन थाल्दछछ । 





उल्बेन संवृतस्तस्मिन्नन्त्रङ्च बहिरावृतः। 
आस्ते कृत्वा शिरः कुक्षो भुग्नपृष्ठशिरोधरः ॥ ८॥ 





पढार्थ 

तस्मिन्  आमाको त्यस च  पनि शिरः  आफ्नो शिरलाई 
गर्भाशयमा अन्त्रैः  आमाको आन्द्राद्राया कुक्षौ  कोखामा 

उल्बेन  सालनालले आवृतः  ढाकिएको कृत्वा  राखेर 

संवृतः  बेरिएको भुग्नपृष्ठशिरोधरः  ढाड र घाँटी आस्ते  बस्दकछछ 

बहिः  बाहिर बाङ्गिएको गर्भको शिशु 


ताक्यार्थ आमाको त्यस गभशियमा सालनालले बेरिएको, बाहिर पनि आमाको आन्द्राद्रारा 
दढाकिएको एवं ढाड र घाँटी बाङ्गिएको गर्भस्थ शिशु आफ्नो शिरलाई कोखामा राखेर गुमट परर 
बस्दलछछ। 


अकल्पः स्वाङ्गचेष्टायां शकुन्त इव पञ्जरे । 
तत्र कन्धस्मृतिर्देवात् कमं जन्मशतोद्धवम् ॥ 


रालानन्द्री लीक 


१०७९ 





तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २१ 
दीघंमनुच्छरवासं  ९    ४० 

स्मरन् दाघमनुच्छवास शम क नाम वन्द्तं ॥ ९॥ 
पढार्थ 
पञ्जरे  पिंजडामा थुनिएको  अदृष्टबाट दीघंम्  लामो समयसम्म 
शकुन्तः  चरा   स्मरणशक्ति अनुच्छरवासं  श्वास लिन पनि 
इव  रै पाएको त्यसैले नसक्दा 
स्वाङ्गचेष्टायां  आपना अङ्गहरू जन्मरातोद्धवम्  स्यो जन्ममा किं नाम  के 
चलाउन गरेका रामं  सुख 
अकल्पः  असमर्थ ह॒न्छ कमं  कर्म विन्दते  प्राप्त गर्दछ होला र 
तत्र  त्यहाँ गर्भमा स्मरन्  सम्फेदे 





ताक्यार्थ त्यो गर्भस्थ जीव पिंजडामा थुनिएको चराले ४ आफना अङ्गहरू चलाउन पनि 
सक्देन। त्यहाँ गर्भमा अदृष्टबाट स्मरणशक्ति पाएकाले स्यौ जन्ममा गरेका कर्म सम्फदै लामो 
समयसम्म श्वास पर्न पनि नसक्ने भएर रहंदा उसले के सुख प्राप्त गर्दछ होला र ? 


,  


आरभ्य सप्तमान्मासाल्कन्धबोधोऽपि वेपितः। 
नैकत्रास्ते सूतिवातेर्विष्ठाभूरि सोदरः ॥ १०॥ 


पदढार्थ 

सप्तमात्  सातं सूतिवातेः  प्रसूतिवायुद्रारा विष्ठाभूः  मलमा उत्पन्न भएका 
मासात्  महिनाबाट वेपितः  यता र उता किरा 

आरभ्य  आरम्भ भएर हुत्यादइएको त्यो जीव इव  फे 


लब्धबोधः अपि  ज्ञानको उदय सोद्रः  एडटै पेटमा रहेका एकत्र  एउटै ठर्मा 

भएको भए पनि भए पनि न आस्ते  बस्न सक्दैन 
ताक्यार्थ सातौ महिना सुरु भएपचछि उसमा ज्ञानको पनि उदय हृन्छ, तापनि प्रसूतिवायुद्रारा यता 
र उता हुत्याइएको त्यो जीव त्यही पेटमे मलमा उत्पन्न भएका किराहरू एकै ठार्डमा मिलेर 
नसिरहन नसके्ँ ऊ पनि एके ठरडमा बसिरहन सक्दैन। 





नाथमान ऋषिर्भीतः सप्तवधिः कृताञ्जलिः । 


न ० ल 


स्तुवीत तं विक्छवया वाचा येनोदरेऽपिंतः ॥ ९॥ 





पदार्थ 

सप्तवधिः  सप्तधातुमय स्थूल भनेर उराएको उदरे  आमाको गर्भमा 
शरीरद्रारा बाँधिएको नाथमानः  दुःखी भएको अपिंतः  राखियो 
कृताञ्जलिः  दुई हात जोडेको ऋषिः  आत्मदर्शी त्यो जीव तं  उनै भगवान्लाई 
भीतः  फेरि गर्भमा बस्नुपर्छ येन  जुन भगवान्दरारा विक्लवया  विहल 


रालानन्द्री लीक 


१०७५ 
तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३१ 
वाचा  वाणीले स्तुवीत  स्तुति गर्दछ 
ताक्यार्थ सप्तधातुमय स्थूल शरीर्रारा बाँधिएको, दुई हात जोडेको, फेरि गर्भमा बस्नुपरछछ भनेर 


उराएर दुःखी भएको आत्मदर्शी त्यो जीव जुन भगवानूद्रारा उसलाई आमाको गर्भमा राखियो उन 
भगवान्लाई विहल वाणीले स्तुति गर्दछ। 


जन्तुरुवाच जीवले भन्यो 
तस्योपसन्नमवितुं जगदिच्छयात्त 
नानातनोभुवि चलच्चरणारविन्दम् । 
सोऽहं जामि शरणं ह्यकुतोभयं मे 
येनेदसी म    
दशी गतिरदर्यंसतोऽयुरूपा ॥ १२॥ 


पदार्थ 

येन  जुन भगवानुदरारा हि  निश्चय नै अवतार धारण गर्नुहुने 

असतः  अधम भएको उपसन्नम्  आफ्नो शरणमा तस्य  ती भगवान्को 

मे  मेरो लागि आएको अकुतोभयं  अभय दिने 
अनुरूपा  उपयुक्त जगत्  संसारको चलच्वरणारविन्दम्  पृथ्वीम 
ईदुशी  यस्तो गर्भवासरूप अवितुं  रक्षाका लागि विचरण गर्न चरणकमलको 
गतिः  फल इच्छया  स्वेच्छाले शरणं  शरणमा 

अदशिं  देखादइयो यसैले मुवि  संसारमा व्रजामि  जान्हु 

सः अहं  त्यस्तो म आत्तनानातनोः  विभिन्न 





ताक्यार्थ म अधमका लागि योग्य हुने गर्भवासरूप यस्तो फल जुन भगवान्ले दिनुभयो त्यस्ता 
आफ्नो शरणमा आएको यस संसारको रक्षाका लागि स्वेच्छाले संसारमा विभिन्न अवतार धारण 
गर्नृहुने भगवान्को अभय दिने, पृथ्वीमा विचरण गरिरहेका चरणकमलको शरणमा जानु । 


यस्त्वत्र बद्ध इव क्मभिरावृतात्मा 
भूतेन्द्रियाशयमयीमवलम्न्य मायाम् । 
आस्ते विशुद्धमविकारमखण्डबोध 
मातप्यमानहूदयेऽवसितं नमामि ॥ १३॥ 
पदढार्थ 


यःतुजो मूतेन्द्रियाशयमयीम्  शरीर, इन्द्रिय र अन्तःकरणरूप 
रलालन्दी टीका 


१०७६ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
मायाम्  मायालाई बद्धः इव  बांधिएफैँ भएर 
अवलम्ब्य  स्वीकार गरेर अत्र  यस गर्भाशयमा 
कमभिः  पुण्यपापरूप आस्ते  बस्दछ त्यो म जीव 
कर्महरूद्रारा आतप्यमानहृदये  संतप्त 
आवृतात्मा  आफ्नो स्वरूप हृदयमा 

ढाकिएको हनाले अवसितं  रहनुभएका 





अध्याय २ 


विशुद्धम्  उपाधिरहित 
अविकारम्  अविकारी 
अखण्डबोधम्  अखण्डबोध 
स्वरूप परमात्मालाई 

नमामि  नमस्कार गर्द 


वाक्यार्थ आमाको यस गर्भशयमा शरीर, इन्द्रिय र अन्तःकरणरूप मायालाई स्वीकार गरेर 
पुण्यपापरूप कर्महरुद्रारा आफ्नो स्वरूप ढाकिनाले बांधिएैँ भएर म बसेको हु, त्यही जीव म 
आफ्नो संतप्त हृदयमा रहनुभएका उपाधिरहित, अविकारी एवं अखण्डबोधस्वरूप परमात्मालाई 


नमस्कार गर्व । 


विवरण जीवात्मा बन्धनमा परेको मायालाई स्वीकार गरेर नै हो। पञ्चमहाभूत, इन्द्रिय र 
अन्तःकरणमय माया भगवानूमा कछैन। त्यसैले उहाँ नित्यमूक्त, बोधस्वरूप र विशुद्ध हूनुहुन्छ । 
जीवात्मा आफ्नै धारणा र मिथ्याबुदधिद्रारा बांधिएको हो र यो बन्धन केवल नजान्नाले भएको हो, 
वास्तवमा जीव बन्धनमा परेको होइन । अतः श्लोकमा बद्ध इव भनिएको हो । 


यः पञ्चभूतरचिते रहितः ररीरे 


च्छन्नोऽयथेन्द्रियगुणाथकचिदात्मकोऽहम् । 


तेनाविकुण्ठमहिमानमृषिं तमेनं 


वन्दे परं प्रकृतिपूरुषयोः पुमांसम् ॥ १४॥ 


पदढार्थ 
यः जो कारण 
अहम्  म जीव अयथेन्द्रियगुणाथचिदात्मकः  


रहितः  वास्तवमा असङ्ग छकुं वस्तुतः असत् भएका इन्दिय, 
पञ्चभूतरचिते  पञ्चमहाभूतले गुण, शब्द आदि विषय र 


रचित चिदाभासरूप देखिने म 
रारीरे  शरीरमा अविकुण्ठमहिमानम्  शरीर 
छन्नः  सम्बद्ध भएको आदिको आवरणले जसको 


तेन  त्यही मिथ्या सम्बन्धका महिमा कुण्ठित भएको छैन, 


त्यस्ता 
 स 

प्रकृतिपूरुषयोः  प्रकृति र 

पुरुषका 

परं  नियन्ता 

ऋषिं  सर्वज्ञ 

पुमांसम्  परमपुरुष 

तम् एनं  उनै परमात्मालाई 





वन्दे  वन्दना गर्द 


ताक्यार्थ म जीव वास्तवमा शरीर आदिले रहित वा असङ्ग भएर पनि देख्नमा पाञ्चभौतिक 
शरीरले सम्बद्ध देखिन्छ र यसैले असत् इन्द्रिय, गुण, शब्द आदि विषय र चिदाभास अहङड़ारको 
रूपमा देखिन्छ । शरीर आदिको आवरणले जसको महिमा कुण्ठित भएको छैन त्यस्ता, प्रकृति र 
पुरुषका नियन्ता हुनुभएका सर्वज्ञ परमपुरुष परमात्माको म वन्दना गर्दह्ु 


रालानन्द्री लीक 


१ ९७५७ 
तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २१ 


विवरण इन्द्रिय, गुण, शब्द आदि विषय र चिदाभासको समष्टि ने जीव हो। चिदाभास भनेको 
अहङार हो । अन्तःकरण र त्यसमा परेको चित्को आभास मिली चेतन र अचेतन दुबेको 
मिश्रणबाट अहङ़ार अर्थात् जीवात्माको स्वरूप बन्दछ। त्यही शरीरभित्र बस्ने साक्षीस्वरूप 
परमात्मा भने मिथ्या आवरणबाट युक्त हुनहुन्न । जीवात्मा र परमात्माको भेद अज्ञानको कारणले 
भएको हो । परमात्मामा स्वरूपज्ञान हुने हूनाले नै उहाँ प्रकृति र पुरुष जीवको समेत नियन्ता 


हनहन्छ। 
यन्माययोरुगुणकर्मनिबन्धनेऽस्मिन् 
सांसारिके पथि चरंस्तदभिश्रमेण । 
नष्टस्मृतिः पुनरयं प्रवृणीत लोकं 
युक्तया कया महदनुग्रहमन्तरेण ॥ १५॥ 


पदार्थ 

यन्मायया  जसको मायाद्रारा सांसारिके  सांसारिक अन्तरेण  विना 
नष्टस्मृतिः  आफ्नो स्वरूपकोपथि  बाटोमा कया  कुन 

स्मृति नष्ट भएको जीव तदभिश्रमेण  दुःखहरू भोग्दै युक्तया  उपायले 
उरुगुणकर्मनिबन्धने  सत््वचरन्  भौँतारिदरेको छ लोकं  आपनो स्वरूपलाई 
आदि गुण र कर्मबन्धनले युक्त पुनः  फेरि प्रवृणीत  जानन सक्छ र 
भएर अयं  यो जीव 

अस्मिन्  यो महदनुग्रहम्  परमात्माको कृपा 





ताक्यार्थ परमात्माके मायाको कारणले आफनो स्वरूपको स्मृति नष्ट भएको यो जीव अनेक 
प्रकारका सत्त्व आदि गुण र कर्मका बन्धनले युक्त भएर यस संसारमार्गमा अनेक किसिमका 
दुःखहरू भोग्दे भौँतारिरहेको छ, त्यसकारण परमात्माको कृपा नभई अरू कुन उपायले उसले 
आफ्नो स्वरूपलाई जान्न सक्छ र? 


ज्ञानं यदेतददधात् कतमः स देव 
स्त्रेकालिकं स्थिरचरेष्वनुवर्तितांशः । 
तं जीवकमंपद्वीमनुवतंमाना 


स्तापत्रयोपरामनाय वयं भजेम ॥ १६॥ 
पदार्थ 
यद् एतद्  जो यो त्रैकालिकं  भूत, वर्तमान र॒ भविष्यत् तीनै कालको 


रालानन्द्री लीक 


१ ७८ 
तृतीय स्कन्ध 


ज्ञानं  ज्ञान भएको छ त्यो 
ज्ञान परमात्माविना 

कतमः  कसले 

अदधात्  धारण गराइदियो र 
तर 

स्थिर्चरेषु  स्थावर र जङ्गम 
समस्त प्राणीहरूमा 


श्रीमद्भागवत 


सः देवः  त्यही परमात्मा 
अनुवतिंतांशः  अन्तर्यामीरूप 
अंशले विद्यमान हुनुहन्छ 
जीवकमपद्वीम्  जीवरूप 
कर्मजनित मार्गमा 
अनुवतंमानाः  हिंडिरेका 
वयं  हामीहरू 





अध्याय २ 


तापत्रयोपशमनाय  तीन 
किसिमका ताप आधिदैविक, 
आदिभौतिक र आध्यात्मिक 
नाशका लागि 
तं  उनै परमात्माको 

नस 
भजेम  भजन गर्दछौं 


ताक्यार्थ मलाई जुन यो त्रैकालिक ज्ञान प्राप्त छ त्यो ज्ञान परमात्माविना कसले दिएको हो 
र? किनभने स्थावर र जङ्गम समस्त प्राणीहरूमा अन्तर्यामीरूपमा परमात्मा नै त विद्यमान 
हनहन । त्यसकारण जीवरूप कर्मजनित मार्गमा हिंडिरहेका हामीहरू त्रिविध तापको नाशका 


लागि उने परमात्माको भजन गर्वं । 
१ ध जटराग्निनासुग्  
देह्यन्यदेहविवरे  
विप्मूत्रकूपपतितो भृशतप्तदेहः । 
इच्छन्नितो विवसितुं गणयन् स्वमासान् 


   ् कृपणधीभंगवन् 
नवास्वतं कदा चु ॥ १७॥ 


पदार्थ 

भगवन्  हे भगवान् जठराग्निको तापले 

देही  देहधारी जीव भृरातप्तदेहः  शरीर ज्यादै 
अन्यदेहविवरे  आमाको तातेको 

पेटरूपी गुफाभित्र कृपणधीः  दीननृदधि भएको 


असृग्विण्मूत्रकूपपतितः  रगत, जीव 
मल र मूत्रको कुवामा खसेको विवसितुं  निस्कन 
जटराग्निना  आमाको इच्छन्  चाहँदै 





स्वमासान्  आफू बाहिर 
निस्कने महिना 

गणयन्  गन्दै बसेको छ 
कदा  कहिले 

नु  चाहं 

इतः  यहाँ बाट 

निवास्यते  बाहिर निकालिन्छ 


वाक्यार्थ हे भगवान् ! देहधारी जीव आमाको पेटरूपी गुफाभित्र रगत, मल र मूत्रको कुवामा 
खसेको छ, आमाको जठराग्निको तापले उसको शरीर ज्यादै तातेको छ, दुःखी भएको ऊ बाहिर 
निस्कन चा्हेदे आफू बाहिर निस्कने महिना गन्दै बसैको छ । हे भगवान् ! कहिले चाहं यसलाई 
यहाँबाट बाहिर निकालिने होला ? 


येनेद्शीं गतिमसो दशमास्य ईश 
सटु्राहितः पुरुदयेन भवादुदोन । 


रालानन्द्री लीक 


१०७  


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २१ 
स 
स्वेनेव तुष्यतु कृतेन स दीननाथः 

को नाम तत् प्रति विनाञ्जलिमस्य कुयात् ॥ १८ ॥ 
पदार्थ 
ईश  हे भगवान् सङ्ग्राहितः  दिनुभएको छ विना  बाहेक 
भवादुदोन  हजुरजस्तो सः  उहाँ कः नाम  कसले चाहं 
पुरुदयेन  एकदम दयालु दीननाथः  दुः खीहरूका रक्षक अस्य तत्  ज्ञान दिने त्यस 
येन  भगवान्दरारा स्वेन  आएूद्रारा कार्यको 
दशमास्यः  दश महिनाको एव  नै प्रति कुयात्  उपकारको 
असो  यो जीवलाई कृतेन  गरिएको उपकाराय बदलामा के दिन सक्छ र 
इदुशीं  यस्तो दुर्लभ त॒ष्यतु  आफ खुसी हुनुहोस् 
गतिम्  ज्ञान अज्जलिम्  नमस्कार 





वाक्यार्थ हे ईश ! हजुरजस्तो एकदम दयालु भगवान्ले दश महिनाको यो जीवलाई यस्तो 
दुर्लभ ज्ञान दिनुभएको छ। दुःखीहरूका रक्षक हुनुभएका हजुर आफूबाट नै गरिएको उपकारद्रारा 
आफैं खुसी हुनुहोस्। नमस्कार गर्नु बाहेक कसले चाहं हजुरको त्यस कार्यको उपकारको 
बदलामा के दिन सक्छर? 


पश्यत्ययं धिषणया ननु सप्तवधिः 
शारीरके दमरारी्य॑परः स्वदेहे । 
यत्सृष्टयासं तमहं पुरुषं पुराणं 
पर्ये बहिहैदि च चैत्यमिव प्रतीतम् ॥ १९॥ 





पदढार्थ 

अयं  यो ननुने दिनुभएको बुद्धिले म 

अपरः  पशुपक्षी आदि अन्य पश्यति  अनुभव गर्दछ बहिः  बाहिर र 

जीव अहं  मत हृदि च  हृदयमा पनि 
सप्तवधिः  मांस आदि सात यत्सृष्टया  हजुरले दिएको चत्यम् इव  चेतनरूपले ऊै 
धातुहरूद्वारा बनेको धिषणया  ज्ञानद्वारा प्रतीतम्  प्रतीत हुनुभएका 
स्वदेहे  आफ्नो द्मरारीरी  शम, दम आदि तम्  हजुर 

शारीरके  शरीरमा उत्पन्न हुने साधनसम्पन्न शरीरयुक्त पुराणं पुरुषं  आदिपुरुषलाई 
सुख र दुःख आदि आसं  भरणं अतः हजुरले पर्ये  साक्षात्कार गर्ह 


ताक्यार्थ हे प्रभु! संसारका यी पशुपक्षी आदि अन्य जीवहरू त मांस आदि सात 


रालानन्द्री लीक 


१०८० 
तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २१ 


धातुहरुूद्रारा बनेको आफ्नो शरीरमा उत्पन्न हुने सुख, दुःख आदिको मात्र अनुभव गर्दछन्, तर म 
त हजुरको कृपाले शम, दम आदि साधनसम्पन्न शरीरले युक्त भएको दु, त्यसकारण हजुरले 
दिनुभएको विवेकयुक्त बुदिले म॒ आफ्नो शरीरको बाहिर र भित्र पनि चेतनरूपले प्रतीत हुनुभएका 
हजुर आदिपुरुषलाई ने साक्षात्कार गर । 
विवरण विवेकशक्तियुक्त मनुष्यको जीवन र फलभोगको लागि मात्र जन्मने पशुपक्षीहरूको 
जीवनमा टठुलो अन्तर छ। आहार, निद्रा, भय र सन्तानोत्पत्तिका प्रक्रिया मानिसमा र अन्य 
जीवहरूमा सामान्यतया समान रूपमा आवश्यक भएका देखिन्छन् तर पनि मनुष्य प्राकृतिक 
आवश्यकताहरूमाथि नियन्त्रण गर्न सक्छ । त्यसैले मानिसलाई दमशरीरी भनिएको हो । 
कर्मन्ियहरूमाथिको नियन्त्रणलाई दम भनिन्छ भने ज्ञानेन्दियहरूमाथिको नियन्त्रणलाई शम 
भनिन्छ । स्वाभाविक रूपमा मनुष्य त्यो हो जसले भोजन, निद्रा, काम, क्रोध आदि शारीरिक र 
मानसिक जन्मजात वृत्तिहरूलाई आवश्यकताअनुसार नियन्त्रण गर्द । 


सोऽहं वसन्नपि विभो बहुदुःखवासं 
गभांन्न निजिंगमिषे बहिरन्धकूपे । 
यत्रोपयातमुपसर्पति देवमाया 


मिथ्यामतियंदु संसृतिचक्रमेतत् ॥ २०॥ 





पदार्थ 

विभो  हे व्यापक भगवान् । यदनु  त्यसपछि 

सः अहं  हजुरको अनुभव गर्ने बहिः  गभ्दिखि बाहिर मिथ्यामतिः  शरीरमा अहंबुद्धि 
म अन्धकूपे  अंध्यारो कुवारूपी भएको जीव 

बहुदुःखवासं  बडो दुःखमय विवेकहीन संसारमा एतत्  यस 

गर्भाशयमा उपयातम्  पुगेको जीवलाई संसुतिचक्रम्  संसारचक्रमा 
वसन् अपि  बसिरह॑दा पनि जहाँ फस्दछछ 

गभांत्  यस गर्भवाट  हजुरको मायाले 

न निजिंगमिषे  बाहिर निस्कन उपसपति  घेर्दछ 





ताक्यार्थ हे भगवान् ! बडो दुःखमय यस गर्भाशयमा बसिरर्हदा पनि म॒ यस गर्भबाट बाहिर 
निस्कन चाहन्नँ । गर्भदेखि बाहिर अँध्यारो कुवारूपी विवेकहीन संसारमा पुगेको जीवलाई त्यहाँ 
हजुरको मायाले घेर्दहछ। त्यो मायाद्रारा शरीर आदिमा अहं र ममबृद्धि भएको जीव यो 
संसारचक्रमा फस्दछ । 

वितवरण वेदान्तसिद्धान्तअनुसार मिथ्या भनेर त्यस्ता पदार्थलाई लिदन्छ जसको स्वरूपतः 
अस्तित्व नभए तापनि व्यवहारकालमा भान हृन्छ । नहुनु र देखिनु मिथ्यात्वको लक्षण हो । ख्याति 


रालानन्द्री लीक 


९०८१ 
तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३१ 
भनेको देखिनु र बाध भनेको नहनु हो। यी दुबे जहाँ हुन्छन् त्यो वस्तुलाई अनिर्वचनीय अथवा 
मिथ्या भनिन्छ । वेदान्तसिद्धान्तअनुसार सम्पूर्ण जगत् पनि ब्रह्मरूपी आश्रयमा डोरीमा सर्पं देखिए 
देखिएको मात्र हुनाले सम्पूर्णं जगत् मिथ्या हो । 
नभएको वस्तुमा भएको बुद्धि गर्नु मिथ्यामति हो । जन्मिनु, मर्नुं जस्ता विकारहरूले ग्रस्त 
भएको परिच्छिन्न शरीरमा अविकारी नजन्मिनि र नमर्ने त्यसै गरी सर्वव्यापक आत्मतत्वलाई 


निश्चय गर्नु उल्टो बुद्धि हो । त्यसैले शरीरमा गरिने अहं अर्थात् म शरीर हँ भन्ने बुद्धि अथवा 
मतिलाई यहाँ मिथ्यामति भनिएको हो । 


तस्मादहं विगतविक्लव उद्धरिष्य 
आत्मानमाशु तमसः सुहृदात्मनैव । 
भूयो यथा व्यसनमेतदनेकरन्धरं 
मा मे भविष्यदुपसादितविष्णुपादः ॥ २९॥ 


पढार्थ 

तस्माद्  त्यसकारण यहीं रहर सुहृदा  आफ्नो बुद्धिका अनेकरन्प्रं  विभिन्न गर्भमा 
पनि सहायताले बस्नुपर्ने 

विगतविक्लवः  व्याकुल नभई आत्मना एव  आले नै एतत्  यो 
उपसादितविष्णुपादः  भगवान् आत्मानम्  आफूलाई व्यसनम्  दुःख 

विष्णुको चरणकमलको प्राप्ति तमसः  संसारको दुःखरूपी भूयः  फेरि 

गरेर अन्धकारबाट मे  मलाई 

अहं  म उद्धरिष्ये  बाहिर निकाल मा भविष्यत्  नञइलागोस् 
आश्रु  चाँडे यथा  जसबाट 





ताक्यार्थ त्यसकारण म व्याकुलतालाई छडेर आफनो हृदयमा भगवान् विष्णुको चरणलाई 
स्थापित गरेर आफ्नो बुदधिको सहायताले आफूले नै आपूलाई यस संसारको दुःखरूपी 
अन्धकारबाट च्छद्र नै बाहिर निकाल्द्ु, जसबाट मलाई विभिन्न गर्भमा बस्नुपर्ने यो दुःख फेरि 
नञाइलागोस्। 


कपिल उवाच कपिल भगवान्ले भन्नुभयो 
एवं कृतमतिगमभं दशमास्यः स्तुवन्नृषिः । 


सद्यः क्षिपत्यवाचीनं प्रसूत्ये सूतिमारुतः ॥ २२॥ 
पदार्थ 
दशमास्यः  दश महिना गर्भमा रहेको ऋषिः  जीवले 
यना्न्दरी टीका 


९०८९ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २१ 
एवं  यसरी सूतिमारुतः  प्रसवकालको ्रसूत्ये  बाहिर निकाल्नको 
कृतमतिः  ज्ञानसम्पन्न भएर वायुले लागि 

गभे  गर्भमा अवाचीनं  तलतिर मुख भएको क्षिपति  धकेल्न थाल्दछ 
स्तुवन्  भगवान्को स्तुति जीवलाई 

गरिर्ंदा सद्यः  तत्काल 





ताक्यार्थ दश महिना गर्भमा रहेको जीवले यसरी ज्ञानसम्पन्न भएर गर्भमा भगवान्को स्तुति 
गरिरहंदा प्रसवकालको वायुले तलतिर मुख भएको त्यस जीवलाई तत्काल बाहिर निकाल्नको 
लागि धकेल्न थाल्दछ। 


तेनावसृष्टः सहसा कृत्वावाक् शिर आतुरः। 
विनिष्कामति कृच्छ्रेण निरुच्छ्वासो हतस्मृतिः ॥ २३॥ 


पदार्थ 

तेन  त्यो प्रसूति वायुद्रारा कृत्वा  गरेर नष्ट भएर 

सहसा  अचानक आतुरः  पीडित हदि कृच्छ्रेण  ठुलो दुःखले 
अवसृष्टः  धकेलिएको निरुच्छ्वासः  कण्टपूर्वक श्वास विनिष्कामति  बाहिर निक्कन्छ 
अवाक्  तलतिर पेदे 

शिरः  टाउको हतस्मृतिः  पहिलेको स्मृति 





ताक्यार्थ प्रसूति वायुद्रारा अचानक धकेलिएको त्यो जीव तलतिर टाउको गरेर पीडित हदे 
कष्टपूर्वक श्वास फेर्दै पहिलेको स्मृति नष्ट भएर ज्यादे दुःखले बाहिर निक्कन्छ । 


 अ ॐ ३ श. 
पतितो सुन्यसुङ्मूत्रे विष्ठाभूरिव चते । 
रोरूयति गते ज्ञाने विपरीतां गतिं गतः ॥ २४॥ 





पढार्थ 

भुवि  संसारमा चेष्टते  छटपटांछ गतिं  अज्ञान अवस्थामा 
असुङ्मूत्रे  आमाको रगत र ज्ञाने  गर्भवासकालमा रहेको गतः  पुगेर 

मूत्रमा ज्ञान रोरूयति  बारम्बार रन 
पतितः  खसेको बालक गते  नष्ट भएपचछ्ि थाल्दछ 

विष्ठाभूः इव  विष्ठाको किरा विपरीतां  त्यसदेखि विपरीत 


ताक्यार्थ संसारमा आमाको रगत र मूत्रमा इबेको त्यो बालक विष्ठाको किरार छट्पटार्खंछ । 
गर्भवासकालमा रहेको ज्ञान नष्ट भएपचछि त्यसदेखि विपरीत देहाभिमानरूप अज्ञान अवस्थामा 
पुगेर बारम्बार रुन्छ । 


रालानन्द्री लीक 


९०८३ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३१ 
परच्छन्दं न विदुषा पुष्यमाणो जनेन सः। 
अनभिप्रेतमापन्नः प्रत्याख्यातुमनीरवरः ॥ २५॥ 
पदढार्थ 
परच्छन्दं  अरूको बालकको पुष्यमाणः  पालिएको प्रत्याख्यातुम्  हटाउन 
अभिप्रायलाई सः त्यो बालक अनीरवरः  असमर्थ हुन्छ 
न विदुषा  नबुम्ने अनभिप्रेतम्  नचाहेको कुरा 


जनेन  मानिसट्रारा 


आपन्नः  आदइपर्दा पनि 





ताक्यार्थ बालकको अभिप्रायलाई नवबुम्ने मानिसले त्यसलाई पालनपोषण गर्दछन् । त्यस्तो 
अवस्थामा त्यो बालक नचाहेको कुरा आइपर्दा पनि हटाउन असमर्थ हुन्छ । 


  ९. जन्तु ४ स्वेदजदूषिते ऊक 
शायितोऽशुचिपयैडके जन्तुः स्वेदजदूषिते । 
नेशः कण्ड्यनेऽद्गानामासनोत्थानचेष्टने ॥ २६॥ 


पढार्थ 

स्वेदजदूषिते  जुम्रा, उडुस  शायितः  सुताइएको आसनोत्थानचष्ठने  बस्न, उट्न 
आदिद्रारा दूषित जन्तुः  नवजात शिशु र शरीर चलाउन पनि 
अशुचिपयङ्के  फोहर अङ्गानाम्  आप्ना अङ्गहरू न ईशः  असमर्थ हुन्छ 
ओक्छ्यानमा कण्डूयने  कन्याडन 





वाक्यार्थ जुम्रा, उडुस आदिद्रारा दूषित फोहरी ओदयानमा सुतादएको नवजात शिशु आफना 
अङ्गहरू कन्याउन, बस्न, उट्न र शरीर चलाउनमा पनि असमर्थ हुन्छ । 


तुदन्त्यामत्वचं दंशा मशका मत्कुणादयः । 
रुदन्तं विगतज्ञानं कृमयः कृमिकं यथा ॥ २७॥ 





पदार्थ 

आमत्वचं  कोमल छाला रुदन्तं  रदे गरेको शिशुलाई दंशाः  डस 

भएको कृमिकं  टला किरालाई मशकाः  लामखुटटेहरू र 
विगतज्ञानं  गर्भावस्थामा कृमयः  साना किराहरूले मत्कुणादयः  उडस आदिले 
हदाको ज्ञान गएको यथा  दुःख दिए तुदन्ति  दुःख दिन्छन् 


ताक्यार्थ कोमल छला भएको, गर्भावस्थामा हदाको ज्ञान गएको एवं रदे गरेको शिशुलाई 
ठला किराहरूलाई साना किराहरूले दुःख दिए डांस, लामखुद्रे र उड़ुस आदिले दुःख दिन्छन्। 


रालानन्द्री लीक 


१०८८ 


तृतीय स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


  ग्र ५  ग्र 
इत्येवं शेरावं भुक्तवा दुःखं पोगण्डमेव च । 
अलन्धाभीप्सितोऽज्ञानादिद्धमन्युः शुचापिंतः ॥ २८॥ 


पदढार्थ 

इति एवं  यसप्रकार 

दोरावं  शैशव अवस्थाको र 
त 

पोगण्डम्  पौगण्डावस्थाको 
एव च  पनि 


भुक्तवा  भोग गरेर 
योवनावस्थामा पुग्दछ, त्यहाँ 
पनि 

अलन्धाभीप्सितः  आपनो 


अध्याय २ 


अज्ञानात्  अज्ञाने गर्दा 
इद्धमन्युः  एकदमे क्रोधित 
भएर 

शुचापिंतः  शोकले व्याप्त हुन्छ 





दुःखं  दुःख मनोरथ पूरा नभएपच्छि 
ताक्यार्थ यसप्रकार शैशव अवस्था र पौगण्डावस्था यौवनावस्थाभन्दा केही अधिको समयमा 
हने दुःख भोगेर योवनावस्थामा पुग्दछ । त्यहाँ पनि आफ्नो मनोरथ पूरा नभएपचछ्छि अज्ञानले गर्दा ऊ 
एकदमे क्रोधित भएर शोकले व्याप्त हुन्छ । 


न भ वर्धमानेन भ 
सह दहन मानन वयमानन मन्युना । 


करोति विग्रहं कामी कामिष्वन्ताय चात्मनः ॥ २९॥ 
पदार्थ 
देहेन सह  शरीरसंगै 


कामी  कामनाले ग्रस्त भएको जीवसंग 





वधंमानेन  बद्दै गरेको जीव विग्रहं  विरोध 
र व  

मानेन  अहङ्ारले र आत्मनः  आफ्नो करोति  गर्छ 

मन्युना  रिसले अन्ताय  विनाशका लागि 

च  पनि युक्त भएको कामिषु  अन्य कामग्रस्त 


ताक्यार्थ शरीरसंगै अहड़ार र क्रोध बद्दै जानाले कामनाले ग्रस्त भएको जीव आपनै 
विनाशका लागि अन्य कामग्रस्त जीवहरूसंग विरोध गर्द । 


र,  न  न 
भूतेः पञ्चभिरारब्धे देहे देद्यबुधोऽसकृत्। 
अहं ममेत्यसदुग्राहः करोति कुमतिर्मतिम् ॥ ३०॥ 


पढार्थ 

असटुग्राहः  असदवस्तु मात्र   पांच अहं मम इति  म मेरो भने 
ग्रहण गर्न भूतेः  महाभूतहरुद्रारा मतिम्  बुद्धि 

कुमतिः  कुबुद्धि भएको आरब्धे  बनेको करोति  गर्द 

अबुधः  अज्ञानी देहे  शरीरमा 

देही  जीव असकृत्  बारम्बार 





रालानन्द्री लीक 


१०८५ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २१ 


वाक्यार्थ असदवस्तु मात्र ग्रहण गर्ने कुबुद्धि भएको अज्ञानी जीव पाँच महाभूतहरूद्रारा बनेको 
यस शरीरमा बारम्बार म र मेरो भन्ने बुद्धि गर्दछ। 


तदर्थं कुरुते कमं यटूबद्धो याति संसृतिम्। 
योऽनुयाति ददत् क्लेशमविद्याकमंबन्धनः ॥ ३१ ॥ 


पदठार्थ 

यःनोयो अनुयाति  फेरि आरं नाँधिएर 

अविद्याकमंबन्धनः  अज्ञान तदर्थं  देहनिर्वाहको लागि संसृतिम्  अनेकं योनिमा 
जनित कर्मद्रारा बांधिएको जीव कमं  कर्म याति  पुग्दछछ 


क्टेशाम्  दुःख 
ददत्  दिनेवाला शरीरमा 


कुरुते  गर्द 


यटूबद्धः  जुन कर्मद्रारा 





ताक्यार्थ अज्ञानजनित कर्मद्रारा बांँधिएको जीव दुःख दिनेवाला शरीरमा फेरि आंछ, शरीर 
पालनको लागि कर्म गर्दछछ र कर्मद्रारा बांधिएर अनेकौँ योनिमा पुग्दछ। 


यद्यसद्धिः पथि पुनः शिर्नोदरकृतोद्यमेः। 
आस्थितो रमते जन्तुस्तमो विति पूववत् ॥ ३२॥ 


पदढार्थ 

यदि  यदि सेवित तमः  अन्धकारमय 
जन्तुः  जीव पथि  मार्गमा मातुगर्भमा 
रिदनोदरकृतोदयमेः  आस्थितः  रहेर विशति  प्रवेश गर्द 


कामवासनापूर्ति र पेटको 


पुनः  फेरि पहिला विषयमा 


प्रयोजनको लागि कर्म गर्नैवाला रमते  रमारंछ भने 


असद्धिः  असत् व्यक्तिद्रारा 


पूववत्  फेरि पहिलेजस्तै 





ताक्यार्थ यदि जीव कामवासनापूर्तिं र पेटको प्रयोजनको लागि कर्म गर्ने असत् व्यक्तिद्वारा 
सेवित मार्गमा रहेर फेरि विषयमा रमारंछ भने फेरि पहिलेजस्ते अन्धकारमय आमाको गर्भमा 
प्रवेश गर्दछ। 


सत्यं शोच॑ द्या मोनं बुद्धः श्रीर्हीय॑शः क्षमा । 
रामो दमो भगश्चेति यत्सङ्गाद् याति सङ्क्षयम् ॥ २३॥ 


पदार्थ 


यत्सङ्गात्  जसको सङ्गतबाट सत्यं  सत्य शोचं  शुद्धता 


रालानन्द्री लीक 


१०८६ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २१ 
द्या  दया यशः  कीर्ति भगः  एश्वर्य 

मोनं  मौनता क्षमा  सहनशीलता इति  यी सबै सदगुण 

बुद्धिः  बुद्धि रामः  शान्ति सङ्क्षयम्  नष्ट 

श्रीः  श्री दमः  इन्द्रियनिग्रह याति  हन्छन् 

हीः  लज्जा च र 





ताक्यार्थ जसको सङ्तबाट सत्य, शुद्धता, दया, मौनता, बुद्धि, श्री, लज्जा, कीर्ति, सहनशीलता, 
शान्ति, इन्द्रियनिग्रह र एश्वर्य यी नष्ट हन्छन् । 


तेष्वशान्तेषु मूढेषु खण्डितात्मस्वसाधुषु । 
 कुर्याच्छोच्येषु योषित्कीडामृगेषु  ४ 
सङ्गं न कुर्याच्छोच्येषु योषित च ॥ ३४ ॥ 





पदार्थ 

तेषु  ती असाधुषु  अशिष्ट सङ्गं  सङ्गत 
अशान्तेषु  अशान्त योषित्कीडामृगेषु  स्त्रीका च  पनि 

मूटेषु  मूर्ख खेलौना भएका न कुयात्  नगर्नू 
खण्डितात्मसु  देहात्मवादी शोच्येषु  शोचनीय व्यक्तिसंग 


ताक्यार्थ ती अशान्त, मूर्ख, देहात्मवादी, अशिष्ट, स्त्रीको खेलौना भएका शोचनीय व्यक्तिसंग 
सङ्गत पनि नगर्नू। 


न तथास्य भवेन्मोहो बन्धरचान्यप्रसङ्गतः। 
योषित्सङ्गाद् यथा पुंसो यथा तत्सङ्गिसङ्गतः ॥ ३५॥ 


पदार्थ 

अस्य  यस आसक्त पुरुषको सङ्गतबाट तथा  त्यस्तो 

पुंसः  पुरुषको यथा यथा  जसरी जसरी अन्यप्रसङ्गतः  अरू कसैको 
योषित्सङ्गाद्  स्त्रीको सङ्गतबाट मोहः  मोह र सङ्तबाट 

र बन्धः  बन्धन न भवेत्  हदेन 
तत्सङ्गिसङ्गतः  ती स्त्रीहरूमा च  पनि हृन्छ 





ताक्यार्थ मानिसलाई अन्य पदार्थसंग सङ्गत गनलि त्यति मोह र बन्धन हदेन जतिस्त्रीरती 
स्त्रीमा आसक्त अन्य साथीहरूसंगको सङ्गतबाट हुन्छ । 


प्रजापतिः स्वां दुहितरं दुष्ट्वा तद्रूपधर्षितः । 
रोदिद्धूतां सोऽन्वघावदुक्षरूपी हतत्रपः ॥ ३६॥ 


रालानन्द्री लीक 


  ८ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २१ 
पदार्थ 

स्वां  आफ्नी रोहिद्धतां  मृगीको रूप धारण हतत्रपः  लाज पचाएर 
दुहितरं  छोरी सरस्वतीलाई गरेर भाग्दै गरेकी सरस्वती लाई अन्वधावत्  पक्िपचछ्ि 
दुष्ट्वा  देखेर ऋक्षरूपी  मृगरूप लिएका दौडनुभयो 

तद्रपधषितः  उनको रूपले सः  उनी 

मोहित भएर प्रजापतिः  सृष्टिकर्ता ब्रह्माजी 





ताक्यार्थ आपफ्नी छोरी सरस्वतीलाई देखेर उनको रूपले मोहित भएका सृष्टिकर्ता ब्रह्माजी 
मृगीको रूप धारण गरी भाग्दे गरेकी सरस्वतीको पच्छिपल्ि मृगरूप लिएर लाज पचाएर 
दौडनुभयो । 


तत्सृष्टसृष्टसृषटेषु को न्वखण्डितधीः पुमान् । 
ऋषिं नारायणमृते योषिन्मय्येह मायया ॥ २७ ॥ 


पदठार्थ 

तत्सृष्टसृष्टसृष्टेषु  ब्रह्माले नारायणम्  नारायण नु  निश्चय नै 

सिर्जना गरेका कश्यप आदि, ऋषिं  ऋषि अखण्डितधीः  बुद्धि नष्ट नहुने 
तिनीहरूले सृष्टि गरेका मरीचि ऋते  बाहेक पुमान्  पुरुष 

आदि र मरीचि आदिले सृष्टि इह  यस संसारमा कः को छ 

गरेका देवता, मनुष्य आदि योषिन्मय्या  स्त्रीरूपी 

प्राणीहरूमध्ये मायया  मायाले 





ताक्यार्थ ब्रह्माले सिर्जना गरेका कश्यप आदि, तिनीहरूले सुष्टि गरेका मरीचि आदि र मरीचि 
आदिले सृष्टि गरेका देवता, मनुष्य आदि प्राणीहरूमध्ये नारायण ऋषि बाहेक यस संसारमा 
स्त्रीरूपी मायाले बुद्धि नष्ट नहुने पुरुष को छ र ? 


 अ   
वटं मे पश्य मायायाः स्त्रीमय्या जयिनो दिशाम् । 
या करोति पदाकान्तान्भ्रूविजृम्भेण केवलम् ॥ ३८ ॥ 


पदढार्थ 

स्त्रीमय्या  स्त्रीरूपी या जुनपस््री जयिनः  विजयीहरूलाई पनि 
मे  मेरो केवलम्  केवल पदाकान्तान्  पैतालामुनि 
मायायाः  मायाको भरूविजृम्भेण  आंखीभौको करोति  पार्द 

बलं  सामर्थ्यलाई विलासले 

पश्य  टैर्नृहोस् दि्ञाम्  दिशाहरूका 





वाक्यार्थ स्त्रीरूपी मेरो मायाको सामर्थ्यलाई टैर्नुहोस्, जुन स्त्री केवल आंँखीरभौका विलासले नै 


रालानन्द्री लीक 


९ ०८८ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३१ 


दिग्विजयीहरूलाई आफनो पैतालामुनि पारदे । 


सद्ग न कुयात् प्रमदासु जातु 
योगस्य पारं परमारुरुष्चुः। 
मत्सेवया प्रतिखन्धात्मलाभो 
वदन्ति या निरयद्वारमस्य ॥ ३९॥ 
पदढार्थ 
योगस्य  योगको प्रमदासु  स्त्रीहरूमा निरयद्वारम्  नरकको ढोका 
परम् पारं  परम पार जातु  कटहिल्यै पनि हो भनेर 
आरुरुक्षुः  प्राप्त गर्न इच्छुक सङ्गं  आसक्ति वदन्ति  विद्रानूहरू 
मत्सेवया  मेरो सेवाले न कुयात्  नगरोस् भन्दछन् 
प्रतिलन्धात्मलाभः  आत्मबोध या जोस्त्री 
भएको व्यक्तिले अस्य  यी मूमुश्चुहरूको लागि 





वाक्यार्थ योगको परम पार प्राप्त गर्न इच्छुक एवं मेरो सेवाले आत्मबोध भएको व्यक्तिले 
कहिल्यै पनि स्व्रीहरूमा आसक्ति नगरोस्। स्त्री मुमृष्षुहरूको लागि नरकको ढोका हो भनेर 
विद्रानूहरू भन्दछन् । 


्  नर     म     
यषफ्यात रनमाया याद् दवावानामता । 
तामीक्षेतात्मनो मृत्युं तृणेः कूपमिवावृतम् ॥ ४०॥ 


पदार्थ 

    न्द 

देवविनिमिता  भगवानूद्रारा दानैः  विस्तार कूपम् इव  कुवा 
रचिएकी उपयाति  नजिके आंछे आत्मनः  आफ्नै 
याजो ताम्  त्यस स्त्रीलाई मृत्युं  मत्युका रूपमा 
योषित्  स्त्रीरूपी तृणेः  चांँसहरूद्रारा ईक्षेत  हेरोस् 

माया  माया आवृतम्  ढाकिएको 





ताक्यार्थ भगवान्द्रारा रचिएकी स्त्रीरूपी माया विस्तारैबिस्तारे गरेर नजिकै आरंछे। त्यस 
स्त्रीलाई घाँसहरुद्रारा ढाकिएको कुवा ४ आफ्नै मृत्युका रूपमा हेरोस् । 


यां मन्यते पतिं मोहान्मन्मायामृषभायतीम् । 
स्त्रीत्वं स्त्रीसङ्गतः प्राप्तो वित्तापत्यगृहप्रदम् ॥ ४१॥ 


रालानन्द्री लीक 


१०८९ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २१ 


तामात्मनो विजानीयात् पत्यपत्यगृहात्मकम्। 
दैवोपसादितं मृत्युं मृगयोगांयनं यथा ॥ ५२ ॥ 


पदार्थ 

स्त्रीसङ्गतः  स्त्रीमा आसक्त वित्तापत्यगृहप्रदम्  घन, पुत्र,  पति, पुत्र, 
हुनाको कारणले घर आदि दिनेवाला गृह आदि रूपमा आएको 
स्त्रीत्वं  स्त्रीको स्वभाव पतिं  पति दैवोपसादितं  आपन प्रार्धले 
प्राप्तः  पाएको जीव मन्यते  मान्दछ प्राप्त 

ऋषभायतीम्  पुरूषलेफै ताम्  ती मेरी मायालाई आत्मनः  आप्नो 

आचरण गर्ने भएकी यथा  जसरी मृत्युं  मृत्यु 

यां  जुन गायनं  व्याधाको गीत विजानीयात्  जानोस् 
मन्मायाम्  मेरी मायालाई मृगयोः  मृगको मृत्युको 

मोहात्  मोहका कारण कारण बन्दछछ त्यसै गरी 





ताक्यार्थ स्त्रीमा आसक्त हुनाको कारणले स्त्रीको स्वभाव पाएको जीव पुरुषलेँ आचरण गर्ने 
भएकी मेरी मायालाई मोहका कारण धन, पुत्र, घर आदि दिने पति मान्दछ । जसरी व्याधाको गीत 
मृगको मृत्युको कारण बन्दछछ त्यसै गरी मेरो मायारूप पति, पुत्र, गृह आदि आफ्नो प्रारब्धले प्राप्त 
वस्तुहरूलाई पनि पुरुषले आफनो मृत्यु जानोस् । 


देहेन जीवभूतेन लोकाल्खोकमनुव्रजन्। 
भुञ्जान एव कमणि करोत्यविरतं पुमान् ॥ ५३॥ 


पदढार्थ 

जीवभूतेन  जीवको उपाधि लोकात्  एक लोकबाट अविरतं  निरन्तर 
भएको लोकम्  अर्को लोकमा कमणि  कर्महरू 
देहेन  लिङ्ग शरीरदरारा अनुव्रजन्  घुम्दै एव  नै 

पुमान्  जीव भुञ्जानः  कर्मफल भोगे करोति  गरिरहन्छ 





ताक्यार्थ जीवको उपाधि भएको लिङ्ग शरीरट्वारा जीव एक लोकबाट अर्को लोकमा घुम्दै 
कर्मफल भोग्दे निरन्तर कर्म गरिरहन्छ । 


जीवो ह्यस्यानुगो देहो भूतेन्द्रियमनोमयः। 
तन्निरोधोऽस्य मरणमाविभांवस्तु सम्भवः ॥ ४४॥ 


पदार्थ 
हि  निश्चय नै जीवः  जीवको उपाधिका रूपमा रहेको लिङ्गशरीर 


रालानन्द्री लीक 


१०९० 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २१ 
अस्यानुगः  मोक्षपर्यन्त ।  भोगायतन शरीर हो मरणम्  मत्युहो 

जीवको पचिपचछ्ि लाग्ने हुन्छ तन्निरोधः  यी दुई शरीरको सम्भवः तु  यी दुर्ईदको संयोग 
भूतेन्द्रियमनोमयः  परस्पर संयोग ननु नै नै 

पञ्चमहाभूत, मन र इन्द्रियरूप अस्य  यस जीवको आविभावः  जन्म हो 





वाक्यार्थ जीवको उपाधिका रूपमा रहेको लिङ्गशरीर चाहं जीवको मोक्ष नहुन्जेलसम्म जीवको 
पचछिपछि लाग्दछ । पञ्चमहाभूत, मन र इन्दरियरूप शरीर चाह भोगायतन शरीर हो। यी दर्द 
शरीरको परस्पर संयोग नहूनु नै जीवको मूत्युहो भने यी दुरईको संयोग नै जन्म हो। 


दरव्योपटन्धिस्थानस्य द्रव्येक्षायोग्यता यदा । 


तत्पञ्चत्वमहंमानादुत्पत्तिदरन्यदशंनम् ॥ ५५॥ 
पदढार्थ 
दरन्योपलब्धिस्थानस्य  
पदार्थहरूलाई ग्रहण गर्न मरण हो फेरि 
स्थानरूप यस स्थूल शरीरमा अहं  म स्थूलशरीर हूँ भन्ने 
द्रव्येक्षायोग्यता  पदार्थहरूलाई मानात्  अभिमानका साथ 
ग्रहण गर्ने योग्यता नरहनु यदा  जहिले 
वाक्यार्थ पदार्थहरूलाई ग्रहण गर्ने स्थानरूप यस स्थूल शरीरमा ती पदार्थहरूलाई ग्रहण गर्ने 
योग्यता नरहनु नै जीवको मरण हो भने यो स्थूल शरीरम नै हं भने यस्तो देहाभिमानका साथ 
त्यस ती पदार्थहरूलाई देखनु नै उसको जन्म हो । 


द्रन्यदशंनम्  पदार्थहरूको 
दर्शन हुन्छ त्यो 
उत्पत्तिः  जीवको जन्म हो 


तत्पञ्चत्वम्  त्यही नै जीवको 





यथाक्ष्णो््र॑व्यावयवदर्शानायोग्यता यदा । 
तदेव चक्षुषो द्र्टुद्रृत्वायोग्यतानयोः ॥ ४६ ॥ 





पदार्थ 

यथा  जसरी तदा एव  त्यस समयमा नभएपच्छि 

यदा  जब चक्चुषः  चक्षु इन्द्रियको पनि द्रष्टुः  यी दुबेैको साक्षी 
अक्ष्णोः  आंखाको रूप देख्न सक्ने योग्यता हदैन जीवको पनि 
दरन्यावदरांनायोग्यता  रूप अनयोः  आंखा र चक्षु इन्द्रिय द्रटुत्वायोग्यता  देख्न सवने 
आदि देख्न योग्यता हदेन यी दुबेको देखन सक्ने योगता क्षमता हैदेन 


ताक्यार्थ ओंँखामा जब कुनै दोषको कारण रूप आदिलाई देख्नमा योग्यता हदेन त्यस 
समयमा आंखामा रहने चक्षु इन्द्रिय पनि रूप देख्नमा असमर्थ हृन्छ । जब ओंँखा र ओंँखामा रहने 
चक्षु इन्िय दुबे ने रूप देखन असमर्थ हुन्छन् तब यी दुबैको साक्षी जीवमा पनि रूपलाई देखन 
सक्ने क्षमता रहंदेन। 


रालानन्द्री लीक 


तृतीय स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


९०९९१ 


अध्याय २ 


तस्मान्न कायः सन्त्रासो न कापंण्यं न सम्भ्रमः। 
बुदुध्वा जीवगतिं धीरो मुक्तसङ्गख्चरेदिह ॥ ४७ ॥ 


पदढार्थ 

तस्मात्  त्यसकारण 
सन्त्रासः  मृत्यु आदिबाट 
भय 

न कायः  गर्नहदेन 


न कापंण्यं  दीनता छोडनुपर्दछ 
न सम्भ्रमः  हड्बड गर्नहदेन 
जीवगतिं  जीवनको गतिलाई 
बुटुध्वा  जानेर 





धीरः  धीर पुरुष 

मुक्तसङ्गः  आसक्तिरहित भएर 
इह  यस संसारमा 

चरेत्  घुमोस् 


ताक्यार्थ त्यसकारण मृत्यु आदिबाट उराउनुषहैदेन, दीनता छोडनुपर्दछ, हड़बड गर्नहदेन । 
जीवनको गतिलाई जानेर धीर पुरुष आसक्तिरहित भएर यस संसारमा घुमोस्। 


सम्यग्दर्शनया बुद्धया योगवेराग्ययुक्तया । 


, भ ण 


मायाविरचिते खोके चरेन्न्यस्य 


पदार्थ 
  अ 
मायावेराचते  माया रचित 
क अ 
लोके  यस लोकमा 


सम्यग्दशंनया  सम्यक् 


योगवेराग्ययुक्तया  योग र 
वेराग्यले सहित भएको 
बुद्धया  बुदधद्रारा 


रेन्न्यस्य कटेवरम् ॥ ४८ ॥ 


न्यस्य  निक्षेप नासो केँ 
राखेर 
चरेत्  घुमोस् 





दर्शनयुक्त कठेवरम्  शरीरलाई 
ताक्यार्थ मायारचित यस लोकमा सम्यक् दर्शन, योग र वैराग्ययुक्त बुदधिद्रारा यस शरीरलाई 
कसैको नासो राखेर राखेर त्यसमा आसक्तिरहित भई घुमोस्। 


इति श्रीमद्धागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां तृतीयस्कन्धे 


  जीवगतिनमेक्िंरो 


कापिरेयोपाख्याने तिनमेकतिंशोऽध्यायः ॥ ३१॥ 


रालानन्द्री लीक 


१०९२ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३२ 
अथ  न घ्याय 
अथ हन्रशश्व्यायः 
धूममार्ग र अर्चिरादि मार्गबाट जाने व्यक्तिको गति र 
भक्तियोगको उत्कृष्टताको वर्णन 
कपिर उवाच कपिल भगवान्ले भन्नुभयो 
अथ ४ गृहमेधीयान् धममानिवावसन् ९०  
अथ यो गृहे । 
काममर्थं च धान् स्वान् दोग्धि भूयः पिपतिं तान् ॥ १॥ 
पदढार्थ 
यः जो मानिस स्वान्  आपनो भूयः  फेरि ती विभिन्न 
गृहे  घरमा धर्मान्  धर्म कामनाहरूबाट मोहित भएर 
एव  ने कामम्  काम तान्  ती गृहस्थाश्रमसम्बन्धी 
आवसन्  बस्दै अर्थं  अर्थको धर्महरूको 
गृहमेधीयान्  चर पिपतिं  अनुष्ठान गर्द 
गृहस्थाश्रमसम्बन्धी दोग्धि  सेवन गर्द 
घमोन्  सकाम कर्महरू गर्दै अथ  त्यसपछि 





ताक्यार्थ जो मानिस घरमा नै बस्दै गृहस्थाश्रमसम्बन्धी सकाम कर्महरू गर्दै धर्म, काम र 
अर्थको सेवन गर्वछ उसले त्यसपछि फेरि पनि ती विभिन कामनाहरूबाट मोहित भएर ती 


गृहस्थाश्रमसम्बन्धी धर्महरूको अनुष्ठान गर्द । 


स चापि भगवद्धमांत् काममूढ  पराङ्मुखः । 


यजते कतुमिदैवान् पितंश्च श्रद्धयान्वितः ॥ २॥ 


पदढार्थ 

काममूढः  विभिन्न प्रकारका स  विमुख भएको 
कामनाहरूले मन्दबुद्धि भएको श्रद्धयान्वितः  श्रद्धायुक्त भएर 
सः च अपि  ऊ पनि करतुभिः  यज्ञहरूदरारा 
भगवद्धमांत्  भगवदधर्मदेखि देवान्  देवता र 





पितृन्  पितृहरूलाई 
च  पनि 
यजते  पूजा गर्द 


ताक्यार्थ विभिन्न प्रकारका कामनाहरूले गर्दा मन्दबुद्धि भएको ऊ भगवद्धर्मदेखि विमुख हन्छ 


र श्रद्धायुक्त भएर यज्ञहरुद्रारा देवता र पितहरूको पूजा गर्द । 


रालानन्द्री लीक 


१०९३ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३२ 


तच्छरद्याकान्तमतिः पितुदेवचतः पुमान् । 
गत्वा चान्द्रमसं खोकं सोमपाः पुनरेष्यति ॥ ३॥ 


पदढार्थ 

पितृदेवव्रतः  पित्र र देवताको पुमान्  त्यो मानिस भएपछ्छि 

उपासना गर्न चान्द्रमसं  चन्द्रलोक लोकं  यही लोकमा 
तच्छ्रद्या  उनीहरूको श्रद्धामा गत्वा  गणएर एष्यति  फर्केर आंछ 
ने सोमपाः  सोमपान गर्द, तर 

आकरान्तमतिः  मन लगादइरहने पुनः  फेरि पुण्यक्षीण 





वाक्यार्थ पित र देवताको उपासना गर्ने, उनीहरूमा मन लगाएर श्रद्धा गरिरहने त्यो मानिस 
दक्षिणायन मार्गबाट चन्द्रलोक जान्छ र उनीहरूकै साथमा सोमपान गरेर पुण्य सकिएपचछछि फेरि 
यही लोकमा आं । 


यदा चादीन्द्रशय्यायां शेतेऽनन्तासनो हरिः। 
तदा लोका ख्यं यान्ति त एते गृहमेधिनाम् ॥ ४॥ 





पदार्थ 

यदा च  जब प्रलयकालमा तदा  त्यस वेला लोकहरू 
अनन्तासनः  शेषशायी गृहमेधिनाम्  ल्यं  विनष्ट 
हरिः  भगवान् विष्णु गृहस्थाश्रमीहरूलाई प्राप्त हुने यान्ति  हुन्छन् 
अहीन्द्रशय्यायां  शेषशय्यामा एते  यी 

रोते  सुत्नुहुन्छ ते लोकाः  ती स्वर्ग आदि 


ताक्यार्थ जब प्रलयकालमा शेषशायी भगवान् विष्णु शेषशय्यामा सुत्नुहुन्छ त्यस वेला 
गृहस्थाश्चमीहरूलाई प्राप्त हुने ती स्वर्ग आदि लोकहरू विनष्ट हुन्छन् । 


ये स्वधमांन्न दुद्यन्ति धीराः कामाथहेतवे । 

निःसङ्गा न्यस्तकर्माणः प्रशान्ताः शुद्धचेतसः ॥ ५॥ 
निवृत्तिथमनिरता निम॑मा निरहङ्कृताः । 

स्वधममांख्येन सत्त्वेन परिशुद्धेन चेतसा ॥ ६॥ 
सू्य॑दवारेण ते यान्ति पुरुषं विश्वतोमुखम् । 

परावरेशं प्रकृतिमस्योत्पत्त्यन्तभावनम् ॥ ७ ॥ 


रालानन्द्री लीक 


९०९९ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
पदढार्थ 

्     

ये नजो नवुत्तयमानरताः  


धीराः  धीर मानिसहरू निवृत्तिमार्गमा लागेका 
कामाथहेतवे  भोगविलास र॒निम॑माः  ममतारहित 
धनसम्पत्ति प्राप्तिका लागि निरहङ्कुताः  अहङारशून्य 
स्वधमांन्  आफ्नो धर्मलाई भएका ती मानिसहरू 

न दुद्यन्ति  उपयोगमा स्वधमांख्येन  स्वधर्मपालनद्रारा 
ल्याडँदेनन् प्राप्त गरेको 

निभ्सङ्गाः  अनासक्तं भएका सत्त्वेन  सत्त्वगुणद्रारा 
न्यस्तकमाणः  सम्पूर्ण कर्महरू परिशुद्धेन  सर्वथा शुद्ध 


भगवान्मै चढाएका चेतसा  चित्तद्रारा 
प्रशान्ताः  शान्त र ते  ती मानिसहरू अन्तमा 
शुद्धचेतसः  शुद्ध चित्त भएका सयंदरारेण  सूर्यमार्ग 

साथे अर्चिमार्गबाट 





अध्याय ३२ 


विङ्वतोमुखम्  सर्वव्यापी 
परावरेशं  ब्रह्मा आदिदेखि 
मनुष्यसम्मका मालिक 
अस्य  यस संसारको 
प्रकृतिम्  उपादानकारण 
हुनुभएका 
उत्पत्त्यन्तभावनम्  सृष्टि, 
स्थिति र संहार गर्नैवाला 
पुरुषं  परमात्मामा 

यान्ति  पुग्दछन् 


ताक्यार्थ जो धीर मानिसहरू भोगविलास र धनसम्पत्ति पाठनका लागि आफ्नो धर्मलाई 
उपयोगमा ल्यादेनन्, त्यस्ता आसक्तिरहित, सम्पूर्ण कर्महरू भगवानरम चढाएका, क्रोधले रहित, 
शान्त एवं शुद्ध चित्त भएका, निवृत्तिमार्गमा लागेका, ममतारहित एवं अहङ्ारशून्य भएका, 
स्वधर्मपालनद्रारा प्राप्त गरेको सतत्वगुणद्वारा सर्वथा शुद्ध चित्त भएका ती मानिसहरू अन्तमा 
सूर्यमार्ग अर्चिमार्गबाट सर्वव्यापी, ब्रह्मा आदिदेखि मनुष्यसम्मका मालिक हुनुभएका, यस 
संसारको उपादानकारण हुनुभएका सृष्टि, स्थिति र संहार गर्नैवाला परमात्मामा पुग्दछन् । 


द्विपराधावसाने यः प्रख्यो बह्मणस्तु ते । 


तावदध्यासते लोकं परस्य परचिन्तकाः ॥ ८ ॥ 


पढार्थ 

परस्य  हिरण्यगर्भको दविपराधांवसाने  द्विपरार्धको 
परचिन्तकाः  परमात्मभावले अन्त्यमा 

उपासना गर्न यः  जब 

ते  तिनीहरू बह्मणः  ब्रह्माको 

तु  चाहं प्रख्यः  प्रलय हुन्छ 





तावत्  त्यस वेलासम्म 
लोकं  ब्रह्मलोकमा 
अध्यासते  बस्दछन् 


ताक्यार्थ जो मनुष्य हिरण्यगर्भलाई नै परमात्मभावले उपासना गर्वछन् तिनीहरू द्विपरार्धको 
अन्त्यमा जब ब्रह्माको प्रलय हुन्छ त्यस वेलासम्म ब्रह्मलोकमा बस्दकछछन्। 


रालानन्द्री लीक 


तृतीय स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


ष्माम्भोऽनलानिलवियन्मनइन्द्रियाथं 


भूतादिभिः परिवृतं प्रतिसन्जिदीषुः । 


अव्याकृतं वि्राति यहिं गुणत्रयात्मा 


एवं परेत्य भगवन्तमनुप्रविष्टा 


भ, अ  अ,  
य यागना जतमरुन्मनसा वरगाः। 


तेनेव साकममृतं पुरुषं पुराणं 


पदढार्थ 

यहिं  जतिखेर 
पराख्यम्  द्िपरार्धं 
काट  समयपर्यन्तको 
अधिकारको 

अनुभूय  भोग गरेर 


गुणत्रयात्मा  त्रिगुणात्मक 
प्रपज्चका अभिमानी 

परः  देवताभन्दा श्रेष्ठ 
स्वयम्भूः  ब्रह्माजी 
अन्याकृतं  सर्वविकारशून्य 


क्ष्माम्भोऽनलानिलवियन्मनडन्दरि परमात्मामा 
याथभूतादिभिः  पृथिवी, जल, विशति  लीन हुनृहुन्छ 


अग्नि, वायु, 


आकाश, 


मन,एवं  त्यसै समयमा 


इन्द्रिय, तिनका शब्द आदि परेत्य  देह त्यागेर 


विषय र अहङ्ारले 


भगवन्तम्  ब्रह्माजीमा 


परिवृतं  धरिएको ब्रह्माण्डलाई अनुप्रविष्टाः  प्रवेश गरेका 


प्रतिसज्जिहीषुः  संहार गर्न 


चाहने 


जितमरुन्मनसः  प्राण र 
मनलाई वशमा राखेका 





९०९५ 


अध्याय ३२ 


काठ पराख्यमनुभूय परः स्वयम्भूः ॥ ९॥ 


ब्रह्म प्रधानमुपयान्त्यगताभिमाना  ॥ १० ॥ 


विरागाः  विरक्त तर 
अगताभिमानाः  अभिमान 
बाँकी भएका 

येजो 

योगिनः  योगीहरू छन् 
तिनीहरू पनि 

तेन साकम्  ब्रह्माजीसंगै 
अमृतं  परमानन्दरूप 
पुराणं पुरुषं  पुराणपुरुष 
प्रधानम्  प्रधान 

ब्रह्म  परब्रह्ममा 

एव  ने 

उपयान्ति  लीन ह॒न्छन् 


ताक्यार्थ जुन समयमा द्िपरार्ध कालसम्मको आफ्नो अधिकारको भोग गरेर पृथिवी, जल, 
अग्नि, वायु, आकाश, मन, इन्द्रिय, तिनका शब्द आदि विषय र अहङ्ारले घेरिएको ब्रह्माण्डलाई 
संहार गर्न चाहने त्रिगुणात्मक प्रपञ्चका अभिमानी अरू देवताभन्दा श्रेष्ठ ब्रह्माजी सर्वविकारशन्य 
परमात्मा ममा लीन हनुह॒न्छ त्यसै समयमा देहत्याग गरेर ब्रह्माजीमा प्रवेश गरेका, प्राण र मनलाई 
वशमा राखेका विरक्त तर अभिमान बांकी भएका जो योगीहरू छन् तिनीहरू पनि ब्रह्माजीसंगै 
परमानन्दरूप पुराणपुरुष प्रधान परत्रह्ममा नै लीन हुन्छन् । 


रालानन्द्री लीक 


१०९६ 


तृतीय स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


अथ तं सवभूतानां हत्पदोषु कृतालयम् । 
श्रुतानुभावं शरणं ज भावेन भामिनि ॥ १९॥ 


पदढार्थ 

भामिनि  हे प्रिय आमा 
अथ  यसैले 

भावेन  भक्तिभावका साथ 
श्रुतानुभावं  जसको प्रभाव 


सुन्नुभयो त्यस्ता 
सवभूतानां  सम्पूर्ण 
प्राणीहरूको 

हृत्पद्मेषु  हदयकमलमा 





अध्याय ३२ 


कृतालयम्  निवास गर्नुहुने 
तं  उनै परमात्माको 
रारणं  शरणमा 

व्रज  जानुहोस् 


ताक्यार्थ हे आमा! यसैले भक्तिभावका साथ जसको प्रभाव सुन्नुभयो त्यस्ता सम्पूर्ण 
प्राणीहरूको हृदयकमलमा बस्नुहूने उनै परमात्माको शरणमा जानुहोस् । 


 स्थिरचराणां ५. ९   
आद्यः स्थर्चराणा सया वद्गभः सहाषाभः। 


च्रे,  र,  ९ न्स, 


योगेश्वरे कुमाराः सिद्धेयांगप्रवतेकेः ॥ १२॥ 
भेददुष्टयाभिमानेन निभसङ्गैनापि कर्मणा । 
कतुत्वात् सगुणं बह्म पुरुषं पुरुषष॑भम् ॥ १३॥ 


स संसृत्य पुनः 
जाते गुणव्यतिकरे यथापूर्व प्रजायते ॥ १४ ॥ 


पदार्थ 

यः जो 

स्थिरचराणां  चराचर जगत्का 
आद्यः  आदिकारण हुनुहुन्छ 
वेदगभंः  ब्रह्माजी पनि 
सहषिभिः  मरीचि आदि 
ऋषिहरू तथा 

योगेवेरेः  योगेश्वर 
कुमाराद्यैः  सनत्कुमार आदि 
योगप्रवतैकेः  योगको प्रवर्तन 
गर्न 

सिद्धः  सिद्धपुरूषसहित भएर 
निःसङ्घन  निष्काम 


काले कालेनेरवरमूतिना । 


कमणा  कर्मद्रारा 
पुरुषषंभम्  सबै पुरुषमा श्रेष्ठ 
पुरुषं  परमपुरुष 
सगुणं  सगुण 

जह्य  पख्रह्मलाई 
संसृत्य  पाएर 

अपि  पनि 

भेददु्टया  भेददृष्टि र 
अभिमानेन  कर्वृत्वको 
अभिमानका कारण 
पुनः  फेरि 

काठे  सुष्टिकालमा 





ईरवरमूतिंना  ईश्वरमूर्वि 
काठेन  कालद्रारा 
गुणव्यतिकरे  सत्त्व आदि 
गुणमा परिवर्तन 

जाते  भएपचछि 

कतुंत्वात्  संसारको कर्ममा 
अधिकृत रहनाले 

यथापूर्वं  पहिलेको कल्पमा 
जस्त आआपनो 
अधिकारनुसार 

प्रजायते  उत्पन्न हुनुह॒न्छ 


रालानन्द्री लीक 


१०९७ 
तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३२ 


ताक्यार्थ जो चराचर जगत्का आदिपुरुष ह॒नहन्छ त्यस्ता ब्रह्माजी पनि मरीचि आदि ऋषिहरू र 
सनत्कुमार आदि योगप्रवर्तक सिद्धहरूसहित भएर निष्काम कर्मद्वारा से पुरुषमा श्रेष्ठ, सगुणपुरुष 
पख्रह्मलाई पाएर पनि भेददृष्टि र ॒कर्तृत्वको अभिमानका कारण फेरि सृष्टिकालमा ईश्वरमूर्ति 
कालद्रारा सत्व आदि गुणमा क्षोभ परिवर्तन भएपचछ्छि संसारको कर्ममा पहिलेको कल्पमा जस्तै 
आआपफ्नो अधिकारबमोजिम प्रवृत्त हुने गरी फेरि उत्पन्न हुनुहन्छ । 


८    


एेङ्वयं पारमेध्यं च तेऽपि धमविनिमिंतम्। 
निषेव्य पुनरायान्ति गुणव्यतिकरे सति ॥ १५॥ 


पढार्थ 

जो कर्मद्वारा ब्रह्मलोक गएका शुभ कर्मको फलअनुसार गुणव्यतिकरे सति  भोगद्रारा 
छन् पारमेष्ठयं  ब्रह्मलोकमा प्राप्त सत्त्वादि गुणको क्षयपचछ्ि 

ते  तिनीहरू हने पुनः  फेरि 

च अपि  पनि एिद्वयं  रेश्वर्यको आयान्ति  मर्त्यलोकमा 
घमेविनिमिंतम्  आआपनो निषेव्य  भोग गरेर आंछन् 





ताक्यार्थ जो कर्मद्रारा ब्रह्मलोक गएका छन् तिनीहरू पनि आआपफ्नो शुभ कर्मको 
फलअनुसार ब्रह्मलोकको देश्वर्य भोग गरेर भोगद्वारा सत्व आदि गणको क्षयपल्ि फेरि 
मर्त्यलोकमा आंछन्। 

वितरण यहाँ ब्रह्मा आदि देवता पनि पुनः जन्म धारण गर्छन् भन्ने जुन वर्णन आएको छ त्यो 
भेदोपासनालाई लिएर हो । परमात्मालाई आपरूभन्दा भिन्न रूपमा मानी उपासना गर्नलि त ब्रह्माजी 
समेत पुनःसंसारमा आडनुपरछछ । वास्तवमा त ब्रह्माजी द्विपरार्छ सकिएपच्ि मूक्त ने हुनृहुन्छ । यही 
लोकान्तरप्राप्तिकै प्रसङ्गमा यस अध्यायमा विभिन्न थरी मूक्तिको वर्णन आएको छ । परमात्माको 
आपूभन्दा अभिननन रूपले उपासना गर्नहरू मरेपलि सीधे भगवानूमा गई मिल्दछन्। त्यसै गरी 
परमेश्वररूपले हिरण्यगर्भको अभेदोपासना गर्नेहरू उत्तरायण मार्गबाट ब्रह्मलोकमा गई द्विपरार्धपछ्छि 
ब्रह्माजीसंगे मृक्त हुन्छन्। यी दुबे थरी मूक्तिहरू उपनिषद्मा बतादएको सद्योमूक्ति होदन भनी 
बुनुपर्छ । ज्ञानीहरूको मुक्तिमा प्राणको लोकान्तरगमन हदेन। ज्ञानद्वारा उनीहरूको सूक्ष्म शरीर 
नष्ट भडसकेको हूुनाले प्रारब्ध समाप्तिपछ्छि उनीहरू ब्रह्ममा लीन हृन्छन्। यसलाई विदेहमृक्ति 
भनिन्छ । जुन भक्तहरूको भगवत्कृपाबाट प्राप्त प्रकाशमय ज्ञानरूपी बत्तीद्रारा अन्धकार नष्ट हुन्छ 
ती ज्ञानी भक्तहरू उपनिषद्मा बताइए अनुसार विदेहमूक्ति नै प्राप्त गर्दछन्। सकाम कर्मको 
अनुष्ठान गर्ने, आसक्त बुदधिवाला, रजोगुणी, शास्त्रनियमको पालना गर्ने अजितेन्द्रिय पुरुषहरू भने 
दक्षिणायन वा धूममार्गबाट स्वर्गलोकमा गई पुण्य क्षीण भद्रसकेपछि फेरि संसारमा नै आई 
कर्मअनुसार विभिन्न योनिमा जन्म लिन्छन्। गीता ९। २१मा पनि भनिएको छ गतागतं 
कामकामा लभन्ते, अर्थात् कामनायुक्त मनुष्यहरू लोकलोकान्तरमा आउनेजाने गरिरहन्छन्। यी 


रालानन्द्री लीक 


१०९८ 
तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३२ 


सबेभन्दा भिन्न अशास्त्रीय पाप कर्महरू गर्ने मानिसहरूको गतिलाई अधोगति भनिन्छ। यसमा 
शास्त्रनिषिद्ध कर्म गर्ने मानिस मरेपछछि नरक पुग्छन् र पछि अनन्त पापकर्महरूको फल भोगन 
स्थावर आदि योनिमा जन्म लिन्छन्। 


ये त्विहासक्तमनसः कमसु श्रद्धयान्विताः । 
कुवंन्त्यप्रतिषिद्धानि नित्यान्यपि च कृत्स्नशः ॥ १६ ॥ 


पदार्थ 

येतुजो श्रद्धया  श्रद्धाले नगरिएका काम्य आदि कर्मर 
इह  यस संसारका अन्विताः  युक्त भएका छन् नित्यानि  नित्यकर्म 

कमसु  कर्ममा तिनीहरू अपिच  पनि 

आसक्तमनसः  मन आसक्त कृत्स्नशः  सम्पूर्ण रूपले कुर्वन्ति  गर्दछन् 

भएका अप्रतिषिद्धानि  वेदद्वारा निषेध 





ताक्यार्थ यस संसारका कर्ममा मन आसक्त भएका र श्रद्धाले युक्त भएका जो मानिसहरू छन् 
तिनीहरू सम्पूर्ण रूपले वेदद्वारा निषेध नगरिएका काम्य आदि कर्म र नित्यकर्म पनि गर्दछछन्। 
विवरण कर्मको फल भोगन आसक्त भएका मानिसहरू फलोत्पत्तिको लागि कर्महरू गर्दछन् । 
ती कर्महरूभित्र वेद आदि शास्त्रहरूले निषेध नगरेका काम्य आदि कर्म र नित्य कर्महरूसमेत 
पर्दछछन् । 

नित्य कर्म भनेको त्यस्तो कर्म हो जसलाई गर्दा विशेष फल प्राप्त हेन तर नगर्दा 
प्रत्यवाय पाप लाग्दछ। सन्ध्यावन्दन, बलिवैश्वदेव, वेदाध्ययन आदि कर्महरू नित्यकर्मभित्र 
पर्वछन् । यिनीहरूको अनुष्ठान नगनलि प्रत्यवाय लाग्दछ । यी अनिवार्य कर्महरू हृन् । 

वेदले गर्न हदेन भनी निषेध नगररेका कर्महरू अप्रतिषिद्ध कर्महरू हून्। यसभित्र नैमित्तिक 
र काम्य कर्महरू पर्दछछन् । विवाह, व्रतबन्ध, पितृश्राद्ध आदि कर्महरू नैमित्तिक कर्महरू हुन् । स्वर्ग 
आदि प्राप्तिको कामनाले गरिने ज्योतिष्टोम आदि कर्महरू काम्य कर्महरू हुन् । वेदद्वारा निषेध 
गरिएका कर्महरू प्रतिषिद्ध कर्म ह॒न्। सकाम मनुष्यलाई यी सबै कर्मको फल स्वर्गादि लोकको 
प्राप्ति हुन्छ । 


   


रजसा कुण्ठमनसः कामात्मानो ऽजितेन्द्रियाः। 
पितृन् यजन्त्यनुदिनं गृहेष्वभिरतारायाः ॥ १७ ॥ 


पदार्थ 

रजसा  रजोगुणले कामात्मानः  कामभोगको नभएका 

कुण्ठमनसः  बुद्धि मलीन वासनाले ग्रस्त भएका गृहेषु  घरका व्यवहारमा 
भएका अजितेन्द्रियः  इन्द्रिय वशमा अभिरतारायाः  आसक्त 


रालानन्द्री लीक 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
मनुष्य पितृन्  पितृहरूको 
अनुदिनं  प्रतिदिन यजन्ति  पूजा गर्दछछन् 


९०९९ 


अध्याय ३२ 


ताक्यार्थ रजोगुणले बुद्धि मलीन भएका, कामभोगको वासनाले ग्रस्त भएका, इन्द्रिय वशमा 
नभएका एवं घरका व्यवहारमा आसक्त मनुष्यहरू प्रतिदिन पित्ृहरूको पूजा गर्दछन् । 


त्रविंकास्ते पुरुषा विमुखा हरिमेधसः। 
कथायां कथनीयोरुविक्रमस्य मधुद्विषः ॥ ८ 
पदढार्थ 
त्रेवगिंकाः  धर्म, अर्थ र कथनीयोरुविक्रमस्य  कीर्तन 
कामरूप त्रिवर्गमा आसक्त हुने गर्न योग्य महान् पराक्रम भएका 
तेती हरिमेधसः  सांसारिक दुःख 
पुरुषाः  मानिसहरू हरण गर्नृहुने 


मघुद्धिषः  भगवान् मधुसूदनको 
कथायां  कथाबाट 
विमुखाः  विमुख हृन्छन् 





ताक्यार्थ ती मानिसहरू धर्म, अर्थ र काममा आसक्त ह॒न्छन् यसैले कीर्तन गर्न योग्य महान् 
पराक्रम भएका सांसारिक दुःख हरण गर्नृहुने भगवान् मधुसूदनको कथाबाट विमुख हुन्छन्। 


क  


नून दवन विहता ये चाच्युतकयासुघाम्। 


हित्वा शुण्वन्त्यसद्गाथाः पुरीषमिव विड्भुजः ॥ १९॥ 


पढार्थ 

विड्भुजः  फोहर खाने सुंगुर, अच्युतकथासुधाम्  भगवान्को 
कुकुर आदिले कथारूप अमृतलाई 

पुरीषम् इव  बिष्ठालाई रोज हित्वा  छोडेर 

ये  जो मानिसहरू असदुगाथाः  निन्दित कुराहरू 


 सुन्छन् 
नूनं  निश्चय नै तिनीहरू 


द्वेन  भाग्यले 
विहताः  ठगिएका हुन् 





ताक्यार्थ फोहर खाने सुँगुर, कुकुर आदिले विष्ठालाई रोज जो मानिसहरू भगवान्को 
कथामृतलाई छोडेर निन्दित कुराहरू सुन्छन् तिनीहरू निश्चय नै भाग्यले ठगिएका हुन् । 


दक्षिणेन पथाय॑म्णः पितृलोकं व्रजन्ति ते। 


्रजामनु प्रजायन्ते इमशानान्तक्रियाकृत  ॥ २० ॥ 


पदार्थ 
रमशानान्तक्रियाकृतः  दक्षिणेन  दक्षिणपट्टि रेको 
गर्भाधानदेखि लिएर पथा  बाटोबाट 


अन्त्येष्टिसम्मका संस्कारहरू गर्ने अय॑म्णः  अर्यमा यमराज को 
् न क  
ते  ती मानिसहरू पितृलाकं  पितलोकमा 


व्रजन्ति  जान्छन् फेरि 
प्रजाम् अनु  आप्नै सन्तानका 
वंशमा 
प्रजायन्ते  जन्मन्छन् 
यनानन्दी ठीक 





  ० 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३२ 


वाक्यार्थ गर्भाधानदेखि लिएर अन्त्येष्टिसम्मका सब संस्कारहरूलाई विधिपूर्वक गर्ने जो 
सकामकर्मीं छन् उनीहरू सूर्यभन्दा दक्षिणपदटट रहेको पित॒यान या धूममार्गबाट यमराजको लोकमा 
जान्छन् र उनीहरू फेरि आपनै सन्तानका वंशमा जन्मन्छन् । 


शट  . 
ततस्ते क्षीणसुकृताः पुनलोकमिमं सति । 
पतन्ति विवक्षा देवेः सदयो विभ्रंशितोदयाः ॥ २१९॥ 


पढार्थ 

सति  हे आमा   देवताहर्द्रारा विवशाः  विवश भएर 
ततः  पित॒लोकको भोग सद्यः  तत्काल पुनः  फेरि 
भोगिसकेपछ्ि विभ्रंशितोदयाः  रेश्वर्यच्युत॒ इमं  यो 

क्षीणसुकृताः  पुण्य समाप्त गरिएका लोकम्  लोकमा 
भएका र ते  ती मानिसहरू पतन्ति  र्न् 





ताक्यार्थ हे आमा! पित्रलोकको भोग भोगिसकेपचछ्ि पुण्य क्षीण भएका ती मानिसहरूलाई 
देवताहरूले तत्काल एेश्वर्यच्युत गरिदिन्छन् र उनीहरू विवश भएर फेरि यसै लोकमा ठर्छन्। 


तस्मात् त्वं सव॑भावेन भजस्व परमेष्ठिनम् । 
तद्गुणाश्रयया भक्तया भजनीयपदाम्बुजम् ॥ २२॥ 


पदार्थ 
तस्मात्  त्यसकारण आश्रय भएको परमेष्ठिनम्  भगवान्को 
त्वं  तपाई भक्तया  भक्तिद्रारा भजस्व  भजन गर्नुहोस् 


स्वभावेन  सबै प्रकारले भजनीयपदाम्बुजम्  भजन गर्न 
तद्गुणाश्रयया  भगवत्कथा योग्य चरणकमलयुक्त 
ताक्यार्थ त्यसकारण तपाई सने प्रकारले भगवत्कथाको आश्रय भएको भक्तिद्रारा भजन गर्न 
योग्य चरणकमलयुक्त भगवान्को भजन गर्नुहोस् । 





क     
वासुदेवे भगवाते भक्तयोगः प्रयोजतः। 
जनयत्याशु वैराग्यं ज्ञानं यद् बह्यदशंनम् ॥ २३॥ 


पदार्थ 

र  
वासुदेवे  वासुदेव  जो ज्ञानं  ज्ञान 
भगवति  भगवान्मा वेराग्यं  संसारबाट वैराग्यर आश्यु  चांडेनै 


प्रयोजितः  निरन्तर गरिएको 
भक्तियोगः  भक्तियोगले 


बह्यदरांनम्  ब्रह्म साक्षात्कार 
गराउने 





जनयति  उत्पन्न गरारंछ 


रालानन्द्री लीक 


१८९१ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३२ 


ताक्यार्थ वासुदेव भगवान्मा निरन्तर गरिएको भक्तियोगले संसारबाट वैराग्य उत्पन्न गराउने र 
र ब्रह्म साक्षात्कार गराउने ज्ञान चाँडे उत्पनन गरांछ । 

विवरण भक्तिबाट ज्ञान र वैराग्यलाई द्ुट्याएमा भक्ति अर्थहीन हृन्छ। भगवान्को स्वरूपको 
ज्ञान ने भएन भने कसको भक्ति गर्ने अनि संसारबाट वैराग्य नभई कसरी परमात्मचिन्तन गर्ने ? 
कुनै पनि वस्तुमा बुदधिलाई लगाउन त्यस वस्तुको ज्ञान हुनुपर्दछ र बुदधिलाई अरू विषयबाट 
हटाउनुपर्दछ । विषयदेखि बुद्धि हटाउनु वैराग्य हो भने भगवान्को स्वरूप थाहा पानु ज्ञान हो। 
भक्तिमा यी दुबे आवश्यक छन् र भक्ति गर्देगएपच्छि वैराग्य र ज्ञान पनि बददै जान्छन्। भगवान्को 
सामान्य ज्ञान र सामान्य वेराग्यबाट सुरु भएको भक्तिले पूर्ण वैराग्य र ब्रह्मसाक्षात्काररूप 
ज्ञानलाई उत्पन्न गर्छ भने यस श्लोकको आशय हो । भागवत माहात्म्यको पहिलो अध्यायमा पनि 
कथाको माध्यमले ज्ञान र वैराग्य उपेक्षित अनि बृढा हदा भक्ति दुःखी भएको कुरा बताएर यही 
सिद्धान्तको पुष्टि गरिएको छ । 


यदास्य चित्तमर्थेषु समेष्विन्द्रियवृत्तिभिः। 

न विगृह्णाति वैषम्यं प्रियमप्रियमित्युत ॥ २४॥ 
स तदैवात्मनात्मानं निःसद्धं समदर्शनम् । 
१,   र 
हेयोपादेयरहितमारूटं पदमीक्षते ॥ २५॥ 





पदार्थ 

यदा  जब   अप्रिय इत्यादि हेयोपादेयरहितम् पदम्  छोडन 
अस्य  यस भक्तको वैषम्यं  विषमताको र ग्रहण गर्न योग्य गुण र दोषले 
चित्तम्  चित्तले न विगृह्णाति  अनुभव गर्दन रहित पद 

इन्द्रियवृत्तिमिः  इन्दियवृत्तिद्रारा तदा एव  त्यसै समयमा नै आरूढं  आपनो महिमामा 
समेषु  सम्पूर्ण सः ऊ आरूढ 

अर्थेषु  शब्द आदि आत्मना  विशुद्ध चित्तले आत्मानं  आत्मालाई 
विषयहरूमा निःसङ्गं  सङ्गरहित ईक्षते  साक्षात्कार गर्द 
प्रियम्  प्रिय समदशंनम्  सबैमा 

उत  अथवा समानरूपले स्थित 





वाक्यार्थ जब यस भक्तको चित्तले इन्द्रियवृत्तिद्रारा सम्पूर्ण शब्द आदि विषयहरूमा प्रिय अथवा 
अप्रिय इत्यादि विषमताको अनुभव गर्देन त्यसै समयमा उसले विशुद्ध चित्तले सङ्गरहित, सबेमा 
समानरूपले स्थित, छोडन र ग्रहण गर्न योग्य, गुण र दोषले रहित एवं आफ्नो महिमामा आरूढ 
आत्माको साक्षात्कार गर्द । 


रालानन्द्री लीक 


६९०९ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३२ 


ज्ञानमात्रं परं बरह्म परमात्मेरवरः पुमान् । 
दुश्यादिभिः पृथग्भावेर्भगवानेक ईयते ॥ २६॥ 


पदार्थ 

ज्ञानमात्रं  ज्ञानस्वरूप पुमान्  पुरुष पृथग्मवेः  सुख, दुःख आदि 
परं ब्रह्म  पख्रह्म भगवान्  भगवान् अनेक भावको रूपमा 
परमात्मा  परमात्मा दुश्यादिभिः  विभिन्न दृश्य ईयते  प्रतीत हनुहुन्छ 

एकः  एडदे पदार्थ, द्रष्टा एवं इन्द्रियको 

ईरवरः  ईश्वर रूपमा र 





ताक्यार्थ ज्ञानरूप एडटै परब्रह्म, परमात्मा, ईश्वर, पुरुष वा भगवान् नै विभिन्न दुश्य पदार्थ 
दरष्टा एवं इन्दियको रूपमा र सुख, दुःख आदि अनेक भावको रूपमा प्रतीत हूनुहुन्छ । 


एतावानेव योगेन समग्रेणेह योगिनः । 
युज्यतेऽभिमतो द्यथा यदसङ्गस्तु कृत्स्नशः ॥ २७॥ 


पदढार्थ 

इह  यस संसारमा एतावान् एव हि  यही नै अभिमतः  अभीष्ट 
कृत्स्नाः  सम्पूर्णरूपले योगिनः  योगीको अर्थः  फल 

यत्  जुन समग्रेण  सम्पूर्ण युज्यते  हो 
असङ्गः तु  आसक्तिरहित हनु योगेन  योगद्रारा 





ताक्यार्थ यस संसारमा सम्पूर्णरूपले आसक्तिरहित हनु यही नै योगीहरूको सबै प्रकारका 
योगसाधनहरूको एक मात्र अभीष्ट फल हो । 


पराचीनेरिन्द्रियेरनह्य  र,    


ज्ञानमेकं पराचीनेरिनि निरंणम्। 
अवभात्यथंरूपेण भ्रान्त्या राब्दादिधमिणा ॥ २८॥ 


पदढार्थ 

निरणम्  निर्गुण पराचीनः  बहिर्मुख भएका गुणयुक्त 

एकं  ए इन्द्रिः  इन्दरियहरुदरारा अर्थ॑रूपेण  विभिन 
ज्ञानम्  ज्ञानरूप भ्रान्त्या  भ्रमवश पदार्थहरूको रूपमा 
जह्य  ब्रह्म नै राब्दादिधमिणा  शब्द आदि अवभाति  भासित हुन्छ 





ताक्यार्थ निर्गुण ज्ञानरूप ब्रह्म एउटै भएर पनि बहिर्मुख भएका इन्द्रियहरुद्रारा भान्तिविश शब्द 
आदि धर्मयुक्त विभिन्न पदार्थहरूको रूपमा भासित हून्छ । 


रालानन्द्री लीक 


तृतीय स्कन्ध 


यथा महानहंरूपस्तरिवृत् पञ्चविधः स्वराट् । 


श्रीमद्भागवत 


९९०२ 


अध्याय ३२ 


एकादशविधस्तस्य वपुरण्डं जगद् यतः ॥ २९॥ 


पदढार्थ 

यथा  जसरी एड ब्रह्म 
महान्  महत्तत्त्व 

त्रिवृत्  वैकारिक, राजस र 
तामस यी तीन गुण भएको 
अदंरूपः  अहङ्ाररूप एवं 
पञ्चविधः  आकाश आदि 







 पांच प्रकारको र 
विधः  पाँच कर्मन्िय, 
ज्ञानेन्द्रिय र मन समेत गरी 
इन्द्रियरूप छ 

ट्  स्वयंप्रकाश 

 ब्रह्माण्ड 


 त्यस ब्रह्मको 

  शरीर हो 

  जुन ब्रह्माण्डबाट 

द्  यो जगत्को उत्पत्ति 
भयो 





ताक्यार्थ जसरी एडः ब्रह्म महत्त्व अनि वैकारिक, राजस र तामस यी तीन प्रकारको अहङ्कार, 
पञ्च महाभूत एवं एघार इन्द्ियको रूपमा देखियो, स्वयंप्रकाश यो ब्रह्माण्ड नै ब्रह्मको शरीर हो, 
त्यही ब्रह्माण्ड शरीरबाट नै जगत्को पनि उत्पत्ति भयो । 


एतद् वै श्रद्धया भक्तया योगाभ्यासेन नित्यशः। 
समाहितात्मा निःसङ्गो विरक्तया परिपश्यति ॥ २०॥ 


पदढार्थ 

श्रद्धया  श्रद्धा 
भक्तया  भक्ति, 
नित्यशाः  निरन्तर 


एवं 
विरक्तया  वैराग्यले 
समाहितात्मा  एकाग्र चित्त र 


योगाभ्यासेन  योगको अभ्यास निमसङ्गः  आसक्तिरहित भएको 
ताक्यार्थ श्रद्धा, भक्ति, निरन्तर योगको अभ्यास एवं वैराग्यले एकाग्र चित्त र असङ्गबुद्धि भएको 
व्यक्तिले नै यो ब्रह्मरूपलाई राम्री देख्दछ । 


इत्येतत् कथितं गवि ज्ञानं तद् बह्मदशांनम्। 
येनाुबुद्धयते तत्वं प्रकृतेः पुरुषस्य च ॥ ३१॥ 


पदार्थ 

गुविं  हे आमा 

इति  यसरी 

तत् एतत्  त्यो यो 
बह्मदरांनम्  ब्रह्मसाक्नात्कार 
गर्ने साधनरूप 


ज्ञानं  ज्ञान 
कथितं  बताइयो 
येन  जसद्रारा 
प्रकृतेः  प्रकृति र 
पुरुषस्य  पुरुषको 


य 
वेने 
एतत्  यो ब्रह्मरूपलाई 
परिपरयति  राम्रशी देख्दछ 





च  पनि 
तत्त्वं  यथार्थस्वरूपको 
अनुबुद्धयते  बोध हुन्छ 





रालानन्द्री लीक 


९१०४ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३२ 


ताक्यार्थ हे आमा ! यसरी मेले ब्रह्मसाक्षात्कार गर्न साधनरूप ज्ञान बताए, जसद्रारा प्रकृति र 
पुरुषको यथार्थस्वरूपको बोध हुन्छ । 


ज्ञानयोगङ्च मन्निष्ठो नैरण्यो भक्तिलक्षणः । 
दयोरप्येक एवार्थो भगवच्छब्दलक्षणः ॥ ३२॥ 


पदार्थ 

मन्निष्ठः  मप्रति गरिएको दयोः  यी दुबैको एव  नै हो त्यसैलाई 
नैरगुण्यः  निर्गुण विषयक च अपि  पनि भगवच्छब्दलक्षणः  भगवान् 
ज्ञानयोगः  ज्ञानयोग र अथंः  फल शब्दले चिनादृन्छ 
भक्तिलक्षणः  भक्तियोग एकः  एउटा 





ताक्यार्थ मप्रति गरिएको निर्गुण विषयक ज्ञानयोग र भक्तियोग यी दुबैको फल एडटे हो। 
त्यसैलाई भगवान् शब्दले चिनाइन्छ । 

वितरण भक्ति, ज्ञान, वैराग्य आदि विभिन साधनहरूको एक मात्र फल ब्रह्मभावप्राप्ति हो । 
प्राप्ति पनि वस्तुतः प्राप्त वस्तुको नै हो, म ब्रह्म होन भन्ने भ्रमको निवृत्तिलाई ब्रह्मभावप्राप्ति 
भनिएको मात्र हो । यो ब्रह्मस्वरूप ने हो । भक्तले निष्काम, निर्गुण र निरवच्छिन्न भक्तिद्रारा प्राप्त 
गर्ने भगवान् र ज्ञानद्वारा प्राप्त हुने निर्गुण ब्रह्मतत्त्व एठटे हो। समस्त जगत् एडटै परमात्माले 
विभिन्न नामरूपको खोलमा गरेको विलास मात्र हो। यहाँ एक नै अनन्त हो र अनन्त नै एक हो। 


  अ, पृथग्दरेरथं  अ बहुगुणाश्रय 
यथेन्द्रियेः पृथग्द्ारेरथां  
एको नानेयते तद्वद् भगवान् शास्त्रवत्मभिः ॥ ३३॥ 


पदार्थ 

यथा  जसरी   भिन्नमार्ग भएका   शास््रका 
बहुगुणाश्रयः  रूप, रस आदि ईइन्द्रियेः  इन्दियहरूद्रारा विभिन्न मार्गहरूद्रारा 

अनेक गुणको आश्रय भएको  अनेक प्रकारले भगवान्  भगवान् एक भएर 
एकः  एडटै ते  जानिन्छ पनि अनेक प्रकारले जानिनुहुन्छ 
अथः  पदार्थं  त्यस्तै 





ताक्यार्थ जसरी रूप, रस आदि अनेक गुणको आश्रय भएको एडटै पदार्थ भिन्न मार्ग भएका 
इन्द्रियहरुद्रारा अनेक प्रकारले जानिन्छ त्यस्तै शास्त्रका अनेक मार्गहरूद्रारा भगवान् पनि एक भएर 
पनि अनेक प्रकारले जानिनुहुन्छ । 


   , स्वाध्यायमरनि ०२ 
क्रियया करतुभिदोनैस्तपःस्वाध्यायमशेनेः। 
आत्मेन्द्रियजयेनापि सन्न्यासेन च कमणाम् ॥ ३४ ॥ 


रालानन्द्री लीक 


९९०५ 
तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३२ 


प   ् अ 


योगेन विविधाङ्गेन भक्तियोगेन चेव हि । 
धर्मेणोभयचिहेन यः प्रवृत्तिनिवृत्तिमान् ॥ २५॥ 
आत्मतत्त्वावबोधेन वेराग्येण दुढेन च । 

ईयते भगवानेभिः सगुणो निगणः स्वदुक् ॥ २९ ॥ 


पढार्थ 

यःजो स्वाध्याय र वेदविचारारा   धर्मद्वारा 
सगुणः  सगुण आत्मेन्द्रियजयेन  मन र आत्मतत््वावबोधेन  
निगणः  निर्गुण इन््रियको संयमद्रारा आत्मततत्वको ज्ञान 
स्वदुक्  स्वयंप्रकाश कमंणाम्  कर्महरूको दुढेन  दृढ 
प्रवृत्तिनिवृत्तिमान्  प्रवृत्ति र॒ सन्न्यासेन  त्यागद्रारा वैराग्येण  वैराग्य 
निवृत्तिवाला विविधाङ्गेन  विभिन्न अङ्ग च  पनि 

भगवान्  भगवान् हुनुहुन्छ भएको एभिः  यी सबै क्रियार 
उहाँ योगेन  योगद्रारा साधनद्रारा 

क्रियया  कर्मद्रारा भक्तियोगेन  भक्तियोगद्रारा एव हि  निश्चय नै 
क्रतुभिः  यज्ञहरूद्रारा उभयचिहेन  प्रवृत्ति र ईयते  प्राप्त गरिनुहुन्छ 
दानैः  दानहर्द्रारा निवृत्तिरूप सकाम र निष्काम 

तपःस्वाध्यायमौनेः  तपस्या, यी दई प्रकारका 





ताक्यार्थ विभिन्न प्रकारका कर्म, यज्ञ, दान, तपस्या, वेदाध्ययन, वेदविचार, मन र इन्ियको 
संयम, कर्महरूको त्याग, विभिन्न अङ्गवाला योग, भक्तियोग, प्रवृत्ति र ॒निवृकत्तिरूप सकाम र 
निष्काम यी दुई प्रकारका धर्म, आत्मतत्त्तको ज्ञान र दृढ वैराग्य यी सबे क्रिया र साधनद्रारा 
सगुण, निर्गुण एवं स्वयंप्रकाश प्रवृत्ति र निवृत्तिवाला भगवान् प्राप्त गरिनुहुन्छ । 

प्रावोचं भक्तियोगस्य स्वरूपं ते चतुविधम् । 

कालस्य चान्यक्तगतेर्योऽन्तधांवति जन्तुषु ॥ २७ ॥ 


पदार्थ 

भक्तियोगस्य  भक्तियोगको ते  तपाईलाई धावति  जन्म एवं विनाश गर्छ 
चतुविंधम्  सात्त्विक, राजस प्रावोचं  बता अन्यक्तगतेः  त्यस्तो 

तामस र निर्गुण गरी यःजो जान्न नसकिने गति भएको 
चाखप्रकारको जन्तुषु  प्राणीहरूका कालस्य  कालको स्वरूप 
स्वरूपं  स्वरूप अन्तः  भित्र पसेर च  पनि मैले बता 





रालानन्द्री लीक 


९६०९ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३२ 


ताक्यार्थ भक्तियोगको सात्त्विक, राजस, तामस र निर्गुण गरी चार प्रकारको स्वरूप मेले 
तपाईलाई बता । जो प्राणीहरूका भित्र पसेर जन्म एवं विनाश गर्छ त्यस्तो जानन नसकिने गति 
भएको कालको रूप पनि मैले बताएं । 
वितवरण भक्तियोगको स्वरूप चार प्रकारको छ। तामस, राजस, सात्विक र निर्गुण। 
हिंसापूर्वक, आत्मप्रशंसाको लागि, ई्ष्यापूर्वक त्यसै गरी भेदबुदधि राखेर गरिने भक्ति तामसी भक्ति 
हो भागवत ३। २९। ८ । भेदबुद्धि भन्नाले आफ्नो इष्टको भक्ति र अरूका इष्टको निन्दा हो । 
एक मात्र परमात्मतततव भिन्नभिन्न स्वरूपमा अभिव्यक्त भएको रहस्यलाई नबी केवल एक 
स्वरूपको मात्रै भजन गर्ने काम भेदबुदधि हो । त्यसै गरी प्रशंसाका लागि गरिने भक्तिसमेत तामसी 
भक्ति हो । 

राजसी भक्ति भननाले विजय, यश, एेश्वर्य आदिको कामनाले गरिने भक्ति हो भागवत ३। 
२९। ९ । परमात्माको लागि नभई आफनो लागि गरिने यस्तो भक्ति पनि राम्रो होइन । 

सात्विक भक्ति भन्नाले पापक्षयको लागि, कर्तव्यको बुद्धिले, परमात्माको सर्वरूपतालाई 
नबुरी गरिने भक्ति हो भागवत ३। २९। १० । अरू कुनै कामना नभए तापनि यथार्थ स्वरूप 
नवरी गरिएको यो भक्ति पनि त्यति उत्तम भक्ति होइन । 

निर्गुण भक्ति सर्वोच्च भक्ति हो। परमात्माको गुण श्रवण गर्नासाथ सर्वसाक्षी अन्तर्यामी 
परमात्मामा मनको अटुट प्रवाह बन्नु निर्गुण भक्ति हो भागवत ३। २९। ११ । आफतलाई समेत 
विर्सेर प्रह्लाद जस्त परमात्ममय भई गरिने यो भक्ति सने भक्तिहरूमा उत्तम भक्ति हो । 


जीवस्य संसृतीबहीरविद्याकर्मनिमिंताः। 

यास्वङ्ग प्रविशन्नात्मा न वेद गतिमात्मनः ॥ ३८ ॥ 
पदार्थ 
अङ्ग  हि आमा बह्वीः  धेरै आत्मा  जीवात्माले 
अविद्याकमेनिमिताः  संसृतीः  अनेक जन्महरू हुन्छन् आत्मनः  आपनो 
अज्ञानकर्मद्रारा निर्मित यासु  जुन जन्महरूमा गतिम्  अवस्थालाई 
जीवस्य  जीवको प्रविरान्  प्रविष्ट गर्ने न वेद्  जान्दैन 





ताक्यार्थ हे आमा! अविद्याजनित कर्मको कारण जीवका अनेक जन्महरू हुन्छन्, ती 
जन्महरूमा जन्मिएपकि उसले आफ्नो अवस्थालाई जान्देन। 


न, खलायोपदिशन्नाविनीताय  स  ९  
नतत् कहिचत्। 


न स्तब्धाय न भिन्नाय नैव धमघ्वजाय च ॥ ३९ ॥ 
पदार्थ 
एतत्  यो ज्ञान खलाय  दुष्टलाई न  उपदेश नगर्ू 


रालानन्द्री लीक 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
भिन्नाय  दुराचारीलाई 
न  उपदेश नग्न 
घ्मघ्वजाय  धर्मध्वजी 
दम्भी लाई 


अविनीताय  उटण्डलाई 
न  उपदेश नगर्नू 
स्तब्धाय  घमण्डीलाई 
न  उपदेश नगर्नू 


१९०७ 


अध्याय ३२ 


च  पनि 
कहिचित्  कटहिल्ये पनि 
न एव उपदिशेत्  उपदेश नगर्नू 





ताक्यार्थ दुष्ट, अनम्र, घमण्डी, दुराचारी, धर्मध्वजी दम्भीलाई यो ज्ञानको उपदेश कटहिल्यै 


पनि नगर्न्। 
न लोटुपायोपदिशेन्न गृहारूढचेतसे । 


नाभक्ताय च मे जातु न मद्धक्तद्विषामपि ॥ ४०॥ 


पढार्थ 

रोटुपाय  विषय लोलुपलाई मे  मेरो 

न उपदिशेत्  उपदेश नगर्नू अभक्ताय  अभक्तलाई 
गृहारूढचेतसे  गृहासक्तलाई च  पनि 

न  उपदेश नगर्नू न  उपदेश नगर्नू 


मद्धक्तदिषामपि  मेरो भक्तसंग 
रेष गर्नलाई पनि 
जातु  कहिल्यै 





न  उपदेश नगर्नू 


ताक्यार्थ विषयलोलुप, गृहासक्त, मेरो अभक्त एवं मेरो भक्तसंग देष गर्नेलाई पनि कहिल्यै यो 


ज्ञानको उपदेश नग्न । 


श्रदधानाय भक्ताय विनीतायानसूयवे । 
भूतेषु कृतमेत्राय शुश्रूषाभिरताय च ॥ ४१॥ 
बहिजांतविरागाय शान्तचित्ताय दीयताम् । 


निम॑त्सराय शुचये यस्याहं प्रेयसां प्रियः ॥ ४२॥ 


पदढार्थ 

श्रहधानाय  श्रद्धालु शुश्रूषाभिरताय  गुरुको सेवामा 
भक्ताय  भक्त तत्पर 

विनीताय  विनयी बहिजांतविरागाय  बाहिरी 
अनसूयवे  अरूमा द्वेषदृष्टि विषयमा अनासक्त 

नराख्ने शान्तचित्ताय  चित्त शान्त 


भएको 
निम॑त्सराय  ईर्प्यारहित 


भूतेषु  प्राणीहरूमा 
कृतमेत्राय  मित्रता राख्ने 


रुचये  पवित्र एवं 

यस्य  जसका लागि 

अहं  म 

प्रेयसां  प्रियवस्तुहरूमध्ये 
प्रियः  प्रिय छु त्यस्तालाई 
दीयताम्  उपदेश दिनुहोस् 





ताक्यार्थ श्रद्धालु, भक्त, विनयी, अरूमा द्वेषदृष्टि नराख्ने, प्राणीहरूमा मित्रता राख्ने, गुरुको 
सेवामा तत्पर, बाहिरी विषयमा अनासक्त, शान्तचित्त, ईरष्यारहित, पवित्र एवं जसका लागि म 


रालानन्द्री लीक 


१९०८ 
तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३२ 
प्रियवस्तुहरूमध्ये प्रिय ह्रु त्यस्तालाई यो ज्ञानको उपदेश दिनुहोस् । 


य इदं शुणुयादम्ब श्रद्धया पुरुषः सकृत्। 
् न वाभिधत्ते    क   भ 
यो वाभिधत्ते मच्चित्तः स द्येति पदवीं च मे ॥ ४३॥ 





पदार्थ 

अम्ब  हे आमा इदं  यो मैले बताएको कुरा हि  निश्चय नै 
यःजो सुणुयात्  युन्दछ सःऊ 

पुरुषः  व्यक्ति च  र मे  मेरो 
मच्चित्तः  ममा चित्त लगाएर वा  अथवा पदवीं  परमपदमा 
श्रद्धया  श्रद्धाले यः  जसले एति  प्राप्त ह॒न्छ 
सकृत्  एकपटक मात्र अभिधत्ते  भन्दछ 


ताक्यार्थ हे आमा! जो व्यक्ति ममा चित्त लगाएर श्रद्धाले एकपटक मात्र यो मेले बताएको 
कुरा सुन्दछछ अथवा जो भन्दछ भने पनि ती दुबे निश्चय नै मेरो परमपदमा प्राप्त हृन्छन् । 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां तृतीयस्कन्धे 
कापिखेये द्वात्रिं ऽध्यायः ॥ ३२॥ 


रालानन्द्री लीक 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


९९०९ 


अध्याय ३३ 


अथ तयस्तंो ऽध्यायः 


देवहूतिलाई तत्वज्ञान एवं मोक्षप्राप्ति 


० 


मत्रेय उवाच मेत्रेयजीले भन्नुभयो 
एवं निरम्य कपिलस्य वचो जनित्री 


सा कदंमस्य दयिता किठ देवहूतिः 


विस्रस्तमोहपयला तमभिप्रणम्य 


तुष्टाव तत्त्वविषयाङ्कितसिद्धिभूमिम् ॥ १॥ 


पदार्थ 

कपिलस्य  कपिल भगवानकी   देवहूतिले 
जनित्री  आमा एवं  यसप्रकार कपिल 
कद॑मस्य  कर्दमकी भगवान्को 

द्यिता  पत्नी वचः  वाणी 


विस्रस्तमोहपटला  जसको निशम्य  सुनेर 
मोहको पर्दा हटिसकेको छ  तत््वविषयाङ्कितसिद्धिभूमिम्  
सा  उहाँ तत्त्वप्रतिपादक सांख्यशास्त्रको 





ज्ञानका आधारभूमि हूनुभएका 
तम्  उहाँ कपिल भगवानूलाई 
अभिप्रणम्य  प्रणाम गरेर 
किल  निश्चय नै 

तुष्टाव  स्तुति गर्न लागनुभयो 


ताक्यार्थ कपिल भगवान्की आमा, कर्दमकी पत्नी जसको मोहको पर्दा हटिसकेको छ उहाँ 
देवहूतिले यसप्रकार कपिल भगवान्को वाणी सुनेर तत्तवप्रतिपादक सांख्यशास्त्रको ज्ञानका 
आधारभूमि हुनुभएका कपिल भगवानूलाई प्रणाम गरेर स्तुति गर्न लाग्नुभयो । 


देवहूतिरुवाच देवहूतिले भन्नुभयो 


अथाप्यजोऽन्तःसलिठे इायानं 
भूतेन्द्रियाथात्ममयं वपुस्ते । 
गुणप्रवाहं सदरोषबीजं 
द्यो स्वयं यज्जठरान्जजातः॥ २॥ 
पदार्थ 
अथ  यसपचछि यज्जठराब्जजातः  हनुरकै 


नाभिकमलबाट उत्पन्न 


रालानन्द्री लीक 


९५. 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३३ 
हुनुभएका शयानं  सुतिरेका सत्  सत्स्वरूप एवं 

अजः  ब्रह्माजी भूतेन्द्रियाथांत्ममयं  अरोषवीजं  सम्पूर्ण प्रपञ्चको 
स्वयं  आफैले पज्चमहाभूत, इचद्दिय, शब्द आदिकारण भएका 

अपि  पनि अर्थ, आत्मा र मनद्वारा व्याप्त ति  हजुरको 

अन्तःसलिले  प्रलयकालीन गुणप्रवाहं  सत्व आदि गुणको वपुः  शरीरको 

जलमा प्रवाहले युक्त दध्यो  ध्यान गर्नुभयो 





ताक्यार्थ हजुरकै नाभिकमलबाट उत्पन हुनुभएका ब्रह्माजीले पनि प्रलयकालीन जलमा 
सुतिरहेका, पञ्चमहाभूत, इन्द्रिय, शब्द आदि विषय, आत्मा र मनद्वारा व्याप्त, सत्त्वादिगुणको 
प्रवाहले युक्त, सतूस्वरूप एवं सम्पूर्ण प्रपञ्चका कारण भएका हजुरको शरीरको ध्यान गर्नुभयो । 


स एव विस्य भवान् विधत्ते 
क विभक्तवीयं  
गुणप्रवाहेण विभक्तवीयंः । 
स्गाद्यनीहो   वितथामिसन्धि     
ऽ न्ध 
रात्मेदवरो ऽ तक्यंसहस्रशक्तिः ॥ २॥ 


पढार्थ 

सः एव  त्यही हजुर अवितथाभिसन्धिः  भवान्  हजुर नै 
गुणप्रवाहेण  गुणको प्रवाहद्रारा सत्यसङ्ल्पवाला विकूवस्य  संसारको 
विभक्तवीयंः  ब्रह्मा आदि आत्मेश्वरः  सम्पूर्ण जीवका सगौदि  सृष्टि आदि 
देवताको रूपमा शक्ति मालिक विधत्ते  गर्नृहन्छ 
विभाजित हुनुभएका अतक्यंसहस्रशक्तिः  हजार 

अनीहः  चेष्टारहित अचिन्त्य शक्ति सम्पन्न भगवान् 





ताक्यार्थ हजुर ने गुणको प्रवाहद्रारा आफ्नो शक्तिलाई ब्रह्मा आदि देवताको रूपमा विभाजित 
गर्नृहुन्छ । निष्क्रिय, सत्यसडूल्पवाला सम्पूर्ण जीवका मालिक हजारौं अचिन्त्य शक्तिले सम्पन्न 
हजुर नै संसारको सृष्टि आदि गर्नुहुन्छ । 


सत्वं भृतो मे जठरेण नाथ 
कथं नु यस्योदर एतदासीत् । 
विदवं युगान्ते वटपत्र एकः 
रोते स्म मायारिशुरङ्धिपानः ॥ ४ ॥ 


रालानन्द्री लीक 


९१९९ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३३ 
पदार्थ 

नाथ  हे प्रभ मायाशिश्युः  मायामय त्वं  हजुर 

युगान्ते  प्रलयसमयमा बालकको रूप धारण गरी मे  मद्रारा 

यस्य  जसको अङ्परिपानः  पाठको ओला जट्रेण  पेटमा 

उदरे  पेटमा चुस्ने हजुर नु  निश्चय नै 

एतत्  यो एकः  एक्लै कथं  कसरी 

विं  संसार वटपत्रे  वरको पातमा भृतः  धारण गरिनुभयो 
आसीत्  रहेको थियो रोते स्म  सुत्नुहुन्थ्यो 

अनि सः  त्यस्तो 





ताक्यार्थ हे प्रभु! प्रलयसमयमा जसको पेटमा यो संसार रेको धियो अनि जो मायामय 
बालकको रूप धारण गरी पाठको ओँला चुस्दै एक्लै वरको पातमा सुत्नुह॒न्थ्यो, त्यस्ता हजुरलाई 
मेले आफ्नो पेटमा कसरी धारण गर होला ? 


त्वं देहतन्त्रः प्रशमाय पाप्मनां 
निदेशभाजां च विभो विभूतये । 

यथावतारास्तव सूकरादय 
स्तथायमप्यात्मपथोपलब्धये ॥ ५॥ 


पदार्थ 
विभो  हे प्रभु  हजुर तथा  त्यसै गरी 
पाप्मनां  पापीहरूको देहतन्त्रः  स्वेच्छाले शरीर आत्मपथोपलन्धये  


प्रशमाय  विनाशका लागि 
निदेशभाजां  आज्ञाकारी 
भक्तहरूको 

विभूतये  समृद्धिका लागि 


धारण गर्नहुन्छ 
यथा  जसरी 
सूकरादयः  वराह आदि 
तव  हजुरका 


मुमृक्षुहरूलाई ज्ञानमार्ग 
देखाउनका लागि 

अयम् अपि  हजुरको यो 
कपिल अवतार पनि हो 





च  पनि अवताराः  अवतारहरू छन् 
ताक्यार्थ हे प्रभु! पापीहरूको विनाशका लागि र आज्ञाकारी भक्तहरूको समृदधिका लागि 
हजुर स्वेच्छाले शरीर धारण गर्नृहन्छ । जसरी तत्तत् कामका लागि वराह आदि हजुरका अवतारहरू 
भए त्यसै गरी मुमृक्षुहरूलाई ज्ञानमार्ग देखाउनका लागि हजुरको यो कपिल अवतार भएको हो । 


ष यन्नामघेयश्रवणानुकीर्तनाट् ९ 
ति 
यत्प्रहणाद् यत्स्मरणादपि क्वचित्। 


रालानन्द्री लीक 


११९९ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३३ 


रवादोऽपि सद्यः सवनाय कल्पते 
कुतः पुनस्ते भगवन् नु दशनात् ॥ ६॥ 


पदार्थ 

भगवन्  हे प्रभु स्मरणबाट ते  व्यस्ता हजुरको 
यन्नामघेयश्रवणानुकीतंनात्  श्वादः अपि  चाण्डाल पनि दरंनात्  दर्शनबाट 
जसको नामको श्रवण र क्वचित् अपि  जहिले पनि नु  निश्चयनै 
कीर्तनबाट सद्यः  तत्काल कुतः पुनः  के चाहं हुन 
यत्प्रहणात्  जसको वन्दनाबाट सवनाय  सोमयाग गर्नका सक्देन र 

अनि लागि 

यत्स्मरणात्  जसको कल्पते  योग्य बन्दछ 





ताक्यार्थ हे प्रभु! जसको नामको श्रवण, कीर्तन, वन्दना अनि स्मरणबाट चाण्डाल पनि 
जहिलेसुकै तत्काल सोमयाग गर्नका लागि योग्य बन्दछछ, त्यस्ता हजुरको दर्शनबाट के चाहं हुन 
सक्दैन र? 


अहो बत इवपचोऽतो गरीयान् 
यन्जिहागरे वतते नाम तुभ्यम् । 

तेपुस्तपस्ते च॒हुवुः सस्तुरायां 
बह्यानूचुनांम गृणन्ति ये ते ॥ ७॥ 


पदढार्थ 

अहो  अहा रवपचः  चाण्डाल पनि छन् तिनीहरूले 

बत  आश्चर्य छ गरीयान्  सर्वश्रेष्ठ हुन्छ तपः  तपस्या 

अतः  किनभने येजो तेपुः  गरे 

यज्जिहयागरे  जसको जिब्रोको ति  हजुरको जुहुवुः  इलो यज्ञ गरे 
अग्रभागमा नाम  नाम सस्नुः  सम्पूर्ण तीर्थमा स्नान 
तुभ्यम्  हजुरको गृणन्ति  लिन्छन् गरे अनि 

नाम  नाम ते  तिनीहरू जह्य  वेदको 

वतेते  छ त्यस्तो आयां  सवैतिरबाट श्रेष्ठ अनूचुः  अध्ययन गरे 





ताक्यार्थ अहा ! जसको जिब्रोको अग्रभागमा हजुरको नाम छ त्यस्तो चाण्डाल पनि सर्वश्रेष्ठ 
हन्छ । जो हजुरको नाम लिन्छन् तिनीहरू नै सबेतिरबाट श्रेष्ठ छन्। तिनीहरूले नै तपस्या गरे, 
ठ्ला यज्ञ गरे, सम्पूर्ण वीर्थमा स्नान गरे अनि वेदको अध्ययन गरे। 


रालानन्द्री लीक 


९९९२ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 
तं त्वामहं बह्य परं पुमांसं 
प्रत्यक्स्ोतस्यात्मनि संविभाव्यम् । 
स्वतेजसा ध्वस्तगुणप्रवाहं 
वन्दे विष्णुं कपिलं वेदगभ॑म् ॥ ८ ॥ 
पदार्थ 
जह्य  परब्रह्म स्वतेजसा  आफनो तेजद्रारा त्वाम्  हजुर 
परं  परम ध्वस्तगुणप्रवाहं  मायाको कपिलं  कपिलरूपमा अवतरित 
पुमांसं  पुरुष कार्यरूप गुणप्रवाहलाई शान्त॒ विष्णुं  भगवान् विष्णुलाई 
प्रत्यक्स्रोतसि  वृत्तिहरूको गर्ने अहं  म 
प्रवाह अन्तर्मुख भएको वेदगभ॑म्  सम्पूर्ण वेदतत्वलाई वन्दे  प्रणाम गर्द 
आत्मनि  अन्तःकरणमा आफूमित्र राख्नुभएका 
संविभाव्यम्  चिन्तन गर्न योग्य तं  त्यस्ता 





ताक्यार्थ परब्रह्म, परम पुरुष, वृकत्तिहरूको प्रवाह अन्तर्मुख भएको अन्तःकरणमा चिन्तन गर्न 
योगय, आफ्नो तेजद्रारा मायाको कार्यरूप गुणप्रवाहलाई शान्त गर्ने, सम्पूर्ण वेदतत्त्वलाई आूभित्र 
राख्नुभएका त्यस्ता कपिलरूपमा अवतार लिनुभएका भगवान् विष्णुलाई म प्रणाम गर्व । 
विवरण आत्मा र अनात्माको स्वरूप छर्लङ्ग पारिदिनुहूने कपिलदेवजीको उपदेश सुनिसकेपच्ि 
आमा देवहूतिले उहाँ लाई वेदगर्भ अर्थात् सम्पूर्ण पदार्थलाई आफूभित्र अन्तर्निहित गर्ने परमात्मा 
भनी स्तुति गर्ुभएको छ । परमात्मा शाश्वत र अनादि हूनुह॒न्छ । कसैको पनि गुणको वर्णन गर्नु 
स्तुति हो । परमात्माको गुण अथवा काम भनेके जगत्को उत्पत्ति, स्थिति र लय गर्नु हो । त्यसैले 
प्रायः सवे स्तुतिहरूमा भगवान्लाई जगत्को उत्पत्ति, स्थिति र लयको कारण भनी वर्णन गरिएको 
हुन्छ । 

सत्यसङ्ल्प ईश्वर आफ्नै अनन्त ॒शक्तिहरूद्रारा अरू कुनै साधनको अपेक्षा विना नै 
जगत्को रचना आदि गर्नृहन्छ। सृष्टि गर्ने वेलामा ब्रह्माजीले पनि भगवान्के स्वरूपको ध्यान 
गर्नुभएको थियो । भगवन्नामको श्रवण, कीर्तन र स्मरण समस्त पापको नाश गर्ने उपाय हो। 
तपस्या, हवन, वेदाध्ययन र तीर्थस्नान जस्ता सम्पूर्ण कर्महरूको फल चित्तशुद्धिपूर्वक 
परमात्मतत्त्वको ज्ञान नै हो। भगवद्भक्ति भगवत्तत्वज्ञानको कारण भएकाले जो मनुष्य भगवत् 
स्मरण र कीर्तन आदि गर्व्छ त्यो चाण्डाल नै किन नहोस् ऊ सम्पूर्ण वैदिक कर्महरू गर्न 
मनुष्यजत्तिकै श्रेष्ठ हुन्छ । 

संसारका केन्द्रविन्दु भगवान् हुनुहुन्छ र उहाँ नै यज्ञ, दान, तपस्या आदि पुण्य कर्महरूका 
उदेश्य हुनहुन्छ । परमात्माको नामस्मरणभित्र सम्पूर्ण तपस्या आदि साधनहरू अन्तर्भूत छन्। 
परमात्माको सबभन्दा प्रिय र नजिकको नाम कार अर्थात् प्रणव हो, यसले सीधै परमात्मालाई 


रालानन्द्री लीक 


९९९४ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३३ 


बुणारंछ । अरू राम, कृष्ण, शिव आदि नामहरू परमात्माके विविध स्वरूपलाई बतारंछन् । भावुक 
भक्तहरू भगवान्भन्दा भगवान्को नामलाई ठुलो मान्दछछन् । नामद्रारा नै नामी तत्व प्रकट हून हदा 
भगवानूको नाम भगवत्ततत्व साक्षात्कारको कारण हो। त्यसैले जसले श्रद्धापूर्वक भगवानूको 
नामलाई स्मरण गर्दछछछ त्यसले सबै पुण्य कर्म गरेबराबर हुन्छ अथवा जन्मजन्मान्तरमा तपस्या, दान, 
यज्ञ॒ आदि पुण्य कर्महरू गरिसकेकोले नै अहिले नामस्मरण गर्ने भाग्य प्राप्त भयो भन्ने अर्थ 
माथिको सातौ श्लोकले दिएको छ। 

वृत्तिहरूको प्रवाह निस्कने स्रोत भनेको प्रत्यक् अर्थात् अन्तर्यामी साक्षी नै हो। 
वृत्तिहरूलाई आपनै स्रोततिर फर्काएर त्यहाँ परमात्माको चिन्तन गर्नुपरछ । परमात्मा अन्तःकरणभित्र 
चिन्तन गर्न योग्य हुनुहुन्छ । जसको मनको वृत्ति बाहिर विषयतिर लागेको छ त्यो मानिस विषयकै 
चिन्तन गर्छ, ब्रह्मको होइन । ब्रह्मचिन्तनको लागि मनका वृत्तिरूपी लहरहरूलाई ब्रह्मतिरे 
फकनुपर्छ । नदीहरू समुद्रमा पुगेर शान्त भए वृत्तिहरू जब आफ्नो कारणमा पुगेर शान्त हन्छन् 
तब शान्त अन्तःकरणमा ब्रह्मतत्त्वको चिन्तन हुन्छ । 


मेत्रेय उवाच मैत्रेयजीले भन्नुभयो 
ईडितो भगवानेवं कपिलाख्यः परः पुमान् । 
वाचाविक्लवयेत्याह मातरं मातृवत्सलः ॥ ९॥ 


पदार्थ 

एवं  यसरी मातृवत्सलः  आमाका प्रिय मातरं  आमालार्ई 
ईडितः  देवहूतिद्रारा स्तुति परः पुमान्  परमपुरुष इति  यसो 
गरिनुभएका भगवान्  भगवानूले आह  भन्नुभयो 
कपिलाख्यः  कपिल नाम अविक्लवया  स्नेहयुक्त गम्भीर 

गरेका वाचा  वाणीले 





वाक्यार्थ यसरी देवहूतिद्रारा स्तुति गरिनुभएका मातुवत्सल, परमपुरुष कपिल भगवान्ले 
स्नेहयुक्त गम्भीर वाणीले आमालाई यसो भन्नुभयो । 


कपिल उवाच कपिल भगवान्ले भन्नुभयो 
मार्गेणानेन मातस्ते सुसेव्येनोदितेन मे । 
आस्थितेन परां काष्टामचिरादवरोत्स्यसि ॥ १०॥ 


पदार्थ 
मातः  हि आमा उदितेन  उपदेश गरिएको सुसेव्येन  सुखपूर्वक 
मे  मद्रारा ते  तपाईहारा आस्थितेन  अवलम्बन 


रालानन्द्री लीक 


९९९५ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३३ 
गरिएको अचिरात्  चा नै अवरोत्स्यसि  प्राप्त गर्नुहुनेछ 
अनेन  यस परां काष्ठाम्  परम फलरूप 

मार्गेण  मार्गमबाट मृक्तिलाई 


ताक्यार्थ हे आमा ! मेले तपार्ईलाई उपदेश गरेको एवं तपारईले सजिलै अवलम्बन गर्जुभएको 
यस मार्गबाट तपार्ईले चाद नै परम फलरूप मुक्तिलाई प्राप्त गर्नृहुने । 


श्रद्धत्स्वेतन्मतं मह्यं जुष्टं यद् ब्रह्मवादिभिः । 
येन मामभवं याया मृत्युमृच्छन्त्यतद्धिदः ॥ ९॥ 


पदठार्थ 

एतत्  यो विद्रानूहरुद्रारा अतद्धिद्ः  यस सिद्धान्तलाई 
मद्यं  मेरो जुष्टं  सेवन गरिएको छ नवबुरनेहरू 

मतं  सिद्धान्तलाई येन  जुन सिद्धान्तद्रारा मृत्युम्  जन्ममरणको चक्रमा 
श्रद्धत्स्व  श्रद्धा गर्नुहोस् अभवं  अजन्मा ऋच्छन्ति  पर्दछन् 

यत्  जो माम्  मलाई 

जह्यवादिमिः  ब्रह्मवादी यायाः  प्राप्त गरनृहुनेछछ 





ताक्यार्थ यो मेरो सिद्धान्तमा श्रद्धा गर्नुहोस्, यसै सिद्धान्तलाई ने ब्रह्मवादी विद्रानूहरूले सेवन 
गरेका छन् र जुन सिद्धान्तद्रारा तपाई जन्ममरणरहित मेरो स्वरूपलाई प्राप्त गर्नृहुनेछ । यस 
सिद्धान्तलाई नबुनेहरू जन्ममरणको चक्रमा पर्दछन्। 


मेत्रेय उवाच  मत्रेयजीले भन्नुभयो 
इति प्रदश्यं भगवान् सतीं तामात्मनो गतिम् । 


स्वमात्रा ब्रह्मवादिन्या कपिलोऽनुमतो ययो ॥ १२॥ 





पदार्थ 

इति  यसरी मार्ग अनुमतः  आज्ञा लिनुभएका 
ताम्  त्यो प्रदश्यं  देखाएर भगवान्  एेश्वर्यशाली 

सतीं  श्रेष्ठ ब्रह्मवादिन्या  ब्रह्मवादिनी कपिलः  कपिलदेव 
आत्मनः गतिम्  आत्मप्राप्तिको स्वमात्रा  आप्नी आमाबाट ययो  हिंडनुभयो 


ताक्यार्थ यसरी आमालाई त्यो श्रेष्ठ आत्मप्राप्तिको मार्ग बताएर ब्रह्मवादिनी भएकी आफ्नी 
आमाबाट आज्ञा लिएर एेश्वर्यशाली कपिलदेव त्यस आश्रमबाट हिदनुभयो । 


 क तु क तु 
सा चापि तनयोक्तेन योगादेशेन योगयुक् । 
तस्मिन्नाश्रम आपीड सरस्वत्याः समाहिता ॥ १३॥ 


रालानन्द्री लीक 


९१९६ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३३ 


पदार्थ 
सा च अपि  ती देवहूति पनि योगयुक्  योगाभ्यास गर्दै आश्रमे  आश्रममा 

स  
तनयोक्तेन  पुत्रद्रारा उपदेश सरस्वत्याः  सरस्वतीको समाहिता  समाधिमा स्थित 
गरिएको आपीडे  मुकुटजस्तो हनुभयो 
्   
योगादेशेन  योगसाधनद्वारा तस्मन्  त्यो बिन्दुसर नामक 
ताक्यार्थ देवहूति पनि पुद्रद्रारा उपदेश गरिएको योगसाधनद्रारा योगाभ्यास गर्दै सरस्वतीको 
मुकुटजस्तो त्यो बिन्दुसर नामक आश्चरममा बसेर समाधिमा स्थित हुनुभयो । 





अभीक्ष्णावगाहकपिशान् जटिलान् कुटिलालकान् । 
आत्मानं चोग्रतपसा बिभ्रती चीरिणं कृशम् ॥ १४॥ 


पदढार्थ 

अभीक्ष्णावगाहकपिशान्  कपाल कृशम्  दुर्बल भएको 

निरन्तर स्नान गनलि केलो च  पनि आत्मानं  आफ्नो शरीर 
भएको चीरिणं  चीरवस्त्रले ढाकिएको बिभ्रती  धारण गरिरहनुभएको 
जटिलान्  जटा परेको उग्रतपसा  इलो तपस्याका धियो 

कुटिलालकान्  घुभ्रिएको कारण 





ताक्यार्थ देवहूतिले निरन्तर स्नान गनलि केलो भएको, जटा परेको एवं घुभ्रिएको कपाल, 
चीरवस्त्रले ढाकिएको र ठुलो तपस्याका कारण दुर्बल भएको आफ्नो शरीर धारण गरिरहनुभएको 
धियो । 


प्रजापतेः कदंमस्य तपोयोगविजृम्भितम् । 
जकर ।  ,  


स्वगाहस्थ्यमनोपम्यं व्राथ्य वमानकराप ॥ १५॥ 


पदढार्थ 

प्रजापतेः  प्रजापति ्. अपि  देवताहरुद्रारा अनोपम्यं  अनुपम 
कर्दमस्य  कर्दमको समेत स्वगाहंस्थ्यम्  आफनो 
तपोयोगविजुम्मितम्  तपस्या र प्रार्थ्यं  प्राप्त गर्नका लागि गार्हस्थ्यजीवन थियो 
योगबलद्वारा प्राप्त प्रयास गरिने 





वाक्यार्थ प्रजापति कर्दमको तपस्या र योगबलद्रारा प्राप्त देवताहरूद्रारा समेत प्राप्त गर्नका 
लागि प्रयास गरिने अनुपम आफ्नो जुन गार्हस्थ्यजी वन थियो त्यो सब ने देवहूतिले त्यागिदिनुभयो । 


पयःफेननिभाः शय्या दान्ता रुक्मपरिच्छदाः । 
आसनानि च हैमानि सुस्पशास्तरणानि च ॥ १६॥ 


रालानन्द्री लीक 


९९९७ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३३ 
पढार्थ 

न   
पयःफननेभाः  दुधको भः  सुवर्णं जडित तन्नाहरू 
फिंजसमान स्वच्छ शय्याः  ओकछ्छ्यानहरू आसनानि च  आसनहरू पनि 
दान्ताः  हात्तीका दाँतले हैमानि  सुनले बनेका 
बनेका सुस्पशांस्तरणानि  सुकोमल 





वाक्यार्थ दुधको फिंजसमान स्वच्छ हस्तिदन्तद्रारा निर्मित, सुवर्ण जडित ओद्छ्यानहरू, सुकोमल 
तन्नाहरू र आसनहरू पनि देवहूतिले त्यागिदिनुभयो । 


स्वच्छस्फटिककुद्येषु महामारकतेषु च । 
रत्नप्रदीपा आभान्ति कलनारत्नसंयुताः ॥ १७॥ 


पदढार्थ 

महामारकतेषु  पन्ना र कलनारत्नसंयुताः  उत्तम रत्नप्रदीपाः  रत्नमय बत्तीहरू 
स्वच्छस्फटिककुदयेषु  स्वच्छ ॒रमणीहरूका रत्ननिर्भित मूर्तिसंग च  पनि 

स्फटिकमणिजडित भित्ताहरूमा जडिएका आभान्ति  जग्मगाद्रहेका छन् 


वाक्यार्थ पन्ना र स्वच्छ स्फटिकमणिजडित भित्ताहरूमा रमणीमूर्तिमा जडित रत्नमय वत्तीहरू 
जग्मगाद्रहेका ठाउंहरू पनि देवहूतिले त्यागिदिनुभयो । 


गृहोदानं कुसुमिते रम्यं बहममर्रमेः । 

कूजद्धिहञ्वमिथुनं गायन्मत्तमघुत्रतम् ॥ १८ ॥ 
पढार्थ 
कुसुमितैः  फुलेका कूजद्वहद्गमिथुनं  विभिन्न गरेका मत्त भँवराहरूले युक्त 
बहमरटरमेः  विभिन्न प्रकारका प्रकारका पक्षीहरूको कलरवले गृहोद्यानं  बरगँचा थियो 
देववृक्षद्रारा युक्त 
रम्यं  सुन्दर बनेका गायन्मत्तमघुव्रतम्  गारे 
वाक्यार्थ फुलेका विभिन्न प्रकारको देववृक्षद्रारा सुन्दर बनेका विभिन्न प्रकारका पक्षीहरूको 
कलरवले युक्त, गाँदे गरेका मत्त भँवराहरूले युक्त ब्गँचा पनि देवहूतिले त्यागिदिनुभयो । 





यत्र प्रविष्टमात्मानं विबुधानुचरा जगुः। 


अ ९ 


वाप्यामुत्पलगन्धिन्यां कदमेनोपलालितम् ॥ १९॥ 


पदार्थ 
यत्र  जुन उत्पलगन्धिन्यां  कमलको सुगन्धले युक्त 
राला दीका 


९९९८ 


ततीय स्कन्ध 


वाप्याम्  तलाउमा 
करदमेन  कर्दमद्रारा 


श्रीमद्भागवत 


साथ 
प्रविष्टम्  प्रवेश गराइएकी 


अध्याय ३३ 


विबुधानुचराः  देवताका अनुचर 
गन्धर्वहरू 


उपलालितम्  अत्यन्त प्यारका आत्मानं  आफू देवहूति लाई जगुः  गुणगान गर्दथे 


ताक्यार्थ जुन कमलको सुगन्धले युक्त तलाउमा कर्दमद्रारा अत्यन्त प्यारका साथ प्रवेश 
गराइएकी दे वहूतिको गन्धर्वहरू गुणगान गर्दथे त्यस्ता विषयहरू पनि देवहूतिले त्यागिदिनुभयो । 


हित्वा तदीप्सिततममप्याखण्डलयोषिताम्। 
किञ्चिच्चकार वदनं पुत्रविररेषणातुरा ॥ २०॥ 


पदार्थ 

आडखण्डख्योषिताम्  इन्द्रका तत्  त्यो सुन्दर बरगैचालाई वदनं  अनुहार 
पत्नीहरूद्रारा दहित्वा  छोडेर किञ्चित्  केटी मलिन 
अपि  पनि पत्रविर्टेषणातुरा  छोराको चकार  बनाउनुभयो 
ईप्सिततमम्  अत्यन्त वियोगले खिन्न भएकी 

रुचादएको दे वहूतिले 





ताक्यार्थ इन््रका स्त्रीहरुद्रारा पनि अत्यन्त रुचाइएको त्यो गृहोद्यानलाई छोडेर छोराको 
वियोगले खिन्न भएकी देवहूतिले अनुहार केही मलिन बनाउनुभयो । 


वनं प्रनजिते पत्यावपत्यविरहातुरा । 


ज्ञाततत्त्वाप्यभून्नष्टे वत्से 


पदढार्थ 

ज्ञाततत्त्वा अपि  ब्रह्मतत्वको 
ज्ञान भए तापनि 

पत्यो  पति कर्दम 

वनं  वन 


 ,  


प्रनजिते  गइसकेपछ्छि 
अपत्यविरहातुरा  पुत्रविरहले 
व्याकुल भएकी देवहूति 

वत्से  बाच्छो 





त्स गास्व वत्सरा ॥ २९॥ 


नष्टे  मरिसकेपछ्छि 

वत्सला  बाच्छालाई प्रेम गर्ने 
गोः इव  गाई 

अभूत्  व्याकुल हुनुभयो 


ताक्यार्थ ब्रह्मतत्त्वको ज्ञान भए तापनि पति कर्दम वन गदसकेपछ्छि पुत्रविरहले गर्दा देवहूति 
बाच्छालाई प्रेम गर्ने गाई बाच्छो मरिसकेपचछ्ि व्याकुल भए व्याकुल हुनुभयो । 


 घ्यायती ् ५      
तमेव ध्यायती देवमपत्यं कपिलं हसम्। 
बभूवाचिरतो वत्स निःस्पृहा तादृशे गृहे ॥ २२॥ 


पदार्थ 
वत्स  हे प्रिय विदुरजी 
अपत्यं  आफ्ना पुत्र 


तम् ए  उने 
कपिलं देवम्  कपिलदेवरूप 


हरिम्  श्रीहरिको 
ध्यायती  ध्यान गदगद 
रालानन्द्री लीक 


तृतीय स्कन्ध 


अचिरतः  चछिरै 


श्रीमद्भागवत 


् 
गृहे  घरमा 


तादे  त्यस्तो ेश्वर्यसम्पनन निःस्पृहा  इच्छारहित 
वाक्यार्थ हे विदुरजी ! आप्ना पुत्र उनै कपिलदेवरूप श्रीहरिको ध्यान गर्दगर्दै देवहूति चछिटि ने 
त्यस्तो एेश्वर्यसम्पन्न घरमा समेत इच्छारहित हुनुभयो । 


ध्यायती भगवद्रपं यदाह ध्यानगोचरम् । 
सुतः प्रसन्नवदनं समस्तन्यस्तचिन्तया ॥ २३॥ 


पदार्थ 
सुतः  पुत्र कपिलले 
यत्  जुन 


भएका 
भगवद्रूपं  भगवान्को 


ध्यानगोचरम्  ध्यान गर्न योग्य स्वरूपको 


प्रसन्नवदनं  प्रसन्न मुख 


आह  वर्णन गर्नुभएको थियो 





९९९९ 


अध्याय ३३ 


बभूव  हुनुभयो 


समस्तव्यस्तचिन्तया  समष्टि 
एवं व्यष्टि चिन्तनद्रारा त्यही 
भगवद्रूपको 

ध्यायती  ध्यान गर्न थाल्नुभयो 


ताक्यार्थ पुत्र कपिलले ध्यान गर्न योग्य प्रसन्न मुख भएका भगवान्को जुन स्वरूपको वर्णन 
गर्नुभएको थियो देवहूतिले समष्टि एवं व्यष्टि चिन्तनद्रारा त्यही भगवद्रूपको ध्यान गर्न 


थाल्नुभयो । 


द १ व् 
भक्तिप्रवाहयोगेन वेराग्येण बलीयसा । 


युक्तालुष्ठानजातेन ज्ञानेन बह्महेतुना ॥ २४ ॥ 
विशुद्धेन तदात्मानमात्मना विङ्वतोमुखम् । 


स्वानुभूत्या तिरोभूतमायागुणविशेषणम् ॥ २५॥ 


पदढार्थ 

तदा  त्यस समयमा 
भक्तिप्रवाहयोगेन  
भगवदभक्तिको प्रवाहले 
बरीयसा  प्रनल 

वैराग्येण  वैराग्यले र 
युक्तालुष्टानजातेन  यथोचित 
कर्मद्रारा उत्पन भएको 


ब्रह्महेतुना  ब्रह्मसाक्षात्कारको 
कारण हून 

ज्ञानेन  ज्ञानले 

विशयुद्धेन  विशुद्ध भएको 
आत्मना  चित्तद्रारा 
आत्मानम्  आपफूलाई 
स्वानुभूत्या  स्वयंप्रकाश 





रूपद्रारा 
तिरोभूतमायारुणविरोषणम्  
मायाजनित आवरणलाई 
विश्वतोमुखम्  सर्वव्यापक 
परमात्माको ध्यानमा मग्न 
गराउनुभयो 


वाक्यार्थ त्यस समयमा भगवद्भक्तिको प्रवाह, प्रबल वैराग्य एवं यथोचित कर्मद्वारा उत्पन्न 
भएको ब्रह्मसाक्नात्कारको कारण हुने ज्ञानद्वारा चित्त शुद्ध भएपचछ्छि देवहूतिले आपफूलाई सर्वव्यापक 
परमात्माको ध्यानमा मग्न गराउनुभयो जुन परमात्माले आफ्नो रूपको प्रकाशद्रारा मायाजनित 


रालानन्द्री लीक 


९९० 
तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३३ 
आवरणलाई हटाइदि नुहुन्छ । 

ब्रह्मण्यवस्थितमतिभंगवत्यात्मसंश्रये । 

निवृत्तजीवापत्तित्वात् क्षीणक्छेशाप्तनिवृतिः॥ २६॥ 


पदार्थ 

आत्मसंश्रये  जीवको अवस्थितमतिः  अभेदरूपले क्षीणक्लेशा  सम्पूर्ण क्लेशबाट 
अधिष्ठानभूत बुद्धि स्थित भएकी मक्त भएकी देवहूति 

भगवति  भगवान् निवृत्तजीवापत्तित्वात्  आप्तनिरवृतिः  परमानन्दमा 
ब्रह्मणि  पखब्रह्ममा जीवभावबाट निवृत्त हुनाले निमग्न हूनुभयो 





ताक्यार्थ जीवको अधिष्ठानभूत भगवान् परब्रह्ममा अभेदरूपले बुद्धि स्थिति भएकाले 
जीवभावबाट निवृत्त भएकी देवहूति सम्पूर्ण क्लेशबाट मूक्त भएर परमानन्दमा निमग्न हूनुभयो । 
वितवरण जसरी टो उत्पन्न भएपचछ्छि धैँटोभित्रको आकाशको नाम घटाकाश रहन जान्छ त्यसै 
गरी अपरिच्छिनन परमात्मामा पनि अन्तःकरणको उत्पत्ति भएपचछि परमात्माको नै नाम जीवात्मा 
रहन जान्छ । 

कुनै पनि वस्तुको स्वभाव निवृत्त हन सक्देन । परमात्मा स्वभावतः जीव बन्नुभएको होन । 
त्यसैले यस श्लोकमा निवृत्तजीवापत्ति भन्ने पद प्रयोग गरिएको छ। जीवभावको आपत्ति अर्थात् 
पचि प्राप्ति भएको हो । त्यसैले त्यो निवृत्त हुन सक्छ । परमात्माको स्वभाव पूर्ण रहनु हो । अतः 
जीवरूप बन्दा पनि परमात्मा वास्तवमा पूर्णरूप नै हुनुहुन्छ । यसै लाई भनिन्छ पूर्णात् पूर्णमुदच्यते 
ईशावास्योपनिषद्, शान्तिपाठ अर्थात् पूर्णस्वरूप परमात्माबाट पूर्णस्वरूप नै जीव बन्दछ। 
जीवको पूर्णता भनेको सत्ता, चित्ता र आनन्दरूपता हो । जीव परमात्मरूप भएकाले सत्य हो, 
ज्ञानस्वरूप हो र आनन्दरूप पनि हो । जीवभावनिवृकत्ति भनेको आपूलाई जड शरीर मानने, अनि 
शरीरसंगे मरने र जन्मिन मानने, त्यसै गरी दुःखी मानने अहङ्कारको निवृत्ति हो । शरीर, इन्द्रिय, मन र 
बुदिसंग टांसिएको म॒ अर्थात् आत्मततत्वलाई आत्मा र अनात्माको विवेक गरी अखण्ड र 
निर्विकार परमात्मतत्वको रूपमा चिन्नु ने जीवभावनिवृत्तिको उपाय हो। जीवभाव अज्ञानको 
कारणले खडा भएको हो। जसरी कुन्तीपुत्र कर्ण आपूलाई राधेय अर्थात् राधापुत्र मान्दछछन् तथापि 
उनी त्यस समयमा पनि कौन्तेय नै छन् अनि कुन्तीको उपदेशबाट राधेयभावको निवृत्ति भएपचछ्ि 
नित्य प्राप्त कौन्तेयभावलाई ने उनी पुनः प्राप्त गर्वछछन्। त्यसै गरी अज्ञानद्रारा खडा भएको 
जीवभावलाई निवृत्त गरिसकेपछि जीवात्मा वास्तवमा भएके परमात्मभावलाई प्राप्त गर्वछछ। जसरी 
राधेयभावको निवृत्तिलाई कौन्तेयभावको प्राप्ति हो भनी लोकमा प्रयोग गरिन्छ त्यसै गरी यहां 
पनि जीवभावको निवृत्तिलाई नै परमात्मभावको प्राप्ति हो भन्ने गरिन्छ। तत्त्वतः न कर्णले 
कौन्तेयभावको प्राप्ति गरेका हुन् न जीवात्माले परमात्मभावको प्राप्ति गरेको हो। 


रालानन्द्री लीक 


९१२९ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३३ 


नित्यारूढसमाधित्वात् परावृत्तगुणभ्रमा । 
न सस्मार तदात्मानं स्वप्ने दष्टमिवोत्थितः ॥ २७॥ 


पदार्थ 

नित्यारूढसमाधित्वात्  निरन्तर तदा  त्यस समयमा उत्थितः इव  उठेको मानिसले 
समाधिस्थ हुनाले आत्मानं  आफ्नो शरीरलाई ॐ 

परावृत्तगुणश्रमा  विषयमा पनि न सस्मार  सम्नुभएन 
सत्यत्वको भ्रम हटेकी स्वप्ने  स्वप्नमा 

देवहूतिले दुष्टम्  देखिएको वस्तुलाई 





ताक्यार्थ निरन्तर समाधिस्थ हुनाले विषयमा सत्यत्वको भ्रम हटेकी देवहूतिले त्यस समयमा 
आफ्नो शरीरलाई पनि स्वप्नमा देखिएको वस्तुलाई उठेको मानिसले नसम्णएयैं सम्ख्नुभएन । 


तदेहः परतः पोषोऽप्यकृरशर्चाध्यसम्भवात्। 
बभौ मटेरवच्छन्नः सधूम इव पावकः ॥ २८॥ 


पदार्थ 

तदेहः  उहाँको शरीर अकृशः  मोटोघाटो सधूमः  धूंवाले युक्त 
परतः  अरूबाट ने अपि च  पनि थियो पावकः इव  आगो 
पोषः  पोषित थियो मठेः  मैलोले बभौ  सुशोभित भयो 
आध्यसम्भवात्  कुनै प्रकारको अवच्छन्नः  ढाकिएको 

मानसिक चिन्ता नहूुनाले उहांको शरीर 





ताक्यार्थ उहाँको शरीर अरूबाट नै पोषित थियो। कुनै प्रकारको मानसिक चिन्ता नहुनाले 
उहांको शरीर दुब्लो पनि थिएन । मैलोले ढाकिएको उहाँको शरीर धूंवाले युक्त आगो सुशोभित 
भएको धियो । 


स्वाद्वं तपोयोगमयं मुक्तकेशं गताम्बरम् । 
दैवगुप्तं न बुबुधे वासुदेवप्रविष्टधीः ॥ २९॥ 


पदार्थ 

वासुदेवप्रविष्टधीः  जसको चित्त योगमय भएको र  देवताद्रारा रक्षित 
वासुदेवमा प्रवेश गरिसकेको छ मुक्तकेशं  केश अनियन्तरित स्वाङ्गं  आफ्नो शरीरलाई पनि 
त्यस्ती देवहूतिले भएको न बुबुधे  थाहा पाउनुभएन 
तपोयोगमयं  तपस्या र गताम्बरम्  लुगा रेको एवं 


वाक्यार्थ चित्त वासुदेवमा प्रविष्ट भद्सकेको हदा देवहूतिले आफ्नो केश अनियन्त्रित भएको, 


रालानन्द्री लीक 


५. 
तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३३ 
लुगा फरेको, देवताद्रारा रक्षित भएको, तपस्या र योगमय आफनो शरीरलाई पनि थाहा पाउनुभएन। 
एवं सा कपिलोक्तेन मार्गेणाचिरतः परम् । 
आत्मानं बह्यनिवांणं भगवन्तमवाप ह ॥ ३०॥ 





पदार्थ 

एवं  यसप्रकार सा  ती देवहूतिले भगवन्तम्  भगवान्लाई 
कपिलोक्तेन  भगवान् अचिरतः  चांडे नै ह  निश्चय नै 
कपिलद्रारा उपदेश गरिएको बह्मनिवाणं  नित्यमुक्त अवाप  प्राप्त गर्नुभयो 
मार्गेण  बाटोबाट परम् आत्मानं  परमात्मास्वरूप 


ताक्यार्थ यसप्रकार भगवान् कपिलद्वारा उपदेश गरिएको बाटोबाट देवहूतिले चांँडे न नित्यमुक्त 
परमात्मास्वरूप भगवान्लाई प्राप्त गर्नुभयो । 


तद् वीरासीत् पुण्यतमं कषेत्रं त्रलोक्यविश्ुतम्। 
नाम्ना सिद्धपदं यत्र सा संसिद्धिमुपेयुषी ॥ २१ ॥ 


पढार्थ 

वीर  हे वीर विदुरजी   त्यो पुण्यतमं  अतिशय पुण्य दिने 
यत्र  जहां नाम्ना  नामले नै क्षेत्रं  ठं 

सा  उहाँले आसीत्  थियो 

संसिद्धिम्  सिद्धि 

उपेयुषी  प्राप्त गर्नुभयो 








वाक्यार्थ हे वीर विदुरजी ! जहाँ उहाँले सिद्धि प्राप्त गर्नुभयो त्यो नामले नै सिद्धपद भएको 
ठार तीनै लोकमा विख्यात अतिशय पुण्य दिने ठार थियो । 


तस्यास्तद् योगविधुतमात्यं मत्यंमभूत् सरित्। 
सखोतसां प्रवरा सोम्य सिद्धिदा सिद्धसेविता ॥ ३२॥ 


पदढार्थ 
सोम्य  हे साधु विदुरजी मत्य॑म्  मरणधर्मा शरीर प्रवरा  च्रेष्ठ 
योगविघुतमारत्यं  योगद्रारा सिद्धिदा  सिद्धि दिने सरित्  नदी 


शरीरको दैहिक मल हटेको सिद्धसेविता  सिद्धगणहरुद्रारा अभूत्  भयो 
तस्याः  ती देवहूतिको सेवन गरिएको 

तत्  त्यो स्रोतसां  नदीहरूमा 
ताक्यार्थ हे साधु विदुरजी ! योगद्वारा शरीरको दैहिक मल हटेको देवहूतिको त्यो शरीर सिद्धि 


रालानन्द्री लीक 





९९२३ 
ततीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३३ 
दिने सिद्धगणहरुूद्रारा सेवन गरिएको नदीहरूमा श्रेष्ठ नदी भयो । 
कपिलोऽपि महायोगी भगवान् पितुराश्रमात् । 
मातरं समनुज्ञाप्य प्रागुदीचीं दिशं ययो ॥ ३३६॥ 


पदार्थ 

महायोगी  महायोगशाली समनुज्ञाप्य  उपदेश दिएर दिशं  दिशातिर 
भगवान्  एेश्वर्यसम्पन्न पितुः  बाबुको ययो  जानुभयो 
कपिलः अपि  कपिल पनि आश्रमात्  आश्रमबाट 

मातरं  आमालाई प्रागुदीचीं  ईशान 





ताक्यार्थ महायोगशाली ेश्वर्यसम्पन्न कपिल पनि आमालाई उपदेश दिएपचछि बाबुको 
आश्रमनबाट ईशान दिशातिर जानुभयो । 


नर    स् 


सिद्धचारणगन्धरवैमुनिभिरचाप्सरोगणेः। 
स्तूयमानः समुद्रेण दत्ताहंणनिकेतनः ॥ ३४ ॥ 





पढार्थ 

सिद्धचारणगन्धर्वेः  सिद्ध,  गणहरुद्रारा समुद्रेण  समुद्रद्रारा 
चारण, गन्धर्व च  पनि दत्ताहणनिकेतनः  पूजाको 
मुनिभिः  मुनिहरू र स्तूयमानः  स्तुति गरिनुभएका लागि स्थान दिद्नुभएका 
अप्सरोगणेः  अप्सरा कपिलदेव हुनुभयो 


ताक्यार्थ सिद्ध, चारण, गन्धर्व, मुनि र अप्सरा गणहरूले कपिलदेवको स्तुति गरेका थिए र 
समुद्रद्रारा उहाँको पूजाको लागि स्थान दिदएको थियो । 


आस्ते योगं समास्थाय साङ्ख्याचार्यैरमिष्टुतः। 
त्रयाणामपि लोकानामुपच्ान्त्ये समाहितः ॥ ३५॥ 





पदार्थ 

साङ्ख्याचार्यैः  सांख्य कपिलदेव अपि  पनि 

शास्त्रका आचार्यहरूद्रारा योगं  योगमार्गको उपशान्त्ये  शान्तिप्रदान गर्नको 
अभिष्टुतः  सबैतिरबाट स्तुति समास्थाय  अवलम्बन गरेर लागि 

गरिनुभएका त्रयाणाम्  तीनै आस्ते  बस्नुहुन्छ 

समाहितः  एकाग्रचित्त भएका लोकानाम्  लोकहरूको 


ताक्यार्थ सांख्याचार्यहरुद्रारा सबैतिरबाट स्तुति गरिनुभएका, एकाग्रचित्त भएका कपिलदेव 
योगमार्गको अवलम्बन गरेर तीन लोकहरूलाई शान्तिप्रदान गर्नको लागि बस्नुहुन्छ । 


रालानन्द्री लीक 


९१९४ 


तृतीय स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३३ 


एतन्निगदितं तात यत् पृष्टोऽहं तवानघ । 
कपिरस्य च संवादो देवहूत्यार्च पावनः ॥ ३६ ॥ 


पदार्थ 

अनघ  हे निष्पाप पृष्टः  सोधिं   कपिलदेव र 
तात  विदुरजी एतत्  यो सबै मद्रारा देवहूत्याः  देवहूतिको 
यत्  जो मनुवंश आदिको तव  तपार्ईलाई पावनः  पवित्र 

बारेमा हजुरदरारा निगदितं  बताइयो संवादः  संवाद 

अहं  म प्रसङ्गवश च  पनि सुनादयो 





ताक्यार्थ हे निष्पाप विदुरजी ! जो मनुवंश आदिको बारेमा हजुरले मलाई सोध्नुभयो यो सबे 
तपाईलाई मेले बताणँ । प्रसङ्वश कपिलदेव र देवहूतिको पवित्र संवाद पनि सुना । 


    मिधत्त भ 

य इद्मनुशुणोति योऽ 
कपिलमुनेमंतमात्मयोगरुह्यम् । 

भगवति कृतधीः सुपणकेता 


वुपलभते भगवत्पदारविन्दम् ॥ ३७ ॥ 
पढार्थ 
यः  जसले उपलभते  प्राप्त गर्द 
आत्मयोगगुद्यम्  
अध्यात्मयोगको गूढ रहस्ययुक्त 
कपिटमुनेः  कपिलमुनिको 
इदम्  यो 
मतम्  सिद्धान्त 
अनुशुणोति  प्रतिदिन सुन्द 
यः  जसले 
अभिघत्ते  सुनाउंछ त्यो 
सुपणकेतो  गरुडध्वज 
भगवति  भगवानूमा 
कृतधीः  भक्तिले युक्त भएर 
भगवत्पदारविन्दम्  भगवान् 
श्रीहरिको चरणकमल 


रालानन्द्री लीक 


९९२५ 
चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 
वाक्यार्थ जसले अध्यात्मयोगको गूढ रहस्ययुक्त कपिलमुनिको यो सिद्धान्त प्रतिदिन सुन्द र 


जसले सुनारंछ उसले गरुडध्वज भगवानूमा भक्तिले युक्त भएर भगवान् श्रीहरिको चरणकमल 
प्राप्त गर्वछछ। 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां तृतीयस्कन्धे 
कापिरेयोपाख्याने जयस्तंरोऽध्यायः ॥ ३३॥ 


इति तृतीयस्कन्धः समाप्तः ॥ 


रालानन्द्री लीक 


९१२६ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 
अथ चतुर्थस्कन्धः 
अथ प्रथमो , घ्याय 
अथ ऽलययः 
स्वायम्भुव मनुका कन्याहरूको वंशवर्णन 
मेत्रेय उवाच मैत्रेयजीले भन्नुभयो 
मनोस्तु शतरूपायां तिस्रः कन्याङ्च जज्ञिरे । 
आवूतिदँवहूतिरच प्रसूतिरिति विश्रुताः ॥ १॥ 
पदार्थ 
मनोः  स्वायम्भुव मनुकी भु  देवहूति र तिस्रः  तीनटी 
पत्नी प्रसूतिः  प्रसूति कन्याः  छोरीहरू 
रातरूपायां  शतरूपामा च  पनि च  र प्रियव्रत तथा उत्तानपाद 
तुत इति  यस्तो नामले नामका दुर्हभओोटा छोराहरू पनि 
आकूतिः  आकूति विश्रुताः  प्रसिद्ध भएका जजिरे  जन्मिए 





वाक्यार्थ स्वायम्भुव मनुकी पत्नी शतरूपामा आकूति, देवहूति र प्रसूति नामले प्रसिद्ध भएका 
तीनओटी छयोरीहरू र प्रियव्रत एवं उत्तानपाद नामका दुरईओटा छोराहरू पनि जन्मिए। 


आकूतिं रुचये प्रादादपि भ्रातृमतीं नृपः। 
पुत्रिकाघमंमाभित्य शतरूपानुमोदितः ॥ २॥ 


पदार्थ 

रातरूपानुमोदितः  रानी।अपि  भए पनि 

शतरूपाद्रारा पनि अनुमोदनआकूतिं  आकूति नामकी 
गरिएपचछ्छि छोरीलाई 


नृपः  महाराज स्वायम्भुवले पुत्रिकाधमंम्  छोरीबाट पहिला 
भ्रातृमतीं  दाजुभाइ भएकी जन्मेको छोरो आपूले लिने सर्त 


आभित्य  राखेर 

क 

रुचये  रुचि नामका 
प्रजापतिलाई 


प्रादात्  विवाह गरेर दिए 





वाक्यार्थ रानी शतरूपाद्रारा पनि यो कुरा अनुमोदन गरिएपचछ्ि महाराज स्वायम्भुवले दाजुभाइ 
भएकी आकूति नामकी छोरीलाई उनीबाट पहिला जन्मेको छोरो आपले लिने सर्त राखेर रुचि 


रालानन्द्री लीक 


११२७ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 
नामका प्रजापतिलाई विवाह गरेर दिए । 

टिप्पणी सामान्यतः आफ्नो छोरो नहंदा छोरीको छोरालाई पुत्ररूपमा ग्रहण गर्नुलाई पुत्रिकाधर्म 
भनिन्छ । यदि आपनो छो हदा हदे पनि छोरीको छोरोलाई पुत्ररूपमा ग्रहण गरिन्छ भने त्यसलाई 
पनि पुत्रिकाधर्म नै भनिन्छ। यसर्थं जस्तोसुके परिस्थिति भए पनि छोरीको छोरालाई पुत्रूपमा 


ग्रहण गर्नुलाई नै पूत्रिकाधर्म भनिन्छ। 
प्रजापतिः स भगवान् रुचिस्तस्यामजीजनत् । 
मिथुनं बह्यवचंस्वी परमेण समाधिना ॥ ३॥ 





पढार्थ 

परमेण  गहिरो भगवान्  एेश्वर्यशाली आकूतिमा 

समाधिना  समाधिद्रार रुचिः  रुचिनामका मिथुनं  जुम्ल्याहा सन्तान 
बह्मवच॑स्वी  ब्रह्मतेजसम्पन प्रजापतिः  प्रजापतिले एडटा छोरो र एउटी छोरी 
सःती तस्याम्  आपनी पत्नीअजीजनत्  उत्पन्न गरे 


ताक्यार्थ गहिरो समाधिद्रारा ब्रह्मतेजसम्पन्न भएका ती रेश्वर्यशाली रुचिनामका प्रजापतिले 
आपफ्नी पत्नी आकूतिबाट एउटा छोयो र एठटी छोरी गरी जुम्ल्याहा सन्तान उत्पन्न गरे । 


यस्तयोः पुरुषः साक्षाद् विष्णुयज्ञस्वरूपधृक् । 
या स्त्री सा दक्षिणा भूतरंशमूतानपायिनी ॥ ४॥ 


पदार्थ 

तयोः  ती दुई सन्तानमध्येमा विष्णुः  नारायण थिएु र अनपायिनी  भगवानूबाट 
यः जो याजो कहिल्यै अलग नहूने 

पुरुषः  पुरुष थिए उनी स्त्री  स्त्री थिडन् दक्षिणा  दक्षिणा नामले प्रसिद्ध 
साक्षात्  साक्षात् सा ती बालिका धिन् 

यज्ञस्वरूपधक्  यज्ञको स्वरूपभूतेः  लक्ष्मीको 

धारण गरेका अंशभूता  अंश भएकी 





ताक्यार्थ ती दुई सन्तानमध्येमा पुत्रको रूपमा जन्मिएका पुरुष साक्षात् यज्ञको स्वरूप धारण 
गरेका नारायण थिए र स्त्रीको रूपमा उत्पन्न भएकी बालिका लक्ष्मीको अंश भएकी एवं 
भगवान्बाट कहिल्ये अलग नहूने दक्षिणा धिन् । 


आनिन्ये स्वगृहं पुत्र्याः पुत्रं विततरोचिषम् । 
स्वायम्भुवो मुदा युक्तो रुचिजंग्राह दक्षिणाम् ॥ ५॥ 


रालानन्द्री लीक 


९१२८ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 
पदढार्थ 

स्वायम्भुवः  महाराज पुत्रं  छोरा आफनो नाति लाई मुदा  खुसीले 

स्वायम्भुवले स्वगृहं  आपने घरमा युक्तः  युक्त भई 

पुत्र्याः  आप्नी छोरीआनिन्ये  लिएर आए जग्राह  साथमै राखे 
आकूतिको रुचिः  प्रजापति रुचिले 

विततरोचिषम्  परमतेजस्वी दक्षिणाम्  छोरी दक्षिणालाई 





ताक्यार्थ महाराज स्वायम्भुवले आपफ्नी छोरी आकूतिको परमतेजस्वी छोरा आफ्नो नाति लाई 
पहिलाको सर्तअनुसार आफ्नै घरमा लिएर आए र प्रजापति रुचिले छोरी दक्षिणालाई अत्यन्त 
खुसी भई साथर्मँ राखे । 


तां कामयानां भगवानुवाह यजुषां पतिः। 
तुष्टायां तोषमापन्नोऽजनयट् ह्यादशात्मजान् ॥ ६॥ 





पढार्थ 

यजुषां पतिः  यज्ञपुरुष तोषम् आपन्नः  प्रसन्न ादशात्मजान्  बाह भाद् 
भगवान्ले हुनुभएका छो राहरू 

कामयानां  विवाहयोग्य भएकी भगवान्  भगवानूले अजनयत्  जन्माउनुभयो 
ताँ  ती दक्षिणालाई वुष्टायां  अति प्रसन्न भएकी 

उवाह  विवाह गर्नुभयो दक्षिणामा 


ताक्यार्थ यज्ञपुरुष भगवानूले विवाहयोग्य भएकी ती दक्षिणालाई विवाह गर्नुभयो । प्रसनन हुनुभएका 
भगवान्ले अति प्रसन भएकी दक्िणाबाट बाह भाइ छोराहरू जन्माउनुभयो । 


 .  
तोषः प्रतोषः सन्तोषो भद्रः शान्तिरिडस्पतिः 
इध्मः कविविभुः स्वह सुदेवो रोचनो द्विषट् ॥ ७॥ 


पदढार्थ 

तोषः  ती पूत्रहरू तोष इडस्पतिः  इडस्पति सुदेवः  सुदेव र 

प्रतोषः  प्रतोष दध्मः  इघ्म रोचनः  रोचन नामका जम्मा 
सन्तोषः  सन्तोष कविः  कवि द्विषट्  बाह भाद धिणए 
भद्रः  भद्र विभुः  विभु 

शान्तिः  शान्ति स्वह  स्वह 





ताक्यार्थ ती पुत्रहरू तोष, प्रतोष, सन्तोष, भद्र, शान्ति, इडस्पति, इध्म, कवि, विभु, स्वह, 


रालानन्द्री लीक 


६९९० 
चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 
सुदेव र रोचन नामका जम्मा बाह भाद थिए। 


तुषिता नाम ते देवा आसन् स्वायम्भुवान्तरे । 
मरीचिमिश्रा ऋषयो यज्ञः सुरगणेश्वरः ॥ ८ ॥ 


पदढार्थ 

तेती   देवगणहरू यज्ञः  यज्ञपुरुष भगवान् नै 
स्वायम्भुवान्तरे  स्वायम्भुव।आसन्  भए त्यही मन्वन्तरमा सुरगणेश्वरः  इन्द्र बन्न योग्य 
मन्वन्तरमा मरीचिमिश्राः  मरीचि आदि।अरूको अभावमा आपै इन्द्र 
तुषिता  तुषित गरिएका बन्नुभयो 

नाम  नामले प्रसिद्ध ऋषयः  ऋषिहरू भए 





वाक्यार्थ भगवान् यज्ञपुरुषका ती पूत्रहरू स्वायम्भुव मन्वन्तरमा तुषित नामले प्रसिद्ध 
देवगणहरू भए, त्यही मन्वन्तरमा मरीचि आदि गरिएका ऋषिहरू भए र यज्ञपुरुष भगवान् नै इन्दर 
बन्न योग्य अरूको अभावमा आफैं इन्द्र बन्नुभयो । 


 भ्    , महौजसौ , 
प्रियत्रतोत्तानपादो मनुपुत्रो महोजसो । 
तत्पत्रपोत्रनप्तृणामनुवत्तं तदन्तरम् ॥ ९॥ 


पदठार्थ 

स्वायम्भुव मन्वन्तरमा नै उत्तानपाद नामका भए नाति, पनाति आदिको सन्तान 
मुपुत्रो  स्वायम्भुव मनुका पुत्र तदन्तरम्  त्यसपछि अनुवृत्तं  फेलिए 
महोजसो  महातेजस्वी तत्पत्रपोत्रनप्तृणाम्  तिन 

प्रियव्रतोत्तानपादो  प्रियत्रत रप्रियत्रत र उत्तानपादको छोरा, 





ताक्यार्थ स्वायम्भुव मन्वन्तरमा नै स्वायम्भुव मनुका प्रियत्रत र उत्तानपाद नामका महातेजस्वी 
पुत्र भए । त्यो स्वायम्भुव मन्वन्तरपचछि तिनै प्रियव्रत र उत्तानपादका छोरा, नाति, पनाति आदि 
सन्तान फैलिए। 


देवद्रतिमदात् तात कदंमायात्मजां मलुः। 
तत्सम्बन्धि श्रुतप्रायं भवता गदतो मम ॥ १०॥ 


पदार्थ 

तात  हे प्रिय विदुर  देवहूति तत्सम्बन्धि  कर्दम र देवहूति 
मनुः  स्वायम्भुव मनुले कद॑माय  महर्षि कर्दमलाई सम्बन्धी चरित्र 

आत्मजां  आपफ्नी छोरी अदात्  दिए गदतः  बताउने क्रममा 


रालानन्द्री लीक 


९१२० 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 
मम  मबाट पहिले नै श्रुतप्रायं  लगभग पूर 
भवता  हजुरले सुनिसक्नुभएको छ 


ताक्यार्थ हे प्रिय विदुर ! स्वायम्भुव मनुले आप्नी छोरी देवहूति महर्षि कर्दमलाई दिए । कर्दम 
र देवहूतिको चरित्र बताउने क्रममा मबाट हजुरले पहिले नै यस सम्बन्धमा लगभग पुरे 
सुनिसक्नुभएको छ। 


दक्षाय बह्यपुत्राय प्रसूतिं भगवान् मनुः । 
प्रायच्छद् यत्कृतः सगस्तिलोक्यां विततो महान् ॥ १९॥ 


पढार्थ 
भगवान्  रेश्वर्यसम्पन्न दक्षाय  दक्ष प्रजापतिलाई सगः  सृष्टि 
मनुः  मनुले प्रायच्छत्  विवाह गरेर दिए त्रिटोक्यां  तीनै लोकमा 


प्रसूतिं  प्रसूति नामकी अर्कीयत्कृतः  जुन प्रसूति र दक्षबाटविततः  फौलियो 

कन्या भएको 
ब्रह्मपुत्राय  ब्रह्माजीका छोरा महान्  महान् 
वाक्यार्थ रेश्वर्यसम्पन्न मनुमहाराजले आफ्नी प्रसूति नामकी अर्की कन्या ब्रह्माजीका छोरा 
दक्षप्रजापतिलाई विवाह गरेर दिए। यिन प्रसूति र दक्षबाट भएको महान् सृष्टि तीनै लोकमा 
फलियो । 





याः कदंमसुताः प्रोक्ता नव ब्रह्मषिंपत्नयः। 
तासां प्रसूतिप्रसवं प्रोच्यमानं निबोध मे ॥ १२॥ 


पदढार्थ 

ब्रह्मषिंपत्नयः  ब्रह्मर्षिका पत्नी तिनीहरूको विषयमा तासां  ती कन्याहरूको 

भएका प्रोक्ताः  पहिले नै बतादइसकियो प्रसूतिप्रसवं  वंशपरप्पराको 
कद॑मसुताः  कर्दम प्रजापतिकाअब विस्तार 

छो रीहरू मे  मेले निबोध  हे विदुरजी सुन्नुहोस् 
याः नव  जो नौओटी थिए॒ प्रोच्यमानं  भन्न लागेको कुरा 





ताक्यार्थ ब्रह्मर्णिका पत्नी भएका कर्दम प्रजापतिका जो नौओटी छोरीहरू धथिए तिनीहरूको 
विषयमा मैले पहिले नै बताइसके । हे विदुरजी ! अब ती कन्याहरूको वंशपरम्पराको विस्तार 
वर्णन गर्दह्कु सुन्नुहोस् । 


पत्नी मरीचेस्तु कला सुषुवे कदंमात्मजा । 


रालानन्द्री लीक 


११३९ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 


कर्यपं पूणिंमानं च ययोरापूरितं जगत् ॥ १३॥ 


पढार्थ 

कर्दमात्मजा  कर्दमकर्यपं  कश्यप र ययोः  जसबाट 

प्रजापतिकी छोरी पूणिमानं  पूर्णिमा नामकाजगत्  संसार 

मरीचेः  मरीचि ऋषिकी दुरईओटा छोरा तुत 

पत्नी  पत्नी च  पनि आपूरितं  पूर भरिएको छ 
कला  कलाले सुषुवे  जन्माइन् 





ताक्यार्थ कर्वम प्रजापतिकी छोरी कलाले मरीचि ऋषिबाट कश्यप र पूर्णिमा नामका दुरईदओटा 
छोरा जन्मादन् जसबाट संसार त पूरे भरियो । 


पूणिमासूत विरजं विष्वग च परन्तप । 
देवकुल्यां हरेः पाद्ोचाद् याभूत् सरिद् दिवः ॥ १४॥ 


पदठार्थ 

परन्तप  हे शत्रुपीडक विदुर छोरी पनि प्रभावले अर्को जन्ममा 

पूर्णिमा  पूर्णिमिाबाट असूत  जन्मिए द्विः सरित्  देवनदी गङ्गाको 
विरजं  विरज र या  जो देवकुल्या नामकीरूपमा 

विङ्वगं च  विश्वग नामका दुरईकन्या छन् तिनी अभूत्  प्रकट भट्न् 
पुत्र र हरेः  भगवान्को 

देवकुल्यां  देवकूल्या नामकी पादशोचात्  पादप्रक्षालनको 





ताक्यार्थ हे शत्रुपीडक विदुर! पूर्णिमाबाट विरज र विश्वग नामका दुई पुत्र र देवकूल्या 
नामकी एडटी छोरी पनि जन्मिए । देवकुल्या नामकी कन्या भगवान्को पादप्रक्षालनको प्रभावले 
अर्को जन्ममा देवनदी गङ्गाको रूपमा प्रकट भद्रन् । 


अत्रेः पत्न्यनसूया त्रीञ्जज्ञे सुयरसः सुतान् । 
दत्तं दुवांससं सोममात्मेराबह्यसम्भवान् ॥ १५॥ 


पदार्थ 

अत्रेः  अत्रि ऋषिकी आएका त्रीन्  तीनजना 
पत्नी  धर्मपत्नी दत्तं  दत्तात्रेय सुतान्  पुत्रहरू 
अनसूया  अनसूयाले दुवांससं  दुवसिा र जज्ञे  उत्पन्न गरन् 


आत्मेशबह्यसम्भवान्  नारायण, सोमम्  चन्द्रमा नामका 
शङडूर र ॒ब्रह्माको अंशबाटसुयशसः  राम्रो कीर्तिं भएका 





रालानन्द्री लीक 


९१२९ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 


वाक्यार्थ अत्रि ऋषिकी धर्मपत्नी अनसूयाले भगवान् नारायण, शङ्कर र ब्रह्माको अंशबाट 
दत्तात्रेय, दुर्वासा र चन्द्रमा नामका राम्रो कीर्तिं भएका तीनजना पुत्रहरू उत्पन्न गरिन्। 


विदुर उवाच विदुरजीले भन्नुभयो 

 ९० ्  स्थित्युत्पत्त्यन्तहेतव एण  
अत्रेगृहे सुरभरष्ठाः त्पत्त्यन्तहेतवः। 
किञ्चिच्चिकीषंवो जाता एतदाख्याहि मे गुरो ॥ १६॥ 


पदढार्थ 

गुरो  हे गुरु ब्रह्मा, विष्णु र महेश्वर जाताः  उत्पन्न हूनुभयो 
स्थित्युत्पत्त्यन्तहेतवः  किञ्चित्  के एतत्  यो कुरा 

संसारको उत्पत्ति, स्थिति राचिकीष॑ंवः  गर्ने इच्छाले मे  मलाई 

लयका कारण भएका उत्रेः  अत्रिका आख्याहि  बताउनुहोस् 
सुरश्रेष्ठाः  देवताहरूमा श्रेष्ठ गृहे  घरमा 





तवाक्यार्थ हे गुरु ! संसारको उत्पत्ति, स्थिति र लयका कारण भएका देवताहरूमा शरेष्ठ ब्रह्मा, 
विष्णु र महेश्वरले के गर्ने इच्छाले महर्णिं अत्रिका घरमा अवतार लिनुभयो ? मलाई यो कुरा 
बताउनुहोस् । 

मत्रेय उवाच मेत्रेयजीले भन्नुभयो 

ब्रह्मणा नोदितः सृष्टावत्रिबह्यविदां वरः। 


सह पत्न्या ययावृक्षं कुलाद्रिं तपसि स्थितः ॥ १७ ॥ 


पदार्थ 

ब्रह्मणा  ब्रह्मादरारा अत्रिः  अत्रि ययो  गए र 
सृष्टो  सृष्टि गर्नका लागि पत्न्या  पत्नी अनसूयाले तपसि  तपस्यामा 
नोदितः  प्रेरित गरिएका सह  सहित स्थितः  बसे 
जह्यविदां  ब्रह्मविद्हरूमा ऋक्षं  ऋक्ष नामको 

वरः  श्रेष्ठ कुलाद्रिं  कुल पर्वतमा 





ताक्यार्थ ब्रह्माद्रारा सृष्टि गर्नका लागि प्रेरित गरिएका ब्रह्मविद्हरूमा श्रेष्ठ अत्रि आनी पत्नी 
अनसूयासहित भएर ऋक्ष नामको कुल पर्वतमा गए र तपस्यामा बसे । 


तस्मिन् प्रसूनस्तबकपलाशाशोककानने । 
वाभिंः सवद्धिरुद्षघुष्टे निर्विन्ध्यायाः समन्ततः ॥ १८ ॥ 


रालानन्द्री लीक 


९१२२ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
५  तु ४  ३ 
प्राणायामेन संयम्य मनो वषरातं मुनः। 
अतिष्ठदेकपादेन निर्न्द्रोऽनिलभोजनः॥ १९॥ 
पदार्थ 


प्रसूनस्तबकपलाशारोककानने बग्ने 
फूलका गुच्छाले भरिएको एवंवार्भिः  जलले 
पलाश र अशोकका वनलेउदूघु्टे  गुञ्जायमान भएको 


भरिएको तस्मिन्  त्यो ऋक्ष पर्वतमा 
समन्ततः  चरतर्फा प्राणायामेन  प्राणायामद्रारा 
निर्विन्ध्यायाः  निर्विन्ध्यामनः  मनलाई 

नदीको संयम्य  संयमित गरेर 
सख्रवद्धिः  कलकल शब्द गरीनिद्न्ः  द्रन््रहित 





अध्याय१ 
अनिलभोजनः  वायु मात्र 
आहार गरी 
मुनिः  मुनि अत्रि 


एकपादेन  एउटा गोडाले मात्र 
टेकेर 

वषंरातम्  सय वर्षसम्म 
अतिष्ठत्  तपस्या गरेर बसे 


ताक्यार्थ पफूलका गुच्छले भरिएको, पलाश र अशोकका वनले युक्त एवं चारैतफं निर्विन्ध्या 
नदीको कलकल शब्द गरी बग्ने जलले गुन्जायमान भएको त्यो ऋक्ष पर्वतमा गई प्राणायामद्रारा 
मनलाई संयम गरेर न्ढरहित भई वायुमात्र आहार गरी मुनि अत्रि एउटा मात्र गोडाले टेकेर सय 


वर्षसम्म तपस्या गरी बसे । 


सारणं तं प्रपद्येऽहं य एव जगदीङवरः। 


प्रजामात्मसमां मह्यं प्रयच्छत्विति चिन्तयन् ॥ २०॥ 


तप्यमानं त्रिभुवनं प्राणायामेधसाग्निना । 


निगतेन मुनेमृध्नः समीक्ष्य प्रभवस्त्रयः ॥ २९॥ 


  अप्सरोमुनिगन्वैसिद्धविद्याधरोरगे ९   अ ज 
ग   
वितायमानयशसस्तदाश्रमपदं ययुः ॥ २२ 


पदठार्थ 
अहं  म अत्रि प्रपद्ये  परेको छु र 
यःजो आत्मसमां  आफूतुल्य 


जगदीरवरः  जगत्को मालिक प्रजाम्  सन्तानहरू 
हनुहन्छ मद्यं  मलाई 

तं  त्यस्ता भगवान्को प्रयच्छतु  प्रदान गर्नुहोस् 
शरणं  शरणमा इति चिन्तयन् एव 


यस 





प्रकारको चिन्तन गर्दै न 
तपस्यामा रहंदा 

मुनेमृध्नः  अत्रि ऋषिको 
टाउकोबाट 


निगतेन  निस्केको 
प्राणायामेधसा  प्राणायामरूपी 
रालानन्द्री लीक 


९१२ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 
दाउराबाट प्रज्वलित भएको अप्सरोमुनिगन्धववसिद्धविद्याघरो यः प्रभवः  ब्रह्मा, विष्णु र 
अग्निना  आगोले रगेः  अप्सरा, मुनि, गन्धर्व  महेश्वर तीनवटै भगवान् 
त्रिभुवनं  तीनै लोक सिद्ध, विद्याधर आदिद्रारा तदाश्रमपदं  महर्षिं अत्रिका 
तप्यमानं  धप्धपी बलेको वितायमानयशसः  कीर्तिआश्रममा 

समीक्ष्य  देखेर विस्तार गरिएका ययुः  आद्पुगनुभयो 





ताक्यार्थ म अत्रि जगत्को मालिक भगवान्को शरणमा परेको छु र आफू भगवान् तुल्य 
सन्तानहरू मलाई प्रदान गर्नुहोस् यस प्रकारको चिन्तन गर्दै अत्रि ऋषि तपस्यामा र॑दा 
प्राणायामरूपी दाउराबाट प्रज्वलित भएको उनको मस्तकबाट निस्केको आगोले तीनै लोक धण्धपी 
बल्न थाल्यो त्यो देखेर अप्सरा, मुनि, गन्धर्व, सिद्ध, विद्याधर आदिद्रारा कीर्तिं विस्तार गरिएका 
ब्रह्मा, विष्णु र महेश्वर भगवान् महर्षिं अत्रिका आश्रममा आद्रपुग्नुभयो । 


तत्प्रादुभांवसंयोगविद्योतितमना मुनिः। 
उत्तिष्ठन्नेकपादेन ददशां विुधषभान् ॥ २३॥ 


पढार्थ 
एकपादेन  एउ्टै गोडाले भगवानहरूको सन्िधिले मन।भगवानहरूलाई 
उत्तिष्ठन्  उभिदरहेका हर्षित भएका द्दशं  देखे 


   . 


तत्प्रादुभावसंयोगविद्योतितमनाः  मुनिः  मुनि अत्रिले 

अकस्मात् प्रकट हुनुभएका विबरुधष॑भान्  देवताहरूमा श्रेष्ठ 
ताक्यार्थ एडटै गोडाले उभिद्रहेका र अकस्मात् प्रकट हुनुभएका भगवानूहरूको सन्तिधिले मन 
हर्षित भएका अत्रिले देवताहरूमा श्रेष्ठ भगवानूहरूलाई देखे । 





प्रणम्य दण्डवद् भूमावुपतस्थेऽदंणाज्जलिः। 


नर,  न्द, 


वृषहंससुपणंस्थान् स्वेः स्वेदिचहेङ्च चिहितान् ॥ २४ ॥ 


पदढार्थ 

अर्हणाञ्जलिः  सम्पूर्ण पूजाचिहैः च  त्रिशूल, कमण्डलु, दण्डवत्  लौरोजस्तो भई सुतेर 
सामग्री हातमा लिएका अत्रिले चक्र आदि चिहृहरूले प्रणम्य  प्रणाम गरेर 
वृषहंससुपणंस्थान्  सादे, हँस चिहितान्  चिहित भएका उपतस्थे  नजिकै उभिए 
र गरुडमा सवार भएका भगवानूहरूलाई 

स्वैः स्वे  आआपना भूमो  भूमिमा 





ताक्यार्थ सम्पूर्ण पूजासामग्री हातमा लिएका अत्रिले साढे, हँस र गरुडमा सवार भएका र 
आआप्ना त्रिशूल, कमण्डलु, चक्र आदि चिह्ृहरूले चिहित भएका महादेव, ब्रह्मा र विष्णुलाई 


रालानन्द्री लीक 


९९३५ 
चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 
दण्डवत् प्रणाम गरेर नजिके उभिए। 
म ९ 

कृपावरोकन हसद्दद्ननोपलम्भतान् । 

तद्रोचिषा प्रतिहते निमील्य मुनिरक्षिणी ॥ २५॥ 

चेतस्तत्प्रवणं युञ्जन्नस्तावीत्संहताञ्जलि   

रखक्ष्णया सूक्तया वाचा सवंलोकगरीयसः ॥ २६॥ 


पदार्थ 

कृपावलोकेन  कृपापूर्ण हेरा र निमील्य  चिम्लिएर सूक्तया  गम्भीर भावपूर्ण 
हसददनेन  मन्द॒हास्ययुक्त तत्प्रणं  भगवानुप्रति अनुरक्त वाचा  वाणीले 

मुखले चेतः  आपनो चित्तलाई सवंलोकगरीयसः  सम्पूर्ण 
उपलम्भितान्  युक्त भएका युञ्जन्  भगवानूमा नैलोकमा कीर्तिं फलिएका ब्रह्मा, 
तद्रोचिषा  त्यस्ता भगवान्कामिलाएर विष्णु र महेश्वर भगवान्को 
तेजले संहताञ्जलिः  हात जोडदै अस्तावीत्  स्तुति गर्न लागे 
प्रतिहते  सड कुचित भएका मुनिः  अत्रि मुनिले 

अक्षिणी  दुई आंखा लक्षणया  अत्यन्त मिठो र 





ताक्यार्थ कृपापूर्ण हिरादइ र मन्द हास्ययुक्त मुखले युक्त भएका त्यस्ता भगवानूका तेजले 
सङ कुचित दुई ओंँखा चिम्लिएर भगवानप्रति अनुरक्त आफ्नो चित्तलाई भगवान्मा ने मिलाएर हात 
जोडदे अत्रि मुनिले अत्यन्त मिठो र गम्भीर भावपूर्ण वाणीले सम्पूर्ण लोकमा कीर्तिं फैलिएका 
ब्रह्मा, विष्णु र महेश्वर भगवान्को स्तुति गर्न लागे । 


अत्रिरुवाच अत्रिले भने 
विर्वोद्धवस्थितिख्येषु विभज्यमने 
 र  विगृहीतदेहा ् 
मांयागुणेरनुयुगं विगृहीतदेहाः । 
ते बह्मविष्णुगिरिशाः प्रणतोऽस्म्यहं व 
स्तेभ्यः क एव भवतां म इहोपहूतः ॥ २७॥ 
पदार्थ 
विश्वोद्धवस्थितिलयेषु  विश्वकोमायागुणेः  मायाको सत्त्व, रजसंहारका लागि भिन्नभिन्न 
उत्पत्ति, स्थिति र नाशका लागिर॒ तमोगुणका आधारमारूपले विभाजित भएर 
अनुयुगं  हरेक युगमा विभज्यमानेः  उत्पत्ति, स्थिति रते  वी 


रालानन्द्री लीक 


९१२६ 





चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 
बह्यविष्णुगिरिशाः  ब्रह्मा, विष्णुवः  हजुरहरूलाई एव  नै 

र महेश्वरले प्रणतः अस्मि  प्रणाम गर्द इह  यहाँ 

विगृहीतदेहाः  शरीर धारणभवतां  हजुरहरूका उपहूतः  निम्त्यादइनुभएका 
गर्नृभएको छ तेभ्यः  ती अवतारहरूमध्ये कः  को हुनृह॒न्छ 
अहं  म अत्रि मुनि मे  मद्रारा कृपा गरेर भन्नुहोस् 


ताक्यार्थ विश्वको उत्पत्ति, स्थिति र नाशका लागि हरेक युगमा मायाको सतव, रज र 
तमोगुणका आधारमा उत्पत्ति, स्थिति र संहारका लागि भिन्नभिन्न रूपले विभाजित ती ब्रह्मा, 
विष्णु र महेश्वरले शरीर धारण गर्नुभएको छ । म अत्रि हजुरहरूलाई प्रणाम गर्द । मद्रारा ने यहाँ 
निम्त्यादनुभएका हजुरहरूका ती अवतारहरूमध्ये कुन अवतार हुनुहन्छ कृपा गरेर भन्नुहोस् । 
विवरण उपनिषदद्रारा प्रतिपादित अद्वैत ब्रह्मतत्त्व जसबाट सम्पूर्ण जगत्को सृष्टि, स्थिति र 
संहार हुन्छ त्यसलाई पुराणहरूले मायाका तीन गुणहरूलाई स्वीकार गर्ने त्रिदेवको रूपमा व्याख्या 
गरेका छन्। मायाको सत््वगुणलाई स्वीकार गरी तिनै ईश्वर विष्णु, रजोगुणलाई स्वीकार गरी 
ब्रह्मा र तमोगुणलाई स्वीकार गरी शङड्रको रूपमा प्रकट हुनुहुन्छ । ब्रह्म एडटे हो र माया पनि 
एडटै हो । मायाका शक्तिहरू मात्र भिन्नभिन्न हून्। जसरी एडटै व्यक्तिलाई भिन्नभिन्न ठा र 
परिवेशमा भिन्नभिन्न नामद्रारा बोलाउन सकिन्छ तर त्यो मानिस वास्तवमा एडटै हुन्छ त्यस्तै 
गरी भिन्नभिन्न कर्मले गर्दा भगवानूलाई भिन्नभिन्न नामले पुकारिए पनि भगवान् एडटै 
हनहन्छ । रजोगुणको काम प्रवृत्ति हो, त्यसैद्रारा ब्रह्माले रजोगुणलाई वशमा गर्नृहुन्छ। भगवान् 
विष्णु अनन्त सत्त्वगुणलाई वशमा गर्न अखण्ड निद्रा ग्रहण गर्नहुन्छ भने भगवान् शङ्र 
तमोगुणलाई नियन्त्रण गर्न अखण्ड समाधिमा स्थित रहनुहन्छ। यी तीनै देवहरू त्रिगुणात्मक, 
परिच्छिन्न र भिन्नभिन्न नभई गुणातीत, सर्वव्यापक र एकरूप हृन् भन्ने पुराणसिद्धान्तको निष्कर्ष 
हो । त्यसैले १८ ओटे पुराणहरूमा विभिन्न देवहरूलाई सर्वश्रेष्ठ ईश्वरको रूपमा स्तुति गर्न सम्भव 
भएको हो । 


एको मयेह भगवान् विविधप्रधाने 
रदिचत्तीकृतः प्रजननाय कथं नु यूयम् । 
अत्रागतास्तनुभृतां मनसोऽपि दूराद् 
९  ज 
न्रूत प्रसीदत महानिह विस्मयो मे ॥ २८॥ 
पदढार्थ 


मया  मद्रारा 
प्रजननाय  पुत्र प्राप्तिका लागि आदि विविध उपायहरूद्वारा 


विविधप्रधानेः  पूजा, तपस्याएकः  एक मात्र 
भगवान्  भगवान् 
यालानन्दी दीका 


९१२० 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 
इह  यो अन्तःकरणमा दूरात्  नभेटराउने टाढाकोइह  यस विषयमा 

चित्तीकृतः  चिन्तन गरिनुभएकोग्द॑मा बस्नुभएका मे  मलाई 

थियो यूयम्  हजुरहरू सबे महान्  ठलो 

तनुभृतां  शरीरधारीहरूको कथं नु  कसरी विस्मयः  आश्चर्य लागेको छ 
मनसः  मनले अत्र  यहाँ प्रसीदत  खुसी हुनुहोस् र 

अपि  पनि आगताः  पाल्नुभयो नूत  भन्नुहोस् 





ताक्यार्थ मेले पूत्रप्राप्तिका लागि पूजा, तपस्या आदि विविध उपायहरुद्रारा आफ्ना 
अन्तःकरणमा एक मात्र भगवान्लाई चिन्तन गरेको धिं । शरीरधारीहरूको मनले पनि नभेट्राउने 
टाढाको ठाडमा बस्नुभएका हजुरहरू कसरी यहाँ पाट्नुभयो यस विषयमा मलाई लो आश्चर्य 
लागेको छ खुसी हूनुहोस् र भन्नुहोस् । 


मत्रेय उवाच मत्रेयजीले भन्नुभयो 
इति तस्य वचः श्रुत्वा यस्ते विबुधष॑भाः। 


प्रत्याहुः इलष्ष्णया वाचा प्रहस्य तमृषिं प्रभो ॥ २९॥ 


पदार्थ 

प्रभो  हे विदुरजी तेत्रयः ती तीन सलक्ष्णया  अति मधुर 

तस्य  ती अत्रि ऋषिको विद्ुघषंभाः  देवताहरूमा ध्रष्ठ वाचा  वाणीद्रारा 

इति  यस्तो प्रकारको ब्रह्मा, विष्णु र महेश्वरतम्  ती 

वचः  कुरा भगवान्ले ऋषिं  अत्रि ऋषिलाई 

श्रुत्वा  सुनेर प्रहस्य  मुस्कुराएर प्रत्याहुः  भन्नुभयो 





ताक्यार्थ हे विदुरजी ! ती अत्रि ऋषिको यस्तो प्रकारको कुरा सुनेर ती तीन देवताहरूमा श्रेष्ठ 
ब्रह्मा, विष्णु र महेश्वर भगवान्ले मुस्कुराएर अति मधुर बोलीमा अत्रि ऋषिलाई भन्नुभयो । 


देवा उन्चुः देवताहरूले भन्नुभयो 
यथा कृतस्ते सङूल्पो भाव्यं तेनेव नान्यथा । 
सत्सङ्कल्पस्य ते ब्रह्मन् यद् वे ध्यायति ते वयम् ॥ ०॥ 


पदार्थ 
जह्यन्  हे ऋषि ते  तिमीले सङ्कल्पः  सङ्कल्प 
सत्सङ्कल्पस्य  सत्यस इल्पयुक्त यथा  जस्त कृतः  गरेका धियौ 


रालानन्द्री लीक 


९१२८ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 
तेन  त्यस्तै   हदेन ध्यायति  ध्यान गरेका छी 

एव  नै वे  निश्चय नै वयम्  हामी 

भाव्यं  हनुपर्छ ते  तिमीले ते  त्यी तत्व नै हौं त्रिमूर्वि 
अन्यथा  अर्को यत्  जुन तत््वको भए तापनि हामीमा भेद छैन 





ताक्यार्थ हे ऋषि ! सत्यसङल्पयुक्त तिमीले जस्तो सड्ल्प गरेका धियौ त्यस्तै हुनुपर्ह, अर्को 
हदेन। तिमीले जुन ततत्वको ध्यान गरेका छौ हामी त्यही तत्व नै हौँ। त्रिमूर्ति भए पनि हामीमा 
भेद कैन । 


अथास्मदंशभूतास्ते आत्मजा लोकविश्चुताः। 
भवितारोऽद्ख भद्रं ते विस्रप्स्यन्ति च ते यशः ॥ ३१९॥ 





पदढार्थ 

अद्ख  हे महर्षि आत्मजाः  छोराहरू यशः  यशलाई 

अथ  अब भवितारः  उत्पनन हुनेछन् च  पनि 

अस्मदंशमूताः  हाम्रा अंशति  त्यसपछि तिम्रो ते  तिनीहरूले 

अथवा गुणबाट उत्पन भएका भद्रं  कल्याण हुनेछ र विस्रप्स्यन्ति  पफौलाउनेचछन् 
लोकविश्रुताः  लोकप्रख्यात ते  तिम्रो 


ताक्यार्थ हे महर्षि ! अब हाम्रा अंश अथवा गुणबाट लोकप्रख्यात छयोराहरू उत्पन्न हुनेछन् । 
त्यसपछि तिम्रो कल्याण हुनेछ र तिनीहरूले तिग्रो यशलाई पनि फैलाउनेछछन् । 


एवं कामवरं दत्त्वा प्रतिजग्मुः सुरेश्वराः। 
सभाजितास्तयोः सम्यग् दम्पत्योमिषतोस्ततः ॥ ३२॥ 


पदार्थ 

एवं  यसरी भएका ब्रह्मा, विष्णु र महेश्वर ॒मिषतोः  ती दुरईले हेदि 
दम्पत्योः  ती दम्पतिद्रारा तयोः  ती दुई दम्पतिलाई त्यस राडंबाट 

सम्यक्  राम्रोसंग कामवरं  इच्छाअनुसार वर॒ प्रतिजग्मुः  अन्तर्धान हूनुभयो 


सभाजिताः  पूजा गरिएका दत्त्वा  दिएर 
सुरेश्वराः  देवताका पनि ईश्वर ततः  त्यसपचछि 
ताक्यार्थ यसरी ती दम्पतिद्रारा राम्रोसंग पूजा गरिएका देवताका पनि ईश्वर भएका ब्रह्मा, 
विष्णु र महेश्वर ती दुई दम्पतिलाई इच्छानुसार पुत्रप्राप्तिको वरदान दिएर त्यसपछि ती दुर्ईले 
हेदर्हि्दै त्यस ठांबाट अन्तर्धान हूनुभयो । 





रालानन्द्री लीक 


९१३९ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 


अ   क प  
सोमोऽभूद् बह्यणोंऽरोन दत्तो विष्णोस्तु योगवित् । 
दुवांसाः राङ्करस्यांशो निबोधाद्विरसः प्रजाः ॥ ३३॥ 


पदढार्थ 

ब्रह्मणः  ब्रह्माजीको तुत अब 

अंशेन  अंशबाट योगवित्  योगवेत्ता अङ्गिरसः  अङ्गिराको 

सोमः  चन्द्रमा दत्तः  दत्तात्रेय उत्पन भए प्रजाः  सन्तानको वर्णन 

अभूत्  उत्पन्न भए दुवांसाः  दुर्वासा निबोध  सुन 
विष्णोः  भगवान् विष्णुको शङ्करस्य  शङ्रको 

अंशबाट अंशः  अंशबाट उत्पन्न भए 





ताक्यार्थ ब्रह्माजीको अंशबाट सोम उत्पनन भए । भगवान् विष्णुको अंशबाट योगवेत्ता दत्तात्रेय 
उत्पन्न भए । शङ्रको अंशबाट दुर्वासा उत्पन भए । अब अङ्गिराको सन्तानको वर्णन सुन्नुहोस् । 


द्धा त्वङ्गिरसः पत्नी चतस्रोऽसूत कन्यकाः । 
सिनीवाटी कद्र राका चतुथ्यंनुमतिस्तथा ॥ ३० ॥ 





पढार्थ 

अङ्गिरसः  अङ्गिराकी देवतास्वरूप तु  चाहं 

पत्नी  पत्नी कुद  कुह अनुमतिः  अनुमति नामकी 
श्रद्धा  श्रद्धाले राका  राका चतस्रः  चारओदी 

सिनीवाली  सिनीवाली तथा  त्यसै गरी कन्यकाः  छोरीहरू 
धर्मानुष्ठानकालकी अभिमानीचतुथीं  चौथी कान्छी असूत  जन्मादन् 


ताक्यार्थ अङ्गिराकी पत्नी श्रद्धाले सिनीवाली, कुहु, राका र कान्छी अनुमति गरी चारोटी 
छो रीहरू जन्मादन्। 


तत्सुत्रावपरावास्तां ख्यातो स्वारोचिषेऽन्तरे । 
उतथ्यो भगवान् साक्षाद् बद्धिष्ठस्च वृहस्पतिः ॥ ३५॥ 





पढार्थ 

अपरो  यी चार छोरीदेखि।भगवान्  भगवान् च  पनि भए जो 
अतिरिक्त उतथ्यः  उतथ्य र स्वारोचिषे  स्वारोचिष 
तत्पुत्रो  यिनका दुई पुत्र बद्धिष्ठः  ब्रह्मनिष्ठ अन्तरे  मन्वन्तरमा 
साक्षात्  साक्षात् बृहस्पतिः  बृहस्पति ख्यातो  अत्यन्त प्रसिद्ध 


रालानन्द्री लीक 


९९८० 
चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 
आस्तां  भएका थिए 


ताक्यार्थ यी चार छोरीदेखि अतिरिक्त यिनका साक्षात् भगवान् उतथ्य र ब्रह्मनिष्ठ बृहस्पति यी 
दुई पुत्र भए जो स्वारोचिष मन्वन्तरमा अत्यन्त प्रसिद्ध भएका थिए। 


पुटस्त्योऽजनयत् पत्न्यामगस्त्यं च हविभुवि । 
सोऽन्यजन्मनि दह्याग्निर्विंश्रवारच महातपाः ॥ ३६ ॥ 


पदार्थ 

पुलस्त्यः  पुलस्त्य ऋषिले महातपाः  महातपस्वी सः  उनी अगस्त्य 

हविभुवि  हविर्भू नाम गरिएकी विश्रवाः  विश्रवालाई च  चाहं 

पत्न्याम्  आफ्नी पत्नीमा च  पनि पुत्रको रूपमा अन्यजन्मनि  अर्को जन्ममा 
अगस्त्यं  अगस्त्य र अजनयत्  जन्माए दहयाग्निः  जठराग्नि भए 





ताक्यार्थ पुलस्त्य ऋषिले हविर्भू नाम गरिएकी पत्नीमा अगस्त्य र महातपस्वी विश्चरवालाई पनि 
पुत्रको रूपमा जन्माए । अगस्ति चाहं अर्को जन्ममा जठराग्नि भए । 


  न ९ ०९ 


तस्य यक्षपतिदवः कुबेरस्त्विडविडासुतः। 
रावणः कुम्भकर्णश्च तथान्यस्यां विभीषणः ॥ ३७ ॥ 


पदार्थ 

तस्य  विश्ववाको कुबेरः  कुबेर भए कुम्भकणंः  कुम्भकर्ण र 
इडविडासुतः  इडविडा नामकी अन्यस्यां  अर्की रानीतथा  त्यसै गरी 

पत्नीबाट जन्मिएका छोरा केशिनीबाट विभीषणः  विभीषण 

देवः  देवताको स्वभाव भएका तु  चाहं च  पनि जन्मिर 
यक्षपतिः  यक्षहरूका मालिक रावणः  रावण 





ताक्यार्थ विश्रवाको इडविडा नामकी पत्नीबाट देवताको स्वभाव र यक्षहरूका मालिक भएका 
कुबेर जन्मिए भने अर्की रानी केशिनीबाट चाहं रावण, कुम्भकर्ण र विभीषण जन्मिए। 


पुलहस्य गतिभांयां त्रीनसूत सती सुतान् । 
कर्मश्रेष्ठं वरीयांसं सहिष्णुं च महामते ॥ ३८ ॥ 


पदढार्थ 

महामते  हे बुद्धिमान् विदुरजी भायां  धर्मपत्नी वरीयांसं  वरीयान् र 
पुलहस्य  महर्षि पुलहकी गतिः  गतिले सहिष्णुं  सहिष्णु नामका 
सती  साध्वी कमेशरषठं  कर्म्रष्ठ च  पनि 


रालानन्द्री लीक 


९९४९१ 
चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 
जीन्  तीन सुतान्  छोराहरू असूत  जन्माइन् 


ताक्यार्थ हे बुद्धिमान् विदुरजी ! महर्षिं पुलहकी साध्वी धर्मपत्नी गतिले कर्मशरेष्ठ, वरीयान् र 
सहिष्णु नामका तीन छो राहरू जन्माइन् । 


क्रतोरपि क्रिया भायां वालखिल्यानसूयत । 
ऋषीन् षष्टिसहस्राणि ज्वरुतो बह्यतेजसा ॥ ३९॥ 


पढार्थ 

क्रतोः  क्रतुकी ब्रह्मतेजसा  ब्रह्मतेजले षष्टिसहस्राणि  साठी हजार 
भायां  पत्नी ज्वरुतः  धप्प बलेका ऋषीन्  ऋषिहरूलाई 

क्रिया  क्रियाले वालखिल्यान्  बालखिल्यअसूयत  जन्माइन् 
अपि  पनि आदि 





ताक्यार्थ क्रतुकी पत्नी क्रियाले पनि ब्रह्मतेजले धप्प बलेका बालखिल्य आदि साठी हजार 
ऋषिहरूलाई जन्माइन् । 


उजांयां जज्ञिरे पुत्रा वसिष्ठस्य परन्तप । 
चित्रकेतुप्रधानास्ते सप्त ब्रह्मषयोऽमलाः ॥ ४०॥ 


पदठार्थ 

परन्तप  हे वीर विदुरजी चित्रकेतुप्रधानाः  चित्रकेतुसप्त  सात भाद 

वसिष्ठस्य  महर्षिं वशिष्ठकी।आदि गरिएका बह्यषयः  ब्रहयर्षि 

पत्नी तेती पत्राः  छोराहरू 

उजांयां  ऊर्जा अरन्धतीबाट अमलखाः  शुद्ध चित्त भएका जज्ञिरे  जन्मिए 





ताक्यार्थ हे विदुरजी ! महर्षिं वशिष्ठकी पत्नी ऊर्जा अरुन्धतीबाट शुद्ध चित्त भएका चित्रकेतु 
आदि गरिएका सात भाई ब्रह्मर्षि छोराहरू जन्मिए। 


चित्रकेतुः सुरोचिर्च विरजा मित्र एव च। 
उल्बणो वसुभृद्यानो द्युमान् शक्त्यादयोऽपरे ॥ ४१॥ 


पढार्थ 

ती सात छोराहरू 

चित्रकेतुः  चित्रकेतु विरजा  विरजा उल्बणः  उल्वण 

सुरोचिः  सुरोचि मित्र  मित्र वसुभृद्यानः  वसुभृद्यान 

च  तथा एव च  अनि द्युमान्  द्युमान् नामका छन् 


रालानन्द्री लीक 


९९४२ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 
अपरे  अरू छोराहरू अर्की पत्नीबाट 
राक्तयाद्यः  शक्ति आदिजन्मिएका हुन् 


ताक्यार्थ ती सात छोराहरू चित्रकेतु, सुरोचि, विरजा, मित्र, उल्वण, वसुभृद्यान र द्युमान् हुन् । 
अरू शक्ति आदि छोराहरू अर्की पत्नीबाट जन्मिएका हुन् । 


चित्तिस्त्वथवंणः पत्नी ठेमे पुत्रं घृतवतम्। 
दष्यञ्चमरवरिरसं भृगोर्वंशं निबोध मे ॥ ४२॥ 


पदढार्थ 

अथवंणः  ऋषि अथर्वाकी दधीचि नाम गरेका मे  मद्रारा बताउन लागिएको 
पत्नी  पत्नी अश्वशिरसं  अश्वशिरा पनिभृगोः  भृगुको 

चित्तिः  चित्तिले नाम भएका वंशं  वंश पनि 

तु  चाह पत्रं  पुत्र निबोध  बुगनुहोस् सुननुहोस् 
धृतव्रतम्  व्रत धारण गर्ने ठेमे  प्राप्त गरिन् 

दघ्यञ्चम्  दध्यङ् हे विदुरजी 





वाक्यार्थ ऋषि अथर्वाकी पत्नी चित्तिले चाहं त्रत धारण गर्ने दध्यङ् दधीचि नाम भएका 
पुत्र प्राप्त गरिन् जसको अर्को नाम अश्वशिरा हो। हे विदुरजी ! मद्रारा बताउन लागिएको भृगुको 
वंश पनि सुन्नुहोस् । 


भृगुः ख्यात्यां महाभागः पत्न्यां पुत्रानजीजनत् 


धातारं च विधातारं भ्चियं च भगवत्पराम् ॥ ५३॥ 
पदार्थ 


महाभागः  महाभाग विधातारं  विधाता नाम गरेका पुत्रान्  छोराछछोरीहरू 





भृगुः  महर्षि भृगुले दुईओटा पुत्र च  पनि 

ख्यात्यां  ख्याति नामकी च र अजीजनत्  जन्माए 
पत्न्यां  पत्नीबाट भगवत्पराम्  भगवत्परायण 

धातारं  धाता धियं  श्री नामकी छोरी गरी 


ताक्यार्थ महाभाग महर्षिं भृगुले ख्याति नामकी पत्नीबाट धाता र विधाता नाम गरेका दुरईदओटा 
छोरा र भगवत्परायण श्री नामकी छोरी पनि जन्माए। 


 , न, भ ् 
आयात नयात् चव सुत मरुस्तयारद्ात् । 
ताभ्यां तयोरभवतां मृकण्डः प्राण एव च ॥ ४४॥ 


रालानन्द्री लीक 


९९४३ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 
पदार्थ 

मेरुः  मेरु नामका ऋषिले तयोः  ती दुई धाता रतयोः  ती धाता र विधाताका 
आयतिं  आयति विधातालाई मृकण्डः  मृकण्डर 

नियतिं  नियति नामकी अदात्  दिए प्राणः  प्राण नाम गरेका छोरा 
चर ताभ्यां  ती दुई पत्नीबाटएव च  पनि उत्पन्न भए 
सुते  दरईओटी छोरी क्रमशः 





ताक्यार्थ मेरु नामका ऋषिले आयति र नियति नामकी दुईओदी छोरी धाता र विधातालाई 
दिए । ती दुई पत्नीबाट धाता र विधाताका पुत्र मृकण्ड र प्राण उत्पन्न भए। 


 भ 


माकण्डयो मृकण्डस्य प्राणाद् वेदशिरा मुनिः। 
कविङ्च भागंवो यस्य भगवानुाना सुतः ॥ ४५॥ 


पदार्थ 

मृकण्डस्य  मृकण्डका वेदशिरा  वेदशिराको जन्यस्य  जुन भृगुपुत्र कविका 
माकण्डेयः  मार्कण्डेय नामकाभयो सुतः  छोरा 

पुत्र भए त्यसै गरी कविः च  कवि नामका भगवान्  एेश्वर्यशाली 

प्राणात्  प्राणबाट भागंवः  भगुका अर्का छोराउशना  उशना शुक्राचार्य 
मुनिः  महर्षि थिए थिए 





ताक्यार्थ म॒कण्डबाट मार्कण्डेय नामका पुत्र भए। त्यसै गरी प्राणबाट महर्षिं वेदशिराको जन्म 
भयो । भृगुका छोरा कवि धिए । ती कविका छोरा एेश्वर्यशाली उशना शुक्राचार्य थिए। 
० ओ ग्रे 
त एते मुनयः क्षत्तलोकान् सगेरभावयन् । 


ग्र,  न 


प्ष कदंमदोहित्रसन्तान  काथतस्तव ॥ 
रुण्वतः च्रहयानस्य सद्यः पापहरः परः ॥ ८६ ॥ 


पदढार्थ 

क्षत्तः  हे विदुरजी एषः  यसरी यो कथाले 

ते  पूर्वोक्त कर्दंमदोहित्रसन्तानः  कर्दम श्रदधानस्य  श्रद्धापूर्वक 

एते  यी ऋषिका पुत्रीहरूबाट विस्तारशुण्वतः  सुन्नेवाला व्यक्तिको 
मुनयः  सम्पूर्ण मुनिहरूले भएको सृष्टिक्रम सदयः  तत्कालै 

सरमः  सन्तान उत्पादनद्रारा तव  तपार्ईलाई पापहरः  पाप हरण गर्दछछ 
लोकान्  तीनै लोकलाई कथितः  मैले सुनापेँ 

अभावयन्  परिपूर्ण पारिदिए परः  अत्यन्त पवित्र यो 





रालानन्द्री लीक 


९१४४ 
चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 
वाक्यार्थ हे विदुरजी ! यी सम्पूर्ण मुनिहरूले सन्तान उत्पादनद्रारा तीनै लोकलाई परिपूर्ण 


पारिदिए। यसरी तपाईलाई कर्वम ऋषिका पत्रीहरूबाट विस्तार भएको सृष्टिक्रम मैले सुनार । 
अत्यन्त पवित्र यस कथाले श्रद्धापूर्वक सुनेवाला व्यक्तिको पाप तत्कालै हरण गर्वछछ। 


  उपयेमे ह्यजात्मज ध 
प्रसूतिं मानवीं दक्ष उपयेमे ह्यजात्मजः । 
तस्यां ससजं दुहितः षोडशामरुलोचनाः ॥ ४७ ॥ 


पढार्थ 

अजात्मजः  ब्रह्माजीका पुत्र उपयेमे  विवाह गरे र नेत्र भएका 

दक्षः  दक्ष प्रजापतिले तस्यां  ती पत्नीमा षोडखाम्  सोहञोटी 

मानवीं  मनुकी पुत्री हि  निश्चय नै दुहितृः  छोरीहरू 

प्रसूतिं  प्रसूतिलाई अमललोचनाः  अत्यन्त राम्राससज॑  उत्पन्न गरे 





ताक्यार्थ ब्रह्माजीका पुत्र दक्ष प्रजापतिले मनुकी पुत्री प्रसूतिलाई विवाह गरे रती पत्नीबाट 
अत्यन्त राम्रा सोहओटी छोरीहरू उत्पन्न गरे । 


त्रयोदशादाद् धर्मांय तथैकामग्नये विभुः । 
पितृभ्य एकां युक्तेभ्यो भवायेकां भवच्छिदे ॥ ४८ ॥ 


पदार्थ 

विभुः  दक्षप्रजापतिले एकाम्  एउटी कन्या एकां  एडटी 

धमांय  धर्मलाई अग्नये  अग्निलाई भवच्छिदे  संसारचक्रलाई नाश 
न  

त्रयोदश  तेहओदी कन्या एकां  एडदी कन्या गर्न 

अदात्  दिए युक्तेभ्यः  समस्त भवाय  भगवान् शडरलाई 

तथा  त्यसै गरी पितृभ्यः  पित्रगणलाई विवाह गरेर दिए 





ताक्यार्थ दक्ष प्रजापतिले धर्मलाई तेहओटी कन्या दिए । त्यसे गरी एडटी कन्या अग्निलाई, 
एडटी कन्या समस्त पित॒गणलाई र एडटी कन्या संसारचक्रलाई नाश गर्ने भगवान् शङ्रलाई 
विवाह गरेर दिए। 


श्रद्धा मत्री द्या शान्तिस्तुष्टिः पुष्टः क्रियोन्नतिः। 
बुद्धिर्मेधा तितिक्षा हीमूतिंधंमंस्य पत्नयः ॥ ४९॥ 


पदढार्थ 

श्रद्धा  श्रद्धा शान्तिः  शान्ति क्रिया  क्रिया 
मत्री  मत्री तुष्टिः  तुष्टि उन्नतिः  उन्नति 
द्या  दया पुष्टिः  पुष्टि बुद्धिः  बुद्धि 


रालानन्द्री लीक 


९९८५ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 
मेधा  मेधा हीः  हीर धम॑स्य  धर्मका 
तितिक्षा  तितिक्षा मूतिः  मूर्ति पत्नयः  पत्नीहरू थिए 


ताक्यार्थ श्रद्धा, मेत्री, दया, शान्ति, तुष्टि, पुष्टि, क्रिया, उन्नति, बुद्धि, मेधा, तितिक्षा, ही र 
मूर्तिं धर्मका पत्नीहरू थिए। 


श्रद्धासूत शुभं मेतरी प्रसादमभयं दया । 
शान्तिः सुखं मुदं तुष्टिः स्मयं पुष्टिरसूयत ॥ ५०॥ 





पदार्थ 

श्रद्धा  धर्मकी पत्नी श्द्धाले दया  दयाले मुदं  हर्षलाई र 

शुभं  शुभ अदृष्ट लाई अभयं  अभयलाई पुष्टिः  पुष्टिले 

असूत  जन्माइन् शान्तिः  शान्तिले स्मयं  अहङ़ारलाई 

मत्री  मेत्रीले सुखं  सुखलाई असूयत  जन्माइन् 
प्रसादम्  प्रसादलाई वुष्टिः  तुष्टिले 


वाक्यार्थ धर्मकी पत्ती श्रद्धाले शुभ अदृष्टलाई जन्माइन्, मेत्रीले प्रसादलाई, दयाले 
अभयलाई, शान्तिले सुखलाई, तुष्टिले हर्षलाई र पुष्टिले अहड़ारलाई जन्मादन् । 


     ९९ कियोन्नतिर्दर्पमर्थं  

योगं करियोन्नतिदंपंमर्थ बुद्धिरसूयत । 

मेधा स्मृतिं तितिक्षा तु क्षेमं हीः प्रश्रयं सुतम् ॥ ५९॥ 
मूतिंः सवगुणोत्पत्तिनंरनारायणावृषी ॥ ५२॥ 


पढार्थ 

क्रिया  क्रियाले स्मृतिं  स्मृतिलाई स्वगुणोत्पत्तिः  सम्पूर्ण गुणको 
योगं  योगलाई तितिक्षा  सहनशीलताले कारण भएकी 

उन्नतिः  उननतिले कषेमं  क्षमालाई र मूरतिंः  मूर्ति देवीले 

दर्प॑म्  अभिमानलाई हीः  लज्जाले नरनारायणो ऋषी  नर र 
बुद्धिः  बुदधिले तुत नारायण ऋषिलाई 

अथं  अर्थलाई प्रश्रयं  विनय नामको असूयत  जन्माइन् 
मेधा  धारणा शक्तिले सुतम्  छो रालाई जन्माइन् 





ताक्यार्थ क्रियाले योगलाई, उन्नतिले अभिमानलाई, बुदधिले अर्थलाई, धारणा शक्तिले 
स्मृतिलाई, सहनशीलताले क्षमालाई र लज्जाले विनय नामको छोरालाई जन्माइन्। सम्पूर्ण गुणको 
कारण भएकी मूर्तिं देवीले नर र नारायण ऋषिलाई जन्माइन् । 


रालानन्द्री लीक 


९९७६ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 


ययोजन्मन्यदो वि्वमभ्यनन्दत् सुनिवृंतम्। 
मनांसि ककुभो वाताः प्रसेदुः सरितोऽद्रयः ॥ ५३॥ 





पदढार्थ 

ययोः  जुन दुई भाद।सुनिवृंतम्  आनन्दले व्याप्तवाताः  हावा 
नरनारायणको भयो र सरितः  नदीहरू र 
जन्मनि  जन्ममा अभ्यनन्दत्  हर्षले छायो अद्रयः  पर्वतहरू पनि 
अद्  यो सम्पूर्ण मनांसि  सवैका मन प्रसेदुः  प्रसनन भए 
विङ्वम्  विश्व ककुभः  सबै दिशा विदिशाहरू 


ताक्यार्थ यी दुई भाइ नरनारायणको जन्ममा यो सम्पूर्णं विश्व आनन्दले व्याप्त भयो र हर्षले 
छायो । सबका मन, सबे दिशा विदिशाहरू, हावा, नदीहरू र पर्वतहरू पनि प्रसन्न भए। 


दिव्यवाद्यन्त तूयोणि पेतुः कुसुमवृष्टयः । 
मुनयस्तुष्वुस्तुष्टा जगुगन्धर्वकिन्नराः ॥ ५७४ ॥ 


पदार्थ 

द्वि  स्वर्गमा ।  वर्षन लागे गन्धवेकिन्नराः  गन्धर्व र 
तयोणि  माङ्गलिक बाजाहरू मुनयः  ऋषि महर्षिहरू किन्नरहरू 

अवाद्यन्त  बजे तुष्टुवुः  स्तुति गर्न लागे जगुः  गाना गाउन थाले 
कुसुमवृष्टयः  पएूलका वर्षा तुष्टाः  अत्यन्त खुसी भएका 





ताक्यार्थ स्वर्गमा माङ्गलिक बाजाहरू बजे, फूलका वर्षा वर्षन लागे, ऋषिमहर्षिहरू स्तुति गर्न 
लागे। अत्यन्त खुसी भएका गन्धर्व र किन्रहरू गाना गाउन थाले। 


नृत्यन्ति स्म स्त्रियो देव्य आसीत् परममङ्गलम् । 
देवा बह्याद्यः सर्वे उपतस्थुरमिष्टवेः ॥ ५५॥ 





पदार्थ 

देव्यः स्त्रियः  स्वर्गका अप्सरामङ्गल   देवताहरू 

आदि स्त्रीहरू आसीत्  भयो अभ्ष्टवेः  राम्राराम्रा 
नृत्यन्ति स्म  नाच्न लागे ब्रह्मादयः  ब्रह्मा आदि स्तोत्रहरुद्रारा 

परममङ्गलम्  सवैतिर ज्यादैसवँ  सवै उपतस्थुः  स्तुति गर्न लाग्नुभयो 


ताक्यार्थ स्वर्गका अप्सरा आदि स्त्रीहरू नाच्न लागे, सबेतिर ज्यादै मङ्गल भयो, ब्रह्मा आदि 
गरिएका सबे देवताहरू राम्राराम्रा स्तोत्रहरूद्रारा स्तुति गर्न लागनुभयो । 


रालानन्द्री लीक 


९१८७ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 


देवा उतः देवताहरूले भन्नुभयो 
यो मायया विरचितं निजयात्मनीदं 
खे रूपभेदमिव तत्प्रतिचक्षणाय । 
एतेन धमंसदने ऋषिमूर्तिनाद्य 
प्रादुरुचकार पुरुषाय नमः परस्मे ॥ ५६॥ 





पदार्थ 

खे  आकाशमा आत्मामा अद्य  आज 

रूपमेदम् इव  घटाकाश, इदं  यो चराचर जगत् धमंसदने  धर्मको घरमा 
मठाकाश आदि रूपलेविरचितं  रचना गरिएको छ ऋषिमूतिंना  ऋषिको स्वरूपले 
भेदकल्पना गर यः  जसले प्रादुश्चकार  आपफूलाई प्रकट 
निजया  आप्नी एतेन  यसद्रारा गराउनुभएको छ त्यस्ता 

मायया  त्रिगुणात्मिकातत्प्रतिचक्षणाय  आपनोपरस्मै  परमेश्वर 
मायाशक्ततिद्रारा स्वरूपको प्रत्यक्षरूपले बोध पुरुषाय  पुरुषलाई 

आत्मनि  अधिष्ठानरूपगराउनका लागि नमः  हामी नमस्कार गर्दछौं 


ताक्यार्थ आकाशमा घटाकाश, मठाकाश आदि रूपले भेदकल्पना गर जसले आफ्नी 
त्रिगुणात्मिका मायाशक्तिद्रारा अधिष्ठानरूप आत्मामा यो चराचर जगत्को रचना गर्मुभएको छ, 
यस कार्यद्वारा आफ्नो स्वरूपको प्रत्यक्षरूपले बोध गराउनका लागि आज धर्मको घरमा ऋषिको 
स्वरूपमा उहाँ आप प्रकट हुनुभएको छ यस्ता परमेश्वर पुरुषलाई हामी नमस्कार गर्दच्छौँ । 
विवरण यस श्लोकमा देवताहरूले नरनारायणरूप परमात्माको स्तुति गरेका छन्। परमात्मा 
आकाश सर्वव्यापक, असङ्ग र अरूप हुनुहुन्छ। हदे नभएको जगत् केवल भ्रमको कारणले 
देखिएको मात्र हो । जगत् छैन भने देखिएको यो सारा व्यवहारको र लोकलोकान्तरलाई बताउने 
वेदप्रामाण्यको कसरी समन्वय हुन सक्छ त भन्ने प्रश्नको उत्तर आकाशको दृष्टान्तद्रारा स्पष्ट गर्न 
सकिन्छ। जसरी आकाशमा रूप नभए पनि आकाश नीलो देखिन्छ र आकाश नीलो छ भन्ने 
गरिन्छ, त्यस्ते आकाशको कुनै आकार नभए पनि आकाश घोष्टो परेको दलो कराइजस्तो 
अनुभवमा आंछ त्यसै गरी वस्तुतः यो जगत् नभए पनि भ्रमको कारणले देखिन्छ । जसरी 
आकाशमा रूपभेदको कल्पना गरिन्छ त्यस्ते जगत् पनि परमात्मामा कल्पित हो । 


सोऽयं स्थितिव्यतिकरोपशमाय सृष्टान् 
सत्त्वेन नः सुरगणाननुमेयतत्त्वः। 


रालानन्द्री लीक 


९१८८ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 


दुश्यादद्भ्रकरुणेन विोकनेन 
यच्छ्रीनिकेतममलं क्षिपतारविन्दम् ॥ ५७ ॥ 





पदार्थ 

सःत्यो लागि अमटं  अति निर्मल 

अयं  यही सत्त्वेन  सत््वगुणको आधारमा श्रीनिकेतम्  सौन्दर्यको खानी 
अनुमेयतत्त्वः  सृष्टि आदि सृष्टान्  सृष्टि गरिएका भएको 

कार्यद्वारा अनुमान गर्न सकिनेनः  हामी अरविन्दम्  कमललाई पनि 
तत्तव सुरगणान्  देवताहरूलाई क्षिपता  तिरस्कार गर्न 
स्थितिन्यतिकरोपशमाय अद्भ्रकरुणेन  अत्यन्तविलोकनेन  आं ाद्रारा 
संसारको स्थितिमर्यादामा आउनेकरुणाले भरिएको र दुश्यात्  अवलोकन गर्नुहोस् 
विघ्नहरूलाई शान्त॒पार्बकायत्  जुन हामीमाथि कृपादृष्टि गर्नुहोस् 


ताक्यार्थ जुन ततत्वलाई सृष्टि आदि कार्यद्वारा अनुमान मात्र गर्न सकिन्छ त्यही तत्त्व हजुरहरू 
हनहुन्छ । हामी देवताहरू संसारको स्थितिमर्यादामा आउने विघ्नहरूलाई शान्त पार्बका लागि 
सत्त्वगुणको आधारमा सृष्टि गरिएका हौँ। हामीलाई अति निर्मल सौन्दर्यको खानी भएको 
कमललाई पनि तिरस्कार गर्ने र अत्यन्त करुणाले भरिएका हनजुरहरूका आंँखाद्वारा अवलोकन 
गर्नुहोस्, हामीमाथि कृपादृष्टि गर्नुहोस् । 

विवरण माण्डूक्योपनिषद् ७मा ब्रह्मको स्वरूप बताडँदे भनिएको छ अचिन्त्यम् अलक्षणम् 
अव्यपदेश्यम् अर्थात् ब्रह्मतत्त्वको चिन्तन गर्न पनि सकिन्न, लक्षण गर्न पनि सकिन्न र 
इन्दरियहरुद्रारा यही हो भनी निश्चय गर्न पनि सकिंदेन। आत्मालाई ओौपनिषदं पुरुषम् अर्थात् 
उपनिषद् प्रमाणद्रारा मात्र जानन सकिने तत्त्व भनी बृहदारण्यकोपनिषद् ३।९।२३६मा बताइएको 
छ । शास्त्र प्रमाणले पनि सोफे आत्मालाई चिनाउने होइन, अपि तु माया र जगत्को निषेध गरेर 
नाँंकी रहने तत्त्वका रूपमा मात्र बताउने हो। वस्तुतः परमात्मा इन्दियद्वारा प्रत्यक्ष हुने पदार्थ 
होदन, त्यसैले परमात्मालाई अनुमेयतत्तव भनिएको हो । 


एवं सुरगणेस्तात भगवन्तावमिष्टुतो । 


  


रन्धावलोकैयंयतुरचिंतो गन्धमादनम् ॥ ५८ ॥ 





पदढार्थ 

तात  हे विदुरजी सुरुणेः  ब्रह्मा आदिभगवन्तो  नर र नारायण 
एवं  यसरी देवताहर्द्रारा भगवान् 

कन्धावलोकेः  भगवानबाटअमिष्टुतो  स्तुति गरिएका र॒ गन्धमादनम्  गन्धमादन नामक 
कृपादृष्टि पाएका अर्चितो  पूजा गरिनुभएका पर्वततिर 


रालानन्द्री लीक 


९१४९ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 


ययतुः  जानुभयो 
ताक्यार्थ हे विदुरजी यसरी भगवान्का कृपादृष्टि पाएका ब्रह्मा आदि देवताहरुद्रारा स्तुति र 
पूजा गरिनुभएका भगवान् नर र नारायण गन्धमादन नामक पर्वततिर जानुभयो । 


 न्ह, ज 


भ     भ 
तावमा व भगवता हरस्शावहागता । 
भारव्ययाय च भुवः कृष्णो यदुकुरूदहो ॥ ५९॥ 





पढार्थ 

तो  ती दुई भुवः  पृथिवीको  कृष्ण र अर्जुनको 
भगवतः  भगवान् भारव्ययाय  भार हर्वका लागि रूपमा 

हरेः  नारायणको च  पनि इह  अहिले 

अंशो  अंश भएका यदुकुरूटहौ  यदुकुल रवि  निश्चय नै 

इमो  यी नरनारायण भगवान् कुरुकुलमा उत्पनन भएका आगतो  उत्यनन भएका हुन् 


ताक्यार्थ ती दुई नरनारायण भगवान् नै भगवान् नरनारायणको अंश भएका कृष्ण र अर्जुनको 
रूपमा पृथिवीको भार हर्वका लागि अहिले यदुकुल र कुरुकुलमा उत्पन्न भएका हुन् । 


स्वाहाभिमानिनश्चाग्नेरात्मजांस्तीनजीजनत्। 
पावकं पवमानं च शुचिं च हुतभोजनम् ॥ ६० ॥ 





पढार्थ 

अभिमानिनः  सम्पूर्ण अग्निकोपावकं  पावक र खाने 

अभिमानी देवको रूपमा रहेको पवमानं  पवमान नामका त्रीन्  तीनओटा 

अग्नेः  अग्निबाट चर आत्मजान्  पुत्रहरू 

स्वाहा  अग्निकी पत्नीशयुचिं च  शुचि नामका पनि अजीजनत्  जन्माइन् 
स्वाहाले हुतभोजनम्  हवन गरेको चिज 


ताक्यार्थ सम्पूर्ण अग्निको अभिमानी देवको रूपमा रहेका अग्निबाट उनकी पत्नी स्वाहाले 
पावक, पवमान र शुचि नामका हवन गरेको चिज खाने तीनटा पुत्रहरू जन्माइन्। 


तेभ्योऽग्नयः समभवन् चत्वारिंशच्च पञ्च च। 


त एवेकोनपञ्चारात् साकं पितृपितामहैः ॥ ६९ ॥ 
पढार्थ 
तेभ्यः  ती तीन भाइ पैतालीस थरिका पितृपितामहैः साकं  तीन भाद 
चत्वारिंदत् च पञ्च च  जम्माअग्नयः  अग्निहरू उत्पन्न भए पिता र एक पितामह गरी 


रालानन्द्री लीक 


९९५० 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 
् 

ते  तिनीहरू एकानपञ्चारात्  उनान्वास 

एव  ने समभवन्  बन पुगे भए 


ताक्यार्थ तीन भादद्रारा जम्मा पैँतालीस थरिका अग्निहरू उत्पन्न भए । वी पैँतालीस, तीन भाद् 
पिता र एक पितामह गरी तिनीहरू नै उनान्वास जना भए। 


वैतानिके कर्मणि यन्नाममि््र॑ह्यवादिमिः। 
आग्नेय्य इष्टयो यज्ञे निरूप्यन्तेऽग्नयस्तु ते ॥ ६२॥ 


पदार्थ 

वैतानिके  वेदप्रतिपादित यन्नाममिः  जुनजुनति  ती 

यज्ञे  यज्ञसम्बन्धी नामहरूले तुत 

कर्मणि  कर्ममा आग्नेय्य  अग्नि देवतासम्बन्धी अग्नयः  यिनै अग्निहरू हुन् 
ब्रह्मवादिभिः  ब्रहमज्ञइष्टयः  यज्ञरू 

विद्वानूहरूद्वारा निरूप्यन्ते  निरूपण गरिन्छन् 





ताक्यार्थ वेदप्रतिपादित यज्ञसम्बन्धी कर्ममा ब्रह्मज्ञ विद्रानूहरुद्रारा जुनजुन नामहरूले अग्नि 
देवतासम्बन्धी यज्ञहरू गरिन्छन् ती यिन अग्निहरू हुन् । 


अग्निष्वात्ता बर्हिषदः सोम्याः पितर आज्यपाः। 
क ध स्वधा 
साग्नयो ऽनग्नयस्तेषां पत्नी दाक्षायणी स्वधा ॥ ६२॥ 


पदार्थ 

अग्निष्वात्ताः  अग्निपक्वआदि पत्नी  धर्मपत्नी 

पुरोडाश आदि खाने अगिनिष्वात्त साग्नयः  जसको अग्निकरण दाक्षायणी  दक्षपुत्री 

नामक हुन्छ ती साग्निक र स्वधा  स्वधा नामकी कल्याने 
वहिंषद्ः  बर्हिषद् नामक पितु अनग्नयः  निरग्निक सबै हन् 

सोम्याः  सोमप नामक पितरः  पितुहरू हन् 

आज्यपाः  आज्यप नामक ततिषां  ती सम्पूर्ण पितुगणकी 





वाक्यार्थ अग्निपक्व पुरोडाश आदि खाने अग्निष्वात्त, कुशमा रहने बर्हिषद, सोमरस पान गर्ने 
सोमप, धिड पिउन आज्यप, अग्निकरण हुने साग्निक र अग्निकरण नहुने निरग्निक सबे पितुहरूकी 
धर्मपत्नी दक्षपुत्री स्वधा नामकी कन्या नै हृन् । 


न दधार   धारिणीं  स्वधा 
तम्या दार क्न्य ह. वयुना धारिणीं स्वधा । 


उभे ते बह्यवादिन्यो ज्ञानविज्ञानपारगे ॥ ६४ ॥ 
रालानन्द्री लीक 


१९५१ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 
पदार्थ 

तेभ्यः  वी पित्रगणबाट द  दुरईओटी तेउभे ती दुबै कन्या 

स्वधा  स्वधाले कन्ये  कन्यालाई बह्यवादिन्यो  ब्रह्मज्ञानी र 
वयुनां  वयुना र दधार  गर्भमा धारण गरिन् रज्ञानविज्ञानपारगे  ज्ञान र 
धारिणीं  धारिणी नामकी जन्माइन् विज्ञान दुबैमा पारङ्गत थिषए 





ताक्यार्थ ती पित्रगणबाट स्वधाले वयुना र धारिणी नामकी दुरईओटी कन्यालाई गर्भमा धारण 
गरिन् र पचि जन्मादइन्। ती दुबे कन्या ब्रह्मज्ञानी एवं ज्ञान र विज्ञानमा पारङ्गत थिए। 


भवस्य पत्नी तु सती भवं देवमनुवता । 
आत्मनः सदुश पुत्रं न रेमे गुणक्षीरतः ॥ ६५॥ 
पदठार्थ 
देवम्  आपफना पूज्य पति पत्नी  पत्नी सदुशं  गुणतुल्य 
भवं  शङ्रलाई सती  सतीले पत्रं  पुत्र 
अनुव्रता  सेवा र शुश्रूषालेगुणश्ीलतः  शील र तुत 
खुसी पार्न स्वभावका आधारमा न रेमे  प्राप्त गर्न सकिनन् 
भवस्य  शङ्रजीकी आत्मनः  आफ्नो 





ताक्यार्थ आफ्ना पूज्य पति शङ्रलाई सेवा र शु्रूषाले खुसी पार्ने भएकी शङ्रजीकी पत्नी 
सतीले शील र स्वभावका आधारमा आफ्नो गुणतुल्य पुत्र चाहं प्राप्त गर्न सकिनन्। 


  भ,  
पतचव्रातरूप स्व भवायानागसं रुषा । 


न, ०५९ 


अव्राटवात्मनात्मानमजहाद् योगसंयुता ॥ ६६ ॥ 





पदार्थ 

 भ ् ५ 

स्वे  आना अप्रातरूपे  अनुचित आचरण।योगसंयुता  योगले युक्त भएर 
पितरि  पिता दक्षले गरेपच्छि आत्मानम्  आपू शरीर लाई 
अनागसे  निरपराध आपनारुषा  क्रोधले अजहात्  परित्याग गरिन् 
पतिदेव अप्रोढा एव  युवावस्थामा नै त्यसैले उनीबाट कुनै सन्तान 
भवाय  शङ्रप्रति आत्मना  आफैले भएनन् 


ताक्यार्थ आपफ्ना पिता दक्षले आप्ना निरपराध पतिदेव शङ्करप्रति अनुचित आचरण गरेपछ्छि 
क्रोधले युवावस्थामा ने आफैले आपरूलाई योगाग्निसंयोग गराएर उनले प्राणत्याग गरिन्। त्यसैले 
उनवबाट कुनै सन्तान भएनन्। 


रालानन्द्री लीक 


११५२ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां चतुथ॑स्कन्धे 
     ध्याय 
विदुरमेत्रेयसंवादे प्रथमोऽध्यायः ॥ १॥ 


रालानन्द्री लीक 


९१५३ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 


अथ द्वितीयो ऽध्यायः 
दक्ष प्रजापतिद्रारा भगवान् शिवको निन्दा 
विदुर उवाच विदुरजीले भन्नुभयो 
भवे शीलवतां श्रेष्ठे क्षो दुहितृवत्सलः। 
विदरेषमकरोत् कस्मादनादत्यात्मजां सतीम् ॥ १॥ 


पढार्थ 

दुहितृवत्सलः  आप्नीसतीम्  सतीदेवीलाई भवे  भगवान् शङ्रमाथि 
छोरीमाथि अत्यन्त प्रेम गर्ने अनाट्त्य  अनादर गर कस्मात्  किन 

दक्षः  दक्षप्रजापतिले सीरवतां  शिष्टहरूमा विद्धेषम्  देष 

आत्मजां  छोरी श्रेष्ठे  सर्वश्रेष्ठ अकरोत् ट गरे 





ताक्यार्थ आफ्नी छोरीमाथि अत्यन्त प्रेम गर्ने भएर पनि दक्षप्रजापतिले छोरी सतीदेवीलाई 
अनादर गरेर शिष्टहरूमा सर्वश्रेष्ठ भगवान् शङ्रसंग किन द्वेष गरे ? 


, 


कस्तं चराचरगुरुं निर्वैरं शान्तविग्रहम् । 
आत्मारामं कथं दवेष्टि जगतो दैवतं महत् ॥ २॥ 


पदार्थ 

कः  दक्षप्रजापतिले तं  ती शङूर भगवान्लाई 
चराचरगुरुं  चराचर जगतूका   आत्माराम कथं  कसरी 

पूज्य दृष्टि  द्वेष गर्दन 
. 

निर्वैरं  वैरभाव रहित 

शान्तविग्रहम्  








ताक्यार्थ जो चराचर जगत्का पूज्य हुनुहुन्छ, जो वैरभाव रहित, शान्तिका प्रतिमूर्ति तथा 
आत्माराम हनुह॒न्छ त्यस्ता जगतूकै ठुला देवता शङ्र भगवानूसंग दक्षप्रजापतिले किन दष गरेका 


हन् ! 
एतदाख्याहि मे बह्यन् जामातुः श्वशुरस्य च । 


विद्धेषस्तु यतः प्राणांस्तत्यजे दुस्त्यजान् सती ॥ ३॥ 
पदढार्थ 
यालानन्दी दीका 


९९५४ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 
बह्यन्  हे भगवान् विद्धेषः  द्रेषभाव उत्पन्न भयो च  पनि 

यतः  जसका कारणले जसका कारणले तत्यजे  त्याग गरिन् 

तु  चाहं सती  सतीले एतत्  यो कुरा 

जामातुः  ज्वाईको र दुस्त्यजान्  त्याग्न गाहो पर्ने मे  मलाई 

सवदुरस्य  ससुराको बीचमा प्राणान्  आफ्नो प्राणलाई आख्याहि  भन्नुहोस् 





वाक्यार्थ हे भगवान् जसका कारणले ज्वां र ससुराको बीचमा द्वेषभाव उत्पन्न भयो र 
जसका कारणले पुत्री सतीले त्याग्न गाहो पर्ने आफ्नो प्राणलाई समेत त्याग गरिन्, यो कुरा मलाई 
भन्नुहोस् । 

मत्रेय उवाच मत्रेयजीले भन्नुभयो 

पुरा विद्वसृजां सत्रे समेताः परमषंयः। 


तथामरगणाः सवं सानुगा मुनयोऽग्नयः ॥ ४॥ 


पदठार्थ 

पुरा  पहिले प्रथम कल्पको सानुगाः  अनुयायीहरूले सहित देवताहरू 

स्वायम्भुव मन्वन्तरमा परमषंयः  देवर्षि, ब्रह्मर्षि रतथा  त्यसै गरी 

विश्वसृजां  मरीचि आदि राजर्षिहरू मुनयः  मुनिहरू र 
प्रजापतिहरूको स्वे  सम्पूर्ण अग्नयः  अग्निहरू पनि 

सत्रे  महायज्ञमा अमरगणाः  इन्र आदिसमेताः  जम्मा भएका थिए 





ताक्यार्थ पहिले प्रथम कल्पको स्वायम्भुव मन्वन्तरमा मरीचि आदि प्रजापतिको महायज्ञमा 
अनुयायीहरूले सहित देवर्षि, ब्रह्मर्षि र राजर्षिहरू, इन्द्र॒ आदि सम्पूर्ण देवताहरू, त्यसै गरी मूनिहरू 
र अग्निहरू पनि जम्मा भएका थिए। 


तत्र प्रविष्टमृषयो दुष्ट्वाकंमिव रोचिषा । 
भ्राजमानं वितिमिरं कुवन्तं तन्महत्सदः ॥ ५॥ 
उदतिष्ठन् सदस्यास्ते स्वधिष्ण्येभ्यः सहाग्नयः। 


ऋते विरिञ्चं शवं च तद्धासाक्षिप्तचेतसः ॥ ६॥ 


पदार्थ 

रोचिषा  आफ्नो तेजले वितिमिरं  अन्धकाररहित र॒ अकम्  सूर्य 
तन्महत्सदः  त्यो दठलोभ्राजमानं  चम्किलो इव  जस्ते 
सभामण्डपलाई कुव॑न्तं  बनादै तत्र  त्यहाँ 


रालानन्द्री लीक 


९९५५ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 
प्रविष्टम्  प्रवेश गरेको ऋते  बाहेक ते  ती उपस्थित 

दष्ट्वा  देखेर तद्धासाक्षिप्तचेतसः  दक्षकोसदस्याः  सदस्यहरू 

विरिञ्चं  ब्रह्माजी तेजले निस्तेज भएका स्वधिष्ण्येभ्यः  आआपफ्ना 
च र ऋषयः  ऋषिहरू आसनबाट 

रावं  शङ्रजीलाई सहाग्नयः  अग्निने सहित उदतिष्ठन्  उठे 





वाक्यार्थ आनो तेजले त्यो ठुलो सभामण्डपलाई अन्धकाररहित र चम्किलो बनाडँदे सूर्ये 
त्यहाँ प्रवेश गरेका दक्ष प्रजापतिलाई देखेर ब्रह्माजी र शङ्रबाहेक दक्षको तेजले आपू निस्तेज 
भएका ऋषिहरू, अग्निहरू लगायत सम्पूर्ण सभासदहरू पनि आआपफ्ना आसनबाट उठे। 


    


सदसस्पातेभिदक्षो भगवान् साघु सत्कृतः । 
अजं खोकरुरुं नत्वा निषसाद तदाज्ञया ॥ ७ ॥ 


पदार्थ 

भगवान्  एेश्वर्यसम्पन्न साघु  उचित नत्वा  नमस्कार गरेर 

दक्षः  दक्ष प्रजापति सत्कृतः  सत्कार पाएर तदाज्ञया  उहां ब्रह्माजीको 
सदसस्पतिभिः  सम्पूर्णलोकरुरुं  सम्पूर्ण प्राणीमा श्रेष्ठ आज्ञा लिई 

सभासद्हरूद्वारा अजं  ब्रह्माजीलाई निषसाद  बसे 





ताक्यार्थ रेश्वर्यसम्पन्न दक्ष प्रजापति सम्पूर्ण सभाका व्यक्तिहरूद्रारा उचित सत्कार पाएर 
सम्पूर्ण प्राणीमा श्रेष्ठ ब्रह्माजीलाई नमस्कार गरेर उहांको आज्ञा लिई बसे । 


प्राङ्निषण्णं मृडं दुष्ट्वा नामृष्यत् तदनादुतः। 
उवाच वामं चक्षुभ्यांमभिवीक्ष्य दहन्निव ॥ ८ ॥ 





पदार्थ 

प्राङ्निषण्णं  आपू बस्नुभन्दाउठेर स्वागत नगर्दा अनादरडढांला दै गरी 

पहिले नै बसिरेका गरेको सम्णी वामं अभिवीक्ष्य  आंखा तरर 
मृडं  शडरलाई नामृष्यत्  सहन सकेनन् र॒ हदे सम्पूर्ण सभासदहरूलाई 
दुष्ट्वा  देखेर दक्ष प्रजापतिले चश्षुभ्याम्  क्रोधयुक्त आं खाले उवाच  भने 
तद्नादूतः  आफ्नो आगमनमादहन् इव  शङ्रलाई नै 


ताक्यार्थ आपू बस्नुभन्दा पहिले नै बसिरेका शडूरलाई देखेर दक्ष प्रजापतिले आफनो 
आगमनमा उठेर स्वागत नगर्दा अनादर गरेको सम्णी त्यो सहन गर्न सकेनन् र आंखाको तेजले 
शडूरलाई ने उढाडँला ४ गरी ओंँखा तरेर ठेर्दे सम्पूर्ण सभासदहरूलाई भने । 


रालानन्द्री लीक 


९१५६ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 


 अ नः 
श्रूयतां ब्रह्मषयो मे सहदेवाः सहाग्नयः। 
साधूनां ब्रुवतो वृत्तं नाज्ञानान्न च मत्सरात् ॥ ९॥ 


पदार्थ 

ह्यषंयः  हे ब्रहमर्षिगण न  बोल्दैछैन बरुवतः  कुरा गर्ग लागेको 
सहाग्नयः  अग्निलि सहितन च अज्ञानात्  अज्ञानकोपि  मेरो कुरा 

भएका कारणले पनि बोल्दैकठैन श्रूयतां  सुन्नुहोस् 


सहदेवाः  हे देवगणहरू म साधूनां  सज्जनहरूको 
मत्सरात्  कसैको द्रेषले वृत्तं  शिष्टाचारको 

ताक्यार्थ हे ब्रह्मर्षिगण ! अग्निले सहित भएका हे देवगणहरू ! म॒ कसैको द्रषले बोल्देठैन र 
अज्ञानको कारणले पनि बोल्दैक्ठैन, म सज्जनहरूको शिष्टाचारको कुरा गर्द, तपाईहरू मेरो कुरा 


सुन्नुहोस् । 





अयं तु लोकपालानां यशोघ्नो निरपत्रपः। 
सद्धिराचरितः पन्था येन स्तन्धेन दूषितः ॥ १०॥ 





पदार्थ 
्  ् 
लोकपालानां  सम्पूर्ण।स्तब्धेन  सदाचाररहित पन्थाः  बाटो 
लोकपालहरूको येन  जसद्रारा तुत 
्   
यशोघ्नः  यशलाई नाश गर्ने सद्धिः  सज्जनहरूद्रारा दूषितः  कलङ्किति गरियो 
अयं  यो शङ्कर आचरितः  आचरणद्रारा 
निरपत्रपः  लज्जारहित रहे देखादइएको 


ताक्यार्थ सम्पूर्ण लोकपालहरूको यशलाई नाश गर्न यो शडूर लज्जारहित रहे । यसले 
सदाचाररहित भएर सज्जनहरूले आफ्नो आचरणद्रारा देखाएको बाटोलाई समेत कलङ्कित गय्यो । 


एष मे रिष्यतां प्राप्तो यन्मे दुहित्रप्रहीत्। 
पाणिं विप्राग्निमुखतः साविन्र्या इव साधुवत् ॥ ११॥ 


पदार्थ 

एषः  यो शङ्रले सावित्र्या इव  सावित्री समानपाणिं  हातलाई 

विप्राग्निमुखतः  ब्राह्मण रअत्यन्त पवित्र अग्रहीत्  ग्रहण गयो अर्थात् 
अग्निको अगाडि मे  मेरी विवाह गयो 

साधुवत्  सज्जन व्यक्तिले ४ दुहितुः  छोरीको यत्  त्यसैले 





रालानन्द्री लीक 


९९५७ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 


मे मेरो शिष्यतां  छोरो समानको प्राप्तः  भएको छ 
ताक्यार्थ यो शङ्रले ब्राह्मण र अग्निको अगाडि सज्जन व्यक्तिले ४ सावित्री समान अत्यन्त 
पवित्र मेरी छोरीसंग विवाह गव्यो । त्यसैले यो मेरो छोरो समानको भएको छ। 


गृहीत्वा मृगशावाक्ष्याः पाणिं मकटलोचनः। 
परत्युत्थानाभिवादाहं वाचाप्यकृत नोचितम् ॥ १२॥ 


पदार्थ 

मकंटलोचनः  वांँदरको जस्तोविवाह गरेर उचितम्  उचित सोधपुछ गर्ने 
आंखा भएको यसले परत्युत्थानाभिवादाहं  उठेरंकाम 

मृगशावाक्ष्याः  म॒गको जस्तोस्वागत सत्कार गर्नुपर्ने मलाई न अकृत  गेन 


आंखा भएकी मेरी छोरीको वाचा  बोलीले 
पाणिं गृहीत्वा  हात समातेर अपि  पनि 
वाक्यार्थ बाँदरको जस्तो आंखा भएको यो विरूपले मृगको जस्तो सुन्दर आंँखा भएकी मेरी 
छोरीसंग विवाह गरेर पनि यसले उठेर मलाई स्वागत सत्कार गर्नुपर्नेमा बोलीले समेत सोधपुछछ 
गर्ने काम गरेन। 





 भ    न 
टुप्तकरियायाश्युचये मानिने भिन्नसेतवे । 
अनिच्छन्नप्यदां बालां शूद्रायेवोशतीं गिरम् ॥ १३॥ 


पदार्थ 

टुप्तक्रियाय  सम्पूर्ण क्रियाभत्काउने शिवलाई नचा्हदे पनि 

लोप गराउने श्राय  शूद्रलाई बालां  बालिका छोरी 

अशुचये  अपवित्र उशतीं  अति पवित्र अदां  दिषं 
मानिने  घमण्डी गिरम् इव  वेदै 

भिन्नसेतवे  मर्यादाको पुल।अनिच्छन् अपि  नचा्हंदा 





ताक्यार्थ सम्पूर्ण सदाचारसम्बन्धी क्रिया लोप गराउने, अपवित्र, घमण्डी, मर्यादाको पुल 
भत्काउने शिवलाई नचाहंदा नचा्हँदे पनि शूद्रलाई अति पवित्र वेद दिए मैले बालिका छोरी 
दिणं। 


 अ  ण 


,  

प्रेतावासेषु घोरेषु प्रेतेभंतगणेवृंतः। 

अरत्युन्मत्तवन्नग्नो व्युप्तकेशो हसन् रुदन् ॥ १४ ॥ 
पदार्थ 


रालानन्द्री लीक 


९९५८ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 
यो शिव भूतगणेः  भूतका समूहद्रारा रुदन्  किले रदे 

भ 

घोरेषु  डरलाग्दो वृतः  घेरिएर उन्मत्तवत्  पागलजस्तै 
प्रेतावासेषु  स्मशान घाटमा व्युप्तकेशः  जटा फिंजाएर नग्नः  नाङ्गे 

प्रेतैः  प्रेतहरू र हसन्  किले हाँस्दै र अटति घुम्छ 





ताक्यार्थ यो शिव डरलाग्दो स्मशान घाटमा प्रेत र भूतका समूहहरूद्रारा घेरिएर जटा फिंजाएर 
कहिले हाँस्दै र कहिले रदे पागलजस्तै भएर नाङ्ै घुम्छ। 


चिताभस्मकृतस्नानः प्रेतस्रङ्न्नस्थिभूषणः। 
शिवापदेशो ह्यदिवो मत्तो मत्तजनप्रियः ॥ 
पतिः प्रमथनाथानां तमोमात्रात्मकात्मनाम् ॥ १५॥ 


पदार्थ 
चिताभस्मकृतस्नानः  चिताकोतापनि तमोमात्रात्मकात्मनाम्  तमोगुण 
खरानीले नुहाउने हि  निश्चय नै तमोगुणले भरिएका 


प्रेतखरङ्तरस्थिभूषणः  खण्परकोअशिवः  अमङ्गलरूप यो प्रमथनाथानां  प्रमथादि भूतको 
माला र मानिसका हाडकोमत्तः  पागल जस्तोछछर यो 

गहना लगाउने मत्तजनप्रियः त्यस्तैपतिः  मालिक हो 
शिवापदेशः  नाम शिव भणएपागलहरूको लागि प्रिय पनि छ 
तवाक्यार्थ चिताको खरानीले नुहाउने, खप्परको माला र मानिसका हाडको गहना लगाउने नाम 
शिव भए तापनि ज्यादै अमङ्गलरूप यो पागल जस्तो छ र त्यस्तै पागलहरूको लागि प्रिय पनि 
छ । तमोगुणै तमोगुणले भरिएका प्रमथादि भूतहरूको यो मालिक हो । 





तस्मा उन्मादनाथाय नष्टदोचाय दुहैदे । 


न 


दत्ता बत मया साध्वी चोदिते परमेष्ठिना ॥ १६॥ 


पदढार्थ 

बत  मलाई बडो खेद छ दुहैदे  दुष्ट स्वभाव भएको मया  म दक्षले 

नष्टयोचाय  आचारहीन तस्मे  त्यस्तो शिवलाई साध्वी  अत्यन्त पवित्र आपनी 
उन्मादनाथाय  पागलपनको परमेष्ठिना  ब्रह्माजीबाट कन्या 

मालिक चोदिते  प्रेरित भएपचछ्छि दत्ता र सुभ्पिषं । 





ताक्यार्थ मलाई बडो खेद छ कि आचारहीन, पागलपनको मालिक र दुष्ट स्वभाव भएको 
त्यस्तो शिवलाई ब्रह्माजीबाट प्रेरित भएर मैले आफ्नी अत्यन्त पवित्र कन्या सुम्पिएं । 


रालानन्द्री लीक 


९१५९ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 
मत्रेय उवाच मेत्रेयजीले भन्नुभयो 
विनिन्येवं स गिरिशमप्रतीपमवस्थितम्। 
दक्षोऽथाप उपस्पृश्य करुद्धः शप्तुं प्रचक्रमे ॥ १७ ॥ 
पदार्थ 
एवं  यसरी विनिन्द्य  निन्दा गरेर आप  पानी 
अप्रतीपम्  कुनै प्रतिक्रियाअथ  त्यसपछि उपस्पृश्य  समातेर 
नदेखाई कुद्धः  रिसाएका राप्तुं  श्राप दिन 
अवस्थितम्  बसिरहेका सःती प्रच्रमे  सुरु गरे 
गिरिशम्  भगवान् शङ्रलाई दक्षः  दक्षप्रजापतिले 





ताक्यार्थ यसरी कुनै प्रतिक्रिया नदेखाई बसिरहेका भगवान् शङरलाई निन्दा गरिसकेपच्ि 


रिसाएका ती दक्षप्रजापतिले पानी समातेर श्राप दिन सुरु गरे। 


 देवयजन न    
अय वु द्वयजन इन्द्रपन्द्रादाभमवः। 
५  


सह भागं न कभतां दृवेदवगणाधमः ॥ १८ ॥ 


पलढार्थ 

अयंतु यो   यज्ञमा 

देवगणाघमः  देवताहरूमाइन्द्रोपेन्द्रादिभिः  इन्र, उपेन्द्र 
अधम आदि 

भवः  शङ्रले देवेः  देवताहरूका 





सह  साथमा 
भागं  यज्ञको भाग 
न॒ लभतां 


नपाओस् 


ताक्यार्थ यो देवताहरूमा अधम शङडूरले यज्ञमा इन्द्र, उपेन्द्र आदि देवताहरूका साथमा यज्ञको 


भाग नपाओस्। 
निषिध्यमानः स सदस्यमुख्ये 
दक्षो गिखिय विसृज्य शापम्। 
तस्माद् विनिष्कम्य विवृद्धमन्यु 


जंगाम कोरव्य निजं निकेतनम् ॥ १९॥ 


पदार्थ 
कोरव्य  हे विदुरजी 


सदस्यमुख्येः 


सभाका प्रमुखसदस्यहरूले 


रालानन्द्री लीक 


९१९६० 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 
निषिध्यमानः  दुर्वचन बोल्न रशापम्  श्राप विनिष्कम्य  निस्केर 

श्राप दिन निषेध गरिएका विसृज्य  दिएर निजं  आपनै 

सःती विवृद्धमन्युः  अति क्रोधितनिकेतनम्  घरतिर 

दक्षः  दक्ष प्रजापतिले भएर जगाम  गए 
गिरित्राय  भगवान् शडरलाई तस्मात्  त्यस सभामण्डपनाट 





वाक्यार्थ हे विदुरजी ! सभाका प्रमुख सदस्यहरूले दक्ष प्रजापतिलाई दुर्वचन बोल्न र श्राप दिन 
निषेध गरेका थिए तर पनि उनी भगवान् शङडूरलाई श्राप दिएर अति क्रोधित हदे त्यस 
सभामण्डपवबाट निस्केर आपन घरतिर गए । 


विज्ञाय शापं गिरिशानुगाग्रणी 


न॑न्दीरवरो त  
नन्दीश्वरो रघकषायद्यूततः। 
दक्षाय शापं विससजं दारुणं 

ये चान्वमोदंस्तद्वाच्यतां द्विजाः ॥ २०॥ 
पदार्थ 
शापं  भगवान् शङरलाई श्चापरोषकषायदूषितः  क्रोधरूपी अन्वमोद्न्  अनुमोदन 
दिएको कुरा दोषले थर्थर कोप गरिरेका थिए त्यस्ता 
विज्ञाय  बुेर दक्षाय  दक्षलाई र ब्राह्मणहरूलाई पनि 
गिरिशानुगाय्रणीः  शिवानुचरमाये च  जो दारुणं  भयानक 
रेष्ठ दविजाः  ब्राह्मणहरूले शापं  श्राप 
ईङवरः  सामर्थ्यवान् तत् अवाच्यतां  दक्षले बोलेकोविससजं  दिए 
नन्दी  नन्दीले त्यो अवाच्य वचनलाई 





ताक्यार्थ भगवान् शङरलाई श्राप दिएको कुरा बुर शिवानुचरमा श्रेष्ठ एवं सामर्थ्यवान् नन्दीले 
रिसले थर्थर कांप्ै दक्षलाई र ॒दक्षले बोलेको त्यो अवाच्य वचनलाई अनुमोदन गरिरहेका 
ब्राह्मणहरूलाई पनि भयानक श्राप दिए। 


य एतन्मत्यंमुदश्य भगवत्यप्रतिद्रहि । 
दर्यत्यज्ञः पृथग्दषटस्तत्त्वतो विमुखो भवेत् ॥ २९॥ 
पदार्थ 
अज्ञः  ज्ञानरहित पथग्दषटिः  भेददर्शी यः  जो दक्ष छ 


रालानन्द्री लीक 


१९९१ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 


एतत् मत्यम्  यो मर्त्यशरीरलाई भगवति  भगवान् शङ्रमा विमुखः  विमुख 
् 


उदक्य  उदेश्य गरेर उत्कृष्ट द्यति  द्रोह गर्छ त्यसैले भवेत्  होस् 
मानेर तत्त्वतः  वास्तविक ततत्वबाट 





अप्रतिदरूहि  द्रोह गर्न नहने यो दक्ष 
ताक्यार्थ ज्ञानरहित भेददर्शी यो दक्ष यो मर्त्य शरीरमा अभिमान गरेर द्रोह गर्न नहने भगवानसंग 
द्रोह गर्व, त्यसैले यो दक्ष वास्तविक तत्वबाट विमुख होस् । 

वितवरण यस श्लोकमा भेददर्शी दक्ष तत््वज्ञानबाट विमुख होस् भनी नन्दीले दक्षलाई श्राप 
दिएका छन्। एडटे परमात्मा सम्पूर्ण प्राणीहरूभित्र रहनुभएको छ। यो रहस्यलाई बुनु तत्त्वज्ञान 
हो । तत्त्वज्ञानी समद्रष्टा हुन्छ अर्थात् उसले सबैलाई समानभावले ठर्दछ। जो मानिसहरू यो 
रहस्यलाई बुण्दैनन् उनीहरू शरीरमा म, स्त्रीपुत्र आदिमा मेरो र अन्य वस्तुहरूमा तँ र तेरो भन्ने 
भावना गर्दछन् । एडटै तत््वमा भिन्नाभिनै भाव हनु न पुथकदृष्टि वा भेददृष्टि हो । जब मनुष्य म 
र मेरोमा लिप्त हुन्छ अनि ऊ स्वार्थपूर्णं व्यवहार र अनीतिपूर्ण कामहरू समेत गर्दछ। यसर्थ 
दक्षको जस्तो भेददृष्टि भएका मानिसहरू अज्ञानी हुन् । 


४ कूटधर्मेषु  ४ ४०९ ग्राम्यसुखेच्छया 
गृहेषु कूटधर्मेषु सक्तो च्छया । 
कमंतन्त्रं वितनुते वेदवादविपन्नधीः ॥ २२॥ 


पदार्थ 

कूटधमेषु  कपट धर्ममय विषयहरूको लालसाले वेदवाक्यमा मोहित भएको दक्ष 
गृहेषु  गृहस्थ आश्वममा सक्तः  आसक्त भएको कम॑तन्त्रं  कर्मकाण्डलाई 
ग्राम्यसुखेच्छया  तुच्छ वेदवादविपन्नधीः  अर्थवादपूर्ण वितनुते  विस्तार गर्द 


ताक्यार्थ कपट धर्ममय गृहस्थाश्रमका तुच्छ विषयहरूको भोगमा आसक्त भएको र 
अर्थवादपूर्ण वेदवाक्यमा मोहित भएको यो दक्षले कर्मकाण्डलाई विस्तार गर्वछ। 
वितरण वेदवाद भनेर कर्म अनि त्यसको फललाई प्रतिपादन गर्ने वेदका वाक्यहरूलाई 
लिनुपर्दछ । आत्मा वस्तुतः अकर्ता भए पनि मन, बुद्धि आदि उपाधिलाई लिंदा अज्ञानावस्थामा 
कर्ता हुन्छ । आत्मामा कर्तृत्व अध्यासमूलक र वस्तुतः नभएके हो। अध्यासमूलक कर्वृत्वलाई 
लिएर मनुष्यलाई अग्निहोत्र आदिको माध्यमले स्वर्गको बाटो देखाउने अग्निहोत्रं जुहुयात् 
स्वर्गकामः इत्यादि वाक्यहरूलाई यहाँ वेदवाद भन्ने पदद्रारा सड़त गरिएको छ । हुन त वेदले 
मनुष्यहरूको दुष्कर्ममा प्रवृत्ति नहोस् भनका लागि यी यज्ञहरू बताएको हो अनि निष्काम भावले 
यी कर्महरू गर्नाले चित्तशुद्धि हन्छ र ज्ञानद्वारा मोक्ष प्राप्त हुन्छ भन्ने वेदको निष्कर्ष हो, तर 
तात्पर्य नबुमने मान्छेहरू त्यसमै मोहित हृन्छन्। अनि परमानन्दरूप मोक्षसुख प्राप्त गर्न छोडी 
ग्राम्यसुख वा विषयसुखको प्राप्तका लागि अनेक थरी सकाम कर्महरूको खन्खटमा पर्दछन्। 
गीता २। ४२मा पनि भगवानूले केवल सकाम कर्ममा नै लागिपर्ने कर्मासक्त बुद्धि 
यनानन्दी ठीक 


९१६२ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 


भएका मनुष्यहरू निम्न स्तरका हन् भन्नुभएको छ र उनीहरूमा निश्चयात्मिका बुद्धि उत्पन्न नहूने 
कुरा बताउनुभएको छ। 

बुद्धया पराभिध्यायिन्या विस्मृतात्मगतिः पद्युः। 

स्त्रीकामः सोऽस्त्वतितरां दक्षो बस्तमुखोऽचिरात् ॥ २३॥ 





पदढार्थ 

पराभिध्यायिन्या  शरीरलाई नैपञ्युः  पशुतुल्य अचिरात्  चाद नै 

आत्मा मान्ने सःत्यो बस्तमुखः  बोकाको मुख 
बुद्धया  बुदिले दक्षः  दक्ष प्रजापति भएको 

विस्मृतात्मगतिः  आत्मतत््वअतितरां  अत्यन्त अस्तु  बनोस् 
लाई विर्सिएको यो स्त्रीकामः  कामुक होस् र 


वाक्यार्थ शरीरलाई नै आत्मा मानने मिथ्या बुदधिले गर्दा आत्मततत्वलाई बिर्सिएको यो पशुतुल्य 
भएको दक्ष प्रजापति अत्यन्त कामुक होस् र चादँ ने बोकाको मुख भएको बनोस् । 


विद्याबुदधिरविद्यायां क्ममय्यामसो जडः। 
संसरन्त्विह ये चामुमनु शवावमानिनम् ॥ २४॥ 


पदठार्थ 

असो जडः  यो महामूर्ख दक्ष ॒त्यसैले यो मूर्ख दक्ष र ये च  जोजो छन् तिनीहरू 
कमम॑मय्याम्  कर्मरूपी शावांवमानिनम्  भगवान्इह  यस संसारचक्रमा 
अविद्यायां  अविद्यामा शङरको अपमान गर्न संसरन्तु  सध घुमिरहून् 
विदयाबुद्धिः  विद्याबुद्धि गर्छअमुम् अनु  यो दक्षको पचि 





ताक्यार्थ यो महामूर्ख दक्ष कर्मरूपी अविद्यामा नै विद्याबुदधि गर्छ त्यसैले यो मूर्ख हो। भगवान् 
शङरको अपमान गर्ने यो दक्ष र यसको पछि लाग्ने जोजो छन् तिनीहरू सवे सर्धै यसे 
संसारचक्रमा घुमिरहून् । 

वितवरण दक्षलाई यहाँ जड भनिएको छ । दक्ष विवेकहीन भएको हुनाले उसलाई यहाँ जड 
भनिएको हो । मोहद्रारा नभएको कुरालाई भएको मान्नु अविवेकको लक्षण हो । दक्षले यस्ते उल्टो 
काम गर्ने भएकाले उसलाई जड भनिएको हो । दक्षले अविद्यामा वि्याबुदधि गरेकोले ऊ जड हो। 
शास्त्रज्ञान भएर मात्र आत्मज्ञान हँदेन। शास्त्रहरूलाई जान्दैमा मेले सब जानै भनी अविनद्यामा 
विद्याको भाव गर्ने मान्छे जड अर्थात् विवेकटहीन हो। 


गिरः श्रुतायाः पुष्पिण्या मघुगन्धेन भूरिणा । 


रालानन्द्री लीक 


९१६३ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 


मथ्ना चोन्मथितात्मानः सम्मुह्यन्तु हरद्विषः ॥ २५॥ 





पदढार्थ 

श्रुतायाः  वेदको मघुगन्धेन  अति मिढठोहरद्विषः  भगवान् शङरलाई 
गिरः  वाणीरूपी वासनाले रेष गर्नेहरू 

पुष्पिण्याः  फक्रिएका फूलको च  पनि सम्मुह्यन्तु  सध मोहमा 
भूरिणा  ज्यादै उन्मथितात्मानः  चित्तवृत्ति नै परिरहून् 

मथ्ना  मनलाई क्षुब्ध पार्ने बिग्रिएका यी 


ताक्यार्थ यी भगवान् शङूरलाई देष गर्ने मनलाई ज्यादै क्षुब्ध पार्ने वेदवाणीरूपी फूलको अति 
मिठो वासनाले चित्तवृत्ति नै बिग्रिएकाहरू सर्धैँ मोहमा परिरहून्। 

विवरण वेदवाणी लहरा हन् भने त्यस लहरामा स्वर्गकामो यजेत आदि फलश्रुतिहरू परूल जस्तै 
फुलेका छन् । ती फूलहरूबाट कर्मफलहरूका अत्यन्त मनमोहक सुगन्धहरू निस्केका छन्। जसमा 
आसक्त भई केवल कर्मपरायण हुनेहरूको चित्त स्धैँ क्षुब्ध र कामनाग्रस्त रहन्छ। नयाँ नयाँ 
फलश्रुति र तदुपायभूत कर्महरूको खोजी ग्वै अनुष्ठानमा सर्धं भुलिरहने तर वेदको परम 
तात्पर्यलाई बुख्न नसक्ने ती अशान्त अन्तःकरण भएका मानिसहरू सर्धैँ बाहिरी वस्तुहरूको मात्र 
मीमांसा गर्वछन् र आत्ममीमांसा वा आत्मविचार गर्देनन्। आफैलाई नबुरी संसारलाई बुख्न खोज्ने 
बुद्धिमान् भनारँदाहरू आखिर विवेकटहीन र व्यथित हृदय भएका हुन्छन्। 


सर्वभक्षा दविजा वृत्तये धृतविद्यातपोव्रताः। 
वित्तदेहेन्द्रियारामा याचका विचरन्त्विह ॥ २६॥ 





पदढार्थ 
द्विजाः  यी ब्राह्मणहरू तपस्या गर्ने र व्रत ॒लिनेत्राह्मणहरू 
स्व॑भक्षाः  भक्ष्याभक्ष्यविचार्खालका होऊन् याचकाः  मगन्तेतुल्य भई 
नगर्ने होऊन् वित्तदेहेन्द्रियारामाः  धन राइह  यस संसारमा 

न्स ू  
वृत्त्यै  जीवन निर्वाहका लागि शरीरसम्बन्धी वस्तुमा अहं रविचरन्तु  घुमून् 
धृतविद्यातपो्रताः  विद्या पदन, मम॒ भावनाले व्यवहार गर्ने यी 


ताक्यार्थ यी ब्राह्मणहरू भक्ष्य र अभक्ष्यको विषयमा विचार नगर्ने होऊन्, जीवन निर्वाहका 
लागि विद्या पढने, तपस्या गर्न र त्रत लिने खालका होऊन्, धनसम्पत्ति र शरीरसम्बन्धी वस्तुमा 
अहं र मम भावनाले व्यवहार गर्ने यी ब्राह्मण मगन्तेतुल्य भई यस संसारमा घुमिरहून् । 


तस्येवं ददतः शापं श्रुत्वा द्विजकुलाय वे । 
भृगुः प्रत्यसृजच्छापं बह्मदण्डं दुरत्ययम् ॥ २७ ॥ 


रालानन्द्री लीक 


९१६० 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय २ 
पदढार्थ 

द्विजकुलाय  सम्पूर्ण  यस्तो भनाईइ ब्रह्मदण्डं  ब्रह्मदण्डस्वरूप 
ब्राह्मणहरूलाई श्रुत्वा  सुनेर शापं  श्राप 

शापं  श्राप भृगुः  भ॒गुले पनि प्रत्यसृजत्  दिए 
द्द्तः  ददै गरेको वे  निश्चय नै 

तस्य  ती नन्दीको दुरत्ययम्  दुस्तर 





वाक्यार्थ यसप्रकार त्यहँ उपस्थित सम्पूर्ण ब्राह्मणहरूलाई श्राप दिदे गरेका ती नन्दीको गाली 
सुनेर भृगुले पनि दुस्तर ब्रह्मदण्डस्वरूप श्राप दिए। 


भववतधरा ये च ये च तान् समनुव्रताः । 
पाखण्डिनस्ते भवन्तु सच्छास्त्रपरिपन्थिनः ॥ २८ ॥ 


पदार्थ 

ये च  जो व्यक्तिहरू तान्  ती शैवहरूको शास्त्रको विरोधी तथा 
भवव्रतधराः  शैव सम्प्रदायमासमनु्रताः  पछि लागेका छन् पाखण्डिनः  पाखण्डी 

दीक्षित छन् र ते  तिनीहरू च  पनि 

ये च  जो व्यक्तिहरू सच्छास््रपरिपन्थिनः  वेद आदिभवन्तु  होऊन् 





ताक्यार्थ जो व्यक्तिहरू शैव सम्प्रदायमा दीक्षित छन् र॒जो व्यक्तिहरू ती शैवहरूको पचि 
लागेका छन् तिनीहरू वेद आदि शास्त्रको विरोधी तथा पाखण्डी होऊन्। 


नष्टशोचा मूढधियो जटाभस्मास्थिधारिणः। 
विरन्तु शिवदीक्षायां यत्र दैवं सुरासवम् ॥ २९॥ 


पदार्थ 

नष्टोचाः  शौचाचारबाट भ्रष्टधारण गर्ने जति पनि छन् ५  जाँड, रक्सी भाङ्, 
भएका तिनीहरू धतुरो सबै 

मूढधियः  मूर्खहरू र रिवदीक्षायां  शिवदीक्षामा देवं  देवतुल्य आदरणीय बनोस् 


जटाभस्मास्थिधारिणः  जगल्टाविशन्तु  आन् र 
पाल्ने, खरानी घस्ने र॒हाडयत्र  त्यस गमा 
ताक्यार्थ शौचाचारबाट भ्रष्ट भएका, मूर्ख, जगल्टा पाल्ने, खरानी घस्ने र हाड धारण गर्ने 
जति पनि छन् तिनीहरू शिवदीक्षामा आऊन् र त्यस डमा जांँड, रक्सी, भाङ्, धतुरो सबै 
देवतुल्य आदरणीय बनोस्। 


ब्रह्म च ब्राह्मणांश्चैव यद् यूयं परिनिन्दथ । 





रालानन्द्री लीक 


९१६५ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 


सेतुं विधारणं पुंसामतः पाखण्डमाभ्रिताः ॥ ३० ॥ 





पदार्थ 

यूयं  तिमीहरू यत्  जो अतः एव च  त्यसैबाट पनि के 
पुंसाम्  मानिसहरूको बह्म  वेदलाई र थाहा हुन्छ भने 

सेतुं  पुल परलोकगमनको बाह्यणान् च  ब्राह्मणहरूलाई पाखण्डम् आश्रिताः  तिमीहरू 
विधारणं  आश्रम आदि धर्मकोपनि पाखण्डीपनको आश्रय लिनेहरू 
आधार परिनिन्दथ  निन्दा गर्छ हौ 


ताक्यार्थ तिमी शेवहरू मानिसहरूको लागि परलोकगमनको पुल र आश्रम आदि धर्मको 
आधार भएको वेदलाई र ब्राह्मणहरूलाई पनि निन्दा गर्छ त्यसैबाट पनि के थाहा हृन्छ भने 
तिमीहरू पाखण्डीपनको आश्रय लिनेहरू हौ । 


एष एव हि लोकानां शिवः पन्थाः सनातनः । 
यं पूवे चानुसन्तस्थुयत्प्रमाणं जनादंनः ॥ ३१॥ 


पदार्थ 

लोकानां  सब मानिसका लागि रिवः  कल्याणकारक छ तदुचित कर्म गरे 

एषः  यो वेदबोधित यं  जुन मार्गमा यत्प्रमाणं  जसका मूल प्रवर्तक 
सनातनः पन्थाः  सनातन मार्ग पूर्वे  हाम्रा पूर्वज ब्रह्मा आदि जनादनः  साक्षात् जनार्दन 
एव  नै च  पनि भगवान् ने हुनुहन्छ 
हि  निश्चय ने अनुसन्तस्थु  त्यहं रहर 





ताक्यार्थ सबे मानिसका लागि यही वेदबोधित सनातन मार्ग नै कल्याणकारक छ, जुन मार्गमा 
हाम्रा पूर्वज ब्रह्मा आदि पनि लागे र त्यहीं रहेर तदुचित कर्म गरे, जसका मूल प्रवर्तक साक्षात् 
जनार्दन भगवान् नै हुनुहन्छ । 


तद् बह्म परमं शुद्धं सतां वत्मं सनातनम् । 
विगद्यं यात पाखण्डं दैवं वो यत्र भूतराट् ॥ ३२॥ 





पदार्थ 
तत्  त्यस्तो प्रकारको मार्गलाई र  जहाँ 
परमं  अति उत्कृष्ट बह्म  वेदलाई पनि वः  तिमीहरूको 
५    
रुद्धं  पवित्र विगदं  निन्दा गर्दै दवं  देवता 
सतां  तत्तवज्ञानीहरूको पाखण्डं  पाखण्ड मार्गमा भूतराट्  भूतप्रेतका मालिक 
सनातनम् वत्मं  सनातनयात  जाओ शिव रहेका छन् 


रालानन्द्री लीक 


९९६६ 

चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 
ताक्यार्थ त्यस्तो प्रकारको अति उत्कृष्ट पवित्र तत्त्वज्ञानीहरूको सनातन मार्गलाई र वेदलाई 
पनि निन्दा गर्दै पाखण्ड मार्गमा जाओ जहां तिमीहरूका मालिक भूतप्रेतका मालिक शिव रहेका 
छन् । 

मत्रेय उवाच मत्रेयजीले भन्नुभयो 

तस्येवं वदतः शापं भृगोः स भगवान् भवः। 

निश्चक्राम ततः किञ्चिद् विमना इव सानुगः ॥ ३३॥ 





पदार्थ 

एवं  यसरी भृगोः  भुगुको कुरो सुनेर किञ्चित्  केही 

शापं  श्राप सःवी विमनाः इव  खिन भए 
वदतः  दिद्रहेका भगवान् भवः  भगवान् शङ्र॒ सानुगः  अनुचर सहित 

तस्य  ती ततः  त्यहाँबाट निश्चक्राम  निक्लनुभयो 


वाक्यार्थ यसरी श्राप दिद्रहेका ती भुगुको कुरो सुनेर ती भगवान् शङ्कर त्यहाँबाट केही खिन्न 
भए अनुचर सहित भएर निक्लनुभयो । 


तेऽपि विदवसृजः सत्रं सहस्रपरिवत्सरान् । 
संविधाय महेष्वास यत्रेज्य ऋषभो हरिः ॥ ३४ ॥ 
आप्टुत्यावभृथं यत्र गङ्गा यमुनयान्विता । 
विरजेनात्मना सरवे स्वं स्वं घाम ययुस्ततः ॥ २५॥ 


पदार्थ 

महेष्वास  हे विदुरजी यत्र  जहां अवभृथं आप्टुत्य  अवभुथ 
तेवी ईज्यः  पूज्य यज्ञान्त स्नान गरेर 

सवे  सबै ऋषभः  भगवान् विरजेन आत्मना  प्रसनन मनले 
विकवसृजः  प्रजापतिहरू हरिः  नारायण नै हनुहुन््यो ततः  त्यहाँबाट 

अपि  पनि त्यस्तो स्वं स्वं  आआप्नो 
सहस्रपरिवत्सरान् यत्र  जहां घाम  धाममा 

हजारवर्षसम्म चल्ने यमुनया  यमूनाले ययुः  गए 

सत्रं  यज्ञलाई अन्विता  सहित भएकी 

संविधाय  पूरा गरेर गङ्गा  गङ्गा छिन् त्यहाँ 





ताक्यार्थ हे विदुरजी ! हजारवर्षसम्म चल्ने यज्ञलाई पूरा गरेर ती मरीचि आदि प्रजापतिहरू 
रालानन्दी दीका 


९१६० 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 


पनि जहाँ पूज्य भगवान् नारायण हूनुहुन््यो, जहां यमुनाले सहित भएकी गङ्गा छन् त्यहां अवभृथ 
यज्ञान्त स्नान गरेर प्रसन्न मनले ती सबे याजकटहरू त्यहोँबाट आआप्नो धाममा गए । 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां चतुथंस्कन्धे 
. द्वितीयो प 
दक्षशापो नाम ऽध्यायः ॥ २॥ 


रालानन्द्री लीक 


९१६८ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 


अथ त॒तीयो घ्याय 
अथ तृतीयोऽध्यायः 


सतीदेवीद्रारा पिताको यज्ञोत्सवमा जान शिवजीलाई आग्रह 


२ 


मत्रेय उवाच मेत्रेयजीले भन्नुभयो 

  भम    
सदा वाद्षतार्व काठ व ल्रयमाणयाः। 
जामातुः श्वशुरस्यापि सुमहानतिचक्रमे ॥ १॥ 





पढार्थ 

एवं  यसरी विरोधभाव अपि  पनि 

वैन भियमाणयोः  राख्नेवाला सुमहान्  धेरै लामो 

सदा  सध जामातुः श्वशुरस्य  ज्वादई रकालः  समय 

विद्विषतोः  परस्पर ससुराको अतिचक्रमे  बित्यो 


ताक्यार्थ यसरी स्थ परस्पर द्रेषभाव राखेर नै ज्वां र ससुराको पनि धेरै लामो समय बित्यो। 


यदाभिषिक्तो दक्षस्तु ब्रह्मणा परमेष्ठिना । 
प्रजापतीनां स्वषामाधिपत्ये स्मयोऽभवत् ॥ २॥ 





पदार्थ 

यदा  जब प्रजापतीनां  मरीचि आदिबखतमा उनमा 

तुत प्रजापतिहरूको स्मयः  अहङार 

परमेष्ठिना ब्रह्मणा  परमेष्ठी। आधिपत्ये  प्रमुख पदमा अभवत्  उत्पनन भयो 
ब्रह्माजीद्रारा दक्षः  दक्ष 

सर्वेषाम्  सवे अभिषिक्तः  नियुक्त गरिए त्यस 


ताक्यार्थ जब परमेष्ठी ब्रह्माजीद्रारा सबै मरीचि आदि प्रजापतिहरूको प्रमुख पदमा दक्ष नियुक्त 
गरिए त्यस बखतमा उनमा अहङ्कार उत्पन्न भयो । 


इष्ट्वा स वाजपेयेन बहिष्ठानभिभूय च । 
बृहस्पतिसवं नाम समारेभे कतृत्तमम् ॥ ३॥ 


पढार्थ 
सः ती दक्षले आदिलाई वाजपेयेन  वाजपेय 
बदविष्ठान्  ब्रह्मनिष्ठ शङ्रअमिमूय  तिरस्कार गरेराइष्ट्वा  यज्ञ गरेर 


रालानन्द्री लीक 


९१६९ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 


क्रतुत्तमम्  यज्ञहरूमा श्रेष्ठ नाम  नाम गरेको यज्ञ समारेभे गरे 
वृहस्पतिसवं  बृहस्पतिसव च  पनि 
ताक्यार्थ दक्षले ब्रह्मनिष्ठ शङर आदिलाई तिरस्कार गरेर वाजपेय यज्ञ गरी यज्ञहरूमा श्रेष्ठ 


नृहस्पतिसव नाम गरेको यज्ञ पनि आरम्भ गरे। 


आरम्म 


तस्मिन् बह्यषंयः सवे देवषिपितृदेवताः। 

आसन् कृतस्वस्त्ययनास्तत्पल्न्यङ्च सभतुंका  ॥  ॥ 
पदढार्थ 
तस्मिन्  त्यो बृहस्पतिसव ष  देवर्षिहरू, पत्नीहरू पनि 
यज्ञमा पितुहरू तथा देवताहरू र कृतस्वस्त्ययनाः  स्वस्ति 
सवे  सबै सभतुंकाः  पति सहित वाचनद्रारा स्वागत गरिएका 
बरह्यषंयः  ब्रह्र्षिहरू तत्पत्न्यः च  उनीहरूकाआसन् ह थिए 





ताक्यार्थ त्यो बृहस्पतिसव यज्ञमा सबे ब्रह्मर्षि, देवर्षि, पितु तथा देवताहरू र उनीहरूका 
पत्नीहरूलाई पनि स्वस्तिवाचनद्रारा स्वागत गरिएको थियो । 


तदुपश्रुत्य नभसि खेचराणां प्रजल्पताम् । 

सती दाक्षायणी देवी पितुय॑ज्ञमहोत्सवम् ॥ ५॥ 
व्रजन्तीः सवतो दिग्भ्य उपदेववरस्त्रियः । 
विमानयानाः सप्रेष्ठा निष्ककण्ठीः सुवाससः ॥ ६॥ 
दुष्ट्वा स्वनिलयाभ्याशे लोलाक्षीमृटकुण्डलाः। 


पतिं भूतपतिं देवमोत्सुक्यादभ्यभाषत ॥ ७॥ 


पदार्थ 
दाक्षायणी  दक्षकी कन्या पितुः यज्ञमहोत्सवम्  आपफ्ना 
सती देवी  सती देवीले पिताजीले यज्ञ गर्दै हुनुहुन्छ भन्ने 


नभसि  आकाशमार्ममा तत्  त्यो कुरा 
प्रजल्पताम्  आपसमा चर्चाउपश्चुत्य  सुनेर र 


गर्ने सवंतः  सम्पूर्ण 
खेचराणां  देवताहरूको दिग्भ्यः  दिशाहरूबाट 
मुखनाट सप्रेष्ठाः  पति सहित 


विमानयानाः  विमानमा चटेका 
निष्ककण्ठीः  हार लगाएका 

लोलाक्षीः  चञ्चल नेत्र भएका 
मृष्टकुण्डलाः  उज्ज्वल कुण्डल 
लगाएका 
सुवाससः 


राग्रा वस्त्र 





लगाएका 


रालानन्द्री लीक 


१९७० 





चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ३ 
उपदेववरस्तियः  देवताकाबजन्तीः  जान लागेका र  आफ्ना पति 

स्वरीहरूलाई दुष्ट्वा  देखेर देवम्  शिवलाई 
स्वनिख्याभ्याशे  आपन निवास भूतपतिं  सम्ूर्ण॒प्राणीकाओत्सुक्यात्  उत्सुकतापूर्वक 
कैलासको नजिकैबाट मालिक अभ्यभाषत  भन्न लागनुभयो 


ताक्यार्थ दक्षकी कन्या सतीदेवीले आप्ना पिताजीले यज्ञ॒ गर्दै हनुहृन्छ भने कुरा 
आकाशमार्गबाट एकआपसमा कुरा गर्दै गद्रहेका देवताहरूको मुखबाट सुनेर थाहा पाउनुभयो र 
सम्पूर्ण दिशाहरूबाट श्रीमान्ले सहित भई विमानमा चढेका, हार लगाएका, चञ्चल नेत्र भएका र 
उज्ज्वल कुण्डल लगाएका, राम्रा वस्त्र लगाएका देवताका स्त्रीहरूलाई आफ्नै निवास कैलासको 
नजिकैबाट जान लागेका देखेर सम्पूर्णं प्राणीका मालिक आप्ना पतिलाई उत्सुकतापूर्वक यसरी 
भन्न लागनुभयो । 


सत्युवाच सतीदेवीले भन्नुभयो 


प्रजापतेस्ते श्वशुरस्य साम्प्रतं 
नियापितो यज्ञमहोत्सवः किल । 
वयं च तत्राभिसराम वाम ते 
यद्यथिंतामी विबुधा व्रजन्ति हि ॥ ८॥ 
पढार्थ 
साम्प्रतं  अहिले नियोपितः  चलिरेको छ भने 
ते  हजुरका अमी यी वयं  हामीहरू 
इवशुरस्य  ससुरा विबुधा  देवताहरू पनि च  पनि 
प्रजापतेः  दक्ष प्रजापतिको बजन्ति  जोदैछन् तत्र  त्यहं 
किक  निश्चय नै वाम  हे पतिदेव त्यसैले हि  निश्चय नै 
यज्ञमहोत्सवः  यज्ञको दुलोयदि  यदि अभिसराम  जाओँ 
उत्सव ते अर्थिता  हजुरलाई इच्छा छ 





ताक्यार्थ अहिले हजुरका ससुरा दक्ष प्रजापतिको आयोजनामा ठुलो यज्ञोत्सव चलिरहेको छ । 
त्यसैले यी देवताहरू पनि जाँदछन् । हे पतिदेव ! यदि हजुरलाई इच्छा छ भने हामीहरू पनि त्यहाँ 
जाओ न। 


तस्मिन् भगिन्यो मम भवृभिः स्वके 
धवं गमिष्यन्ति सुहदिदुक्षवः। 


रालानन्द्री लीक 


९१७९१ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 

अहं च तस्मिन् भवताभिकामये 

सहोपनीतं परिबहमहितुम् ॥ ९॥ 

पदार्थ 
सुहदिदुक्षवः  आप्नासाथमा उपहारहरू 
साथीभादलाई देखने इच्छाले तस्मिन्  त्यस महोत्सवमा अहिंतुम्  प्राप्त गर्नका लागि 
मम  मेरा गमिष्यन्ति  जानेछन् त्यरैले घुवं  अवश्य नै 
भगिन्यः  बहिनीहरू अहं  म तस्मिन्  त्यस महोत्सवमा 
स्वकैः  आपना च  पनि भवता अभिकामये  हजुरसंगे 
भवैभिः सह॒  श्रीमान्काउपनीतं परिबह॑म्  त्यहं दिदनेजान चाहन्छु 





ताक्यार्थ आप्ना साथीभादलाई भेटने इच्छाले मेरा बहिनीहरू आफ्ना श्रीमान्का साथमा त्यस 
महोत्सवमा जानेछन् । त्यसेले म पनि त्यहां दिडने उपहार प्राप्त गर्नका लागि त्यस महोत्सवमा 
हजुरसंगे जान चाहन्छु। 


तत्र स्वसुमें ननु भतुंसम्मिता 

मातुष्वसृः क्लिन्नधियं च मातरम्। 
द्रक्ष्ये चिरोत्कण्ठमना महषिभि 

रुन्नीयमानं च मृडाध्वरध्वजम् ॥ १०॥ 





पदढार्थ 

मृड  हे शिव मे  मेरा चर 

नतु  निश्चय नै स्वसृ  बहिनीहरूलाई महषिभिः  भृगु आदि 
तत्र  त्यहां मातृष्वसुः  सानीआमाहरूलाईऋषिहरूद्रारा 

चिरोत्कण्ठमना  धेरै दिनदेखिर उन्नीयमानं  चलाइएको 

भेट गर्न उत्सुक भएकी मैले क्लिन्नधियं  म नजानाले खिननअध्वरध्वजम्  उत्कृष्ट यागलाई 
भतृंसम्मिताः  पतिसहित।भएकी च  पनि 

भएका मातरम्  आमालाई दर्ये  दर्शन रग्न 


ताक्यार्थ हे शिव ! त्यहं आएका पतिसहित भएका मेरा बहिनीहरूलाई, सानीआमाहरूलाई र 
म नजानाले खिन्न भएकी आमालाई पनि धरे दिनदेखि भेट नभएकाले भेट गर्व मेरो मन अत्यन्त 
उत्सुक भद्रहेको छ । त्यसैले म॒ उहाँहरू सबेको दर्शन गरु र भृगु आदि ऋषिहरुद्रारा चलादएको 
उत्कृष्ट यज्ञको पनि दर्शन गर्न चाहन्छु। 


रालानन्द्री लीक 


९१७२ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
त्वय्येतदाश्चयंमजात्ममायया 
विनिमिंतं भाति गुणत्रयात्मकम् । 
तथाप्यहं योषिदतत्त्वविच्च ते 
दीना दिदृक्षे भव मे भवक्षितिम् ॥ १९॥ 
पदार्थ 
अज  हे अजन्मा आत्ममायया  आपनै माया 
भव  हे सबेका कारण शक्तिद्रारा 
एतत्  यो विनिमिंतं  कल्पित भएको 
गुणत्रयात्मकम्  तीन गुणयुक्तभाति  देखापर्दछ 
संसार तथा अपि  तैपनि 
आङ्चयंम्  बुरुन नसकिने छ।अतत्त्ववित्  त्यो तत्त्व बुखन 
त्यस्तो नसक्ने र 
त्वयि  हजुरमा दीना  दुःखी 





अध्याय 


च  पनि भएकी 

ते  हजुरकी 

योषित्  पत्नी 

अहं  म 

मे मेरो 

भवक्षितिम्  जन्मभूमिलाई 
दिदुकषे हरन चाहन्ु 


ताक्यार्थ हे अजन्मा! हे सबका कारण! यो त्रिगुणात्मक संसार बुम्न नसकिने छ । त्यस्तो 
संसार हजुरमा माया शक्तद्रारा कल्पित भएको देखापर्दछ । तेपनि त्यो तत्तव बुमन नसक्ने र दुःखी 


हजुरकी पत्नी म आफनो जन्मभूमिको दर्शन गर्न चाहन्छु । 


परय प्रयान्तीरभवान्ययोषितो 
ऽप्यलङ्कताः कान्तसखा वरूथशः । 
यासां व्रजद्धः रितिकण्ठड मण्डितं 


नभो विमानैः कलहंसपाण्डुभिः ॥ १२। 
पदढार्थ 
अभव  हे जन्मादिरहित 
शितिकण्ठ  नीलकण्ठ 
अन्ययोषितः अरूकायासां  उनीहरू 
श्रीमतीहरू व्रजद्धिः  हिंडनाले 
कान्तसखाः  पतिका साथमा कलहंसपाण्डुभिः 


वरूथशः  हलका हुल 
प्रयान्तीः  गद्रहेका र 


 हांसजस्ता 





अलङ्कृताः  शृङ्गार गरेर सेता 


विमानैः  विमानहरूद्रारा 
मण्डितं  सुशोभित 

नभः  आकाशलाई 
अपि  पनि 


पर्य हर्बृहोस् 


न 


वाक्यार्थ हे जन्मादिरहित ! हे नीलकण्ठ ! अरूका पत्नीहरू शृङ्गार गरी पतिलाई साथमा लिएर 


रालानन्द्री लीक 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


हुलका हुल गरेर गद्रहेका छन्। उनीहरू हिंडनाले उनीहरूका 
आकाश पनि सुशोभित भएको छ, हेर्नुहोस् न। 


कथं सुतायाः पितृगेहकोतुकं 
निशम्य देहः सुरवयं नेङ्गते । 
अनाहुता अप्यभियन्ति सोहं 


  भ. 


भतुगुरादहकृतङच केतनम् ॥ १२॥ 
पदठार्थ 
सुरवयं  हे सुरघरष्ठ र  त्यहं जानको लागि 
पितृगेहकोतुकं  पिताको घरमाचञ्चल हँदैन र अवश्य हुन्छ 


९१७३ 


अध्याय 


हां सजस्ता सेता विमानहरूद्रारा 


च  पनि 
केतनम्  घरमा 
अनाहुताः  नबोलाइएका 
अपि  पनि 
अभियन्ति 


जाने गर्दछन् 





भएको महोत्सवको कुरा सोहदं  मित्रतापूर्वक व्यवहार 
निरम्य  सुनेपछि हने 

सुतायाः  म छोरीको भतुंः  आपफ्ना पतिको 

देहः  शरीर गुरोः  गुरुको र 

कथं  किन   जन्मदाताको 





ताक्यार्थ हे सुरश्रेष्ठ ! पिताको घरमा भएको महोत्सवको कुरा सुनेपछि म छोरीको शरीर त्यां 
जानका लागि किन चञ्चल हँदेनथ्यो ? अवश्य हुन्छ । मित्रतापूर्ण व्यवहार हुने आफना पतिको, 


गुरुको र आपफना जन्मदाताको घरमा नबोलाईकन पनि जान्छन्। 
१ प्रसीदेदममत्यं   
तन्मे प्रसीदेदममत्यं वाञ्छितं 
कर्तुं भवान् कारुणिको बतार्हति । 
त्वयात्मनो ऽर्धेऽहमदभ्रचक्ुषा 
निरूपिता मानुगृहाण याचितः ॥ १४ ॥ 


पदार्थ 

अमत्यं  हे मरणधर्मरहित प्रभु वाञ्छितं  यो इच्छा 

भवान्  हजुर कर्तुं  पूरा गर्न 

कारुणिकः  अत्यन्त कारुणिकबत  अवश्य नै 

हनुहुन्छ अहेति  सक्षम हुनुहुन्छ र 
तत्  त्यसकारण प्रसीदेत्  हजुर खुसी हुनुहोस् 
मे मेरो अद्भ्रचक्चुषा  सर्वज्ञ भएका 


त्वया  हजुखरारा 
आत्मनः अर्थे  आफ्नो आधा 
शरीरको रूपमा 





अहम्  म 
निरूपिता  राखिएकी हु 
याचितः  त्यसेले प्रार्थना 


रालानन्द्री लीक 


९९७०४ 

चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 
गरेकी हं मा  मलाई अनुगृहाण  अनुग्रह गर्नुहोस् 
ताक्यार्थ हे मरणधर्मरहित ! हजुर अत्यन्त कारुणिक हुनुहृन्छ । त्यसकारण यो मेरो इच्छा पूरा 


गर्न सक्षम हूनुहुन्छ, हजुर खुसी हुनुहोस्, सर्वज्ञ हजुरले आप्नो आधा शरीरको रूपमा मलाई स्थान 
दिनुभएको छ, त्यसैले प्रार्थना गरेकी हँ मलाई अनुग्रह गर्नुहोस् । 


ऋषिरुवाच भेत्रेय ऋषिले भन्नुभयो 
एवं गिरित्रः प्रिययाभिभाषितः 

प्रत्यभ्यधत्त प्रहसन् सुहत्प्रयः। 
संस्मारितो मर्मभिदः कुवागिषून् 

यानाह को विदवसृजां समक्षतः ॥ १५॥ 


पढार्थ 

एवं  यसरी समक्षतः  समक्ष सभामा कराहरू 

प्रियया  प्यारी सतीद्रारा कः  दक्षप्रजापतिले संस्मारितः  सतीको कुराबाट 
अभिभाषितः  प्रार्थना गरिएका यान्  जुन सर्म्येदे 

सुहृत्प्रियः  सज्जनका प्यारा मर्मभिदः  मर्मभेदी प्रहसन्  हाँस्दै 

गिरिः  शङ्रले कुवागिषून्  दुर्वच्यरूपी तीखा प्रत्यभ्यधत्त  प्रत्यत्तर॒ दिन 
विकूवसृजां  मरीचि आदिनाणहरू लाग्नुभयो 

प्रजापतिको आह  बोलेका थिए ती 





ताक्यार्थ यसरी प्रिया सतीद्वारा प्रार्थना गरिएका र सज्जनका प्यारा शङ्रले मरीचि आदि 
प्रजापतिको समक्ष सभामा दक्ष प्रजापतिले जुन मर्मभेदी दुवच्यरूपी तीखा बाणहरू बोलेका थिए 
ती कुरालाई सतीले अहिले गरेको कुराबाट सम्दे हांस्नुभयो र सतीदेवीलाई प्रत्यत्तर दिन 
लाग्नुभयो । 


श्रीभगवानुवाच भगवान् शङ्रले भन्नुभयो 
अ   म  
त्वयोदितं शोभनमेव शोभने 
अनाहुता अप्यभियन्ति बन्धुषु । 
ते यद्यतुत्पादितदोषदष्टयो 


बटीयसानात्म्यमदेन मन्युना ॥ १६ ॥ 
पदार्थ 


रालानन्द्री लीक 


५ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 
शोभने  हे प्रिये उदितं  भन्यौ त्यो कुरा मन्युना  रिसले 

त्वया  तिमीले खोभनम्  राम्रो हो तर अनुत्पादितदोषदुटयः  दि 
अनाहुताः  नबोलाइएका यदि  यदि नभएका दोष देख्ने खालका 
अपि  पनि ते  तिम्रा पिता एव  नै छन् त्यसैले जानु 
बन्धुषु  इष्टमित्रकहां बलीयसा  अति बलियो उपयुक्त कैन 
अभियन्ति  जान्छन् भनी अनात्म्यमदेन  अनात्मवादरूपी 

यत्  जुन कुरा मोहले 





वाक्यार्थ हे प्रिये ! नबोलादए पनि इष्टमित्रकहां जान्छन् भन्ने जुन कुरा तिमीले गय्यौ त्यो राम्रो 
कुरा हो। तिम्रा पिता अति बलियो अनात्मवादरूपी मोह र रिसले हदे नभएका दोष पनि देख्छन्। 
त्यस्तो नभएको भए जानुपर्थ्यो, त्यसैले यस्तो स्थितिमा अहिले त्यहं जानु उपयुक्त छैन । 
वितवरण यस श्लोकमा दक्षको स्वभावको वर्णन गरिएको छ। अनात्मा शरीरमा आत्मबुद्धि 
समस्त दुःखहरूको जड हो । संसारका सबेजसो मान्छेहरू यही देहाभिमानको कारणले स्वार्थको 
लागि ख्गडा गरी राग, द्वेष, शोक र मोहको आगोमा पिल्सिएका हृन्छन्। अनात्म्यमद भनेको 
शरीरमा आत्मबुदधि गरेर उत्पनन अभिमान भन्ने बुणनुपर्छ । अपरिच्छिन्न आत्मतत्वलाई छोडी जब 
शरीरमा आत्मबुद्धि गरिन्छ तब मान्छे शरीरलाई नै विस्तरत, शक्तिशाली अनि अमर बनाउन 
खोज्दछ, जसको लागि आपसमा टकराब र द्वेष, निन्दा आदि उत्पन्न हुन्छन्। दक्षजस्ता त्यस्ता 
अभिमानीहरूको लागि आपूबाहेक समस्त प्राणीहरू दोषै दोषले युक्त र निन्दनीय प्रतीत हुन्छन् । 


विद्यातपोवित्तवपुर्वयकुलेः 
सतां गुणे षड्भिरसत्तमेतरः। 
स्मृतो हतायां भृतमानदुदंशः 
स्तब्धा न पदयन्ति हि धाम भूयसाम् ॥ १७॥ 


पढार्थ 

विद्यातपोवित्तवपुर्वयकुठेः  असत्तमेतरेः  ती गुणको स्तन्धाः  मूर्खहरूले 

विद्या, तपस्या, धनसम्पत्ति, विपरीत रूपमा रहेका भूयसाम्  ठुला महापुरुषको 
स्वस्थ शरीर, युवावस्था उच्च दुर्मुणहरूद्वारा घाम  महत्त्वलाई 

कुल आदि स्मृतो हतायां  विवेक नाशहि  निश्चय नै 

सतां  सज्जनहरूका भडसकेपचि न पश्यन्ति  देख्दैनन् 
षड्मिः  छ ओट मृतमानदुदुंशः  अहङ्ारलाई 

गुणेः  गुणहरूले युक्त भए पनिधारण गनलि दोषदृष्टि भएका 





ताक्यार्थ विद्या, तपस्या, धनसम्पत्ति, स्वस्थ शरीर, युवावस्था, उच्च कुल आदि सज्जनहरूका 
यालानन्दी दीका 


९१७६ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 


छ ओटै गुणहरूले युक्त भए पनि ती गुणको विपरीतरूपमा रहेका दुर्गुणद्रारा विवेक नाश 
भटसकेपछि अहङ़ारलाई धारण गर्नलि दोषदृष्टि भएका मूर्खहरूले ठुला महापुरुषको महत्त्वलाई 
निश्चय ने देख्दैनन्। 


नेताद्शानां स्वजनन्यपेक्षया 
गृहान् प्रतीयादनवस्थितात्मनाम् । 
येऽभ्यागतान् वक्रधियाभिचक्षते 
आरोपितभ्रूभिरमषंणाक्षिभिः॥ १८ ॥ 


पदार्थ 

एतादुशानां  यस्ता नबोलाईकन प्रेमल आरोपितभरूभिः  आंखीभौँ 
अनवस्थितात्मनाम्  चित्तवृत्तिन प्रतीयात्  कोटी पनिखुम्च्याएर 

ठीक नभएका व्यक्तिहरूको नजाओस् अमषंणाक्षिभिः  क्रोधयुक्त 
गृहान्  घरमा ये  जो मानिसहरू दृष्टिले 

स्वजनन्यपेक्षया  आपनाअभ्यागतान्  आएकावक्रधिया  कुटिल भावले 
मानिस त हुन् नि भनेरअतिथिहरूलाई अभिचक्षते  हर्दछन् 





ताक्यार्थ यस्ता चित्तवृत्ति ठीक नभएका व्यक्तिहरूको घरमा आपफ्ना मानिस त हुन् नि भनेर 
नबोलाईकन प्रेमले कोटी पनि नजाओस्। त्यस्ता मानिसहरू आएका अतिथिहरूलाई ओंँखीभोँ 
खुम्च्याएर र क्रोधयुक्त दृष्टिले कुटिल भावले हेर्दछन्। 


तथारिभिनं   व्यथते रिटीमुखे नर 
तथारभन व्यथर्तं शिलीमुख  
  
रात जदता््ग हृटर्यन व्यता । 


स्वानां यथा वक्रधियां दुरुक्तिभि 
दिवानिशं तप्यति ममंताडितः ॥ १९॥ 

पढार्थ 
अरिभिः  शत्रुहरुद्रारा रोते  बर आनन्दले सुत्छ स्वानां  आफन्तहरूको 
रिठीमुखेः  तीखातीखातथा  त्यत्तिको दुरुक्तिभिः  दुर्वच्यबाट 
बाणहरुद्रारा न व्यथते  दुःखी हदेन ममंताडितः  मर्म छियाछिया 
अदिताङ्गः  अङ्ग छिननभिन्नयथा  जत्तिको भएको व्यक्ति 
गराइएको व्यक्ति वक्रधियां  दुर्बुद्धि भएका दूयता  दुःखेको 





रालानन्द्री लीक 


१९७७ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 
हृदयेन  हृदयले तप्यति  चिन्तित र दुःखी हुन्छ 
दिवानिशं  रातदिन र उसलाई निद्रा पनि लाग्दैन 


ताक्यार्थ शत्रुहरूको तीखातीखा बाणहरूद्रारा अङ्ग छिन्नभिन्न भएको व्यक्ति बरु आनन्दले 
सुत्छ, त्यत्तिको दुःखी हदेन जत्तिको दुर्बुद्धि भएका आफन्तहरूको दुर्वाच्यबाट मर्म छियाछिया 
भएको व्यक्ति दुःखेको हृदय लिएर रातदिन चिन्तित र दुःखी हृन्छ र उसलाई निद्रा पनि लाग्देन । 


व्यक्तं त्वमुत्कृष्टगतेः प्रजापतेः 
प्रियात्मजानामसि सुश्रु सम्मता । 

अथापि मानं न पितुः प्रपत्स्यसे 
मदाश्रयात् कः परितप्यते यतः ॥ २०॥ 





पदार्थ 

सुश्च  हि सुन्दर आंखीभौँं।सम्मता असि  प्यारी छोरी हौयतः  किनभने 

भएकी यो कुरा कः  ती दक्ष प्रजापति 

प्रिया  प्यारी व्यक्तं  प्रष्टे छ मदाश्रयात्  मेरो कारणले 
त्वम्  तिमी अथ अपि  तर पनि परितप्यते  तातिएका छन् 
उत्कृष्टगतेः  एेश्वर्यशाली पितुः  पिताबाट ज्यादे रिसाएका छन् 
प्रजापतेः  दक्ष प्रजापतिको मानं  सम्मान 

आत्मजानाम्  छोरीहरूमा न प्रपत्स्यसे  पाउनेकैनौ 


ताक्यार्थ हे सुन्दर आंखीभौं भएकी प्यारी ! तिमी एेश्वर्यशाली दक्ष प्रजापतिका छोरीहरूमा 
प्यारी छोरी हौ, यो कुरा प्रष्टे छ तर पनि तिमीले पिताबाट सम्मान पाउनेक्छेनौ किनभने ती दक्ष 
प्रजापति मसंग ज्यादै रिसाएका छन्। 


पापच्यमानेन हृदातुरेन्द्रियः 
समृद्धिभिः पूरुषबुद्धिसाक्षिणाम् । 
अकल्प एषामधिरोटुमञ्जसा 
पदं परं दष्ट यथासुरा हरिम् ॥ २९॥ 
पदढार्थ 
पूरुषवुद्धिसाक्षिणाम्  हरेकभएका महात्माहरूको 


जीवका चित्तवृत्तिका साक्षीएषाम्  यस किसिमकासमृद्धिभिः  रेश्वर्य आदि 


रालानन्द्री लीक 


१९७८ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ३ 
सम्पत्तिहरूले अञ्जसा  सजिलैसंग यथा  देष गरे जस्तै 
आतुरेन्द्रियः  व्याकुल इन्ियअधिरोदुम्  प्राप्त गर्न परं पदं  परमपद लाई 

भएको व्यक्तिले अकल्पः  असमर्थ हृंदाहुदे पनि दष्ट  द्वेष गर्छ 

पापच्यमानेन हृदा  सन्तापयुक्त।असुराः  दानवहरूले 

चित्त हुनाले र हरिम्  भगवान् हरिलाई 





ताक्यार्थ जीवका चित्तवृत्तिका साक्षी भएका अहड़ारशून्य महापुरुषहरूको समृदधिलाई देखेर 
हृदयमा सन्ताप र इन्द्ियहरूमा व्यथा हने व्यक्तिले ती महापुरुषहरूको पदलाई सजिलै प्राप्त गर्न 
त सक्देन उल्टे दैत्यहरूले जसरी श्रीहरिसंग द्वेष गर्दछछन् त्यसै गरी महापुरुषको समृद्धिलाई देखेर 
द्रेष गर्व । 


्रत्युद्गमप्रश्यणाभिवादनं 
वि्रीयने  साघु ९ मिध सुमध्यमे त 
विधीयते साघु मिथः सुमध्यमे । 
प्राज्ञैः परस्मे पुरुषाय चेतसा 
गुहाशयायेव न देहमानिने ॥ २२॥ 





पदार्थ 

सुमध्यमे  हे सुन्दरी काम गरिन्छ त्यो चेतसा  चित्तले 

सामान्य मानिसद्रारा प्राज्ञः  विद्रानहरद्रारा साघु  राग्रोसंग 

मिथः  एकअकमिा गुहाशयाय  अन्तर्यामीलाई विधीयते  गरिन्छ 
्रत्युदुगमप्रश्रयणाभिवादनं  उठेरपरस्मे पुरुषाय  परमपुरुषन देहमानिने  देहाभिमानीलाई 
नजिक जाने, स्नेहयुक्त बोलीवासुदेवलाई गरिदेन त्यसैले मेले ती दक्षलाई 
बोल्ने र॒ अभिवादन गर्ने जुनएव  नै प्रणाम आदि गरिने 


ताक्यार्थ हे सुन्दरी! सामान्य मानिसद्वारा उठेर नजिक जाने, स्नेयुक्त बोली बोल्ने र 
अभिवादन गर्न जुन काम गरिन्छ त्यो विद्वानूहरूद्रारा अन्तर्यामीरूपले सबैको हृदयमा रहेका 
परमपुरुष वासुदेवलाई ने गरिन्छ, देहाभिमानीलाई गरदिदेन । त्यसैले मेले ती दक्षलाई प्रणाम आदि 
गरिने । 


सत्त्वं विशुद्धं वसुदेवशब्दितं 
यदीयते तत्र पुमानपावृतः । 
सत्त्वे च तस्मिन् भगवान् वासुदेवो 
भ क्षजो  विधीयते ५ 
ह्यधोक्षजो मे नमसा विधीयते ॥ २३॥ 


रालानन्द्री लीक 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत 
पदार्थ 

यत्  जुन पुमान्  परमात्मा 
विशुद्ध सत्त्वं  शुद्धईयते  प्रकट हुनुहन्छ 
अन्तःकरणलाई तस्मिन्  त्यही 


र   
वसुदेवराब्दतं  वसुदेव भनिन्छ सत्वे  शुद्ध चित्तमा 
तत्र  त्यहाँ च  पनि 
अपावृतः  त्रिगुणातीत भगवान्  भगवान् 


 


अध्याय 


वासुदेवः  परमात्मा 
अधोक्षजः  इन्दियातीत प्रभुलाई 
हिनै 


मे  मद्रारा 
नमसा  नमस्कार्रारा 
विधीयते  सेवा गरिन्छ 





वाक्यार्थ शुद्ध अन्तःकरणलाई वसुदेव भनिन्छ। त्यहाँ तरिगुणातीत परमात्मा प्रकट हुनुहुन्छ । 


त्यही शुद्ध चित्तमा रहनुहूने भगवान् परमात्मा इन्द्रियातीत प्रभुलाई 
वितरण यस पद्यमा शङडूरले म परमात्मालाई नमस्कार गर्दह्ु, 


ने म नमस्कार गर्दहु। 
देहाभिमानी दक्षलाई गर्विनँ भनी 


सतीदेवीलाई भन्नुभएको कुरा उल्लेख गरिएको छ । रज र तमोगुणले युक्त नभएको अन्तःकरण नै 
वसुदेव पदको अर्थ हो। वसति अस्मिन् यस व्युत्पत्तिअनुसार जहाँ परमात्मा बस्दछछन् भन्ने अर्थमा 
वसु शब्द बनेको हो भने दीव्यतीति देवः अर्थात् प्रकाशित गर्ने वस्तुलाई देव भनिएको हो। 
अन्तःकरणले पनि वस्तुलाई प्रकाशित गर्न भएकाले यहाँ देव शब्दले अन्तःकरणलाई बुखाएको छ। 
वसु रदेव यी दुबे शब्दलाई वसुश्चासौ देवः यस विग्रहमा कर्मधारय समास गर्दा वसुदेव यो पद 
बनेको हो । जहाँ परमात्मा प्रकट हुन्छन् त्यस्तो शुद्ध अन्तःकरणलाई वसुदेव भनिन्छ। वसुदेव 
भवः यस्तो विग्रहमा वसुदेव वा अन्तःकरणमा प्रकट हुने भन्ने अर्थमा वासुदेव शब्द बनेको हो । 


प निरी र    
तत् ते निरीक्ष्यो न पितापि देहकृद् 
दक्षो मम द्विट् तदुव्रता्च ये । 
यो विरवसुग्यज्ञगतं वरोरु मा 


मनागसं दुवंचसाकरोत् तिरः ॥ २४॥ 


पढार्थ 

तत्  त्यसकारण किन् 

ते तिम्रो येजो 

देहकृत्  शरीर प्रदान गर्न तदनुव्रताः  उनका अनुचरहरू 


पिता अपि  पिताजी भए पनि छन् तिनीहरू पनि र्न 


मम  मेरो लायकका क्ैनन् 
द्  द्वेष गर्ने वरोरु  सुन्दर जघनवती हे 
दक्षः  दक्ष प्रजापति सुन्दरी 


विश्वसृग्यज्ञगतं 
प्रजापतिहरूको यज्ञमा गएको 
वेला 

अनागसं  निरपराध 

माम्  मलाई 

दुवंचसा  दुर्वच्य वाणीद्रारा 

च  पनि 





न निरीक्ष्यः  हेर्न लायककायः  जसले 


तिरः  तिरस्कार 
रालानन्द्री लीक 


१९८  

चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ३ 
अकरोत्  गरे 

ताक्यार्थ त्यसकारण तिम्रो शरीर प्रदान गर्ने पिताजी भए पनि मेरो द्वेष गर्ने दक्ष प्रजापति हेर्न 


लायकका छैनन्। जो उनका अनुचरहरू छन् तिनीहरू पनि हेर्न लायकका कैनन् । हे सुन्दरी ! उनले 
प्रजापतिहरूको यज्ञमा गएको वेला निरपराध मलाई दुर्वाच्य बोलेर तिरस्कार गरे। 


यदि व्रजिष्यस्यतिहाय महचो 

भद्रं भवत्या न ततो भविष्यति । 
सम्भावितस्य स्वजनात् पराभवो 

यदा स सद्यो मरणाय कल्पते ॥ २५॥ 


पदढार्थ 

यदि  यदि भवत्याः  तिम्रो स्वजनात्  आफन्तबाट 

महचः  मेरो कुरालाई भद्रं  कल्याण पराभवः  तिरस्कार हुन्छ 
अतिहाय  उल्लडघन गरेर न भविष्यति  हनेैन सः  त्यो तिरस्कार 

पिताको घर यदा  जब सद्यः  तत्कालै 

व्रजिष्यसि  तिमी जान्छ्यौ भने सम्भावितस्य  इज्जतदारमरणाय  मृत्युका लागि 

ततः  त्यसपचछ्छि व्यक्तिलाई कल्पते  कारण हुन्छ 





ताक्यार्थ यदि मेरो कुरालाई उल्लङ्घन गरेर तिमी पिताको घर गयौ भने पनि तिम्रो कल्याण 
हनेक्ैन । इज्जतदार व्यक्तिलाई आफन्तबाट तिरस्कार हुन्छ भने त्यो तिरस्कार तत्कालै मृत्युको 
कारण हुन्छ । 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां चतुथ॑स्कन्धे 
उमारुद्रसंवादे तृतीयोऽध्यायः ॥ ३॥ 


रालानन्द्री लीक 


१९८१ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४ 


अथ चतुर्थऽध्यायः 
सतीदेवीको अग्निप्रवेश 
मेत्रेय उवाच मैत्रेयजीले भन्नुभयो 
एतावदुक्त्वा विरराम शङ्करः 
पल्न्यङ्गनारां द्युभयत्र चिन्तयन् । 
सुहदिदुशुः परिशङ्किता भवा 
न्निष्कामती निविंशती द्विधास सा ॥ १॥ 


पदार्थ 

राङ्करः  भगवान् शिव चिन्तयन्  विचार गर्दै भवात्  शङ्रजीबाट 
एतावत्  यी कुराहरू विरराम  चुप लाग्नुभयो परिशङ्किता  उराएर 
उक्तवा  भनेर र सा  सतीदेवी भने निविंशती  फविदि 
उभयत्र  दुबैतिर जवर्जस्तीसुहदिदुश्ुः  बन्धुबान्धवलाई ठैरन हि  निश्चय नै 
रोके पनि र यज्ञमा पठाए पनि इच्छा गर्दे द्विषा  दुबिधामा 
पत्न्यङ्गनाशं  पत्ती सतीदेवीकोनिष्कामती  माइत जानआस  परिरहनुभयो 
मत्युलाई निस्कदै 





ताक्यार्थ भगवान् शिव यति कुरा भनेर जबर्जस्ती रोके पनि र यज्ञमा पठाए पनि दुबेतिर पत्नी 
सतीदेवीको मत्यु हुने भयो भन्ने विचार गर्दै चुप लागरनुभयो। सतीदेवी भने बन्धुबान्धवलाई हेर्न 
इच्छा भएकाले माइत जान निस्कंदे र शङ्रजीबाट उराएकी हदा फ्किंदे जानेनजाने दुबिधामा 
परिरहनुभयो । 


सुहदिदुक्षापरतिघातटुमंनाः 
स्नेहाद् रुद॒त्यश्चुकलातिविहला । 
भवं भवान्यप्रतिपूरुषं रुषा 


परथक्ष्यतीविक्षत जातवेपथुः ॥ २॥ 
पदढार्थ 


। ० ०५ ४७ 


सुहदृदुक्षाप्रातघातदुमनाः  





बन्धुबान्धवसंग भेटघाट गर्नीइच्छामा आघात परेकोले खिन्न 


रालानन्द्री लीक 


९९८२ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४ 
मन भएकी आंसु बगाएर विहल भएकी भवं  भगवान् शङरलाई 
स्नेहात्  पिताप्रतिको स्नेहले भवानी  सतीदेवीले प्रधक्ष्यती  उढाउन नै लागेको 
गर्दा रुषा जातवेपथुः  रिसले धर्थर्इव  फँ गरी 

रुदती  सदै गरेकी कोँप्द एेक्षत  हर्नुभयो 
अश्चुकलातिविहला  अविरलअप्रतिपूरुषं  अनन्यपुरुष 





ताक्यार्थ बन्धुबान्धवसेँग भेटघाट गर्ने इच्छामा आघात परेकोले खिन्न मन भएकी र 
पिताप्रतिको बढी स्नेहले गर्दा रदे गरेकी अविरल आंसु बगाएर विहल भएकी सतीदेवीले रिसले 
र्थर कँप्दै अनन्यपुरुष भगवान् शङ्रलाई उढाउन लागे गरी हैर्मुभयो । 


ततो विनिश्वस्य सती विहाय तं 
स निं 
शोकेन रोषेण च दूयता हदा । 
श स््रेणविमूढधीगृहान् ९  
पित्रोरगात् स्तरेणविमूढधीगृहान् 
प्रेम्णात्मनो योऽधंमदात् सतां प्रियः॥ २॥ 


पदार्थ 

ततः  त्यसपच्ि र  स्त्री स्वभावका।अदात्  दिएर अर्धनारीश्वर 
शोकेन  पतिको आज्ञाकारणले मन्द बुद्धि भएकी बन्नुभयो 

उल्लडघन हुने चिन्ताले र सती  सतीदेवी तं  त्यस्ता पतिलाई समेत 
रोषेण  जान निषेध गरेकोसतां  सज्जनका विहाय  छोडेर 

रिसले प्रियः  प्यारा पित्रोः  आमाबुबाको 

च  पनि यः  जो शिवले गृहान्  घरमा 

दूयता हृदा  अत्यन्त पीडित प्रेम्णा  अत्यन्त प्रेमको कारण अगात्  जानुभयो 
हृदय लिएर आत्मनः  आफ्नो 

विनिःश्वस्य  तातो श्वास फेर्दै अधंम्  आधा अङ्गनै 





ताक्यार्थ त्यसपछि पतिको आज्ञा उल्लड्घन हुने चिन्ताले र जान निषेध गरेको रिसले पनि 
अत्यन्त पीडित भएर तातो सास फेर्दै स्त्री स्वभावको कारणले मन्द बुद्धि भएकी सतीदेवी 
सज्जनका प्रिय शिव जसले अत्यन्त प्रेमको कारण आफ्नो आधा अङ्ग नै दिनाले अर्धनारीश्वर 
बन्नुभयो त्यस्ता पतिलाई समेत छोडेर आमाबुबाको घरमा जानुभयो । 


तामन्वगच्छन् द्रतविक्रमां सती 
मेकां त्रिनेत्रानुचराः सहस्रशः। 


रालानन्द्री लीक 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत 

सपाष॑दयक्षा मणिमन्मदादयः 
पुरोवृषेन्द्रास्तरसा गतव्यथाः ॥ ४ ॥ 

पदार्थ 

पुरोवृषन्द्राः  नन्दीलाई अगाडिगतव्यथाः  निर्भय भएका 

लगाएका सहस्रशः  हजारों 

सपाषंदयक्षाः  पार्षदले सहित्रिनेत्रानुचराः  भगवान् शङ्रका 

यक्षहरू र अनुचरहरू 


मणिमन्मदादयः  मणिमान्, मद दरूतविक्रमां  आज्ञा उल्लडघन 
आदि गरेर चाँडोचांडो हिंडेकी 


९१८२ 


अध्याय 


एकां  एक्ली 

ताम्  ती 

सतीम्  सतीदेवीको 

तरसा  चिटोचिटो गरी 
अन्वगच्छन् पछि लागे 





ताक्यार्थ नन्दीलाई अगाडि लगाएका पार्षदले सहित यक्षहरू, मणिमान्, मद आदि भगवान् 
शडरका निर्भय भएका हजारौँ अनुचरहरू आज्ञा उल्लङ्घन गरेकीले एक्लै चांँडोचांँडो हिंडकी 


सतीदेवीको छिटोचछिटो गरी पछि लागे । 
तां सारिकाकन्दुकदपंणाम्बुन 
सवेतातपत्रन्यजनस्रगादिमिः। 
गीतायनेदुन्दुमिश्खवेणुभि 
वृषेन्द्रमारोप्य विटङ्किता ययुः ॥ ५॥ 
पदार्थ 
तां  ती सती देवीलाई पक्षी, भकुण्डो, णेना, कमल 
वृषेन्द्रम्  टुलो गोरुमा आदि सामग्रीहरू र सेतो छाता, 
आरोप्य  चढाएर चमर, माला आदि राजचिहृद्रारा 
सारिकाकन्दुकदपंणाम्बुजखवेतात साथै 
पत्रव्यजनस्रगादिभिः मेना गीतायनेः  गीत गानका साधन 


दन्दुमिशद्खवेणुभिः  दुन्दुभि, 
शङ्ख, बांसुरी आदिद्रारा पनि 
विटङ्किता  सुशोभित गराएर 
ययुः संगसंगे 


गए 





ताक्यार्थ ती सती देवीलाई ठुलो गोरुमा चढाएर मैना पक्षी, भकुण्डो, एेना, कमल आदि 


सामग्रीहरू र सेतो छता, चमर, माला आदि राजचिहद्रारा साथे 


दुन्दुभि, शद्ध, बांसुरी आदि गीत 


गानका साधनद्रारा पनि सुशोभित गराएर ती शिवगण संगसंगे गए। 


   र 


आब्रह्मघोषोर्जिंतयज्ञवेशसं 
विप्रषिलुषटं विबुधेर्च सर्वशः । 


रालानन्द्री लीक 


९९८९ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४ 
मृहावंयःकाञ्चनदभंचर्मभि 
निंसृष्टभाण्डं यजनं समाविरात् ॥ ६॥ 
पदार्थ 
आब्ह्यघोषोजिंतयज्ञवेशसं  च  र र मृगचर्म आदिद्रारा 
परस्परमा वेदमन्त्र उच्चारणको विप्रषियुष्टं  ब्रह्र्षिहरूद्ारा निसृष्टभाण्डं  बनाइएका यज्ञीय 
प्रतिस्पधलि शोभा बढेको अलङ्कृत पात्रहरूद्रारा सुशोभित 
सवंशः  सम्पूर्ण मृदावंयःकाञ्चनदभंच्मभिः  यजनं  यज्ञभूमिमा सतीदेवी 
विबुधेः  विद्रान् माटो, काठ, फलाम, सुन, कुशसमावित्  प्रवेश गर्नुभयो 





ताक्यार्थ परस्परमा वेदमन्त्र उच्चारणको प्रतिस्पधलि शोभा बढेको, सम्पूर्ण विद्रानूहरू र 
ब्रह्मर्षिहरू बस्नाले सुशोभित भएको, माटो, काठ, फलाम, सुन, कुश र मृगचर्म आदिद्रारा 
बनादइएका यज्ञीय पाव्रहरुद्रारा सुशोभित भएको यज्ञभूमिमा सतीदेवी प्रवेश गर्नुभयो । 


तामागतां तत्र न कड्चनाद्रियद् 
विमानितां यज्ञकृतो भयाज्जनः। 
  जननीं  
ऋते स्वसृवे जननी च सादराः 
परेमाश्चुकण््यः परिषस्वजुमुंदा ॥ ७ ॥ 


पढार्थ 

तत्र  त्यस यज्ञमा ऋते  छोडेर  र आमाले मात्रै 
आगतां  आएकी यज्ञकृतः  यज्ञ गरिरहेका दक्षसाद्राः  आदरपूर्वक 

विमानितां  अपमानित प्रजापतिको परेमाश्चुकण्ट्यः  परमको ओंसु 
ताम्  ती सतीदेवीलाई भयात्  उरले लगाएर 

स्वसूः  दिदीबहिनी र करचन जनः  कोटी पनिवि  निश्चय नै 

जननीं  आमालाई मानिसले मुदा  खुसीले 

च  पनि न आद्रियत्  आदर गरेनन् परिषस्वलुः  आलिङ्गन गरे 





ताक्यार्थ यज्ञमा आदा अपमानित भएकी ती सतीदेवीलाई यज्ञ गरिरहेका दक्ष प्रजापतिको 
उरले दिदीबहिनी र आमालाई छोडेर कसैले पनि आदर गरेनन्। दिदीबहिनी र आमाले मात्रै 
आदरपूर्वक प्रेमको आंसु बगाएर खुसीले उहाँ लाई आलिङ्गन गरे । 


सोदय॑सम्प्ररनसमर्थ॑वातंया 


रालानन्द्री लीक 


८. 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 

मत्रा मातुष्वसृभिरच सादरम् । 

दत्तां सपयां वरमासनं च सा 

नादत्त पित्राप्रतिनन्दिता सती ॥ ८ ॥ 
पदार्थ 
पित्रा  दक्षद्रारा मात्रा  आमाले सपयां  भोज्य पदार्थ र अन्य 
अप्रतिनन्दिता  स्वागत आदिच  र सौभाग्य आदि वस्तु 
नगरिएकी मातुष्वसृभिः च च  पनि 
सती  सतीदेवीले सानीआमाहरूले पनि सा  उहांले 
सोदयंसम्प्रशनसमर्थवार्तया  सादरम्  आदसपूर्वक न आदत्त  स्वीकार गर्नुभएन 
कुशल प्रश्न र अन्य कुराकानीदत्तां  दिएको 
गरिसकेपचछ्छि वरम् आसनं  उत्तम आसन 





ताक्यार्थ दक्षद्रारा स्वागत आदि नगरिएकाले सतीदेवीले दिदीबहिनीहरूसित सन्वो 
बिसन्वोसम्बन्धी कुरा र अन्य कुराकानी गरिसकेपच्ि आमाले र सानीआमाहरूले आदरपूर्वक 
दिद्एको उत्तम आसन, भोज्य पदार्थहरू र अन्य सौभाग्य आदि वस्तु पनि स्वीकार गर्नुभएन। 


अरुद्रभागं तमवेक्ष्य चाध्वरं 
 न भ   न्त 
पत्रा च द्व कृतहरख्न वभा । 
अनादुता यज्ञसद्स्यधीर्वरी 
चुकोप लोकानिव धक्ष्यती रुषा ॥ ९॥ 
पदार्थ 
पित्रा  पिताजीद्रारा च र रुषा  क्रोधले 
विभौ  सर्वसमर्थ तम्  त्यो रोकान्  सम्पूर्णं लोकलाई 
देवे  शङ्करजीलाई अध्वरं  यज्ञलाई धक्ष्यती इव  डढाउन लागे 
कृतहेलनं  निमन््रणा आदिच  पनि गरी 
नगरीकन अवहेलना गरिएको अवेक्ष्य  देखेर यज्ञसदसि  यज्ञसभामा 
अरुद्रभागं  हवन आदिद्राराअनादृता  अनादर गरिएकी चुकोप  रिसाउनुभयो 
रुद्रलाई भाग नदिदएको अधीर्वरी  सतीदेवीले 





ताक्यार्थ हवन आदिद्रारा रुद्रलाई भाग नदिदएको र पिताजीद्रारा सर्वसमर्थं शङरजीलाई 
निमन्त्रणा आदि नगरीकन अवहेलना गरिएको त्यस यज्ञलाई देखेर अनादर गरिएकी सतीदेवी 


रालानन्द्री लीक 


९१८६ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


अध्याय 


क्रोधले सम्पूर्ण लोकलाई उढाउन लागे गरी त्यस यज्ञसभामा रिसाउनुभयो । 


जगह सामषविपन्नया गिरा 
रिवद्विषं धूमपथश्रमस्मयम् । 
स्वतेजसा भूतगणान् समुत्थितान् 


 देवी जगतो   , 
निगृह्य देवी ऽभिद्यण्वतः ॥ १०॥ 


पदार्थ 
देवी  सतीले आपनो रिसलाईनिगृह्य  नियन्त्रण गरेर 
देखेर त्यहाँ उपद्रव मच्चाउन जगतः अभिद्युण्वतः 


सम्पूर्ण 


समुत्थितान्  जयाक् जुरुक्लोकले सुने गरी 
उठेका सामषविपन्नया  क्रोधका 
भूतगणान्  शिवजीका गणलाई कारणले अस्पष्ट भएको 


स्वतेजसा  आफ्नो तेजले गिरा  वाणीले 





धूमपथश्रमस्मयम्  कर्ममार्गमा 


लागेर अहङार गर्न 

शिवद्विषं  शिवद्रोही आपफ्ना 
पिताजीलाई 

जगह  निन्दा गर्नुभयो 


ताक्यार्थ सतीले आफ्नो रिसिलाई देखेर त्यहं उपद्रव मच्चाउन जययाक् जुरुक् उठेका 
शिवजीका गणलाई आफ्नो तेजले नियन्त्रण गरेर सम्पूर्ण लोकले सुने गरी क्रोधका कारणले 
अस्पष्ट भएको वाणीले कर्ममार्गमा लागेर अहङकार गर्ने शिवद्रोही आफ्ना पिताजीलाई निन्दा 


गर्नुभयो । 
देव्युवाच सतीदेवीले भन्नुभयो 
न यस्य लोकेऽस्त्यतिरायनः प्रिय 
स्तथाप्रियो देहभृतां प्रियात्मनः। 
तस्मिन् समस्तात्मनि मुक्तवेरके 
ऋते भवन्तं कतमः प्रतीपयेत् ॥ १९॥ 


पदार्थ 
लोके  लोकमा  
यस्य  जुन शङ्रको अपेक्षा देहभृतां  सम्पूर्ण प्राणीहरूको 


अतिशायनः  रेश्वर्य आदिले प्रियात्मनः अत्यन्त प्रिय 
उत्कृष्ट हुनुहुन्छ जसको लागि 
न अस्ति कोटी पनिक्ठैन प्रियः  कोही प्रिय पनिक्छैन 





तथा  र 
अप्रियः  कोही अप्रिय पनि कैन 
त्यस्ता 
मुक्तवैरके  कत्ति पनि वैरभाव 
नभएका 

रालन्ढी ठीका 


१९८७ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ४ 
समस्तात्मनि  सबैकाशङ्रमा कतमः  कसले 
आत्मस्वरूप भएका भवन्तं  पिताजी ! हजुर प्रतीपयेत्  विरोध ग्ला 


तस्मिन्  त्यस्ता भगवान्ऋते  बाहेक 
ताक्यार्थ लोकमा जुन शङडूरको अपेक्षामा एश्वर्य आदिले उत्कृष्ट कोटी पनि छैन, जो सम्पूर्ण 
प्राणीहरूको अत्यन्त प्रिय हूनुहुन्छ, जसका लागि कोही प्रिय पनि कैन र कोही अप्रिय पनि क्तैन 
त्यस्ता क्ति पनि वैरभाव नभएका, सबैका आत्मस्वरूप भएका त्यस्ता भगवान् शङडूरलाई 
पिताजी ! हजुरबाहेक कसले विरोध गर्ला र? 


दोषान् परेषां हि गुणेषु साधवो 
गृह्णन्ति केचिन्न भवादुशा द्विज । 
गुणांश्च फल्गून् बहुलीकरिष्णवो 
महत्तमास्तेष्वविदद् भवानघम्॥ १२॥ 


पढार्थ 

द्विज  हे ब्राह्मण न  हदेनन् दोषमा दोष रहि  निश्चय नै 

हजुरजस्ता व्यक्तिले गुणमा गुण देखने ह॒न्छन् बहुलीकरिष्णवः  धेरै 
परेषां गुणेषु  अकको गुणमा तिषु  तिनीहरूमा बनाददिएर व्याख्या गर्दछन् भने 
पनि महत्तमाः  महान् भवान्  हजुरले 

दोषान्  दोषेदोष साधवः  सज्जनहरू अघम्  दोषेदोष मात्र 

गृहन्ति  ग्रहण गर्दछन् फल्गून्  थोर थोर अविदत्  देख्नुभयो 
केचित्  कोही चाहं गुणान्  गुणलाई 

भवादुशाः  हजुरहरूजस्ता च  पनि 





ताक्यार्थ हे ब्राह्मण ! हजुरजस्ता व्यक्तिले अककि गुणमा पनि दोषैदोष ग्रहण गर्दछन्। कोटी 
चाहं हजुरहरूजस्ता हदेनन्, दोषमा दोष र गुणमा गुण देख्ने हन्छन्। तिनीहरूमा पनि जो महान् 
छन् ती सज्जनहरू योरे गुणलाई पनि धैरे बनाइदिएर व्याख्या गर्दछन् भने हजुरले यो कुरो नबुणेर 
मात्र दोषैदोष देख्नुभयो । 

वितवरण सामान्यतया मानिसहरू चार प्रकारका हृन्छन् एकथरी त्यस्ता हुन्छन् जो अ्ककिा 
गुणहरूमा पनि दोष देख्दछन्। यस कोटिमा दक्ष पर्दछछन्। अरकाथरी मानिस दोष र गुणलाई जस्तो 
छ त्यस्तै रूपमा लिन्छन्, यस्ता व्यक्तिलाई महान् भनिन्छ । त्यस्ता व्यक्ति महत्तर हुन्छन् जो अरूका 
दोषहरूलाई नहेरी गुणहरूलाई मात्र हैर्वछन् । महत्तम व्यक्तिहरू चाहं सामान्य गुणलाई पनि ठलो 
ठान्दछछन् र दोष चाहं पटक्कै देख्दैनन्। 


रालानन्द्री लीक 


१९८८ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत 


नाश्वयमेतद् यद्सत्सु सवंदा 
महद्धिनिन्दा कुणपात्मवादिषु । 
सेष्यं महापूरुषपादपांसुभि 


निरस्ततेजःसु तदेव शोभनम् ॥ १३॥ 
पदढार्थ 
कुणपात्मवादिषु 
शरीरलाई नै आत्मा मान्ने 
असत्सु  अज्ञानीहरूमा 
सवंदा  सध न  होइन 
सेर्ष्यं  ईष्ापूर्वक यत्  किनभने 


मुदाजस्तो निन्दा गर्न प्रवृत्ति हुन 
एतत्  यो 
आङचयम्  आश्चर्य 





महद्धिनिन्दा  ठलो मान्छेकोमहापूरुषपादपांसुभिः 


अध्याय 


महापुरुषहरूको चरणको धुलोले 
निरस्ततेजम्सु तेज नाश 
गरिएका यस्ता पुरुषाधमहरूका 
लागि 

तदेव  त्यही निन्दा गर्नु नै 
खोभनम् राम्रो 


चछ 


वाक्यार्थ मुदजिस्तो शरीरलाई नै आत्मा मानने अज्ञानीहरूमा ई्यपूर्वक सर्धं ठलो मान्छेको 
निन्दा गर्न प्रवृत्ति हनु आश्चर्यजनक होइन किनभने महापुरुषहरूको चरणको धुलोले तेज नाश 
गरिएका यस्ता पुरुषाधमहरूका लागि त्यही निन्दा गर्नु नै राम्रो छ। 


विवरण महापुरुषहरूको निन्दा गर्नु दुष्टहरूको शोभा नै हो 


भनी सतीदेवीले दक्षलाई यहाँ 


व्यङ्ग्य गर्नुभएको छ । दुष्टहरूको बुद्धि स्धँ अर्काको निन्दामा नै लागिरहन्छ, त्यो दुष्टहरूको 
स्वभाव नै हो। महापुरुषहरू चाह शङ्रले जस्ते आफ्नो निन्दालाई पनि सहन सक्दछछन्। दक्ष 
जस्ता दुष्टहरू महापुरुषहरूको निन्दा गर्न सक्नु नै आफ्नो पुरुषार्थ ठान्दछन् । 


यद् द्वयक्षरं नाम गिरेरितं नृणां 


सकृत्प्रसद्गादघमाश्यु हन्ति तत्। 
पवित्रकीतिं तमलङ्घ्यशासनं 

भवानहो दवेष्टि रिवं शिवेतरः ॥ ९ ॥ 
पदार्थ 
यत् यक्षरं  दुई अक्षरले बनेकोएकचोटी मात्रै पनि 
जुन ईरितं  उच्चारण गरियो भने 
नाम  शिव नामलाई पनि 
गिरा  वाणीले तत्  त्यसले 


सकृत्प्रसङ्गात् प्रसङ्वश नृणां  मानिसहरूको 


अघम्  पापलाई 
आशु  तत्काल 
हन्ति  नाश गर्द 
अहो  आश्चर्य 





शिवेतरः  पापस्वरूप 


रालानन्द्री लीक 


९१८९ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ४ 
भवान्  हजुर अलङ्घ्यरासनं  जसको त्यस्ता 

तम्  त्यस्ता आज्ञालाई कसैले पनिह्िवं  शिवलाई 

पवित्रकीतिं  स्वच्छ कीर्विवाला उल्लडघन गर्न साहस गर्दैननूद्विष्टि  द्वेष गर्नृहुन्छ 


वाक्यार्थ जुन दुई अक्षरले बनेको शिव नामलाई प्रसङ्गवश वाणीले एकचोटी मात्रै पनि 
उच्चारण गरियो भने पनि त्यसले मानिसको पापलाई तत्कालै नाश गर्द, त्यस्ता स्वच्छ 
कीर्तियुक्त, जसको आज्ञालाई कसैले पनि उल्लड्घन गर्ने साहस्र गर्देनन्, आश्चर्य ! पापस्वरूप 
हजुर त्यस्ता शिवलाई द्वेष गर्नृहुन्छ । 

विवरण दुई अक्षरले बनेको शिव यो नामको उच्चारण मात्रले पनि पापहरू नष्ट ह॒न्छन् भनी 
यस श्लोकमा बतादृएको छ । वेदको संहिताभागमा रुद्रसूक्तबाट भगवान् शिवको स्तुति गरिएको 
छ र उपनिषदमा संन्यासीले पनि शतरुद्रीय मन्त्रहरूबाट भगवान् शिवको स्तुति गर्नुपर्ने बतादएको 
छ । रुद्रसूक्तका मन्त्रहरूले सेनानायक आदि विभिन्न नामहरूले सर्वात्मा ब्रह्म शिवको स्तुति गरेका 
छन्। सर्वत्मिभावप्राप्तिकै लागि संन्यासीले पनि यी मन्त्र जप्नुपर्ने विधि आएको हो। 
कर्ममार्गत्यागी संन्यासीको पनि शतरुद्रीय मन्त्रहरूको पाठमा अधिकार हूनुमा यही रहस्य लुकेको 
छ । त्यही रुद्रसूक्तमा शिव यो अत्यन्त पवित्र नाम र पञ्चाक्षर मन्त्र समेत आएको छ । अतः 
वेदले साक्षात् बताएको मन्त्र र वेदले लामो स्तुतिद्रारा उपासना गरेका परमात्मा शिव दुबे वाच्य 
र वाचक रूपमा प्राणीहरूको कल्याण गर्न मनुष्यहरूकहांँ प्राप्त हुन्छन् । वेदद्वारा पनि भगवान्को 
कीर्ति गादएकाले भगवान् पवित्रकीर्तिं हनुहृन्छ र उहाँ ब्रह्मानन्दको आस्वादन गर्न चाहने 
महापुरुषहरूद्वारा सेवित हुनृहुन्छ । उहाँ भुक्ति र मुक्ति दुबे प्रदान गर्न सक्नुहुन्छ । समुद्रमन्थनबाट 
निस्केका उत्तम रत्नहरू चाहं लुद्छाचुँडी गरेर लिने देवता र राक्षसहरू पचि कालकूट विष 
निस्कंदा चाहं भागाभाग गर्वछछन् र सो विष ग्रहण गरिदिनुहुन भगवान् शिवलाई प्रार्थना गर्दछछन्, 
सो प्रार्थना स्वीकार गरी भगवान् शिव सो कालकूट विष पिउनुहन्छ। यसैले भगवान् शिव 
विश्ववन्धु हुनुदुन्छ । 


यत्पादपद्मं महतां मनोऽकिभि 
९    न 
निषेवितं बह्मरसासवाथिभिः। 
लोकस्य यद् वषति चारिषोऽ्थिन 
स्तस्मे भवान् द्रह्यति विडवबन्धवे ॥ १५॥ 


पढार्थ 

यत्पादपद्मं  जसकोमहतां  सनक आदिजस्ता ब्रह्मरसास्वादनबाट परमतुप्ति 
चरणकमलरूप परमानन्दइलाड़ला महर्षिहरूका चाहने 

ब्रह्मरस ब्रह्मरसासवाधथिभिः मनः अलिभिः  मनरूपी 


रालानन्द्री लीक 


९.९ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ४ 
भमराहरूद्वारा लोकस्य  मानिसहरूमा भएका 

     ४९ ध 

निषेवितं  सेवन गरिएको छ वति  आशीर्वादादि रूपमा।तस्मे  त्यस्ता प्रभुसंग 

यत्  जुन चरणकमलबाट  बर्सन्छ भवान्  हजुर चाहं 

आशिषः अर्थिनः  कल्याणच  पनि दरह्यति  द्रोह गर्हन्छ 
चाहने विङवबन्धवे  सवैका साथी 





वाक्यार्थ जसको चरणकमलरूप परमानन्द ब्रह्मरस इुलादुला महर्षिहरूका ब्रह्मरसास्वादनबाट 
परमतुप्ति चाहने मनरूपी भमराहरूद्रारा सेवन गरिएको छ, जो कल्याण चाहने मानिसहरूमा 
आशीर्वाद आदि रूपमा बर्सन्छ, सबैका साथी भएका त्यस्ता प्रभुसंग हजुर चाहं प्रोह गर्नृहुन्छ । 


किं वा शिवाख्यमशिवं न विदुस्त्वदन्ये 
ब्रह्यादयस्तमवकीयं जटाः रुमराने । 
तन्माल्यभस्मनृकपाल्यवसत्पिशाचे 
ये मुधभिदंघति तच्चरणावसृष्टम् ॥ १६ ॥ 


पदार्थ 
त्वदन्ये  हनजुरदेखि भिन्न॑कसो वसत्पिशाचैः  खप्परका माला 
अरूले ये बह्मादयः  जो ब्रह्मा आदिभस्म॒ लगाएर पिशाचरहरूसंग 


शिवाख्यम्  नाममात्रको शिव देवताहरू हुनुहन्छ उहाँ हरू 
अशिवं  कामले त अमङ्गल श्मशाने  श्मशानमा 
देखिनुहने जयाः  जटालाई 

तम्  ती शिवलाई अवकीयं  फिंजाएर 

न विदुः किं वा  बुफेनन् कितन्माल्यभस्मनृकपाल्य 





बस्ने 
तच्चरणावसृष्टम्  उहाँ शिवको 
चरणबाट खसेको जललाई 
मूधभिः  शिखारा 

दधति धारण 


गर्छन् 


वाक्यार्थ उहाँ केवल नाम मात्रको शिव कामले त अमङ्गलरूप देखिनुहन्छ भन्ने कुरा हजुरदेखि 
बाहेक अन्य ब्रह्मा आदि देवताहरूलाई थाहा छैन होला किनभने ब्रह्मा आदि देवताहरूले त 
श्मशानमा जटा फिंजाएर, खप्परका माला र भस्म लगाएर पिशाचरहरूसंग बस्ने प्रभु शिवकै 
चरणबाट खसेको जललाई शिरट्रारा धारण गर्वछन् । 
वितरण भगवान् शिवको बाह्य स्वरूप सब प्रतीकात्मक हून्। उहाँंले चिताभस्म धारण गर्नु 
साँढेलाई वाहन बनाउनु, सर्पको माला लगाउनु, भूत, प्रेत आदिलाई आश्रय दिनु आदि सबे ने 
प्रतीकात्मक कुराहरू हन् । ती प्रतीकहरू नबुखी उहाँको बाह्य स्वरूपको दक्षले ॐ निन्दा गर्नु 
आपन अज्ञानको प्रदर्शन गर्नु मात्र हो। भगवान् शिवले चिताको भस्म धारण गर्नु वैराग्यको प्रतीक 
हो, उहाँको वाहन साढे धर्मको प्रतीक हो। सर्पको माला लगाउनु विषलाई समेत धारण गर्न सक्ने 
क्षमता हनु हो र भूत, प्रेत इत्यादिलाई आश्रय दिनु उहाँको शरणागतवत्सलता हो। जसको 
यनानन्दी ठीक 


९१९९१ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४ 


नामस्मरणले नै सबेलाई पवित्र॒ गरारँछ ॒त्यस्ता भगवान् शिवको रहस्यमय आचरणहरूको 
श्रद्धापूर्वक तात्पर्य बुम्न खोज्नुपर्छ । 


  पिधाय  ईरो 
कर्णो पिधाय निरयाद् यदकल्प ईद 
धमीवितयंसृणिभिनृभिरस्यमाने । 


छिन्द्यात् प्रसद्य रुशतीमसतीं प्रभुर्चे 
ज्जिह्वामसूनपि ततो विसुजेत् स घमः ॥ १७॥ 

पदठार्थ 
धमौवितरि  धर्मको संरक्षक कर्णो  दुर्ईदवटै कान प्रसह्य  जवर्जस्ती 
ईरो  सर्वसमर्थ परमेश्वरमा पिधाय  थुनेर छिन्द्यात्  काटोस् त्यसो गर्न 
असृणिमिः  निरङ्कुश निरयात्  निक्लेर हिडोस् नसके 
नृभिः  व्यक्तिहरुद्रारा प्रभुः  यदि त्यसलाई दण्ड दिन।ततः  त्यसपछि 
अस्यमाने  निन्दाजनकसक्ने सामर्थ्य असून् अपि  आफ्नै प्राण पनि 
वाग्बाण प्रहार गरेका छन् भने चेत्  छ भने त्यसको विसृजेत्  त्यागोस् 
यत्  यदि रुरातीम्  निन्दावाक्य बोल्ने सः धमः  त्यही नै धर्म हो 
अकल्पे  त्यो निन्दकलाई दण्डअसतीं  दुष्ट स्वभावको त्यो 
दिन सकिंदैन भने त्यो सभावाट जिह्वाम्  जिब्रोलाई 





ताक्यार्थ कुनै सभामा धर्मका संरक्षक सर्वसमर्थं परमेश्वरलाई निरडकुश व्यक्तिहरुद्रारा 
निन्दाजनक वाग्बाण प्रहार गरिएको छ र यदि त्यो निन्दकलाई दण्ड दिन सकिंदेन भने त्यो 
सभावाट दुर्ईवटै कान थुनेर निक्लेर हिंडोस्। यदि त्यसलाई दण्ड दिन सक्ने सामर्थ्य छ भने त्यस्तो 
निन्दावाक्य बोल्ने दुष्ट स्वभावको त्यो जिब्रोलाई जवर्जस्ती काटोस्। त्यसो गर्न नसके आपने 
प्राण पनि त्यागोस्, त्यही ने धर्म हो। 


अतस्तवोत्पन्नमिदं कठेवरं 
न धारयिष्ये शितिकण्ठगर्हिणः। 
जग्धस्य मोहाद्धि विशुद्धिमन्धसो 
सुगुप्सितस्योद्धरणं प्रचक्षते ॥ १८ ॥ 


पढार्थ 
अतः  त्यसैले शितिकण्ठगर्हिणः  भगवान्नीलकण्ठको निन्दा गर्ने 


रालानन्द्री लीक 


९९१९२ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ४ 
तव॒ उत्पन्नम्  तपाईनाटहि  निश्चय नै वि्ुद्धिम्  शुद्धता त्यसको 
उत्पन्न भएको मोहात्  नजानीकन उद्धरणं  वमन गर्नु नै हुन्छ 

इदं  यो जग्धस्य  खाएको प्रचक्षते  भनिन्छ 
कठेवरं  शरीरलाई जुगुप्सितस्य  निषिद्ध 

न धारयिष्ये  म धारण गर्दिनँ अन्धसः  अन्नको 





ताक्यार्थ त्यसैले भगवान् नीलकण्ठको निन्दा गर्ने तपारईबाट उत्पनन भएको यो शरीरलाई म 
धारण गर्दिनँ। नजानीकन खाएको निषिद्ध अन्नको शुद्धता त्यसलाई वमन गर्नुमा ने हुन्छ भनेर 
बताइएको छ । 


न वेदवादाननुवतेते मतिः 
स्व एव लोके रमतो महामुनेः। 
यथा गतिर्देवमनुष्ययोः पृथक् 
स्व एव धर्मे न परं क्षिपेत् स्थितः ॥ १९॥ 





पढार्थ 

स्व  आफ्नो  वचनहरूको स्वे एव  आफ्नै 

एव  नै न अनुवतेते  अनुगमन गर्दैन धमे  धर्ममा 

लोके  लोक आत्मामा यथा  जसरी स्थितः  रेर 

रमतः  रमाउने देवमनुष्ययोः  देवता रपरं  अककि धर्मलाई 
महामुनेः  महामुनिहरूको मनुष्यको न क्षिपेत्  आक्षेप नलगाओस् 
मतिः  बुद्धिले गतिः  बानीव्यवहार 

वेद्वादान्  वेदका पृथक्.  फरक छ अतः 


वाक्यार्थ आफ्नै आत्मामा रमाउने महामूनिहरूको बुद्धिले वेदका विधिनिषेधपरक वचनहरूको 
अनुगमन गर्देन। जसरी देवता र मनुष्यको बानीव्यवहार फरक छ त्यसै गरी ज्ञानी र अज्ञानीको 
नानीव्यवहार पनि फरक हुन्छ । अतः आप्नै धर्ममा रहोस् तर अर्काको धर्मलाई आक्षेप 
नलगाओस् । 
विवरण जो आमा रमाउनेवाला हूनुह॒न्छ त्यस्ता भगवान्लाई विधिनिषेधमय यो गर्नू यो 
नग्न भन्ने वेदवचनहरूको आवश्यकता पर्देन। समस्त शास्त्रहरू अविद्रान्का लागि हन् । ज्ञानी 
त्रिगुणभन्दा माथि उर्छ तर शास्त्रहरू तीन गुणका प्रतिपादक हुन्छन्। शास्त्रहरू अज्ञानीहरूलाई 
नियन्त्रण गर्नका लागि विधिनिषेधपरक वाक्यहरूको प्रयोग गर्दछछन् । वेदको विधिवाक्य भनेका 
अहाउने वाक्यहरू हृन् भने निषेध वाक्य भनेका कुनै वस्तुबाट हटाउने वाक्यहरू हुन् । जस्तै 
स्वाध्यायोऽध्येतव्यः आफ्नो शाखाको वेद पदनुपरकछ यो विधिवाक्य हो भने भूत्यै न प्रमदितव्यम् 
यनानन्दी ठीक 


९९१९३ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४ 


कल्याणको बाटोबाट हटनु हेन, मा हिंस्यात् सर्वभूतानि कुने पनि प्राणीको हिंसा नगर्नू यी 
वाक्यहरू निषेधवाक्य हुन् । 


कमं प्रवृत्तं च निवृत्तमप्यृतं 

वेदे विविच्योभयलिङ्गमाभरितम् । 
विरोधि तद् योगपदेककतैरि 

हयं तथा बरह्मणि कमं नच्छति ॥ २०॥ 


पदढार्थ 

परवृत्तं  अग्निहोत्र आदिउभयलिङ्गम्  रागीलाईविरोधि  विरोध पर्छ हुन 
प्रवृत्तिलक्षण र प्रवत्तिप्रधान र विरागीलाईसक्दैनन् 

निवृत्तम्  शम, दम, आदि निवृत्तिप्रधान भनी दुबै।तथा अपिच  तर पनि 
निवृत्तिलक्षण दुबे किसिमको ब्रह्मणि  ब्रह्मरूप भगवान् 
कमं  कर्महरू आभरितम्  विधान गरिएको छ शिवमा द्वै 

ऋतं  सत्य छन् एककतरि  एउटै कर्तामा कमं  कर्मले 

वेदे  वेदमा तत् दयं  ती दुई कर्म न ऋच्छति  स्पर्श गर्न सक्दैन 
विविच्य  विवेचना गरेर योगपदा  एकै पटक 





ताक्यार्थ अग्निहोत्र आदि प्रवृत्तिलक्षण र शम, दम, आदि निवृकत्तिलक्षण दुबे कर्महरू सत्य 
छन् । वेदमा विवेचना गरेर रागीलाई प्रवृत्तिप्रधान र विरागीलाई निवृक्तिप्रधान भनी दुबे किसिमको 
विधान गरिएको छ। एडटै कर्तामा ती दुई कर्म एकै पटक हुन सक्दैनन् तर ब्रह्मरूप भगवान् 
शिवलाई ती दुबे कर्मले ददेददेनन् । 

वितरण कर्महरू उभयलिङ्ग वा प्रवृत्ति र निवृकत्तिरूप ह॒न्छन्। शम, दम, वेराग्य आदि निवृत्ति 
धर्म हृन् जसको पालना सनक आदि कुमारहरूले गर्दछन् । यज्ञ, दान आदि प्रवृत्तिधर्म हुन् जसको 
पालना कश्यप आदि प्रजापति ऋषिहरू गर्वछछन्। गीताको कैट अध्यायमा आरुरुक्षुः अर्थात् 
योगमार्गमा लाग्न खोज्नेको लागि कर्म र योगारूढ अर्थात् परमात्मासंग एकाकार भडसकेको 
भक्तको लागि शमको उपदेश गरिएको छ। यी सम्पूर्ण भिन्नताहरू रुचिको भेदले गर्दा भएका हृन् 
र ती सबे मार्गहरू नदीहरू समुद्रमा गएर मिलें एडटै परमात्मामा ने पुग्ने हन् । साध्यको एकता 
र साधनको अनेकता वैदिक सनातन परम्पराको विशेषता हो । 


मा वः पदव्यः पितरस्मदास्थिता 
या यज्ञशालासु न धूमवत्मभिः। 


रालानन्द्री लीक 


९९१९४ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४ 
तदन्नतृप्तेरसुभृद्धिरीडिता   
तदन्नतुप्तेरसुभृद्धिरीडिता 

अव्यक्तलिङ्गा अवधूतसेविताः ॥ २१९॥ 
पदार्थ 
पितः  हे पिताजी यज्ञशालासु  यज्ञशालामा या  जुन 
अस्मदास्थिताः  हामीहरूसंग।तदन्नतृप्तैः  पुरोडाश आदिलेअव्यक्तलिङ्गाः  स्पष्ट कुने चिह्न 
भएका तुप्त भएका नभएका ेश्वर्यहरू 
पदव्यः  ब्रह्मानन्द वा अणिमाघूमवत्मभिः  धूम मार्गबाटअवघूतसेविताः  सनक आदि 
आदि एश्वर्य जाने अवधूतहरुद्रारा नै सेवन 
वः  हजुरहरूजस्ता कर्ममार्गको।असुभृद्धिः  प्राणधारीहरूले गरिएका छन् 
लागि न ईडिताः  त्यो रेश्वर्यको 
मा  हदेन प्रशंसा गर्दैनन् 





वाक्यार्थ हे पिताजी ! हामीहरूले चाहेको ब्रह्मानन्द वा अणिमा आदि रेश्वर्य हजुरहरूजस्ता 
कर्ममार्गीका लागि हदेन। यज्ञशालामा पुरोडाश आदिले तृप्त भएका र धूम मार्गबाट जाने भएका 
प्राणीहरूले त्यो एेश्वर्यको प्रशंसा गर्दैनन् जुन अव्यक्त एेश्वर्यलाई सनक आदि अवधूतहरूले सेवन 
गर्दछन् । 


नैतेन देहेन हरे कृतागसो 
देहोद्धवेनालमलं कुजन्मना । 
व्रीडा ममाभूत् कुजनप्रसङ्गत 
स्तज्जन्म धिग्यो महतामवद्यकृत् ॥ २२॥ 
पदढार्थ 
हरे  भगवान्को कुजन्मना  निन्दित यो जन्मको महताम्  महान् पुरुषको 
कृतागसः  अपराध गर्ने न  केटी काम क्तेन अवद्यकृत्  अपराध कर्ता 
तपाईको कुजनप्रसङ्गतः  तपार्ईनस्तो हुनुभयो त्यसैले 
देदोद्धवेन  शरीरबाट उत्पन्नअधमको संसर्गले तज्जन्म  त्यस्ताबाट जन्म 
भएको अलम्  पुग्यो हनुलाई पनि 
एतेन  यो मम  मलाई धिक्  धिक्कार छ 
देहेन  शरीरले व्रीडा अभूत्  लाज लाग्यो 
अट  भयो मलाई पुग्यो यः जो 





ताक्यार्थ भगवानूमाथि अपराध गर्ने तपाईको शरीरबाट उत्पन्न भएको यो शरीरले पुग्यो 
सालानन्दी दीका 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत 


९९१९५ 


अध्याय 


मलाई । निन्दित यो जन्मको केही काम क्ैन। तपार्ईदजस्तो अधमको संसर्गले पुग्यो। मलाई लाज 
लाग्यो । महान् शिवको अपराधकर्ता तपाईजस्तो व्यक्तिबाट जन्म हुनुलाई पनि धिक्कार छ। 


  त्वदीयं वृषध्वजो भ 
गोत्रं त्वदीयं भगवान् 


त्वदङ्गजम्  तपाईको शगीरबाट 
उत्पनन भएको 

एतत्  यो 

कुणपं 
शरीरलाई 


मूर्दा बराबरको 


दाक्षायणीत्याह यदा सुदुमंनाः। 
व्यपेतन्मस्मितमाशु तद्धयं 
व्युत्स्रक्ष्य एतत् कुणपं त्वदङ्गजम् ॥ २२॥ 
पदढार्थ 
यदा  जब आह  भन्नुहुन्छ 
वृषध्वजः  सांढेलाई वाहन॥त्यसबखत 
बनाउने व्यपेतनमस्मितम्  हांसोट्ट्रा 
भगवान्  भगवान् शङ्रले छोडेर लजारँदे 
त्वदीयं  तपाईको सुदुमंनाः  दुःखित हुनुपर्ने ह॒न्छ 
गोत्रं  गोत्रसँग सम्बन्धित।तत्  त्ययैले 


गराएर मलाई हि  निश्चय नै 
दाक्षायणी इति  दक्षकन्या भनेर अहं  म सती 


आदु  चछिटैने 
व्युत्स्रक्ष्य 


त्याग्दद्ु 





ताक्यार्थ जब सांढेलाई वाहन बनाउने भगवान् शङ़रले मलाई तपाईको गोत्रसंग सम्बन्धित 


गराएर दक्षकन्या ! भनेर बोलाउनुहुन्छ त्यसबखत मलाई सबे 


हांसोटट्रा विर्सैर लाजले दुःखित 


हनुपर्ने हृन्छ । त्यसैले म तपार्ईबाट उत्पन्न भएको यो मूर्दा बराबरको शरीरलाई छछिटै नै त्याग्दद्ु । 


न 


मत्रेय उवाच मेत्रेयजीले भन्नुभयो 


इत्यध्वरे दक्षमनूद्य रात्ुहन् 
क्षितावुदीचीं निषसाद् शान्तवाक् । 
स्पृष्ट्वा जटं पीतदुकूलसंवृता 
निमील्य दुग्योगपथं समाविदात् ॥ २ 
पदार्थ 
रातुहन्  शत्रुसंहारक ठेअध्वरे  यज्ञशालामा 
विदुरजी दक्षम्  दक्ष प्रजापतिलाई 
इति  यसरी अनूद्य  भनेर सतीदेवी 


क्षितो  भूर्दमा 
उदीचीं  उत्तर फर्केर 
शान्तवाक्  नबोलीकन 


रालानन्द्री लीक 


९९१९६ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ४ 
निषसाद  बस्नुभयो स्पृष्ट्वा  छोएर आचमन गरेर चित्तवृत्तिलाई रोक्दै 
पीतदुकूलसंवृता  पैलो कपडा द्  आंखा समाविशत्  समाधिमा 
ओडढेकी सतीदेवी निमील्य  चिम्लिएर बस्नुभयो 

जटं  जल योगपथं  योगको मार्ग्रारा 





ताक्यार्थ शत्रुसंहारक हे विदुरजी ! यसरी यज्ञशालामा दक्ष प्रजापतिलाई गाली गरेर सतीदेवी 
भूर्ईमा उत्तर फर्कँर नबोलीकन बस्नुभयो । पैलो कपड़ा ओडढेकी सतीदेवी पानी छोएर ओंँखा 
चिम्लिएर योगमार्गद्वारा चित्तवृत्तिलाई रोक्दै समाधिमा बस्नुभयो । 


कृत्वा समानावनिलो जितासना 
सोदानमुत्थाप्य च नाभिचक्रतः। 
रानेहेदि स्थाप्य धियोरसि स्थितं 
कण्ठाद् श्ुवोमंघ्यमनिन्दितानयत् ॥ २५॥ 


पढार्थ 

जितासना  आसनलाई जितेकी रेको मणिपुर चक्रबाट कण्ठात्  घाँटीको तलतिर 
अनिन्दिता  अनिन्दित सतीले सोदानमुत्थाप्य  उदानविशुद्ध चक्रमा र 
प्राणायामद्रारा वायुलाई पनि रानेः  विस्तार 

अनिटो  प्राण र अपान दुबैहृदि  हृदयमा रहेको अनाहत भ्रवोः मध्यम्  दुई आंखीरभँको 
वायुलाई चक्रमा बीचमा रहेको आज्ञाचक्रमा 
समानो कृत्वा  एकरूप गराएरस्थाप्य  राखेर च  पनि 

नाभिमा रहेको मणिपुर चक्रमाउरसि  छातीमा अनयत्  लैजानुभयो 
राखेर स्थितं  रहेको वायुलाई 

नाभिचक्रतः  फेरि नाभिमाधिया  कुशलतापूर्वक 





ताक्यार्थ आसनलाई जितेकी अनिन्दित सतीले प्राणायामद्रारा प्राण र अपान दुबे वायुलाई 
एकरूप गराएर नाभिमा रहेको मणिपुर चक्रमा राखेर फेरि त्यहाँबाट उदान वायुलाई पनि हृदयमा 
रहेको अनाहत चक्रमा राखेर छातीमा रेको वायुलाई कुशलतापूर्वक घोँटीको तलतिर रहेको 
विशुद्ध चक्रमा र विस्तारे दुई ओंँखीभौँको बीचमा रहेको आज्ञाचक्रमा पुयाउनुभयो । 


एवं स्वदेहं महतां महीयसा 
मुहुः समारोपितमङ्कमादरात्। 
जिहासती दक्षरुषा मनस्विनी 


रालानन्द्री लीक 


९९१९७ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ४ 


दधार गात्रेष्वनिलाग्निधारणाम् ॥ २६॥ 


पढार्थ 

एवं  यसरी अङ्कम्  आफ्नो काखमा सतीले 

महतां  ठुलाठुलासमारोपितम्  राखिएको गात्रेषु  आपनो शरीरमा 
तपस्वीहरूको पनि स्वदेहं  आपनो शरीरलाई अनिखाग्निधारणाम्  वायु 
महीयसा  अतिपूज्य भएका दक्षरुषा  दक्ष॒ प्रजापतिकासहित अग्नि संयोग 
शङ्रजीद्रारा रिसले दधार  गराउनुभयो 
आदरात्  अति प्रेमले जिहासती  त्यागन इच्छा गर्न 

मुहुः  बारम्बार मनस्विनी  दृढ सडल्प भएकी 





ताक्यार्थ यसरी दठलाटुला तपस्वीहरूका पनि अतिपूज्य भएका शङ्रजीले अति प्रेमले 
बारम्बार काखमा राखेको आफ्नो शरीरलाई दक्ष प्रजापतिका रिसले त्याग्न इच्छा गर्ने दृढ सडल्प 
भएकी सतीले आफ्नो शरीरमा वायुसहित योगाग्नि संयोग गराउनुभयो । 


ततः स्वभतुंश्चरणम्बुजासवं 
जगदुरुरोदिचन्तयती न चापरम् । 

ददृश देहो हतकल्मषः सती 
सद्यः प्रजज्वाल समाधिजाग्निना ॥ २७ ॥ 


पदार्थ 

ततः  त्यसपछि चिन्तयती  स्मरण गर्दै ड  समाधिबाट 
जगद्गुरोः  जगत्का मालिक सती  सतीदेवीले उत्पन्न अग्निसंयोगले 

स्वभतुंः  आपफ्ना श्रीमान्अपरम् च  प्रभुको चरणदेखिहतकलत्मषः  पाप नष्ट भएको 
भगवान् शङ्रको अतिरिक्त देहः  शरीर 

चरणाम्बुजासवं  चरणकोन ददशां  केही देखनुभएन सद्यः  तत्काल 

ध्यानबाट उत्पन्न आनन्दलाई त्यसपछि प्रजज्वाल  उद्यो 





ताक्यार्थ त्यसपछि सतीदेवीले जगत्का मालिक आफ्ना श्रीमान् भगवान् शङ्रको चरणको 
ध्यानबाट उत्पन्न आनन्दलाई स्मरण गर्दै प्रभुको चरणदेखि अतिरिक्त केटी पनि देख्नुभएन । 
त्यसपच्ि समाधिबाट उत्पन्न अग्निसंयोगले पाप नष्ट भएको उहांको शरीर तत्काल उद्यो । 


तत् पश्यतां खे भुवि चाद्भुतं महद् 
हा हेति वाद्ः सुमहानजायत । 


रालानन्द्री लीक 


९१९८ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत 


 ् देवी 
हन्त प्रिया देवतमस्य रेवी 


व ९ 

जहावसून् कन सती प्रकोपिता ॥ २८। 
पदार्थ 
तत्  यस प्रकारको 
महत्  ज्यादै 
अद्भुतं  आश्चर्यलाग्दो कुरा 
परयतां 
व्यक्तिहरूका बीचमा 


 पनि 
हा हा इति  हाहाकारपूर्वक 
सुमहान् वादः  टुलो कोलाहल 
हेरिरहेकाअजायत  भयो 

हन्त  अत्यन्त खेदको कुरो छ 
खे  आकाशमा र देवतम् अस्य  देवाधिदेव यी 
भुवि  भूलोकमा महादेवकी 


अध्याय 


प्रिया  प्रिय पत्नी 

सती देवी  सतीदेवीले 

केन प्रकोपिता  दश्च प्रजापतिले 
रिस उटाइदिनाले 

असून्  प्राणलाई 

जहो 


त्यागनुभयो 





ताक्यार्थ यसप्रकारको ज्यादे आश्चर्यलाग्दो कुरा हिरिरहेका व्यक्तिहरूका बीचमा सतीदेवीको 
देहत्याग भएको समाचारले आकाशमा र भूलोकमा समेत हाहाकारपूर्वक दलो कोलाहल 
फैलियो । अत्यन्त दुःखको कुरो छ ! दक्षप्रजापतिले रिसि उटठाइदिनाले देवाधिदेव महादेवकी यी 
प्रिय पत्नी सतीदेवीले प्राणत्याग गर्नुभयो । 


अहो अनात्म्यं महदस्य परयत 


प्रजापतेयंस्य चराचरं प्रजाः । 
जहावसून् यद्विमतात्मजा सती 

मनस्विनी मानमभीक्ष्णमहंति ॥ २९॥ 
पढार्थ 
अहो  आश्चर्य छ महत् अनात्म्यं  ठुलो मूर्खता यद्विमतात्मजा  जसको 
चराचरं  चराचर जगत् परयत  हेर तिरस्कारले उनकी आफ्नै छोरी 
यस्य  जो मनस्विनी  दढ सङ्ल्प भएकी ती सतीले 
प्रजापतेः  दक्ष प्रजापतिका सती  सती असून्  प्राण 
प्रजाः  लालनपालन गर्नुपर्नअभीक्ष्णम्  प्रशस्त जहो  त्यागनुभयो 
सन्तान हृन् त्यस्तो मानम्  मान दिन 
अस्य  यो दक्षको अहेति  योग्य हुनुहुन्थ्यो तर 





ताक्यार्थ आश्चर्य छ, यो दक्ष प्रजापतिले सन्तानको रूपमा रहेको चराचर जगत्को लालन 
पालन गर्नुपर्ने। यो दक्षको ठुलो मूर्खता हेर! जो दृढ सङ्ल्प भएकी सती ह॒नहन्थ्यो उहाँ लाई 


रालानन्द्री लीक 


९९१९९ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४ 


प्रशस्त मान दिनु पर्नमा उल्टै तिरस्कार गनलि उहाँले प्राण त्यारनुभयो । 


सोऽयं दुमंषंहृदयो बह्यघुक् च 
लोकेऽपकीर्तिं महतीमवाप्स्यति । 
यदङ्गजां स्वां पुरुषद्धिड्यतां 
न प्रत्यषेधन् मृतयेऽपराधतः॥ २०॥ 
पदार्थ 
दुमषंहृदयः  दुष्ट मन भएको अपकीतिं  दुष्कीर्ति मृतये  मर्नको लागि 
ह्यधुक्  ब्रह्मज्ञानीको द्रोह गर्नअवाप्स्यति  पाउने उद्यतां  तयार भएकी 
पुरुषद्धिड्  शङ्रेषी छ च र स्वां  आफ्नै 
सः अयं  यस्तो यो दक्षले यत्  किनभने यसले अङ्गजां  छोरी सतीलाई 
लोके  लोकमा अपराधतः  आपफ्ना अपराधकोन प्रत्यषेधन्  मर्नबाट रोकेन 
महतीम्  ठलो कारणले 





वाक्यार्थ यस्तो यो दक्ष दुष्ट मन भएको, ब्रह्मज्ञानीको द्रोह गर्ने र शङ्द्रेषी छ । यसले लोकमा 
ठलो दुष्कीर्तिं पाउने किनभने यसले आले अपराध गनलि मर्नको लागि तयार भएकी आफ्नै 
छोरी सतीलाई मर्बबाट रोकेन। 


वदत्येवं जने सत्या दुष्ट्वासुत्यागमद्भुतम् । 
दक्षं तत्पाषंदा हन्तुमुदतिषठन्नुदायुधाः ॥ ३१ ॥ 


पदार्थ 

सत्या  सतीको जने  मान्छेदरूले तत्पाष॑दाः  शिवका पार्षदहरू 
अद्भुतम्  आश्चर्यजनक वदति  आपसमा कुरा गर्नदक्षं  दक्षलाई 

असुत्यागम्  प्राणत्यागलाई थालेपच्ि हन्तुम्  मार्को लागि 

दुष्ट्वा  देखेर उदायुधाः  अस्त्रशस्त्र॒ आदिउदृतिष्ठन्  उठे 
एवं  यसरी हतियार उलएका 





वाक्यार्थ सतीको आश्चर्यजनक प्राणत्यागलाई देखेर यसरी मान्छेहरूले आपसमा कुरा गर्न 
थालेपछ्छि अस्त्रशस्त्र आदि हतियार उठाएका शिवका पार्षदहरू दक्षलाई मार्नका लागि उठे। 


तेषामापततां वेगं निशाम्य भगवान् भृगुः। 
यज्ञघ्नघ्नेन युष दक्षिणाग्नो जुहाव ह ॥ ३२॥ 


रालानन्द्री लीक 


१२०० 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ४ 
पदार्थ 

आपततां  आक्रमणको लागिभगवान् मृगः  भगवान् भृगुले दक्षिणाग्नो  दक्षिणाग्निमा 
कस्सिएर आएका यज्ञघ्नघ्नेन  यज्ञ विध्वंसकलाईह  त्यस समय 

तेषाम्  ती शिवगणको नाश गर्ने जुहाव  होम गरे 
वेगं  वेगलाई यसुषा  अपहतं रक्ष इत्यादि 

निशाम्य  देखेर यज्ञीय मन्त्रले 





ताक्यार्थ आक्रमणको लागि कस्सिएर आएका ती शिवगणको वेगलाई देखेर भगवान् भगुले 
यज्ञ विध्वंसकलाई नाश गर्ने अपहतं रक्ष इत्यादि यज्ञीय मन्त्रले दक्षिणाग्निमा होम गरे । 


अध्वर्युणा ९ ५० उत्पेतुरोजसा   
अष्वरयुणा हूयमानं द्वा उठ । 


ऋभवो नाम तपसा सोमं प्राप्ताः सहस्राः ॥ ३३॥ 


पढार्थ 

अध्वयंणा  अध्वर्यु भृगुले   प्राप्त गरेका ओजसा  वेगले 

हूयमाने  हवन गर्नेवित्तिकै ऋभवः नाम  ऋषु नामका उत्पेतुः  यज्ञकुण्डबाट प्रकट 
तपसा  तपस्याले सहस्रशाः  हजारौँ भए 

सोमं  चन्द्रलोक देवाः  देवताहरू 





वाक्यार्थ अध्वर्युं भृगुले हवन गर्नेवित्तिके पहिले आफ्नो तपस्याले चन्द्रलोक प्राप्त गरेका ऋभु 
नामका हजारौँ देवताहरू वेगले यज्ञकुण्डबाट प्रकट भए । 


तेरकातायुधेः सर्व प्रमथाः सहगुद्यकाः। 
हन्यमाना दिशो भेजुरुशद्धिबंह्यतेजसा ॥ ३४ ॥ 


पढार्थ 

अलातायुधे  प्रमथा 
  अगुल्टोलारईतिः  ती ऋभुहरुद्रारा   प्रमथादिगण 
हतियार बनाएका हन्यमानाः  पीडित भएका दिद्चः  विभिन्न दिशातिर 
ब्रह्मतेजसा  मन्तरप्रभावले स्वँ  सबै भेजुः  भागे 
उद्धिः  चम्किएका सहगुह्यकाः  गुद्यकले सहित 





ताक्यार्थ अगुल्टोलाई नै हतियार बनाएका, मन्त्रप्रभावले चम्किला भएका ती ऋभुहरुद्रारा 
पीडित भएका सब गुह्यक र प्रमथादिगण यताउता भागे । 


रालानन्द्री लीक 


९५०१ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४ 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां चतुथ॑स्कन्धे 
सतीदेहोत्सरगों नाम चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥ 


रालानन्द्री लीक 


९९०९ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 


अथ पञ्चमोऽध्यायः 


वीरभद्रद्रारा दक्षको यज्ञविध्वंश एवं दक्षवध 


२ 


मत्रेय उवाच मेत्रेयजीले भन्नुभयो 

भवो भवान्या निधनं प्रनापते 
रसत्कृताया अवगम्य नारदात् । 

स्वपाषदसेन्यं च तदध्वरभुभि 

विद्रावितं क्रोधमपारमादधे ॥ १॥ 


पदार्थ 

भवः  भगवान् शङ्रले तदघ्वरभुभिः  यज्ञकुण्डबाटच  पनि 

प्रजापतेः  दक्ष प्रजापतिबाट उत्पनन ऋभुहरूद्रारा नारदात्  नारदमुनिबाट 
असत्कृतायाः  तिरस्कारस्वपाषंदसेन्यं  आपना पार्षदकाअवगम्य  थाहा पाएर 
गरिएकी सेना अपारम्  अति भयङ्कर 

भवान्याः  सतीको विद्रावितं  छिन्तभिन भए भन्ने कोधम्  रिस 

निधनं  मृत्यु र कुरा आदधे  निकाल्नुभयो 





ताक्यार्थ दक्ष प्रजापतिबाट तिरस्कार गरिएकी सतीको मृत्यु र यज्ञकुण्डबाट उत्पन्न 
ऋभुहरूद्रारा आफ्ना पार्षदका सेना छिन्नभिननन भए भन्ने कुरा नारदमुनिबाट थाहा पाएर भगवान् 
शङर अति नै रिसाउनुभयो । 


कुद्धः सुदटष्ठपुटः स धूजैटि 
जंयां तडिदहिसरोग्ररोचिषम् । 
उत्कृत्य रुद्रः सहसोत्थितो हसन् 
गम्भीरनादो  विससजं     
गम्भीरनादो विससजं तां भुवि ॥ २॥ 


पदढार्थ 

क्रुद्धः  क्रोधले चूर भएका घूजटिः  शिवले जयां  जटा 

रुद्रः  उग्र रूप धारण गर्ने तडिद्वहविसटोग्ररोचिषम्  बिजुली उत्कृत्य  उखेलेर 

सःती र अग्निको जस्तो कान्ति भएको सुदटो्ठपुटः  रिसले ओठ टोकदै 


रालानन्द्री लीक 


९२०३ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 
सहसा  तत्काल हसन्  हाँस्वै विससजं  पछार्नभयो 
उत्थितः  उपरे तां  त्यो जटालाई 


गम्भीरनादः  हुङार गर्दै र भुवि  भर्म 

वाक्यार्थ क्रोधले चूर भएर भयानक रूप लिएका ती संहारक शिवले बिजुली र अग्निको 
जस्तो कान्ति भएको जटा उखेलेर रिसले ओठ टोक्दे तत्काल उपदे हुडार गर्नुभयो र हाँस्दै त्यस 
जटालाई भर्दमा पचछछार्नृभयो । 


ततोऽतिकायस्तनुवा स्पृरान् दिवं 


सहस्रबाहुघनरुक त्रिसूयंदुक् । 
करालदंष्र ज्वलदग्निमूधंजः 


 


कपालमाली विविधोद्यतायुधः ॥ ३॥ 





पदठार्थ 

ततः  जटालाई भदरमास्पृरान्  द्ुने भएका 

पछछरेपछ्ि सहस्रबाहुः  हजारी हात भएको ज्वल्द्ग्निमुघंजः  दन्केको 
अतिकायः  ज्यादै ठुलो शरीरंघनरुक्  बादलजस्तो कालो।आगोजस्तो कपाल भएका 
भएका वीरभद्र उत्पन्न भए, वर्ण भएका कपालमाली  खप्परै खण्परको 
उनी त्रिसूयंदुक्  तीनओटा सूर्यकमाला लगाएका 

तनुवा  अति अग्लो शरीरले चम्किला आंखा भएका विविधोद्यतायुधः  विभिन 
दिवं  अन्तरिक्नलाई कराकदृषटरूः  लामालामा दाहाहतियार लिएका थिए 


ताक्यार्थ जटालाई भुद्र॑मा पलछारेपल्ि ज्यादै ठुलो शरीर भएका, अति अग्लो हुनाले अन्तरिक्षलाई 
छने, हजारो हात भएका, बादलजस्तो कालो वर्णका, तीनओटा सूर्य चम्के जस्तो चम्किला ओंँखा 
भएका, लामालामा दाहा भएका, दन्केको आगोजस्तो कपाल भएका, खप्परैखप्परको माला 
लगाएका, हातमा विभिन्न हतियार लिएका वीरभद्र उत्पन्न भए। 


   करोमीति ९ 
तं किं करोमीति गृणन्तमाह 
बद्धाञ्जलिं भगवान् भूतनाथः । 
दक्षं सयज्ञं जहि मद्धटानां 


त्वमग्रणी रुद्र भरांराको मे ॥ ४॥ 
पदार्थ 


रालानन्द्री लीक 


१२०४ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
किं म के भूतनाथः  शङ्रले 

करोमि  गरं आह  भन्नुभयो 

इति  भनेर रुद्र  हे भयङ्र 

गृणन्तम्  भनिरहेका भट  मेरा सेवक 
बद्धाञ्जलिं  हात जोरेका तीत्वम्  तिमी 

वीरभद्रलाई मद्धटानां  मेरा सेनाहरूमा 


भगवान्  भगवान् अग्रणी  सर्वश्रेष्ठ हौ र 





अध्याय ५ 


मे  मेरो 
अंशकः  अंश पनिदहौ 
त्यसैले 

सयज्ञं  यज्ञसहित 

तं त्यो 

दक्षं  दक्षलाई 

जहि 


नाश ग्र 


ताक्यार्थ म के गरू भनेर हात जौरेका ती वीरभद्रलाई भगवान् शङ्रले भन्नुभयो हि भयङर ! 
मेरा सेवक ! तिमी मेरा सेनाहरूमा सर्वश्रेष्ठ हौ र मेरो अंश पनि हौ। त्यसैले यज्ञसहित त्यो 


दक्षलाई नाश गर॥ 


आज्ञप्त एवं कुपितेन मन्युना 
स देवदेवं परिचक्रमे विभुम् । 
मेने तदात्मानमसङ्खरंहसा 
महीयसां तात सहः सहिष्णुम् ॥ ५॥ 
पदार्थ 
तात  हे प्रिय विदुरजी र  सर्वव्यापक 
मन्युना  रिसले देवदेवं  महादेवलाई 


कुपितेन  चूर भएका भगवान्परिचक्रमे  परिक्रमा गर्न लागे 


शङ्रद्रारा तदा  त्यस बखतमा उनले 
एवं  यस प्रकार आत्मानम्  आपफूलाई 

आज्ञप्तः  आज्ञा पाएका सद्वरंहसा  भगवान् शङ्रको 
सः  ती वीरभद्र साथले तेज प्राप्त भएकाले 





महीयसां 
वीरहरूको 
सहः  पराक्रमलाई पनि 
सहिष्णुम्  सामना गर्व सक्ने 
मेने माने 


ठुलादटुला 


ताक्यार्थ हे विदुरजी ! रिसले चूर भएका शङ्रजीद्रारा यस प्रकार आज्ञा पाएका ती वीरभद्र 
सर्वव्यापक महादेवलाई परिक्रमा गर्न लागे। त्यस बखतमा वीरभद्रले आपरूलाई भगवान् शङ्रको 


साथले तेज प्राप्त भएको र दुलाटुला वीरहरूको पराक्रमलाई 
पाए। 


अन्वीयमानः स तु रुद्रपाषदे 
भूदं नदद्धिव्यनदत् सुभेरवम्। 


पनि सामना गर्न सक्ने भएको 


रालानन्द्री लीक 


९१०५ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ५ 

उद्यम्य शूलं जगदन्तकान्तकं 

स प्राद्रवद् घोषणभूषणाङ्पधिः ॥ ६॥ 

पदार्थ 
घोषणभूषणाङ्पधिः  गोडामाअन्वीयमानः  अनुगमनजगदन्तकान्तकं  संसारको ने 
छम्छम् बज्ने गहना लगाएका गरिएका संहार गर्ने मृत्युलाई पनि संहार 
सः  ती वीरभद्र भृरां  बारम्बार गर्न सक्ने 
तुत सुभेरवम्  उरलाग्दो आवाज  त्रिशूल 
नदद्धिः  हाहाकार गरिरहेका गर्दै उद्यम्य  उठाएर 
रुद्रपाषेदेः  रुद्रका न्यनदत्  कराउन लागे प्राद्रवत्  दक्षले यज्ञ॒ गरेको 
अनुचरहरूद्रारा सः  ती वीरभद्र ठांतिर दगुरे 





वाक्यार्थ गोडामा छम्छम् बज्ने गहना लगाएका ती वीरभद्र हाहाकार गरिरहेका रुद्रका 
अनुचरहरूलाई पछि लगाएर आपु स्वयं पनि बारम्बार उरलाग्दो आवाज गरेर कराउन लागे र 
संसारको नै संहार गर्ने मृत्युलाई पनि संहार गर्न सक्ने त्रिशूल लिएर दक्षले यज्ञ गरेको ठ्ँतिर 
दगुरे। 
अथत्विंजो यजमानः सदस्याः 
ककुभ्युदीच्यां प्रसमीक्ष्य रेणुम् । 
तमः किमेतत् कुत एतद् रजोऽभ् 
दिति द्विजा द्विजपत्न्यश्च दध्युः ॥ ७ ॥ 


पदार्थ 

अथ  त्यसपछि रजः  धुलो 
ऋत्विजः  यज्ञशालामा  दिशातिर कुतः  कहाँबाट 
बसेका ऋत्विक्हरू अभूत्  आयो 


यजमानः  दक्षप्रजापति 
सदस्याः  अरू सदस्यहरू 
द्विजाः  ब्राह्मणहरू र 
द्विजपत्न्यः  ब्राह्मणीहरू 
च  पनि 
ताक्यार्थ त्यसपच्छि यज्ञशालामा बसेका ऋत्विकृहरू, दक्षप्रजापति, अरू सदस्यहरू ब्राह्मणहरू र 
ब्राह्मणीहरू पनि उत्तर दिशातिर धुलो उडेको देखेर यो अन्धकार कसरी भयो ? यो धुलो कहाँबाट 
यानन ठीका 


इति  यसो भन्दै भगवान् 
रुद्रको उरले थर्थरी काँप्दै 
दघ्युः  चिन्तामगन भए 








९२०६ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


आयो ? भन्दै भगवान् रुद्रको उरले थर्थरी कांप्दे चिन्तामगन भए। 


वाता न वान्तिन हि सन्ति दस्यवः 
प्राचीनबहिं्जीवति होग्रदण्डः । 
गावो न काल्यन्त इदं कुतो रजो 


पोः 


पदढार्थ 

वाताः  यतिखेर हरी बतास ॒प्राचीनबहिः  प्राचीनबर्हि 
न वान्ति  चलेको छैन नामका राजा 

दस्यवः  चोर डाँ काहरू जीवति  जीवित छन् 

न सन्ति  कछैनन् गावः  गार्ईहरू 

हि  किनभने निश्चय नै न काल्यन्ते  हिंडाउने वेला 
ह  यस समय पनि होइन भनेपच्छि 

उग्रदण्डः  कटोर दण्ड दिनि इदं  यो 





अध्याय ५ 


लोकोऽधुना किं प्रलयाय कल्पते ॥ ८॥ 


रजः  धुलो 

कुतः  कहाँंबाट आयो 

किं के 

अधुना  अहिले नै 

लोकः  यो संसार 

प्रयाय कल्पते  प्रलय हुन 
आटेको त होइन 


ताक्यार्थ यतिखेर हरी बतास पनि चलेको छैन, चोर डँकाहरू छैनन् किनभने अहिले कठोर 
दण्ड दिने प्राचीनबर्हिं नामका राजा जीवित ने छन्, गाईहरू हिंडाउने वेला पनि होइन, भनेपचछि यो 
धुलो कहाँबाट आयो ? के अहिले नै यो संसारको प्रलय हुन आटेको त होइन ? 


प्रसूतिमिश्राः स्तरिय उद्विग्नचित्ता 
उन्चुर्विपाको वृजिनस्यैव तस्य । 
यत्पश्यन्तीनां दुहितृणां प्रजेशः 
सुतां सतीमवदघ्यावनागाम् ॥ ९॥ 


पढार्थ 

उद्धिनचित्ताः  व्याकुल चित्त प्रजेशः  प्रजाको पति भएर 
भएका पनि यी दक्षले 

प्रसूतिमिश्राः  दक्षपत्नी प्रसूति दुहितृणां  यतिका छोरीहरूले 
आदि पश्यन्तीनां  हेदर्हिर्दै 

स्तियः  स््रीहरूले अनागाम्  निरपराध 

उत्चुः  भन्न लागे सुतां  छोरी 





सतीम्  सतीलाई 

अवद्ध्यो  हेलाँ गरे 

यत्  यो जे भद्रहेकोषत्यो 
तस्य  त्यही 

वृजिनस्य  पापको 

एव  ने 


रालानन्द्री लीक 


१२० ७ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 
विपाकः फल हो 

ताक्यार्थ व्याकुल चित्त भएका दक्षपत्नी प्रसूति आदि स्त्रीहरूले भन्न लागे ्रजाको पति 
भएर पनि यी दक्षले यतिका छोरीहरूले हेदहिरदै निरपराध छोरी सतीलाई ठहेलौँ गरे। यो जे 


भट्रहेको छ त्यो त्यही पापको फल हो ॥ 


यस्त्वन्तकारे व्युप्तजटाकलापः 
स्वश्ूलसृच्यपिंतदिग्गजेन्द्रः । 

वितत्य नृत्यत्युदितास््रदोध्वंना 
नुच्चाट्रहासस्तनयित्तुभिन्नदिक् ॥ १०॥ 


पदढार्थ 

अन्तकाठे  प्रलयकालमा दिग्गजहरूलाई उनेर उदितास््रदोध्वंजान्  विभिन्न 
यः  जो भगवान् शङ्कर उच्वाटृहासस्तनयित्नुभिन्न शस्तरास्त्रहरू लिएका आफ्ना 
व्युप्तजटाकलापः  शँक्रादिक्  मेघको गर्जनजस्तोहातलाई ध्वजा जस्तै 

फिंजाएर भयङ्र अट्हासद्वारा वितत्य  पफलाएर 
स्वश्ूलसूच्यपिंतदिग्गजेन्द्रः  दिग्दिगन्तरलाई विदीर्ण गराएर नृत्यति  नाच्नुहन्छ 
आफ्नो त्रिशूलको ट्प्पामाअनि फेरि 





ताक्यार्थ प्रलयकालमा भगवान् शङडूर शक्रा फिजाएर आफ्नो त्रिशूलको टरप्पामा दिग्गज 
हरूलाई उनेर मेघको गर्जनजस्तो भयङ्कर अट्हासद्वारा दिग्दिगन्तरलाई विदीर्ण गराएर अनि विभिन्न 
शस्त्रास्त्रहरू लिएका आफ्ना हातलाई ध्वजाहरू जस्ते फैलाएर नाच्नुहुन्छ । 


अमषयित्वा तमसह्यतेजसं 
मन्युप्टुतं दुविंषहं श्रुकुट्या । 

करालद॑ष्राभिरुदस्तभागणं 
स्यात् स्वस्ति किं 


भ 


कोपयतो विधातुः ॥ १९॥ 
पढार्थ 


मन्युप्लुतं  रिसले मुर्मुरिएका दुविंषहं  असह्य देखिएका समेत मलिनो बनाएका 


असद्यतेजसं  हेर्न नसकिने तेजकरालदष्राभिरुदस्तभागणं 
भएका विकराल दाँतका तेजद्रारा तारा 


तम्  ती भगवान् शङ्रलाई 
अमषयित्वा  चिद्याएर 





श्ुकुटूया  आंँखीभौँ खुम्च्याङँदा र चन्द्रमा आदिको ज्योतिलाई 


कोपयतः  रिस उठाददिने 


रालानन्द्री लीक 


१२०८ 

चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 
विधातुः  यी दक्षप्रजापतिको स्वस्ति  कल्याण 

किं के स्यात्  होला? अहं हदैन 

ताक्यार्थ रिसले मूर्मुरिएका, हरन नसकिने तेज भएका, ओंखीरभौँ खुम्च्याएर उरलाग्दा भएका, 


विकराल दांतका तेजद्रारा तारा र चन्द्रमा आदिको ज्योतिलाई समेत मलिनो बनाएका ती भगवान् 
शडूरलाई चिड्याएर रिस उठाइदिने यी दक्षप्रजापतिको के कल्याण होला ? अहँ हदेन । 


बहेवमुद्धिग्नदुशोच्यमाने 

जनेन दक्षस्य मुहुमंहात्मनः। 
उत्पेतुरुत्पाततमाः सहस्रशो 

भयावहा दिवि भूमौ च पर्यक् ॥ १२॥ 


पदार्थ 

एवम्  यसरी महात्मनः  अति धैर्यशाली सहस्रशः  हजारौँ 

उद्धि्नद्शा  उरले यता र उता दक्षस्य  दश्षको उत्पाततमाः  उत्पातहरू 
हेरिरहेका पय॑क्  चरैतर्फा मुहुः  बारम्बार 

जनेन  व्यक्तिले दिवि  स्वर्ग आकाशमार उत्पेतुः  देखिन थाले 
बहु  अनेक किसिमका भूमो च  जमिनमा पनि 

उच्यमाने  कुरा गदर्गिरदै भयावहाः  उरलाग्दा 





ताक्यार्थ यसरी डउरले यता र उता हेरिरेका व्यक्तिहरूले अनेक किसिमका कुरा गर्दागिर्दै अति 
धेर्यशाली दक्षको चारैतफं आकाशमा र जमिनमा पनि डरलाग्दा हजारौँ उत्पातहरू बारम्बार 
देखिन थाले। 
टिप्पणीं  शास्त्रीय नियम र मर्यादाको उल्लङ्घन गर्नलि जस्तोसुकै धैर्यशाली व्यक्ति पनि 
विचलित र नष्ट हुन्छ भने देखाउनका लागि यहाँ दक्षको विशेषणका रूपमा महात्मनः अर्थात् 
अति धैर्यशाली पदको प्रयोग गरिएको हो । 
तावत् स रुद्रातुचरेमंखो महान् 
नानायुधेवांमनकेरुदायुधेः । 
   नर  न्द 
पित्गैः पिराद्वेमकरोदराननैः 
पयाद्रवद्धिविदुरान्वरुघ्यत ॥ १३॥ 
पदार्थ 


रालानन्द्री लीक 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत 

विदुर  हे विदुरजी भएका 

तावत्  त्यसै समयमा उदायुधैः  हतियार उठाडदे 
वामनकैः  कोटी पुड्के हिंडेका 


पिङ्घैः  कोही कैलो वर्ण भएका नानायुधेः  विभिन्न किसिमका 
पिशङ्गैः  कोटी पैलो वर्णहतियार बोकेका 

भएका मकरोद्राननैः  गोहीको जस्तो 
पयांद्रवद्धिः  यताउता कुदनेपिट र मुख भएका 


६९० 


अध्याय 
सद्राचुचैरैः  शङ्का 
अनुचरहर्द्रारा 
सःत्यो 


महान्  ठुलो 

मखः  यज्ञभूमि 

अन्वरुष्यत  वरिपरिबाट धेरेर 
नियन््रणमा लियो 





ताक्यार्थ हे विदुरजी ! त्यसै समयमा कोटी पुड्का, कोटी कैलो वर्ण भएका, कोही पहँलो वर्ण 
भएका, यताउता कुद्दै र विभिन्न किसिमका हतियार उठाँदे हिंडका, गोहीको जस्तो पेट र 
मुख भएका रद्रानुचरहरूले त्यो ठुलो यज्ञभूमिलाई वरिपरिबाट धेरेर नियन्त्रणमा लिए । 


  बभज्जु ५  पत्नीरालां तथापरे ४ 
कचिद् बभञ्युः व्राग्वश पत्नीरालां तथापरे 


सद् आग्नीधरशालां च तद्विहारं महानसम् ॥ १४ ॥ 


पदार्थ 
केचित्  तिनीहरूमध्ये कसैले पत्नीशालां 


यजमानका 


प्राग्वंशं  यज्ञमण्डपकोस्त्रीहरू बस्ने अर्को मण्डप 
पूर्वपश्चिम तेरस्याइएको बांस भत्काए कसैले 

बभञ्जुः  भांचे सद्  सभामण्डप खतम पारे 
तथा  त्यसै गरी कसले 

अपरे  अरूले आग्नीध्रशालां  अग्नि राखिने 


मण्डप 

तद्िहारं  यजमान दक्षको घर र 
कसले 

महानसम्  भोजनालय आदि 
च पनि ध्वस्त पारे 





ताक्यार्थ तिनीहरूमध्ये कसैले यज्ञमण्डपको पूर्वपश्चिम ते्स्याइिएको बाँस भाँचे, त्यसै गरी 


अरूले यजमानका स्त्रीहरू बस्ने अर्को मण्डप भत्काए, कसैले 


सभामण्डप खत्तम पारे, कसैले 


अग्नि राखिने मण्डप, कसेले यजमान दक्षको घर र कसैले भोजनालय आदि पनि ध्वस्त पारे। 


रुरुजुयंज्ञपात्राणि   न्स, 
रुरुजुयज्ञपत्राण तथेकेऽग्नीननाशयन् । 


ध        
कुण्डत्वमूत्तयन् कच् बाभदुवादम्खटाः ॥ 
पदढार्थ 
केचित्  कतिपयले तथा  त्यसै गरी 
यज्ञपात्राणि  चमस आदिएके  केहीले 
यज्ञपात्रहरू अग्नीन्  यज्ञकुण्डको आगो 
रुरुः  फुटाए अनारायन्  निभाए 


९५ ॥ 


केचित्  कसैले 
कुण्डेषु  कुण्डटहरूमा 
अमूत्रयन्  पिसाब गरे 





वेदिमेखलाः  यज्ञका वेदी र 


रालानन्द्री लीक 


९९९० 
चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 
मेखलाहरूलाई बिभिदुः  भत्काए 


वाक्यार्थ कतिपयले चमस आदि यज्ञपातव्रहरू फुटाए, त्यसै गरी कसैले यज्ञकुण्डको आगो 
निभाए, कसैले कुण्डमा पिसाब गरे अनि कसैले चाहं यज्ञका वेदी र मेखलाहरूलाई भत्काए । 


पत्नीरतजंयन् 
अबाधन्त मुनीनन्य एके पत्नीरतजंयन् । 
अपरे जगृहुर्देवान् प्रत्यासन्नान् पलायितान् ॥ १६॥ 


पदार्थ 

अन्ये  अरूले पत्नीः  यजमानका  र 

मुनीन्  यज्ञमा बसेकापत्नीहरूलाई पलायितान्  भाग्न लागेका 
मुनिहरूलाई अतजंयन्  गाली गरे देवान्  देवताहरूलाई 

अबाधन्त  हप्काए अपरे  अरूले जगृहुः  समाते 
एके  केटीले प्रत्यासन्नान्  त्यहीं नजिकतिर 





वाक्यार्थ कतिपयले यज्ञमा बसेका मूनिहरूलाई हप्काए, केहीले यजमानका पत्नीहरूलाई गाली 
गरे, अरूले त्यहं नजिकतिर भएका र भागन लागेका देवताहरूलाई समाते। 


भृगुं बबन्ध मणिमान् वीरभद्रः प्रजापतिम् । 
चण्डीरः पूषणं देवं भगं नन्दीरवरोऽग्रहीत् ॥ १७ ॥ 


पढार्थ 

मणिमान्  मणिमान्ले प्रजापतिम्  दक्ष प्रजापतिलाईनन्दीक्वरः  नन्दीश्वरले 

भृगुं  भृगु ऋषिलाई नधे भगं देवं  भग ऋषिलाई 

बबन्ध  बांधे चण्डीराः  चण्डीशले अग्रहीत्  आनो नियन्त्रणमा 
वीरभद्रः  बीरभद्रले पूषणं  पूषा ऋषिलाई बांधे लिए 





वाक्यार्थ मणिमान्ले भृगु ऋषिलाई बांधे, वीरभद्रले दक्ष प्रजापतिलाई बांधे, चण्डेशले पूषा 
ऋषिलाई बाँध र नन्दीश्वरले भग ऋषिलाई आफ्नो नियन्त्रणमा लिए। 


सवं एवत्विंजो दुष्ट्वा सदस्याः सदिवोकसः। 
 


तैर्यमानाः सुमृदयं ग्रावमिर्नेकघाद्रवन् ॥ १८ ॥ 


पदार्थ 

तैः  ती शिवगणद्रारा सुभृरां  बेसरी सदिवोकसः  स्वर्गमा रहने 
ग्रावभिः  दुङगदङ्गाद्रारा त्यहां काअदंमानाः  पिटिएका देवताहरू सहित 

सबै दुष्ट्वा  देखेर सवे  सवै 


रालानन्द्री लीक 


१२९१ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ५ 
एव  नै ऋत्विजः  ऋत्विक्हरू अद्रवन्  दौडिए 


सदस्याः  यज्ञसभाका सदस्य न एकधा  विभिन्न दिशातिर 
ताक्यार्थ ती शिवगणद्वारा त्यहाँ उपस्थित सब व्यक्ति दुङगदुङ्गाले हिकइएका देखेर स्वर्गमा रहने 
देवताहरू सहित यज्ञसभाका सदस्य सबै नै ऋत्विकृहरू विभिन्न दिशातिर भागाभाग गरे। 


जहतः सुवहस्तस्य रमभ्रूणि भगवान् भवः। 
भृगोलुंलुञ्चे सदसि योऽहसच्छरमश्ु दशंयन् ॥ १९॥ 


पदार्थ 

यःजो भृगु अहसत्  हांसेका थिए ती इमभ्रूणि  दारीजुंगा 

सदसि  दक्ष॒ प्रजापतिकोसरुवहस्तस्य  सुरो हातमाभगवान् भवः  बलशाली 
यज्ञसभामा लिएका र वीरभद्रले 

रमश्चु  दारी जुहतः  हवन गरिरहेका लुटुञ्चे  उखेले 
दशंयन्  देखाददे भृगोः  भृगु ऋषिको 





ताक्यार्थ दक्ष प्रजापतिको यज्ञसभामा दारी देखाडँदे हाँस्ने, सुरो हातमा लिएका र हवन 
गरिरहेका ती भृगु ऋषिको दारीजँंगा बलशाली वीरभद्रले उखेले । 


भगस्य नेत्रे भगवान् पातितस्य रुषा भुवि । 
उज्जहार सदस्थोऽक्ष्णा यः शपन्तमसूसुचत् ॥ २०॥ 


पदार्थ 

रुषा  क्रोधले उज्जहार  निकालिदिए दिद््रहेका दक्षलाई 

भुवि  भुर्दमा किनभने अक्ष्णा  आंखा सन्काएर 
पातितस्य  थचारिएका यः  जसले असूसुचत्  सूचना दिएका थिए 
भगस्य  भग ऋषिको सदःस्थः  दक्ष प्रजापतिकोउकासेका थिए 

नेत्रे  दुई आंखा यज्ञसभामा 

भगवान्  बलशाली वीरभद्रले रापन्तम्  शङड्रजीलाई श्राप 





ताक्यार्थ जसले दश्च प्रजापतिको यज्ञसभामा शङ्रजीलाई श्राप दिद्रहेका दक्षलाई ओआंँखा 
सन्काएर उकासेका थिए ती भग ऋषिलाई वीरभद्रले क्रोधले भूर्मा थचारेर दुबे ओआंँखा 
निकालिदिए । 


पृष्णश्वापातयदू दन्तान् कालिद्धस्य यथा बरः  


दाप्यमाने गरिमणि योऽहसद् दशंयन् दतः ॥ २९१॥ 
पदृर्थ 


रालानन्द्री लीक 


९२९९ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 
गरिमणि  गरिमामय शङर अहसत्  हाँसेका थिए त्यस्ता कालिङ्गस्य  कलिङ्गराजको 
राप्यमाने  दक्षद्रारा श्राप दिददैपूष्णः  पूषाका दांत खारिदिन्छन् त्यसै गरी 
गर्दा दन्तान् च  दांतहरूलाई पनि हि  निश्चय नै 

यःजो यथा  जसरी अपातयत्  दांत रारिदिए 
दतः  दांत बलः  बलरामले अनिरुद्धको 

दशंयन्  देखाएर विवाहमा 





ताक्यार्थ गरिमामय शङ्रलाई दक्षले श्राप दिदे गर्दा जो दांत देखाएर हाँसेका थिए त्यस्ता 
पूषाका दांँतहरू वीरभद्रले बलरामले अनिरु्धको विवाहमा कलिङ्गराजको दांत खारिदिएैँ गरी 
फारिदिए। 


आक्रम्योरसि दक्षस्य रितघारेण हेतिना । 
छिन्दन्नपि तदुदधतं नाशक्नोत् त्यम्बकस्तदा ॥ २२॥ 


पदठार्थ 

दक्षस्य  दक्ष प्रजापतिको   खड्गले तदुद्धतुं  शगरबाट टाउको 
उरसि  छातीमाथि छिन्दन्  काट्दा छुट्याउन 

आक्रम्य  चेर अपि  पनि त्यम्बकः  वीरभद्रले 

शितधारेण  अत्यन्त धारिलो तदा  त्यस बखतमा न अशक्नोत्  सकेनन् 





ताक्यार्थ वीरभद्रले दक्ष प्रजापतिको छतीमाथि चदढेर अत्यन्त धारिलो खड्गले काट्दा पनि 
त्यस बखतमा उसको शरीरबाट टाउको ह्ुट्याउन सकेनन्। 


रास्तरेरस्त्रान्वितैरेवमनििन्नत्वचं हरः । 
विस्मयं परमापन्नो द्ध्यो पश्ुपतिरिचरम् ॥ २३॥ 


पढार्थ 

एवम्  यसरी नकाटिने दक्षको छाला देखेर आपन्नः  पर्दे 

अस्त्रान्वितेः शस्त्रैः  विभिन्नहरः पशुपतिः  भगवान् वीरभद्र चिरम्  धरे बेरसम्म 
शस्त्रास्त्रहरुद्वारा पनि परम्  अत्यन्त द्घ्यो  विचार गर्न लागे 
अनिभिन्नत्वचं  कुनै हालतमाविस्मयं  आश्चर्यमा 





ताक्यार्थ विभिन्न शस्त्रास्त्रहरूद्वारा पनि यसरी कुनै हालतमा पनि नकाटिने दक्षको छालालाई 
देखेर भगवान् वीरभद्र अत्यन्त आश्चर्यमा पर्दे धरे बेरसम्म विचार गर्न लागे । 


दुष्ट्वा संज्ञपनं योगं पशूनां स पतिर्मखे । 


रालानन्द्री लीक 


९२९२ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 


यजमानपदोः कस्य कायात् तेनाहरच्छिरः ॥ २४ ॥ 


पदार्थ 

सः  सोचिरहेका ती निमोठेर प्राणवियोग गराउनेकस्य  दक्ष प्रजापतिको पनि 
पशुनां पतिः  पशुहरूका कुरा शिरः  शिरलाई 

मालिक वीरभद्रले दुष्ट्वा  देखेर सम्षर तेन  त्यसै गरी 

मखे  यज्ञमा यजमानपशोः  यजमानरूपीकायात्  शरीरबाट 

संज्ञपनं योगं  पशुहरूलाईपशुजस्ता अहरत्  अलग गराए 





ताक्यार्थ सोचिरहेका एवं पशुहरूका मालिक ती वीरभद्रले यज्ञमा पशुहरूलाई निमोठेर 
प्राणवियोग गराउने कुरा सम्ेर यजमानरूपी पशु जस्ता दक्ष प्रजापतिको शिर पनि त्यसै गरी 
निमोदेर शरीरबाट अलग गराए। 


साधुवादस्तदा तेषां कमं तत् तस्य शंसताम् । 
भूतप्रेतपिशाचानां अन्येषां तद्धिपयंयः ॥ २५॥ 





पदार्थ 

तदा  त्यस समयमा तेषां  ती अन्येषां  अरू दक्षपक्षका 
तस्य  ती वीरभद्रको भूतप्रेतपिशाचानां  भूतप्रेत रव्यक्तिहरूमा चाहं 

तत्  त्यो शिरच्छेदनरूप पिशाचहरूको बीच तद्विपयंयः  त्यसको विपरीत, 
कमं  कार्य साधुवादः  राम्रो भयो, गजबलौ बर्बाद भयो नराम्रो भयो 
शंसताम्  प्रशंसा गरिरहेका भयो भन्ने आवाज आयो भन्ने आवाज आयो 


ताक्यार्थ त्यस समयमा ती वीरभद्रले गरेको दक्षको शिरच्छेदनरूप कर्मको प्रशंसा गर्ने भूतप्रेत 
र पिशाचहरू राम्रो भयोः गजब भयोः भन्न थाले भने अरू दक्षपक्षीय व्यक्तिहरू चाह त्यसको 
विपरीत लौ बर्बाद भयोः नराम्रो भयोः भन्न थाले। 


जुहावेतच्छिरस्तस्मिन् दक्षिणाग्नावमर्षितः। 
तद् देवयजनं दग्ध्वा प्रातिष्ठद् गुद्यकाखयम्॥ २६॥ 





पदढार्थ 

अमर्षितः  ज्यादै रिसाएका   दक्षिणाग्निमा पनि 

वीरभद्रले जुहाव  हवन गरिदिए दग्ध्वा  उढाएर भस्म गराएर 
एतत् शिरः  दक्षको त्योत्यसपचछ्ि गुह्यकाल्यम्  कुबेरको 
टाउकोलाई तत्  त्यो निवास केलासतिर 

तस्मिन्  त्यहीको देवयजनं  यज्ञमण्डप आदिलाई प्रातिष्ठत्  लागे 


रालानन्द्री लीक 


९२९४ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ५ 


ताक्यार्थ ज्यादै रिसाएका वीरभद्रले दक्षको त्यो टाउकोलाई त्यहींको दक्षिणाग्निमा हवन 
गरिदिए, त्यो यज्ञमण्डप आदिलाई पनि डढाएर त्यसपछि उनी केलासतिर लागे । 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां चतुथंस्कन्धे 
दक्षयज्ञविष्वंसो नाम पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५॥ 


रालानन्द्री लीक 


९२९५ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 


अथ षष्ठोऽध्यायः 
ब्रह्मा आदि देवताहरूले कैलासमा गणएर श्रीमहादेवलाई खुसी पार्नु 
मेत्रेय उवाच मैत्रेयजीले भन्नुभयो 
अथ देवगणाः सर्वे रुद्रानीकेः पराजिताः। 
शूलपद्टिशनिस्तिंशगदापरिघमुदुगरेः ॥ १॥ 
सज्छिन्नमिन्नसवां्गाः सत्विक्सभ्या भयाकुलाः । 
स्वयम्भुवे नमस्कृत्य कात्स्न्येनेतन्न्यवेद्यन् ॥ २॥ 


पदार्थ 

अथ  त्यसपछि ह  सम्पूर्ण स्वयम्भुवे  ब्रह्माजीलाई 
रुद्रानीकैः  रुद्रका अनुचर्अङ्गटरू छिन्भिन्न भएका नमस्कृत्य  नमस्कार गरेर 
सेनाहरूद्रारा भयाकुलाः  उरले थरथरकार्त्स्त्येन  दक्षद्रारा शिवजीको 
पराजिताः  पराजित भएका कपिका अपमानदेखि यज्ञविध्वंससम्मका 
शुलपद्टिशनिस्विंशगदापरिघ सत्विक्सभ्याः  ऋत्विक् रएतत्  यी सवै कुरा 

मुद्गः  त्रिशूल, पट्टिश, सभाका अन्य सदस्यहरूसहित न्यवेदयन्  निवेदन गरे सुनाए 
खड्ग, गदा, परिघ, मुडग्रोसवें  सम्पूर्ण 

आदि शस्त्रअस्त्रहरुद्रारा देवगणाः  देवसमूह 





वाक्यार्थ त्यसपछि रुद्रका अनुचर सेनाहरूद्रारा पराजित भएका, त्रिशूल, पट्टिश, खड्ग, गदा, 
परिघ, मुङ्ग्रो आदि शस्त्रअस्त्रहरूद्रारा सम्पूर्ण अङ्गहरू छिन्नभिनन भएका, डरले थरथर कपेका, 
ऋत्विक् र सभाका अन्य सदस्यहरूसहित सम्पूर्ण देवसमूहले ब्रह्माजीलाई नमस्कार गरेर दक्षद्रारा 
शिवजीको अपमानदेखि यज्ञविध्वंससम्मको सबे वृत्तान्त सुनाए। 


उपलभ्य पुरेवेतद् भगवानन्नसम्भवः। 
नारायणर्च विश्वात्मा न कस्याघ्वरमीयतुः ॥ ३॥ 


पढार्थ 

पुरा  यज्ञनाश हुनुभन्दा पहिले उपलभ्य  सर्वज्ञ भएकाले अन्जसम्भवः  कमलबाट 
एव  नै नुफेर उत्पन्न हुनुभएका ब्रह्मा र 

एतत्  यो सबे हुन्छ भन्ने भगवान्  भगवान् विश्वात्मा  विश्वका आत्मा 


रालानन्द्री लीक 


९२९६ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ६ 
नारायणः  भगवान् नारायण कस्य  दक्षको न ईयतुः  जानुभएको धथिएन 
च  पनि अध्वरम्  यज्ञमा 


ताक्यार्थ यज्ञ नाश हुनुभन्दा पहिले नै त्यहँ यस्ते हुन्छ भन्ने ज्ञान भएकाले भगवान् ब्रह्मा र 
विश्वका आत्मा भगवान् नारायण पनि दक्षको यज्ञमा जानुभएको थिएन। 


तदाकण्यं विभुः प्राह तेजीयसि कृतागसि । 
क्षेमाय तत्र सा भूयान्न प्रायेण बुभूषताम् ॥ ४॥ 


पदार्थ 

तत्  देवताहरूद्रारा निवेदनव्यक्तिद्रारा सा त्यो इच्छा 

गरिएको सम्पूर्ण कुरा कृतागसि  अपराध नै गरिणएप्रायेण  प्रायः 

आकण्यं  सुनेर पनि क्षेमाय  कल्याणका लागि 
विभुः  ब्रह्माजीले तत्र बुभूषताम्  ती व्यक्तिमाथिन भूयात्  दहैदेन 
प्राह  भन्नुभयो प्रत्यपराध गरेर आफ्नो अभ्युदय 

तेजीयसि  ज्यादै शक्तिशाली चाहने व्यक्तिको 





वाक्यार्थ देवताहरुद्रारा निवेदन गरिएको सम्पूर्णं कुरा सुनेर ब्रह्माजीले भन्नुभयो नज्यादै 
शक्तिशाली व्यक्तिद्वारा अपराध नै गरिए पनि ती व्यक्तिमाथि प्रत्यपराध गरेर आफ्नो अभ्युदय 
चाहने व्यक्तिको त्यो इच्छा प्रायः कल्याणका लागि हदेन ॥ 


अथापि यूयं कृतकिल्बिषा भवं 
ये बहिंषो भागभाजं परादुः । 
प्रसादयध्वं परिशुद्धचेतसा 
क्षिप्रप्रसादं प्रगृहीताङ्धिपद्मम् ॥ ५॥ 
पदार्थ 
अथ अपि  यद्यपि भवं  भगवान् शङ्रलाई परिशुद्धचेतसा  शुद्ध हदयले 
कृतकिल्बिषाः  अपराध गरेकापरादुः  वञ्चित गरायौ प्गृहीताङ्घरिपद्मम्  पाउमा परी 
येनो तथापि माफी मागेर 
यूयं  तिमी देवताहरू छी क्षिप्रप्रसादं  अत्यन्त चांडो प्रसादयध्वं  खुसी बनाओ 
वरहिंषः  यज्ञको खुसी हने स्वभाव भएका 
भागभाजं  भागको अधिकारी शिवलाई 





ताक्यार्थ तिमी देवताहरूले अपराध गरेका छौ । यज्ञको भागको अधिकारी भगवान् शडूरलाई 


रालानन्द्री लीक 


.. 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ६ 


तिमीहरूले वञ्चित गरायौ तर पनि अत्यन्त चांँडो खुसी हने स्वभाव हुनुभएका शिवलाई पाडमा 
परी शुद्ध हदयले माफी मागेर खुसी बनाओ । 


आरासाना जीवितमध्वरस्य 
लोकः सपालः कुपिते न यस्मिन् । 


तमाशु देवं प्रियया विहीनं 
क्षमापयध्वं हृदि विद्धं दुरुक्तैः ॥ ६॥ 

पदढार्थ 
अध्वरस्य  यदि तिमीहरू भएका लोकः  लोक नै 
यज्ञको प्रियया विहीनं  प्रियान  रहन सक्दैन त्यस्ता 
जीवितम्  जीवन्तता अर्थात्सतीदेवीसंग वियोग हुनुभएका तम् देवं  उहाँ भगवान् 
पुनः आरम्भद्रारा पूर्णता यस्मिन्  जो शङ्रसंग 
आरासानाः  चाहन्छौ भने कुपिते  रिसाएपछ्ि आद्यु  चाँडो भन्दा चांँडो 
दुरुक्तैः  दक्षका दुर्वचनहरद्रारा सपालः  सम्पूर्ण लोकपालले क्षमापयध्वं  क्षमायाचना गर 
हृदि विद्धं  हदय छियाछियासहित 





वाक्यार्थ यदि तिमीहरू यज्ञको पुनः आरम्भद्वारा पूर्णता चाहन्छौ भने दक्षका दुर्वचनहरुद्रारा 
हृदय चछियाछिया भएका, प्रिया सतीदेवीसंग वियोग हुनुभएका, जो रिसाएपछि सम्पूर्ण 
लोकपालले सहित लोक नै समाप्त हुन्छ त्यस्ता उह भगवान् शङ्रसंग चांँडोभन्दा चांडो 
क्षमायाचना गर। 


नाहं न यज्ञो न च यूयमन्ये 
ये देहभाजो मुनयश्च तत्त्वम् । 
९  बलवीयंयोवां  
विदुः प्रमाणं बलवीययोवां 
यस्यात्मतन्त्रस्य क उपायं विधित्सेत् ॥ ७॥ 


पदार्थ 

आत्मतन्त्रस्य  अति स्वतन्त्र प्रमाणं वा  सीमालाई पनि न  जान्दैनन् 

यस्य  जो भगवान् शङ्को अहं  म यूयम्  तिमी देवताहरूले 
तत्त्वम्  यथार्थ स्वरूपलाई र॒न  जान्िनं च  पनि 

बटवीर्यंयो  शक्तिसामर्थ्यको यज्ञः  इन्द्रले पनि न  जान्दैनौ 





रालानन्द्री लीक 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत 

् 

येजो च  पनि 

अन्ये  अरू न विदुः  जानन सक्दैनन् भने 
देहभाजः  शरीरधारीहरू र॒ यस्तो अवस्थामा 

मुनयः  ऋषिहरूले कः  कसले 


अध्याय र 


उपायं  उहाँलाई खुसी पार्त 
उपाय 


  अ 
विधित्सेत् गर्न सक्ला 





वाक्यार्थ अति स्वतन्त्र भगवान् शङडूरको यथार्थं स्वरूप र शक्तिसामर्थ्यको सीमालाई म 


जान्दिनै, इन्द्रले पनि जान्देनन्, तिमी देवताहरूले पनि जान्दैनौ, 


अरू शरीरधारीहरू र ऋषिहरूले 


पनि जान्न सक्दैनन् भने यस्तो अवस्थामा कसले उहांलाई खुसी पार्ने उपाय गर्न सक्ला ? 


स इत्थमादिश्य सुरानजस्तेः 
समन्वितः पितृभिः सप्रजेडोः। 
ययो स्वधिष्ण्यान्निखयं पुरद्धिषः 
कैलासमद्रिप्रवरं प्रियं प्रभोः ॥ ८॥ 


पदार्थ 

सःती सहित 

अजः  ब्रह्माजीले पितृभिः  पितुहरूद्रारा 

सुरान्  देवताहरूलाई समन्वितः  युक्त भएर 

इत्थम्  यस्तो स्वपिष्ण्यात्  आफ्नो लोकबाट 


आदिकय  बताएर पुरद्विषः  त्रिपुरान्तक 


प्रियं  अत्यन्त प्रिय 

निखयं  वासस्थान 

अद्विप्रवरं  पर्वतहरूमा श्रेष्ठ 
कैलासम्  कैलास पर्वततिर 
ययो जानुभयो 





तेः सप्रजेडोः  ती प्रजापतिहरूले प्रभोः  शिवको 


ताक्यार्थ ब्रह्माजी देवताहरूलाई यस्तो बताएर ती प्रजापतिहरू एवं पितृहरूले सहित भएर 
आफ्नो लोकबाट त्रिपुर भस्म गर्नृहुने शिवको अत्यन्त प्रिय वासस्थान भएको पर्वतहरूमा धेष्ठ 


कैलास पर्वततिर जानुभयो । 


 र  र, 


जन्मोषधितपोमन्त्रयोगसिद्धेमरेतरे त  व भ 
न । 
जुष्टं किन्नरगन्धर्वेरप्सरोमिवृतं सदा ॥ ९॥ 


पढार्थ 

जन्मोषधितपोमन्त्रयोगसिद्धेः बलले सिद्ध भएका व्यक्तिहरू 
सिद्धकुलमा जन्मनाले,नरेतेरेः  मनुष्यदेखि भिन्न 
ओषधिको प्रयोगले, तपस्याले, देवताहरूद्रारा 

मन्त्रको प्रयोगले र योगकोजुष्टं  सेवन गरिएको तथा 


किन्नरगन््वैः  गन्धर्व, 
किन्नरहरू र 

अप्सरोभिः  अप्सराहर्द्रारा 
पनि 





रालानन्द्री लीक 


९२९९ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 


सदा  सै वृतं  ढाकिद्रहेको रमाइलोभएकाले घुमफिर गरिएको 
ताक्यार्थ सिद्धकुलमा जन्मनाले, ओषधिको प्रयोगले, तपस्याले, मन्त्रको प्रयोगले र योगको 
बलले सिद्ध भएका व्यक्तिहरू, मनुष्यदेखि भिन्न देवताद्रारा सेवन गरिएको तथा गन्धर्व, किन्नर 
एवं अप्सराहरुद्रारा सर भ्रमण गरिने केलासलाई देखेर देवताहरू आश्चर्यचकित भए। 


   न्त, 


ननामाणमयः सुर्ननानायवाकुावाचत्रतः । 
नानद्रूमरतासुल्मनानामूर ग णावृतः ॥ ९० ॥ 


पदार्थ 

नानाधातुविचित्रितेः  विभिनननानामणिमयेः  धरे प्रकारका वृक्ष, लता, फाड् आदिले युक्त 
प्रकारका धातुहरूले विचित्रमणिले बनेको नानामृगगणावृतेः  घेरे खालका 
भएको नानाद्रमलतागुल्मेः  विभिन्न मृगका बथानले भरिएको 


ताक्यार्थ विभिन्न प्रकारका धातुहरूले विचित्र भएको, धरे प्रकारका मणिले बनेको, विभिन्न 
वृक्ष, लता आदिले युक्त, धेरै खालका मुगका बथानले भरिएको केलासलाई देखेर देवताहरू 
आश्चर्यचकित भए। 


नानामलप्रस्रवणेर्नानाकन्दरसानुभिः । 
रमणं विहरन्तीनां रम्णेः सिद्धयोषिताम् ॥ ९॥ 


पढार्थ 

नानामलप्रस्रवणेः  धेरै निर्मलैः  अग्लाअग्लासिद्धयोषिताम्  सिद्धका 
जलका फरनाले युक्त शिखरहरूले युक्त कैलासपर्वत॒पत्नीहरूका लागि 
नानाकन्द्रसानुमिः  धेरै गुफा ररमणेः  आपना प्रेमीका साथ रमणं  अत्यन्त प्यारो थियो 
टाकुराहरूले युक्त विहरन्तीनां  विहार गर्ने 





ताक्यार्थ धरे निर्मल जलका रना, गुफा र टाकुराहरू एवं अग्लाअग्ला शिखरहरूले युक्त, 
आना प्रेमीका साथ विहार गर्ने सिद्धका पत्नीहरूका लागि अत्यन्त प्यारो केलास पर्वतलाई देखेर 
देवताहरू आश्चर्यचकित भए । 


मयूरकेकाभिरुतं मदान्धालिविमूच्छितम् । 
 नर 


प्लवत रक्कण्ठना कूाजतश्च पताल््रणाम् ॥ १२॥ 


पढार्थ 
मयूरकेकाभिरुतं  मयूरकामदान्धालिविमूच्छितम्  रसले रक्तकण्ठानां  कोडलीहरूको 
शब्दहरूद्वारा गुञ्जायमान मत्त भमराहरुद्रारा शब्दायमान प्ठावितैः  लामो स्वरले र 


रालानन्द्री लीक 


९९९० 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 


पतत्त्रिणाम्  चराहरूको कूजितैः  कलर ध्वनिले च  पनि गुञ्जायमान 
वाक्यार्थ मयूरका शब्दहरूद्रारा गुञ्जायमान, रसले मत्त भमराहरुद्रारा शब्दायमान, 
कोदलीहरूको लामो स्वरले र चराहरूको कलरव ध्वनिले पनि गुञ्जायमान भएको कैलासलाई 
देखेर देवताहरू आश्चर्यचकित भए । 


र,  नर र 


आहयन्तमिवोद्ध्तेद्धिजान् कामदुधेद्रमेः । 
व्रजन्तमिव  र   निर्रे  
ग मातङ्गमृणन्तामव निर्र  ॥ १२॥ 


पदार्थ 

उद्धस्तेः  हात उलाएका कि भने निषश्टैः  एरनाहरूको 
अग्लाअग्ला मातङ्गैः  ठलाटला हात्तीहरूलेजआवाजद्रारा 

कामदुधेः द्रुमैः  कल्पवृक्षहरूले गर्दा मानँ कैलास नै गृणन्तम् इव  बोलिरेको हो 
द्विजान्  चराहरूलाई त्रजन्तम् इव  हिंडेको हो किकि जस्तो लाग्ने 
आहयन्तम् इव  बोलाएको हों लाग्ने 





ताक्यार्थ हात उलएका अग्लाअग्ला कल्पवृक्षहरूले चराहरूलाई बोलाएका हन् कि भनेर 
लागने, ठलाठला हात्तीहरू हिंडनाले मानँ केलास ने हिंडेको हो कि फैँ लाग्ने र ररनाहरूको 
आवाजले गर्दा कैलास पर्वत नै बोलिरहेको हो कि जस्तो लाग्ने त्यस्तो कैलासलाई देखेर 
देवताहरू आश्चर्यचकित भए । 
र पारिजातेरच भस न्द, अ  अ  
मन्दारेः पारिजातेरच सरटेश्चोपशोमितम् । 


तमाठेः शारुताटेर्च कोविदारासना्नेः ॥ १४ ॥ 





पदार्थ 

मन्दारः  बकाइनो तमाः  तेजपात विजयसाल र खरी आदि 
पारिजातः  पारिजात चर वृक्षहरुद्रारा 

च र दरारताठेः  साल र ताड च  पनि 

सरः  सल्लो वृक्षले तथा कोविदारासना्नैः  कोडरालो, उपशोभितम्  अत्यन्त शोभित 


ताक्यार्थ बकाइनो, पारिजात, सल्लो, तेजपात, साल, ताड, कोडरालो, विजयसाल र खरी 
आदि वृक्षहरुद्रारा पनि अत्यन्त शोभित कैलासलाई देखेर देवताहरू आश्चर्यचकित भए । 


र कद्म्बेर्नपिशच र 
चूतेः कदम्बेर्नपिश्च नागपुन्नागचम्पकेः । 
पारलाशोकबकुखेः कुन्दैः कुरबकेरपि ॥ १५॥ 


रालानन्द्री लीक 


९२२१ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 
पदार्थ 
चूतेः  आप चिलाउने, चाँप आदि कुन्दः  जाई तथा 

कदम्बे १ 
  कदम च  र कुरबकैः  रातो कपूरनली 
निः  नीम पाटलाश्लोकबकुकेः  चम्पा, आदि वृक्ष एवं पुष्पहरुद्रारा 
नागपुन्नागचम्पकेः  नागकेशर अशोक, मौलसरी अपि  पनि सुशोभित 





ताक्यार्थ ओंप, कदम, नीम, नागकेशर, चिलाउने, चांँप आदि र चम्पा, अशोक, मौलसरी, जाई 
तथा रातो कपूरनली आदि वृक्ष एवं पुष्पहरुद्रारा पनि सुशोभित कैलासलाई देखेर देवताहरू 
आश्चर्यचकित भए। 


स्वणांण॑शतपतरेश्च वररेणुकजातिभिः। 


 


कुन्जकेमल्लिकामिशच माधवीमिर्च मण्डितम् ॥ १६॥ 


पढार्थ 

स्वणांणंडातपत्रैः  सुनगाभा, कुब्जकः  कुब्जक र च  पनि 

सयपत्री मल्लिकामिः  चमेली आदि मण्डितम्  अत्यन्त सुशोभित 
च र च  तथा भएको 

वररेणुकजातिभिः  अरलैची,माधवीभिः  वासन्ती आदि 

मालती आदि लहराहरूद्रारा 





ताक्यार्थ सुनगाभा, सयपत्री, अ्लैँंची, मालती आदि परूलहरूद्रारा र कुन्नक, चमेली, वासन्ती 
आदि लहराहरुद्रारा पनि अत्यन्त सुशोभित भएको केलासलाई देखेर देवताहरू आश्चर्यचकित 
भए। 


पनसोदुम्बराश्वत्थप्लक्षन्यग्रोधदिज्मुमिः। 
भूर्जेरोषधिमि   स राजपृगेर्च र जम्बुभि  
भूजेरोषधिभिः पगे राजपुगोरच जम्बुभिः ॥ १७ ॥ 


पदढार्थ 
 ४ पनसोदुम्बराशवत्थप्लक्षन्यम्रोध स र 
 भूजः  भोज वृक्ष र परेः  सुपारी 
दिङ्ुभिः  कटहर, डुमरी, पिपल, ओषधिभिः  अन्य ओौषधिका राजपृगोः  राजपुग 
पाखरी, बर, हिड् आदिवृक्षहरूद्रारा जम्बुभिः  जामूनु आदिका 
वृक्षहरूले तथा च र वृक्षहरूद्रारा युक्त भएको 





ताक्यार्थ कटहर, इम्री, पिपल, पाखरी, वर, हिड्, भोजवृक्ष र विभिन्न ओषधिका वृक्ष सुपारी, 
राजपुग एवं जामूनु आदिका वृक्षहरूद्रारा युक्त भएको कैलासलाई देखेर देवताहरू आश्चर्यचकित 
भए। 


रालानन्द्री लीक 


९२९२२ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 


खजुराम्ातकाम्राययेः प्रियालमधुकेज्दः। 
दरमजातिभिरन्येशूच राजितं वेणुकीचकेः ॥ १८ ॥ 


पदार्थ 

खर्जुराम्रातकाम्रायेः  खजुरी, वृक्षहरूद्रारा दरुमजातिभिः  विभिन्न जातका 
अँवारा, ओंँप, आदि र वेणुकीचकैः  निगाले बांँसरूखटहर्द्रारा 

परियालमधुकेह्ुदेः  प्रियाल, आदि च  पनि 

महुवा, चिउशै आदिकाअन्येः  अरू राजितं  सुशोभित भएको 





तवाक्यार्थ खजुरी, अँवारा, ओंप, प्रियाल, महुवा, चिडउरी आदिका वृक्षहरू र निगाले बांस आदि 
अरू विभिन जातका रूखहरूद्रारा पनि सुशोभित भएको कैलासलाई देखेर देवताहरू 
आश्चर्यचकित भए। 


कुमुदोत्पलकहारशतपत्रवनदधिभिः। 
नलिनीषु कलं कूजत् खगवृन्दोपशोभितम् ॥ १९॥ 


पढार्थ 

५ र न 
कुमुदोत्पलकटहारशतपत्र र सयपत्री आदिले युक्त खगवृन्दोपशोभितम्  
वनद्धिभिः  सेतो कमल, नलिनीषु  तलाउहरूमा चराहरूको समूहद्रारा सुशोभित 


नीलकमल, रातमा फुल्ने कमलकटं कूजत्  कलरव ध्वनि गर्ने 

ताक्यार्थ सेतो कमल, नीलकमल, रातमा फुल्ने कमल र सयपत्री आदिले युक्त तलाउहरूमा 
कलरव ध्वनि गर्ने चराहरूको समूहद्रारा पनि सुशोभित भएको कैलासलाई देखेर देवताहरू 
आश्चर्यचकित भए। 


अर, ९० ,  र 


मृगैः शाखामृगेः कोडेर्मगेन्द्रेऋक्षराल्यकेः । 
गवयेः शरभेन्यीघरे रुरुभिर्महिषादिभिः॥ २०॥ 





पदढार्थ 

मृगेः  मुगहरूद्रारा ऋष्षदल्यकेः  भालु रनव्याघरेः  बाघहरुद्रारा 
शाखामृगैः  वानरहर्द्रारा  दुम्सीहरूद्रारा रुरुभिः  कृष्णसार र 

करोडेः  बंदेलहरूद्रारा गवयेः  चौरी गाई महिषादिभिः  अर्ना आदिले 
मृगेन्द्रः  सिंहहरूद्रारा रारभेः  हात्तीका छावाद्रारा युक्त भएको 


वाक्यार्थ मृग, वानर, बदेल, सिंह, भालु, दुम्सी, चौँरी गाई, हात्तीका छवा, बाघ, कृष्णसार र 
अर्ना आदिले युक्त भएको कैलासलाई देखेर देवताहरू आश्चर्यचकित भए। 


रालानन्द्री लीक 


९२२२ 
चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ६ 


न्रे,    ब्द 


कणन्त्रिकपदाइवास्येनिं्ज्ं वृकनाभिभिः । 
कद्लीखण्डसंरुद्धनलिनीपुलिनभ्रियम् ॥ २१९॥ 


पदार्थ 
कणन्त्रिकपदाद्वास्येः  कणन्तरमृग आदिद्रारा श्रियम्  केराको घारीले 
एकपद, अश्वमुख निजुं्टं  निवास गरिएको चारैतफं घेरिएको सरोवरको 


वृकनाभिभिः  व्वाँसो, कस्तुरीकद्लीखण्डसंरुद्नलिनीपुलिन तटको शोभाले सुशोभित 
ताक्यार्थ कणन्त्र, एकपद, अश्वमुख, व्वांसो, कस्तुरी मृग आदिद्रारा निवास गरिएको र 
केराको घारीले चारैतफ घेरिएको सरोवरको तटको शोभाले सुशोभित भएको कैलासलाई देखेर 
देवताहरू आश्चर्यचकित भए । 


पयस्तं नन्दया सत्याः स्नानपुण्यतरोदया । 


    


विलोक्य भूतेशगिरिं विबुधा विस्मयं ययुः ॥ २२॥ 


पढार्थ 

सत्याः  सतीदेवीले नन्दया  नन्दा नामक नदीलेविलोक्य  देखेर 
स्नानपुण्यतरोदया  स्तानपय॑स्तं  घेरिएको विबुधाः  देवताहरू 

गनलि त्यसको पुण्यप्रभावयुक्तभूतेशगिरि  शिवको पर्वत विस्मयं ययुः  अत्यन्त 
जल भएको केलास लाई आश्चर्यमा परे 





ताक्यार्थ सतीदेवीले स्नान गनलि त्यसको पुण्य प्रभावले भरिएको जलले युक्त नन्दा नामक 
नदीले घेरिएको केलास पर्वतलाई देखेर देवताहरू अत्यन्त आश्चर्यमा परे । 


ददृशुस्तत्र ते रम्यामलकां नाम वे पुरीम्। 
वनं सोगन्धिकं चापि यत्र तन्नाम पङ्कजम् ॥ २३॥ 


पदढार्थ 

तत्र  त्यस कैलास पर्वतमा सोगन्धिकं नाम  सौगन्धिक   सौगन्धिक नै नामको 
ते  ती देवताहरूले नामको पङ्कजम्  कमलको फूल 
रम्याम्  अत्यन्त मनोहर वनं  वन च  पनि 

अलकां  अलका नामक अपि  पनि देखे वे  साँच्चै 

पुरीम्  नगरी र यत्र  जुन वनमा ददुः  देखे 





ताक्यार्थ त्यस केलास पर्वतमा ती देवताहरूले अत्यन्त मनोहर अलका नामक नगरीलाई र 
सौगन्धिक नामको वन र त्यसै वनमा सौगन्धिक नामके कमलको फूल पनि देखे । 


रालानन्द्री लीक 


९२२४ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ६ 
नन्दा चालकनन्दा च सरितो बाह्यतः पुरः। 
तीथपाद्पदाम्भोजरजसातीव पावने ॥ २४॥ 
पदार्थ 
तीथंपादपदाम्भोजरजनसा नन्दा  नन्दा पुरः  अलकापुरीको 
भगवान्को चरणकमलकोच  र बाह्यतः  बाहिरी भागमा 
धुलोले अलकनन्दा च  अलकनन्दाबगेका छन् 


अतीव पावने  अत्यन्त पवित्रनामका 

भएका सरितो  दुर्दमोटा नदी 
ताक्यार्थ भगवान्को चरणकमलको धुलोले अत्यन्त पवित्र भएका नन्दा र अलकनन्दा नामका 
दुईओटा नदी अलकापुरीको बाहिरी भागमा बगेका छन्। 





ययोः सुरस्त्रियः क्षत्तरवरुह्य स्वधिष्ण्यतः । 
क्रीडन्ति पुंसः सिञ्चन्त्यो विगाह्य रतिकरिंताः ॥ २५॥ 


पदार्थ 

क्षत्तः  हे विदुरजी स्वधिष्ण्यतः  आआपफ्नाविगाह्य  इबेर 

रतिकरिंताः  रतिक्रीडाले गर्दास्थानबाट पुंसः  आपफ्ना पतिहरूलाई 
थाकेका अवरुद्य  ओर्लिएर सिञ्चन्त्यः  जलले सेचन गर्दै 
सुरस्त्रियः  देवाङ्गनाहरू ययोः  जुन नन्दा र अलकनन्दा कीडन्ति  खेल्दछन् 
थका मेटाउनका लागि नदीमा 





ताक्यार्थ हे विदुरजी ! रतिक्रीडाले गर्दा थाकेका देवाङ्गनाहरू थकाइ मेटाउनका लागि आ 
आप्ना स्थानबाट ओर्लिएर ती नन्दा र अलकनन्दा नदीमा इडुबेर आपफ्ना पतिहरूलाई जलले सेचन 
गर्दै खेल्दछन्। 


ययोस्तत्स्नानवि्रष्टनवकुङ्कमपिञ्जरम् । 
वितृषोऽपि पिबन्त्यम्भः पाययन्तो गजा गजीः ॥ २६॥ 


पढार्थ 
तत्स्नानविभ्रषटनवकुङ्कुम ययोः  जुन दुई नदी नन्दा रअपि  भए पनि 
पिज्जरम्  ती सुराङ्गनाहरूलेअलकनन्दाको गजाः  हात्तीहरूले 


स्नान गर्नाले उनीहरूको शृङ्गारं अम्भः  पानी 
पखालिनाले पर्हैलो भएको वितृषः  तिर्खा नलागेका 





गजीः  हस्तिनी ढोई हरूलाई 
पाययन्तः  पियाङदे 


रालानन्द्री लीक 


१२२५ 

चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ६ 
पिबन्ति  आप पनि पिंछन् 
ताक्यार्थ ती सुराङ्गनाहरूले स्नान गर्दा उनीहरूको शृङ्गार पखालिनाले पर्हैलो भएको नन्दा र 
अलकनन्दाको त्यो पानी तिर्खा नलागे पनि हात्तीहरूले हस्तिनीहरूलाई पियाडँदे आफ पनि 
पिरंछन्। 

तारहेममहारत्नविमानशतसङ्कुलाम् । 

जुष्टं पुण्यजनस्वीभियंथा खं सतडिदुघनम् ॥ २७ ॥ 


पदढार्थ 
तारहेममहारत्नविमानरात पुण्यजनस्त्रीभिः  यक्षकासतडिदूघनम्  बिजुलीले सहित 
सङ्कुलम्  चांदी, सुन तथास्त्रीहरुद्रारा मेघ भएको 


अन्य मणिमाणिक्य आदिलेचुष्टं  सेवन गरिएको त्योखं  आकाशजस्तै देखियो 
रचित स्यौ विमानले व्याप्त।अलकापुरी 
भएको यथा  जसरी 
ताक्यार्थ चाँदी, सुन तथा अन्य मणिमाणिक्य आदिले रचित स्यौ विमानले व्याप्त भएको, 
यक्षका स्त्रीहरुद्रारा सेवन गरिएको त्यो अलकापुरी बिजुली चम्केको वेलाको मेघयुक्त 
आकाशजस्तै देखियो । 





हित्वा यक्षेश्वरपुरीं वनं सोगन्धिकं च तत्। 
रमेः कामदुधेह॑यं चित्रमाल्यफलच्छदेः ॥ २८॥ 
रक्तकण्ठखगानीकस्वरमण्डितषट्पदम् । 
कटठदहंसकुटग्रे्ठं खरदण्डजलाशयम् ॥ २९॥ 
वनकुञ्जरसङ्घृष्टहरिचन्दनवायुना । 

अधि पुण्यजनस्त्रीणां मुहुरुन्मथयन्मनः ॥ ३०॥ 
न्द,  उत्पलमालिनी 
वेदूयंकृतसोपाना वाप्य उत   


प्राप्ताः किम्पुरुषेदुष्ट्वा त आराद् ददुशुवंयम् ॥ २१॥ 
पदार्थ 
यक्षेरवरपुरीं  कुबेरको यस्तोतत्  उक्त चित्रमाल्यफलच्छदेः  विचित्रका 
विचित्रको अलकापुरीलाई सोगन्धिकं  सौगन्धिक वनलाई फलफुलहरूले र 


रालानन्द्री लीक 


९२२६ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 
कामदुधेः द्रुमैः  कल्पवृक्षहरूले खरदण्डजलाशयम्  कमलका र  विक्षिप्त बनाउने 
युक्त एूलले सुशोभित तला पनि वदूर्यकृतसोपानाः  नीलम 
हयं  सुन्दर जहां छ मणिद्रारा सिंदी बनादएका 

वनं  वनलाई वनकुञ्जरसङ्ृष्टहरिचन्दन उत्पलमालिनीः  कमलै 
च  पनि वायुना  जङ्गली हात्तीहरूले।कमलको मालाले युक्त भएका 
हित्वा  छोडेर अगाडिआपनो गण्डस्थल दल्दा किम्पुरुषैः  किम्पुरुषहरुद्रारा 
गएपच्छि चन्दनका बोक्राहरू ताच्िनाले प्राप्ताः  प्राप्त गरिरहेका 

ते  ती देवताहरूले प्रकटित हरिचन्दनको गन्धलेवाप्यः  तलाउहरू 
रक्तकण्टखगानीकस्वरमण्डित सुगन्धित वायुले दष्ट्वा  देखेपछछि त्यसको 
षट्पदम्  कोइलीका स्वरलेपुण्यजनस्त्रीणां  आरात्  नजिकै 

युक्त भँवराका मनोहर ध्वनिलेयक्षपत्नीहरूको वटम्  एउटा वटवृक्ष पनि 
गुञ्जिएको मनः  मनलाई ददुश्युः  देखे 
कटठहंसकुरग्रेष्ठं  रजहाँसकामुहुः  बारम्बार 

समूहहरुद्रारा सेवित अधि  ज्यादै 





वाक्यार्थ कुबेरको यस्तो विचित्रको अलकापुरीलाई, उक्त सौगन्धिक वनलाई एवं विचित्रका 
फलपफूलयुक्त र कल्पवृक्षहरूले युक्त सुन्दर वनलाई पनि छोडेर देवताहरू अगाडि गए । त्यसपच्ि 
उनीहरूले कोडइलीका स्वरले युक्त भवराका मनोहर ध्वनिले गुजञ्जिएको, रजहाँसका समूहहरुद्रारा 
सेवित कमलका फूलले सुशोभित तलाड भएको ठँ र जङ्ली हात्तीहरूले आफनो गण्डस्थल 
दल्दा चन्दनका बोक्राहरू ताच्िनाले उत्पन्न हरिचन्दनको गन्धले सुगन्धित भएको वायुले 
यक्षपत्नीहरूको मनलाई बारम्बार विक्षिप्त बनाएको देखे। ती देवताहरूले नीलम मणिद्रारा 
बनादइएका संदी र कमलैकमलको मालाले युक्त भएका तलाउहरू किम्पुरुषहरूले सेवन 
गरिरहेको देखेपछि नजिके एउटा वटवृक्ष पनि देखे । 


योजनद्ातोत्तेध     
स योजनरातोत्सेधः पादोनविटपायतः। 
पय॑क्कृताचरुच्छायो निनींडस्तापवजिंतः ॥ ३२॥ 


पदार्थ 

सः  त्यो वटवृक्ष फिजारिएको थियो नआउने 

योजनशतोत्सेधः  सय योजनपयंक्कृताचलच्छायः  त्यसैले निर्नीडः  पक्षीहरूका गुँडहरूले 
अग्लो त्यसको चारैतिर सर्धं अविचलरहित थियो 
पादोनविटपायतः  पचहत्तरछाया रहिरहन्थ्यो 

योजनसम्म हांगाहरूतापवनिंतः  कहिल्यै पनि ताप 





ताक्यार्थ त्यो वटवृक्ष सय योजन अग्लो र पचहत्तर योजनसम्म हाँगाहरू फिंजारिएको थियो । 
साला दीका 


१९२७ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 


त्यसैले त्यसको चारैतिर स्थ अविचल छाया रहिरहन्थ्यो । कटहिल्यै पनि ताप नने त्यो वृक्षमा 
पक्षीहरूका गरँंडहरू पनि धिएनन्। 


तस्मिन् महायोगमये मुमुश्चुशरणे सुराः। 
ददुद्ुः शिवमासीनं त्यक्तामषमिवान्तकम् ॥ ३३॥ 


पदढार्थ 

सुराः  देवताहरूले भएको त्यस वृक्षमुनि इवं  जस्ता 

तस्मिन्  त्यस्तो त्यक्तामषंम्  सारा रिसआसीनं  बसिरहनुभएका 
महायोगमये  महायोगमय  त्यागेका शिवम्  शङ्रलाई 

मुमुश्चुशरणे  मम॒श्चहरूको शरण।अन्तकम्  यमराज ददुद्यः  देखे 





वाक्यार्थ देवताहरूले त्यस्तो महायोगमय र मुमृक्षुहरूको शरण भएको त्यस वृक्षमुनि सारा रिस 
त्यागेका यमराज जस्तो भएर बसिरहनुभएका शङ्रलाई देखे । 


सनन्दनायेमहासिदधेः शान्तेः संशान्तविग्रहम् । 
उपास्यमानं सख्या च भ्रां गुह्यकरक्षसाम् ॥ ४ ॥ 


पदार्थ 

सनन्दनादयेः  सनन्दन आदि भ्रां  स्वामी कुबेररारा तथा संशान्तविग्रहम्  अत्यन्त शान्त 
शान्तेः  शान्त सख्या  उनका साथीहरूद्रारा शरीर भएका 

महासिद्धैः  महासिद्धहरदरारा उपास्यमानं  उपासना गरिएकाच  पनि हनुहन्ध्यो 
गुह्यकरक्षसाम्  यक्षराक्षसका शङ्रजी 





वाक्यार्थ सनन्दन आदि शान्त महासिद्धहरुद्रारा र ॒यक्षराक्षसका स्वामी कुबेर एवं उनका 
साथीहरूद्वारा पनि उपासना गरिनुभएका अत्यन्त शान्तस्वरूप भगवान् शिवलाई देवताहरूले देखे । 


९ भ विद्यातपोयोगपथमास्थितं भा  
विद्यातपोयोगपथमास्थितं तमधीरवरम् । 
चरन्तं विरवसुहदं वात्सल्याल्खोकमङ्गटम् ॥ ३५॥ 


पदढार्थ 

 नप र संसारको 
विद्यातपोयोगपथम्  उपासना,।तम्  ती लोकमङ्खलम्  संसारको मङ्गल 
तपस्या, अष्टाङ्गयोग आदिको अधीश्वरम्  संसारका मालिक गर्ने 

मार्गलाई वात्सल्यात्  वात्सल्य प्रेमका विश्वसुहृदं  सवैका मित्र 
आस्थितं  स्वीकार गर्नुभएका कारण चरन्तं  घुमिरहने 





तवाक्यार्थ उपासना, तपस्या, अष्टाङ्गयोग आदिको मार्गलाई स्वीकार गर्नुभएका संसारका 


रालानन्द्री लीक 


९२९२८ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 


मालिक, वात्सल्य प्रेमका कारण संसारको मङ्गल गर्ने, सबेका मित्र, घुमिरहने स्वभाव भएका 
भगवान् शिवलाई देवताहरूले देखे । 


लिद्धं च तापसाभीष्टं भस्मदण्डजटाजिनम् । 
अङ्गेन सन्ध्याभ्ररुचा चन्द्रलेखां च बिभ्रतम् ॥ ३६ ॥ 


पदठार्थ 

सन्प्याभ्ररुचा  सन्ध्याकालीनअभीष्टं  मन पराइने च र 

मेघको जस्तो कान्तियुक्त भस्मदण्डजटाजिनम्  खरानी, चन्द्ररेखां च  चन्द्रकला पनि 
अङ्गेन  अङ्गले लौरो, जटा र मृगचर्म आदि बिभ्रतम्  धारण गर्नुभएका 
तापसा  तपस्वीहरुद्वारा लिद्गं  चिहहरू 





वाक्यार्थ सन्ध्याकालीन मेघको जस्तो कान्तियुक्त आफ्ना अङ्गमा तपस्वीहरूले मन पराउने 
खरानी, लौरो, जटा र मृगचर्म आदि चिहहरू र चन्द्रकला पनि धारण गर्नुभएका भगवान् 
शिवलाई देवताहरूले देखे । 


उपविष्टं दभ॑मय्यां वृस्यां बह्म सनातनम् । 
नारदाय प्रवोचन्तं पृच्छते शुण्वतां सताम् ॥ ३७ ॥ 


पदढार्थ 

पृच्छते  प्रश्न गरिरहेका सनातनम्  सनातन द्भ॑मय्यां  कुशले बनेको 
नारदाय  नारद मुनिलाई ब्रह्य  ब्रह्मको वृस्यां  ब्रतीको लागि योग्य 
रुण्वतां  सुनिरहेका प्रवोचन्तं  उपदेश।आसनमा 

सताम्  सज्जनहरूलाई गरिरहनुभएका उपविष्ठ  बसेका 





ताक्यार्थ कुशद्रारा निर्मित रत्रतीको लागि योग्य आसनमा बसेर आफूसंग प्रश्न गरिरहेका 
नारद मुनिलाई र सुनिरहेका सज्जनहरूलाई पनि सनातन ब्रह्मको उपदेश गरिरहनुभएका शिवलाई 
ब्रह्मा आदि देवताहरूले देखे । 


कृत्वोरो दक्षिणे सन्यं पादपद्मं च जानुनि । 
बाहु प्रकोष्ठेऽक्षमाकामासीनं तकमुद्रया ॥ ३८ ॥ 


पदार्थ 

दक्षिणे  दायां पादपद्मं  चरणकमल राखेर कृत्वा  टेकाएका 

उरो  जांघमा जानुनि  घुंडामा चर 

सव्यं  बायां बाहुं  हात प्रकोष्ठे  दायां हातको 


रालानन्द्री लीक 


९९२९९ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 
अग्रभागमा तकमुद्रया  चोरी ओँलालाई आसीनं  बस्नुभएका 
अक्षमालाम्  सुद्राक्षको मालाबुटी ओँलामा मिलाई 

लिएका तथा त्कमुव्रामा 


ताक्यार्थ दायां जाँघमा बायाँ चरणकमल राखेर घुँडामा हात टेकाएका र दायाँ हातको 
अग्रभागमा रुद्राक्षको माला लिनुभएका तथा त्कमुद्रामा बस्नुभएका भगवान् शिवलाई ब्रह्मा आदि 
देवताहरूले देखे । 


तं बह्मनिवाणसमाधिमाभ्रितं 

व्युपाधितं गिरिशं योगकक्षाम् । 
सलोकपाला मुनयो मनूना 

मायं मनुं प्राञ्जलयः प्रणेमुः ॥ २९॥ 


पदार्थ 

योगकक्षाम्  काष्ठनिर्भितमनूनाम्  मननशीलहरूमा सलोकपालाः  लोकपालहरूले 
योगपटरको आदं  श्रेष्ठ सहित 

आभितं  सहारा लिएकामनुं  मननशील मुनयः  मुनिहरूले 
ब्रह्मनिवाणसमाधिम् तं ती प्रणेमुः  नमस्कार गरे 
ब्रह्मनिर्वाणको समाधिमा गिरिशं  भगवान् शङ़रलाई 

व्युपाश्रितं  रहिरहनुभएका प्राञ्जलयः  अञ्जलि बाँधेका 





ताक्यार्थ काष्ठनिर्मित योगपटरको सहारा लिनुभएका, ब्रह्मनिर्वाणको समाधिमा रहिरहनुभएका, 
मननशीलहरूमा श्रेष्ठ ती भगवान् शङ्रलाई अज्जलि बाँधेका लोकपाल एवं मुनिहरूले नमस्कार 
गरे। 


स तूपलभ्यागतमात्मयोनिं 
सुरासुरेशेरभिवन्दिताङ्प्रिः । 
उत्थाय चके शिरसाभिवन्दन 
मर्ह॑त्तमः कस्य यथेव विष्णुः ॥ ४०॥ 
पदढार्थ 
सुरासुरेशेः  देवता र।अभिवन्दिताङ्घ्रिः  पूजितसः  उहाँ भगवान् शङ्करले 
असुरहरुद्रारा चरणयुक्त तुत 


रालानन्द्री लीक 


९२३० 


चतुर्थ स्कन्ध 


आत्मयोनिं  ब्रह्माजीलाई 
आगतम्  आउनुभएको 


उपलभ्य  देखेर 
यथा एव  जसरी 


अहंत्तमः  अत्यन्त पूज्य 


श्रीमद्भागवत 


विष्णुः  भगवान् विष्णुले 
वामन अवतारमा 


कस्य  प्रजापति कश्यपलाई।चके  


नमस्कार गर्नुभयो त्यसै गरी 
उत्थाय  आसनबाट उठेर 


अध्याय र 


शिरसा  शिर ुकाएर 
अभिवन्दनम्  नमस्कार 
रे गर्नुभयो 





वाक्यार्थ देवता र असुरहरूद्रारा पूजित चरणयुक्त भगवान् शङड्रले ब्रह्माजीलाई आउनुभएको 
देखेर अत्यन्त पूज्य भगवान् विष्णुले जसरी वामन अवतारमा प्रजापति कश्यपलाई आफनो 
आसनबाट उठेर शिर ुकाएर नमस्कार गर्नुभएको थियो त्यसै गरी नमस्कार गर्नुभयो । 


तथापरे सिद्धगणा महषिभि 

शक नीकरोहितम् ९ 
ये वे समन्तादनु नीललोहितम् । 
नमस्कृतः प्राह शशाङ्रोखरं 


कृतप्रणामं प्रहसन्निवात्मभूः ॥ ४९१॥ 


पदार्थ 

तथा  त्यय गरी सिद्धगणाः  सिद्धगणहरू ्  नमस्कार 
नीकलोहितम् अनु  शङ्रकारहेका थिए तिनीहरुद्रारा र गरिनुभएका 

पलछाडि महषिभिः  महर्षिरूद्रारा राराङ्करोखरं  शङ्रलाई 
समन्तात्  चारैतिर नमस्कृतः  नमस्कार प्रहसन् इव  हाँसेफै गरी 
येजो गरिनुभएका वे  निश्चय नै 

अपरे  अरू आत्मभूः  ब्रह्माजी प्राह  भन्न लाग्नुभयो 





ताक्यार्थ त्से गरी शङ्रका पछ्छडि चारैतिर जो अरू सिद्धगणहरू रेका धिए तिनीहरू र 
महर्षिहरुद्रारा नमस्कार गरिनुभएका ब्रह्माजीले देवताहरूद्वारा नमस्कार गरिनुभएका भगवान् 
शङ्रलाई हां स्दै भन लाग्नुभयो । 

ब्रह्मोवाच ब्रह्माजीले भन्नुभयो 

जाने न त्वामीरां  जगतो र योनिबीजयो    भ 

जाने ठ विङ्वस्य जगतो योनिबीजयोः । 

शक्तेः शिवस्य च परं यत् तद् ब्रह्य निरन्तरम् ॥ ४२॥ 


पढार्थ 
विवस्य  प्राकृत र अप्राकृत जगतः  सम्पूर्ण जगत्को योनिबीजयोः  माता 


रालानन्द्री लीक 


९९२९ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 
पितास्वरूप भएका परं  टाढा तत्  त्यो तत्तवस्वरूप 

राक्तेः  प्रकृति र यत्  जो त्वाम्  हजुर 

शिवस्य  पुरूषभन्दा निरन्तरम्  सध रहिरहने ईदां  शिवलाई 

च  पनि रह्म  ब्रह्मतत्त छ जने  म जान्द्ु 





ताक्यार्थ हे देव ! प्राकृत र अप्राकृत सम्पूर्ण जगत्का मातापितास्वरूप प्रकृति र पुरुषभन्दा 
पनि टाढा जो सर्धैँ रहिरहने ब्रह्मतत्त्व छ त्यो तत्व हजुर हुनुहुन्छ भनेर म जान्दहु । 


् नः र 
त्वमेव भगवन्नेतच्छिवशाक्तयोः स्वरूपयोः । 
विश्वं सृजसि पास्यत्सि करीडन्नृणंपटो यथा ॥ ४३॥ 


पदढार्थ 
भगवन्  हे प्रभु शिवशक्त्योः  शिव र शक्तिको सृजसि  उत्पन्न गराउनुहन्छ 
यथा  जसरी स्वरूपयोः  स्वरूप हुनुभएका पासि  रक्षा गर्नृहन्छ र 


अत्सि  अन्त्यमा आफैमा लीन 
पनि गराउनुदुन्छ 


उणंपटः  माकुराले त्वम्  हजुर 

क्रीडन्  खेल्दै जाल फैलाडदैषएव  नै 

पछि आफैमा लीन गरारँछ त्यसै।एतत्  यो 

गरी विश्वं  चराचरात्मक जगत्लाई 
ताक्यार्थ हे प्रभु! जसरी माकुराले खेल्दै, जाल फलाद, पछि आफैमा लीन गरारंछ त्यसै गरी 
शिव र शक्तिको स्वरूप हुनुभएका हजुरले नै यो चराचरात्मक जगत्लाई उत्पन्न गराउनुहुन्छ, रक्षा 
गर्नृहुन्छ र अन्त्यमा आफैमा लीन पनि गराउनुहन्छ । 





न धरमार्थटुघाभिपत्तये     
त्वमेव धर्मर्थदुघाभिपत्तये 
दक्षेण सूत्रेण ससर्जिथाध्वरम् । 
र भ  अ 
त्वयैव रोकेऽवसिताङ्च सेतवो 
यान् ब्राह्मणाः श्रदधते धृतव्रताः ॥ ४४ ॥ 


पदढार्थ 

धमाथंदुघाभिपत्तये  धर्म ॒रत्वम्  हजुरले एव  नै 

अर्थको प्राप्ति गराउने वेदकोएव  नै सेतवः  वणशध्िमधर्मलाई 
रक्षाका लागि अध्वरम्  यज्ञको लोके  लोकमा 


दक्षेण  दक्ष प्रजापतिरूप ससर्जिथ  सुजना गर्नुभयो 
सूत्रेण  सूत्रलाई निमित्त बनाएर त्वया  हजुरले 


अवसिताः च  व्यवस्थित पनि 





गर्नुभयो 


रालानन्द्री लीक 


९२३९ 


चतुर्थ स्कन्ध 


यान्  जुन मर्यादालाई 


श्रीमद्भागवत 


ब्राह्मणाः  ब्राह्मणहरूले 


अध्याय र 


गर्छन् 


धृतव्रताः  नैष्ठिक श्रदधते  श्रद्धापूर्वकं अनुष्ठान 
ताक्यार्थ धर्म र अर्थको प्राप्ति गराउने वेदको रक्नाका लागि दक्ष प्रजापतिरूप सूत्रलाई निमित्त 
बनाएर हजुरले नै यज्ञको सुजना गर्नुभयो र हजुरले नै वणश्चिमधर्मलाई लोकमा व्यवस्थित गर्नुभयो 
जुन मर्यादालाई नैष्ठिक ब्राह्मणहरूले श्रद्धापूर्वक अनुष्ठान गर्छन्। 


त्वं कमणां मङ्गल मङ्गलानां 
कतुः स्म टोकं तनुषे स्वः परं वा 
अमङ्गलानां च तमिस्रमुल्बणं 
विपयंयः केन तदेव कस्यचित् ॥ ४५॥ 
पदार्थ 
मङ्गल  हे मङ्गलस्वरूप भगवान् परं  मोक्ष आदि पद र केन  कुनै कारणले 
त्वं  हजुर नै अमङ्गलानां च  पाप कर्म॑तत् एव  त्यही फल 
मङ्गलानां  शुभ गर्नेहरूलाई कस्यचित्  कुनै व्यक्तिका 
कमणां  कर्म उल्वणं  घोर लागि 
कतुः  गर्न व्यक्तिलाई तमिस्रम्  तमिन्न आदि नरक विपयंयः  विपरीत पनि हृन्छ 
लोकं  स्वर्ग आदि लोक पनि 
वा  अथवा तुषे स्म  प्रदान गर्नृहुन्छ 





वाक्यार्थ हे मङ्गलस्वरूप भगवान् ! हजुर नै शुभ कर्म गर्ने व्यक्तिलाई स्वर्ग आदि लोक अथवा 
मोक्ष आदि पद र पाप कर्म गर्नहरूलाई घोर तमिस्र आदि नरक पनि प्रदान गर्नृहुन्छ। कुनै 
कारणले त्यही फल पनि कुनै व्यक्तिका लागि विपरीत पनि हुन्छ । 


न वे सतां त्वच्चरणार्पितात्मनां 
भूतेषु सर्वेष्वभिपश्यतां तव । 
भूतानि चात्मन्यपृथग्दिदक्षतां 
प्रायेण रोषोऽभिभवेद् यथा पञ्युम् ॥ ४६॥ 


पदार्थ 


वे  निश्चयनै त्वच्वरणापितात्मनां  आफूलाईहजुरमा अर्पण गरिसकेका 


रालानन्द्री लीक 


९२२२ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 
सर्वेषु  सम्पूर्ण च  पनि पुम्  पशुहरूलाई 

भूतेषु  प्राणीहरूमा आत्मनि  परमात्मरूप हजुरमा यथा  जसरी 

तव  हजुरकै स्वरूप अपृथग्दिदुक्षतां  अभिन्न रूपले न अभिभवेत्  आफनो वशमा 
अभिपर्यतां  देख्ने भएका देख्ने व्यक्तिहरूलाई राख्न सक्दैन 
सतां  सज्जनहरूलाई र प्रायेण  धैरैजसो 

भूतानि  सम्पूर्ण प्राणीहरूलाई रोषः  क्रोधले 





ताक्यार्थ आफूलाई हजुरमा नै अर्पण गरिसकेका, सम्पूर्ण प्राणीहरूमा हजुरकै स्वरूप देखने 
सज्जनहरूलाई र सम्पूर्ण ॒प्राणीहरूलाई पनि परमात्मरूप हजुरमा अभिन्न रूपले देखने 
व्यक्तिहरूलाई क्रोधने पशुहरूलाई आफ्नो वशमा राखे गरी आफ्नो वशमा राख्न सक्दैन। 


पृथग्धियः कमंदुशो दुराशयाः 
परोदयेनापिंतह्र॒जोऽनिशम् । 
परान् दुरुक्तेवितुदन्त्यरुन्तुदा 


स्तान् मावधीद् देववधान् भवद्विधः ॥ ४७ ॥ 


पढार्थ 

पृथग्धियः  भेददर्शी अरुन्तुदाः  मर्मभेदी व्यक्तिहरू तान्  ती व्यक्तिहरूलाई 
कमंदुशाः  कर्ममा आसक्त   दुर्वचनहरूद्रारा भवद्विधः  हजुरहरू जस्ता 
दुराशयाः  खराब नियत भएका परान्  अरूलाई व्यक्तिले 

परोदयेन  अर्कको उन्नतिले वितुद्न्ति  दुःख दिन्छन् मा अवधीत्  मार्नु उचित छैन 
अनिराम्  सँ देववधान्  भाग्यद्रारा नै 

अपिंतहृ्रूजः  हृदयमा डाह हने मारिद्सकेका 





ताक्यार्थ भेददर्शी, कर्ममा आसक्त, खराब नियत भएका र अर्काको उन्नतिले सर्धं हृदयमा डाह 
हुने त्यस्ता मर्मभेदी व्यक्तिहरू दुर्वचनहरूद्वारा अरूलाई दुःख दिन्छन्। भाग्यद्रारा ठगिएका हूनाले 
ती व्यक्तिहरूलाई हजुरहरू जस्ता व्यक्तिले मार्नु उचित छैन । 


यस्मिन् यदा पुष्करनाभमायया 
दुरन्तया स्पृष्टधियः पृथग्दुशाः। 
कुवन्ति तत्र ह्यनुकम्पया कृपां 
न साधवो दैवबलात् कृते कमम्॥ ४८ ॥ 


रालानन्द्री लीक 


९२२८ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 
पदार्थ 

दुरन्तया  अत्यन्त प्रबल पृथग्दुशः  भेददर्शी ने ह॒न्छन् र  गर्दछन् 
पुष्करनाभमायया  कमलनाभतिनीहरूलाई दैववलात्  दैवको अधीनमा 
भगवान् विष्णुको मायाशक्तिले तत्र  त्यस अवस्थामा रहनाले 

स्पृष्टधियः  बुद्धि मलीन भएका साधवः  साधुहरूले कृते  तिनीहरुद्रारा गरिएको 
व्यक्तिहरू अनुकम्पया  दयापूर्वक काममा अवरोध पु्याउन 
यस्मिन्  जुनकुनै ठख॑मा कृपां  कृपा न क्रमम्  पराक्रम गर्दैनन् 
यदा  जुनसुके समयमा हिने 





ताक्यार्थ कमलनाभ भगवान् विष्णुको अत्यन्त प्रबल मायाशक्तिले बुद्धि मलीन भएका 
व्यक्तिहरू जुनकुनै ठार्खमा र जुनसुकै समयमा पनि भेददर्शी ने हृन्छन्। त्यस अवस्थामा साधुहरूले 
तिनीहरूमाथि कृपा नै गर्दछन्। देवको अधीनमा रहनाले तिनीहरुद्रारा गरिएको काममा साधुहरू 
अवरोध पुग्याउन प्रयास गर्देनन्। 


भवांस्तु पुंसः परमस्य मायया 
दुरन्तयास्पृष्टमतिः समस्तद्क् । 
तया हतात्मस्वनुक्मचेतः 
स्वनुग्रहं कतुमिहा्हसि प्रभो ॥ ४९॥ 





पढार्थ 

प्रभो  हे शङ्कर मायया  मायाद्रारा हनाले कर्ममा आसक्त चित्त 
भवान्  हजुर अस्पृष्टमतिः  चित्त ॒मोहितभएका व्यक्तिहरूमा 

तुत नगरिएका हुनुहन्छ इह  यहाँ 

परमस्य पुंसः  परमपुरुष समस्तद्क्  सर्वज्ञ हनुहन्छ॒  स्वनुग्रहं  अनुग्रह 

भगवान्को तया  त्यस्तो मायाशक्तिले कतुम्  गर्नको लागि 

दुरन्तया  अत्यन्त प्रभावशाली हतात्मस्वनुकर्मचेतः  मोहित अहेसि  योग्य हनुहुन्छ 


ताक्यार्थ हे शङ्र ! हजुरलाई त परमपुरुष भगवान्को अत्यन्त प्रभावशाली मायाले मोहित 
गर्दन, हजुर सर्वज्ञ ह॒नुहन्छ । त्यसैले त्यस्तो मायाशक्तिले मोहित हुनाले कर्ममा आसक्त भएका 
व्यक्तिहरूमाथि हजुरले अनुग्रह गरिदिनुहोस् । 
कुरव्वरस्योद्धरणं हतस्य भो 
स्त्वयासमाप्तस्य मनो प्रजापतेः 


रालानन्द्री लीक 


९९२५ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ६ 


न यत्र भागं तव भागिनो ददुः 
कुयज्विनो येन मखो निनीयते ॥ ५० ॥ 





पदार्थ 

भोः मनः  हे भगवान् अध्वरस्य  यज्ञको तव  हजुरलाई 

त्वया  हजुरद्रारा वीरभद्रउद्धरणं  उद्धार भागं  भाग 

आदिद्रारा कुरु  गर्नुहोस् न ददुः  दिएनन् 

हतस्य  मारिएका हूनाले यत्र  जुन यज्ञमा येन  जुन कारणले गर्दा 
असमाप्तस्य  समाप्त ॒हुनकुयज्विनः  दुष्ट याजकटहरूले मखः  यज्ञ 

नसकेको भागिनः  यज्ञभागको भागीनिनीयते  विध्वंस गराइयो 
प्रजापतेः  दक्ष प्रजापतिको हुनुभएका 


ताक्यार्थ हे भगवान् ! हजुरदारा वीरभद्रद्रारा दक्ष प्रजापति मारिएका हुनाले समाप्त हून 
नपाएको उनको त्यस यज्ञको हजुर उद्धार गर्नुहोस् जुन यज्ञमा दुष्ट याजकहरूले यज्ञभागको भागी 
हुनुभएका हजुरलाई भाग दिएनन् र त्यही कारणले गर्दा यज्ञ विध्वंस गराडयो । 


जीवताद् यजमानो ऽयं प्रपयेताक्षिणी भगः । 
भृगोः इमश्रूणि रोहन्तु पूष्णो दन्ताङ्च पू्ंवत्॥ ५१॥ 





पदार्थ 

अयं यो अक्षिणी  आंखा रोहन्तु  उमून् र 

यजमानः  यजमान दक्ष प्रपय्ेत  पाऊन् पूष्णः  पूषाको 

जीवतात्  बाँचोस् भृगोः  भृगु ऋषिको दन्ताः च  दांतहरू पनि 

भगः  भग ऋषिले रमश्रूणि  दाहीजुँंगा पूववत्  पहिलाको जस्त होऊन् 


वाक्यार्थ यो यजमान दक्ष बांँचोस्, भग ऋषिले ओंँखा पाऊन्, भृगु ऋषिका दाही जुंगा उमून् 
र पूषाका दाँतहरू पनि पहिलाका जस्त होऊन्। 


देवानां भग्नगात्राणामृत्विजां चायुघाइमभिः। 
भवतानुगृहीतानामाश्यु मन्योऽस्त्वनातुरम् ॥ ५२॥ 


पदढार्थ 
मन्यः  हि रुद्रदेव पत्थर आदिले भवता  हजुरट्ारा 
आयुधाङमभिः  शस्त्र, अस्त्र रभग्नगात्राणाम्  अङ्गभङ्ग भएका अनुगृहीतानाम्  कृपाले 


रालानन्द्री लीक 


९२९२६ 


चतुर्थ स्कन्ध 


अनुगृहीत भएका 
ऋत्विजां  याजकहरूका 


देवानां  देवताहरूका लागि 


श्रीमद्भागवत 


च  पनि 
आदु  चांडेने 


अनातुरम्  स्वास्थ्यलाभ 


अध्याय  


अस्तु  होस् 


ताक्यार्थ हे रुद्रदेव ! शस्त्र, अस्त्र र पत्थर आदिले अङ्गभङ्ग भएका, हजुरद्रारा कृपाले अनुगृहीत 
भएका याजकटहरूको र देवताहरूको पनि चाँडे नै स्वास्थ्यलाभ होस् । 


भ   न घ्वरस्य  
एष ते रुद्र भागोऽस्तु यदुच्छिषटोऽ वे। 
यज्ञस्ते रुद्र भागेन कल्पतामद्य यज्ञहन् ॥ ५३॥ 


पटढार्थ 

रुद्र  हे शङ्र 

अध्वरस्य  यज्ञको 

यत्  जुन 

उच्छिष्टः  बांकी रहेको 
एषः  यो 

भागः  भाग छ त्यो सबै 


ते  हजुरको नै भाग 
अस्तु  होस् 

यज्ञहन्  यज्ञनाश गर्ने 
रुद्र हिरुद्र 

ते  हजुरको 

भागेन  यज्ञभागले गर्दा 





।  आज 
यज्ञः  यज्ञ 


वे  निश्चय नै 


कल्पताम्  पूरा होस् 


ताक्यार्थ हे शूर ! यज्ञको जुन बाँकी रहेको भाग छ, त्यो सबे हजुरका नै भाग होऊन्। 
यज्ञनाश गर्ने हे रुद्र ! हजुरलाई यज्ञभाग समर्पण गनलि आज यज्ञ निश्चय ने पूरा होस् । 


इति श्रीमद्धागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां चत॒थ॑स्कन्धे 


रुद्रसान्त्वनं नाम षष्टोऽध्यायः ॥ ६॥ 


रालानन्द्री लीक 


९९२० 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 
अथ क घ्याय 
अथ स्प्तमाश्च्यायः 
दक्ष प्रजापतिको यज्ञको पूर्णता 
मेत्रेय उवाच मैत्रेयजीले भन्नुभयो 
इत्यजेनानुनीतेन भवेन परितुष्यता । 
अभ्यधायि महाबाहो प्रहस्य श्रूयतामिति ॥ १॥ 
पदार्थ 
महाबाहो  हे विदुरजी परितुष्यता  खुसी गराइनुभएका इति  भनेर 
इति  यसरी भवेन  शङरजीले अभ्यधायि  भन्नुभयो 
अजेन  ब्रह्माजीद्रारा प्रहस्य  केही हाँस्दै 
अनुनीतेन  अनुनय विनयद्रारा श्रयताम्  सुन्नुहोस् 





ताक्यार्थ हे विदुरजी ! यसरी ब्रह्माजीद्रारा अनुनयविनयद्वारा खुसी गराइनुभएका शङ्रजीले 


केही हाँस्वै सुन्नुहोस् भनेर भन्नुभयो । 
श्रीमहादेव उवाच श्रीमहादेवले भन्नुभयो 
नाघं प्रजेशा बाकानां वणेये नानुचिन्तये । 


देवमायाभिभूतानां दण्डस्तत्र धृतो मया ॥ २॥ 


पदार्थ 

प्रजेशा  हे ब्रह्माजी म अघं  अपराधलाई 
देवमायाभिभूतानां  भगवान्कोन वणौये  वर्णन गर्दन र 
मायाशक्तिले मोहित भएका न अनुचिन्तये  सोच्दा पनि 
बाखानां  दक्ष जस्तासोच््ठिनं 

अज्ञानीहरूको मया  मेले त केवल मर्यादा 





राख्नका लागि मात्र 
तत्र  त्यो दक्षको यज्ञमा 
दण्डः धृतः  दण्ड दिएको हूँ 


ताक्यार्थ हे ब्रह्माजी ! म भगवान्को मायाशक्तिले मोहित भएका दक्ष जस्ता अज्ञानीहरूको 
अपराधलाई वर्णन गर्दन र त्यस विषयमा सोच्दा पनि सोच्ठिनँ। मेले त केवल मर्यादा राख्नका 


लागि मात्र त्यो दक्षको यज्ञमा दण्ड दिएको हूं । 
प्रनापतेदग्धशीष्णों भवत्वजमुखं शिरः। 


 


मित्रस्य चक्चुषेक्षेत भागं स्वं बहिंषो भगः॥ ३॥ 


रालानन्द्री लीक 


९२३८ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ७ 
पदढार्थ 

द्ग्धरीष्णंः  शिर उदिसकेका भवतु  होस् वबहिंषः  यज्ञको 

प्रजापतेः  दक्ष प्रजापतिको भगः  आंँखा निकालिएका भगस्वं  आपनो 

अजमुखं  बोकाको मुखऋषिले भागं  भाग 

भएको मित्रस्य  मित्रनामक देवताका ईक्षेत  देखृून् 
शिरः  टाउको चक्षुषा  आंखाले 





वाक्यार्थ शिर उदढिसकेका दक्ष प्रजापतिको बोकाको मुख भएको टाउको होस्। ओंँखा 
निकालिएका भग ऋषिले मित्रनामक देवताका आंखाले यज्ञको आफ्नो भाग देखून्। 


पूषा तु यजमानस्य दद्धिज॑क्षतु पिष्टभुक् । 
देवाः प्रकृतसवांद्गा ये म उच्छेषणं ददुः ॥ ४॥ 


पदार्थ 

पूषा  दांत भाँचिएका पूषा ।  दांतहरूद्रारा भाग 

ऋषि जक्षतु  खाऊन् ददुः  दिए ती सब 

तु  चाहं येजो प्रकृतसर्वाङ्गा  पहिलाको जस्तै 
पिष्टभुक्  पिठो खाने होऊन्देवाः  देवताहरूले सवे अङ्गहरू ठीक भएका होऊन् 
अथवा मे  मलाई 

यजमानस्य  यजमानकै उच्छेषणं  यज्ञको अवशिष्ट 





ताक्यार्थ दांत भांचिएका पूषा ऋषि चाहं पिठो खाने होऊन् अथवा यजमानकै दांतहरुद्रारा 
खाऊन्। जो देवताहरूले मलाई यज्ञको अवशिष्ट भाग दिए ती देवताका सबै अङ्गहरू पहिलाको 
जस्तै ठीक होऊन्। 


बाहुभ्यामरिवनोः पूष्णो हस्ताभ्यां कृतबाहवः । 
भवन्त्वध्वयंवरचान्ये बस्तरमश्ुभृगुभेवेत् ॥ ५॥ 


पदढार्थ 

अन्ये च  अरू बाँकी रेका हात पाखुरादेखि नै काटिएका।भवन्तु  होऊन् साथै 
अध्वयंवः  याज्निकटरू जसको छन् तिनीहरू भृगुः  भृगु ऋषि 

हातका केही अंश काटिएकापृष्णः  पूषाको बस्तदमश्चुः  बोकाको दारी 
छन् तिनीहरू हस्ताभ्यां  हातद्रारा जँंगावाला 

अरिवनोः  अश्विनीकुमारको कृतबाहवः  हातको कामाभवेत्  होऊन् 
बाहुभ्याम्  हातद्रारा र जसकोसम्पन्न गर्ने 





रालानन्द्री लीक 


९२३९ 
चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ७ 
ताक्यार्थ अरू बाँकी रहेका याज्ञिकहरू जसको हातका केही अंश काटिएका छन् तिनीहरू 


अश्विनीकुमारको हातद्रारा र जसको हात पाखुरादेखि नै काटिएका छन् तिनीहरू पूषाको हातद्रारा 
हातको काम सम्पन्न गर्ने होऊन्। साथे भुगु ऋषि बोकाको दारी जुंगावाला होऊन्। 


० 


मत्रेय उवाच मेत्रेयजीले भन्नुभयो 
तदा सवौणि भूतानि श्रुत्वा मीदुष्टमोदितम् । 
परिवुष्टात्मभिस्तात साघु साध्वित्यथाब्चुवन् ॥ ६ ॥ 


पदढार्थ 

तात  हे विदुर श्रुत्वा  सुनेर साघु साघु इति  धन्य होस् 
अथ  त्यसपछि परितुष्टात्मभिः  अति प्रसन्न मनधन्य होस् यसो 

तदा  त्यस समयमा भएका अब्रुवन्  भने 
मीदृष्टमोदितम्  भगवान्सवौणि  सम्पूर्ण 

शङ्रको कुरा भूतानि  यज्ञकर्ता प्राणीले 





ताक्यार्थ हे विदुर ! त्यसपच्ि भगवान् शङ्रको कुरा सुनेर अति प्रसन्न मन भएर याज्ञिकसहित 
सबे प्राणीले धन्य होस् धन्य होस् ! भने। 


ततो मीदवांसमामन्त्य शुनासीराः सहषिभिः। 
भूयस्तद् देवयजनं समीटृवदधेधसो ययुः ॥ ७ ॥ 


पदार्थ 

ततः  त्यसपछि ब्रह्माजी तथा र तत्  फेरि पनित्यो 
मीदवांसम्  शङ्रजीलाई ऋषिभिः सह॒  अन्य ऋषिहरू देवयजनं  यज्ञभूमिमा 

आमन्त्य  प्रार्थना गरेर सहित ययुः  गए 
समीट्वद्वेधसः  शङ्रजी, शुनासीराः  देवताहरू 





ताक्यार्थ त्यसपछि शङ्रजीलाई मन्त्रणा र प्रार्थना गरेर शङ्रजी, ब्रह्माजी तथा अन्य ऋषिहरूले 
सहित देवताहरू फेरि पनि त्यो यज्ञभूमिमा गए। 


विधाय कार्त्स्न्येन च तद् यदाह भगवान् भवः। 


सन्दघुः कस्य कायेन सवनीयपशोः शिरः ॥ ८ ॥ 
पदार्थ 
भगवान्  भगवान् भवः  शङरले यत् आह  जे भन्नुभयो 


रालानन्द्री लीक 


९२०४० 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत 

तत्  त्यो कस्य  दक्ष प्रजापतिको 
कात्स्न्यन  सबै कुरा कायेन  शरीरसंग 

विधाय  गरिसकेपचछि भगवान्सवनीयपशोः  यज्ञको पशु 


शडूरके आज्ञाअनुसार बोकाको 
ताक्यार्थ भगवान् शङ्रले जे भन्नुभयो त्यो सबै कुरा 





अध्याय ७ 
शिरः  टाउको 
च  पनि 
सन्दधुः  जोडिदिए 


गरिसकेपल्ि भगवान् शङ्रके 


आज्ञाअनुसार दक्ष प्रजापतिको शरीरसंग यज्ञको पशु बोकाको टाउको जोडिदिए। 


सन्धीयमाने शिरसि दक्षो रुद्राभिवीक्षितः। 


सद्यः सुप्त इवोत्तस्थो ददुो चाग्रतो मृडम् ॥ ९॥ 


पदार्थ 
शिरसि  शिर सद्यः  तत्कालै 
सन्धीयमाने  जोडिदिएपच्ि सुप्तः इव  सुतेको व्यक्ति 


रुद्राभिवीक्षितः  शङ्रजीद्रारानिद्राबाट ब्युरिएै 
कृपादुष्टिले हेरिएका उत्तस्थो  उठे र 


दक्षः  दक्न प्रजापति अग्रतः  आफ्नो अगाडि 





मृडम्  शङ्रलाई 
च  पनि 


भ 


ददुशो देखे 


ताक्यार्थ शिर जोडिदिएपचक्छि शङ्रजीद्रारा कृपादृष्टि हेरिएका दक्ष प्रजापति तत्कालै सुतेको 


व्यक्ति निद्राबाट व्युरिएैँ उठे र आफ्नो अगाडि शङड्रलाई देखे । 


तदा वृषध्वजद्वेषकलिलात्मा प्रजापतिः। 


पदार्थ 

वृषध्वजद्रेषकलिलात्मा  शिवावलोकात्  शङ्रजीकोसरोवर जस्तो 
शडूरजीको दष गर्नलि मलिनकृपादृष्टिले अमलः  स्वच्छ 
आत्मा भएका तदा  त्यस बखतमा नै अभवत्  भए 
प्रजापतिः  दक्ष प्रजापति रारदुधद इव  शरद् ऋुको 


रिवावलोकादभवच्छरदधद् इवामलः ॥ १०॥ 





ताक्यार्थ शङ्रजीको द्वेष गनलि मलिन आत्मा मन भएका दक्ष प्रजापति शङ्रजीको 
कृपादृष्टिले तत्काल शरद् ऋतुको सरोवर जस्तो स्वच्छ भए। 


भवस्तवाय कृतधीनांशक्नोदनुरागतः। 
ओत्कण्ट्याद् बाष्पकलया सम्परेतां सुतां स्मरन् ॥ १९॥ 


रालानन्द्री लीक 


९२५१ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 
पदार्थ 

भवस्तवाय  शिवजीकोअनुरागतः  अत्यन्त प्रेमकाबगेर गला रोकिएकाले 
स्तुतिको लागि कारण न अशक्नोत्  स्तुति गर्न 
कृतधीः  तत्पर भए तापनि स्मरन्  सम्कैदे सकेनन् 

सम्परेतां  मरेकी ओत्कण्ट्यात्  उत्कण्ठाले 

सुतां  छोरी सतीलाई बाष्पकख्या  ओंशुका धारा 





ताक्यार्थ शिवजीको स्तुतिको लागि तत्पर भए तापनि मरेकी छोरी सतीलाई अत्यन्त प्रमका 
कारण सम्फदे उत्कण्ठाले आंशुका धारा बगेर गला रोकिएकाले उनले स्तुति गर्न सकेनन्। 


कृच्छ्रात् संस्तभ्य च मनः प्रेमविहलितः सुधीः 
शरांस निन्य॑लीकेन भावेनेशं प्रजापतिः ॥ १२॥ 


पदार्थ 

प्रमविहलितः  छोरीको प्रेमलेकृच्छत्  हस्पूर्वक निन्य॑लीकेन  निष्कपट 

व्याकुल भए पनि मनः  मनलाई भावेन  भावले 

प्रजापतिः  दक्ष प्रजापतिले च  पनि ईशं  महादेवलाई 

सुधीः  शुद्ध चित्त भएर संस्तभ्य  रोक्दै शशंस  स्तुति गरे 





ताक्यार्थ पूत्रीप्रेमले व्याकुल भए पनि दक्ष प्रजापतिले शुद्ध चित्त भएर ह्पूर्वक मनलाई रोक्दै 
निष्कपट भावले महादेवको स्तुति गर्न लागे। 


दृक्ष उवाच दक्ष प्रजापतिले भने 
भूयानुग्रह अहो भवता कृतो मे 

दण्डस्त्वया मयि भृतो यदपि प्रखन्धः। 
न ब्रह्मबन्धुषु च वां भगवन्नवज्ञा 

तुभ्यं हरेश्च कुत एव धृतवतेषु ॥ १६॥ 





पदार्थ 

अहो  आश्चर्य छ त्वया  हजुरले अनुग्रहः  अनुग्रह 

भगवन्  हे प्रभु दण्डः भृतः  दण्ड दिनुभयो र॒ कृतः  गर्नुभयो 

यदपि  यद्यपि मैले हजुरलाई भवता  हजुरले नह्यबन्धुषु  पतित ब्राह्मणहरूमा 
प्रकन्धः  तिरस्कार गर तथापि मे  ममाथि चत 

मयि  ममाथि भूयान्  इलो वां  हजुरहरूको 


रालानन्द्री लीक 


९९४२ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ७ 
अवज्ञा  उपेक्षा हामीहरूमा त कुतः  कँ उपेक्षा हून 
नए  छेन भने तुभ्यं  हजुरको र सक्थ्यो ? 

धृतव्रतेषु  त्रत धारण गर्नीहरेः च  भगवान् श्रीहरिको 


वाक्यार्थ आश्चर्य छ, हे प्रभु ! यद्यपि मैले हजुरलाई तिरस्कार गरे तथापि मलाई दण्ड दिएर 
हजुरले ममाथि ठुलो अनुग्रह गर्नुभयो । पतित ब्राह्मणहरूमा त हजुरहरूको उपेक्षाभाव कैन भने त्रत 
धारण गर्ने हामीहरूमा त हजुरको र भगवान् श्रीहरिको उपेक्षा हुने कुरे आएन। 


विद्यातपोवतधरान् मुखतः स्म विप्रान् 
बह्यात्मतत््वमवितु प्रथमं त्वमस्राक् । 

तद् बाह्यणान् परम सवेविपत्सु पासि 
पालः पशूनिव विभो प्रगृहीतदृण्डः ॥ १४ ॥ 


पदार्थ 

परम  हे सर्वश्रेष्ठ प्रभ विप्रान्  ब्राह्मणहरूलाई प्रगृहीतदण्डः  दण्ड हातमा 
त्वम्  हजुरले नै मुखतः  आपन मुखबाट लिएका 

बरह्यात्मतत्त्वम्  वेद रअस्राक् स्म  सृष्टि गर्नुभयो पाठः  गोठालाले 
आत्मतत्त्वलाई विभो  हे सर्वव्यापक परमात्मा पञ् इव  पशुहरूलाई रक्षा 
अवितुं  रक्षा गर्नका लागि तत्  त्यसैले गै 

प्रथमं  सुष्टिको आदिमा ब्राह्मणान्  ती ब्राह्मणहरूलाई पासि  रक्षा गर्नृहन्छ 
विद्यातपोबतधरान्  विद्या, तपसवेविपत्सु ध सम्पूर्ण 

र व्रत आदि धारण गर्न आपत्तिहरूमा 





ताक्यार्थ हे सर्वश्रेष्ठ प्रभु! हजुरले नै वेद र आत्मतत्त्वलाई रक्षा गर्नका लागि सृष्टिको 
आदिमा विद्या, तप र त्रत आदिलाई धारण गर्ने ब्राह्मणहरूलाई आफ्नै मुखबाट सृष्टि गर्नुभयो  हे 
सर्वव्यापक परमात्मा ! त्यसैले हजुरले ती ब्राह्मणहरूलाई जस्तोसुके आपत्तिहरूमा पनि दण्ड 
हातमा लिएका गोठालाले पशुहरूलाई रक्ना गरे रक्षा गर्नृहुन्छ । 


योऽसो मयाविदिततत्त्वदुशा सभायां 
क्षिप्तो दुरुक्तिविरिखेर्विगणय्य तन्माम् । 
अवाक्पतन्तमह॑त्तमनिन्दयापाद् 


दुष्याद्रया स भगवान् स्वकृतेन तुष्येत् ॥ १५॥ 
पदढार्थ 


रालानन्द्री लीक 


९९४३ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 
अविदिततत्त्वदुशा  तत्त्वज्ञान विगणय्य  वास्ते नगरी सः  त्यस्ता 

रहित अह॑त्तमनिन्दया  पूजनीय।भगवान्  भगवान् उदार 
मया  म दक्षले व्यक्तिको निन्दाद्रारा हजुरलाई खुसी पार्ने अरू केही 
सभायां  सभामा अरवांक्पतन्तम्  नरक पर्नीमसंग नभएकाले 

यः असो  जुन भगवान्लाई लागेको स्वकृतेन  आफ्नै उदार 
दुरुक्तिविशिखेः  दुर्वचनरूपीमाम्  मलाई व्यवहारले 

बाणहरूद्रारा आर्र॑या  कृपापूर्ण तुष्येत्  खुसी हनुहोस् 
क्षिप्तः  प्रहार गर्ने काम गर दृष्ट्या  दष्टिले 

तत्  त्यसको अपात्  रक्षा गर्नुभयो 





ताक्यार्थ तत्वज्ञानरहित मैले सभामा भगवान्लाई दुर्वचनरूपी बाणहरूद्रारा प्रहार गर्ने काम 
गर। तर हजुरले त्यसको वास्तै नगरी पूजनीय व्यक्तिको निन्दा गर्नलि नरक पर्न लागेको मलाई 
कृपापूर्ण दृष्टिले रक्षा गर्नुभयो । त्यस्ता उदार हजुरलाई खुसी पार्ने केही साधन मसंग नभएकाले 
आपने उदार व्यवहारले नै खुसी हुनुहोस् । 


० 


मत्रेय उवाच मेत्रेयजीले भन्नुभयो 
्षमाप्येवं स मीट्वांसं ब्रह्मणा चानुमन्तितः । 
कमं सन्तानयामास सोपाध्यायत्विंगादिभिः ॥ १६॥ 


पदढार्थ 

एवं  यसप्रकार अनुमन्त्रितः  आज्ञा लिएका कमं  याग आदि कर्म 

मीटवांसं  शङ्रजीसंग सः  ती दक्ष प्रजापतिले च  पनि 

क्षमाप्य  क्षमायाचना गरेपचछि सोपाध्यायत्विंगादिभिः  सन्तानयामास  प्रारम्भ गरे 
ब्रह्मणा  ब्रह्माजीसंग उपाध्याय, ऋत्विक् आदिद्रारा 





ताक्यार्थ दन्न प्रजापतिले यसप्रकार शडरजीसंग क्षमायाचना गरेपच्ि ब्रह्माजीसंग आज्ञा लिएर 
उपाध्याय, ऋत्विक् आदिद्रारा याग आदि कर्मं पनि प्रारम्भ गर। 


वेष्णवं यज्ञसन्तत्ये त्रिकपालं द्विजोत्तमाः । 
पुरोडाशं निरवपन् वीरसंसगंशुद्धये ॥ १७ ॥ 
पदार्थ 
यज्ञसन्तत्ये  नष्ट भएकोभएका भूतप्रेत आदिको द्विजोत्तमाः  श्रेष्ठ ब्राह्मणहरूले 
यज्ञको साङ्गता सिदधिका लागि संसर्गबाट भएको दोष त्रिकपालं  तीनओटा पात्रमा 
वीरसंसगंशुद्धये  रुद्र॒ गणमानिवारणका लागि शुद्ध पारिएको 
यनानन्दी ठीक 


९९४४ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ७ 
वैष्णवं  विष्णुसम्बन्धी हविविशेष 
पुरोडाशं  पुरोडाश निरवपन्  हवन गरे 


ताक्यार्थ नष्ट भएको यज्ञको साङ्गता सिदधिका लागि र रुद्र गणमा भएका भूतप्रेत आदिको 
संसर्गबाट भएको दोष निवारणका लागि श्रेष्ठ ब्राह्मणहरूले तीनटा पात्रमा शुद्ध पारिएको 
विष्णुसम्बन्धी पुरोडाश हविविशेष हवन गरे । 


अष्वयुणात्तहविषा यजमानो विशाम्पते । 
धिया वि्ुद्धया दघ्यो तथा प्रादुरभूद्धरिः ॥ १८ ॥ 


पढार्थ 

विशाम्पते  हे विदुरजी यजमानः  यजमान दक्षदध्यो  ध्यान गरे 

आत्तहविषा  हातमा पुरोडाश प्रजापतिले जब तथा  त्यसै बखत 

हवि लिएका विशुद्धया  शुद्ध हरिः  भगवान् श्रीहरि 
अध्वययुणा  अध्वर्युसंगै पिया  चित्तले प्रादुरभूत्  प्रकट हूनुभयो 





ताक्यार्थ हे विदुरजी ! हातमा पुरोडाश हवि लिएका अध्वर्युसंगे यजमान दक्ष प्रजापतिले जब 
शुद्ध चित्तले भगवान्को ध्यान गरे त्यसै बखत त्यहोँ भगवान् श्रीहरि प्रकट हुनुभयो । 


तदा स्वप्रभया तेषां योतयन्त्या दिरो दश । 
मुष्णंस्तेज उपानीतस्ता््येण स्तोत्रवाजिना ॥ १९॥ 


पदार्थ 

भगवान् श्रीहरि स्वप्रभया  आफ्नो कान्तिलि स्तोत्रवाजिना  बृहद् र रथन्तर 
तदा  त्यस समयमा तेषां  ब्रह्मा आदि तीनामक सामस्तोत्र पखेटा भएका 
दश  दसै देवताहरूको तार््येण  गरुडजीद्रारा 

दिशः  दिशालाई तेजः  तेजलाई उपानीतः  नजिक ल्याइनुभयो 
द्योतयन्त्या  प्रकाशित गर्न मुष्णन्  तिरस्कार गर्दै 





ताक्यार्थ भगवान् श्रीहरि त्यस समयमा दसै दिशालाई प्रकाशित गर्ने आफ्नो कान्तिलि ब्रह्मा 
आदि देवताहरूको तेजलाई तिरस्कार गर्दै बृहद् र रथन्तर नामक सामस्तोत्र पखेटा भएका 
गरुडजीमा चदढेर नजिक आउनुभयो । 


श्यामो हिरण्यरडानो ऽकंकिरीटजुष्टो 
नीलालकभ्रमरमण्डितकुण्डलास्यः। 
राङ्खान्जचक्रशरचापगदासिचमं 


रालानन्द्री लीक 


१२४५ 
चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 


र,  न्द, ल नड् 


त्यग्राहस्ण्मयभ्चुजास्व कणकरः ॥ २० ॥ 





पढार्थ 

इ्यामः  श्यामवर्णं भएका नीलाककभ्रमरमण्डित ढाल आदि हतियार लिएर सर्च 
हिरण्मयमुजेः  सुनौलो वस्त्र कुण्डलास्यः  भ्रमरजस्ता कालाभक्तरक्नाका लागि तत्पर रहने 
धारण गरेका केश सहित कुण्डल आदिले।भगवान् विष्णु 

दिरण्यरशनः  कम्मरमा सुनकोमुखमण्डल शोभित भएका कणिंकारः इव  ढकमक्क 
कन्धनी धारण गरेका शङ्ान्नचकडरचापगदासि फुलेको काठे चांँपको वृक्षजस्तै 
अर्कंकिरीरजुष्टः  सूर्यजस्तो चर्मन्ययेः शङ्ख, पद्म, चक्र, देखिनुहुन्थ्यो 

चम्किलो मुकुट धारण गरेका बाण, धनुष, गदा, खड्ग तथा 


ताक्यार्थ श्यामवर्णं भएका, सुनौलो वस्त्र धारण गरेका, कम्मरमा सुनको कन्धनी धारण 
गरेका, सूर्यजस्तो चम्किलो मुकुट धारण गरेका, भ्रमरजस्ता काला केश सहित कुण्डल आदिले 
मुखमण्डल सुशोभित भएका, शङ्ख, पद्य, चक्र, बाण, धनुष, गदा, खड्ग तथा ढाल आदि हतियार 
लिएर सर्धं भक्तरक्षाका लागि तत्पर भगवान् विष्णु ठकमक्क फुलेको काठे चाँपको वृक्षजस्ते 
देखिनुहुन्थ्यो । 

वक्षस्यधिभ्रितवधूवनमाल्युदार 

हासावलोककलया रमयंश्च विरवम्। 
पारवंभ्रमदुन्यजनचामरराजहंसः 


रवेतातपत्रराहिनोपरि रज्यमानः ॥ २९॥ 


पदढार्थ 

वक्षसि  छातीमा विश्वम्  संसारलाई हम्किरहेका छन् यस्ता श्रीहरिको 
अधिधितवधूः  श्रीवत्स चिहकोच  नै खवेतातपत्रशरिना  चन्रमा 
रूपमा लक्ष्मीजी विराजित रमयन्  खुसी बनाउने जस्तै कान्तियुक्त छत्रले 


वनमाली  वनमालाले विभूषितपाश्वंश्रमदुव्यजनचामरराजहंसः  उपरि  शिरमाथि 
उदारहासावलोककख्या  अत्यन्तपार्षदहरूले जसको दायां बायां रज्यमानः  सुशोभित हुनुभएका 
मधुर मुस्कान र हेरादृद्रारा राजहंसजस्ता सेता चामर पड्ख श्रीहरि देखिनुभयो 
वाक्यार्थ छातीमा श्रीवत्सको रूपमा लक्ष्मीजी विराजित, वनमालाले विभूषित, अत्यन्त मधुर 
मुस्कान र हेरादद्रारा संसारलाई ने खुसी बनाउनुहूने, जसको दायाँबायाँ पार्षदहरूले राजहंसजस्ता 
सेता चामर पड्ख हम्किरहेका छन्, जसको शिरमाथि चन्द्रमा जस्त कान्तियुक्त छत्र सुहाइरहेको छ 
त्यस्ता श्रीहरि देखिनुभयो । 





रालानन्द्री लीक 


९२९४६ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ७ 


तमुपागतमालक्ष्य सवे सुरगणाद्यः। 
प्रणेमुः सहसोत्थाय बह्येन्दरच्यक्षनायकाः ॥ २२ ॥ 


पदढार्थ 

तम्  उहाँ श्रीहरि इन्र, शङडर आदि मुख्य सहसा  तत्काले 

उपागतम्  आद्पुग्नुभएको देवतासहित उत्थाय  उठेर 

आलक्ष्य  थाहा पाएर स्व  सबै प्रणेमुः  उहँलाई प्रणाम गरे 
बर्यनद्रत्यक्षनायकाः  ब्रह्मा, सुरगणादयः  देवगणहरूले 





ताक्यार्थ भगवान् श्रीहरि आद्पुगनुभएको कुरा थाहा पाएर ब्रह्मा, इन्र, शडर आदि मुख्य 
देवतासहित सबे देवगणहरूले तत्काल उठेर उहाँ लाई प्रणाम गरे । 


तत्तेजसा हतरुचः सन्नजिहाः ससाध्वसाः। 
मूष्नां धृताञ्जलिपुटा उपतस्थुरधोक्षजम् ॥ २२॥ 


पदढार्थ 

तत्तेजसा  भगवान् श्रीहरिकोभएका र धृताञ्जलिपुटाः  पुयाएर हात 
तेजले सन्नजिह्वाः  जिनब्रो रोकिएका जोडेका सबैले 

हतरुचः  कान्ति तिरस्कृतयथेष्ट बोल्ने सामर्थ्य नभएका। अधोक्षजम्  भगवान् 
भएका सबैले श्रीहरिलाई 

ससाध्वसाः  चित्त भ्रमितमृध्नां  शिरमा उपतस्थुः  स्तुति गरे 





ताक्यार्थ भगवान् श्रीहरिको तेजले कान्ति तिरस्कृत भएका, चित्त भ्रमित भएका र जित्रो 
रोकिएर यथेष्ट बोल्ने सामर्थ्य नभएका सबेले शिरमा पुय्याएर जोडिएका हातले भगवान् श्रीहरिको 
स्तुति गरे । 


अप्यवाग्वृत्तयो यस्य महि त्वात्मभुवादयः। 
यथामति गृणन्ति स्म कृतानुप्रहविग्रहम् ॥ २४॥ 





पदार्थ 

यस्य  जुन भगवान्को आत्मभुवादयः  ब्रह्मा आदि श्रीहरिलाई 

महि  महिमाका विषयमा देवताहरूले तु  चाहं 

अ्वाग्वत्तयः अपि  बुद्धिवृत्तिकृतानुग्रहविग्रहम्  भक्तानुग्रहकायथामति  आपनो बुद्धिअनुसार 
पुरन नसक्ने भए पनि लागि शरीर धारण गर्नुभएकागृणन्ति स्म  स्तुति गरे 


ताक्यार्थ भगवान्को महिमाको विषयमा ब्रह्मा आदि देवताहरूको बुद्धिवृत्ति पुग्न नसक्ने भए 


रालानन्द्री लीक 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


९९४७ 


अध्याय ७ 


पनि भक्तानुग्रहका लागि शरीर धारण गर्नुभएका श्रीहरिलाई उनीहरूले आप्नो बुदधिअनुसार स्तुति 


गरे। 
दक्षो गृहीतादणसादनोत्तमं 
यज्ञेरवरं विरवसृजां परं गुरुम् । 
सुनन्दनन्दाद्युगेर्वृतं मुदा 
गृणन् प्रपेदे प्रयतः कृताञ्जलिः ॥ २५ 
पदार्थ 


प्रयतः  चित्तवृत्तिलाई वशमासमर्पण गरिएका 

राखेका सुनन्दनन्दादयतुगेः  सुनन्द, नन्द 
दक्षः  दक्ष प्रजापतिले आदि पार्षदहरूद्रारा 

कृताञ्जलिः  हात जोडेर वृतं  घेरिएका 
गृहीताह॑णसादनोत्तमं  विरुवसृजां 
पूजासामग्रीसहित उत्तम पात्रदिवताहरूका पनि 


ब्रह्मा आदि 





परं गुरुम्  पूज्यतम 

यज्ञेश्वरं यज्ञका मालिक 
भगवान् शिवलाई 

मुदा  अति प्रसन्न चित्तले 
गृणन्  स्तुति गर्दै 

प्रपेदे  उहांको शरणमा परे 


ताक्यार्थ चित्तवृत्तिलाई वशमा राखेका दक्ष प्रजापति हात जोडर, पूजासामग्रीसहित उत्तम पात्र 


समर्पण गरिएका सुनन्द, नन्द आदि पार्षदहरुद्रारा घेरिएका, 


ब्रह्मा आदि देवताहरूका पनि 


पूज्यतम यज्ञका मालिक भगवान् शिवलाई अति प्रसन्न चित्तले स्तुति गर्दै उहाँको शरणमा परे। 


दक्ष उवाच दक्ष प्रजापतिले भने 


चिन्मात्रम्  चितुस्वरूप 


शुद्धं स्वधाम्न्युपरताखिलबुद्धयवस्थं 
चिन्मात्रमेकमभयं प्रतिषिध्य मायाम् । 
तिष्ठस्तयेव पुरुषत्वमुपेत्य तस्या 
मास्ते भवानपरिशुद्ध इवात्मतन्त्रः ॥ २६॥ 
पदढार्थ 
शुद्धं  शुद्धस्वरूप भएको मायाम्  माया र मायाको 
उपरताखिलबुद्धयवस्थं  जाग्रत्।कार्यलाई 


आदि अवस्थाबाट उपरत भएको प्रतिषिध्य  तिरस्कार गरेर 
एकम्  एक संख्यक स्वधाम्नि  आपने स्वरूपमा 
अभयं  भयरहित तिष्ठन्  रेका 





भवान्  हजुर 
आत्मतन्त्रः 
हनुहन्छ परन्तु 
तया  त्यही मायाशक्तिद्रारा 
यनानन्दी ठीक 


स्वतन्त्र॒रूपले 


९२०४८ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 
एव  नै तस्याम्  त्यही मायामा न रहँदे इव  जस्तो 

पुरुषत्वम् उपेत्य  विविध रूप।अपरिशुद्धः  राग, दष आदि आस्ते  लागनुहुन्छ 
धारण गरेर कलुषित भावयुक्तं जीव 


वाक्यार्थ शुद्धस्वरूप भएका, जाग्रत् आदि अवस्थाबाट उपरत भएका, एक संख्यक अद्वैत 
स्वरूप, भयरहित, माया र मायाको कार्यलाई तिरस्कार गरेर आपने स्वरूपमा रहेका चितुस्वरूप 
हजुर स्वतन्त्र रूपले हुनुहुन्छ परन्तु त्यही मायाशक्तिद्वारा नै विविध रूप धारण गरेर त्यही मायामा 
ने रहँदे हजुर राग, द्वेष आदि कलुषित भावयुक्त जीवजस्तो लाग्नुहुन्छ । 


ऋत्विज जनुः ऋत्विकृहरूले भने 
तत्त्वं न ते वयमनञ्जन रुद्रशापात् 
कर्मण्यवग्रहधियो भगवन् विदामः। 
धर्मोपलक्षणमिदं त्रिवृदध्वराख्यं 
ज्ञातं यदूर्थमधिदेवमदोव्यवस्थाः ॥ २७॥ 


पदार्थ 

अनञ्जन  सम्पूर्ण उपाधिरहित तत्त्वं  वास्तविक सर्वत्मितालाईलागि 

भगवन्  हे भगवान् न विदामः  जान्दैनौँ परन्तु अधिदैवम्  यो कर्मको यही 
रुद्रशापात्  नन्दीश्वरको श्रापले धर्मोपलक्षणम्  धर्मप्रवृत्तिको देवता हो भन्ने 

कर्मणि  कर्मकाण्डमा प्रयोजक अदोन्यवस्थाः  यस किसिमको 
अवग्रहधियः  सर्धै बुद्धिइदं यो व्यवस्था गरिएको छ भने 
लागिरहने त्रिवृत्  श्रुतिप्रतिपादित ज्ञातं  जानेका छँ 

वयम्  हामीहरू अध्वराख्यं  यज्ञसंज्ञक कर्म र 

ते  हजुरको यदथंम्  यही यज्ञसिदधिका 





ताक्यार्थ सम्पूर्ण उपाधिरहित हे भगवान् ! नन्दीश्वरको श्रापले गर्दा कर्मकाण्डमा सर्धं बुद्धि 
लागिरहने हामीहरू हजुरको वास्तविक सर्वात्मितालाई जान्दैनौँ परन्तु धर्मप्रवृत्तिको प्रयोजक यो 
श्रुतिप्रतिपादित यज्ञसंज्ञक कर्म र यही यज्ञसिद्धिका लागि यो कर्मको यही देवता हो भन्ने यस 
किसिमको व्यवस्था भएको हो भन्ने जानेका छँ । 


सदस्या उन्चुः सदस्यहरूले भने 
उत्पत्त्यध्वन्यशरण उसुक्छेरादु्गऽन्तकोय्र 


व्यालान्विष्टे विषयमृगतुष्यात्मगेहोरुभारः। 
यामानन्दरी टीका 


९२४९ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ७ 


दन्दर्वभ्रे खलमृगभये शोकदावेऽज्ञसाथंः 
पादोकस्ते शरणद कदा याति कामोपसृष्टः ॥ २८ ॥ 





पदार्थ 

रारणद  हे आश्रयदाता प्रभु खलमृगभये  दुष्ट, व्याघ्रशगरसम्बन्धी भारी बोकेको 
अरारणे  शरणमा जाने कुनैआदिको डर लाग्ने कामोपसृष्टः  विविध वासनाले 
ठं नभएको रोकदावे  शोकरूपी उडढेलो व्याकुल 

उरुक्छेशादुगें  अविद्या आदिलागिरेको अज्ञसाथः  अज्ञानीहरूको समूह 
क्लेशले गर्दा दुर्गम उत्पत्त्य्वनि  जन्म, मरण ते  हजुरको 
अन्तकोग्रन्याान्वि्टे  म॒त्युरूपी।आदियुक्त संसारमार्गमा पादकः  चरणारविन्दरूपी 
भयङ्कर सर्पद्रारा ताकिएको विषयमृगतृषि  मृगतुष्णासमानानिर्भय स्थानमा 

हन्र्वभ्रे  न्द्र आदि खाडलविषयप्रतिको मोहले गर्दा कदा  कहिले 

भएको आत्मगेहोरुभारः  शरीर रायाति  आउन सक्छन् र 


ताक्यार्थ हे आश्रयदाता प्रभु! शरणमा जाने कुनै ठा नभएको, अविद्या आदि क्लेशले गर्दा 
दुर्गम मृत्युरूपी भयङ्कर सर्पद्रारा ताकिएको, द्रन्द्र॒ आदि खाडल भएको, दुष्ट, व्याघ्र आदिको डर 
लाग्ने, शोकरूपी डडढेलो लागिरहेको, जन्म, मरण आदियुक्त संसारमार्गमा मृगतुष्णासमान 
विषयप्रतिको मोहले गर्दा शरीर र शरीरसम्बन्धी भारी बोकेको विविध वासनाले व्याकुल 
अज्ञानीहरू हजुरको चरणारविन्दरूपी निर्भय स्थानमा कटहिले आउन सक्छन् र ? 


रुद्र उवाच रुद्रले भन्नुभयो 
तव वरद् वराङ्घ्रावारिषेहाखिलाथं 
९ मुनिभिरसक्तेरादरेणार्हणीये क र त   
ह्यपि मुनिभिरसक्तंरादरेणाहणीये । 
यदि रचितधियं माविद्यलोकोऽपविद्धं 
जपति न गणये तत् त्वत्परानुग्रहेण ॥ २९॥ 


पदार्थ 

वरद्  भक्तलाई वर दिने हे प्रभुअ्हंणीये  पूजा गर्न योग्य मुनिभिः  मुनिहरुद्रारा 
इह  यस संसारमा वरा  अति उत्तम चरणले अपि  पनि 

आशिषा  विविध कामनालेअखिला्थं  अभिलषित सम्पूर्ण आद्रेण  आदसपूर्वक 
सेवा गर्नेहरूका लागि कुरा दिन्छन् हिन 

तव  हजुरका असक्तैः  विषयासक्तिरहित पूजा गरिन्छ 





रालानन्द्री लीक 


९२५० 
चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
रचितधियं  हजुरमा चित्तवृत्ति।अपविद्धं जपति  सदाचार भ्रष्ट 


लगादरहने मलाई भनेर मलाई लाज्छना लगाखंछ 
यदि  यदि भने 





अविद्यलोकः  ज्ञानहीन व्यक्तिलेत्वत्परालुग्रहेण  हजुरको परम 


अध्याय ७ 


अनुपग्रहले गर्दा 
तत्  उनीहरूको भनाइलाई 
न गणये  म॒ वास्तै गर्दन 


ताक्यार्थ भक्तलाई वर दिने हे प्रभु! यस संसारमा विविध कामनाले सेवा गर्नेहरूका लागि 


हजुरका पूजा गर्न योग्य अति उत्तम चरणले अभिलषित सम्पूर्ण 


कुरा दिन्छन् । विषयासक्तिरहित 


मुनिहरुद्रारा पनि आदरपूर्वक हजुरको नै पूजा गरिन्छ । हजुरमा चित्तवृत्ति लगादरहने मलाई यदि 
ज्ञानहीन व्यक्तिले सदाचारभ्रष्ट भनेर लाञ्छना लगांछ भने लगादरहोस् । हजुरको परम अनुग्रहले 


गर्दा म त्यसलाई वास्तै गर्दन । 
भृगुरुवाच भृगुले भन्नुभयो 
यन्मायया गहनयापहृतात्मबोधा 
बह्यादयस्तनुभृतस्तमसि स्वपन्तः। 
नात्मन् भरितं तव विदन्त्यघुनापि तत्वं 


सोऽयं प्रसीदतु भवान् प्रणतात्मबन्धुः 
पदार्थ 
यत्  किनभने ब्रह्मादयः  ब्रह्मा आदि 
गहनया  दुस्तर तनुभृतः  जीवहरू 
मायया  मायाले आत्मन् भरितं  आफमा रेको 
अपहृतात्मबोधाः  आत्मतत्वकोअपि  भए पनि 
ज्ञानबाट रहित भएर तव  हजुरको 
तमसि  संसाररूपी अन्धकारमा तत्त्वं  तत्वलाई 
स्वपन्तः  सुतिरहेका न विदन्ति  जान्दैनन् 


॥ २० ॥ 


सः  त्यस्ता 
अयं  हजुर 

प्रणतात्मबन्धुः  भक्तको लागि 
बन्धुसमान 

भवान्  हजुर ममाथि 

अघुना  अहिले 





प्रसीदतु  खुसी हनुहोस् 


ताक्यार्थ दुस्तर मायाले गर्दा आत्मतत्वको ज्ञानबाट रहित भएर संसाररूपी अन्धकारमा 
सुतिरहेका ब्रह्मा आदि जीवहरू आमा रेको भए पनि हजुरको तत्त्वलाई जान्देनन्। शरणमा 
आउने भक्तको लागि बन्धुसमान हूनुभएका त्यस्ता हजुर अहिले ममाथि खुसी हुनुहोस् । 


बह्योवाच ब्रह्माले भन्नुभयो 
नैतत् स्वरूपं भवतोऽसो पदाथं 


रालानन्द्री लीक 


१९ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 


स ५ 
भेदग्रहैः पुरुषो यावदीक्षेत् । 


ज्ञानस्य चाथंस्य गुणस्य चाश्रयो 
मायामयाद् व्यतिरिक्तो मतस्त्वम् ॥ ३१॥ 

पढार्थ 
पदार्थभेदग्रहेः  पदार्थलाई भवतः  हजुरको आश्रयः  अधिष्ठान 
भिन्नभिन्न रूपले जान्नेस्वरूपं  स्वरूप मतः  मानिनुभएका 
इन्द्रि यहरूद्रारा न  होइन त्वम्  हजुर 
असो  यो ज्ञानस्य  वृत्यात्मक ज्ञानको मायामयात्  मायामय यो दृश्य 
पुरुषः  पुरुष अर्थस्य  घट आदि पदार्थको प्रपञ्चभन्दा 
यावत्  जेजति कुराहरू च  र व्यतिरिक्तः  भिनै हुनुह॒न्छ 
ईक्षेत्  देख्दछ गुणस्य च  त्यसलाई ग्रहण गर्ने 
एतत्  त्यो दृश्यवर्ग इन्द्रियको पनि 





वाक्यार्थ पदार्थलाई भिन्नभिन्न रूपले जानने इन्दरियहरुद्रारा यो पुरुष जेजति कुराहरू देख्दछ 
त्यो दृश्यवर्ग हजुरको स्वरूप होइन । वृत्यात्मक ज्ञानको, घट आदि पदार्थको र त्यसलाई ग्रहण 
गर्ने इन्दरियको पनि अधिष्ठान हुनुभएका हजुर मायामय यो दृश्य प्रपञ्चभन्दा भिन्ने हुनुहुन्छ । 
विवरण संसारमा मायामय पदार्थं जम्मा तीन किसिमका छन् ज्ञेय विषय, त्यसको ज्ञान र 
ज्ञानका साधन इन्द्रियहरू। यी सबै भेदहरू एकमात्र परमात्मामा कल्पित हून्। सत्यं ज्ञानमनन्तं 
ब्रह्म भन्ने उपनिषद् वचनले परमात्मालाई नाशहीन, सत्य र ज्ञानरूप भनी बताएको छ । ज्ञान तीन 
प्रकारका ह॒न्छन् विषयको ज्ञान, ब्रह्मज्ञान र स्वरूपभूत ज्ञान। विषयको ज्ञान घटो, कपड़ा 
आदिको ज्ञान हो । ब्रह्मज्ञान भनेर आत्मतत्त्वलाई जान्ने भनी बुणनुपरछ अनि स्वरूपभूत ज्ञान भनेको 
चाहं ब्रह्म ने हो । त्यही स्वरूपभूत ज्ञानमा नै समस्त ज्ञेय वस्तुहरू, विषय र ब्रह्मज्ञानसम्बन्धी ज्ञान 
अनि ज्ञानका साधन इन्दरियहरू अध्यस्त अर्थात् कल्पित हुन् । जसरी भ्रमकालमा डोरीमा देखिएको 
सर्पको आश्रय डोरी नै हन्छ त्यसै गरी अज्ञानको कारणले ब्रह्ममा देखिएको सम्पूर्ण जगत्को 
आश्रय पनि ब्रह्म नै ह॒न्छ । जसरी नजानिएको डोरी ने सर्पको रूपमा देखिएको हो त्यहोँ सर्पको 
छुद्र सत्ता छैन, त्यसै गरी नजानिएको ब्रह्म नै जगत्को रूपमा देखिएको हो, जगत्को दुर कुनै 
अस्तित्व कैन । त्यसैले यहाँ ब्रह्मलाई जगत्को आश्रय भनेर भन्दा धटो माटोमा रहेफैँ जगत् ब्रह्ममा 
रहेको छ भन्ने बुमनु हदेन अपितु जगत्को सत्ता ब्रह्मभन्दा भिन्न नहुनु ने ब्रह्ममा जगत् आश्रित हून 
हो भनी बुणनुपरछ । 


इन्द्र उवाच इन्रले भन्नुभयो 


रालानन्द्री लीक 


९९५९ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
इदमप्यच्युत विङ्वभावनं 
वपुरानन्दकरं मनोदुशाम् । 
सुरविदिटक्षपणेरुदायुधे 
भुजदण्डेरुपपन्नमष्टमिः ॥ ३२॥ 
पदढार्थ 
अच्युत  हे अविनाशी उदायुधेः  शस्त्र उगाउने 
विदवभावनं  विश्वलाईअष्टभिः  आठओटा 


पालनपोषण गर्न भुजदण्डेः  हातहरूले 
सुरविद्धिटक्षपणेः  दैत्यनाशकाउपपन्नम्  युक्त 
लागि सर्च इदम्  हजुरको यो 


अध्याय ७ 


वपुः  शरीर 
अपि  पनि 
ड 
मनोदुशाम्  भक्तहटरूको मन 
र आंखालाई 


आनन्ददायक छ 





आनन्द्करं 


ताक्यार्थ हे अविनाशी ! विश्वलाई पालनपोषण गर्न, दैत्यनाशका लागि सर्धं शस्त्र उगडने, 
आठओटा हातहरूले युक्त हजुरको यो शरीर पनि भक्तहरूको मन र आंँखालाई आनन्ददायक छ। 


पत्न्य उचुः याज्ञिकहरूका पत्नीहरूले भने 


रावशायनाभरान्तमेधं  स्मशान 
भूमितुल्य उत्सवहीन शान्त 
यज्ञलाई 

त्वं  हजुरले 

नलिनरुचा  कमलको जस्तो 
कान्तियुक्त 

दशा  दृष्टिलि 


यज्ञोऽयं तव यजनाय केन सृष्टो 
विध्वस्तः पशुपतिनाद्य दक्षकोपात्। 
तं नस्त्वं शवशयनाभशान्तमेधं 
यज्ञात्मन् नलिनरुचा दुशा पुनीहि ॥ ३३॥ 
पदार्थ 
यज्ञात्मन्  हे यज्ञस्वरूप प्रभु अद्य  आज 
अयं यो दक्षकोपात् ति दक्ष 
यज्ञः  यज्ञ प्रजापतिसंगको रिसिको कारणले 
तव  हजुरको पञ्युपतिना  भगवान् 
यजनाय  पूजाका लागि पशुपतिद्रारा 
केन  ब्रह्माजीद्रारा विध्वस्तः  नष्ट पारियो 
सृष्टः  सृष्टि गरिएको थियो तं त्यो 
त्यही यज्ञ नः  हाम्रो 





पुनीहि  पवित्र पारिदिनुहोस् 


वाक्यार्थ हे यज्ञस्वरूप प्रभु! यो यज्ञ हजुरको प्ूजाका लागि ब्रह्माजीद्रारा सृष्टि गरिएको 


रालानन्द्री लीक 


१२५३ 
चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 
थियो । त्यही यज्ञ आज दक्ष प्रजापतिसंगको रिसको कारणले भगवान् पशुपतिद्रारा नष्ट पारियो, 


स्मशान भूमितुल्य उत्सवहीन शान्त त्यो हाम्रो यज्ञलाई हजुरले कमलको जस्तो कान्तियुक्त दुष्टिले 
पवित्र पारिदिनुहोस् । 


ऋषय उचुः ऋषिहरूले भन्नुभयो 
अनन्वितं ते भगवन् विचेष्टितं 
यदात्मना चरसि हि कमं नाज्यसे । 
९ उपसेदुरीश्वरीं  
विभूतये यत उपसेदुरीश्वरीं 
न मन्यते स्वयमनुवतंतीं भवान् ॥ ३४ ॥ 


पदार्थ 

भगवन्  हे प्रभु कमं  नाना प्रकारका कर्महरू उपसेदुः  सेवा गर्दछछन् परन्तु 

ते  हजुरको चरसि  गर्नृहन्छ तर भवान्  हजुर 

विचेष्टितं  आचरण न अज्यसे  तिनको फल सुख स्वयम्  अफ 

अनन्वितं  अदभुत छ दुःखमा लिप्त हुनुहन्त्न अनुवतंतीं  आपनो पचि लाग्ने 
यत्  किनभने यतः  जबकि अरूहरू लक्ष्मीलाई 

आत्मना  आपै विभूतये  एेश्वर्यका लागि न मन्यते  वास्त गर्नृहुन्न 
हिनै ईदवरीं  लक्ष्मीलाई 





ताक्यार्थ हे प्रभु ! हजुरको आचरण अदभुत छ, किनभने हजुर आफ नै नाना प्रकारका कर्महरू 
गर्नहन्छ तर तिनको फल सुखदुःखमा लिप्त हुनुहुन््न । अरूहरू एेश्वर्यका लागि लक्ष्मीलाई सेवा 
गर्दछन् तर हजुर आफ्नो पछि लागिरहने लक्ष्मीलाई वास्तै गर्नृहुन्न। 


सिद्धा उत्वुः सिद्धहरूले भने 
अयं त्वत्कथामृष्टपीयूषनयां 

मनोवारणः क्टेरादावाग्निदग्धः। 
तुषातोंऽवगाढो न सस्मार दावं 

न निष्कामति ब्रह्मसम्पन्नवन्नः ॥ ३५॥ 


पदार्थ 
अयं  यो 
नः  हाम्रो मनोवारणः  मनरूपी हात्ती क्ठेशदावाग्निदग्धः  क्लेशरूपी 


रालानन्द्री लीक 


९९५४ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत 
उटेलोले पोल्नाले अवगाढः  प्रवेश गरेको छ 
तुषातंः  तिखलि पीडित हृदे त्यसैले 

त्वत्कथामृष्टपीयूषनद्यां  हजुरको दावं  संसाररूपी दावानललाई 
कथारूपी पवित्र अमृतनदीमा न सस्मार  स्म्फदेन र 


अध्याय ७ 
ब्रह्मसम्पन्नवत्  ब्रह्मानन्दले 
युक्त भएको व्यक्ति जस्ते 
न निष्कामति  त्यो 
अमृतनदीबाट निस्कंदेन 





ताक्यार्थ यो हाम्रो मनरूपी हात्ती क्लेशरूपी उडेलोले पोल्नाले तिखलि पीडित हदे हजुरको 


कथारूपी पवित्र अमूतनदीमा प्रवेश गरेको छ। त्यसैले हाम्रो 


मनले संसाररूपी दावानललाई 


सम्फेदेन र ब्रह्मानन्दले युक्त भएको व्यक्ति जस्तै त्यो अमृतनदीबाट निस्कंदेन। 


यजमान्युवाच यजमानकी पत्नीले भनिन् 
स्वागतं ते प्रसीदेश तुभ्यं नमः 
श्रीनिवास भरिया कान्तया त्राहि नः। 
र र,  क 
त्वामृतेऽधीश नात्चैमंखः शोभते 


रीषंहीनः कबन्धो यथा पुरुषः ॥ ३६ ॥ 


पदार्थ 

ईशा अधीरा  हे सर्वसमर्थ प्रभु कान्तया भरिया  प्रिया लक्ष्मीका 
ते  हजुरलाई साथमा 

स्वागतं  स्वागत छ नः  हामीहरूलाई 

तुभ्यं  हजुरलाई त्राहि  रक्ना गर्नुहोस् 

नमः  नमस्कार छ यथा  जसरी 


प्रसीद्  प्रसनन हुनुहोस् रीषंहीनः  टाउको रहित 
श्रीनिवास हे लक्ष्मीकाकबन्धः  मर्कट 

निवासस्थान पुरुषः  मानिस 

ताक्यार्थ हे सर्वसमर्थ प्रभु! हजुरलाई स्वागत छ, हजुरलाई 


न शोभते  सुहाङदेन त्ययै गरी 

त्वाम्  हजुरलाई 

ऋते  छोडेर 

उद्वैः  अरू सम्पूर्ण अङ्ग पूरा 
भए पनि 

मखः  यज्ञ॒ सुहादेन 





नमस्कार छ, प्रसनन हुनुहोस्, हे 


लक्ष्मीका निवासस्थान ! प्रिया लक्ष्मीका साथमा हामीहरूलाई रक्ना गर्नुहोस् । जसरी टाउको रहित 
मूर्कटा मानिस सुहाँदेन त्यसै गरी हजुरलाई छोडेर अरू सम्पूर्ण अङ्ग पूरा भए पनि यज्ञ सुहाउँदेन । 


लोकपाला उचुः लोकपालहरूले भने 
दुष्टः किं नो दुग्भिरसटुगेस्त्वं 


रालानन्द्री लीक 


९९५५ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 
न 
प्रत्यग्द्रष्टा दुर्यतं यन दुश्यम् । 
माया द्येषा भवदीया हि भूमन् 

यस्त्वं षष्ठः पञ्चभिभीसि भूतेः ॥ ३७॥ 
पढार्थ 
भूमन्  हे व्यापक प्रभु देखने यी पञ्चभिः भूतेः  पांच भूतकै 
यःजो नः  हामीहरूका शरीरसंग सम्बद्ध भएर 
प्रत्यग्द्रष्टा  अन्तःकरणको द्ग्भिः  ओंँखाहरूद्रारा भासि  देखिनुहुन्छ 
साक्षी हुनुहन्छ त्वं  हजुर हि  निश्चय नै 
येन  जुन परमात्माद्रारा चेतनाकिम्  के एषा  यो 
प्रदान गरेपच्ि मात्र दष्टः  देखिनृहृन्छ र भवदीया  हजुरको 
दुर्यम्  दृश्य विश्व त्वं  हजुर वास्तवमा हिनै 
दश्यते  देखिन्छ षष्ठः  पञ्चभूतभन्दा अलगमाया  माया हो 
असटु्रहेः  असतूपदार्थ मात्र छट तत्त्व भएर 





ताक्यार्थ हे व्यापक प्रभु! जो सबे अन्तःकरणमा स्थित हुनुहन्छ र सबैको साक्षी हुनुहन्छ, जुन 
परमात्माद्रारा चेतना प्रदान गरेपछ्छि मात्र विश्व देखिन्छ त्यस्ता हजुर असतपदार्थ मात्र देख्ने यी 
हामीहरूका आं खाहरूद्वारा के देखिनुहुन्छ र ? वास्तवमा हजुर पञ्चभूतभन्दा अलग कैट तत्तव भएर 
पनि पाँच भूतकै शरीरसंग सम्बद्ध भएर देखिनुहुन्छ, निश्चय नै यो हजुरको ने माया हो । 


योगेरवरा उचुः योगेश्वरहरूले भने 

प्रेयान्न तेऽन्योऽस्त्यमुतस्त्वयि प्रभो 
विदवात्मनीक्षेन्न पृथग् य आत्मनः। 

अथापि भक्तयेशतयोपधावता 
मनन्यवृत्त्ानुगृहाण वत्सल ॥ ३८ ॥ 





पदढार्थ 

प्रभो  हे जगदीश आत्मनः  आफनो अन्यः  अरू कुनै व्यक्ति 
यःजो पृथक्  भेदलाई प्रेयान्  प्रिय 

वि्वात्मनि  विश्वका नैन ईक्षेत  देख्दैन न अस्ति  हदेन 
आत्मस्वरूप परब्रह्म ते  हजुरका लागि अथ अपि  तैपनि 

त्वयि  हजुरमा अमुतः  त्यो व्यक्तिभन्दा वत्सल  हे भक्तप्रिय प्रभु 


रालानन्द्री लीक 


१२५६ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 


अनन्यवृत््या  अरू कुनै कुरामालागिरहने भक्तलाई अनुग्रह गर्नुहोस् 
ध्यान नदिरई भक्तयेशतया  भक्तिका मालिक 

उपधावताम्  हजुरमा सर्धेबनेर 

वाक्यार्थ हे जगदीश ! जो विश्वका नै आत्मस्वरूप परब्रह्म हजुरमा र आफूमा कुनै भेद देख्दैन 
हजुरका लागि त्यो व्यक्तिभन्दा अरू कुनै व्यक्ति प्रिय हदेन, तर पनि हे भक्तप्रिय प्रभु! अरू कुनै 
कुरामा ध्यान नदिई भक्तिद्रारा हजुरलाई आफ्नो मालिक मानेर हजुरमा सध लागिरहने भक्तलाई 


अनुग्रह गर्नुहोस् । 


अनुगृहाण 


जगदुद्धवस्थितिलयेषु ज    न्द ६ 

जगदुद्धवस्थितिलयेषु दैवतो 
बहुभिदयमानगुणयात्ममायया । 

रचितात्मभेदमतये स्वसंस्थया 


   


विनिवतिंतभ्रमगुणात्मने नमः ॥ ३९॥ 


पढार्थ 

जगदुद्धवस्थितिलयेषु  जगतको स्वसंस्थया  आर्फौँमा रहेको विनिवतिंतश्रमगुणात्मने  आफ्नै 
उत्पत्ति, स्थिति र नाशमा आत्ममायया  आपनैशुद्धस्वरूपका कारण सम्पूर्ण 
देवतः  जीवको भाग्य वामायाशक्तिले भेदभ्रम र त्यसको कारण गुण 
अदृष्टका कारणले रचितात्मभेदमतये  आरपौमा।आदिलाई हटाउनुहुने हजुरलाई 
बहुमिदयमानगुणया  भेद कारक ब्रह्मा, विष्णु, महेश्वर आदिनमः  नमस्कार छ 
सत्व, रज आदि गुणले युक्त भेदबुदधि सिर्जना गर्ने तथा 





ताक्यार्थ जीवको भाग्य वा अदृष्टका कारणले जगत्को उत्पत्ति, स्थिति र नाशमा भेद सिर्जना 
गर्न सत्त्व, रज आदि गुणले युक्त, आफैमा रहेको आफ्नै मायाशक्तिले आफैमा ब्रह्मा, विष्णु, 
महेश्वर आदि भेदबुद्धि सिर्जना गर्ने तथा आपने शुद्धस्वरूपका कारण सम्पूर्ण भेदभ्रम र त्यसको 
कारण गुण आदिलाई हटाउनुहुने हजुरलाई नमस्कार छ। 


ब्रह्मोवाच ब्रह्मरूप वेदले भने 
अ धरममांदीनां  न 
नमस्त च्रतसतत्वाय धमादीनां च सूत्च। 


निगुणाय च यत्काष्ठां नाहं वेदापरेऽपि च ॥ ४० ॥ 
पदार्थ 
यामालन्दी टीका 


९२५७ 





चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ७ 
धमांदीनां  धर्मादिको च  पनि अहं  मैले 

सूतये  उत्पत्तिको लागि ते  हजुरलाई न वेद्  बुखिनँ भने 

श्रितसत्त्वाय  सत्त्व गुणलाईनमः  नमस्कार छ अपरे  अरूहरूले 

स्वीकार गर्ने यत्काष्ठां  जुन परमात्माको।अपि च  पनि बुखने कुरे भएन 
निगुणाय  निर्गुणस्वरूप परम तत््वलाई 


ताक्यार्थ धर्मादिको उत्पत्तिको लागि सत्वगुणलाई स्वीकार गर्ने निर्गुणस्वरूप हजुरलाई 
नमस्कार छ जुन परमात्माको परम ततत्वलाई मेले त बुखि्नँ भने अरूढरूले त बुम्ने कुरे भएन। 


अग्निरुवाच अग्निले भन्नुभयो 


यत्तेजसाहं सुसमिद्धतेजा 
हल्यं वहे स्वध्वर आज्यसिक्तम् । 
तं यज्ञियं पञ्चविधं च पञ्चभिः 
स्विष्टं यलुभिः प्रणतोऽस्मि यज्ञम् ॥ ४९॥ 
पदार्थ 
यत्तेजसा  जुन हजुरको तेजले हव्यं  चरुलाई पञ्चभिः यसुभिंः  यजुर्वेदका 
सुसमिद्धतेजा  अत्यन्त वहे  तत्तत् देवताकहाँ पुर्या पच मन्त्रद्रारा 
प्रज्वलित भएको तं  त्यस्ता स्विष्टं  राम्री अर्चना 
अहं  म अग्नि यज्ञियं  यज्ञपालक गरिनुभएका हजुरलाई 
स्वध्वरे  टइुलाटुला यज्ञमा पञ्चविधं  पाँच प्रकारको च  पनि 
आज्यसिक्तम्  धिडले भिजेको यज्ञम्  यज्ञस्वरूप र प्रणतः अस्मि  प्रणाम गर्द 





ताक्यार्थ हजुरको तेजले अत्यन्त प्रज्वलित भएको म॒ अग्नि ठुलाटुला यज्ञमा धिडले भिजेको 
चरुलाई तत्तत् देवताकहाँ पुययार्ह्ु त्यस्ता यज्ञपालक, पाँच प्रकारका यज्ञस्वरूप र यजुर्वेदका पाँच 
मन्त्रद्रारा राम्ररी अर्चना गरिनुभएका हजुरलाई म प्रणाम गर्व । 

टिप्पणीं यस श्लोकमा भनिएका यजुर्वेदका ती पाँच मन्त्र हुन् १. आश्रावय २. अस्तु श्रौषट् 
३. यज ४. ये यजामहे ५. वषट् । 


देवा उचुः देवताहरूले भने 
पुरा कल्पापाये स्वकृतमुद्रीकृत्य विकृतं 
त्वमेवाद्यस्तस्मिन् सलि उरगेन्द्राधिरायने । 


रालानन्द्री लीक 


१२५८ 
चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 


०  ,      


पुमान् रोषे सिद्धेहदि विमृरिताघ्यात्मपदविः 
स एवाद्य्ष्णोयंः पथि चरसि भृत्यानवसि नः ॥ ४२॥ 


पदार्थ 

पुरा  पहिले एव  न हुनुहन्छ 

कल्पापाये  कल्पको अन्तिममातस्मिन्  त्यो प्रलयकालीन सः एव  त्यही पुरुष 

प्रलयको समयमा सलिठे  जलमा अद्य  आज 

स्वकृतम्  आपले सृष्टि गरेको उरगेन्द्राधिरायने  शेष नागकोअक्ष्णोः पथि  हामीहरूको 
विकृतं  विकाररूप सबैविद्ौनामा आंँखाको सामु 

प्रपञ्चलाई रोषे  सु्नुहुन्छ चरसि  घुम्नुभएको छ र 
उद्रीकृत्य  आफ्नै पेटमा लीनांयः  जो भृत्यान्  भृत्यस्वरूप 

गरेर सिद्धेः  सिद्धहरूद्रारा नः  हामीहरूलाई 

आद्यः  आद्य हृदि  हृदयमा अवसि  रक्षा गर्नुभएको छ 
पुमान्  पुराणपुरुष विमृरिताध्यात्मपदविः  निरन्तर 

त्वम्  हजुर चिन्तन गरिने आत्मज्ञानस्वरूप 





ताक्यार्थ पहिले कल्पको अन्तिमिमा प्रलयको समयमा आले सृष्टि गरेको विकाररूप सबे 
प्रपञ्चलाई आप्नै पेटमा लीन गरेर आद्य पुराणपुरुष हजुर नै त्यो प्रलयकालीन जलमा शेष 
नागको बिछीनामा सुत्नुहुन्छ । सिद्धहरुद्रारा हृदयमा निरन्तर चिन्तन गरिने आत्मज्ञानस्वरूप हजुर 
आज हामीहरूको आंखाको सामु घुम्नुभएको छ र हजुरले भृत्यस्वरूप हामीहरूलाई रक्षा 
गर्नुभएको छ। 


गन्धवां उनः गन्धर्वहरूले भने 
   अ ० 
अंशांशास्ते देव मरीच्यादय एते 
बरहयन्द्रा्या देवगणा रुद्रपुरोगाः । 


क्रीडाभाण्डं विरवमिदं यस्य विभूमन् 
तस्मे नित्यं नाथ नमस्ते करवाम ॥ ४३॥ 


पदार्थ 
विभूमन्  व्यापक एते  यी रुद्रपुरोगाः  रुद्र॒ आदि 
देव  हे प्रभ मरीच्यादयः  मरीचि आदि बह्यन्द्रा्याः  ब्रह्मा, इन्र आदि 


रालानन्द्री लीक 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत 


देवगणाः  देवगण विदवम्  सृष्टिप्रपञ्च 


ते  हजुरकै यस्य  जुन हजुरको 
अंशांशाः  अंशका पनि अंशकीडाभाण्डं  खेल सामग्रीहो 
हन् नाथ  हे स्वामी 

इदं  यो तस्मे ते  त्यस्ता हजुरलाई 


९९.५३ 


अध्याय ७ 
नित्यं  सधं 
नमः  नमस्कार 
करवामः  गर्द 





ताक्यार्थ व्यापक हे प्रभु! यी मरीचि आदि प्रजापतिहरू, रद्र आदि अनुचर र ब्रह्मा, इन्दर 
आदि देवगणहरू हजुरके अंशका पनि अंश हुन्। यो सृष्टिप्रपञ्च हजुरको खेल सामग्री हो । हे 


स्वामी ! त्यस्ता हजुरलाई हामी सध नमस्कार गर्दछौं । 


विद्याधरा उत्चुः विद्याधरहरूले भने 
त्वन्माययाथंमभिपद्य कठेवरेऽस्मिन् 
  दु्मतिरुत्पथे  स न्द 
कृत्वा ममाहमिति त्पथेः स्वेः। 
क्षिप्तोऽप्यसद्विषयलालस आत्ममोहं 


युष्मत्कथामृतनिषेवक उद्व्युदस्येत् ॥ 
पढार्थ 
अर्थ॑म्  पुरुषार्थको साधनकारणले 
भएको मानव शरीर अस्मिन्  यो मिथ्या 
अभिपद्य  पाएर पनि कठेवरे  शरीरमा 


स्वैः  आफूसम्बन्धी मम अहम् इति  मेरो र म भन्ने 
नि 

उत्पथेः  कुमार्गमा लैजाने अभिमान 

स्त्री, पुत्र आदि पदार्थकोकृत्वा  गरेर 

सम्बन्धले असद्विषयलालसः  


क्षिप्तः  तिरस्कृत भएर पनि असत्विषयप्रति भोगलालसा 
त्वन्मायया  हजुरके मायाकाराख्ने 
ताक्यार्थ पुरुषार्थको साधन भएको मानव शरीर पाएर पनि 


८८ ॥ 


दुर्मतिः  बुद्धि खराब भएको 
व्यक्तिले 

अपि  पनि 
युष्मत्कथामृतनिषेवकः  हजुरका 
कथामृतको पान गर्छ भने 
आत्ममोहं  अज्ञानलाई 
उदुव्युदस्येत्  टाटैवाट त्यार्दछछ 





आफूसम्बन्धी कुमार्गमा लैजाने 


पदार्थहरूको सम्बन्धले तिरस्कृत भएर पनि हजुरकै मायाका कारणले यो मिथ्या शरीरमा मेरो रम 
भन्ने अभिमान गरेर असतूविषयप्रति भोगलालसा राख्ने खराब बुद्धि भएको व्यक्तिले पनि यदि 
हजुरका कथामृतको पान गर्छ भने उसले अज्ञानलाई टाडैबाट त्याग्दछ। 


ब्राह्मणा उन्चुः ब्राह्मणहरूले भने 


रालानन्द्री लीक 


९२६० 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
त्वं कतुस्त्वं हविस्त्वं हुताशः स्वयं 
त्वं हि मन््ः समिदभपात्राणि च । 
त्वं सद्स्यत्विंजो दम्पती देवता 
अग्निहोत्रं स्वधा सोम आज्यं पड्युः॥ 
पढार्थ 
त्वं  हजुरनै हुताशः  अग्नि हुनुह॒न्छ 
कतुः  यज्ञस्वरूप हुनुहुन्छ त्वं  हजुरने 
त्वं  हजुरनै मन्त्रः  मन्त्र 
हविः  हवन गरिने पदार्थसमिदभंपात्राणि  समिधा, कुश 
हुनु॒न्छ आदि पनि हुनुहुन्छ 
त्वं  हजुर सदस्यत्विंजः  यज्ञका सदस्य 
स्वयं  आफैं ऋत्विकृहरू तथा 
हिनै दम्पती  यजमानका पतिपत्नी 


अध्याय ७ 


८५ ॥ 


 इन्द्र॒ आदि देवता पनि 
त्वं  हजुर नै हुनुहन्छ 

अग्निहोत्रं  अग्निहोत्र 

स्वधा  स्वधा 

सोम  सोम 

आज्यं  धिर 

पुः च  पशु पनि हजुर नै 





ताक्यार्थ हजुर नै यज्ञस्वरूप हुनुहुन्छ हजुर नै हवन गरिने 
हनुहन्छ हजुर आफ ने मन्त्र, समिधा, कुश आदि पनि ह॒नुहन्छ 
यजमानका पतिपत्नी र इन्द्र आदि देवता पनि हजुर नै हूनुहुन्छ 
पशु पनि हजुर ने हुनुह॒न्छ । 
त्वं पुरा गां रसाया महासूकरो 
दृष्या पद्धिनीं वारणेन्द्रो यथा । 
र नर्द॑ल्टीख्या अ   
स्तूयमाना नर्दल्टीख्या यागाभ 
व्युज्जहथं त्रयीगात्र यज्ञक्रतुः ॥ ४६ ॥ 
पदढार्थ 
त्रयीगात्र  हे वेद ऋक्, यजु, पुरा  पहिले 
साम मूर्ति महासूकरः  ठुलो वराहको रूप 
योगिभिः  योगीहरुद्रारा लिएर 


स्तूयमानः  वन्दना गरिनुभएका नदन्  गर्ज 
यज्ञक्रतुः  यज्ञप्रमुख लीलया  खेलखेलमा नै 


हनुहन्छ 

पदार्थ हुनुहुन्छ हजुर नै अग्नि 
यज्ञका सदस्य ऋत्विकूहरू तथा 
अग्निहोत्र, स्वधा, सोम, धिर 


वारणेन्द्रः  मत्त हात्तीले 
पद्िनीं  कमललाई उठारखंछ, 
त्यसै गरी 

रसायाः  रसातलबाट 

द्रया  आपफ्ना दाह्ाद्रारा 





त्वं  हजुरले यथा  जसरी 


गां  पृथिवीलाई 


रालानन्द्री लीक 


९२६९१ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 


व्युज्जहथं  उद्धार गर्नुभयो 

ताक्यार्थ हे वेदमूर्ति ! योगीहरूद्रारा वन्दना गरिनुभएका य्ञप्रमुख हजुरले पहिले ठुलो वराहको 
रूप लिएर गर्जदे खेलखेलमा नै जसरी मत्त हात्तीले कमललाई उठंछ, त्यसे गरी आफ्ना 
दाहाद्रारा रसातलबाट पृथिवीलाई उद्धार गर्नुभयो। 


स प्रसीद त्वमस्माकमाकाक्षतां 
दशनं ते परिभ्रष्टसत्कमंणाम्। 
कीत्यंमाने नृभिनौगम्नि यज्ञेश ते 
यज्ञविघ्नाः क्षयं यान्ति तस्मे नमः ॥ ४७॥ 





पदढार्थ 

यज्ञेश  हे यज्ञेश्वर आकाङ्क्षतां  इच्छा गर्ने यज्ञविघ्नाः  यज्ञका सम्पूर्ण 
सः  त्यस्ता अस्माकम्  हामीहरूमाथि विघ्नहरू 

त्वम्  हजुर प्रसीद  खुसी हनुहोस् क्षयं  नाश 

परिभ्रष्टसत्कमणाम्  सत्कर्मनाट नृभिः  मानिसहरूद्रारा यान्ति  हुन्छन् 

भ्रष्ट भएका ते  हजुरको तस्मे  त्यस्ता हजुरलाई 

ते  हजुरको नाम्नि  नाम नमः  नमस्कार छ 
दनं  दर्शनको कीत्यंमाने  सङ़ीर्वन गरेमा 


ताक्यार्थ हे यज्ञेश्वर ! सत्कर्मबाट भ्रष्ट भएका तर हजुरको दर्शनको इच्छा गर्ने हामीहरूमाथि 
खुसी हुनुहोस्। मानिसहरू जब हजुरको नाम सङड़ीर्तन गर्दछन् तब यज्ञका सम्पूर्णं विघ्नहरू नाश 
हृन्छन् भने त्यस्ता हजुरलाई नमस्कार छ। 

मत्रेय उवाच मेत्रेयजीले भन्नुभयो 

इति दक्षः कविय॑ज्ञं भद्र रुद्राभिमरिंतम्। 


कीत्यमाने ५ हृषीकेरो प तु तु 
कीत्यमाने हृषीकेरो सन्निन्ये यज्ञभावने ॥ ४८॥ 


पढार्थ 

भद्र  हे कल्याणरूप विदुर कीत्य॑माने  सबैले स्तुतिरुद्राभिमरिंतम्  वीरभद्रदरारा 
इति  यसप्रकार गरिसकेपचछि ध्वस्त बनाइएको 

यज्ञभावने  यज्ञपालक कविः  शुद्धचित्त भएका यज्ञं  यज्ञलाई 

हृषीकेशो  भगवान् हृषीकेशलाई दक्षः  दक्ष प्रजापतिले सन्निन्ये  सुरु गरे 





ताक्यार्थ हे कल्याणरूप विदुर ! यसप्रकार यज्ञपालक भगवान् हषी केशलाई सबेले स्तुति 
गरिसकेपक्ि शुद्ध चित्त भएका दक्ष प्रजापतिले वीरभद्रद्रारा ध्वस्त बनादएको यज्ञलाई फेरि सुरु 


रालानन्द्री लीक 


१२६२ 
चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 
गरे । 

भगवान् स्वेन भागेन सवांत्मा स्व॑भागभुक् । 

दक्षं बभाष आभाष्य प्रीयमाण इवानघ ॥ ५९॥ 


पदार्थ 

अनघ  हे निष्पाप विदुर स्वेन  आफनो भगवान्  भगवान्ले 

सवांत्मा  सबैका आत्मास्वरूपभागेन  भाग तीन पात्रमा शुद्ध दक्षं  दक्षलाई 

भगवान् पारिएको पुरोडाशद्रारा आभाष्य  सम्बोधन गरेर 
सवंभागसुक्  सम्पूर्णं भागको प्रीयमाण इव  आपौः प्रसन्नबभाषे  भन्नुभयो 
भोक्ता भएर पनि भएयैँ गरी 





वाक्यार्थ हे निष्पाप विदुर ! सबका आत्मास्वरूप भगवान्ले सम्पूर्णं भागको भोक्ता भएर पनि 
तीन पात्रमा शुद्ध पारिएको पुरोडाशरूप आफ्नो भाग प्राप्त गनलि आफैं प्रसन्न भए गरी 
भगवानूले दक्षलाई सम्बोधन गरेर भन्नुभयो । 


श्रीभगवानुवाच श्रीभगवान्ले भन्नुभयो 
अहं बह्या च शवंश्च जगतः कारणं परम् । 
आत्मेश्वर उपद्रष्टा स्वयंदुगविशेषणः ॥ ५०॥ 


पदार्थ 

अहं  मने शवं  शङ्रजी स्वयंद्ग्  स्वप्रकाश तततव र 
जगतः  संसारको च  पनि दहं अविदेषणः च  सबै 
परम्  परम उपद्रष्टा  सबैको साक्षी उपाधिशून्य निर्विकल्प तत्व पनि 
कारणं  कारण हं ईदवरः  सबैको मालिक ह 

ब्रह्मा  ब्रह्माजी आत्मा  सबैको आत्मस्वरूप 





ताक्यार्थ मने संसारको परम कारणं मनै ब्रह्माजी र शङडूरजी पनि हं सबैको साक्षी, 
सबेको मालिक, सबैको आत्मस्वरूप, स्वप्रकाशतततव र सबे उपाधिशून्य निर्विकल्प तत्व पनि मने 
ह 
वितरण यहाँ परमात्माका पाँच विशेषण आएका छन् । सम्पूर्ण प्राणीहरूको आत्मा भगवान् ने 
हनह॒न्छ । माया, जगत् र जीव सबैको नियन्त्रण गर्न भगवान् नै हुनुहन्छ । उपद्रष्टा शब्दको अर्थ 
हन्छ नजिकेबाट हेरिरहने। शरीरभित्र एउटा शुद्ध साक्षी र अर्को प्रतिबिम्बित जीव गरी दुई 
स्वरूपमा ब्रह्म बसेको हुन्छ । यहाँ उपद्रष्टा भनेर साक्षीलाई लिन खोजिएको हो जो सबै 
लोकव्यवहारको एकमात्र दर्शक हो । स्वयंदूक् भनेर अरूको प्रकाशद्रारा प्रकाशित नहुने अनि अरू 
यनानन्दी ठीक 


९२९२ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ७ 
उपायद्रारा नजानिने स्वयंप्रकाश आत्मालाई लिनुपर्छ। सूर्य आदिको बाहिरी प्रकाश अनि 
इन्द्रियहरूको ज्ञानरूप प्रकाशबाट पनि आत्मा पर रहेकाले उसलाई स्वयंप्रकाश भनिन्छ। 


अविशेषण भनेको कुनै पनि उपाधिले रहित हो । 


आत्ममायां समाविश्य सोऽहं गुणमयीं दविज । 


सृजन् रक्षन् हरन् विर्व दधे संज्ञां क्रियोचिताम् ॥ ५९ ॥ 
पदार्थ 
द्विज  हे ब्राह्मण दक्ष 
सः  त्यो परमकारणभूत 


हरन्  संहार गर्दै 
क्रियोचिताम्  तत्तत् कर्मका 


मायाशक्तिलाई 
समाविश्य  स्विकारेर 





अदहंमनै विव  संसारलाई आधारमा ब्रह्मा, विष्णु, महेश्वर 
गुणमयीं  त्रिगुणात्मिका सृजन्  सृष्टि गर्दै संज्ञां  नामलाई 
आत्ममायां  आपनो रक्षन्  रक्षा गर्दै र द्धे  धारण गर्द 


ताक्यार्थ हे ब्राह्मण दक्ष ! त्यो परमकारणभूत म नै ह आफ्नो त्रिगुणात्मिका मायाशक्तिलाई 
स्विकारेर संसारको सृष्टि गर्दै, रक्षा गर्दै र संहार गर्दै तत्तत् कर्मका आधारमा ब्रह्मा, विष्णु र 
महेश्वर नामलाई धारण गर्द । 

तस्मिन् बह्यण्यद्धितीये केवठे परमात्मनि । 


ब्रह्मरुद्रौ च भूतानि भेदेनाज्ञोऽनुपश्यति ॥ ५२॥ 
पदार्थ 


तस्मिन्  त्यो 

अद्वितीये भत् 
अद्वितीये  भेदरहित 
परमात्मनि  परमात्मस्वरूप 


ब्रह्मणि  ब्रह्ममा 
अज्ञः  अज्ञानी मानिस 
भेदेन  भेदरूपले 


भूतानि च  विभिन्न जीवहरूको 
रूपमा 


अनुपश्यति  देख्दछ 





केवठे  शुद्ध बरह्यरुद्रो  ब्रह्मा, सुद्र अनि 
ताक्यार्थ त्यो भेदरहित परमात्मस्वरूप शुद्ध ब्रह्मलाई अज्ञानी मानिसले भेदरूपले ब्रह्मा, रुद्र र 
अन्य विभिन्न जीवहरूको रूपमा देख्दछ । 


यथा पुमान् न स्वाङ्ेषु शिरःपाण्यादिषु क्वचित्। 
पारक्यबुद्धिं कुरुत एवं भूतेषु मत्परः ॥ ५३॥ 


पदढार्थ 
यथा  जसरी शिरःपाण्यादिषु  टाउको, हातस्वादवेषु  आपना अङ्गहरूमा 
पुमान्  मानिसले आदि क्वचित्  कटहिल्यै पनि 


रालानन्द्री लीक 


१२६४ 

चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ७ 
पारक्यबुद्धिं  अकको भन्ते भेदन कुरुते  गर्दैन त्यसै गरी भूतेषु  सम्पूर्ण प्राणीहरूमा 
बुद्धि मत्परः  मेरो उत्तम भक्तले पनिएवं  यसै प्रकार भेदबुदधि गर्दन 


ताक्यार्थ जसरी मानिसले टाडको, हात आदि आपफ्ना अङ्गहरूमा कहिल्यै पनि अकको भन्ने 
भेदबुदधि गर्दन त्यसै गरी मेरो उत्तम भक्तले पनि सम्पूर्ण प्राणीहरूमा यसै प्रकार भेदबुदधि गर्दैन। 


त्रयाणामेकभावानां यो न पश्यति वे भिदाम् । 
स्वभूतात्मनां बह्यन् स शान्तिमधिगच्छति ॥ ५४ ॥ 


पदढार्थ 

ब्रह्मन्  हे ब्राह्मणदेव त्रयाणाम्  ब्रह्मा, विष्णु र  परयति  देख्दैन 

एकभावानां  एकै स्वरूपमहेश्वर यी तीन देवताकोसः  त्यही व्यक्तिले 

भएका विषयमा वेने 

सवभूतात्मनां  सम्पूर्ण प्राणीकायः  जो व्यक्ति शान्तिम्  शान्ति 

आत्मा भएका भिदाम्  भेद अधिगच्छति  प्राप्त गर्द 





ताक्यार्थ हे ब्राह्मणदेव एकै स्वरूप भएका, सम्पूर्ण प्राणीका आत्मा भएका, ब्रह्मा, विष्णु 
महेश्वर यी तीन देवताको विषयमा जो व्यक्ति भेद देख्दैन त्यही व्यक्तिले नै शान्ति प्राप्त गर्दछछ। 


० 


मत्रेय उवाच मेत्रेयजीले भन्नुभयो 
एवं भगवतादिष्टः प्रजापतिपतिर्हरिम् । 
अचिंत्वा कतुना स्वेन देवानुभयतोऽयजत् ॥ ५५ ॥ 


पढार्थ 

एवं  यसप्रकार हरिम्  भगवान् श्रीहरिलाई  

भगवता  भगवान् श्रीहरिद्रारा अचिंत्वा  पूजा गरेर देवान्  सम्पूर्ण देवताहरूलाई 
आदिष्टः  उपदेश गरिएका स्वेन करतुना  आफूले गरेकोअयजत्  पूजा गरे 
प्रजापतिपतिः  प्रजापतिहरूकायज्ञद्रारा 

नायक दक्षले उभयतः  प्रधान र अङ्गरूप दुबे 





ताक्यार्थ यसप्रकार भगवान् श्रीहरिद्रारा उपदेश गरिएका प्रजापतिहरूका नायक दक्षले भगवान् 
श्रीहरिलाई पूजा गरेर आपफूले सुरु गरेको यज्ञद्रारा प्रधान र अङ्गरूप दुबे विधिद्वारा सम्पूर्ण 
देवताहरूको पूजा गरे। 


रुद्रं च स्वेन भागेन द्युपाधावत् समाहितः। 


रालानन्द्री लीक 


९२९६५ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 


 अ ् ्   
कर्मणोदवसानेन सोमपानितरानपि ॥ 
उदवस्य सहत्विग्िः सस्नाववभृथं ततः ॥ ५६॥ 


पदार्थ 

हि  निश्चय नै गरिने समाप्त गरी 

समाहितः  सावधान चित्तकमणा  कर्महरूद्रारा सहरत्विग्भिः  सम्पूर्ण 
भएका दक्षले सोमपान्  सोमपायी देवता र॒ऋत्विकहरूका साथमा दक्ष 
स्वेन  आपन रुद्रकै इतरान्  अरू देवताहरूलाई प्रजापतिले 

भागेन  यज्ञावशिष्ट भागले अपि  पनि अवभृथं सस्नो  यज्ञान्त स्नान 
रुद्रं  भगवान् शङ्रलाई उपाधावत्  पूजा गरे गरे 

च  पनि ततः  त्यसपछि 

उदवसानेन  यज्ञसमाप्तिमा उदवस्य  सम्पूर्ण कर्महरू 





ताक्यार्थ सावधान चित्त भएका दक्षले रुद्रके यज्ञावशिष्ट भागले भगवान् शङड्रलाई, 
यज्ञसमाप्तिमा गरिने कर्महरुद्वारा सोमपायी देवता र अरू देवताहरूलाई पनि पूजा गरे, यस प्रकार 
सम्पूर्ण कर्महरू समाप्त गरिसकेपचछ्ि सम्पूर्ण ऋत्विक्हरूका साथमा दक्ष प्रजापतिले यज्ञान्त स्नान 
गरे। 


१ ० स्वेनैवावाप्तराधसे न 
तस्मा अप्यनुभावेन स्वेनेवावाप्तराधसे । 
धमं एव मतिं दत्तवा त्रिदशास्ते दिवं ययुः ॥ ५७ ॥ 


पदढार्थ 

स्वेनेव अनुभावेन  आफूले नैधरमे  धर्ममा त्रिदशाः  देवताहरू 

गरेको भगवान्को आराधनाकोएव  नै अपि  पनि 

प्रभावले मतिं  बुद्धि लागिरहोस् भनेदिवं  स्वर्गतिर 

अवाप्तराधसे  सम्पूर्ण सिद्धिआशीवदि ययुः  गए 
प्राप्त गरेका दत्त्वा  दिएर 

तस्मे  ती दक्ष प्रजापतिलाई ति ती 





ताक्यार्थ आपले ने भगवान्को आराधना गरेर त्यसको प्रभावले सम्पूर्णं सिद्धि प्राप्त गरेका ती 
दक्ष प्रजापतिलाई धर्ममा बुद्धि लागिरहोस् भन्ने आशीर्वाद दिएर ती सबै देवताहरू पनि स्वर्गतिर 
गए । 
एवं दाक्षायणी हित्वा सती पूवंकठेवरम्। 
जज्ञे हिमवतः क्षेत्रे मेनायामिति शुश्रुम ॥ ५८ ॥ 
राला दीका 


९२६६ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
पदार्थ 

एवं  यसै गरी शरीरलाई 

दाक्षायणी  दक्षकी कन्या हित्वा  त्यागेर 

सती  सतीले हिमवतः  हिमालयकी 
पूवंकठेवरम्  पहिलेको क्षेत्रे  पत्नी 





अध्याय ७ 


मेनायाम्  मेनकामा 
जज्ञे  जन्म लिइन् 
इति  यस्तो कुरा 
रोश्चम ् 


सुनिन्छ 


ताक्यार्थ यसै गरी दक्षकी कन्या सतीले पहिलेको शरीरलाई त्यागेर हिमालयकी पत्नी 


मेनकाबाट जन्म लिडन् भन्ने कुरा सुनिन्छ। 
तमेव दयितं भूय आवृङ्क्ते पतिमम्बिका । 


अनन्यभावेकगतिं शक्तिः सुप्तेव पूरुषम् ॥ ५९॥ 


पदढार्थ 

भूयः  फेरि पनि इव  ग्रहण गै 

सुप्ता  सुषुप्त अवस्थामा।अम्बिका  अभ्बिकाले पनि 
रहेको अनन्यभावैकगतिं  असहायको 
शाक्तिः  शक्तिले एडटै मात्र सहारा भएका 


द्यितं  पूर्वपति शिवलाई 
एव  ने 

पतिम्  पतिको रूपमा 
आवृङ्क्ते वरण गर्चिन् 





पुरुषम्  पुरुषलाई तम्  उने 
ताक्यार्थ फेरि पनि सुषुप्त अवस्थामा रेको शक्तिले पुरुषलाई ग्रहण गरेण अम्बिकाले पनि 
असहायको एडटै मात्र सहारा भएका पूर्वपति शिवलाई ने पतिको रूपमा वरण गर्छिन् । 


एतद् भगवतः शम्भोः कमं दक्षाध्वरद्रुहः । 
श्रुतं भागवताच्छिष्यादुद्धवान्मे वृहस्पतेः ॥ ६०॥ 


पदढार्थ 

दक्षाध्वरद्रुहः  दक्षको यज्ञ नाशएतत्  यो बृहस्पतेः  बृहस्पतिका 

गर्ने कमं  चरित्र शिष्यात्  शिष्य 

भगवतः  भगवान् मे  मेले उद्धवात्  उन्धवबाट 

शम्भोः  शम्भुको भागवतात्  भगवान्का भक्त श्रुतं  सुनेको दहं 





ताक्यार्थ दक्षको यज्ञ नाश गर्न भगवान् शम्भुको यो चरित्र मेले भगवान्का भक्त बुहस्पतिका 
शिष्य उद्धवबाट सुनेको ह 


इदं पवित्रं परमीराचेष्टितं 
यङस्यमायुष्यमघोघमर्षणम् । 


रालानन्द्री लीक 


९२६७ 
चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 


  


यो नित्यदाकण्यं नरोऽनुकीतयेद् 
धुनोत्यघं कोरव भक्तिभावतः ॥ ६९ ॥ 


पदार्थ 

कोरव  हे कुरुनन्दन यशस्यम्  यश बढाउने नित्यदा  स्थ 

यः जो आयुष्यम्  आयु बढाउने आकण्यं  सुनेर 

नरः  मनुष्य अघोघमषणम्  पापसमूहलाई।अनुकीतैयत्  भन्छ या गाछ 
इदं  यो नाश गर्ने भने त्यसले 

परम्  ज्यादै ईराचेष्टितं  शिवजीको चरित्र अघं  पापलाई 

पवित्रं  पवित्र भक्तिभावतः  श्द्धाभक्तिपूर्वक धुनोति  नाश गर्द 





ताक्यार्थ हे कुरुनन्दन ! जो मनुष्य यो ज्यादे पवित्र, यश बढाउने, आयु बढाउने, पापसमूहलाई 
नाश गर्ने, शिवजीको चरित्र श्रद्धाभक्तिपूर्वक स्थ सुनेर भन्छ या गारंछ भने त्यसले पापलाई नाश 
गर्द । 


इति श्रीमद्धागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां चत॒थ॑स्कन्धे 
दक्षयज्ञसन्धानं नाम सप्तमोऽध्यायः ॥ ७ ॥ 


रालानन्द्री लीक 


९२६८ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


अध्याय नत 


अथ अष्टमोऽध्यायः 


ध्रुवको वनगमन 


२ 


मत्रेय उवाच मेत्रेयजीले भन्नुभयो 
सनकाद्या नारदश्च ऋभु्हसोऽरुणियतिः। 


न  


नत गृहान् ब्रह्मसुता ह्यावसन्नूघ्वरतसः ॥ १ 


पदढार्थ 

सनकाद्याः  सनक आदि चारयतिः  यति 

जना योगीश्वर च  पनि 

नारदः  नारद ब्रह्यसुताः  ब्रह्माजीका पुत्रहरू 
तध्युः  ऋभु हन् 

हंसः  हंस एते  यिनीहरू 

अरुणिः  अरुणि र उध्वेरेतसः  नैष्ठिक ब्रह्मचारी 


थिए, त्यसैले यिनीहरू 

गृहान्  घरमा 

न हि आवसन्  बसेनन् गृहस्थ 
भएनन् 





ताक्यार्थ सनक आदि चार योगीश्वर, नारद, ऋभु, हंस, अरुणि र यति पनि ब्रह्माजीका पुत्रहरू 


हन् यिनीहरू नैष्ठिक ब्रह्मचारी धिए, त्यसैले गृहस्थ भएनन्। 


मृषाधमंस्य भायांसीद् दम्भं मायां च शतुहन्। 
असूत मिथुनं तत् तु नि्रतिजंगृहेऽप्रजः ॥ २॥ 


पढार्थ 
रातुहन्  हे शत्रुनाशक विदुरजी दृम्भं  दम्भ नामको छोरा र 
अधमस्य  ब्रह्माजीकै छोरा मायां  माया नाम गरेकी छोरी 


अधर्मको गरी 
मृषा  मृषा नाम गरेकी मिथुनं  जुम्ल्याहा सन्तान 
भायां  पत्नी असूत  जन्मिए 





आसीत्  थिइन् उनीबाट तत् तु  ती दुबैलाई 
ताक्यार्थ हे शत्रुनाशक विदुरजी ! ब्रह्माजीके छोरा अधर्मको 


च  पनि 

अप्रजः  सन्तान नभएका 
निऋतिः  निक्तिले 

जगृहे  पाल्नका लागि घर लगे 


मृषा नाम गरेकी पत्नी धिन् 


उनीबाट दम्भ नामको छोरा र माया नाम गरेकी छोरी गरी जुम्ल्याहा सन्तान जन्मिए । ती दुबेलाई 


सन्तान नभएका निऋतिले पाल्नका लागि घर लगे। 


रालानन्द्री लीक 


९९६९ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८ 


वि न अ,  न. 
तयोः समभवल्लोभो निकृतिरच महामते । 
ताभ्यां कोधङ्च हिंसा च यद् दुरुक्तिः स्वसा कलिः ॥ ३॥ 


पदार्थ 

महामते  हे विदुरजी निकृतिः  निकृति शठता च  पनि जन्मिए 

तयोः  दम्भ र मायाकोनामकी कन्या यत्  फेरि ती दुरईबाट 

गर्भवाट च  पनि जन्मिइन् कलिः  कलि र त्यसकी 

लोभः  लोभ नामको छोरा ताभ्यां  पुनः वी दुर्इबाट स्वसा  बहिनी 

समभवत्  जन्मियो र त्यसैकोधः  क्रोध र दुरक्तिः  दुरुक्ति गाली 

गरी दिंसा  हिंसा च  पनि जन्मिए 





ताक्यार्थ हे विदुरजी ! दम्भ र मायाको गर्भवाट लोभ नामको छोरा जन्मियो र त्यसै गरी 
निकृति शठता नामकी कन्या पनि जन्मिदन्। पुनः ती दुरईबाट क्रोध र हिंसा पनि जन्मिए, फेरि 
ती दुईनाट कलि र त्यसकी बहिनी दुरुक्ति गाली पनि जन्मिए। 


दुरुक्तो कलिराधत्त भयं मृत्युं च सत्तम । 
तयोश्च मिथुनं जज्ञे यातना निरयस्तथा ॥ ४॥ 


पदार्थ 

सत्तम  हे विदुरजी आधत्त  जन्माए निरयः  निरय नरक नाम 
कलिः  कलिले तथा  त्यसै गरी गरेका 

दुरुक्तौ  पत्नी दुरुक्तिबाट तयोः  ती दुरईबाट मिथुनं  जुम्ल्याहा सन्तान 
भयं  भय डर र च  पनि च  पनि 

मृत्युं  मृत्यु यातना  यातना र जज्ञे  जन्मिए 





ताक्यार्थ हे विदुरजी ! कलिले पत्नी दुरुक्तिबाट भय डर र मृत्यु जन्माए त्यसै गरी ती 
दुईबाट पनि यातना र निरय नरक नाम गरेका जुम्ल्याहा सन्तान जन्मिए । 


सङ्ग्रहेण मयाख्यातः प्रतिसर्गस्तवानघ । 
त्रिशुत्वेतत् पुमान् पुण्यं विधुनोत्यात्मनो मलम् ॥ ५॥ 


पदढार्थ 

अनघ  हे निष्पाप विदुरजी सङ्ग्रहेण  सडक्षेपमा आख्यातः  बतापेँ 

मया  मैले भेत्रेयले प्रतिसगंः  प्रलयको कारणभूत।एतत्  यो 

तव  तपाईका लागि अधर्मको वंश पुण्यं  पुण्यदायक 


रालानन्द्री लीक 


१२७० 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ८ 
अधर्मवंशवर्णन पुमान्  मान्छेले रहेको मलिनतालाई 
त्रिः श्रुत्वा  तीनपटक सुनेर ।आत्मनः मलम्  आफूभित्र विधुनोति  नष्ट गर्द 


ताक्यार्थ हे निष्पाप विदुरजी ! मेले तपाईका लागि सड्नेपमा प्रलयको कारणभूत अधर्मको 
वंश बताएं । यो पुण्यदायक अधर्मवंशवर्णन तीनपटक सुनेर मान्छेले आपूभित्र रहेको मलिनतालाई 
नष्ट गर्द । 


अथातः कीतेये वंशं पुण्यकीर्तेः कुरूद्धह । 
स्वायम्भुवस्यापि मनो्रेरंशांशजन्मनः॥ ६॥ 


पदढार्थ 

कुरूद्वह  हे कुरुनन्दन अंशांशजन्मनः  अंश वंशां  वंशको विषयमा 

अथ अतः  यसपचछ्ि ब्रह्माजीको पनि अंशबाटअपि  पनि 

पुण्यकीर्तेः  पवित्र॒ कीर्तिउत्पन भएका कीतये  भन्दष्ु 
भएका स्वायम्भुवस्य  स्वायम्भुव 

हरेः  श्रीहरिको मनोः  मनुको 





ताक्यार्थ हे कुरुनन्दन ! यसपचछ्ि पवित्र कीर्तिं भएका श्रीहरिको अंश ब्रह्माजीको पनि 
अंशबाट उत्पन्न भएका स्वायम्भुव मनुको वंशको विषयमा भन्दहु। 


 स  
व्रसन्रतत्तानपादा शतरूपापततः सुता । 


  ग्रे, 


वासुदेवस्य कल्या रक्षायां जगतः स्थितो ॥ ७॥ 


पदढार्थ 

शतरूपापतेः  शतरूपाका पतिसुतो  दुई छोरा थिए जगतः  संसारको 

स्वायम्भुव मनुको वासुदेवस्य कल्या  भगवान् रक्षायां  रक्षा गर्न 

 र न्त  न् 

प्रिय्रतोत्तानपादौो  प्रियत्रत रवासुदेवको कलाले उत्न्नस्थितौो  सदा तत्पर थिए 
उत्तानपाद नामका भएका हूुनाले ती दुरई छोरा 





ताक्यार्थ शतरूपाका पति स्वायम्भुव मनुका प्रियत्रत र उत्तानपाद नामका दुई छोरा थिए। 
भगवान् वासुदेवको कलाले उत्पन्न भएका ती दुई छोरा संसारको रक्षा गर्न सदा तत्पर धिए। 


जाये  उत्तानपादस्य सुनीति  त् 
जाये उत्तानपादस्य सुनीतिः सुरुचिस्तयोः । 


०९ प्रेयसी ट ५ ध्रुव 
सुरुचिः प्रेयसी पत्युर्नेतरा यत्सुतो धरुवः ॥ ८ ॥ 
पदार्थ 
उत्तानपादस्य  उत्तानपादका सुनीतिः  सुनीति र सुरुचिः  सुरुचि नाम गरेका 


रालानन्द्री लीक 


९२७१ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८ 
जाये  दुरईमोटी पत्नी धिए ध  मन परेकी थिदन् यत्सुतः  यनै सुनीतिका छोरा 
तयोः  वी दई पत्नीमध्ये न इतरा  अर्की सुनीति मनथिए 

सुरुचिः  सुरुचि परेकी थिदनन् 

पत्युः  पतिकी घुवः  ध्रुव 





ताक्यार्थ उत्तानपादका सुनीति र सुरुचि नाम गरेका दुईओटी पत्नी थिए। ती दुई पत्नीमध्ये 
सुरुचि पतिकी मन परेकी थिडन्, अर्की सुनीति चाह मन परेकी थिडइनन्। ध्रुव सुनीतिका छोरा 
धिए। 

एकदा सुरुचेः पुत्रमङ्कमारोप्य ला्यन्। 

उत्तमं नारुरुक्षन्तं धरुवं राजाभ्यनन्दत ॥ ९॥ 





पदढार्थ 

एकदा  एकदिन अङ्कम्  काखमा बस्न चाहने 

राजा  राजा उत्तानपादले आरोप्य  राखेर ध्रुवं  छोरा ध्रुवलाई 

सुरुचेः  सुरुचिका लाख्यन्  माया गरेरन अभ्यनन्दत  आफ्नो काखमा 
पुत्रम्  छोरा खेलाद्रहेका थिए राखेर माया गरेनन् 
उत्तमं  उत्तमलाई आरुरुक्षन्तं  पिताको काखमा 


ताक्यार्थ एकदिन राजा उत्तानपादले सुरुचिका छोरा उत्तमलाई काखमा राखेर माया गरिरहेका 
थिए। तर काखमा बस्न चाहने अर्का छोरा ध्रुवलाई भने उनले आफ्नो काखमा लिएर माया 
गरेनन्। 


तथा चिकीषंमाणं तं सपत्न्यास्तनयं ध्रुवम् । 
सुरुचिः शुण्वतो राज्ञः सेष्यंमाहातिगविंता ॥ ९० ॥ 


पदार्थ 

तथा चिकीषंमाणं  यसप्रकारघुवम्  घ्रुवलाई राजाकै अगाडि 

पिताको काखमा बस्न चाहने अतिगविंता  अत्यन्त घमण्डी सेष्यंम्  ईष्यपूर्वक 

सपत्न्याः  सौतेनीको सुरुचिः  सुरुचिले आह  भन लागिन् 
तंत्यो राज्ञः  राजाले 

तनयं  छोरो शुण्वतः  सुन्दासुन्दे ने 





ताक्यार्थ यसप्रकार पिताको काखमा बस्न चाहने सौतेनीको छोरो ध्रुवलाई अत्यन्त घमण्डी 
सुरुचिले राजाले सुन्दासुन्दे नै राजाके अगाडि ई््यापूर्वक भन्न लागिन्। 


रालानन्द्री लीक 


९२७२ 
चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८ 


०   


न वत्स नृपतेधिष्ण्यं भवानारोदुमहति । 
न गृहीतो मया यत् त्वं कुक्षावपि नृपात्मजः ॥ १९॥ 


पदढार्थ 

वत्स  हि बाबु ध्रुव धिष्ण्यं  सिंहासनमा मया  मैले 

भवान्  तिमी आरोटुम्  बस्न कुक्षौ  पेटमा 

नृपात्मजः  राजाका छोरा न अहेति  सक्दैनौ न गृहीतः  बोकिर्नं 
अपि  भए पनि यत्  किनभने 

नृपतेः  राजाको त्वं  तिमीलाई 





ताक्यार्थ हे धुव ! तिमी राजाका छोरा भए तापनि राजाको सिंहासनमा बस्न भने पार्ददेनौ 
किनभने तिमी मबाट जन्मेका होदनौ । मबाट जन्मेको व्यक्ति मात्र सिंहासनमा बस्न पाद । 


बालोऽसि बत नात्मानमन्यस्त्रीगभ॑ंसम्भृतम् । 


 भद १ 


नूनं वेद भवान् यस्य दुमेऽर्थे मनोरथः ॥ १२॥ 


पदार्थ 

बत  दुःखको कुरा बस्ने जस्तो दुर्लभ अन्यस्त्रीगभंसम्भृतम्  मदेखि 
बालः  बच्चा नै अर्थे  विषयमा बहक अर्की स्त्रीको गर्भबाट 
असि  छौ त्यसैले मनोरथः  इच्छा छ जन्मिएको हूँ भनेर 

यस्य  जो तिम्रो भवान्  तिमी आत्मानम्  आपरूलाई 

दुलंमे  राजाको सिंहासनमा नूनं  निश्चय नै न वेद  जान्दैनी 





ताक्यार्थ दुःखको कुरा तिमी बच्चा नै छौ, त्यसैले तिमीमा राजाको सिंहासनमा बस्ने जस्तो 
दुर्लभ विषयमा इच्छा छ। तिमी मदेखि बाहेक अर्की स्त्रीको गर्भवाट आपू जन्मिएको कुरा 
जान्दैनो । 


तपसाराध्य पुरुषं तस्येवानुग्रहेण मे । 
गभं त्वं साधयात्मानं यदीच्छसि नृपासनम् ॥ १६॥ 





पदढार्थ 

यदि  यदि इच्छसि  चाहन्छौ भने तस्य  उहांको 

त्वं  तिमी तपसा  तपस्याद्रारा एव  ने 

नृपासनम्  राजाको सिंहासनमा पुरुषं  भगवान् नारायणलाई अनुग्रहेण  कृपाद्रारा 
बस्न आराध्य  आराधना गरेर आत्मानं  आपफूलाई 


रालानन्द्री लीक 


१२७३ 
चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८ 
भ हभ साधय 
मे मेरो गभे  गर्भमा   प्रवेश गराऊ 


ताक्यार्थ यदि तिमी राजाको सिंहासनमा बस्न चाहन्छौ भने तपस्याद्रारा भगवान् नारायणलाई 
आराधना गरेर उहाँकै कृपाद्रारा आपरलाई मेरो गर्भमा प्रवेश गराऊ। 


० 


मत्रेय उवाच मेत्रेयजीले भन्नुभयो 
मातुः सपत्न्याः स दुरुक्तिविद्धः 
र्वसन् रुषा दण्डहतो यथाहिः । 
हित्वा मिषन्तं पितरं सन्नवाचं 
जगाम मातुः प्ररुदन् सकारम् ॥ ४ ॥ 


पढार्थ 

मिषन्तं  सुरुचिकोमातुः  आमाको रुषा  क्रोधले 

दर्व्यवहारलाई हेरिरहेका तर॒ दुरुक्तिविद्धः  कठोर वचनद्राराश्वसन्  लामोलामो सास 
सन्नवाचं  केटी पनि बोल्नघायल भएका फेर्दै 

नसक्ने सः ती ध्रुव प्ररुदन्  रदे रंदे 

पितरं  पिताजीलाई द्ण्डहतः  लौराले पिटिएको मातुः सकाशम्  आमा सुनीति 
हित्वा  छाडर अहिः  सर्प भएको ठंमा 

सपत्न्याः  सौतेनी यथा  जस्ते जगाम  गए 





ताक्यार्थ सुरुचिको दुर्व्यवहारलाई हेरिरहेका तर केटी पनि बोल्न नसक्ने पिताजीलाई छाडेर 
सौतेनी आमाको कठोर वचनद्वारा घायल भएका ती ध्रुव लौराले पिटिएको सर्पं जस्तै क्रोधले 
लामो लामो सास फेर्दे रँदैरंदे आमा सुनीति भएको ठख॑मा गए । 


तं निःश्वसन्तं स्फुरिताधरोष्ठं 
सुनीतिरुत्सङ्ग उदूह्य बालम् । 
निशम्य तत्पोरमुखान्नितान्तं 
सा विन्यथे यद् गदितं सपत्न्या ॥ १५॥ 


पदार्थ 

सुनीतिः  सुनीतिले निश्वसन्तं  लामोलामो सासबालम्  बालक ध्रुवलाई 
स्फुरिताधरोष्ठं  थर्थर ओटफिरिरहेका उत्सङ्गे  काखमा 
कपिका तंती उदूह्य  लिएर 


रालानन्द्री लीक 


१२७० 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत 
सपत्न्या  सौतेनी सुरुचिद्रारा नितान्तं  सवे 

यत्  जे भनेर पोरमुखात्  जनताहरूको 
गदितं  गाली गरिएको थियो मुखबाट 

तत्  त्यो निरम्य  सुनेर 


अध्याय नत 


सा ती सुनीति 
विव्यथे  ज्यादै दुःखी भटद्न् 





ताक्यार्थ सुनीतिले थर्थर ओठ कँपेका र लामोलामो सास फेरिरहेका ती बालक ध्रुवलाई 
काखमा लिएर सौता सुरुचिद्रारा जे भनेर गाली गरिएको धियो त्यो सबै कुरा जनताहरूको 


मुखबाट सुनेर ती सुनीति ज्यादै दुःखी भद्न्। 
सोत्सृज्य धेयं विलाप शोक 
दावाग्निना दावरुतेव बाला । 
वाक्यं सपत्न्याः स्मरती सरोज 
श्रिया दुशा बाष्पकलामुवाह ॥ ९६॥ 


पदढार्थ 

सपत्न्याः  सौताको स  शोकागिनद्रारा 
वाक्यं  दुर्वचन दावरुता इव  उटठेको लहरर 
स्मरती  सम्फदै धेयं  धैर्य 

साती उत्सृज्य  त्यागेर 


बाला  अबला सुनीति विललाप  शोक गर्न लागिन् 





सरोजश्रिया  कमलको जस्तो 
कान्ति भएका 

दशा  आं खाद्रारा 

बाष्पकलाम्  अश्रुधारा 

उवाह 


बगाडन् 


ताक्यार्थ सौताको दुर्वचन सम्दे ती सुनीति शोकागिनिद्रारा उढेको लहरर बनेर धैर्य त्यागेर 
शोक गर्न लागिन्। कमलको जस्तो कान्ति भएका आंँखाबाट उनले अश्रुधारा बगाइन् । 


दीघं श्वसन्ती वृजिनस्य पार 
मपरयती बाठकमाह बाला । 
मामङ्गलं तात परेषु मंस्था 
भुङ्क्ते जनो यत्परदुःखदस्तत् ॥ १७ ॥ 
पदार्थ 
वृजिनस्य  दुःखको रवसन्ती  सास फेरिरहेकी 
पारम्  अन्त्य बाला  अबला सुनीतिले 
अपक्यती  नदेखेकी बालकम्  बालक ध्रुवलाई 
दीर्घं  लामोलामो आह  भन्न लागिन् 





तात  हे बाबु ध्रुव 
् 

परेषु  अरूमाथि 
अमङ्गलं  नराम्रो 

मा मंस्था  नचिताऊ 


रालानन्द्री लीक 


९२७५ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८ 
यत्  किनभने दिन्छ भुङ्क्ते  भोग गर्द 
जनः  जुन मान्छे तत्  त्यो मन्छे आले 


परदुःखद्ः  अरूलाई दुःखदिएको दुःख 

वाक्यार्थ दुःखको अन्त्य नदेखेकी, लामोलामो सास फेरिरहेकी अबला सुनीतिले बालक 
ध्रुवलाई भन्न लागिन् हे बाबु ध्रुव अरूमाथि नराम्रो नचिताऊ। किनभने जसले अरूलाई दुःख 
दिन्छ त्यसले आफैले दिएको दुःख आफ भोग गर्द । 


सत्यं सुरुच्याभिहितं भवान् मे 
य् दुर्भगाया उद्रे गृहीतः। 
स्तन्येन वृद्धश्च विलज्जते यां 
.९  ४९  
भायात वा वद्कामडस्पातमाम् ॥ १८ ॥ 
पदठार्थ 
सुरुच्या  सुरुचिले इडस्पतिः  राजा उत्तानपादले मे  मेरो 
यत्  तिमी राजसिंहासनमाभायां  पत्नी उदरे  गर्भमा 
बस्न योग्य छैनौ भन्ने जे कुरा इति  भनेर भवान्  तिमी 
अभिहितं  भनिन् वोटुम्  स्वीकार गर्न गृहीतः  बस्यौ 
सत्यं  त्यो सांँचो हो वा पनि स्तन्येन  मेरो दूध पिएर 
यांजो विलज्जते  लाज मान्नुहुन्छ॒ वृद्धः  हूरकियौ 
माम्  मलाई द्भगायाः  अभागिनी च  पनि 





ॐ 


ताक्यार्थ सुरुचिले तिमी राजसिंहासनमा बस्न योग्य कतैनौ भन्ने जे कुरा भनिन् त्यो साँचो हो। 
मलाई राजा उत्तानपाद आफ्नी पत्नी भनेर स्वीकार गर्न पनि लाज मान्नुहुन्छ, त्यस्ती म 
अभागिनीको गर्भवाट तिमी जन्मियौ र मेरो दूध पिएर हूर्कियोौ । 


आतिष्ठ तत् तात विमत्सरस्त्व 
मुक्तं समात्रापि यदन्यलीकम्। 
आराधयाधोक्षजपादपदयं 
यदीच्छसेऽध्यासनसुत्तमो यथा ॥ १९॥ 
पदार्थ 
तात  हे बाबु समात्रा  सौतेनी आमाले यत्  जे कुरा 


रालानन्द्री लीक 


१२९७६ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत 

उक्तं  भनिन् भएर 

तत्  त्यो आतिष्ठ  त्यसलाई स्वीकार 
अपि  पनि गरेर बस 

अन्यलीकम्  सत्य हो अतः यथा  जसरी 

त्वम्  तिमी उत्तमः  सुरुचिपुत्र उत्तमले 


अध्याय नत 


प्राप्त गरे त्यसै गरी 

यदि  यदि तिमी पनि 

इच्छसे  चाहन्छौ भने 
अधोक्षजपादपद्मं भगवान् 
नारायणको चरणकमलको 





विमत्सरः  सुरुचिप्रति द्वेषरहितअध्यासनम्  राजसिंहासन 
ताक्यार्थ हे बाबु ! सौतेनी आमाले जे कुरा भनिन् त्यो पनि 


आराधय उपासना गर 
सत्य हो। अतः तिमी सुरुचिप्रति 


दरेषरहित भएर उनको कुरालाई स्वीकार गरेर बस । सुरुचिपुत्र उत्तमले जस्ते राजसिंहासन चाहन्छी 


भने भगवान् नारायणका चरणकमलको उपासना गर। 
यस्याङ्भ्रिपदयं परिचयं विह्व 
विभावनायात्तगुणाभिपत्तेः। 
अजोऽध्यतिष्ठत् खलु पारमेष्ठयं 
पदं जितात्मश्वसनामिवन्म् ॥ २०॥ 


पदढार्थ 
विवविभावनाय  संसारकोजितात्मङ्वसनाभिवन्यम्  मन 
पालना गर्न र॒प्राणलाई पनि जित्ने 


आत्तगुणाभिपत्तेः  सत्त्वगुणलाईमुनिहरुद्रारा वन्दनीय 
स्वीकार गर्न अङ्धिपद्मं  चरणकमलको 
यस्य  जुन भगवान्को परिचयं  सेवा गरेर 


अजः  ब्रह्माजीले 

खलु  निश्चय नै 

पारमेष्ठयं  सर्वोत्कृष्ट 

पदं  स्थान 

अध्यतिष्ठत्  प्राप्त गर्नुभयो 





वाक्यार्थ संसारको पालना गर्न सत्त्वगुणलाई स्वीकार गर्नृहुने भगवान्को जुन चरणकमलको 
सेवा गरेर ब्रह्माजीले सर्वोत्कृष्ट स्थान प्राप्त गर्नुभयो, मन र प्राणलाई पनि जित्ने मुनिहरूद्रारा 


समेत तिनै चरणको वन्दना गरिन्छ । 
तथा मनुर्वो भगवान् पितामहो 
यमेकमत्या पुरुदक्षिणेमखेः। 
इष्ट्वाभिपेदे दुरवापमन्यतो 


भोमं सुखं दिव्यमथापवग्य॑म् ॥ २९॥ 
पदढार्थ 


तथा  त्यस्तै वः  तिम्रा 


पितामहः  हजुरा 


रालानन्द्री लीक 


१२७७ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ८ 
भगवान् मनुः  स्वायम्भुव मनुले इष्ट्वा  पूजा गरेर अन्यतः  भगवान्को 
यम्  जो भगवान्लाई भोमं  लौकिक र आराधनाबाहेक अन्य साधनद्रारा 
एकमत्या  एकाग्रबुद्धिले दिव्यम्  स्वर्गाय दुरवापम्  प्राप्त गर्न कठिन 
पुरुदक्षिणिः  धेरै दक्षिणा दिइने सुखं  सुख आपवग्यंम्  मोक्षसुख पनि 
मखेः  यज्ञद्रारा अथ  त्यसै गरी अभिपेदे  प्राप्त गर्नुभयो 





ताक्यार्थ त्यस्ते तिम्रा हजुरबा स्वायम्भुव मनुले एकामग्रबुदधिले धरे दक्षिणा दिने यज्ञद्रारा 
भगवानूको पूजा गरेर लौकिक, स्वर्गीय सुख र भगवान्को आराधनाबाहेक अन्य साधनद्रारा प्राप्त 
गर्न कठिन मोक्षसुख पनि प्राप्त गर्नुभयो । 


तमेव वत्साश्रय भृत्यवत्सलं 
मुमुष्चुभिमृग्यपदान्नपद्धतिम्। 
अनन्यभावे निजधमभाविते 
मनस्यवस्थाप्य भजस्व पूरुषम् ॥ २२॥ 


पदार्थ 

वत्स  हे बाबु ध्रुव भृत्यवत्सलं  भक्तहरूलाई अनन्यभावे  भगवच्चिन्तन 
मुमुक्षुभिः  मोक्ष चाहनेमाया गर्नृहुने बाहेक केही नचिताउने 
व्यक्तिहर्द्रारा तम् एव  उहाँ भगवान्को नै मनसि  अन्तःकरणमा 


मृग्यपदान्जपद्धतिम्  जसकोआश्रय  आश्चरयमा जाऊ पुरुषम्  भगवान्लाई 
चरणकमलको मार्ग खोजिन्छनिजधमभाविते  स्वधर्मपालनले अवस्थाप्य  राखेर 

त्यस्ता पवित्र भएको भजस्व॒  भजन गर 
वाक्यार्थ हे बाबु ध्रुव ! मोक्ष चाहने व्यक्तिहरुद्रारा जसको चरणकमलको मार्गलाई खोजिन्छ 
त्यस्ता भक्तहरूलाई माया गर्नृहूने उह भगवान्को नै आश्रयमा जाऊ। स्वधर्मपालनले पवित्र 
भएको र भगवच्चिन्तनबाहेक अरू केटी नचिताउने अन्तःकरणमा भगवान्लाई राखेर भजन गर । 





नान्यं ततः पद्मपलाशलोचनाद् 
दुःखच्छिदं ते मृगयामि कञ्चन । 


१ ० 
यो मृग्यते हस्तगृहीतपद्मया 
श्रियेतरेरङ्ग विमृग्यमाणया ॥ २३॥ 


रालानन्द्री लीक 


१२७८ 


चतुर्थ स्कन्ध 


पदढार्थ 
उद्घ  हे बाबु 
यः  जुन भगवान् 
इतरे 
  अन्य देवताहरूद्रारा 
विमृग्यमाणया  खोजिद्रहेकी 


श्रीमद्भागवत 


श्रिया  लक्ष्मीद्रारा पनि 

मृग्यते  खोजिनुहुन्छ 

ततः  उहाँ 

पद्मपलारारोचनात्  कमलदल 


अध्याय नत 


ते तिम्रो 

दुःखच्छिदं  दुःख नाश गर्न 
सक्ने 

कञ्चन  अरू कोही 


हस्तगृहीतपद्मया  हातमाजस्तो आंँखा हुने भगवान्देखि न॒ मृगयामि  देखन 
कमल लिएकी अन्यं  बाहेक 
वाक्यार्थ हे बाबु ! जुन भगवान् अन्य ब्रह्मा आदि देवताहरूद्वारा र हातमा कमल लिएकी 
लक्ष्मीद्रारा पनि खोजिने हुनृहन्छ, उह कमलदल जस्तो आंँखा हूनुभएका भगवानूदेखि बाहेक 


तिम्रो दुःख नाश गर्न सक्ने अरू कोटी पनि देखिदिनं । 


न 


मत्रेय उवाच मेत्रेयजीले भन्नुभयो 
एवं सञ्जल्पितं मातुराकण्यांथांगमं वचः। 
सन्नियम्यात्मनात्मानं निरचक्राम पितुः पुरात् ॥ २४॥ 








पदार्थ 

एवं  यसप्रकार वचः  कुरा सन्नियम्य  नियन्त्रित गरेर 
मातुः  आमा सुनीतिले आकण्यं  सुनेर पितुः  पिताजीको 

सञ्जल्पितं  भनेको आत्मना  आफैँले बुद्धिद्रारा पुरात्  नगरबाट 

अथांगमं  लक्ष्य प्राप्ति गराउने आत्मानं  आपूलाई मनलाई निर्चक्राम  निकिलिए 


वाक्यार्थ यसप्रकार आमा सुनीतिले भनेको लक्ष्य प्राप्ति गराउने कुरा सुनेर ध्रुव बुदधिद्रारा 


मनलाई नियन्त्रित गरेर पिताजीको नगरबाट निकिलिए । 


नारदस्तदुपाकण्यं ज्ञात्वा तस्य चिकीषिंतम्। 


सपृष्ट्वा मूधंन्यघघ्नेन पाणिना प्राह विस्मितः ॥ २५॥ 


पदार्थ 

तत्  सुनीतिको त्योज्ञात्वा  जानेर 
उपदेशात्मक वचन विस्मितः  चकित भएका 
उपाकण्यं  सुनेर नारदः  देवर्षि नारदले 
तस्य  ध्रुवको अघषघ्नेन  पापनिवर्तक 


चिकीषिंतम्  इच्छालाई 


पाणिना  हातले 


मूधनि  ध्रुवको शिरमा 
स्पृष्ट्वा  छोएर 


प्राह  भन्नुभयो 





ताक्यार्थ सुनीतिको त्यो उपदेशात्मक वचन सुनेर र ध्रुवको इच्छलाई जानेर चकित भएका 


रालानन्द्री लीक 


१२७९ 
चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ८ 
देवर्षि नारदले पापनिवर्तक हातले ध्रुवको शिरमा ददे भन्नुभयो । 
अहो तेजः क्षत्रियाणां मानभङ्गममृष्यताम् । 
बालोऽप्ययं हृदा धत्ते यत्समातुरसद्वचः ॥ २६॥ 


पदार्थ 

अहो  अहो आश्चर्य अयं  यी ध्रुव असद्चः  तिखो वचनलाई 
मानभङ्गम्  अपमान बालः  बच्चे हृदा  मनमा 

अमृष्यताम्  सहन नसक्ने अपि  भए पनि धत्ते  लिइरहन्छन् 
क्षत्रियाणां  क्षत्रियहरूको समातुः  सौतेनी आमाको 

तेजः  प्रभाव यत्  जुन 





ताक्यार्थ अहो आश्चर्य ! अपमान सहन नसक्ने क्षत्रियहरूको प्रभाव, यी ध्रुव बच्चै भए पनि 
सौतेनी आमाको तिखो वचनलाई मनमा लिद्रहन्छन्। 


नारद् उवाच नारदजीले भन्नुभयो 
नाधुनाप्यवमानं ते सम्मानं वापि पुत्रक । 
लक्षयामः कुमारस्य सक्तस्य कीडनादिषु ॥ २७॥ 





पदठार्थ 

पुत्रक  हे बाबु ध्रुव सक्तस्य  मस्त हुने वा  अथवा 

अघुना  अहिले कुमारस्य  बच्चा सम्मानं  सम्मान 

अपि  पनि ते तिम्रो अपि  पनि 

क्रीडनादिषु  खेलहरूमा अवमानं  अपमान न लक्षयामः  केही पनि देखिदनं 


ताक्यार्थ हे बाबु ध्रुव ! खेलहरूमा मस्त हुने उमेरका बाल्य अवस्था भएका तिम्रो अपमान 
अथवा सम्मान केही पनि देखदनं । 


विकत्पे विद्यमानेऽपि न दह्यसन्तोषहेतवः। 
   ,    निनकममि ९  
पुंसो मोहमृते भिन्ना यल्लोके निजकर्ममिः ॥ २८॥ 


पढार्थ 
यत्  किनभने विकल्पे  मानअपमान यापनि 
लोके  संसारमा सुखदुःख पुंसः  मानिसको 


निजकर्मभिः  आपफनै कर्मद्रारा विद्यमाने अपि  प्राप्त हुने भएअसन्तोषहेतवः  असन्तोषको 


रालानन्द्री लीक 


१२८० 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ८ 
कारण ऋते  बाहेक न॒हि  हन सक्दैन 
मोहम्  मोह भिन्नाः  अरू केही 


ताक्यार्थ संसारमा आफ्नै कर्मद्वारा मानअपमान या सुखदुःख प्राप्त हुने भए पनि मानिसको 
असन्तोषको कारण मोहबाहेक अरू केही हुन सक्दैन । 


परितुष्येत् ततस्तात तावन्मात्रेण पूरुषः। 
न्द, अ   र  बुघ 
दैवोपसादितं यावद् वीक्षयेश्वरगतिं बुधः ॥ २९॥ 


पदढार्थ 
तात  हे बाबु ,  बुेर देखेर तावन्मात्रेण  त्यतिले नै 
ततः  त्यसकारण यावत्  जेजति बुधः  ज्ञानी 

१२  


ईरुवरगतिं  ईश्वरले कर्मानुसार  ईश्वरले प्रदानापूरुषः  मानिस 

सुखदुःख दिनुहुन्छ भन्ने कुरा परितुष्येत्  सन्तोष गरोस् 
वाक्यार्थ हे बाबु ! त्यसकारण कर्मानुसार सुखदुःख ईश्वरले दिनृहुन्छ भने कुरा बुखेर र देखेर 
ईश्वरले जेजति प्रदान गर्नृहुन्छ त्यतिले नै ज्ञानी मानिस सन्तोष गरोस् । 








अथ    ३ 
अथ मात्रोपदिष्टेन योगेनावरुरुत्ससि । 
यत्प्रसादं स वे पुंसां दुराराध्यो मतो मम ॥ २०॥ 


पदठार्थ 
अथ  अहिले अनुग्रह पुंसां  साधारण मान्छेको लागि 
मात्रा  आमाले   प्राप्त गर्न दुराराध्यः  दुःखपूर्वक आराधना 
उपदिष्टेन  उपदेश गरेको चाहन्छी गर्न सकिने हुनुहन्छ भन्ने 
योगेन  योगसाधनद्रारा सः  ती भगवान् मम  मेरो 

५ २ 
यत्प्रसादं  जुन भगवान्कोवि  निश्चय ने मतः  विचार छ 





ताक्यार्थ अहिले आमाको उपदेशले तिमी योगसाधनद्रारा जुन भगवान्को अनुग्रह प्राप्त गर्न 
चाहन्छौ ती भगवान्को आराधना गर्न साधारण मानिसका लागि अत्यन्त कठिन छ भन्ने मेरो 
विचार छ। 


  न सङ्खेनोरुजन्ममि प 
सुनयः पदवीं यस्य निःसद्वेनोरुजन्मभिः। 


९  अ  तीबयोगसमाधिना भर 
न विदुमृगयन्ताञषप तीव्रयोगसमाधिना ॥ २९ ॥ 
पदार्थ 


रालानन्द्री लीक 


९९८१ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८ 
यस्य  जुन भगवान्को अपि  पनि उरुजन्मभिः  अनेकौँ जन्ममा 
पदवीं  मार्गलाई निसङ्गेन  आसक्तिरहित पनि 

मृगयन्तः  खोजिरहने तीव्रयोगसमाधिना  दुढयोगरूपन विदुः  जानन सक्दैनन् 
मुनयः  महर्षिहरू समाधिद्रारा 





ताक्यार्थ जुन भगवान्को मार्गलाई खोजिरहने महर्णिहरू पनि आसक्तिरहित दृढ योगरूप 
समाधिद्वारा समेत अनेकों जन्ममा पनि त्यो मार्ग जानन सक्देनन्। 


अतो निवतंतामेष निब॑न्धस्तव निष्फलः । 
यतिष्यति भवान् काटे श्रेयसां समुपस्थिते ॥ २२॥ 





पदार्थ 

अतः  त्यसैले निष्फलः  प्रयोजनहीन छ भवान्  तिमी 

तव  तिम्रो श्रेयसां काठे  धममनुष्ठानका यतिष्यति  प्रयत्न गरौला 
एषः  यो भगवदाराधनारूप लागि उपयुक्त समय प्रौढावस्था अहिले चाह, 

निबन्धः  हठ समुपस्थिते  आएपचछि निवतंताम्  घर फर्क 


वाक्यार्थ त्यसैले तिम्रो भगवदाराधनारूप हठ प्रयोजनहीन छ । धर्मानुष्ठानका लागि उपयुक्त 
समय प्रौढावस्था आएपच्छि तिमी प्रयत्न गरौला, अहिले चाहं घर फक । 


यस्य यद् दैवविहितं स तेन सुखदुःखयोः । 
आत्मानं तोषयन् देही तमसः पारमृच्छति ॥ ३२॥ 


पढार्थ 

सुखदुःखयोः  सुख र दुःखमध्ये गरिएको हुन्छ सः  त्यस्तो मानिस 

यत्  जे कुरा तेन  त्यही सुख वा दुःखबाट तमसः  मोहमय संसारबाट 
यस्य  जुन मानिसको लागि आत्मानं  आपफूलाई पारम्  पार 

दैवविहितं  दैवद्रारा निर्धारणतोषयन्  सन्तुष्ट राख्ने ऋच्छति  पुग्छ 





ताक्यार्थ सुख र दुःखमध्ये जुन वस्तु जसका लागि दैवद्वारा निर्धारण गरिएको हुन्छ त्यही सुख 
वा दुःखबाट आफूलाई सन्तुष्ट राख्ने मानिस मोहमय संसारबाट पार पुग्छ। 


गुणाधिकान्मुदं छिप्सेदुकोशं गुणाधमात् । 
मीं ू  ् र,  
मेत्रीं समानादन्विच्छेन्न तापेरमभिभूयते ॥ ३४ ॥ 


पदार्थ 


गुणाधिकात्  आपफूभन्दा धैरुगुण भएको मानिसलाई देख्दा त्यसबाट 





रालानन्द्री लीक 


९२८२ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ८ 
मुदं  सन्तोष   दया गरोस् अन्विच्छेत्  गरोस् अनिमात्र 
लिप्सेत्  गरोस् समानात्  आफू समानतपेः  अपमानबाट 

गुणाधमात्  अल्पगुणीहरूलाई गुणशाली मानिससंँग न अभिभूयते  पीडित हैदेन 
देखेर त्रीं  मित्रता 





ताक्यार्थ आफूभन्दा धरे गुण भएका मानिसलाई देख्दा त्यसमा सन्तोष गर्नुपर्छ, 
अल्पगुणीहरूलाई देखेर तिनीहरूमाथि दया गर्नुपर्छ, आप्र समान गुणशाली मानिससंग मित्रता 
गर्नुप्छ, अनि मात्र मानिस अपमानजन्य दुःखबाट पीडित हदेन। 


ध्रुव उवाच ध्रुवले भने 
सोऽयं शमो भगवता सुखटदुःखहतात्मनाम् । 


 म , 


दशितः कृपया पुंसां दुदंशों ऽस्मद्विधेस्तु यः ॥ ३५॥ 


पदार्थ 

अस्मद्धिधे बे 
सुखटुःखहतात्मनाम्  कृपया  अनुग्रहपूर्वक   मजस्ताले 
सुखदुःखद्रारा विवेक नष्टयः  जुन शान्ति तुत 
भएका मजस्ता दशितः  बताउनुभयो दुदंशंः  पाड कठिन छ 
पुंसां  मानिसको लागि सःअयंत्यो 
भगवता  हजुरले रामः  शान्तिको उपाय 





ताक्यार्थ सुखदुःखद्वारा विवेक नष्ट भएका मजस्ता मानिसको लागि हजुरले अनुग्रहपूर्वक जुन 
शान्तिको उपाय बताउनुभयो त्यो मजस्ताले पाउन कठिन छ। 
अथापि मेऽविनीतस्य क्षात्त्रं घोरमुपेयुषः । 


 न  अ,    


सुरुच्या इूव्चबाणन भिन्नं श्रयते हृदि ॥ ३६ ॥ 





पदार्थ 

अथ अपि  त्यसो भए तापनि नभएको भिन्ने  विदीर्ण भएको 

घोरम्  असह्य सुरुच्या  सौतेनी आमामे  मेरो 

क्षात्त्रं  क्षत्रियस्वभाव सुरुचिको हदि  हृदयमा 

उपेयुषः  प्राप्त भएको हुनाले दुकंचोबाणेः  अपमानजकन श्रयते  हजुरका उपदेशहरू 
अविनीतस्य  विनयभाववचनरूपी बाणद्रारा रहन सक्दैनन् 


वाक्यार्थ त्यसो भए तापनि आफ्नो अपमान सहन नसक्ने क्षत्रियस्वभाव भएको हुनाले 
विनयभाव नभएको र आपफ्नी सौतेनी आमाको अपमानजक वचनरूपी बाणद्रारा विदीर्ण भएको 
मेरो हृदयमा हजुरका उपदेशहरू रहन सक्देनन्। 


रालानन्द्री लीक 


१२८३ 
चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८ 
पदं त्रिभुवनोत्कृषटं जिगीषोः साधु वत्मं मे। 
बृह्यस्मत्पितुमिबहयन्नन्येरप्यनयिष्ठितम् ॥ २७ ॥ 


पदार्थ 

जह्यन्  हे महर्षिं अनधिष्ठितम्  प्राप्त गर्न जिगीषोः  जित्ने इच्छा भएको 
अस्मत्पितुभिः  मनु आदि हाम्रानसकेको मे  मलाई 

पूर्वजहरूले तरिभुवनोत्कृष्टं  तीनै लोकमासाघु  सजिलो 

अन्येः  अरू कसैले रेष्ठ वत्मं  बाटो उपाय 

अपि  पनि पदं  स्थान बरूहि  बताददिनुहोस् 





वाक्यार्थ हे महर्षि ! मनु आदि हाम्रा पूर्वजहरूले र अरू कसैले पनि प्राप्त गर्न नसकेको तीन 
लोकमा श्रेष्ठ स्थान जित्ने इच्छा भएको मलाई त्यसका लागि सजिलो बाटो बताइदिनुहोस् । 


नूनं भवान् भगवतो योऽङ्गजः परमेष्ठिनः । 
वितुदन्नटते वीणां हिताय जगतोऽ कवत् ॥ ३८ ॥ 





पढार्थ 

यःजो अकंवत्  सूर्य भगवतः  भगवान् 

वीणां  वीणा अटते  लोकलोकान्तर परमेष्ठिनः  ब्रह्माको 

वितुदन्  बजार्खँदे घुम्नुहन्छ, त्यस्ता अङ्गजः  पुत्र हनुह॒न्छ 
जगतः  लोकको भवान्  हजुर 

हिताय  कल्याणका लागि नूनं  निश्चय नै 


ताक्यार्थ वीणा बजारदे लोकको कल्याणका लागि सूर्यम लोकलोकान्तर धुम्नुहुने हजुर 
भगवान् ब्रह्माको पुत्र हुनुहुन्छ । 


मेत्रेय उवाच मैत्रेयजीले भन्नुभयो 
इत्युदाहतमाकण्यं भगवान् नारदस्तदा । 


प्रीतः प्रत्याह तं बालं सद्वाक्यमनुकम्पया ॥ ३९॥ 


पदार्थ 

इति  यसप्रकार भगवान्  भगवान् वाटं  बालक ध्रुवलाई 
उदाहृतम्  धवले भनेको कुरा नारदः  नारदले अनुकम्पया  दया गरेर 
आकण्यं  सुनेर तदा  त्यस वेला सद्वाक्यम्  उनको इच्छा पूरा 
प्रीतः  प्रसन्न हुनुभएका तंती गर्नमा सहयोगी हुने राम्रो कुरा 





रालानन्द्री लीक 


९२८४ 
चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८ 
प्रत्याह  बताउनुभयो 


ताक्यार्थ यसप्रकार ध्रुवले भनेको कुरा सुनेर प्रसन्न हुनुभएका भगवान् नारदले त्यस वेला 
बालक घ्रुवलाई दया गरेर उनको इच्छ पूरा गर्नमा सहयोगी हुने हितकारी कुरा बताउनुभयो । 


नारद् उवाच नारदजीले भन्नुभयो 
जनन्याभिहितः पन्थाः स वे निश्रेयसस्य ते। 
भगवान् वासुदेवस्तं भज तत्प्रवणात्मना ॥ ४०॥ 


पढार्थ 

जनन्या  तिग्री माता सुनीतिले  त्यो वासुदेवः  वासुदेव हुनुहुन्छ 
अभिहितः  बताउनुभएको पन्थाः  बाटो तं  उहाँ भगवान्लाई 

ते तिम्रो वे  निश्चय नै तत्प्रवणात्मना  एकाग्र चित्तले 
निश्रेयसस्य  कल्याणको भगवान्  भगवान् भज  भजन गर 





ताक्यार्थ तिग्री आमा सुनीतिले बताउनुभएको तिम्रो कल्याणको बाटो निश्चय नै भगवान् 
वासुदेव हूनुह॒न्छ, त्यस्ता भगवान्लाई एकाग्र चित्तले भजन गर। 


ध्माथंकाममोक्षाख्यं य इच्छेच्छ्रेय आत्मनः । 
एकमेव हरेस्तत्र कारणं पादसेवनम् ॥ ४१॥ 


पदार्थ 

यः जो मान्छे काम र मोक्षरूप पुरुषार्थ पादसेवनम्  चरणसेवा 
आत्मनः  आपनो इच्छेत्  चाहन्छ, उसको एकम्  एडटै 

श्रेयः  कल्याणकारक तत्र  ती पुरुषार्थ प्राप्तम एव  मात्र 

धमर्थकाममोक्षाख्यं अह न  र्थ ड 

घमांथकाममोक्षाख्यं  धर्म, अर्थ,हरेः  नारायणको कारणं  कारण हो 





ताक्यार्थ जो मान्छे आफ्नो कल्याणकारक धर्म, अर्थ, काम र मोक्षरूप पुरुषार्थं चाहन्छ, 
उसको त्यो पुरुषार्थ प्राप्तिमा नारायणको चरणसेवा नै एडटे मात्र कारण हो । 


तत् तात गच्छ भद्रं ते यमुनायास्तरं शुचि । 


पुण्यं मघुवनं यत्र सान्निध्यं नित्यदा हरेः ॥ ४२॥ 
पदार्थ 
तत्  त्यसकारण तात  हे बाबु ति तिम्नो 


रालानन्द्री लीक 


९२९८५ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८ 
भद्रं  कल्याण होस् तिमी पुण्यं  पुण्य यत्र  जहां 

यमुनायाः  यमुना नदीको मधुवनं  मधुवन नाम गरेकोनित्यदा  सर्धै 

शुचि  पवित्र गमा हरेः  श्रीहरिको 

तरं  किनारमा रहेको गच्छ  जाऊ सान्निध्यं  निवास हुन्छ 





ताक्यार्थ त्यसकारण हे बाबु! तिम्रो कल्याण होस् ! तिमी यमुनानदीको पवित्र किनारमा 
रहेको पुण्यदायक मधुवन नाम गरेको ठा्दमा जाऊ, त्यहाँ स्धैँ श्रीहरिको निवास हुन्छ । 


स्नात्वानुसवनं तस्मिन् कालिन्याः सलिठे शिवे । 
कृत्वोचितानि निवसन्नात्मनः कल्पितासनः ॥ ४३॥ 
प्राणायामेन त्रिवृता प्राणेन्द्रियमनोमलम्। 
रानेव्युदस्यामिध्यायेन्मनसा रुरुणा गुरुम् ॥ ४४ ॥ 





पदार्थ 

तस्मिन्  त्यो मधुवनमा नमस्कार आदि यथोचितप्राणायामेन  प्राणायामद्रारा 
कालिन्द्याः  कालिन्दी कर्महरू शानः  विस्तारिबिस्तार 
यमुना नदीको कृत्वा  गरेर प्राणिन्द्रियमनोमल्म्  प्राण, 
शिवे  पवित्र आत्मनः  आफ्नो लागि इन्द्रिय र मनका दोषलाई 
सलिठे  जलमा कल्पितासनः  उपयुक्त आसनन्युद्स्य  हटाएर 

अनुसवनं  बिहान, दिसो र॑बनाएर गुरुणा  धैर्ययुक्त 

सार तीनै समय निवसन्  बस्दै मनसा  मनले 

स्नात्वा  स्नान गरेर त्रिवृता  पूरक, रेचक रुरुम्  परम पूज्य भगवान्लाई 
उचितानि  भगवानूलाईकुम्भकरूप तीन प्रकारको अभिध्यायेत्  चिन्तन गर्नू 


ताक्यार्थ मधुवनमा यमुनाको पवित्र जलमा बिहान, विसो र सांरु तीनै समय स्नान गरेर 
भगवानूलाई नमस्कार आदि यथोचित कर्महरू गरेर आफ्नो लागि उपयुक्त आसन बनाएर बस्वै 
पूरक, रेचक र कुम्भकरूप तीन प्रकारको प्राणायामद्वारा बिस्तारेबिस्तारे प्राण, इन्द्रिय र मनमा 
हने दोषलाई हटाएर धैर्ययुक्त मनले परम पूज्य भगवान्को चिन्तन गर्न । 


प्रसादाभिमुखं शर्वत्प्रसन्नवदनेक्षणम् । 


सुनासं सुश्ुवं चारु कपोलं सुरसुन्दरम् ॥ ४५॥ 
पदढार्थ 
प्रसादाभिमुखं 


भक्तलाई वरदिन तयार हुनुभएका शर्वत्प्रसन्नवदनेक्षणम्  सर्धं 


रालानन्द्री लीक 


९२८६ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८ 
प्रसन्न अनुहार र चम्किलासुरसुन्द्रम्  देवताहरूको भन्दा हुनुभएका भगवान् नारायणको 
आंँखा भएका राम्रो ध्यान गर्न 
चारु  सुन्दर सुनासं  सुन्दर नाक र 

कपोरं  गाला सुश्ुवं  सुन्दर आंखीर्भौँले युक्त 





ताक्यार्थ भक्तलाई वर दिन तयार हुनुभएका, सर्धं प्रसन्न अनुहार र चम्किला आंँखा भएका, 
सुन्दर गाला, देवताहरूको भन्दा राम्रो सुन्दर नाक र सुन्दर आंँखीर्भँले युक्त हुनुभएका भगवान् 
नारायणको ध्यान गरन् । 


तरुणं रमणीयाङ्गमरुणोष्ठेक्षणाधरम् । 


प्रणताश्रयणं नृम्णं शरण्यं करुणाणंवम् ॥ ४६॥ 
पदढार्थ 
तरुणं  युवा प्रणताश्रयणं  प्रणाम गर्नीशरण्यं  शरणागतवत्सल 
रमणीयाद्खम्  मनोहर अङ्गयुक्त भक्तहरूलाई आश्रय दिनुहुने भगवान् नारायणको ध्यान गर्न 
अरुणेष्ठक्षणाघरम्  रातोरातोनृम्णं  सुखदायक 
ओठ र आंखा भएका करूणाणंवम्  दयाका सागर 
ताक्यार्थ युवा, मनोहर अङ्गयुक्त हुनुभएका, रातोरातो ओठ र आंखा भएका, प्रणाम गर्ने 
भक्तहरूलाई आश्रय दिनुहुने, सुखदायक, दयाका सागर, शरणवत्सल भगवान् नारायणको ध्यान 


गरन् । 





श्रीवत्साङ्कं घनर्यामं पुरुषं वनमालिनम् । 
राङ्खचकगदापद्येरभिव्यक्तचतुर्ुजम् ॥ ५७ ॥ 





पदार्थ 

श्रीवत्साङ्कं  छातीमा श्रीवत्सकोवनमालिनम्  वनमाला धारणपद्मद्रारा चारओटा बाह 
चिह्न भएका गर्नुभएका सुशोभित हुने 

घनश्यामं  मेघसमान श्याम शङ्खचक्रगदापदयोरमिव्यक्त पुरुषं  त्यस्ता परमपुरुष 

वर्ण भएका चतुभुंजम्  शङ्ख, चक्र, गदा रभगवान् नारायणको ध्यान गर्न 


ताक्यार्थ छतीमा श्रीवत्सको चिह्न भएका, मेघसमान श्याम वर्ण भएका, वनमाला धारण 
गर्नुभएका, शङ्ख, चक्र, गदा र पद्मह्रारा जसका चारमोटा बाहु सुशोभित भएका छन् त्यस्ता 
परमपुरुष भगवान् नारायणको ध्यान गर्न । 


किरीटिनं कुण्डलिनं केयूरवलयान्वितम् । 


रालानन्द्री लीक 


१२८७ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ८ 


कोस्तुभाभरणग्रीवं ५ पीतकोरोयवाससम् भ 
कोस्तुभाभरणग्रीवं ॥ ४८ ॥ 


पदढार्थ 

किरीटिनं  किरीटकयूरवलयान्वितम्  बाजुबन्द, ॥ गहना लगाउनुभएका 
लगाउनुभएका बाला आदि गहनाले पीतकौशेयवाससम्  पैलो 
कुण्डलिनं  कुण्डल धारणशोभायमान रिसमी कपडा धारण गर्नुभएका 
गर्नुभएका कोस्तुभाभरणग्रीवं  घांटीमा भगवान् नारायणको ध्यान गर्न 





ताक्यार्थ किरीट लगाउनुभएका, कुण्डल धारण गर्नुभएका, बाजुबन्द, बाला आदि गहनाले 
शोभायमान घांँटीमा कौस्तुभको गहना लगाउनुभएका, पहँलो रेसमी कपडा धारण गर्नुभएका 
भगवान् नारायणको ध्यान गर्नू। 


काञ्चीकलापपयंस्तं लसत्काञ्चननूपुरम् । 

दशंनीयतमं शान्तं मनोनयनवधंनम् ॥ ५९॥ 
पदार्थ 
काञ्चीकलापपयंस्तं  न जसको चरणमनोनयनवधंनम्  मन र 
धेैरेओोटा मेखला धारणशोभायमान भएका छन् ओंँखालाई आनन्दित गराउनुहुने 
गर्नुभएका दशंनीयतमं  अत्यन्त दर्शनीय भगवान् नारायणको ध्यान गर्न 
लसत्काञ्चननूपुरम्  सुनको शान्तं  शान्त स्वरूप भएका 





ताक्यार्थ कम्मरमा धेरैगोटा मेखला धारण गर्मुभएका, सुनको पाउजुले जसको चरण 
शोभायमान भएका छन् त्यस्ता अत्यन्त दर्शनीय, शान्त स्वरूप भएका, मन र आंँखालाई आनन्दित 
गराउनुहुने भगवान् नारायणको ध्यान गर्न । 


पद्भ्यां नखमणिश्रेण्या विलसदुभ्यां समचंताम् । 
हृत्पद्मकणिंकाधिष्ण्यमाक्रम्यात्मन्यवस्थितम् ॥ ५०॥ 


पदठार्थ 

नखमणिध्रेण्या  नङ्रूपीहृदयरूपी कमलको फल आत्मनि  आत्मामा 

मणिको पड्क्तिद्रारा कमलगदराको मध्यभागमा अवस्थितम्  बस्नुहुने 
विकसदुभ्यां  शोभायमान आक्रम्य  चदढेर भगवान् नारायणको ध्यान गर्न 
पद्भ्यां  चरणकमललेसमचंताम्  पूना गरिरहेका 

हृत्पद्मकणिंकाधिष्ण्यम् भक्तहरूको 





तवाक्यार्थ नङ्रूपी मणिको पडक्तिद्रारा शोभायमान चरणकमलले हृदयरूपी कमलगटराको 


रालानन्द्री लीक 


१२८८ 
चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८ 
मध्यभागमा चढेर पूजा गरिरहेका भक्तहरूको आत्मामा बस्नुहुने भगवान् नारायणको ध्यान गर्न । 
स्मयमानममिष्यायेत् सातुरागावलोकनम् । 
नियतेनैकभूतेन मनसा वरदृष॑भम् ॥ ५९॥ 


पदार्थ 

सानुरागावलोकनम्  प्रेमपूर्वकवरदषभम्  वर दिने ब्रह्माएकभूतेन मनसा  एकाग्र मनले 
हेरिरहनुभएका आदिहरूमा श्रेष्ठ भगवान्अभिष्यायेत्  चिन्तन गर्न 
स्मयमानम्  मुस्कुराइनारायणलाई 

रहनुभएका नियतेन  संयमित भएर 





वाक्यार्थ प्रेमपूर्वक हैरिरहनुभएका, मूस्कुराद्रहनुभएका, वर॒ दिनेहरूमा श्रेष्ठ भगवान् 
नारायणलाई संयमित भएर एकाग्र मनले चिन्तन गर्न । 


एवं भगवतो रूपं सुभद्रं ध्यायतो मनः। 
निवुंत्या परया तूर्णं सम्पन्नं न निवतंते ॥ ५२॥ 


पढार्थ 

एवं  यसरी मानिसको सम्पन्नं  मिल्दछ र फेरि 
भगवतः  भगवान् नारायणको मनः  अन्तःकरण त्यहांबाट 

सुभद्रं  परममङ्गलकारी तूर्णं  चांडे नै न निवतते  फ्कदैन 
रूपं  स्वरूप परया निवुंत्या  परम आनन्दरूप 

ध्यायतः  चिन्तन गर्नेभगवान्का साथ 





वाक्यार्थ यसरी भगवान् नारायणको परममङ्गलकारी स्वरूप चिन्तन गर्ने मानिसको अन्तःकरण 
चाँडे नै परम आनन्दरूप भगवान्का साथ मिल्दछ र ऊ फेरि त्यहाँबाट फकदेन। 


जप्यर्च परमो गुह्यः श्रूयतां मे नृपात्मज । 
यं सप्तरात्रं प्रपठन् पुमान् पश्यति खेचरान् ॥ ५३॥ 





पदार्थ 

नृपात्मज  हे राजपुत्र जप्यः  मन्त्र प्रपठन्  जप्ने 

मे  मनाट शरूयतां  सुन पुमान्  मानिसले 

परमः  उत्कृष्ट यं  जुन मन््रलाई खेचरान्  आकाशगामी 
गुह्यः  गोप्य सप्तरात्रं  सात रातसम्म सिद्धहरूलाई 


रालानन्द्री लीक 


९२८९ 
चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८ 
च  पनि परयति  देखन सक्छ 


ताक्यार्थ हे राजपुत्र ! मबाट उत्कृष्ट र गोप्य मन्त्र सुन। यो मन्त्रलाई सात रातसम्म जप्ने 
मानिसले आकाशगामी सिद्धहरूलाई पनि देख्न सक्छ । 


न ४ ४४ 
ॐ नमा भगवतं वासुदवाय । 

 ७ ् बुध 
मन्त्रेणानन दवस्य कुयादु द्रन्यमयीं बुघः। 


श ,  र 


सपया वावघद्रल्वदशकारुवभागावत् ॥ ५४ ॥ 


पढार्थ 

देशकारुविभागवित्  कुन स्थानमन्त्रेण  ॐ नमो भगवते   द्रव्यहरुद्रारा 

र कुन समयमा भगवान्को पूजा वासुदेवाय भगवान्  भगवान् नारायणको 
कसरी गर्नुपछ भने कुरा जानने वासुदेवलाई नमस्कार छ यस ्रन्यमयीं  द्रव्यप्रधान 

बुधः  ज्ञानीले मन्तरदरारा सपयां  पूजा 

ॐ नमः भगवते वासुदेवाय उनेनविविधेः  विभिन कुर्यात्  गरोस् 





ताक्यार्थ कुन स्थान र कुन समयमा भगवान्को पूजा कसरी गर्नुपर्छ भन्ने कुरा बुमने ज्ञानीले 
ॐ नमो भगवते वासुदेवायः मन््रद्रारा विभिन्न द्रव्यहरुद्रारा भगवान् नारायणको द्रव्यप्रधान पूजा 
गरोस्। 


,  


सलिकठेः शुचिभिमाल्येवन्येमृलफलादिभिः। 
शस्ताङ्करांशुकेर्चार्चैत् तुलस्या प्रियया प्रभुम् ॥ ५५॥ 





पदढार्थ 

शुचिभिः  पवित्र फलहरुद्रारा व॒स्या  तुलसीद्रारा 

सलिलैः  जलले शस्ता्कुरांशुकेः  पूजाका लागिच  पनि 

माल्यैः  मालाले उपयुक्त दुर्वाड़कुरहरू र बल्कल प्रभुम्  सर्वसमर्थ नारायणलाई 
वन्यैः  वनमा भएका आदि वस्त्रहरूद्रारा एवं अर्चेत्  पूजा गोस् 
मूकफलादिभिः  कन्दमूल एवं प्रियया  भगवान्की प्रिया 


ताक्यार्थ पवित्र जल, माला, वनमा भएका कन्दमूल एवं फलहरू, पूजाका लागि उपयुक्त 
दुर्वाडकुरहरू र बल्कल आदि वस्त्रहरूद्रारा एवं भगवान्की प्रिया तुलसीद्रारा पनि सर्वसमर्थ 
नारायणको पूजा गरोस् । 


ठन्ध्वा द्रन्यमयीमचां क्षित्यम्ब्वादिषु वाचयेत् । 


रालानन्द्री लीक 


९९९० 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ८ 


आभृतात्मा मुनिः शान्तो यतवाङ् मितवन्यभुकू ॥ ५६॥ 


पदढार्थ 

आभृतात्मा  अन्तःकरण वशमा शान्तः  शान्त वा  अथवा प्रतिमा प्राप्त गर्न 
गरेको मुनिः  मननशील साधकले नसकेमा 

यतवाक्  वाणी संयमित्रन्यमयीम्  पत्थर आदिद्राराक्षित्यम्ब्वादिषु  जमिन, पानी 
भएको निर्मित आदिमा भगवान्को 
मितवन्यभुक्  आवश्यक मात्रअचां  प्रतिमा अर्चयेत्  पूजा गरोस् 
वन्यफल खाने ठन्प्वा  स्थापना गरेर 





ताक्यार्थ अन्तःकरण वशमा राख्ने, वाणी संयमित भएको, आवश्यक मात्र वन्यफल खाने 
शान्त मननशील साधकले पत्थर आदिद्रारा निर्मित प्रतिमा स्थापना गरेर अथवा प्रतिमा प्राप्त गर्न 
नसकेमा जमिन, पानी आदिमा भगवान्को पूजा गरोस् । 


शर,   


स्वेच्छावतारचरितरचिन्त्यनिजमायया । 
करिष्यत्युत्तमरलोकस्तद् ध्यायेद्धदयङ्गमम् ॥ ५७ ॥ 


पदार्थ 

उत्तमरलोकः  ध्रेष्ठ कीर्तिजवतार लिएर विभिन्नतत्  भगवान्का ती 
भएका भगवान्लीलाचरिव्रद्रारा लीलाचरित्रहरूको 
अचिन्त्यनिजमायया  आपनोहृदयद्गमम् करिष्यति  ध्यायेत्  ध्यान गरोस् 


अकल्पनीय मायाशक्तिद्रारा भक्तलाई आफ्नो हृदयमा 
स्वेच्छावतारचरितेः  स्वेच्छाले लिनुहुन्छ 

ताक्यार्थ श्रेष्ठ कीर्ति भएका भगवान् आफ्नो अकल्पनीय मायाशक्तिद्रारा स्वेच्छाले अवतार 
लिएर विभिन्न लीलाचरिव्रह्मारा भक्तलाई आप्नो हृदयमा लिनुहुन्छ । त्यसैकारण भगवान्का ती 
लीलाचरित्रहरूको ध्यान गयोस् । 





परिचयां भगवतो यावत्यः पूवैसेविताः। 


क ९ 


ता मन्त्रहदयनव व्रसुर्ज्यान्मन्त्रमूतय ॥ ५८ ॥ 


पदढार्थ 
भगवतः  भगवान् नारायणका ताः  पूजाका ती सबेमन्त्र जप्वै 
यावत्यः  जति पनि सामग्रीहरू पुनः मन्त्रमूतये  मन्त्रमूर्वि 


   ९  
पूवसेविताः  पहिले गरिएका मन्त्रहदयेन एव  मनले ॐ भगवानलाई 
परिचयांः  पूजाहरू धथिए नमो भगवते वासुदेवायः यो प्रयुञ्ज्यात्  अर्पण गर्चू 
राला दीका 





९२९९१ 
चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८ 
ताक्यार्थ भगवान् नारायणका जति पनि पहिले गरिएका पूजाहरू धिए, पूजाका ती सबै 


सामग्रीहरू पुनः मनले ॐ नमो भगवते वासुदेवाय यो मन्त्र जप्दै मन्त्रमूर्तिं भगवानूलाई अर्पण 


गरन् । 
एवं कायेन मनसा वचसा च मनोगतम् । 
परिचयंमाणो भगवान् भक्तिमत्परिचयंया ॥ ५९॥ 
पुंसाममायिनां सम्यग्भजतां भाववधंनः। 
श्रेयो दिशत्यभिमतं यद् धमंदिषु देहिनाम् ॥ ६०॥ 





पदार्थ 

एवं  यसप्रकार   पनि पुंसाम्  भक्तहरूलाई 
मनोगतम्  मनमा भगवन्मूर्ति परिचयंमाणः  पूजित घमोदिषु  धर्म, अर्थ, काम वा 
दृढ हुने गरी भाववधंनः  भाववृद्धिमोक्षमध्ये 

कायेन  देहसम्पाद्य जलद्रारा गराउनुहुने यत्  जे 

मनसा  मनद्रारा ध्यानद्वारा भगवान्  भगवान् नारायण श्रेयः  कल्याणकारक वस्तु 
वचसा  वाणीद्रारा जप।अमायिनां  अहङ्ाररहित भएर अभिमतं  इच्छा गरिएको छ 
आदिद्रारा सम्यग्भजतां  श्रद्धापूर्वक त्यही 

भक्तिमत्परिचयंया  प्रेमपूर्वकराम्रोसंग पूजा गर्न दिति  दिनुहुन्छ 
गरिने पूजाद्राय देहिनाम्  शरीरधारी 


ताक्यार्थ यसप्रकार मनमा जसरी भगवन्मूर्तिं दृढ ह॒न्छ त्यसरी नै देहसम्पाच्च जल आदिद्रारा, 
मनद्वारा, ध्यानद्वारा, वाणीद्रारा, जप आदिद्रारा रप्रेमपूर्वक गरिने पूजाद्रारा पनि पूजित भाववृद्धि 
गराउनुहने भगवान् नारायण अहङ़ाररहित भएर श्रद्धापूर्वक राम्रोसंग पूजा गर्ने शरीरधारी 
भक्तहरूलाई धर्म, अर्थ, काम र मोक्षमध्ये जे कल्याणकारक वस्तु इच्छा गरिएको छ त्यही 
दिनुहून्छ । 


  न्त   भ 
विरक्तश्चेन्द्रियरतो भक्तियोगेन भूयसा । 
तं निरन्तरभावेन भजेताद्धा विमुक्तये ॥ ६९॥ 


पदढार्थ 

इन्द्रियरतो  इन्दरियलभ्यभक्तले प्रेमद्वारा 

विषयभोगबाट च  पनि अद्धा  साक्षात् 

विरक्तः  विरक्त भएको निरन्तरभावेन  अनवच्छिन्न विमुक्तये  मोक्षका लागि 


रालानन्द्री लीक 


९९५ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८ 
तं  ती भगवान्लाई भक्तियोगेन  भक्तियोगले 
भूयसा  ठलो दृढ भजेत  भजन गरोस् 


ताक्यार्थ इन्ियलभ्य विषयभोगवाट विरक्त भएको भक्तले अनवच्छिन्न प्रेमद्वारा साक्षात् 
मोक्षका लागि ती भगवानूलाई दृढ भक्तियोगले भजन गरोस् । 


इत्युक्तस्तं परिक्रम्य प्रणम्य च नृपाभ॑कः। 
ययो मधुवनं पुण्यं हरेश्चरणचचिंतम् ॥ ६२ ॥ 
पदार्थ 
इति  नारदमुनिद्रारा यसप्रकार तं  ती देवर्षिं नारदलाई चरणचचिंतम्  चरणचिहित 
उक्तः  उपदिष्ट परिक्रम्य  प्रदक्षिणा गरेर पुण्यं  पवित्र 
नृपाभ॑कः  राजा उत्तानपादकाप्रणम्य च  प्रणाम पनि गरेर मधुवनं  मधुवन 
छोरा ध्रुव हरेः  भगवान्को ययो  गए 





ताक्यार्थ यसप्रकार नारदमुनिद्रारा उपदिष्ट राजा उत्तानपादका छोरा ध्रुव देवर्षिं नारदलाई 
प्रदक्षिणा र प्रणाम गरेर भगवान्को चरणचिहन भएको पवित्र मधुवन गए । 


तपोवनं गते तस्मिन् प्रविष्टोऽन्तःपुरं मुनिः। 
अहिताहंणको राज्ञा सुखासीन उवाच तम् ॥ ६२॥ 


पढार्थ 

तस्मिन्  ती ध्रुव प्रविष्टः  प्रवेश गरेर मुनिः  देवर्षि नारदले 

तपोवनं  तपोवन राज्ञा  राजाद्रारा तम्  ती राजा उत्तानपादलाई 
  ९ उवाच 

गते  गएपच्छि अहि ताहणकः  पाद्य आदिले।उवाच  भन्नुभयो 

अन्तःपुरं  राजा उत्तानपादकोपुजिएका 

दरबारमा सुखासीनः  सुखपूर्वक बसेका 





ताक्यार्थ ध्रुव तपोवन गएपच्छि देवर्षि नारद राजा उत्तानपादको दरबारमा प्रवेश गर्नुभयो । त्यहाँ 
राजाद्रारा प्रदत्त पाद्य आदि पूजा स्वीकार गरेर सुखपूर्वक बस्नुभएका नारदले राजा उत्तानपादलाई 
भन्नुभयो । 


नारद् उवाच नारदजीले भन्नुभयो 
राजन् किं ध्यायसे दीर्घं मुखेन परिशुष्यता । 
किं वा न रिष्यते कामो धर्मों वार्थेन संयुतः ॥ ६४ ॥ 


रालानन्द्री लीक 


९२९३ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८ 
पदार्थ 

राजन्  हे राजा उत्तानपाद दीर्घं  धेर समयसम्म कामः  काम 

परिशुष्यता  सुकेको किं प्यायसे  के सोच्ैधमंः वा  अथवा धर्म 

मुखेन  मुखले हनुहन्छ ? न रिष्यते किंवा  केही नष्ट 
संयुतः  युक्त भएर अर्थेन  अर्थले सहित भएको त कैन ? 





ताक्यार्थ हे राजा उत्तानपाद ! मुख सुकाएर धेरै समयसम्म के सोच्दै हुनहुन्छ ? अर्थ, काम 
अथवा धर्म नष्ट भएको त छैन ? 


राजोवाच राजाले भने 

.  न्द 
सुतो मे बालको बह्मन् स्तरेणेनाकरुणात्मना । 
निवसितः पञ्चवषंः सह मात्रा महान् कविः ॥ ६५॥ 





पदार्थ 

ब्रह्मन्  हे ब्रह्मन् महान्  तेष्ठ अकरुणात्मना  निर्दयी मद्रारा 
मे  मेरो कविः  बुद्धिमान् मात्रा सह  उसकी आमासंगै 
पञ्चवष॑ः  पांच वर्षको सुतः  छोरा ध्रुव निवोसितः  घरबाट निकालिए 
वारकः  बालक भए पनि स्त्रेणेन  स्त्रीमा आसक्त भएको 


ताक्यार्थ हे ब्रह्मन् ! मेरो पाँच वर्षको छोरो बालक भए पनि श्रेष्ठ बुद्धिमान् थियो, उसलाई 
स्त्रीमा आसक्त भएको निर्दयी मेले उसकी आमाको साथमा घरबाट निकालिदिषं। 


अप्यनाथं वने बह्मन् मा स्मादन्त्यभंकं वृकाः। 
श्रान्तं शयानं श्चुधितं परिम्लानमुखाम्बुजम् ॥ ६६ ॥ 





पढार्थ 

जह्यन्  हे ब्रह्मन् ! रायानं  जमिनमा सुतेको वने  वनमा 

श्रान्तं  थकित अपिर वृकाः  व्वांसाहरूले 

क्षुधितं  भोकाएको अनाथं  कोटी पनि रक्नकमा स्म अदन्ति  कतै नखाऊन् 
परिम्लानमुखाम्बुजम्  मुख नभएको 

सुकेको अभक  बालक ध्रुवलाई 


ताक्यार्थ हे ब्रह्मन् ! थकित, भोकाएको, मुख सुकेको, जमिनमा सुतेको र कोही पनि रक्षक 
नभएको बालक ध्रुवलाई वनमा कतै व्वाँसाहरूले नखाऊन्। 


अहो मे बत दौरात्म्यं स्त्रीजितस्योपधारय । 


रालानन्द्री लीक 


९२९० 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ८ 
योऽङ्कं प्रम्णारुरुक्षन्तं नाभ्यनन्दमसत्तमः ॥ ६७ ॥ 

पढार्थ 

अहो  अहो   दुष्टता छोरालाई 

बत  ज्यादै दुःखको कुरा छ उपधारय  हर्नृहोस् यःजोम 

स्त्रीजितस्य  स्त्रीको वशीभूतप्रेम्णा  स्नेहपूर्वक असत्तमः  दुष्टले 

भएको अङ्कं  काखमा न अभ्यनन्दम्  काखमा बस्न 

मे  मेरो अरुरु्षन्तं  उक्लन चाहने दिएर खुसी बना 





ताक्यार्थ अहो ! ज्यादै दुःखको कुरा छ, स्त्रीको वशीभूत भएको मेरो दुष्टता हैर्नृहोस्, 
स्नेहपूर्वक काखमा उक्लन चाहने छोरालाई म दुष्टले काखमा बस्न दिएर खुसी बनाउन सकने । 


नारद् उवाच नारदले भन्नुभयो 
मा मा शुचः स्वतनयं देवगुप्तं विशाम्पते । 


तत्प्रभावमविज्ञाय प्रावृङ्क्ते यद्यरो जगत् ॥ 
पदार्थ 
विशाम्पते  हे जनताहरूकास्वतनयं  आपनो छोरालाई 
स्वामी तत्प्रभावम्  उनको सामर्थ्य 
देवगुप्तं  भगवान् नारायणद्रारा अविज्ञाय  नबुफेर 
रक्षित मा मा शुचः  चिन्ता गर्दै 





६८ ॥ 


नगर्नृहोस् 

यद्यराः  ती ध्रुवको कीर्ति 
जगत्  लोकमा 

प्रावृङ्क्ते  पौ लने 


ताक्यार्थ हे जनताहरूका स्वामी ! भगवान् नारायणद्वारा रक्षित आफ्नो छोरालाई र उनको 
सामर्थ्य नबुणेर चिन्ता नगर्नुहोस् । ती ध्रुवको कीर्तिं लोकमा फैलने । 


सुदुष्करं कमं कृत्वा रोकपाङेरपि प्रमुः। 
एष्यत्यचिरतो राजन् यशो विपुलयंस्तव ॥ ६९॥ 


पदार्थ 

राजन्  हे राजा कमं  काम प्रभुः  सामर्थ्यवान् ध्रुव 
लोकपाठेः  इन्द्र आदिकृत्वा  गरेर अचिरतः  चाड नै 
लोकपालहरुद्रारा तव  तपाईको एष्यति  आउनेछछन् 
अपि  पनि यराः  कीर्ति 

सुदुष्करं  गर्न कठिन विपुलयन्  बढा्दे 





ताक्यार्थ हे राजा ! इन्द्र आदि लोकपालहरूद्रारा पनि गर्न कठिन काम गरेर तपाईको कीर्ति 


रालानन्द्री लीक 


९९५ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८ 


बढाडँदे सामर्थ्यवान् ध्रुव चाड ने आउनेछन् । 


० 


मत्रेय उवाच मेत्रेयजीले भन्नुभयो 
.      विश्रुत्य जगतीपति  
इति देवर्षिणा प्रोक्तं विश्रुत्य जगतीपतिः। 
राजलक्ष्मीमनादत्य पुत्रमेवान्वचिन्तयत् ॥ ७० ॥ 
पदार्थ 


इति  यसप्रकार 
  


रेवाषणा  नारदजीद्रारा 
प्रोक्तं  भनिएको कुरा 


जगतीपतिः  राजा उत्तानपाद 
राजलक्ष्मीम्  राजसम्पत्तिको 
अनाट्त्य  बेवास्ता गरी 


एव  ने 
अन्वचिन्तयत्  चिन्ता गर्न 
थाले 





विश्रुत्य  सुनेर पुत्रम्  छोरा घ्रुवलाई 
ताक्यार्थ यसप्रकार नारदजीको कुरा सुनेर राजा उत्तानपाद राजसम्पत्तिको बेवास्ता गरी छोरा 
ध्रुवको मात्रे चिन्ता गर्न थाले। 


तत्राभिषिक्तः प्रयतस्तामुपोष्य विभावरीम् । 
समाहितः पयंचरदुष्यादेशेन पूरुषम् ॥ ७१॥ 


पदार्थ 
तत्र॒  यता ध्रुवले त्यहां समाहितः  एकाग्रचित्त भई उपदेशानुसार 
यमुनामा ताम् विभावरीम्  त्यो रातमा पूरुषम्  नारायणलाई 


अभिषिक्तः  स्नान गरेर 


उपोष्य  उपवास बसेर 


पय॑चरत्  पूजा गर्न लागे 


प्रयतः  शुद्ध भएर ऋष्यादेरेन  ऋषि नारदको 
ताक्यार्थ यता ध्रुवले यमुनामा स्नान गरी शुद्ध भएर एकाग्रचित्तले त्यस रातदेखि नै उपवास 
बसेर ऋषि नारदको उपदेशानुसार नारायणको पूजा गर्न लागे । 





त्रिरात्रान्ते त्रिरात्रान्ते कपित्थबदराशनः। 
आत्मवृत््यनुसारेण मासं निन्येऽचयन् हरिम् ॥ ७२॥ 
पदढार्थ 
त्रिरात्रान्ते त्रिरात्रान्ते  प्रत्येकधाननका लागि मात्र आवश्यकहरिम्  नारायणलाई 


तीनरातपछि कपित्थबदराशनः  कैथ र बयरअचंयन्  पूजा गर्दै 
आत्मवृत््यनुसारेण  शरीरखाएर बसेका ध्रुवले मासं  एक महिना 


रालानन्द्री लीक 


९९९६ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८ 
  
निन्ये  बिताए 


ताक्यार्थ प्रत्येक तीन रातपचछ्छि शरीर धान्नका लागि मात्र आवश्यक कैथ र बयर खाएर बसेका 


ध्रुवले नारायणको पूजा गर्दै एक महिना बिताए। 


द्वितीयं च तथा मासं षष्ठे षष्ठेऽभ॑को दिने । 


तृणपणदिभिः र्णिः कृतान्नोऽभ्यचंयन् विभुम् ॥ ७३॥ 


पदार्थ 

तथा  त्यसै गरी र्णिः  सुकेका 

अभंकः  बालक ध्रुव तृणपणदिमिः  खारपातहरूद्रारा 
षष्ठे षष्ठे दिनि  प्रत्येक छछकृतान्नः  भोजन गरेर 

दिनमा विभुम्  सर्वेश्वर नारायणलाई 


अभ्यचंयन्  पूजा गर्दै 





दवितीयं  दोस्रो 
मासं  महिना 
च  पनि बिताए 


ताक्यार्थ त्यसै गरी बालक ध्रुवले प्रत्येक छछ दिनमा सुकेका खारपातहरू खाएर सर्वेश्वर 
नारायणको पूजा गर्द दोस्रो महिना पनि बिताए। 


तृतीयं चानयन्मासं नवमे नवमेऽहनि । 
अब्भक्ष उत्तमदटोकमुपाधावत् समाधिना ॥ ७४ ॥ 


पदठार्थ 

नवमे नवमे  प्रत्येक नौनौ उत्तमङटोकम्  पुण्य कीर्ति मासं  महिना 

अहनि  दिनमा भएका भगवान्लाई च  पनि 

अब्भक्षः  पानी मात्र पिएर उपाधावत्  चिन्तन गर्दै अनयत्  बिताए 
समाधिना  समाधिमा बसेर तृतीयं  तन्नो 





ताक्यार्थ प्रत्येक नौनौ दिनमा पानी मात्र पिएर, समाधिमा बसेर, पुण्य कीर्तिं भएका 
भगवान्को चिन्तन गर्दै उनले तेस्रो महिना पनि बिताए। 


चतुथंमपि वै मासं दवादश द्वादशेऽहनि । 
वायुभक्षो जितरवासो ध्यायन् देवमधारयत् ॥ ७५॥ 






पढार्थ 

द्वादशे द्वादशे  बाहबाह  वासुदेवलाई चतुम्  यसरी उनले चौथो 
अहनि  दिनमा ॥  ध्यान गर्दै घ्रुवले मासं  महिना 

वायुभक्षः  हावा मात्र खाएर वे  निश्चयनै अपि  पनि बिताए 
जितश्वासः  श्वासलाई जितेर अधारयत्  शरीर धारण गरे 





रालानन्द्री लीक 


१२९९७ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८ 


वाक्यार्थ बाहबाह दिनमा हावा मात्र खाएर प्राणलाई आफ्नो अधीनमा राखेर वासुदेवको 
ध्यान गर्दै उनले चौथो महिना पनि बिताए। 


पञ्चमे मास्यनुप्राप्ते जितश्वासो नृपात्मजः। 
ध्यायन् ब्रह्म पदैकेन तस्थो स्थाणुरिवाचलः ॥ ७६॥ 





पदढार्थ 

पञ्चमे मासि  पाँचौ महिना छोरा ध्रुव स्थाणुः  ठटे 

अनुप्राप्ते  सुरु भएपचछि नह्य ध्यायन्  ब्रह्मको ध्यानइव  ४ै 

जितश्वासः  श्वासप्रश्वासलाई गर्दै अचलः  स्थिर भएर 

नियन्त्रित गरेका एकेन पदा  एउटै खद्रालेतस्थौ  रहन थाले 
नृपात्मजः  राजा उत्तानपादकाउभिएर 


ताक्यार्थ पाँचौँ महिना सुर् भएपछि श्वासप्रश्वासलाई नियन्त्रित गरेका एवं राजा 
उत्तानपादका छोरा ध्रुव ब्रह्मको ध्यान गर्दै एडटे गोडाले मात्र उभिएर ददो रँ स्थिर भएर रहन 
थाले। 


सवंतो मन आकृष्य हृदि भूतेन्द्रियारायम् । 
ध्यायन् भगवतो रूपं नाद्राक्षीत् किञ्चनापरम् ॥ ७७ ॥ 


पढार्थ 

भूतेन्द्रियाशयम्  पृथिवी आदि आकृष्य  खिचेर अपरम्  अरू 

भूतका कार्य शब्द आदि विषयहृदि  हृदयमा किञ्चन  केही पनि 

र इन्द्रियको नियामक भगवतः  भगवान्को न अद्राक्षीत्  देखेनन् 
मनः  मनलाई रूपं  रूपलाई 

सवंतः  चरतिरबाट ध्यायन्  ध्यान गरिरहेका ध्रुवले 





ताक्यार्थ पृथिवी आदि भूतका कार्य, शब्द आदि विषय र इन्दरियको नियामक मनलाई समेत 
चारैतिरबाट खिचेर हृदयमा भगवान्को रूपलाई ध्यान गरिरहेका ध्रुवले अरू केही पनि देखेनन्। 


आधारं महदादीनां प्रधानपुरुषेश्वरम् । 


ब्रह्म धारयमाणस्य त्रयो खोकारचकम्पिरे ॥ ७८ ॥ 
पदार्थ 
प्रथानपुरुषेश्वरम्  प्रकृति रभएकाले तत्त्वको 
पुरुषका पनि ईश्वर कारण।महदादीनां  महत् आदि सम्पूर्णआधारं  आधार भएका 


रालानन्द्री लीक 


९९९८ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत 

ब्रह्य  ब्रह्मलाई ध्रुवको तेज सहन गर्न नसकेर 
धारयमाणस्य  धारण गरिरहेका त्रयः लोकाः  तीनै लोक 
वाक्यार्थ प्रकृति र पुरुषका पनि ईश्वर एवं महत् आदि 


अध्याय नत 


 अ ९ 
चकाम्परं  कांप थाले 


सम्पूर्ण तततवका आधार भएका 


ब्रह्मलाई धारण गरिरहेका ध्रुवको तेज सहन गर्न नसकेर तीनै लोक काँप्न थाले। 


न्द ्   
यदकपाद्न स पाथवाभक 


स्तस्थो तदङरु्ठनिपीडिता मही । 
ननाम तत्राधमिभेन्द्रधिष्ठिता 

तरीव सव्येतरतः पदे पद ॥ ७९॥ 
पदार्थ 
सःती तदङ्गष्टनिपीडिता  ध्रुवको 
पार्थिवाभ॑कः  राजपुत्र ध्रुव ओँलाको चापले दबिएकी 
यदा  जब मही  पृथिवी 
एकपादेन  एउ्टै गोडाले इभेन्द्रधिष्ठिता  ठलो हात्ती 
तस्थो  खडा भए चटेको 
तत्र  त्यस वेला तरी इव  डुङ्गै 


ताक्यार्थ ती राजपुत्र ध्रुव जब एडटै गोडाले उभिए त्यस 


पदे पदे  पाइलैपिच्छे 
सव्येतरतः  दायाँबायांतर्फा 
अधंम्  आधासम्म 


ननाम  भुकिन् 





वेला ध्रुवको ओँलाको चापले 


दबिएकी पृथिवी दठुलो हात्ती चढेको डङ्गा पादलैपिच्छ दायांँबायांँतफं आधासम्म भुकिन्। 


तस्मिन्नमिष्यायति विङ्वमात्मनो 
दवारं निरुष्यासुमनन्यया धिया । 

लोका निरुच्छरवासनिपीडिता भृ 
सलोकपालाः शरणं ययुहरिम् ॥ ८० ॥ 


पदार्थ 

असुम्  प्राणलाई विङ्वम्  स्वत्मिक 
द्वारं  इन्दरियद्रारलाई नारायणलाई 

निरुध्य  रोकेर तस्मिन्  ती ध्रुवले 


आत्मनः  आपफूदेखि 


अभिध्यायति  ध्यान गरेपछि 


अनन्यया धिया  अभेदनुद्धिले भृशं  अत्यन्त 





निरुच्छरवासनिपीडिताः  सास 
रोकिएर छटपटाएका 
सलोकपालाः  लोकपालले 
सहित भएका 

लोकाः  तीनै लोकका 


रालानन्द्री लीक 


९.१ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८ 
प्राणीहरू ङारणं  शरणमा 
हिम्  श्रीहरिको ययुः र गए 


ताक्यार्थ वी ध्रुवले प्राण र इन्दियद्रारलाई रोकेर आपूदेखि अभेदबुद्धिले सर्वात्मक नारायणको 
ध्यान गरेपछ्ि सास रोकिएर छटपटाएका लोकपालले सहित भएका तीनै लोकका प्राणीहरू 
श्रीहरिको शरणमा गए । 


देवा उचुः देवताहरूले भने 

नैवं विदामो भगवन् प्राणरोधं 
चराचरस्याखिलसत्त्वधाम्नः। 

विधेहि तन्नो वृजिनाद् विमोक्ष 
प्राप्ता वयं त्वां शरणं शरण्यम् ॥ ८१॥ 


पढार्थ 

भगवन्  हे भगवान् न विदामः  हामीले कटिल्यै तत्  त्यसकारण 

चराचरस्य  स्थावर र जङ्म॒ जानेका थिएनौँ, त्यरैले वृजिनात्  यस दुःखबाट 
अखिलसत्त्वधाम्नः  सम्पूर्ण।वयं  हामीहरू नः  हाम्रो 

प्राणीहरूको शरण्यम्  शरणागतरक्नक विमोक्षं  मुक्ति 

एवं  यस्तो त्वां  हजुरको विधेहि  गर्नुहोस् 
प्राणरोधं  एकसाथ प्राणशरणं  शरणमा 

रोकिएको प्राप्ताः  आद्पुगेका छँ 





ताक्यार्थ हे भगवान् ! स्थावर र जङ्गम सम्पूर्ण प्राणीको यस्तो एकसाथ प्राण रोकिएको हामीले 
कहिल्ये थाहा पाएका थिएनौँ, त्यसैले हामीहरू शरणागतरक्षक हजुरको शरणमा आदपुगेका छँ, 
त्यसकारण यस दुःखबाट हामीलाई मुक्त गर्नुहोस् । 


श्रीभगवानुवाच श्रीभगवान्ले भन्नुभयो 
मा भेष्ट बाटं तपसो दुरत्यया 
न्निवतैयिष्ये प्रतियात स्वधाम । 
   न प्राणनिरोध 
यतो हि वः प्राणनिरोध आसी 
दोत्तानपादिर्मयि सङ्गतात्मा ॥ ८२॥ 


रालानन्द्री लीक 


१६०० 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
पदार्थ 

मा भेष्ट  नडराउनुहोस् सङ्गतात्मा  एेक्यभावमा प्राप्त 
स्वधाम  आआफ्नो लोकमा भएका छन् 

प्रतियात  जानुहोस् यतः  जुन बालकको तपस्याले 
ओत्तानपादिः  उत्तानपादकावः  तपाईहरूको 

छोरा ध्रुव प्राणनिरोधः  प्राण रोकिएको 
मयि  ममा आसीत्  थियो, त्यस्तो 





अध्याय नत 


दुरत्ययात्  मेरो अनुग्रहविना 
नरोकिने 

तपसः  तपस्याबाट म 

वाटं  बालक ध्रुवलाई 
निवतेयिष्ये हि  निश्चय नै 
निवृत्त गराउनेद्ु 


ताक्यार्थ तपा्ईहरू नडराउनुहोस्, आआपफ्नो लोकमा जानुहोस्, उत्तानपादका छोरा धुव ममा 
एेक्यभावमा प्राप्त भएका छन्। जुन बालकको तपस्याले तपार्ईहरूको प्राण रोकिएको थियो, 
त्यस्तो मेरो अनुग्रहविना नरोकिने तपस्याबाट म ती बालक ध्रुवलाई निवृत्त गराउनेद्घु । 


इति श्रीमद्धागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां चत॒थंस्कन्े 


ध्रुवचरितेऽष्टमोऽध्यायः॥ ८ ॥ 


रालानन्द्री लीक 


९२०९१ 


अध्याय ९ 


भृत्यदिदृक्षया  आप्ना सेवक 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
अथ च प्रयाय 
उ नवमाऽच्यायः 
वर प्राप्त गरेर ध्रुव घर फर्कनु 
मेत्रेय उवाच मैत्रेयजीले भन्नुभयो 
त एवमुत्सन्नभया उरुक्रमे 
कृतावनामाः प्रययुस्तरिविष्टपम् । 
सहस्रशीषपि ततो गरुत्मता 
मघोवंनं मूत्यदिदुक्षया गतः ॥ १॥ 
पदार्थ 
एवम्  यसप्रकार भगवान्को त्रिविष्टपम्  स्वर्ग 
कुरा सुनेर प्रययुः  गए 


उत्सन्नभयाः  भयरहित भएका ततः  त्यसपछि 
ते  ती इन्द्र आदि देवताहरू सहस्रश्ीषौ 
उरुक्रमे  भगवान्लाई 

कृतावनामाः  नमस्कार गरेर 


हजार शिर 
भएका विराट्स्वरूप भगवान् 
अपि  पनि 





ध्रुवलाई ह्न इच्छाले 
गरुत्मता  गरुडमा चढेर 
मघोः वनं  मधुवन 
गतः 


जानुभयो 


ताक्यार्थ यसप्रकार भगवान्को कुरा सुनेर भयरहित भएका ती इन्द्र॒ आदि देवताहरू 
भगवानूलाई नमस्कार गरेर स्वर्ग गए । त्यसपछि विराटस्वरूप भएका भगवान् पनि आफ्ना सेवक 


ध्रुवलाई हेर्न इच्छाले गरुडमा चढेर मधुवन जानुभयो । 


स वे धिया योगविपाकतीबया 
हत्पद्मकोशे स्फुरितं तडित्प्रभम् । 
तिरोहितं सहसेवोपलशक्ष्य 
बहिःस्थितं तदवस्थं ददशं ॥ २॥ 


पढार्थ 

सः ती ध्रुव परिपाकद्वारा एकाग्र भएको 
वै  निश्चयनै धिया  बुद्धिले 
योगविपाकतीव्रया  विस 
योगविपाकतीव्रया  योगकोहृत्पद्मकोरो  हदयकमलमा 


तडित्प्रभम्  बिजुली 
चम्किंदाको जस्तो 
स्फुरितं  ध्यानद्वारा प्रकाशित 


रालानन्द्री लीक 


१२०२ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ९ 

भटदरहेको भगवान्को रूप उपलक्ष्य  जानेर एव  ने 

सहसा  अचानक तदवस्थं  अन्तःकरणमा भएकै। बहिःस्थितं  बाहिर पनि रहेको 

तिरोहितं  विलीन भएको रूप ददरां ड देखे 


वाक्यार्थ ध्रुवले आनो हृदयकमलमा योगको परिपाकद्रारा एकाग्र भएको बुद्धिले भगवान्को 
बिजुली चम्केको जस्तो प्रकाशमय रूपको ध्यान गरिरहेका थिए। त्यो रूप अचानक विलीन 
भयो । त्यसपछि ओंँखा खोलेर हर्दा उनले आफ्नो अन्तःकरणमा भएके रूप बाहिर पनि रहेको 
देखे । 


तदशनेनागतसाध्वसः क्षिता 
ववन्द्ताद्खं विनमय्य दण्डवत् । 
दुगभ्यां प्रपर्यन् प्रपिबन्निवाभंक 


न्द,  


इचुम्बन्निवास्येन भुजेरिवादरिलषन् ॥ ३॥ 





पढार्थ 

तदशेनेन  भगवान्को त्यस विनमय्य  भुकाएर चुम्बन् इव  चुम्बन गरूलारफै 
रूपको दर्शनले अवन्दत  प्रणाम गरे गरेर 

आगतसाध्वसः  हतारिएका त्यसपछि भुजेः  हातले 

अभ॑कः  बालक ध्रुव दुग्भ्यां  आंखाद्रारा आहिकषन् इव  अङ्माल 
अद्धं  शरीरलाई प्रपश्यन्  हिरेर नै गरूलाैँ गरी भगवानूलाई हेर्न 
क्षितो  पृथ्वीमा प्रपिबन् इव  पिला गरेर लागे 

दण्डवत्  दण्ड आस्येन  मुखले 


ताक्यार्थ भगवान्को दर्शनले संभ्रमित भएका बालक ध्रुवले आफ्नो शरीरलाई पुथ्वीमा दण्डे 
भुकाएर भगवान्लाई प्रणाम गरे। त्यसपछि उनले आंखाले हिरेर ने पिला गरेर, मुखले चुम्बन 
गरूंलाँ गरेर, हातले अङ्माल गरूलाफँ गरी भगवानूलाई हेर्न लागे । 


स तं विवक्षन्तमतद्धिदं हरि 
ज्ञात्वास्य सवंस्य च हृदयवस्थितः। 
कृताञ्जलिं बह्ममयेन कम्बुना 


पस्परं बाट कृपया कपोठे ॥ ४॥ 
पदढार्थ 


रालानन्द्री लीक 


९२०३ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 
अस्य  यी ध्रुवको तं  ती ध्रुवलाई ज्ञात्वा  जानेर 

सवस्य च  सम्पूर्ण जगत्को कृताञ्ज  नमस्कारपूर्वक  बह्ममयेन  वेदमय 

पनि विवक्षन्तम्  आपनो स्तुति गर्नकम्बुना  शङ्खले 

हदि  हृदयमा लागेको देखेर कृपया  अनुग्रहपूर्वक 

अवस्थितः  बस्नुभएका वाटं  बालक भएको कारणले कपोठे  ध्रुवको गालामा 
सःती अतद्िदं  आपनो गुणस्तुति गर्नपस्पशं  छोडदिनुभयो 
हरिः  श्रीहरिले नसवने 





ताक्यार्थ ध्रुवको र सम्पूर्णं जगत्के हृदयमा बस्नुभएका श्रीहरिले ती ध्रुवलाई नमस्कारपूर्वक 
आफ्नो स्तुति गर्न लागेको र उनी बालक भएको कारणले उनले आफ्नो गुणस्तुति गर्न नसक्ने 
जानेर वेदमय शङ्कले अनूग्रहपूर्वक उनको गालामा छोददिनुभयो । 


स वे तदेव प्रतिपादितां गिरं 
दैवीं परिज्ञातपरात्मनिणंयः। 

तं भक्तिभावोऽभ्यगृणादसत्वरं 
परिश्चुतोरुश्रवसं धुवक्षितिः ॥ ५॥ 


पढार्थ 

धुवक्षितिः  भविष्यमा   ती ध्रुवले र  स्तुत्यात्मक वाणीलाई 
अविचलपद प्राप्त गर्ने भएका तदा एव  भगवान्ले शङ्खलेवि  निश्चय नै 
परिज्ञातपरात्मनिणंयः  छोइदिनेबित्तिके परिश्ुतोरुश्रवसं  चारेतिर व्याप्त 


परमात्मतत्वको वास्तविक अर्थ।असत्वरं  तत्काल 


महान् कीर्तिं भएका 





बुरेका प्रतिपादितां  वेदले प्रतिपादनतं  ती श्रीहरिको 
भक्तिभावः  भक्तिभावले युक्तगरेको अभ्यगृणात्  स्तुति गर्न लागे 
भएका देवीं  देवताविषयक 


ताक्यार्थ भविष्यमा अविचलपद प्राप्त गर्ने भएका, परमात्मतत्त्वको वास्तविक अर्थं बुरका, 
भक्तिभावले युक्त भएका ती ध्रुवले भगवान्ले शङ्खले छोइदिनेवित्तिके तत्काल वेदले प्रतिपादन 
गरेको देवताविषयक स्तुत्यात्मक वाणी प्राप्त गरे। त्यसपछि उनले चारैतिर व्याप्त महान् कीर्ति 
भएका श्रीहरिको स्तुति गर्न लागे । 


धुव उवाच घरुवले भने 
योऽन्तः प्रविश्य मम वाचमिमां प्रसुप्तां 


रालानन्द्री लीक 


१२०४ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 


सञ्जीवयत्यखिलशक्तिघरः स्वधाम्ना । 
अन्यांश्च हस्तचरणश्रवणत्वगादीन् 
प्राणान् नमो भगवते पुरुषाय तुभ्यम् ॥ ६॥ 


पदढार्थ 

अखिलशक्तिधरः  सवै शक्ति इमां  यो सञ्जीवयति  आआपनो 
धारण गर्ने वाचम्  परा वाणीलाई काममा लाग्न बिरखाउनुहुन्छ 

यः  जो भगवान् अन्यान् च  अरू पनि तुभ्यम्  हजुर 

मम मेरो हस्तचरणश्रवणत्वगादीन्  हात, पुरुषाय  पुरुषरूप 

अन्तः प्रविर्य  अन्तःकरणमागोडा, कान, छला आदिभगवते  भगवान्लाई 

प्रवेश गरेर इन्दियलाई र नमः  नमस्कार छ 
प्रसुप्तां  सुषुप्त अवस्थामा प्राणान्  प्राणलाई पनि 

रहेको स्वधाम्ना  आफ्नो तेजद्रारा 





ताक्यार्थ सबे शक्ति धारण गर्ने भगवान् जसले मेरो अन्तःकरणमा प्रवेश गरेर सुषुप्त अवस्थामा 
रहेको परा वाणीलाई, अरू पनि हात, गोडा, कान, छाला आदि इन्दियलाई र प्राणलाई पनि 
आफ्नो तेजद्रारा आआप्नो काममा लागन बिरँखाउनुहन्छ त्यस्ता पुरुषरूप भगवान्लाई नमस्कार 
छ । 

वितवरण परमात्मा अखिलशक्तिधर अर्थात् सबे शक्तिलाई धारण गर्ने हुनुहुन्छ । इन्द्रियका देख्ने, 
सुनने आदि शक्ति परमात्माके हन्। ओंँखा आदिले परमात्मालाई देखन नसक्ने तर सम्पूर्ण इन्द्रिय 
परमात्माके कारणले चल्ने कुरा केनोपनिषद् १।६मा बतादरएको छ । परमात्मामा पाँच शक्तिहरू 
नित्य रहन्छन् । ती हुन् सृष्टि, स्थिति, संहार, निग्रह र अनुग्रह शक्ति । भगवान् आपफरूभन्दा अभिन्न 
यी शक्तिहरूलाई लिई संसारको रचना गर्नृहुन्छ, त्यसको पालन अनि संहार गर्नृहन्छ । त्यसै गरी 
पापीलाई निग्रह र भक्तलाई अनुग्रह गर्नृहृन्छ। जसरी अग्निको पोल्ने शक्ति अग्निभन्दा अभिन्न हो 
त्यसै गरी यी शक्तिहरू परमात्माभन्दा अभिन्न हुन्। मनुष्य आप्ना सीमित भाव र उत्साहलाई 
लिएर उहाँंलाई खोज्छ र आफ्नो परमानन्दको तिर्खा मेटारंछ। त्यसैले भक्तहरू भगवान् 
शक्तिशाली भणएकाले होइन अपितु आप्नै हृदयभित्रको प्रेमको कारणले भगवानुप्रति आकर्षित 
हन्छन् । 


एकस्त्वमेव भगवन्निद्मात्मरशाक्तया 
मायाख्ययोरुगुणया महदाद्यरोषम् । 


रालानन्द्री लीक 


९२०५ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 


सृष्ट्वानुविश्य पुरुषस्तदसद्रुणेषु 
नानेव दारुषु विभावसुवद् विभासि ॥ ७॥ 


पढार्थ 

भगवन्  हे भगवान् सम्पूर्ण जगत्को असद्गुणेषु  मायाको 
उरुगुणया  सत्त्व आदिसृष्ट्वा  सृष्टि गरेर असद्गुणमा स्थित भर्ई 
त्रिगुणात्मिका तत्  त्यस सुष्टिभित्र दारुषु  काठ आदिमा 
मायाख्यया  माया नामकी अनुवि्य  प्रवेश गरेर विभावसुवत्  अग्नि रहे 
आत्मराक्तया  आफ्नो शक्तिद्रारा त्वम्  हजुर नाना इव  विभिन्न रूपमा 
इद्म्  यो प्रत्यक्ष अनुभूत एकः  एक मात्र विभासि  प्रकाशित हनुहन्छ 
महदाद्यशेषम्  महत् आदि।एव  नै 

तत्तव॒ र ॒त्यसबाट उत्पन्न हुने पुरुषः  पुरुष 





ताक्यार्थ हे भगवान् ! सत्त्व आदि त्रिगुणात्मिका माया नामकी आफ्नो शक्तिद्रारा यो प्रत्यक्ष 
अनुभूत महत् आदि तत्तव र त्यसबाट उत्पन्न हुने सम्पूर्ण जगतूको सृष्टि गरेर अनि त्यस सुष्टिभित्र 
प्रवेश गरेर हजुर एक मात्र पुरुष ने मायाको असदगुणमा स्थित भई काठ आदिमा अग्नि रहे 
विभिन्न रूपमा प्रकाशित हुनुहुन्छ । 

विवरण जसरी अग्नि तत्त्व संसारभरि एडटै हो तर त्यो दाऊरपिच्छे द्ुटरा दुट रूपमा व्यक्त हुन्छ 
त्यसै गरी परमात्मा पनि विभिन्न रूपमा व्यक्त हूनहुन्छ । जी वात्माको रूपमा नामरूपको विभाग 
गर्न प्रवेश गर्मुभएका परमात्मा धरे भएर पनि एडटै हुनुहन्छ । माथिको श्लोकमा भनिएको छ 
सृष्ट्वा अनुविश्य अर्थात् सुजना गरी त्यसभित्र पसेर। तैत्तिरीयोपनिषद् २।६मा तत् सृष्ट्वा तदेव 
अनुप्राविशत् भनी बताद्रएै जीवात्माको रूपमा परमात्माले प्रवेश गरेर भन्ने यो पदावलिको अर्थ 
हो । परमात्मा केवल त्यस रूपमा देखिनुहन्छ । वस्तुतः अद्वितीय परमात्मा द्वितीयँ हूनुभएको मात्र 
हो, विभिन्न रूपमा परिणत हूनुभएको होइन भन्ने यस श्लोकको आशय हो । 


त्वदत्तया वयुनयेदमचष्ट वि्वं 
सुप्तप्रबुद्ध इव नाथ भवत्प्रपन्नः । 
तस्यापवग्यंशारणं तव पादमूलं 


विस्मयते कृतविदा कथमातंबन्धो ॥ ८ ॥ 
पदार्थ 


रालानन्द्री लीक 


९२०६ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
आतंबन्धो  हे दीनवत्सल  सुप्तप्रबुद्धः इव  सुतेर उठेको 
भवत्प्रपन्नः  हजुरको शरणमा पुरुषले रँ 

आडउनुभएका ब्रह्माले सृष्टिपूर्व अचष्ट  देख्नुभयो त्यसैले 


त्वदत्तया  हजुरले दिनुभएको नाथ  हे स्वामी 

वयुनया  ज्ञानद्रारा आपवग्यंशरणं  मुक्तहरूको 
इदम्  यो आश्रय हुनुभएका 

विवं  विश्वलाई तस्य  त्यस्ता 





अधघ्यायर९ 
तव  हजुरको 
पादमूलं  चरणकमललाई 
कृतविदा  कृतज्ञ 
ज्ञानीजनहरूद्रारा 
कथम्  कसरी 
विस्मयते  विर्सन सकिन्छ 


ताक्यार्थ हे दीनवत्सल ! हजुरको शरणमा आउनुभएका ब्रह्माले सृष्पूर्वं हजुरले दिनुभएको 


ज्ञानद्वारा यस विश्वलाई सुतेर उठेको पुरुषले ैँ देखनुभएको धियो 


। त्यसैले हे स्वामी ! मुक्तहरूको 


आश्रय हुनुभएका त्यस्ता हजुरको चरणकमललाई कृतज्ञ ज्ञानीजनहरू कसरी विर्न सक्छन् र ? 


नूनं विमुष्टमतयस्तव मायया ते 
 र नः 
ये त्वां भवाप्ययविमोक्षणमन्यहेतोः। 
अर्चन्ति कल्पकतरुं कुणपोपभोग्य 


४ . ४७ 


मच्छान्त यत्स्पशज 
पदार्थ 
भवाप्ययविमोक्षणम्  जन्मआदिको प्राप्तिका लागि 
मरणबाट मुक्त गराउने अर्चन्ति  पूजा गर्दछन् 
कल्पकतसं कल्पवृक्षै।ते  तिनीहरू 


निरयेऽपि नृणाम् ॥ ९॥ 


शरीरद्रारा उपभोग गरिने 
विषयसुख 

इच्छन्ति  चाहन्छन् 
यत्स्परांजं  त्यस्ता॒ खाले 


विषयसम्बन्धजन्य सुख त 
नृणाम्  मानिसहरूले 
निरये  नरकमा 

अपि  पनि पार्ंछन् 





भक्तहरूको सम्पूर्ण इच्छा पूर्ण नूनं  निश्चय नै 

गरिदिनुहूने तव  हजुरको 

त्वां  हजुरलाई मायया  मायाशक्तिद्रारा 

ये  जो मानिसहरू विमुषटमतयः  चित्त मोहित 
अन्यहेतोः  भगवत्प्राप्तिबाहेकभएका हुन् किनभने तिनीहरू 
अन्य पदार्थ अर्थ, कामक्ुणपोपभोग्यम्  मृततुल्य 


ताक्यार्थ जन्ममरणबाट मुक्त गराउने र कल्पवृक्षं भक्तहरूको सम्पूर्ण इच्छ पूर्णं गरिदिनुहुने 
हजुरलाई जो मानिसहरू भगवत्प्राप्तिबाहेक अन्य अर्थ, काम आदिको प्राप्तिका लागि पूजा गर्दछन् 
तिनीहरू निश्चय नै हजुरको मायाशक्तिद्रारा मोहित भएका मानिस हृन् किनभने मृततुल्य शरीरारा 
उपभोग गरिने विषयको सुख त मानिसहरूले नरकमा पनि पार्ंछन्। 


रालानन्द्री लीक 


१३० ७ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 


या निवृतिस्तनुभृतां तव पादपद्य 
ध्यानाद् भवज्जनकथाश्रवणेन वा स्यात्। 
सा बरह्मणि स्वमहिमन्यपि नाथ मा भूत् 
किं त्वन्तकासिटुलितात् पततां विमानात् ॥ १०॥ 





पदठार्थ 

नाथ  हे स्वामी वा  अथवा अपि  पनि 

तनुभृतां  सम्पूर्ण प्राणीहरूलाई या  जुन माभूत्  हैदेन भने 

तव  हजुरको निवृतिः  आनन्द अन्तकासिलुलितात्  कालको 
पादपद्मध्यानात्  चरणकमलकोस्यात्  प्राप्त ह॒न्छ तरबारद्वारा पुण्य काटिएर 
ध्यानबाट सा  त्यो आनन्द विमानात्  स्वर्गीय विमानबाट 
भवज्जनकथाश्रवणेन  हजुरकास्वमहिमनि  निजानन्दरूप पततां तु किं  खस्नेहरूलाई त 
भक्तहरूको कथाश्रवणद्रारा नह्यणि  ब्रह्ममा कसरी हन सक्छ र? 


ताक्यार्थ हे स्वामी ! सम्पूर्ण प्राणीहरूलाई हजुरको चरणकमलको ध्यान र हजुरका भक्तहरूको 
कथाश्रवणवबाट जुन आनन्द प्राप्त हन्छ त्यो आनन्द निजानन्दरूप ब्रह्मा त हदेन भने कालको 
तरबारद्रारा पुण्य काटिएर स्वर्गीय विमानबाट खस्नेहरूलाई त कसरी प्राप्त हुन सक्छ र ? 

विवरण तैत्तिरीयोपनिषद् २।८मा ब्रह्मानन्दलाई सर्वश्रेष्ठ भनी बतादृएको छ। ब्रह्म 
आनन्दस्वरूप हो भने त्यसको ज्ञानबाट जीवन्मक्तलाई हुने जुन आनन्दातिशय छ त्यो ब्रह्मानन्द 
हो । मनुष्य, देवता आदिभन्दा सयसय गुणाले उत्तरोत्तर श्रेष्ठ हदे अन्तिमिमा हिरण्यगर्भ ब्रह्माले 
जुन आनन्द प्राप्त गर्दछन् त्यही आनन्द कामनाविहीन ब्रह्माजीले पनि प्राप्त गर्नहुन्छ भनी उक्त 
उपनिषद्मा भनिएको छ । जीवन्मुक्तिको सर्वश्रेष्ठ आनन्द पनि आनन्दस्वरूप ब्रह्मको थोर 
अभिव्यक्ति हो भनी त्यहाँ बताद्रएको छ। सर्वाणि भूतानि तस्य मात्रामुपजीवन्ति अर्थात् ब्रह्मा 
आदि सम्पूर्ण प्राणीहरू स्वरूपभूत आनन्दके मात्रा वा अंशलाई पाएर आनन्दित हृन्छन् । त्यो 
ब्रह्मानन्दभन्दा पनि भगवान्को ध्यान, कथाश्रवण आदिमा आनन्द बढी हुने कुरा यहाँ बतादृएको 
हो । ब्रह्मानन्द प्राप्त गर्न मनुष्यले वैराग्य, इन्द्रियनिग्रह आदिद्रारा एकान्तमा साधना गर्नुपर्दछ भने 
कथाश्रवण, कीर्तन आदिबाट हुने आनन्द एकेचोटि हजारौँ मनुष्यलाई मिल्न सक्छ र सुलभ पनि 
छ । त्यसैले यहाँ श्रवण, कीर्तन आदिको आनन्दलाई ब्रह्मानन्दभन्दा श्रेष्ठ बतादएको हो । 


भक्तिं मुहुः प्रवहतां त्वयि मे प्रस्वो 
भूयादनन्तमहताममलाशयानाम् । 


रालानन्द्री लीक 


१३०८ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 


येनाञ्जसोल्वणसुरुव्यसनं भवाच्ं 
नेष्ये भवदुगुणकथामृतपानमत्तः ॥ १९॥ 





पदार्थ 

अनन्त  हे अनन्त भगवान् महताम्  महात्माहरूसंग हजुरको गुणकथारूप अमृतपान 
त्वयि  हजुरमा मे मेरो गरेर मस्त भई 

मुहुः  बारम्बार प्रस्वः  सङ्गत उरुत्यसनं  अनेक दुःखले युक्त 
भक्तिं  प्रेम भूयात्  होस् उल्बणम्  भयङ्र 

प्रवहतां  प्रवाहित गर्न येन  भक्तहरूसंगको जुनभवान्धिं  संसारसागरलाई 
अमटलारयानाम्  शुद्ध ॒चित्तसत्सङ्गद्रारा अञ्जसा  सजिलैसंग 

भएका भवद्गुणकथामृतपानमत्तः नेष्ये  पार गर्नु 


ताक्यार्थ हे अनन्त भगवान् ! हजुरमा बारम्बार प्रेम प्रवाहित गर्ने शुद्ध चित्त भएका 
महात्माहरूसंग मेरो सङ्गत होस् । भक्तहरूसंगको जुन सत्सङ्गद्रारा हजुरको गुणकथारूप अमृतपान 
गरेर मस्त भई म अनेक दुःखले युक्त भयङर संसारसागरलाई सजिलैसंग पार गर्नह्ु । 


ते न स्मरन्त्यतितरां प्रियमीश मर्त्यं 
ये चान्वद्ः सुतसुहद्गृहवित्तदाराः । 

ये त्वन्जनाभ भवदीयपदारविन्द् 
सोगन्ध्यलुब्धहृदयेषु कृतप्रसङ्गाः ॥ १२॥ 





पदार्थ 

ईदा  हे भगवान् कृतप्रसङ्गाः  सत्सङ्ग गर्न ये  जेजति 

अन्जनाभ  हे कमलनाभ ते  ती मानिसहरूले सुतसुहदुगहवित्तदाराः  पुत्र, 
येतुजो अतितरां  अत्यन्त मित्र, गृह, धन, पत्नी इत्यादि 
भवदीयपदारविन्दसोगन्ध्यटुन्ध प्रियम्  प्रिय लागने छन् 

हृदयेषु  हजुरको चरणकमलको मत्यं  मरणशील शरीरलाई च  तिनको पनि 

सुगन्धमा मुग्ध हदय भएका।अद्ः  यो शरीरसंग न स्मरन्ति  वास्ता गर्दैनन् 
भक्तहरूको अनु  सम्बद्ध 


ताक्यार्थ हे भगवान् ! हे कमलनाभ ! हजुरको चरणकमलको सुगन्धमा मुग्ध हदय भएका 
भक्तहरूको सङ्गत गर्ने मानिसहरू अत्यन्त प्रिय लाग्ने र मरणशील शरीरलाई र यो शरीरसंग 
सम्बद्ध पुत्र, मित्र, गृह, धन, पत्नी इत्यादि जेजति छन् तिनको पनि वास्ता गर्दैनन्। 


रालानन्द्री लीक 


९२०९ 


अध्याय ९ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
तियंङ्नगद्विजसरीसृपदेवदैत्य     
्नगद्विजसरीसृपदेवदेत्य 
मत्योदिभिः परिचितं सदसद्विशेषम् । 
रूपं स्थविष्ठमज ते महदाद्यनेकं 
नातः परं परम वेद्धि न यत्र वादः ॥ १३॥ 
पदार्थ 


अज  हे अजन्मा परमेश्वर महदाद्यनेकं  महत् आदि अनेक 
तिय॑ङ्नगद्विजसरीसृपदेवदेत्य कारणद्वारा सम्पादित 
मत्यौदिभिः  पशु, वृक्ष, पक्षी, ते  हजुरको 

सर्प, देवता, दैत्य र मनुष्यहरूले स्थविष्ठम्  विराट् 

परिचितं  व्याप्त तथा रूपं  रूप 

सदसद्विशेषम्  सदसदात्मकविद्ि  जान्दद्ु 

स्थूलसूक्ष्म तत्तव यत्र  जुन स्वरूपमा 
ताक्यार्थ हे अजन्मा परमेश्वर ! पशु, वृक्ष, पक्षी, सर्प, देवता, 





वाद्ः  श्रुतिको वा वाणीको 
गति 

न कैन 

परम  हे परमप्रभु 

अतः  यसदेखि 

परं  बाहेक 

न  जान्दिनें 

देत्य र मनुष्यहरूले व्याप्त तथा 


सदसदात्मक स्थूल, सूक्ष्म तत्त्व र महत् आदि अनेक कारणद्वारा सम्पादित हजुरको विराट् रूपको 
विषयमा म जान्दद्कं जुन स्वरूपमा श्रुतिको वा वाणीको गति पनि छैन । हे परमप्रभु ! तर यसदेखि 


बाहेक अरू केही पनि म जान्दिनं। 
कल्पान्त एतदखिलं जठरेण गृह्णन् 
रोते पुमान् स्वदुगनन्तसखस्तदङ्ध। 
यन्नाभिसिन्धुरुहकाञ्चनलोकपद्म 
१ र   स 
गभे दमान् भगवते प्रणतोऽस्मि तस्मे 


पदढार्थ 

कल्पान्ते  कल्पको अन्त्यमा भएर 

एतत्  यो स्वदुक्  योगनिद्रामा 
अखिलं  सम्पूर्ण लोक रहनुभएका 

त्रिलोक पुमान्  परम पुरुष 

जटरेण  पेटमा तदङ्क  शेषनागको काखमा 


गृह्णन्  ग्रहण गर्द रोते  शयन गरनुहुन्छ 
अनन्तसखः  शेषनाग सहायक यन्नाभिसिन्धुरुहकाञ्चनलोक 





॥ १४८ ॥ 

पद्मगभँ  जसको नाभिरूप 
सागरमा उत्पन्न सुवर्णमय 
कमलको गर्भमा 

द्युमान्  तेजोमय ब्रह्मा उत्पन्न 
हनुभयो 

तस्मे  त्यस्ता 


भगवते  भगवान् श्रीहरिलाई 
राला दीका 


९२३१० 

चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 
प्रणतः अस्मि  प्रणाम गर्द 

ताक्यार्थ जो परमपुरुष कल्पको अन्त्यमा योगनिद्रामा रहर यो सम्पूर्णं लोकलाई आफ्नो 
पेटभित्र लीन गरेर शेषनागलाई साथमा लिएर शेषनागके काखमा शयन गर्नृहुन्छ, जसको नाभिरूप 


सागरमा उत्पन्न सुवर्णमय कमलको गर्भमा तेजोमय ब्रह्मा उत्पनन हुनुभयो त्यस्ता भगवान् 
श्रीहरिलाई प्रणाम गर्द । 


त्वं नित्यमुक्तपरिशुद्धविबुद्ध आत्मा 

कूटस्थ आदिपुरुषो भगवांस्त्र्यधीशः । 
यटुबुद्धयवस्थितिमखण्डितया स्वदृष्ट्या 

द्रष्टा स्थितावधिमखो व्यतिरिक्त आस्से ॥ १५॥ 


पदार्थ 

त्वं  हजुर भगवान्  एेश्वर्यशाली स्वदुष्ट्या  चित् शक्तिद्रारा 
नित्यमुक्तपरिशुद्धविवुद्धः  न्यधीडः  त्रिगुणका मालिक द्रष्टा  अवलोकन गर्नुहुन्छ 
नित्यमूक्त, परिशुद्ध र सर्वज्ञ हुनुहुन्छ स्थितो  लोकपालन गर्न 
आत्मा  आत्मा यदुबद्धयवस्थितिम्  जुनअधिमखः  यज्ञाधिष्ठाता र 
कूटस्थः  निर्विकार बृद्धिको अवस्थालाई व्यतिरिक्त  जीवभन्दा भिन्न 
आदिपुरुषः  आदिपुरुष अखण्डितया  अखण्डित आस्से  हुनुह॒न्छ 





ताक्यार्थ हे प्रभु ! हजुर नित्यमुक्त, परिशुद्ध, सर्वज्ञ, आत्मा, निर्विकार, आदिपुरुष, एेश्वर्यशाली 
एवं त्रिगुणका मालिक हुनुहुन्छ । हजुर नै अखण्डित चित् शक्तिद्रारा बुद्धिका अवस्था अवलोकन 
गर्नृहुन्छ । हजुर नै लोकपालन गर्नका लागि यज्ञाधिष्ठाताका रूपमा रहनुभएको छ र हजुर 
जीवभन्दा भिन्न हुनुहन्छ । 

वितवरण नित्यमुक्त यो पदको अर्थ हुन्छ बन्धप्रतीतिकालमा पनि बन्धनरहित। यद्यपि जीव 
आपूलाई संसारमा बांधिएको र जन्मनेमर्ने रूपमा अनुभव गर्द तथापि ऊ वास्तवमा बांँधिएको 
कैन । वास्तवमा नै बांधिएको भए त मुक्त हुने प्रसङ्ग पनि आँदेनथ्यो । शुद्ध भनेको माया र 
मायाको कार्यको सम्पकबाट रहित भएको भनी बुखनुपर्छ । विबुद्ध भनेर नित्य आफ्नो स्वरूपलाई 
जान्ने भनी बुनुपरकछछ । अनि परमात्मा नै समस्त संसारको बीचमा पनि असङ्ग र निर्विकार रूपले 
रहनुहुन्छ । 


यस्मिन् विरुद्धगतयो ह्यनिशं पतन्ति 


रालानन्द्री लीक 


१२९१ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 
विद्यादयो विविधशक्तय आनुपल्यांत्। 
तद् बह्म विवभवमेकमनन्तमाद्यम् 
आनन्द्मात्रमविकारमहं प्रपद्ये ॥ १६ ॥ 
पदार्थ 
विरुद्धगतयः  परस्पर विरुद्ध पतन्ति  रहन्छन् तत्  त्यो 
स्वभाव भएका विङ्वभवम्  जन्म॒ आदिकाबह्म  ब्रह्मरूप भगवान्को 
विद्यादयः  विद्या, अविद्याकारण शरणमा 
आदि एकम्  एक हि  निश्चय नै 
विविधशक्तयः  अनेक शक्तिहरू आदम्  आद्य अहं  म 
अनिशं  निरन्तर अनन्तम्  अविनाशी प्रपद्ये  परेको चु 
आनुपूल्यांत्  क्रमैले आनन्द्मात्रम्  सुखस्वरूप 
यस्मिन्  जुन वासुदेवमा अविकारम्  निर्विकार 





ताक्यार्थ हजुरबाट नै परस्पर विरुद्ध स्वभाव भएका विद्या, अविद्या आदि अनेक शक्तिहरू 
निरन्तर क्रमेले प्रकट भद्रहेका छन्। जगत्को कारण, अखण्ड, अनादि, अनन्त, आनन्दमय, 
निर्विकार र ब्रह्मरूप त्यस्ता हजुरको शरणमा म परेको हु । 

विवरण परमात्मा आनन्दस्वरूप हुनहुन्छ । हरेक वस्तुमा पाँच अंश हुन्छन्। कुनै पनि वस्तु छ 
भन्ने अस्तित्व अंश, देखिन्छ वा जानिन्छ भन्ने ज्ञान अंश, राम्रो लाग्छ भन्ने आनन्दांश, भिन्नभिन्न 
नाम र भिन्नभिन्न रूप। यीमध्ये अस्तित्व, ज्ञान र आनन्द अंश ब्रह्मका हुन् र नाम अनिरूप 
जगत्को अंश हो । भगवान् आफैं त आनन्दस्वरूप हूनुहुन्छ नै, जगत्मा देखिने अलिअलि आनन्द 
पनि परमात्माबाटै आएको हो । परमात्मामा आनन्द धैटोमा रातोपन बसेजस्तो गणको रूपमा बस्ने 
होइन अपितु आनन्द परमात्मा नै हो भने बुमनुपरछछ । त्यही आनन्दमय परमात्मामा विरुद्धगतयः 
अर्थात् विद्या, अविद्या आदि विरोधी पदार्थहरू पनि संगसंगै उत्पन्न र लीन हृन्छन्। जगतूका 
वस्तुहरू एकआपसभन्दा भिन्न र विरुद्ध छन् तर तिनीहरूको कारण परमात्मा अद्वितीय र 
अविरुद्ध ॒हुनुहुन्छ । विरोधी वस्तुहरूको बीचमा पनि अविरोधी भई परमात्माले समान रूपले 
सबैलाई प्रकाशित गरिरहनुहुन्छ । 


सत्याशिषो हि भगवंस्तव पादपद्मम् 
   


आरीस्तथानुभजतः पुरुषाथमूर्तः । 
अप्येवमयं भगवान् परिपाति दीनान् 


रालानन्द्री लीक 


९२९२९ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ९ 


वाश्रेव वत्सकमनुग्रहकातरोऽस्मान् ॥ १७ ॥ 


पढार्थ 

भगवन्  हे परमेश्वर तथा  त्यसै गरी वत्सकम्  बाच्छोलाई 
अनुभजतः  भजन गर्न पुरुषकासत्यारिषः  सच्चा आशीर्वाद इव  रक्षा गै 

लागि अपि पनिहो हि  निश्चय नै 

पुरुषाथमूर्तः  परमानन्दस्वरूप अयं  हे भगवान् दीनान्  दुःखी 

तव  हजुरको अनुग्रहकातरः  भक्तहरूलाईअस्मान्  हामी भक्तहरूलाई 
पादपद्मम्  चरणकमल अनुग्रह गर्न सर्धं उत्सुक रहनुहुने परिपाति  रक्षा गर्बृहुन्छ 
एव  नै भगवान्  भगवान् हजुर 

आ्ञीः  परमार्थफल हो वाश्रा  नवप्रसूता गाईले 





ताक्यार्थ हे परमेश्वर ! भजन गर्ने पुरुषका लागि परमानन्दस्वरूप हजुरको चरणकमल ने 
परमार्थफल र सच्चा आशीर्वाद पनि हो। हे भगवान् ! भक्तहरूलाई अनुग्रह गर्न सर्धं उत्सुक 
रहनुहुने हजुर नवप्रसूता गाईले बाच्छोलाई रक्षा गरेण हामी दुःखी भक्तहरूलाई रक्षा गर्नृहुन्छ । 


० 


मत्रेय उवाच मेत्रेयजीले भन्नुभयो 
अथाभिष्टुत एवं वे सत्सङ्ल्पेन धीमता । 
भृत्यानुरक्तो भगवान् प्रतिनन्येदमबवीत् ॥ १८ ॥ 


पढार्थ 

एवं  यसप्रकार अभिष्टुत  प्रार्थना गरिनुभएका ॑  सांच्चे 

धीमता  बुद्धिमान् भृत्यानुरक्तः  भक्तानुरागी प्रतिनन्दय  ध्रुवलाई प्रशंसा गर्दै 
सत्सङव्पेन  शुभ सङ्ल्पयुक्तभगवान्  भगवान्ले इदम्  यसो 

धरुवद्रारा अथ  यसपचछि अनवीत्  भन्नुभयो 


ताक्यार्थ यसप्रकार बुद्धिमान् एवं शुभ सङ्ल्पयुक्त ध्रुवद्वारा प्रार्थना गरिनुभएका भक्तानुरागी 
भगवानूले ध्रुवलाई प्रशंसा गर्दै यसो भन्नुभयो । 


श्रीभगवानुवाच श्रीभगवान्ले भन्नुभयो 
वेदाहं ते व्यवसितं हृदि राजन्यबारुक । 


तत् प्रयच्छामि भद्रं ते दुरापमपि सुव्रत ॥ १९॥ 
पदढार्थ 
सुव्रत  उत्तम ब्रतको पालनागर्न राजन्यबालक  हे राजपुत्र ध्रुव 
यनानन्दी ठीक 


९२९२ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 
ते तिम्रो व्यवसितं  रहेको इच्छा चाहेको कुरा 

भद्रं  कल्याण होस् अहं  म दुरापम्  दुष्प्राप्य 

ते तिम्रो वेद्  जान्दद्ु अपि  भए पनि 

हदि  मनमा तत्  त्यो तिमीले प्राप्त गर्नप्रयच्छामि  तिमीलाई दिन 





ताक्यार्थ उत्तम व्रतको पालन गर्ने हे राजपुत्र ध्रुव ! तिम्रो कल्याण होस्, तिम्रो मनमा रहेको 
इच्छा म जान्दद्ु, तिमीले प्राप्त गर्न चहेको कुरा दुष्प्राप्य भए पनि म तिमीलाई दिन्टु 


न्द,     


नान्यरधिष्ठेतं भद्र यद् भ्राजष्णु ध्रुवाक्षाते । 


यत्र ग्रहक्षताराणां ज्योतिषां चक्रमाहितम् ॥ २०॥ 


पदार्थ 
भद्र  हि बाबु भ्राजिष्णु  प्रकाशमय 
ह घर्वा   
अन्यः  तिमीबाहेक अरुूद्रारा क्षति  अविचल पद छ 
न अधिष्ठितं  प्राप्त गर्न नसकिनेयत्र  जहाँ 
यत्  जुन ग्रहक्ष॑ताराणां  ग्रह, नक्षत्र र 


वाक्यार्थ हे बाबु ! तिमीबाहेक अरुद्रारा प्राप्त गर्न नसकिने जुन 


ताराहरूको 

ज्योतिषां चक्रम्  ज्योतिश्चक्र 
आहितम्  निबद्ध भएका छन् 
त्यो पद म तिमीलाई दिन्हु 
न प्रकाशमय अविचल पद छ, 





जहाँ ग्रह, नक्षत्र र ताराहरूको ज्योतिश्चक्र निबद्ध भएका छन् त्यो पद म तिमीलाई दिन्हु । 


मेद्यां गोचक्रवत् स्थास्नु परस्तात् कल्पवासिनाम् । 


धर्मो    भ    न्स, 
अग्निः करयपः रक्रा सुनया यच वनकस 


 
॥॥ 


चरन्ति दक्षिणीकृत्य भ्रमन्तो यत् सतारकाः ॥ २९॥ 





पदार्थ 

घमः  धर्म मुनयः  सप्तर्षिहरूले 
अग्निः  अग्नि मेद्यां  मियोमा 

कश्यपः  कश्यप गोचक्रवत्  गोरुहरू धूमे 
शुक्रः  शुक्र आदि नक्षत्र र॒ यत्  जुन पदलाई 

सतारकाः  ताराहरू सहित दक्षिणीकृत्य  प्रदक्षिणा गरेर 
येनो भ्रमन्तः  घुम्दै 

वनोकसः  वनवासी चरन्ति  हिंडदछन् 


ताक्यार्थ धर्म, अग्नि, कश्यप, शुक्र आदि नक्षत्र र ताराहरू 


कल्पवासिनाम्  कल्पसम्म रहने 
अरू लोकभन्दा 

परस्तात्  पछिसम्म पनि 
स्थास्चु  स्थिर रहने 

त्यो पद म तिमीलाई दिन्द्र 


सहित वनवासी सप्तर्षिहरू दाई 


गर्दा मियोमा गोरुहरू धुम जुन पदलाई प्रदक्षिणा गरेर घुम्दे हिंडदछन्, कल्पको अन्त्यमा अन्य 


लोक नष्ट भए पनि स्थिर रहने त्यो पद म तिमीलाई दिन्टु। 


रालानन्द्री लीक 


९२९४ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ९ 


प्रस्थिते तु वनं पित्रा दत्त्वा गां घमंसंश्रयः। 
षट्त्रंशद्रषंसाहस्रं रक्षिताव्याहतेन्द्रियः ॥ २२॥ 


पदार्थ 

गां  तिमीलाई पृथ्वी राज्य प्रस्थिते  गएपछ्छि षट्त्रिंशद्रषंसाहस्रं  छन्तीस 
दत्त्वा  दिएर अव्याहतेन्द्रियः  सक्षम इन्द्रिय हजार वर्षसम्म 

पित्रा  बुबा उत्तानपाद भएका तिमीले तु  चाहं 

वनं  जङ्गल घ्मंसंश्रयः  धर्मपूर्वक रक्षिता  राज्यको पालन ग्नी 





ताक्यार्थ तिमीलाई राज्य दिएर बुबा उत्तानपाद जङ्गल गएपच्छि सक्षम इन्द्रिय भएका तिमीले 
धर्मपूर्वक छत्तीस हजार वर्षसम्म राज्यको पालन गर्नष्ठी । 


त्वदुभ्रातयु॑त्तमे नष्टे मृगयायां तु तन्मनाः। 
अन्वेषन्ती वनं माता दावाग्निं सा प्रवेक्ष्यति ॥ २३॥ 


पढार्थ 

त्वदुभ्रातरि उत्तमे  तिम्रा भाद्हृदय भएकी अन्वेषन्ती  उत्तमलाई खोज्दै 
उत्तम साती दावाग्निं  उडेलोमा 

मृगयायां  शिकार खेतल्न जांँदा माता  उत्तमकी आमा सुरुचि प्रवेक्ष्यति  प्रवेश गर्नेछ्छिन् 
नष्टे  मरेपच्छि तु  चाहं 

तन्मनाः  पुत्रशोकले विहलवनं  जङ्लमा 





ताक्यार्थ तिम्रा भाइ उत्तम शिकार खेल्न जाँदा मरेपछछि पुत्रशोकले विहल हृदय भएकी ती 
उत्तमकी आमा सुरुचि चाहं जङ्गलमा उत्तमलाई खोज्दे उडेलोमा प्रवेश गर्नेछिन् । 


इष्ट्वा मां यज्ञहृदयं यज्ञे पुष्कलदक्षिणेः। 
भुक्तवा चेहारिषः सत्या अन्ते मां संस्मरिष्यसि ॥ २४॥ 


पदार्थ 

इह  यस भूलोकमा मां  मलाई भुक्तवा  भोग गरेर 
पुष्कल्दक्षिणेः  प्रशस्त उत्तम इष्ट्वा  पूजा गरेर अन्ते  अन्त्यमा 

दक्षिणा भएको सत्या  त्रेष्ठ च  चाहं 

यन्ञेः  यज्ञहरूले आरिषः  उत्तम भोग्यामां  मलाई 

यज्ञहृदयं  यज्ञप्राण वस्तुहरूको संस्मरिष्यसि  स्मरण गर्ने 





रालानन्द्री लीक 


९२९५ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 


ताक्यार्थ यस भूलोकमा प्रशस्त उत्तम दक्षिणा भएको यज्ञले यज्ञप्राण मलाई पूजा गरेर श्रेष्ठ 
उत्तम भोग्य वस्तुहरू भोग गरिसकेपचछ्छि तिमीले अन्त्यमा मलाई स्मरण ग्नौ । 


ततो गन्तासि मत्स्थानं सवंलोकनमस्कृतम्। 
उपरिष्टादुषिभ्यस्त्वं यतो नावतेते गतः ॥ २५॥ 


पदढार्थ 

ततः  त्यसपचछ्छि सवंलोकनमस्कृतम्  सम्पूर्णगतः  जहाँ पुगेको मान्छे 

त्वं  तिमी लोकद्रारा वन्दनीय यतः  त्यस ठाडंबाट 

ऋषिभ्यः  ऋषिहरूभन्दा मत्स्थानं  मेरो परमपदमा न आवतते  फ्कदेन 
उपरिष्टात्  माथि रहेको गन्तासि  जाने 





ताक्यार्थ त्यसपछि तिमी ऋषिहरूमन्दा माथि रहेको सम्पूर्णं लोकद्वारा वन्दनीय मेरो परमपदमा 
जाने जहाँ पुगेको मान्छे त्यस ठरंबाट फकदेन । 


न 


मत्रेय उवाच मेत्रेयजीले भन्नुभयो 
इत्यचिंतः स भगवानतिदिहयात्मनः पदम् । 
बालस्य पश्यतो धाम स्वमगाद् गरुडध्वजः ॥ २६॥ 





पढार्थ 

इति  यसप्रकार आत्मनः  आफ्नो स्वम्  आफ्नो 

अचिंतः  पूजा गरिनुभएका पदम्  पद धाम  लोक 

सः  उहाँ अतिदिश्य  प्रदान गरेर अगात्  जानुभयो 
भगवान्  भगवान् वाटस्य  बालक श्रुवले 

गरुडध्वजः  विष्णुले ध्रुवलाई पश्यतः  हेदहिरदे 


ताक्यार्थ यसप्रकार पूजा गरिनुभएका भगवान् विष्णुले ध्रुवलाई आफ्नो पद प्रदान गरेर बालक 
ध्रुवले हेदहिर्दै आफ्नो लोकमा जानुभयो । 


भ, सङ्कल्पजं   व  
साञप सङइ्त्पज वष्णाः पाद्स्वापसादतम् । 


प्राप्य सङ्कल्पनिवाणं नातिप्रीतोऽभ्यगात् पुरम् ॥ २७॥ 


पदार्थ 
सः  ती ध्रुव सङ्ल्पनिवाणं  सङ्ल्पद्रारा पूर्ण पादसेवोपसादितम्  
अपि  पनि विष्णोः  विष्णुको चरणसेवाद्रारा प्राप्त 


रालानन्द्री लीक 


९२९६ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 
सङ्कल्पजं  मनले चिताएअनुसारनातिप्रीतः  ज्यादै खुसी पुरम्  पिताजीको नगर 
प्राप्य  पाएर पनि नभरईकन अभ्यगात्  गए 


वाक्यार्थ भगवान् विष्णुको चरणसेवाद्रारा इच्छा गरेअनुसारको वस्तु प्राप्त भएकाले आप्ना 
इच्छा पूरा भए पनि ध्रुव त्यति खुसी नभरईकन आफ्नो सहरमा फरकिए । 


विदुर उवाच विदुरजीले भन्नुभयो 


सुदुरुभं यत् परमं पदं हरे 
मांयाविनस्तच्चरणाच॑नानिंतम् । 
रच्ध्वाप्यसिद्धाथमिवेकजन्मना 
कथं स्वमात्मानममन्यताथवित् ॥ २८॥ 
पदार्थ 
मायाविनः  मायापति चरणकमलको प्ूजाद्रारा असिद्धाथंम्  मनोरथ नै सिद्ध 
हरेः  भगवान्को एकजन्मना  एडटै जन्मद्रारा नभएको 
सुदुख्भं  द्ष्पराप्य लब्ध्वा अपि  प्राप्त गरेर पनि इव  जस्तो 
यत्  जुन अथवित्  तत्त्वज्ञ ध्रुवले अमन्यत  माने 
परमं पदं  परमपद छ त्यसलाई कथं  किन 
तच्वरणाच॑नाजिंतम्  श्रीहरिको स्वम् आत्मानम्  आफूलाई 





ताक्यार्थ मायापति भगवान्को दुष्प्राप्य परमपदलाई श्रीहरिको चरणकमलको पूजाद्रारा एडटै 
जन्मद्रारा प्राप्त गरेर पनि तत्त्वज्ञ ध्रुवले किन आपफूलाई मनोरथ नै सिद्ध नभएको जस्तो माने ? 


न्स 


मत्रेय उवाच मेत्रेयजीले भन्नुभयो 
मातुः सपत्न्या वाग्बाणेहैदि विद्धस्तु तान् स्मरन् । 
नैच्छन्सुक्तिपतेमुक्तिं तस्मात् तापमुपेयिवान् ॥ २९॥ 





पदार्थ 

सपत्न्याः मातुः  सौतेनी आमातान्  ती वचनबाणलाई तु  चादिं 

सुरुचिको स्मरन्  सम्फैदे ग्नलि न एच्छत्  चाहना गरेनन् 
वाग्बाणेः  वचनरूपी बाणद्रारा ुक्तिपतेः  मक्तिदातातस्मात्  त्यसकारण उनले 
हदि  मनमा भगवानूबाट तापम्  दुःख 

विद्धः  पीडित भएका ध्रुवले मुक्तिं  मोक्ष प्राप्त गर्न उपेयिवान्  प्राप्त गरे 


रालानन्द्री लीक 


चतुर्थ स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


९२९७ 


अध्याय ९ 


वाक्यार्थ सौतेनी आमा सुरुचिको वचनबाणद्वारा पीडित भएका ध्रुवले ती वचनबाणलाई 
सम्ैदे गनलि मूक्तिदाता भगवानूबाट मोक्ष प्राप्त गर्न चाहना गरेनन् त्यसकारण उनी दुःखी भए। 


भुव उवाच ध्रुवले भने 


भगवान्को जुन 


अहं  मैले 


समाधिना नैकभवेन यत्पदं 
विदुः सनन्दादय ऊरध्वरेतसः। 
मासेरहं षड्भिरमुष्य पादयो 
इछायामुपेत्यापगतः पृथङ्मतिः ॥ २०॥ 
पदढार्थ 
न एकभवेन  अनेक जन्ममा यत्पदं  
गरिएको स्वरूपलाई 


समाधिना  समाधिट्रारा 
ऊर्ध्वरेतसः  ब्रह्मचारी 


सनन्दादयः  
आदिले 


छ्त्रछाया 


विदुः  जानेका थिए 
अमुष्य  उहाँ भगवान्को 
सनक, सनन्दन।पादयोः छायाम्  


चरणको 





षड्भिः  छ 

मासेः  महिनामा 

उपेत्य  प्राप्त गनलि मेयो 
पृथङ्मतिः  भेदनुद्धि 


अपगतः  हट्यो 


ताक्यार्थ अनेक जन्ममा गरिएको समाधिद्रारा ब्रह्मचारी सनक, सनन्दन आदिले भगवान्को जुन 
स्वरूपलाई जानेका धिए उहाँ भगवान्को चरणको छत्रछछाया मेले छ महिनामा ने प्राप्त गनलि मेरो 


भेदबुद्धि हट्यो । 


अहो बत ममानात्म्यं मन्दभाग्यस्य परयत । 
भवच्छिदः पादमूलं गत्वा याचे यदन्तवत् ॥ ३१॥ 


पदढार्थ 

बत  हा कष्ट 
अहो  आश्चर्य 
मन्दभाग्यस्य 
भएको 

मम मेरो 


अनात्म्यं  मूर्खता 
परयत  हेर्नुहोस् 
 मन्दभाग्यभवच्छिदः  
भगवान्का 
पादमूटं  चरणमा 


संसारतारकं 


गत्वा  गएर पनि 

यत्  जुन 

अन्तवत्  विनाशशील पद हो 
त्यही 





याचे त मागें 


ताक्यार्थ हा कष्ट ! आश्चर्य, मन्दभाग्य भएको मेरो मूर्खता हेर्नुहोस्, संसारतारक भगवान्का 
चरणमा गएर पनि जुन विनाशशील पद हो मेले त्यही मागें । 


रालानन्द्री लीक 


९२९८ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 


  स    


मातावद्यूषता द्वः पताद्धस्साहव्युभः । 
यो नारदवचस्तथ्यं नाग्राहिषमसत्तमः ॥ ३२ ॥ 





पदार्थ 

असहिष्णुभिः  अरूको उत्कर्षमतिः  मेरो बुद्धि मेले 

सहन गर्न नसक्ने विदूषिता  दूषित गराए तथ्यं  सत्य 

पतद्धिः  अधः पतनशील त्यरैले नारदवचः  देवर्षिं नारदको 
दवेः  इन्द्रियका अधिष्ठातायः  जो कुरालाई 

देवताहरूले असत्तमः  बुद्धि दूषित भएकोन अग्राहिषम्  ग्रहण गरिने 


ताक्यार्थ अरूको उत्कर्ष सहन गर्न नसक्ने र अधः पतनशील इन्दियका अधिष्ठाता देवताहरूले 
मेरो बुद्धि दूषित गराए । त्यसैले बुद्धि दूषित भएको मेले देवर्षिं नारदको सत्य कुरालाई ग्रहण 
गरिनं। 


दैवीं मायामुपा्ित्य प्रसुप्त इव भिन्नदुक् । 
तप्ये द्वितीयेऽप्यसति भ्रातृभ्रातृव्यहट्रना ॥ ३३॥ 


पदढार्थ 

दैवीं  भगवान्को असति  नभए भ्रातभ्रातृव्यहद्रूना  भाद र 
मायाम्  मायाशक्तिलाई अपि  पनि काकाहरूसंग द्वेष गर्न हृदयको 
उपाभरित्य  स्वीकार गरेर प्रसुप्तः  निदाएको मानिसले रोगद्रारा 

द्वितीये  भगवानुदेखि भिरन्नइव  ४ तप्ये  पीडित भकं 
दोस्रो वस्तु भिन्नदुक्  भेददर्शी भएर 





ताक्यार्थ देवताहरूको मायाशक्तिलाई स्वीकार गरेर भगवान्देखि भिन्न दोस्रो वस्तु नभए पनि 
निदाएको मानिस ४ भेददर्शी भएर भाइ र काकाहरूसंग द्वेष गर्ने हृदयको रोगद्रारा म पीडित भरणं । 


    अ 


मयेतत् प्रार्थितं व्यर्थं चिकित्सेव गतायुषि । 
प्रसाद्य जगदात्मानं तपसा दुष्प्रसादनम् ॥ 
भवच्छिदमयाचेऽहं भवं भाग्यविवर्जितः ॥ ३४ ॥ 


पदार्थ 

गतायुषि  मरिसकेकोमया  मैले प्रार्थितं  मागेँ 

मानिसलाई व्यर्थं  बेकारमा भवच्छिदम्  जन्ममरणनिवर्तक 
चिकित्सा इव  उपचार एतत्  यो घ्रुवलोक जगदात्मानं  सम्पूर्ण लोकको 


रालानन्द्री लीक 


९२९९ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ९ 
मालिक तपसा  तपस्याद्रारा अहं  मैले 

दुष्प्रसादनम्  प्रसनन गराउनप्रसादय  खुसी बनाएर पनि भवं  संसार नै 

कठिन भगवान्लाई भाग्यविवनिंतः  अभागी अयाचे  मागें 


ताक्यार्थ मरिसकेको मानिसलाई उपचार मेले बेकारमा घ्रुवलोक मागेँ। जन्ममरणनिवर्तक, 
सम्पूर्ण लोकका मालिक, प्रसन्न गराउन कठिन त्यस्ता भगवान्लाई तपस्याद्रारा खुसी बनाएर पनि 
अभागी मेले संसार नै मागेँ। 


स्वाराज्यं यच्छतो मोदयान्मानो मे भिक्षितो बत । 
ईङवरात् क्षीणपुण्येन फलीकारानिवाधनः ॥ ३५॥ 


पदार्थ 

अधनः  दखिद्रले बत  दुःखको कुरा यच्छतः  प्रदान गर्नृहुने 
ईर्वरात्  राजाबाट क्षीणपुण्येन  पुण्यहीन भएकाले भगवान्बाट 

फलीकारान्  भुससहितकोमे  मैले मानः  सम्मान 

चामलको कनिका मागेको मोद्यात्  मूर्खताले गर्दा भिक्षितः  मागें 
इव  जस्ते स्वाराज्यं  आत्मानन्द 





ताक्यार्थ दखिले राजाबाट भुससहितको चामलको कनिका मागे दुःखको कुरा पुण्यहीन 
भएकोले मेले मूर्खताले गर्दा आत्मानन्द प्रदान गर्नृहूने भगवानूबाट सम्मान मागें । 


मत्रेय उवाच मेत्रेयजीले भन्नुभयो 

न वे मुकुन्दस्य पदारविन्दयो 
रजोजुषस्तात भवादुशा जनाः । 

वाञ्छन्ति तदास्यमृतेऽथंमात्मनो 
यदुच्छया लब्धमनःसमृद्धयः ॥ ३६ ॥ 


पढार्थ 

तात  हे प्रिय विदुर मुकुन्दस्य  श्रीहरिको तदास्यम् ऋते  भगवान्को 
वै  निश्चयनै पदारविन्दयोः  चरणकमलको दासताबाहेक 

यदुच्छया  इच्छा गरेनुसार जोषः  धुलोको सेवन गर्न आत्मनः अथम्  आपनो लागि 
छन्घमनःसमृद्धयः  मनोवाञ्छितभवादुशाः  तपाईजस्ता कुनै पनि वस्तु 

वस्तुको प्राप्तिले समृद्ध भएका जनाः  मानिसहरू न वाञ्छन्ति  चाहँदैनन् 





ताक्यार्थ हे प्रिय विदुर! इच्छा गरेअनुसार मनोवाज्छित वस्तुको प्राप्तिलि समृद्ध भएका, 
राला दीका 


९९२० 


चतुर्थ स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


अध्याय ९ 


श्रीहरिको चरणकमलको धुलोको सेवन गर्न तपाईजस्ता मानिसहरू भगवान्को दासताबाहेक 
आफ्नो लागि कुनै पनि वस्तु चाहेदेनन्। 


आकण्यात्मजमायान्तं सम्परेत्य यथागतम् । 
राजा न श्रद्धे भद्रमभद्रस्य कुतो मम ॥ ३७॥ 


पदार्थ 


सम्परेत्य  मरेर गएको मानिस आयान्तं  आदेछन् भने 


आगतम्  आएको सुनेर 
यथा  
त्यसरी नै 

आत्मजम्  छोरा ध्रुव 


आकण्यं  सुनेर पनि 


जसरी विश्वास हदेनराजा  राजा उत्तानपादले छोरा 


फरकिएको कुरामा 
न श्रद्धे  विश्वास गरेनन् 


अभद्रस्य  अभागी 

मम  म उत्तानपादको 

भद्रम्  पुत्र आगमनरूप भाग्य 
कुतः  कहाँ हनु? 





ताक्यार्थ जसरी मेको मान्छे फरकिएर आयो भन्ने कुरामा विश्वास हँदेन त्यसै गरी राजा 
उत्तानपादले छोरा ध्रुव फरकिएर आ्ँदैन् भन्ने कुरामा विश्वास गरेनन्। उनले विचार गरे किम 
अभागीको यस्तो भाग्य कहां हूनु ? 
५   ८   

श्रद्धाय वाक्य द्वषहष्वगन घतः । 

वातांहतुरतिप्रीतो हारं प्रादान्महाधनम् ॥ ३८ ॥ 
पढार्थ 
देवर्षेः  देवर्षि नारदजीको 
वाक्यं  कुरा पहिला भनेको 


घषिंतः  गद्गद भएका समाचार ल्याउने मानिसलाई 
अतिप्रीतः  ज्यादै प्रसन्न भएकामहाधनम्  बहुमूल्य 

श्रद्धाय  विचार गरेर उत्तानपादले हारं  हार 

हषवेगेन  खुसीले वातांहतुँः  ध्रव आएको प्रादात्  दिए 
ताक्यार्थ तर फेरि उत्तानपादले पहिला देवर्षि नारदजीले भनेको कुरा सम्खिए। त्यसपच्ि 
उनलाई धुव आएको कुरामा विश्वास भयो र उनी खुसीले गद्गद भए । ज्यादे प्रसन्न भएका 
उत्तानपादले ध्रुव आएको समाचार ल्याउने मानिसलाई बहुमूल्य हार दिए । 





सदश्वं रथमारुह्य कातंस्वरपरिष्कृतम् । 

ब्राह्मणे कुलवृद्धेश्च प्य॑स्तोऽमात्यबन्धुभिः ॥ ३९॥ 
राहुटुन्दुभिनादेन बरह्यघोषेण वेणुभिः। 

निश्चक्राम पुरात्तणंमात्मजाभीक्षणोत्सुकः ॥ ४०॥ 


रालानन्द्री लीक 


९२२१ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 
पदार्थ 

आत्मजाभीक्षणोत्सुकः अमात्यबन्धुभिः  मन्त्री, श्कटुन्दुभिनादेन  शङ्ख र 
छोरालाई हेर्न उत्सुक राजा  बन्धुबान्धवहरू दुन्दुभि बजाँदे घ्रुवलाई लिन 
सदश्वं  राम्रो घोडा भएको ब्राह्मणैः  ब्राह्मणहरू बह्यघोषेण  वेदध्वनि गर्दै र 
कात॑स्वरपरिष्कृतम्  सुनद्रारा कुखवृद्धेः  कुलका बुढापाका विणुभिः  वंशी बजादै 
सुशोभित भएको व्यक्तिहर्द्रारा पुरात्  नगरबाट 

रथम्  रथमा च  पनि तूणम्  तत्काल 

आरुद्य  चढेर पयंस्तः  सहित भएर निश्चक्राम  निस्किए 





ताक्यार्थ छोरालाई हेर्न उत्सुक राजा राम्रो घोडा भएको र सुनद्रारा सुशोभित भएको रथमा 
चटढेर मन्त्री, बन्धुबान्धव, ब्राह्मण र कुलका बुढापाका व्यक्तिहरू सहित भएर शङ्क र दुन्दुभि 
बजा्ँदे वेदध्वनि गर्दै अनि वंशी बजाँदे ध्रुवलाई लिन तत्काल नगरबाट निस्किए। 


सुनीतिः सुरुचिश्चास्य महिष्यो रुक्मभूषिते । 
आरुद्य शिबिकां साधंमुत्तमेनाभिजग्मतुः ॥ ४१॥ 


पदार्थ 

अस्य  यी राजा उत्तानपादका चर आरुह्य  चढेर 

रुक्ममूषिते  सुनका गहनामहिष्यो  महारानी अभिजग्मतुः  ध्रुवलाई लिन 
लगाएर सुशोभित भएका उत्तमेन  उत्तमले गए 

सुनीतिः  सुनीति साधम्  सहित भएर 

सुरुचिः  सुरुचि शिबिकां  पालकीमा 





वाक्यार्थ राजा उत्तानपादका महारानी सुनीति र सुरुचि सुनका गहनाले सुशोभित भएर 
उत्तमलाई साथमा लिई पालकीमा चदर ध्रुवलाई लिन गए । 


तं दुष्ट्वोपवनाभ्याश आयान्तं तरसा रथात् । 
अवरुह्य नृपस्तूणंमासादय प्रेमविह्लः ॥ ४२॥ 

 ५ भ  दीर्घोत्कण्ठमना 
परिरेभेऽङ्गजं दोभ्यां दीर्घो  इवसन्। 
विष्वक्सेनाङ्धिसंस्पशंह तारोषाघबन्धनम् ॥ ४३॥ 


पढार्थ 
उपवनाभ्यारो  बरगँचाको विष्वक्सेनाङ्परिसंस्पदांहता चरणस्पर्शले सम्पूर्णं राग आदि 
नजिकमा दोषाघवन्धनम्  भगवान्को पापबन्धन नष्ट भएका 


रालानन्द्री लीक 


९२२२९ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 
आयान्तं  आदे गरेका भएका तरसा  छिटोचकिटो 

अङ्गजं  छोरालाई नृपः  राजा उत्तानपाद आसाद्य  छेउमा आएर 

दुष्ट्वा  देखेर श्वसन्  लामोलामो सासतं  ती ध्रुवलाई 
दीर्घोत्कण्ठमनाः  लामोफिर्दै दोभ्यां  दुबै हातले 

समयदेखि उत्कण्ठित  मनतृणंम्  तत्काल परिरेभे  अडूमाल गरे 
भएका रथात्  रथबाट 

प्रेमविह्वलः  प्रेमले विहलअवरुह्य  ओर्लिएर 





ताक्यार्थ भगवान्को चरणस्पर्शले सम्पूर्ण राग आदि पापबन्धन नष्ट भएका र आददे गरेका 
छोरालाई बरगेचाको नजिकमा देखेर लामो समयदेखि उत्कण्ठित मन भएका र प्रमले विहल 
भएका राजा उत्तानपाद लामोलामो सास फेर्दै तत्काल रथबाट ओर्विएर छिटोक्िटो गरी छेठमा 
आएर ध्रुवलाई दुबे हातले अङ्माल गरे। 


अथानिघन्  ८५  रीति्नयनवारिभि   द 
मुहुमूध्निं शीतेनयनवारिभिः। 
स्नापयामास तनयं जातोदाममनोरथः ॥ ५ ॥ 


पदार्थ 

अथ  त्यसपछि मुहुः  बारम्बार नयनवारिभिः  अश्रुजलले 
जातोदाममनोरथः  छोरासंगमूष्निं  शिरमा तनयं  छोरालाई 

भेटने इच्छा पूर्ण भएका।आजिघ्न्  सुं स्नापयामास  नुहाइदिए 
उत्तानपादले सीतिः  चिसो 





ताक्यार्थ त्यसपछि छोरासंग भेटने इच्छा पूर्ण भएका उत्तानपादले बारम्बार छोराको शिरमा 
सुंष्दै आफ्नो चिसो अश्ुजलले छोरालाई नुहाइदिए । 


अभिवन्द्य पितुः पादावाशीभिंड्चाभिमन्त्रितः। 
ननाम मातरो शीष्णां सत्कृतः सज्जनाग्रणीः ॥ ४५॥ 


पदार्थ 

सज्जनाग्रणीः  सज्जनहरूमाआश्चीभिंः  आशीर्वाद, कुशल।मातरो  दुब आमालाई 

श्रेष्ठ ध्रुवले प्रश्न आदिद्रारा रीष्णां  शिरले 

पितुः  उत्तानपादको अभिमन्तितः  सोधिए ननाम  ढोगे 
पादो  चरणलाई सत्कृतः च  सत्कार पनि गरिए 

अभिवन्द्य  प्रणाम गरेर त्यसपछि 





रालानन्द्री लीक 


९२२२ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ९ 


वाक्यार्थ सज्जनहरूमा श्रेष्ठ धरुवले उत्तानपादको चरणमा प्रणाम गरे। उत्तानपादले उनलाई 
आशीर्वाद दिएर कुशल प्रश्नद्वारा सत्कार गरे । त्यसपछि ध्रुवले दुबे आमालाई शिरले दढोगे । 


सुरुचिस्तं समुत्थाप्य पादावनतमभंकम्। 
परिष्वज्याह जीवेति बाष्पगद्गदया गिरा ॥ ४६॥ 


पदढार्थ 

सुरुचिः  सुरुचिले समुत्थाप्य  प्रेमपूर्वक उठाएर गिरा  स्वरले 

पादावनतम्  चरणमा भुकेका परिष्वज्य  अडमाल गरेर जीव  चिरञ्जीवी भए 

तंती बाष्पगद्गदया  आंसु आउनालेइति  यसो 

अभंकम्  छोरा ध्रुवलाई अकमकाएको आह  भनिन् 





ताक्यार्थ सुरुचिले चरणमा भुकेका ती छोरा ध्रुवलाई प्रेमपूर्वक उठाएर अङ़माल गर्दै आंसु 
आउनाले अकमकाएको स्वरले चिरन्जीवी भए भनिन्। 


सकस,    


यस्य प्रसन्नो भगवान् गणेरमेत्यादिमिर्हरिः। 
तस्मै नमन्ति भूतानि निम्नमाप इव स्वयम् ॥ ४७ ॥ 


पदार्थ 

यस्य  जसको भगवान् हरिः  भगवान् श्रीहरि तलतिर बग 

मन्र्यादिभिः  भेत्री, प्रीति,्रसन्नः  खुसी ह॒नुहन्छ भने भूतानि  सबै प्राणीहरू 

सन्तोष आदि तस्मे  त्यस्ता व्यक्तिप्रति स्वयम्  आपै 

गुणेः  स्वभावले आपः निम्नम् इव  पानी नमन्ति  नतमस्तक हुन्छन् 





ताक्यार्थ जसको मत्री, प्रीति, सन्तोष आदि स्वभावले भगवान् श्रीहरि खुसी हनुहन्छ भने 
त्यस्ता व्यक्तिप्रति पानी तलतिर बगैं स्वभावैले सबे प्राणीहरू आफ नतमस्तक ह॒न्छन् । 


   ल  न्द, 
उत्तमश्च धरुवड्चोभावन्योन्यं प्रमविहटो । 
अङ्गसङ्गादुत्पुरकावस्रोघं मुहुरूहतुः ॥ ४८ ॥ 


पदढार्थ 

अन्योन्यं  परस्परमा भएका मुहुः  बारम्बार 

अङ्गसङ्गात्  अड़माल गर्नलि घुवःच  ध्रुव र अस्रोघं  आंसुको प्रवाह 
उत्पुलको  रोमाञ्चित भएका उत्तमः च  उत्तम उतु  बगाए 
परेमविहृटो  प्रमले विहलउभो  दुबै जनाले 





ताक्यार्थ परस्परमा अड़माल गर्नलि रोमाञ्चित भएका र प्रेमले विहल भएका ध्रुव र उत्तम दुबे 


रालानन्द्री लीक 


१२२४ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 
जनाले आंँसुको प्रवाह बगाद्रहे । 

सुनीतिरस्य जननी प्राणेभ्योऽपि प्रियं सुतम् । 

उपगुह्य जहावाधिं तदङ्गस्परोनिवृंता ॥ ५९॥ 
पदार्थ 
अस्य  घ्रुवकी अपि  पनि तदङ्गस्पशेनिवृंता  ध्रुवको 
जननी  आमा प्रियं  प्यारो अङ्गस्पर्शले आनन्दित भई 
सुनीतिः  सुनीतिले सुतम्  छोरा धुवलाई आधिं  पुत्रवियोगको पीडा 
प्राणिभ्यः  प्राणभन्दा उपगुह्य  अड़माल गरेर जहो  त्यागिन् 





ताक्यार्थ ध्रुवकी आमा सुनीतिले प्राणभन्दा पनि प्यारो छोरा ध्रुवलाई अङ़माल गरेर ध्रुवको 
अङ्गस्पर्शले आनन्दित भई पुत्रवियोगको पीडा त्यागिन् । 


 र,  ग्र 


पयः स्तनाभ्यां सुस्राव नेत्रजैः सलिरेः िवेः। 


तदाभिषिच्यमानाभ्यां वीर वीरसुवो मुहुः ॥ ५० ॥ 
पढार्थ 
नेत्रजैः  आंखाबाट निस्केका 


वीर  हे वीर विदुर 
तदा  त्यस समयमा 


रिवेः  आनन्दजन्य 


वीरसुवः  वीर सन्तान धरुवलाई सिकः  आंशुद्रारा 


स्तनाभ्यां  दुबे स्तनबाट 
मुहुः  पटकपटक 
पयः  दूध 





जन्माउने सुनीतिको अभिषिच्यमानाभ्यां  अभिषिक्त सुखाव  चुहियो 
ताक्यार्थ हे वीर विदुर! त्यस समयमा वीर सन्तान ध्रुवलाई जन्माउने सुनीतिको आंँखाबाट 
निस्केका आनन्दजन्य आंँशुद्ारा अभिषिक्त दुबे स्तनबाट पटकपटक दूध चुहियो । 


 ५ ४७  . ००  
तां शशंसुजना राज्ञीं दिष्टया ते पुत्र आतिहा । 
प्रतिलन्धरिचरं नष्टो रक्षिता मण्डलं मुवः ॥ ५९॥ 


पदार्थ 

तांती नष्टः  नदेखिएका आतिंहा  सबैको दुःखनाशक 
राज्ञीं  महारानी सुनीतिलाई ति  हजुरका भुवः मण्डलं  सम्पूर्ण पृथिवी 
जनाः  मान्छेहरूले पुत्र  छोरा ध्रुव मण्डललाई 

रारांसुः  प्रशंसा गरे दिष्ट्या  भाग्यले रक्षिता  पालन गर्नेछन् 
चिरं  धेर समयसम्म प्रतिठन्धः  पुनः प्राप्त भएका 





ताक्यार्थ महारानी सुनीतिलाई प्रशंसा गर्दै मान्छेहरूले भने, धेर समयसम्म नदेखिएका हजुरका 
राला दीका 


९२२५ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 


छोरा ध्रुव भाग्यले पुनः प्राप्त भएका छन्, यिनले सबैको दुःख नाश गर्नेछन् र सम्पूर्ण पृथिवी 
मण्डललाई पालन गर्नछछन् । 


अभ्यचिंतस्त्वया नूनं भगवान् प्रणतातिंहा । 
यदनुध्यायिनो धीरा मृत्युं जिग्युः सुदुजंयम् ॥ ५२॥ 


पदढार्थ 

नूनं  निश्चय पनि सुदुजंयम्  परम दुर्जय प्रणतातिंहा  भक्तजनको 
यदूनु्यायिनः  जुन भगवान्को मृत्युं  मृत्युलाई दुःखलाई नाश गर्न 

ध्यान गरिरहने जिग्युः  जित्दछछन् भगवान्  भगवान् श्रीहरि 

धीराः  धीर योगीहरू त्वया  तपाई्रारा अभ्यचिंतः  पूजित हुनुभयो 





ताक्यार्थ जुन भगवान्को ध्यान गरिरहने धीर योगीहरू परम दुर्जय मूत्युलाई पनि जित्दछन् 
भक्तजनको दुःखलाई नाश गर्ने त्यस्ता भगवान् श्रीहरि हजुरद्रारा पूजित हनुभयो । 


न्दम 


लाल्यमानं जनरेवं ध्रुवं सभ्रातरं नृपः। 
आरोप्य करिणीं हृष्टः स्तूयमानोऽविशत् पुरम् ॥ ५३॥ 
पदार्थ 
एवं  यसप्रकार सभ्रातरं  भाद उत्तमले सहितआरोप्य  राखेर 
जनेः  नगरवासीहरूद्रारा भएका पुरम्  नगरमा 
स्तूयमानः  स्तुति गरिएका लाल्यमानं  ज्यादै प्रेम गरिएका अविदत्  प्रवेश गरे 
हृष्टः  प्रसन्न भएका धरुवं  धरुवलाई 
नृपः  राजा उत्तानपाद करिणीं  हात्तीमा 





वाक्यार्थ यसप्रकार नगरवासीहरूद्रारा स्तुति गरिएका र प्रसन्न भएका राजा उत्तानपाद भाद्र 
उत्तमले सहित भएका र ज्यादे प्रेम गरिएका ध्रुवलाई हात्तीमा राखेर नगरमा प्रवेश गरे। 


भ ,  क । 
तत्र तत्रपसङ्क्चप्तकसन्मकरतरणः। 
न  


सवृन्दैः कदठीस्तम्भेः पृगपोतेङ्च तद्िधेः ॥ ५४ ॥ 
चूतपल्लववासःखड्मुक्तादामविलम्बिभिः। 
उपस्कृतं प्रतिद्वारमपां कुम्भेः सदीपकेः ॥ ५५॥ 


पदार्थ 
तत्र तत्र  तत्तत् ठामा उपसङ्क्लप्तेः  बनाइएका लसन्मकरतोरणेः  गोहीको 


रालानन्द्री लीक 


१२२६ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 
आकारमा सुशोभित भएकासाना वृक्षहरूद्रारा अपां कुम्भैः  जलपूर्ण 
तोरणहरू चूतपल्लववासःखङ्मुक्तादाम घडाहरुद्रारा 

कदलीस्तम्भैः  केराकाविरम्बिभिः  मोतीको धागोमा प्रतिद्वारम्  प्रत्येक स्वागतद्रार 

स्तम्भहरू र भुण्ड्यादइएका ओआंँपको पालुवा, उपस्कृतं  अलङ्कृत गरिएको 
तद्विधेः  त्यस्तै प्रकारका वस्त्र, माला आदिद्रारा थियो 

सवृन्दैः  समूहयुक्त सदीपकैः  बत्तीले सहित 

पृगपोतेः च  सुपारीका सभएको 





ताक्यार्थ ठंठारँमा बनादइएका गोहीको आकारमा सुशोभित भएका तोरणहरू, केराका 
स्तम्भहरू, सुपारीका ससाना धरे वृक्षहरू, मोतीको धागोमा शुण्डयाइएका ओंपको पालुवा, 
वस्त्र, माला आदिद्रारा र बत्तीले सहित भएका जलपूर्णं घडाहरुद्रारा प्रत्येक स्वागतद्रार अलडकृत 
गरिएका धिए। 
र  र शातकुम्भपरिच्छै  
प्राकार्गापुरागारः च्छद्ः । 
सवंतोऽलङ्कतं श्रीमद्धिमानशिखरदुभिः ॥ ५६ ॥ 





पदढार्थ 

श्रीमद्विमानरिखरद्ुभिः ढाकिएका त्यो सहर 

विमानको माथिल्लो भागवाटप्राकारेः  पर्खालहरू सवंतः  सबैतिरबाट 

आएको प्रकाशने चम्किएकामिोपुरागोरेः  नगर्रार र अलङ्कुतं  सजाइएको देखिन्थ्यो 
शातकुम्भपरिच्छदैः  सुनले।भवनहरूद्रारा 


ताक्यार्थ सुनले ढाकिएका पर्खालहरू, नगरद्वार र भवनहरूमा परेको विमानको माथिल्लो 
भागवाट आएको प्रकाशले चसम्किएको त्यो सहर सबेतिरबाट सजाइएको देखिन्थ्यो । 


मृष्टचत्वररथ्याट्रमागं चन्दनचचिंतम् । 
लाजाक्षतेः पुष्पफलैस्तण्डुकेवैलिमियुंतम् ॥ ५७ ॥ 


पदार्थ 

मृष्टचत्वररथ्याट्रमागं  चौरछर्किएका बलिभिः  वस्त्र, आभूषण आदि 
राजमार्ग, चोक, बाटो आदि।लाजाक्षतेः  लाजायुक्त अक्षता उपहारहरूद्रारा 

सबे ठा सफा बनाइएका पुष्पफठेः  फलपूलहरू युतम्  सजाएर राखिएको 
चन्दनचर्चितम्  चन्दनतण्ड्ुकेः  चामलहरू थियो 





ताक्यार्थ सहरका चौर, राजमार्ग, चोक, बाटो सब नै सफा गरेर, चन्दन छर्किएर्, लाजायुक्त 
अक्षता, फलपरूल, चामल, वस्त्र, आभूषण आदि उपहारहरुद्रारा सजाइएका थिए। 


रालानन्द्री लीक 


१२२७ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 


ध्रुवाय पथि दुष्टाय तत्र तत्र पुरस्त्रियः । 
सिद्धाथांक्षतदध्यम्बुदूवापुष्पफलानि च ॥ ५८ ॥ 
उपजहुः प्रयुञ्जाना वात्सल्यादाशिषः सतीः। 
शुण्वंस्तद्वल्युगी तानि प्राविशद् भवनं पितुः ॥ ५९॥ 





पढार्थ 

पथि  बाटोमा आशीर्वाद उपजहुः  छर 

दुष्टाय  देखिएका प्रयुञ्जानाः  दि तद्ल्युगीतानि  उनीहरूले 
ध्रुवाय  ध्रुवलाई सिद्धाथांक्षतदध्यम्बुदूवापुष्प गाएको मधुर गीत 

तत्र तत्र  गडठाडंमा फलानि  सेता सरस्य, अक्षता, शुण्वन्  सुन्दै ध्रुव 

पुरस्त्रियः  नगरका स्त्रीहरूले दही, जल, दुबो, पुष्प, फल पितुः  पिताजीको 

वात्सल्यात्  स्नेहपूर्वक आदि भवनं  दरबारमा 

सतीः आशिषः  उत्कृष्टच  पनि प्राविशत्  प्रवेश गरे 


ताक्यार्थ बाटोमा विभिन्न ठामा ध्रुवलाई हेर्नका लागि उपस्थित नगरका स्त्रीहरूले स्नेहपूर्वक 
उनलाई उत्कृष्ट आशीर्वाद दिदे सेता सरस्य, अक्षता, दही, जल, दुबो, फूल, फल आदि पनि छे । 
उनीहरूले गाएको मधुर गीत सुन्दे ध्रुव पिताजीको दरबारमा प्रवेश गरे। 


महामणिबातमये स तस्मिन् भवनोत्तमे । 


  


लालितो नितरां पित्रा न्यवसद् दिवि देववत् ॥ ६०॥ 


पदार्थ 

पित्रा  पिताजीद्रारा महामणिबातमये  बहुमूल्य   स्वर्गमा 

नितरां  ज्यादै मणिले युक्त भएको देववत्  देवता बसे 

लालितः  माया गरिएका तस्मिन्  त्यो न्यवसत्  आनन्दपूर्वक बस्न 
सः  ती ध्रुव भवनोत्तमे  उत्तम महलमा थाले 





ताक्यार्थ पिताजीद्रारा ज्यादै माया गरिएका ती ध्रुव बहुमूल्य मणिले युक्त भएको त्यो उत्तम 
महलमा स्वर्गमा देवता बसे आनन्दपूर्वक बस्न थाले। 
पयःफेननिभाः शय्या दान्ता रुक्मपरिच्छदाः । 


आसनानि महाहौणि यत्र रोक्मा उपस्कराः ॥ ६१॥ 
पदार्थ 


रालानन्द्री लीक 


९९२८ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


यत्र  जुन महलमा फिंजजस्ता सेता र कोमल 


दान्ताः  हात्तीका दांतबाटशय्याः  शय्याहरू थिए 
बनाइएका रुक्मपरिच्छदाः  सुनले बनेका 
पयःफेननिभाः  दूधकोपदर्हिरू थिए 


अध्याय ९ 


रोक्माः  सुनले बनेका 
उपस्कराः  सामग्रीहरू र 
महाहणि  बहुमूल्य 





आसनानि  आसनहरू थिए 


ताक्यार्थ त्यस महलमा हात्तीका दाँतबाट बनाइएका दूधको फिंजजस्ता सेता र कोमल 
शय्याहरू, सुनले बनेका पर्दहिरू एवं सामग्रीहरू र बहुमूल्य आसनहरू धिए। 


यत्र स्फटिककुद्येषु महामारकतेषु च । 


मणिप्रदीपा आभान्ति ललनारत्नसंयुताः ॥ ६२॥ 


पदार्थ 

यत्र  जुन महलमा भित्ताहरूमा 

महामारकतेषु  महामरकतमणिललनारत्नसंयुताः  रत्ननिर्मित 
युक्त स्त्रीमूर्तिहरूमाथि राखिएका 
स्फटिककुदयेषु  स्फटिकजडित।मणिप्रदीपाः मणिजडित 
वाक्यार्थ त्यस महलमा महामरकतमणियुक्त स्फटिकजडित 
स्त्रीमूर्तिहरूमाथि राखिएका मणिजडित बत्तीहरू चम्किरहन्थे । 


उद्यानानि च रम्याणि विचतरिरमरटद्रमे   
कूजद्िहञ्नमिथुनेगायन्मत्तमधुवतेः ॥ ६२॥ 


पदार्थ 
कूजद्वहद्गमिथुनेः  चिरबिरविचित्रेः  अनेक प्रकारका 


करादरहेका चराहरूको जोड़ी अमदमेः  देववृक्षहरूले 
गायन्मत्तमधुव्तेः गीत युक्त 


बत्तीहरू 


आभान्ति च चम्किरहन्ये 








गाद्रहेका उन्मत्त भंवराहरू रम्याणि  रमादइला 


भित्ताहरूमा रहेका रत्ननिर्मित 


उद्यानानि  बर्गँचाहरू 
च पनि 


थिए 


वाक्यार्थ त्यहाँ चिरविर कराइरहेका चराहरूका जोडी, गीत ॒गाडइरहेका उन्मत्त भँवराहरू र 


अनेक प्रकारका देववृक्षहरूले युक्त रमादइला बरगँचाहरू पनि धिए। 
  पद्मोत्पलकुमुद्यती 
वाप्या वदूयसापानाः ट   


हंसकारण्डवकुलेजुंशाश्चक्राहसारसेः ॥ ६४ ॥ 
पदार्थ 
त्यस बरगँचामा 


विदूय॑सोपानाः 


वैदूर्यमणिद्रारा निर्मित सिंढीहरू भएका 


रालानन्द्री लीक 


९२२९९ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 
पद्मोत्पलकुमुदतीः  रातो, नीलोकारण्ड, बकुल्ला आदिष्टाः  सेवित 

र सेतो रङ्को कमलका पफूलहरूचराहरुूद्रारा वाप्यः  पोखरीहरू यिए 
फुलिरहेका चक्राहसारसेः  चखेवा र सारस 

हंसकारण्डवकुैः  हास,  चराहरूद्रारा 





ताक्यार्थ त्यस बरगँचामा वैदूर्यमणिद्रारा निर्मित सिंढीहरू भएका, रातो, नीलो र सेतो रङ्गका 
कमलका पफूलहरू फुलिरहेका, हँस, कारण्ड, बकुल्ला, चखेवा र सारस आदि चराहरुद्रारा सेवित 
पोखरीहरू पनि थिए। 


उत्तानपादो राजर्षिः प्रभावं तनयस्य तम्। 
शरुत्वा दुष्ट्वाद्भुततमं प्रपेदे विस्मयं परम् ॥ ६५॥ 


पदढार्थ 

राजिः  राजर्षि अद्भुततमं  आश्चर्यमय दुष्ट्वा  देखेर 

उत्तानपादः  उत्तानपाद पहिलेप्रभावं  प्रभाव परम् विस्मयं  अत्यन्त 
नारदबाट श्रुत्वा  सुनेर आश्चर्यमा 

तनयस्य  छोरा ध्रुवको तम्  त्यो अहिले प्रपेदे  प्राप्त भए 





ताक्यार्थ राजर्षि उत्तानपादले नारदजीबाट पहिल्ये आफ्नो छोराको आश्चर्यमय प्रभावको 
विषयमा सुनेका धिए, त्यो कुरा अहिले प्रत्यक्ष देखेर उनी अत्यन्त आश्चर्यचकित भए। 


वीक्ष्योटवयसं तं च प्रकृतीनां च सम्मतम् । 
अनुरक्तप्रजं राजा धुवं चकर भुवः पतिम् ॥ ६६ ॥ 
पदार्थ 
ऊढवयसं  यौवनावस्थामा प्राप्तअनुरक्त भएका छन् त्यस्ता च  पनि 
भएका च  पनि तं  उनलाई 
प्रकृतीनां  मन्त्रीहरूद्रारा धरुवं  घ्रुवलाई भुवः पतिम्  राजा 
सम्मतम्  मन परादएका वीक्ष्य  देखेर चके  बनाए 
अनुरक्तप्रजं  जसप्रति प्रजाहरूराजा  राजा उत्तानपादले 





वाक्यार्थ यौवनावस्थामा प्राप्त भएका, मन्त्रीहरद्रारा मन परादएका र जसप्रति प्रजाहरू अनुरक्त 
भएका छन् त्यस्ता ध्रुवलाई देखेर राजा उत्तानपादले उनलाई राजा बनाए। 


आत्मानं च प्रवयसमाकलय्य विराम्पतिः। 
वनं विरक्तः प्रातिष्ठद् विमृशन्नात्मनो गतिम् ॥ ६७ ॥ 


रालानन्द्री लीक 


९२३० 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ९ 
पदार्थ 

आत्मानं  आपफूलाई विरक्तः  विषयभोगवाट वितुष्णगतिम्  लक्ष्यलाई गतिलाई 

च  पनि भएका विमृरान्  चिन्तन गर्दै 

प्रयसम्  बुढो भएको विशाम्पतिः  राजा उत्तानपाद वनं  वन 

आकलय्य  महसुस गरी आत्मनः  आप्नो प्रातिष्ठत्  गए 





ताक्यार्थ आप्र बुढो भएको महसुस गरी राजा उत्तानपाद विषयभोगवबाट वितुष्ण भई आफ्नो 
लक्ष्यको विषयमा चिन्तन गर्दै वन गए । 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां चतुथंस्कन्धे 
घ्रुवराज्याभिषेकव्णंनं नाम नवमोऽध्यायः ॥ ९॥ 


रालानन्द्री लीक 


९२३९१ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 


अथ दरमोऽध्यायः 


यक्नहरूद्रारा उत्तमको हत्या र ध्रुवको यक्षहरूका साथ युद्ध 


२ 


मत्रेय उवाच मेत्रेयजीले भन्नुभयो 
प्रजापतेदुहितरं शिशुमारस्य वे श्रुवः । 
उपयेमे भ्रमिं नाम तत्सुतो कल्पवत्सरो ॥ १॥ 


पढार्थ 

धरुवः  धरुवले ः नाम॒  भ्रमि नाम॑तत्सुतौ  उनका छोरा 

प्रजापतेः  प्रजापति भएकीलाई कल्पवत्सरो  कल्प र वत्सर 
रिशुमारस्य  शिशुमारकी वे  निश्चयनै भए 

दुहितरं  कन्या उपयेमे  विवाह गरे 





ताक्यार्थ श्रुवले प्रजापति शिशुमारकी भ्रमि नाम गरेकी कन्यालाई विवाह गरे। भ्रमिबाट कल्प 
र वत्सर छोरा जन्मिए। 


इलायामपि भायांयां वायोः पुत्रां महाबलः । 
पत्रमुत्कलनामानं योषिद्रत्नमजीजनत् ॥ २॥ 


पदार्थ 

वायोः  वायुकी अपि  पनि पत्रम्  छोरा र 

पुत्र्यां  छोरी महाबलः  महाबली ध्रुवले योषिद्रत्नम्  एउटी राग्री छोरी 
इलायाम्  इला नामकी उत्कलनामानं  उत्कल नामअजीजनत्   जन्माए 
भायांयां  पत्नीमा गरेका 





ताक्यार्थ वायुकी इला नाम गरेकी छोरी पनि ध्रुवकी पत्नी थिदन्। ती पत्नीबाट महाबली 
ध्रुवले उत्कल नाम गरेका छोरा र एडटी राम्री छोरी जन्माए। 


प ्  
उत्तमस्त्वकृतोद्वाहो मृगयायां बलीयसा । 
हतः पुण्यजनेनाद्रौ तन्मातास्य गतिं गता ॥ ३॥ 


पढार्थ 
चाहं 
अकृतोद्याहः  विवाह नभएका तु  चाहं समयमा 
उत्तमः  उत्तम मृगयायां  शिकार खेल्न गएको बलीयसा  बलशाली 


रालानन्द्री लीक 


९९२२ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 
पुण्यजनेन न  

पुण्यजनेन  यक्षद्रारा तन्माता  उत्तमकी आमागतिं  गतिमा 

अद्रौ  हिमालयमा सुरुचि गता  गडन् 

हतः  मारिए अस्य  उत्तमकै 


वाक्यार्थ उत्तम चाहं विवाह नगर्दे शिकार खेल्न गएको समयमा बलशाली यक्षद्रारा 
हिमालयमा मारिए । उत्तमकी आमा सुरुचिको पनि मृत्यु भयो । 
टिप्पणीं सुरुचिको मत्यु कसरी भयो भने कुराको सूचना माथि ४।९।२३ मा नै दिइसकिएको 
छ । 

ध्रुवो भ्रातृवधं ्   

घवा भ्रातृवच श्रुत्वा कपामषड्युचापतः। 


जेत्रं स्यन्दनमास्थाय गतः पुण्यजनालयम् ॥ ४॥ 


पदार्थ 

ध्रुवः  ध्रुव शोकले व्याकुल भई पुण्यजनाठ्यम्  यक्षहरूको 
भ्रातृवधं  भादको हत्या भएको नेत्रं  विजयप्रद देशमा 

श्रुत्वा  सुनेर स्यन्दनम्  रथमा गतः  गए 
कोपामषंशुचापिंतः  क्रोधयुक्तआस्थाय  चढेर 





वाक्यार्थ भादको हत्या भएको सुनेर ध्रुव क्रोधयुक्त शोकले व्याकुल भई विजयप्रद रथमा चेर 
यक्नहरूको देशमा गए । 


गत्वोदीचीं दिं राजा रुद्राुचरसेविताम् । 
ददशां हिमवदुद्रोण्यं पुरीं गुह्यकसङ्कुलाम् ॥ ५॥ 


पदार्थ 

राजा  राजा ध्रुवले दिं  दिशामा व्याप्त 

रुद्रातुचरसेविताम्  रुद्रका गण गत्वा  गएर पुरीं  अलकापुरी 

भूत, प्रेत, पिशाच आदिद्राराहिमवदुदरोण्यां  हिमालयको दृद  देखे 
सेवित उपत्यकामा 

उदीचीं  उत्तर गुह्यकसङ्कुलाम्  यक्षहरूद्रारा 





ताक्यार्थ राजा धरुवले रुद्रका गण भूत, प्रेत, पिशाच आदि बस्ने उत्तर दिशामा गएर 
हिमालयको उपत्यकामा यक्षहरूद्रारा व्याप्त अलकापुरीलाई देखे । 


दध्मो शद्ं बृहद्बाहुः खं दिरा्चानुनादयन्। 
येनोद्विगनद्शः कषत्तरुपदेव्योऽत्रसन् भराम् ॥ ६॥ 


रालानन्द्री लीक 


९२३३ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय १० 
पदार्थ 

क्षत्तः  हे विदुरजी अनुनादयन्  गुञ्जायमान गर्दै भएका 

वृहदुबाहुः  महाबाह ध्रुवले शाहं  शङ्ख उपदेन्यः  यक्षपत्नीहरू 

खं  आकाश र दध्मो  बजाए भृराम्  अत्यन्त 

दिजः  दिशालाई येन  शङ्खको त्यो ध्वनिले अत्रसन्  उराए 
च  पनि उद्विग्नदशः  भयभीत आंखा 





वाक्यार्थ हे विदुरजी ! महाबाहु ध्रुवले आकाश र दिशालाई पनि गुञ्जायमान गर्दै शङ्खं बजाए। 
शङ्खको त्यो ध्वनिले भयभीत ओंँखा बन्दे यक्षपत्नीहरू अत्यन्त डराए। 


ततो निष्कम्य बलिन उपदेवमहाभयः। 


असहन्तस्तन्निनादमभिपेतुरुदायुधाः ॥ ७ ॥ 


पदार्थ 

बलिनः  बलशाली त्यो शङ्खध्वनि 
उपदेवमहाभयाः  कुबेरका वीरअसहन्तः  सहन गर्न नसकेर 
योद्धाहरू उदायुधाः  शस्त्रास्त्र उठाएर 
तन्निनादम्  धरुवले बजाएको ततः  त्यस अलकानगरीबाट 


निष्कम्य  निस्केर 
अभिपेतुः  युद्ध गर्न आइलागे 





वाक्यार्थ ध्रुवले बजाएको त्यो शङ्घुध्वनि सहन गर्न नसकेर कुबेरका बलशाली वीर योद्धाहरू 


शस्त्रास्त्र उठाएर अलकानगरीबाट निस्केर युद्ध गर्न आइलागे । 


स तानापततो वीर उग्रधन्वा महारथः 
एकेकं युगपत् सर्वानहन् बणेस्तिभिस्तिभिः 


पदढार्थ 

वीर  वीर आदइलागेका 

उग्रघन्वा  प्रचण्ड धनुर्धर तान्  ती यक्षहरूलाई 
महारथः  महारथी स्वान्  सबैलाई 

सः  ती ध्रुवले युगपत्  एकसाथ 
आपततः  युद्ध गर्नएकेकं  प्रत्येकलाई 


ताक्यार्थ वीर प्रचण्ड धनुर्धर महारथी ती धरुवले युद्ध गर्न 
एकसाथ लाग्ने गरी प्रत्येकलाई तीनतीनओटा बाण प्रहार गरे। 


  


ते वे कलाटरग्नैस्तेरिषुमिः सवं एव हि । 


॥ ८ ॥ 


त्रिभिः तिभिः  तीनतीनओट 
बणेः  बाणले 


अहन्  हाने 





आइलागेका सम्पूर्ण यक्षहरूलाई 


रालानन्द्री लीक 


१२३० 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 


मत्वा निरस्तमात्मानमारांसन् कमं तस्य तत्॥ ९॥ 


पढार्थ 

तेती   निधारमा लागेको मत्वा  ठानेर 

स्वे  सबै यक्षहरूले इषुभिः  बाणहरूद्रारा तस्य  ती ध्रुवको 

एव  ने आत्मानम्  आपफूलाई तत्  त्यो 

हि  निश्चय वे  पूर्ण कमं  कामको 

तैः ती निरस्तम्  पराजित भएको आशंसन्  प्रशंसा गरे 





ताक्यार्थ ती सबै यक्षहरूले आफनो निधारमा बाण लाग्नाले आफूलाई पूर्ण पराजित भएको 
ठनेर ध्रुवको त्यो कामको प्रशंसा गरे। 


  


तेऽपि चामुममृष्यन्तः पादस्पदमिवोरगाः। 
ररेरविध्यन् युगपद् द्विगुणं प्रचिकीर्षवः ॥ १०॥ 


पदढार्थ 

प्रचिकीषंवः  प्रत्याक्रमण गर्नटिकेको सहन नसकेको द्विगुणं  घ्रुवले हानेकोको दुई 
चाहने इव  यै गुणा छछ ओटा 

ते  ती यक्षहरूले अमृष्यन्तः  ध्रुवको पराक्रम रेः  बाणले 

अपि  पनि सहन नसकेर युगपत्  एकसाथ 

उरगाः  सर्पहरूले अमुम्  यी ध्रुवलाई अविध्यन्  प्रहार गरे 
पादस्पशंम्  अरूले खुटरालेच  पनि 





ताक्यार्थ प्रत्याक्रमण गर्न तयार ती यक्षहरूले पनि अरूले खुट्राले टेकेको सर्पले सहन नसकेयै 
ध्रुवको पराक्रम सहन नसकेर ध्रुवमाथि छछ ओटा बाणले एकसाथ प्रहार गरे। 


ततः परिघनिस्तवरंशेः प्रासद्ूलपरश्वधेः। 
राक्तयृष्टिभिर्भशुण्डीमिरिचत्रवाजेः शरैरपि ॥ १९॥ 
अभ्यवष॑न् प्रकुपिताः सरथं सहसारथिम् । 
इच्छन्तस्तत्प्रतीकतुंमयुतानि तयोदश ॥ १२॥ 


पदार्थ 

ततः  त्यसपछि इच्छन्तः  चाहने १,३०,००० यक्नहरू 
तत्प्रतीकर्तुंम्  ध्रुवको प्रकुपिताः  रिसाएका परिघनिस्त्रिंशैः  परिघ र 
प्रत्याक्रमण गर्न त्रयोदश अयुतानि  तेह अयुत तरबारले 


रालानन्द्री लीक 


१२२५ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 
चित्रवाजैः  विभिन किसिमका भुञुण्डीभिः  भुशुण्डी सरथं  रथले सहित 

शरेः  बाणले प्रासशूपरद्वधेः  प्रास, सहसारथिम्  सारथि सहित 
राक्तयष्टिभिः  शक्ति रव्रिशूल, बन्वरो घरुवमाथि 

ऋष्टिहरूले अपि  पनि अभ्यवष॑न्  सणि 





ताक्यार्थ त्यसपछि ध्रुवमाथि प्रत्याक्रमण गर्न तयार भएका र रिसाएका एक लाख तीस हजार 
यक्षहरूले परिघ, तरबार, विभिन्न किसिमका बाण, शक्ति, ऋष्टि, भुशुण्डी, प्रास, त्रिशूल, बन्वरो 
आदि शस्त्रास्त्रहरू रथ र सारथिसहित ध्रुवमाथि पनि बरसाए। 


ओत्तानपादिः स तदा शस्त्रवर्षेण भूरिणा । 
न उपादुर्यताच्छन्न आसारेण यथा गिरिः ॥ १३॥ 





पदठार्थ 

तदा  त्यस वेला भूरिणा  धेरै गिरिः  पहाड 

सःती शस्चरवर्षेण  शस्त्र बर्सदा आच्छन्न  ढाकिए 
ओत्तानपादिः  उत्तानपादकायथा  जसग न उपादुश्यत  देखिंदे देखिएनन् 
पुत्र ध्रुव आसारेण  इलो पानी पर्नलि 


ताक्यार्थ त्यस वेला उत्तानपादका पुत्र ध्रुवमाथि धेरै शस्त्र बर्सदा इलो पानी परेको समयमा 
पहाड ढाकिएै उनी देखिंदे देखिएनन्। 


हाहाकारस्तदेवासीत् सिद्धानां दिवि पश्यताम् । 
हतोऽयं मानवः सूयां मग्नः पुण्यजनाणेवे ॥ १४॥ 





पदार्थ 

तदा  त्यस वेला सूयः  सूर्यतुल्य हतः  मारिए 

दिवि  स्वर्गमा बसेर अयं  यी ध्रुव हाहाकारः  हाहाकार 

परयताम्  हेरिरहेका पुण्यजनाणवे  यक्षसेनारूप एव  नै 

सिद्धानां  सिद्धपुरुषहरूका बीचसमुद्रमा आसीत्  भयो 
मानवः  मनुका सन्तान मग्नः  इबेर 


ताक्यार्थ त्यस वेला स्वर्गमा बसेर हेरिरहेका सिद्धपुरुषहरूका बीच मनुका सन्तान सूर्यतुल्य यी 
ध्रुव यक्षसेनारूप समुद्रमा डबेर मारिए भनेर हाहाकार ने भयो । 


नदत्सु यातुधानेषु जयकाशिष्वथो मृधे । 
उदतिष्ठद् रथस्तस्य नीहारादिव भास्करः ॥ ५॥ 


रालानन्द्री लीक 


९२२६ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय १० 
पदार्थ 

मृघे  रणभूमिमा गरिरहेका थिए भास्करः  सूर्य 

यातुधानेषु  यक्षहरू अथो  त्यसै वेला इव  बाहिर निकले 

नदत्सु  खुसीले करादे तस्य  ती ध्रुवको उदतिष्ठत्  निक्लियो 


जयकाशिषु  हामीले जित्यौरथः  रथ 

भनेर आफ्नो जयजयकार्नीहारात्  कुहिरोबाट 
ताक्यार्थ रणभूमिमा यक्षहरू हामीले जित्यौँ भनेर आफ्नो जयजयकार गर्दै खुसीले करादरहेका 
थिए, त्यसै वेला ती ध्रुवको रथ कुहिरोबाट सूर्य बाहिर निकलें निक्लियो । 





धलु्विस्फूर्जयन् दिव्यं द्विषतां खेदमुद्वहन् । 
अस्त्रोघं व्यधमद् बाणेघनानीकमिवानिलः ॥ १६ ॥ 





पदार्थ 

दिव्यं  अलौकिक उद्वहन्  दिदे समूहलाई रै 

धनुः  बाणको अस्त्रौघं  शत्रुको बणेः  बाणहरुद्रारा 
विस्पूजंयन्  टङ्कार गर्दै अस्त्रसमूहलाई व्यधमत्  नष्ट गरिदिए 
द्विषतां  शत्रुहरूलाई अनिलः  वायुले 

खेदम्  दुःख घनानीकम् इव  बादलको 


ताक्यार्थ अलौकिक बाणको टङ्कार गर्दै, शत्रुहरूलाई दुःख दिदे ध्रुवले वायुले बादलको 
समूहलाई नष्ट गै शत्रुको अस्त्रसमूहलाई आपफ्ना बाणहरूद्रारा नष्ट गरिदिए। 


तस्य ते चापनिमुंक्ता भित्त्वा वमोणि रक्षसाम्। 
कायानाविविशुस्तिग्मा गिरीनरानयो यथा ॥ १७ ॥ 





पदार्थ 

तस्य  वी ध्रुवको वमोणि  कवचलाई गरी 

चापनिमुंक्ताः  धनुबाटभित्त्वा  भेदन गरेर ते  ती बाणहरू 

निस्किएका यथा  जसरी कायान्  यक्षहरूका शरीरभित्र 
तिग्माः  तीखा बाणहरूले अशनयः  इन््रका वज्रहरू आविविद्युः  पसे 
रक्षसाम्  यक्षहरूको गिरीन्  पर्वतभित्र पस्छन् त्यै 


ताक्यार्थ ती ध्रुवको धनुबाट निस्किएका तीखा बाणहरू यक्षहरूको कवचलाई भेदन गरेर 
जसरी इन्द्रका वज्रहरू पर्वतभित्र पस्छन् त्यसै गरी यक्षहरूका शरीरभित्र पसे । 


रालानन्द्री लीक 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
भल्टेः सज्छियमानानां िरोभिरूचारुकुण्डले 
ऊरुमिर्हमतारामेर्दोरभिंवंर्यवल्युमि  र,     
उरूभिहेमतालाभिदोभिवल्यवल्गुमिः ॥ १८ ॥ 
हारकेयूरमुकुटेरुष्णीषेश्च ञ् स, महाधन , 
हारकेयूरमुकुटेरुष्णषिशच महाधनेः। 
न रेलुर्वीरमनोहरा न 
आस्तृतास्ता रणभुवो रेसुवीरमनोहराः ॥ १९ 
पढार्थ 


भल्टेः  अर्धचन्द्राकार बाणद्रारा ऊरुभिः  जांघले 
सन्छिदयमानानां काटिएकावल्यवल्गुभिः  बालाले 
यक्षहरूको विभूषित 

चारुकुण्डकेः  सुन्दर कुण्डलले दोर्भिः  हातहरूद्रारा 

युक्त भएका हारकेयूरमुकुटेः  हार, बाजुबन्द 


९२२० 


अध्याय १०९ 


 
॥ 


  जतातते छरिएका 
ताः ती 
वीरमनोहराः  वीरको मनलाई 
आनन्दित गर्न 
रणभुवः  युद्धभूमिका विभिन्न 


रंहरू 
रजु 
  शोभायमान भए 


शिरोभिः  टाउकाहरूले र मुकुटले 

हेमताकभेः  सुनले बनेको महाधनैः  बहुमूल्य 
तालवृक्षजस्तो उष्णीषिः च  पगरीले पनि 
वाक्यार्थ अर्धचन्द्राकार बाणद्रारा काटिएका सुन्दर कुण्डलले युक्त भएका यक्षहरूको 
टाउकाहरू, सुनले बनेको तालवृक्षजस्तो जाँघ, बालाले विभूषित हातहरू, हार, बाजुबन्द, 
मुकुटहरू र बहुमूल्य पगरीहरू जतातते छरिनाले वीरको मनलाई आनन्दित गर्ने त्यस युद्धभूमिका 
विभिन्न ठांहरू शोभायमान भए। 





हतावदिष्टा इतरे रणाजिराद् 
रक्नोगणाः क्षत्रियव्य॑सायकेः । 
प्रायो विवृक्णावयवा विदुद्रुवु 
मूगेन्द्रविक्रीडितयुथपा इव ॥ २०॥ 


पढार्थ 

क्षत्रियवयंसायकेः  क्षत्रियप्रवरहतावशिष्टाः  नमरेर॒ बाँकी इव  भागेै 

घरुवको बाणले रहेका रणाजिरात्  युद्धभूमिबाट 

प्रायः  धैरेजसो रक्षोगणाः  यक्षका सेनाहरू विदुद्रुवुः भागे 


विवृक्णावयवाः  अङ्गभङ्ग भएका मृगेन्द्रविकरीडितयूथपाः 

् बाँकी सिंहबाट 
इतरे  बांकी रहेका सिंहनाट परास्त भएका हात्तीहरू 
वाक्यार्थ क्षत्रियप्रवर ध्रुवको बाणले धैरेजसो अङ्गभङ्ग भएका, नमरेर बाँकी रहेका यक्षका 
यालानन्दी दीका 





९२३८ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


अध्याय १०९ 


सेनाहरू सिंहबाट परास्त भएका हात्तीहरू भागे युद्धभूमिबाट भागे । 


अपरयमानः स तदाततायिनं 
महामृधे कञ्चन मानवोत्तमः। 
पुरीं दिदक्षननपि नाविडदु द्विषा 
न मायिनां वेद चिकीषितं जनः ॥ २९। 
इति च्ुवंङिचत्ररथः स्वसारथिं 
यत्तः परेषां प्रतियोगदाङ्कितः। 
शुश्राव शब्दं जरुधेरिवेरितं 
नभस्वतो दिश्चु रजोऽन्वदुश्यत ॥ २२। 


पढार्थ 

मानवोत्तमः  नर्रष्ठ द्विषां  शत्रुहरूको 

सः  ती ध्रुव चिकीषिंतं  गर्न चाहेको कुरा 
तदा  त्यस वेला जनः  मान्छेले 

महामृधे  ठलो युद्धभूमिमा न वेद्  बुरुन सक्दैन 
कञ्चन  कुनै पनि इति  यस्तो 


स्वसारथिं  आप्ना सारथिलाई 
ब्रुवन्  भनिरहेका थिए 
विचित्रको रथ 


आततायिनं  हत्यारा यक्षलाई 
अपरयमानः  नदेखेर 

पुरीं  यक्षको राजधानी अलका चित्ररथः 
नगर भएका ध्रुव 
दिदुक्षन् अपि  तर्न इच्छा गरपरेषां  शत्रुहरूको 

पनि प्रतियोगाङ्कितः  प्रत्याक्रमणको 
न आविशत्  प्रवेश गरेनन् शङड़ले 

मायिनां  मायावी यत्तः  सावधान भएका थिए 





त्यसै वेला 

जलधेः  समुद्रनाट 
ईरितं  उत्पन्न भएको 
राब्द्ं  आवाज 

इव  जस्तै 
नभस्वतः 
आवाज 
शुश्राव  सुने र 
दिष्चु  चारे दिशामा 
रजः  धुलो 
अन्वदु्यत  देखे 


 आंधीको भीषण 


ताक्यार्थ त्यस वेला ध्रुवले युद्धभूमिमा कुनै पनि यक्षलाई देखेनन्, यक्षको राजधानी अलका 
नगर हेर्न इच्छा भए पनि नरश्रेष्ठ ध्रुव त्यहां प्रवेश गरेनन्। विचित्र रथ भएका ध्रुव आफ्ना 


सारथिलाई मायावी शत्रुहरूले गर्न चाहेको कुरा मान्छेले बुण्न 


सक्दैन भनेर भनिरहेका थिए र 


शत्रुहरूको प्रत्याक्रमणको शङ़ाले सावधान भएका थिए, त्यसै वेला उनले समुद्रबाट उत्पन्न 
भएको आवाज जस्तै ओंँधीको भीषण आवाज सुने र चारे दिशामा धुलो देखे । 


रालानन्द्री लीक 


१२३९ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 


् क्षणेनाच्छादितं   भ घनानीकेन ९ 
च्छादितं व्योम घनानीकेन सवंतः। 
विस्फुरत्तडिता दिक्षु ्रासयत्स्तनयित्नुना ॥ २६॥ 


पढार्थ 

दिक्च  चरै दिशामागरी गर्जिरेको सवंतः  सबैतिराट 
विस्फुरत्तडिता  चम्किदरहेकोघनानीकेन  मेघमण्डलद्रारा आच्छादितं  ढाकियो 
बिजुली र क्षणेन  एकै छिनमा 

त्रासयत्स्तनयित्नुना  डर लागनेन्योम  आकाश 





ताक्यार्थ चारे दिशामा चम्किद्ररहेको बिजुली र डर लाग्ने गरी गर्जिरहेको मेघमण्डलद्वारा एकै 
छिनमा आकाश सबेतिरबाट ढाकियो । 


क्से ९ 


ववृषु रुधिरोघासुक्पूयविण्मूत्रमेदसः। 
निपेतुगंगनादस्य कबन्धान्यग्रतोऽनघ ॥ २४॥ 


पदढार्थ 
अनघ  हे निष्पाप विदुरजी नोसो कबन्धानि  मर्कटराहरू 
गगनात्  आकाशबाटववृषुः  बर्सिए निपेतुः  खस्न थाले 


रुधिरोघासृक्पूयविण्मूत्रमेदसः अस्य  यी ध्रुवको 
रगत, कफ, पिप, विष्ठा, मूत्र र॑अग्रतः  अगाडि नै 
ताक्यार्थ हे निष्पाप विदुरजी ! आकाशबाट रगत, कफ, पिप, विष्ठा, मूत्र र बोसोको वृष्टि 
भयो, ध्रुवको अगाडि नै मूर्कटराहरू खस्न थाले। 





   अ ९ 


ततः खेऽदुश्यत गिरिनिपेतुः सवंतोदिशम्। 
गदापरिघनिस्तिंशमुसलाः सार्मवर्षिणः ॥ २५॥ 


पदठार्थ 

ततः  त्यसपछि साइमव्षिणः  पत्थरको वर्षाकासवंतोदिशम्  सबैतिर 

खे  आकाशमा साथै निपेतुः  बर्सिन थाले 
गिरिः  पर्वत गदापरिघनिस्तिंशमुसलाः  गदा, 

अदश्यत  देखियो परिघ, तरबार र मुसलहरू 





ताक्यार्थ त्यसपचछ्ि आकाशमा पर्वत देखियो । पत्थरको वर्षाका साथे गदा, परिघ, तरबार र 
मुसलहरू सबेतिर बरसिन थाले । 


रालानन्द्री लीक 


१२०४० 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय १० 


अहयोऽङानिनिःरवासा वमन्तोऽग्निं रुषाक्षिभिः । 
अभ्यधावन् गजा मत्ताः सिंहव्याघ्राश्च यूथाः ॥ २६॥ 


पदार्थ 

अशनिनिःशवासाः  बज्रजस्तो वमन्तः  निकाल्दै यूथशः  दुटु बथान भएर 
कडा तीव्र श्वास फेर्दै अहयः  सर्पहरू अभ्यधावन्  ध्रुव भएको 
रुषाक्षिभिः  क्रोधले युक्तमत्ताः  उन्मत्त तिर दौडिए 
आंँखाबाट गजाः  हात्तीहरू 

अग्निं  आगो सिंहन्याघ्राः च  बाघ र सिंहहरू 





ताक्यार्थ बज्रजस्तो कडा तीव्र श्वास फेर्दै र क्रोधले युक्त आंँखाबाट आगो निकाल्दै गरेका 
सर्पहरू, उन्मत्त हात्तीहरू, बाघ र सिंहहरू पनि दुद्रा दुद बथान भएर धुव भएको ठ्ँतिर 
दौडिए। 


ऊर्मिमि्मीम वदप  
समुद्र उमिभिभीमः प्ठावयन् सवतो भुवम् । 
आससाद महाह्रादः कल्पान्त इव भीषणः ॥ २७॥ 


पदार्थ 
ऊर्मिभिः  तरङ्द्रारा भीमः  भयङ्कर कल्पान्ते  प्रलयकालमा 
 
सवेतः  सबेतिरबाट महाद्ादः  प्रचण्ड शब्द भएको इव  ठँ नजिक 
भुवम्  जमिनलाई भीषणः  उर लाग्दो आससाद्  आन लाग्यो 
प्लावयन्  इबादे समुद्रः  सागर 





वाक्यार्थ आपना तरङ्गद्रारा सबेतिरबाट जमिनलाई बाला गरेर भयर प्रचण्ड शब्द गर्दै डर 
लाग्दो सागर प्रलयकालमा यै ध्रुव भएतिर आडउन लाग्यो । 


एवंविधान्यनेकानि त्रासनान्यमनस्विनाम्। 
ससुसुस्तिग्मगतय आसुयां माययासुराः ॥ २८ ॥ 


पदार्थ 

तिग्मगतयः  क्रूर स्वभावमायया  माया शक्तिद्रारा पुरुषहरूलाई 

भएका एवंविधानि  यस प्रकारका त्रासनानि  उर देखाउने 
असुराः  असुरहरूले अनेकानि  अनेक वस्तुहरूको 

आसुयां  आसुरी अमनस्विनाम्  अधीरससूजुः  सृष्टि गरे 





ताक्यार्थ क्रूर स्वभाव भएका असुरहरूले आफ्नो आसुरी माया शक्तिद्रारा अधीर पुरुषहरूलाई 


रालानन्द्री लीक 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत 
डर देखाउन खालका अनेक वस्तुहरूको सृष्टि गरे। 


धरुवे प्रयक्तामसुरेस्तां मायामतिदुस्तराम् । 


१२४९१ 


निशम्य तस्य मुनयः शमाशंसन् समागताः ॥ २९॥ 


पदार्थ 

असुरैः  असुरहरूले धरुवे  धुवमाधि 
अतिदुस्तराम्  अतिक्रमण गर्नप्रयुक्ताम्  प्रहार गरिएको 
ज्यादै कठिन निरम्य  सुनेर 

तांत्यो समागताः  त्यहाँं आएका 
मायाम्  आसुरी माया शक्ति मुनयः  मुनिहरूले 





अध्याय १० 
तस्य  ती ध्रुवको 
शम्  कल्याण 
आहांसन्  कामना गरे 


ताक्यार्थ असुरहरूले अतिक्रमण गर्न ज्यादै कठिन त्यो आसुरी माया शक्ति ध्रुवमाथि प्रहार 
गरेको सुनेर त्यहाँ आएका मुनिहरूले ती ध्रुवको कल्याणको कामना गरे। 


मुनय उचुः मुनिहरूले भने 
ओत्तानपाद् भगवांस्तव शाङ्ग॑न्वा 

देवः क्षिणोत्ववनतातिंहरो विपक्षान् । 
यन्नामधेयमभिधाय निरम्य चाद्धा 


लोकोऽञ्जसा तरति दुस्तरमङ्ग मृत्युम् ॥ २०॥ 





पदार्थ 

ओत्तानपाद्  

छोरा 

अङ्गं  हि प्रिय ध्रुव र  शत्रुहरूलाई 
अवनतातिंहरः  प्रणतजनको क्षिणोतु  नष्ट गरून् 

दुःख नाश गर्न यन्नामघेयम्  जुन भगवान्को 
शा््यन्वा  शाई धनु हातमानाम 

लिनुभएका अभिधाय  उच्चारण गरेर 


भगवान्  एेश्वर्यशाली निरम्य  सुनेर 





च  पनि 
लोकः  प्राणीसमूह 

अद्धा  सांच्चै 

अञ्जसा  सुखपूर्वक 

दुस्तरम्  पार पाउन कठिन 
हुने 

मृत्युम्  मृत्युनाट 

तरति 


पार हुन्छ 


ताक्यार्थ हे उत्तानपादका छोरा! हे प्रिय ध्रुव ! प्रणतजनको दुःख नष्ट गर्ने, शार्ग धनु हातमा 
लिनुभएका रेश्वर्यशाली ईश्वरले तिम्रा शत्रुलाई नष्ट गरून्, जुन भगवान्को नाम उच्चारण गरेर र 
सुनेर पनि प्राणीसमूह सांच्चै सुखपूर्वक पार पाउन कठिन हुने मृत्युबाट पार हुन्छ । 


रालानन्द्री लीक 


९३४२ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 


इति श्रीमद्धागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां चतुथंस्कन्धे दशमोऽध्यायः ॥ १० ॥ 


रालानन्द्री लीक 


९३४३ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 
अथ  घ्याय 
अथ प्कद्डाऽव्यायः 
स्वायम्भुव मनुले धुवलाई युद्ध रोक्नका लागि सम्फाउनु 
मेत्रेय उवाच मैत्रेयजीले भन्नुभयो 
निरम्य गदतामेवमृषीणां धनुषि ध्रुवः । 
सन्दधेऽस्त्रमुपस्पृ्य यन्नारायणनिमिंतम् ॥ १॥ 
पदढार्थ 
एवम्  यसप्रकार धरुवः  घ्रुवले यत्  जुन 
गदताम्  उपदेश गर्ने उपस्पृश्य  आचमन गरेर अस्त्रम्  अस्त्र थियो त्यो 
ऋषीणां  ऋषिहरूको नारायणनिमिंतम्  नारायणलेघनुषि  धनुमा 
निरम्य  कुरा सुनेर बनाउनुभएको सन्दधे  चढाए 





ताक्यार्थ यसप्रकार उपदेश गर्ने ऋषिहरूको कुरा सुनेर ध्रुवले आचमन गरेर नारायणले 


बनाउनुभएको अस्त्र धनुमा चढाए। 


सन्धीयमान एतस्मिन् माया गुह्यकनिमिंताः। 


क्षिप्रं विनेशुविंदुर क्ठेशा ज्ञानोदये यथा ॥ २ 
पदार्थ 
विदुर  हे विदुरजी गरेका 
एतस्मिन्  यो नारायणास््र मायाः  मेघ, बिजुली आदि 
सन्धीयमाने  ध्रुवले धनुषमामायाहरू 
चटढाएपछ्छि ज्ञानोदये  ज्ञान भएपचछि 
गुद्यकनिमिंताः  यक्षटरूले खडाक्टेशाः  अविद्या, 


अस्मिता 


आदि पञ्च क्लेश 

यथा  जसरी नष्ट हन्छन्, त्यसै 
गरी 

क्षिप्रं  तुरन्त 





विनेदुः नष्ट भए 


वाक्यार्थ हे विदुरजी ! त्यो नारायणास्त्र ध्रुवले धनुषमा चढाएपचछछि यक्षहरूले खडा गरेका मेघ, 
बिजुली आदि मायाहरू ज्ञान भएपछि अविद्या, अस्मिता आदि पाँच क्लेश नष्ट भए तुरुन्त नष्ट 


भए । 
तस्याषास्तरं घुषि प्रयुञ्जतः 
सुवण॑पुद्धाः कलहंसवाससः । 


रालानन्द्री लीक 


९३४४ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत 

  ५७ ज 

वनःसृता जावावद्युद्षद्ूबलः 

यथा वनं भीमरवाः शिखण्डिनः ॥ २॥ 

पदार्थ 
आषांस्त्रं  ऋषिवर नारायणद्राराच॒च्चा भएका 
निर्मित अस्त्र कटहंसवाससः  राजहंसको 
धनुषि  धनुमा प्वांख जडिएका बाणहरू 


प्रयुञ्जतः  सन्धान गर्ने विनिःसृताः  निस्किएर 

तस्य  ती ध्रुवको धनुबाट भीमरवाः  भयानक आवाज 
सुवण॑पुङ्खाः सुनका तीखागरदै 

ताक्यार्थ ऋषिवर नारायणद्रारा निर्मित अस्त्र धनुमा सन्धान 





अध्याय ११ 


यथा  जसरी 

शिखण्डिनः  मयूरहरू 

वनं  जङ्गलभित्र पस्दछन्, त्यसै 
गरी 

दिषद्बलं  शत्रुको सेनाभित्र 
आविविद्युः पसे 
गर्ने ती ध्रुवको धनुबाट सुनका 


तीखा चुच्चा भएका र ॒राजहंसको प्वांख जडिएका बाणहरू निस्किएर भयानक आवाज गर्दै 


मयुरहरू जङ्गलभित्र पसे गरी शत्रुको सेनाभित्र पसे । 
नर,  तेस्तिग्मधरे र प्रथने ् रिटीमुखे न्द 
तेस्तिग्मधारेः प्रधने  
रितस्ततः पुण्यजना उपरताः । 
तमभ्यघावन् कुपिता उदायुघाः 
सुपणंमुन्नद्धफणा इवाहयः ॥ ४॥ 


पढार्थ 

तैः ती इतस्ततः  चारतिर 

 तिग्मधरे र उपद्रता 

  तिखा चुच्चाउपद्रुताः  छिन्नभिन्न भएका 
भएका कुपिताः  रिसाएका 
रिठीमुखेः  बाणहरूको उदायुधाः  शस्त्रास्त्र उगाएका 
प्रहारले पुण्यजनाः  यक्नहरू 

प्रधने  युद्धमा उन्नद्धफणाः  फणा उाएका 





आहयः  सर्पहरूले 

सुपण॑म् इव  गरुडलाई मार्न 
र्म्टिएयै 

तम्  ध्रुव भएको ठाडंतिर 
अभ्यधावन् आदइलागे 


ताक्यार्थ ती तिखा चुच्चा भएका बाणहरूको प्रहारले युद्धमा चारैतिर छिन्नभिनन भएका र 
रिसाएर शस्त्रास्त्र उठएका ती यक्षहरू फणा उढठाएका सर्पहरूले गरुडलाई मार्न खम्टिएैं ध्रुव 


भएको ठारंतिर आडइलागे । 


रालानन्द्री लीक 


९२०५५ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ११ 


स तान् पृषत्केरभिधावतो मृधे 
निकृत्तबाह्ूरुरिरोधरोद्रान् । 
निनाय टोकं परमकमण्डलं 


व्रजन्ति निभिं यमृध्वरेतसः ॥ ५॥ 
पढार्थ 

सः  ती ध्रुवले 

मृधे  युद्धमा 

अभिधावतः  आदइलागेका 
पृषत्कैः  बाणले 
निकृत्तवाहूरुरिरोधरोदरान्  निनाय  पठाइदिए 
हात, जाँघ, घाटी, भूंडीयम्  जुन लोकमा 
ताक्यार्थ ध्रुवले युद्धमा अगाडि आएका बाणले हात, जाँघ, घाँटी, भंडी काटिएका ती 
यक्षहरूलाई सर्वश्रेष्ठ सत्य लोकमा पठाइदिए जुन लोकमा ऊर्ध्वरेता मुनिहरू सूर्यमण्डललाई 
भेदन गरेर जान्छन् । 


तान् हन्यमानानमिवीक्ष्य गु्यका 
ननागसदिचत्ररथेन भूरिशः। 

ओत्तानपादिं कृपया पितामहो 
मतुजगादोपगतः सहषिभिः॥ ६॥ 


उरध्वरेतसः  ऊर्ध्वरेता मुनिहरू 
अकमण्डटं  सूर्यमण्डललाई 
निभिय  भेदन गरेर 
व्रजन्ति  


काटिएका 
तान्  ती यक्षहरूलाई 
परम् लोकं  सर्वश्रेष्ठ सत्य 


लोकमा जान्छन् 





पदार्थ 
चित्ररथेन  
चदेका ध्रुवद्रारा 


विचित्र रथमा गुह्यकान्  यक्षहरूलाई 
अभिवीक्ष्य  देखेर 


मनुः  स्वायम्भुव मनुले 
ओत्तानपादिं  ध्रुवको 


हन्यमानान्  मारिन लागेका 


कृपया  ती यक्षहरूमाथि कृपा 





उपगतः  नजिक गणएर 


भूरिशः  धेरै गरेर जगाद  भन्नुभयो 
अनागसः  निरपराध सहषिभिः  ऋषिहरूले सहित 
तान्  ती पितामहः  घ्रुवका हजुरबा 


ताक्यार्थ विचित्र रथमा चढठेका ध्रुवले निरपराध धेरै यक्षहरूलाई मार्न लागेको देखेर ती 
यक्षहरूमाथि कृपा गर्दै ऋषिहरूसहित ध्रुवका हजुरबा स्वायम्भुव मनुले ध्रुवको नजिक गएर 


भन्नुभयो । 


रालानन्द्री लीक 


९३४६ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत 
मनुरुवाच मनुले भन्नुभयो 
अरं वत्सातिरोषेण तमोद्वारेण पाप्मना । 
येन पुण्यजनानेतानवधीस्त्वमनागसः ॥ ७ ॥ 
पदार्थ 
वत्स  हि बाबु तमोद्वारेण  नरकको द्वार 
अतिरोषेण अलं  भयो ज्यादाभएको 
क्रोध नगर येन  जुन क्रोधको कारणले 





पाप्मना  पापजनक त्वम्  तिमीले 


अध्याय ११ 


अनागसः  निरपराध 
एतान्  यी 
पुण्यजनान्  यक्षहरूलाई 


अवधीः मायौ 


ताक्यार्थ हे बाबु ! भयो, ज्यादा क्रोध नगर, पापजनक र नरकको द्वार भएको क्रोधको 


कारणले तिमीले निरपराध यी यक्षहरूलाई मायौ । 
नास्मत्कुखोचितं तात कर्मतत् सद्विगरहिंतम् । 
वधो यदुपदेवानामारन्धस्तेऽकृतेनसाम् ॥ ८ । 


पदार्थ 

तात  हे प्रिय ध्रुव वधः  संहार गर्न 

यत्  जुन आरब्धः  सुरु गययौ 

ते  तिमीले सद्विगर्हितम्  सज्जनहरूद्रारा 


अकृतेनसाम्  अपराध नगरेका निन्दा गरिने 
उपदेवानाम्  यक्षटरूको एतत्  यो 





कमं  काम 
अस्मत्कुखोचितं  हाम्रो कुलका 
लागि उचित 


न छैन 


ताक्यार्थ हे प्रिय ध्रुव! तिमीले अपराध नगरेका यक्षहरूको संहार गर्न सुर गयौ, 
सज्जनहरुद्रारा निन्दा गरिने यस्तो काम हाम्रो कुलका लागि उचित क्तैन। 


नन्वेकस्यापराधेन प्रसङ्गाद् बहवो हताः। 


भ्रातुवंघाभितप्तेन त्वयाङ्ग भ्रातृवत्सल ॥ ९॥ 


पदार्थ 

भ्रातृवत्सल  भाइलाई ज्यादैवधामितप्तेन  वधबाट उत्पन्न 
माया गर्ने  सन्तप्त भएका 

अङ्गं  हि प्रिय ध्रुव त्वया  तिमीद्रारा 

ननु  निश्चय नै एकस्य  तिम्रो भादलाई मारन 
भ्रातुः  भादको एउटा यक्षको 





अपराधेन  अपराधको 


प्रसङ्गात्  प्रसङ्गमा 
बहवः  धेरै यक्नषहरू 
हताः  मारिए 


रालानन्द्री लीक 


१२४७ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ११ 
ताक्यार्थ भादलाई ज्यादै माया गर्न हे प्रिय ध्रुव ! भाइको वधबाट उत्पनन शोकले सन्तप्त 


भएका तिमीले तिम्रो भाइलाई मार्ने एउटा यक्षको अपराधको प्रसङ्गमा धेरै यक्षहरू मायौ । 


नायं मागो हि साधूनां हषीकेशातुवतिंनाम् । 

यदात्मानं पराग् गृह्य पञयुवद्धतवेशसम् ॥ १० ॥ 
पढार्थ 
पराक  बाहिर भएको यस प्राणीहिंसा गर्ने भक्त 
शरीरलाई ने यत्  जुन काम छ साधूनां  सज्जनहरूका लागि 
आत्मानं  आत्मा अयं  यो हिंसाको न॒हि  हुनै सक्दैन 
गृह्य  मानेर मागः  बाटो 
पशुवद्भुतवेशसम्  पशुले मैहषीकेशाुवतिनाम्  नारायणका 





ताक्यार्थ यो बाहिर रेको शरीरलाई नै आत्मा मानेर पशुले भै प्राणीहिंसा गर्ने जुन काम छ 
त्यो हिंसाको बाटो नारायणका भक्त सज्जनहरूका लागि हुने सक्देन । 


स्वभूतात्मभावेन भूतावासं हरि भवान् । 


आराध्याप दुराराध्यं विष्णोस्तत् परमं पदम् ॥ ९९॥ 
पदढार्थ 
भवान्  तिमीले सर्वभूतात्मभावेन सम्पूर्ण 


तत्  त्यो 


भूतावासं  सम्पूर्ण प्राणीहरूको प्राणीहरूलाई आत्माकै स्वरूप 
आश्रयस्थान भएका मान्ते भावनाले 

दुराराध्यं  आराधना गर्न कठिन आराध्य  आराधना गरेर 

हरि  श्रीहरिलाई विष्णोः  भगवान् विष्णुको 





परमं  परम 
पदम्  पद 
आप  प्राप्त गययौ 


ताक्यार्थ तिमीले सम्पूर्ण प्राणीहरूको आश्रयस्थान भएका, आराधना गर्न कठिन श्रीहरिलाई 
सम्पूर्ण प्राणीहरूलाई आत्माको स्वरूप मान्ते भावनाले आराधना गरेर नै भगवान् विष्णुको त्यो 


परम पद प्राप्त गयौ । 


स त्वं हरेरनुध्यातस्तत्पुंसामपि सम्मतः। 


कथं त्ववद्यं कृतवाननुशिक्षन् सतां व्रतम् ॥ १२॥ 


पदढार्थ 
हरेः  भगवान् श्रीहरिका सः  त्यस्ता 
अनुध्यातः  प्रिय भएका त्वं  तिमी 


तत्पुंसाम् 
भक्तहरूका 


भगवान्का 


रालानन्द्री लीक 


१२४८ 


चतुर्थ स्कन्ध 


अपि  पनि 


सम्मतः  आदरणीय द 


सतां रतम्  सच्चरित्र 


श्रीमद्भागवत 


अध्याय ११ 


अनुशिक्षन्  सिकाउने तिमीले कथं  कसरी 


तु  चाहं 
अवद्यं  निन्दित कर्म 


कृतवान्  गयो 


वाक्यार्थ त्यस्ता तिमी भगवान् श्रीहरिका प्रिय भएका छौ र भगवान्का भक्तहरूका पनि 
आदरणीय छौ । सच्चरित्र सिकाउने तिमीले प्राणीहिंसा जस्तो निन्दित कर्म कसरी गय्यौ ? 


तितिक्षया करुणया मेन्या चाखिलजन्तुषु । 
 सम्प्रसीदति 
समत्वेन च स्वात्मा भगवान् ॥ १३॥ 


पढार्थ 

तितिक्षया  सहनशीलता अखिलजन्तुषु   सम्पूर्णसवात्मा  सबैका आत्मास्वरूप 
करुणया  करूणा र प्राणीहरूमा भगवान्  भगवान् श्रीहरि 
मत्र्या  मित्रताले समत्वेन  समभाव राख्नाले सम्प्रसीदति  प्रसनन हनुहुन्छ 
च  अनि च  पनि 





ताक्यार्थ सहनशीलता, करुणा र मित्रताले अनि सम्पूर्ण प्राणीहरूमा समभाव राख्नाले सबेका 
आत्मास्वरूप भगवान् श्रीहरि प्रसन्न हुनुहुन्छ । 


सम्प्रसन्ने भगवति पुरुषः प्राकृतेगुणिः । 


 १ जीवनिमुक्तो    

वमुक्ता जीवनिमुक्तो ब्रह्म नवाणमृच्छात ॥ १४ ॥ 
पदार्थ 
भगवति  भगवान् प्रकृतिजन्य गुणबाट 
सम्प्रसन्ने  खुसी हनुभएपचछि विमुक्तः  मुक्त भएर 
पुरुषः  मानिस जीवनिमुंक्तः  
प्राकृतैः गुणैः  सत्त्व आदि मुक्त भएपच्छि 
ताक्यार्थ भगवान् खुसी हूनुभएपच्छि मानिस सत्त्व आदि प्रकृतिजन्य गुणबाट मुक्त हुन्छ र 
त्यसपछि जीवभावबाट मुक्त भएपछि उसले परमानन्दरूप ब्रह्मलाई प्राप्त गर्द । 


निवांणम्  परमानन्दरूप 
जह्य  ब्रह्मलाई 
जीवभावबाट ऋच्छति  प्राप्त गर्द 





न्द     
भूतः पञ्वाभररन्धयाषत्पुरुष प्व ह् । 
तयोव्यंवायात् सम्भूतिर्योषित्पुरुषयोरिह ॥ ९५॥ 
पदार्थ 
पञ्चमिः  पृथिवी आदि पांच आरब्धेः  सुरु 
भूतेः  महाभूतबाट देहादिद्रारा 


भएका योषित्पुरुषः  स्त्री वा पुरुषको 
उत्पत्ति हुन्छ 


रालानन्द्री लीक 


९२०४९ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 
तयोः  ती दुई एव  नै 
योषित्पुरुषयोः  स्त्री र पुरूषको हि  निश्चय 
त्यवायात्  समागमबाट इह  यस लोकमा 
वाक्यार्थ पृथिवी आदि पाँच महाभूतबाट सुरु भएर स्त्री वा पुरुषको उत्पत्ति हुन्छ । ती दुई स्त्री 


र पुरुषको समागमबाट नै यस लोकमा सृष्टिप्रक्रिया हुन्छ । 


सम्भूतिः  सृुष्टिप्रक्रिया हृन्छ 


एवं प्रवतेते सगः स्थितिः संयम एव च । 
गुणन्यतिकराद् राजन् मायया परमात्मनः ॥ १६॥ 


पढार्थ 

राजन्  हे राजा ध्रुव गुणन्यतिकरात्  सत्त आदि स्थितिः  पालन 

एवं  यसप्रकार गुणमा हने न्यूनाधिक भावबाट संयम  संहार 

परमात्मनः  भगवान्को एव  नै च  पनि 

मायया  मायाद्रारा सग॑ः  सृष्टि प्रतते  हने गर्द 





ताक्यार्थ हे राजा ध्रुव! यसप्रकार भगवान्को मायाद्रारा सत्त्व आदि गुणमा हुने न्यूनाधिक 
भाववबाट नै सुष्टि, पालन र संहार पनि हने गर्द । 


निमित्तमात्रं तत्रासीन्निगुणः पुरुषषंभः। 


व्यक्ताव्यक्तमिदं विरुवं यत्र भ्रमति लोहवत् ॥ १७ ॥ 
पदार्थ 
तत्र  त्यस सृष्टि आदि कार्यमा आसीत्  हनुहन्थ्यो 
निगणः  निर्गुण यत्र  जुन परमात्मामा 
पुरुषष॑भः  परमात्मा न्यक्ताव्यक्तम्  कार्यकारणात्मक 
निमित्तमात्रं  निमित्त मात्र इदं  यो 
ताक्यार्थ त्यस सृष्टि आदि कार्यमा निर्गुण परमात्मा निमित्त मात्र हुनहुन्थ्यो । कार्यकारणात्मक 
यो चराचर जगत् चुम्बकमा फलाम घुम परमात्मामा घुम्दछ  
विवरण परमात्मा निर्गुण र निष्क्रिय हूनुभएकाले जगत्को रचना प्रकृति अथवा मायाको 
कारणले भएको हो । परमात्मा त केवल निमित्त मात्र हूनहुन्छ । निमित्त भनेको त्यो हो जो 
कार्यसिदधिको लागि अनिवार्य चाहिन्छ तर उसले काम चाहं गर्नु पर्देन। यद्यपि जगत्कर्तृत्व आदि 
लक्षणले परमात्मालाई नै बुखारंछ, प्रकृतिलाई होइन, तर पनि परमात्मा केवल अधिष्ठाता रूपले 
रहनुह॒न्छ, सृष्टि आदिमा क्षोभ हुनु प्रकृतिको काम हो । यहाँ परमात्मालाई निमित्त मात्र बतादएको 
हो । जसरी चुम्बक निष्क्रिय भए तापनि आफ्नो आकर्षण शक्तिको कारणले त्यसले फलामलाई 


विव  चराचर जगत् 
लोहवत्  चुम्बकमा फलामै 
भ्रमति घुम्दछ 





रालानन्द्री लीक 


९२५० 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 
आफ्नो वरिपरि घुमांछ त्यसै गरी परमात्मा अकर्ता भएर पनि मायाशक्तिको कारणले सृष्टि, रक्षा 


र संहार गरी सारालाई घुमाउनुहुन्छ । 


स खल्विदं भगवान् काठशक्त्या 
गुणप्रवाहेण विभक्तवीयंः। 
करोत्यकर्तैव निहन्त्यहन्ता 
चेष्टा विभूम्न  खदु दुविंभाव्या ॥ १८ ॥ 
पढार्थ 
कालराक्तया  कालशक्तिकोभगवान्  भगवान् नारायण गर्नुहुन्छ 
कारणले खलु  ने विभूम्नः  महामहिम भगवान्को 
गुणप्रवाहेण  सत्व आदि।अकतां एव  कर्ता नभए पनि चेष्टा  लीला 
गुणमा उत्पनन हुने विचलनद्रारा इदं  यो संसारको खदु  सांच्चै 
विभक्तवीयंः  सृष्टि आदिकरोति  सृष्टि गर्नुहुन्छ दुविंभाव्या  अचिन्त्य छ 
रूपमा शक्ति बांडिएका अहन्ता  संहारक नभए पनि 
सः  त्यस्ता निहन्ति  सबै संहार गै 





ताक्यार्थ कालशक्िको कारणले सतव आदि गुणमा उत्पन्न हुने विचलनद्रारा भगवान्को शक्ति 
सुष्टि आदि रूपमा विभक्त हुन्छ । त्यस्ता भगवान् नारायण नै कर्ता नभए पनि यो संसारको सृष्टि 
गर्नृहुन्छ, संहारक नभए पनि सबे संहार गरे गर्नृहुन्छ, महामहिम भगवान्को लीला सांच्चै 
अचिन्त्य छ । 

वितरण ब्रह्म वस्तुतः अकर्ता हो तर पनि मायाशक्तिको कारणले ऊ जगत्प्रपञ्चको कारण 
बन्दछ । कालशक्तिको कारणले क्रमानुसार रज, सत्त्व आदि गुणहरूको प्रवाह हुन्छ र त्यसैमा 
सुष्टि आदि भिन्नभिन्न काम गर्ने रूपमा उहाँ देखिनुह॒न्छ । जगत् परमात्मामा अध्यस्त वा आश्रित 
हो तर परमात्मा जगत्मा लिप्त हुनुहुन्न । यही नै परमात्माको अकर्ता भएर पनि कर्ता हूनुको रहस्य 
हो । 


सोऽनन्तोऽन्तकरः काटोऽनादिरादिकृदन्ययः। 
जनं जनेन जनयन् मारयन् मृत्युनान्तकम् ॥ १९॥ 


पदढार्थ 
सः  उहाँ भगवान् नै अन्ययः  अविकारी जनं  मानिसलाई 
अनादिः  अनादि जनेन  मानिसद्रारा जनयन्  उत्पन्न गराँदे 


रालानन्द्री लीक 


१२५१ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 
आदिकृत्  सृष्टिकर्ता ह॒नुहन्छ प्राणीहरूलाई अन्तकरः  संहारकर्ता 
अनन्तः  अनन्त भएर पनि मृत्युना  मृत्युद्रारा कालः  कालस्वरूप बन्नुहुन्छ 


अन्तकम्  अरूलाई मार्नेमारयन्  नष्ट गराडेदे 

ताक्यार्थ उहाँ भगवान् नै अनादि र अविकारी हनुहुन्छ । मानिसद्वारा मानिसलाई उत्पन्न गर्दै 
उहाँ सृष्टिकर्ता हुनुहुन्छ अनि अनन्त भएर पनि अरूलाई मारने प्राणीहरूलाई समेत मृत्युद्रारा नष्ट 
गराऊँदे उहाँ संहारकर्ता कालस्वरूप बन्नुहुन्छ । 

वितरण एकले अर्कालाई उत्पन्न गर्ने र एकले अर्कालिाई मारने समस्त प्राणीहरूको रूपमा ईश्वर 
ने सबैथरी व्यवहारका कारण हुनुहुन्छ । किनभने उहाँ नै अनादि, अनन्त र अव्यय तत्व हुनुहुन्छ । 
जीवहरूलाई उत्पन्न गर्न मातापिताहरू पनि अकैबाट उत्पन्न भएकाले उनीहरू स्वतन्त्र रूपले 
उत्पत्तिका कारण होदनन्, अपितु अनादि परमात्मा ने सम्पूर्णं सृष्टिको कारण हुनुहन्छ । त्यसै गरी 
दुष्टहरूलाई दण्ड दिई मारने शासकटहरू पनि एक दिन मर्ने भएकाले अनन्त अर्थात् कटहिल्यै नर्न 
परमात्माले ने सबैको अन्त्य गर्नृहुन्छ । 


न वे स्वपक्षोऽस्य विपक्ष एव वा 
परस्य मृत्योविंशतः समं प्रजाः । 
तं घावमानमनुधावन्त्यनीशा 
यथा रजांस्यनिटं भूतसङ्घाः ॥ २०॥ 





पढार्थ 

प्रजाः  सम्पूर्ण प्राणीहरूमा   अर्को पक्ष शत्र भूतसङ्घाः  प्राणीहरू 

समं  समानरूपले नए  कैन अनीशाः  कर्माधीन भएर 
विघातः  प्रवेश गर्न यथा  जसरी धावमानम्  निरन्तर चल्ने 
परस्य मृत्योः  अरूको मृत्युरूप रजांसि  धुलोका कणहरूने तं  कालरूप भगवान्लाई 
अस्य  यी परमात्माको अनिलं  वायुलाई अनुधावन्ति  पचछ्छयांछन् 
स्वपक्षः  आफ्नो पक्ष मित्र पच्छ्यारंछन् त्यसै गरी सुखदुःख भोग गर्नका लागि 
वा  अथवा वे  निश्चय नै जन्मिदरहन्छन् 


ताक्यार्थ सम्पूर्ण प्राणीहरूमा समानरूपले प्रवेश गर्ने अरूका लागि मृत्युरूप यी परमात्माको 

आफ्नो पक्ष मित्र अथवा विपक्ष शत्रु कोटी कछैन। जसरी धुलोका कणहरूले वायुलाई 

पद्कयारंछन् त्यसै गरी प्राणीहरू कर्मधीन भएर निरन्तर चल्ने कालरूप भगवान्लाई प््यारंछन् 

अर्थात् सुखदुःख भोग गर्नका लागि जनि्मिदररहन्छन् । 

विवरण ईश्वरले सृष्टि, स्थिति र संहार सबे कार्य गर्ने भए तापनि उहांमा वेषम्य कैन । कसैलाई 

मार्ने र कसैलाई जन्माउने कार्य ईश्वरको पक्षपात वा भेदभाव होइन । प्राणीहरू विवश भई आ 
यनानन्दी ठीक 


१३५२ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 
आफ्नो कर्मानुसार जन्मन र मर्न बाध्य छन्। त्यही हूुनाले यस श्लोकमा भनिएको छ 
परमात्माको कोही पनि स्वपक्ष र विपक्ष कछैनन्। जसरी आकाशबाट परेको पानी खेत, जङ्गल, 
खोला, पोखरी सबेतिर पर्दछ, पानी पर्नमा कुनै पक्षपात हदेन त्यसै गरी परमात्मामा पनि कुनै 


पक्षपात वा विषमता हैदैन । फलमा भिन्नता त उनीहरूको आफ्नै कर्मको कारणले भएको हो । 


स  


आयुषोऽपचयं जन्तोस्तथेवोपचयं विभुः । 
उभाभ्यां रहितः स्वस्थो दुःस्थस्य विदधात्यसो ॥ २९॥ 


पदार्थ 

असो  यी परमात्मा अपचयं  वृद्धि रहनुभएका 

दुःस्थस्य  कर्मबन्धनमा।तथा एव  त्यै गरी कीट विभुः  सर्वसमर्थ परमात्मा 
नांधिएको आदि योनिमा पठाएर आयुको उभाभ्यां रहितः  आयुको वृद्धि 


जन्तोः  जीवलाई कर्मानुसारउपचयं  हास 


र हास दुबेवाट रहित हुनुहन्छ 


देव आदि योनिमा पठाएर विदधाति  गर्नृहन्छ तर 

आयुषः  आयुको स्वस्थः आफ्नै स्वरूपमा 
ताक्यार्थ कर्मबन्धनमा बाँधिएका जीवलाई परमात्माले उनीहरूको कर्मानुसार देव॒ आदि 
योनिमा पठाएर आयुको वृद्धि र कीट आदि योनिमा पठाएर उनीहरूको आयुको हास गर्नुहुन्छ । 
तर सर्वसमर्थं एवं आफ्नै स्वरूपमा स्थित परमात्मा चाह आयुको वृद्धि र हास यी दुबेैबाट रहित 


हनहन्छ । 





केचित् कमं वदन्त्येनं स्वभावमपरे नृप । 
एके कारं परे दैवं पुंसः काममुतापरे ॥ २२॥ 


पदार्थ 

नृप  हे राजा ध्रुव र  स्वभाव मान्दछ्न् उतः  अथवा 

एनं  यसैलाई एके  एकथरी वैशेषिक अपरे  अन्य कामशास्त्रीहरू 
केचित्  केही मीमांसकहरू कालं  काल भन्दछन् पुंसः  मानिसको 

कमं  कर्म परे  अरू ज्योतिषीहरू कामम्  काम मान्दछन् 
वदन्ति  भन्दछछन् यसलाई 

अपरे  अरू चार्वाकहरू दिवं  दैव भन्दछन् 





ताक्यार्थ हे राजा ध्रुव ! यही परमतत्वलाई मीमांसकहरू कर्म भन्दछन्, चार्वाकटहरू स्वभाव 
मान्दछन्, वैशेषिकहरू काल भन्दछन्, ज्योतिषीहरू दैव भन्दछन् भने कामशास्त्रीहरू चाहं 
मानिसको काम मान्दद्छन् । 


रालानन्द्री लीक 


१३५३ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 


वितवरण ईश्वरको अस्तित्वमा विवाद छैन, अपितु नाम मात्रमा विवाद हो भन्ने आशयलाई यस 
श्लोकले स्पष्ट गर्द । ईश्वर अरूप हुनुहन्छ, त्यसैले उहाँ को चिन्तन गर्न समेत सकिंदेन । अक्षज 
वा इन्द्रियबाट उत्पन्न हुने ज्ञान ईश्वरभन्दा अधः वा तलै रहने भएकाले उहांलाई अधोक्षज 
भनिन्छ । त्यस्ता अचिन्त्य ईश्वरलाई आफनो सीमित बुदधिबाट निरूपण गर्न खोज्ने मानिसहरू 
उहांलाई आआपफ्नो रुचिअनुकूल परिभाषित गर्दछन् । 

मीमांसकहरू कर्मवादी हुन् । उनीहरूको मतमा कर्मले नै सम्पूर्णं फल दिने भएकाले कर्म 
ने ईश्वर हो। जगत्को कारण पृथ्वी, जल, तेज आदिको उत्पन्न हुने स्वभाव नै हो भन्ने 
चार्वाकहरू पदार्थमा रहेको स्वभावलाई नै ईश्वर मान्दछन् । वेशेषिकहरू कालबाट जगत्को सृष्टि 
हन्छ भनी मान्दछन् भने ज्योतिषीहरू देव अर्थात् भाग्यबाट जगत्को सृष्टि हुन्छ भन्दछन् । 
कामशास्त्रीहरू कामेच्छाबाट नै जगत्को उत्पत्ति ह॒न्छ भनी मान्दछन्। यी भिन्नभिनन सिद्धान्त 
बोकेका विचारकहरू जेबाट संसारको उत्पत्ति ह॒न्छ भन्ने मान्दछन् त्यही तत्वलाई नै उनीहरू ईश्वर 
भन्दछन्। मीमांसक, चार्वाक आदि ईश्वरलाई नमान दार्शनिकहरू हुन् तर पनि यहाँ उनीहरूले 
विभिन्न रूपमा ईश्वरलाई नै मानेका हृन् भनी बताइएको छ । 

ईश्वर भनेको कुनै स्वरूपविशेष नभरई जगत्को उत्पत्ति गर्न तत्त्व नै हो । ईश्वरलाई ईश्वर 
भनेर नमान्नेहरू पनि विशाल जगत्को उत्पत्तिमा कुनै न कुनै कारण रहेको बतादहाल्दकछछन्। 
त्यसैले जुनजुन रूपमा उनीहरूले जगत्को कारण ततत्वलाई बताएका छन् त्यही रूपमा उनीहरूले 
ईश्वरतत्त्वलाई मानेका छन् भन्ने यस श्लोकको तात्पर्य हो । 


अन्यक्तस्याप्रमेयस्य नानाशक्त्युदयस्य च । 

न वै चिकीर्षितं तात को वेदाथ स्वसम्भवम् ॥ २९॥ 
पदार्थ 
तात  हे प्रिय राजा नानाराक्तयुदयस्य च  विभिन्न वे वेद्  जान्नै सक्दैन 
अन्यक्तस्य  इन्द्रिय आदिका  पनि कारण भएका।अथ  त्यसैले 
विषय नभएका परमात्माको स्वसम्भवम्  आफ्नो मूलकारण 
अप्रमेयस्य  कुनै पनिचिकीषिंतं  गर्न खोजेको काम परमात्मालाई कसले जान्न 
प्रमाणको विषय नभएका कः  कसैले पनि सक्ला 





ताक्यार्थ हे प्रिय राजा ! इन्िय आदिका विषय नभएका, कुनै पनि प्रमाणको विषय नभएका, 
विभिन्न शक्तिको पनि कारण भएका परमात्माले गर्न खोजेको काम कसैले पनि जानै सक्देन। 
त्यसमा पनि आफ्नो समेत मूलकारण परमात्मालाई त कसले जानन सक्ला ? 


र ९  भ धनदानुगा 
न चेते पुत्रक भ्रावुहन्तारो धनदानुगाः । 


रालानन्द्री लीक 


९३५४ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ११ 


विसगांदानयोस्तात पुंसो दैवं हि कारणम् ॥ २४ ॥ 





पढार्थ 

पुत्रक  हि पुत्र हन्तारः  हत्यारा  पनि 

एते  यी न  होइनन् कारणम्  कारण 

धनदानुगाः  कुबेरकातात  हे बाबु हि  निश्चय नै 

अनुचरहरू पुंसः  मानिसको दैवं  परमेश्वर हनहन्छ 
भ्रातुः  तिम्रा भाइ उत्तमको विसगांदानयोः  मृत्यु र जन्मको 


वाक्यार्थ हे पुत्र! यी कुबेरका अनुचरहरू तिग्रा भाद उत्तमको हत्यारा होदनन्। हे बाबु ! 
मानिसको मृत्यु र जन्मको वास्तविक कारण त परमेश्वर नै हुनुहन्छ । 


स एव विरवं सृजति स एवावति हन्ति च। 
अथापि ह्यनहङ्कारान्नाज्यते गुणकमभिः ॥ २५॥ 





पदठार्थ 

सः  उहां भगवान् एवहि  नै भएको हुनाले भगवान् 

एव  नै अवति  रक्ना गर्नृहुन्छ र गुणकर्मभिः  गुण र कर्मबाट 
विदवं  संसारलाई हन्ति च  संहार पनि गर्नृहुन्छ न अज्यते  लिप्त ॒हुनृहन्न 
सृजति  उत्पन गर्नृहुन्छ अथ अपि  तर पनि 

सः  उरहांले अनहङ्कारात्  अहङ्ारशून्य 


ताक्यार्थ भगवान् नै संसारलाई उत्पनन गर्नृहुन्छ, उहाँ नै रक्ना गर्नृहुन्छ र संहार पनि गर्नुहुन्छ । 
तर पनि उहोँ अहड्ारशून्य भएको हूुनाले गुण र कर्मबाट लिप्त हुनुहुन्न। 

वितवरण सबेथरी सत्त्व आदि गुण र कर्महरू खास गरी प्रकृतिबाट ने हुनेवाला हुन्। आत्मा 
यसबाट असङ्ग नै छ। तर अज्ञानी जीवात्मा अहंबुद्धि भएको कारणले शरीरट्ारा गरिएका 
कर्महरूलाई पनि मैले ने गरेको हँ भनी ठान्दछ । बन्धनको कारण कर्म नभई अहङ़ार हो । त्यसैले 
यस श्लोकमा भगवान्लाई म कर्ताभोक्ता हं भन्ने अभिमान नभएकाले उहाँ प्रकृतिका गुण 
कर्महरूद्वारा लिप्त हुनुहुन्न भनिएको हो । 


एष भूतानि भूतात्मा भूतेशो भूतभावनः । 
स्वराक्तया मायया युक्तः सृजत्यत्ति च पाति च ॥ २६॥ 
पदढार्थ 


एषः  यी भगवान् ूतेशः  सर्वनियन्ता भूतभावनः  सर्वपालक र 
राठान टीका 


१२५५ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 
भूतात्मा  सबेका अन्तरात्मा युक्तः  युक्त भएर च  अनि 

स्वरशाक्तया  आफनो शक्ति भूतानि  चराचर जगत् पाति  रक्षा गर्नृहुन्छ 

मायया  मायाद्रारा सृजति  सृष्टि गरनृहुन्छ अत्ति च  संहार पनि गर्नृहुन्छ 


ताक्यार्थ यी भगवान् सर्वनियन्ता, सर्वपालक र सबेका अन्तरात्मा परमात्मा नै आफनो माया 
शक्तिद्रारा युक्त भएर चराचर जगत्को सृष्टि, रक्षा र संहार पनि गर्नृहुन्छ । 


तमेव मृत्युममृतं तात दैवं 
सवांत्मनोपेहि जगत्परायणम् । 
यस्मे बलिं विश्वसृजो हरन्ति 
गावो यथा वे नसि दामयन्त्रिताः ॥ २७॥ 





पदार्थ 

तात  हे बाबु   निश्चय नै र 

यथा  जसरी विङ्वसृजः  विश्वको सृष्टि गर्न जगत्परायणम्  संसारका 
नसि  नाकमा ब्रह्मा आदि देवताहरू पनि आश्रय 

दामयन्त्रिताः  डोरीलेयस्मे  जुन भगवान्लाई तम् एव  तिनै 

बांधिएका बलिं हरन्ति  उपहार चढाउंछन् दैवं  परमेश्वरको 

गावः  गोरूहरू मालिककोमृत्युम्  दुष्टहरूका मृत्युरूप सवांत्मना  पूर्ण समर्पित भएर 
भारी बोक्दछन् त्यसै गरी अमृतं  भक्तहरूका लागिउपेहि  शरणमा जाऊ 


ताक्यार्थ हे बाबु ! जसरी नाकमा डोरीले बाँधिएका गोरुहरू मालिकको भारी बोक्दछन् त्यसै 
गरी सृष्टिकर्ता ब्रह्मा आदि देवताहरू पनि उनै भगवान्लाई उपहार चटढारंछन् अथवा उहाँकै 
निर्दशनञनुसार काम गर्दछछन्। त्यसकारण हे ध्रुव ! दुष्टहरूका लागि मत्युरूप र भक्तहरूका लागि 
मोक्षरूप, संसारका आश्रय हुनुभएका उनै भगवान्को शरणमा पूर्ण समर्पित भएर जाऊ । 


अ   
यः पञ्चवषों जननीं त्वं विहाय 
मातुः सपत्न्या वचसा भिन्नममां। 
वनं गतस्तपसा प्रत्यगक्ष 


माराध्य लेमे मूध्नि पदं त्रिलोक्याः ॥ २८ ॥ 
पढार्थ 
यःजो पञ्चवर्षः  पांच वर्षका त्वं  तिमी 


रालानन्द्री लीक 


१२५६ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 
सपत्न्याः  सौतेनी वनं  वन त्रिलोक्याः  तीनै लोकको 

मातुः  आमाको गतः  गयौ अनि मूध्नि  उच्चभागमा 

वचसा  वाणीद्रारा प्रत्यगक्षम्  आत्मदुष्टद्रारापदूं  स्थान 

भिन्नममां  हृदय विदीर्ण भएर देखिनुहूने भगवान्लाई ठेभे  प्राप्त गयौ 
जननीं  आमालाई तपसा  तपस्याद्रारा 

विहाय  छोडेर आराध्य  आराधना गरेर 





ताक्यार्थ तिमी पाँच वर्षको उमेरमा सौतेनी आमाको वाणीद्रारा हृदय विदीर्ण भएर आमालाई 
छोडर वन गयौ, अनि आत्मदृष्टिद्रारा मात्र देखिनुहुने भगवान्लाई तिमीले तपस्याद्रारा आराधना 
गरेर खुसी गरायो र तीनै लोकको उच्चभागमा स्थान प्राप्त गयौ । 


तमेनमङ्गात्मनि मुक्तविग्रहे 
व्यपाश्रितं निगणमेकमक्षरम् । 
आत्मानमन्विच्छ विमुक्तमात्मद्ग् 
यस्मिन्निदं भेदमसत् प्रतीयते ॥ २९॥ 





पदार्थ 

अङ्गं  हे प्रिय ध्रुव निगुणम्  गुणशुन्य अन्विच्छ  खोज 

आत्मदुग्  आत्मदृष्टि भएकाएकम्  अद्वितीय यस्मिन्  जुन परमात्मामा 
तिमी अक्षरम्  अविनाशी इदं  यो 

मुक्तविग्रहे  नित्यमुक्त विमुक्तम्  बन्धनरहित भेदम्  सर्वभेदमय प्रपञ्च 
आत्मनि  आफैमा तम् एनम्  उनै यी असत् प्रतीयते  असत् रूपमा 
व्यपाश्रितं  बस्नुहने आत्मानम्  परमात्मालाई प्रतिभासित छ 


ताक्यार्थ हे प्रिय ध्रुव ! आत्मदृष्टि भएका तिमी नित्य मूक्त, आफैमा बस्नुहुने, गुणशून्य, 
अद्वितीय, अविनाशी, बन्धनरहित परमात्मालाई खोज जुन परमात्मामा यो सर्वभेदमय प्रपञ्च असत् 
रूपमा प्रतिभासित छ। 


त्वं प्रत्यगात्मनि तदा भगवत्यनन्त 
आनन्दमात्र उपपन्नसमस्तरशाक्तो । 
भक्ति विधाय परमां शनकेरविद्या 
ग्रन्थिं विभेत्स्यसि ममाहमिति प्ररूढम् ॥ २०॥ 


रालानन्द्री लीक 


९३५७ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 
पदढार्थ 

तदा  त्यस वेला यसोशक्तिहरू सिद्ध भएका इति  यस प्रकारको 

गरेपच्छि भगवति  भगवान् नारायणमा प्ररूढम्  बलियो भएको 
प्रत्यगात्मनि  आपने स्वरूपभूत परमां  अत्यन्त दृढ अविद्याग्रन्थिं  अविद्याजन्य 
अनन्ते  अनन्त भक्तिं  भक्ति बन्धनलाई 

आनन्दमात्रे  आनन्दमात्र रूप विधाय  गरेर त्वं  तिमीले 

भएका अहम्  म र शानकेः  विस्तार 
उपपन्नसमस्तशक्तौ  सम्पूर्णमम  मेरो विभेत्स्यसि  नष्ट गर्न 





ताक्यार्थ यसो गरेपछि आप्नै स्वरूपभूत आत्मामा अनन्त आनन्द रूप भएका सम्पूर्ण शक्तिहरू 
सिद्ध भएका भगवान् नारायणमा तिम्रो अत्यन्त दढ भक्ति हुनेछ र म र मेरो भन्ने बलियो भएको 
अविद्याजन्य बन्धनलाई तिमी विस्तारे नष्ट ग्नौ । 


संयच्छ रोषं भद्रं ते प्रतीपं श्रेयसां परम्। 
श्रुतेन भूयसा राजन्नगदेन यथामयम् ॥ ३१ ॥ 


पदार्थ 

राजन्  हे राजा ध्रुव भूयसा  बारम्बार रोषं  क्रोधलाई 

यथा  जसरी श्रुतेन  सुनेको उपदेशद्रारा संयच्छ  शान्त गराऊ 

अगदेन  ओषधीले श्रेयसां  कल्याणको तेतिम्रो 

आमयम्  रोग शान्त हुन्छ परम्  परम भद्रं  कल्याण होस् 
त्यसै गरी प्रतीपं  शत्र 





ताक्यार्थ हे राजा ध्रुव! जसरी ओषधीले रोग शान्त हृन्छ त्यसै गरी बारम्बार सुनेको 
उपदेशद्रारा कल्याणको परम शत्रु क्रोधलाई शान्त गराऊ । तिग्रो कल्याण होस् ! 


म त 
येनोपसृष्टात् पुरुषाल्लोक उद्विजते भराम् । 
न बुधस्तद्शं गच्छेदिच्छन्नभयमात्मनः ॥ ३२॥ 


पदार्थ 

येन  जुन क्रोधले उद्विजते  भयाकुल बन्दछछन्, बुधः  ज्ञानी मानिस 

उपसृष्टात्  वशीभूत भएको त्यसैले तद्वशं  त्यस्तो क्रोधको वशमा 
पुरुषात्  मानिसबाट आत्मनः  आप्नो न गच्छेत्  नजाओस् 
लोकः  मानिसहरू अभयम्  अभय 

भराम्  अत्यन्त इच्छन्  चाहने 





रालानन्द्री लीक 


१२५८ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 


ताक्यार्थ क्रोधले वशीभूत भएको मानिसबाट सबै मानिसहरू अत्यन्त भयाकुल बन्दछन् । 
त्यसैले आफ्नो अभय चाहने ज्ञानी मानिस त्यस्तो क्रोधको वशमा नजाओस्। 


हेलनं गिरिशभ्रातुधंनदस्य त्वया कृतम्। 
यज्जघ्निवान् पुण्यजनान् ्रातुघ्नानित्यमषिंतः ॥ ३३॥ 





पदठार्थ 

त्वया  तिमीद्रारा कृतम्  गरियो हत्यारा 

गिरिशध्रातुः  शङरका भाइ यत्  किनभने इति  यस्तो मानेर 
धनदस्य  कुबेरको अमषिंतः  सहन गर्न नसकेर॒ पुण्यजनान्  यक्षहरूलाई 
हेलनं  अपमान भ्रातृघ्नान्  भाद उत्तमको जघ्निवान्  मायौ 


ताक्यार्थ तिमीले शङ्रका भाद कुबेरको अपमान गयौ । किनभने भाद उत्तमको हत्या भएको 
सहन नसकेर भाइको हत्यारा मानेर तिमीले यक्षहरूलाई माययौ । 


   


तं प्रसादय वत्साशु सन्नत्या प्रश्रयोक्तिभिः, 
न यावन्महतां तेजः कुलं नोऽभिभविष्यति ॥ ३४ ॥ 


पदार्थ 

वत्स  हे बाबु कुलं  वंशलाई प्रश्रयोक्तिभिः  नम्रताका साथ 
यावत्  जबसम्म न॒ अमिभविष्यति  परास्तस्तुतिवचनले 

महतां  महापुरुषको गर्न्ठिन, त्योभन्दा अगाडि नैतं  ती कुबेरलाई 

तेजः  क्रोधले तिमीले आद्यु  च 

नः  हाम्रो सन्नत्या  नमस्कारले प्रसादय  प्रसन्न गराऊ 





ताक्यार्थ हे बाबु ! महापुरुूषको क्रोधले हाम्रो वंशलाई आक्रान्त गर्नुभन्दा अगाडि ने तिमीले 
नमस्कार र नम्रताका साथ स्तुतिवचनले ती कुबेरलाई च्छिद प्रसन्न गराऊ । 


एवं स्वायम्भुवः पोत्रमतुश्ास्य मनुरधंवम । 
तेनाभिवन्दितः साकमृषिभिः स्वपुरं ययो ॥ २५॥ 


पढार्थ 

एवं  यसप्रकार तेन  वी ध्रुवद्रारा मनु 

पोत्रम्  आपना नाति अभिवन्दितः  नमस्कारऋषिभिः साकम्  ऋषिहरूका 
ध्रुवम्  धरुवलाई गरिएका साथमा 

अनुरास्य  उपदेश दिएर स्वायम्भुवः मनुः  स्वायम्भुव स्वपुरं  आफ्नो लोकमा 





रालानन्द्री लीक 


९३५९ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ११ 
न्त 

ययो  जानुभयो 

ताक्यार्थ यसप्रकार स्वायम्भुव मनुले आपफ्ना नाति ध्रुवलाई उपदेश दिनुभयो । त्यसपछि ध्रुवद्वारा 

नमस्कार गरिएपचछि ऋषिहरूका साथमा उहाँ आफ्नो लोकमा जानुभयो । 


इति श्रीमद्धागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां चतुथ॑स्कन्धे एकादशोऽध्यायः ॥ १॥ 


रालानन्द्री लीक 


१२९० 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 
अथ ४, । घ्याय 
अथ हद्शञव्यायः 
ध्रुवलाई कुबेरको वरदान एवं विष्णुलोकको प्राप्ति 
मेत्रेय उवाच मैत्रेयजीले भन्नुभयो 
धरुवं निवृत्तं प्रतिबुद्धय वेशसा 
दपेतमन्युं भगवान् धनेङवरः। 
तत्रागतरूचारणयक्षकिन्नरेः 
संस्तयमानोऽभ्यवदत् कृताञ्जलिम् ॥ १॥ 
पदार्थ 
वैशसात्  यक्षहरूको ्रतिबुद्धय  जानेर आगतः  आएका 
हिंसाबाट चारणयक्षकिन्नरेः  यक्ष, चारण भगवान्  एेश्वर्यशाली 
निवृत्तं  हटेका र किन्नरहरूद्रारा धनेश्वरः  कुबेरले 
अपेतमन्युं  मनुको संस्तूयमानः  स्तुति गरिएका कृताञ्जलिम्  हात जोडिरहेका 
उपदेशपचि क्रोध शान्त भएकातत्र॒  त्यहं ्ुव भएको धुवं  ध्रुवलाई 
ध्रुवलाई गंमा अभ्यवदत्  भन्न लागे 





ताक्यार्थ ध्रुव यक्षहरूको हिंसाबाट निवृत्त भएका र मनुको उपदेशपच्छि उनको क्रोध शान्त 
भएको थाहा पाएर यक्ष, चारण र किन्नरहरुद्वारा स्तुति गरिएका एेश्वर्यशाली कुबेर ध्रुव भएको 
ठारँमा आएर आफूलाई हात जोडेर नमस्कार गरिरहेका ध्रुवलाई भन्न लागे । 


घनद् उवाच कुबेरले भने 
भो भोः क्षत्रियदायाद परितुष्टोऽस्मि तेऽनघ । 


यस्त्वं पितामहादेशाद् वैरं दुस्त्यजमत्यजः ॥ २॥ 


पदार्थ 

भोः क्षत्रियदायाद  टे परितुष्टः  प्रसन्न 
क्षत्रियकुमार अस्मि  भएको हु 
भोः अनघ  हे निष्पाप ध्रुव यः जुन 

ते  म तिमीबाट त्वं  तिमीले 


 





पितामहादेशात् पितामह 
मनुको आदेशबाट 
दुस्त्यजम्  त्यागन कठिन हुने 


र,  
वेरं  शत्रुतालाई 


रालानन्द्री लीक 


९२६९१ 
चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय १२ 
अत्यजः  त्याग गयौ 


ताक्यार्थ हे क्षत्रियकुमार ! हे निष्पाप ध्रुव ! म तिमीबाट प्रसन्न भएको दु किनभने तिमीले 
पितामह मनुको आदेशबाट त्यागन कठिन हुने शत्रुता त्याग गय्यौ । 


न भवानवधीद् यक्षान् न यक्षा भ्रातरं तव । 
कार एव हि भूतानां प्रभुरप्ययभावयोः ॥ ३॥ 


पदढार्थ 

भवान्  तिमीले भ्रातरं  भादलाई काल  काल 
यक्षान्  यक्षहरूलाई न  मारेका होदनन् किनभने एव  नै 

न अवधीत्  मारेनी भूतानां  प्राणीहरूको हि  निश्चय नै 
यक्षाः  यक्षहरूले अप्ययभावयोः  मृत्यु र जन्मको प्रभुः  समर्थ छ 
तव  तिग्रो लागि 





ताक्यार्थ न तिमीले यक्षहरूलाई माय्यौ न त यक्षहरूले तिम्रो भादलाई मारे। किनभने 
प्राणीहरूको मृत्यु र जन्मको लागि काल नै समर्थ छ। त्यसैले यो सबै काम कालले नै गरेको 
हो ॥ 


अहं त्वमित्यपाथां धीरज्ञानात् पुरुषस्य हि । 
स्वाप्नीवाभात्यतद्धयानाद् यया बन्धविपर्यंयो ॥ ४॥ 


पदार्थ 

पुरुषस्य  अज्ञानी मानिसको वस्तु हिन 

अज्ञानात्  अज्ञानका कारण अहं  म आभाति  प्रतीत हुन्छ 
अतद्धयानात्  आत्मादेखि त्वम्  तिमी यया  जुन मिथ्याबुदधिद्रारा 
भिनन वस्तुको ध्यान विचार इति  यसप्रकारको बन्धविपर्ययो  बन्धन र 
गनलि अपाथां  मिथ्या दुःखरूप विपरीत गति प्राप्त 
स्वाप्नी इव  स्वप्नमा देखिएकोधीः  बुद्धि हुन्छ 





ताक्यार्थ अज्ञानी मानिसको अज्ञानका कारण आत्मादेखि भिन्न वस्तुको ध्यान गर्नाले स्वप्नमा 
देखिएको वस्तु म, तिमी यसप्रकारको मिथ्या बुद्धि प्रतीत हुन्छ । यही मिथ्याबुद्धिद्रारा बन्धन र 
दुःखरूप विपरीत गति प्राप्त हुन्छ । 

विवरण म, तिमी, त्यो आदि भिन्न भावना गर्ने बुद्धि मिथ्याबुद्धि हो। जब एडटे परमतत्त्व यो, 
त्यो, तिमी रम सबैको रूपमा देखिएको छ भने त्यसमा भिन्दाभिन्दै भाव गर्नु अज्ञान मात्र हो। 
जब मनुष्य सबेमा व्यापक भएर रहेको एडटै आत्मालाई चिन्देन र आफूलाई जगत्भरि नै रहेको 


रालानन्द्री लीक 


९३६२ 
चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 
अनुभव गर्देन तब ऊ आफूलाई सीमित र परिच्छिन्न शरीरमा मात्र रहेको अनुभव गर्द । अज्ञानको 


कारणले शरीरमा उत्पन्न हुने अहं अर्थात् म॒ भन्ने बुद्धि नै समस्त भेदव्यवहारको एक मात्र कारण 
हो अनि मेरो र तेरो भन्ने भेदबुदधि नै आसक्तिको कारणले हुने जन्ममृत्युरूप बन्धनको मूल हो । 


तद् गच्छ ध्रुव भद्रं ते भगवन्तमधोक्षजम् । 
स्वभूतात्मभावेन स्वभूतात्मविग्रहम् ॥ ५॥ 
भजस्व भजनीयाङ्ध्रिमभवाय भवच्छिदम् । 
युक्तं विरहितं शक्तया गुणमय्यात्ममायया ॥ ६ ॥ 


पदार्थ 

धुव  हे ध्रुव गुणमय्या  त्रिगुणात्मिका लागि 

तत्  त्यसकारण आत्ममायया  आपनो माया स्वंभूतात्मभावेन  सम्पूर्ण 
गच्छ  जाऊ र शक्तया  शक्तिले प्राणीहरूमा आत्मरूपले 
सवभूतात्मविग्रहम्  सवैयुक्तं  युक्त हुनुभएका र भजस्व  भजन गर त्यसैबाट 
प्राणीको आत्मा स्वरूप भएका विरहितं  वस्तुतः गुणातीत ते  तिम्रो 

भजनीयाङ्घ्रिम्  सेवा गर्नभगवन्तम्  भगवान् भद्रं  कल्याण हुनेछ 
योग्य चरण भएका अधोक्षजम्  विष्णुलाई 

भवच्छिदम्  संसारनिवर्तक अभवाय  संसारनिवृत्तिका 





ताक्यार्थ त्यसकारण हे ध्रुव ! जाऊ र सवे प्राणीको आत्मा स्वरूप भएका, सेवा गर्न योग्य 
चरण भएका, संसारनिवर्तक, त्रिगुणात्मिका आफ्नो माया शक्तिले युक्त भएर पनि वस्तुतः 
गुणातीत भएका भगवान् विष्णुलाई संसारनिवृत्तिका लागि सम्पूर्ण प्राणीहरूमा आत्मरूपले भजन 
गर। त्यसैबाट तिम्रो कल्याण हुनेछ । 


वृणीहि कामं नृप यन्मनोगतं 
मन्तस्त्वमोत्तानपदेऽविराङ्कितः। 
वरं वराहोँऽम्बुजनाभपादयो 
रनन्तरं त्वां वयमङ्ग शुश्चम ॥ ७ ॥ 


पदार्थ 
ओत्तानपद्  हे उत्तानपादकानृप  हे राजा ध्रुव अविशङ्कितः  निःशङ् भई 
पुत्र मत्तः  मबाट यन्मनोगतं  आफ्नो मनभित्र 


रालानन्द्री लीक 


९२९३ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 
रहेको त्वां  तिमीलाई शुभ्रुमः  सुनेका छँ त्यसैले 
कामं  इच्छा अनुसारको अम्बुजनाभपाद्योः  पद्मनाभ त्वम्  तिमी 

वरं  वर भगवान् विष्णुको चरणको वराहं  वर पाउन योग्य छौ 
वृणीहि  माग अनन्तरं  निकटवर्ती हौ भन्ते 

उखं  हे ध्रुव वयम्  हामीले 





ताक्यार्थ हे उत्तानपादका पुत्र! हे राजा ध्रुव! मबाट निशडू भई आफूलाई मन भित्र रहेको 
इच्छाअनुसारको वर माग । हे ध्रुव ! तिमी पद्मनाभ भगवान् विष्णुको चरणको निकटवर्ती हौ भन्ने 
हामीले सुनेका छँ, त्यसैले तिमी वर पाडन योग्य छौ । 


न 


मत्रेय उवाच मेत्रेयजीले भन्नुभयो 
स राजराजेन वराय चोदितो 

घ्रवो महाभागवतो महामतिः। 
हरो स वव्रेऽचलितां स्मृतिं यया 
तरत्ययत्नेन दुरत्ययं तमः॥ ८॥ 


पढार्थ 

राजराजेन  यक्षराज कुबेररारा सः  ती यया  जुन स्मृतिद्रारा मानिस 
वराय  वर माग्नका लागि घुवः  ध्रुवले दुरत्ययं  पार गर्न कठिन 
चोदितः  प्रेरित गरिएका हरो  भगवान् हरिमा तमः  अज्ञानलाई पनि 
महाभागवतः  भगवान्काअचलितां  विचलित नहुने अयत्नेन  सजिलै 

परमभक्त स्मृतिं  स्मृतिरूप तरति  तर्दछ 
महामतिः  महाज्ञानी वते  वर मागे 





वाक्यार्थ यक्षराज कुबेरद्रारा वर माग्नका लागि प्रेरित गरिएका भगवान्का परमभक्त महाज्ञानी 
ती ध्रुवले भगवान् हरिलाई सर्धं सम्छ्न सकं भन्ने वर मागे। भगवान्लाई सम्खनाले मात्र पनि 
मानिस पार गर्न कठिन अज्ञान पनि सजिलै तर्दछ। 


तस्य प्रीतेन मनसा तां दच््वेडविडस्ततः। 
पर्यतोऽन्तदेधे सोऽपि स्वपुरं प्रत्यपद्यत ॥ ९॥ 


पदार्थ 
ततः  त्यसपच्छि कुबेर मनसा  मनले 
एेडविडः  इडविडाका छोरा प्रीतेन  खुसी तस्य  वी ध्रुवले मागेको 


रालानन्द्री लीक 


१२९० 


चतुर्थ स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


तां  त्यो अविचलस्मृतिरूप वर अन्तदेधे  अन्तधनि भए 


दत्त्वा  दिएर 
पर्यतः  ध्रुवले हेदर्हिर्दे 


सः ती ध्रुव 
अपि  पनि 


अध्याय १२ 


स्वपुरं  आफनो नगर 


प्रत्यपद्यत  फरकिए 


ताक्यार्थ त्यसपछि इडविडाका छोरा कुबेर खुसी मनले ती ध्रुवलाई भगवान्को 
अविचलस्मृतिरूप वर दिएर ध्रुवले हेदहिर्दै अन्तर्धनि भए । ध्रुव पनि आफ्नो नगर फरकिए । 


८    च 


अथायजत यज्ञेशं कतुभिभूरिदक्षिणेः। 
द्रन्यक्रियादेवतानां कमं कम॑फटप्रदम् ॥ १०॥ 


पलढार्थ 

अथ  त्यसपछि घर आएर 
भूरिदक्षिण  
दक्षिणाद्रारा सम्पन्न गरिने 
क्रतुभिः  यज्ञरूद्रारा 


द्रन्यक्रियादेवतानां  द्रव्य, क्रिया 


प्रशस्तर देवतासम्बन्धी 


कमं  यज्ञ आदि कर्मर 
कर्मफलप्रदम्  ती कर्मको 





फलदाता 
यज्ञेशं  यज्ञपति भगवान्लाई 


अयजत  पूजा गरे 


ताक्यार्थ त्यसपछि घर आएर उनले प्रशस्त दक्षिणाद्रारा सम्पन्न गरिने यज्ञद्रारा यज्ञपति 
भगवान्को पूजा गरे। भगवान् नै द्रव्य, क्रिया र देवतासम्बन्धी कर्मर ती कर्मको फलदाता 


हनहन्छ । 


स्वात्मन्यच्युतेऽसवेँ ती्रोघां भक्तेमुदहन् । 
दद्शांत्मनि भूतेषु तमेवावस्थितं विभुम् ॥ ॥ 


पढार्थ 
सवांत्मनि  
आत्मास्वरूप 

वम 
असवे  सबे उपाधिशून्य 
अच्युते  अच्युत भगवान्मा 


सबैको प्रवाह भएको 


भक्तिम्  भक्ति 
उदहन्  लगाएर 
आत्मनि  आफूमा र 


तम् एव  उनै 
विभुम्  सर्वव्यापक भगवान् 
अवस्थितं  बस्नुभएको 


ददं  देखे 





तीरोधां  अखण्डित एवं वीत्रभूतेषु  सम्पूर्ण प्राणीहरूमा पनि 
ताक्यार्थ सबैको आत्मास्वरूप, सब उपाधिशून्य अच्युत भगवानूमा अखण्डित एवं तीत्र प्रवाह 
भएको भक्ति लगाएर धरुवले आपू र सम्पूर्ण प्राणीहरूमा सर्वव्यापक भगवान् नै बस्नुभएको देखे । 


   सीठसम्पन्नं  
तमेवं शीलसम्पन्नं बह्यण्यं दीनवत्सलम् । 
गोप्तारं धममसेतूनां मेनिरे पितरं प्रजाः ॥ १२॥ 


रालानन्द्री लीक 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत 
पदार्थ 
ब्रह्मण्यं  ब्राह्मणभक्त गोप्तारं  रक्षक 


दीनवत्सलम्  दुःखीमाथि दयाएवं  यस प्रकारका 





गर्ने शीलसम्पन्नं  गुणहरूले 
धर्मसेतूनां  वणश्िमधर्मकोसम्पनन भएका 
मर्यादाका तम्  ती ध्रुवलाई 


ताक्यार्थ ब्राह्मणभक्त, दुःखीमाथि दया गर्ने, वणश्रिमधर्मको 


१२६५ 


अध्याय १२ 
प्रजाः  प्रजाहरूले 
पितरं  पिताको रूपमा 
मेनिरे  माने 


मर्यादाका रलल्षक, यस प्रकारका 


गुणहरूले सम्पन्न भएका ती ध्रुवलाई प्रजाहरूले पिताको रूपमा माने । 


षटुव्रंशदवषंसाहसरं शशास क्षितिमण्डलम् । 


भोगेः पुण्यक्षयं कुव॑न्नभोगेरशुभक्षयम् ॥ १६॥ 


पदार्थ 

भोगेः  विषयको भोगद्रारा अशुभक्षयम्  पापको क्षय 
पुण्यक्षयं  पुण्यको क्षय र॒ कुवन्  गर्दै घ्रुवले 

अभोगेः  विषयभोगकोषटवरिंशदषसाहस्र॑  छत्तीस 
परित्यागद्रारा हजार वर्षसम्म 


ताक्यार्थ विषयको भोगद्रारा पुण्यको क्षय र विषयभोगको 
ध्रुवले छत्तीस हजार वर्षसम्म भूमण्डलमा शासन गरे । 


एवं बहुसवं काटं महात्माविचठेन्द्रिः। 
त्रिवर्गोपयिकं 
मन्यमान इदं विदवं मायारचितमात्मनि । 


अविद्यारचितस्वप्नगन्धवंनगरोपमम् ॥ ९५॥ 


पदढार्थ 

एवं  यसप्रकार भोग गर्दै कामको सम्पादनमा उपयोगी 
अविचलेन्द्रियः  इन््ियबहुसवं  धेर यज्ञहरू गरी 
विचलित नभएका कालं  समय 

महात्मा  शुद्ध चित्त भएका नीत्वा  बिताएर 

ध्रुवले इदं  यो 

त्रिवर्गोपयिकं  धर्म, अर्थ,विरवं  विश्वलाई 








क्षितिमण्डलम्  भूमण्डलमा 
रारास शासन 


गरे 


परित्यागद्वारा पापको क्षय गर्दै 


नीत्वा पुत्रायादान्नृपासनम् ॥ १४ ॥ 


आत्मनि  आफूमा नै 
मायारचितम् 
मायाद्रारा रचिएको 
अविद्यारचितस्वप्नगन्धवं 

् 
नगरोपमम्  अविद्यारचित र 
सपनामा देखिएको गन्धर्वनगर 


भगवान्को 


रालानन्द्री लीक 


१२९६ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 
जस्तो पुत्राय  छोरा उत्कल लाई अदात्  सुम्पिए 
मन्यमानः  ठन्दै नृपासनम्  राजसिंहासन 


ताक्यार्थ यसप्रकार इन््ियलाई नियन्त्रित गरेका र शुद्ध चित्त भएका ध्रुवले धर्म, अर्थ र 
कामको सम्पादनमा उपयोगी धरे यज्ञहरू सम्पन्न गरी समय बिताए। साथे उनले यो विश्वलाई 
आपूमा नै भगवान्को मायाद्रारा रचिएको, अविद्यारचित र सपनामा देखिएको गन्धर्वनगरजस्तो 
ठान्दै आपफ्ना छोरा उत्कललाई राजसिंहासन सुम्पिए । 


आत्मस्त्यपत्यसुहदो बलमृद्धकोरा 
मन्तःपुरं परिविहारभुवश्च रम्याः । 
भूमण्डलं जलधिमेखलमाकलय्य 
कालोपसृष्टमिति स प्रययो विरालाम् ॥ १६ ॥ 


पढार्थ 

आत्मस्त्यपत्यसुहदः  देह.जख्धिमेखलम्  समुद्र॒ नैइति  यस्तो 

स्त्री, पुत्र, मित्र मेखला भएको आकट्य्य  विचार गरेर 

बलम्  सेना भूमण्डलं  पृथिवी आफ्नौसः  ती ध्रुव 

ऋषद्धकोशम्  समृद्ध कोश राज्य विशालाम्  बदरिकाश्रम 
अन्तःपुरं  महल च  पनि यी सवे विशाला 

रम्याः  सुन्दर कालोपसृष्टम्  कालले व्याप्त प्रययो  गए 
परिविहारभुवः  विहारभूमिहरू छन् 





ताक्यार्थ देह, स्त्री, पुत्र, मित्र, सेना, समृद्ध कोश, महल, सुन्दर विहारभूमि अनि समुद्रपर्यन्त 
फैलिएको आफ्नो राज्य यी सबे कालले व्याप्त छन् भन्ने विचार गरेर ती ध्रुव बदरिकाश्रम गए । 


तस्यां विशुद्धकरणः रिववाविंगाद्य 
बद्ध्वासनं जितमरुन्मनसाहताक्षः । 

स्थूले दधार भगवत्प्रतिरूप एतद् 
ध्यायंस्तदृन्यवहितो व्यसृजत् समाघो ॥ १७॥ 


पदार्थ 
तस्यां  त्यो बदरिकाश्रम शिववाः  पवित्र जलमा विद्युद्धकरणः  शुद्ध अन्तःकरण 
विशालामा विगाह्य  प्रवेश गरेर नुहाएर भएका 


रालानन्द्री लीक 


१२९७ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 
आसनं  आसन भगवत्प्रतिरूपे स्थूले  ध्यानरूप भेदज्ञानरहित भएका 
बटुध्वा  बाँधेर भगवान्को विराट्रूपमा ध्रुवले आपफूलाई 
जितमरुन्मनसाहताक्षः  एतत्  त्यस मनलाई समाघो  समाधिमा 
प्राणवायुलाई जितेका र मनद्रारादधार  स्थिर गरे, त्यसपछि व्यसृजत्  समर्पित गरिदिए 
इन्द्रियहरूलाई विषयबाट ध्यायन्  भगवान्को ध्यान गर्दै 

फर्काएका ध्रुवले तदन्यवहितः  ध्याता, ध्येय र 





वाक्यार्थ त्यस बदरिकाश्रममा पवित्र जलमा नुहाएर शुद्ध अन्तःकरण भएका, आसन बाँधेर 
प्राणवायुलाई जितेका र मनद्वारा इन्दियहरूलाई विषयबाट फर्कएका ध्रुवले भगवान्को 
विराटरूपमा आफ्नो मनलाई स्थिर गरे। त्यसपछि भगवान्को ध्यान गर्दै ध्याता, ध्येय र ध्यानरूप 
भेदज्ञानरहित भएका ध्रुवले आपरूलाई समाधिमा नै समर्पित गरिदिए। 


भक्तिं हरो भगवति प्रवहन्नजसख 
मानन्दबाष्पकख्या मुहुरयंमानः। 

विक्लिद्मानहदयः पुलकाचिताञ्वो 
नात्मानमस्मरदसाविति मुक्तलिङ्गः ॥ १८ ॥ 





पदार्थ 

भगवति  भगवान् मुहुः  बारम्बार ध्रुवले 

हरो  श्रीहरिमा अदयंमानः  प्रार्थना गरिरेका आत्मानम्  आफूलाई 
अजस्रम्  निरन्तर विक्लिद्यमानहद्यः  हदयअसो इति  म यो ध्रुव हँ भने 
भक्तिं  प्रेम द्रवीभूत भएका कुरान 

प्रवहन्  प्रवाहित गर्दै पुलकाचिताङ्गः  शरीरकान अस्मरत्  सम्कएिनन् 
आनन्दबाष्पकलया अङ्गहरू रोमाञ्चित भएका 

आनन्दजन्य अश्रुधारा बगा्ँदै मुक्तलिङ्गः  देहाभिमान द्ुटेका 


ताक्यार्थ भगवान् श्रीहरिमा निरन्तर प्रेम प्रवाहित गर्दै आनन्दजन्य अश्रुधारा बगाँदै बारम्बार 
प्रार्थना गरिरहेका, हृदय द्रवीभूत भएका, शरीरका अङ्गहरू रोमाञ्चित भएका, देहाभिमान द्ुटेका 
ध्रुवले म ध्रुव हँ भन्ने कुरा ने सम्िएनन्। 
वितरण प्रगाढ समाधिमा ध्याता, ध्यान र ध्येयको भेदलाई पनि अतिक्रमण गरिन्छ। सामान्य 
ध्यानावस्थामा यी तीन वस्तुको स्फुरण हृन्छ अर्थात् म ध्यान गर्नैवाला हरम ध्येय ईश्वरको 
ध्यान गर्द भन्ने अनुभूति मनमा रहन्छ । समाधिको प्रगाढतासंगै यी तीन भेद समाप्त हदे जान्छन् 
अनि अन्तिममा एडटै परम सत्तामा यी तीनैको विलय हुन्छ । शुद्ध सत्ताको मात्र स्फुरण भएको यो 
समयमा मनुष्यले स्थूल र सूक्ष्म शरीरमा भएको आफ्नो अभिमानलाई छोडदछछ । त्यस समयमा 
यनानन्दी ठीक 


९३६८ 
चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 
उसलाई स्थूल शरीरको आफनो नाम अनि सक्षम शरीरको अस्तित्वको बोधसमेत हँदेन । 


स ददश विमानाग्रयं नभसोऽवतरद् धरुवः । 
विभ्राजयद् दश दिद्रो राकापतिमिवोदितम् ॥ १९॥ 


पदढार्थ 

सःती इव  जस्ते अवतरत्  र्वै गरेको 

ध्रुवः  ध्रुवले दशदिशः  दशे दिशालाई विमानाग्रयं  श्रेष्ठ विमानलाई 
उदितम्  उदाएको विभ्राजयत्  प्रकाशित गर्दै ददशां  देखे 
राकापतिम्  चन््रमाले नभसः  आकाशबाट 





ताक्यार्थ ती ध्रुवले आकाशबाट दै गरेको श्रेष्ठ विमान देखे जुन विमानले उदाएको चन््रमाले 
जस्तै दशै दिशालाई प्रकाशित गरिरेको धियो । 


२ ,  
तत्रातु देवप्रवरो चतुभुंजो 
त  किशोरावरुणाम्बुजेक्षणो त 

श्यामो किंशोरावरुणाम्बुजेक्षणो । 
स्थिताववष्टभ्य गदां सुवाससो 

किरीट्हाराङ्गदचारुकुण्डठो ॥ २०॥ 
विज्ञाय तावुत्तमगायकिडूरा 

वभ्युत्थितः साप्वसविस्मृतक्रमः। 
ननाम नामानि गृणन् मधुद्विषः 

पाष॑त्प्रधानाविति संहताञ्जलिः ॥ २९॥ 


पदढार्थ 

तत्र अनु  विमानलाई देखेपचछिअरुणाम्बुजेक्षणो  रातो कमल  क 
त्यस विमानमा जस्तो आंँखा भएका किरीट, हार, बाजुबन्द र कानमा 
चतुर्युजो  चारओटा हातगदां  गदा सुन्दर कुण्डल लगाएका 

भएका अवष्टभ्य  समातेर देवप्रवरो  भगवान्का पार्षद 
श्यामो  श्याम वर्ण भएका स्थितो  बसेका सुनन्द र नन्दलाई देखे 

किशोर  किशोर अवस्थासुवाससो  सुन्दर वस्त्रतो  ती दुई पार्षद 

भएका लगाएका उत्तमगायकिड्करो  पुण्यकीर्वि 





रालानन्द्री लीक 


१२६९ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 
संहताञ्जलिः  दुरई हात जोडेर 
उभिदटरहेका ध्रुवले 


नामानि  भगवान्का नामहरू 


भगवान्को अनुचर भन्ने पाष॑त्प्रधानो  यी प्रधान पार्षद 
विज्ञाय  जानेर हन् 

अभ्युत्थितः  स्वागतका लागिइति  यसो भनेर 

उठे साध्वसविस्मृतक्रमः  हतारिनाले गृणन्  उच्चारण गर्दै 

मधुद्विषः  नारायणको पूजाक्रम विर्सिएका ननाम नमस्कार गरे 
ताक्यार्थ ध्रुवले देखेको त्यस विमानमा चारओटा हात भएका, श्याम वर्णका, किशोर 
अवस्थाका, रातो कमलजस्तो आंँखा भएका, गदा हातमा लिएर बसेका, सुन्दर वस्त्र लगाएका, 
किरीट, हार, बाजुबन्द र कानमा सुन्दर कुण्डल लगाएका, भगवान्का पार्षद सुनन्द र नन्दलाई 
देखे । ती दुई पार्षद पुण्यकीर्ति भगवान्का अनुचर हुन् भन्ने जानेर उनीहरूको स्वागतका लागि 
ध्रुव उठे। यिनीहरू नारायणका प्रधान पार्षद हुन् भनेर हतारिनाले पूजाक्रम विर्सिएर दुई हात 
जोड्दै उभिद्ररहेका ध्रुवले भगवान्का नामहरू उच्चारण गर्दै उनीहरूलाई नमस्कार गरे। 





   


तं कृष्णपादाभिनविष्टचेतसं 
बद्धाञ्जलिं प्रभ्रयनम्रकन्धरम् । 
सुनन्दनन्दावुपसृत्य सस्मितं 
प्रत्यूचतुः पुष्करनाभसम्मतो ॥ २२॥ 
पदार्थ 
कृष्णपादाभिनिविष्टचेतसं  प्रभ्रयनम्रकन्धरम्  विनयभावले श्रीहरिका प्रियपार्षद 
भगवान् कृष्णको चरणकमलमाकांध दुकाएका सुनन्दनन्दौ  सुनन्द र नन्दले 
मन लगाएका तं  ती ध्रुवको सस्मितं  मुस्कुराखदे 
बद्धाञ्जलिं  हात जोडेरउपसृत्य  अगाडि गएर प्रत्यूचतुः  भन्न लागे 
नमस्कार गर्दै पुष्करनाभसम्मतो  पद्मनाभ 





ताक्यार्थ भगवान् कृष्णको चरणकमलमा मन लगाएका, नमस्कार गरेर विनयभावले कांँध 
दुकाएका ती ध्रुवको अगाडि गएर पद्मनाभ श्रीहरिका प्रियपार्षद सुनन्द र नन्दले मुस्कुरादे भन्न 
लागे। 


सुनन्दनन्दावूचतुः सुनन्द र नन्दले भने 
भो भो राजन् सुभद्रं ते वाचं नोऽवहितः शुणु । 


यः पञ्चवष॑स्तपसा भवान् देवमतीतृपत् ॥ २२॥ 
पदार्थ 


रालानन्द्री लीक 





चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
भो भो राजन्  हे ध्रुव वाचं  कुरा 

ते  तपाईको शृणु  सुननुहोस् 

सुभद्रं  कल्याण होस् यःजो 

अवहितः  सावधान भएर पञ्चवष॑ः  पाँच वर्षका 
नः  हाम्रो भवान्  तपार्ईले 


अध्याय १२ 


  तपस्याद्रारा 


न, 


देवम्  भगवानलाई 
अतीतृपत्  प्रसनन गराउनुभयो 


वाक्यार्थ हे धुव ! तपाईको कल्याण होस्, सावधान भएर हाम्रो कुरा सुन्नुहोस् । पांच वर्षको 


उमेरमा तपार्ईले तपस्याद्रारा भगवान्लाई प्रसन्न गराउनुभयो । 


तस्याखिलजगद्धातुरावां देवस्य शार्विंणः। 


पाषंदाविह सम्प्राप्तो नेतुं त्वां भगवत्पदम् ॥ 
पढार्थ 
तस्य  ती पाषदो  पार्षद 
अखिलजगद्धातुः  सम्पूर्ण आवां  हामी दुई सुनन्द र नन्द 


त्वां  तपारईलाई 
भगवत्पदम् 
धाममा 


जगत्का पालक 
देवस्य  भगवान् 
शार्ङ्गिणः  विष्णुका 


भगवान्को 





२४ ॥ 


नेतुं  लैजानका लागि 
इह  यहाँ 


हस 
सम्प्राप्तो आएका हँ 


ताक्यार्थ ती सम्पूर्ण जगत्का पालक भगवान् विष्णुका पार्षद हामी दुई सुनन्द र नन्द 


तपाईलाई भगवान्को धाममा तैजानका लागि यहाँ आएका हौँ। 
सुदुजंयं विष्णुपदं जितं त्वया 
यत् सूरयोऽप्राप्य विचक्षते परम् । 
आतिष्ठ तच्चन्द्रदिवाकरादयो 
ग्रहक्ष॑ताराः परियन्ति दक्षिणम् ॥ २५॥ 


पदढार्थ 

सूरयः  देवताहरू चन्द्रदिवाकरादयः  चन्द्र, सूर्य 
यत्  जुन पद आदि 

अप्राप्य  प्राप्त गर्न नसकेर ्रहक्षताराः  ग्रह, नक्षत्र र 
टाडेबाट ताराहरू 

परम्  केवल दक्षिणम्  प्रदक्षिणा गर्नलाई 





 ्    
विचक्षते  ठैर्दछन् जुन पदलाई परियन्ति  घुम्दछन् 


सुदुजंयं  प्राप्त गर्न कठिन 
विष्णुपदं  भगवान् विष्णुको 
त्यो स्थानलाई 

त्वया  तपार्ईले 

जितं जित्नुभयो 
गर्नुभयो 


प्राप्त 


रालानन्द्री लीक 


९२७९१ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 





तत् आतिष्ठ  तपाई त्यहाँविराजमान हुनुहोस् 
ताक्यार्थ देवताहरू जुन पदलाई आफूले प्राप्त गर्न नसकेर केवल टाडैबाट हैर्दछन्, चन्द्र, सूर्य 
आदि ग्रह, नक्षत्र र ताराहरू जुन पदलाई प्रदक्षिणा गर्न घुम्दछन् दुष्प्राप्य भगवान् विष्णुको त्यस्तो 
स्थानलाई तपार्ईले प्राप्त गर्नुभयो । तपाई त्यहँ विराजमान हनुहोस् । 


अनास्थितं ते पितृभिरन्येरप्यङ्गं कटिचित्। 
आतिष्ठ जगतां वन्दं तद् विष्णोः परमं पदम् ॥ २६॥ 


पदढार्थ 

अङ्ग  हे ध्रुव कहिंचित्  कटहिल्यै तत्  त्यो 

ते  तपाईका अनास्थितं  वास नगरिएको परमं पदम्  परमपदमा 

पितृभिः  पूर्वजहरद्रारा र जगतां  संसारके आतिष्ठ  तपाई बस्नुहोस् 


द ॥ 
अन्यः  अन्य तपस्वीहरूद्रारा।वन्द्यं  वन्दनीय 
पनि विष्णोः  भगवान् विष्णुको 





वाक्यार्थ हे ध्रुव ! आजसम्म तपारईका पूर्वजहरू र अन्य तपस्वीहरू पनि त्यस पदमा कहिल्यै 
स्न सकेनन्। संसारके वन्दनीय भगवान् विष्णुको त्यो परमपदमा तपाई बस्नुहोस् । 


एतद्धिमानप्रवरसुत्तमरुरोकमोलिना । 
उपस्थापितमायुष्मन्नधिरोदुं त्वमहैसि ॥ २७ 
पदढार्थ 
आयुष्मन्  हे आयुष्मान् ध्रुव एतद्विमानप्रवरम्  यो श्रेष्ठ 


उत्तमरलोकमोलिना  उत्तमविमान 
कीर्ति भएकाहरूमा ष्रेष्ठउपस्थापितम्  तपाईका लागि 
भगवान्ले पठाउनुभएको हो, त्यसकारण 





त्वम्  तपाई 
अधिरोदुं  यसमा चदन 
अहेसि  योग्य हुनुहुन्छ 


ताक्यार्थ हे आयुष्मान् ध्रुव ! उत्तम कीर्तिं भएकाहरूमा श्रेष्ठ भगवानूले यो श्रेष्ठ विमान 


तपाईका लागि पठाउनुभएको हो । त्यसकारण तपाई यसमा चदन 


मेत्रेय उवाच मैत्रेयजीले भन्नुभयो 

निशम्य वेकुण्ठनियोज्यमुख्ययो 
मंघुच्युतं वाचमुरुक्रमप्रियः। 

कृताभिषेकः कृतनित्यमङ्गलो 


योग्य हूनुहुन्छ । 


रालानन्द्री लीक 


९२३७२ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय १२ 


मुनीन् प्रणम्यारिषमभ्यवादयत् ॥ २८ ॥ 


पढार्थ 

वैकुण्ठनियोज्यमुख्ययोः धवले प्रणम्य  प्रणाम गरी, 
भगवान्का अनुचरहरूमा श्रेष्ठ कृतामिषेकः  स्नान गरेर उहाँहरूलाई 

नन्द र सुनन्दको कृतनित्यमङ्गलः  नित्यकर्म ॒रआशिषम्  आशीर्वाद 
मघुच्युतं  महजस्तो मिटे माङ्गलिक अलङ्कार आदि धारणअभ्यवाद्यत्  बोल्न लगाए 
वाचम्  कुरा गरेर उहांहरूले आशीर्वाद दिनुभयो 
निशाम्य  सुनेर मुनीन्  बदरिकाश्चममा बस्ने 

उरुक्रमप्रियः  भगवान्का प्रियऋषिहरूलाई 





ताक्यार्थ भगवान्का अनुचरहरूमा श्रेष्ठ नन्द र सुनन्दको मठो कुरा सुनेर भगवान्का प्रिय 
ध्रुवले स्नान गरेर, नित्यकर्म र माङ्गलिक अलङ्कार आदि धारण गरेर बदरिकाश्रममा बस्ने 
ऋषिहरूलाई प्रणाम गरे । ऋषिहरूले उनलाई आशीर्वाद दिनुभयो । 


परीत्याभ्यच्यं पिष्ण्याग्रयं पाष॑ंदावभिवन्य च। 
इयेष तदधिष्ठातुं बिभ्रद् रूपं हिरण्मयम् ॥ २९॥ 


पढार्थ 

धिष्ण्याय्रयं  श्रेष्ठ विमानलाई पार्षदहरूलाई पनि रूपं  आपनो रूप 

अभ्यच्यं  पूजा गरेर अभिवन्द्य  नमस्कार गरेर बिभ्रत्  धारण गरेर 

परीत्य  प्रदक्षिणा गरेर हिरण्मयम्  सुवर्णसमान। तदधिष्ठातुं  विमानमा चदन 
पाष॑दो च  भगवान्काज्योतिर्मय इयेष  इच्छा गरे 





वाक्यार्थ श्रेष्ठ विमानलाई पूजा गरेर त्यसलाई प्रदक्षिणा गरेर भगवानूका पार्षदहरूलाई पनि 
नमस्कार गरेर सुवर्णसमान ज्योतिर्मय रूप धारण गरी ध्रुव त्यस विमानमा चदन लागे । 


तदोत्तानपदः पुत्रो ददशानन्तकमागतम् । 


    


मृत्योमूध्न पदं दत्त्वा आरुरोहाद्भुतं गृहम् ॥ ३०॥ 


पदार्थ 

तदा  त्यस समयमा अन्तकम्  मृत्युलाई पदं दत्त्वा  गोडाले टेकेर 
उत्तानपदः  उत्तानपादका द्दशं  देखे त्यसपछि अद्भुतं  अदभुत 

पत्रः  छोरा ध्रुवले मृत्योः  मृत्युको गृहम्  विमानमा 

आगतम्  आद्रहेको मूध्नि  शिरमा आरुरोह  चदे 





ताक्यार्थ त्यस समयमा उत्तानपादका छोरा ध्रुवले आपफूतफं आद्रहेको मृत्युलाई देखे । त्यसपछि 
साला दीका 


९२७३ 
चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय १२ 
मत्युको शिरमा गोडाले टेकेर उनी अदभुत विमानमा चे । 


तदा दुन्दुभयो नेदुमृदङ्गपणवादयः। 
गन्धर्वमुख्याः प्रनगुः पेतुः कुसुमवृष्टयः ॥ ३१॥ 


पदार्थ 

तदा  त्यस समयमा निदुः  बज्न थाले कुसुमवृष्टयः  आकाशबाट 
दुन्दुभयः  दमाहाहरू गन्धवंमुख्याः  श्रेष्ठ पुष्पवृष्टि 

मृदङ्गपणवादयः  मादल रगन्धर्वहरूले पेतुः  र्ब थाल्यो 
दोलहरू पनि प्रजगुः  गाउन थाले 





ताक्यार्थ त्यस समयमा दमाहा, मादल र दढोलहरू पनि बज्न थाले, श्रेष्ठ गन्धर्वहरूले गाउन 
थाले, आकाशबाट पुष्पवृष्टि हुन थाल्यो । 


 न सुनीतिं जननीं । ध्रुव 
स च स्वलोंकमारोक्ष्यन् जननीं धरुवः । 
अन्वस्मरदगं हित्वा दीनां यास्ये त्रिविष्टपम् ॥ २२॥ 


पदठार्थ 

स्वर्खोकम्  भगवान्को धामतिर जननीं  आप्नी आमा हित्वा  छोडेर 

आरोक्ष्यन्  जान लगेका सुनीतिं  सुनीतिलाई अगं  दुर्गम 

सःती अन्वस्मरत्  सम्किए त्रिविष्टपम्  वैकुण्ठ धाम 

ध्रुवः  धरुवले दीनां  पुत्रवियोगले दुःखितयास्ये  कसरी जान्छु 
च  चाहं आमालाई 





ताक्यार्थ भगवान्को धामतिर जान लागेका ती ध्रुवले आफनी आमा सुनीतिलाई सम्णएि। 
पुत्रवियोगले दुःखित भएकी आमालाई छोडेर म दुर्गम वैकुण्ठ धाममा कसरी जाऊँ भन्ने उनलाई 
लाग्यो । 


इति व्यवसितं तस्य व्यवसाय सुरोत्तमो । 
दशंयामासतुर्देवीं पुरो यानेन गच्छतीम् ॥ ३३॥ 


पढार्थ 

तस्य  ती ध्रुवको सुरोत्तमो  भगवान्का दुई प  जांदे गरेकी 

इति  यस्तो पार्षदहरूले देवीं  सुनीतिलाई 

व्यवसितं  अभिप्राय पुरः  अगाडि दशंयामासतुः  देखाददिए 
व्यवसाय  बुर यानेन  विमाननाट 





रालानन्द्री लीक 


१२७४ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय १२ 


ताक्यार्थ ध्रुवको यस्तो अभिप्राय बुेर भगवान्का ती दुई पार्षदहरूले आफ्नो अगाडि 
विमानबाट जँदे गरेकी सुनीतिलाई देखाइदिए। 


तत्र तत्र प्रंसद्धिः पथि वेमानिकेः सुरः । 
अवकीयंमाणो ् र ् 
अवकीर्यमाणो ददश कुसुमेः कमो ग्रहान् ॥ ३४॥ 


पढार्थ 

तत्र तत्र  तत्तत् प्रशंसद्धिः  ध्रुवको प्रशंसा गर्दै करमशः  क्रमैले 

पथि  बाटोमा कुसुमेः  फूलद्रारा ग्रहान्  विभिन्न ग्रहहरूलाई 
वेमानिकैः  विमानमा बसेका अवकीयंमाणः  टाकिएका ददृशे  देखे 
सुरैः  देवताहरूले धुवले 





ताक्यार्थ बाटोमा विभिन्न ठाडँमा विमानमा बसेका देवताहरूले ध्रुवको प्रशंसा गर्दै उनीमाथि 
पुष्पवृष्टि गरिरहेका थिए। यस प्रकार फूलद्रारा ढाकिएका ध्रुवले क्रमैले विभिन्न ग्रहहरू देखे । 


त्रिलोकीं   ्    ति्रज्य मुनीनपि 
त्रिलोकीं देवयानेन सोऽ मुनीनपि । 
परस्ताद् यद् धुवगतिर्वष्णोः पदमथाभ्यगात् ॥ ३५॥ 


पदार्थ 

अथ  त्यसपछि त्रिलोकीं  तीनै लोक र यद्  जुन 

ध्ुवगतिः  अविचल पद प्राप्तमुनीन्  सप्तर्िहरूलाई विष्णोः पदम्  भगवान् 
गरेका अपि  पनि विष्णुको धाम छ त्यसमा 
सः ती ध्रुव अतिव्रज्य  अतिक्रमण गर अभ्यगात्  पुगे 

देवयानेन  भगवान्को दिव्यपरस्तात्  त्यसभन्दा माथि 

विमानमा चदढेर रहेको 





ताक्यार्थ त्यसपछि अविचल पद प्राप्त गरेका ती ध्रुव भगवान्को दिव्य विमानमा चदेर तीन 
लोक र सप्तर्णिहरूलाई पनि अतिक्रमण गरेर त्यसभन्दा माथि रहेको भगवान् विष्णुको धाममा 
पुगे । 


यद् भ्राजमानं स्वरुचैव सवंतो 

लोकास््रयो ह्यु विभ्राजन्त एते । 
यन्ना्रजञ्जन्तुषु येऽननुग्रहा 

व्रजन्ति भद्राणि चरन्ति येऽनिशम् ॥ ३६ ॥ 


रालानन्द्री लीक 


१२७५ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 
पदार्थ 

यत्  जुन भगवान् विष्णुकोहि  नै सकेनन् 

पद अनु विभ्राजन्ते  जसकोयि  जुन प्राणीहरू 

स्वरुचा  आफ्नो प्रकाशले  प्रकाशद्रारा प्रकाशित ह॒न्छन् अनिशम्  निरन्तर 

एव  नै येजो भद्राणि  शुभ कर्म 

सवंतः  सबैतिर जन्तुषु  प्राणीहरूमा चरन्ति  गर्दछन् तिनीहरू 
भ्राजमानं  प्रकाशित छ अननुग्रहाः  भगवत्कृपामात्र 

एते  यी नभएका प्राणीहरू व्रजन्ति  त्यस लोकमा जान्छन् 
त्रयः  तीन यत्  जुन पदमा 

लोकाः  लोकटहरू न॒ अव्रजन्  कटिल्यै जान 





ताक्यार्थ भगवान् विष्णुको त्यो पद आफ्नै प्रकाशले सबैतिर प्रकाशित छ। यी तीनै लोकहरू 
त्यसैको प्रकाशद्रारा प्रकाशित हन्छन्। भगवत्कृपा नभएका प्राणीहरू त्यस पदमा कहिल्यै जान 
सक्देनन् र जुन प्राणीहरू निरन्तर शुभ कर्म गर्वछछन् तिनीहरू मात्र त्यस लोकमा जान्छन् । 


रान्ताः समद्शः रुदः सवभूतानुरञ्जना   
यान्त्यञ्जसाच्युतपदमच्युतप्रियबान्धवा  ॥ ३७ ॥ 


पदढार्थ 

खान्ताः  शान्त प्राणीहरूलाई प्रसन्न गराउने अन््युतपदम्  भगवान्को पद 
समद्शः  समदर्शी अच्युतप्रियबान्धवाः  अञ्जसा  सजिलै 

शुद्धाः  पवित्र चित्त भएका भगवान्का भक्तहरूलाई परमयान्ति  प्राप्त गर्दछछन् 
सवभूतानुरञ्जनाः  सम्पूर्णीमित्र ठान्ने भक्तहरूले चाहं 





ताक्यार्थ शान्त, समदर्शी, पवित्र चित्त भएका, सम्पूर्ण प्राणीहरूलाई प्रसन्न गराउने, भगवान्का 
भक्तहरूलाई आफ्नो परम मित्र ठान्ने भक्तहरूले भगवान्को पद सजिलै प्राप्त गर्दछछछन् । 


इत्युत्तानपदः पुत्रो धरुवः कृष्णपरायणः । 
अभूत् त्रयाणां लोकानां चूडामणिरिवामलः ॥ ३८ ॥ 


पढार्थ 

इति  यसप्रकार लक्ष्य लिएका चूडामणिः  शिरोमणि 
उत्तानपद्ः  उत्तानपादका घुः  ध्रुव इव  जस्ता 

पुत्रः  छोरा त्रयाणां  तीन अभूत्  भए 
कृष्णपरायणः  भगवान्लोकानां  लोकका 

श्रीकृष्णलाई प्राप्त गर्ने परमअमलः  स्वच्छ 





रालानन्द्री लीक 


९२७६ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 


वाक्यार्थ यसप्रकार उत्तानपादका छोरा, भगवान् श्रीकृष्णलाई प्राप्त गर्ने परम लक्ष्य लिएका 
ध्रुव तीन लोकका स्वच्छ शिरोमणिजस्ता भए। 
गम्भीरवेगोऽनिमिषं ज्योतिषां चक्रमाहितम् । 


यस्मिन् भ्रमति कोरव्य मेदूयामिव गवां गणः ॥ ३९॥ 


पदार्थ 

कोरव्य  हे कुरुनन्दन विदुर गम्भीरवेगः  गम्भीर गतिंयस्मिन्  ध्रुवको जुन पदमा 
मेद्याम्  दाईको मियोमा भएका आहितम्  समर्पित भएर 

गवां  गोरुको ज्योतिषां  सूर्य आदि।अनिमिषं  निरन्तर 

गण  समूह ग्रहहरूको भ्रमति  घुम्दछन् 
इव  रै चक्रम्  चक्र 





ताक्यार्थ हे कुरुनन्दन विदुर ! दाहको मियोमा गोरुको समूह घुम गम्भीर गति भएका सूर्य 
आदि ग्रहहरूको चक्र ध्रुवको पदमा समर्पित भएर निरन्तर धुम्दछन् । 


महिमानं विलोक्यास्य नारदो भगवानृषिः। 
आतोदयं वितुदञ्छलोकान् सत्रेऽगायत् प्रचेतसाम् ॥ ४० ॥ 


पदार्थ 

अस्य  यी ध्रुवको ऋषिः  मुनि वितुदन्  बजार्खैदै 

महिमानं  महिमा प्रचेतसाम्  घ्रुववंशीय ररोकान्  श्लोक 

विलोक्य  देखेर राजाहरूको कीर्तिपद्य हरू 

भगवान्  भगवान् सत्रे  यज्ञशालामा अगायत्  गाउन थाल्नुभयो 
नारदः  नारद आतोद्यं  वीणा 





ताक्यार्थ ध्रुवको महिमा देखेर भगवान् नारदमूनि श्रुववंशीय राजाहरूको यज्ञशालामा वीणा 
बजा्डदे यी कीर्तिपद्यहरू गाउन थाल्नुभयो । 


नारद् उवाच नारदजीले भन्नुभयो 
नूनं सुनीतेः पतिदेवताया 

स्तपःप्रभावस्य सुतस्य तां गतिम् । 
ुष्ट्वाभ्युपायानपि वेदवादिनो 

नैवाधिगन्तुं प्रभवन्ति किं नृपाः ॥ ५१॥ 


रालानन्द्री लीक 


१२०७ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय १२ 
पदार्थ 

नूनं  निश्चय नै तां त्यो अपि  पनि 

पतिदेवतायाः  पतिलाई नैगतिम्  गति अधिगन्तुं  त्यो गति प्राप्त गर्न 
देवता मानने भएकी दुष्ट्वा  देखेर न एव प्रभवन्ति  निश्चय नै 
सुनीतेः  सुनीतिका अभ्युपायान्  त्यो गति प्राप्तसक्दैनन् 

सुतस्य  छोरा ध्रुवको गर्न चाहने नृपाः  राजाहरूले त 
तपप्रभावस्य  तपस्याकोविदवादिनः  कर्मकाण्डीकिं  प्राप्त गर्न के सक्दथे 
प्रभावले प्राप्त भएको ऋषिहरूले 





ताक्यार्थ पतिलाई नै देवता मानने भएकी सुनीतिका छोरा धुवले तपस्याको प्रभावले प्राप्त 
गरेको त्यो गति देखेर सो प्राप्त गर्न चाहने कर्मकाण्डी ऋषिहरूले त प्राप्त गर्न सक्दैनन् भने 
राजाहरूले त प्राप्त गर्न के सक्दथे ? 


यः पञ्चवर्षो गुरुदारवाकह्रे  
भिन्नेन यातो हृदयेन दूयता । 
वनं मदादेशकरोऽजितं प्रभुं 
जिगाय तद्धक्तराणेः पराजितम् ॥ ४२॥ 


पदार्थ 

पञ्चवषंः  पांचवर्षका हृदयेन  हदयले युक्त भएर तद्धक्तगुणेः  आना 
यः जो बालक ध्रुव वनं  जङ्गल भक्तहरूको गुणहरूद्रारा 
गुरुदारवाकह्यरेः  पिताकी।यातः  गएर पराजितम्  परास्त प्राप्त 
कान्छी पत्नी आप्नी सौतेनीमदादेशकरः  मेरो आज्ञा मानेराहुनुहुने 

आमा सुरुचिको वाग्बाणले तपस्या गरी प्रभुं  वासुदेवलाई 

भिन्नेन  छियाचछिया भएको अनितं  जित नसकिने जिगाय  जिते प्राप्त गरे 
दूयता  दुःखित प्राप्त गर्न कठिन तर 





ताक्यार्थ पाँचवर्षका बालक धुव सौतेनी आमा सुरुचिको वाग्बाणले छियाछिया भएको 
दुःखित हृदय लिएर जङ्गल गएका थिए । मेरो आज्ञा मानेर उनले तपस्या गरी प्राप्त गर्न कठिन हुने 
तर आपफ्ना भक्तहरूका गुणहरूद्रारा सजिलै प्राप्त हूनुहुने भगवान् वासुदेवलाई प्राप्त गरे । 


यः क्षत्रबन्धुभुवि तस्याधिरूढ 
मन्वाररुक्षेदपि वष॑पृगः । 


रालानन्द्री लीक 


१२७८ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय १२ 


    न्द 
षट्पञ्चवता यदहाभरत्तः 
प्रसाद्य वैकुण्ठमवाप तत् पदम् ॥ ५३॥ 





पदार्थ 

यःजो यत्  जुन भुवि  मर्त्यलोकमा रेका 
षट्पञ्चवषंः  पांचछ वर्षकापदम्  ध्रुव पद क्षत्रबन्धुः  कुनै उत्तम क्षत्रियले 
धरुवले अवाप  प्राप्त गरे वरष॑पगेः  वर्षौसम्म साधना 
अव्येः  केही तस्य  ती धरुवले गरेर 

अहोभिः  दिनहरूमा नै छअधिरूढम्  प्राप्त गरेको आरुरुक्षेत्  आरोहण गर्न 
महिनाको छोटो समयमा स्थानलाई सक्ला र? 
वैकुण्ठम्  भगवान् नारायणलाई तत्  त्यो पद 

प्रसाद्य  खुसी गराएर अनु अपि  घ्रुवपछछि पनि 


वाक्यार्थ पांचछ वर्षका ध्रुवले केही दिनहरूमा नै भगवान् नारायणलाई खुसी गराएर जुन 
ध्रुव पद प्राप्त गरे त्यो ध्रुवले प्राप्त गरेको पद ध्रुवपछछि मर्त्यलोकमा रहेको कुनै उत्तम क्षत्रियले 
वर्षौसम्म साधना गरेर आरोहण गर्न सक्ला र ? 


न 


मत्रेय उवाच मेत्रेयजीले भन्नुभयो 
एतत् तेऽभिहितं सवं यत् पृष्टोऽहमिह त्वया । 
घ्रुवस्योदामयरासङ्चरितं सम्मतं सताम् ॥ ४४॥ 





पढार्थ 

सताम्  सज्जनद्रारा यत्  जुन सवं  सबै कुरा 

सम्मतं  प्रशंसित चरितं  चरित्र ते  तपारईलाई 

उदामयशसः  असामान्य कीर्तित्वया  तपाई विदुरदरारा एतत्  यो ध्रुवचरित्र 

भएका अहम्  म इह  यहाँ 

धरुवस्य  ध्रुवको पृष्टः  सोधिएको धिप अभिहितं  बता 


ताक्यार्थ सज्जनद्रारा प्रशंसित एवं असामान्य कीर्तिं भएका ध्रुवको जुन चरित्र तपाई विदुरले 
मलाई सोध्नुभएको थियो त्यो सब कुरा मेले यहौँ बताएं । 


धन्यं यरास्यमायुष्यं पुण्यं स्वस्त्ययनं महत्। 
 न्त   


स्वग्य व्रत्य सोमनस्यं प्रशस्यमघमषंणम् ॥ ४९५ ॥ 
पदार्थ 
यामालन्दी टीका 


९२७९ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 
यो ध्रुवचरित्र पुण्यं  पुण्य प्रदान गर्न ्रोव्यं  धरुवपदप्रदायक 

धन्यं  धन महत्  ज्यादै सोमनस्यं  मनःशुद्धिकर 
यरास्यम्  यश स्वस्त्ययनं  मङ्गलकारी प्ररास्यम्  प्रशंसायोग्य 

आयुष्यं  आयु स्वर्ग्यं  स्वर्गको साधक अघमषंणम्  पापनाशक छ 





ताक्यार्थ यो घ्रुवचरित्र धन, यश, आयु र पुण्य प्रदान गर्ने, ज्यादै मङ्गलकारी, स्वर्गको साधक, 
ध्रुवपदप्रदायक, मनःशुदधिकर, प्रशंसायोग्य र पापनाशक छ। 


्रुत्वेतच्छरद्याभीक्ष्णमच्युतप्रियचेष्टितम् । 
भवेद् भक्तिभंगवति यया स्यात् क्ेशसङ्क्षयः ॥ ४६ ॥ 


पढार्थ 

एतत्  यो अभीक्ष्णम्  निरन्तर भवेत्  होस् 
अच्युतप्रियचेष्टितम्  भगवत्परियश्चुत्वा  सुनेर यया  जुन भक्तिद्रारा 

ध्रुवको चरित्र भगवति  भगवान् वासुदेवमा वलेशसङ्क्षयः  दुःखको नाश 
श्रद्धया  श्रद्धापूर्वक भक्तिः  भक्ति स्यात्  होस् 





ताक्यार्थ भगवत्प्रिय ध्रुवको यो चरित्र श्रद्धापूर्वक निरन्तर सुनेपछि भक्तको हृदयमा भगवान् 
वासुदेवमा भक्ति उत्पन्न हुन्छ र त्यो भक्तिद्रारा दुःखको नाश हुन्छ। 


महत्त्वमिच्छतां तीर्थं श्रोतुः शीलादयो गुणाः। 
यत्र तेजस्तदिच्छूनां मानो यत्र मनस्विनाम् ॥ ४७ ॥ 


पढार्थ 

यत्र  जहाँ ध्रुवचरित्र श्रवणमा इच्छतां  चाहनेहरूलाई यत्र  जहां 

श्रोतुः  श्रवण गर्नेहरूलाई वीर्थं  उत्कृष्ट वस्तु प्राप्तिको मनस्विनाम्  विद्रानूहरूलाई 
रीलादयः  शील, भक्ति आदि साधन मानः  सम्मान पनि प्राप्त हुन्छ 
गुणाः  गुणहरू तदिच्छूलां  तेज चाहनेहरूलाई 

महत्त्वम्  उत्कृष्ट वस्तु तेजः  तेज प्राप्त हुन्छ 





ताक्यार्थ यो ध्रुवचरित्र श्रवण गर्नेहरूलाई शील, भक्ति आदि गुणहरू प्राप्त हुन्छन्। उत्कृष्ट 
वस्तु चाहनेहरूलाई उत्कृष्ट वस्तु प्राप्तिको साधन, तेज चाहनेहरूलाई तेज र ॒विद्रानूहरूलाई 
सम्मान पनि प्राप्त हुन्छ । 


प्रयतः कीर्तयेत् प्रातः समवाये द्विजन्मनाम् । 
सायं च पुण्यश्लोकस्य ध्रुवस्य चरितं महत् ॥ ४८॥ 
पदार्थ 


रालानन्द्री लीक 


१३८० 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 
द्विजन्मनाम्  ब्राह्मण आदिच  पनि महत्  उत्कृष्ट 

द्विजातिहरूको प्रयतः  एकाग्र भएर चरितं  चरित्रिको 

समवाये  सभामा पुण्यरुखोकस्य  उत्तम कीर्ति कीतेयेत्  कीर्तन गर्नुपर्दछछ 
प्रातः  बिहान र भएका 

सायं  बेलुका धुवस्य  ध्रुवको 





ताक्यार्थ ब्राह्मण आदि द्विजातिहरूको सभामा बिहान र बेलुका एकाग्र मनले उत्तम कीर्ति 
भएका ध्रुवको उत्कृष्ट चरित्रको कीर्तन गर्नुपर्दछ । 

पोण॑मास्यां सिनीवाल्यां द्यादश्यां श्रवणेऽथवा । 

 र व्यतीपाते     

दनक्ष व्यतीपाते सङ्क्रम ऽ कदन जप वा ॥ ८९ ॥ 

श्रावयेच्छऋधानानां तीथंपादपदाश्रय   


नेच्छंस्तत्रात्मनात्मानं सन्तुष्ट इति सिध्यति ॥ ५०॥ 





पदढार्थ 

तीथपादपदाश्रयः  भगवान्को अथवा  अथवा श्रद्धानानां  श्रद्धा भएका 
चरणमा नै आश्रय भएकोदिनक्षये  तिथिक्षय भएको भक्तहरूलाई 

व्यक्तिले दिनमा श्रावयेत्  सुनाउन् 

न इच्छन्  कुनै पनि फलकोन्यतीपाते  व्यतीपातमा इति  यस प्रकार 

इच्छा नराखीकन सङ्क्रमे  सडक्रान्तिमा तत्र  घ्रुवचरित्र सुनेपचछ्ि 
पौर्णमास्यां  पूर्णिमामा वा  अथवा आत्मना  आपू 

सिनीवाल्यां  ओँसीमा अकंदिने  आइतनारमा आत्मानं  आपौमा 

द्ादङ्यां  द्वादशीमा अपि  पनि शुद्ध भएर कीर्तनसन्तुष्टः  सन्तुष्ट हुन्छ र 

श्रवणे  श्रवण नक्षत्रमा गर्नुपर्दछ सिध्यति  सिद्धि प्राप्त गर्दछ्छ 


ताक्यार्थ भगवान्को चरण नै आश्रय भएको व्यक्तिले कुनै पनि फलको इच्छा नराखीकन 
पूर्णिमा, ओँसी, द्वादशी, श्रवण नक्षत्र अथवा तिथिक्षय भएको दिनमा, व्यतीपातमा, सङ्क्रान्तिमा 
अथवा आदतबारमा पनि शुद्ध भएर ध्रुवचरित्र कीर्तन गर्नुपर्दछछ। श्रद्धा भएका भक्तहरूलाई यो 
ध्रुवचरित्र सुनाउनू्. यस प्रकार ध्रुवचरित्र सुनेपचछ्छि सुने व्यक्ति आफैमा सन्तुष्ट हन्छ र उसले सिद्धि 
प्राप्त गर्वछछ। 


ज्ञानमज्ञाततत्त्वाय यो दद्यात् सत्पथेऽमृतम् । 
कृपाठोर्दीननाथस्य देवास्तस्यातुगृहते ॥ ५९ ॥ 
पदढार्थ 


रालानन्द्री लीक 


९२८१ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 
यः  जसले ज्ञानम्  ज्ञान ।  ती व्यक्तिलाई 
अज्ञाततत्तवाय  वस्तुतथ्य दयात्  दिन्छ देवाः  देवताहरूले 

नबुरेको अज्ञानी मानिसलाई दीननाथस्य  दुःखीजनकाअनुगृह्णते  अनुग्रह गर्नृहुन्छ 
सत्पथे  सन्मार्गमा रहेर उद्धारक 

अमृतम्  अमृतमय कृपालोः  कृपालु 





ताक्यार्थ जसले वस्तुतथ्य नबुेको अज्ञानी मानिसलाई सन्मार्गममा रहेर संसारनिवर्तक ज्ञान 
दिन्छ दुःखीजनका उद्धारक कृपालु ती व्यक्तिलाई देवताहरूले अनुग्रह गर्नृहुन्छ । 


इदं मया तेऽभिहितं कुरूढह 

ध्रुवस्य विख्यातविशुद्धकमंणः। 
हित्वाभंकः क्रीडनकानि मातु 

गृहं च विष्णुं शरणं यो जगाम ॥ ५२॥ 


पदठार्थ 

कुरूद्वह  हे कुरुनन्दन विदुरजी च  पनि कर्म भएका र प्रसिद्ध 

यःजो हित्वा  त्यागेर धरुवस्य  ध्रुवको 

अभंकः  बालक ध्रुवले विष्णुं  भगवान् विष्णुको इद्  यो चरित्र 

मातुः  आमाको शरणं  शरणमा मया  मैले 

गृहं  घर र जगाम र गएति  तपारईलाई 

क्रीडनकानि  खेलौनाहरू विख्यातविशुद्धकमंणः  शुद्ध अभिहितं  सुना 





ताक्यार्थ हे कुरुनन्दन विदुरजी ! जो आफ्नो बाल्यावस्थामा नै आफ्नी आमाको घर र 
खेलौनाहरू त्यागेर भगवान् विष्णुको शरणमा गएका धिए त्यस्ता ध्रुवको कर्म सबेतिर प्रसिद्ध र 
परम पवित्र छ । उनको यो पवित्र चरित्र मैले तपारईलाई सुना । 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां चतुथंस्कन्धे 
ध्ुवचरितं नाम दादशोऽध्यायः ॥ १२॥ 


रालानन्द्री लीक 


९३८२ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत 


अथ त्रयोदशोऽध्याय 
अथय तचदद्शाशव्याय 


अध्याय १३ 


॥ 
॥ 


ध्रुवको वंशवर्णन र राजा अङ्को चरित्र 


सूत उवाच सूतजीले भन्नुभयो 
निशम्य कोषारविणोपवर्णिंतं 

धरुवस्य वेकुण्ठपदाधिरोहणम् । 
प्रूढभावो भगवत्यधोक्षजे 


रषं पुनस्तं विदुरः प्रचकमे ॥ १॥ 
पदार्थ 
हे शोनकजी 
कोषारविणा  मत्रेय मुनिद्रारा 
उपवर्णितं  वर्णन गरिएको अधोक्षजे  विष्णुमा 
धरुवस्य  ध्रुवको प्ररूढभावः  भक्तिभाव जागत 
वेकुण्ठपदाधिरोहणम्  वैकुण्ठपदभएका 
आरोहणको वृत्तान्त विदुरः  विदुरजीले 


निराम्य  सुनेर 
भगवति  भगवान् 





तं  ती मेत्रेय मुनिसंग 
पुनः  फेरि 

प्रष्टुं  प्रश्न गर्न 
प्रचक्रमे 


थाल्नुभयो 


ताक्यार्थ हे शौनकजी ! मैत्रेय मुनिले वर्णन गर्नुभएको ध्रुवको वैकुण्ठपद आरोहणको वृत्तान्त 


सुनेर भगवान् विष्णुमा भक्तिभाव जागृत भएका विदुरजीले 
थाल्नुभयो । 


विदुर उवाच विदुरजीले भन्नुभयो 
के ते प्रचेतसो नाम कस्यापत्यानि सुत । 


मेत्रेय मुनिसंग फेरि प्रश्न गर्न 


कस्यान्ववाये प्रख्याताः कुत्र वा सत्रमासत ॥ २॥ 


पदार्थ 

सुव्रत  नियमनिष्ठ हे भत्रेयजी ति ती 

नारदजीले जुन प्रचेताहरूको प्रचेतसः नाम  प्रचेताहरू 
यज्ञमा ध्रुवको महत्व वर्णनके  को थिए 

गर्नुभयो कस्य  कसका 





अपत्यानि  सन्तान थिए 

कस्य  कसको 

अन्ववाये  वंशमा 

प्रख्याताः  प्रख्यात भएका थिए 


रालानन्द्री लीक 


१२८३६ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 
कुत्र  करं सत्रम्  यज्ञ 

वा  चाहं आसत  गरेका थिए 

ताक्यार्थ नियमनिष्ठ हे मत्रेयजी ! नारदजीले जुन प्रचेताहरूको यज्ञमा ध्रुवको महत्व वर्णन 


गर्नुभएको धियो ती प्रचेताहरू को धिए ? कसका सन्तान थिए ? कसको वंशमा प्रख्यात भएका 
थिए र तिनीहरूले कहाँ यज्ञ गरेका धथिए ? 


मन्ये महाभागवतं नारदं देवदशंनम्। 


प  प     न 

यन प्रक्तः क्रयायागः पारचयावाघहरः ॥ ३॥ 
पढार्थ 
देवदशंनम्  भगवान् विष्णुकोभक्त 
दर्शन पादरहने मन्ये  मान्दह्ु 
नारदं  नारदजीलाई येन  जुन नारदजीले 
महाभागवतं  भगवान्का परमहरेः  भगवान् श्रीहरिको 
ताक्यार्थ भगवान् विष्णुको दर्शन पादरहने नारदजीलाई म भगवानूका परम भक्त मान्दद्ु जुन 
नारदजीले भगवान् श्रीहरिको पूजापद्धतिरूप क्रियायोगको उपदेश गर्नुभएको छ । 


परिचयोविधिः  पूजापद्धतिरूप 
क्रियायोगः  क्रियायोग 
प्रोक्तः  उपदेश गरिएको छ 





स्वधम॑शीरेः पुरुषेभगवान् यज्ञपूरुषः । 
इज्यमानो भक्तिमता नारदेनेरितः किल ॥ ४॥ 


पदार्थ 

स्वधर्म॑शीलेः  जतिखेर यज्ञपूरुषः  यज्ञपुरुष किल  निश्चय नै 

स्वधर्मको पालन गरिरहेका इज्यमानः  पूजिनुभएको थियोईरितः  घुवको गुणगान 
पुरुषैः  प्रचेता आदित्यही वेला गर्नुभएको हो 
पुरुषहरुद्रारा भक्तिमता  भक्तप्रवर 


भगवान्  भगवान् 


नारदेन  नारदजीले 





ताक्यार्थ जतिखेर स्वधर्मको पालन गरिरहेका प्रचेताहरूले भगवान् यज्ञपुरुषको पूजा गरिरहेका 
थिए त्यही वेला भक्तप्रवर नारदजीले ध्रुवको गुणगान गर्नुभएको हो । 


यास्ता देवषिणा तत्र वणिंता भगवत्कथाः । 


मद्यं शुभूषवे बह्मन् का्स््येनाच्ुमर्हसि ॥ ५॥ 
पदार्थ 
ब्रह्मन्  हि मेत्रेयजी 


दि ९७ 


तत्र  त्यां द्वषिणा  देवर्षि नारदले 


रालानन्द्री लीक 


१२८४ 


चतुर्थ स्कन्ध 


याः  जुनजुन 


श्रीमद्भागवत 


थियो 


अध्याय १३ 


रुश्रुषवे  सुन इच्छुक भएको 


भगवत्कथाः  भगवत्कथाहरू ताः  तीती कथाहरू मह्यं  म विदुर लाई 

वर्णिताः  वर्णन गर्नुभएको कार्त्स्न्येन  पूर्ण रूपमा आचछ्ुम् असि  भन्नुहोस् 
वाक्यार्थ हे मेत्रेयजी ! त्यहं देवर्षिं नारदले जुनजुन भगवत्कथाहरू वर्णन गर्जुभएको थियो 
तीती कथाहरू पूर्णरूपमा सुन्न इच्छुक भएको म विदुरलाई भन्नुहोस् । 


मेत्रेय उवाच मैत्रेयजीले भन्नुभयो 
ध्रुवस्य चोत्कलः पुत्रः पितरि प्रस्थिते वनम् । 


सावभोमश्रियं नैच्छदधिराजासनं पितुः ॥ ६॥ 


पदार्थ 
धरुवस्य  ध्रुवका प्रस्थिते  गएपचछ्ि अधिराजासनं  राज्य सिंहासन 
पुत्रः  छोरा पितुः  पिताको जेटो छोरोच  पनि 


उत्कलः  उत्कलले भएकाले पिताले दिएको 

पितरि  आपफ्ना पिता ध्रुव सावंभोमभ्रियं  सार्वभौम वैभव 
वनम्  वन र 

वाक्यार्थ ध्रुवका छोरा उत्कलले आपफ्ना पिता ध्रुव वन गएपचछि जेटो छोरो भएकाले पिताले 


दिएको सार्वभौम वैभव र राज्य सिंहासन पनि लिन मानेनन्। 


न रपेच्छत्  लिन मानेनन् 





स जन्मनोपशान्तात्मा निःसङ्गः समदनः । 


द्दशं टोके विततमात्मानं लोकमात्मनि ॥ ७॥ 
पदार्थ 
सः  ती उत्कल 
जन्मना  जन्मदेखि नै 


आत्मानं  आपूलाई 

लोके  सम्पूर्ण लोकमा 
उपरान्तात्मा  शान्तचित्त खोकम्  समग्र लोकलाई विततम्  फौलिएर रहेको 
निःसङ्गः  आसक्तिशून्य र॒ आत्मनि  आपूमा र द्दशं  देख्दये 
ताक्यार्थ उत्कल जन्मदेखि नै शान्तचित्त, आसक्तिशृन्य र समदर्शी थिए। उनी समग्र लोकलाई 
आपूमा र आफूलाई सम्पूर्ण लोकमा फैलिएर रहेको देख्दथे । 


समदरंनः  समदर्शी थिए 
उनी 





आत्मानं बह्म निवाणं प्रत्यस्तमितविग्रहम्। 


रालानन्द्री लीक 


१३८५ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 


अवबोधरसेकात्म्यमानन्दमनुसन्ततम् ॥ ८ ॥ 
अन्यवच्छिन्नयोगाग्निदग्धक्ममलारायः। 
स्वरूपमवरुन्धानो नात्मनोऽन्यं तदेक्षत ॥ ९॥ 


पढार्थ 

अन्यवच्छिन्नयोगाग्निदग्धकमं किसिमको भेदबुद्धिनाट रहित उत्कलले 

माशयः  अखण्डअवबोधरसेकात्म्यम्  विशुद्ध तदा  त्यस वेला 

योगाग्निबाट अन्तःकरणको ज्ञानरसबाट अभिन्न आत्मनः  आपफूबाहेक 
वासनारूप मल उडिसकेका आनन्दम्  आनन्दमय अन्यं  अरू केही पनि 
आत्मानं  आफूलाई अनुसन्ततम्  सर्वत्र व्यापक न पेक्षत॒  देख्दैनथे 
निवांणं  शान्त ब्रह्य स्वरूपम्  ब्रह्मका रूपमा 

प्रत्यस्तमितविग्रहम्  सम्पूर्ण।अवरुन्धानः  मानेवाला 





ताक्यार्थ अखण्ड योगाग्निबाट उत्कलको अन्तःकरणको वासनारूप मल उढहिसकेको धियो । 
यसैले उनले आपूलाई शान्त, सम्पूर्ण किसिमको भेदबुदधिबाट रहित, विशुद्ध ज्ञानरसबाट अभिन्न, 
आनन्दमय र सर्वत्र व्यापक ब्रह्मका रूपमा मान्दथे र त्यस वेला उनी आपरूबाहेक अरू केटी पनि 
देख्दैनथे । 


जडान्धबधिरोन्मत्तमूकाकृतिरतन्मतिः। 
रक्षितः पथि बालानां प्रशान्ताचिरिवानलः ॥ १०॥ 


पदढार्थ 
उत्कल तेजहीन वास्तवमा 
पथि  बाटामा हिंडदा जडान्धवधिरोन्मत्तमूकाकृतिः अतन्मतिः  उनको बुद्धि त्यस्तो 


बाखानां  अज्ञानीहरूका दृष्टिमा मूर्ख, अन्धो, बहिरो, पागल रथिएन 
प्ररान्ताचिंः  ज्वालारहित  लाटोजस्ता 

अनलः इव  आगोजस्तैलक्षितः  देखिन्थे तर 
ताक्यार्थ उत्कल बाटामा हिंडदा अज्ञानीहरूका दृष्टिमा ज्वालारहित आगोजस्ते तेजहीन, मूर्ख, 
अन्धो, बहिरो, पागल र लाटाजस्ता देखिन्थे तर वास्तवमा उनको बुद्धि त्यस्तो धिएन। 





मत्वा तं जडमुन्मत्तं कुलवृद्धाः समन्त्रिणः । 
 ९ चक्रुयंवीयांसं अ ् 
वत्सरं भूपतिं चक्रुयवीयांसं भ्रमेः सुतम् ॥ ९॥ 


रालानन्द्री लीक 


९२८६ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय १३ 
पदार्थ 

समन्त्रिणः  मन्त्रीसहित उन्मत्तं  पागल यवीयांसं  उनका कान्छा 
कुखवृद्धाः  वंशका ज्येष्ठमत्वा  सम्दर भादलाई 

व्यक्तिहरूले भ्रमेः  भ्रमिका भूपतिं  राजा 

तं  ती उत्कललाई सुतम्  छोरा चकरुः  बनाए 
जडम्  मूर्खर वत्सरं  वत्सर नामका 





ताक्यार्थ मन्त्री र वंशका ज्येष्ठ व्यक्तिहरूले उत्कललाई मूर्ख र पागल सम्णेर भ्रमिका छोरा 
वत्सर नामका उनका कान्छा भाद्लाई राजा बनाए। 


स्व्वीथिवत्सरस्येष्टा भायांसूत षडात्मजान् । 
पुष्पाणं तिग्मकेतुं च इषमूजं वसुं जयम् ॥ १२॥ 


पदार्थ 

वत्सरस्य  वत्सरकी तिग्मकेतुं  तिग्मकेतु षड्  छ 

इष्टा  प्यारी इषम्  इष आत्मजान्  छो राहरू 

भायां  पत्नी ऊर्जं  ऊर्ज असूत  जन्माइन् 
स्वर्वीथिः  स्वर्वीथिले वसुं  वसु 

पुष्पार्णं  पुष्पार्णं जयम् च  जय नामका 





ताक्यार्थ वत्सरकी प्यारी पत्नी स्वर्वीथिले पुष्पार्ण, तिग्मकेतु, इष, ऊर्ज, वसु र जय नामका छ 
जना छोराहरू जन्माइन्। 


पुष्पाणंस्य प्रभा भायां दोषा च दे बभूवतुः । 
प्रातमेध्यन्दिनं सायमिति ह्यासन् प्रभासुताः ॥ १३॥ 


पदार्थ 

पुष्पार्णस्य  पुष्पार्णकी बभूवतुः  थिए तीमध्ये इति  यी तीन जना 

प्रभा भायां  प्रभा नामकी पत्नी प्रभासुताः  प्रभाका छोराहरू हि  निश्चय नै 

र प्रातः  प्रातः आसन्  थिए 
दोषा च  दोषा नामकी मध्यन्दिनं  मध्यन्दिन र 

द  दुई पत्नी सायम्  सायं 





ताक्यार्थ पुष्पार्णकी प्रभा र दोषा नामकी दुई पत्नी थिए। तीमध्ये प्रभाका छोराहरू प्रातः 
मध्यन्दिन र सायं गरी तीन जना थिए। 


रालानन्द्री लीक 


१२८७ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 


 अ    भ 
प्रदोषो निरिथो व्युष्ट इति दोषासुतास््रयः। 
व्युष्टः सुतं पुष्करिण्यां सर्वतेजसमादधे ॥ १४॥ 


पदार्थ 

प्रदोषः  प्रदोष दोषासुताः  दोषाका छोरा थिएपत्नीबाट 

निरिथः  निशिथ ती तीन छोरामध्ये सवेतेजसम्  सर्वतेजा नामका 
व्युष्टः  व्युष्ट व्युष्टः  व्युष्टले सुतं  छोरा 

इति त्रयः  यी तीन पुष्करिण्यां  पुष्करिणी नामकी। आदधे  जन्माए 





ताक्यार्थ दोषाका प्रदोष, निशिथ र व्युष्ट गरी तीन जना छोरा थिए। तीमध्ये व्युष्टले 
पुष्करिणी नामकी पत्नीबाट सर्वतेजा नामका छोरा जन्माए। 


स चक्षुः सुतमाकूत्यां पत्न्यां मनुमवाप ह । 
मनोरसूत महिषी विरजान्नड्वला सुतान् ॥ १५॥ 
पुरु कुत्सं त्रितं दयुम्नं सत्यवन्तमृतं व्रतम् । 
अग्निष्टोममतीरात्रं प्रद्युम्नं शिबिमुल्मुकम् ॥ १६ ॥ 





पदार्थ 

सः  ती सर्वतेजाले महिषी  रानी अग्निष्टोमम्  अग्निष्टोम 
आकूत्यां  आकूति नामकीनड्वखा  नड्वलाले अतीरात्रं  अतीरात्र 

पत्न्यां  पत्नीबाट पुरु  पुरु परद्युम्न  प्रद्युम्न 

चक्षुः  चक्षु नामका कुत्सं  कुत्स शिबिम्  शिबि 

मनुम्  चाक्षुष मन्वन्तरका मनु त्रितं  त्रित उल्मुकम्  उल्मुक नामका 
सुतम्  छोरा दयुम्नं  दयुम्न बाह जना 

ह  निश्चय नै सत्यवन्तम्  सत्यवान् विरजान्  सत्तवगुणी 

अवाप  पाए जन्माए ऋतं  ऋत सुतान्  छो रारू 

मनोः  चक्षु मनुकी व्रतम्  त्रत असूत  जन्मादइन् 


ताक्यार्थ ती सर्वतेजाले आकूति नामकी पत्नीबाट चक्षु जो चाक्षुष मन्वन्तरका मनु धिए 
नामका छोरा जन्माए। चक्षु मनुकी रानी नड्वलाले पुरु, कुत्स, त्रित, दयुम्न, सत्यवान्, ऋत, त्रत, 
अग्निष्टोम, अतीरात्र, प्रद्युम्न, शिबि र उल्मुक नामका बाह जना सत्त्वगुण छोराहरू जन्माइन्। 


उल्मुको ऽजनयत् पुत्रान् पुष्करिण्यां षडुत्तमान् । 


रालानन्द्री लीक 


१२८८ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय १३ 


अद्ध सुमनसं ख्यातिं कतुमङ्गिरसं गयम् ॥ १७ ॥ 


पदढार्थ 

उल्मुकः  उल्मुक सर्वतेजाकासुमनसं  सुमनस उत्तमान्  उत्तम स्वभाव भएका 
कान्छा छोराले ख्यातिं  ख्याति षड्  छ जना 

पुष्करिण्यां  आपनी पत्नी क्रतुम्  क्रतु पत्रान्  छोराहरू 

पुष्करिणीमा अद्गिरसं  अङ्गिरा अजनयत्  जन्माइन् 
अखं  अङ्ग गयम्  गय नामका 





ताक्यार्थ सर्वतेजाका कान्छा छोरा उल्मुकले आफनी पत्नी पुष्करिणीबाट अङ्ग, सुमनस, ख्याति, 
क्रतु, अङ्गिरा र गय नामका उत्तम स्वभाव भएका छ जना छो रारू जन्मादन् । 


सुनीथाङ्गस्य या पत्नी सुषुवे वेनमुल्बणम् । 


   , 


यदोःशील्यात् स राजषिनिरविण्णो निरगात् पुरात् ॥ ८ ॥ 





पदार्थ 

अङ्गस्य  अङ्गकी वनम्  वेन नामको छोरा राजषिः  राजर्षि अङ्ग 

या  जुन सुषुवे  जन्माइन् निर्विण्णः  विरक्त भएर 

सुनीथा  सुनीथा नामकी यदुदौ ःशील्यात्  जुन वेनको पुरात्  नगरबाट 

पत्नी  पत्नी थन् तिनले खराब स्वभावका कारण निरगात्  निक्ले 
उल्बणम्  क्रूर स्वभाव भएको सःती 


ताक्यार्थ अङ्की सुनीथा नामकी पत्नीले क्रूर स्वभाव भएको वेन नामको छोरा जन्माइन्। 
त्यस वेनको खराब स्वभावका कारण राजर्षिं अङ्ग विरक्त भएर नगरबाट निक्ले। 


यमद्ध रोपुः कुपिता वाग्वज्रा मुनयः किल । 
गतासोस्तस्य भूयस्ते ममन्थुदैक्षिणं करम् ॥ १९॥ 
अराजके तदा लोके दस्युभिः पीडिताः प्रजाः। 
जातो नारायणांशेन पृथुरायः कषितीरवरः ॥ २०॥ 


पढार्थ 

अङ्गं  हे प्रिय विदुरजी मुनयः  मुनिहरूले तदा  त्यस वेला 

वाग्वज्राः  वज्रसमान अमोघयम्  जुन वेनलाई लोके  लोकमा 

वाक्य भएका रोपुः  श्राप दिए त्यसपछि वेन अराजके  कोटी पनि राजा 
कुपिताः  रिसाएका मयो नर्हा 





रालानन्द्री लीक 


१९८९ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 
प्रजाः  प्रजाहरू गतासोः  मेका विष्णुको अंशावतार 

दस्युभिः  चोरहरूबाट तस्य  ती वेनको आद्यः क्षितीड्वरः  आदिसम्राट् 
पीडिताः  पीडित भए दक्षिणं  दाहिने पृथुः  पृथु 

त्यसपछि करम्  हात किल  निश्चय नै 

ते  ती मुनिहरूले ममन्थुः  मथे जसबाट जातः  जन्मनुभयो 
भूयः  फेरि नारायणांशेन  भगवान् 





ताक्यार्थ हे प्रिय विदुरजी ! वज्रसमान अमोघ वाक्य भएका मुनिहरूले रिसाएर वेनलाई श्राप 
दिए, वेन मय्यो । त्यस वेला लोकमा कोटी पनि राजा नहुँदा प्रजाहरू चोरवबाट पीडित भणए। 
त्यसपच्छि ती मुनिहरूले फेरि मेको वेनको शरीरको दाहिने हात मथे जसबाट भगवान् विष्णुको 
अंशावतार आदिसम्राट् पृथु जन्मनुभयो । 


विदुर उवाच विदुरजीले भन्नुभयो 
तस्य शीलनिधेः साघोबह्यण्यस्य महात्मनः। 
राज्ञः कथमभूदु दुष्टा प्रजा यद् विमना ययो ॥ २९॥ 


पदढार्थ 

रीलनिधेः  शीलसम्पन्न राज्ञः  अङ राजाको यत्  जसको कारण 

साधोः  सज्जन प्रजा  सन्तान छोरो वेन विमनाः  खिन्न भएका उनले 
ब्रह्मण्यस्य  ब्राह्मणभक्त कथम्  कसरी ययो  नगर छोडेर हिंडे 
महात्मनः  महात्मा दुष्टा  दुष्ट 

तस्य  ती अभूत्  भयो 





ताक्यार्थ शीलसम्पन्न, सज्जन, ब्राह्मणभक्त र महात्मा ती अङ्ग राजाको छोरो वेन कसरी दुष्ट 
भयो ? जसको कारण खिन भएका उनले नगर छोडर हिंड। 


किं वांहो वेन उदय बह्यदृण्डमयूयुजन्। 
दण्डवतधरे राज्ञि मुनयो धमंकोविदाः ॥ २२॥ 


पदार्थ 

घमंकोविदाः  धर्मज्ञ 

मुनयः  मुनिहरूले उदिशय  उदेश्य गरेर बह्यदण्डम्  श्रापरूप 
किंवा कुन दण्डतधरे  राजदण्डधारी  ब्रह्मदण्डको 

अंहः  अपराधलाई राज्ञि वेने  राजा वेनमाथि अयूयुजन्  प्रयोग गरे 


ताक्यार्थ धर्मज्ञ मुनिहरूले कुन अपराधका कारण राजदण्डधारी वेन राजामाथि श्रापरूप 


रालानन्द्री लीक 


१३९० 
चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 
ब्रह्मदण्डको प्रयोग गरे? 

नावध्येयः प्रजापालः प्रजाभिरघवानपि । 

यदसो लोकपालानां बिभर्त्योजः स्वतेजसा ॥ २३॥ 


पढार्थ 
अघवान् अपि  पापी नै भणएुहदेन लोकपालको 
पनि यत्  किनभने ओजः  तेज 
प्रजापाल र   
  राजा असा  राजाले विभातं  धारण गरेको हुन्छ 
प्रजाभिः  प्रजाहरुद्रारा स्वतेजसा  आफ्नो प्रभावले 
न अवध्येयः  तिरस्कार योग्यलोकपालानां आरै 





ताक्यार्थ पापी नै भए पनि राजा प्रजाहरूद्वारा तिरस्कार गर्न योग्य हदेन किनभने उसले आफ्नो 
प्रभावले आटे लोकपालको तेज धारण गरेको हुन्छ । 


एतदाख्याहि मे बह्यन् सुनीथात्मजचेष्टितम् । 
श्रदधानाय भक्ताय त्वं परावरवित्तमः ॥ २४॥ 


पदार्थ 

ब्रह्मन्  हे मेत्रेयजी श्रदधानाय  श्रद्धाभाव राख्ने सुनीथात्मजचेष्टितम्  सुनीथापुत्र 
त्वं  तपाई भक्ताय  भक्ति गर्न वेनका कर्महरू 

परावरवित्तमः  भूत र भविष्यमि  मलाई आख्याहि  बताउनुहोस् 
जान्नेहरूमा श्रेष्ठ हुनुह॒न्छ यसैले।एतत्  मुनिलाई समेत क्रोधी 

तपार्ईमाधि बनाउने यी 





ताक्यार्थ हे मैत्रेयी ! तपाई भूत र भविष्य जानेहरूमा श्रेष्ठ हुनुह॒न्छ यसैले तपाईमाथि 
श्रद्धाभाव राखी भक्ति गर्ने मलाई मुनिलाई समेत क्रोधी बनाउने सुनीथापुत्र वेनका सम्पूर्ण कर्महरू 
बताउनुहोस् । 

मत्रेय उवाच मत्रेयजीले भन्नुभयो 

अबलो ऽशवमेध राजषिराजहार महाक्रतुम् । 


नाजग्मुद्दंवतास्तस्मिन् नाहूता बह्मवादिभिः ॥ २५॥ 


पदार्थ 
राजिः  एकपटक राजर्षि अश्वमेधं महाक्रतुम्  अश्वमेध आजहार  गर्नुभएको थियो 
अङ्गः  अङ्गले महायज्ञ तस्मिन्  त्यस यज्ञमा 


रालानन्द्री लीक 


१२९९ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 
बह्यवादिमिः  वेदवादी ॥  आवाहन गर्दा पनि न आजग्मुः  आएनन् 
ब्राह्मणहरूले देवताः  देवताहरू 


ताक्यार्थ एकपटक राजर्षिं अङ्गले अश्वमेध महायज्ञ गर्नुभएको धियो । तर त्यस यज्ञमा वेदवादी 
ब्राह्मणहरूले आवाहन गर्दा पनि देवताहरू आएनन्। 


तमूचुविस्मितास्तत्र यजमानमथत्विंजः। 
हवीषि हूयमानानि न ते गृह्णन्ति देवताः ॥ २६॥ 





पदार्थ 

अथ  यसपच्ि ु  यजमान गरेका 

तत्र  त्यस यज्ञमा तम्  ती अङ्गलाई ते  तपाईका 

विस्मिताः  आश्चर्यचकितउुः  भने हे राजा हवींषि  घृत आदि आहुति 
भएका देवताः  देवताहरू न गृह्णन्ति  ग्रहण गर्दैनन् 
ऋत्विजः  ऋत्विक्हरूले हूयमानानि  हामीले हवन 


ताक्यार्थ यसपच्छि त्यस यज्ञमा आश्चर्यचकित भएका ऋत्विक्हरूले यजमान अङ्गलाई भने हि 
राजा ! हामीले हवन गरेका तपार्ईका घृत आदि आहूति देवताहरू ग्रहण गर्देनन् । 


राजन् हवीष्यदुष्टानि श्रद्धयासादितानि ते। 
छन्दांस्ययातयामानि योजितानि धृतव्रतैः ॥ २७॥ 

न विदामेह देवानां हेलनं वयमण्वपि । 

यन्न गृह्णन्ति भागान् स्वान् ये देवाः कमंसाक्षिणः ॥ २८॥ 








पदार्थ 

राजन्  हे राजा  वेदमन्त्रहरू पनि ।  जुन कारणले 

ते  तपा्ईदरारा अयातयामानि  वर्णस्खलनये कर्मसाक्षिणः  कर्मको साक्षी 
श्रद्धया  श्रद्धापूर्वक आदि दोषयुक्त क्ैनन् भएका जो 

आसादितानि  तयार गरिएका इह  यस यज्ञमा   देवताहरू 

हवीषि  घृत आदि होमसामग्री अणु अपि  अलिकति पनि स्वान्  आफ्नो 

अदुष्टानि  दूषित छैनन् देवानां  देवताहरूको भागान्  भाग 

धृतव्रतैः  नियमको पूर्णहिकनं  तिरस्कार भएको कुरा न गृह्णन्ति  ग्रहण गरिहेका 
परिपालन गर्ने ऋत्विकूहरूद्रारा वयम्  हामीहरूलाई कैनन् त्यो कारण हामीले थाहा 
योजितानि  प्रयुक्त न विदाम  थाहा छैन तर पनि पाडन सकेनौँ 


रालानन्द्री लीक 


१२९२ 

चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 
वाक्यार्थ हे राजा ! तपाईद्रारा श्रद्धापूर्वकं तयार गरिएका घृत आदि होमसामग्री दूषित छेनन्, 
नियमको पूर्ण परिपालन गर्ने ऋत्विकूहरुद्रारा प्रयुक्त वेदमन्त्रहरू पनि वर्णस्खलन आदि दोषयुक्त 
कैनन्, यस यज्ञमा देवताहरूको अलिकति पनि तिरस्कार भएको कुरा हामीहरूलाई थाहा छैन तर 


पनि जुन कारणले कर्मको साक्षी भएका देवताहरू आफ्नो भाग ग्रहण गरिरहेका छैनन् त्यो कारण 
हामीले थाहा पाडन सकिरहेका सकेनौँ। 


मत्रेय उवाच मेत्रेयजीले भन्नुभयो 
अब्लो द्विजवचः श्रुत्वा यजमानः सुदुम॑नाः। 
तत् प्रष्टं व्यसृजद् वाचं सदस्यांस्तदयुज्ञया ॥ २९॥ 


पदार्थ 

द्विजवचः  ब्राह्मणहरूको कुराअङ्गः  अङ्गले प्रष्टं  सोध्न 

श्रुत्वा  सुनेर तदनुज्ञया  उरहांहरूको अनुमति।सद्स्यान्  यज्ञमा उपस्थित 
सुदुमंनाः  अत्यन्त ॒दुःखीलिएर सदस्यहरूसंग 

भएका तत्  देवताहरूले भाग।वाचं व्यसृजत्  प्रश्न गर्नुभयो 
यजमानः  यजमान नलिएको कारण 





वाक्यार्थ ब्राह्मणहरूको कुरा सुनेर अत्यन्त दुःखी भएका यजमान अङ्गले उहाँहरूको अनुमति 
लिएर देवताहरूले भाग नलिएको कारण सोध्नका लागि यज्ञमा उपस्थित सदस्यहरूसंग प्रश्न 
गर्नुभयो । 


नागच्छन्त्याहुता देवा न गृह्णन्ति ग्रहानिह । 
सदसस्पतयो बरूत किमवद्यं मया कृतम् ॥ २०॥ 


पढार्थ 

सदसस्पतयः  हे सदस्यहरू न आगच्छन्ति  आनुहुन्न र॒ किम् अवद्यं  के अपराध 
आहुताः  आवाहन गरिएका ग्रहान्  सोमपाव्र कृतम्  गर 

देवाः  देवताहरू न गृह्णन्ति  ग्रहण गर्नृहुननन॒ बूत  तपाईहरू भन्नुहोस् 
इह  यहाँ मया  मैले 





ताक्यार्थ हे सदस्यहरू ! आवाहन गर्दा पनि देवताहरू यहाँ आडनुहुन्न र ॒सोमपात्र ग्रहण 
गर्नृहुन्न । मैले के अपराध गर ? तपार्ईहरू भन्नुहोस् । 


सदसस्पतय उन्चुः सदस्यहरूले भने 
नरदेवेह भवतो नाघं तावन्मनाक् स्थितम् । 


रालानन्द्री लीक 


९३९३ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 


अस्त्येकं प्राक्तनमघं यदिहेदुक त्वमप्रजः ॥ ३१॥ 


पढार्थ 

नरदेव  हे राजा प्राक्तनं  पूर्वजन्मको ईदुक्.  यस्तो धार्मिक भएर 
इह  यस जन्ममा एक  एउटा पनि 

तावत्  अहिलेसम्म त अघं  अपराध त्वम्  तपाई 

भवतः  तपाईको अस्ति छ अप्रजः  सन्तानहीन हुनुभयो 
मनाक्  अलिकति पनि यत्  जुन कारणले 

न अघं  अपराध छैन तर इह  यस जन्ममा 





ताक्यार्थ हे राजा ! यस जन्ममा अहिलेसम्म त तपाईको अलिकति पनि अपराध छैन तर 
पूर्वजन्मको एउटा अपराध छ, जसको कारणले गर्दा यस जन्ममा यस्तो धार्मिक भएर पनि तपाई 
सन्तानहीन हुनुभयो । 


तथा साधय भद्रं ते आत्मानं सुप्रजं नृप । 
इष्टस्ते पुत्रकामस्य पुत्रं दास्यति यज्ञमुक् ॥ ३२॥ 


पदार्थ 

नृप  हे राजा आत्मानं  पहिले आफूलाई ति  तपाईद्रारा 

ते  तपाईको सुप्रजं  सुसन्तानयुक्त इष्टः  पूजित 

भद्रं  कल्याण होस् साधय  बनाउनुहोस् यसको यज्ञभुक्  यज्ञेश्वर भगवान्ले 
तथा  त्यस्तो देवताहरूलेलागि यज्ञ गर्नुहोस् अवश्य ने 

यज्ञमा भाग लेऊन् भन्नेपुत्रकामस्य  पुत्रको कामनापत्रं  पुत्र 

चाहनुहुन्छ भने राखेर दास्यति  दिनुहुनेछ 





ताक्यार्थ हे राजा ! तपाईको कल्याण होस् ! देवताहरूले यज्ञमा भाग लेऊन् भन्ने चाहनुहुन्छ 
भने पहिले आपफूलाई सुसन्तानयुक्त बनाउनुहोस्, यसको लागि यज्ञ गर्नुहोस् । पुत्रको कामना राखेर 
पूजा गर्ने तपारईलाई यज्ञेश्वर भगवान्ले अवश्य न पुत्र दिनुहुनेच । 


तथा स्वभागधेयानि ग्रहीष्यन्ति दिवोकसः। 
यद् यज्ञपुरुषः साक्षादपत्याय हरिवृंतः ॥ ३३॥ 


पदार्थ 

यत्  जब यज्ञपुरुषः  यज्ञपुरुष तथा  त्यस वेला 
अपत्याय  सन्तानका लागि हरिः  भगवान् श्रीहरि दिवोकसः  देवताहरूले 
साक्षात्  साक्षात् वृतः  आवाहन गरिनुहुन्छ आफ 


रालानन्द्री लीक 


९१३९० 
चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 
स्वभागधेयानि  आआपनोभाग ग्रहीष्यन्ति  ग्रहण गर्नेछन् 


ताक्यार्थ जब सन्तानका लागि साक्षात् यज्ञपुरुष भगवान् श्रीहरिको आवाहन गरिन्छ त्यस वेला 
देवताहरूले आफ आआफनो भाग ग्रहण गर्नछन् । 


तांस्तान् कामान् हरिदंदयाद् यान् यान् कामयते जनः। 
आराधितो यथेवेष तथा पुंसां फलोदयः ॥ २४ ॥ 





पदार्थ 

जनः  भक्तजन उसलाई आराधितः  आराधना गरिनुहुन्छ 
यान् यान्  जेजे तान् तान्  त्यही त्यही वस्तु पुंसां  मानिसहरूलाई 

कामान्  वस्तु ददात्  दिनुहन्छ तथा एव  त्यही किसिमको 
कामयते  चाहन्छ यथा  जसरी जुन भावनाले फलोदयः  फलप्राप्ति हुन्छ 
हरिः  भगवान् श्रीहरि एषः  यी भगवान् श्रीहरि 


ताक्यार्थ भक्तजन जेजे वस्तु चाहन्छ भगवान् श्रीहरि उसलाई त्यही त्यही वस्तु दिनुहुन्छ । जुन 
भावनाले भगवान् श्रीहरि आराधना गरिनुहन्छ मानिसहरूलाई त्यही किसिमको फलप्राप्ति हुन्छ । 


इति व्यवसिता विप्रास्तस्य राज्ञः प्रजातये । 


    ् 


पुरोडाशं निरवपन् शिपिविष्टाय विष्णवे ॥ ३५॥ 





पढार्थ 

इति  यसप्रकार व्यवसिताः  निश्चय गरेर लागि 

तस्य  ती विप्राः  ब्राह्मणहरूले पुरोडाशं  पुरोडाश चरविशेष 
राज्ञः  राजा अङ्गलाई शिपिविष्टाय  यज्ञरूपमा रहनुहुने निरवपन्  हवन गरे 

प्रजातये  सन्तानप्राप्ति गराउने विष्णवे  भगवान् विष्णुका 


ताक्यार्थ यसप्रकार ती राजा अङ्गलाई सन्तानप्राप्ति गराउने उेश्यले ब्राह्मणहरूले यज्ञरूपमा 
रहनुहूने भगवान् विष्णुका लागि पुरोडाश चरुविशेष हवन गरे । 


तस्मात् पुरुष उत्तस्थो हेममाल्यमलाम्बरः । 
हिरण्मयेन पात्रेण सिद्धमादाय पायसम् ॥ ३६ ॥ 


पदार्थ 

तस्मात्  हवन गर्नैबित्तिकैअमलाम्बरः  सफा वस्त्र धारण हिरण्मयेन पत्रेण  सुनको 
त्यस अग्निकुण्डबाट गरेका भोँडामा 

हेममाटी  सुनको माला र॒ पुरुषः  एकजना पुरुष सिद्धम्  पाकेको 


रालानन्द्री लीक 


९३९५ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 


पायसम्  खिर आदाय  लिएर उत्तस्थौ प्रकट भए 
ताक्यार्थ हवन गर्नेवित्तिकै त्यस अग्निकुण्डबाट सुनको माला र सफा वस्त्र धारण गरेका 
एकजना पुरुष सुनको भाँडामा पाकेको खिर लिएर प्रकट भए। 


स विप्रातुमतो राजा गृदीत्वाञ्जलिनोदनम् । 
अवघ्राय मुदा युक्तः प्रादात् पत्न्या उदारधीः ॥ ३७ ॥ 


पदठार्थ 
उदारधीः  उदारखुद्धि भएका ओदनम्  उक्त सुनक मुदा युक्तः  प्रसन्नतापूर्वक 
सः राजा  ती राजा अङ्गले भाँडाबाट खिर पत्न्ये  पत्नी सुनीथालाई 


विप्रानुमतः  ब्राह्मणको अनुमतिगृहीत्वा लिएर त्यसलाई प्रादात् दिए 
लिएर आपफूले 

अञ्जलिना  आफ्नो अञ्जलिले अवघ्राय  संधिस केपछ्छि 
वाक्यार्थ  उदारबुदधि भएका ती राजा अङ्गले ब्राह्मणको अनुमति लिएर उक्त सुनको भाँडाबाट 


अजञ्जलिमा खिर लिए र त्यसलाई आपफूले सुंधिसकेपचछि प्रसन्नतापूर्वक पत्नी सुनीथालाई दिए। 
सा तत् पुंसवनं राज्ञी प्रार्य वै पत्युरादधे । 
गर्भं काठ उपावृत्ते कुमारं सुषुवेऽप्रजा ॥ ३८ ॥ 





पदार्थ 

अप्रजा  सन्तति नभएकी र  खाएपच्छि आदधे  धारण गरिन् र 

सा राज्ञी  ती सुनीथा रानीले वे  निश्चयनै काठे उपावृत्ते  समय पुगेपछ्ि 
पुंसवनं  पुत्र दिने पत्युः  आफ्ना पतिबाट कुमारं  छोरो 

तत्  त्यो खिर गर्भं  गर्भं सुषुवे  जन्माइन् 





ताक्यार्थ सन्तति नभएकी सुनीथा रानीले पुत्र दिने त्यो खिर खाएपकछ्ि आफ्ना पतिबाट गर्भ 


धारण गरिन् र समय पुगेपच्छि छोरो जन्माडइन् । 
स बार एव पुरुषो मातामहमलुबतः। 
अध्मशोद्धवं मृत्युं तेनाभवदधामिंकः ॥ ३९ 


पदार्थ 
सःत्यो अंशबाट उत्पन्न भएका आफ्ना 
पुरुषः  पुरुष मातामहम्  मातामह 


बाठे एव  बाल्यावस्थादेखि नै मावलीतर्फका हजुरबा 
अध्मांशोद्धवं अधर्मको मृत्युं  मृत्युको स्वभाव 





अनुव्रतः  अनुसरण गर्ने गर्दथ्यो 
तेन  त्यसैले पचि ऊ पनि 
अधामिंकः  अधार्मिक 

अभवत्  भयो 


रालानन्द्री लीक 


९१३९६ 
चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 


वाक्यार्थ त्यो पुरुष बाल्यावस्थादेखि नै अधर्मको अंशबाट उत्पन्न भएका आप्ना मातामह 
मत्युको स्वभाव अनुसरण गर्न गर्दथ्यो, त्यसैले पछि ऊ पनि अधार्मिक भयो । 


स शरासनमुद्यम्य मृगयुवंनगोचरः। 
हन्त्यसाधुमृंगान् दीनान् वेनोऽसावित्यरोज्जनः ॥ ४०॥ 





पदार्थ 

वनगोचरः  वनमा बस्ने रारासनम्  धनुषबाण देख्ने वित्तिकै 

मृगयुः  व्याधाजस्तै गरी उद्यम्य  उठाएर जनः  नगरवासी मानिस 
सःत्यो दीनान्  निरपराध असो इति  यो वेन हो, यो 
असाधुः  दुष्ट बालक मृगान्  मृगहरूलाई यहाँ आयो भनेर 

वेनः  वेन हन्ति  मार्दथ्यो यसैले उसलाईअरोत्  करा्थ्यो 


ताक्यार्थ त्यो दुष्ट बालक वेन वनमा गएर व्याधाजस्ते गरी धनुषबाण उठाएर निरपराध 
मृगहरूलाई मार्दथ्यो । यसैले उसलाई देखने वित्तिके नगरवासी मानिस भ्यो वेन हो, यो यहाँ 
आयो ! भनेर कराये । 


आक्रीडे क्रीडतो बालान् वयस्यानतिदारुणः। 
प्रसद्य निरनुक्रोशः पडयुमारममारयत् ॥ ५१॥ 


पदार्थ 

अतिदारुणः  अत्यन्त क्रूर करीडतः  खेलिरहेका पञ्ुमारम्  पशुलाई जस्तै 
निरनुकोशः  निर्दयी त्यस वेनलेवयस्यान्  आफूसमानका प्रसद्य  बलपूर्वक 

आक्रीडे  खेलमैदानमा बालान्  बालकटरूलाई अमारयत्  मार्दथ्यो 


ताक्यार्थ अत्यन्त क्रूर र निर्दयी त्यस वेनले खेलमैदानमा खेलिरहेका आपफूसमानका 
बालकटहरूलाई पशुलाई जस्तै गरी बलपूर्वक मार्दथ्यो । 


नर, ९   


तं विचक्ष्य खलं पुत्रं शासनेविविधेनृपः। 
यदा न शासितुं कल्पो भृशमासीत् सुदुमंनाः ॥ ४२॥ 





पढार्थ 

तं  त्यस्तो विविधेः  अनेक प्रकारका न कल्पः  सकेनन् त्यसपछ्छि 
खलं  दुष्ट शासनेः  पिटनु, फकाउनु आदि उनी 

पुत्रं  छोरालाई अनुशासनद्रारा पनि भृराम्  अत्यन्त 

विचक्ष्य  देखेर यदा  जब सुदुमंनाः  खिन्न 

नृपः  राजा अङ्गले शासितुं  सुधार्न आसीत्  भए 


रालानन्द्री लीक 


९३९७ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 
वाक्यार्थ त्यस्तो दुष्ट छोरालाई देखेर राजा अङ्गले अनेक प्रकारका पिटनु, फकाउनु आदि 
अनुशासनसंग सम्बन्धित विभिन्न उपायद्रारा पनि जब उसलाई सुधार्न सकेनन् त्यसपछि उनी 
अत्यन्त खिन्न भए। 
  अ अ अ क 
प्रा्यणाभ्याचता दवा यरप्रजा गृहमाघनः। 
   


कदपत्यभृतं दुःखं ये न विन्दन्त दुभरम् ॥ ५३॥ 





पदठार्थ 

राजा अङ्ग मनमनै सोच्न थाले   विशेष गरेर कदपत्यभृतं  कुसन्तानबाट 
येनो देवः  भगवान् प्राप्त हुने 

गृहमेधिनः  गृहस्थहरू अभ्यचिंतः  पूजित भएको दुभरम्  असह्य 

अप्रजाः  सन्ततिहीन छन् हुनुपर्वछ यसैले दुखं  दुःख 

उनीहरुद्रारा ये  उनीहरू न विन्दन्ति  पाडदैनन् 


ताक्यार्थ राजा अङ्ग मनमनै सोच्न थाले जो गृहस्थहरू सन्ततिहीन छन् उनीहरूले विशेष गरेर 
भगवान्लाई पूजा गरेको हुनुपर्दछ, यसेले उनीहरू कुसन्तानबाट प्राप्त हुने असह्य दुःख पारँदेनन् । 


यतः पापीयसी कीतिरघमंर्च महान् नृणाम् । 
यतो विरोधः सर्वेषां यत आधिरनन्तकः ॥ ४४ ॥ 
कस्तं प्रजापदेशं वे मोहबन्धनमात्मनः। 


पण्डितो बहु मन्येत यदथां क्टेशदा गृहाः ॥ ४५॥ 
पदढार्थ 


यतः  जुन कुसन्तानबाट 
नृणाम्  मानिस पिताको 


यतः  जुन कुसन्तानबाट 
अनन्तकः  अन्त्यहीन 


र  आपूलाई 
मोहबन्धनम्  मोहबन्धनमा पार्ने 


पापीयसी कीतिंः  कुयश।आधिः  मानसिक चिन्ताप्रनापदेशं  तथाकथित 
फौलन्छ र उत्पन्न हुन्छ सन्तानलाई 

महान्  ठुलो यत्  जुन कुसन्तानबाट वे  निश्चय नै 

अधमः च  अधर्म पनि हुन्छ गृहाः  घरसम्बन्धी कः  कुन 


यतः  जुन कुसन्तानबाट 
सर्वेषां  सबैसंग 
विरोधः  विरोध हुन्छ 


अथांः  सम्पूर्ण पदार्थहरू 
क्टेदादाः  दुःखदायी बन्दछन् 
तं  त्यस्तो 


पण्डितः  विवेकी मान्छेले 
बहु मन्येत  राम्रो मान्ला 





ताक्यार्थ जुन कुसन्तानबाट पिताको कुयश फौलन्छ, इलो अधर्म हुन्छ, सबेसंग विरोध हुन्छ, 
अन्त्यहीन मानसिक चिन्ता उत्पनन ह॒न्छ, घरसम्बन्धी सम्पूर्ण पदार्थहरू दुःखदायी बन्दछछन्, 


रालानन्द्री लीक 


९३९८ 
चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 
आपूलाई मोहबन्धनमा पार्ने त्यस्तो तथाकथित सन्तानलाई कुन विवेकी पुरुषले राम्रो मान्ला ? 
कदपत्यं वरं मन्ये सदपत्याच्छुचां पदात्। 
निवियेत गृहान्मर्त्यो यत्क्ठेशनिवहा गृहाः ॥ ४६॥ 





पदढार्थ 

रुचां  विरहमा शोकको वरं  राम्रो क्टेदानिवहाः  दुःखप्रदं बन्दछछन् 
पदात्  आश्रय भएका शोकमन्ये  मान्द्य यसैले 

पेदा गर्न यत्  किनभने कुसन्तानबाट मत्यः  मानिस 

सदपत्यात्  सुसन्तानभन्दा गृहाः  घरसम्बन्धी सम्पूर्ण गृहात्  घरबाट सजिलै 
कदपत्यं  कुसन्तानलाई नै पदार्थ निविद्येत  विरक्त हुन सक्दछ 


ताक्यार्थ विरहमा शोक पैदा गर्न सुसन्तानभन्दा कुसन्तानलाई ने राम्रो मान्दं किनभने 
कुसन्तानबाट घरसम्बन्धी सम्पूर्ण पदार्थ दुःखप्रद बन्दछन्, यसैले मानिस घरबाट सजितै विरक्त 
हन सक्दछ । 


एवं स निर्विण्णमना नृपो गृहा 
न्निरीथ उत्थाय महोदयोदयात् । 
अरुन्धनिद्रोऽनुपलक्षितो नृभि 


हित्वा गतो वेनसुवं प्रसुप्ताम् ॥ ७ ॥ 


पदार्थ 

एवं  यसप्रकार सोच्ासोच्दै प्रसुप्ताम्  सुतेकी महोदयोदयात्  इलो 
निरविण्णमनाः  खिन्न भएका वेनसुवं  वेनकी मातादिश्वर्यसम्पन्न 

अलन्धनिद्रः  निदाउन नसकेकासुनीथालाई त्यहीं गृहात्  राजमहलबाट 

सःती हित्वा  छोडी निक्लेर वनतर्फ 

नृपः  राजा अङ्ग नृभिः  मानिसहरूले गतः  प्रस्थान गरे 
निशीथे  आधा रातको समयमा अनुपलक्षितः  थाहा नपाउने 

उत्थाय  उठेर गरी 





ताक्यार्थ यसप्रकार सोच्दासोच्ै खिन्न भएका राजा अङ्ग रातभर निदाउन सकेनन्। उनी आधा 
रातको समयमा उठेर सुतिरहेकी पत्नी सुनीथा वेनकी आमा लाई त्यहीं छोडी मानिसहरूले थाहा 
नपाउने गरी ठुलो एेश्वर्यसम्पन्न राजमहलबाट निक्लेर वनत्फं प्रस्थान गरे । 


   


विज्ञाय निविद्य गतं पतिं प्रजाः 


रालानन्द्री लीक 


९३९९ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 


पुरोहितामात्यसुहद्गणादयः। 
विचिक्युरुव्यांमतिशोककातरा 
यथा निगूढं पुरुषं कुयोगिनः ॥ ४८ ॥ 


पदार्थ 

निविद्य  विरक्त भएर प्रजाः  सम्पूर्ण प्रजा निगदं  हदयमा रहनुहुने 

पतिं  राजा अङ्ग पुरोहितामात्यसुहट्गणादयः  पुरुषं  भगवान्लाई बाहिर 
गतं  वन गएको पुरोहित, मन्त्री र मित्रगणहरू खोज्दछन्, त्यसै गरी 

विज्ञाय  थाहा पाई यथा  जसरी उ्यांम्  पृथिवीमा उनको 
अतिशोककातराः  अत्यन्तकुयोगिनः  योगको यथार्थविचिक्युः  खोजी गर्न थाले 
शोकाकुल भएका रहस्य नजान्ने योगीहरू 





ताक्यार्थ विरक्त भएर राजा अङ्ग वन गएको थाहा पाई सम्पूर्ण प्रजा, पुरोहित, मन्त्री र मित्रगण 
आदि अत्यन्त शोकाकुल भए । जसरी योगको यथार्थ रहस्य नजान्ने योगीहरू हृदयमा रहनुहूने 
भगवानूलाई बाहिर खोज्दछन् त्यसै गरी उनीहरूले पृथिवीमा राजाको खोजी गर्न थाले। 


अलक्षयन्तः पदवीं प्रजापते 
 अ य 
हतोदयमाः प्रत्युपसृत्य ते पुरीम्। 
ऋषीन् समेतानभिवन्य साश्रवो 
न्यवेदयन् पौरव भवैविप्ठवम् ॥ ४९॥ 


पदढार्थ 

पोरव  हे विदुरजी मित्रहरूले साश्रवः  आंखाभरि आंसु पारेर 
प्रजापतेः  राजा अङ्ग गएको पुरीम्  नगरमा भेविप्ठवम्  राजा नभेटिएको 
पदवीं  बाटो प्रत्युपसृत्य  फर्किएर वृत्तान्त 

अलक्षयन्तः  थाहा नपादा समेतान्  एकत्रित भएर रहेका न्यवेदयन्  सुनाए 
हतोद्यमाः  निराश भएका ऋषीन्  ऋषिहरूलाई 

ते  ती प्रजा, मन्त्री रअभिवन्द्य  अभिवादन गरी 





ताक्यार्थ हे विदुरजी ! राजा अङ्ग गएको बाटो थाहा नपादा निराश भएका ती प्रजा, मन्त्री र 
मित्रहरू नगरमा फर्क र त्यहाँ उनीहरूले एकत्रित भएर रहेका ऋषिहरूलाई अभिवादन गरी 
आं खाभरि आंसु पारेर राजा नभेटिएको वृत्तान्त सुनाए। 


इति श्रीमद्धागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां चतुथंस्कन्धे त्रयोदशोऽध्यायः ॥ १३॥ 
रालानन्दी दीका 


१०० 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय १४ 


अथ चतुदंशोऽध्यायः 


वेन राजाको कथा 


२ 


मत्रेय उवाच मेत्रेयजीले भन्नुभयो 

क क    
भृग्वादयस्ते मुनयो लोकानां क्षेमदरिनः। 
गोप्तयंसति वे नृणां पर्यन्तः पशुसाम्यताम् ॥ १॥ 
वीर मातरमाहूय सुनीथां बह्मवादिनः। 
प्रकृत्यसम्मतं वेनमभ्यषिञ्चन् पतिं भुवः ॥ २॥ 


पदार्थ 

वीर  हे वीर विदुरजी ८ रक्षा गर्ने व्यक्ति आहूय  बोलाएर 

लोकानां  सबै प्राणीहरूको असति  नभएकाले प्रकृत्यसम्मतं  भारदारहरूको 
्षेमदरिंनः  कल्याण देख्न नृणां  मानिसहरूको व्यवहार असहमति हंदा्हुदे पनि 

चाहने पशुसाम्यताम्  पशुको जस्तौविनम्  वेनलाई 

तेती भएको भुवः  पृथिवीको 

भृग्वादयः  भृगु आदि वेने पतिं  अधिपति राजाको 
ब्रह्मवादिनः  ब्रह्मज्ञानी पश्यन्तः  देखेर रूपमा 

मुनयः  मुनिहरूले सुनीथां  सुनीथा नाम गरेकी अभ्यषिञ्चन्  अभिषेक गरे 
गोप्तरि  राजा अङ्गभन्दा पछि मातरम्  आमालाई 





ताक्यार्थ हे वीर विदुरजी ! सबे प्राणीहरूको कल्याण देखन चाहने ती ब्रह्मज्ञानी भृगु आदि 
मुनिहरूले राजा अङ्गभन्दा पचि प्रथ्वीको रक्षा गर्ने व्यक्ति नभएकाले मानिसहरूको व्यवहार पशुको 
जस्तै भएको देखेर वेनकी आमा सुनीथालाई बोलाएर भारदारहरूको असहमति हँदाहदे पनि 
वेनलाई पुथिवीको राजाको रूपमा अभिषेक गरे। 


श्रुत्वा नृपासनगतं वेनमत्युय्रशासनम् । 
निलिल्युदंस्यवः सद्यः सपंत्रस्ता इवाखवः ॥ २॥ 


पदार्थ 
अत्युग्रशासनम्  ज्यादै कडाविनम्  वेन अभिषिक्त भएको कुरा 
शासन भएको नृपासनगतं  राजसिंहासनमा श्रुत्वा  सुनेर 


रालानन्द्री लीक 


९८०१ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 
सप॑त्रस्ताः  सर्पदेखि डराएका इव  जस्तै सद्यः  तत्काल 
आखवः  मुसाहरू दस्यवः  चोरडां काहरू निलिल्युः  लुके 


ताक्यार्थ ज्यादै कडा शासक वेन राजसिंहासनमा अभिषिक्त भएको कुरा सुनैर सर्पदेखि 
उराएका मुसाहरू जस्तै चोरडांकाहरू तत्काल लुके। 


स आरूढनृपस्थान उन्नद्धोऽष्टविभूतिभिः। 
अवमेने महाभागान् स्तब्धः सम्भावितः स्वतः॥ ४॥ 


पदढार्थ 

आरूढनृपस्थान  उन्नद्धः  मातेको सः  त्यो वेनले 

राजसिंहासनमा बसेको स्तन्धः  अशिष्ट महाभागान्  मान्यजनहरूलाई 
अष्टविभूतिभिः  आठस्वतः सम्भावितः  आफ मपाई अवमेने  अवहेलना गयो 
लोकपालहरूको ेश्वर्यले भन्दै हिंडेको 





ताक्यार्थ राजसिंहासनमा बसेको, आठ लोकपालहरूको एेश्वर्यले मातेको, अशिष्ट र आपै 
मपाई भन्दै हिंडेको त्यस वेनले मान्यजनहरूलाई अवहेलना गयो । 

टिप्पणी इन्र, अग्नि, यमराज, निरतऋरति, वरूण, वायु, कुबेर, ईशान यिनीहरू क्रमशः पूर्व, 
आग्नेय, दक्षिण, नैऋत्य, पश्चिम, वायव्य, उत्तर र ईशान यी आठ दिशाका लोकपाल हन् । 


एवं मदान्ध उत्सिक्तो निरङ्कुशा इव द्विपः । 

पयंटन् रथमास्थाय कम्पयन्निव रोदसी ॥ ५॥ 

न यष्टव्यं न दातन्यं न होतव्यं द्विजाः क्वचित् । 
 धर्म ९ भेरीघोषेण त् ९ 

इति न्यवारयद् धमं भेरीघोषेण सवंशः॥ ६॥ 


पदार्थ 

एवं  यसप्रकार आस्थाय  चेर न होतव्यं  हवन नगर्नू 
उत्सिक्तः  मात्तिएको रोदसी  पृथिवी र आकाश इति  यस्तो आदेश 

मदान्धः  घमण्डले अन्धो कम्पयन् इव  थकण्छं गर्दै भेरीघोषेण  टढोल पिटाएर 
भएको त्यो वेनले पयंटन्  घुम्दै घोषणा गर्दै 

निरङ्कुशः  छाडा भएको द्विजाः  द्विजातिहरूले धमं  धर्मकर्महरू 

द्विपः  हात्ती क्वचित्  कतै पनि सवशः  पुरै 

इव  फँ न यष्टव्यं  यज्ञ नगर्नू न्यवारयत्  रोक्न॒ थाल्यो 
रथम्  रथमा न दातन्यं  दान नगर्नू 





रालानन्द्री लीक 


९४०२ 

चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 
ताक्यार्थ यसप्रकार मात्तिएर भमा न भाँडामा भएको, घमण्डले अन्धो भएको त्यो वेन छाडा 
भएको हात्ती फ भएर रथमा चदढेर पृथिवी र आकाशलाई नै थक गरी घुम्न थाल्यो। 


द्विजातिहरूले कते पनि यज्ञ नगर्नू, दान नग्न, हवन नगरनू यस्तो अदेशको ढोल पिटाएर घोषणा 
गर्वे उसले धर्मकर्महरू परे रोक्न थाल्यो । 


प ् प ४७    
वेनस्यावेक्ष्य मुनयो दुवृंत्तस्य विचेष्टितम् । 
विमृश्य लोकव्यसनं कृपयोचुः स्म सत्त्रिणः ॥ ७॥ 


पदार्थ 

सत्त्रिणः  सर्धं यज्ञानुष्ठान गर्ने विचेष्टितम्  अत्याचार विमृष्य  विचार गरेर 

मुनयः  म॒निहरूले अवेक्ष्य  देखेर कृपया  कल्याणको भावनाले 
दुवृत्तस्य  दुराचारी लोकव्यसनं  लोकलेज्चुः स्म  भन्न लागे 
वेनस्य  राजा वेनको भोग्नुपरेको दुःख, कष्ट आदि 





ताक्यार्थ सर्धं यज्ञानुष्ठटान गर्ने मुनिहरूले दुराचारी राजा वेनको अत्याचार देखेर त्यसबाट 
लोकले भोगनुपरेको दुःख, कष्ट आदि विचार गर्दै कल्याणको भावनाले एकआपसमा कुरा गर्न 
लागे। 


अहो उभयतः प्राप्तं लोकस्य व्यसनं महत् 
दारुण्युभयतो दीप्ते इव तस्करपाख्योः ॥ ८ ॥ 


पदार्थ 

अहो  अहो लोकस्य  जनतालाई महत्  ठलो 

उभयतः  दुबेतिर तस्करपालयोः  चोर रव्यसनं  कष्ट 

दारुणि  दाउराहरू राजाद्रारा प्राप्तं  प्राप्त भयो 
दीप्ते इव  बलेर आगो दन्केडै उभयतः  दुबैतिरबाट 





ताक्यार्थ अहो ! दुबेतिर दाउराहरू बलेर आगो दन्केैँ जनतालाई चोर र राजा दुबेतिरबाट ठलो 
कष्ट प्राप्त भयो । 


अराजकभयादेष कृतो राजातदहणः। 
ततोऽप्यासीद् भयं त्वद्य कथं स्यात् स्वस्ति देहिनाम् ॥ ९॥ 


पदार्थ 
अराजकभयात्  अराजकताकोअतदहंणः  राजा बनन अयोग्य एषः  यो वेनलाई 
डरले हंदाहदे पनि राजा  राजा 


रालानन्द्री लीक 


९८०३ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय १४ 
कृतः  बनाइयो तर भन्दा ॥  प्राणीहरूको 

अद्य  आज अपि  पनि बढी स्वस्ति  कल्याण 

तुत भयं  डर कथं  कसरी 

ततः  राजा नहदाको अवस्था।आसीत्  भयो स्यात्  होला ? 





ताक्यार्थ अराजकताको डउरले राजा बन्न अयोग्य हंदाहदे पनि यो वेनलाई राजा बनादयो तर 
आज राजा नहंदाको अवस्थाभन्दा पनि बढी डर भयो, प्राणीहरूको कल्याण कसरी होला ? 


अहेरिव पयःपोषः पोषकस्याप्यनर्थभृत्। 
वेनः प्रकृत्यैव खलः सुनीथागभंसम्भवः ॥ १०॥ 





पदार्थ 

सुनीथागभंसम्भवः  सुनीथाकोयसलाई राजा बनाउनु त निम्ति 

गर्भवाट उत्पन भएको अहेः  सर्पलाई अपि  पनि 

वेनः  वेन पयःपोषः  दूध खुवाउनु अनर्थभृत्  अमङ्गलकारक हुने 
प्रकृत्या एव  स्वभावेले ट्व  फँ भयो 

खलः  दुष्ट छ पोषकस्य  पोषण गर्नैवालाके 


ताक्यार्थ सुनीथाको गर्भवाट उत्पन भएको यो वेन स्वभावेले दुष्ट छ । यसलाई राजा बनाउनु 
त सर्पलाई दूध खुवाउनुरैँ पोषण गर्नैवालाकै निम्ति पनि अमङ्गलकारक हुने भयो । 


निरूपितः प्रजापारः स जिघांसति वे प्रजाः। 
तथापि सान्त्वयेमामुं नास्मांस्तत्पातकं स्पृशेत् ॥ १९॥ 





पदार्थ 

प्रजापाखः  प्रजाहरूको जिघांसति  मारन उद्यत।तत्पातकं  उसले गरेका 
रक्षकका रूपमा भट्रहेको छ अपराधको पापले 

निरूपितः  नियुक्त गरिएको तथा अपि  तर पनि अस्मान्  हामीहरूलाई 

सः यो वेन अमुं  यो वेनलाई न स्पृशेत्  नछोओस् 
प्रजाः वै  प्रजाहरूलाई नै सान्त्वयेम  सम्णाईवुखाई गरं 


ताक्यार्थ प्रजाहरूको रक्षकको रूपमा नियुक्त गरिएको यो वेन प्रजालाई ने मार्न उद्यत 
भट्रहेको छ । तर पनि यो वेनलाई सम्णाईबुखाई गरौँ ता कि उसले गरेका अपराधको पापले 
हामीहरूलाई नछोओस् । 


 ९ भ भ द, ् 
तद्धिद्द्धिरसदरत्तो वेनोऽस्माभिः कृतो नृपः। 


रालानन्द्री लीक 


९८०४ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय १४ 


सान्त्वितो यदि नो वाचं न ग्रहीष्यत्यधमंकृत् ॥ १२॥ 





पदार्थ 

तद्विदद्धिः  उसको दुष्टनृपः  राजा नः  हाम्रो 

स्वभावको विषयमा थाहाकृतः  बनाइयो वाचं  वाणीलाई 

पाएका यदि  यदि न ग्रहील्यति  सुन्दैन भने 
अस्माभिः  हामीहरूद्रारा सान्त्वितः  सम्फाउनका लागि असहूत्तः  पापी र 

वेनः  वेन भनिएका अधमंकृत्  अधर्मा हो 


ताक्यार्थ उसको दुष्ट स्वभावका विषयमा थाहा पारदा पा्डँदे पनि हामीहरूले वेनलाई राजा 
बनार्यौँ । अब सम्खाडनका लागि भनिएका हाम्रो कुरा पनि यसले सुन्दैन भने यो पापी र अधर्मी 
हो । 


लोकधिक्कारसन्दग्धं दहिष्यामः स्वतेजसा । 
एवमध्यवसायेनं मुनयो गूढमन्यवः ॥ 
उपव्रज्याघ्रुवन् वेनं सान्त्वयित्वा च सामभिः ॥ १३॥ 


पढार्थ 

लोकधिक्कारसन्द्ग्धं  अध्यवसाय  निश्चय गरेर उपव्रज्य  नजिके गएर 
जनताहरूको धिक्कारलेगूढमन्यवः  क्रोधलाईसाममिः  मिठा वचनले 
जलिरहेको वेनलाई लुकाएका सान्त्वयित्वा च  सम्फाददे 
स्वतेजसा  आप्नो तेजले मुनयः  ऋषिहरू अब्रुवन्  भन्न लागे 
दहिष्यामः  उढाउनेछी भने एनं  यो 

एवम्  यसप्रकार वेनं  वेनको 





ताक्यार्थ जनताहरूको धिक्कारले जलिरहेको वेनलाई हामी आफ्नो तेजले प्ररे उढाउनेचछछं भन्ने 
विचार गरेर क्रोधलाई लुकाएका ऋषिहरू वेनको नजिकै गएर मिटा वचनले सम्णारँदे उसलाई 
भन्न लागे । 


मुनय उन्चुः मुनिहरूले भने 
  न  भ 
नृपवयं निबोधेतद् यत् ते विज्ञापयाम भोः। 
आयुश्रीवलकी्तीनां तव तात विवधंनम् ॥ १ ॥ 
पदढार्थ 


नृपवयं  हे श्रेष्ठ राजा भोः तात  हे प्रजाका मालिक तव  तपाईको 
राठान टीका 


चतुर्थ स्कन्ध 


आयुशश्रीबलकीतींनां  


श्रीमद्भागवत 


आयु, यत्  जुन कुरा 


सम्पत्ति, शक्ति र कीर्तिं आदि ते  तपारईलाई 


 अ 
विवधनम्  बढाउने 


विज्ञापयामः  हामी भन्दै 


९८०५ 


अध्याय १४ 


त्यो 
निबोधत  ध्यानपूर्वक सुन्नुहोस् 


ताक्यार्थ हे श्रेष्ठ राजा ! हे प्रजाका मालिक ! तपाईको आयु, सम्पत्ति, शक्ति र कीर्तिं आदि 
बढाउने जुन कुरा हामी तपाईलाई भन्दै त्यो ध्यानपूर्वक सुन्नुहोस् । 


धमं आचरितः पुंसां वाङ्मनःकायबुद्धिमिः। 


लोकान् विशोकान् वितरत्यथानन्त्यमस््गिनाम् ॥ ९५॥ 


पढार्थ 

पुंसां  मानिसहरूका 
वाङ्मनःकायबुद्धिभिः  
मन, शरीर र बुदधिद्रारा 
आचरितः  गरिएको 


धमः  घर्मले 

वचन, विशोकान्  दुःखरहित 
लोकान्  स्वर्ग आदि लोक 
वितरति  दिन्छ 





अथ  त्यसै गरी धर्मले 
अस्खिनाम्  निष्काम भाव 
भएका मुमृक्षुहरूलाई 
आनन्त्यम्  मोक्ष पनि दिन्छ 


ताक्यार्थ मानिसहरूले वचन, मन, शरीर र बुद्द्या गरेको धर्मले दुःखरहित स्वर्ग आदि लोक 
दिन्छ, त्यसै गरी धर्मले निष्काम भाव भएका मुमृक्षुहरूलाई मोक्ष पनि दिन्छ। 

वितवरण जसबाट अभ्युदय अर्थात् स्वर्ग आदि लोक र मोक्ष मिल्दछछ त्यसैलाई धर्म भनिन्छ। 
तन, मन र वचनले गरिएका शास्त्रीय शुभ आचरणहरू नै धर्म हुन्। धर्मको फल दुई थरी हुने 
कुरा यस श्लोकले व्यक्त गरेको छ । कर्मको फलमा आसक्त भई कामनापूर्वक गरिने धर्मचिरणले 
स्वर्ग आदि लोक प्रदान गर्वछछ भने कर्मको फलमा आसक्त नभई असङ्ग भावले जो धर्मपालन 
गर्दछन् ती मनुष्यहरू मोक्ष समेत प्राप्त गर्दछन् । निष्काम भावले समस्त लौकिक र पारलौकिक 
कर्तव्यहरूको पालना गर्ने मान्छेको चित्त शुद्ध हून्छ अनि वैराग्य आदि क्रमले ज्ञानपूर्वक 
मोक्षप्राप्ति हुन्छ । 


स ते मा विनोद् वीर प्रजानां क्षेमलक्षणः। 
यस्मिन् विनष्टे नृपतिरेश्व्यादवरोहति ॥ १६ ॥ 


पदढार्थ 

वीर  हि वीर ते  तपाईको कारणले नृपतिः  राजा 

प्रजानां  जनताहरूको मा विनशेत्  नष्ट नहोस् छङ्वयांत्  समृद्धिबाट 
क्षेमलक्षणः  कल्याणरूप यस्मिन्  जुन धर्म अवरोहति  गर्द 
सः  त्यो धर्म विनष्टे  नासियो भने 





ताक्यार्थ हे वीर ! जनताहरूको कल्याणरूप धर्म तपाईको कारणले नष्ट नहोस् । धर्म नासियो 


रालानन्द्री लीक 


९८०६ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 


भने राजा समृद्धिबाट गिर्दछ। 


राजन्नसाध्वमात्येभ्यश्चोरादिभ्यः प्रजा नृपः। 
रक्षन् यथा बलिं गृह्णन्निह प्रेत्य च मोदते ॥ १७॥ 


पदढार्थ 

राजन्  हि राजा रक्षन्  रक्ना गर्दै नृपः  राजाले 

असाध्वमात्येभ्यः  दुष्ट मन्त्री,यथा  जसरी शास्त्रोक्त इह  यस जन्ममा र 

भ्रष्टाचारी कर्मचारी र विधिले प्रेत्य च  मृत्युपश्चात् पनि 
चोरादिभ्यः  चोरहरूबाट बलिं  कर मोदते  आनन्द प्राप्त गर्द 
प्रजाः  प्रजाहरूलाई गृह्णन्  लिने 





ताक्यार्थ हे राजा ! जुन राजाले दुष्ट मन्त्री, भ्रष्टाचारी कर्मचारी र चोरहरूबाट प्रजाहरूलाई 
र्ना गर्दै शास्त्रोक्त विधिले कर लिन्छ त्यसले यस जन्ममा र मृत्युपश्चात् पनि आनन्द प्राप्त 
गर्द । 


यस्य राष्ट पुरे चैव भगवान् यज्ञपूरुषः । 

इज्यते  घर्मेण  जनेर्वणां र,    न्द, 
इज्यते स्वेन धर्मेण श्रमान्वितेः ॥ १८ ॥ 
तस्य राज्ञो महाभाग भगवान् भूतभावनः । 
परितुष्यति विरवात्मा तिष्ठतो निजशासने ॥ १९॥ 


पढार्थ 

महाभाग  हे महाभाग स्वेन  आआप्नो राज्ञः  राजाप्रति 

यस्य  जसको घर्मेण  धर्म पालन गरेर वि्वात्मा  संसारको आत्मा 
राष्ट्रे  राज्यमा र भगवान्  भगवान् भूतभावनः  सम्पूर्ण प्राणीका 
पुरे  नगरहरूमा यज्ञपूरुषः  यज्ञपुरुष मालिक 

च एव  पनि इज्यते  पुजिनुहुन्छ भगवान्  परमात्मा 
व्णाश्रमान्वितेः  वर्णाश्रम निजशासने  आपनो आज्ञामा परितुष्यति  प्रसनन हनुहन्छ 
धर्मलाई पालन गर्न तिष्ठतः  रहेको 

जनेः  प्रजाहरद्रारा तस्य  त्यस 





ताक्यार्थ हे महाभाग ! जसको राज्यमा र नगरहरूमा वर्णाश्रम धर्मलाई पालन गर्ने प्रजाहरू 
आआप्नो धर्मको पालन गरेर भगवान् यज्ञपुरुषको पूजा गर्वछछन्, आफ्नो आज्ञाको पालन गर्ने 
त्यस राजाप्रति संसारका आत्मा सम्पूर्ण प्राणीका मालिक परमात्मा प्रसन्न हुनुहुन्छ । 


रालानन्द्री लीक 


१८०७ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 


  जगतामीदवरेश्वरे  न 
तस्मिंस्तुष्टे किमप्राप्यं जगतामीश्वरेशवरे । 
लोकाः सपाला द्येतस्मे हरन्ति बलिमादुताः ॥ २०॥ 


पढार्थ 

तस्मिन्  ती अप्राप्यं  प्राप्त नहने कुरा ।एतस्मे  यिनै भगवान्लाई 
जगताम्  संसारका किम्  के हृन्छर हि  निश्चय नै 

ईङ्वरेदवरे  मालिक ब्रह्मा आदि सपालाः  लोकपालहरूलेबछिम्  उपहारहरू 

देवताका पनि आराध्यदेवसहित हरन्ति  अर्पण गर्दछन् 
भगवान् आदृताः  आदर गरिएका 

तुष्टे  प्रसन्न हुनुभएपचछि लोकाः  सम्पूर्णं लोकटहरू 





वाक्यार्थ ती संसारका मालिक ब्रह्मा आदि देवताका पनि आराध्यदेव भगवान् प्रसन्न 
हनुभएपचछि प्राप्त नहुने कुरा के हुन्छ र ? लोकपालहरूले सहित सम्पूर्ण आदर गरिएका लोकहरू 
यिनै भगवानूलाई ने उपहारहरू अर्पण गर्दछन् । 


तं सवंलोकामरयज्ञसङ्गहं 
त्रयीमयं द्रव्यमयं तपोमयम् । 
र, ९  यज्ञेविचित्रियजतो भ 
यज्ञेविचित्रेयंजतो भवाय ते 
राजन् स्वदेश्ानुरोद्धमहसि ॥ २९॥ 


पदढार्थ 

राजन्  हे राजा त्रयीमयं  वेदस्वरूप यजतः  आराधना गर्ने 

ते भवाय  तपार्ईको उन्नतिका द्रव्यमयं  द्रव्यस्वरूप र स्वदेशान्  आपफ्ना जनतालाई 
लागि तपोमयम्  तपस्वरूप अनुरोदधम्  अनुकूल काम गर्न 


सवंलोकामरयज्ञस्गरहं  सम्पूर्ण तं  उहाँ भगवान् नारायणलाई अर्हैसि  योग्य हुनृहन्छ 
लोक, लोकपाल र यज्ञटरूकावित्रः  विभिन किसिमका 
नियन्ता यज्ञेः  यज्ञहरूद्रारा 
ताक्यार्थ हे राजा ! आफ्नो उन्नतिका लागि सम्पूर्ण लोक, लोकपाल र यज्ञहरूका नियन्ता, 
वेदस्वरूप, द्रव्यस्वरूप र ॒तपस्वरूप भगवान् नारायणलाई विभिन्न किसिमका यज्ञहरुद्रारा 
आराधना गरिरहेका छन्। अतः तपारईले त्यस्ता आफ्ना जनताको अनुकूल काम गर्नुपर्दछ । 





रालानन्द्री लीक 


१८०८ 


चतुर्थ स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


यज्ञेन युष्मद्विषये द्विजातिभि 
वितायमानेन सुराः कला हरेः । 
स्विष्टाः सुतुष्टाः प्रदिशन्ति वाञ्छितं 
भ     
तद्धेलनं नाहसि वीर चेष्टितुम् ॥ २२॥ 


पदार्थ 
वीर  हे पराक्रमी राजा 


स्विष्टाः  ज्यादै आदरणीय 


युष्मद्विषये  तपाईको राज्यमा हरेः  भगवान्का 
द्विजातिभिः  द्विजाति ब्राह्मणः,कलाः  अंश भएका 


क्षत्रिय र वैश्यहरूद्रारा 


सुराः  देवताहरूले 


वितायमानेन  सम्पन्न गरिएका वाञ्छितं  हजुरले इच्छा गरेको 


यज्ञेन  यज्ञद्रारा 
सुतुष्टाः  प्रसन्न भएका 


कुरा 
प्रदिशन्ति  प्रदान गर्दछन् 





अध्याय १४ 
अतः 
तद्धेलनं  ती द्विजातिहरूको 
तिरस्कार गर्ने 
चेष्टितुम्  विचार गर्न 
नाहंसि  सक्नुहुन्न 


ताक्यार्थ हे पराक्रमी राजा ! तपाईको राज्यमा रहेका ब्राह्मण आदि द्विजातिले सम्पन्न गरेको 
यज्ञद्वारा प्रसन्न भएका भगवानूका अंशस्वरूप ज्यादै आदरणीय देवताहरूले हजुरले इच्छा गरेको 
कुरा प्रदान गर्दछछछन्, अतः ती द्विजातिहरूको तिरस्कार गर्ने विचार नगर्नृहोस् । 


वेन उवाच वेनले भन्यो 
बालिद्ा बत यूयं वा अधमें घमंमानिनः। 
ये वृत्तिदं पतिं हित्वा जारं पतिमुपासते ॥ २३॥ 


पदार्थ 

बत  बडा दुःखको कुरादछ 
यूयं  तिमी मृनिहरू 
बालिशाः  मूर्खदछौ 

वा  अथवा 

अधमे  अधर्मलाई 


धमंमानिनः  धर्म ॒मानिरहेका 
छो त्यसैले 

ये  जो तिमीहरू 

वृत्तिदं  आपनो अन्नदाता 

पतिं  पति म राजा वेनलाई 





हित्वा  छोडेर 
जारं पतिम्  जार पति 
नारायणलाई 


उपासते ह भज्ददछठौ 


ताक्यार्थ बडा दुःखको कुरा छ, हे मुनिहरू ! तिमीहरू मूर्ख छो । अधर्मलाई धर्म मानिरहेका छौ 
त्ययैले तिमीहरू आफ्नो अन्नदाता पति म राजा वेनलाई छोडेर जार पति जस्तो नारायणलाई 


भज्दछ्छ । 


रालानन्द्री लीक 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत 


अवजानन्त्यमी मूढा नृपरूपिणमीश्वरम् । 


९८०९ 


अध्याय १४ 


नानुविन्दन्ति ते भद्रमिह लोके परत्र च ॥ २४॥ 


पदढार्थ 

अमीयीनो ते  तिनीहरूले 
मूढाः  मूर्खहरू इह  यस 
नृपरूपिणम्  राजारूपी लोके  लोकमा र 
ईङवरम्  ईश्वरलाई परत्र  परलोकमा 


अवजानन्ति  हेलांँ गर्दछन् च  पनि 





भद्रम्  कल्याण 
न अनुविन्दन्ति  प्राप्त गर्न 
सक्देनन् 


वाक्यार्थ जो मूर्खहरू राजारूपी ईश्वरलाई हेलौँ गर्वछछन् तिनीहरूले यस लोकमा र परलोकमा 


पनि कल्याण प्राप्त गर्न सक्दैनन्। 


को यज्ञपुरुषो नाम यत्र वो भक्तिरीदुसी । 


भतुस्नेहविदूराणां यथा जारे कुयोषिताम् ॥ २५॥ 


पदढार्थ 

यथा  जसरी त्यस्तै 
भतुस्नेहविदूराणां  आपनो वः  तिमीहरूको 
पतिमा प्रेम नभएका यत्र  जसमा 


कुयोषिताम्  वेश्या स्त्रीको ईदी  यसप्रकारको 
जारे  परपुरुषमा आसक्ति हुन्छभक्तिः  भक्ति छ त्यो 


यज्ञपुरुषः  यज्ञपुरुष 
नाम  नाम गरेको 
कः  को हो? 





ताक्यार्थ आफ्नो पतिमा प्रम नभएका वेश्या स्त्रीको परपुरुषमा आसक्ति भएको जस्तै 
तिमीहरूको जसप्रति यसप्रकारको भक्ति छ त्यो यज्ञपुरुष नाम गरेको कोहो? 


विष्णुविरिञ्चो गिरिश इन्द्रो वायुर्यमो रविः। 
पन्यो धनदः सोमः क्षितिरग्निरपाम्पतिः ॥ 
एते चान्ये च विबुधाः प्रभवो वरशापयोः। 
०  र  न 

देहे भवन्ति नृपतेः सर्वदेवमयो नृपः ॥ २७॥ 


पदार्थ 
विष्णुः  विष्णु गिरिशः  महादेव 
विरिञ्चः  ब्रह्मा इन्द्रः  इन्द्र 


२६॥ 
वायुः  वायु 
यमः  यमराज 


रालानन्द्री लीक 


९८९० 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 
रविः  सूर्य च  यिनीहरू र भवन्ति  रहेका हुन्छन्, त्यसैले 

पजन्यः  मेघ अन्ये च  अरू पनि प्रभवः  शक्तिशाली 

धनदः  कुबेर वरशापयोः  वर र श्राप दिननृपः  राजा 

सोमः  चन्द्रमा समर्थ सवेदेवमयः  सर्वदेवस्वरूप नै 
क्षितिः  पृथ्वी विबुधाः  सबै देवताहरू हुन्छ 

अग्निः  अग्नि नृपतेः  राजाको 

अपाम्पतिः  जलदेव वरुण देहे  शरीरमा 





ताक्यार्थ विष्णु, ब्रह्मा, महादेव, इन्द्र, वायु, यमराज, सूर्य, मेघ, कुबेर, चन्रमा, प्रथ्वी, अग्नि, 
जलदेव वरुण, यिनीहरू र अरू पनि वर दिन र श्राप दिन समर्थं सबै देवताहरू राजाको शरीरमा 
रहेका ह॒न्छन् । त्यसैले शक्तिशाली राजा सर्वदेवस्वरूप नै हन्छ । 


तस्मान्मां कर्मभिर्विप्रा यजघ्वं गतमत्सराः । 
विं च मह्यं हरत मत्तोऽन्यः कोऽग्रभुक् पुमान् ॥ २८ ॥ 


पदार्थ 

तस्मात्  त्यसकारण राजायजध्वं  पूजा गर अग्रभुक्  अगाडि पूजा 
देवस्वरूप हने भएकाले बलि च  उपहार कर पनि गरिनुपर्ने 

विप्राः  हे ब्राह्मणहरू मह्यं  मलाई नै पुमान्  पुरुष 

गतमत्सराः  ईर्ण्यारहित भएर हरत  चढाओ कः  को छ र 
कममिः  विभिन कर्महरूद्रारा मत्तः  मभन्दा 

मां  मलाई नै अन्यः  अर्को 





वाक्यार्थ त्यसकारण, हे ब्राह्मणहरू ! ईर्प्यरहित भएर विभिन्न कर्महरुद्रारा मलाई नै पूजा गर, 
उपहार कर पनि मलाई नै चढाओ, मभन्दा अर्को अगाडि पूजा गरिनुपर्न पुरुष को छ र? कोटी 
कतेन । 


न्स 


मत्रेय उवाच मेत्रेयजीले भन्नुभयो 
इत्थं विपयंयमतिः पापीयातुत्पथं गतः। 
अनुनीयमानस्तद्याच्जां न चकर भ्रष्टमङ्गलः ॥ २९॥ 


पदार्थ 

इत्थं  यसप्रकार पापीयान्  अत्यन्त पापी भदसकेको वेनले 

विपयंयमतिः  बुद्धि भ्रष्टउत्पथं गतः  कुमार्गगामी अनुनीयमानः  मुनिहरूद्रारा 
भएको श्रष्टमद्गरः  पुण्य क्षीण प्रार्थना गरदा पनि 


रालानन्द्री लीक 


९८९१ 
चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 
तद्याच्जां  मुनिहरूको प्रार्थनाअनुसारको काम न चके  गेन 


ताक्यार्थ यसप्रकार बुद्धि भ्रष्ट भएको, अत्यन्त पापी, कुमार्गगामी, पुण्य क्षीण भदसकेको 
वेनले मूुनिहरुद्वारा प्रार्थना गररिदा पनि मुनिहरूको प्रार्थनाअनुसारको काम गरेन । 


इति तेऽसत्कृतास्तेन द्विजाः पण्डितमानिना । 
भग्नायां भन्ययाच्मायां तस्मे विदुर च॒क्रुः ॥ २०॥ 


पदार्थ 

विदुर  हे विदुरजी भएपचछ्छि द्विजाः  द्विज ऋषिहरू 

इति  यसप्रकार पण्डितमानिना  अहङ्ारी तस्मे  त्यस वेनमाथि 
भव्ययाच्जायां  विनम्रतापूर्वक तिन  त्यस वेनद्रारा चुक्रुधुः  रिसाए 


आफूहरूले गरेको अनुरोध असत्कृताः  तिरस्कार गरिएका 
भग्नायां  खण्डित वा निरर्थकति  ती 

ताक्यार्थ हे विदुरजी ! यसप्रकार विनम्रतापूर्वक आफूहरूले गरेको प्रार्थना खण्डित वा निरर्थक 
भएपचछि अहङ्कारी त्यस वेनद्रारा तिरस्कार गरिएका ती द्विज ऋषिहरू वेनमाथि ज्यादै रिसाए। 





हन्यतां हन्यतामेष पापः प्रकृतिदारुणः। 
जीवजञ्जगदसावाश्यु कुरुते भस्मसाद् धुवम् ॥ ३१॥ 





पदढार्थ 

पापः  पापमय मार्नुपर्छ किनभने जगत्  संसारलाई 

प्रकृतिदारुणः  स्वभावैले कठोर घुवम्  निश्चय नै आशु  चट 

एषः  यस वेनलाई असो  यो दुष्ट वेन भस्मसात्  खरानी 

हन्यतां हन्यताम्  जसरी पनि जीवन्  बांचिरह्यो भने कुरुते  बनाददिन्छ 


ताक्यार्थ पापमय र स्वभावैले कठोर भएको यस वेनलाई जसरी पनि मार्नुपक्छ किनभने यो दुष्ट 
वेन बाँचिरह्यो भने यसले संसारलाई छद खरानी बनाइदिन्छ । 


नायमहंत्यसटुवृत्तो नरदेववरासनम् । 
योऽधियज्ञपतिं विष्णुं विनिन्दत्यनपत्रपः ॥ ३२॥ 


पदार्थ 

असदुवृत्तः  दुराचारी बस्न अनपत्रपः  लाज नभएको 
अयम्  यो वेन न अहत  कत्ति पनि योग्ययः  जो यो वेन 
नरदेववरासनम्  राजसिंहासनमा छैन किनभने अधियज्ञपतिं  यज्ञपति 


रालानन्द्री लीक 


९४१२ 
चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 
विष्णुं  भगवान् विष्णुलाई विनिन्दति  निन्दा गर्द 


ताक्यार्थ दुराचारी यो वेन राजसिंहासनमा बस्न क्ति पनि योग्य छैन । किनभने लाज नभएको 
यो वेन यज्ञपति भगवान् विष्णुलाई निन्दा गर्दछ। 


को वेनं परिचक्षीत वेनमेकमृतेऽशुभम् । 
प्राप्त ईद्शमेश्वयं यदनुग्रहभाजनः ॥ ३२॥ 


पदार्थ 

यदनुग्रहभाजनः  जुन!एनं  ती परमपुरुष भगवानूलाई कः  कसले 

भगवान्को अनुग्रहको पात्र भएर अशुभम्  पापी वा  चार्हिं 

इद्राम्  यसप्रकारको एकम्  एउटा परिचक्षीत  निन्दा गर्ला 
एवय  श्रीसम्पत्ति वनम्  वेन 

प्राप्तः  प्राप्त भएको छ ऋते  बाहेक 





ताक्यार्थ जुन भगवान्को अनुग्रहले यसप्रकारको श्रीसम्पत्ति प्राप्त भएको छ तिनै परमपुरुष 
भगवानूलाई यो पापी एउटा वेन बाहेक अरू कसले निन्दा गर्ला ? 


इत्थं व्यवसिता हन्तुमृषयो रूढमन्यवः । 


 ग्र,   ९ 


निजघ्लुहुङ्कतेवेनं हतमच्युतनिन्दया ॥ ३४ ॥ 


पढार्थ 

इत्थं  यसप्रकार भएका वेनं  वेनलाई 

हन्तुम्  वेनलाई नाश गर्नका ऋषयः  ऋषिहरूले हतेः  हङ्ाखधारा नै 

लागि अच्युतनिन्दया  भगवान्निजघ्लुः  नष्ट गरे 


व्यवसिताः  तयार भएका नारायणको निन्दा ग्नलि 
रूढमन्यवः  उग्र क्रोधले युक्तहतम्  पहिले ने मरिसकेको 
ताक्यार्थ यसप्रकार वेनलाई नाश गर्नका लागि तयार भएका, ज्यादै रिसाएका ऋषिहरूले 
भगवान् नारायणको निन्दा ग्नलि पहिले नै मरिसकेको वेनलाई हङाारा ने नष्ट गरे । 





ऋषिभिः स्वाश्रमपदं गते पुत्रकठेवरम् । 
सुनीथा पाख्यामास विद्यायोगेन शोचती ॥ ३५॥ 


पदठार्थ 
शोचती  छोरो मनलि अत्यन्तसुनीथा  वेनकी आमाऋषिभिः  ऋषिजनहरू 
शोक गरिरहेकी सुनीथाले स्वाश्रमपदं  आआप्नो 


रालानन्द्री लीक 


९८५९२ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 
आश्चरममा मृत शरीरलाई पाठयामास  सुरक्षित राखिन् 
 क 

गते  फरकिएपचछ्ि विद्यायोगेन  मन्त्र, योग 


पत्रकङेवरम्  आफ्नो छोराकोआदिको बलले 
वाक्यार्थ छोरो मनलि अत्यन्त शोक गरिरहेकी वेनकी आमा सुनीथाले ऋषिजनहरू आआपफ्नो 
आश्रममा फरकिएपच्ि आप्नो छोराको मृत शरीरलाई मन्त्र, योग आदिको बलले सुरक्षित राखिन्। 


एकदा मुनयस्ते तु सरस्वत्सलिलप्टुताः। 
हुत्वाग्नीन् सत्कथार्चक्रुरुपविष्टाः सरित्तटे ॥ ३६॥ 





पढार्थ 

एकदा  एकदिन नदीको पवित्र जलमा स्नानउपविष्टाः  बसेर 

ते  वेनलाई नष्ट गर्ने ती गरेर सत्कथाः  भगवान्का राभ्रा 
मुनयः  ऋषिहरू अग्नीन्  विभिन्न अग्निमाराम्रा कथाहरू 

तु  चाहं हृत्वा  होम गरिसकेर चक्रुः  भनिरहेका यिए 
सरस्वत्सलिलाप्टुताः  सरस्वतीसरित्तटे  नदीको तटमा 


ताक्यार्थ एकदिन वेनलाई नष्ट गर्ने ती ऋषिहरू सरस्वती नदीको पवित्र जलमा स्नान गरेर 
विभिन्न अग्निमा होम गरिसकेपचछि नदीको तटमा बसेर भगवानूका राम्राराम्रा कथाहरू भनिरहेका 
थिए। 


वीक्ष्योत्थितास्तदोत्पातानाहुर्टोकभयङ्करान् । 
अप्यभद्रमनाथाया दस्युभ्यो न भवेद्भुवः ॥ २७ ॥ 


पदार्थ 

तदा  त्यसै वेला वीक्ष्य  देखेर दस्युभ्यः  चोरडाँकाहरूबाट 
लोकभयङ्करान्  लोकमा आतदू।अनाथायाः  रक्षक राजा अभ्रम्  अमङ्गल 

फैलाउने विहीन भएकी न भवेत्  नहोस् भनेर 
उत्पातान्  उपद्रवहरू भुवः  पृथिवीको आहुः  भने 
उत्थितान्  उत्पनन भएको अपि  कहीं कतै 





ताक्यार्थ त्ययै वेला लोकमा आतङ फौलाउने उपद्रवहरू उत्पन्न भएको देखेर रक्षक वा राजा 
विहीन भएकी पृथिवीमा करीं कते चोरडाँकाहरूबाट अमङ्गल नहोस् भनेर उनीहरूले भने । 


एवं मृरान्त ऋषयो धावतां सवंतोदिङम् । 


रालानन्द्री लीक 


९८९४ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 


पांसुः समुत्थितो भूरिङ्चोराणामभिटुम्पताम् ॥ ३८ ॥ 


पदढार्थ 

एवं  यसप्रकार नभएकाले मनपरी लुटपाट गर्ने चोराणाम्  चोरहरूको कारण 
ऋषयः  ऋषिहरूले सवंतोदिशम्  सवैतिर जताभूरिः  धरै 

मृरान्तः  विचार गर्दागर्दै मन लाग्यो त्यते पांसुः  धुलो 

अभिटुम्पताम्  राजाघधावतां  दौडिरहेका समुत्थितः  उत्पन भयो 





ताक्यार्थ यसप्रकार ऋषिहरूले विचार गर्दागर्दै राजा नभएकाले मनपरी लुटपाट गरिरहेका र 
सबेतिर जता मन लाग्यो त्यते दौडिरहेका चोरहरूको कारण धैरे धुलो उद्यो । 


तदुपद्रवमाज्ञाय लोकस्य वसु टुम्पताम् । 
भतंयुंपरते तस्मिन्नन्योन्यं च जिघांसताम् ॥ ३९॥ 
चोरप्रायं जनपदं हीनसत्त्वमराजकम् । 
लोकान्नावारयञ्छक्ता अपि तदोषदिंनः ॥ ४०॥ 





पदार्थ 

तस्मिन्  त्यो तत्  त्यो आज्ञाय  जानेर 

भ्तैरि  राज्यको रक्षक वेन उपद्रवम्  उपद्रो र लोकान्  ती मानिसहरूलाई 
उपरते  मरेपच्छि अराजकम्  अराजक शक्ताः  नाश गर्न समर्थ 

वसु  धनसम्पत्ति चोरप्रायं  चोरको विगविगीअपि  भएर पनि 

लुम्पताम्  लुटपाट गर्ने तथा बठेको तदोषदरिंनः  तिनीहरूलाई 
अन्योन्यं च  एकआपसमा जनपदं  बस्वी मार्दा पाप लाग्छ कि भन्ने ठानेर 
जिघांसताम्  मारामार गर्नहीनसत्वम्  सदाचारहीनन अवारयन्  तिनीहरूलाई 
लोकस्य  मानिसहरूको बनेको रोकेनन् 


ताक्यार्थ राज्यको रक्षक त्यो वेन मरेपछ्ि धनसम्पत्ति लुटपाट गर्ने तथा एकआपसमा मारामार 
गर्ने मानिसहरूको त्यो उपद्रो र अराजक अवस्था, चोरको बिगबिगी बढेको र बस्ती सदाचारहीन 
नेको जानेर पनि ती मानिसहरूलाई नाश गर्न समर्थ व्यक्तिहरूले तिनीहरूलाई मार्दा पाप लाग्छ 
कि भन्ने ठानेर तिनीहरूलाई रोकेनन्। 


ब्रह्मणः समदृक् शान्तो दीनानां समुपेक्षकः । 
स्रवते बह्म तस्यापि भिन्नभाण्डात् पयो यथा ॥ ४१॥ 
पदार्थ 


रालानन्द्री लीक 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत 

समदक  सबेमा समान दृष्टिलि समुपेक्षकः  उपेक्षा गर्नवाला छ 
हरन र भने 

शान्तः  शान्त स्वभाव भएको यथा  जसरी 


ब्राह्मणः  ब्राह्मण भिन्नभाण्डात्  फुटेको 
अपि  भएर पनि भांँडाबाट 
दीनानां  दीनदुःखीको पयः  दूध चुहिएर सिद्धिन्छ 





९४१५ 


अध्याय १४ 


त्यसे गरी 

तस्य  त्यस ब्राह्मणको 

ब्रह्य  ब्रह्मज्ञान 

स्रवते चुहिएर सिद्धिन्छ 


ताक्यार्थ सबेमा समान दृष्टिले ह्न र शान्त स्वभावको ब्राह्मण भएर पनि यदि दीनदुःखीको 
उपेक्षा गर्नैवाला छ भने जसरी फुटेको भांँडाबाट दूध चुहिएर सिद्धिन्छ त्यसे गरी त्यस ब्राह्मणको 


ब्रह्मज्ञान पनि चुहिएर सिदधिन्छ । 
५ राज्षैरेष भे ५ संस्थातुमर्हति  
नागस्य वशा राजपरष सस्थावुमहत । 
अमोघवीयां ९  ५   त् केरावाभ्रया 
अमोघवीया हि नृपा वशऽस्मन् 


पदार्थ 

हि  निश्चय नै अमोघवीयांः  अत्यन्त पराक्रमी 
अस्मिन्  यस नृपाः  राजाहरू जन्मिएका हृन् 
वंरो  वंशमा त्यसैले 

न ट 

केरावाश्रयाः  भगवान् केशवकाराज्षेः  राजर्षिं 

परम भक्त अङ्गस्य  अङ्गको 





 ॥ ४२॥ 


एषः  यो 

वंशः  कुलपरम्परा 

संस्थातुम्  नष्ट हून 
  

न अहति  योग्य कैन 


ताक्यार्थ निश्चय नै यस वंशमा भगवान् केशवका परम भक्त र अत्यन्त पराक्रमी राजाहरू 
जन्मिएका हुन् त्यसैले राजर्षिं अङ्गको यो कुलपरम्परा नष्ट हुन योग्य कैन । 


   भ्र,   महीपते 
विानाङ्चत्ववमृषया वपन्नस्य महीपतेः। 


ममन्थुरूरुं तरसा तत्रासीद् बाहुको नरः ॥ ४३॥ 


पदार्थ 


एवम्  यसप्रकार महीपतेः  राजा वेनको 





विनिरिचत्य  निर्णय गरेर ऊरु  जांघलाई 
ऋषयः  ऋषिहरूले तरसा  बेसरी 
विपन्नस्य  मेको ममन्थुः  मन्थन गरे 


तत्र  त्यर्हाबाट 
बाहुकः  वामन बामपुड्के 
नरः  पुरुष 


आसीत् भयो 


उत्पन्न 


तवाक्यार्थ यसप्रकार निर्णय गरेर ऋषिहरूले मरेको राजा वेनको जांँघलाई बेसरी मन्थन गरे। 


त्यहांबाट वामन बामपुद्के पुरुष उत्पन्न भयो । 


रालानन्द्री लीक 


९८९६ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 


काककृष्णोऽतिहस्वाद्वो हस्वबाहुमंहाहनुः । 
हस्वपान्निम्ननासायो रक्ताक्षस्ताम्रमूधंजः ॥ ४४ ॥ 


पदार्थ 

त्यो पुरुष भएको रक्ताक्षः  राता आंखा भएको र 
काककृष्णः  काग कालो महाहनुः  इलो चिरंडो भएको ताग्रमुघंजः  चैरो कपाल 
अतिहस्वाङ्गः  अत्यन्त छोटा हस्वपात्  छोटा खुट्रा भएको रभएको थियो 
छोटा अङ्ग भएको निम्ननासाग्रः  नाकको चुच्चो 

हस्वबाहुः  अति छोटा हातथेप्चिएको 





ताक्यार्थ त्यो पुरुष काग कालो, अत्यन्त छोटाछोटा अङ्ग भएको, अति छोटा हात भएको, 
ठलो चिरडो भएको, छोटा खुद्रा भएको, थेण्वो नाक भएको, राता ओंखा भएको र खरो कपाल 
भएको धियो । 


्  दीनं   करोमीति ९  
तं तु तेऽवनतं दीनं कि करोमीति वादिनम् 
निषीदेत्यज्खुवंस्तात स निषादस्ततोऽभवत् ॥ ४५॥ 


पढार्थ 

ते  ती ऋषिहरूले वादिनम्  भन्दै गरेको ततः  त्यसपचछ्छि 

अवनतं  अत्यन्त नम्र तं  त्यो पुरुषलाई सः  त्यो पुरुष 

दीनं  दीन तुत निषादः  निषाद नामले प्रसिद्ध 
तात  हे हजुर निषीद  बस् अभवत्  भयो 
किंकरोमि मके गरु इति  यस्तो 

इति  यसो अब्रुवन्  भने त्यसैले 





ताक्यार्थ अत्यन्त नम्र र दीन बनेर हि हजुर, म के गरू यसो भन्दै गरेको त्यस पुरुषलाई ती 
ऋषिहरूले निषीद बस् भने त्यसैले त्यसपछि त्यो पुरुष निषाद नामले प्रसिद्ध भयो । 


तस्य वंश्यास्तु नैषादा गिरिकाननगोचराः । 
येनाहरज्जायमानो वेनकल्मषमुल्बणम् ॥ ४६॥ 





पढार्थ 

येन  जसले उल्बणम्  उग्र   त्यस निषादका 

तु  चाहं वेनकल्मषम्  वेनको पापलाई वंश्याः  वंशमा जन्मेका 
जायमानः  जन्मदैमा अहरत्  हरण गरेर लियो निषादाः  अन्य सन्तति 


रालानन्द्री लीक 


९८९७ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 


निषादहरू गिरिकाननगोचराः  पर्वत, गुफार जङ्गलमा बस्ने स्वभावका भए 
ताक्यार्थ त्यस निषादले जन्मिंदा नै वेनको भयडर पापलाई लियो । त्यसैले उसको वंशमा 
जन्मेका मानिसहरूले जन्मदेमा वेनको उग्र पापी स्वभाव लिएर जन्मिए । त्यसकारण निषादहरू 
पर्वत, गुफा र जङ्गलमा बस्ने स्वभावका भए । 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां चतुथंस्कन्धे चतुदंशोऽध्यायः ॥ १४ ॥ 


रालानन्द्री लीक 


९८९८ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 
अथ  घ्याय 
अथ पञ्चदशाशव्यायः 
महाराज पुथुको आविर्भाव र राज्याभिषेक 
मेत्रेय उवाच मत्रेयजीले भन्नुभयो 
अथ तस्य पुनविप्रेरपुत्रस्य महीपतेः। 
बाहुभ्यां मथ्यमानाभ्यां मिथुनं समपद्यत ॥ १॥ 
पढार्थ 
अथ  त्यसपछि महीपतेः  वेनराजाका मिथुनं  स्त्रीपुरुषको एक जोडा 
विप्रः  ब्राह्मणहरूद्रारा पुनः  फेरि समपद्यत  उत्पनन भयो 
अपुत्रस्य  पुत्रहीन बाहुभ्यां  दुर्ईदमोटा हातको 
तस्य ती मथ्यमानाभ्यां  मन्थन गदगद 





ताक्यार्थ त्यसपच्छि ब्राह्मणहरूले पुत्रहीन ती वेन राजाका दुरईओटा हातको मन्थन गरे। मन्थन 
गदगद स्त्रीपुरुषको एक जोडा उत्पन भयो । 


तद् दुष्ट्वा मिथुनं जातमृषयो ब्रह्मवादिनः । 
उत्चुः परमसन्तुष्टा विदित्वा भगवत्कलाम् ॥ २॥ 


पदार्थ 

तत्  त्यो दुष्ट्वा  देखेर भएका 

जातम्  मन्थनबाट उत्पन्नभगवत्कलाम्  भगवान्के अंश बह्मवादिनः  ब्रह्मज्ञानी 

भएको विदित्वा  मानेर ऋषयः  ऋषिहरूले 

मिथुनं  स्त्रीपुरुषको जोडीलाई परमसन्तुष्टः  अत्यन्त प्रसन्नाज्चुः  भन्न थाले 





ताक्यार्थ त्यस मन्थनबाट उत्पन भएको स्त्रीपुरुषको जोडीलाई देखेर त्यसलाई भगवान्के अंश 
मानेर अत्यन्त प्रसन्न भएका ब्रह्मज्ञानी ऋषिहरूले भन्न थाले । 


ऋषय उन्चुः ऋषिहरूले भने 
एष विष्णोभंगवतः कला भुवनपालिनी । 


इयं च लक्ष्म्याः सम्भूतिः पुरुषस्यानपायिनी ॥ ३॥ 
पदार्थ 


रालानन्द्री लीक 


९८१९ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 
एषः  मिथुनरूपमा उत्पन्नगर्ने पुरुषस्य  पुरुषकी 

भएका जोडीमध्ये यी पुरुष कला  शक्तिबाट उत्पन भएकाअनपायिनी  कहिल्यै अलग 
भगवतः  भगवान् हुन् नहूने 

विष्णोः  विष्णुको इयं च  उत्पन्न भएकी यी स्त्री लक्ष्म्याः  भगवती लक्ष्मीको 
भुवनपालिनी  विश्वलाई पालन।चाहिं सम्भूतिः  अवतारस्वरूप हुन् 





ताक्यार्थ मिथुनरूपमा उत्पनन भएका जोडीमध्ये यी पुरुष भगवान् विष्णुको विश्वलाई पालन 
गर्ने शक्तिस्वरूप हुन् र उत्पन्न भएकी यी स्त्री चाहं यिनै पुरुषकी कहिल्यै अलग नहुने भगवती 
लक्ष्मीको अवतारस्वरूप हृन् । 


अत्र तु प्रथमो राज्ञां पुमान् प्रथयिता यशः । 
पृथुनांम महाराजो भविष्यति पृथुश्रवाः ॥ ४॥ 


पदार्थ 

अत्र  यी दुई स्त्रीपुरुषमध्ये प्रथयिता  विस्तार गर्न पृथुः  पृथु 

पुमान्  जो पुरुष छत्यो पृथुश्रवाः  अत्यन्त यशस्वी नाम  नाम गरेका 

तु  चाहं राज्ञां  संसारका राजाहरूमध्ये महाराजः  चक्रवर्ती राजा 

याः  कीर्तिको प्रथमः  पहिलो र भविष्यति  हनन् 





ताक्यार्थ यी दुई स्त्रीपुरुषमध्ये जो पुरुष छन् ती चाह आफ्नो कीर्तिको विस्तार गर्नालि अत्यन्त 
यशस्वी, संसारका राजाहरूमध्ये पहिलो र पृथु नाम गरेका चक्रवर्ती राजा हुनेछछन्। 


इयं च सुदती देवी गुणभूषणभूषणा । 
अचिंनांम वरारोहा पृथुमेवावरुन्धती ॥ ५॥ 


पदार्थ 

इयं च  यिनी र  स्त्रीचाहिं पृथुम्  प्रथु राजालाई 

सुदती  सुन्दर दांत भएकी वरारोहा  अत्यन्त सुन्दरी एव  नै 

गुणभूषणभूषणा  गुण रअचिः नाम  अर्चि नामले।अवरुन्धती  पतिको रूपमा 
आभूषणद्वारा सुशोभित प्रख्यात भएर स्विकार्न चिन् 





वाक्यार्थ यिनी सुन्दर दांत भएकी, गुण र आभूषणद्रारा सुशोभित स्त्रीचा्हिं अत्यन्त सुन्दरी 
अर्चि नामले प्रख्यात हुनेचछिन् र यिनले प्रथु राजालाई नै पतिको रूपमा स्विकार्ने छिन्। 


एष साक्षाद्धरेरंशो जातो लोकरिरक्षया । 
इयं च तत्परा हि श्रीरनुजज्ञेऽनपायिनी ॥ ६॥ 


रालानन्द्री लीक 


९८२० 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 
पढार्थ 

हि  निश्चय नै साक्षात्  साक्षात् भगवानूको सेवामा लीन हुने 
एषः  यी पृथुरूप पुरुष हरेः  भगवान् नारायणका अनपायिनी  नारायण विना 
लोकरिरक्षया  संसारको रभ्ना।अंशः  अवतार हुन् भने बाँच्न नसक्ने 

गर्ने इच्छाले इयं च  यी स्त्रीरूपा देवीचाहिं श्रीः  लक्ष्मी नै 

जातः  उत्पन्न भएका तत्परा  नित्यनिरन्तर अनुजज्ञे  जन्मिएकी हन् 





ताक्यार्थ यी पृथुरूप पुरुष संसारको रक्षा गर्ने इच्छाले उत्पन्न भएका साक्षात् भगवान् 
नारायणका अवतार हुन् भने यी स्त्रीरूपा देवीचा्हिं नित्यनिरन्तर भगवान्को सेवामा लीन हुने र 
नारायण विना बाँच्न नसक्ने लक्ष्मी ने जन्मिएकी हुन् । 


न्स 


मत्रेय उवाच मेत्रेयजीले भन्नुभयो 
प्रशंसन्ति स्म तं विप्रा गन्धवंप्रवरा जगुः। 
मुमुचुः सुमनोधाराः सिद्धा नृत्यन्ति स्वःस्त्रियः ॥ ७॥ 





पदार्थ 

पुथुको जन्म भएपचछ्ि गन्धवप्रवराः  प्रमुख सुमनोधाराः  पुष्पवर्षा 

विप्राः  ब्राह्मणहरूले गन्धर्वहरूले मुमुचुः  गर्न लागे 

तं  तिनलाई जगुः  उनीहरूको महिमागान स्वःस्त्रियः  अप्सराहरू 
प्रशंसन्ति  प्रशंसा स्तुति गर्नगर्न लागे नृत्यन्ति स्म  खुसीले नाच्न 
लागे सिद्धाः  सिद्धहरूले लागे 


ताक्यार्थ पृथुको जन्म भएपच्छि ब्राह्मणहरूले तिनलाई प्रशंसा गर्दै स्तुति गर्न लागे, प्रमुख 
गन्धर्वहरूले उनीहरूको महिमागान गर्न लागे, सिद्धहरूले पुष्पवर्षा गर्न लागे, अप्सराहरू खुसीले 
नाच्न लागे । 


र्धतूयमृदद्ाद्ा नेदुदुन्दुभयो दिवि । 
तत्र सवं उपाजग्मुरदेवषिपितृणां गणाः ॥ ८ ॥ 
पदढार्थ 
दिवि  आकाशमा   बज्न लागे पितृहरूका 
शद्तूय॑मृदङ्गाययाः  शङ्ख, तुरही, तत्र॒  पृथु र॒ अर्चि भएकोसर्वे  सम्पूर्ण 
मादल आदिर ठ गणाः  समूहहरू 
दुन्दुभयः  दमाहाहरू  देवता, ऋषि रउपाजग्मुः  उपस्थित भए 
रानी टीकर 








९८२१ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 


वाक्यार्थ आकाशमा शङ्ख, तुरही, मादल आदि र दमाहाहरू बज्न लागे, पृथु र अर्चि भएको 
ठाडँमा देवता, ऋषि र पितुहरूका सम्पूर्ण समूहहरू उपस्थित भए । 


जगद्रारुदव   

ब्रह्मा जगदुगुरूदेवेः सहासृत्य सुरेडवरः। 

वेन्यस्य दक्षिणे हस्ते दुष्ट्वा चिहं गदाभृतः ॥ ९॥ 
क 


पादयोररविन्दं च तं वे मेने हरेः कलाम् । 
यस्याप्रतिहतं चकमंशः स परमेष्ठिनः ॥ १०॥ 








पढार्थ 

जगद्गुरुः  संसारका गुर   हातमा कटम्  अंशावतार 

ज्या  ब्रह्मा गदाभृतः  भगवान् विष्णुका मेने  स्वीकार गर्नुभयो 
सुरेश्वेरेः  इन्द्र॒ आदि प्रमुख चिहं  चिह्वहरू यस्य  जसको दाहिने हातमा 
देवता पादयोः  दुबै गोडामा अप्रतिहतं  अखण्डित 
देवैः  अन्य देवताहरू अरविन्दं  कमलका चिहहरू चक्रम्  चक्र रहेको हुन्छ 
सह  सहित च  पनि सः त्यो 

त्यसै ठारद॑मा दुष्ट्वा  देखेर परमेष्ठिनः  भगवान्को न 
आसृत्य  आणएर तं  ती पृथुलाई अंशाः  अवतार हुन्छ 
वैन्यस्य  वेनका पुत्र पृथुको वि  निश्चयनै 

दक्षिणे  दाहिने हरेः  भगवान् नारायणको 





ताक्यार्थ जगदगुरु ब्रह्मा, इन्द्र॒ आदि प्रमुख देवता र अन्य देवताहरूसहित त्यसै ठा्खमा 
आउनुभयो । उहाँले वेनका पुत्र पृथुको दाहिने हातमा भगवान् विष्णुका चिह्वहरू र दुबे गोडामा 
कमलका चिह्वहरू पनि देखेर पृथुलाई भगवान् नारायणको अंशावतार स्वीकार गर्नुभयो । किनभने 
जसको दाहिने हातमा अखण्डित चक्र रहेको हुन्छ त्यो भगवानूको नै अवतार हुन्छ । 

तस्याभिषेक आरब्धो बाह्यणे्बह्यवादिभिः। 

आभिषषेचनिकान्यस्मे आजहः स्वंतो जनाः ॥ ९९ ॥ 
पदार्थ 


ब्रह्मवादिभिः  वेदवेत्ता 
ब्राह्मणे 

  ब्राह्मणहरूद्रारा 

तस्य  ती प्रथुको 


आरब्धः  सुरु गरियो 
जनाः  जनताहरूले 
अस्मे  यी पृथुलाई समर्पण 


अभिषेकः  राज्याभिषेक कार्य गर्बका लागि 





सवंतः  सबै दिशाबाट 
आभिषेचनिकानि  अभिषेकका 
सामग्रीहरू 
आजहुः  गरे 


रालानन्द्री लीक 


जम्मा 


९५२२ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय १५ 


वाक्यार्थ वेदवेत्ता ब्राह्मणहरूले ती पृथुको राज्याभिषेक कार्य सुरु गरे। यी पृथुलाई समर्पण 
गर्नका लागि जनताहरूले सवे दिशाबाट ल्याएर अभिषेकका सामग्रीहरू जम्मा गरे। 


सरित्समुद्रा गिरयो नागा गावः खगा मृगाः। 
योः क्षितिः सवभूतानि समाजहुरुपायनम् ॥ १२॥ 


पढार्थ 

सरित्समुद्राः  सम्पूर्ण नदी रखगाः  चराहरूले पनि 

समुद्रहरूले मृगाः  सम्पूर्णं वन्यजन्तुहरूले उपायनम्  विविध प्रकारका 
गिरयः  पर्वतहरूले दयोः  आकाशले सामग्रीहरू 

नागाः  नागहरूले क्षितिः  पृथ्वीले समाजहुः  जम्मा गरे 

गावः  गार्ईहरूले सर्वभूतानि  सम्पूर्ण प्राणीहरूले 





ताक्यार्थ सम्पूर्ण नदी, समुद्र, पर्वत, नाग, गाई, चरा, वन्यजन्तु, आकाश, पुथ्वी र सम्पूर्ण 
प्राणीहरूले पनि विविध प्रकारका सामग्रीहरू जम्मा गरे। 


सोऽभिषिक्तो महाराजः सुवासाः साध्वलष्कतः। 
   


पत्न्याचिंषालष्कुतया विरजञग्नार्वापरः ॥ १२॥ 


पदार्थ 

सुवासाः  सुन्दर वस्त्रहरूमहाराजः  महाराज पृथु अपरः  अर्का 

लगाएका अलङ्कुतया  आभूषणले अग्निः  अग्निदेव 

साध्वलङ्कुतः  राम्ररी सजिएका सजिएकी इव  फँ 

अभिषिक्तः  राज्याभिषेक।पत्न्या  पत्नी विरेजे  चम्किए 
गरिएका अचिंषा  अर्चिका साथमा 

सःवी बस्दा 





ताक्यार्थ सुन्दर वस्त्रहरू लगाएका, राम्ररी सजिएका र राज्याभिषेक गरिएका ती महाराज पृथु 
आभूषणले सजिएकी पत्नी अर्चिका साथमा बस्दा अर्का अग्निदेव फँ चम्किए। 


 जहार धनदो    
तस्मे जहार धनदो हैमं वीर वरासनम् । 
वरुणः सलिलस्रावमातपत्रं शशिप्रभम् ॥ ४ ॥ 


पदठार्थ 
वीर  हे वीर विदुरजी एः  कुबेरले वरासनम्  अत्युत्तम सिंहासन र 
तस्मे  ती राजा पृथुलाई हेमं  सुवर्णमय वरुणः  वरुणदेवले 


रालानन्द्री लीक 


९५२३ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय १५ 
रारिप्रभम्  चन््रमाको जस्तोसलिलस्रावम्  निरन्तर जल।आतपत्रं  छाता 
कान्ति भएको सिञ्चित हुने जहार  समर्पण गरे 


ताक्यार्थ हे वीर विदुरजी ! राजा पृथुलाई कुबेरले सुवर्णमय अत्युत्तम सिंहासन र वरूणदेवले 
चन्द्रमाको जस्तो कान्ति भएको निरन्तर जल सिभ्चित हुने छाता समर्पण गरे । 


वालन्यजते ४ धर्म ९ कीतिमयी ॐ सखजम् 
वायुरुच वालन्यजने धमः कीतिंमयीं खजम्। 
इन्द्रः किरीटमुत्कृष्टं दण्डं संयमनं यमः॥ १५॥ 


पदार्थ 

वायुः  वायुदेवताले इन्द्रः  इन्द्रले संयमनं  संसारलाई वशमा 
वाखव्यजने  दुरईमोटा चवर उत्कृष्टं  सुन्दर राख्ने 

घमः  धर्मराजले किरीटम्  मुकुट र दण्डं  दण्ड प्रदान गरे 
कीतिमयीं  कीर्तिमयी यमः  यमराजले समर्पण गरे 
स्रजम्  माला च  पनि 





ताक्यार्थ राजा पृथुलाई वायुदेवताले दुरईओटा चंवर, धर्मराजले कीर्तिमयी माला, इन्द्रले सुन्दर 
मकुट र यमराजले पनि संसारलाई वशमा राख्ने दण्ड समर्पण गरे। 


ब्रह्मा बह्यमयं वमं भारती हारमुत्तमम् । 
हरिः सुदशंनं चकर तत्पत्न्यव्याहतां धियम् ॥ १६॥ 





पदार्थ 

ब्रह्मा  ब्रह्माले हारम्  हार पत्नी लक्ष्मीले 

ब्रह्ममयं  वेदमय हरिः  भगवान् नारायणले अन्याहतां  कटिल्यै नसिदधिने 
वमं  कवच सुदशंनं  सुदर्शन श्रियम्  सम्पत्ति 

भारती  सरस्वतीले चक्रं  चक्र र प्रदान गर्नुभयो 
उत्तमम्  उत्कृष्ट तत्पत्नी  भगवान् नारायणकी 


ताक्यार्थ राजा पृथुलाई ब्रह्माले वेदमय कवच, सरस्वतीले उत्कृष्ट हार, भगवान् नारायणले 
सुदर्शन चक्र र भगवान् नारायणकी पत्नी लक्ष्मीले कहिल्यै नसिदिने सम्पत्ति प्रदान गर्नुभयो । 


दराचन्द्रमसिं रुद्रः शतचन्द्रं तथाम्बिका । 


सोमोऽमृतमयानरवांस्त्वष्टा रूपाश्रयं रथम् ॥ १७ ॥ 
पदार्थ 
रुद्रः  भगवान् रद्रले दशाचन्द्रम्  दशओटा चन््राकारचिह्नले युक्त 


रालानन्द्री लीक 


१०८२७ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय १५ 
असिं  तरबार सोमः  चन््रमाले रूपाश्रयं  अत्यन्त सुन्दर 

तथा  त्यस्ते अमृतमयान्  अमृतमय रथम्  रथ 

अम्बिका  देवी पार्वतीले दीर्घजीवी प्रदान गर्नुभयो 
रातचन्द्रं  सयञटा चन्द्राकारअरवान्  घोडाहरू र 

चिह्नले युक्त ढाल र त्वष्टा  विश्वकर्मलि 





ताक्यार्थ राजा पुथुलाई भगवान् रद्रले दश चन्द्राकार चिहले युक्त तरबार, त्यस्तै देवी 
पार्वतीले सयञओटा चन्द्राकार चिहले युक्त ढाल र चन््रमाले दीर्घजीवी घोडाहरू र विश्वकर्मालि 
अत्यन्त सुन्दर रथ प्रदान गर्नुभयो । 


अग्निराजगवं चापं सूयां रदिममयानिषून् । 
भूः पादुके योगमय्यो योः पुष्पावलिमन्वहम् ॥ १८ ॥ 


पदार्थ 

अग्निः  अग्निदेवले इषून्  बाणहरू दयोः  आकाश देवताले 
आजगवं  बोका र गाईकोभूः  पृथिवीले अन्वहम्  प्रत्येक दिन नयां 
सिड्बाट बनेको योगमय्यो  टेक्दैमा चाहेको दखिन 

चापं  धनु प्रदान गरे ठाऊंमा पुययाइदिने योगमय पुष्पावलिम्  पुष्पमाला 

सूयः  सूर्यले पादुके  दुई पादुका प्रदानअर्पण गरे 
रहिममयान्  तेजोमय गरिन् 





ताक्यार्थ राजा पृथुलाई अग्निदिवले बोका र गाईको सिङ्बाट बनेको धनु प्रदान गरे, सूर्यले 
तेजोमय बाणहरू, पृथिवीले टेक्देमा चाहेको ठाडँमा पुययाइदिने योगमय दुई पादुका प्रदान गरन् र 
आकाश देवताले प्रत्येक दिन नयाँ देखिने पुष्पमाला अर्पण गरे । 


नाय्यं सुगीतं वादित्रमन्तधांनं च खेचराः । 
ऋषयर्चारिषः सत्याः समुद्रः श्घमात्मजम् ॥ १९॥ 





पढार्थ 

खेचराः  आकाशमा इल्ने सिद्धतथा सत्याः  अमोघ 

र गन्धर्वहरूले अन्तघांनं  अन्तधनि हुने शक्ति अशिषः  आशीर्वाद तथा 

नाट्यं  नाच च  पनि प्रदान गरे, समुद्रः  समृद्रले 

सुगीतं  गान ऋषयः  ऋषिहरूले आत्मजम्  आफैँबाट उत्पन्न 
वादित्रम्  बजाउने सामग्रीहरूच  पनि श्वम्  शङ्क प्रदान गरे 


ताक्यार्थ राजा प्ृथुलाई आकाशमा इल्ने सिद्ध र गन्धर्वहरूले नाच, गान र बजाउने सामग्रीहरू 


रालानन्द्री लीक 


१५२५ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 


तथा अन्तधनि हुने शक्ति प्रदान गरे, ऋषिहरूले अमोघ आशीर्वाद तथा समुद्रले आफैबाट उत्पन्न 
शङ्क प्रदान गरे। 


सिन्धवः पवता नद्यो रथवीथीम॑हात्मनः। 
न थ भ    स्तोतुमुपतस्थिरे 
सूतोऽथ मागधो वन्दी तं स्तोतुमुपतस्थिरे ॥ २०॥ 


पदढार्थ 

अथ  त्यसपछि रथवीथीः  रथ हिंडने बाटोस्तुति गर्ने हरूले 

सिन्धवः  समुद्रहरूले प्रदान गरे त्यसपच्ि तं  ती महाराज पृथुलाई 
पवंताः  पर्वतहरूले र सूतः  सूत पौराणिक स्तोतुम्  स्तुति गर्न 

नद्यः  नदीहरूले मागधः  मागध वंश वर्णनउपतस्थिरे  तयार भए 
महात्मनः  महाराज प्ृथुकोगर्ने र 

रथका निम्ति वन्दी  वन्दी प्रसङ्गअनुसार 





ताक्यार्थ त्यसपछि समुद्र, पर्वत र नदीहरूले महाराज पुथुको रथका निम्ति रथ हिंडने बाटो 
प्रदान गरे। त्यसपछि सूत, मागध र वन्दीहरूले महाराज पृथुको स्तुति गर्न तयार भए। 


२. 


स्तावकांस्तानमिप्ेत्य पृथुर्वैन्यः प्रतापवान् । 
मेघनिहयांदया वाचा प्रहसन्निदमबवीत् ॥ २९॥ 


पढार्थ 

तान्  तिनीहरूलाई प्रतापवान्  प्रतापी वाचा  वाणीले 

स्तावकान्  स्तुति गर्न उपस्थितपृथुः  महाराज पुथुले इदम्  यसो 

भएका प्रहसन्  हांस्दै अनवीत्  भन्नुभयो 
अभिप्रेत्य  बुेर मेघनिहांदया  मेघ गर्ज जस्तो 

वैन्यः  वेनका पुत्र ओजस्वी 





ताक्यार्थ तिनीहरूलाई स्तुति गर्न उपस्थित भएका बुफेर वेनका पुत्र प्रतापी महाराज पुथुले 
हाँस्दे मेघ गर्ज जस्तो ओजस्वी वाणीले यसो भन्नुभयो । 


पृथुरुवाच पृथुले भन्नुभयो 
भोः सूत हे मागध सोम्य वर्न्दि 
ल्लोकेऽघुनास्पष्टगुणस्य मे स्यात्। 


रालानन्द्री लीक 


१४२६ 
चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 
किमाश्रयो मे स्तव एष योज्यतां 
मा मय्यभूवन् वितथा गिरो वः ॥ २२॥ 





पदार्थ 

भोः सूत  हे सूतजी नभएको स्यात्  हुन सक्छ र 

हे मागध  हे मागध मे  मपृथुको मयि  मेरो स्तुति गर्ने काममा 
सोम्य  हे सज्जन एषः  यो प्रयुक्त 

वन्दिन्  हे वन्दना गर्नहरू हो स्तवः  स्तुतिवन्दना वः  तपार्ईहरूका 

लोके  संसारमा किम् आश्रयः  के आधारमा गिरः  वाणी 

अघुना  अहिले मे  मेरा लागि वितथा  मिथ्या 

अस्पष्टगुणस्य  कुनै ख्यातियोज्यतां  उपयुक्त मा अभूवन्  नहोऊन् 


ताक्यार्थ हे सूतजी ! हे मागध ! हे सज्जन ! हे वन्दीगण हो ! संसारमा अहिले कुनै ख्याति 
नभएको म पृथुको यो स्तुतिवन्दना मेरा लागि कसरी उपयुक्त हुन सक्छ र ? मेरो स्तुति नगर्नुहोस्, 
किनभने मेरो स्तुति गर्ने काममा प्रयुक्त तपाईहरूका वाणी मिथ्या नहोऊन्। 


तस्मात् परोक्षेऽस्मदुपश्चुतान्यलं 
करिष्यथ स्तोत्रमपीच्यवाचः। 
सत्युत्तमश्टोकगुणानुवादे 
जुगुप्सितं न स्तवयन्ति सभ्याः ॥ २३६॥ 
पदढार्थ 
अपीच्यवाचः  हे मृदुभाषी गुणहरू प्रकट भएपचछछि मेरो उत्तमरुखोकगुणालुवादे सति  
वन्दना गर्नेहरू हो स्तोत्रम्  प्रशंसा उत्तम चरित्रयुक्त श्रीहरिको 
तस्मात्  त्यसकारणले अरं  बेसरी गुणकीर्तन गर्न सकिने हूदाहदे 
परोक्षे  कालान्तरमा करिष्यथ  गर्नुहोला जुगुप्सितं  तुच्छ व्यक्तिको 
अस्मदुपश्चुतानि  ममा रहेकासभ्याः  विज्ञ व्यक्तिहरूले न स्तवयन्ति  स्तुति गर्दैनन् 





वाक्यार्थ हे मृदुभाषी वन्वीहरू हो ! त्यसकारणले कालान्तरमा ममा रेका गुणहरू प्रकट 
भएपछि मेरो प्रशंसा बेसरी गर्नुहोला । विज्ञ व्यक्तिहरूले अत्युत्तम चरित्रयुक्त श्रीहरिको गुणकीर्तन 
गर्न सकिने हंदाहदे तुच्छ व्यक्तिको स्तुति गर्दैनन्। 


रालानन्द्री लीक 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत 
महद्गुणानात्मनि कतुंमीशः 
कः स्तावकैः स्तावयतेऽसतोऽपि । 
तेऽस्याभविष्यन्निति विप्ररन्धो 
जनावहासं कुमतिनं वेद् ॥ २४॥ 
पदढार्थ 


अपि  पनि 
स्तावकैः  स्तुतिगान गर्नेहरुद्रारा 
स्तावयते  आपनो स्तुतिगान 


महद्गुणान्  महान् गणहरू 
आत्मनि  आफूमा 
कतुम्  बनाउन धारण गर्न 


ईशः  सवने गरांछ र 

कः  कुन व्यक्तिले ते  यहाँमा नभएका यस 
असतः  स्तुति गर्न योग्य गुण प्रकारका समृदधिहरू 

आफूमा नर्द अस्य  यहांमा 





९४२७ 


अध्याय १५ 


अभविष्यन्  होऊन् भनेर 

इति  यस प्रकार 

विप्रखब्धः  उपहास गरिएको 
कुमतिः  बुद्धिहीन व्यक्तिले 


जनावहासं  जनताले गरेको 
उपहासलाई 
न वेद  जानन सक्दैन 


ताक्यार्थ महान् गुणहरू आफूमा धारण गर्न सक्ने कुन व्यक्तिले स्तुति गर्न योग्य गुण आपफूमा 
नहँदा पनि स्तुतिगान गर्नैहरूद्रारा आफ्नो स्तुतिगान गरा्ंछ र ? यहाँमा नभएका यसप्रकारका 
समृदिहरू यहाँमा होऊन् भनेर उपहास गरिएको बुद्धिहीन व्यक्तिले जनताले गरेको यस्तो 


उपहासलाई पनि जान्न सक्दैन। 


प्रभवो ह्यात्मनः स्तोत्रं जुगुप्सन्त्यपि विश्रुता 


 
॥॥ 


हीमन्तः परमोदाराः पौरुषं वा विगर्हितम् ॥ २५॥ 


पदार्थ 

हीमन्तः  लज्जाशील पौरुषं  पुरुषार्थलाई 
परमोदाराः  अत्यन्त उदारुगुप्सन्ति  निन्दा गर्दछन् 
मानिसहरू त्यसै गरी 

वा  जसरी विश्रुताः  लोकप्रसिद्ध र 
विगर्हितम्  निन्दति गो प्रभवः  समर्थ व्यक्तिहरू 


ब्राह्मण वध आदि अपि  पनि 





आत्मनः  आफ्नो 
स्तोत्रं  प्रशंसालाई 
हि निश्चय नै 
मान्दछन् 


निन्दित 


वाक्यार्थ जसरी लज्जाशील उदार मानिसहरू गोब्राह्मण वध आदि निन्दित पुरुषार्थ हुनुलाई 


नराम्रो मान्दछन्, त्यसै गरी लोकप्रसिद्ध र समर्थं व्यक्तिहरू 
मान्दचछछन् । 


आफ्नो स्तुतिलाई पनि निन्दित 


रालानन्द्री लीक 


९८२८ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय १५ 


वयं त्वविदिता लोके सूताद्यापि वरीमभिः। 
कमभिः कथमात्मानं गापयिष्याम बारवत् ॥ २६॥ 





पदार्थ 

सूत  हे सूत हो ! अद्य  आजसम्म बाठवत्  बच्चाहरूले जस्तो 
वयं  हामीहरू पृथु र अर्चि अपि  पनि कथम्  कसरी 

तुत लोके  संसारमा आत्मानं  आफनो प्रशंसा 
वरीमभिः  विशिष्ट अविदिताः  चिनिएका छैनौ गापयिष्यामः  गाउन लगाओँ 
कर्मभिः  कार्खद्रारा त्यसकारण 


वाक्यार्थ हे सूत हो ! हामीहरू पथु र अर्चि आपना विशिष्ट कार्यद्वारा आजसम्म संसारमा 
चिनिएका कैन, त्यसकारण बच्चाहरूले जस्तो कसरी आफनो प्रशंसा गाउन लगाओ । 


इति श्रीमद्धागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां चत॒थ॑स्कन्धे 
पृथुचरिते पञ्चदशोऽध्यायः ॥ १५॥ 


रालानन्द्री लीक 


१५२९ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 
अथ षोडरो , ध्याय 
अथ ऽध्यायः 
वन्दीजनद्वारा राजा पुथुको स्तुति 
मेत्रेय उवाच मैत्रेयजीले भन्नुभयो 
इति ब्रुवाणं नृपतिं गायका मुनिचोदिताः। 
तुष्वुस्तुष्टमनसस्तद्ागमृतसेवया ॥ १॥ 
पढार्थ 
इति  यसप्रकार वचनामृतको आस्वादन गनलि गायकाः  सूत आदि 
बरुवाणं  भनिरहेका तुष्टमनसः  सन्तुष्ट भएका र॒ गायकहरूले 
नृपतिं  राजा पृथुलाई मुनिचोदिताः  मृनिहरूद्रारा व॒ष्वुः  स्तुति गरे 
तद्वागमृतसेवया  उहाँकोप्रिरित गरिएका 





वाक्यार्थ यसप्रकार भनिरेका राजा पृथुलाई उहाँको वचनामृतको आस्वादन गरेर सन्तुष्ट 
भएका र मुनिहरूद्वारा प्रेरणा गरिएका सूत आदि गायकहरूले स्तुति गरे। 


नां वयं ते महिमानुवणैने 
श अ म 
यो देववर्योऽवततार मायया । 
वेनाङ्गजातस्य च पोरुषाणि ते 
वाचस्पतीनामपि बभ्रमुधिंयः ॥ २॥ 


पदार्थ 
देववय॑ः  देवश्रष्ठ गर्न 
यः  जो तपाई वयं  हामी सूत आदि 


मायया  आपनी मायाका साथ गायकहरू 

अवततार  अवतीर्ण हुनुभएकोन अं  समर्थ कतैनों 

छ वेनाङ्गजातस्य  वेनको अङ्गबाट 
ते  तपाईको उत्पन्न हुनुभएका 

महिमानुवणने  महिमा वर्णनति  तपाईको 





स  
पोरुषाणि  पुरुषार्थ वर्णनमा 


वाचस्पतीनाम्  ब्रह्माजीको 
धियः  बुद्धि 

अपिच  पनि 

बभ्रमुः  चक्करांछ 


ताक्यार्थ तपाई देवशरेष्ठ नारायण हनुहृन्छ जो आफ्नी मायाका साथ अवतीर्ण हूनुभएको छ। 
वेनको अङ्गबाट उत्पन्न हुनुभएका तपाईको महिमा र पुरुषार्थ वर्णन गर्ने कार्यमा स्वयं ब्रह्माजी 


रालानन्द्री लीक 


९८३२० 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 


पनि समर्थ हुनुहुन्न भने हामी सूत आदि गायकटहरू कसरी समर्थ हौँला ? 
स भ 
अथाप्युदारश्रवसः पृथोहरेः 
करवतारस्य कयामृतादूताः । 
यथोपदेशं मुनिभिः प्रचोदिताः 
रलाघ्यानि कमीणि वयं वितन्महि ॥ ३॥ 


पदार्थ 

अथ अपि  तैपनि यथोपदेशं  मूनिहरूको भएका 

कथामृतादताः  कथामृतमाउपदेशअनुसार पृथोः  राजा पृथुको 

आदरभाव राख्ने उदारभ्रवसः  महान् कीर्तिश्लाघ्यानि  प्रशंसनीय 

मुनिभिः  मनिहरुद्रारा भएका कमोणि  कर्महरू 

प्रचोदिताः  प्रेरित गरिएका हरेः  भगवान् श्रीहरिको वितन्महि  पौला्ंछँ 
वयं  हामीहरू कलावतारस्य  कलावतार 





वाक्यार्थ तपनि कथामृतमा आदरभाव राख्ने मूनिहरुद्रारा प्रेरित गरिएका हामी गायकहरू 
मुनिहरूको उपदेशअनुसार महान् कीर्तिं भएका एवं भगवान् श्रीहरिको कलावतार भएका राजा 
पुथुको प्रशंसनीय कर्महरू फलां । 


धर्मभृतां     न  धे ५  
एष धर्मभृतां श्रेष्ठो लोकं धरमेऽनुवतंयन् । 
गोप्ता च धर्मसेतूनां शास्ता तत्परिपन्थिनाम् ॥ ५॥ 


पदार्थ 

एषः  उहाँ धर्मे  धर्ममा तत्परिपन्थिनाम् च  
घमभृतां  धर्मीत्माहरूमा अनुवतंयन्  लगादै धर्मविरोधीहरूका चाहं 

श्रेष्ठः  श्रेष्ठ राजा पृथु धर्मसेतूनां  धर्ममर्यादाको शास्ता  दण्ड दिनेवाला 
लोकं  संसारलाई गोप्ता  रक्ना गर्ने हुनुहुनेछ 





ताक्यार्थ उहाँ धर्मत्माहरूमा श्रेष्ठ राजा पृथु संसारलाई धर्ममा लगाँदै धर्ममर्यादाको रक्ना गर्ने 
र धर्मविरोधीलाई चाहं दण्ड दिनेवाला हूनुहुनेछ । 
न्द     न्त 
प्प व ककपाक्ना बभत्यकस्तना तनूः । 
 ४ यथाभागं ५ म    
काठ काठ यथाभाग कु कयरुभयाहतम् ॥ ५॥ 
पदढार्थ 


रालानन्द्री लीक 


९८२१ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 
एषः  उहाँले उभयोः  स्वर्ग र मर्त्य दुबै लोकपालहरूको 

एकः वै  एक्लै नै लोकयोः  लोकको तनूः  शरीर 

काठे काठे  समयसमयमा हितम्  हित गर्दै बिभतिं  धारण गर्नृहुनेछ 


यथाभागं  पालनपोषण आदितनो  आप्नो शगरमा 
कार्यजनुसार लोकपालानां  समस्त इन्द्रादि 
ताक्यार्थ उहाँले एक्लै नै समयसमयमा पालनपोषण आदि कार्यअनुसार स्वर्ग र मर्त्यं दुबे 
लोकको हित ग्वै आफ्नो शरीरमा समस्त इन्द्रादि लोकपालहरूको शरीर धारण गर्नृहुनेद । 
टिप्पणी यँ दुबे लोकको हित गर्नु भन्नाले यज्ञआदि कार्यं गरेर स्वर्गलोकको र वर्षा गरेर मर्त्य 
लोकको हित गर्नु भन्ने बुखिन्छ। 





वसु कार उपादत्ते कारे चायं विमुञ्चति । 
समः सर्वेषु भूतेषु प्रतपन् सू्यंवद् विभुः ॥ ६॥ 


पदठार्थ 

विभुः  समर्थ समः  समानभाव राखेर उपादत्ते  लिनहुनेछ 

अयं  उहाँ पृथु प्रतपन्  आपनो प्रताप फौलाङदे काठे  अनिकाल आदिपरेको 
सूयंवत्  सूर्ये कारे  कर लिने समयमासमयमा 

सर्वेषु  सम्पूर्ण प्रजाहरूबाट विमुञ्चति च  दिनुहुनेछ 
भूतेषु  प्राणीहरूमा वसु  धन 





ताक्यार्थ समर्थ प्रथु सूर्य सम्पूर्ण प्राणीहरूमा समानभाव राखेर आफ्नो प्रताप फलाद कर 
लिने समयमा प्रजाहरूबाट धन लिनुहुनेछ र अनिकाल आदि परेको समयमा दिनुहूनेछछ । 

टिप्पणी यहाँ राजा पुथुलाई सूर्यसंग तुलना गरिएको छ । जसरी सूर्य सबे प्राणीहरूलाई समान 
किसिमले ताप प्रदान गर्दै ग्रीष्म ऋतुमा समूद्रबाट जल सिंच्नुहुन्छ र वर्षा ऋतुमा वषिनुहन्छ त्यसै 
गरी राजा पृथु पनि सम्पूर्ण प्राणीहरूमा समानभाव राखेर आफनो प्रताप फलाद कर लिने 
समयमा प्रजाहरूबाट धन लिने र अनिकाल आदि परेको समयमा दिने गर्नृहुन्छ । यसैले उहाँलाई 
सूर्यसंग तुलना गरिएको हो । 


तितिक्त्यकमं वेन्य उपर्याक्रमतामपि । 
भूतानां करुणः शश्वदातानां क्षितिवृत्तिमान् ॥ ७॥ 


पदार्थ 
क्षितिवृत्तिमान्  प्रथिवीजस्तै  दयालु आतानां उपरि  पीडित 
सहनशील वेन्यः  वेनपुत्र राजा पृथुले व्यक्तिमाथि 


रालानन्द्री लीक 


९४२२ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 
आक्रमताम्  प्रहार गर्ने अक्रमं अपि  आक्रमण पनि तितिक्षति  सहन गर्नृहुनेछ 
भूतानां  प्राणीहरूको रादवत्  बारम्बार 


ताक्यार्थ पृथिवीजस्ते सहनशील एवं दयालु वेनपुत्र राजा पुथु पीडित व्यक्तिमाथि प्रहार गर्ने 
प्राणीको आक्रमण पनि बारम्बार सहन गर्नृहुने । 


र  


देवेऽवषंत्यसो देवो नरदेववयपुहंरिः। 
कृच्छ्रप्राणाः प्रजा द्येष रक्षिष्यत्यजञ्जसेन्द्रवत्॥ ८ ॥ 


पदार्थ 

देवे  इन्द्रले  श्रीहरि कृच्छ्रप्राणाः  प्राण सङ्टमा 
अवषंति  वर्षा नगर्दा   भगवानूले परेका 

एषः असो  उहाँ इन्द्रवत्  इन्द्रले जस्तै प्रजाः  प्रनाहरूलाई 

नरदेववपुः  राजाको रूप।अञ्जसा  अनायास हि  निश्चय नै 

धारण गर्ने वर्षा गरेर रक्षिष्यति  रक्षा गर्नुहुनेछ 





ताक्यार्थ इन््रले वर्षा नगर्दा पृथिवीमा सङ्कट परेपचछि राजाको रूप धारण गर्ने उहाँ श्रीहरि 
भगवान्ले इन्द्रले जस्तै वर्षा गरेर प्राण सङ़टमा परेका प्रजाहरूलाई रक्ना गर्नृहुनेछ । 


आप्याययत्यसो लोकं वदनामृतमूर्तिना । 
सातुरागावखोकेन विशदस्मितचारुणा ॥ ९॥ 


पदढार्थ 

असो  उहाँ राजा पृथुले भएको आप्याययति  आनन्दित 
विशदस्मितचारुणा  स्वच्छवदनामृतमूतिंना  अमृतमयगराउनृहुनेछ 

मुस्कानले सुन्दर मुखचन्द्रद्रारा 

सानुरागावलोकेन  प्रेमपूर्ण हेराइ्लोकं  संसारलाई 





ताक्यार्थ उहाँ राजा पृथुले स्वच्छ ॒मुस्कानले सुन्दर र प्रेमपूर्ण हेराइ भएको अमृतमय 
मृखचन्द्रद्रारा संसारलाई आनन्दित गराउनुहुनेच् । 


अव्यक्तवर्त्मैष निगूढकायं 

गम्भीरवेधा उपगुप्तवित्तः। 
अनन्तमाहात्म्यगुणेकधामा 

पृथुः प्रचेता इव संवृतात्मा ॥ ९० ॥ 


रालानन्द्री लीक 


९१४२३ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 
पढार्थ 

अव्यक्तवत्मां  कसैले बुर्नअनन्तमाहात्म्यगुणेकधामा  पृथुः  प्रथु 

नसकिने गति भएका अनन्त॒ माहात्म्य र॒ गुणका प्रचेताः इव  वरुणजस्तै 
निगूढकायंः  गोप्य कार्य एकमात्र आश्रय भएका हुनुह॒न्छ 


गम्भीरवेधाः  गम्भीर विचार संवृतात्मा  प्रजाद्रारा सुरक्षित 
उपगुप्तवित्तः  सुरक्षित धन एवं एषः  उहाँ 

वाक्यार्थ  कसैले बुरखुन नसकिने गति, गोप्य कार्य, गम्भीर विचार, सुरक्षित धन एवं अनन्त 
माहात्म्य र गुणका एकमात्र आश्रय भएका प्रजाद्रारा सुरक्षित पृथु वरुणजस्तै हुनुह॒न्छ । 





दुरासदो दुविंषह आसन्नोऽपि विदूरवत् । 
नैवाभिभवितुं शक्यो वेनारण्युत्थितोऽनरः ॥ ९९॥ 


पदठार्थ 

राजा पृथु दुरासदः  प्राप्त गर्न नसकिने विदूरवत्  टाढा रहेको जस्तै 
वेनारण्युत्थितः  वेनरूप अरणि दुविंषहः  सहन गर्न नसकिने गरी 

काठको मन्थनबाट उत्पन्नहुनुहन्छ यसैले अभिभवितुं  तिरस्कार गर्न 
भएको आसन्नः अपि  नजिक रहेरन एव शक्यः  नसकिने 
अनः  आगोजस्ते पनि हुनुहुनेछ 





ताक्यार्थ राजा पृथु वेनरूप अरणि काठको मन्थनबाट उत्पन्न भएको आगोजस्तै शत्रुको 
पकडमा नआउने र सहन गर्न नसकिने हुनुह॒न्छ । यसेले नजिक रहेर पनि शक्तिसम्पननन भएका 
कारण टाढा रेको जस्ते गरी तिरस्कार गर्न नसकिने हुनुहनेद । 


अन्तवेहिङ्च भूतानां पश्यन् कमणि चारणेः। 
उदासीन इवाध्यक्षो वायुरात्मेव देहिनाम् ॥ १२॥ 


पदढार्थ 

देहिनाम्  प्राणीहरूको भूतानां  समस्त प्राणीहरूका पयन् च  देखेर पनि 

अध्यक्षः  अन्तर्यामी अन्तः  भित्र उदासीनः  उदासीन स्तुति र 
वायुः  प्राणरूप बहिः  बाहिरका निन्दाभन्दा माथि रहेकाले 
आत्मा  आत्मा कमणि  कर्महरूलाई इव॒  जस्तै बन्नुहुनेछ 
इव  ठै उहाँ राजा पृथु चारणेः  गुप्तचरहरूद्रारा 





ताक्यार्थ प्राणीहरूको अन्तर्यामी प्राणरूप आत्मा फ भएका राजा पृथु समस्त प्राणीहरूका भित्र 


रालानन्द्री लीक 


१८३० 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 


र बाहिरका कर्महरूलाई गुप्तचरहरूद्वारा देखेर पनि स्तुति र निन्दाभन्दामाथि रेकाले उदासीन 
जस्तै बन्नुहुनेछछ । 

टिप्पणी यस श्लोकमा राजा पुथुलाई आत्मासंग तुलना गरिएको छ । जसरी प्राणीहरूको भित्र 
रहने प्राणरूप आत्मा शरीरका भित्र र बाहिरका पुण्यपापसम्बन्धी समस्त कर्म देखेर पनि 
उदासीनजस्तै रहन्छ त्यसै गरी राजा प्रथु पनि गुप्तचरको माध्यमबाट प्रजाका स्तुति एवं 
निन्दासम्बन्धी सम्पूर्ण कर्म थाहा पाएर पनि त्यसप्रति कुनै प्रतिक्रिया व्यक्त गर्नृहुनेेन । 


नादण्ड्यं दण्डयत्येष सुतमात्मद्धिषामपि । 
दण्डयत्यात्मजमपि दण्ड्यं घमंपथे स्थितः ॥ १२॥ 





पदार्थ 

धर्मपथे  धर्ममार्ममा आत्मद्विषाम्  शत्रुको भने 

स्थितः  रहनुहुने सुतम् अपि  छोरालाई पनि आत्मजम्  आफ्नो छोरालाई 
एषः  यी राजा पृथु न दण्डयति  दण्ड दिनुहुनेरैन अपि  पनि 

अदण्ड्यं  दण्ड दिन अयोग्य दण्ड्यं  दण्ड दिन योग्य छदण्डयति  दण्ड दिनुहुनेछ 


वाक्यार्थ धर्ममार्गमा रहनुहूने राजा पृथु दण्ड दिन अयोग्य छ भने शत्रुको छोरालाई पनि दण्ड 
दिनुहुनेकैन, दण्ड दिन योग्य छ भने आफनो छोरालाई पनि दण्ड दिनुहुनेछ । 


अस्याप्रतिहतं चकं पृथोरामानसाचलात् । 
  म  ० र 
वतेते भगवानकं यावत् तपति गोगणेः ॥ १४ ॥ 





पढार्थ 

भगवान्  भगवान् मानसपर्वतदेखि पृथोः  राजा पृथुको 

अकः  सूर्य यावत्  जहांसम्म चक्रं  रथको पाड्ग्रा 

गोगणेः  आफ्नातपति  प्रकाशित गर्नृहुन्छ अप्रतिहतं  अपराजित भएर 
किरणावलीद्रारा त्यां सम्म वतेते  चलिरहनेछ 
आमानसाचरात् अस्य  उहाँ 


ताक्यार्थ भगवान् सूर्य आफ्नो किरणावलीद्रारा उत्तरक्ेत्रमा अवस्थित मानसपर्वतदेखि जहाँ सम्म 
प्रकाशित गर्नृहुन्छ त्यहांसम्म राजा पुथुको रथको पाडग्रा अपराजित भएर चलिरहनेछ । अर्थात् 
उत्तरक्नेत्रमा अवस्थित मानसपर्वतदेखि सूर्यको प्रकाश जहाँसम्म पुग्दछछ त्यहाँसम्म राजा पुथुको 
निष्कण्टक राज्य रहने । 


  


रञ्जयिष्यति यल्टोकमयमात्मविचेष्ठितेः। 


रालानन्द्री लीक 


९८४३५ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 


अथामुमाहू राजानं मनोरञ्जनकैः प्रजाः ॥ १५॥ 





पढार्थ 

यत्  किनभने कर्महरुद्रारा प्रजाः  प्रजाहरू 

अयम्  उहां राजा पृथुले लोकम्  लोकलाई अमुम्  उदां लाई 

मनोरञ्जनकैः  मनलाईरञ्जयिष्यति   खुसी राजानं  राजा 

आनन्दित बनाउने बनाउनुहुनेछ आहुः  भन्नेछन् 
आत्मविचेष्टितेः  आप्ना।अथ  यसपचछ्ि 


वाक्यार्थ राजा पृथुले मनलाई आनन्दित बनाउने आपफ्ना कर्महरुद्रारा लोकलाई खुसी 
बनाउनुहुनेछ । यसपचछछि प्रजाहरू उहाँ लाई राजा भननेछन्। 


दुढव्रतः सत्यसन्धो ब्रह्मण्यो वृद्धसेवकः । 
रारण्यः सवभूतानां मानदो दीनवत्सलः ॥ १६॥ 


पढार्थ 

उहाँ राजा पृथु वृद्धसेवकः  वृद्धका सेवक मानदः  सम्मान दिने 

दढव्रतः  दृढव्रत रारण्यः  शरणागतवत्सल दीनवत्सलः  दुःखीहरूका प्रिय 
सत्यसन्धः  सत्यप्रतिज्ञ स्व॑भूतानां  सम्पूर्ण हुनुहनेछ 

ब्रह्मण्यः  ब्राह्मणभक्त प्राणीहरूलाई 





वाक्यार्थ उहाँ राजा पथु दृढव्रत, सत्यप्रतिज्ञ, ब्राह्मणभक्त, वृद्धका सेवक, शरणागतवत्सल, 
सम्पूर्ण प्राणीहरूलाई सम्मान दिने एवं दुःखीहरूलाई दया गर्न व्यक्ति हुनुहुनेछ । 


मातृभक्तिः परस्त्रीषु पत्न्यामधं इवात्मनः । 
प्रजासु पितृवत् स्निग्धः किङ्करो बह्यवादिनाम् ॥ १७ ॥ 


पदार्थ 

परस्त्रीषु  परस््रीहरूमा अधः इव  आधा भागजस्तै स्निग्धः  प्रिय र 

मातृभक्तिः  मातभाव राख्ने व्यवहार गर्ने बह्मवादिनाम्  ब्रह्मवादीहरूका 
पत्न्याम्  पत्नीमा प्रजासु  प्रजाहरूमा किङ्करः  सेवक बन्नहुने 
आत्मनः  आपनो पितृवत्  पितासमान 





ताक्यार्थ राजा प्रथु परस्त्रीहरूमा मातभाव राख्ने, पत्नीमा आफ्नो आधा भागजस्तै व्यवहार गर्ने 
एवं प्रजाहरूका लागि पितासमान प्रिय र ब्रह्मवादीहरूका सेवक बन्नुहूुने्छ । 


देहिनामात्मवत् प्रष्ठः सुहृदां नन्दिविधंनः। 


रालानन्द्री लीक 


९५२६ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 


मुक्तसङ्गप्रसद्गोऽयं दण्डपाणिरसाधुषु ॥ १८ ॥ 


पढार्थ 

देहिनाम्  प्राणीहरूका नन्दिविधंनः  आनन्ददाता असाधुषु  दुर्जनहरूका लागि 
आत्मवत्  आत्माजस्ते मुक्तसङ्गप्रसङ्गः  वैराग्यप्रेमी दण्डपाणिः  हातमा दण्ड 
भ 

प्रष्ठः  अत्यन्त प्रिय पुरुषसित सङ्गत गर्ने लिनहुनेछछ 

सुहृदां  मित्रहरूका अयं  उहां राजा पुथु 





ताक्यार्थ प्राणीहरूका आत्माजस्ते अत्यन्त प्रिय, मित्रहरूका आनन्ददाता एवं वेराग्यप्रेमी 
पुरुषसित सङ्गत गर्ने राजा पृथु दुर्जनहरूका लागि हातमा दण्ड लिनुहूुने । 


अयं तु साक्षाद् भगवांस्त्यधीशः 
कूटस्थ आत्मा कलयावतीणंः । 
यस्मिन्नविद्यारचितं निरथंकं 
परयन्ति नानात्वमपि प्रतीतम् ॥ १९॥ 
पदढार्थ 


अयं तु  उहाँ राजा पृथुत कठ्या  आफ्नो अंशबाट नानात्वम्  द्ैतत्व 
त्र्यधीशः  तीनै गुणका मालिक अवतीणंः  अवतीर्ण हुनुभएको प्रतीतम् अपि  प्रतीत भए पनि 


कूटस्थः  अन्तयमिी हो निरथंकं  निरर्थक 
आत्मा  आत्मास्वरूप यस्मिन्  जसमा परयन्ति  विद्वान्हरू देख्छन् 
साक्षात्  साक्षात् अविद्यारचितं  अविद्याद्रारा 





भगवान्  भगवान् नारायण नै कल्पित 
ताक्यार्थ उहाँ राजा प्रथु तीनै गुणका मालिक अन्तर्यामी आत्मास्वरूप साक्षाद् भगवान् 
नारायण नै आफ्नो अंशबाट अवतीर्ण हूनुभएको हो । जसमा अविद्याद्रारा कल्पित द्वैतत्व प्रतीत भए 
पनि त्यसलाई विद्रानूहरू निरर्थक देख्छन् । 


 ् ् 

अयं भुवो मण्डलमोदयाद्रे 
मेप्तिकवीसो र  ० नरदेवनाथ 
गोप्तेकवीरो नरदेवनाथः। 

आस्थाय जेत्रं रथमात्तचापः 

पयस्यते दक्षिणतो यथाकः ॥ २०॥ 
पदार्थ 
रालानन्द्री लीक 


९०२७ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 
एकवीरः  अद्वितीय वीर भुवः मण्डलम्  पृथिवी आस्थाय  चढेर 

नरदेवनाथः  राजाहरूका पनिमण्डललाई आत्तचापः  धनुष लिएर 

राजा गोप्ता  रक्षा गर्नृहुनेछ अकः यथा  सूर्यजस्तै 

अयं  उहाँ पृथु जेत्रं  जयशील दक्षिणतः पयस्यते  पृथिवीको 
आ उदयाद्रेः  उदयाचलदेखिको रथम्  रथमा प्रदक्षिणा गर्नृहुनेछ 





ताक्यार्थ अद्वितीय वीर एवं राजाहरूका पनि राजा पृथु उदयाचलदेखिको पृथिवीमण्डललाई 
र्ना गर्नृहुनेछ । जयशील रथमा चढी धनुष लिएर सूर्यजस्ते गरी उहाँले प्रथिवीको प्रदक्षिणा 
गर्नृहुनेछ । 


अस्मे नृपालाः किर तत्र तत्र 
बि हरिष्यन्ति सलोकपाखाः। 
मंस्यन्त एषां स्त्रिय आदिराजं 
चक्रायुधं तया उद्धरन्त्यः ॥ २१९॥ 





पदार्थ 

३  
सलोकपालाः  लोकपालसहित बलि  उपहार उद्धरन्त्यः  गान गर्दै 
नृपालाः  राजाहरू हरिष्यन्ति  समर्पण गर्नछन् आदिराजं  आदिराज उहाँ लाई 
किल  निश्चय नै एषां  यी राजाहरूका चक्रायुधं  चक्रधारी भगवान् 
तत्र तत्र  त्यहाँ त्यहाँ स््ियः  स््रीहरूले विष्णु 
अस्मे  उहाँ राजा पृथुलाई तद्यशः  उहांको कीर्विको मंस्यन्ते  मान्नेछन् 


ताक्यार्थ लोकपाल र राजाहरूले जहँजहँ राजा पृथु पुग्नुहुन्छ त्यहां त्यहां उहोँलाई उपहार 
समर्पण गर्नछन्। यी लोकपाल र राजाहरूका स्त्रीहरूले उहाँको कीर्तिको गान गर्दै आदिराज 
पुथुलाई चक्रधारी भगवान् विष्णु मान्नेछन् । 


अयं महीं गां दुदुहेऽधिराजः 
प्रजापतिर्वृत्तिकरः प्रजानाम् । 
प 
यो लीलयाद्रीन् स्वशरासकोट्या 
भिन्दन् समां गामकरोद् यथेन्द्रः ॥ २२॥ 
पदार्थ 
अयं  उहाँ प्रजापतिः  प्रजाका मालिक यसैले 


रालानन्द्री लीक 


९८३८ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 
प्रजानाम्  प्रजाको यथा  जसरी स्वशरासकोट्या  आपनो 
वृत्तिकरः  पालन गर्न इन्द्रः  इन्द्रले वज्द्रारा धनुषको ट्प्पोले 

अधिराजः  राजा पुथुले उद्रीन्  पर्वतको भेदनागाम्  पृथिवीलाई 

गां  गार्ईरूप गर्जुभएको थियो त्यसै गरी भिन्दन्  विदारण गर्दै 

महीं  पृथिवीलाई यः  जुन राजा पृथुले समां  समस्थल 

दुदुहे  दोहन गर्नुहुनेछछ लीलया  ख्यालख्यालैमा अकरोत्  बनाउनुहुनेछ 





वाक्यार्थ प्रजाका पालनकर्ता राजा पृथुले गाईरूप पृथिवीलाई दोहन गर्नृहुनेछछ । यस्तै जसरी 
इन्द्रले वज्रद्रारा पर्वतको भेदन गर्नुभएको थियो त्यसै गरी उहांले ख्यालख्यालैमा आफ्नो धनुषको 
ट्प्पोले परथिवीलाई विदारण गर्दै समस्थल बनाउनुहुने । 


विस्पूजंयन्नाजगवं धनुः स्वयं 
यदाचरत् क्ष्मामविषह्यमाजे । 

तदा निलिल्युदिरि दिश्यसन्तो 
लाङ्गलमुद्यम्य यथा मृगेन्द्रः ॥ २३॥ 





पढार्थ 

यथा  जसरी गरी राजा पृथु पनि क्ष्माम्  पृथिवीमा 

मृगेन्द्रः  मृगको राजा सिंह स्वयं  आपै अचरत्  हिंनुहुनेछ त्यस 
यदा  जब अविषह्यम्  सहन गर्न नसकिने वेला 

खाङ्गृलम्  पुच्छर आजगवं  आजगव असन्तः  दुष्ट शत्रुहरू 

उद्यम्य  उठाएर वनमा हिदछ घनुः  धनुको दिरि दिशि  दिशादिशामा 
तदा  त्यस वेला विस्पूजंयन्  टङ्कार गर्दै निलिल्युः  लुक्नेछन् 
मृगहरू उराएर लुक्दछन् त्यसै। आजौ  युद्धमा 


ताक्यार्थ जसरी मृगको राजा सिंह जब पुच्छर उठाएर वनमा हिडछ त्यस वेला मृगहरू डराएर 
लुक्दछन् त्यसै गरी राजा पृथु पनि शत्रुदारा सहन गर्न नसकिने आजगव धनुषको टङ्कार गर्दै 
युद्धको क्रममा पृथिवीमा हिंडनुहुनेछ, त्यस वेला दुष्ट शत्रुहरू दिशादिशामा लुक्नेछन् । 


एषोऽश्वमेधाञ्खातमाजहार 
सरस्वती प्रादुरभावि यत्र । 
अहार्षीद् यस्य हयं पुरन्दरः 


रालानन्द्री लीक 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
० च 
रातक्रतुर्चरम वतमान ॥ २४ ॥ 
पदार्थ 
यत्र  जहां शतम्  सय 


अश्वमेधान्  अश्वमेध यज्ञ 
आजहार  गर्नृहुनेछ 

चरमे  अन्तिम अश्वमेध यज्ञ 
वतमाने  चलिरहंदा 


सरस्वती  सरस्वती नदी 
प्रादुरभावि  उत्पन्न भइन् 
त्यहां 

एषः  यी राजा पृथुले 





१५३९ 


अध्याय १६ 


यस्य  जुन राजा पुथुको 
हयं  घोडालाई 

पुरन्द्रः  पुरन्दरनामक 
शतक्रतुः  इन्द्रले 


अहार्षीत्  हरण गर्नृहुनेछ 


ताक्यार्थ जहो सरस्वती नदी उत्पनन भड्न् त्यहाँ राजा पृथुले सय अश्वमेध यज्ञ गर्नुहुनेछछ । 
अन्तिम अश्वमेध यज्ञ चलिरह॑दा उहँको घोडालाई पुरन्दरनामक इन्द्रले हरण गर्बृहुने । 


एष स्वसद्मोपवने समेत्य 
सनत्कुमारं भगवन्तमेकम् । 
आराध्य भक्तयाठभतामट तज् 


ज्ञानं यतो बह्म परं विदन्ति ॥ २५॥ 


पढार्थ 
एषः  उहाँ राजा पृथु सनत्कुमारं  सनत्कुमारको 
स्वसद्मोपवने  आपनो महलकोभक्तया  भक्तिपूर्वक 


न्गेचामा आराध्य  सेवा गरेर 
समेत्य  गएर यतः  जसबाट 
एकम्  एक्लै रहनुभएका परं  परम 
भगवन्तम्  भगवान् नह्य  ब्रह्म 





विदन्ति  प्राप्त हुन्छ 
तत्  त्यो 
अमलं  निर्मल 
ज्ञानं  ज्ञान 
अलमत  


प्राप्त गर्नृहुनेछछ 


ताक्यार्थ राजा पृथु आफ्नो महलको बगँचामा गणएर एक्लै रहनुभएका भगवान् सनत्कुमारको 
भक्तिपूर्वक सेवा गरेर जसबाट परम ब्रह्मको प्राप्ति हुन्छ त्यस्तो निर्मल ज्ञान प्राप्त गर्बृहुने । 


तत्र तत्र गिरस्तास्ता इति विश्चुतविक्रमः। 


श्रष्यत्यात्माभरिता गाथाः पृथुः पृथुपराकमः ॥ २६॥ 


पदार्थ 

पृथुपराक्रमः  ठुलो पराक्रमभएका 

भएका यसैले पृथुः  पथु राजाले 
विश्रुतविक्रमः  प्रसिद्ध पराक्रमइति  यसप्रकारका 


आत्माधिताः  आफूसम्बन्धी 
ताः ताः  तीती प्रसिद्ध 
गाथाः  कथामय 

रानन्ठी दीक 


१८०८० 
चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय १६ 
गिरः  वाणीहरू तत्र तत्र  जहांतहीं श्रोष्यति  सुनुहनेछ 


ताक्यार्थ महान् र प्रख्यात पराक्रम भएका पृथु राजाले यसप्रकारका आपरूसम्बन्धी तीती 
प्रसिद्ध कथामय वाणीहरू जहाँ तहीं सुन्नृहुने । 


दिररो विजित्याप्रतिरुद्धचकः 
स्वतेजसोत्पारितलोकड्चल्यः। 
सुरासुरेनद्ररुपगीयमान 


महानुभावो भविता पतिभुंवः॥ २७ ॥ 
पदार्थ 
स्वतेजसा  आप्नो तेजले सुरासुरेनद्रेः  देवता र दानवद्राराभुवः  पृथिवीका 
उत्पाटितरोकशल्यः  प्रजाकोउपगीयमानः  कीर्तिं गाइएका पतिः  राजा 





दुःखरूप कांडो निकालेर महानुभावः  महानुभाव पृथु भविता  बन्नुहूनेछ 
दिशः  सम्पूर्ण दिशाहरूलाई अप्रतिरुद्धचक्रः  आज्ञालाई 
विजित्य  जितेर उल्लडघन गर्न नसकिने 


ताक्यार्थ आफनो तेजले प्रजाको दुःखरूप कांडा निकालेर सम्पूर्ण दिशाहरूलाई जितेर देवता र 
दानवद्रारा कीर्तिं गादएका महानुभाव पृथु कोटहीद्रारा पनि आज्ञालाई उल्लङ्घन गर्न नसकिने 
किसिमका पुथिवीका राजा बन्नुहुनेछछ । 


अध्याय विवरण राजा पृथु विनयशील र आत्मप्रशंसा नचाहने भगवद्भक्त राजा हुनुहुन्छ । 
प्रशंसा नचाहने यस्ता महापुरुषहरू न संसारबाट प्रशंसित हृन्छन् । उनको प्रशंसाको क्रममा राजामा 
हनुपरने सद्गुणहरूको यहाँ चर्चा गरिएको छ। 
राजा आफ पनि धर्ममर्यादामा चल्नुपर्छ अनि मर्यादाको रक्ना र दुष्टहरूलाई दण्ड दिन 
सक्ने हुनुपर्छ । जसरी सूर्यले जल सोस्दचछछन् र वर्षा याममा त्यसलाई सयौ गुणा बढी गुणकारी हुने 
गरी बसरखिंछन् त्यसै गरी शासकले पनि प्रजाहरूबाट थोरैथोरे कर लिएर इला राष्ट्रिय हितका 
कामहरूमा खर्च गर्नुपर्छ । कर जम्मा गर्नु र त्यसको सदुपयोग गर्नु यी दुबे उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छन् । 
आप्ना प्रजाहरूमा सर्धँ करुणा राख्नुपक्छ अनि जस्तोसुके आपत्तिमा पनि हेंसिलो मुखद्रारा 
प्रजाहरूलाई आनन्दित गर्नुपर्छ। असल राजा आपफ्ना ठुला योजनाहरूलाई पनि प्रचारबाजीमा 
नउत्रिकन च्छिद्रे सम्पन्न गर्ने, शत्रुहरूलाई पनि नियमको उल्लङ्घन नगरुन्जेल दण्डित नगर्ने अनि 
आप्ना प्रियहरूलाई पनि मर्यादाको उल्लङ्घन गर्दा दण्ड दिने ह॒न्छन्। यस्ता राजाले ने प्रजालाई 
सन्तुष्ट गर्दछ्न्। राजाको व्यक्तिगत जीवन अत्यन्त संयमित हनुपछछ र ज्ञानी महापुरुषहरूको ऊ 
भक्त हुनुपरछ । आफ्नो प्रतिज्ञा सर्धं सफल पार्त र प्रजाहरूलाई पुत्र सम्ख्ने राजाले नै सम्पूर्ण 
यनानन्दी ठीक 


९८४१ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय १६ 


पुथ्वीको शासन गर्न सक्दछन् । 

राजु दीप्तौ धातुबाट बनेको राजा शब्दले आपफ्ना पराक्रमहरूद्रारा सर्धं दीप्त रहने 
शासकलाई जनां । जो भोगविलासमा भन्दा आपफ्ना कर्तव्यहरूको पालनामा आनन्द मान्छ अनि 
जसको शास्त्रीय विधिअनुसार मूर्धाभिषेक गरिएको छ त्यस्तो राजामा लोकपालहरूको तेज 
प्रविष्ट हुन्छ भन्ने शास्त्रीय मान्यता छ। राजा पृथुको जीवन अध्यात्ममय र पराक्रम अनुपम 
भएकाले यस अध्यायभरि उहँको स्तुति गरिएको हो । 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां चतुथ॑स्कन्धे षोडरो ऽध्यायः ॥ १६॥ 


रालानन्द्री लीक 


९८२ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १७ 
अथ क घ्याय 
अथ सप्तदशारव्यायः 
महाराज पृथु पृथिवीमाथि क्रुद्ध हुनु र पृथिवीद्रारा उहांको स्तुति गरन 
मेत्रेय उवाच मैत्रेयजीले भन्नुभयो 
एवं स भगवान् वैन्यः ख्यापितो गुणकर्ममिः। 
छन्दयामास तान् कामः प्रतिपूज्याभिनन्य च ॥ १॥ 
पदार्थ 
एवं  यसप्रकार सूत आदि ्  भगवान् वस्तुद्रारा 
वन्दीजनद्रारा वेन्यः  वेनपुत्र पृथुले प्रतिपूज्य  सम्मान गरेर 
गुणकर्मभिः  गुण र कर्मकोतान् च  ती वन्दीहरूलाई पनि छन्दयामास  सन्तुष्ट 
वर्णनद्रारा अभिनन्दय  वचनले खुसीबनाउनुभयो 
ख्यापितः  प्रशंसा गरिनुभएका ननाएर 
सः  उहाँ कामैः  इच्छाअनुसारका 





ताक्यार्थ यसप्रकार सूत आदि वन्दीजनद्रारा गुण र कर्मको वर्णनद्रारा प्रशंसा गरिनुभएका 
भगवान् वेनपुत्र पृथुले ती वन्दीहरूलाई पनि मिटा वचनले खुसी बनाएर इच्छाअनुसारका वस्तुद्रारा 


सम्मान गरेर सन्तुष्ट बनाउनुभयो । 
ब्रह्मणप्रमुखान् वणान् भृत्यामात्यपुरोधस   


स श्रेणी 
पोरान् जानपदान् श्रेणीः प्रकृतीः समपूजयत् ॥ २॥ 





पढार्थ 

राजा पुथुले मन्त्री, पुरोहित 

ब्राह्मणप्रमुखान्  ब्राह्मण आदि परान्  पुरवासी 

वणान्  चार वर्ण जानपदान्  ग्रामवासी 
भृत्यामात्यपुरोधसः  सेवकः, श्रेणीः  विभिन व्यवसाय 


अंगोलका 
प्रकृतीः  प्रजाहरूलाई 
समपूजयत्  सत्कार गर्नुभयो 


ताक्यार्थ राजा पृथुले ब्राह्मण आदि चार वर्ण, सेवक, मन्त्री, पुरोहित, पुरवासी, ग्रामवासी एवं 


विभिन्न व्यवसाय अंगालेका प्रजाहरूको सत्कार गर्नुभयो । 
विदुर उवाच विदुरजीले भन्नुभयो 
कस्माद् दधार गोरूपं धरित्री बहुरूपिणी । 


रालानन्द्री लीक 


९८८३ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १७ 


यां दुदोह पृथुस्तत्र को वत्सो दोहनं च किम् ॥ ३॥ 


पढार्थ 

बहुरूपिणी  धरे रूप भएकी पृथुः  राजा पृथुले वत्सः  बाच्छो थियो 
धररी  पृथिवीले यां  जुन पृथिवीलाई दोहनं च  दहने भाँडो पनि 
कस्मात्  किन दुदोह  दुहुनुभयो किम्  के थियो 

गोरूपं  गार्ईको रूप तत्र  त्यस दोहनकार्यमा 

दधार  धारण गरिन् कः को 





वाक्यार्थ घेरे रूप भएकी पृथिवीले किन गाईको रूप धारण गरिन् ? राजा पृथुले पृथिवीको 
दोहन गर्दा को बाच्छो थियो ? अनि दुहुने भाँडो चाहं के थियो ? 


प्रकृत्या विषमा देवी कृता तेन समा कथम् । 
तस्य मेध्यं हयं देवः कस्य हेतोरपाहरत् ॥ ४॥ 





पदार्थ 

देवी  पृथिवी देवी प  कसरी मेघ्यं  यज्ञीय 

प्रकृत्या  स्वभावेले समा  समतल हयं  घोडा 

विषमा  उचाइ र गहिरादमाकृता  बनाइयो कस्य हेतोः  किन 

नमिलेकी थिदन् दवः  इन्द्रले अपाहरत्  हरण गरे 
तेन  उहाँ राजा पृथुद्रारा तस्य  उहाँ राजा पथुको 


ताक्यार्थ प्रथिवी स्वभावैले उचाइ र गहिरादमा नमिलेकी धथिडन्। राजा पृथुले तिनलाई कसरी 
समतल बनाउनुभयो ? अनि राजा पुथुको यज्ञीय घोडा इन्द्रले किन हरण गरे? 


सनत्कुमाराद् भगवतो ह्यन् ब्रह्मविटुत्तमात् । 


ठव्ध्वा ज्ञानं सविज्ञानं राजिः कां गतिं गतः ॥ ५॥ 
पदार्थ 
ज्मन्  हे ब्रह्मज्ञानी मेत्रेयजी सनत्कुमारात्  सनत्कुमारबाट राजर्षिः  राजर्षि पृथुले 
जह्यविदुत्तमात्  ब्रह्मज्ञानीहरूमासविज्ञानं  विज्ञानले युक्त कां  कस्तो 





उत्तम ज्ञानं  ज्ञान गतिं  गति 
भगवतः  भगवान् ठन्ध्वा  पाएर गतः  प्राप्त गर्नुभयो 


वाक्यार्थ हे ब्रह्मज्ञानी मेत्रेयजी ! ब्रहमज्ञानीहरूमा उत्तम भगवान् सनत्कुमारबाट विज्ञानले युक्त 
ज्ञान पाएर राजर्षिं प्रथुले कस्तो गति प्राप्त गर्नुभयो ? 


यच्चान्यदपि कृष्णस्य भवान् भगवतः प्रभोः । 


रालानन्द्री लीक 


९८८८ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १७ 


श्रवः सुश्रवसः पुण्यं पूतदेहकथाश्रयम् ॥ ६ ॥ 
भक्ताय मेऽनुरक्ताय तव चाधोक्षजस्य च । 
वक्तुमर्हसि योऽदुह्यद् वेन्यरूपेण गामिमाम् ॥ ७॥ 


पदार्थ 

यः  जसले पू्ैदेहकथाश्रयम्  पूर्वजन्मभक्ताय  भक्त एवं 

वैन्यरूपेण  वेनपुत्र पृथु रूपले अर्थात् पृथुञवतारसम्बन्धी अनुरक्ताय  कथा सुन अनुरक्त 
इमाम्  यी यत्  जुन भएको 

गाम्  पृथिवीलाई पुण्यं  पवित्र मे  मलाई 

अदुद्यत्  दुहुनुभयो श्रवः  कीर्तित्योर वक्तुम्  बताउन 

सुश्रवसः  पुण्यकीर्ति भएका अन्यत् अपि च  अरू पनि भवान्  हजुर 

प्रभोः  प्रभ तव  हजुर भैत्रेयको र अर्हसि  योग्य हुनुहुन्छ 
भगवतः  भगवान् अधोक्षजस्य च  भगवान् 

कृष्णस्य  कृष्णको श्रीकृष्णको पनि 





ताक्यार्थ जसले वेनपुत्र पृथुरूपले यी पृथिवीलाई दुहूनुभयो त्यस्ता पुण्यकीर्ति प्रभु भगवान् 
कृष्णको पूर्वजन्म अर्थात् पृथुअवतारसम्बन्धी जुन पवित्र कीर्ति छ त्यो र उहाँसँंग सम्बन्धित अरू 
कथा पनि बताउनुहोस् । हे मेत्रेयजी ! म हजुरको र भगवान् श्रीकृष्णको भक्त हँ र भगवान्का 
कथाहरू सुन्न अनुरक्त पनि ह्ु। 


सूत उवाच सूतजीले भन्नुभयो 


 अ  ० ज्र,  


चोदितो विदुरेणेवं वासुदेवकथां प्रति । 
प्रशास्य तं प्रीतमना मेत्रेयः प्रत्यभाषत ॥ ८ ॥ 


पढार्थ 

विदुरेण  विदुरजीद्रारा   प्रेरित र यसैले प्रशस्य  प्रशंसा गरेर 
एवं  यसप्रकार प्रीतमनाः  खुसी हनुभएका प्रत्यभाषत  भन्नुभयो 
वासुदेवकथां प्रति  भगवानूमित्रेयः  भेत्रेय ऋषिले 

वासुदेवका कथाप्रति तं  ती विदुरजीलाई 





ताक्यार्थ विदुरजीद्रारा यसप्रकार भगवान् वासुदेवका कथाप्रति प्रेरित र यसैले खुसी हुनुभएका 
मेत्रेय ऋषिले विदुरजीलाई प्रशंसा गर्दै भन्नुभयो । 


रालानन्द्री लीक 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत 

मत्रेय उवाच मेत्रेयजीले भन्नुभयो 

यदाभिषिक्तः पृथुरद् विपे 

रामन्त्रितो जनतायारच पालः। 
प्रजा निरन्ने क्षितिपृष्ठ एत्य 
्ुतक्नामदेहाः पतिमभ्यवोचन् ॥ ९॥ 

पदार्थ 
अङ्गं  हे प्रिय विदुरजी जनतायाः  जनताका 
यदा  जब पारः  पालक भनेर 
किपः  ब्राह्मणहरद्रारा आमन्त्रितः च  नियुक्त पनि 
अभिषिक्तः  राज्याभिषेकहुनुभयो त्यसै वेला 
गरिनुभएका क्षितिपृष्ठे  परथिवीतल 
पृथुः  पृथु निरन्ने  अन्नरहित भएपचछि 





९८९८५ 


अध्याय १७ 


्ुक्षामदेहाः  भोकले पीडित 


भएका 
प्रजाः  प्रजाहरू 
पत्य  अएर 


पतिम्  राक्षक राजा पृथुलाई 
अभ्यवोचन्  भने 


वाक्यार्थ हे प्रिय विदुरजी ! जब ब्राह्मणहरुूद्रारा राज्याभिषेक गरिनुभएका पथु जनताका 
पालक भनेर नियुक्त पनि हुनुभयो त्यसै वेला पुथिवीतल अन्नरहित भएपचछ्ि भोकले पीडित भएका 


प्रजाहरू आणएर राजा पुथुलाई भने। 


वयं राजञ्जाटरेणाभितप्ता 
यथाग्निना कोटरस्थेन वृक्षाः। 
त्वामद्य याताः शरणं रारण्यं 
यः साधितो वृत्तिकरः पतिनः ॥ 
पदार्थ 
राजन्  हे राजा पृथु वयं  हामीहरू 
यथा  जसरी जार्रेण  पेटमा रेको 
कोटरस्थेन  टोदकामा रहेको जठराग्निबाट जलिरहेका छँ 
अग्निना  आगोद्रार यः  जो हजुर 


वृक्षाः  वृक्षहरू नः  हामी प्रजाहरूका 
अभितप्ताः  जल्दचछछन् त्यसै वृत्तिकरः  जीविकादाता 
गरी पतिः  पालक 


९० ॥ 


साधितः 
त्यस्ता 
शरण्यं  शरणदाता 
त्वाम्  हजुरको 
ङारणं  शरणमा 
अदय  आज 


बनाइनुभएको छ 





याताः  आएका छँ 


रालानन्द्री लीक 


१४४८६ 
चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय १७ 
वाक्यार्थ हे राजा पृथु! जसरी टोड्कामा रहेको आगोद्रारा वृक्षहरू जल्दछन् त्यसै गरी पेटमा 


रहेको जठराग्निबाट हामीहरू जलिरहेका छँ । यसैले आज हामी प्रजाका जीविकादाता, पालक 
एवं शरणदाता भएका हजुरको शरणमा आएका छँ । 


तन्नो भवानीहतु रातवेऽन्नं 
्ुघारदिंतानां नरदेवदेव । 
यावन्न नङ्क्ष्यामह उज्स्तोजां 
वातांपतिस्त्वं किल लोकपालः ॥ ९ ॥ 

पदढार्थ 
नरदेवदेव  राजाका पनि राजात्यसभन्दा पहिले नै ईहतु  प्रयत्न गर्नुहोस् 
हे पृथु ्ुघादिंतानां  भोकने पीडितत्वं  किनभने तपाई 
तत्  त्यसैले भएका किल नै 
उज्छ्तिजांः  अन्न नपाएकानः  हामीहरूका लागि वातापतिः  जीविकादाता र 
हामीहरू अन्नं  अन्न लोकपालः  प्रजारक्षक हुनुहन्छ 
यावत्  जबसम्म रातवे  दिनका लागि 
न नङ्क्ष्यामहे  नष्ट हदेनौँ भवान्  तपाई 





वाक्यार्थं  राजाका पनि राजा हे पृथु! अन्न नपाएका हामीहरू भोकले मर्नुभन्दा पहिले नै 
भोकाएका हामीहरूका लागि अन्न दिलाउन प्रयत्न गर्नुहोस्, किनभने तपाई नै हाम्रा जीविकादाता 
र प्रजारक्षक हुनुहुन्छ । 


० 


मत्रेय उवाच मेत्रेयजीले भन्नुभयो 
पृथुः प्रजानां करुणं निरम्य परिदेवितम् । 
दीर्घं दध्यो कुरुश्रेष्ठ निमित्तं सोऽन्वपद्यत ॥ १२॥ 


पढार्थ 

कुरुश्रेष्ठ  हे कुरुश्रेष्ठ विदुरजी करुणं  करूण दध्यो  विचार गर्नुभयो र 

सः  उहाँ परिदेवितम्  विलाप निमित्तं  कारण 

पृथुः  राजा पृथुले निशम्य  सुनेर अन्वपद्यत  थाहा पाउनुभयो 
प्रजानां  प्रजाको दीर्घं  धेरेबेरसम्म 





ताक्यार्थ हि कुरुश्रेष्ठ विदुरजी ! राजा पृथुले प्रजाको करुण विलाप सुनेर धरेबेरसम्म विचार 
गर्नुभयो र जनता भोका रहनुको कारण थाहा पाउनुभयो । 
राला दीका 


९८८७ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १७ 


इति व्यवसितो बुद्धया प्रगृहीतरारासनः। 
सन्दधे विशिखं भूमेः कुद्धस्त्िपुरहा यथा ॥ १२॥ 





पढार्थ 

इति  पृथिवीले अन्न आफ त्रिपुरहा  त्रिपुर नाशक रुद्र॒ गरेर 

लुकाएकी हृन् भन्ने कुरा यथा  भूमेः  पृथिवीप्रति 
बुद्धया  बुद्धिद्रारा कुद्धः  रिसाएका राजा पृथुले विहिखं  बाण 
व्यवसितः  निश्चय गरेका प्रगृहीतशरासनः  धनुष ग्रहण सन्दधे  उठाउनुभयो 


ताक्यार्थ पृथिवीले अनन आफैं लुकाएकी हुन् भने कुरामा निश्चित भएपचछ्छि त्रिपुरनाशक रुद्रै 
रिसाएका राजा परथुले धनुष ग्रहण गरेर पुथिवीमाथि बाण उठाउनुभयो । 


्   निदाम्योदायुधं ५ 
प्रवेपमाना धरणी निशाम्योदायुधं च तम् । 
गोः सत्यपाद्रवद् भीता मृगीव मृगयुद्रूता ॥ १४ ॥ 


पदार्थ 

उदायुधं  शस्त्र ग्रहण गरेका प्रवेपमाना  कोँपिरेकी मृगी इव  मृगीजस्तै गरी 

तम्  उहौँ राजालाई धरणी  पृथिवी गोः सती  गार्ईको रूप धारण 
निशाम्य  देखेर मृगयुद्रूता  सिकारीद्रारा पिच्छा गरेर 

भीता  उराएकी यरैले गरिएकी अपाद्रवत्  भागिन् 





ताक्यार्थ शस्त्र ग्रहण गरेका राजालाई देखेर उराएकी र थरथर काँपिरहेकी पृथिवी सिकारीद्रारा 
पिच्छ गरिएकी मृगीजस्ते गरी गाईको रूप धारण गरेर भागिन् 


तामन्वधावत् तद् वैन्यः कुपितोऽत्यरुणेक्षणः। 
रारं घुषि सन्धाय यत्र यत्र पलायते ॥ १५॥ 


पढार्थ 
तत्  त्यतिखेर डराएकी   रिसाएका रंशरं  बाण 
पृथिवी अत्यरुणेक्षणः  राताराता सन्धाय  चटढाएर 






यत्र यत्र  जहाँ  जहाँ आखा भएका ताम्  ती पृथिवीको 

पलायते  भाग्छिन् त्या  विन्यः  राजा पृथु अन्वधावत्  पछि लाग्नुभयो 
त्यहं धनुषि  धनुषमा 
ताक्यार्थ त्यतिखेर उराएकी पृथिवी जहाँ जहाँ भाण्छिन् रिसाएर राताराता आंखा भएका राजा 
पुथु पनि धनुषमा बाण चढाडँदे त्यहाँ  त्यां पृथिवीको पछि लागनुभयो । 





रालानन्द्री लीक 


९८८८ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १७ 


 देवी 


श रोदसी  ०१ 
सा दिश्लो विदिशो देवी रोदसी चान्तरं तयोः। 
धावन्ती तत्र तत्रेनं ददश्ानूद्यतायुधम् ॥ १६॥ 


पढार्थ 

दिशः  पूर्व आदि चार दिशा ट समेत उद्यतायुधम्  शस्त्र लिएर 
विदिशः  आग्नेय आदि चारधावन्ती  दौडिरहेकी आएका 

विदिशा साती एनं  यिनै पृथु राजालाई 

रोदसी  स्वर्गलोक र मर्त्यलोक देवी च  पृथिवीले ददश  देखिन् 

तयोः  वी दुर्दको तत्र तत्र  त्यहाँ त्यहां 

अन्तरं च  बीचमा रहेकोअनु  पदछ्ाडि 





ताक्यार्थ पूर्वं आदि चार दिशा, आग्नेय आदि चार विदिशा, स्वर्गलोक, मर्त्यलोक एवं ती 
दुईको बीचमा रहेको अन्तरिक्षमा समेत दौडिरेकी ती पृथिवीले प्रत्येक ठर्मा पछछाडि शस्त्र 
लिएर आएका पृथु राजालाई देखिन्। 


रोके नाविन्दत ताणं वेन्यान्मृत्योरिव प्रजाः 
त्रस्ता तदा निववृते हृदयेन विदूयता ॥ १७॥ 


पढार्थ 
र   
मृत्योः  मृत्युबाट उराएका लोके  संसारमा विदूयता  दुःखित 
प्रजाः इव  प्रजाहरूै त्राणं  उहांबाहेक अर्को रक्षक हृदयेन  चित्तका साथ 
वेन्यात्  प्रथुबाट न अविन्दत  पाइनन् निववृते इ फर्किन् 
त्रस्ता  उराएकी पृथिवीले तदा  त्यसपछि 





ताक्यार्थ मृत्युबाट उराएका प्रजाहरूफ पुथुबाट उराएकी पृथिवीले संसारमा उहाँबाहेक अर्को 
रक्षक पादइनन् । त्यसपछि उनी दुःखित भएर फर्किन्। 


उवाच च महाभागं धमंज्ञापन्नवत्सल । 
तराहि मामपि भूतानां पालनेऽवस्थितो भवान् ॥ १८ ॥ 





पढार्थ 

पुथिवीले आपन्नवत्सल अपि च भवान्  तपाई 

महाभागं  प्रथुलाई शरणागतवत्सल हे राजा भूतानां  प्राणीहरूको 

उवाच  भनिन् माम्  मलाई पालने  रक्षा गर्ने कार्यमा 
धम॑ज्ञ  धर्मवेत्ता त्राहि  रक्रा गर्नुहोस् किनभने अवस्थितः  रहनुभएको छ 


रालानन्द्री लीक 


९८८९ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १७ 


वाक्यार्थ पृथिवीले पुथुलाई भनिन्, धर्मवेत्ता शरणागतवत्सल हे राजा ! मलाई रक्ना गर्नुहोस् 
किनभने तपाई प्राणीहरूको रक्षा गर्ने कार्यमा लागिरहनुभएको छ । 


स त्वं जिघांससे कस्माद् दीनामकृतकिल्विषाम् । 
अहनिष्यत् कथं योषां धम॑ज्ञ इति यो मतः ॥ १९॥ 





पदढार्थ 

यःजो त्वं  तपाई जिघांससे  मारन चाहनुहुन्छ र 
धर्मज्ञः  धर्मवेत्ता दीनाम्  दुःखी कथं  कसरी 

इति  भनेर अकृतकिल्विषाम्  निरपराध अहनिष्यत्   मार्नुहुन्छ 
मतः  मानिनुभएको छ योषां  स्त्रीलाई 

सः  त्यस्ता कस्मात्  किन 


ताक्यार्थ जो धर्मवेत्ता भनेर मानिनुभएको छ त्यस्ता तपाई दुःखी निरपराध स्त्रीलाई किन मार्न 
चाहनुहुन्छ र कसरी मार्नुहुन्छ ? 


 स  जन्तव 
प्रहरन्ति न वे स्त्रीषु कृतागःस्वपि जन्तवः। 
किमुत त्वद्विधा राजन् करुणा दीनवत्सलाः ॥ २०॥ 





पदार्थ 

राजन्  हे पृथुराजा ॥ पनि करुणाः  दयालु 

कृतागम्सु  अपराध गरेका वे  निश्चय नै दीनवत्सलाः  दुःखीका प्रिय 
स्त्रीषु  स्त्रीहरूमा न प्रहरन्ति  प्रहार गर्दैनन् राजाले त 

जन्तवः अपि  साधारणत्वद्विघाः  तपाईजस्ता किम् उत  कसरी प्रहार गर्बुहुन्छ 


ताक्यार्थ हे पृथु राजा! अपराधी नै भए पनि स्त्रीहरूमा साधारण प्राणीले पनि निश्चय नै 
प्रहार गर्देनन्, तपारईजस्ता दयालु र दुःखीका प्रिय राजाले त कसरी प्रहार गर्नृहुन्छ ? 


मां विपाट्याजरां नावं यत्र विरवं प्रतिष्ठितम् । 
आत्मानं च प्रजाश्चेमाः कथमम्भसि धास्यसि ॥ २९॥ 





पदार्थ 

यत्र  जहाँ नावं  ङुङ्गारूपी इमाः  यी 

विव  विश्व मां  मलाई प्रजाः च  प्रजाहरूलाई पनि 
प्रतिष्ठितम्  रहेको छ त्यस्ती विपाटूय  तोडेर अम्भसि  जलमा 

अजरां  बलियो आत्मानं  आपरूलाई कथम्  कसरी 


रालानन्द्री लीक 


१८५० 
चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १७ 
धास्यसि  धारण गर्नृहुन्छ 


ताक्यार्थ जहाँ विश्व रहेको छ त्यस्ती बलियो इङ्गरूपी मलाई तोडेर आफूलाई र यी 
प्रजाहरूलाई जलमा कसरी धारण गर्नृहुन्छ ? 


पृथुरुवाच राजा पृथुले भन्नुभयो 
वसुधे त्वां वधिष्यामि मच्छासनपराङ्मुखीम् । 
भागं बहिषि या वृङ्क्ते न तनोति च नो वसु ॥ २२॥ 


पदढार्थ 

वसुधे  हे परथिवी वधिष्यामि  मार्द्ु वृक्ते  लिन्छ्यो 
मच्छासनपराङ्मुखीम्  मेरोया  जो तिमी नः  हामीलाई 

आज्ञा उल्लङ्घन गर्ने बहिषि  यज्ञमा वसु च  अन्न आदि वस्तु 
त्वां  तिमीलाई भागं  देवताका रूपमा भाग न तनोति  प्रदान गर्दिनौ 





ताक्यार्थ हे प्रथिवी! मेरो आज्ञा उल्लङडघन गर्ने तिमीलाई म मार्दह्ु। जो तिमी यज्ञमा 
देवताका रूपमा भाग भने लिन्छ्यौ तर हामीलाई अन्न आदि वस्तु प्रदान गर्दिनौ । 


यवसं जग्ध्युदिनं नेव दोग्ध्योधसं पयः। 
तस्यामेवं हि दुष्टायां दण्डो नात्र न शस्यते ॥ २६॥ 


पदार्थ 

गारईको रूप धारण गरेकीपयः  दूध हि  निश्चय नै 

तिमी न एव दोग्ि  दिन्नौ दण्डः  दण्ड दिन 

अनुदिनं  प्रत्येक दिन एवं  यसप्रकार न शस्यते  उपयुक्त छैन 
यवसं  घाँस तस्याम्  त्यस्ती भन्ने कुरो 

जग्धि  खान्छ्यौ दष्टायां  दुष्ट तिमीमा न  होदन 
ओधसं  कल्चौँडामा भएको अत्र  यस अपराधको लागि 





ताक्यार्थ गाईको रूप धारण गरेकी तिमी प्रत्येक दिन धाँस भने खान्छ्यौ तर कल्चौँडामा 
भएको दूध दिन्नौ । यसप्रकार त्यस्ती दुष्टा तिमीमा यस अपराधको लागि दण्ड उपयुक्त छैन भन्ने 
कुरो होइन । तिमी पूर्णतः दण्डनीय छूयौ । 


त्वं खल्वोषधिबीजानि प्राक् सृष्टानि स्वयम्भुवा । 


न मुञ्चस्यात्मरुद्धानि मामवज्ञाय मन्दधीः ॥ २४॥ 
पदार्थ 


रालानन्द्री लीक 


९८५१ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १७ 
स्वयम्भुवा  ब्रह्माजीद्रारा आत्मरुद्धानि  तिमीले आप माअवज्ञाय  तिरस्कार गरेर 
प्राक्  सृष्टिको सुरुमा रोकेकी छयो खदु  नै 


सृष्टानि  उत्पनन गरिएका मन्दधीः  मन्द बुद्धि भएकी न मुञ्चसि  निकाल्दिनौ 
ओषधिबीजानि  अन्न आदित्वं  तिमी 
बिड माम्  मलाई 
वाक्यार्थ ब्रह्माजीद्रारा सुष्टिको सुरमा उत्पन गरिएका अन्न आदि बिड तिमीले आफैमा 
रोकेकी छयौ । मन्द बुद्धि भएकी तिमीले मलाई तिरस्कार गरेर उक्त अन्न आदि बिड बाहिर 
ननिकालेकी हौ । 





अमूषां श्ुत्परीतानामातांनां परिदेवितम् । 
शमयिष्यामि मदुबणिभिंन्नायास्तव मेदसा ॥ २५॥ 
पदार्थ 
्ुत्परीतानाम्  भोकले ग्रस्त र परिदेवितम्  बिलौनालाई तव  तिम्रो 
आर्तानां  दुःखी मद्बणिः  मेरा बाणद्रारा मेदसा  बोसोद्रारा 
अमूषां  यी प्राणीहरूको मिन्नायाः  काटिएकी शमयिष्यामि  शान्त गर्द 


वाक्यार्थ भोकले ग्रस्त र दुःखी यी प्राणीहरूको बिलौनालाई मेरा बाणद्रारा काटिएकी तिम्रो 
बोसोद्रारा म शान्त गर्दह्ु। 


पुमान् योषिदुत क्लीब आत्मसम्भावनोऽधमः। 
भूतेषु निरनुक्रोशो नृपाणां तद्वधोऽवधः ॥ २६॥ 


पदार्थ 

पुमान्  पुरुष वा आत्मसम्भावनः  आफूलाई। अधमः  अधम व्यक्ति छ 
योषित्  स्त्री सर्वस्व मान्ते तद्वधः  त्यस्ता व्यक्तिको वध 
उत  अथवा भूतेषु  प्राणीहरूमा नृपाणां  राजाका लागि 

क्टीबः  नपुंसक जो निरनुकोशः  दयाभाव नराख्ने अवधः  वध होइन 





वाक्यार्थ पुरुष, स्त्री अथवा नपुंसक जोसुकै किन नहोस् आफूलाई सर्वस्व मानने प्राणीहरूमा 
दयाभाव नराख्ने अधम व्यक्ति छ भने त्यस्ता व्यक्तिको वध गर्नु राजाका लागि वध होइन । 

त्वां स्तन्धां दुरम॑दां नीत्वा मायागां तिरः शरेः । 

आत्मयोगबलेनेमा धारयिष्याम्यहं प्रजाः ॥ २७ ॥ 
पदढार्थ 


रालानन्द्री लीक 


१४५२ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १७ 
मायागां  मायाद्रारा गाईकोशिरेः  बाणद्रारा योगको शक्तिले 

रूप धारण गरेकी तिलशः  तिलजत्रो टुक्रामा इमाः  यी 

स्तब्धां  घमण्डी र नीत्वा  पुय्याएर प्रजाः  प्रजाहरूलाई 

दुमंदां  मदोन्मत्त अहं  म धारयिष्यामि  धारण गर्नु 
त्वां  तिमीलाई आत्मयोगबठेन  आफ्नो 





ताक्यार्थ मायाद्रारया गाईको रूप धारण गरेकी घमण्डी र मदोन्मत्त भएकी तिमीलाई बाणद्रारा 
तिलजत्रो ट॒क्राट्क्रा पारेर म आफ्नो योगको शक्तिले यी प्रजाहरूलाई धारण गर्नु । 


एवं मन्युमयीं मूरति कृतान्तमिव बिभ्रतम् । 
प्रणता प्राञ्जलिः प्राह मही सञ्जातवेपथुः ॥ २८॥ 


पदढार्थ 

एवं  यसप्रकार कठोर वचनबिभ्रतम्  धारण गरेका प्राञ्जलिः  हात जोडेर 

बोल्ने कृतान्तम् इव  यमराजजस्तै प्रणता  प्रणाम गर्व गरेकी 
मन्युमयीं  रिसले पूर्ण देखिएका राजालाई मही  पृथिवीले 

मूरति  शरीर सञ्जातवेपथुः  कोंद प्राह  भनिन् 





ताक्यार्थ यसप्रकार कठोर वचन बोल्ने, रिसले पूर्ण भएकाले यमराजजस्तै देखिएका राजालाई 
कोँप्दै हात जोडेर प्रणाम गर्दै गरेकी पृथिवीले भनिन्। 


धरोवाच पृथिवीले भनिन् 
नमः परस्मे पुरुषाय मायया 
विन्यस्तनानातनवे गुणात्मने । 
नमः स्वरूपानुभवेन निघुंत 
दरन्यक्रियाकारकविभ्रमोर्मये ॥ २९॥ 


पढार्थ 

मायया  मायाद्रारा पुरुषाय  पुरुष तपाईलाई अधिदैव सम्बन्धी अभिमान र 
विन्यस्तनानातनवे  अनेक रूपनमः  नमस्कार छत्यसबाट उत्पन्न राग, द्वेष 
धारण गर्नुभएका स्वरूपानुभवेन  आत्मज्ञानद्रारा आदिलाई पूर्णतः परित्याग 
गुणात्मने  सगुण स्वरूपनिघुंतद्रव्यक्रियाकारक गर्नुभएका तपार्ईलाई 
हुनुभएका विभ्रमोमये  द्रव्य अधिभूत,नमः  नमस्कार छ 
परस्मे  परम क्रिया अध्यात्म, कारक 





रालानन्द्री लीक 


१८५३ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय १७ 
वाक्यार्थ मायाद्रारा अनेक रूप धारण गर्नुभएका, सगुण स्वरूप हुनुभएका एवं आत्मज्ञानद्रारा 
अधिभूत, अध्यात्म र अधिदेवसम्बन्धी अभिमान र त्यसबाट उत्पनन राग, द्वेष आदिलाई पूर्णतः 
परित्याग गर्नुभएका परम पुरुष तपारईलाई नमस्कार छ। 


   


येनाहमात्मायतनं विनिमिंता 
धात्रा यतोऽयं गुणसगंसर्ग्रहः। 
स एव मां हन्तुमुदायुधः स्वरा 


इपस्थितोऽन्यं शरणं कमाश्रये ॥ २०॥ 
पदढार्थ 


येन  जुन अयं  यो हन्तुम्  मार्न 


धात्रा  जगत्पालक तपाईद्रारा गुणसगंसङ्ग्रहः  त्रिगुणात्मक 
अहम्  म पृथिवी सृष्टि हुन्छ त्यस्ती 
आत्मायतनं  सम्पूर्ण प्राणीकोमां  मलाई 


वासस्थान स्वराट्  स्वयं प्रकाशरूप 
विनिमिंता  बनाइपैँ सः एव  तपाई नै 
यतः  यसैले ममा उदायुघः  शस्त्र लिएर 


उपस्थितः  उपस्थित हुनुभएको 
छ 

अन्यं  अरू 

कम्  कसको 

रारणं  शरणको 





आश्रये  आश्रय लिङ 


ताक्यार्थ जुन जगत्पालक तपार्ईले म पृथिवीलाई सम्पूर्ण प्राणीको वासस्थान बनाउनुभयो । 


यसैले ममा यो त्रिगुणात्मक सृष्टि हुने गर्छ । त्यस्ती मलाई स्वयं 


प्रकाशरूप तपाई नै शस्त्र ग्रहण 


गरेर मारब तयार हुनुभएको छ भने म अरू कसको शरणको आश्रय लि ? 


य एतदादावसृजच्चराचरं 
स्वमाययात्माश्रययावितक्यया । 

तयेव सोऽयं किर गोप्तुमुद्यतः 
कथं नु मां धमपरो जिघांसति ॥ ३९॥ 


पदार्थ 

यः  जुन तपार्ईले स्वमायया  आपफ्नी मायाद्रारा 
आत्मा्रयया  आपनोआदौ  कल्पको प्रारम्भमा 
आश्रयमा रहने एतत्  यो 


अवितक्यंया  अनिर्वचनीय चराचरं  चराचर जगत् 


किर  निश्चय नै 
असृजत्  उत्पननन गर्नुभयो 
तया एव  त्यही मायाद्रारा नै 





सः अयं  यो पृथुको रूप 


रालानन्द्री लीक 


९८५४ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १७ 


धारण गर्नुभएका तपाई अहिलेउद्यतः  तत्पर ह॒नुभएको छ मां  मलाई 

यस जगत्को ध्मंपरः  धर्मपरायण तपाई जिघांसति  मारन चाहनुहुन्छ 
गोप्तुम्  रक्षा गर्न कथं नु  किन 

ताक्यार्थ जुन तपाईले आफनो आश्रयमा रहने अनिर्वचनीय आप्नी मायाद्रारा यो चराचर जगत् 
कल्पको प्रारम्भमा उत्पन्न गर्नुभयो । त्यही मायाद्रारा नै पृथुको रूप धारण गर्नुभएका तपाई अहिले 
यस जगत्को रक्षा गर्न तत्पर हुनुभएको छ। यसर्थ॒धर्मपरायण तपाई किन मलाई मार्न 
चाहुनुहुन्छ ? 

विवरण अद्वितीय परमात्मामा मायाको कारणले नै जगत्को सृष्टि भएको हो। माया पनि 
वस्तुतः परमात्माके शक्ति भएकाले परमात्मादेखि भिन्न होइन । शक्ति र शक्तिमान्मा पनि सामान्य 
भेद रहन सक्छ तर माया परमात्माभन्दा कुनै पनि हालतमा दुद अस्तित्ववाला हून सक्देन । 
स्वरूपतः जो कैन त्यसेलाई माया भनिन्छ। माया ब्रह्ममा नै कल्पित भएकाले स्वरूपतः त्यसको 
टर सत्ता छैन । माया ब्रह्ममा नै बस्छ र त्यहीं जगतुप्रपञ्चलाई खडा गर्द पनि त्यसैले यस 
श्लोकमा मायालाई आत्माश्रय भनिएको छ । वास्तवमा मायाको स्वरूप यस्तै हो भनी ठम्याउन 
सकिंदेन। माया छैन भनँ भने प्रपञ्चको कारणको रूपमा छ, अनि छ भनौ भने ब्रह्मभिन्नरूपले 
कैन पनि। यो अवितक्य अर्थात् त्क गरेर यस्ते हो भनी ठम्याउन नसकिने खालको छ । त्यसैले 
माया अनिर्वचनीय छ। 


५ भ समीहितं ५  म्द, 
नूनं बतेशस्य समीहितं जने 
स्तन्मायया दु्जंययाकृतात्ममिः। 
न लक्ष्यते यस्त्वकरोदकारयट् 
क 
योऽनेक एकः परतङ्च ईश्वरः ॥ २२॥ 
पढार्थ 
नूनं बत  आश्चर्य छ ईशस्य  ईश्वरको अकारयत्  ब्रह्माजीद्रारा 
दुजंयया  दुर्जय समीहितं  चेष्टा विश्वलाई उत्पन्न गर्नुभयो 
तन्मायया  भगवान्कीन लक्ष्यते  थाहा पार्ददैन यः  जो स्वतः 
मायाद्रारा यः  जुन एकः  एक हूनृहुन्छ 
अकृतात्मभिः  चित्त विक्षिप्तईङवरः  ईश्वरले परतः  मायाका कारण 
भएका अकरोत्  ्रह्माजीलाई अनेकः च  अनेक पनि हुनुहन्छ 
जनेः  मानिसहरद्रारा बनाउनुभयो र 





ताक्यार्थ आश्चर्य ! दुर्जय भगवान्की मायाद्रारा चित्त विक्षिप्त भएका मानिसहरुद्रारा ईश्वरको 
चेष्टा थाहा पादेन । जुन ईश्वरले ब्रह्माजीलाई बनाउनुभयो र ब्रह्माजीद्रारा विश्वलाई उत्पन्न 
राला दीका 


१८५९५ 
चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय १७ 
गर्नुभयो । जो स्वतः एक हुनुहुन्छ र मायाका कारण अनेक पनि हुनुहन्छ । 


सगीदि योऽस्यानुरुणद्धि शक्तिभि 


द्रव्यक्रियाकारकचेतनात्ममभिः। 
तस्मे समुन्नद्निरुद्धशक्तये 
नमः परस्मे पुरुषाय वेधसे ॥ ३३६॥ 
पदार्थ 
दरन्यक्रियाकारकचेतनात्मभिः यः  जो भगवान् शक्तिलाई आविर्भाव र तिरोभाव 
द्रव्य पञ्चभूत, क्रियाअस्य  यस जगत्को गर्न सक्ने 
इन्द्रिय, कारक इन्दरियकासगौदि  सृष्टि आदि कार्य वेधसे  अन्तर्यामी 
अधिष्ठाता देवता, चेतना अनुरुणद्धि  गर्नृहन्छ परस्मै  परम 
बुद्धि र आत्मा अहङ्कररूप तस्मे  त्यस्ता पुरुषाय  पुरूष तपाईलाई 
राक्तिभिः  आपफना शक्तिहरुद्रारासमुन्नद्धनिरुद्धशक्तये  विभिन्नानमः  नमस्कार छ 





ताक्यार्थ पञ्चभूत, इन्दिय, इन्द्रियका अधिष्ठाता देवता, बुद्धि र अहङ्ाररूप आफना 
शक्तिहरुद्रारा जो भगवान् यस जगत्को सुष्टि, स्थिति र संहार गर्नृहुन्छ त्यस्ता विभिन शक्तिलाई 
आविभवि र तिरोभाव गर्न सक्ने अन्तर्यामी परम पुरुष तपार्ईलाई नमस्कार छ । 


स वै भवानात्मविनिमिंतं जगद् 
भूतेन्द्रियान्तःकरणात्मकं विभो । 

संस्थापयिष्यन्नज मां रसातला 
द्भ्युज्जहाराम्भस आदिसूकरः ॥ ३४ ॥ 


पदार्थ 

विभो  हि व्यापक बनाएको आदिसूकरः  आदिवराह 
अज  भगवान् जसले पहिले भूतेन्द्रियान्तःकरणात्मकं  भूत, अवतार लिएर 

मलाई उत्पन्न गर्नुभयो इन्द्रिय र अन्तःकरणरूप मां  मलाई 

सः  उहाँ जगत्  जगत्लाई रसातलात्  रसातलको 
भवान् वै  तपाईले नै संस्थापयिष्यन्  राम्रोसंगअम्भसः  पानीबाट 
आत्मविनिमिंतं  आफूलेराख्नको लागि अभ्युज्जहार  निकाल्नुभयो 





ताक्यार्थ हे व्यापक भगवान् ! जसले पहिले मलाई उत्पन्न गर्नुभयो उहाँ तपार्ईले नै आपफूले 


रालानन्द्री लीक 


१८५५६ 
चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय १७ 


बनाएको भूत, इन्द्रिय र अन्तःकरणरूप जगत्लाई राम्रोसंग राख्नको लागि आदिवराह अवतार 
लिएर मलाई रसातलको पानीबाट निकाल्नुभयो । 


अपामुपस्थे मयि नाव्यवस्थिताः 
प्रजा भवानद्य रिरक्षिषुः किल । 
स वीरमतिः समभूद् धराधरो 
यो मां पयस्युग्रशरो जिघांससि ॥ ३५॥ 


पढार्थ 

अपाम्  जलको धराधरः  पृथिवीलाई धारणभवान्  तपाई 

उपस्थे  माथि गर्न वराह भगवान् पयसि  अन्नरूप दूधका लागि 
मयि  म परथिवीरूपी अद्य  आज मात्र 

नावि  इुङ्गामा किल  निश्चयनै उग्रशरः  कटोर बाण लिएर 
अवस्थिताः  रहेका वीरमूतिंः  वीर राजा पृथुकोमां  मलाई 

प्रजाः  प्रजाहरूलाई रूप धारण गरेर जिघांससि  मारब चाहनुहुन्छ 
रिरक्षिषुः  रक्ना गर्न चाहने समभूत्  उत्पन्न हनुभएको छ 

सः  उहां यःनजो 





वाक्यार्थ जलमाथि रेकी म पृथिवीरूपी इुङ्गामा रेका प्रजाहरूको रक्षा गर्न चाहने र 
पृथिवीलाई धारण गर्ने वराह भगवान् ने आज वीर राजा पुथुको रूप धारण गरेर उत्पन्न हुनुभएको 
छ, त्यस्ता तपाई अन्नरूप दूधका लागि मात्र कठोर बाण लिएर मलाई मार्न चाहनुहुन्छ । 


नूनं जनेरीहितमीश्वराणा 
मस्मदिधेस्तद्गुणसगंमायया । 

न ज्ञायते मोहितचित्तवत्मभि 
स्तेभ्यो नमो वीरयशस्करेभ्यः ॥ ३६॥ 


पदठार्थ 

तदुरुणसगंमायया  त्रिगुणात्मक चित्त भएका ईरवराणाम्  ईश्वरको 
जगत्को सृष्टि गर्ने उहांकीअस्मद्विधेः  हामीजस्ता ईहितम्  चेष्टा 
मायाद्रारा जनेः  व्यक्तिद्वारा न ज्ञायते  जानन सकिंदैन 
मोहितचित्तवत्ममिः  मोहम्रस्तनूनं  निश्चय नै तेभ्यः  त्यस्ता 





रालानन्द्री लीक 


९१८५७ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १७ 


वीरयशस्करेभ्यः  वीरोचितकीर्वि बढाउन चाहने तपाईलाई नमः  नमस्कार छ 
ताक्यार्थ त्रिगुणात्मक जगत्को सृष्टि गर्ने उहांकी मायाद्रारा मोहग्रस्त चित्त भएका हामीजस्ता 
व्यक्तिद्रारा ईश्वरको चेष्टा जान सकिंदेन, त्यस्ता वीरोचितं कीर्तिं बढाउन चाहने तपार्ईलाई 
नमस्कार छ। 


इति श्रीमद्धागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां चतुथंस्कन्पे पृथुविजये 
धरित्रीनिग्रहो नाम सप्तदशोऽध्यायः ॥ १७ ॥ 


रालानन्द्री लीक 


९८५८ 


चतुर्थ स्कन्ध 


२ 


श्रीमद्भागवत 


अथ अष्टादशोऽध्यायः 


पृथिवीदोहन 


मत्रेय उवाच मेत्रेयजीले भन्नुभयो 


इत्थं पृथुमभिषटय रुषा प्रस्फुरिताधरम् । 
पुनराहावनिर्भीता संस्तम्यात्मानमात्मना ॥ १॥ 


पदार्थ 

रुषा  रिसले 
प्रस्फुरिताधरम्  
फफराएका 

पृथुम्  राजा पुथुलाई 
इत्थं  यसप्रकार 


अभिष्टय  
ओठनभए पि 
भीता  उराएकी 
अवनिः  पृथिवीले 
आत्मना  बुदधिले 


स्तुति गरेर खुसी 





आत्मानम्  मनलाई 
संस्तभ्य  सम्हाल्दै 
पुनः  फेरि 

आह  


अध्याय १८ 


भनिन् 


ताक्यार्थ यसप्रकार स्तुति गर्दा पनि रिसले ओठ फफराद्रहेका राजा पृथु खुसी नभएपचछि 
उराएकी पुथिवीले विचारपूर्वक मन सम्हाल्दै फेरि भनिन्। 


सन्नियच्छाभिभो मन्युं निबोध श्रावितं च मे। 
सवंतः सारमादत्ते यथा मधुकरो बुधः ॥ २॥ 


पदढार्थ 
अभिभो  हे प्रभु 
मन्युं  रिस 


सन्नियच्छ  नियन्त्रित गर्नुहोस् 


मे  मैले 


श्रावितं  सुनाएको कुरा 


निबोध  बुगनुहोस् 

यथा  जसरी 

मधुकरः  भमराले फूलबाट 
सारम्  सारतत्व अर्थात् मह 
आदत्ते  लिन्छ त्यसै गरी 





बुधः च  विद्रान्ले पनि 
सवतः  सबैतिरबाट सारतत्तव 


ग्रहण 


गर्दछ 


ताक्यार्थ हे प्रभु! रिस नियन्त्रित गर्नुहोस्। मेले भनेको कुरा बुमनुहोस्। जसरी भमराले 
फूलबाट सारतत्तव अर्थात् मह लिन्छ त्यसै गरी विद्रान्ले पनि सबेतिरबाट सारतत्त्व ग्रहण गर्द । 


अस्मिन् लोके ऽथवामुष्मिन् मुनिभिस्तत्त्वदरिभिः। 
दुष्टा योगाः प्रयुक्तार्च पुंसां शरेय.प्रसिद्धये ॥ ३॥ 


रालानन्द्री लीक 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
पदढार्थ 


तत्त्वदशिभिः  तत्त्वदर्शी अमुष्मिन्  परलोकमा 


मुनिभिः  मुनिहरुद्रारा पुंसां  मानिसहरूको 

अस्मिन्  यस श्रेयःप्रसिद्धये  कल्याणका 
अ अ 

टाक  लोकमा लागि 

अथवा  अथवा योगाः  उपायहरू 





९८५९ 


अध्याय १८ 


दृष्टाः  बताइएका छन् 
प्रयुक्ताः च प्रयोग 
गरिएका 


पनि 
छन् 


ताक्यार्थ तत्त्वदर्शी मुनिहरूद्वारा यस लोकमा अथवा परलोकमा मानिसहरूको कल्याणका 


लागि धरे उपायहरू बतादइएका छन् र प्रयोग पनि गरिएका छन् । 
तानातिष्ठति यः सम्यगुपायान् पूवंदरिंतान्। 


अवरः श्रद्धयोपेत उपेयान् विन्दतेऽञ्जसा ॥ ४ ॥ 


पढार्थ 

पूवंदशिंतान्  पहिलाकायः  जुन व्यक्तिले 

मुनिहरूद्रारा बतादएका श्रद्धया  श्रद्धाले 

तान्  ती उपेतः  युक्त भएर 

उपायान्  उपायहरूलाई सम्यक्  राम्रोसंग 

अवरः  अहिलेको आतिष्ठति  पालन गर्द 


ताव्यार्थ पहिलाका मुनिहरूद्वारा बताइएका ती उपायहरूलाई 





त्यसले 

अञ्जसा  सजिलै 

उपेयान्  फल 

विन्दते  प्राप्त गर्द 


अहिलेको जुन व्यक्तिले श्रद्धाले 


युक्त भएर राम्रोसंग पालन गर्द त्यसले सजिलै फल प्राप्त गर्छ । 


ताननादृत्य योऽविद्रानथांनारभते स्वयम् । 
तस्य व्यभिचरन्त्यथां आरन्धार्च पुनः पुनः 


पदार्थ 

यः जो स्वयम्  आफैं 
अविद्वान्  अज्ञानी व्यक्ति अथांन्  उपाय 
तान्  ती उपायलाई आरभते  सुरु गर्द 
अनादुत्य  वास्ता नगरी तस्य  त्यसका 





॥ ५॥ 


पुनः पुनः  बारम्बार 
आरब्धाः  सुरु गरिएका 
अथाः च  उपायहरू पनि 
व्यभिचरन्ति  निष्फल हन्छन् 


तवाक्यार्थ जो अज्ञानी व्यक्ति ती उपायलाई वास्ता नगरी आप उपाय गर्द त्यसका बारम्बार 


सुरु गरिएका उपायहरू पनि निष्फल हुन्छन् । 
पुरा सृष्टा द्योषधयो बरह्मणा या विशाम्पते । 


भुज्यमाना मया दुष्टा असद्धिरघृतव्रतेः ॥ ६॥ 


रालानन्द्री लीक 


९५६० 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय १८ 
पदार्थ 

विशाम्पते  हे राजा ओषधयः  अन्न आदिव्यक्तिद्रारा 

ब्रह्मणा  ब्रह्माजीद्रारा ओषधिहरू धथिए ती भुज्यमानाः  खाइएका 

पुरा  पहिले हि  निश्चय नै मया  मद्रारा 

सृष्टाः  उत्पनन गरिएका असद्धिः  दुष्ट दष्टाः  देखिए 
याः  जुनजुन अधृतव्रतेः  आचरणहीन 





ताक्यार्थ हे राजा । ब्रह्माजीद्रारा पहिले उत्पननन गरिएका जुनजुन अन्न आदि ओषधिहरू थिए 
ती वस्तुहरूलाई दुष्ट आचरणहीन व्यक्तिले खादरहेको मैले देखें । 


अपालितानाद्ता च भवद्धिर्लोकपारकेः। 
चोरीभूते त थ  ०  ग्रसमोषधी 
ऽथ लोकेऽहं यज्ञाथेऽ  ॥ ७॥ 


पदार्थ 

भवद्धिः  तपारईजस्ता।अहं  मेले ओषधीः  अन्न आदि 
लोकपालकः  राजाहरुद्रारा रोके  समस्त संसार जओौषधिहरू 

अपालिता  म पालन नगरिएकी चोरीभूते  चोर बनेको हुनाले अग्रसम्  लुका 
अनादुता च  आदर पनिअथ  यसपचछ्छि 

नगरिएकी यज्ञार्थे  यज्ञका लागि 





ताक्यार्थ तपारईजस्ता राजाहरूद्वारा म पालन गरिडइनँ र आदर पनि गरिइनँ। यसर्थ समस्त संसार 
चोर बनेपचछ्छि मैले यज्ञका लागि अन्नादि ओषधिहरू लुका । 


नूनं ता वीरुधः क्षीणा मयि कालेन भूयसा । 
तत्र योगेन दुष्टेन भवानादातुमहति ॥ ८ ॥ 


पढार्थ 

भूयसा  लामो नूनं  निश्चय नै भवान्  तपाई 

काठेन  समयले गर्दा क्षीणाः  क्षीण भएका छन् आदातुम्  लिन 

ताः ती तत्र  तिनको प्राप्तिको लागि अंति  योग्य हुनृहुन्छ 
वीरुधः  अन्न आदि ओषधिहरूदृष्टेन  मुनिहरुूद्रारा बताइएको 

मयि  ममा योगेन  उपायद्रारा 





ताक्यार्थ लामो समय बितिसकेको हनाले ती अन्न आदि ओषधिहरू ममा क्षीण भएका छन्। 
तिनको प्राप्तिको लागि मूनिहरूद्रारा बताद्एको उपायद्रारा तपाई लिन सक्नुहुन्छ । 


रालानन्द्री लीक 


९८६१ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १८ 
ज ्  
वत्सं कल्पय मे वीर येनाहं वत्सला तव । 
धोक्ष्ये क्षीरमयान् कामाननुरूपं च दोहनम् ॥ ९॥ 
दोग्धारं च महाबाहो भूतानां भूतभावन । 
अन्नमीप्सितमूजंस्वद् भगवान् वाञ्छते यदि ॥ १०॥ 
पढार्थ 
भूतभावन  प्राणीपालक अन्नम्  अन्न येन  जसले गर्दा 
महाबाहो  महाबाहु वाञ्छते  चाहनुहुन्छ भने वत्सला  बाच्छोले सहित 
वीर  हे वीर राजा मे  मेरो भएकी 
यदि  यदि अनुरूपं  योग्य अहं  म 
भगवान्  तपाई वत्सं  बाच्छो क्षीरमयान्  दूधको रूपमा 
भूतानां  प्राणीहरूको दोहनम्  दहने भांडो तव  तपारईका 
ईप्सितम्  अभीष्ट दोग्धारं च  दुहुने व्यक्ति कामान्  इच्छाअनुसारका वस्तु 
उजंस्वत्  बल बढाउने कल्पय  तयार गर्नुहोस् धोक्ष्ये  दुहिनेद्घु प्रदान गर्नु 





ताक्यार्थ प्राणीपालक महाबाहु हे वीर! यदि तपाई प्राणीको अभीष्ट एवं बलवर्दक अन्न 
चाहनुहन्छ भने मेरो योग्य बाच्छो, दुहूने भाँडो र दुहुने व्यक्ति तयार गर्नुहोस् जसले गर्दा बाछाले 
सहित भएकी म दूधको रूपमा तपार्ईका इच्छाअनुसारका वस्तु प्रदान गर्नु । 


समां च कुरु मां राजन् देववृष्टं यथा पयः। 
९  ५ उपावर्तेत    
अपतांवपि भद्रं ते उपावर्तेत मे विभो ॥ ९॥ 


पदार्थ 

विभो  व्यापक अपर्तौ अपि  वर्षा ऋतुसमां च  समतल भएकी 
राजन्  हे राजा गदस केपछि पनि कुरु  बनाउनुहोस् 

तथा  जसरी मे  ममाथि ते  तपाईको 

देववृष्टं  देवराज इन्रलेउपावतंत  रहन सकोस् भद्रं  कल्याण होस् 
नसणएिकि त्यसरी 

पयः  जल मां  मलाई 





ताक्यार्थ व्यापक हे राजा ! देवराज इन्द्रले बर्साएको जल वर्षा ऋतु गदस केपि पनि ममाथि 
सबेतिर रहिरहने गरी मलाई समतल बनाउनुहोस् । तपाईको कल्याण होस् । 


रालानन्द्री लीक 


९४६२ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १८ 


इति प्रियं हितं वाक्यं भुव आदाय भूपतिः। 
वत्सं कृत्वा मुं पाणावदुहत् सकठोषधीः ॥ १२॥ 


पदार्थ 

इति  यसप्रकार आदाय  स्वीकार गरेर पाणो  हातमा 

भुवः  पृथिवीको भूपतिः  राजा पृथुले सकटोषधीः  सम्पूर्ण 
प्रियं  प्रिय र मनुं  स्वायम्भुव मनुलाई ओषधीरूप धान्यादि वस्तु 
हितं  हितकारक वत्सं  बाच्छो अदुहत्  दुहनुभयो 

वाक्यं  वाक्य कृत्वा  बनाएर 





ताक्यार्थ यसप्रकार पृथिवीको प्रिय र हितकारक वाक्य स्वीकार गरेर राजा पृथुले स्वायम्भुव 
मनुलाई बाच्छो बनाएर हातमा सम्पूर्णं ओषधीरूप धान्यादि वस्तु दुहुनुभयो । 


तथापरे च सवत्र सारमाददते बुधाः। 
ततोऽन्ये च यथाकामं दुदुहुः पृथुभाविताम् ॥ १३॥ 


पदार्थ 

तथा  पृथुले जस्तै आददते  ग्रहण गर्दछन् पृथुभाविताम्  पुथुद्रारा वशमा 
अपरे  अरू ततः  यसैले ल्याइएकी परथिवीलाई 

बुधाः च  विद्रान्हरू पनि अन्ये च  अरू विद्रानृहरूले दुदुहुः  दुहे 
सर्वत्र  सबै ठम पनि 

सारम्  सारतत्त्व यथाकामं  इच्छा अनुसार 





ताक्यार्थ पृथुले जस्त अरू विद्रानूहरू पनि सबे ठारमा सारतत्तव ग्रहण गर्दछन्। यसैले अरू 
विद्वानूहरूले पनि इच्छअनुसार पुथुद्रारा वशमा ल्याइएकी पुथिवीलाई दुहे । 


ऋषयो दुदुहुदेवीमिन्दरियेष्वथ सत्तम । 

वत्सं बृहस्पतिं कृत्वा पयश्छन्दोमयं शुचि ॥ ४॥ 
पढार्थ 
सत्तम  हे पुण्यात्मा विदुरजी  बनाएर शुचि  पवित्र 
अथ  यसपचछि इन्द्रियेषु  इन्द्रिय वाक्, मन रपयः  दूध 
ऋषयः  ऋषिहरूले श्रोत्ररूप पात्रमा दुदुहुः  दुहूनुभयो 
बृहस्पतिं  बृहस्पतिलाई देवीम्  पृथ्वीरूप देवीबाट 
वत्सं  बाच्छो छन्दोमयं  वेदरूप 





रालानन्द्री लीक 


१४६३ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १८ 


वाक्यार्थ हे विदुरजी ! यसपच्छि ऋषिहरूले बृहस्पतिलाई बाच्छो बनाएर इन्द्रिय वाक्, मन र 
श्रोत्ररूप पात्रमा पृथ्वीरूप देवीबाट वेदरूप पवित्र दूध दृहूनुभयो । 


कृत्वा वत्सं सुरगणा इन्द्रं सोममदूदुहन् । 
हिरण्मयेन पात्रेण वीयंमोजो बटं पयः ॥ १५॥ 


पढार्थ 

सुरगणाः  देवताहरूले दिरण्मयेन  सुनको ओजः  ओज इन्दियबल 

इन्द्रं  इन्द्रलाई पात्रेण  भांडोमा बट  बल शारीरिक बलरूप 
वत्सं  बाच्छो सोमम्  अमृत पयः  दूध 

कृत्वा  बनाएर वीयंम्  वीर्य मनोबल अदृदुहन्  दुहुनुभयो 





ताक्यार्थ देवताहरूले इन्द्रलाई बाच्छो बनाएर सुनको भांडोमा अमृत, वीर्य मनोबल, ओज 
इन्द्रियबल र बल शारीरिक बलरूप दूध दुहूनुभयो । 


न  


देतेया दानवा वत्सं प्रहादमसुरषभम् । 
विधायादूदुहन् क्षीरमयःपात्रे सुरासवम् ॥ १६॥ 





पदार्थ 

दैतेयाः  दैत्य र वत्सं  बाच्छो वस्तुरूप 
दानवाः  दानवहरूले विधाय  बनाएर क्षीरम्  दूध 
असुरषंभम्  असुररेष्ठ अयःपात्रे  फलामको भांडोमा अदृदुहन्  दुहे 
प्रहादम्  प्रहाद पप्रह्माद लाई सुरासवम्  मदिरा आदि मादक 


ताक्यार्थ दैत्य र दानवहरूले असुर्रष्ठ प्रह्नादलाई बाच्छो बनाएर फलामको भांँडोमा मदिरा 
आदि मादक वस्तुरूप दूध दहे । 


गन्धवांप्सरसोऽधुक्षन् पात्रे पद्ममये पयः। 
वत्सं विश्वावसुं कृत्वा गान्धर्वं मधु सोभगम् ॥ १७ ॥ 


पदढार्थ 

गन्धवांप्सरसः  गन्धर्व रकृत्वा  बनाएर मघु  माधुर्य र 

अप्सराले पद्ममये  कमलको सोभगम्  सौन्दर्यरूप 

विश्वावसुं  विश्वावसुलाई पात्रे  भांडोमा पयः  दूध 

वत्सं  बाच्छो गान्धवं  गन्धर्वसम्बन्धी सङगीत अघुक्षन्  दुहे 





ताक्यार्थ गन्धर्व र अप्सराले विश्वावसुलाई बाच्छो बनाएर कमलको भांडोमा गन्धर्वसम्बन्धी 


रालानन्द्री लीक 


१५६४ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय १८ 


सङगीतमाधुर्य र सौन्दर्यरूप दूध दुहे । 


००१ ई ४४  
वत्सेन पितरोऽय॑म्णा कव्यं क्षीरमधुक्षत । 


आमपात्रे महाभागाः चया श्राद्धदेवता  ॥ १८ ॥ 
पदार्थ 
श्राद्धदेवताः  श्राद्धका देवता 
महाभागाः  पूज्य 
पितरः  पितुहरूले भांँडोमा 
अय॑म्णा  अर्यमारूप श्रद्धया  श्रद्धापूर्वक 
वाक्यार्थ श्राद्धका देवता पूज्य पित्ृहरूले अर्यमारूप बाच्छोद्रारा काचो माटाको भाँडोमा 
श्रद्धापूर्वकं आफनो अन्नरूप दूध दुहे । 


कव्यं  आफ्नो अन्नरूप 
कांचो माटाको क्षीरम्  दूध 
अधुक्षत  दुहे 


वत्सेन  बाच्छोद्रारा 
आमपात्रे  





प्रकल्प्य वत्सं कपिलं सिद्धाः सङ्कल्पनामयीम् । 
सिद्धिं नभसि विद्यां च ये च विद्याधरादयः ॥ १९॥ 


पदठार्थ 

सिद्धाः  सिद्धहरूले नभसि  आकाशरूप भांँडोमा येजो 

कपिलं  कपिल मुनिलाई सङ्कल्पनामयीम्  सडइल्पले मात्र विद्याधरादयः च  विद्याधर 
वत्सं  बाच्छो प्राप्त हुने आदि थिए तिनीहरूले 

प्रकल्प्य  बनाएर सिद्धिं  अणिमादि सिद्धि दुहे विद्यां  विद्यालाई दुहे 





ताक्यार्थ सिद्धहरूले कपिल मुनिलाई बाच्छो बनाएर आकाशरूप भांँडोमा सङ़ल्पले मात्र प्राप्त 
हुने अणिमादि सिद्धि दुहे । यस्ते विद्याधरहरूले चादिं विद्यालाई दहे । 


अन्ये च मायिनो मायामन्तधानाद्भुतात्मनाम् । 
मयं प्रकल्प्य वत्सं ते दुदुहुधारणामयीम् ॥ २०॥ 


पदार्थ 

अन्ये च  अरूनजो वत्सं  बाच्छो धारण गर्ने शक्ति भएकी 
मायिनः  किम्पुरुष आदि प्रकल्प्य  बनाएर मायाम्  मायालाई 

मायावीहरू छन् अन्तघानाद्भुतात्मनाम्  दुदुहुः  दुहे 
ते  तिनीहरूले अन्तर्धान हुने र 

मयं  मयलाई धारणामयीम्  विचित्र रूप 





ताक्यार्थ अरू किम्पुरुष आदि मायावीहरूले मयलाई बाच्छो बनाएर अन्तर्धान हुने र विचित्र 


रालानन्द्री लीक 


१८६५ 
चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १८ 
रूप धारण गर्ने शक्ति भएकी मायालाई दुहे । 


यक्षरक्षांसि भूतानि पिज्ञाचाः पिशिताशनाः । 
भूतेशवत्सा दुदुहुः कपाले क्षतजासवम् ॥ २१॥ 


पदढार्थ 

भूतेशवत्साः  सम्पूर्ण प्राणीकायक्षरक्नांसि  यक्षहरू, राक्षसहरूक्षतजासवम्  रगतरूप मादक 
ईश्वर रुद्रलाई बाच्छो बनाएका र पदार्थ 

पिशिताशनाः  मासु खाने भूतानि  भूतहरूले दुदुहुः  दुहे 
पिशाचाः  पिशाचहरू कपाटे  खप्परमा 





ताक्यार्थ सखद्रलाई बाच्छो बनाएका मासु खाने पिशाच, यक्ष, राक्षस र भूतहरूले खप्परमा 
रगतरूप मादक पदार्थ दुहे । 


तथाहयो दन्दशुकाः सपां नागाश्च तक्षकम् । 
विधाय वत्सं दुदुहुबिंलपात्रे विषं पयः ॥ २२॥ 





पदढार्थ 

तथा  त्यस्तै नागाः च  नागहरूले पनि विषं  विषरूप 

अहयः  सर्पं तक्षकम्  तक्षक नागलाई पयः  दूध 

दन्दशूकाः  बिसालु सर्पं वत्सं  बाच्छो दुदुहुः  दुहे 
सपांः  घेर हिंडने विषयुक्तविधाय  बनाएर 

बिच्छी आदिले र बिलपात्रे  मुखरूप पात्रमा 


वाक्यार्थ त्यस्तै सर्प, बिसालु सर्प, घमरेर हिंडने विषयुक्तं बिच्छी आदि र नागहरूले तक्षक 
नागलाई बाच्छो बनाएर मुखरूप पात्रमा विषरूप दूध दुहे । 


परावो यवसं क्षीरं वत्सं कृत्वा च गोवृषम् । 
अरण्यपात्रे चाधुक्षन् मृगेन्द्रेण च दंष्ट्रिणः ॥ २३॥ 
क्रव्यादाः प्राणिनः क्यं दुदुहुः स्वे कटेवरे । 
सुपणंवत्सा विहगाश्चरं चाचरमेव च ॥ २४॥ 


पदढार्थ 
पावः  पशुहरूले वत्सं  बाच्छो अरण्यपात्रे  जङ्गलरूप भांडोमा 
गोवृषम्  सांँढेलाई कृत्वा  बनाएर यवसं  घाँंसरूप 


रालानन्द्री लीक 


१४६६ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १८ 
क्षीरं  दूध दुहे स्वे  आप्नो विहगाः च  पक्षीहरूले पनि 
दंष्ट्रिणः  उन्नत दाहा भएकाकठेवरे  शरीररूप भांडोमा चरं  भुसुना आदि चर 
क्रव्यादाः  मांसभक्षी कव्यं  काचो मासु अचरम् च एव  फल आदि 
प्राणिनः च  प्राणीले अधुक्षन्  दुहे अचर पदार्थ 

मृगेन्द्रेण  सिंहरूप बाच्छोकासुपणंवत्साः  गरुडलाई बाच्छो दुदुहुः  दुहे 
सहायताले बनाएका 





वाक्यार्थ पशुहरूले सांढेलाई बाच्छो बनाएर जङ्गलरूप भांडोमा घांँसरूप दूध दुहे । उन्नत दाहय 
भएका मांसभक्षी प्राणीले सिंहरूप बाच्छोका सहायताले आफ्नो शरीररूप भाँडोमा काचो मासु 
दुहे । गरुडलाई बाच्छो बनाएका पक्षीहरूले पनि कीटपतङ्ग आदि चर र फल आदि अचर पदार्थ 
दुहे । 


वटवत्सा वनस्पतयः पृथग्रसमयं पयः। 
गिरयो हिमवदत्सा नानाधातून् स्वसानुषु ॥ २५॥ 





पदठार्थ 

वरवत्साः  बरलाई बाच्छोपयः  दूध र स्वसानुषु  आफ्ना शिखररूप 
बनाएका हिमवदुवत्साः  हिमालयलाईभांडोमा 

वनस्पतयः  वृक्षहरूले बाच्छो बनाएका नानाधातून्  सुन चांदी आदि 
पृथग्रसमयं  अनेक रसरूप गिरयः  पर्वतहरूले विभिन्न धातु दुहे 


ताक्यार्थ बरलाई बाच्छो बनाएका वृक्षहरूले अनेक रसरूप दूध र हिमालयलाई बाच्छो 
बनाएका पर्वतहरूले आप्ना शिखररूप भांडोमा सुन चांदि आदि विभिन धातु दुहे । 


 र     पृथक् 
सवं स्वमुख्यवत्सेन स्वे स्वे पात्रे पृथक् पयः। 
सवंकामदुघां पृथ्वीं दुदुहुः पृथुभाविताम् ॥ २६॥ 





पढार्थ 
 ५ 
सर्वे  सबैले पात्रे  भांडामा गर्न 
स्वमुख्यवत्सेन  आप्नो पृथुभाविताम्  पृथुबाट वशमा पृथ्वीं  पृथ्वीबाट 
जातिको मूख्यलाई बाच्छोल्याइृएकी पृथक्  फरकफरक पदार्थरूप 
बनाएर सवंकामदुघां  सम्पूर्णपयः  दूध 
स्वे स्वे  आआपफ्ना इच्छाअनुसारका वस्तुलाई प्रदान दुदुहुः  दुहे 


ताक्यार्थ सबेले आफ्नो जातिको मुख्यलाई बाच्छो बनाएर आआपना भाँडामा पृथुबाट वशमा 
ल्याइएकी पृथ्वीबाट सम्पूर्ण ॒इच्छाअनुसारका वस्तुलाई प्रदान गर्ने पुथ्वीबाट फरकफरक 
पदार्थरूप दूध दुहे । 


१४६७ 
चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १८ 


एवं पृथ्वादयः पृथ्वीमन्नादाः स्वन्नमात्मनः। 


 . 


दोहवत्सादिभेदेन क्षीरभेदं कुरूद्ह ॥ २७॥ 


पदार्थ 

कुरूदढह  हे कुरुश्रेष्ठ विदुरजी दोहवत्सादिभेदेन  भिननभिन्न क्षीरभेदं  फरकफरक दूध 

एवं  यसप्रकार दुहुने पात्र र बाच्छद्रारा पृथ्वीम्  पृथ्वीबाट दुहे 
अन्नादाः  अन्नभोजी आत्मनः  आफ्नो 

पृथ्वादयः  पृथु आदि सबेले स्वन्नम्  अन्नरूप 





ताक्यार्थ हे कुरुश्रेष्ठ विदुरजी ! यसप्रकार अन्नभोजी पुथु आदि सबेले प्रथ्वीबाट भिन्नभिन्न 
दुहूने पात्र र बाच्छाद्रारा आफनो अन्नरूप फरकफरक दूध दुहे । 


ततो महीपतिः प्रीतः सवंकामदुघां पृथुः । 
दुहितृत्वे चकारेमां प्रेम्णा दुहितृवत्सलः ॥ २८॥ 





पढार्थ 

ततः  त्यसपचछि महीपतिः  राजा इमां  यी पथिवीलाई 

प्रीतः  खुसी भएका पृथुः  पृथुले प्रेम्णा  प्रेमपूर्वक 

दुहितृवत्सलः  पृथिवीलाईस्व॑कामदुघां  सम्पूर्ण इच्छित दुहितृत्वे  छोरीको रूपमा 
छोरीसमान स्नेह गर्ने वस्तु प्रदान गर्न चकार  स्वीकार गर्नुभयो 


वाक्यार्थ त्यसपछि खुसी भएका र पृथिवीलाई छोरीसमान स्नेह गर्ने राजा पृथुले सम्पूर्ण 
इच्छाअनुसारका वस्तु प्रदान गर्ने यी पृथिवीलाई प्रेमपूर्वक छोरीको रूपमा स्वीकार गर्नुभयो । 


चूर्णयन् स्वधनुष्कोट्या गिरिकूटानि राजराट् । 
भूमण्डलमिदं वेन्यः प्रायश्चक्रे समं विभुः ॥ २९॥ 


पदार्थ 

राजराट्  राजाका पनि राजा गिरिकूटानि  पर्वतकाप्रायः  प्रायः 

विभुः  समर्थशाली चुचुरालाई समं  समतल 

वैन्यः  पृथुले चू्णंयन्  फोर चक्रे  बनाउनुभयो 
स्वधनुष्कोट्या  आपनो धनुको इदं  यस 

टप्पाले भूमण्डलम्  भूमण्डललाई 





ताक्यार्थ राजाका पनि राजा समर्थशाली पृथुले आफ्नो धनुको ट्प्पाले पर्वतका चुचुरालाई 
फोर्दै यस भूमण्डललाई प्रायः समतल बनाउनुभयो । 


रालानन्द्री लीक 


९४६८ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय १८ 


अथास्मिन् भगवान् वेन्यः प्रजानां वृत्तिदः पिता । 
निवासान् कल्पयाञ्चकरे तत्र तत्र यथार्हतः ॥ ३० ॥ 


पदार्थ 

अथ  यसपचि पः  भगवान् यथाहंतः  यथायोग्य 

प्रजानां  प्रजनाहरूका वेन्यः  पृथुले निवासान्  निवासस्थानहरू 
वृत्तिदः  जीविकादाता एवं अस्मिन्  यस भूमण्डलमा कल्पयाञ्चक्रे  बनाउनुभयो 
पिता  पिता तत्र तत्र  जहांतहीं 





वाक्यार्थ यसपचछि प्रजाहरूका जीविकादाता एवं पिता भगवान् पृथुले यस भूमण्डलमा जहाँ तीं 
यथायोग्य निवासस्थानहरू बनाउनुभयो । 


ग्रामान् पुरः पत्तनानि दुगौणि विविधानि च । 
घोषान् जान् सदिविरानाकरान् खेटखवंटान् ॥ ३१॥ 





पढार्थ 

ग्रामान्  गाठ घोषान्  गोठालाको।आकरान्  खानि 

पुरः  सहर निवासस्थान खेटखवंटान् च  किसान बस्ने 
पत्तनानि  नगर व्रजान्  गोठ गां र पर्वतनजिकै रहेका अन्य 
विविधानि  अनेक प्रकारका सशिविरान्  सेनाको गा्ंहरू पनि 

दुगौणि  किल्ला शिविरसहित बनाउनुभयो 


ताक्यार्थ गां, सहर, नगर, अनेक प्रकारका किल्ला, गोठालाको निवासस्थान, गोठ, सेनाको 
शिविर, खानि, किसान बस्ने गाठँ र पर्वतनजिकै रहेका अन्य गांँहरू पनि बनाउनुभयो । 


प्राक् पृथोरिह नैवेषा पुरप्रामादिकल्पना । 
यथासुखं वसन्ति स्म तत्र तत्राकुतोभयाः ॥ ३२॥ 


पढार्थ 

पृथोः  राजा पृथुभन्दा पुरमामादिकल्पना  सहर, गार सुविधाअनुसार 

प्राक्  अगाडि आदिको स्वना तत्र तत्र  जहाँतहीं 

इह  यस भूमण्डलमा न एव  थिएन सबै व्यक्ति अकुतोभयाः  निर्भय भएर 

एषा  यो यथासुखं  आआप्नो।वसन्ति स्म  बस्दथे 





ताक्यार्थ राजा पृथुभन्दा अगाडि यस भूमण्डलमा सहर, गा आदिको निर्माण गरिएको धथिएन। 
सबे व्यक्ति आआपफ्नो सुविधाअनुसार जहाँ तहीं निर्भय भएर बस्दथे । 


रालानन्द्री लीक 


१५६९ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १८ 


अध्याय विवरण यस अध्यायमा पृथ्वीको दोहन गरिएको कुरा वर्णन गरिएको छ। पृथ्वी 
धरित्री हुन् अर्थात् उनले अन्न, ओषधि र रत्न आदि समस्त वस्तुहरू धारण गर्दछछिन्। यस 
अध्यायभरि नै पृथ्वीबाट आआफ्नो योग्य भोज्य पदार्थं तथा रत्नहरू दोहन गरिएको वर्णन 
गरिएको छ । मनुष्यहरूले मनुलाई बाच्छो बनाई गार्ईरूप पृथ्वीबाट सम्पूर्ण ओषधिहरू, देवताहरूले 
इन्द्रको माध्यमले अमृत, पितुहरूले कव्य अन्न, सिद्धहरूले सिद्धि, मायावीहरूले माया, 
वनस्पतिहरूले रस, पहाड तथा हिमालहरूले रत्नहरू र पशुहरूले घाँस पृथ्वीबाट दोहन गरेका 
छन्। अग्नि अनि वेदपाढी ब्राह्मणहरूमा समर्पित गरिएको पार्थिव अन्नबाट नै पितु, देवता र यक्ष 
आदिको समेत तृप्ति हुने भएकाले समस्त लौकिक र अलौकिक वस्तुहरूको दोहन पृथ्वीबाट 
भएको प्रसङ्ग यहाँ बतादइएको हो । 


इति श्रीमद्धागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां चतुथंस्कन्धे 
पृथुविजये अष्टादशोऽध्यायः ॥ १८ ॥ 


रालानन्द्री लीक 


१८५७० 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १९ 


अथ एकोनविंशोऽध्यायः 
राजा पृथुका सय अश्वमेध यज्ञ 


२ 


मत्रेय उवाच मेत्रेयजीले भन्नुभयो 
अथादीक्षत राजा तु हयमेधशतेन सः। 
न क 
ब्रह्मावतें मनोः कषत्रे यत्र प्राची सरस्वती ॥ १॥ 


पदार्थ 

अथ  यसपचछि प्राची  पूर्वमुखी भएर हयमेधशतेन  सय अश्वमेध 
सः  उहां बग्दछ्िन् यज्ञको 

राजा तु  पथु राजाले त मनोः  मनुको अदीक्षत  दीक्षा लिनुभयो 
यत्र  जहाँ बह्यावरते  ब्रह्मावर्त नामक 

सरस्वती  सरस्वती नदी क्षेत्रे  क्षेत्रमा 





ताक्यार्थ हे विदुरजी ! यसपचछ्छि पृथु राजाले जहां सरस्वती नदी पूर्वमुखी भएर बग्दछ्िन् मनुको 
ब्रह्मावर्तनामक त्यस क्षेत्रमा सय अश्वमेध यज्ञको सङ़ल्पसहित दीक्षा म्रहण गर्नुभयो । 


तदभिप्रेत्य भगवान् कमीतिङशयमात्मनः। 
रातक्रतुनं ममृषे पृथोयंज्ञमहोत्सवम् ॥ २॥ 


पदढार्थ 

तत् अभिप्रेत्य  यो थाहा पाएर आत्मनः  आफ्नो यज्ञमहोत्सवम्  यज्ञको 
भगवान्  भगवान् कमीतिशयम्  कर्मलाई जितने महोत्सव 

रातक्रतुः  इन्द्रले पृथोः  राजा पृथुको न ममृषे  सहन गर्न सकेनन् 


ताक्यार्थ यो थाहा पाएर भगवान् इन्द्रले आफ्नो पुण्य कर्मलाई जित्ने राजा पुथुको यज्ञको 
महोत्सव सहन गर्न सकेनन्। 

यत्र यज्ञपतिः साक्षाद् भगवान् हरिरीरवरः। 

अन्वभूयत सवात्मा सवंलोकरुरुः प्रभुः ॥ ३॥ 

अन्वितो बह्यशवाभ्यां लोकपाठेः सहाुगेः। 


र    स 


उपगीयमानो गन्धर्वेमुनिमिश्चाप्सरोगणे  ॥  ॥ 


रालानन्द्री लीक 


९८७९१ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १९ 
पदार्थ 

यत्र  पृथुको जुन यज्ञमा अप्सरोगणेः च  यज्ञपतिः  यज्ञपति 

ब्ह्मशावाभ्यां  ब्रह्माजी, शिवजी अप्सराहरूद्रारा ईरवरः  जगदीश्वर 

सहालुगेः  अनुचरका साथ उपमीयमानः  कीर्तिंगान प्रभुः  समर्थशाली 

लोकपारेः  लोकपाल गरिनुभएका साक्षात्  साक्षात् 

मुनिभिः  मनिहरूले सवांत्मा  सबैका अन्तरात्मा भगवान्  भगवान् 

अन्वितः  सहित भएर सवंलोकरुरुः  सम्पूर्ण संसारका हरिः  श्रीहरि 

गन्धर्वैः  गन्धर्व गुरु अन्वभूयत  प्रत्यक्ष हूनुभयो 





वाक्यार्थ प्रथुको त्यस यज्ञमा ब्रह्माजी, शिवजी र अनुचरका साथ लोकपाल एवं मुनिहरूले 
सहित भएका एवं गन्धर्व र अप्सराहरूद्वारा कीर्तिगान गरिएका सबैका अन्तरात्मा सम्पूर्ण संसारका 
गुरु यज्ञपति जगदीश्वर समर्थशाली साक्षात् भगवान् श्रीहरि प्रत्यक्षरूपमा प्रकट हुनुभयो । 


सिद्धा विद्याधरा दैत्या दानवा गुह्यकादयः । 
सुनन्दनन्दप्रमुखाः पाष॑दप्रवरा हरेः ॥ ५॥ 

श ् न 
कपिलो नारदो दत्तो योगेशाः सनकाद्यः। 
तमन्वीयुभांगवता ये च तत्सेवनोत्सुकाः ॥ ६॥ 





पदार्थ 

सिद्धाः  सिद्ध हरेः  भगवान् श्रीहरिका ये  अरूजो 

विद्याधराः  विद्याधर पाष॑दप्रवराः  पार्षदगण तत्सेवनोत्सुकाः  उहोँको सेवा 
दैत्याः  दैत्य कपिलः  कपिल गर्न उत्सुक 

दानवाः  दानव नारदः  नारद भागवताः च  भक्तहरू हुनृहुन्छ 
गुह्यकादयः  यक्ष आदि दत्तः  दत्तात्रेय उहाँ हरू से 

सुनन्दनन्दप्रमुखाः  सुनन्द, नन्द सनकादयः  सनक आदि तम्  उहाँ भगवानूसंगे 

आदि योगेशाः  योगेश्वर एवं अन्वीयुः  आउनुभयो 


ताक्यार्थ सिद्ध, विद्याधर, देत्य, दानव, यक्ष, सुनन्द, नन्द आदि भगवान् श्रीहरिका पार्षदगण 
कपिल, नारद, दत्तात्रेय, सनक आदि योगेश्वर एवं भगवान्को सेवा गर्न उत्सुक अन्य सम्पूर्ण 
भक्तहरू भगवानूसंगौ आडउनुभयो । 


यत्र धमंदुघा भूमिः सवंकामदुघा सती । 
दोग्धि स्माभीप्सितानर्थान् यजमानस्य भारत ॥ ७ ॥ 


रालानन्द्री लीक 


९८७२ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १९ 
पदार्थ 

भारत  हे विदुरजी धम॑दुघा सती  धर्मकायजमानस्य  यजमानका 

यत्र  जुन यज्ञमा साधनभूत सम्पूर्ण पदार्थ प्रदानअभीप्सितान्  इच्छित 
सवंकामदुघा  सम्पूर्ण कामना गर्न भएकी अर्थान्  सम्पूर्ण कामनाहरू 
प्रदान गर्ने यसैले भूमिः  पृथिवीले दोग्धि स्म  पूरा गरेकी थन् 





ताक्यार्थ हे विदुरजी ! त्यस यज्ञमा कामना र धर्मका साधनभूत सम्पूर्ण पदार्थ प्रदान गर्न 
पृथिवीले यजमानले चाहना गरेका सम्पूर्णं कामनाहरू पूरा गरेकी धिन् । 


उद्ुः सवंरसान् नद्यः क्षीरदध्यन्नगोरसान् । 
तरवो भूरिष्माणः प्रासूयन्त मधुच्युतः ॥ ८ ॥ 


पदार्थ 

नद्यः  नदीहरू सवरसान्  सम्पूर्ण रसहरू मधुच्युतः  मह चुहाउने गरी 
क्षीरदध्यन्नगोरसान्  दूध, दही, उहुः  बगाउंदथे प्रासूयन्त  फलेका थिषए 
अन्न एवं धि, मही आदि।तरवः  रुखहरू 

गोरस र अन्य भूखिष्माणः  ठुलाटुला भएर 





ताक्यार्थ नदीहरू दूध, दही, धिड, मही आदि गोरस अनन एवं अन्य सम्पूर्णं किसिमका रसहरू 
बगाउंदथे । रुखहरू इुलादुला भएर मह चुहाउने गरी फलेका धिए। 


सिन्धवो रत्ननिकरान् गिरयोऽन्नं चतुविंधम् । 
उपायनमुपाजहुः सवे लोकाः सपालकाः ॥ ९॥ 


पढार्थ 

सिन्धवः  समुद्रहरूले र चाटने गरी चार प्रकारका लोकाः  प्रजाहरूले 
रत्ननिकरान्  रत्राशि अन्नं  अन्न उपायनम्  उपहार 

गिरयः  पर्वतहरूले सर्वे  सवे उपाजहुः  अर्पण गरे 
चतुविंधम्  खाने, पिउने, चुस्ने सपालकाः  लोकपालले सहित 





वाक्यार्थ समूद्रहरूले रत्नराशि एवं पर्वतहरूले खाने, पिउन, चुस्ने र चाटने गरी चार प्रकारका 
अन्न एवं सबे लोकपाल सहित प्रजाहरूले पनि त्यस यज्ञमा उपहार अर्पण गरे। 


इति चाधोक्षजेशस्य पृथोस्तु परमोदयम् । 
असूयन् भगवानिन्द्रः प्रतिघातमचीकरत् ॥ १०॥ 


रालानन्द्री लीक 


९८७३ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १९ 
पदढार्थ 

इति  यसप्रकार यज्ञको भगवान्  भगवान् 
अधोक्षजेरास्य  भगवान्परमोदयम्  वीत्र उत्कर्षलाई इन्द्रः  इन््रले 

श्रीहरिलाई ईश्वर माने असूयन्  सहन गर्न नसक्ने पप्रतिघातम्  विघ्न 

पृथोः तु  राजा प्रथुको र्प्या गर्न अचीकरत्  गरे 





वाक्यार्थ यसप्रकार भगवान् श्रीहरिलाई ईश्वर मानने राजा पृथुको तीव्र उत्कर्षमाथि ईर्ष्या गर्न 
भगवान् इन्द्रले सो यज्ञमा विघ्न गरे। 


सक यजमाते  यजुष्पतिम्  
चरमेणारवमेधेन यजमाने यजुष्पतिम् । 
वैन्ये यज्ञपशुं स्पर्धन्नपोवाह तिरोहितः ॥ ९॥ 


पदार्थ 

वन्ये  वेनपुत्र राजा पृथुले भगवानूको यज्ञपशुं  यज्ञीय पशु घोडा 
चरमेण  अन्तिम स्यौ यजमाने  पूजा गरिरहंदा अपोवाह  हरण गर्नुभयो 
अरवमेधेन  अश्वमेध यजञद्रारा स्पधंन्  ईर्ष्या गर्ने इन्द्रले 

यजुष्पतिम्  यज्ञेश्वरतिरोहितः  लुकेर 





ताक्यार्थ राजा पृथुले अन्तिम अथवा एक स्यौ अश्वमेध यज्ञद्रारा यज्ञेश्वर भगवान्को पूजा 
गरिरहदा ईर्ष्या गर्ने इन्द्रले लुकेर यज्ञीय पशु घोडा हरण गरे। 


तमनत्रिभंगवानेक्षत् त्वरमाणं विहायसा । 
आमुक्तमिव पाखण्डं योऽधमे घमविभ्रमः॥ १२॥ 


पदार्थ 

अधमं  अधर्ममा पाखण्डं  पाखण्ड वेशलाई इन्द्रलाई 

घमविभ्रमः  धर्मको भ्रम।आमुक्तम् इव  कवचजस्तै गरी भगवान्  भगवान् 

गराउने धारण गरेका अत्रिः  अत्रि ऋषिले 

यः  जुन वेश छ विहायसा  आकाश मार्गबाट एेक्षत्  देख्नुभयो 
तम्  त्यस्तो त्वरमाणं  चिटोचिटो गड्रहेका 





वाक्यार्थ अधर्ममा घर्मको भ्रम गराउने पाखण्ड वेशलाई कवचजस्तै गरी धारण गरेका र 
आकाश मार्गबाट छिटोचिटो गदरहेका इन्द्रलाई भगवान् अत्रि ऋषिले देखनुभयो । 


अत्रिणा चोदितो हन्तुं पृथुपुत्रो महारथः। 
अन्वधावत सङ्करद्धस्ति्ठ तिष्टेति चावीत् ॥ १३॥ 


रालानन्द्री लीक 


९८७४ 


चतुर्थ स्कन्ध 


पदार्थ 


श्रीमद्भागवत 


अत्रिणा  अत्रिद्रारा इन््रलाई सद्द्धः  रिसाएका 


हन्तुं  मार्न 
चोदितः  प्रेरित र 


महारथः  महारथी 


अध्याय १९ 


अन्वधावत  पछि लागे 
तिष्ठ तिष्ठ इति  पख् पख् भनेर 


पृथुपुत्रः च  पृथुका छोरा पनि अब्रवीत्  भने 
ताक्यार्थ अत्रिद्रारा इन्द्रलाई मार्च प्रेरित गरिएका र रिसाएका पृथुका महारथी छोरा इन्द्रको 
पछि लागे र इन्द्रलाई पख् पख् भने । 


 न प धमं  शरीरिणम् 
तं तादुशाकृतिं वीक्ष्य मेने घमं शरीरिणम् । 
जयि भस्मनाच्छन्नं तस्मे बाणं न मुञ्चति ॥ ९४ ॥ 


पदढार्थ 

जिं  जटाधारी 
भस्मना  भस्मले 
आच्छन्नं  ढाकिएको 
तादुश्ाकृतिं  
भएका 


तं  ती इन्द्रलाई 
वीक्ष्य  देखेर पृथुपुत्रले 
शरीरिणम्  शरीरधारी 


त्यस्तो रूप धर्मं  धर्म 


मेने  सम्येर 





तस्मे  ती इन्द्रमाथि 
बाणं  बाण 


न मुञ्चति  छोडेनन् 


वाक्यार्थ जटाधारी र भस्मले ढाकिएको रूप भएका इनद्रलाई देखेर पृथुपुत्रले उनलाई 
शरीरधारी धर्म सम्फे र उनमाथि बाण छोडेनन्। 


वधान्निवृत्तं तं भूयो हन्तवेऽत्रिरचोदयत्। 
जहि यज्ञहनं तात महेन्द्रं विबुधाधमम् ॥ १५॥ 


पदार्थ 
वधात्  इन्द्रको वधबाट 
निवृत्तं  रोकिएका 


तं  ती पुथुपुत्रलाई 
अत्रिः  अत्रि ऋषिले 
तात  हे बाबु 


यज्ञहनं  यज्ञमा विघ्न गर्ने 
विबुधाधमम्  देवताहरूमा 
अधम 

महेन्द्रं  इन्द्रलाई 

जहि  मार भनी 





भूयः  फेरि 
हन्तवे  मार्नका लागि 
अचोदयत्  प्रित गर्नुभयो 


ताक्यार्थ इन्द्रलाई नमार्ने विचार गरेका ती प्रथुपुत्रलाई अत्रि ऋषिले हि बाबु ! यज्ञमा विघ्न 
गर्ने भएको र देवताहरूमा अधम इन्द्र लाई मार भनी फेरि मार्नका लागि प्रेरित गर्नुभयो । 


एवं वैन्यसुतः प्रोक्तस्त्वरमाणं विहायसा । 
अन्वद्रवदभिक्रुद्धो रावणं गृध्राडिव ॥ १६ ॥ 


रालानन्द्री लीक 


९१८७५ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय १९ 
पदढार्थ 

एवं  यसप्रकार अत्रिद्रारा विहायसा  आकाश मार्गबाट गृध्राट्  गृध्रराजा जटायुले 
प्रोक्तः  भनिएका भाग्न इव  जस्तै इन्द्रमाथि 
वैन्यसुतः  पुथुपुत्र त्वरमाणं  हतार गरिरहेको अन्वद्रवत्  जादइलागे 
अभिक्रुद्धः  रिसाएर रावणं  रावणलाई 





ताक्यार्थ यसप्रकार अत्रिद्रारा प्रेरित प्थुपुत्र रिसाएर आकाश मार्गबाट भाग्न हतार गरिरहेको 
रावणलाई गृधराजा जटायुले जस्तै गरी इन्द्रमाथि जादइलागे । 


सोऽश्वं रूपं च तद्धित्वा तस्मा अन्तहिंतः स्वराट् । 
वीरः स्वपशुमादाय पितुयं॑ज्ञमुपेयिवान् ॥ १७ ॥ 


पदार्थ 

सःती हित्वा  छोडेर आदाय  लिएर 
स्वराट्  स्वर्गका राजा इन्द्रले अन्तर्हितः  लुके रपितुः  पिताको 
तस्मे  ती पुथुपुत्रका लागि त्यसपछि यज्ञम्  यज्ञमा 
अश्वं  घोडा वीरः  वीर पुथुपुत्रले उपेयिवान्  आद्पुगे 
तत् रूपं च  त्यस पाखण्डस्विपञ्युम्  आपनो यज्ञीय पशु 

वेशलाई पनि घोडा लाई 





ताक्यार्थ स्वर्गका राजा इन्रले पृथुपुत्रका लागि घोडा र त्यस पाखण्ड वेशलाई छोडेर लुके । 
वीर पुथुपुत्र आफ्नो यज्ञीय पशु घोडालाई लिएर पिताको यज्ञमा आद्पुगे । 
तत् तस्य चादुभुतं कमं विचक्ष्य परमषंयः। 


,    त् 


नामधेयं द्दुस्तस्म वाजताश्व इत वरमा ॥ ९८ ॥ 


पदार्थ 

प्रभो  शक्तिशाली हे विदुरजी कमं  कर्म विजिताङ्वः  विजिताश्व 
तस्य  वी पृथुपुत्रको विचक्ष्य  देखेर इति  यो 

तत्  त्यो परमषंयः  ऋषिहरूले नामधेयं च  नाम 
अद्भुतं  अदभुत तस्मे  उनलाई ददुः  दिनुभयो 





ताक्यार्थ शक्तिशाली हे विदुरजी ! ती पुथुपुत्रको त्यो अदभुत कर्म देखेर ऋषिहरूले उनलाई 
विजिताश्व यो नाम राखिदिनुभयो । 


उपसृज्य तमस्तीव्रं जहाराश्वं पुनहरिः। 
चषालयूपतश्छन्नो हिरण्यरशनं विभुः ॥ १९॥ 


रालानन्द्री लीक 


९४७६ 


चतुर्थ स्कन्ध 


पदार्थ 

विभुः  शक्तिशाली 
हरिः  इन्द्रले 

तीव्रं  गाढा 

तमः  अन्धकार 


श्रीमद्भागवत 


उपसृज्य  फैलाएर र 
छन्नः  लुकेर 
पुनः  फेरि 





चषाखयूपतः  यज्ञीय मौलोबाट 


अध्याय १९ 
हिरण्यरशनं  सुनको 
साड्लोसहित 
अश्वं  घोडालाई 
जहार  हरण गरे 


ताक्यार्थ घोडा हरण गर्नका लागि समर्थ इन्द्रले गाढा अन्धकार फैलाडँदे लुकेर फेरि यज्ञीय 


मौलोमा बाँधेको सुनको साडलोसहित भएको घोडा हरण गरे। 


अत्रिः सन्दरंयामास त्वरमाणं विहायसा । 
कपालखट्वाङ्गधरं वीरो नैनमबाधत ॥ २०॥ 


पदार्थ 
अत्रिः  अत्रि ऋषिले 
विहायसा  आकाशमार्गबाट 


सन्दशंयामास  देखाउनुभयो तर 
कपारखट्वाङ्गधरं  कपाल र 


त्वरमाणं  हतार गरेर जानखट्वाङ्ग लिएका 


लागिरहेका इन्द्रलाई 





एनम्  यी इन््रलाई महात्मा 


सम्फर 
वीरः  वीर पुथुपुत्रले 
न अबाधत  रोकेनन् 


ताक्यार्थ अत्रि ऋषिले आकाशमार्गबाट हतार गरेर जान लागिरहेका इन्द्रलाई देखाउनुभयो तर 


कपाल र खट्वाङ्ग लिएका इन््रलाई महात्मा सम्णेर वीर पुथुपुत्रले 


अत्रिणा चोदितस्तस्मे सन्दधे विरिखं रुषा । 


रोकेनन्। 


सोऽश्वं रूपं च तद् हित्वा तस्थावन्तर्हितः स्वराट् ॥ २१॥ 


पदार्थ 


अत्रिणा  अत्रि ऋषिद्रारा विरिखं  बाण 


चोदितः  सम्णाइएका सन्दधे  चढाए 

सः  ती पुथुपुत्रले स्वराट्  स्वर्गका राजा इन्द्र 
तस्मे  ती इन््रलाई लक्ष्यपनि 

बनाएर अश्वं  घोडा 

रुषा  रिसाएर धनुमा तत् रूपं च  त्यस पाखण्ड 





वेशलाई पनि 
हित्वा  छोडेर 
अन्तर्हितः  लुकेर 
तस्थो  


रहे 


ताक्यार्थ अत्रि ऋषिद्रारा यी महात्मा होडनन् इन्द्र हुन् भनी सम्छादृएका ती पृथुपुत्रले इन्द्रलाई 
लक्ष्य बनाएर धनुमा बाण चटढाए । स्वर्गका राजा इन्द्र पनि घोडा र त्यस पाखण्ड वेशलाई छोडेर 


लुकेर रहन लागे । 


रालानन्द्री लीक 


१५४७७ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १९ 


वीरश्चारवमुपादाय पितुयज्ञमथाजत्। 
तदवद्यं हरे रूपं जगृहुज्ञानदुबंलाः ॥ २२॥ 


पदार्थ 

अथ  यसपचछि अव्रजत्  गए ज्ञानदुब॑खाः  मन्द बुद्धि भएका 
वीरः च  वीर पृथुपुत्र पनि हरेः  इन््रको व्यक्तिले 

अरवम्  घोडा तत्  त्यस जगृहुः  ग्रहण गरे 

उपादाय  लिएर अवद्यं  निन्दनीय 

पितुयज्ञम्  पिताको यज्ञमा रूपं  रूपलाई 





ताक्यार्थ यसपच्छि वीर पुथुपुत्र पनि घोडा लिएर पिताको यज्ञमा गए । इन्द्रको त्यस निन्दनीय 
रूपलाई मन्द बुद्धि भएका व्यक्तिले ग्रहण गरे । 


यानि रूपाणि जगृहे इन्द्रो हयजिहीषंया । 
तानि पापस्य खण्डानि लिद्वं खण्डमिहोच्यते ॥ २३॥ 


पदढार्थ 

इन्द्रः  इन्द्रले जगृहे  ग्रहण गरे खण्डम्  खण्ड भनेर 
हयजिहीषंया  घोडा हरण गर्न तानि  वी लिङ्गं  चिह 

इच्छाले पापस्य  पापका उच्यते  लुखिन्छ 
यानि  जुनजुन खण्डानि  चह भए 

रूपाणि  रूप पाखण्डी रूप इह  यहाँ 





ताक्यार्थ इन्द्रले घोडा हरण गर्ने इच्छाले जुनजुन रूप पाखण्डी रूप ग्रहण गरे ती पापका 
चिह्न हुन् । यहाँ खण्ड भनेको चिह हो भने बुमनुपर्छ । 


एवमिन्द्रे हरत्यदवं वेन्ययज्ञजिघांसया । 
तद्गृहीतविसृष्टेषु पाखण्डेषु मतिनृणाम् ॥ २४॥ 
धमं इत्युपधर्मेषु नग्नरक्तपटादिषु । 

प्रायेण सज्जते भ्रान्त्या पेशेषु च वाग्मिषु ॥ २५॥ 


पदार्थ 
एवम्  यसप्रकार पृथुको यज्ञ विध्वंस गर्न इच्छाले अश्वं  घोडा 
वेन्ययज्ञजिधांसया  राजाइन्द्रे  इन्द्रले हरति  हरण गर्दा 


रालानन्द्री लीक 


१४७८ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १९ 
तदुगृदीतविसष्टेषु  उनलेवाग्मिषु  तर्कशील प्रायेण  प्रायः गरेर 
लिएका र छोडेका नग्नरक्तपयादिषु  नरन जैन, भ्रान्त्या  भ्रमले 
न 
उपधमषु  उपधर्मरूप रक्ताम्बर बौद्ध आदिमा नृणाम्  मानिसहरूको 


पाखण्डेषु  पाखण्ड वेश भएका घमं  धर्म 


मतिः  बुद्धि 





पेराटेषु  चतुर इति  भनेर सज्जते च  आसक्त पनि हुन्छ 
ताक्यार्थ यसप्रकार राजा पुथुको यज्ञ विध्वंस गर्ने इच्छाले इन्द्रले घोडा हरण गर्दा उनले 
लिएका र छोडेका उपधर्मरूप पाखण्ड वेश भएका चतुर र तर्कशील जैन, बौद्ध आदिमा धर्म 
भनेर भ्रमले मानिसहरूको बुद्धि आसक्त हुन्छ । 

विवरण वेद र तदनुकूल शास्व्रहरूबाट सनातन धर्मको निश्चय हुन्छ । आस्तिकता र 
नास्तिकताको परिभाषा गर्दा ईश्वरलाई मानने र नमान्ने भन्दा पनि वेदवाक्यलाई प्रमाण माने वा 
नमान्ने भनी विभाग गरिएको छ । वेदप्रमाणवादी आस्तिक हन् भने वेदलाई प्रमाण नमान्नेहरू 
नास्तिक हृन् । ईश्वरका विभिन्न स्वरूपहरूको अशास्त्रीय कल्पना गरी मनमानी ढङ्गले आपफूलाई 
धार्मिक मानने मतलाई यहाँ उपधर्म भनिएको हो । ईश्वर इन्दियवेद्य हदेनन्, उनलाई साक्षात्कार 
गर्न शास््रको मार्ग अपनाउनुपर्छ । ईश्वरको विषयमा शास्त्रभन्दा विरुद्ध मतहरू राख्नेलाई यहां 
उपधर्मविलम्बी भनिएको छ । शास्त्र प्रमाण धर्म हो भने अशास्त्रीय मत उपधर्म हो । 


तदभिज्ञाय भगवान् पृथुः पृथुपराकमः। 
इन्द्राय कुपितो बाणमादत्तोद्यतकामुंकः ॥ २६॥ 


पढार्थ 
तत्  इन््रको यो कार्य भगवान्  भगवान् बाणम्  बाण 
अभिज्ञाय  थाहा पाएर पृथुः  पृथुले आदत्त  लिनुभयो 


कुपितः  रिसाएका इन्द्राय  इन्द्रलाई मारन 
पृथुपराक्रमः  महापराक्रमशाली उद्यतकामुंकः  धनुष उठाएर 
ताक्यार्थ इन््रको यो कार्य थाहा पाएर रिसाएका महापराक्रमशाली भगवान् पृथुले इन््रलाई 
मार्न धनुष उठाएर बाण लिनुभयो । 





तमृत्विजः शक्रवधाभिसन्धितं 

विचक्ष्य दुषप्रक््यमसद्यरंहसम् । 
निवारयामासुरहो महामते 

न युज्यतेऽत्रान्यवधः प्रचोदितात् ॥ २७ ॥ 


रालानन्द्री लीक 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
पदार्थ 

राक्रवधाभिसन्धितं  इन्द्रको वधविचक्ष्य  देखेर 

गर्न तयार यरैले क्रोधले गर्दा ऋत्विजः  ऋत्विक्हरूले 
ुष्प्क्ष्यम्  ठेर्न कठिन र अहो  अहो 

असद्यरंहसम्  असह्य वेग।महामते  हे बुद्धिमान् राजा 


९८७९ 


अध्याय १९ 


रूपमा रहेको अश्वबाहेक 
अन्यवधः  अरूको वध 

न युज्यते  उपयुक्त हदेन भनी 
निवारयामासुः  इन्द्रको वध 


भएका अत्र  यस यज्ञमा गर्ने कार्यबाट उहाँलाई 
तम्  उहाँ पथु राजालाई प्रचोदितात्  यज्ञको अङ्गका रोक्नुभयो 

ताक्यार्थ इन््रको वध गर्न तयार भएका, क्रोधले गर्दा हेर्न कठिन र असह्य वेग भएका पृथु 
राजालाई देखेर ऋत्विक्हरूले अहो ! हे बुद्धिमान् राजा ! यस यज्ञमा यज्ञको अङ्गका रूपमा रहेको 
अश्वको बाहेक अरूको वध उपयुक्त हदेन भनी इन्द्रको वध गर्ने कार्यबाट उहाँलाई रोक्नुभयो । 





वयं मरुत्वन्तमिहाथंनाशनं 
हयामहे त्वच्छ्रवसा हतत्विषम् । 
अयातयामोपहेवेरनन्तरं 
प्रसह्य राजन् जुहवाम तेऽहितम् ॥ २८ ॥ 
पदढार्थ 
राजन्  हे राजा त्वत्  तपाईको इह  यस यज्ञशालामा नै 
अनन्तरं  त्यसपछि श्रवसा  कीर्विले हयामहे  बोलाँदछी र 
वयं  हामीहरू हतत्विषम्  कान्तिहीन प्रसह्य  बलपूर्वक 
ते  तपाईको मरुत्वन्तम्  इन्द्रलाई जुहवाम  हवन गर्द 
अहितम्  अहित गर्ने अयातयामोपहेवेः  अमोघ 
अर्थनाशनं  यज्ञनाशक आवाहन मन्त्रद्रारा 





वाक्यार्थ हे राजा ! यसपचछ्छि हामीहरू तपाईको अहित गर्ने यज्ञनाशक अनि तपाईको कीर्तिले 
कान्तिहीन इन्द्रलाई अमोघ आवाहन मन्त्रद्रारा यस यज्ञशालामा बोला र बलपूर्वक अग्निमा 
हवन गर्दच्छौँ । 


इत्यामन्त्य कतुपतिं विदुरास्यत्विंजो रुषा । 


सुग्घस्तान् लुहतोऽभ्येत्य स्वयम्भूः प्रत्यषेधत ॥ २९॥ 
पदार्थ 
विदुर  हे विदुरजी 


इति  यसप्रकार कतुपतिं  यजमानलाई 


रालानन्द्री लीक 


१८८० 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १९ 
आमन्त्र्य  बोलाएर सुग्धस्तान्  हातमा सुरोअभ्येत्य  नजिकै आएर 

रुषा  क्रोधपूर्वक लिएका स्वयम्भूः  ब्रह्माजीले 

जुहतः  इन्द्रको आवाहनकाअस्य  यी राजा पृथुका प्रत्यषेधत  रोक्नुभयो 

लागि हवन गर्न लागेका यसैले ऋत्विजः  ऋत्विकहरूलाई 





वाक्यार्थ हे विदुरजी ! यसप्रकार यजमानलाई बोलाएर क्रोधपूर्वक इन्द्रको आवाहनका लागि 
हवन गर्न लागेका र यसैले हातमा सुरो लिएका राजा पृथुका ऋत्विकूहरूको नजिकै आएर 
ब्रह्माजीले तिनीहरूलाई रोक्नुभयो । 


न वध्यो भवतामिन्द्रो यद्यज्ञो भगवत्तनुः । 
यं जिघांसथ यज्ञेन यस्येष्टास्तनवः सुराः ॥ ३० ॥ 





पदढार्थ 

यज्ञरक्षाका लागि वध्यः न  वध गर्न योग्य छैनन् यज्ञेन  यज्ञद्रारा 

यं  जुन इनद्रलाई यत्  किनभने इष्टाः  पूजा गरिएका 
जिघांसथ  मारन चाहनुहुन्छ यज्ञः  यज्ञ नामका इन्द्र पनि सुराः  सबै देवताहरू 
इन्द्रः  यी इन्द्र भगवत्तनुः  साक्षात् भगवानूकैयस्य  जुन इन्द्रका 
भवताम्  तपारईहरूद्रारा अवतार हुन् तनवः  शरीर हन् 


वाक्यार्थ ब्रह्माजीले भन्नुभयो, तपाईहरू यज्ञरक्षाका लागि जुन इन्द्रलाई मारन चाहनुहुन्छ यी 
इन्द्र॒ तपारईहरूद्रारा वध गर्न योग्य छैनन् किनभने यी यज्ञ नामका इन्र साक्षात् भगवानूके अवतार 
हन् । यज्ञद्रारा पूजा गरिएका सब देवताहरू यिनैका शरीर हन् ॥ 


तदिदं पश्यत महदुधमंन्यतिकरं द्विजाः। 


 


इन्दरेणानुष्ठितं राज्ञः कर्मेतद् विजिघांसता ॥ २९ ॥ 


पदार्थ 

द्विजाः  हे ब्राह्मणहरू यज्ञ महटुधमंन्यतिकरं  महान् वेदको 
तत्  त्यसकारण विनिघांसता  नाश गर्न चाहने विपरीत भएका पाखण्ड 
राज्ञः  राजाको इन्द्रेण  इन्द्रदरारा धर्मलाई 

एतत्  यो अनुष्ठितं  गरिएको केवल 

कमं  कर्म अर्थात् अश्वमेधइदं  यो परयत  हेर्नुहोस् 





ताक्यार्थ हे ब्राह्मणहरू हो ! त्यसकारण राजाको यो कर्म अर्थात् अश्वमेध यज्ञ नाश गर्न चाहने 
इन्दरद्रारा गरिएको यो महान् वेदको विपरीत भएका पाखण्ड धर्मलाई केवल हेर्नुहोस् । विरोध 
नगर्नुहोस्, विरोध गर्दा अर बढी पाखण्ड धर्म फैलने सम्भावना रहन्छ । 


रालानन्द्री लीक 


९८८१ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १९ 
पृथुकीतं अ  न 
 पृथोभूंयात् तर््यकोनशतक्रतुः। 
अलं ते करतुभिः स्विटयं् भवान् मोक्षधर्मवित् ॥ ३२॥ 
पदार्थ 
हे ब्राह्मणहरू भूयात्  होस् फेरि राजाति  तपारईलाई 
तहिं  त्यसो भए पथुसंग भन्न लागनुभयो अलं  केही प्रयोजन कैन 
पृथुकीर्तेः  परम यशस्वी हे राजा यत्  किनभने 
पृथोः  राजा पृथुको स्विष्टैः  रामोसंग सम्पन्नभवान्  तपाई 
एकोनरातक्रतुः  उनान्सयगरिएका मोक्षधर्मवित्  मोक्षधर्मका ज्ञाता 
सडख्याको यज्ञमात्र करतुभिः  यज्ञहरूद्वारा हनुहन्छ 





ताक्यार्थ हे ब्राह्मणहरू ! त्यसो भए परम यशस्वी राजा पृथुका उनान्सय यज्ञमात्र होऊन्। 
ब्रह्माजी फेरि राजा पृथुसंग भन्न लाग्नुभयो, हे राजा ! राम्रोसंग सम्पन्न गरिएका यज्ञहरूद्रारा 
तपाईका लागि केही प्रयोजन छैन किनभने तपाई मोक्षधर्मको ज्ञाता हुनुहुन्छ । 


स ९ ् तु   
नैवात्मने महेन्द्राय रोषमाहतंम्सि । 
उभावपि हि भद्रं ते उत्तमरुलोकविग्रहो ॥ २३॥ 


पदार्थ 

हे राजा तपाई, आहतुंम्  गर्न श्रीहरिका अवतार हूनुहुन्छ 
आत्मने  आफ्नो स्वरूपन एव अहेसि  योग्य हुनुहुननन यैमा 

भएका हि  किनभने ते  तपाईको 

महेन्द्राय  इन्द्रलाई उभौ अपि  तपाईहरू दुब जना भद्रं  कल्याण हुनेछ 
रोषम्  रिस उत्तमदलोकविग्रहो  भगवान् 





ताक्यार्थ हे राजा ! तपाई आफनो स्वरूप भएका इन्द्रलाई रिस गर्न योग्य हुनुहुन्न किनभने 
तपाईहरू दुबे जना भगवान् श्रीहरिका अवतार हुनुहुन्छ, यसैमा तपाईको कल्याण हुने । 


मास्मिन् महाराज कृथाः स्म चिन्तां 
निशामयास्मद्वच आदृतात्मा । 

यद् ध्यायतो देवहतं नु कर्तु 
मनोऽतिरुष्टं विते तमोऽन्धम् ॥ ३४॥ 


रालानन्द्री लीक 


९८८२ 





चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १९ 
पदढार्थ 

महाराज  हे राजा र  सुन्नुहोस् नु  निश्चयनै 

अस्मिन्  यस यज्ञविघ्नरूपयत्  किनभने अतिरुषटं  अत्यन्त क्रुद्ध भई 
कार्यमा देवहतं  विधाताले बिगारेको।अन्धम्  गाढा 

चिन्तां  शोक कर्म तमः  अन्धकारमा 

मा स्म कृथाः  नगर्नृहोस् करतुं  गर्न विशते  फस्दछ 

अस्मदहचः  हाम्रो वचन ध्यायतः  चाहने व्यक्तिको 

आदुतात्मा  आदरभावका साथ मनः  मन 





ताक्यार्थ हे राजा ! यस यज्ञविघ्नरूप कार्यमा शोक नगर्नुहोस् । हाम्रो वचन आदरभावका साथ 
सुन्नुहोस् किनभने विधाताले बिगारेको कर्म गर्न चाहने व्यक्तिको मन निश्चय नै अत्यन्त क्रुद्ध भई 
गाढा अन्धकार अर्थात् भयडूर मोहमा फस्दछ। 


क्रतुविंरमतामेष देवेषु दुरवग्रह । 
नर,   स 


धर्मव्यतिकरो यत्र पाखण्डेरिन्द्रनिरितेः ॥ २५॥ 





पदार्थ 

एषः  यो ।  देवताहरूमा चलाद्एका 

क्रतुः  यज्ञ दुरवग्रहः  दुराग्रह ह॒न्छ पाखण्डेः  पाखण्ड धर्मद्रारा 
विरमताम्  रोकियोस् किनभनेयत्र  जुन दुराग्रह भएपचछि घ्मन्यतिकरः  धर्मको नाश 
यसैका कारण इन्दरनिर्मितेः  इन्द्रवार हुन्छ 


ताक्यार्थ यो यज्ञ रोकियोस् किनभने यसैका कारण देवताहरूमा दुराग्रह हन्छ, जुन दुराग्रह 
भएपछि इन्द्रबाट चलाइएका पाखण्ड धर्मद्वारा धर्मको नाश हुन्छ । 


एमिरिन्द्रोपसंसृष्टेः पाखण्डेहौरिभिजंनम् । 
हियमाणं विचक्षवेनं यस्ते यज्ञध्रुगश्वमुट् ॥ ३६ ॥ 





पदार्थ 

हे राजा इन्द्रोपसंसृष्टैः  उनीद्रारा हियमाणं  आकृष्ट भएका 
ते  तपाईको चलादएका एनं  यी 

यज्ञघरुग्  यज्ञको रिस गर्ने र॒ हारिभिः  चित्ताकर्षक जनम्  मानिसलाई 
अवमुट्  घोडा चोर्न एभिः  यी विचक्ष्व  ठैर्नृहोस् 

यः  जो इन्द्र छन् पाखण्डेः  पाखण्ड धर्मद्वारा 


ताक्यार्थ हे राजा ! तपाईको यज्ञको रिस गर्ने र घोडा चोर्ने इन्द्रद्रारा चलाइएका चित्ताकर्षक 


रालानन्द्री लीक 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत 


पाखण्ड धर्मद्वारा आकृष्ट भएका यी मानिसलाई हैर्नृहोस् । 


९४५८३ 


अध्याय १९ 


तदेहतः  वेनकै शरीरबाट 


भवान् परित्रातुमिहावतीर्णों 
धर्मं जनानां समयानुरूपम् । 
वेनापचारादवटुप्तमद्य 
तदेहतो विष्णुकलासि वैन्य ॥ २७ ॥ 
पदढार्थ 
वेन्य  हे राजा पृथु दुराचारबाट 
भवान्  तपार्ई अवटुप्तम्  नष्ट भएको 


विष्णुकला  भगवान् विष्णुकोजनानां  मानिसका लागि 


अंश समयानुरूपम्  शास्त्रोचित 
असि  हनुह॒न्छ घमं  धर्म 

५  

वेनापचारात्  वेनको परित्रातुम्  रक्षा गर्न 


अद्य  अहिले 

इह  यस संसारमा 

अवतीणंः  अवतीर्ण हुनुभएको 
छ 





वाक्यार्थ हे राजा पृथु ! तपाई भगवान् विष्णुको अंश हुनहुन्छ । वेनको दुराचारबाट नष्ट भएको 
र मानिसले गर्नुपर्ने शास्त्रोचित धर्मको रक्ना गर्न वेनके शरीरबाट अहिले यस संसारमा अवतीर्ण 
हूनुभएको छ। 


स त्वं विमृश्यास्य भवं प्रजापते 
सङ्कल्पनं विश्वसृजां पिपीपृहि । 

ट्री  मायामुपधर्ममातरं ९  

द्रीं च मायामुपधम॑मातरं 


प्रचण्डपाखण्डपथं प्रभो जहि ॥ ३८ ॥ 
पदार्थ 
प्रभो  शक्तिशाली 


विश्वसृजां  विश्वको सृष्टि गर्न पाखण्डपद्धतिरूप 





प्रजापते  हे प्रजापति सहयोग गर्ने भगु आदि ऋषिको उपधमंमातरं  उपधर्मलाई 
सः त्वं  त्यस्तो तपार्ईले सङ्कल्पनं  सङ्ल्प जन्माउने 

अस्य  यस संसारको पिपीपृहि  पर्ण गर्नुहोस् एन्द्रीं  इन्द्रको 

भवं  उत्पत्ति त्यसपछि मायाम् च  मायालाई 

विमृश्य  विचार गरेर प्रचण्डपाखण्डपथं  अत्यन्तजहि  नाश गर्नुहोस् 


ताक्यार्थ शक्तिशाली हे प्रजापति ! त्यस्तो तपारईले यस संसारको उत्पत्ति विचार गरेर विश्वको 


रालानन्द्री लीक 


१५८४ 

चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय १९ 
सुष्टि गर्न सहयोग गर्ने भृगु आदि ऋषिको सड्ल्प पूर्ण ॒गर्नृहोस्। त्यसपछि अत्यन्त 
पाखण्डपद्धतिरूप उपधर्मलाई जन्माउने इनद्रको मायालाई नाश गर्नुहोस् । 

मत्रेय उवाच मत्रेयजीले भन्नुभयो 

इत्थं स लोकगुरुणा समादिष्टो विशाम्पतिः। 

तथा च कृत्वा वात्सल्यं मघोनापि च सन्दधे ॥ ३९॥ 





पदार्थ 

इत्थं  यसप्रकार विशाम्पतिः च  राजा पृथुले वात्सल्यं  स्नेहभाव 

लोकरुरुणा  लोकगुरुपनि कृत्वा  राखेर 

ब्रह्माजीद्रारा तथा  त्यस्तै ब्रह्माजीकोमघोना अपि च  इन्दरसंग पनि 
समादिष्टः  आदेश दिदएका अदेशानुरूप यज्ञको आग्रह सन्दधे  मिल्नुभयो 
सः  उहां छोडर 


वाक्यार्थ यसप्रकार लोकगुरुं ब्रह्माजीद्रारा आदेश दिदरएका राजा पृथु पनि ब्रह्माजीको 
आदेशानुरूप यज्ञको आग्रह छोडेर स्नेहभाव राखेर इन्द्रसंग पनि मिल्नुभयो । 


कृतावभृथस्नानाय पृथवे भूरिकर्मणे । 
वरान् ददुस्ते वरदा ये तदूबहिंषि तपिंताः ॥ ४० ॥ 


पदार्थ 

तदुबहिषि  उहांको यज्ञमा ते  उहां भूरिकर्मणे  कर्मशील 
येनो वरदाः  वर दिने देवताहरूले पृथवे  पृथु राजालाई 
तपिंताः  तप्त भएका देवताहरू।कृतावभृथस्नानाय  यज्ञान्त वरान्  वर 
हुनुहुन्थ्यो स्नान गरेका ददुः  दिनुभयो 





ताक्यार्थ पृथु राजाको यज्ञमा तप्त भएका वरदाता देवताहरूले यज्ञान्त स्नान गरेका कर्मशील 
राजा परथुलाई वर दिनुभयो। 
विप्राः सत्याशिषस्तुष्टः श्रद्धया कब्धदक्षिणाः। 


आरिषो युयुजुः क्षत्तरादिराजाय सत्कृताः ॥ ४१॥ 
पढार्थ 
क्षत्तः  हे विदुरजी दिने र 
सत्याशिषः  सत्य आशीरवीदकब्धदृक्षिणाः  दक्षिणा पाएका तुष्टाः  सन्तुष्ट भएका 


रालानन्द्री लीक 


१४८५५ 
चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १९ 
श्रद्धया  श्रद्धापूर्वक विप्राः  ब्राह्मणहरूले आदिषः  आशीर्वाद 
सत्कृताः  सत्कार गरिएका आदिराजाय  आदिराज पृथुलाईयुयुुः  दिनुभयो 


ताक्यार्थ हे विदुरजी ! सत्य आशीर्वाद दिने, दक्षिणा पाई सन्तुष्ट भएका एवं श्द्धापूर्वक 
सत्कार गरिएका ब्राह्मणहरूले आदिराज पुथुलाई आशीर्वाद दिनुभयो । 


त्वयाहूता महाबाहो सवं एव समागताः । 
पूनिता दानमानाभ्यां पितृदेवषिंमानवाः ॥ ४२॥ 


पदार्थ 

्राह्मणहरूले भन्नुभयो समागताः  आएका दानमानाभ्यां  दान र 
महाबाहो  हे महाबाहु राजा सर्वे एव  सबै सम्मानद्रारा 

त्वया  तपाई्रारा पितृदेवषिंमानवाः  पित्र, देवर्षि, पूजिताः  पूजा गरिएका छन् 
आहूताः  बोलाइएका र र मनुष्यहरू 





ताक्यार्थ ब्राह्मणहरूले भन्नुभयो, हि महाबाहु राजा ! तपाईद्रारा बोलाइएका र आएका सबे 
पित्र, देवर्षिं र मनुष्यहरू दान र सम्मानद्रारा पूजा गरिएका छन् । 


इति श्रीमद्धागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां चत॒थंस्कन्पे 
पृथुविजये एकोनविंशोऽध्यायः ॥ १९॥ 


रालानन्द्री लीक 


९४८६ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 


अथ न त घ्याय 
अथ वदशशाऽव्यायः 
राजा पुथुको यज्ञशालामा भगवान् विष्णुको आगमन 


० 


मत्रेय उवाच मेत्रेयजीले भन्नुभयो 
भगवानपि वैकुण्ठः साकं मघवता विभुः। 
यज्ञेय॑ज्ञपतिस्तुष्टो यज्ञभुक् तमभाषत ॥ १॥ 


पदार्थ 

यज्ञेः  यज्ञद्रारा ॥  यज्ञेश्वर साकं  साथ आई 

तुष्टः  सन्तुष्ट हुनुभएका भगवान्  भगवान् तम्  उहाँ पृथु लाई 

विभुः  शक्तिशाली वैकुण्ठः अपि  विष्णु पनि अभाषत  भन्नुभयो 
यज्ञभुक्  यज्ञभोक्ता मघवता  इन््रका 





ताक्यार्थ यजञद्रारा सन्तुष्ट हुनुभएका शक्तिशाली यज्ञभोक्ता यज्ञेश्वर भगवान् विष्णुले पनि 
इन््रका साथ आई पृथुलाई भन्नुभयो । 


श्रीभगवानुवाच श्रीभगवान्ले भन्नुभयो 
एष तेऽकारषीद् भङ्गं हयमेधशतस्य ह । 
क्षमापयत आत्मानममुष्य क्षन्तुमहैसि ॥ २॥ 





पढार्थ 

एषः  यी इन््रले भन्वं  भङ्ग क्षमापयतः  क्षमा चाहने 

ते  तपाईको ह  निश्चय नै अमुष्य  यी इन्द्रलाई 
हयमेधशतस्य  सय अश्वमेधअकारषीत्  गरे तर पनि क्षन्तुम्  क्षमा गर्न 

यज्ञको आत्मानम्  आफूलाई अहेसि  योग्य हुनुहुन्छ 


ताक्यार्थ यी इन्द्रले तपाईको अन्तिम अश्वमेध यज्ञको भङ्ग गरेर निश्चय ने सय अश्वमेध 
यज्ञमा बाधा गरेका छन्। तर पनि क्षमा चाहने यिनलाई तपाई क्षमा गरिदिनुहोस् । 


सुधियः साधवो लोके नरदेव नरोत्तमाः। 


नामिद्रह्यन्ति भूतेभ्यो यिं नात्मा कठेवरम् ॥ ३॥ 
पदार्थ 


रालानन्द्री लीक 


१७८७ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 
नरदेव  हे राजा लोके  संसारमा कठेवरम्  शरीर 

सुधियः  बुद्धिमान् भूतेभ्यः  अन्य प्राणीहरूको न आत्मा  आत्मा होइन 
साघवः  सज्जन न अभिद्रुह्यन्ति  रिस गर्दैनन् 

नरोत्तमाः  उत्तम मानिसहरू यहिं  किनभने 





ताक्यार्थ हे राजा ! बुद्धिमान्, सज्जन र उत्तम मानिसहरू संसारमा अन्य प्राणीहरूको रिस 
गर्दैनन् किनभने उनीहरूलाई शरीर आत्मा होदन भन्ने थाहा हुन्छ । 


पुरुषा यदि सुद्यन्ति त्वादुशा देवमायया । 
श्रम एव परं जातो दीर्घया वृद्धसेवया ॥ ५॥ 


पदढार्थ 

यदि  यदि मुह्यन्ति  मोहित ह॒न्छन् भने परं  केवल 

त्वादुशाः  तपार्ईजस्ता तिनीहरूका लागि श्रमः ए  परिश्रम मात्र 
पुरुषाः  मानिसहरू दीघंया  दीर्घकालको जातः  भयो 

देवमायया  देवताको मेरो वृद्धसेवया  ज्ञानवृद्धको 

मायाद्रारा सेवाद्रारा 





ताक्यार्थ यदि तपारईजस्ता मानिसहरू मेरो मायाद्वारा मोहित ह॒न्छन् भने तिनीहरूका लागि 
लामो समयसम्म गरिएको ज्ञानीहरूको सेवाद्रारा पनि केवल परिश्रम मात्र भयो । 


अतः कायमिमं विद्रानविद्याकामकममिः। 
आरब्ध इति नैवास्मिन् प्रतिबुद्धो ऽनुषज्जते ॥ ५॥ 


पदार्थ 

अतः  त्यस कारण काम र कर्मदरारा विद्धान्  विद्वान् व्यक्ति 

इमं  यस आरब्धः  बनाइएको हो अस्मिन्  यस शरीरमा 

कायम्  शरीरलाई इति  भनी न एव अनुषज्जते  आसक्त 
अविद्याकामकर्मभिः  अज्ञान, प्रतिबुद्धः  बुेको हदेन 





वाक्यार्थ त्यसकारण यस शरीरलाई अज्ञान, काम र कर्मद्वारा बनाइएको हो भने बुरेको विद्वान् 
व्यक्ति यस शरीरमा आसक्त हदेन । 

असंसक्तः शरीरेऽस्मिन्नमुनोत्पादिते गृहे । 

अपत्ये द्रविणे वापि कः कुर्यान्ममतां बुधः ॥ ६॥ 
पदढार्थ 


रालानन्द्री लीक 


१५८८ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २० 
अस्मिन्  यस अमुना  यस शरीरदरारा वा  अथवा 

शारीरे अपि  शरीरमा पनि उत्पादिते  उत्पादित ममतां  ममता 

असंसक्तः  आसक्त नभएको गृहे  घर कुयांत् ति गर्ला 
कः  कुन अपत्ये  सन्तान 

बुधः  आत्मज्ञानी व्यक्तिले द्रविणे  धनमा 





ताक्यार्थ यस शरीरमा पनि आसक्त नभएको कुन आत्मज्ञानी व्यक्तिले यस शरीरदारा उत्पादित 
घर, सन्तान अथवा धनमा ममता गर्ला ? 
विवरण पृथुको यज्ञमा उपस्थित हूनुभएका भगवान्ले राजा प्ृथुलाई इन्द्रको अपराध क्षमा गर्न 
उपदेश दिनुहुन्छ। भगवान् भन्नुहुन्छ नात्मा कलेवरम् अथवा शरीर आत्मा होइन । सामान्य 
मानिसहरू अज्ञाननिद्राको कारणले शरीरलाई नै आफू आत्मा मानी त्यसकै लागि मरिमेटछन्, 
अनि सम्पत्ति, जग्गा र पदलालसाको लागि अरू प्राणीहरूसंग देष गर्दछन् । अरूलाई दुःख दिएर, 
अरूसंग फगडा र लुछछछाचुँडी गरी उनीहरू जुन शरीरको पोषण गर्दछछन् त्यो शरीर त उनीहरूको 
होइन । कति लज्जाजनक व्यवहार छ प्राणीहरूको ? त्यसैले भगवान् भन्नुहुन्छ कः कुर्यान्ममतां 
बुधः अर्थात् शरीर नै आफू होइन भने शरीरले आफ्नो सुविधाका लागि बनाएका घर, सम्पत्ति, 
राज्य, सन्तति आदि नश्वर पदार्थमा कुन चाहं विचारवान् मनुष्यले ममता गर्ला त ? 

यो शरीर त आफ्नो स्वरूपको अज्ञान, त्यसपछि कामना अनि कामनापूर्वक गरिएको 
कर्मको फल भोगन उत्पन भएको हो । आफ्नो परमात्मस्वरूपलाई नजानेको दण्डस्वरूप प्राप्त यो 
शरीर ज्ञानीको लागि सपनाबराबर हो, जसबाट बिररेपछ्ि फेरि ऊ यसमा आसक्त हँदेन। 
नजान्नाले गर्दा देखिएको भ्रमयुक्त वस्तुमा पनि मोह गर्नु हृन्छ र ? त्यसैले भगवान् भन्नुहन्छ हि 
राजा, तिमी ब्रह्मज्ञानीहरूको सेवाबाट प्राप्त भएको विवेकलाई नभुल, नत्र त्यत्रो परिश्रम व्यर्थ 
होला सामान्यतया यहो भगवान्ले आपफ्ना भक्त राजाको यज्ञमा विघ्न पार्ने इनद्रलाई दण्ड 
दिनुपर्ने हो तर भगवान्ले पृथु राजाको क्षमाशीलतालाई संसारका अगाडि प्रकट गरी पुथुको यश 
रने बढाउन खोज्नुभएको हो। आत्मा नित्य हो, शुद्ध हो र सुखदुःख आदि व्यवहारबाट 
नछछोइनेखालको हो भनी गरिएको ज्ञानोपदेश केवल विचार मात्र होइन। यो विचार व्यवहारमा 
पनि उत्रिनुपर्छ । यदि शरीर्रारा आत्मा साँच्चे नषछछोद्रएको हो भने कुनै पनि ज्ञानी किन शरीरको 
अहित भएको अवस्थामा पनि त्यसको प्रतिशोध गर्वा ? यसरी व्यवहारकालमा समेत परमात्मामा 
स्थित मनुष्यहरू प्रकृतिका गुणद्वारा छोदेदेनन्। भगवान्को उपदेशबाट शान्तचित्त भएका पृथुको 
चरित्रमा यही समता र आत्ममहिमा प्रकट भएको छ। 


     त, 


एकः शुद्धः स्वयंज्योतिनिंगुणोऽसो गुणाश्रयः । 
सवंगोऽनावृतः साक्षी निरात्मात्मात्मनः परः ॥ ७ ॥ 


रालानन्द्री लीक 


९८८९ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २० 
पदार्थ 

असो  यो निगणः  निर्गुण निरात्मा  अन्य आत्माबाट 
आत्मा  आत्मा गुणाश्रयः  गुणको आश्रयस्थान रहित छ यसैले 

एकः  एडदे सवंगः  सर्वव्यापक आत्मनः  शरीरबाट 

शुद्धः  शुद्ध अनावृतः  आवरणशून्य परः  भिन्न छ 

स्वयंज्योतिः  स्वयं प्रकाशरूप साक्षी  द्रष्टा र 





ताक्यार्थ यो आत्मा एक, शुद्ध, स्वयं प्रकाशरूप, निर्गुण, गुणको आश्रयस्थान, सर्वव्यापक, 
आवरणशून्य, द्रष्टा र अन्य आत्माबाट रहित छ । यसैले यो शरीरबाट भिन्न छ। 

टिप्पणी माथि आत्माका नौओटा विशेषण आएका छन् र॒यी विशेषणका कारण आत्मा 
शरीरबाट भिन्न रहेको देखिन्छ । आत्माका जुन विशेषणहरू यहाँ दिदएका छन् ती विशेषणका 
विपरीत शरीरका विशेषण हुन्छन् । शरीर अनेक, मलिन, जड, सगुण, आफ्नो कारणभूत गुणमा 
आधित, परिच्छिन यसैले वस्त्रादिद्रारा आवृत, दृश्य र॒ आत्माको वासस्थान भएकाले शरीर 
आत्मादेखि भिन्न छ । 


य एवं सन्तमात्मानमात्मस्थं वेद पूरुषः । 
नाज्यते प्रकृतिस्थोऽपि तद्गुणे स मयि स्थितः ॥ ८॥ 





पदार्थ 

यःजो आत्मानम्  आत्मालाई प्रकृतिस्थः अपि  प्रकृति 
पुरुषः  व्यक्ति वेद्  जान्दछ प्रकृतिको कार्यभूत शरीरमा 
एवं  यसप्रकारको सः  त्यो व्यक्ति रहेर पनि 

आत्मस्थं सन्तम्  शरीरमामयि  म परमेश्वरमा तद्गुणः  उसका गुणहरुद्रारा 
रहेको स्थितः  आधित भई न॒ अज्यते  लिप्त हदेन 


ताक्यार्थ जो व्यक्ति यसप्रकारको शरीरमा रहेको आत्मालाई जान्दछछछ त्यो व्यक्ति म परमेश्वरमा 
आश्रित भई प्रकृति प्रकृतिको कार्यभूत शरीर मा रहेर पनि उसका गुणहरूद्वारा लिप्त हदेन । 


यः स्वधर्मेण मां नित्यं निरारीः श्रद्धयान्वितः । 
भजते र न, ् राजन् प्रसीदति 
भजते शनकैस्तस्य मनो राजन् प्रसीदति ॥ ९॥ 


पदार्थ 
राजन्  हे राजा पृथु श्रद्धयान्वितः  श्रद्धाले युक्तमां  मलाई 
यः  जुन व्यक्ति भएर नित्यं  सधं 


निराशीः  निष्काम भावना र॒ स्वधर्मेण  आफ्नो धर्मद्वारा भजते  सेवा गर्द 


रालानन्द्री लीक 


९८९० 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय २० 
् 

तस्य  त्यसको शानकेः  विस्तार 

मनः  मन प्रसीदति  शुद्ध हुन्छ 


ताक्यार्थ हे राजा पुथु ! जुन व्यक्ति निष्काम भावना र श्रद्धाले युक्त भएर आफ्नो वणीश्चम 
धर्मको पालना गर्दै मलाई सध सेवा गर्द त्यसको मन विस्तारे शुद्ध हुन्छ । 


परित्यक्तगुणः सम्यग्दशंनो विशदारायः। 
शान्तिं मे समवस्थानं बह्म केवल्यमदनुते ॥ ९०॥ 


पदार्थ 

विशदारयः  अन्तःकरण शुद्ध सम्यग्दशनः  सुविचारसम्पन्नबह्य  ब्रह्म 

भएको र यसैले भएको त्यो व्यक्ति कैवल्यम्  मोक्ष अथवा 
परित्यक्तगुणः  सम्पूर्ण गुणकोपमि  मेरो शान्तिं  परम शान्ति 

त्याग गर्न समवस्थानं  समतारूप स्थिति अनुते  प्राप्त गर्द 





ताक्यार्थ अन्तःकरण शुद्ध भएको र यसैले सम्पूर्ण गुणको त्याग गरी सुविचारसम्पननन भएको 
त्यो व्यक्ति मेरो समतारूप स्थिति ब्रह्म, मोक्ष अथवा परम शान्ति प्राप्त गर्द । 

विवरण चित्त शुद्ध भएको व्यक्तिले ब्रह्मज्ञान प्राप्त गर्दछ। उसको सत्त्व, रज आदि गुणहरूसंग 
सम्बन्ध दुटछ, त्यसैले ऊ परित्यक्तगुण हृन्छ । सत्व गुण यद्यपि ज्ञानसाधन हो तथापि त्यो पनि 
बन्धन हो भन्ने शास्त्रको निष्कर्ष छ । गीता १४। ६ मा सत्त्वगुणले पनि सुख र विषयको ज्ञान 
उत्पन्न गरी बन्धनमा पार्द भनी बतादृएको छ । म कर्ता हूँ भनी अज्ञानपूर्वक गरिने पुण्यकर्म र 
सत्व गुण पनि बन्धन हुन्। कठोपनिषद् १।२।१४मा अन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्मात् भनी 
आत्मतत्त्वलाई धर्म र अधर्मभन्दा टाढा रहेको बतादएको छ । ज्ञानी व्यक्ति ब्राह्मी स्थिति वा 
ब्रह्मनिष्ठामा रहन्छ । वास्तवमा ऊ ब्रह्म ने भएर रहन्छ । 


उदासीनमिवाध्यक्ष द्रव्यज्ञानकरियात्मनाम् । 
कूटस्थमिममात्मानं यो वेदाप्नोति शोभनम् ॥ १९॥ 





पदढार्थ 

यः जो व्यक्तिले अध्यक्षं  द्रष्टा कूटस्थम् इव  निर्विकार ॐ 
दरव्यज्ञानक्रियात्मनाम्  द्रव्यइमम्  यस वेद्  जान्दछ त्यसले 

देह, ज्ञानेन्द्रिय, कर्मैन्िय रंआत्मानं  आत्मालाई खोभनम्  कल्याणमय मोक्षपद 
मनको उदासीनम्  उदासीन र आप्नेति  प्राप्त गर्द 


ताक्यार्थ जो व्यक्तिले द्रव्य देह, ज्ञानेन्िय, कर्मन्िय र मनको द्रष्टा यस आत्मालाई उदासीन 
र निर्विकार ठै जान्दछ त्यसले कल्याणमय मोक्नषपद प्राप्त गर्द । 


रालानन्द्री लीक 


९८९९ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २० 


विवरण शरीर, मन र यिनका क्रियाहरू निरन्तर परिवर्तनशील छन्। ती सबै परिवर्तनहरूलाई 
आत्मा उदासीन भई हेरिरहेको ह॒न्छ । त्यसरी निर्विकार भटदरहने आत्मालाई जसले तत्वतः बुम्दछ 
त्यो ज्ञानीले मोक्ष प्राप्त गर्दछछ। उपनिषद्मा भनिएको छ तमेव विदित्वाऽमृतत्वमेति नान्यः पन्था 
विद्यतेऽयनाय अर्थात् आत्मालाई जानेर मात्र मोक्ष हृन्छ, मोक्षको बाटो अरू कुनै छैन, ऋते 
ज्ञानान्नमृक्तिः अर्थात् ज्ञानविना मोक्ष हदेन। सालोक्य आदि मुक्तिहरू ज्ञानीका विषय होदनन्, 
उपनिषदले बताएको मुक्ति ज्ञानबाट मात्र मिल्दछ। निष्काम कर्मयोग, परमात्मामा दृढ अनुराग 
आदिले परमात्माकै कृपाबाट बुद्धियोग अर्थात् ज्ञान उत्पन्न हुन्छ। परमात्माको सर्वरूपता र 
जीवात्मा अनि परमात्माको एकतालाई नबुमनेहरू परमात्माको अन्तिम कृपा प्राप्त गर्न असमर्थ 
भएकाले मोक्ष पाउँदैनन् भन्ने शास्त्रको निष्कर्ष हो । 


भिन्नस्य लिङ्गस्य गुणप्रवाहो 
द्रव्यक्रियाकारकचेतनात्मनः। 
दुष्टासु सम्पत्सु विपत्सु सूरयो 
न विक्रियन्ते मयि बद्धसोहदाः ॥ १२॥ 
पदार्थ 
हे राजा पृथु लिङ्गस्य  सूक्ष्म शरीरको सम्पत्सु  सम्पत्ति र 


भिन्नस्य  आत्मादेखि भिन॒ गुणप्रवाहः  जन्ममरण, सुख, विपत्सु  विपत्ति 
दरन्यक्रियाकारकचेतनात्मनः  दुःख आदि विकार हुन्छ यसर्थ दृष्टासु  प्राप्त हदा 
महाभूत, इन्द्रिय, इन्द्रियकामयि  ममा न विक्रियन्ते  प्रभावित हदेनन् 
अधिष्ठाता देवता रबद्धसोहदाः  दृढ प्रेम गर्ने 
चिदाभासको समष्टिरूप सूरयः  विवेकी व्यक्तिहरू 
वाक्यार्थ हे राजा पृथु! आत्मादेखि भिन्न महाभूत, इन्द्रिय, इन्द्रियका अधिष्ठाता देवता र 
चिदाभासको समष्टिरूप सूक्ष्म शरीरको मात्र जन्ममरण एवं सुख, दुःख आदि विकार हुन्छ । यसर्थ 
भगवानूमा दृढ प्रेम गर्ने विवेकी व्यक्तिहरू सम्पत्ति र विपत्ति प्राप्त हदा हर्ष, शोक आदि 
विकारबाट प्रभावित हँदेनन्। 
वितरण लिङ्ग शरीर पञ्च महाभूत, इन्द्रिय, इन्द्ियाधिष्ठटाता देवता र चिदाभासको समष्टि रूप 
हो । यसेलाई सूक्ष्म शरीर पनि भनिन्छ। यो सत्र कलाले बनेको हन्छ । स्थूल शरीरभित्र रहने यही 
शरीरलाई लिई चिदाभास अर्थात् जीवात्मा लोकलोकान्तर जान्छ र नयाँ शरीरहरू धारण गर्द । 
महाभूतहरूबाट उत्पन्न पाँच प्राण, पाँच ज्ञानेन्द्रिय, पाँच कर्मेन्िय अनि मन र बुद्धि मिली सूक्ष्म 
शरीर बन्द । इन्द्रियाधिष्ठटाता देवताहरू इन्द्रियभित्रै गाभिन्छन्। चिदाभास अर्थात् अन्तःकरणमा 
परेको आत्माको प्रतिबिम्ब यी सबैको स्वामी हो। आत्मा यी सबेभन्दा भिन्न, आउने र जानेको 
यनानन्दी ठीक 





९०९२ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत 


अध्याय २ 


बीचमा रहेर पनि निष्क्रिय रहने सर्वव्यापी तत्त्व हो। जसरी टो लैजाँदा त्यहाँभित्रको आकाश 
लगिंदेन त्यसै गरी सूक्ष्म शरीरको आवागमनमा सर्वव्यापी आत्मा आउने र जाने हदेन । जहाँ सूक्ष्म 


शरीर पुग्छ त्यहीं विद्यमान आत्मा त्यसको प्रकाशक र साक्षी हुन्छ । 


समः समानोत्तममध्यमाधमः 

सुखे च दुःखे च जितेन्द्रियारायः। 
मयोपक्टृप्ताखिललोकसंयुतो 

विधत्स्व वीराखिरलोकरक्षणम् ॥ १२॥ 


पदार्थ 

वीर  हे वीर पृथु समानोत्तममध्यमाधमः  उत्तम, आदिले युक्त भएर 
जितेन्द्रियाशयः  इन्द्रिय रुमध्यम र अधमका लागि पनिअखिललोकरक्षणम्  समस्त 
अन्तःकरण जितेका तपाई समान हनुहन्छ यसर्थ तपाई लोकको रक्षा 

सुखे  सुख र मया  म परमेश्वरदरारा विधत्स्व  गर्नुहोस् 

दुःखे च  दुःखमा उपक्टृप्ताखिकलोकसंयुतः  

समः  समान हुनृहुन्छ बनाइएका समस्त मन्त्री प्रजा 





ताक्यार्थ हे वीर पृथु! इन्द्रिय र अन्तःकरण जितेका तपाई सुख र दुःखमा समान हनहन्छ र 
उत्तम, मध्यम र अधमका लागि पनि समान हुनुहन्छ । यसर्थ तपाई मद्रारा बनादएका मन्त्री, प्रजा 


आदि सम्पूर्ण सहयोगीले युक्त भएर समस्त लोकको रक्षा गर्नुहोस् । 
् प्रजापालनमेव ४ त् 
श्रयः परजापारुनमव राज्ञ 
यत् साम्पराये सुकृतात् षष्ठमंराम् । 
हतांन्यथा हृतपुण्यः प्रजाना 


मरक्षिता करहारोऽघमत्ति ॥ १४॥ 


पढार्थ 

प्रजापालनम् एव  प्रजापालनसाम्पराये  परलोकमा हतां  पाउनेवाला बन्दछ 
गर्नुने प्रजानाम्  प्रजाको अन्यथा  अन्यथा 

राज्ञः  राजाको सुकृतात्  पुण्यबाट करहारः  कर लिएर 


श्रेयः  कल्याणप्रद कुरा हो षष्ठम्  ६ भागको एक भाग अरक्षिता  प्रजाको रक्षा नगर्ने 





यत्  जुन कारणले अंशम्  पुण्यको अंश राजा 


रालानन्द्री लीक 


९८९३ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 


हृतपुण्यः  प्रजाहरूद्रारा पुण्यअघम्  पाप 

हरण गरिएको भई अत्ति  भोग्दछ 

ताक्यार्थ प्रजापालन गर्नु नै राजाको लागि कल्याणप्रद कुरा हो। जुन कारणले राजा 
परलोकमा प्रजाको पुण्यबाट ६ भागको एक भाग पारंछ । अन्यथा कर लिएर प्रजाको रका नग्न 
राजा प्रजाहरुद्रारा पुण्य हरण गरिन्छ र पाप भोग्दछ । 


एवं दिजाग्रयानुमतानुवत्त 
घमप्रधानोऽन्यतमोऽवितास्याः। 
हस्वेन काठेन गृहोपयातान् 
द्रष्टासि सिद्धाननुरक्तखोकः ॥ १५॥ 
पदार्थ 
एवं  यस्तो विचार गरेर अनासक्तं र गृहोपयातान्  घरमा आएका 
द्विजाग्रचानुमतावुवृत्तधमंप्रधानः अुरक्तलोकः  जनप्रिय भएर सिद्धान्  सनक आदि 
श्रेष्ठ ब्राह्मणहरुद्रारा स्वीकृत।अस्याः  यस पृथिवीको सिद्धहरूलाई 
एवं परम्पराबाट प्राप्त धर्म नैअविता  रक्षक बन्नुहोस् दरष्टासि  देख्नुहुनेछ भेटनुहनेकछ 
मुख्य रूपमा पालन गर्दै हस्वेन  केटी 
अन्यतमः  अन्य वस्तुमाकाठेन  समयमा 





वाक्यार्थ यस्तो विचार गरेर श्रेष्ठ ब्राह्मणहरुद्रारा स्वीकृत एवं परम्पराबाट प्राप्त धर्म नै मुख्य 
रूपमा पालन ग्वै अन्य वस्तुमा अनासक्त र जनप्रिय भएर यस पुथिवीको रक्षक बन्नुहोस् । 
यसपचछि केही समयमा नै तपाईले सनक आदि सिद्धहरूलाई घरमा भेटनहुने। 


वरं च मत् कञ्चन मानवेन्द्र 
वृणीष्व तेऽहं गुणश्चीठयन्तितः। 
नाहं मरखेरवे सुलभस्तपोभि 
भत समचित्तवर्ती 
यगन वा यत् ॥ १६ ॥ 
पढार्थ 
मानवेन्द्र  हे नरपति गुणशीलयन्त्रितः  गुण रकञ्चन  कुनै 
अहं  म वशीभूत भएको हु वरं च  वर 
ते  तपाईको मत्  मबाट वृणीष्व  लिनुहोस् 


रालानन्द्री लीक 


९४९९ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 
यत्  किनभने मखेः  यज्ञ   निश्चय नै 

समचित्तव्तीं  समदर्शहरूमातपोभिः  तपस्या न सुलभः  सहज रूपमा प्राप्त 
रहनेवाला योगेन  योगद्वारा गर्न सकिन्नँ 
अहं  म वा  अथवा 


ताक्यार्थ हे नरपति ! म॒ तपाईको गुण र शीलबाट वशीभूत भएको द्ु। मबाट कुनै वर 
लिनुहोस् किनभने समदर्शहरूमा रहनेवाला म यज्ञ, तपस्या अथवा योगद्वारा निश्चय नै सहज 
रूपमा प्राप्त गर्न सकिरन्नँ । 


न्स 


मत्रेय उवाच मेत्रेयजीले भन्नुभयो 
स इत्थं लोकगुरुणा विष्वक्सेनेन विरुवजित्। 
अनुरासित आदेशं शिरसा जगृहे हरेः ॥ १७ ॥ 


पदार्थ 
इत्थं  यसप्रकार विङ्वजित्  विश्वविजयी शिरसा  शिरले पूर्ण रूपमा 
लोकगुरुणा  जगदगुरु सः  उहाँ पृथुले जगृहे  ग्रहण गर्नुभयो 


विष्वक्सेनेन  भगवानुद्रारा हरेः  भगवान् श्रीहरिको 
अनुशासितः  उपदेश दिदएका आदेशं  आदेश 
वाक्यार्थ यसप्रकार जगदगुरु भगवान्द्रारा उपदेश दिइएका विश्वविजयी राजा पृथुले भगवान् 
श्रीहरिको आदेश पूर्ण रूपले ग्रहण गर्नुभयो । 





स्पृान्तं पादयोः प्रेम्णा वीडितं स्वेन कमणा । 
रातक्रतुं परिष्वज्य विद्धेषं विससजं ह ॥ १८ ॥ 


पदार्थ 

क्षमा मागनका लागि   कर्मले परिष्वज्य  आलिङ्गन गरेर 
पादयोः  पाउमा व्रीडितं  लज्जित ह  निश्चय नै 

स्पृशन्तं  छोदरहेका रातकतुं  इन्द्रलाई विद्वेषं  रिस 

स्वेन  आफ्नो  प्रेमपूर्वक विससजं  परित्याग गर्नुभयो 





ताक्यार्थ राजा पृथुले क्षमा मागनका लागि आफ्नो पाउमा छोदरहेका र आफ्नो कर्मले लज्जित 
भएका इन्द्रलाई प्रेमपूर्वक आलिङ्गन गरेर रसिको भावना परित्याग गर्नुभयो । 


भगवानथ विदवात्मा पृथुनोपहतादणः। 


रालानन्द्री लीक 


९८४९५ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 


समुज्जिहानया भक्तया गृहीतचरणाम्बुजः ॥ १९॥ 
प्रस्थानाभिमुखोऽप्येनमनुग्रहविरम्बितः। 
पश्यन् पद्मपलाशाक्षो न प्रतस्थे सुहृत् सताम् ॥ २०॥ 





पदार्थ 

अथ  यसपच्ि ग्रहण गरिनुभएका लागनुभएका 

समुन्जिहानया  प्रतिक्षणपद्मपलाशाक्षः  कमलपत्र जस्तासताम्  सज्जनहरूका 
बहिरहेको आंँखा भएका सुहृत्  मित्र 

भक्तया  भक्तिले प्रस्थानामिमुखः अपि  विहवात्मा  विश्वात्मा 

पृथुना  पृथुद्रारा प्रस्थानका लागि तयार भएरभगवान्  भगवान् 

उपहृतादणः  पूजित हुनुभएका पनि एनम्  उहोँ राजा पुथुलाई 

र अनुग्रहविलम्बितः  अनुग्रहकापरयन्  हैरिरहनुभयो 
गृहीतचरणाम्बुजः  चरणकमललागि केही दिलो गर्नन प्रतस्थे  प्रस्थान गर्जुभएन 


तवाक्यार्थ यसपचछि प्रतिक्षण बदिरहेको भक्तिले परथुद्रारा पूजित ह॒नुभएका र चरणकमल 
समातिनुभएका, कमलपत्र जस्ता ओंँखा भएका एवं अनुग्रहका लागि केटी हिलो गर्न लागनुभएका, 
सज्जनहरूका मित्र॒ विश्वात्मा भगवान् प्रस्थानका लागि तयार भएर पनि राजा पृथुलाई 
हेरिरहनुभयो, प्रस्थान गर्नुभएन । 


स आदिराजो रचिताञ्जलिहैरि 
विलोकितुं नाशकदश्चुलोचनः। 

न किञ्चनोवाच स बाष्पविक्छवो 
हृदोपगुह्यामुमधादवस्थितः ॥ २९॥ 


पढार्थ 

अश्चुखोचनः  आंखाभरि आंसुन अशकत्  सक्नुभएन यस्तै रचिताञ्जलिः  हात जोडेर 
भएका बाष्पविक्लवः  आंसुले व्याकुलअवस्थितः  रहनुभएका उहँले 
सः  उहाँ भएका अमुम्  भगवान्लाई 

आदिराजः  आदिराज पृथुले सः  उहाँ पृथुले हृदा  हदयले 

हरिं  भगवान् श्रीहरिलाई किञ्चन  केही उपगुह्य  आलिङ्गन गरेर 
विलोकितुं  हेर्न न उवाच  भन्नुभएन तर अधात्  लिदरहनुभयो 





ताक्यार्थ ओंँखाभरि आंसु गरेका आदिराज पृथुले भगवान् श्रीहरिलाई हेर्न सक्नुभएन। यस्ते 


रालानन्द्री लीक 


९८९६ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत 


अध्याय २ 


आंँसुले व्याकुल भएका उहाँ पुथुले केटी भन्नुभएन तर हात जोडी भगवानूलाई हदयले आलिङ्गन 


गरेर लिदरहनुभयो । 
अथावमृज्याश्चुकला विलोकयन् 
नतुप्तदुग्गोचरमाह पूरुषम् । 
पदा स्पृशन्तं क्षितिमंस उन्नते 
विन्यस्तहस्ताग्रमुरद्गविद्िषः ॥ २२॥ 
पढार्थ 
अथ  यसपचछ्छि उरङ्गविद्विषः  सर्पका शत्र 
अश्चुकलाः  ओंसु गरुडका 
अवमृज्य  पुचेर उन्नते  अग्लो 
पदा  पाउले अंसे  कांधमा 
क्षितिम्  पृथिवीलाई विन्यस्तहस्ताग्रम्  हातको 





स्पृरान्तं  छोदरहनुभएका अग्रभाग राखनुभएका 


अतुप्तदुग्गोचरम्  अतप्त 
आंँखाद्रारा देखिनुभएका 

पूरुषम्  भगवान्लाई 
विलोकयन्  ठेर 

आह  भन्नुभयो 


ताक्यार्थ यसपचछछि पृथुले आंसु पुकठेर पाउले पुथिवीलाई छोइरहनुभएका सर्पका शत्रु गरूडका 
अग्लो काँधमा आफनो हात राख्नुभएका र जति हर्दा पनि हरिर लाग्ने भगवान्लाई हर्दे उहांले 


भन्नुभयो । 
पृथुरुवाच पृथुले भन्नुभयो 
वरान् विभो त्वद् वरदेशवराद् बुधः 
कथं वृणीते गुणविकरियात्मनाम्। 
ये नारकाणामपि सन्ति देहिनां 
र ४४५ ् 
तानीरा कैवल्यपते वृणे न च ॥ २२॥ 
पदढार्थ 
कैवल्यपते  मोक्षपति आदिका पनि ईश्वर 
ईरा  ईश्वर त्वत्  हजुरबाट 
विभो  हे प्रभु गुणविक्रियात्मनाम्  गुण र 


बधः  बुद्धिमान् व्यक्ति गुणका कार्यद्वारा प्रभावित चित्त 
वरदेश्वरात्  वर दिने देवताभएका संसारी व्यक्तिका लागि 





भोगन योग्य 
वरान्  वरहरू 
कथं  कसरी 
वृणीते  ग्रहण गर्द 
येच  जुन वर 
यालन्क्री दीका 


९८४९७ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 


नारकाणाम्  नरकवासी प्राणीले पनि जुन वर प्राप्त गर्जन वृणे  ग्रहण गर्दन 

देहिनां अपि  प्राणीका पनि सक्छन् 

सन्ति  हन् अर्थात् नरकवासीतान्  त्यस्ता वर 

ताक्यार्थ मोक्षपति सर्वेश्वर हे प्रभु! बुद्धिमान् व्यक्ति वर दिने देवता आदिका पनि ईश्वर 
हजुरबाट संसारीले भोगन योग्य वर कसरी ग्रहण गर्दछछ ? जुन वर नरकवासी प्राणीले पनि प्राप्त 
गर्न सक्छन् त्यस्ता वर म हजुरबाट ग्रहण गर्विनं। 


न कामये नाथ तदप्यहं क्वचिन् 
न यत्र सुत्मच्चरणाम्बुजासवः। 
महत्तमान्तहंदयान्मुखच्युतो 
विधत्स्व कणांयुतमेष मे वरः ॥ २४॥ 
पदार्थ 
नाथ  हे प्रभु युष्मच्चरणाम्बुनासवः  हजुरको हजुरका कथा सुननका लागि 
अहं  म चरणकमलको कथारूप रस॒ कर्णायुतम्  दश हजार कान 
यत्र  जुन मोक्षमा न रैन विधत्स्व  बनाइदिनुहोस् 
महत्तमान्तहंदयात्  महापुरुषकोतत् अपि  त्यस्तो मोक्ष पनि एषः  यही नै 
हृदय हदे उनीहरूको क्वचित् अपि  कटहिल्यै पनि मे  मेरा लागि 
मुखच्युतः  मुखबाट उच्चरित न कामये  चाहन्नं वरः  वर हो 





ताक्यार्थ हे प्रभु! म जुन मोक्षमा महापुरुषको हदय हदे उनीहरूको मुखबाट उच्चरित हजुरको 
चरणकमलको कथारूप रस छैन भने त्यस्तो मोक्ष पनि कटहिल्यै चाहन्नँ । हजुरका कथा सुनका 
लागि दश हजार कान बनाइदिनुहोस्, यही नै मेरा लागि वर हो। 


स उत्तमरुलोक महन्मुखच्युतो 
भवत्पदाम्भोजसुधाकणानिलः। 
स्मृतिं पुनविंस्मृततत्त्ववत्मंनां 
कुयोगिनां नो वितरत्यलं वेरेः ॥ २५॥ 


पदढार्थ 
उत्तमद्खोक  उत्तम कीर्तिभएका हे प्रभ महन्मुखच्युतः  महापुरुषको 


रालानन्द्री लीक 


९८४९८ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २० 
मुखबाट निक्लेको विस्मृततत्त्ववत्मंनां  तत््वमार्ग स्मृतिं  तत््वज्ञानको स्मृति 
भवत्पदाम्भोजसुधाकणानिकः विर्यका वितरति  गराददिन्छ 

हजुरको चरणकमलको अमृतको योगिनां  चित्त चञ्चलत्यो कथा नै ठीक छ 

बिन्दु लिएर आएको हावालेभएका वेरैः  अरू वरको 

सहित नः  हाम्रा लागि अलं  केही प्रयोजन छैन 
सः  त्यस कथाले पुनः  फेरि 





ताक्यार्थ उत्तम कीर्तिं भएका हे प्रभु ! महापुरुषको मुखबाट निक्लेको हजुरको चरणकमलको 
अमृतको बिन्दु लिएर आएको हावाले सहित त्यस कथाले तत््वमार्ग बिर्सेका र यसैले चित्त 
चञ्चल भएका हाम्रा लागि फेरि तत््वज्ञानको स्मृति गराइदिन्छ। त्यो कथा ने ठीक छ। अरू 
वरको केही प्रयोजन कैन । 


यराः शिवं सुश्रव आयंसञ्गमे 
यद्च्छया चोपशुणोति ते सकृत् । 
कथं गुणज्ञो विरमेद् विना पञ्च 
श्रीय॑त् प्रवरे गुणसङ्ग्रहेच्छया ॥ २६॥ 


पढार्थ 

सुश्रवः  सुकीर्तिसम्पनन हे प्रभउपदशयुणोति  सुन्दछ भने गुणसङ्ग्रहेच्छया  सबै 
कोटी पनि व्यक्ति पुं विना  पशुबाहेक पुरुषार्थको सिद्धिको इच्छाले 
आयंसङ्गमे  सत्सङ्गमा गुणज्ञः  गुण जानेवाला त्योयत्  जुन कीर्तिश्रवणरूप 
ते  हजुरको व्यक्ति कार्यलाई 

शिवं  कल्याणप्रद कथं  कसरी प्रवत्रे  मुख्य रूपमा स्वीकार 
यराः  कीर्ति विरमेत्  विरक्त हुन सक्छ गर्नुभयो 

यदुच्छया  देववश यसैले 

सकृत् च  एकचोटि मात्र श्रीः  लक्ष्मीले 





ताक्यार्थ सुकीर्तिसम्पन्न हे प्रभु! कोटी पनि व्यक्ति सत्सङ्गमा हजुरको कल्याणप्रद कीर्ति 
देववश एकचोटि मात्र सुन्दछ भने पशुबाहेक गुण जानेवाला त्यो व्यक्ति कसरी हजुरको 
कीर्तिश्रवणबाट विरक्त हुन सक्छ र? यसैले लक्ष्मीले सबे पुरुषार्थको सिदिको इच्छाले 
कीर्तिश्रवणरूप कार्यलाई नै मुख्य रूपमा स्वीकार गर्नुभयो । 


अथाभजे त्वाखिलपूरुषोत्तमं 


रालानन्द्री लीक 


९४९९ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २० 
गुणालयं पद्मकरेव लालसः । 


न्न    
अप्यावयोरेकपतिस्पृधोः कलि 
नं स्यात् कृतत्वच्चरणेकतानयोः ॥ २७ ॥ 


पदार्थ 

अथ  यसकारण म पनि भएका चरणमा मन एकाग्र गर्ने 

पद्मकरा इव  लक्ष्मीले कैं त्वा  हजुरको आवयोः अपि  हामी दुई म 
लालसः  उत्सुक भएर आभजे  सेवा गर्द तर पृथु र भगवती लक्ष्मीको 
अखिलपूरुषोत्तमं  सम्पूर्णएकपतिस्पृधोः  एउटै स्वामीको कलिः  फ्गडा 

पुरुषमा श्रेष्ठ सेवा गर्न हानाथाप गर्ने न स्यात्  नहोस् 
गुणालयं  सर्वगुणका आश्रय कृतत्वच्वरणेकतानयोः  हजुरके 





ताक्यार्थ यसकारण म पृथु पनि लक्ष्मीले ४ उत्सुक भएर सम्पूर्ण पुरुषमा श्रेष्ठ सर्वगुणका 
आश्रय भएका हजुरको सेवा गर्द तर एडटै स्वामीको सेवा गर्न हानाथाप गर्ने हजुरके चरणमा 
मन एकाग्र गर्ने हामी दुई म र भगवती लक्ष्मी को बीचमा फगडा नहोस्। 





जगज्जनन्यां जगदीश वेशसं 
स्यादेव यत्कर्मणि नः समीहितम् । 
करोषि फल्वप्युरु दीनवत्सलः 
स्व एव धिष्ण्येऽभिरतस्य किं तया ॥ २८ ॥ 
पढार्थ 
जगदीश  है जगत्का ईश्वर   भगवतीउरु  टुलो 
प्रभु लक्ष्मीमा करोषि  माननुहुन्छ 
यत्कर्मणि  हजुरको सेवारूपविशसं  विरोधको भावना स्वे एव  आपन 
भगवती लक्ष्मीले गरेको जुनस्यात् एव  ह॒न्छ नै तर धिष्ण्ये  परमानन्दरूपमा 
कार्यमा दीनवत्सलः  दीनवत्सल हजुरअभिरतस्य  रमाउने हजुरका 
नः  हामीहरूको भक्तले गरेको लागि 
समीहितम्  इच्छा ह॒न्छ त्यस फल्गु अपि  तुच्छ कुरालाई तया  भगवती लक्ष्मीद्रारा 
कार्यमा पनि किं  के प्रयोजन सिद्ध हुन्छ र 





वाक्यार्थ हे जगत्का ईश्वर प्रभु! जुन भगवती लक्ष्मीले गर्न हजुरको सेवारूप कार्यमा 
हा मीहरूको इच्छा हुन्छ र उहांमा विरोधको भावना आर्ंछ नै । तर दीनवत्सल हजुर भक्तले गरेको 


रालानन्द्री लीक 


१५०० 
चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 
तुच्छ ॒कुरालाई पनि दठलो मान्ुहन्छ किनभने आपन परमानन्दरूपमा रमाउनुहुने हजुरका लागि 


भगवती लक्ष्मीद्रारा के प्रयोजन सिद्ध हुन्छ र? अर्थात् भगवती लक्ष्मी र मेरो बीचमा हजुरको 
सेवाकार्यको प्रतिस्पर्धा हदा हजुरले मेरो नै साथ दिनुहूने । 


भजन्त्यथ त्वामत एव साधवो 
व्युदस्तमायारुणविध्रमोद्यम् । 
भवत्पदानुस्मरणादुते सतां 
निमित्तमन्यद् भगवन्न विद्महे ॥ २९॥ 
पदार्थ 
भगवन्  हे भगवान् त्वाम् एव  हजुरको नै स्मरणबाहेक 
अथ  यसैले भजन्ति  सेवा गर्दचछछन् अन्यत्  अर्को 
साधवः  साधुहरू अतः  यसैले निमित्तम्  प्रयोजन 
व्युदस्तमायागुणविभ्रमोदयम्  सतां  ती साधुहरूको न विदुमहे  जान्दैनौँ 
मायाका कार्यभूत गुणला्ईभवत्पदानुस्मरणात् ऋते  
निरस्त गर्न हजुरको चरणारविन्दको 





ताक्यार्थ हे भगवान् ! यसैले साधुहरू मायाका कार्यभूत गुणलाई निरस्त गर्ने हजुरको नै सेवा 
गर्दछन्। यसैले ती साधुहरूको हजुरका चरणारविन्दको स्मरणवबाहेक अर्को कनै प्रयोजन छैन । 


मन्ये गिरं ते जगतां विमोहिनीं 


वरं वृणीष्वेति भजन्तमात्थ यत्। 
वाचा नु तन्त्या यदि ते जनोऽसितः 

कथं पुनः कमं करोति मोहितः ॥ २०॥ 
पदार्थ 
हे भगवान् भजन्तम्  सेवा गरिरहने मलाई नु  निश्चय नै 
ते  हजुरको वरं  वर यदि  यदि 
गिरं  वाणी वृणीष्व इति  ग्रहण गर भनेर जनः  मानिस 
जगतां  जगत्लाई आत्थ  भन्नुहुन्छ असितः  बद्ध नभए 
विमोहिनीं  मोहित गराउने ते  हजुरको कथं  कसरी 
मन्ये  मान्दह्ु वाचा  वचन वेदरूप मोहितः  मोहित भएर 
यत्  किनभने हजुर तन्त्या  डोरीले पुनः  फेरि 





रालानन्द्री लीक 


९.०९ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय २० 


कमं  संसारमा फस्ने कर्म॑ करोति  गर्द 

वाक्यार्थ हे भगवान् ! हजुरको वाणी जगत्लाई मोहित गराउने किसिमको छ भन्ने मान्दं 
किनभने हजुरको सेवा गरिरहने मलाई हजुर वर ग्रहण गर भनेर भन्नुहुन्छ । हजुरको वचन 
वेदरूप डोरीले यदि मानिस बद्ध नभए कसरी मोहित भएर उसले फेरि संसारमा फस्ने 
किसिमको कर्म गर्दछ त? 


त्वन्माययाद्धा जन ईड खण्डितो 
यदन्यदाशास्त ऋतात्मनोऽबुधः। 
यथा चरेद् बालहितं पिता स्वयं 


तथा त्वमेवाहसि नः समीहितुम् ॥ ३९॥ 





पदढार्थ 

ईशा  हे भगवान् अन्यत्  हजुरबाहेक अन्य चरेत्  गर्दछ 

अद्धा  निश्चय ने कुरा तथा  त्यसै गरी 

अबुधः  अज्ञानी आशास्ते  चाहन्छ तर त्वम् एव  हजुर नै 

जनः  मानिस यथा  जसरी नः  हाम्रो 

त्वन्मायया  हजुरको मायाले पिता  पिता समीहितुम्  हित गर्न 
ऋतात्मनः  सत्यस्वरूपबाट बाठदहितं  बालकको हित हुने अहसि  योग्य हुनुहुन्छ 
खण्डितः  पराङ्मुख भएको छ कुरा 

यत्  किनभने स्वयं  आफैं ने 


ताक्यार्थ हे भगवान् ! निश्चय नै अज्ञानी मानिस हजुरको मायाले सत्यस्वरूपबाट पराडमुख 
भएको छ किनभने ऊ हजुरबाहेक अन्य कुरा चाहन्छ। तर जसरी पिता बालकको हित हुने कुरा 
आपू नै गर्दछछन् त्यसै गरी हजुर ने हाम्रो हित गर्न योग्य हुनुहुन्छ । 

विवरण पथुको स्तुतिले शरणागतिको स्वरूपलाई प्रकट गरेको छ। गीता १८। ६६मा 
भगवानूले अन्य सम्पूर्णं उपायहरूलाई छोडी केवल मेरो शरणमा आऊ भनी शरणागतिको उपदेश 
दिनुभएको छ । यहाँ राजा पृथु भन्नुहुन्छ यथा चरेद् बालहितं पिता स्वयम् । मनुष्य इन्द्रियहरूको 
प्रियताको लागि भगवान्को हितकारितालाई बिर्सिन्छ र क्षणिक सुखको लोभमा ऊ अनन्त 
दुःखमा फस्दछ । यसबाट बच्न अन्तर्यामी परमात्माको शरणमा नै जानुपरछ। राजाको यही 
आत्मसमर्पणको भाव भगवानूलाई रोक्न सफल भएको छ । भगवान् पुथुलाई छोडेर जान चाहंँदा 
चाहँदे पनि उहाँ गरुडको कांधमा हात राखी मानौ दोमन भई अडिनुभयो। भगवान्लाई समेत 
रोक्न सक्ने यो प्रेम प्रथुको चरित्रको माध्यमले सबै मनुष्यहरूको अगाडि प्रकट गरिएको छ। 


रालानन्द्री लीक 


९२९ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत 
मत्रेय उवाच मत्रेयजीले भन्नुभयो 
इत्यादिराजेन तुतः स विरवदुक् 
तमाह राजन् मयि भक्तिरस्तु ते। 
दिष्टयेदश्ची टि घधीमयि  अ 
दशी धीमयि ते कृता यया 
मायां मदीयां तरति स्म दुस्त्यजाम् ॥ 
पदार्थ 
आदिराजेन  आदिराज पुद्रारा मयि  ममा 
इति  यसप्रकार ते  तपाईको 
नुतः  स्तुति गरिनुभएका भक्तिः  भक्ति 
सः  उहाँ अस्तु  होस् 


विद्वदक्  सर्वसाक्षी भगवान्ले दिष्टया  प्रारब्धले 

तम्  ती राजा पृथुलाई ईदी  यस्तो अलौकिक 
आह  भन्नुभयो धीः  बुद्धि 

राजन्  हे राजा पृथु ते  तपाई्रारा 





अध्याय २ 


२९॥ 


मयि  ममा 

कृता  गरियो 

यया  जुन बुद्द्रारा 
दुस्त्यजाम्  त्यागन कठिन 
मदीयां  मेरी 

मायां  मायानाट मानिस 
तरति स्म पार पारद 


ताक्यार्थ आदिराज पृथुद्रारा यसप्रकार स्तुति गरिनुभएका सर्वसाक्षी भगवानूले राजा पृथुलाई 
भन्नुभयो हे राजा पृथु! तपाईले केवल भक्ति मात्र चाहनुभयो । प्रारन्धले गर्दा यस्तो बुद्धि 
आएको हो । मानिस जुन बुदधिद्रारा दुस्तर मेरी मायाबाट पार पारं ॥ 


तत्त्वं कुरु मयादिष्टमप्रमत्तः प्रजापते । 


्    अ श  
मदूद्शकरा  कः सवत्राप्नात शमनम् ॥ ३६॥ 


पदार्थ 
प्रजापते  हे प्रजापालक राजा मया  मद्रारा 
तत्  त्यसकारण आदिष्टम्  आदेश गरिएको 
त्वं  तपाई आज्ञा 
अप्रमत्तः  विषयमा अनासक्त कुरु  गर्नुहोस् 
प 
भएर मदाद्काकरः  मेरो आदेश मान्न 





लोकः  मानिस 

सवत्र  यस लोक र परलोक 
दुबे ठँमा 

शोभनम्  सुख 

आप्नोति  पारं 


ताक्यार्थ हे प्रजापालक राजा ! त्यसकारण तपाई विषयमा अनासक्तं भएर मैले भनेको कुरा 
गर्नुहोस् । मेरो अदेश मान्ने मानिस यस लोक र परलोक दुबे ठडमा सुख पारंछ। 


रालानन्द्री लीक 


१५०३ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 
मेत्रेय उवाच मैत्रेयजीले भन्नुभयो 
इति वेन्यस्य राजर्षेः प्रतिनन्याथंवद्वचः। 
पूजितोऽनुगृहीत्वेनं गन्तुं चकेऽच्युतो मतिम्॥ ३४ ॥ 
पदार्थ 
इति  यसप्रकार   पृथुको अुगृहीत्वा  कृपा गरेर 
पूनितः  पृथुद्रारा पूजाअथंवदचः  सारगर्भितागन्तुं  जाने 
गरिनुभएका वचनलाई मतिम्  विचार 


प्रतिनन्य  आदर गरेर 
एनं  यी राजालाई 


अच्युतः  अच्युत भगवानूले 
 
राजषंः  राजर्षि 


चके  गर्नुभयो 





ताक्यार्थ यसप्रकार पुथुद्रारा पूजा गरिनुभएका अच्युत भगवान्ले राजर्षि पुथुको सारगर्भित 


वचनलाई आदर गर्दै राजालाई कृपा गरेर आफ्नो धाममा जाने विचार 
देवषिपितृगन्धर्वसिद्धचारणपन्नगाः। 
किन्नराप्सरसो मत्यां खगा भूतान्यनेकशः 
यज्ञेश्वरधिया राज्ञा वाग्वित्ताञ्जलिभक्तितः। 


 क श। 

सभाजता ययुः सव 

पदार्थ 

ततः  त्यसपछि  

राज्ञा  राजा पृथुद्रारा पन्नगाः  देवता, ऋषि, पितर, 
र र 

यज्ञेश्वरधिया  भगवदबुदिले गन्धर्व, सिद्ध, चारण, नाग 

वाग्वित्ताञ्जलिभक्तितः  वचनः किन्नराप्सरसः  किन्नर, अप्सरा 

धन, नमन र भजनद्रारा मत्याः  मनुष्य 


सभाजिताः  सत्कार गरिएका खगाः  पक्षी आदि 


चार गर्नुभयो । 


॥ २५॥ 


वेकुण्ठानुगतास्ततः ॥ ३६॥ 


  अनेक प्रकारका 
भूतानि  प्राणी र 
ठ 
पार्षद 
सव  सबै आआप्नो ठाउमा 
ययुः गए 


भगवान्का 





ताक्यार्थ त्यसपछि राजा प्थुद्रारा भगवदबुद्धिले वचन, धन, नमन र भजनद्वारा सत्कार गरिएका 
देवता, ऋषि, पित्र, गन्धर्व, सिद्ध, चारण, नाग, किन्नर, अप्सरा, मनुष्य, पक्षी आदि अनेक 


प्रकारका प्राणी र भगवान्का पार्षद सबे आआप्नो ठर्दमा गए 


भगवानपि राजर्षेः सोपाध्यायस्य चाच्युतः । 


हरन्निव मनोऽमुष्य स्वधाम प्रत्यपद्यत ॥ ३७ ॥ 


रालानन्द्री लीक 


९५०४ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 
पढार्थ 

भगवान्  भगवान् अमुष्य  यी पुथु हरन् इव  हरण गर्द ४ गरी 
अच्युतः अपि  अच्युत पनि राजष॑ः  राजाको स्वधाम  आफ्नो धाममा 
सोपाध्यायस्य  ऋत्विक्सहित मनः च  मन पनि प्रत्यपद्यत  जानुभयो 


ताक्यार्थ भगवान् अच्युत पनि ऋत्विक्सहित यी राजा पृथुको मन हरण गरे गरी आफ्नो 
धाममा जानुभयो । 


अदृष्टाय नमस्कृत्य नृपः सन्दरिंतात्मने । 
अव्यक्ताय च देवानां देवाय स्वपुरं ययो ॥ ३८ ॥ 


पदार्थ 

नृपः च  राजा पृथु पनि  नदेखिने हुनुभएका स्वपुरं  आफ्नो राजधानीमा 
अन्यक्ताय  अव्यक्त भएर पनि देवानां  देवताका ययो  जानुभयो 
सन्दरिंतात्मने  आपनो स्वरूपदेवाय  देवता भगवान्लाई 

देखाएर नमस्कृत्य  नमस्कार गरेर 





वाक्यार्थ राजा पृथु पनि अव्यक्त भएर पनि आफ्नो स्वरूप देखाएर नदेखिने हुनुभएका 
देवाधिदेव भगवानूलाई नमस्कार गरेर आफनो राजधानीमा जानुभयो । 


इति श्रीमद्धागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां चतुथ॑स्कन्धे विंशोऽध्यायः ॥ २०॥ 


रालानन्द्री लीक 


९५०५ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 


अथ एकविंशोऽध्यायः 


राजा पृथुद्रारा आपना प्रजालाई उपदेश 


२ 


मत्रेय उवाच मेत्रेयजीले भन्नुभयो 
मोक्तिकैः कुसुमखमग्भिरदुकूेः स्वणंतोरणेः। 


  ,   


महासुराभाभधूपमाण्डत तत्रतत्र व ॥ १॥ 


पदढार्थ 

४२ जहांतहीं 
महाराज पृथु आफ्नो दुकूरेः  वस्त्र तत्र  जहां तहीं 
राजधानीमा फर्कनुभएको स्वर्णतोरणेः  सुनका तोरण वि  निश्चय नै 
समयमा त्यो नगर महासुरभिभिः  अत्यधिकमण्डितं  शोभित थियो 
मोक्तिकेः  मोती सुगन्धित 
कुसुमस्रग्भिः  फूलका माला धृषेः  धूपहर्द्रारा 





ताक्यार्थ हे विदुरजी ! त्यस समय महाराज पृथुको नगर मोती, फूलका माला, अनेक प्रकारका 
वस्त्र, सुनका तोरण एवं अत्यधिक सुगन्धित धूपहरुूद्रारा जहां तहीं सुशोभित थियो । 


चन्दनागुरुतोयाद्ररथ्याचत्वरमागंवत्। 
      ,     
पुष्पाक्षतफठेस्तोक्मेलोजेरचिर्भिरचिंतम् ॥ २॥ 





पदढार्थ 

राजा पृथुको राजधानी आँगन र मार्गले युक्त थियोतोक्मेः  जमरा 
चन्दनागुरुतोया्ररथ्याचत्वर यस्तै लाजैः  लाजा र 

मार्गवत्  चन्दन र अगुरुको पुष्पाक्षतफटेः  फूल, अक्षता,अचिर्भिः  ब्तीहरद्रारा 
पानीले चिसो बनादएका गल्ली,फल अचिंतम्  सजादइएको थियो 


ताक्यार्थ राजा पृथुको राजधानी चन्दन र अगुरुको पानीले चिसो बनाइएका गल्ली, आंगन र 
मार्गले युक्त थियो । यस्ते फूल, अक्षता, फल, जमरा, लाजा र बत्तीहरूद्रारा सजाइएको धियो । 


सवृन्दैः कद्लीस्तम्भेः पूगपोतेः परिष्कृतम् । 
तरुपल्लवमालाभिः सवतः समलङ्कतम् ॥ ३॥ 
पदार्थ 
राजा पृथुको राजधानी सवृन्दैः  फलपूलका गुच्छालेयक्त 
यनारन्दर दीका 


९५०६ 
चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


कदलीस्तम्भेः  केराका खम्बा वृक्षद्रारा 


अध्याय २१ 


पालुवाका मालाहरूद्रारा 
४७ 
सवतः  सबेतिर 


तथा परिष्कृतम्  सिंगारिएको र 
पृगपोतेः  सुपारीका सानासानातरुपल्लवमालामिः वृक्षकासमलङ्कुतम्  सजाइएको धियो 
वाक्यार्थ यस्ते राजा पुथुको राजधानी फलपूलका गुच्छाले युक्त केराका खम्बा र सुपारीका 
सानासाना वृक्षद्रारा सिंगारिएको र वृक्षका पालुवाका मालाहरूद्वारा सबेतिर सजाइएको धियो । 


प्रजास्तं दीपबलिभिः सम्भृतारोषमङ्गटेः । 

अभीयुमृषटकन्याइ्च मृष्टकुण्डलमण्डिताः ॥ ४ ॥ 
पढार्थ 
दीपबलिभिः  बत्तीसहित उपहार प्रजाः  प्रजाहरू 
र मृष्टकुण्डलमण्डिताः 
सम्मृताशेषमङ्गलेः सम्पूर्ण कुण्डलद्वारा सिंगारिएका 
माङ्लिक सामग्री लिएका मृष्टकन्याः च  स्नान आदिद्रारा 
ताक्यार्थ बत्तीसहित उपहार र सम्पूर्ण माङ्गलिक सामग्री लिएका प्रजाहरू र उज्ज्वल 
कुण्डलद्रारा सिंगारिएका र स्नान आदिद्रारा शुद्ध भएका कन्याहरू प्रथु राजालाई स्वागत गर्न 
आए। 


शुद्ध भएका कन्याहरू पनि 
तं  वी पृथु राजालाई 
अभीयुः  स्वागत गर्न आए 


उज्ज्वल 





राहुटुन्दुभिघोषेण बह्यघोषेण चत्विंजाम् । 


विवे भवनं वीरः स्तूयमानो गतस्मयः ॥ ५॥ 
पदढार्थ 


राह्ुदुन्दुभिघोषेण शङ्ख॒रह्यघोषेण च  वेदपाठद्रारा वीरः  वीर राजा पृथु 
दुन्दुभिको आवाजद्वारा र स्तूयमानः  स्तुति गरिएका भवनं  राजमहलमा 

ऋत्विजाम्  ब्राह्मणहरूको गतस्मयः  निरहड्ाी विवेश प्रवेश गर्नुभयो 
वाक्यार्थ शङ्ख र दुन्दुभिको आवाजद्रारा अनि ब्राह्मणहरूको वेदपाख्द्रारा स्तुति गरिएका 


निरहङ्ारी राजा पृथु राजमहलमा प्रवेश गर्नुभयो । 


पूनितः पूजयामास तत्र तत्र महायशाः । 


पोराञ्जानपदांस्तांस्तान् प्रीतः प्रियवरप्रदः ॥ ६॥ 
पदार्थ 
तत्र तत्र  जहाँ तहीं प्रीतः  खुसी भएका सवने 
पूनितः  पूजा गरिएका यसैले प्रियवरप्रदः  प्रिय वर दिनमहायश्ाः  परम यशस्वी राजा 


रालानन्द्री लीक 


१५०७ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 
पृथुले पोरान्  नगरवासी र पूजयामास  इच्छाअनुसार वर 
तान् तान्  तीती जानपदान्  ग्रामवासीहरूलाई दिएर सम्मानित गर्नुभयो 


ताक्यार्थ जहाँ तीं पूजा गरिएका, यसैले खुसी भएका प्रिय वर दिन सक्ने परम यशस्वी राजा 
पृथुले तीती नगरवासी र ग्रामवासीहरूलाई इच्छानुसार वर दिएर सम्मानित गर्नुभयो । 


स एवमादीन्यनवद्यचेष्टितः 
कमीणि भूयांसि महान् महत्तमः। 
कुवन् शशासावनिमण्डलं यशः 
स्फीतं निधायारुरुहे परं पदम् ॥ ७॥ 





पढार्थ 

अनवदयचेष्टितः  अनिन्य कर्मभूयांसि  ठलादटुला स्फीतं  विपुल 

गर्ने कमीणि  कर्महरू यशः  कीर्ति 

महान्  गुणद्वारा महान् र॒ कुवन्  गर्दै निधाय  राखेर 

महत्तमः  अत्यन्त पूज्य अवनिमण्डलं  भूमण्डलको परं पदम्  भगवान्को परम 
सः  उहाँ राजा पृथुले शशास  शासन गर्नुभयोपद 

एवम् आदीनि  यस्तौ यज्ञ आदि त्यसपछि आरुरुहे  प्राप्त गर्नुभयो 


ताक्यार्थ अनिन्य कर्म गर्ने गुणद्वारा महान् र पूज्य राजा पृथुले यस्तै यज्ञ आदि ठुलाटला 
कर्महरू गर्दै भूमण्डलको शासन गर्नुभयो। त्यसपछि उहाँले लो कीर्तिं फैलाएर अन्त्यमा 
भगवान्को परम पद प्राप्त गर्नुभयो । 


सूत उवाच सूतजीले भन्नुभयो 
तदादिराजस्य यरो विजृम्भितं 
गुणेररोषेगणवत्सभाजितम् । 
क्षत्ता महाभागवतः सदस्पते 
कोषारविं प्राह गृणन्तमचंयन् ॥ ८ ॥ 


पदार्थ 

सदस्पते  हे शौनकजी विजृम्भितं  बठेको आदिराजस्य  आदिराज पृथुको 
अरोषैः  सम्पूर्ण गुणवत्सभानितम्  गुणीहरूतत्  त्यस पृथ्वीदोहन आदि 
गुणेः  गुणद्वारा द्रारा आदर गरिएको यशः  कीर्ति 


रालानन्द्री लीक 


१५०८ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 


गृणन्तम्  वर्णन गरिरहेका महाभागवतः  भगवान्का परम प्राह  सोध्नुभयो 

कोषारविं  मेत्रेयजीलाई भक्त 

अचंयन्  सत्कार गर्दै क्षत्ता  विदुरजीले 

वाक्यार्थ हे शौनकजी ! सम्पूर्णं गुणद्वारा बढेको र गुणीहरुद्रारा आदर गरिएको आदिराज 
पुथुको त्यस पृथ्वीदोहन आदि कीर्तिं वर्णन गरिरहेका मत्रेयजीलाई सत्कार गर्दै भगवान्का परम 
भक्त विदुरजीले सोध्नुभयो । 


विदुर उवाच विदुरजीले भन्नुभयो 
    ९ ,  ४७ 


सोऽभिषिक्तः पृथुविप्रैखन्धाशेषसुराहणः। 
बिभ्रत् स वेष्णवं तेजो बाहोयाभ्यां दुदोह गाम् ॥ ९॥ 





पढार्थ 

विप्रः  ब्राह्मणहरूद्रारा गरेका   ती हातमा 

अभिषिक्तः  अभिषेक गरिएकासः  उहाँ वैष्णवं  वैष्णव 

र पृथुः  राजा पृथुले तेजः  तेज 

लब्धाशेषसुराहणः  ब्रह्मा आदियाभ्यां  जुन हातद्रारा बिभ्रत्  धारण गर्दै 

समस्त देवताबाट छत्र, आसनागाम्  पृथ्वीको सः  उहांले अरू केके 
आदि राजकीय सामग्री प्राप्त दुदोह  दोहन गर्नुभयो गर्नुभयो 


ताक्यार्थ ब्राह्मणहरुद्रारा अभिषेक गरिएका र ब्रह्मा आदि समस्त देवताबाट छत्र, आसन आदि 
राजकीय सामग्री प्राप्त गरेका राजा पृथुले जुन हातद्वारा पुथ्वीको दोहन गर्नुभयो ती हातमा वैष्णव 
तेज धारण गर्दै उहाँले अरू केके गर्नुभयो ? 


१ कीतिं तु  अ 

को न्वस्य कीतिं न शुणोत्यभिज्ञो 

यदिक्रमोच्छिष्टमरोषभूपाः। 
लोकाः सपाला उपजीवन्ति काम 


मद्यापि तन्मे वद् कमं शुद्धम् ॥ ९०॥ 
पढार्थ 
यद्धिकरमोच्छिष्टम्  जुन राजाअद्य अपि  आजसम्म पनि खोकाः  सम्पूर्ण प्राणीहरू 
पृथुको पृथ्वीदोहन आदि।अरोषभुपाः  सम्पूर्ण राजाहरू र उपजीवन्ति  जीवन निर्वाह 
पराक्रमको शेषरूप सपाखाः  इन्द्र॒ आदि लोकपालगर्दछछन् 
कामम्  भोग्य साम्ग्रीबाट सहित अस्य  यस्ता राजा पुथुको 





९५०९ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 
कीतिं  कीर्वि न श्णोति  सुन्दैन यसर्थ कमं  कर्म 

अभिज्ञः  गुणग्राही तत्  त्यो मे  मलाई 

कः नु  कसले शुद्धम्  पवित्र वद्  भन्नुहोस् 


ताक्यार्थ जो राजा प्रथुको पृथ्वीदोहन आदि पराक्रमको शेषरूप भोग्य सामग्रीबाट आजसम्म 
पनि सम्पूर्ण राजाहरू र इन्द्र॒ आदि लोकपालसहित सम्पूर्ण प्राणीहरू जीवन निर्वाह गर्वछन् त्यस्ता 
राजा पृथुको कीर्तिं कुन गुणग्राही व्यक्तिले सुन्देन ? यसर्थ ती पथु राजाका पवित्र कर्महरू मलाई 
भन्नुहोस् । 


मेत्रेय उवाच मैत्रेयजीले भन्नुभयो 
गद्गायमुनयोनंयोरन्तरा क्षेत्रमावसन् । 


आरब्धानेव बुभुजे भोगान् पुण्यजिहासया ॥ १९॥ 


पदार्थ 
गङ्गायमुनयोः  गङ्गा र यमुना ।आवसन्  बसेका उहाँ पृथुले भएका 
र  ् 
नद्योः  नदीको पृण्याजहासया  भोग गरेरभोगान्  भोगहरू 
अन्तरा  मध्य पुण्यकर्मको नाश गर्न इच्छाले बुभुजे  भोगनुभयो 
क्षत्रम्  क्षेत्रमा आरब्धान् एव  प्राख्धवश प्राप्त 





ताक्यार्थ गङ्गा र यमुना नदीको मध्य क्षेत्रमा बसेका पृथुले भोग गरेर पुण्यकर्मको नाश गर्न 
इच्छाले प्रारब्धवश प्राप्त भएका भोगहरू मात्र भोगनुभयो । 


  सप्तर्दीपिकदण्डधुक्  
सवत्रास्खारताद्शः सप्तर्दीपिकदण्डधृक् । 
अन्यत्त ब्राह्मणकुखादन्यत्राच्युतगोत्रत  ॥ १२॥ 


पढार्थ 

बराह्मणकुलात्  ब्राह्मणको अन्यत्र  बाहेक सप्त्दीपिकदण्डधुक्  साते 
वंशबाट सर्वत्र  सबै गमा दरीपका एकमात्र दण्डधारक 
अन्यत्र  बाहेक अस्खलितादेशः  आदेशहुनुहुन्थ्यो 

अच्युतगोत्रतः  भगवद भक्तबाट विफल नहुने राजा पृथु 





ताक्यार्थ ब्राह्मणको वंश र भगवद्भक्तबाट बाहेक कुनै ठांमा पनि आदेश विफल नहूने राजा 
पृथु सातै द्रीपका एकमात्र दण्डधारक शासनकर्ता हुनुहन्थ्यो । 


एकदासीन्महासत्रदीक्षा तत्र दिवोकसाम् । 


रालानन्द्री लीक 


९९० 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 


समाजो बह्यर्षीणां च राजर्षीणां च सत्तम ॥ १६॥ 


पदार्थ 

सत्तम  हे सज्जनोत्तम विदुरजी आसीत्  थियो राजर्षीणां च  राजर्णिहरूको र 
एकदा  एकदिन उदहाँले तत्र  त्यस यज्ञमा ब्ह्यषीणां च  ब्रहर्षिहरूको 
महासत्रदीक्षा  दठुलो यज्ञको दिवोकसाम्  स्वर्ममा रहने पनि 

दीक्षा लिने समय देवताहरूको समाजः  जमघट धियो 





ताक्यार्थ हे सज्जनोत्तम विदुरजी ! एकदिन पृथुले ठुलो यज्ञको दीक्षा लिने समय धियो । त्यस 
यज्ञमा स्वर्गमा रहने देवताहरू, राजर्षिं र ब्रहमर्षिहरूको पनि जमघट धियो । 


  ट  अ यथारहंत ९ 
तस्मिन्नहंत्सु सर्वेषु स्वर्चितेषु यथाहंतः। 
उत्थितः सदसो मध्ये ताराणामुडुराडिव ॥ ४॥ 


पदार्थ 

तस्मिन्  त्यस यज्ञमा स्वर्चितेषु  राम्ररी पूजा भएपचछ्छि उदराद् इव  चन्द्रमाजस्तै राजा 
सर्वेषु  सवै सदसः  सभाको पृथु 

अह॑त्सु  पूज्य महानुभावहरूको मध्ये  बीचमा उत्थितः  उट्नुभयो 
यथाहंतः  योग्यताकोताराणाम्  ताराका बीचमा 

क्रमञनुसार रहेका 





वाक्यार्थ त्यस यज्ञमा सबे पूज्य महानुभावहरूको योग्यताको क्रमअनुसार राम्ररी पूजा भएपच्ि 
सभाको बीचमा ताराका बीचमा रहेका चन्द्रमाजस्तै गरी राजा पृथु उट्नुभयो । 


प्रंशुः पीनायतभुजो गोरः कञ्जारुणेक्षणः । 
सुनासः सुमुखः सोम्यः पीनांसः सुद्विजस्मितः ॥ ९५॥ 


पदार्थ 

राजा पुथु कञ्जारुणेक्षणः  कमलसमानपीनांसः  टुलो कंध 

प्रांशुः  अग्लो शरीर अलिअलि राता जंँखा सुद्धिजस्मितः  राम्रा दांत र 
पीनायतभुजः  मोटा र लामासुनासः  राम्रो नाक सुन्दर मुस्कान भएका हूनुहुन्थ्यो 
हात सुमुखः  राम्रो मुख 

न्त ह 

गोरः  गोरो वर्ण सोम्यः  सुन्दर स्वरूप 





ताक्यार्थ राजा पृथु अग्लो शरीर, मोटा र लामा हात, गोरो वर्ण, कमलसमान अलिअलि राता 
आंखा, राम्रो नाक, राम्रो मुख, सुन्दर स्वरूप, ठुलो कांध, राम्रा दांत र सुन्दर मुस्कानयुक्त 
हनृहन्ध्यो । 


रालानन्द्री लीक 


१५९१ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 


व्यूढवक्षा बृहच्छरणिर्वेलिवल्गुदलोद्रः। 
आवतंनाभिरोजस्वी काञ्चनोरुरुदग्रपात् ॥ १६॥ 





पदढार्थ 

राजा पृथु पातजस्तै माथि फलिएको रकाञ्चनोरुः  सुनजस्तै चम्किला 
व्यूटवक्षाः  चौडा छाती तल खुम्चिएको पेट तिघ्रा 

वृहच्छेणिः  ठलो कम्मर॒ आवर्तनामिः  पानीकोउद्ग्रपात्  अगिल्लो भागमा 
वलिवल्गुदलोदरः  रेखाकाभूंवरैजस्तै गहिरो नाभि उठेका गोडा भएका हूनुहुन्थ्यो 
कारण सुन्दर र पिपलकोओजस्वी  तेजस्वी शरीर 


ताक्यार्थ राजा पृथु चौडा छाती, ठुलो कम्मर, रेखाका कारण सुन्दर र पिपलको पातजस्तै 
माथि फैलिएको र तल खुम्चिएको पेट, पानीको भूँंवरीजस्ते गहिरो नाभि, तेजस्वी शरीर, सुनजस्तै 
चम्किला तिघ्रा, अगिल्लो भागमा उठेका गोडा भएका हुनुहुन्ध्यो । 


सृक्ष्मवक्रासितस्निग्धमूधंजः कम्बुकन्धरः । 
महाधने दुकूलाग्रये परिधायोपवीय च ॥ १७॥ 


पदार्थ 

सृक्ष्मवक्रासितस्निग्धमूघधंजः भएका राजा पृथु परिधाय  पहिरेर र अर्को 

मसिना, घुभ्रिएका, काला रमहाधने  बहुमूल्य उपवीय च  ओढेर बस्नुभएको 
चिल्ला रँ दुकूलाग्रये  उत्तम दुई वस्तरमध्येथियो 

कम्बुकन्धरः  शङ्कजस्ते घाँटीएउटा 





वाक्यार्थ मसिना, घुभ्रिएका, काला र चिल्ला रँ र शङ्खजस्ते घाँटी भएका राजा प्रथु बहुमूल्य 
उत्तम दुई वस्त्रमध्ये एउटा धोती पहिरेर र अर्को उपर्ना ओदढेर बस्नुभएको थियो । 


व्यज्जिताशेषगात्रश्रीनिंयमे न्यस्तभूषणः। 
कृष्णाजिनधरः श्रीमान् कुडापाणिः कृतोचितः ॥ १८ ॥ 





पदढार्थ 

नियमे  यज्ञदीक्षाकोशरीरको स्वाभाविक शोभालिएका 

नियमानुसार स्पष्ट देखिने भएका श्रीमान्  तेजस्वी राजा पृथु 
न्यस्तभूषणः  गहना फुकालेकाकृष्णाजिनघरः  कृष्णमृगको कृतोचितः  नित्यकर्म॒सम्पन्न 
यसैले चर्म धारण गरेका गरेर बस्नुभएको थियो 
व्यज्जितारोषगात्रश्रीः  सम्पूर्णकरुरापाणिः  हातमा कुश 


रालानन्द्री लीक 


९५९२ 
चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 
वाक्यार्थ यज्ञदीक्षाको नियमानुसार गहना फुकालेकाले सम्पूर्ण शरीरको स्वाभाविक शोभा 


स्पष्ट रूपमा देखिने भएका, कृष्णमृगको चर्म धारण गरेका र हातमा कुश लिएका तेजस्वी राजा 
पुथु नित्यकर्म सम्पन्न गरेर बस्नुभएको थियो । 


शिरिरस्निग्धताराक्षः समेक्षत समन्ततः । 
ऊचिवानिदमुर्वीशः सदः संहषंयन्निव ॥ १९॥ 
चारु चित्रपदं शलक्ष्णं मृष्टं गूढमविक्लवम् । 
सर्वेषामुपकारार्थं तदा अनुवदन्निव ॥ २०॥ 





पदार्थ 

रिशिरस्निग्धताराक्षः  शीतल समेक्षत  टैर्बुभयो र चित्रपदं  विचित्र पदले युक्त 
एवं स्नेहपूर्ण नेत्र भएका तदा  त्यस वेला इलष्ष्णं  स्पष्ट 

ऊर्वीराः  पृथ्वीपति राजा पृथुले सवषाम्  सबैको मृष्टं  शुद्ध 

समन्ततः  सबेतिरबाट उपकारार्थं  कल्याणका लागि गूढम्  गहिरो अर्थ भएको 
सदः  सभालाई अनुवदन् इव  आपूले अनुभव अविक्छवम्  संशयरहित 
संहषंयन् इव  प्रसन्न बनाउने गरेको कुरा भनेजस्तै गरी इद्म्  यो वचन 

जस्तै गरी चारु  मधुर ऊचिवान्  भन्नुभयो 


ताक्यार्थ शीतल एवं स्नेहपूर्ण नेत्र भएका पृथ्वीपति राजा पृथुले सबेतिरबाट सभालाई प्रसन्न 
बनाउने जस्तै गरी हैर्नृभयो र त्यस वेला सबैको कल्याणका लागि आफूले अनुभव गरेको कुरा 
भने जस्ते गरी मधुर, विचित्र पदले युक्त, स्पष्ट, शुद्ध, गहिरो अर्थं भएको संशयरहित यो वचन 
भन्नुभयो । 


राजोवाच राजा पृथुले भन्नुभयो 
सभ्याः शुणुत भद्रं वः साधवो य इहागताः । 
सत्सु जिज्ञासुभिधंमंमावेदयं स्वमनीषितम् ॥ २९॥ 


पदार्थ 

सभ्याः  सभामा उपस्थित उहाँहरू सबले जिज्ञासुभिः  जिज्ञासुहरूले 
साधवः  हे सज्जनवृन्द वः  तपार्ईहरूको स्वमनीषितम्  आफूले सोचेको 
येजो भद्रं  कल्याण हुने कुरा धमम्  धर्मसम्बन्ध कुरा 
इह  यस यज्ञमा खुणुत  सुन्नुहोस् युक्तता र अयुक्तताको 
आगताः  आउनुभएको छकिनभने परीक्षणका लागि 





रालानन्द्री लीक 


९५९३ 
चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 
सत्सु  सज्जन समुदायमा आवेद्य  निवेदन गर्नुपर्दछ् 
ताक्यार्थ सभामा उपस्थित हे सज्जनवृन्द ! जो यस यज्ञमा आउनुभएको छ तपार्ईहरू सबेले 


आफ्नो कल्याण हुने कुरा सुन्नुहोस् किनभने जिज्ञासुहरूले आपले सोचेको धर्मसम्बन्धी कुरा 
युक्तता र अयुक्तताको परीक्षणका लागि सज्जनसमुदायमा निवेदन गर्नुपर्दछ। 


अहं दण्डधरो राजा प्रजानामिह योजितः। 
रक्षिता वृत्तिदः स्वेषु सेतुषु स्थापिता पृथक् ॥ २२॥ 


पदार्थ 

अहं  म दण्डधरः  दुष्टहरूका लागि स्वेषु  आआपफ्नो 

इह  यहां दण्ड धारण गर्न सेतुषु  मर्यदामा 

प्रजानाम्  प्रजाहरूको रक्षिता  सज्जनहरूको रक्षक पृथक्  अधिकारञनुसार 
राजा  राजा र छुट्टे सबेलाई 

योजितः  बनाइएको चु वृत्तिदः  सम्पूर्ण ॒प्रजाको स्थापिता  राख्ने व्यक्तिका 
यसैले जीविकादाता रूपमा म रखेको दु 





वाक्यार्थ म यहाँ प्रजाहरूको राजा बनादरएको द्रु । यसैले दुष्टहरूका लागि दण्ड धारण गर्न, 
सज्जनहरूको रक्षक र सम्पूर्ण प्रजाका जीविकादाता एवं आआफ्नो मर्यादामा अधिकारञनुसार 
छुद्र सबेलाई राख्ने व्यक्तिका रूपमा म रहेको दु 


तस्य मे तदनुष्ठानाद् यानाहुह्यवादिनः। 
लोकाः स्युः कामसन्दोहा यस्य तुष्यति दिष्टदृक् ॥ २३॥ 


पदार्थ 

यस्य  जुन राजाको यान्  जुन लोकलाई त्यसलोकाः  ती लोकहरू 
स्वधर्मको पालनले स्वधर्मपालनका फल हुन् भनेर ।तदुष्ठानात्  त्यस॒स्वधर्मको 
दिषटदुक्  कर्मसाक्षी भगवान् बह्यवादिनिः  ब्रह्मवादीहरू पालनका कारण 

श्रीहरि आहुः  भन्दछन् मे  मलाई पनि 

तुष्यति  प्रसनन ह॒नुहन्छ कामसन्दोहाः  कामनालार्स्युः  प्राप्त होऊन 
तस्य  त्यसले प्राप्त गर्न पूर्ण गर्ने 





ताक्यार्थ जुन राजाको स्वधर्मको पालनले कर्मसाक्षी भगवान् श्रीहरि प्रसन्न भई उहाँबाट प्राप्त 
गर्ने लोकलाई उक्त स्वधर्मपालनका फल हन् भनेर ब्रह्मवादीहरू भन्दछन्, कामनालाई पूर्ण गर्न 
त्यस्ता लोकहरू त्यस स्वधर्मको पालनका कारण मलाई पनि प्राप्त होऊन्। 


रालानन्द्री लीक 


९५९०४ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 
य उद्धरेत् करं राजा प्रजा धर्मेष्वशिक्षयन् । 
प्रजानां शमठ भुखक्ते भगं च स्वं जहाति सः॥ २४॥ 
पदार्थ 
यःजो करं  कर मात्र स्वं  आफ्नो 
राजा  राजा भएर उद्धरेत्  लिन्छ भगं च  ज्ञान, एश्वर्य आदिलाई 
धर्मेषु  धर्ममा सः  त्यसले पनि 
प्रजाः  प्रजाहरूलाई प्रजानां  प्रजाको जहाति  गुमार्खंछ 
अशिक्षयन्   नलगाईशामलं  पाप 
तिनीहरूबाट केवल भुङ्क्ते  भोग्दछछ र 





ताक्यार्थ जो राजा भएर धर्ममा प्रजाहरूलाई नलगाई तिनीहरूबाट केवल कर मात्र लिन्छ 
त्यसले प्रजाको पाप भोग्दछ र आफ्नो ज्ञान, एश्वर्य आदिलाई पनि गुमा । 


तत्प्रजा भतृपिण्डार्थं स्वाथमेवानसूयवः। 
कुरुताधोक्षनधियस्तहिं मेऽनुग्रहः कृतः ॥ २५॥ 





पढार्थ 

प्रजाः  हि प्रजाहरू लगाएर कुरुत  गर्नुहोस् 

तत्  त्यसकारण भतृपिण्डार्थं  स्वामीको मेरो तदहिं  त्यसो भए 

अनसूयवः  परस्परको दोषदृष्टिपरलोकको हितका लागि मे  मलाई 

छोडेर स्वाथम् एव  स्वधर्मको नै अनुग्रहः  अनुग्रह 
अघोक्षजधियः  भगवान्मा मनपालन कृतः  गरेको मानिने 


ताक्यार्थ हे प्रजाहरू ! त्यसकारण परस्परको दोषदृष्टि छोडर भगवानूमा मन लगाएर मेरो 
परलोकको हितका लागि स्वधर्मको मात्र पालन गर्नुहोस्, त्यसो भए तपार्ईहरूले मलाई अनुग्रह 
गरेको मानिने । 


  तदनुमोदध्वं ५   ९ 
यूय तद्नुमदघ्व पतृदव्याऽ मलाः । 


कतुः रास्तुरलुज्ञात॒स्तुल्यं यत् प्रेत्य तत्फलम् ॥ २६॥ 
पदार्थ 


अमलाः  शुद्ध चित्त भएका छं भने अनुमोदघ्वं  अनुमोदन गर्नुहोस् 


पितृदेवषंयः  हे पित्र, देवता र॑युयं  तपा्ईहरू 
ऋषिहरू यदि मेले ठीक भनेको तत्  त्यसलाई 


यत्  किनभने 
प्रेत्य  मरेपछ्ि 


रालानन्द्री लीक 


९५१५ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 
तत्फलम्  त्यसको फल शास्तुः  उपदेष्टा र तुल्यं  बराबर हुन्छ 
कतुः  कर्ता अनुज्ञातुः  समर्थकका लागि 


ताक्यार्थ शुद्ध चित्त भएका हे पित्त, देवता र ऋषिहरू यदि मैले ठीक भनेको दु भने तपाईहरू 
मेरो अनुरोधलाई अनुमोदन गर्नुहोस् किनभने मरेपछि त्यसको फल कर्ता, उपदेष्टा र समर्थकका 
लागि बराबर प्राप्त हुन्छ । 


अस्ति यज्ञपतिनांम केषाज्चिदहंसत्तमाः। 
इहामुत्र च लक्ष्यन्ते ज्योत्स्नावत्यः क्वचिद् मुवः ॥ २७॥ 





पढार्थ 

अहंसत्तमाः  हे माननी्यानाम  नामका भगवान् नै ज्योत्स्नावत्यः  तेजोमय 
सज्जनहरू अस्ति  हनुहुन्छ यसैले भुवः  भोगभूमि अर्थात् शरीर 
केषाञ्चित्  केटीको मतमा तइह  यस लोक र क्वचित्  कटींकहीं मात्र 
कर्मको फल दिनेवाला अमुत्र च  परलोकमा पनिलशक्ष्यन्ते  देखिन्छन् 
यज्ञपतिः  यज्ञपति कर्मको फलअनुसार 


वाक्यार्थ हे माननीय सज्जनहरू ! कसैको मतमा त कर्मको फल दिनेवाला यज्ञपति नामका 
भगवान् नै हनुहन्छ । यसैले यस लोक र परलोकमा पनि कर्मको फलअनुसार तेजोमय भोगभूमि 
अर्थात् शरीर कींकहीं मात्र देखिन्छन् । 


भ ध्रुवस्यापि  महीपते 
मनोरुत्तानपादस्य ध्रुवस्यापि महीपतेः । 
प्रियव्रतस्य राजर्षरङ्गस्यास्मत्पितुः पितुः ॥ २८ ॥ 
ईद्शानामथान्येषामजस्य च भवस्य च । 
प्रहादस्य बलेश्चापि कृत्यमस्ति गदाभृता ॥ २९॥ 
दोहित्रादीनृते  र धर्मविमोहितान् ९    
दोहित्रादीनृते मृत्योः शोच्यान् 
वर्ग॑स्वगांपवगाणां प्रायेणेकात्म्यहेतुना ॥ २०॥ 


पढार्थ 

मृत्योः  मृत्युका विषयमा भ्रान्त व्यक्तिलाई उत्तानपादस्य  उत्तानपादको 
दोहितरादीन्  नाति वेन आदि ऋते  छोडेर धरुवस्य  ध्रुवको 

शोच्यान्  शोक गर्न योग्य महीपतेः  राजा राजर्षेः  राजर्षि 
धर्मविमोहितान्  धर्मकोमनोः  मनुको प्रियव्रतस्य  प्रियत्रतको 





रालानन्द्री लीक 


९५१६ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
अस्मत्पितुः  मेरा बुवाका अथ  यसपचछछि 

अपि  पनि ईदुशानाम्  यस्त 

पितुः  बुवाको अन्येषाम्  अरूको मतमा त 
अङ्घस्य  अङ्को वर्गस्वगांपवगाणां  धर्म, अर्थ र 
अजस्य  ब्रह्माको कामरूप त्रिवर्ग, स्वर्ग र अपवर्ग 
भवस्य  शिवको मोक्षको 

प्रहादस्य  प्रह्ादको र प्रायेण  प्रायः 


अध्याय २१ 


कारणले कर्मफलदाताको 
रूपमा 

गदाभृता  गदाधारी भगवान् 
विष्णुका साथ 

कृत्यम्  प्रयोजन सम्बन्ध 
अस्ति 


चछ 





वठेः च अपि  बलिको पनि एेकात्म्यहेतुना  एकरूपताको 


ताक्यार्थ मृत्युका नाति वेन आदि शोक गर्न योग्य र धर्मको विषयमा भ्रान्त भएका व्यक्तिलाई 
छोडर राजा मनु, उत्तानपाद, ध्रुव, राजर्षि प्रियव्रत, मेरा बुवाका पनि बुवा अङ्ग, ब्रह्मा, शिव, 
प्रह्लाद, बलि र यस्तै अरूको मतमा त धर्म, अर्थ र कामरूप त्रिवर्ग, स्वर्ग र अपवर्ग मोक्षको 
प्रायः एकरूपताको कारणले कर्मफलदाताको रूपमा भगवान्का साथ सम्बन्ध छ। 


यत्पादसेवाभिरुचिस्तपस्विना 
मरोषजन्मोपचितं मलं धियः। 

सद्यः क्षिणोत्यन्वहमेघती सती 
यथा पदाद्ु्विनिःसृता सरित् ॥ २९॥ 


पढार्थ 

पदाङ्गु्टविनिःसृता  भगवानूकोभगवान्को चरणकलको सेवाको 
पाडको बुढीओंँलाबाट निक्लेकी अभिरुचि 

सरित्  गङ्गाले अन्वहम्  प्रतिदिन 

यथा  जसरी पाप नाश।एधती सती  बदिरह॑दा त्यसले 
गर्दछ्िन् त्यसरी नै पनि 

यत्पाद्सेवाभिरुचिः  जुनतपस्विनाम्  तपस्वीहरूको 


अरोषजन्मोपचितं  सम्पूर्ण 
जन्मदेखि सञ्चित भएको 

धियः  बुदधिको 

मठ  कामवासना आदि मल 
सदयः  तुरुन्ते 

क्षिणोति  नाश गर्द 





ताक्यार्थ भगवान्को पाठको बुदीओँलाबाट निक्लेकी गङ्गाले जसरी पाप नाश गर्वछछिन् त्यसरी 
ने भगवान्को चरणकमलको सेवाको अभिरुचि प्रतिदिन बदिरहँदा त्यसले पनि तपस्वीहरूको 
सम्पूर्ण जन्मदेखि सञ्चित हदे आएको कामवासना आदि बुद्धिको मल तुरुन्ते नाश गर्द । 


विनिघुतारोषमनोमलः पुमा 
नसङ्गविज्ञानविरोषवीयवान् । 


रालानन्द्री लीक 


९५९० 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय २ 


यदङ्धिमूले कृतकेतनः पुन 
नं संसृतिं क्टेदावहां प्रपद्यते ॥ ३२॥ 


पदढार्थ 

विनिघुंताशेषमनोमलः  सम्पूर्ण यद्ङ््रिमूले  जुन भगवान्को क्लेशवहां  दुःखमय 

मानसिक मल हटाई चरण तलमा संसृतिं  संसारचक्रमा 
अस्वविज्ञानविरोषवीयवान्  कृतकेतनः  आधित भएको न॒ प्रपद्यते  पर्वन 
वेराग्य र तत्त्वसाक्षात्काररूपपुमान्  व्यक्ति 

बलले युक्त भई पुनः  फेरि 





ताक्यार्थ सम्पूर्ण मानसिक मल हटाई वैराग्य र तत्त्वसाक्षात्काररूप बलले युक्त भई भगवान्को 
चरणतलमा आश्रित भएको व्यक्ति फेरि दुःखमय संसारचक्रमा पर्दैन । 


तमेव यूयं भजतात्मवृत्तिभि 
मनोवचःकायगुणेः स्वकर्मभिः। 
अमायिनः कामटुघाङ्धरिपङजं 
यथाधिकारावसिताथसिद्धयः ॥ ३३॥ 


पदढार्थ 
अमायिनः  कपटहीन सुरक्षा, कृषि, सेवा आदिकामदुघाङ्घरिपङ्कजं  इच्छित 
यथापिकारावसिताथसिद्धयः  व्यवसायद्रारा वस्तु प्रदान गर्न सवने 


वर्णधर्म आदिलाई अतिक्रमणमनोवचःकायरुणेः  मन, वचन।चरणकमल भएका 

नगरी पुरुषार्थ सिद्ध गर्ने भएका र शरीरका गुणहरू क्रमशःतम् एव  उहाँ भगवानूलाई ने 
यूयं  तपाईहरू ध्यान, स्तुति र पूजाजस्ता भजत  सेवा गर्नुहोस् 
आत्मवृत्तिमिः  वणध्िमस्वकर्मभिः  आफ्ना 
ध्मनुसार आआपफ्नो अध्यापन, कर्महरूद्रारा 

ताक्यार्थ कपटहीन वर्णधर्मादिलाई अतिक्रमण नगरी पुरुषार्थ सिद्ध गर्न भएका तपारईहरू 
वणश्चिम धर्मानुसार आआफ्नो अध्यापन, सुरक्षा, कृषि, सेवा आदि व्यवसायद्रारा मन, वचन र 
शरीरका गुणहरू क्रमशः ध्यान, स्तुति र पूजाजस्ता आपफ्ना कर्महरुद्रारा इच्छित वस्तु प्रदान गर्न 
सक्ने चरणकमल भएका भगवान्को सेवा गर्नुहोस् । 





असाविहानेकगुणोऽगुणोऽध्वरः 


रालानन्द्री लीक 


९५९८ 
चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 


      


पृथग्विघद्रन्यगुणकरियोक्तिभिः। 
सम्पद्यतेऽथांरायलिद्खनामभि 
विंशुद्धविज्ञानघनः स्वरूपतः ॥ ३४ ॥ 


पदार्थ 

असो  उहाँ भगवान् पृथग्विधद्रन्यगुणकरियोक्तिभिः  सङ्ल्प, पदार्थको शक्ति र 
स्वरूपतः  स्वरूपबाट अनेक प्रकारका पुरोडास, चरुज्योतिष्टोम आदि नामद्रारा 
विशुदधविज्ञानघनः  पूर्ण।आदि द्रव्य, शुक्ल आदि गुण,अनेकरुणः  अनेक 
ज्ञानस्वरूप र कुटनु आदि कार्य र मन्त्रद्राराविशेषणयुक्त 

अगुणः  निर्गुण भएर पनि एवं अध्वरः  यज्ञरूप 

इह  यस कर्ममार्गमा अथांरायलिङ्गनाममिः  अर्थ सम्पद्यते  बन्नृहुन्छ 





ताक्यार्थ उहाँ भगवान् स्वरूपबाट पूर्ण, ज्ञानस्वरूप र निर्गुण भएर पनि यस कर्ममार्गमा अनेक 
प्रकारका पुरोडास, चरु आदि द्रव्य, शुक्ल आदि गुण, कुटनु आदि कार्य, मन्त्र, अर्थ, सङ्ल्प, 
पदार्थको शक्ति र ज्योतिष्टोम आदि नामद्रारा सम्पन्न हुने अनेक विशेषणयुक्त यज्ञरूप बन्नुहुन्छ । 


प्रधानकालादायधमंसङ्गरहे 
रारीर एष प्रतिपद्य चेतनाम् । 
क्रियाफरत्वेन विभुर्विभाव्यते 
यथानलो दारुषु तद्गुणात्मकः ॥ २५॥ 


पढार्थ 

यथा  जसरी एषः  उहाँ चेतनाम्  विषयाकार बनेको 
अनलः  आगो विभुः  भगवान् परमानन्दरूपबुद्धिमा 

दारुषु  दाउरामा रह॑दा भएर पनि प्रतिपद्य  स्थित भएर 


तद्गुणात्मकः  त्यही दाउरा कै प्रधानकालाशयधमंसङ्ग्रहे  क्रियाफठत्वेन  यज्ञयाग आदि 
लामो छोटो आदि आकारमाप्रकृति, काल, वासना रक्रियाको फलको रूपमा 

परिणत भएर देखिन्छ त्यसैअदृष्टको समूहबाट उत्पनन हुने विभाव्यते  देखिनुहन्छ 
गरी शारीरे  शरीरभित्र 
ताक्यार्थ जसरी आगो दाउरामा र्हंद त्यही दाउरा ४ लामो, छोटो आदि आकारमा परिणत 
भएर देखिन्छ त्यसै गरी भगवान् परमानन्दरूप भएर पनि प्रकृति, काल, वासना र अदृष्टको 
समूहबाट उत्पन्न हुने शरीरभित्र विषयाकार बनेको बुद्धिमा स्थित भएर यज्ञयाग आदि क्रियाको 





रालानन्द्री लीक 


९५९९ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 


फलको रूपमा देखिनुहन्छ । 


अहो ममामी वितरन्त्यनुग्रहं 
हरि गुरुं यज्ञभुजामधीशवरम् । 
स्वधर्मयोगेन यजन्ति मामका 
निरन्तरं क्षोणितकठे दृढव्रताः ॥ ३६॥ 





पदार्थ 

अहो  अहो यज्ञभुजाम्  देवताहरूका यजन्ति  पूजा गर्दछन् ती 
क्षोणितले  यस पृथ्वीमा जो अधीरवरम्  स्वामी अमी  यिनीहरू 

दुटव्रताः  दृढ सङ्ल्प भएका हरिं  भगवान् श्रीहरिलाई मम  ममाथि 

मामकाः  मेरा प्रजाहरू स्वधम॑योगेन  आपनो धर्मद्वारा अनुग्रहं  कृपा 

गुरुं  पूज्य निरन्तरं  सधं वितरन्ति  गर्दछन् 


ताक्यार्थ अहो ! यस पृथ्वीमा जो दृढ सङ्ल्प भएका मेरा प्रजाहरू पूज्य देवताहरूका स्वामी 
भगवान् श्रीहरिलाई आफनो धर्मद्वारा सर्धं पूजा गर्वछछन् तिनीहरू ममाथि कृपा गर्दछन् । 


जातु  तेज र   
मा जातु तेजः प्रभवेन्महद्धिभि 





स्तितिक्षया तपसा विद्यया च । 
देदीप्यमाने    ५ 
देदीप्यमाने जतदवताना 
कुले स्वयं राजकुलाद् द्विजानाम् ॥ २७ ॥ 
पदार्थ 
महद्धिभिः  महान् एेश्वर्यका टः  तपस्या र देवता मान्ने वेष्णवको 
कारण विद्यया च  विच्याद्रारा कुठे  वंशमा 
राजकुलात्  राजकुलबाट प्रकटस्वयं  स्वतः जातु  कहिल्ये पनि 
भएको  उज्ज्वल मा प्रभवेत्  असर नपारोस् 
तेजः  तेजले द्विजानाम्  ब्राह्मणहरूको र 
तितिक्षया  सहनशीलता अनितदेवतानां  विष्णुलाई 





ताक्यार्थ महान् रेश्वर्यका कारण राजकुलबाट प्रकट भएको तेजले सहनशीलता, तपस्या र 
विद्याद्रारा स्वतः उज्ज्वल ब्राह्मणहरू र वैष्णवहरूको वंशमा कहिल्यै पनि असर नपारोस् । 


रालानन्द्री लीक 


९५२० 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय २ 


बह्यण्यदेवः पुरुषः पुरातनो 

नित्यं हरियंच्चरणामिवन्दनात्। 
अवाप लक्ष्मीमनपायिनीं यशो 

जगत्पवित्रं च महत्तमाग्रणीः ॥ ३८ ॥ 


पदठार्थ 

बह्मण्यदेवः  ब्राह्मणभक्तका हरिः  भगवान् श्रीहरिले जगत्पवित्रं  सम्पूर्ण लोकलाई 
देवता नित्यं  निरन्तर पवित्र गराउने 

महत्तमाग्रणीः  महापुरुषकायच्चरणामिवन्द्नात्  जुनयशश्ः च  कीर्तिं पनि 

अग्रणी ब्रह्मकुलको चरणवन्दनाबाट अवाप  पाउनुभयो 
पुरातनः  पुराण अनपायिनीं  अविचल 

पुरुषः  पुरुष लक्ष्मीम्  लक्ष्मी र 





वाक्यार्थ ब्राह्मणभक्तका देवता एवं महापुरुषका अग्रणी पुराणपुरुष भगवान् श्रीहरिले निरन्तर 
गरिएको ब्रह्मकुलको चरणको वन्दनाबाट नै अविचल लक्ष्मी र सम्पूर्णं लोकलाई पवित्र गराउने 
कीर्तिं पनि पाउनुभयो । 


यत्सेवयारोषगुहारयः स्वराड् 


विप्रप्रियस्तुष्यति काममीश्वरः । 
तदेव तद्धम॑पररविनीतेः 
सवांत्मना बह्यकुरं निषेव्यताम् ॥ ३९॥ 
पदढार्थ 
यत्सेवया  जुन ब्रह्मकुलको कामम्  अत्यन्त तपारईहरुद्रारा 
सेवाले वघ्यति  प्रसनन हनुहन्छ।तत्  त्यही 
अरोषगुहारायः  सर्वन्तियमिी यसैले बह्यकुरं एव  ब्रह्मकुलको नै 
स्वराट्  स्वयं प्रकाशरूप  तद्धमपिरेः  भगवदधर्ममा  स्वात्मना  हरेक तरहले 
विप्रप्रियः  ब्राह्मणका प्रिय तल्लीन निषेव्यताम्  सेवा गरियोस् 
ईङवरः  भगवान् श्रीहरि विनीतेः  नम्र स्वभाव भएका 





ताक्यार्थ जुन ब्रह्मकुलको सेवाले सर्वान्तर्यामी स्वयं प्रकाशरूप ब्राह्मणका प्रिय भगवान् श्रीहरि 
अत्यन्त प्रसन्न हुनुह॒न्छ भगवदधर्ममा तल्लीन एवं नम्र स्वभाव भएका तपार्ईहरूले पनि त्यही 
ब्रह्मकुलको नै हरेक तरहले सेवा गर्नुहोस् । 

यनानन्दी ठीक 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत 
पर्मोल्टभेतानतिवेलमात्मनः 
प्रसीदतोऽत्यन्तरामं स्वतः स्वयम् । 
यन्नित्यसम्बन्धनिषेवया ततः 
परं किमत्रास्ति मुखं हविभंजाम् ॥ ४० 
पदढार्थ 
पुमान्  पुरुषले आत्मनः  मनबाट 


यन्नित्यसम्बन्धनिषेवया  जुनअनतिवेरम्  तुरुन्त 
ब्राह्मणकुलको निरन्तर निष्कपटस्वयम्  आफैं अर्थात् ज्ञान र 
भावले सेवा गनलि अभ्यासविना नै 

स्वतः  यज्ञादि अनुष्ठान विनाअत्यन्तशमं 
ने मोक्ष 
प्रसीदतः  शुद्ध भएको लभेत  पाद यसैले 


परम शान्तिरूप 





१५२१ 


अध्याय २१ 


ततः  त्यस्तो ब्राह्मणकुलभन्दा 
परं  श्रेष्ठ 

अत्र  यस लोकमा 
हविभनाम्  देवताहरूको 

मुखं  मुख 

किम् अस्तिकेछर 


वाक्यार्थ पुरुषले जुन ब्राह्मणकुलको निरन्तर निष्कपटभावले सेवा गर्नाले यज्ञादि अनुष्टानविना 
ने शुद्ध भएको मनबाट आफ अर्थात् ज्ञान र अभ्यासविना नै परमशान्तिरूप मोक्ष पारं । यसैले 


त्यस्तो ब्राह्मणभन्दा श्रेष्ठ यस लोकमा देवताहरूको मुख केकर 


अरनात्यनन्तः खलु तत्त्वकोविदैः 


? 


श्रद्धाहुतं यन्मुख इज्यनाममिः। 
न वै तथा चेतनया बहिष्कृते 
हुतारने पारमहंस्यपयंगुः ॥ ४९१॥ 
पदार्थ 
पारमहंस्यपय॑गुः  ज्ञानस्वरूप र यन्मुखे  जुन ब्राह्मणको मुखमा   चेतना 
इन्द्रियनियन्त्रक श्रद्धाहुतं  श्रद्धापूर्वकं हवन बहिष्कृते  शून्य 
अनन्तः  भगवान् अनन्त गरिएको वस्तु हुताशने  अग्निमा हवन 
तत्त्वकोविदैः  तत्त्वज्ञानीद्रारा खलु  निश्चय नै जसग गरिएको कुरा 
इज्यनामभिः  इन्र आदि अश्नाति  खानुहुन्छ वे  निश्चय नै 
देवताको नामबाट तथा  त्यसरी न  ग्रहण गर्नृहुन्न 





ताक्यार्थ ज्ञानस्वरूप र इन्द्रियनियन्त्रक भगवान् अनन्त तत्त्वज्ञानीद्रारा इन्द्र॒ आदि देवताका 


रालानन्द्री लीक 


१५२२ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


अध्याय २१ 


नामबाट ब्राह्मणको मुखमा श्रद्धापूर्वकं हवन गरिएको वस्तु जसरी खानुहन्छ त्यसरी चेतनाशून्य 


अग्निमा हवन गरिएको कुरा ग्रहण गर्नृहुन्न । 
यद् ब्रह्म नित्यं विरजं सनातनं 
श्रद्धातपोमङ्गलमोनसंयमेः। 
समाधिना बिभ्रति हाथंदष्टये 
यत्रेदमादशं इवावभासते ॥ ४२॥ 
तेषामहं पादसरोजरेणु 
मायां वहेयाधिकिरीटमायुः। 
यं नित्यदा बिभ्रत आडु पापं 
नश्यत्यमुं सवंगणा भजन्ति ॥ ४३॥ 


पदार्थ 

आयांः  हे सज्जनवृन्द यत्  जुन ब्राह्मणहरू 

आदं  एेनामा श्रद्धातपोमङ्गलमोनसंयमेः ज 
इव  मुख जस्ते गरी श्रद्धा, तप, मङ्लमय आचरण, 
यत्र  जुन वेदमा स्वाध्यायविरोधी वार्तालापको 
इदम्  कर्म, उपासना र ज्ञानपरित्याग, संयम 

आदि कल्याणको साधन समाधिना  समाधिद्रारा 
अवभासते  देखिन्छ त्यस बिभ्रति  धारण गर्दछन् 

नित्यं  नित्य तेषाम्  ती ब्राह्मणहरूको 
विरजं  शुद्ध र पादसरोररेणुम्  चरणकमलको 
सनातनं  सनातन धुलोलाई 

ब्रह्म  वेदलाई अहं  म 

अथ॑दु्टये  त्यसको अर्थज्ञानकाआयुः  बांचुन्जेल 

लागि अधिकिरीटम्  मुकुटमाथि 





वहेय  धारण गरं 

यं  जुन चरणधूलिलाई 
नित्यदा  सैं 

बिभ्रतः  धारण गर्न व्यक्तिको 


पापं  पाप 


आशु  चाँडे 
नरस्यति  नष्ट हुन्छ र 


सर्वगणाः  


सम्पूर्ण गुणहरूले 


अमुं  यस्तो व्यक्तिलाई 
ह  निश्चयनै 


भजन्ति 


 सेवा गर्दछन् 


ताक्यार्थ हे सज्जनवृन्द ! जुन वेदमा कर्म, उपासना र ज्ञान आदि कल्याणको साधन एेनामा 
मुखजस्ते गरी देखिन्छ त्यस्तो नित्य शुद्ध र सनातन वेदलाई त्यसको अर्थज्ञानका लागि जुन 
ब्राह्मणहरू श्रद्धा, तप, मङ्गलमय आचरण, स्वाध्यायविरोधी वार्तालापको परित्याग, संयम र 
समाधि धारण गर्दछन् ती ब्राह्मणहरूको चरणकमलको धुलोलाई म बाँचुन्जेल मुकुटमाथि धारण 


रालानन्द्री लीक 


९५२३ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय २ 


गरू । जसले स्थ उक्त चरणधूलि धारण गर्द त्यस्ता पुरुषको पाप चांँडे नष्ट हुन्छ र श्रद्धा, मत्री, 
तितिक्षा आदि सम्पूर्ण गुणहरूले यस्तो पुरुषलाई नै सेवा गर्दछन् । 


गुणायनं शीलघनं कृतज्ञं 
वृद्धाश्रयं संवृणतेऽनु सम्पदः । 
प्रसीदतां बह्यकुलं गवां च 
जनाद॑नः सानुचरश्च मह्यम् ॥ ४४॥ 
पदढार्थ 
गुणायनं  गुणवान् मोक्षरूप सम्पत्तिले सानुचरः  भक्तसहित 
शीलधनं  शीलसम्पनन अनु  सबेतिरबाट जनादंनः च  भगवान् पनि 
कृतज्ञं  कृतज्ञ संवृणते  घेर्दछछन् यसर्थ मह्यम्  मसंग 
वृद्धाश्रयं  वृद्धसेवक व्यक्तिलाई बह्मकुलं  ब्राह्मणकुल प्रसीदतां  प्रसन्न हूनुहोस् 
सम्पदः  धर्म, अर्थ, काम रगवां च  गोवंश र 





ताक्यार्थ गुणवान्, शीलसम्पन्न, कृतज्ञ, वृद्धसेवक व्यक्तिलाई धर्म, अर्थ, काम र मोक्षरूप 
सम्पत्तिले सबेतिरबाट घेर्वछछन्। यसर्थ ब्राह्मणकुल, गोवंश र भक्तसहित भगवान् पनि मसंग प्रसन्न 
हनुहीस्। 


मत्रेय उवाच मेत्रेयजीले भन्नुभयो 
इति बरुवाणं नृपतिं पितुदेवद्धिजातयः। 
तुष्वुहृटमनसः साधुवादेन साधवः ॥ ४५॥ 


पढार्थ 

इति  यसप्रकार हृष्टमनसः  प्रसनन भएका साधवः  सज्जनहरूले 

बरुवाणं  भन्दै गरेका पितृदेवद्विजातयः  पित्र, देवतासाघुवादेन  धन्यवादका साथ 
नृपतिं  राजा पृथुलाई ब्राह्मण र तुष्टवुः  प्रशंसा गर्नुभयो 


ताक्यार्थ राजा प्रथुको यस्तो वचन सुनेर प्रसन्न भएका पित्र, देवता, ब्राह्मण र सज्जनहरूले 
धन्यवादका साथ उहाँको प्रशंसा गर्नुभयो । 
र जयते    ९ 
पुत्रेण जयत ककानात सत्यवती श्रुतः 
ब्रह्मदण्डहतः पापो यद्वेनोऽत्यतरत्तमः ॥ ४६॥ 
पदार्थ 
राला दीका 


९५२४ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 
पत्रेण  असल छोराद्रारा पिता सत्यवती  यथार्थ भएको छ विनः  वेनले पनि 

लोकान्  उत्तम लोक यत्  किनभने तमः  नरक 

जयते  जित्तछ बह्यदण्डहतः  ब्राह्मणको अत्यतरत्  तयो 

इति  यस्तो भन्ने श्रापरूपी दण्डबाट मारिएको 

शरुतिः  वेद पापः  पापी 





ताक्यार्थ असल छोरा पाएर पिताले उत्तम लोक जित्तछ यस्तो भन्ते वेदको भनाद् यथार्थ 
भएको छ किनभने ब्राह्मणको श्रापरूपी दण्डबाट मारिएको पापी वेनले पनि नरक तयो । 


हिरण्यकरिपुरुचापि भगवन्निन्दया तमः। 
विविक्षुरत्यगात् सूनोः प्रहादस्यानुभावतः ॥ ४७ ॥ 


पदार्थ 
भगवन्निन्दया  भगवान्कोहिरण्यकशिपुले पनि अनुभावतः  प्रभावबाट 
निन्दाले नरक जान लागेको सूनोः  स्वपुत्र तमः अत्यगात्  नरक पार 


हिरण्यकरिपुः च अपि प्रह्रादस्य  प्रहाद प्रह्लादको गव्यो 
ताक्यार्थ भगवान्को निन्दाले नरक जान लागेको दहिरण्यकशिपुले पनि स्वपुत्र प्रह्नादको 
प्रभावबाट नरक पार गय्यो । 


वीरवयं पितः पृथ्व्याः समाः सञ्जीव शार्वतीः। 


  अ, 


यस्येदुरश्यच्युते भक्तिः सवंरोकेकभतेरि ॥ ४८ ॥ 


पदार्थ 
पृथ्व्याः  पृथ्वीका स्वामी भएका शाश्वतीः  अनन्त 
पितः  पिता अच्युते  अच्युत भगवान्मा समाः  वर्षसम्म 
वीरवयं  हे वीरवर राजा पृथु ईदशी  यस्तो सञ्जीव  नाँच्नुहोस् 
यस्य  जुन तपाईको भक्तिः  भक्ति छ त्यसकारण 
 अ   तपाई 
सवंलोकेकभतरि  सबै लोकका तपाई 





ताक्यार्थ पृथ्वीका पिता हे वीरवर राजा पृथु! सबे लोकका स्वामी भएका अच्युत भगवानूमा 
भएको अविचल भक्तिका कारण तपाई अनन्त वर्षसम्म बाँच्नुहोस् । 


५  पवित्रकीतें ते 
अहो वयं ह्यद्य पवित्रकीतें 
त्वयेव नाथेन मुकुन्दनाथाः । 
य उत्तमरृलोकतमस्य विष्णो 


रालानन्द्री लीक 


९५२५ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 


ब्रह्मण्यदेवस्य कथां व्यनक्ति ॥ ४९॥ 





पदार्थ 

अहो  अहो कथां  कथाको हि  निश्चय नै 

पवित्रकीर्ते  पवित्रकीर्तिवाला हेन्यनक्ति  प्रचार गर्नुहुन्छ वयं  हामीहरूले 

राजा त्यस्ता मुकुन्दनाथाः  भगवान् 
यः  जो तपाई त्वया  तपाई विष्णुलाई स्वामीका रूपमा 
उत्तमरलोकतमस्य  उदारकीर्वि नाथेन एव॒  स्वामी भएका पाएका छँ 
ब्रह्मण्यदेवस्य  ब्रह्मण्यदेव  कारणले नै 

विष्णोः  भगवान् विष्णुका अद्य  आज 


ताक्यार्थ अहो ! पवित्रकीर्तिवाला हे राजा ! तपाई उदारकीर्तिं ब्रह्मण्यदेव भगवान् विष्णुका 
कथा प्रचार गर्नृहुन्छ। यसैले तपाई स्वामी भएकाले नै आज हामीहरूले भगवान् विष्णुलाई 
स्वामीका रूपमा पाएका छँ । 


नात्यद्भुतमिदं नाथ तवाजीव्याुश्ासनम् । 
प्रजानुरागो महतां प्रकृतिः करुणात्मनाम् ॥ ५०॥ 


पदठार्थ 

नाथ  हे स्वामी आशधितलाई अनुशासनमा राख्नेकरुणात्मनाम्  दयालु 

तव  हजुरको कार्य महतां  महापुरुषको 

इदं  यो न॒ अत्यद्भुतम्  त्यतिप्रजातुरागः  प्रजाप्रति प्रेम हनु 
आजीन्यानुशासनम्  आफनो आश्चर्यजनक छैन किनभने प्रकृतिः  स्वभाव नै हो 





ताक्यार्थ हजुरको यो आफ्नो आशधरितलाई अनुशासनमा राख्ने कार्य त्यति आश्चर्यजनक छैन 
किनभने दयालु महापुरुषको प्रजाप्रति प्रेम हनु स्वभाव नै हो। 


अद्य नस्तमसः पारस्त्वयोपासादितः प्रभो । 


भ्राम्यतां नष्टदृष्टीनां कर्मभिर्दैवसंक्ञितेः ॥ ५९॥ 


पदार्थ 

९  
प्रभो  हे प्रभ कमभिः  कर्महरुद्रारा तमसः पारः  अज्ञानरूपी 
अद्य  आज भ्राम्यतां  संसारमा विभिन्नअन्धकारबाट पार 
नष्टदृष्टीनां  अज्ञानले विवेकयोनिमा घुम्ने भएका उपासादितः  गराइयो 
नष्ट भएका यसैले नः  हामीहरूलाई 
दैवसंज्ञितेः  प्रारब्धनामक त्वया  हजुरद्रारा 





रालानन्द्री लीक 


९५२६ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 


वाक्यार्थ हे प्रभु! आज अज्ञानले विवेक नष्ट भएका र यसैले प्रारब्ध कर्महरूद्रारा संसारमा 
विभिन्न योनिमा घुम्ने भएका हामीहरूलाई हजुरले अज्ञानरूपी अन्धकाराट पार गरादिनुभयो । 


नमो विवृद्धसत्त्वाय पुरुषाय महीयसे । 
यो ब्य क्षत्रमाविरय बिभर्तीदं स्वतेजसा ॥ ५२॥ 


पदढार्थ 

यःजो स्वतेजसा  आप्नो तेजले महीयसे पुरुषाय  महापुरुष 
ब्रह्म  ब्राह्मण जातिमा र इदं  यस जगत्लाई हजुरलाई 

क्षत्रम्  क्षत्रिय जातिमा बिभतिं  रक्षा गर्नुहुन्छ व्यस्ता नमः  नमस्कार छ 
आविरय  प्रवेश गरेर विवृद्धसत्त्वाय  सत्त्वप्रधान 





ताक्यार्थ जो ब्राह्मण र क्षत्रिय जातिमा प्रवेश गरेर आफ्नो तेजले यस जगतूलाई रक्षा गर्नृहुन्छ 
त्यस्ता सत्त्वप्रधान महापुरुष हजुरलाई नमस्कार छ। 


इति श्रीमद्धागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां चुथ॑स्कन्धे एकविंशोऽध्यायः ॥ २१॥ 


रालानन्द्री लीक 


९.५९. 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय २२ 
अथ  घ्याय 
अथ इवक्शाशव्यायः 
राजा पृथुलाई सनकादिको उपदेश 
मेत्रेय उवाच मैत्रेयजीले भन्नुभयो 
जनेषु प्रगृणत्स्वेवं पृथुं पृथुलविक्रमम् । 
तत्रोपजग्मुमुंनयश्चत्वारः सूयंवचंसः ॥ १॥ 
पढार्थ 
एवं  यसप्रकार पृथुं  राजा पृथुलाई चत्वारः  चार जना 
जनेषु  प्रजाहरूले प्रगृणत्सु  स्तुति गरिरहंदा मुनयः  मुनिहरू 


पृथुलविक्रमम्  धै पराक्र्मासूयंवचंसः  सूर्यको जस्तै तेज।तत्र  त्यहाँ 


भएका 





भएका उपजग्मुः  आउनुभयो 


ताक्यार्थ यसप्रकार प्रजाहरूले धरे पराक्रम भएका राजा पुथुलाई स्तुति गरिरह॑दा सूर्यको जस्तै 
तेज भएका चार जना मृनिहरू त्यहं आउनुभयो । 


५  न राजा न    
तांस्तु सिद्धेशवरान् राजा व्योम्नोऽवतरतोऽचिंषा । 
लोकानपापान् कुवत्या सानुगोऽचष्ट लक्षितान् ॥ २॥ 


पदार्थ 

सानुगः  सेवकसहित भएका अचिंषा  दिव्य तेजद्रारा सिद्धेश्वरान्  सनकादि 
राजा तु  राजा पृथुले लक्षितान्  चिनिने सि द्धेश्वरहरूलाई 

लोकान्  संसारलाई व्योम्नः  आकाशबाट अचष्ट  देख्नुभयो 

अपापान्  पापरहित अवतरतः  ओर्लिरहेका 

कुवत्या  गर्ने तान्  उहाँ 





ताक्यार्थ सेवकसहित भएका राजा पृथुले संसारलाई पापरहित गर्ने, दिव्य तेजद्वारा चिनिनुहुने, 
आकाशबाट ओर्लिरहेका सनकादि सिद्धेश्वरहरूलाई देख्नुभयो । 


पदार्थ 


इन्द्रियेशः  


 अ 


तदशंनोद्गतान् प्राणान् प्रत्यादित्सुरिवोत्थितः। 
ससदस्यानुगो वैन्य इन्द्रियेशो गुणानिव ॥ ३॥ 


इन्दरियको मालिकाजीव गुणान् इव  गन्ध आदि गुणतर्फ 
राठान टीका 


९५२८ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २२ 
खिचिएैँ गरी प्रत्यादित्सुः इव  फ्कडन ॥  वेनपुत्र राजा पृथु 
तद्ांनोद्गतान्  सनकादिकोखोजे जस्तै गरी उत्थितः  उट्नुभयो 
दर्शनका लागि खिचिएका ससदस्यानुगः  अन्य 

प्राणान्  आपफ्ना प्राण सदस्यसहित भएर 


ताक्यार्थ विषयासक्तं जीव गन्ध आदि गुणतफं खिचिएै सनकादिलाई देख्नासाथ त्यते 
खिचिएका आप्ना प्राण फर्कडन खोजे जस्तै गरी अन्य सदस्यसहित भएर राजा पृथु उट्नुभयो । 


गोरवादयन्त्रितः सभ्यः प्रश्रयानतकन्धरः । 
विधिवत् पूनयाञ्चके गृहीताध्यहंणासनान् ॥ ५॥ 


पदार्थ 

सनकादिको प्रभ्रयानतकन्धरः  नम्रतालेसनकादिलाई 

गोरवात्  गौरवले गर्दन निहुराएका राजा पृथुले विधिवत्  विधिपूर्वक 
यन्त्रितः  वशीभूत भएका गृहीताध्यहणासनान्  उच्च एवंपूजयाञ्चके  पूजा गर्नुभयो 
सभ्यः  सज्जन श्रेष्ठ आसन ग्रहण गरेका 





ताक्यार्थ सनकादिको गौरवले वशीभूत भएका, सज्जन र नम्र राजा पृथुले उच्च एवं श्रेष्ठ 
आसनमा विराजमान सनकादिलाई विधिपूर्वक पूजा गर्जुभयो । 


तत्पादशोचसलिठेमाजिंतालककबन्धनः। 
तत्र सीरवतां वृत्तमाचरन् मानयन्निव ॥ ५॥ 


पढार्थ 

तत्र  त्यहाँ मानिंतारकबन्धनः  केशलाई मानयन्  मान्दे र 
तत्पादश्ोचसलिठेः  पवित्र बनाएका राजा पृथु आचरन् इव  त्यसलाई 
सनकादिको पादप्रक्षालन गरेकोशीलवतां  शीलवान्को व्यवहारमा उतार्बन लागे 
जलले वृत्तम्  आचरणलाई देखिनुहुन्थ्यो 





ताक्यार्थ सनकादिको पादप्रक्नालनबाट निक्लेको जलले आफ्नो केशलाई पवित्र बनाएका राजा 
पृथु असल शीलस्वभाव भएका व्यक्तिको आचरणलाई आत्मसात् गरेर त्यसलाई व्यवहारमा उतार्न 
लागे देखिनुहन्थ्यो । 


हाटकासन आसीनान् स्वधिष्ण्येष्विव पावकान् । 
श्रद्धासंयमसंयुक्तः प्रीतः प्राह भवाग्रजान् ॥ ६॥ 


रालानन्द्री लीक 


९५२९ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २२ 
पदार्थ 

श्रद्धासंयमसंयुक्तः  श्रद्धा रपावकान् इव  अग्निजस्तै पनि अग्रज सनकादिहरूसंग 
संयमले युक्त भएका र हाटकासने  स्वर्ण सिंहासनमा प्राह  भन्नुभयो 


प्रीतः  प्रसनन राजा प्रथुले आसीनान्  बसेका 

स्वधिष््येषु  वेदीमा रहेका भवाग्रजान्  भगवान् शिवका 
ताक्यार्थ श्रद्धावान्, संयमी एवं प्रसन्न राजा पृथुले वेदीमा रहेको अग्निजस्तै स्वर्ण सिंहासनमा 
सेका भगवान् शिवका पनि अग्रज सनकादिहरूसंग भन्नुभयो । 





पृथुरुवाच पृथुले भन्नुभयो 
अहो आचरितं किं मे मङ्गलं मङ्गलायनाः । 
यस्य वो दशनं ह्यासीद् दुदंशांनां च योगिभिः ॥ ७॥ 


पदार्थ 

मङ्गलायनाः  मङ्गलका आश्वयमङ्गलं  पुण्य दुदंशांनां  दर्शन दुर्लभ भएका 
भएका हे मुनीश्वरहरू आचरितं  आचरण गरियो वः  तपार्हरूको 

अहो  अहो यस्य  जुन मलाई दशनं  दर्शन 

मे  मद्रारा हि  निश्चय नै आसीत्  प्राप्त भयो 
किं के योगिभिः च  योगीहरुद्वारा पनि 





ताक्यार्थ मङ्गलका आश्रय भएका हे मुनीश्वरहरू ! अहो मैले के पुण्य आचरण गर होला ? 
जसले गर्दा मलाई योगीहरुद्रारा पाडन दुर्लभ तपार्ईहरूको दर्शन प्राप्त भयो । 


किं तस्य दुखुभतरमिह ोके परत्र च। 
यस्य विप्राः प्रसीदन्ति शिवो विष्णुरुच सानुगः ॥ ८ ॥ 


पदार्थ 

यस्य  जुन व्यक्तिमाथि विष्णुः च  विष्णु पनि परत्र च  परलोकमा पनि 

विप्राः  ब्राह्मणहरू प्रसीदन्ति  प्रसन्न हुनुहुन्छ॒ किं के 

सानुगः  अनुचरसहित तस्य  त्यसको लागि दुल्भतरम्  दर्वभ हन्छ 
शिवः  शिव र इह लोके  यस लोकमा र 





ताक्यार्थ जुन व्यक्तिमाथि ब्राह्मणहरू अनि अनुचरसहित शिव र विष्णु प्रसन्न हुनुहन्छ, त्यसको 
लागि यस लोकमा र परलोकमा पनि के दुर्लभ हुन्छ र? 


रालानन्द्री लीक 


९५२० 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २२ 


 न ९   
नेव लक्षयते रोको लोकान् पयंटतोऽपि यान्। 
यथा सवंदुशं सवं आत्मानं येऽस्य हेतवः ॥ ९॥ 


पदार्थ 

यथा  जसरी अस्य  यस प्रपञ्चका पयंटतः अपि  घुम्ने भए पनि 
सवंदशं  सर्वसाक्षी हेतवः  कारणभूत यान्  जुन तपार्ईहरूको 
आत्मानं  आत्मालाई ये  जो महत्तत्त्व आदि छन् प्रभावलाई मानिसहरू जान्न 


लोकः  सामान्य लोकले सवे  ती सबैले पनि जान्दैनन् सक्दैनन् 
न एव लक्षयते  ज्ञान गर्दन त्यसै गरी 

र लोकान्  सम्पूर्ण लोकमा 
ताक्यार्थ जसरी सर्वसाक्षी आत्मालाई सामान्य लोक दुश्यप्रपञ्च र त्यसका कारणभूत जो 
महत्तत्त्व आदि छन् ती सबेले पनि जान्दैनन् त्यसै गरी तपार्ईहरू सम्पूर्ण लोकमा घुम्ने भए पनि 
तपार्ईहरूको प्रभावलाई सामान्य अज्ञानी मानिसहरू जान्न सक्दैनन् । 

वितरण सिद्धहरूको दर्शनबाट राजा पृथु आपफूलाई धन्य र मङ्गलयुक्त भएको मान्नुहन्छ । 
वेदपाढठी ब्राह्मण, भगवान् विष्णु र शूर अनि उहांँहरूका भक्त प्रसन्न नभई सिद्धहरूको दुर्लभ 
दर्शन मिल्दैन । ज्ञानीहरू यद्यपि जगत्कल्याणके लागि लोकलोकान्तरको यात्रा गर्दछन् तर पनि 
मन्दबुद्धि भएका प्राणीहरू उनीहरूको महत्त्व र ॒स्वभावलाई बुम्न सक्दैनन्। मनुष्यको शरीर 
प्रकृतिको कार्यहो रयो जड छ। यसमा चेतन आत्मा पसेकाले नै यो हिंडन, खान र विचार गर्न 
सक्ने भएको हो । आत्माकै कारणले गर्दा अचेतन शरीरमा पनि हट व्यक्तित्व र विशेषताको 
आधान भएको हो। हरेक मान्छे यही आत्मसत्तालाई पाएर जगत्मा म पनि केही हँ भनी 
आत्मसम्मानपूर्वक शिर ठादो पारी हिंडछ। जसले संसारको अस्तित्व सिद्ध गरेको छ त्यसैलाई 
विर्सिएर त्यही संसारमा लिप्त रहने मनुष्यले आत्माको महत्व बुमुन सक्देन भनी यहाँ बतादइएको 
छ । 





अधना अपि ते धन्याः साधवो गृहमेधिनः । 
यद्गृहा द्यहंवयाम्बुतृणभूमीरवरावराः ॥ १०॥ 


पदार्थ 

यदुगृहाः  जसका घरहरू भएका छन् अपि  पनि 
अहंवयम्बुतणभूमीरवरावराः  ते  ती हि  निश्चय नै 
तपाईजस्ता पूज्य पुरुषलेसाघवः  सज्जन घन्याः  धन्य हुन् 


स्विकार्ने जल, तृण, भूमि, गृहमेधिनः  गृहस्थहरू 
गृहस्वामी अथवा सेवक आदिअधनाः  निर्धन भएर 





रालानन्द्री लीक 


९५२१ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय २२ 


वाक्यार्थ जसका घरमा तपारईजस्ता पूज्य पुरुषले स्विकार्ने जल, तृण, भूमि, गृहस्वामी अथवा 
सेवक आदि छन् ती सज्जन गृहस्थहरू निर्धन भएर पनि निश्चय नै धन्य हुन् । 


न्यालालयद्रमा वे तेऽप्यरिक्ताखिलसम्पदः । 
यदुगृहास्तीथपादीयपादतीथविवजिंताः ॥ १९॥ 





पदढार्थ 

यदुगृहाः  जुन गृहस्थकापनि   ती घरहरू 

घरहरू तीर्थपादीयपाद्तीथैविवर्जिताः वि  निश्चय न 
अरिक्ताखिलसम्पद्ः अपि भगवदभक्तका चरणोदकद्वारान्यालाखयद्रुमाः  सर्पं॑निवास 
सम्पूर्ण सम्पत्तिले भरिएका भणएरहित छन् भने गर्न वृक्षसमान हन् 


ताक्यार्थ जुन घर सम्पूर्णं सम्पत्तिले भरिएका छन् तर भगवदभक्तका चरणोदकद्रारा रहित छन् 
भने ती घर निश्चय नै सर्पनिवास गर्ने वृक्षसमान हन् । 


स्वागतं वो द्विजश्रेष्ठा यद् रतानि मुपुक्षवः। 
चरन्ति श्रद्धया धीरा बाला एव बृहन्ति च ॥ १२॥ 


पदार्थ 

द्विजश्रेष्ठाः  हे ब्राह्मणध्रष्ठ बालाः एव॒  बाल्यावस्थामा श्रद्धया  श्रद्धापूर्वक 

वः  हजुरहरूलाई रहेका हजुरहरू बृहन्ति  ब्रह्मचर्य आदि महान् 
स्वागतं  स्वागत छ मुमुक्षवः  मूमक्षु भएर त्तानि च  त्रतहरू पनि 

यत्  किनभने धीराः  चित्त वशमा लिई चरन्ति  गर्नृहुन्छ 





ताक्यार्थ हे ब्राह्मणश्रेष्ठ ! हजुरहरूलाई स्वागत छ किनभने बाल्यावस्थामा रहेका हजुरहरू 
मूमृक्षु भएर चित्त वशमा लिई श्रद्धापूर्वक ब्रह्मचर्य आदि महान् त्रतहरूको पालन गर्नृहुन्छ । 


कच्चिन्नः कुशलं नाथा इन्द्रियाथाथवेदिनाम् । 
व्यसनावाप एतस्मिन् पतितानां स्वकमभिः॥ १३॥ 


पदढार्थ 

नाथाः  हे स्वामी व्यसनावापे  दुःख पैदा गर्नीनः  हामीहरूका लागि 
इन्द्रियाथाथवेदिनाम्  संसारमा कच्चित्  केही 

इन्दियसम्बन्धी भोगलाई नै परमस्वकर्मभिः  आफ्ना कुशलं  राम्रो गर्ने उपाय छ 
पुरुषार्थ मानने यसैले कर्महरूद्रारा 

एतस्मिन्  यस पतितानां  खसेका 





रालानन्द्री लीक 


९५३२ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २२ 


वाक्यार्थ हे स्वामी ! इन्द्रियसम्बन्धी भोगलाई ने परम पुरुषार्थका रूपमा मानने भएकाले यस 
दुःखालयरूप संसारमा आपफ्ना कर्मद्रारा खसेका हामीहरूका लागि केही राम्रो गर्ने उपाय छ ? 


भवत्सु कुशलप्रश्न आत्मारामेषु नेष्यते । 
कुरालाकुशला यत्र न सन्ति मतिवृत्तयः ॥ ४ ॥ 


पदठार्थ 

आत्मारामेषु  आत्मामा रमाउने न इष्यते  उचित छैन मतिवृत्तयः  बुद्धिवृत्ति 
भवत्सु  हजुरहरूमा यत्र  जुन हजुरहरूमा न सन्ति  हैदेनन् 
कुङाटप्ररनः  कुशलता सम्बन्धी कुदाकाकुराखाः  कुशल र 

प्रश्न अकुशल भन्ने 





ताक्यार्थ आत्मामा रमाउने हजुरहरूमा कुशलता सम्बन्धी प्रश्न उचित छैन । हजुरहरूमा कुशल 
र अकुशल भन्ने बुद्िवृत्ति ने हदेनन्। 

वितरण राजा पृथु ज्ञानीहरूलाई कुशल हनहन्छ ? भनी प्रश्न गर्नु पनि उचित होन भनी 
ठान्नुह॒न्छ । जसको मनबाट राग, द्वेष, सुखदुःख आदि भेदबुद्धि नष्ट भटसक्यो ती ज्ञानीलाई 
शरीर, मन र इन्द्रियको सञ्चोबिसञ्चोको वास्ता पनि हैदेन। जो आपरूलाई जान्दछछ ऊ शरीरको 
कुशल र अकुशलबाट प्रभावित हदेन। त्यसैले स्वास्थ्य ठीके छ ? इत्यादि प्रश्नहरू ज्ञानीमा व्यर्थ 
छन् । ब्रह्मलाई स्वे महिम्नि प्रतिष्ठितः अर्थात् आपने महिमामा स्थित बतादएको छ । ब्रह्मज्ञा नीहरू 
पनि आफमा प्रतिष्ठित हृन्छन्। खास स्वास्थ्य भनेको शरीर, मन आदिमा नभई आफनो स्वरूपमा 
बस्नु हो। जो नित्य स्वस्थ अर्थात् आफैमा स्थित छ त्यस्तो मान्छेलाई स्वास्थ्यको प्रश्न गर्नु 
अनावश्यक छ । शरीर, इन्द्रिय र मनमा आसक्ति गनलि बारम्बार जन्ममृत्युको अस्वस्थ स्थितिमा 
प्राप्त भएका मानिसहरूले ब्रह्मज्ञहरूलाई के स्वस्थताको प्रश्न गर्नु भन्ने पृथुको आशय हो । 


तदहं कृतविश्रम्भः सुहृदो वस्तपस्विनाम् । 
सम्पृच्छे भव एतस्मिन् क्षेमः केनाञ्जसा भवेत् ॥ १५॥ 





पदढार्थ 

तत्  त्यसकारण सुहृदः  मित्र भएका अञ्जसा  सजिलै 

अहं  म वः  हजुरहरूलाई त्यस्ताकेन  कुन उपायले 
 ् 

कृतविश्रम्भः  विश्वासका साथ व्यक्तिको क्षेमः  कल्याण 

तपस्विनाम्  दुःखले तप्तएतस्मिन्  यस भवेत्  होला भनेर 

व्यक्तिका भवे  संसारमा सम्पृच्छे  सोष्दद्ु 


ताक्यार्थ त्यसकारण म विश्वासका साथ दुःखी व्यक्तिका मित्र भएका हजुरहरूसंग त्यस्ता 


रालानन्द्री लीक 


९५२३ 
चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय २२ 
दुःखी व्यक्तिको यस संसारमा सजिलै कुन उपायले कल्याण होला भनेर सोध्दु। 


व्यक्तमात्मवतामात्मा भगवानात्मभावनः। 
स्वानामनुग्रहायेमां सिद्धरूपी चरत्यजः ॥ १६॥ 





पदार्थ 

व्यक्तम्  यो निश्चय कछ कि गराउन स्वानाम्  आपफ्ना भक्तको 
आत्मवताम्  धीर व्यक्तिका अजः  अजन्मा अनुग्रहाय  अनुग्रहका लागि 
आत्मा  आत्मरूप र भगवान्  भगवान् नारायण नै इमां  यस पृथिवीमा 
आत्मभावनः  तिनीहरूको सिद्धरूपी  हजुरहरूजस्ता चरति  भ्रमण गर्नहुन्छ 
हृदयमा आफ्नो स्वरूप प्रकटसिद्धको रूप लिएर 


ताक्यार्थ यो निश्चय छ कि धीर व्यक्तिका आत्मरूप र तिनीहरूको हृदयमा आफ्नो स्वरूप 
प्रकट गराउने अजन्मा भगवान् नारायण नै हजुरहरूजस्ता सिद्धको रूप लिएर आफ्ना भक्तको 
अनुग्रहका लागि यस पृथिवीमा भ्रमण गर्नुहुन्छ । 


न्स 


मत्रेय उवाच मेत्रेयजीले भन्नुभयो 
पृथोस्तत् सूक्तमाकण्यं सारं सुष्ठु मितं मघु। 
स्मयमान इव प्रीत्या कुमारः प्रत्युवाच ह ॥ १७ ॥ 


पदार्थ 

पृथोः  राजा पुथुको मघु  कर्णप्रिय प्रीत्या  प्रेमपूर्वक 

तत्  पूर्वोक्त सूक्तम्  सुवचन ह  निश्चय नै 

सारं  युक्तियुक्त आकण्यं  सुनेर प्रत्युवाच  भन्नुभयो 
मितं  परिमित स्मयमानः इव  मुस्कुराउदे 

सुष्ठु  राम्रो कुमारः  सनत्कुमारले 





ताक्यार्थ राजा पुथुको यस्तो युक्तियुक्त परिमित राम्रो कर्णप्रिय सुवचन सुनेर प्रसन्न भएका 
सनत्कुमारले प्रेमपूर्वक मुस्कुराङदे भन्नुभयो । 

सनत्कुमार उवाच सनत्कुमारले भन्नुभयो 

साधु पृष्टं महाराज सव॑भूतहितात्मना । 

भवता विदुषा चापि साधूनां मतिरीद्क्षी ॥ १८ ॥ 


पदार्थ 
रालानन्द्री लीक 


९५३४ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत 

महाराज  हे राजा पृथु राख्ने 

विदुषा अपि  सवे कुरा जान्नेभवता  तपाईद्रारा 

भए पनि साघु  राम्रो कुरा 
स्वभूतहितात्मना  सम्पूर्ण पृष्टं च  सोधियो किनभने 
प्राणीको कल्याणको इच्छासाधूनां  तपार्ईजस्ता 


अध्याय २२ 
सज्जनहरूको 
मतिः  बुद्धि 
ईदुशी  यस्त परहितका लागि 
ने हुन्छ 





ताक्यार्थ हे राजा पृथु! सवे कुरा जानने भए पनि सम्पूर्ण प्राणीको कल्याणको इच्छा राख्ने 


तपाईले राम्रो कुरा सोध्नुभयो किनभने तपार्ईजस्ता सज्जनहरूको 
हुन्छ । 


सङ्गमः खलु साधूनामुभयेषां च सम्मतः। 


बुद्धि यस्ते परहितका लागि नै 


यत्सम्भाषणसम्प्ररनः सवषां वितनोति शम् ॥ १९॥ 


पदार्थ 

साधूनाम्  सज्जनहरूको सम्मतः  प्रिय हुन्छ 

सङ्गमः  समागम यत्सम्भाषणसम्प्ररनः  जसको 
खदु  निश्चय नै सत्कथनपूर्वकको समुचित 
उभयेषां च  वक्ता र श्रोताप्रश्नले 

दुबैका लागि सर्वेषां  सवैका लागि 





शम्  कल्याण 
वितनोति  विस्तार प्रदान 
गर्द 


ताक्यार्थ सज्जनहरूको समागम निश्चय नै वक्ता र श्रोता दुबैका लागि प्रिय हुन्छ जसको 
सत्कथनपूर्वकको समुचित प्रश्नले सबैका लागि कल्याण प्रदान गर्दछ। 


अस्त्येव राजन् भवतो मघुद्धिषः 
पादारविन्दस्य गुणानुवादने । 
 ९  विधुनोति   नैष्ठिकी  
रतिदुरापा विधुनोति नेष्टिकी 
कामं कषायं मर्मन्तरात्मनः॥ 
पदढार्थ 
राजन्  हे राजा   भगवद्विमुखले प्राप्त 


मधुद्विषः  मधुसूदन भगवान्का गर्न कठिन 
पादारविन्दस्य  चरणकमलको भवतः  तपाईको 
गुणातुवादने गुण वर्णननिष्ठिकी  निश्चल 
गराउने कार्यमा रतिः  प्रेम 





२० ॥ 


अस्तिएव  छ नै जुन प्रेमले 
अन्तरात्मनः  मनको 

कामं  वासनारूप 

कषायं  धातुको रङ्गजस्तो अन्य 
उपायद्रारा नहट्ने 


रालानन्द्री लीक 


१५२५ 
चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २२ 
मलम्  मल विधुनोति  नाश गरिदिन्छ 
ताक्यार्थ हे राजा ! मधुसूदन भगवान्का चरणकमलको गुणवर्णन गराउने कार्यमा तपाईको 


निश्चल प्रेम छ जुन प्रेम भगवद्विमुखले प्राप्त गर्न कठिन छ, त्यस्तो प्रेमले नै मनको वासनारूप 
धातुको रङ्गजस्तो अन्य उपायद्रारा नहट्ने मल पनि नाश गरिदिन्छ। 


शास्त्रेष्वियानेव सुनिरिचतो नृणां 
क्षेमस्य सधयग्विमृशोषु हेतुः । 
असङ्गं आत्मन्यतिरिक्त आत्मनि 
दुढा रतिब्रह्यणि निरणे च या ॥ २९॥ 


पदठार्थ 

आत्मव्यतिरिक्ते  आत्मादेखिदुढा  दृढ क्षेमस्य  कल्याणको 

भिनन सम्पूर्ण प्रपञ्चमा या रतिः च  जुन प्रेम छ हेतुः  साधन 

असङ्गः  वैराग्य र सध्यग्विमृशेषु  राम्रोसंगइयान् एव  यत्ति नै 

आत्मनि  आत्मरूप विचार गरिएका सुनिर्चितः  निश्चित गरिएको 
निरणि  निर्गुण रास्त्रेषु  शास्त्रमा छ 

बह्मणि  ब्रह्ममा नृणां  मनुष्यको 





ताक्यार्थ आत्मादेखि भिन्न सम्पूर्ण प्रपञ्चमा वैराग्य र आत्मरूप निर्गुण ब्रह्ममा जुन दृढ प्रेम छ 
राम्रोसंग विचार गरिएका शास्त्रमा मनुष्यको कल्याणको साधन यत्ति ने हो भन्ने निश्चित 
गरिएको छ। 


सा श्रद्धया भगवद्धमंचयंया 
जिज्ञासयाध्यात्मिकयोगनिष्ठया । 
योगेश्वरोपासनया च नित्यं 
पण्यश्रवःकयया पुण्यया च ॥ २२॥ 
पढार्थ 
सा  उक्त निर्गुण ब्रह्मा रति प्रेम बढाउने धर्मको आचरण योगेर्वरोपासनया  योगेश्वर 
नित्यं  सर्धं जिज्ञासया  तत्त्व जान्नेभगवान्को उपासना 
श्रद्धया  शास्त्रमा श्रद्धाइच्छाद्रारा पुण्यया  पुण्यदायक 
राख्नाले आघ्यात्मिकयोगनिष्ठया  ज्ञानमा पुण्यश्रवःकथया च  भगवान् 
भगवद्धमंचयंया  भगवानुप्रतिनिष्ठाद्रारा श्रीहरिका कथाद्रारा उत्पन्न हुन्छ 





रालानन्द्री लीक 


१५२६ 
चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २२ 
ताक्यार्थ स्वँ शास्त्रमा श्रद्धा, भगवानुप्रति प्रेम बढाउने धर्मको आचरण, तत्व जानने इच्छा, 


ज्ञानमा निष्ठा, योगेश्वर भगवान्को उपासना र पुण्यदायक भगवान् श्रीहरिका कथाद्रारा उक्त 
किसिमको निर्गुण ब्रह्ममा रति उत्पन्न हुन्छ । 


१५०३ ४४ 
अर्थेन्द्रियारामसगोष्ठयतुष्णया 
तत्सम्मतानामपरिग्रहेण च । 
विविक्तरुच्या परितोष आत्मन् 


विना हरेगणपीयूषपानात् ॥ २३॥ 
पदार्थ 
अर्थेन्द्रियारामसगो्ठयतुष्णया नगनलि पनि कारण 
धन र इच्ियको भोगमा तल्लीनाहरेः  भगवान् श्रीहरिको आत्मन्  आत्मा 
व्यक्तिटरूसंग भेटघाट नगर्नलि गुणपीयूषपानात्  गुणामृत पानपरितोषे  सन्तुष्ट भएपचछि 





तत्सम्मतानाम्  त्यस्तागर्नु निर्गुण ब्रह्मा प्रेम हुन्छ 
व्यक्तिले मन पराउने वस्तुको विना  बाहेक 
अपरिग्रहेण च  सड्ग्रहविविक्तरुच्या  एकान्त प्रेमका 


ताक्यार्थ धन र इन््ियको भोगमा तल्लीन व्यक्तिहरूसंग भेटघाट नगर्नलि, त्यस्ता व्यक्तिले मन 
पराउने वस्तुको सडग्रह नगनलि, भगवान् श्रीहरिको गुणामृत पान गर्नलि एवं एकान्तमा रुचि 
राख्नाले आत्मा सन्तुष्ट भएपचछ्छि निर्गुण ब्रह्ममा प्रेम हन्छ । 
अहिंसया पारमहंस्यचयंया 
स्मृत्या मुकुन्दाचरिताग्रयसीघुना । 


,  र 


यमेरकामे्निंयमेश्चाप्यनिन्दया 
निरीहया हन््तितिक्षया च ॥ २४॥ 





पदार्थ 
अहिंसया  अहिंसाले भगवान् श्रीहरिको चरित्ररूप अनिन्द्या  अन्य मतको निन्दा 
पारमहंस्यचयंया  निवृत्तिप्रतिउत्तम अमृतको पान गनलि नगनलि 
निष्ठा राख्नाले अकामेः  निष्काम भावनाद्रारा निरीहया  कामना परित्याग 
स्मृत्या  आत्महितको खोजीले यमेः  यमहरू र गर्नलि 

मुकुन्दाचरिताग्रयसीघुना नियमे ०२ दन्दरतिति    
मुकुन्दाचरिताग्रयसीघुना    नियमहरूको पालनने दन्द्ाततिक्षया च अपि  


रालानन्द्री लीक 


१५३७ 
चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २२ 
शीतोष्ण आदि दन्को सहनगनलि पनि निर्गुण ब्रह्ममा प्रम हन्छ 
ताक्यार्थ अहिंसा, निवृक्तिप्रति निष्ठा, आत्महितको खोजी, भगवान् श्रीहरिको चरित्रूप उत्तम 
अमृतको पान, निष्काम भावना, अहिंसा आदि यम र शौच आदि नियमको पालन गर्नलि एवं 


अन्य मतको निन्दा नगर्नलि, कामना परित्याग गनलि र शीतोष्ण आदि दरन्द्रको सहन गनलि पनि 
निर्गुण ब्रह्मा प्रेम हन्छ । 


हरेमुंहुस्तत्परकणंपूर 
गुणाभिधानेन विजृम्भमाणया । 
भक्त्या ह्यसङ्गः सदसत्यनात्मनि 
स्यान्निगुणे बरह्मणि चाञ्जसा रतिः ॥ २५॥ 


पदार्थ 

मुहुः  बारम्बार हरेः  भगवान् श्रीहरिप्रतिको हि  निश्चय नै 
तत्परकणंपूरगुणामिधानेन भक्तया च  भक्तिदारा पनि निगुणे  निर्गुण 
भगवद्भक्तका कानलाई सुखसदसति  कार्यकारणरूप ह्मणि  ब्रह्ममा 
दिने भगवान्का गुणहरूको।अनात्मनि  अनात्म प्रपञ्चमा अज्जसा  सजिलै 
वर्णन गर्नाले असङ्गः  आसक्तिको अभाव रतिः  प्रेम हुन्छ 
विसुम्भमाणया  बटिरहेको स्यात्  भयो भने यसपचछि 





वाक्यार्थ बारम्बार भगवद्भक्तका कानलाई सुख दिने भगवान्का गुणहरूको वर्णन गर्दै 
भगवान् श्रीहरिप्रतिको बदढिरहेको भक्तिद्रारा कार्यकारणरूप अनात्म प्रपञ्चमा आसक्तिको अभाव 
भएपछि निश्चय नै निर्गुण ब्रह्मा सजि प्रेम हुन्छ । 
वितरण आत्मस्वरूप निर्गुण ब्रह्ममा दृढ अनुराग अनि आत्मभिनन संसारका पदार्थहरूमा वैराग्य 
हनु ने जीवहरूको कल्याणको उपाय हो । यस्ता उत्तम अधिकारीलाई गुरुको तत् त्वमसि अर्थात् 
त्यो ब्रह्म तिमी ने हौ भन्ने उपदेशपचछ्छि तत्काल ब्रह्मज्ञान उत्पनन भड्हाल्छ । मध्यम अधिकारीहरूका 
लागि चाहं यहाँ वर्णित विभिन्न उपायहरूद्रारा चित्तशुद्धि हुन्छ अनि निर्गुण ब्रह्मा रति उत्पन्न 
हुन्छ । गुरु र शास्त्रवचनमा दढ आस्था श्रद्धा हो। भागवत धर्मपालन, तत्त्वजिज्ञासा, 
ज्ञानयोगनिष्ठा, भगवदुपासना, पुण्य कथाहरूको श्रवण, भौतिक विलासी वस्तुहरूको असडग्रह, 
संसारीहरूको सङ्गत परित्याग, निरन्तर आत्मचिन्तन, अहिंसा, एकान्तसेवन, निवृकत्तिधर्म पालन, 
सुखदुःखहरूको सहन र अनवरत बढिरहने भगवद्भक्ति यी यस्ता उपायहरू हुन् जसले संसारबाट 
वैराग्य र आत्मामा दृढ अनुराग उत्पन गर्वछछन्। यी सबे साधनहरूको लागि दुई कुरा अनिवार्य 
छन् सत्सङ्गको आश्रय र दुःसङ्गको परित्याग । जसरी सूर्यको प्रकाशले भन्दा सूर्यको प्रकाशले 
तातेको बालुवाले बढी पोल्छ त्यसै गरी विषयको सेवनले भन्दा पनि विषयी मनुष्यहरूको सङ्गतले 
यनानन्दी ठीक 


९५३८ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय २२ 


बटठी अहित गर्छ । त्यही भएर यहाँ अर्थ र इन्द्रियभोगमैँ रमाउनेहरूको सङ्गत छोडनमा जोड 
दिइएको छ । 


   नैष्टिकी ९ 
यदा रतिब्रह्यणि नैष्ठिकी पुमा 
नाचायंवान् ज्ञानविरागरंहसा । 
दृहत्यवीयं हृदयं जीवकोशं 
पञ्चात्मकं योनिमिवोत्थितोऽग्निः ॥ २६॥ 
पदार्थ 
यदा  जब ज्ञानविरागरंहसा  ज्ञान रपञ्चात्मकं  अविद्या आदि 
ब्रह्मणि  ब्रह्ममा वेराग्यको प्रबल वेगले पाच क्लेशले युक्त 
नैष्ठिकी  सुदृढ उत्थितः  दाउराबाट बलेको जीवकोशं  अहङारात्मक 
रतिः  प्रेम ह॒न्छ त्यसपछि अग्निः  आगोले हृदयं  लिङ्गशरीरलाई 
पुमान्  मानिस योनिम्  कारणभूत दाउरालाई दहति  उढा्दछछ 
आचायंवान्  आचार्यको शरण इव  ४ 
लिएर अवीर्य  वासनारहित 





ताक्यार्थ जब ब्रह्ममा सुदृढ प्रेम हुन्छ त्यसपछि मानिस आचार्यको शरणमा गएर ज्ञान र 
वेराग्यको प्रबल वेगले दाउराबाट बलेको आगोले आफ्नो कारणभूत दाउरालाई ॐ वासनारहित 
अविद्या आदि पाँच क्लेशले युक्त अहड़ारात्मक लिङ्गशरीरलाई उढा्ंछ । 


दग्धाशयो मुक्तसमस्ततद्गुणो 
नेवात्मनो बहिरन्तर्विचष्टे । 
परात्मनोयंद् व्यवधानं पुरस्तात् 
स्वप्ने यथा पुरुषस्तद्विनाशे ॥ २७॥ 





पदार्थ 

दग्धारयः  लिङ्गशरीरको नाश पुरुषः  व्यक्तिले सहायताबाट 

भएपचछि स्वप्ने  स्वप्नमा देखिएकाबहिः  बाहिर देखिने घटपट 
मुक्तसमस्ततदुगुणः  कर्तृत्व वस्तु आदि र 

आदि समस्त॒गुणबाट मुक्तयथा  ४ै अन्तः  भित्र देखिने सुख 
भएको आत्मनः  आत्माको दुःख आदि पदार्थलाई 


रालानन्द्री लीक 


९५३९ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २२ 
नैव विचष्टे  देख्दैन जीवात्माको तद्विनाशे  त्यस लिङ्ग शरीरको 
पुरस्तात्  पहिले यत्  जुन नाश भएपछि उक्त भेद पनि 
परात्मनोः  परमात्मा र॑व्यवधानं  भेद धियो देख्दैन 


वाक्यार्थ लिङ्गशरीरको नाश भए पछि कर्तूत्व आदि समस्त गुणबाट मुक्त भएको व्यक्तिले 
स्वप्नमा देखिएका वस्तु आत्माको सहायताबाट बाहिर देखिने घटपट आदि र भित्र देखिने सुख 
दुःख आदि पदार्थलाई देष्दैन र पहिले परमात्मा र जीवात्माको जुन भेद थियो त्यस लिङ्ग 
शरीरको नाश भएपचछ्छि उक्त भेद पनि देख्दैन । 

विवरण आत्मान्वेषणमा मात्र दृढ अनुराग भएको व्यक्ति रागद्रेषमय संसारबाट अलग भएर 
श्रोत्रिय र ब्रह्मनिष्ठ गुरुको शरणमा जान्छ । ब्रह्मज्ञान वैराग्य र आत्मचिन्तनको भरमा मात्र प्राप्त 
हने वस्तु होइन। यसको लागि गुरुकृपा अनिवार्य छ । उपनिषदले आचार्यवान् पुरुषो वेद अर्थात् 
गुरुको शरणमा गएको अधिकारीले मात्र आत्मालाई बु्दछ भनी बताएको छ। पुस्तकमा 
लेखिएको ज्ञानले मात्र ब्रह्मसाक्षात्कार उत्पनन गर्व सक्दैन, त्यसले वैराग्यसम्म जन्माउन सक्छ तर 
ज्ञानको लागि त गुरुको उपदेश सुनेपर्छ । त्यसैले यस श्लोकमा आचार्यवान् भनिएको हो । यसरी 
गुरुप्रति समर्पित व्यक्ति नै अभिमानशुन्य हुन सक्ने भएकाले ऊ केवल ज्ञान र वैराग्यद्रारा 
अहङ़ारात्मक लिङ्गशरीरलाई नाश गर्न सक्दछ। जसको वासनामय लिङ्गशरीर नष्ट भएको छ 
त्यस्तो मनुष्य ने मायाका गुणहरूबाट मुक्त हुन्छ । 


आत्मानमिन्द्रियार्थं च परं यदुभयोरपि । 
सत्याशय उपाधो वे पुमान् पश्यति नान्यदा ॥ २८॥ 


पदार्थ 

उपाघो  उपाधिभूत इन्द्रियार्थ  इन्द्रियका प  निश्चय ने 

आदये  अन्तःकरण दृश्यलाई र पश्यति  देख्दछ 

सति  हदा मात्र परं यत्  दर्शनको कारण।अन्यदा  अर्को सुषुप्ति र 
पुमान्  मानिसले भएको जुन अहङ्कर होसमाधिको अवस्थामा 
उभयोः  जाग्रत् र स्वप्नमा त्यसलाई अन्तःकरण लीन हून हदा 
आत्मानम्  जीवात्मालाई च अपि  पनि न  देख्दैन 





ताक्यार्थ उपाधिभूत अन्तःकरण हदा मात्र मानिसले जाग्रत् र स्वप्नमा जीवात्मा, इन्द्रियका 

विषयभूत दृश्य र दर्शनको कारण भएको अहड्ारलाई पनि देख्दछ। सुषुप्ति र॒समाधिको 

अवस्थामा चाह अन्तःकरण लीन हुने हदा उसले यी कुनै पनि वस्तु देख्दैन । 

विवरण अहड़ार भनेको अन्तःकरणमा परेको आत्माको प्रतिषिम्ब हो। यो सम्पूर्ण 

कर्मफलहरूको भोक्ता हो । मनुष्यले यसैलाई आत्मा सम््एिको कारणले ने अहङ़ारद्रारा भएका 

कामहरूलाई पनि उसले मेले नै गरेको हँ भनेको हो । प्राणीहरूको वास्तविक स्वरूप यो होइन । 
यनानन्दी ठीक 


१५८० 
चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २२ 
वस्तुतः सवे प्राणीहरू आत्मा ने हन् । अहङार त अन्तःकरण रहुन्नेलसम्म मात्र रहन्छ । एेना फुट्दा 


त्यसभित्र प्रतिबिम्बित सूर्यको प्रतिबिम्ब पनि नष्ट भणै अन्तःकरण नष्ट हदा चिदाभास अर्थात् 
अहङ्कार पनि नष्ट हृन्छ । 


निमित्ते सति सव॑त्र जलादावपि पूरुषः। 
आत्मनरच परस्यापि भिदां परयति नान्यदा ॥ २९॥ 





पदार्थ 

अपि  बाह्य जगतमा पनि सति  हदा पनि 

सवत्र  सबै ठ्ख॑मा पूरुषः  मान्छेले भिदां  भेद 

जादो  जल, एेना आदि आत्मनः  आफनो बिम्बको र परयति  देख्दछ 

निमित्ते  कारण परस्य च अपि  प्रतिबिम्बको अन्यदा न  अरू वेला देख्दैन 


ताक्यार्थ बाह्य जगत्मा पनि सबै ठार्डमा जल, एेना आदि कारण हदा मान्छेले आफनो बिम्ब र 
प्रतिबिम्बको पनि भेद देख्दकछ, अरू वेला देख्दैन । 


   न्रे, 


इन्द्रियेविंषयावृष्टराक्षिप्तं ध्यायतां मनः। 
चेतनां हरते बुद्धेः स्तम्बस्तोयमिव हदात् ॥ २०॥ 





पदार्थ 

स्तम्बः  तीरमा उत्न्नव्यक्तिको मनः  मनले 

भएको कुश आदिको जराले विषयाकृष्टैः  उक्त विषयद्रारा बुद्धेः  बुद्धिको 

हदात्  तलाउबाट आकृष्ट चेतनां  विचारसामर्थ्य 
तोयम् इव  पानी सोसेै इन्द्रियः  इन्द्ियहरुद्रारा हरते  नष्ट गर्द 
ध्यायतां  विषयचिन्तन गर्न आक्षिप्तं  खिचिएको 


ताक्यार्थ तीरमा उत्पनन भएको कुश आदिको जराले तलाउबाट पानी सोसेँ विषयचिन्तन गर्ने 
व्यक्तिको उक्त विषयद्रारा आकृष्ट इन्द्रियहरूद्वारा खिचिएको मनले बुद्धिको विचार गर्ने सामर्थ्य 
नष्ट गर्द । 


भ्रर्यत्यनु स्मृतिदिचत्तं ज्ञानभ्रंशः स्मृतिक्षये । 
तद्रोधं कवयः प्राहुरात्मापहवमात्मनः ॥ ३१॥ 


पदढार्थ 

चित्तं अनु  चेतना नष्ट भएपचछि स्मृतिक्षये  स्मृति नाश भएपचछछि आत्मनः  आप्नो स्वरूपनाट 
स्मृतिः  स्मृति ज्ञानभ्रंशः  ज्ञान नष्ट हुन्छ आत्मापहवम्  आफनो 
श्रयति  नष्ट हुन्छ तद्रोधं  ज्ञानको नाश हुनुलाई स्वरूपको नाश हून हो भनेर 


रालानन्द्री लीक 


९५०८९ 
चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २२ 
कवयः  विद्रानूहरू प्राहुः  भन्दछन् 


ताक्यार्थ चेतना नष्ट भएपच्छि स्मृति नष्ट हुन्छ । स्मृति नाश भएपचछ्छि ज्ञान नष्ट हुन्छ । ज्ञानको 
नाश हुनुलाई आफ्नो स्वरूपको नाश हनु हो भनेर विद्रान्हरू भन्दछछछन् । 


क न  ९ 
नातः परतरो ोके पुंसः स्वाथंन्यतिक्रमः। 
यदध्यन्यस्य प्रेयस्त्वमात्मनः स्वव्यतिक्रमात् ॥ ३२॥ 


पदार्थ 

लोके  संसारमा अतः  त्यस पुंसः  मानिसको 

यद्धि  जुन आत्माका लागि आत्मनः  आत्माको स्वारथन्यतिक्रमः न  अर्को 
अन्यस्य  अन्य स्त्री, पुत्रस्वन्यतिक्रमात्  आफैबाट नाश॑स्वार्थहानि कतेन 
आदिको गर्नुभन्दा 

्रेयस्त्वम्  प्रियताको बोध हृन्छपरतरः  ठलो 





तवाक्यार्थ संसारमा जुन आत्माका लागि अन्य स्त्री, पुत्र आदि प्रिय हृन्छन् त्यस आत्माको 
आफैबाट नाश गर्नुभन्दा ठुलो मानिसको अर्को स्वार्थहानि कैन । 


. अर्थेन्द्रियाथोभिध . व्यानं   स्वांथांपहवो  
न सवांथांपहवो नृणाम् । 
भ्ररितो ज्ञानविज्ञानायेनाविाति मुख्यताम् ॥ ३३॥ 


पढार्थ 

अर्थेन्द्रियाथमिष्यानं  धन,नष्ट हुन्छ मुख्यताम्  वृक्ष आदि स्थावर 
इन्द्ियका विषय रूप, रसयेन  यसबाट मनुष्य योनिमा 

आदिको चिन्तनले ज्ञानविज्ञानात्  शास््रज्ञान रआविह्यति  प्रवेश गर्दछ 
नृणाम्  मानिसको आत्मज्ञानबाट 

सवांथांपहवः  सम्पूर्ण पुरुषार्थभरंितः  भरष्ट भएर मनुष्य 





ताक्यार्थ धन, इन्द्रियका विषय रूप, रस आदिको चिन्तनले मानिसको सम्पूर्ण पुरुषार्थ नष्ट 
हन्छ । यसबाट मनुष्य परोक्ष शास्व्रज्ञान र अपरोक्ष अनुभवात्मक आत्मज्ञानबाट भ्रष्ट भएर वृक्ष 
आदि स्थावर योनिमा प्रवेश गर्वछ। 


न कुयात् किचित् सद्वं तमस्तीव्रं तितीरिषुः। 
धममांथंकाममोक्षाणां यदत्यन्तविघातकम् ॥ ३९ ॥ 


पढार्थ 
तीव्रं  अत्यन्त उरलाग्दोसंसारको मूल भएको तमः  अज्ञान 


रालानन्द्री लीक 


९५४२ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २२ 


तितीरिषुः  तर्न चाहने मनुष्यले काम र मोक्षको प्राप्तिमा सङ्गं  आसक्ति 

यत्  जुन कुरा विषयकोअत्यन्तविघातकम्  अत्यन्तन कुयात्  नगरोस् 
चिन्तन बाधक छ भने त्यसमा 
ध्माथंकाममोक्षाणां  धर्म, अर्थ,कहिचित्  करहिल्ये पनि 
ताक्यार्थ अत्यन्त उरलाग्दो संसारको मूल भएको अज्ञान तर्न चाहने मनुष्यले जुन कुरा 
विषयको चिन्तन धर्म, अर्थ, काम र मोक्षको प्राप्तिमा अत्यन्त बाधक छ भने त्यसमा कटहिल्ये 
पनि आसक्ति नगरोस् । 

विवरण जब इच्दियहरूले विषयको सेवन गर्दछन् तब मनलाई पनि बलात् विषयदेशमा 
लैजान्छन्। विषयासक्तं मनले बुदधिको विचारशक्तिलाई बिस्तारेबिस्तारे नष्ट गर्दै जान्छ जसरी 
तलाउको तीरमा उत्पन्न एारहरूले जललाई सोस्दछन्। यही क्रमले विचारशक्ति क्षीण हदे गएपच्ि 
मनुष्यलाई आप्ना कर्तव्यहरूको स्मृतिसमेत हैदेन। पूर्वापिरको स्मृति नभएपचछ्ि मनुष्यको ज्ञान नष्ट 
हन्छ । ज्ञाननाश आफ्नै पतन हो। जुन परमप्रिय आत्माको प्रियताको लागि अन्य धन आदि 
विषयहरूमा प्रेम हुन्छ त्यही आत्मालाई ने विषयासक्तिको कारणले पतित बनाउनु मनुष्यको लागि 
सबभन्दा ठलो हानि हो। गीता २। ६३मा पनि भगवानू्ले विषयचिन्तनबाट तिनीहरूमा आसक्ति 
अनि त्यही क्रमले बुद्धि नष्ट भई सर्वनाश हुने हदा विषयचिन्तनलाई अनर्थको मूल हो भनेर 
नताउनुभएको छ । जसरी दलो ओंँधिबेरी आयो भने नदीको डुङ्गा इब्छ त्यसै गरी विषयमा गएको 
इन्दरियलाई मनले साथ दियो भने मनुष्यको बुद्धि नष्ट हुन्छ । 





तत्रापि मोक्ष एवाथं आत्यन्तिकतयेष्यते । 
तरेवरग्यो ऽर्थो यतो नित्यं कृतान्तभयसंयुतः ॥ ३५॥ 








पदढार्थ 

तत्र अपि  धर्म आदि चार  पुरुषार्थ अर्थः  पुरुषार्थ त 

पुरुषार्थमा पनि इष्यते  मानिन्छ नित्यं  सध 

आत्यन्तिकितया  सर्वोत्कष्ट्यतः  किनभने कृतान्तभयसंयुतः  कालको 
भएकाले तरवग्य॑ः  धर्म, अर्थ, कामरूप।भयले युक्त हन्छ 
मोक्षः एव  मोक्ष नै त्रैवर्भिक 


ताक्यार्थ धर्म आदि चार पुरुषार्थमा पनि सर्वोत्कृष्ट भएको हदा मोक्ष ने पुरुषार्थ मानिन्छ 

किनभने धर्म, अर्थ, कामरूप अन्य त्रैवर्गिक पुरुषार्थ त सर्धँ कालको भयले युक्त हुन्छ । 

वितवरण कुकुरबिरालादेखि लिएर मान्छेसम्म सब प्राणीहरू सुखके लागि काम गर्वछछन्। खाने, 

सुत्ने, घर बनाउने आदि सम्पूर्ण इच्छाहरू सुखक इच्छाको अधीनमा हुन्छन् । तर सुख केका लागि 

चाहने ? यसको उत्तर छैन । सुखको चाहना मान्छेको स्वभाव हो, सुख सवे मनुष्यहरूको अन्तिम 

लक्ष्य हो। मोक्ष भनेको त्यस्तो सुख हो जसमा दुःख कटहिल्यै आ्ददेन र आनन्द कटहिल्यै पनि 
यनानन्दी ठीक 


१५४३ 
चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २२ 
जोदेन । यद्यपि मनुष्य धर्म पनि गर्न चाहन्छ, सम्पत्ति पनि कमाउन चाहन्छ र त्यसको भोग पनि 
गर्न चाहन्छ तर यी सम्पूर्णं काम त्यही सुखप्राप्तिके लागि गरिने भएकाले धर्म, अर्थ र काम 
विषयभोग भन्दा मोक्ष नै ठुलो पुरुषार्थ हो । पुरुषैः अर्थ्यते इति पुरुषार्थः अथवा मानिसहरू जे 


प्राप्त गर्न चाहन्छन् त्यही नै पुरुषार्थ हो । अरू तीन ओटे पुरुषार्थ क्रमशः क्षीण हदे जान्छन् तर 
मोक्ष अक्षय र अनन्त छ । त्यसैले मोक्षलाई सर्वोत्कृष्ट पुरुषार्थ मानिएको हो । 


परेऽवरे च ये भावा गुणव्यतिकरादनु । 
न तेषां विद्यते क्षेममीशविष्वंसितारिषाम् ॥ २६ ॥ 


पढार्थ 

गुणन्यतिकरात् अनु  प्रकृतिमाअवरे च  मनुष्य आदि सामान्य तेषां  तिनीहरूको 

सत्व आदि गुणको सञ्चलनभावाः  प्राणीहरू छन् क्षेमम्  कल्याण 

भएपच्छि उत्पन्न भएका ईरविध्व॑सितारिषाम्  कालरूप॑न विद्यते  हैदेन 
ये  जुन ईश्वराय कुशलता नष्ट 

परे  ब्रह्मा आदि उत्तम र गराद्एका 





ताक्यार्थ प्रकृतिमा सत्व आदि गुणको सञ्चलन भएपचछ्ि उत्पन्न भएका ब्रह्मा आदि उत्तम र 
मनुष्य आदि सामान्य प्राणीहरूको कालरूप ईश्वर्रारा कुशलता नष्ट गराद्रएको छ अतः 
तिनीहरूको कल्याण हदेन । 


तत्त्वं नरेन्द्र जगतामथ तस्थूषां च 
देहेन्द्रियासुधिषणात्मभिरावृतानाम् । 
यः क्षेत्रवित्तपतया हृदि विश्वगाविः 
प्रत्यक् चकास्ति भगवांस्तमवेहि सोऽस्मि ॥ ३७॥ 


पढार्थ 

अथ  यसपच्ि तस्थूषां  स्थावर आविः  प्रत्यक्ष 

तत्  त्यसकारण जगताम् च  जङ्गम प्राणीको प्रत्यक्  साक्षी भएर 

नरेन्द्र  हे राजा पनि विङ्वग्  सर्वत्र 

त्वं  तपाई हदि  हृदयमा चकास्ति  प्रकाशित हुनुभएको 
देहेन्द्रियासुधिषणात्मभिरावृता यः  जो छ 

नाम्  शरीर, इन्द्रिय, प्राण, भगवान्  भगवान् तम्  उहाँ लाई 

बुद्धि र अहङ््रारा ढाकिएका ्षे्रवित्तपतया  अन्तर्यामीसः  त्यो 

सम्पूर्ण रूपले अस्मिमनै हं भनेर 





रालानन्द्री लीक 


९५४४ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २२ 


अवेहि  जान्नुहोस् 

ताक्यार्थ यसपचछछि हे राजा ! तपाई शरीर, इन्िय, प्राण, बुद्धि र अहङ्ार्रारा ढाकिएका सम्पूर्ण 
स्थावर र जङ्गम प्राणीको हृदयमा अन्तर्यामी रूपले प्रत्यक्ष साक्षी भएर सर्वत्र प्रकाशित हुनुभएका 
भगवान्लाई म हँ भनेर जान्नुहोस् । 

विवरण यहाँ राजा पृथुलाई सनक आदिले आत्मतत्त्वको विषयमा उपदेश दिनुभएको छ । 
जङ्गम, पशु, मनुष्य आदि प्राणीहरूमा र स्थावर वृक्ष आदि प्राणीहरूमा समेत परमात्मा रहनुभएको 
छ । सम्पूर्ण प्राणीहरू शरीर, इन्द्रिय, प्राण, बुद्धि र अहड़ाद्रारा ढाकिएका छन् । उनीहरूको खास 
स्वरूप त हृद यभित्रै प्रकट हुन्छ । त्यही तत्त्वलाई म हँ भनी जान्नुपर्दछ। हृदयमा त॒अहडाररूप 
जीव नै स्फुरित हृन्छ, त्यो आत्माको आभासलाई कसरी आफू मान्ते ? यस शङ्को उत्तरमा 
भनिन्छ क्षेत्रवित्तपतया चकास्ति क्षेत्रवित्तपतया यस समस्त शब्दको विग्रह यस प्रकार छ 
कषेत्रं वेत्तीति क्षेत्रवित्, तं तपतीति क्षेत्रवित्तपः, तस्य भावः क्षेत्रवित्तपता, तया क्षेत्रवित्तपतया । यहां 
क्षेत्र भनेर शरीरलाई लिनुपर्छ । त्यसलाई म हँ भनी जानने जीव क्षेत्रवित् हो । त्यसलाई प्रकाशित 
र नियन्त्रण आत्मततत्वले गर्द । क्षेत्रवित्तपतया यो पूरा पदको अर्थ हृन्छ अन्तर्यामी रूपले। 
परमात्मा ने अन्तर्यामी साक्षीरूपले हृदयभित्र बसी आपनै आभासरूप जीवका सारा कर्महरूलाई 
प्रकाशित र कर्मफलभोगलाई नियमन गर्नुहुन्छ । जीवको नियन्त्रण त परमात्माले मात्र नभई कर्मले 
पनि गर्न सक्ने हुनाले कर्मलाई हटाई परमात्मालाई मात्र बुखाउन आविः अर्थात् प्रत्यक्ष भन्ने पद 
थपिएको हो । कर्म अप्रत्यक्ष भएकाले त्यसलाई यहाँ जीवको नियन्त्रकको रूपमा लिन सकिन्न। 
बुद्धि पनि प्रत्यक्ष हने हुँदा त्यसलाई हटाउन यहाँ प्रत्यक् वा बुदधिभिन्न भन्ने पद प्रयोग गरिएको 
छ । बुद्धि विषय हो र आत्मा विषयी हो। यद्यपि विषयी वा ज्ञाताको रूपमा त अहङ्कार पनि 
देखिन्छ तर त्यो विष्वक् अर्थात् सर्वव्यापक छैन। यसरी जीव, कर्म, बुद्धि र अहङारभन्दा भिन्न 
परमात्मा नै हृदयभित्र साक्षी रूपले रहनुभएकाले उहाँलाई म त्यही हँ भनी उद्वैतभावले 
जान्नुपर्छ । 


यस्मिन्निदं सदसदात्मतया विभाति 
माया विवेकविधुति स्रनि वाहिबुद्धिः । 
तं नित्यमुक्तपरिशुद्धविबुद्धतत्त्वं 
परत्यूढकमंकलिलप्रकृतिं प्रपद्ये ॥ ३८ ॥ 


पदढार्थ 

विवेकविधुति  विवेकबाट हट्ने कार्यकारणभावले यस्मिन्  जुन भगवान्मा 
इदं  यो प्रपञ्च स्रजि  मालामा माया  मायारूपले 
सदसदात्मतया अहिबुद्धिः वा  सर्पजस्तै विभाति  देखिन्छ 


रालानन्द्री लीक 


९५४५ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २२ 
तं  त्यस्ता रहेका भगवान्को शरणमा 
परत्यूटकमंकलिलप्रकृतिं नित्यमुक्तपरिशयुद्धविवुद्धतत्त्वं  प्रप  जान्छु 


कर्मकलुषित प्रकृतिभन्दा परानित्यमुक्त, निर्मल र ज्ञानस्वरूप 

ताक्यार्थ विवेकबाट हटने यो प्रपञ्च कार्यकारणभावले मालामा सर्पजस्ते जुन भगवानूमा 
मायारूपले देखिन्छ त्यस्ता कर्मकलुषित प्रकृतिभन्दा पर रहेका नित्यमुक्त, निर्मल र ज्ञानस्वरूप 
भगवान्को शरणमा म जान्छु 

वितरण सम्पूर्ण प्राणीहरूको हृदयभित्र बस्दा तत्सम्बन्धी गुणदोषले पनि परमात्मा युक्त हुनुहन्छ 
होला कि त भन्ने शङ़ा हटाउन अर्को श्लोकले रज्जुसर्पको दृष्टान्त दिएको छ। जसरी चुँडाएर 
राखिएको मालामा भ्रमवशात् सर्पबुदधि ह॒न्छ त्यसै गरी कार्यकारणरूपले सम्पूर्ण जगत् भ्रमवश नै 
देखिन्छ । यो भ्रान्तिलि देखिएको जगत् आत्मा र॒ अनात्माको विवेक अर्थात् भेदज्ञानद्वारा 
हट्नेखालको छ । जसरी डोरीको ज्ञान भडइसकेपछि डोरीको सर्पं त्यत्तिके हरारंछ त्यसै गरी ब्रह्मको 
अज्ञानको कारणले ब्रह्ममा देखिएको जगत् पनि विवेकज्ञानपचछ्ि हरांछ । अज्ञानको कारणले 
देखिने पदार्थलाई अध्यस्त वा अध्यासवशात् देखिएको भन्दछन्, जसको गुणदोषले अधिष्ठान 
अर्थात् आधार गुणदोषयुक्त हैदेन। मरुभूमिमा देखिएको जलले मरुभूमि नभिजेरैँ ब्रह्ममा देखिएको 
प्रपञ्चबाट ब्रह्म संसर्गी हुदैन भने यो श्लोकको आशय हो । 


यत्पादपङ्कजपलारविलासभक्त्या 
कमांशयं ग्रथितमुटूग्रथयन्ति सन्तः। 
तद्वन्न रिक्तमतयो यतयोऽपि रुद्ध 
स्रोतोगणास्तमरणं भज वासुदेवम् ॥ ३९॥ 


पदार्थ 

यत्पादपङ्कनपलाशविलास  उदटूग्रथयन्ति  यसरीयतयः अपि  संन्यासीहरू पनि 
भक्तया  जुन भगवानूकोकर्मवासनाद्रारा निर्मुक्त गर्दछन् न  सक्देनन् 

चरणकमलका पत्रूपी। तद्वत्  त्यसरी तम्  त्यस्ता 

ओँलाको कान्तिको सेवाले रुद्धस्रोतोगणाः  इन्द्ियअरणं  सर्वाश्य 

सन्तः  सज्जनहरू नियन्त्रण गर्ने वासुदेवम्  वासुदेवलाई 
ग्रथितम्  कर्मद्रारा ग्रथित रिक्तमतयः  अन्तःकरणलाईभज  सेवा गर्नुहोस् 

कमांरायं  अहङ्ारलाई विषयवासनारहित बनाउने 





ताक्यार्थ जुन भगवान्को चरणकमलका पत्ररूपी ओँलाको कान्तिको सेवाले सज्जनहरू 
कर्मद्रारा ग्रथित अहड़ारलाई यसरी कर्मवासनाद्रारा निर्मुक्त गर्दछन् कि त्यसरी इन्द्रिय नियन्त्रण गर्न 
विषयवासनारहित अहङ़ार भएका संन्यासीहरू पनि सक्दैनन्। त्यस्ता स्वाश्रय वासुदेवको सेवा 

यनानन्दी ठीक 


१५७६ 
चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २२ 
गर्नुहोस् । 
कृच्छर महानिह भवार्णवमप्लवेशां 
षड्वग॑नकमसुखेन तितीरषन्ति। 
५  भ  भजनीयमङ्पिं न 
तत्त्वं हरेभगवतो टू 
कृत्वोडुपं व्यसनमुत्तर दुस्तराणंम् ॥ ४०॥ 


पदार्थ 

षड्वगंनक्रम्  मन र ॒पाँचव्यक्ति नभएका तिनीहरूकाहरेः  श्रीहरिको 

ज्ञानेन्द्रियरूप गोहीले युक्त लागि भजनीयम्  सेवा गर्न योग्य 
भवाणंवम्  संसाररूपी इह  यस त्ने कार्यमा अङ्घ्रिं  चरणकमललाई 
सागरलाई केही व्यक्तिहरू महान्  ठुलो उडुपं  डुङ्गा 

असुखेन  कष्टसाध्य योग कृच्छ्रः  दुःख हुन्छ कृत्वा  बनाएर 

आदि मार्गबाट तत्  त्यसकारण दुस्तराण॑म्  तर्न कठिन 
तितीरषन्ति  तर्न चाहन्छन् त्वं  तपाई व्यसनम्  सांसारिक दुःख 
अप्लवेशां  ङ्गा खियाउनेभिगवतः  भगवान् उत्तर  तर्नृहोस् 





ताक्यार्थ मन र पाँच ज्ञानेन्ियरूप गोहीले युक्त संसाररूपी सागरलाई केटी व्यक्तिहरू 
कष्टसाध्य योग आदि मार्गबाट तर्न चाहन्छन्। डुङ्गा खियाउने व्यक्ति नभएका तिनीहरूका लागि 
यस तर्न कार्यमा ठुलो दुःख हृन्छ। त्यसकारण तपाई भगवान् श्रीहरिको सेवा गर्न योग्य 
चरणकमललाई इङ्ग बनाएर तर्न कठिन सांसारिक दुःख तर्नृहोस् । 

वितवरण ३७ र ३८ यी दुई श्लोकमा जुन ज्ञानमार्गको उपदेश गरियो त्यो दुष्कर भएकाले ३९ र 
४ यी दुई श्लोकद्रारा भक्तिको उपदेश गरिएको छ। भगवान्को चरणकमललाई सध हृदयमा 
धारण गरिरहने सन्तहरू नै अहङाररूप हृदयग्रन्थिलाई फुकाउन सक्दछन्। योग आदि भक्तिविहीन 
साधनाको आश्रयले मनलाई निर्विषय गरेर रहनेहरू समेत यति सजिलै अहङकार नाश गर्न सक्देनन्। 
भगवानूलाई कर्णधार नबनाउनेहरूका लागि संसारसागर तर्न अत्यन्त कठिन छ । उत्तम अधिकारी 
सीधै ज्ञान प्राप्त गर्न सक्छ तर मध्यम अधिकारी आफ्नै बलले संसार तर्ब असमर्थ हुन्छ । उसले 
अनिवार्यतः भगवद्भक्तिको आश्रय ग्रहण गर्नु । 


र 


मत्रेय उवाच मेत्रेयजीले भन्नुभयो 
स एवं बह्यपत्रेण कुमारेणात्ममेधसा । 


रालानन्द्री लीक 


९५४७ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २२ 


द्शिंतात्मगतिः सम्यक् प्ररास्योवाच तं नृपः ॥ ४१॥ 


पदढार्थ 

ब्रह्मपुत्रेण  ब्रह्माजीका पुत्र॒ दशिंतात्मगतिः  आत्मज्ञानकोतं  सनत्कुमारलाई 
आत्ममेधसा  आत्मज्ञानी उपदेश गरिएका सम्यक्  राम्रोसंग 
कुमारेण  सनत्कुमारजीद्रारा सः  उहाँ प्रशास्य  प्रशंसा गरेर 
एवं  यसप्रकार नृपः  पृथु राजाले उवाच  भन्नुभयो 





वाक्यार्थ ब्रह्माजीका पुत्र आत्मज्ञानी सनत्कुमारजीद्रारा यसप्रकार आत्मज्ञानको उपदेश गरिएका 
राजा पृथुले सनत्कुमारलाई राम्रोसंग प्रशंसा गरेर भन्नुभयो । 


राजोवाच राजा पृथुले भन्नुभयो 
कृतो मेऽनुग्रहः पूर्वं हरिणातानुकम्पिना । 
तमापादयितुं ब्रह्मन् भगवन् यूयमागताः ॥ ४२॥ 


पढार्थ 

जह्यन्  ब्रह्मज्ञानी मे  ममाथि आपादयितुं  सम्पन्न गर्न 
भगवन्  हे सनत्कुमारजी पूर्वं  पहिले नै यूयम्  हजुरहरू 
आतांनुकम्पिना  दुःखीमाथिअनुग्रहः  कृपा आगताः  आउनुभएको हो 
दया गर्ने कृतः  गर्मुभएको थियो 

हरिणा  भगवान् श्रीहरिले तम्  त्यसलाई 





ताक्यार्थ ब्रह्मज्ञानी हे सनत्कुमारजी ! दीनमाथि दया गर्ने भगवान् श्रीहरिले ममाथि पहिले ने 
कृपा गर्नुभएको थियो । त्यसलाई सम्पनन गर्न हजुरहरू आउनुभएको हो । 

टिप्पणी यहाँ पहिले सनत्कुमारलाई मात्र सम्बोधन गरेर पछि त्यही वाक्यमा हजुरहरू भनी 
बहुवचनको प्रयोग गरिएको छ । यसर्थ यहाँ सनत्कुमारसंग आएका सनक, सनातन र सनन्दनलाई 
समेत बुखाउनको लागि बहुवचनको प्रयोग गरिएको हो । 


निष्पादितश्च कार्त्स्येन भगवद्धिघृणाटुभिः। 
साधूच्छिष्टं हि मे सवंमात्मना सह किं ददे ॥ ४३॥ 


पढार्थ 

घृणालुभिः  दयालु कातस्न्यन  पूर्ण रूपमा किंददेमके दिं 
भगवद्धिः  हजुरहरूले निष्पादितः  सम्पन्न गर्नुभयो हि  किनभने 
भगवान्ले दिनुभएको वचन यसको बदलामा मे  मेरो 


रालानन्द्री लीक 


९५४८ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २२ 
आत्मना सह  शरीरसंगे वस्तु महापुरुषको प्रसाद हो 
सवंम्  राज्य आदि समस्तसाधूच्छिष्टं  हजुरहरूजस्ता 


ताक्यार्थ दयालु हजुरहरूले भगवान्ले दिनुभएको वचन पूर्ण रूपमा सम्पनन गर्नुभयो । यसको 
बदलामा हजुरहरूलाई म के दिऊ? किनभने मेरो शरीरसंगसंगे राज्य आदि समस्त वस्तु 
हजुरहरूजस्ता महापुरुषकै प्रसाद हो । 


प्राणा दाराः सुता बह्यन् गृहारच सपरिच्छदाः । 
राज्यं बलं मही कोरा इति सवं निवेदितम् ॥ ४४॥ 





पढार्थ 

जह्यन्  हे सनत्कुमारजी युक्त कोरः च  कोश पनि 

प्राणाः  प्राण गृहाः  घरहरू इति  यी हजुरहरूका 

दाराः  पत्नी राज्यं  राज्य सवं  सम्पूर्ण वस्तु 
सुताः  पुत्रहरू बलं  सेना हजुरहरूलाई ने 

सपरिच्छदाः  सम्पूर्ण सामग्रीलेमही  प्रथ्वी निवेदितम्  समर्पित गरं 


ताक्यार्थ हे सनत्कुमारजी ! प्राण, पत्नी, पुत्रहरू, सम्पूर्ण सामग्रीले युक्त घरहरू, राज्य, सेना, 
पृथ्वी र कोश यी हनजुरहरूका सम्पूर्ण वस्तु हजुरहरूलाई ने समर्पित गररँ। 


सेनापत्यं च राज्यं च दण्डनेतृत्वमेव च । 
सवंलोकाधिपत्यं च वेदशास््रविदहंति ॥ ५५॥ 


पढार्थ 
सेनापत्यं च  सेनापतित्व धारण एवं वेदशास्त्रवित् एव  वेदज्ञ मात्र 
राज्यं च  राज्य सञ्चालन सवंलोकाधिपत्यं च  सम्पूर्ण अर्हति  योग्य हुन्छ 


दण्डनेतृत्वम् च  दण्डविधानलोकको शासन गर्ने कार्यमा 

ताक्यार्थ सेनापतित्व धारण, राज्यसञ्चालन, दण्डविधान एवं सम्पूर्ण लोकको शासन गर्न 
कार्यमा समेत वेदज्ञ मात्र योग्य हुन्छ । 

वितवरण जसले ज्ञान दिएर अज्ञानअन्धकार नष्ट गयो र जन्ममरणको चक्रबाट दुटकारा 
दिलाइदियो त्यस्ता आप्तकाम महापुरुषहरूलाई सांसारिक वस्तुहरू अर्पण गरी ऋणमूक्त हुन 
नसकिने प्रथुको धारणा छ। ब्रहमज्ञानीहरू बलेको दियो जस्ता हृन्छन् जो आफ्ना नजिकमा आउने 
सबेलाई ज्ञानज्योतिले प्रकाशित गर्वछछन्। उनीहरू अत्यन्त दयालु पनि हृन्छन्। महापुरुषहरूले ने 
कृपापूर्वक वेनको शरीर मन्थन गर्दा राजा पुथुको शरीर बनेको हो। त्यसैले राजा पृथु 
महापुरुषहरूलाई नै आफ्नो सर्वस्व ठान्दछछन्। कृतज्ञताका लागि केही न केटी समर्पण गर्ने पर्ने 


रालानन्द्री लीक 


९५४९ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २२ 


भएकाले पृथु आफ्नो सम्पूर्ण राज्य, सम्पत्ति, पृथ्वी, सेना, आफ्नो शरीर, प्राण र दरबारसमेत 
सनक आदिलाई अर्पण गर्दछन्। राजा पृथु महापुरुषहरूकै सम्पत्ति उहाँहरूको सेवक भएर 
उहांहरूलाई नै अर्पण गरेको ठान्दछन्। राज्य गर्न, सम्पूर्ण लोकको अधिपति हुन र दुष्टलाई दण्ड 
दिन समेत ब्रह्मज्ञानी नै योग्य हुन्छ भन्ने उनको धारणा छ । ब्रह्मज्ञानीहरू आपने सत्कर्मबाट सन्तुष्ट 
रहन्छन्, आत्मानन्दमा ने उनीहरू मस्त हृन्छन्, त्यसैले प्रत्युपकार्रारा उनीहरूलाई प्रसन्न गराउन 
खोज्नु ह॑स्सीको पात्र हुनु हो। 


स्वमेव ब्राह्यणो भुरन्त स्वं वस्ते स्वं ददाति च। 
तस्येवानुग्रहेणान्नं भुञ्जते क्षत्रियादयः ॥ ५६॥ 


पदार्थ 

ब्राह्मणः  ब्राह्मण वस्ते  लगार्ंछ अनुग्रहेण  अनुग्रहले 
स्वम् एव  आपनै वस्तु स्वं  आफ्नै वस्तु क्षत्रियादयः  क्षत्रिय आदि 
भुड्क्ते  खान्छ ददाति च  दान पनि गर्द अन्नं  अन्न 

स्वं  आफ्नै कपडा तस्य एव  ब्राह्मणकै भुञ्जते  खान्छन् 





वाक्यार्थ ब्राह्मण आफ्नै वस्तु खान्छ, आफ्नै कपडा लगार्ंछ, आपन वस्तु दान पनि गर्द । 
ब्राह्मणके अनुग्रहले क्षत्रिय आदि अनन खान्छन्। 


येरीदुशी भगवतो गतिरात्मवाद 
एकान्ततो निगमिभिः प्रतिपादिता नः। 
तुष्यन्त्वद्भ्रकरुणाः स्वकृतेन नित्यं 


   


को नाम तत् प्रतिकरोति विनोदपात्रम् ॥ ५७ ॥ 





पदार्थ 

निगमिभिः  वेदका ज्ञाता ईट्री  यस्तो अपूर्व नित्यं  सरवै 

येः  हजुरहरूले गतिः  तत्त्व तुष्यन्तु  खुसी ह॒नुहोस् 
आत्मवाद्  अध्यात्म तत्त्वको प्रतिपादिता  बताउनुभयो कः नाम  हामीमध्ये कसले 
विचारका सम्बन्धमा अदभ्रकरुणाः  अति दयालुविना उदपात्रम्  हात 
नः  हामीलाई हजुरहरू जोडनुबाहेक 

एकान्ततः  निश्चयका साथ स्वकृतेन  आफूले हामीलाई तत्  त्यस उपकारको बदलामा 
भगवतः  भगवान् वासुदेवको गरेको उपकारबाट नै प्रतिकरोति  प्रत्युपकार गर्न 


रालानन्द्री लीक 


१९९ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २२ 


सक्छ र 
ताक्यार्थ वेदका ज्ञाता हजुरहरूले अध्यात्म ततत्वको सम्बन्धमा हामीलाई निश्चयका साथ 
भगवान् वासुदेवको यस्तो अपूर्वं तत्त्व बताउनुभयो । त्यस्ता अति दयालु हजुरहरू आफैले गरेको 
उपकारबाट नै खुसी हुनुहोस् । हामीमध्ये हात जोडनुबाहेक त्यसको प्रत्युपकार कसले गर्न सक्छ? 
अर्थात् हामी हजुरहरूले दिएको ज्ञानको बदलामा अलिकति पनि प्रत्युपकार गर्न असमर्थ छँ । 


न्स 


मत्रेय उवाच मेत्रेयजीले भन्नुभयो 
त आत्मयोगपतय आदिराजेन पूनिताः। 
सीलं तदीयं शंसन्तः खेऽभूवन् मिषतां नृणाम् ॥ ४८॥ 


पदार्थ 

आदिराजेन  आदिराज पुथुद्रारा मुनिहरू मिषतां  हेदि 

पूजिताः  पूजा गरिएका तदीयं  ती प्रथुको खे  आकाश मार्मबाट 
आत्मयोगपतयः  आत्मज्ञानीमाशीठं  असल स्वभावको अभूवन्  अन्तधनि हूनुभयो 
श्रेष्ठ शंसन्तः  प्रशंसा गर्दै त्यहँका 

ते  ती सनत्कुमार आदिनृणाम्  मानिसहरूले 





ताक्यार्थ आदिराज पृथुद्रारा पूजा गरिएका आत्मज्ञानीमा श्रेष्ठ ती सनत्कुमार आदि मूुनिहरू 
पुथुको असल स्वभावको प्रशंसा गर्दै त्यहाँका मानिसहरूले हेदहिर्दै आकाश मार्गबाट अन्तधनि 
हूनुभयो । 


वेन्यस्तु धुर्यां महतां संस्थित्याध्यात्मशिक्षया । 
आप्तकाममिवात्मानं मेन आत्मन्यवस्थितः ॥ ४९॥ 





पदार्थ 

महतां  महात्माहरूमा सनत्कुमारादिबाट प्राप्तअवस्थितः  स्थित भई 

घुयंः  अग्रगण्य अध्यात्मन्ञानद्रारा आत्मानं  आफूलाई 

वैन्यः  राजा पृथुले संस्थित्य  चित्तलाई एकाग्र आप्तकामम् इव  कृतकृत्य 
तु  चाहं बनाएर भएको गै 

अध्यात्मशिक्षया  आत्मनि  आत्मामा मेने  ठान्नुभयो 


ताक्यार्थ महात्माहरूमा अग्रगण्य राजा पृथुले सनत्कुमारादिबाट प्राप्त अध्यात्मज्ञानद्रारा 
चित्तलाई एकाग्र बनाएर आत्मामा स्थित भई आपूलाई कृतकृत्य भएको ठान्नुभयो । 


रालानन्द्री लीक 


९५५९१ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २२ 


कमौणि च यथाकालं यथादेशं यथाबलम् । 
यथोचितं यथावित्तमकरोद् बह्यसात्कृतम् ॥ ५०॥ 


पदार्थ 

राजा पृथुले यथादेशं  स्थानअनुरूप यथावित्तम् च  धनञनुरूप 
बह्यसात्कृतम्  ब्रह्मार्पण बुद्धिलेयथाबलम्  शक्ति अनुरूप कमौणि  कर्महरू 

यथाकाटं  समयञनुरूप यथोचितं  न्यायञनुरूप अकरोत्  गर्नुभयो 


वाक्यार्थ राजा प्रथुले निष्काम भावनाले समय, स्थान, शक्ति, न्याय र धनअनुरूप कर्महरू 
गर्नुभयो । 


फलं बरह्मणि विन्यस्य निविंषद्गः समाहितः । 
कमांप्यक्षं च मन्वान आत्मानं प्रकृतेः परम् ॥ ५९॥ 


पदार्थ 

समाहितः  एकाग्र चित्त भएका आत्मानं  आत्मालाई पनि 

राजा पृथु कमाध्यक्षं  कर्मको साक्षी निविषङ्गः  निर्लिप्त भएर 
फट  समस्त कर्मफल प्रकृतेः  प्रकृतिभन्दा रहनुभयो 

ब्रह्मणि  परमात्मामा परम् च  पर रहेको 

विन्यस्य  समर्पण गरी मन्वानः  मान्दै कर्म गरेर 





ताक्यार्थ राजा प्रथु एकाग्र चित्त भएर समस्त कर्मफल परमात्मामा समर्पण गरी आत्मालाई 
कर्मको साक्षी एवं प्रकृतिभन्दा पर रहेको मान्दे कर्म गरेर पनि कर्मफलबाट निर्लिप्त भएर 
रहनुभयो । 


गृहेषु वत॑मानोऽपि स साम्राज्यभ्रियान्वितः। 
नासज्जतेन्द्रियार्थेषु निरहम्मतिरकंवत् ॥ ५२॥ 


पढार्थ 

साम्राज्यश्रिया  राज्यलक्ष्मीले निरहम्मतिः  अहङारहित दोषबाट निर्लिप्त रहे 

अन्वितः  सहित भई सः  राजा पृथु इन्द्रियार्थेषु  इन्दरियका विषयमा 
गृहेषु  गृहस्थाश्रममा अकंवत्  भगवान् सूर्य आफूले न असन्त  आसक्त हुनुभएन 
वतमानः अपि  रहेर पनि प्रकाशित गरेको ठाडंको गुण र 





ताक्यार्थ राज्यलक्ष्मीले सहित भई गृहस्थाश्रममा रहेर पनि राजा पृथु अहङ्ारहित भई भगवान् 
सूर्य आफूले प्रकाशित गरेको ठाको गुण र दोषबाट निर्लिप्त रहे इच्ियका विषयमा आसक्त 
हन॒भएन । 


रालानन्द्री लीक 


११५९ 


चतुर्थ स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


एवमध्यात्मयोगेन कमांण्यनुसमाचरन्। 
पुत्रानुत्पादयामास पञ्चाचिष्यात्मसम्मतान् ॥ ५३॥ 
विजिताश्वं धूम्रकेशं हय॑क्षं द्रविणं वृकम् । 

सर्वेषां लोकपालानां द्घोरेकः पृथुरणान् ॥ ५४॥ 
गोपीथाय जगत्सषट ्  

गोपीथाय जगत्सृष्टेः काठे स्वे स्वेऽच्युतात्मकः। 


अध्याय २२ 


त्   र, र,  
मनोवाग्वृत्तिभिः 
राजेत्यघान्नामधेयं सोमराज इवापरः। 


सेोम्यगुणिः संरञ्जयन् प्रजाः 


॥ ५५ ॥ 


सूयंवद्धिसृजन् गृहणन् प्रतपंश्च मुवो वसु ॥ ५६॥ 


पदार्थ 
एवम्  यसप्रकार अच्युतात्मकः  
अध्यात्मयोगेन  आत्मनिष्ठामा।समर्पित 


भगवान्मा 


रहेर पृथुः  राजा पृथुले 

कमोणि  कर्म जगत्सृष्टेः  जगत्का प्राणीको 
अनुसमाचरन्  गर्दै राजागोपीथाय  रघ्षाका लागि 
पृथुले स्वे स्वे काठके  वर्षा, शरद 


अचिषि  आपनी पत्नी अर्चिमा आदि समयमा 

विजितादवं  विजिताश्व एकः  एक्लै 

धू्रकेरां  धूम्रकेश सर्वेषां  सम्पूर्ण 

हय॑क्षं  हर्यक्ष लोकपालानां  लोकपालका 
द्रविणं  द्रविण गुणान्  गुणहरू 

वृकम्  वृक नामका दधार  धारण गर्नुभएको थियो 


आत्मसम्मतान्  आपफूजस्तेअपरः  दोस्रो 

पराक्रमी सोमराजः इव  चन्द्रमाजस्तै 
पञ्च  पांच मनोवाग्वृत्तिभिः  मन र 
पुत्रान्  छोरा वचनका 


प्रजाः  प्रजाहरूलाई 

संरञ्जयन्  खुसी पारदे 

राजा इति  राजा भन्ने 

नामधेयं  नाम 

अधात्  धारण गर्नुभयो यस्ते 
गृहन्  ग्रीष्म ऋतुमा जल 
खिंचेर अनि 

विसृजन्  वर्षा ऋतुमा बस्रि 
प्रतपन्  शीतकालमा तातो 
प्रदान गर्न 

सूयंवत्  सूर्यले जस्तै 

भुवः  पृथ्वीवासी प्रजाबाट 

वसु  करका रूपमा सम्पत्ति 
ग्रहण गरेर उचित समयमा 
उनीहरूलाई नै प्रदान गर्नृहुन्थ्यो 





उत्पादयामास  जन्माउनुभयो सेम्येः गुणैः  सदगुणद्रारा 
वाक्यार्थ यसप्रकार आत्मनिष्ठामा रहेर कर्म गर्दै राजा 


पृथुले आप्नी पत्नी अर्चद्रारा 


विजिताश्व, धूम्रकेश, हर्यक्ष, द्रविण र वृक नामका आपूजस्तै पराक्रमी पाँच छोरा जन्माउनुभयो । 


रालानन्द्री लीक 


१५५३ 
चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २२ 
यस समयमा भगवान्मा समर्पित राजा पुथुले लोकको रक्षाका लागि एक्लै सम्पूर्ण लोकपालका 
गुणहरू धारण गर्नुभएको थियो । दोस्रो चन््रमाजस्तै मन र वचनका सदगुणद्वारा प्रजाहरूलाई 
खुसी पार्द उहँले राजा भन्ने नाम सार्थक बनाउनुभयो । यस्ते ग्रीष्म ऋतुमा जल खिंचेर अनि वर्षा 


ऋतुमा बसणएिर शीतकालमा तातो प्रदान गर्न सूर्यले जस्ते उहाँ पुथ्वीवासी प्रजाबाट करका रूपमा 
सम्पत्ति ग्रहण गरेर उचित समयमा उनीहरूलाई ने प्रदान गर्नृहुन्थ्यो । 


ुरध्षस्तेजसेवाग्निरमहेन््र ९   ९ दु्जय  
द्र इव दुर्जयः। 
तितिक्षया धरित्रीव द्योरिवाभीष्टदो नृणाम् ॥ ५७ ॥ 





पढार्थ 

राजा पृथु महेन्द्रः इव  इन््रसमान दयोः इव  स्वर्गसमान 

तेजसा  तेजमा दुजंयः  दुर्जय नृणाम्  मानिसहरूका 

अग्निः इव  अग्निसमान तितिक्षया  सहनशीलतामा अभीष्टद्ः  चाहना पूरा 
दुघषंः  अपराजित धरित्री  पृथिवीसमान र गर्नैवाला हनुहन्थ्यो 


वाक्यार्थ राजा पृथु तेजमा अग्निसिमान अपराजित, इन्द्रसमान दुर्जय, सहनशीलतामा पृथिवी र 
स्वर्गसमान एवं मानिसहरूका चाहना पूरा गर्नवाला हुनुहुन्थ्यो । 


वषति स्म यथाकामं पजन्य इव तपंयन्। 
समुद्र इव दुर्बोधः सत्त्वेनाचलराडिव ॥ ५८ ॥ 





पदार्थ 

यथाकामं  इच्छाअनुरूपकापजंन्यः इव  मेघजस्तै दुबोधः  गम्भीर र 

वस्तुद्रारा वषति स्म  सम्पत्तिको वर्षासत्तवेन  धैर्यमा 

तपंयन्  प्रजाहरूलाई खुसी गर्नृहुन्थ्यो अचलराट् इव  पर्वतराज 
पार्ने राजा पुथु समुद्रः इव  समुद्रजस्ते सुमेरुजस्ते स्थिर हुनुहुन्थ्यो 


ताक्यार्थ इच्छाअनुरूपका वस्तुद्रारा प्रजाहरूलाई खुसी पार्ने राजा पृथु मेघजस्तै सम्पत्तिको वर्षा 
गर्नृहुन्थ्यो, समुद्रजस्ते गम्भीर र धैर्यमा पर्वतराज सुमेरुजस्ते स्थिर हुनुहुन्थ्यो । 


धम॑राडिव रिक्षायामारचर्ये हिमवानिव । 
 ४ भ ह् ५ भ यथा 
कुवेर इव कोशाद्यो गुप्ताथं वरुणो यथा ॥ ५९॥ 


पदार्थ 
रिक्षायाम्  अनुशासनको शिक्षाधमंराट् इव  यमराजजस्तै सङ्ग्रह गर्ने कार्यमा 
दिने कार्यमा आर्च्ये  आश्चर्यपूर्ण वस्तुकोहिमवान् इव  हिमालयजस्तै 


रालानन्द्री लीक 


९५५४ 


चतुर्थ स्कन्ध 


कुवेरः इव  कुवेरजस्तौ 
कोराद्यः  धनी र 


श्रीमद्भागवत 


वरुणः यथा  वरुणजस्तै 
गुप्ताथंः  धनको संरक्षणकर्ता 


अध्याय २२ 


हनुहन्थ्यो 


ताक्यार्थ राजा पृथु अनुशासनको शिक्षा दिने कार्यमा यमराजजस्तै, आश्चर्यपूर्ण वस्तुको 
सङ्ग्रह गर्ने कार्यमा हिमालयजस्तै, धनीमा कुवेरजस्ते र धनको संरक्षण गर्ने कार्यमा वरुणजस्तै 


हनुहन्थ्यो । 
 भ ९ त महसोजसा 
मातारेदवेव सवात्मा बरन महसोजसा । 


अविषह्यतया देवो भगवान् भूतराडिव ॥ ६० ॥ 


पदठार्थ 

बलेन  शारीरिक शक्ति मातरिश्वा इव  वायुजस्तै भूतराड् देवः इव  शङरजस्तै 
महसा  मानसिक शक्ति र॒ अविषह्यतया  तेजको हुनुहन्थ्यो 

ओजसा  पराक्रममा असह्यतामा 

सवांत्मा  सर्वत्र गतिशील भगवान्  भगवान् 





ताक्यार्थ राजा पृथु शारीरिक शक्ति, मानसिक शक्ति र पराक्रममा सर्वत्र गतिशील वायुजस्ते र 
तेजको असह्यतामा भगवान् शङड्रजस्ते हुनुहुन्थ्यो । 


कन्द्पं इव सोन्दरयेँ मनस्वी मृगराडिव । 


वात्सल्ये मनुवन्नृणां प्रभुत्वे भगवानजः ॥ ६९ ॥ 
पदढार्थ 


त 


सोन्दये  सुन्दरतामा वात्सल्ये  वात्सल्यमा भगवान्  भगवान् 


कन्द्पंः इव  कामदेवजस्तै मनुवत्  मनुजस्तै अजः  ब्रह्माजीजस्तै हुनुहुन्थ्यो 
मनस्वी  उत्साहमा नृणां प्रभुत्वे  मनुष्यको 





मृगराड इव  सिंहजस्ते शासनमा 
ताक्यार्थ राजा पृथु सुन्दरतामा कामदेवजस्ते, उत्साहमा सिंहजस्तै, वात्सल्यमा मनुजस्तै र 
मनुष्यको शासनमा भगवान् ब्रह्माजीजस्ते हूनुहुन्थ्यो । 


वृहस्पति्ब्॑ह्यवादे आत्मवच्वे स्वयं हरिः । 
भक्तया गोगुरुविप्रेषु विष्वक्सेनानुवतिंषु ॥ 
हिया प्रश्रयसीलाभ्यामात्मतुल्यः परोद्यमे ॥ ६२॥ 


पदार्थ 


बह्यवाद  ब्रह्मचिन्तनमा वृहस्पतिः  बृहस्पतिसमान आत्मवत्त्वे  जितेन्द्रियमा 


रालानन्द्री लीक 


१५५५ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २२ 
स्वयं  साक्षात् भक्तहरूमा परोद्यमे  परोपकारमा 

हरिः  श्रीहरिसमान भक्तया  भक्ति आत्मतुल्यः  आफूजस्तै 
गोगुरुविप्रेषु  गाई, गुरु, ब्राह्मण हिया  लज्जा हुनुहुन्थ्यो अर्थात् अद्वितीय 
र प्रभ्रयशीलामभ्याम्  विनय,हनृहुन्थ्यो 

विष्वक्सेनानुवतिंषु  भगवद्असल स्वभाव र 





ताक्यार्थ ब्रह्मचिन्तनमा बृहस्पतिसमान, जितेन््ियमा साक्षात् श्रीहरिसमान र गाई, गुरु, ब्राह्मण 
र भगवद्भक्तहरूमा भक्ति, लज्जा, विनय, असल स्वभाव भएका र परोपकार गर्ने कार्यमा 
आफूजस्ते अर्थात् अद्वितीय हुनुहुन्ध्यो । 


कीर्योध्वंगीतया पुम्भिस्तरेखोक्ये तत्र तत्र ह । 
प्रविष्टः कण॑रन्धेषु स्व्ीणां रामः सतामिव ॥ ६३॥ 


पढार्थ 

पुम्भिः  मानिसहरूले स्वरमा गरेको कीर्तिगानले रामः इव  रामय 

त्रैरोक्ये  तीनै लोकका स्त्रीणां  स्त्रीहरूको ह  निश्चय ने 

तत्र तत्र  सम्पूर्ण ठ्ख॑मा कणरन्धेषु  कानमा प्रविष्टः  प्रविष्ट हूनुभयो 
उ्वंगीतया कीत्यां  उच्चसताम्  सज्जनहरूको हृदयमा 





ताक्यार्थ मानिसहरूले तीन लोकका सम्पूर्णं ठाडमा उच्च स्वरमा गरेको कीर्तिगानले राजा पुथु 
स्त्रीहरूको कानमा र सज्जनहरूको हृदयमा राम प्रविष्ट हुनुभयो । 


इति श्रीमद्धागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां चतुथ॑स्कन्धे 
पृथुचरिते दाविंशोऽध्यायः॥ २२॥ 


रालानन्द्री लीक 


९५५६ 


चतुर्थ स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


अध्याय २३ 


  
अथय तयावकव्शशव्वाचः 


राजा पृथुको तपस्या र परलोकगमन 


२ 


मत्रेय उवाच मेत्रेयजीले भन्नुभयो 


दृष्ट्वात्मानं प्रवयसमेकदा वेन्य आत्मवान् । 
आत्मना वधिंताशेषस्वानुसगंः प्रजापतिः ॥ १॥ 
जगतस्तस्थुषद्चापि वृत्तिदो धमभृत् सताम् । 

निष्पादितेश्वरादेशो यदथमिह जज्ञिवान् ॥ २॥ 
आत्मजेष्वात्मजां न्यस्य विरहाद्रुदतीमिव । 
प्रजासु विमनःस्वेकः सदारोऽगात् तपोवनम् ॥ ३॥ 


पदार्थ 

सताम्  सज्जनहरूको 
धममृत्  धर्म संरक्षक 
आत्मवान्  जितेन्द्रिय 
प्रजापतिः  राजा 

वैन्यः  वेनका छोरा पृथु 
यदथ॑म्  जुन कामको लागि 
इह  यस पृथ्वीलोकमा 


तस्थुषः  स्थावर र 
जगतः च अपि  
प्राणीको पनि 

वृत्तिदः  जीविकाको व्यवस्था 
गरिसकेपच्ि 

एकदा  एकदिन 

आत्मानं  आपफूलाई 


जर््गम 


जज्ञिवान्  जन्मनुभएको थियो प्रवयसम्  बुढो भएको 


त्यो 
  व 
नष्पादतश्वराद्शः 


दष्ट्वा  देखेर महसुस गरी 
आत्मना  आपले 


 न भोः  


प्रजापालनरूप ईश्वरको आदेश।वधितारोषस्वानुसगंः  बढाएको 


सम्पन्न गरी 





सम्पूर्ण अन्न आदि र पुरग्राम 


आदि सृुष्टिलाई व्यवस्थित गरेर 
विरहात्  विकछ्छोेडका कारण 
रुदतीम् इव  रोदरहेकी 
आत्मजां  पु्रीरूप पृथिवीलाई 
आत्मजेषु  छोराहरूको 

न्यस्य  जिम्मा लगाएर 

प्रजासु  प्रजाहरू 

विमनःसु  चिन्तित हदा नै 
सदारः  पत्नीका साथ 

एकः  एक्ले 

तपोवनम्  तपोवन 

अगात्  जानुभयो 


ताक्यार्थ धर्मसंरक्षक जितेन्द्रिय राजा पृथु जुन कामको लागि यस प्ृथ्वीलोकमा जन्मनुभएको 
थियो उहाँले सर्वप्रथम त्यो प्रजापालनरूप ईश्वरको आदेश सम्पन्न गर्नुभयो । यसपच्छि स्थावर र 
जङ्गम प्राणीको जीविकाको समुचित व्यवस्था गर्नुका साथे आफले बढाएको सम्पूर्णं अन्न आदिर 
पुरग्राम आदि सृष्टिलाई पनि व्यवस्थित गर्नुभयो। एकदिन आपूलाई बुढो भएको महसुस गरी 


रालानन्द्री लीक 


९५५७ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २३ 


विचछछोड हुने भयले रुन लागेकी आफ्नै छोरी जस्ती पृथिवीलाई छोराहरूको जिम्मा लगाई चिन्तित 
प्रजाहरूलाई छोडेर पत्नी मात्र साथमा लिएर तपोवन जानुभयो । 


तत्राप्यदाभ्यनियमो वेखानससुसम्मते । 
आरब्ध उग्रतपसि यथा स्वविजये पुरा ॥ ४॥ 


पदढार्थ 

पुरा  पहिले पृथिवीमाधि आश्रमको नियमसम्मत 
स्वविजये ढ् आपनोतत्र अपि  तपोवनमा पनि उग्रतपसि  कठोर तपस्या 
विजयप्राप्तिमा अदाभ्यनियमः  नियम खण्डितआरन्धः  सुरु गर्नुभयो 
यथा  जसरी नियमपूर्वकनगरी 

समर्पित हुनुभएको धियो त्यसै वैखानससुसम्मते  वानप्रस्थ 





ताक्यार्थ पहिले पृथिवीमाथि आफ्नो विजयप्राप्तिमा उहाँ जसरी नियमपूर्वक समर्पित हुनुभएको 
थियो त्यसै गरी उहाँले तपोवनमा पनि नियम खण्डित नगरी वानप्रस्थ आश्रमको नियमसम्मत 
कठोर तपस्या सुरु गर्नुभयो । 


कन्दमूलफलाहारः शुष्कपणांशनः क्वचित् । 
अन्भक्षः कतिचित् पक्षान् वायुभक्षस्ततः परम् ॥ ५॥ 


पढार्थ 

क्वचित्  केही दिन खानुभयो अनि ततः परम्  त्यसपछि 
कन्दमूलफलाहारः  कन्दमूल रकतिचित्  केटी वायुभक्षः  हावा मात्र लिन 
फलाहार गर्नुभयो त्यसपछि पक्षान्  पक्षसम्म थाल्नुभयो 

शुष्कपणांशनः  सुकेको पात।अब्भक्षः  पानीमात्र पिउनुभयो 





ताक्यार्थ उहाँले केटी दिन कन्दमूल र फलाहार गर्नुभयो, त्यसपचछ्छि सुकेको पात खानुभयो अनि 
केही पक्षसम्म पानीमात्र पिनुभयो, त्यसपछि हावा मात्र लिन थाल्नुभयो । 


ग्रीष्मे पञ्चतपा वीरो वषांस्वासारषाण्मुनिः। 


 भ 


आकण्ठमग्नः शाशर उदक स्थण्डिलेशयः ॥ ६॥ 


पदार्थ 

वीरः  वीरवर राजा पुथु ग्रीष्मे  ग्रीष्म ऋतुमा पाँचैतिरबाट आगो ताप्नुहन्थ्यो 
मुनिः  मुनिजस्तै हनुहुन्थ्यो पञ्चतपाः  चार दिशामा आगो वषांसु  वर्षा ऋतुमा 

किनभने र माथितिर सूर्य गरीआसारषाट्  आकाशबाट 


रालानन्द्री लीक 


९५५८ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २३ 


र्सको जलधारा सहन गर्नृहुन्थ्यो आकण्ठमग्नः  घांटीसम्मको सुत्नुहन््यो 

शिशिरे  शिशिर ऋतुमा भाग इबाएर बस्नुहुन्थ्यो र 

उदके  जलमा स्थण्डिठेरायः  माटोको वेदीमा 

वाक्यार्थ वीरवर राजा पृथु मुनिजस्ते हुनुहन्थ्यो । उहाँ ग्रीष्म ऋतुमा चारैतिर आगो र माथितिर 
सूर्य गरी पाँचैतिरबाट आगो ताप्नुहुन्थ्यो, वर्षा ऋतुमा आकाशबाट बर्सेको जलधारा सहन 
गर्नृहन््यो, शिशिर ऋतुमा जलमा घांँटीसम्मको भाग इडबाएर बस्नुहुन्थ्यो, यस्ते सर्धँ ने माटोको 
वेदीमा सुत्नुहुन्थ्यो । 


तितिश्चयंतवाग्दान्त ऊर्ध्वरेता जितानिलः । 
आरिराधयिषुः कृष्णमचरत् तप उत्तमम् ॥ ७॥ 


पदठार्थ 

तितिष्ुः  चिसो, तातो आदिऊष्वैरेताः  ब्रह्मचर्य ॒त्रतकोचाहने पृथु राजाले 

सम्पूर्ण दुःख सहेर पालन गर्दै उत्तमम्  उत्तम 

यतवाक्  बोलीलाई संयमितजितानिलः  प्राणवायुलाई तपः  तपस्या 

गरी आफनो अधीनमा राखेर अचरत्  गर्नुभयो 
दान्तः  सम्पूर्ण इन्दरियलाईकृष्णम्  भगवान् श्रीकृष्णको 

वशमा गरी आरिराधयिषुः  आराधना गर्न 





ताक्यार्थ राजा पृथुले चिसो, तातो आदि सम्पूर्णं दुःख सहेर बोलीलाई संयमित गर्बुका साथे 
सम्पूर्ण इन्दरियलाई वशमा राखी ब्रह्मचर्य व्रतको पालन ग्द प्राणवायुलाई आफ्नो अधीनमा राखेर 
भगवान् श्रीकृष्णको आराधना गर्न इच्छाले उत्तम तपस्या गर्जुभयो । 


तेन कमानुसिद्धन ध्वस्तकममलाशयः। 


प्राणायामः सन्निरुद्धषड्वगौरिछन्नवन्धनः ॥ ८ ॥ 
पदार्थ 
क्रमानुसिद्धेन  विस्तारे सिद्ध।नष्ट भर्ई चित्त शुद्ध भएकानियन्वित भएपचछ्छि 
हदे गएको राजा पृथुले किन्नबन्धनः  वासनाजनित 
तेन  उक्त तपस्याद्रारा प्राणायामेः  प्राणायामद्रारा बन्धनलाई पनि नष्ट गर्नुभयो 
ध्वस्तकमंमलाशयः  कर्मफल सन्निरुद्धषड्वगेः  मन र इन्द्रिय 
ताक्यार्थ विस्तारे सिद्ध हदे गएको उक्त तपस्याद्रारा कर्मफल नष्ट भई चित्त शुद्ध भएका राजा 
पुथुले प्राणायामद्रारा मन र इन्द्रिय नियन्त्रित भएपचछि वासनाजनित बन्धनलाई पनि नष्ट गर्नुभयो । 





रालानन्द्री लीक 


चतुर्थ स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


सनत्कुमारो भगवान् यदाहाध्यात्मिकं परम् । 
योगं तेनेव पुरुषमभजत् पुरुषषभः ॥ ९॥ 


पदार्थ 

सनत्कुमारः  सनत्कुमार 
भगवान्  भगवानूले 
यत्  जुन 

परम्  परम उत्कृष्ट 


आध्यात्मिकं  आध्यात्मिक 
योगं  योग 

आह  बताउनुभएको धियो 
तेन एव  त्यही योगविधिद्रारा 





९५५९ 


अध्याय २३ 


पुरुषषंभः  राजा पृथुले 
पुरुषम्  भगवान् श्रीहरिको 
अभजत्  आराधना गर्नुभयो 


तवाक्यार्थ सनत्कुमार भगवान्ले जुन परम उत्कृष्ट आध्यात्मिक योग बताउनुभएको थियो त्यही 
योगविधिद्रारा राजा पृथुले भगवान् श्रीहरिको आराधना गर्नुभयो । 


भगवद्धर्मिणः साधोः श्रद्धया यततः सदा । 
भक्तिभंगवति बरह्मण्यनन्यविषयाभवत् ॥ १०॥ 


पढार्थ 

सदा  सध भगवद्धमिणः  भगवतपरायण अनन्यविषया भक्तिः  अनन्य 
श्रद्धया  श्रद्धापूर्वक राजा पुथुको भक्ति 

यततः  सदाचारको पालन गर्न भगवति  भगवान् अभवत्  भयो 

साधोः  साधुस्वभाव भएकाबह्मणि  नारायणमा 





ताक्यार्थ स्थ श्रद्धापूर्वकं सदाचारको पालन गर्ने साधुस्वभाव भएका भगवत्परायण राजा 
पुथुको भगवान् नारायणमा अनन्य भक्तिभाव उत्पन्न भयो । 


तस्यानया भगवतः परिकर्मशुद्ध 
सत्त्वात्मनस्तदनुसंस्मरणातुपृत्त्यां । 
ज्ञानं विरक्तिमदभून्निरितेन येन 
चिच्छेद संशयपदं निजजीवकोशम् ॥ ९ ॥ 
पदढार्थ 


भगवतः  भगवानूको 


तदयुसंस्मरणानुपृत्तयां  निरन्तर 


परिकमंशुद्धसत्त्वात्मनः  सेवालेभगवच्चिन्तन गनलि बठेको 


शुद्ध अन्तःकरण भएका 
तस्य  ती राजा पृथुलाई 


अनया  यो भक्तिबाट 
विरक्तिमत्  वैराग्ययुक्त 





ज्ञानं  ज्ञान 
अभूत्  भयो र 
येन  जुन 
निरितेन  धारिलो 


रालानन्द्री लीक 


९५६० 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २३ 
तिखारिएको ज्ञानद्वारा आश्रय भएको उपाधिभूत अहङ्ारलाई 
संशयपदं  समस्त संशयकोनिजजीवकोशम्  जीवको चिच्छेद  नष्ट गर्नुभयो 


ताक्यार्थ भगवान्को सेवाले शुद्ध अन्तःकरण भएका राजा पुथुलाई निरन्तर भगवच्चिन्तन 
रनलि बढेको भक्तिबाट वैराग्ययुक्त ज्ञान भयो र जुन तिखारिएको ज्ञानद्वारा उहँले समस्त 
संशयको आश्रय भएको जीवको उपाधिभूत अहङारलाई नष्ट गर्नुभयो । 
छिन्नान्यधीरधिगतात्मगतिनिरीह 
स्तत् तत्यजेऽच्छिनदिदं वयुनेन येन । 


    र 


तावन्न योगगतिभि्यतिरप्रमत्तो 
यावड् गदाग्रजकथासु रतिं न कुयात् ॥ ९२॥ 


पदार्थ 

चिन्नान्यधीः  देहात्मबुद्धि हटाईअच्छिनत्  नाश गर्नुभएको गदाग्रजकथासु  भगवान् 
अधिगतात्मगतिः  परमात्मथियो श्रीकृष्णका कथामा 

स्वरूपको अनुभूति भएपछि तत्  त्यस ज्ञानको इच्छालाईरतिं  प्रेम 

निरीहः  सवै प्रकारकापनि न कुयात्  गर्दन 

सिद्धिको इच्छा त्यागेका राजातत्यजे  छोडिदिनुभयो  तावत्  त्यति वेलासम्म उसले 
पृथुले किनभने न अप्रमत्तः  मोहजनित प्रमाद 
येन  जुन यतिः  मुमृक्ुले नाश गर्न सक्दैन 
वयुनेन  ज्ञानको सहायताले यावत्  जबसम्म 

इदं  यस अहङारलाई योगगतिभिः  योगमार्गहरारा 





ताक्यार्थ देहात्मबुद्धिलाई हटाई परमात्मस्वरूपको अनुभूति भएपछि सबे प्रकारका सिदधिको 
इच्छा त्यागेका राजा पृथुले जुन ज्ञानको सहायताले अहङ्ारलाई नाश गर्नुभएको धियो त्यस 
ज्ञानको इच्छालाई पनि छोडिदिनुभयो किनभने मुमुक्षुले जबसम्म योगमार्गद्रारा भगवान् श्रीकृष्णका 
कथामा प्रेम गर्दन त्यतिवेलासम्म उसले मोहजनित प्रमाद नाश गर्न सक्देन। 


एवं स वीरप्रवरः संयोज्यात्मानमात्मनि । 
ब्रह्मभूतो दुं काठे तत्याज स्वं कलेवरम् ॥ १३॥ 


पदार्थ 
एवं  यसप्रकार अनुभूति भएपच्छि सः  ती राजा पृथुले 
बह्यभूतः  परमात्मस्वरूपको वीरप्रवरः  वीरप्रवर काले  अन्तकाल उपस्थित हदा 


रालानन्द्री लीक 


९५६९१ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २३ 
आत्मानम्  मनलाई संयोज्य  मिलाएर तत्याज  त्यागनुभयो 

ददं  पूर्ण रूपले स्वं  आफ्नो 

आत्मनि  परमात्मामा कठेवरम्  शरीर 


वाक्यार्थ यसप्रकार परमात्मस्वरूपको अनुभूति भएपल्ि वीरप्रवर राजा पृथुले अन्तकाल 
उपस्थित हदा मनलाई पूर्णं रूपले परमात्मामा मिलाएर आफ्नो शरीर त्याग्नुभयो । 


सम्पीड्य पायुं पाष्णिभ्यां वायुमुत्सारयज्छनेः। 
५ भ कोषटेष्ववस्थाप्य कण्ठीषणि ९ 
नाभ्यां केष्ेष्ववस्थाप्य हृदुरः ॥ १४॥ 
उत्सप॑यंस्तु तं मूधिनि क्रमेणावेश्य निःस्पृहः । 
वायुं वायो क्षित कायं तेजस्तेजस्ययूयुजत् ॥ १५॥ 





पदार्थ 

राजा पृथुले अनाहत चक्र, वक्षःस्थल तथा निःस्पृहः  सम्पूर्ण कामनाको 
पाष्णिभ्यां  कुर्कुच्चाले कण्ठ विशुद्ध चक्र रपरित्याग गरी 

पायुं  गुदद्रारलाई आंखीरभौँका बीच आज्ञावायुं  प्राणवायुलाई 

सम्पीड्य  दबाएर चक्रमा वायो  समष्टि वायुमा 

वायुम्  प्राणवायुलाई अवस्थाप्य  राखेर कायं  शरीरलाई 

रानेः  विस्तार तं तु  त्यसलाई पनि क्षितो  पृथिवीमा 

उत्सारयन्  माथि उठाडदै क्रमेण  विस्तार तेजः  शरीरस्थ तेजलाई 

कोष्ठेषु  प्राण रहने गां क्रमशः उत्सपंयन्  माथि लग्दै तेजसि  समष्टि तेजमा 

नाभ्यां  नाभि मणिपूरक चक्र मूध्नि  ब्रह्मरन््रमा अयूयुजत्  मिलाउनुभयो 
हृदुरःकण्ठटशीषणि  हदयआवेश्य  राखिसकेपचछ्ि 


ताक्यार्थ राजा पृथुले कुर्कुच्चाले गुदद्रारलाई दबाएर प्राणवायुलाई विस्तारे माथि उठा्दे प्राण 
रहने ठाउ क्रमशः नाभि मणिपूरक चक्र, हृदय अनाहत चक्र, वक्षःस्थल तथा कण्ठ विशुद्ध 
चक्र र आंखीभँका बीच आज्ञा चक्रमा राखेर त्यसलाई पनि बिस्तारे माथि लग्दै ब्रह्मरन््रमा 
राखिसकेपच्छि सम्पूर्ण कामनाको परित्याग गरी प्राणवायुलाई समष्टि वायुमा, शरीरलाई पृथिवीमा 
र शरीरस्थ तेजलाई समष्टि तेजमा मिलाउनुभयो । 


खान्याकार द्रवं तोये यथास्थानं विभागाः । 
क्षितिमम्भसि तत् तेजस्यदो वायो नभस्यमुम् ॥ ६ ॥ 


रालानन्द्री लीक 


९५६२ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २३ 
पदार्थ 

यथास्थानं  ठउँअनुसारपदार्थलाई अद्ः  यस तेजलाई 

मिल्नेगरी तोये  समष्टि जलमा वायो  वायुमा र 

विभागशः  चछुद्राद्टै मिलाउनुभयो यस्तै अमुम्  त्यस वायुलाई 

खानि  शरीरमा रेकाक्षितिम्  प्रथिवीलाई नभसि  आकाशमा 
हृदयाकाश आदिलाई अम्भसि  जलमा मिलाउनुभयो 

आकारो  महाकाशमा तत्  जललाई 

द्रवं  रगत आदि तरलतेजसि  तेजमा 





ताक्यार्थ ठंअनुसार मिल्नेगरी उहाँले ह््ा्टै शरीरमा रहेका हृदयाकाश आदिलाई 
महाकाशमा र रगत आदि तरल पदार्थलाई समष्टि जलमा मिलाउनुभयो, यस्ते पृथिवीलाई जलमा, 
जललाई तेजमा, तेजलाई वायुमा र वायुलाई आकाशमा मिलाउनुभयो । 


इन्द्रियेषु मनस्तानि तन्मात्रेषु यथोद्धवम् । 


भूतादिनामून्युत्कृष्य महत्यात्मनि सन्दधे ॥ १७॥ 
पदार्थ 
मनः  मनलाई 
इन्द्रियेषु  इन्द्रियमा तन्मात्रेषु  तन्मात्रामा र 
तानि  ती इन्द्रियलाई अमूनि  ती तन्मात्रालाई महति आत्मनि  महत्तत्वमा 
यथोद्धवम्  तिनका कारणभूतादिना  अहङ्ारका साथ सन्दधे मिलाउनुभयो 
वाक्यार्थ उहांले मनलाई इन्द्रियमा, इन्द्रियलाई तिनका कारण भएका तन्मात्रामा र तन्मात्रालाई 
अहङ़ारमा मिलाइसकेपल्ि उक्त अहड़ारलाई पनि महत्ततत्वमा मिलाउनुभयो । 


उत्कृष्य  मिलाइसकेपक्छि उक्त 
अहङ्ारलाई पनि 


भएका 





    जीवे र ् न्यधात् 
त स्वयुणावन्यास जीवे मायामये न्यात् । 
तं चानुशयमात्मस्थमसावनुशयी पुमान् ॥ 
ज्ञानवेराग्यवीर्येण स्वरूपस्थोऽजहात् प्रभुः ॥ १८ ॥ 


पदार्थ 

४   न्यधात् ज्ञानवेराग्यवीर्येण वि 
सवंगुणविन्यासं  सम्पूर्णन्यधात्  मिलाउनुभयोज्ञानवेराग्यवीयेण  ज्ञान र 
गुणको आश्रय भएको त्यसपछि वेराग्यको प्रभावबाट 


असो अनुरायी पुमान्  लिङ्ग 
शरीरको अभिमान गर्ने जीवरूप 
परभुः  पृथुले 


तं  त्यस महत्तत्वलाई 
मायामये  मायोपाधिक 
जीवे  जीवमा 





स्वरूपस्थः  ब्रह्मस्वरूपमा रहेर 
आत्मस्थम्  आफ्नो स्वरूपसंग 
सम्बन्धित भएर रहेको 


९५६३ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २३ 


तत् अनुरायम् च  त्यसजीवभावलाई पनि अजहात्  छोडनुभयो 
ताक्यार्थ उहांले सम्पूर्ण गुणको आश्रय भएको त्यस महत्तत्वलाई मायोपाधिक जीवमा 
मिलाउनुभयो । त्यसपछि लिङ्ग शरीरको अभिमान गर्ने जीवरूप पुथुले ज्ञान र वैराग्यको प्रभावबाट 
ब्रह्मस्वरूपमा रहेर आफ्नो स्वरूपसंग सम्बन्धित भएर रहेको त्यस जीवभावलाई पनि छोडनुभयो । 
टिप्पणी जसको प्रज्ञा ऋतम्भरा अथवा सत् वस्तुको साक्षात्कारले भरिएको हुन्छ, त्यस्तो 
व्यक्ति नै स्वरूपस्थ अर्थात् आफ्नो स्वरूपमा बस्दछछ। गीता २।७२मा यसलाई ब्राह्मी स्थिति 
भनिएको छ । आफ्नो वास्तविक रूप ब्रह्म हो, त्यसमा जो बसेको छ अर्थात् जो ब्रह्मभावमा प्राप्त 
छ त्यो व्यक्ति अनुशयं अर्थात् जीवको उपाधि मायामय अन्तःकरणलाई नष्ट गर्न सफल हुन्छ । 


अचिनांम महाराज्ञी तत्पत्न्यनुगता वनम् । 
सुकुमायंतदहां च यत् पद्भ्यां स्पशं भुवः ॥ १९॥ 


पदठार्थ 

पद्भ्यां  खाली खुटराले अतदहां  त्यो पनि गर्न नसक्ने महाराज्ञी च  महारानी पनि 
भुवः  पृथिवीको सुकुमारी  कोमलाङी पृथुसंगे 

यत्  जुन तत्पत्नी  राजा पृथुकी पत्नी वनम्  वन 

स्पशंनं  स्पर्श गर्न कार्य छ अर्चिः नाम  अर्चि नामकी अनुगता  गएकी दन् 





ताक्यार्थ खाली खुद्राले पुथिवीको स्पर्श गर्न पनि नसक्ने कोमलाङ्गी राजा पृथुकी पत्नी अर्चि 
महारानी पनि पुथुसंगै वन गएकी थिडन्। 


अतीव भतुंवंतधमनिष्ठया 
शुभ्रूषया चारषदेहयात्रया । 
नाविन्दतार्तिं परिकरिंतापि सा 
प्रयस्करस्पशंनमाननिवृतिः ॥ २०॥ 


पढार्थ 

भतुंः  पति प्थुको । जीवन जिउनाले सम्मान पाएर आनन्दित भएकी 
वरतधमनिष्ठटया  त्रत, नियम।अतीव  वनमा र॑दा अत्यन्त सा  अर्चिले 

आदिको पालनद्रारा परिकरिंता अपि  दुर्बल भणएआतिं  पीडाको 

शुश्रूषया  सेवाद्रारा पनि न अविन्दत  अनुभव गरिनन् 
आषदेहयात्रया च  कन्दमूल परेयस्करस्पशंनमाननिवृतिः  

आदिको भोजन गरी मुनिहरूकोआप्ना प्रिय पतिको करस्पर्श र 





ताक्यार्थ आप्ना पति पुथुको त्रत, नियम, आदिको पालन, सेवा र कन्दमूल आदिको भोजन 


रालानन्द्री लीक 


१५६० 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


अध्याय २३ 


गरी मुनिहरूको जस्तै जीवन जिडउनाले वनमा रहंदा अत्यन्त दुर्बल भए पनि आफना प्रिय पतिको 
करस्पर्श एवं सम्मान पाएर आनन्दित भएकी अर्चिले पीडाको अनुभव गरिनन्। 


देहं विपन्नाविखचेतनादिकं 
पत्युः पृथिव्या दयितस्य चात्मनः। 
आलक्ष्य किञ्चिच्च विलप्य सा सती 
चितामथारोपयदद्रिसानुनि ॥ २९॥ 


पढार्थ 

सती  पतिव्रता अर्चिले चेतनाशून्य भएको 
पृथिव्याः  पृथ्वीका देहं च  शरीर 

पत्युः  स्वामी र आलक्ष्य  देखेर 
आत्मनः  आपफ्ना किञ्चित्  केही बेर 
दयितस्य च  प्रियतम राजाविलप्य  विलाप गरिन् 
पृथुको अथ  यसपच्छि 


विपन्नाखिलचेतनादिकं  समग्रसा  उनले 





अद्विसानुनि  पर्वतको थुम्कामा 
आपफ्ना पतिको दाहसंस्कारका 
लागि 

चिताम्  चिता 


आरोपयत्  बनाइन् 


ताक्यार्थ पतिव्रता अर्चिले पृथ्वीका स्वामी र आफ्ना प्रियतम राजा पुथुको समग्र रूपमा 
चेतनाशून्य भएको शरीर देखेर केही बेर विलाप गरिन् र यसपछि उनले पर्वतको थुम्कामा आपफ्ना 


पतिको दाहसंस्कारको लागि चिता बनाइन् । 
विधाय कृत्यं हदिनीजलाप्टुता 
दत्त्वोदकं भतुंरुदारकमणः। 
नत्वा दिविस्थांस्तिदशांस्िः परीत्य 


 ९ घ्यायती   त, 
वर्वश वाह ध्यायती भतुपादा ॥ २२॥ 


पदार्थ 

कृत्यं  चितास्थापनसम्बन्धी उदारकमेणः  महापराक्रमी 
समस्त कार्य भुः  पति प्थुलाई 
विधाय  गर अर्चिले उदकं  जलाञ्जलि 
हदिनीजकलाप्टुता  नदीकोदत्त्वा  दिएर 


जलले स्नान गरिन् यसपचछ्छि दिविस्थान्  आकाशमा रेका 


त्रिदशान्  देवताहरूलाई 
नत्वा  नमस्कार गरेर 

त्रिः  चितालाई तीनपटक 
परीत्य  परिक्रमा गरेर 





भतुंपादो  पतिका चरणलाई 


रालानन्द्री लीक 


१५६५ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २३ 


ध्यायती  स्मरण गर्दै वहि  अग्निमा विवेश  प्रवेश गरिन् 
ताक्यार्थ चितास्थापनसम्बन्धी समस्त कार्य गरेर अर्चिले नदीको जलले स्नान गरिन्। यसपच्ि 
महापराक्रमी पति पृथुलाई जलाञ्जलि दिई आकाशमा रहेका देवताहरूलाई नमस्कार गरिन्। अनि 
चितालाई तीनपटक परिक्रमा गरेर पतिका चरणको स्मरण गर्दै अग्निमा प्रवेश गरिन्। 


विलोक्यानुगतां साध्वीं पृथुं वीरवरं पतिम् । 
 


तुष्टवुवंरदा देवेर्देवपत्न्यः सहस्रशः ॥ २३॥ 


पदार्थ 

वीरवरं  वीरवर साध्वीं  पतिव्रता अर्चिलाई   देवपत्नीहरूले 
पतिम्  पति विरोक्य  देखेर वैः  आप्ना पतिले सहित 
पृथुं  परथुलाई वरदाः  वर दिने भएर 

अनुगतां  अनुसरण गरेकी सहस्रशः  हजारौँ तुष्टुवुः  उनको स्तुति गरे 





ताक्यार्थ वीरवर पति पृथुको सती गएकी पतिव्रता अर्चिलाई देखेर वरदायिनी हजारौँ 
देवपत्नीहरूले आप्ना पतिले सहित भएर उनको स्तुति गरे। 


कुवंत्यः कुसुमासारं तस्मिन् मन्दरसानुनि । 
नदत्स्वमरतूरयेषु गृणन्ति स्म परस्परम् ॥ २४॥ 


पदढार्थ 

अमरतुर्षु  मङ्गलका लागिमन्दरसानुनि  मन्दर पर्वतको परस्परम्  एकआपसमा 
देवताहरूले बाजा शिखरमा गृणन्ति स्म  यसप्रकार कुरा 
नदत्सु  बजाँदे गर्दा कुसुमासारं  पुष्पवर्षा गर्न लागे 
तस्मिन्  त्यस कुव॑त्यः  गरिरहेका देवाङ्गनाहरू 





तवाक्यार्थ मङ्लका लागि देवताहरूले बाजा बजाडदे गर्दा त्यस मन्दर पर्वतको शिखरमा 
पुष्पवर्षा गरिरहेका देवाङ्नाहरू एकआपसमा यसप्रकार कुरा गर्न लागे । 


देव्य उः देवाङ्गनाहरूले भने 
अहो इयं वधूधंन्या या चेवं भूभुजां पतिम् । 

९   भेजे   श्रीर्वधूरिव  
स्वात्मना पतिं भेजे यज्ञेशं श्रीव॑धूरिव ॥ २५॥ 


पदार्थ 


रालानन्द्री लीक 


९५६६ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २३ 
अहो  आश्चर्य एवं  यसप्रकार नारायणलाई फँ 

इयं  यी भूभुजां पतिम्  राजराजेश्वर सवांत्मना  मन, वचन र कर्मले 
वधूः  स्त्री अर्चि पतिं  पतिलाई भेजे  सेवा गरन् 

धन्या  धन्य छन् श्रीः वधूः  भगवती लक्ष्मीले 

या च  जसले यज्ञेशं इव  भगवान् 





ताक्यार्थ आश्चर्य ! यी अर्चि धन्य छिन् जसले राजराजेश्वर पति पृथुलाई यसप्रकार भगवती 
लक्ष्मीले भगवान् नारायणलाई रँ मन, वचन र कर्मले सेवा गरिन्। 


सेषा नूनं बजत्युध्व॑मनु वेन्यं पतिं सती । 


पर्यतास्मानतीत्याचिद्िभाव्येन ९  ् 


पर्यतास्मानतीत्याचिदुिभाव्येन कमणा ॥ २६॥ 


पदठार्थ 

नूनं  अवश्य नै   अर्चि उ्वंम्  माथिल्लो लोकमा 
दुविंभाव्येन  आपनो अचिन्त्य अस्मान्  हामीलाई पनि व्रजति  जादैछिन् 

कमणा  कर्मको प्रभावले अतीत्य  नाघेर पश्यत॒  हैर त 
साएषान यी पतिं  पति 

सती  पतित्रता वेन्यं अनु  पृथुसंगसंगे 





ताक्यार्थ अवश्य नै आफ्नो अचिन्त्य कर्मको प्रभावले यी पतिव्रता अर्चि हामीलाई पनि नाघेर 
पति पुथुसंगसंगे माथिल्लो लोकमा जदेचिन्, हेर त । 


तेषां दुरापं कि त्वन्यन्मत्यांनां भगवत्पदम् । 


  ज  


भुवि लोलायुषो ये वे नेष्कर्म्यं साधयन्त्युत ॥ २७ ॥ 






पदार्थ 

भुवि  यस लोकमा र प्राप्त गराउने   अरू 

लोलायुषः  थोर आयु भएकानिष्कर्म्यं  आत्मज्ञान वे  निश्चय नै 

भए पनि साधयन्ति  सिद्ध गर्दछछन् किंउतनकेनै 

ये  जो मानिस तेषां  त्यस्ता दुरापं  दुर्लभ छ र 
भगवत्पदम्  भगवान्कोमत्यांनां  मानिसका लागि 





ताक्यार्थ यस लोकमा थोर समयको जीवन भए पनि जो मानिस भगवान्को परमपद प्राप्त 
गराउने आत्मज्ञान सिद्ध गर्दछछन् भने त्यस्ता मानिसका लागि अरूकेनेदुर्लभ छर? 


स वञ्चितो बतात्मधुक् कृच्रेण महता भुवि । 


रालानन्द्री लीक 


९५६७ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २३ 


रब्ध्वापवग्यं मानुष्यं विषयेषु विषज्जते ॥ २८॥ 


पदढार्थ 

महता  जसले पूर्वजन्ममासाधन सः  त्यो मानिस 

गरिएको अत्यन्त ठुलो मानुष्यं  मनुष्यजीवन आत्मधघुक्  आत्मघाती हो 
कृच्छ्रेण  कठिन तपस्या आदि।ब्ध्वा  पाएर पनि त्यतातिर बत  खेद छ 

कर्मद्रारा नलागी वञ्चितः  त्यो मानिस ठगिएको 
भुवि  यस लोकमा विषयेषु  विषयमा पनि हो 
आपवर्ग्य  मुक्ति प्राप्त गराउनेविषज्जते  आसक्त हुन्छ 





ताक्यार्थ जसले पूर्वजन्ममा गरिएको अत्यन्त कठिन तपस्या आदि कर्मद्रारा यस लोकमा मूक्ति 
प्राप्त गराउने साधन भएको मनुष्यजीवन पाएर पनि त्यतातिर नलागी विषयमा आसक्त हृन्छ त्यो 
मानिस आत्मघाती हो । त्यस्तो मानिसलाई खेद छ ! त्यो मानिस ठगिएको पनि हो । 


न 


मत्रेय उवाच मेत्रेयजीले भन्नुभयो 
स्तुवतीष्वमरस्तरीषु पतिलोकं गता वधूः । 
यं वा आत्मविदां धुर्यो वेन्यः प्रापाच्युताश्रयः ॥ २९॥ 


पढार्थ 

हे विदुरजी ८  श्रेष्ठ प्राप  प्राप्त गर्नुभएको थियो 
अमरस्त्रीषु  देवाङ्गनाहरूले।अच्युताश्रयः  भगवदभक्त वधूः  उहांकी पत्नी अर्चि पनि 
यसप्रकार वेन्यः  वेनपुत्र राजा प्रथुले पतिलोकं  त्यही आपन पति 
स्तुवतीषु  स्तुति गरिरहँदा वे  निश्चय नै गएको लोकमा 

आत्मविदां  आत्मज्ञानीहरूमा यं  जुन परमधाम गता  जानुभयो 





ताक्यार्थ हे विदुरजी ! देवाङ्गनाहरूले यसप्रकार स्तुति गरिरह॑दा आत्मज्ञानीहरूमा श्रेष्ठ 
भगवद्भक्त वेनपुत्र राजा पृथुले जुन परमलोक प्राप्त गर्नुभएको धियो उनकी पत्नी अर्चि पनि 
आफ्ना पति जानुभएको त्यही लोकमा जानुभयो । 


इत्थम्भूतानुभावोऽसो पृथुः स भगवत्तमः। 
कीतिंतं तस्य चरितमुदामचरितस्य ते ॥ ३० ॥ 
पदार्थ 
भगवत्तमः  भगवान्का परमभक्त सः असो  उहाँ 


रालानन्द्री लीक 


९५६८ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २३ 
पृथुः  पथु राजा तस्य  त्यस्ता ते  तपाईका अगाडि 
इत्थम्भूतानुभावः  यस्तो उदामचरितस्य  उदार चरित्रकीतिंतं  वर्णन गर 

अलौकिक प्रभाव भएकोभएका राजा पृथुको 

हनुहन्थ्यो चरितम्  चरित्र 





ताक्यार्थ भगवान्का परम भक्त पृथु राजा यस्तो अलौकिक प्रभाव भएको हुनुहन्थ्यो, त्यस्ता 
उदार चरित्र भएका राजा पृथुको चरित्र मेले तपाईका अगाडि वर्णन गरं 


य इदं सुमहत्पुण्यं श्रद्धयावहितः पठेत्। 
श्रावयेच्छृणुयाद् वापि स पृथोः पदवीमियात् ॥ ३१॥ 





पदार्थ 

यः  जसले श्रद्धया  श्रद्धापूर्वक सः अपि  त्यसले पनि 
अवहितः  सावधान भएर पठेत्  पद्छ पृथोः  पृथुको 

इदं  यो शुणुयात्  सुन्छ पदवीम्  पद 
सुमहत्पुण्यं  परम॒ पवित्रवा  अथवा इयात्  प्राप्त गर्द 
पुथुचरित्र श्रावयेत्  सुनारंछ 


ताक्यार्थ जसले सावधान भएर यो परम पवित्र पृथुचरित्र श्रद्धापूर्वक पद, सुन्छ अथवा 
सुनांछ त्यसले पनि पृथुको पद प्राप्त गर्द । 


ब्रह्मणो बरह्मवच॑स्वी राजन्यो जगतीपतिः। 
वेश्यः पठन् विट्पतिः स्यच्छु्ः सत्तमतामियात् ॥ ३२॥ 





पदार्थ 

पटन्  यो पृथुचरित्र  स्यात्  बन्दछ 

सकामभावले पददा सुन्दा वाराजन्यः  क्षत्रिय शूद्रः  शूद्र 

सुनाउंदा जगतीपतिः  राजा बन्दछ सत्तमताम्  असल 

ब्राह्मणः  ब्राह्मणले वेश्यः  वैश्य इयात्  बन्दछ 
बरह्मवचंस्वी  ब्रह्मतेज प्राप्तविट्पतिः  उत्तम व्यापारी 


ताक्यार्थ यो पथुचरित्र सकामभावले पददा, सुन्दा वा सुनाउंँदा ब्राह्मणले ब्रह्मतेज प्राप्त गर्द, 
क्षत्रिय राजा बन्द, वैश्य उत्तम व्यापारी बन्दछछ र श्र असल बन्द । 


त्रिकृत्व इदमाकण्यं नरो नायंथवादुता । 
अप्रजः सुप्रजतमो निधनो घनवत्तमः॥ ३३॥ 


रालानन्द्री लीक 


चतुर्थ स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


अस्पष्टकीतिंः सुयशा मूखाँ भवति पण्डितः। 
इदं स्वस्त्ययनं पुंसाममङ्गल्यनिवारणम् ॥ ३४ ॥ 


पदढार्थ 

नरः  पुरुष 

अथवा  अथवा 

नारी  नारी 

आदुता  श्रद्धालु भएर 
इद्म्  यो आख्यान 
त्रिकृत्व  तीन पटक 
आकण्यं  सुनेर यदि 
अप्रजः  सन्ततिहीन छ भने 


सुप्रजतमः  
प्राप्त गर्द यस्तै 
निधनः  निर्धन छ भने 
धनवत्तमः  धनी 

अस्पष्टकीतिंः  कीर्तिहीन छ भने 
सुयशा  कीर्तिवान् 

मूखंः  मूर्ख छ भने 

पण्डितः  पण्डित 


असल सन्तान 





१५६९ 


अध्याय २३ 
भवति  बन्द 
इदं  यो आख्यान 
पुंसाम्  मानिसहरूको 


स्वस्त्ययनं  कल्याण गर्न र 
अमद्गल्यनिवारणम्  अमङ्गल 
हटाउने किसिमको छ 


ताक्यार्थ पुरुष अथवा नारी जो कोहटीले पनि श्रद्धालु भएर यो आख्यान तीन पटक सुन्द भने 
सन्ततिहीन भए असल सन्तान प्राप्त गर्दछ। यस्ते निर्धन छ भने धनी, कीर्तिहीन छ भने कीर्तिवान् 
र मूर्ख छ भने ऊ पण्डित बन्दछ। यो आख्यान मानिसहरूको कल्याण गर्ने र अमङ्गल हटाउने 
किसिमको छ। 


धन्यं यशस्यमायुष्यं स्वग्यं कलिमलापहम् । 
धर्माथंकाममेोक्षाणां सम्यक् सिद्धिमभीप्सुभिः॥ 
श्रद्धयेतदनुश्रान्यं चतुर्णां कारणं परम् ॥ ३५॥ 


पढार्थ 

यो आख्यानले ध्मांथ॑काममोक्षाणां  धर्म, अर्थ, परम्  सर्वश्रेष्ठ 

धन्यं  धन काम र मोक्ष चार पुरुषार्थ कारणं  कारण भएको 
यरास्यम्  यश र सम्यक्सिद्धिम्  सही किसिमलेएतत्  यो आख्यानलाई 


आयुष्यं  आयु बढारंछ 
स्वग्यं  स्वर्गप्राप्ति गरा्ंछ 


सिद्ध गर्न 


अभीप्सुभिः  चाहने 


कलिमलापहम्  कलियुगको व्यक्तिहरूले 


दोष नाश गर्दछ 


चतुणां  चारे पुरुषार्थको 





श्रद्धया  श्रद्धापूर्वक 
अनुश्राव्यं  श्रवण गर्नुपर्दछछ 


ताक्यार्थ यो आख्यानले धन, यश र आयु बढारंछ स्वर्गप्राप्ति गरारँदछ कलियुगको दोष 
नाश गर्वछ। यस्ते धर्म, अर्थ, काम र मोक्ष यी चार पुरुषार्थलाई सही किसिमले सिद्ध गर्न चाहने 
व्यक्तिहरूले पनि चारे पुरुषार्थको कारण भएको यस आख्यानको श्रद्धापूर्वक श्रवण गर्नुपर्दछ । 


रालानन्द्री लीक 


१५.७० 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २३ 


विजयाभिमुखो राजा श्रुत्वेतदभियाति यान् । 
बलिं तस्मे हरन्त्यग्रे राजानः पृथवे यथा ॥ ३६॥ 


पदार्थ 

विजयाभिमुखः  विजयकाअभियाति  जान्छ त्यहां त्यहो तस्मे  उसलाई पनि 

लागि प्रस्थान गरेको राजानः  अन्य राजाहरूले बलिं  उपहारका लागि दिने 
राजा  राजा पृथवे  पृथुलाई सामभ्री 

एतत्  यो पृथुको आख्यान यथा  जस्ते हरन्ति  तयार बना्ंछन् 
श्रुत्वा  सुनेर अगे  ऊ त्यहं जानुभन्दा 

यान्  जुनजुन ठाडमा अगाडिने 





ताक्यार्थ विजयका लागि प्रस्थान गरेको मानिस राजा पृथुको यो आख्यान सुनेर जुनजुन 
ठारँमा जान्छ त्यहाँत्यहँ अन्य राजाहरूले पृथुलाई जस्त ऊ त्यहाँ जानुभन्दा अगाडि ने उसलाई 
पनि उपहारका लागि दिने सामग्री तयार बनार्छन् । 


मुक्तान्यसङ्गो भगवत्यमलां भक्तिमुद्हन् । 
वैन्यस्य चरितं पुण्यं शुणुयाच्छवयेत् पठेत् ॥ ३७ ॥ 


पढार्थ 

मुक्तान्यसङ्गः  अन्य सबै   भक्तिभाव रुणुयात्  सुनोस् 

किसिमका आसक्तिको परित्यागउद्वहन्  राख्दै श्रावयेत्  सुनाओस् र 

गरेर वेन्यस्य  वेनपुत्र पथुको पठेत्  पटोस् 
भगवति  भगवान्मा पुण्यं  यो पवित्र 

अमलां  विशुद्ध चरितं  चरित्र 








ताक्यार्थ मानिसले अन्य सबै किसिमका आसक्तिको परित्याग गरेर भगवानूमा विशुद्ध 
भक्तिभाव राख्दै वेनपुत्र प्रथुको यो पवित्र चरित्र सुनोस्, सुनाओस् र पढोस्। 


वेचित्रवीयोभिहितं  


वेचित्रवीयौभिहितं महन्माहात्म्यसूचकम्। 
अस्मिन् कृतमतिमत्यंः पार्थवीं गतिमाप्तुयात् ॥ ३८ ॥ 


पदार्थ 
वैचित्रवीयं  विचित्र पराक्रममहन्माहात्म्यसूचकम्  यो चरित्र मैले तपारईलाई 
भएका हे विदुरजी सज्जनको माहात्म्य सूचित गर्ने अभिहितं  भँ 


रालानन्द्री लीक 


९०९ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २३ 
अस्मिन्  यसमा मत्यं  मानिसले गतिम्  उत्तम गति 
कृतमतिः  प्रेम गर्ने पाथवीं  परथुको जस्तै आप्नुयात्  पार्ंछ 


ताक्यार्थ विचित्र पराक्रम भएका हे विदुरजी ! सज्जनको माहात्म्य सूचन गर्ने यो चरित्र मेले 
तपाईलाई भनैँ। यस चरित्रमा प्रेम गर्ने मानिसले पुथुको जस्तै उत्तम गति पार्ंछ । 


अनुदिनमिदमादरेण शण्वन् 
पृथुचरितं प्रथयन् विमुक्तसङ्गः । 
भगवति भवसिन्धुपोतपादे 
स च निपुणां लभते रतिं मनुष्यः ॥ ३९॥ 


पढार्थ 

अनुदिनम्  जसले प्रत्येक शुण्वन्  श्रवण गर्दछछ र भगवति  भगवान्मा 

दिन प्रथयन्  कीर्तन गर्द निपुणां  संसारसागरबाट पार 
विमुक्तसङ्गः  निष्काम भावनाले सः मनुष्यः  त्यस मानिसले गराउन सक्ने 

आद्रेण  आदरपूर्वक भवसिन्धुपोतपादे  जसकोरतिं च  प्रेम पनि 

इदम्  यो चरण संसारसागर पार गर्बकोलभते  पांछ 
पृथुचरितं  पृथुचरित्र लागि डुङ्गसमान छ त्यस्ता 





ताक्यार्थ जसले प्रत्येक दिन निष्काम भावनाले आदरपूर्वक यो पृथुचरित्र श्रवण र कीर्तन गर्द 
त्यस मानिसले जसको चरण संसारसागर पार गर्नको लागि इङ्गासमान छ त्यस्ता भगवान्को 
संसारसागरबाट पार गराउन सक्ने प्रेम पारं । 


इति श्रीमद्धागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां चुथंस्कन्धे त्रयोविंशोऽध्यायः॥ २३॥ 


रालानन्द्री लीक 


९५९ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
अथ   घ्याय 
अथय चदुवदशाव्यायः 
पुथुको वंशपरम्परा र प्रचेतालाई भगवान् रुद्रको उपदेश 
मेत्रेय उवाच मैत्रेयजीले भन्नुभयो 
विजितारवोऽधिराजासीत् पृथुपुत्रः पृथुश्रवाः । 
यवीयोभ्योऽददात् काष्ठा भ्रातुभ्यो भ्रातृवत्सलः ॥ १॥ 
पढार्थ 
पृथुश्रवाः  परम यशस्वी भ्रातृवत्सलः  भाइलाई अत्यन्तअधिकार 
पृथुपुत्रः  पुथुपुत्र माया गर्ने उनले 
विनितारवः  विजिताश्व यवीयोभ्यः  आफूभन्दा कान्छा दिशाको 
अधिराजा  राजा भ्रातृभ्यः  भाइहरूलाई 
आसीत्  भए काष्ठाः  एकएक दिशाको 





अध्याय २४ 


अददात्  प्रदान गरे एकएक 
राजा बनाए 


ताक्यार्थ विदुरजी ! राजा पुथुपच्छि उहांका छोरा परम यशस्वी विजिताश्व राजा भए । भाइलाई 
अत्यन्त माया गर्ने उनले आफूभन्दा कान्छा भादृहरूलाई एकएक दिशाको राजा बनाए। 


ह्य॑क्षायादिशत् प्राचीं धूम्रकेशाय दक्षिणाम् । 
प्रतीचीं वृकसंज्ञाय तुया द्रविणसे विभुः ॥ २॥ 


 दिए 


पदढार्थ 

विभुः  शक्तिशाली राजादृक्षिणाम्  दक्षिण दिशा तुर्यां  चौथो अर्थात् उत्तर दिशा 
विजिताश्वले वृकसंज्ञाय  वृक नामको राज्य 

हर्यक्षाय  हर्यक्षलाई भएका लाई अदिशत् 

प्राचीं  पूर्व दिशा प्रतीचीं  पश्चिम र 

धूम्रकेशाय  धूम्रकेशलाई द्रविणसे  द्रविणलाई 





ताक्यार्थ शक्तिशाली राजा विजिताश्वले हर्यक्षलाई पूर्व, धूम्रकेशलाई दक्षिण, वृकलाई पश्चिम 


र द्रविणलाई 


चौथो अर्थात् उत्तर दिशाको राज्य दिए। 
अन्तधांनगतिं शकराल्छब्ध्वान्तधांनसंज्ञितः। 
अपत्यत्रयमाधत्त शिखण्डिन्यां सुसम्मतम् ॥ ३॥ 


रालानन्द्री लीक 


९५०३ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २४ 

पदढार्थ 

राकात्  इन्द्रबाट अन्तधांनसंज्ञितः  अन्तधनि सुसम्मतम्  असल स्वभावका 

अन्तधांनगतिं  अन्तर्घन हननाम पाएका विजिताश्वले अपत्यत्रयम्  तीन सन्तान 
सवने शक्ति शिखण्डिन्यां  शिखण्डिनी छोरा 

ठन्ध्वा  पाएर नामकी पत्नीबाट आधत्त  जन्माए 





वाक्यार्थ इन््रबाट अन्तधनि हून सक्ने शक्ति पाएपछ्छि अन्तरधनि नामले चिनिन थालेका 
विजिताश्वले शिखण्डिनी नामकी पत्नीबाट असल स्वभावका तीन भाद् छोरा जन्माए। 


पावकः पवमानश्च शुचिरित्यग्नयः पुरा । 


वसिष्ठशापादुत्पन्नाः पुनयांगगतिं गताः ॥ ४॥ 
पदढार्थ 
पुरा  पूर्वं जन्ममा शुचिः  शुचि 
वसिष्ठशापात्  वशिष्ठ ऋषिबाटइति च  यी तीन योगगतिं  योगद्वारा मुक्त 
पाएको श्रापका कारण अग्नयः  अग्निहरू गताः  भए अग्निक रूपमा 
पावकः  पावक उत्पन्नाः  विजिताश्वका पुत्र पुगे 
पवमानः  पवमान रूपमा उत्पन्न भएका थिए 
ताक्यार्थ पूर्वं जन्ममा वशिष्ठ ऋषिबाट पाएको श्रापका कारण पावक, पवमान र शुचि 
नामका अग्नि नै विजिताश्वका पत्ररूपमा उत्पन्न भएका धिए। तिनीहरू योगद्वारा मुक्त भई फेरि 
अग्निक रूपमा पुगे। 


पुनः  फेरि 





अन्तघानो नभस्वत्यां हविधांनमविन्दत । 
य इन्द्रमरवहतारं विद्दानपि न जघ्निवान् ॥ ५॥ 


पदार्थ 

यः  जसले पिताको अश्वमेधविद्ान् अपि  थाहा पाएर पनि नभस्वत्यां  नभस्वती नामकी 
यज्ञमा उनलाई पत्नीबाट 

इन्द्रम्  इन्द्रले न जघ्निवान्  मारेका थिएनन् हविधानम्  हविधनि नामको 


अ्वहतांरं  घोडा चोरेका हृन्अन्तधांनः  


भन्ने 


ती अन्तर्धान 
विजिताश्वले 


छोरो 





अविन्दत  पाए जन्माए 


ताक्यार्थ जसले पृथु राजाको अश्वमेध यज्ञमा इन्द्रले नै घोडा चोरेका हन् भन्ने थाहा पाएर 
पनि उनलाई मारेका थिएनन् ती अन्तर्धान विजिताश्वले नभस्वती नामकी पत्नीबाट हविधनि 


नामको छोरो जन्माए। 


रालानन्द्री लीक 


९५७४ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २४ 


राज्ञां वृत्तिं करादानदण्डशुल्कादिदारुणाम् । 
मन्यमानो दीघंसत्तरन्याजेन विससजं ह ॥ ६॥ 


पदढार्थ 

राज्ञां  राजाका मन्यमानः  कष्टदायक मानेरह  निश्चय ने 
करादानदण्डड्युल्कादिदारुणाम् अन्त्धनिले विससजं  राजकाजलाई 
वृत्तिं  कर लिनु, दण्ड दिनु,दीघंसत््रव्याजेन  एउटा छोडिदिए 

जरिमाना गर्नु जस्ता कटोरादीर्घकालीन यज्ञमा दीक्षित हुने 

कार्यलाई बहाना बनाई 





ताक्यार्थ राजाका कर लिनु, दण्ड दिनु, जरिमाना गर्नु जस्ता कठोर कार्यलाई कष्टदायक मानेर 
अन्तर्धानिले एटा दीर्घकालीन यज्ञमा दीक्षित हुने बहाना बनाई राजकाजलाई छोडिदिए । 


तत्रापि हंसं पुरुषं परमात्मानमात्मद्रक् । 
यजंस्तल्लोकतामाप कुशलेन समाधिना ॥ ७ ॥ 


पदार्थ 

तत्र॒ अपि  यज्ञकार्यमापरम् आत्मानम्  परमात्मा तल्लोकताम्  भगवान्को दिव्य 
लागिरहंदा पनि पुरुषं  यज्ञपुरुष भगवान्को लोक 

आत्मदृक्  आत्मज्ञानीयजन्  आराधना गर्दै आप  प्राप्त गरे 
अन्तर्धानले कुदाठेन  सुदृढ 

हंसं  भक्तहरूको दुःखनिवारक समाधिना  समाधिद्रारा 





ताक्यार्थ यज्ञकार्यमा लागिरहंदा पनि आत्मज्ञानी अन्तर्धानिले भक्तहरूको दुःखनिवारक परमात्मा 
यज्ञपुरुष भगवान्को आराधना गर्दै सुदृढ समाधिद्रारा भगवान्को दिव्य लोक प्राप्त गर। 


हविधांनाद्विधांनी विदुरासूत षट् सुतान् । 
बर्हिषदं गयं शक्टं कृष्णं सत्यं जितव्रतम् ॥ ८ ॥ 


पदार्थ 

विदुर  हे विदुरजी वहिंषदं  बर्हिषद सत्यं  सत्य 

हविधांनात्  हविधनिबाट गयं  गय जितव्रतम्  जितत्रत नामका 
हविधांनी  उनकी पत्नीश्ुक्छं  शुक्ल षट् सुतान्  छ भाइ छोराहरू 
हविधनीले कृष्णं  कृष्ण असूत  जन्माइन् 





ताक्यार्थ हे विदुरजी ! हविर्धानबाट उनकी पत्नी हविर्धानीले बर्हिषद्, गय, शुक्ल, कृष्ण, सत्य 


रालानन्द्री लीक 


१५७५ 
चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २४ 
र जितव्रत नामका छ भाद छोराहरू जन्माइन् । 

बहिंषत् सुमहाभागो हाविधीनिः प्रजापतिः। 

क्रियाकाण्डेषु निष्णातो योगेषु च कुरूदह ॥ ९॥ 


पदढार्थ 
कुरूद्ह  हे विदुरजी प्रजापतिः  राजा योगेषु च  योगशास्त्रमा पनि 
हाविघोनिः  हवि्धनिका छोरा बहिंषट्  बर्हिषद निष्णातः  निपुण थिए 


सुमहाभागः  परम भाग्यशाली क्रियाकाण्डेषु  कर्मकाण्ड 
ताक्यार्थ हे विदुरजी ! हविर्धानका छोरा परम भाग्यशाली राजा बर्हिषद् कर्मकाण्ड र 
योगशास्त्रमा समेत निपुण थिए। 


यस्येदं देवयजनमुयज्ञं वितन्वतः । 
प्राचीनाये कुदोरासीदास्तृतं ४ वसुधातलम् 
 कुोरासीदास्तृतं ॥ १०॥ 


पदार्थ 

अनुयज्ञं  एक यज्ञपछि अर्कोइदं वसुधातलम्  यो सम्पूर्णआस्तृतं  ढाकिएको 

यज्ञ गरी भूमि आसीत्  थियो यसैले उनलाई 
देवयजनम्  देवपूजा प्राचीनाग्रैः  पूर्वतिर ट्प्पो प्राचीनबर्हि पनि भन्ने गरियो 
वितन्वतः  गर्न फौलिएका 

यस्य  ती बर्हिषद्को यज्ञमा कुरोः  कुशद्रारा 





ताक्यार्थ एक यज्ञपछि अर्को यज्ञ गरी देवपूजा गर्ने बर्हिषद्को यज्ञमा यो सम्पूर्ण भूमि पूर्वतिर 
टप्पो फैलिएका यज्ञीय कुशद्वारा ढाकिएको धियो, यसैले उनलाई प्राचीनबर्हिं पनि भन्ने गरियो । 


सामुद्रीं देवदेवोक्तामुपयेमे शतद्रतिम्। 

यां वीक्ष्य चारुसवा्गी किशोरीं सुष्ट्वलङ्कुताम् ॥ 

परिकरमन्तीमुद्धाहे चकमेऽग्निः शुकीमिव ॥ ९॥ 
पढार्थ 
देवदेवोक्ताम्  राजा प्राचीनउपयेमे  विवाह गरे परिक्रमन्तीम्  विवाहमण्डपमा 
बर्हिले ब्रह्माजीको अआदेशानुसारचारुसवाद्नीं  सवङ्गसुन्दरी अग्निको परिक्रमा गरिरहेकी 


सामुद्रीं  समुद्रकी छो सुष्टु अलङ्कुताम्  राम्नोसंग किशोरीं  किशोरी 
रशातद्रुतिम्  शतदरुतिलाई सिंगारिएकी यां  जुन शतद्रतिलाई 





रालानन्द्री लीक 


९५७६ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २४ 
वीक्ष्य  देखेर उद्वाहे  आप्नो विवाहमा पराए रै उनलाई पनि 
अग्निः  अग्निलि शुकीम् इव  शुकीलाई मनचक्मे  मन पराए 


ताक्यार्थ राजा प्राचीनबर्हिले ब्रह्माजीको अदेशानुसार समुद्रकी छोरी शतद्रुतिलाई विवाह गरे । 
सवङ्गसुन्दरी, राम्रोसंग सिंगारिएकी, विवाहमण्डपमा अग्निको परिक्रमा गरिरहेकी, किशोरी 
शतद्रुतिलाई देखेर अग्निले आफ्नो विवाहमा शुकीलाई मन परए उनलाई पनि मन पराए । 


विब्ुघासुरगन्धवंमुनिसिद्धनरोरगाः। 
विजिताः सूर्यया दिश्चु क्वणयन्त्येव नूपुरे ॥ १२॥ 


पढार्थ 

सू्यंया  नवविवाहिता शतद्रतिलेदिष्चु  दशे दिशामा रेका मुनि, सिद्ध, मनुष्य र ॒नागहरू 
नूपुरैः क्वणयन्त्या एव  आपनो विबुधासुरगन्धवंमुनिसिद्ध सबेलाई 

पाउजुको कडार मात्रैले नरोरगाः  देवता, असुर, गन्धर्व, विजिताः  वशमा गरन् 


ताक्यार्थ नवविवाहिता शतद्रूतिले आफ्नो पाउजुको छ्ड़ार मात्रैले दशे दिशामा रहेका देवता, 
असुर, गन्धर्व, मुनि, सिद्ध, मनुष्य र नागहरू सबेलाई वशमा पारिन्। 


प्राचीनबहिंषः पत्राः शतद्रुत्यां दशाभवन् । 
तुल्यनामबताः सवं धम॑स्नाताः प्रचेतसः ॥ १३॥ 


पढार्थ 

रातद्रत्यां  शतद्रतिबाट दरा  दश घमंस्नाताः  धर्मज्ञ 
प्राचीनबहिषः  प्राचीनवर्हिपुत्राः  छोरा तुल्यनामव्रताः  नामअनुसारको 
राजाका अभवन्  भए आचरण गर्ने प्रवृत्तिका यिए 
प्रचेतसः  प्रचेता नामका सवे  ती सवै 





ताक्यार्थ शतद्रतिबाट प्राचीनबर्हिं राजाका प्रचेता नामका दश छोरा भए। ती सबै धर्मज्ञ र 
नामञनुसारको आचरण गर्न प्रवृत्तिका थिए। 


पित्रादिष्टाः प्रजासर्गे तपसेऽणंवमाविरान् । 
द्शवषंसहस्राणि तपसार्चस्तपस्पतिम् ॥ १४॥ 


पदार्थ 

प्रजासर्गे  सन्तान पैदा गर्बकादिइएका ती प्रचेताहरू आविशन्  प्रवेश गरे त्यहां 
लागि तपसे  तपस्या गर्नको लागि उनीहरूले 

पित्रादिष्टाः  पिताद्रारा आदेश।अणंवम्  समुद्रमा दशवषंसहस्राणि  दश हजार 


रालानन्द्री लीक 


१५७७ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २४ 
वर्षसम्म तपस्पतिम्  तपस्याको फलआच॑न्  आराधना गरे 
तपसा  तपस्याद्रारा दिने भगवान् श्रीहरिको 


ताक्यार्थ सन्तान पैदा गर्नका लागि पिताद्वारा अदेश दिइएका ती प्रचेताहरू तपस्या गर्नको 
लागि समुद्रमा प्रवेश गरे। त्यहं उनीहरूले दश हजार वर्षसम्म तपस्या गरी तपस्याको फल दिने 
भगवान् श्रीहरिको आराधना गरे। 


 क नः   
यदुक्तं पाय दूटन गरदन प्रसीदता । 
तद्धयायन्तो जपन्तर्च पूगयन्तर्च संयताः ॥ १५॥ 


पढार्थ 

पथि  तपस्या गर्न जांँदायत्  जुन तत्त्वको जपन्तः च  जप गर्द र 

नाटामा नै उक्तं  उपदेश गर्नुभएको थियो पूजयन्तः च  पूजा गर्दै समय 
दुष्टेन  दर्शन दिएर संयताः  एकाग्र भएर बिताए 

प्रसीदता  प्रसनन हुनुभएका तद्धयायन्तः  त्यही तत्त्वको 

गिरिदेन  महादेवले ध्यान गर्दै 





ताक्यार्थ तपस्या गर्न जांँदा बाटामा ने दर्शन दिएर प्रसन्न हुनुभएका महादेवले जुन ततत्वको 
उपदेश गर्नुभएको धियो, एकाग्र भएर त्यही तत्त्वको ध्यान, जप र पूजा गर्दै उनीहरूले समय 
बिताए। 

विदुर उवाच विदुरजीले भन्नुभयो 


श  


प्रचेतसां गिरित्रेण यथासीत् पथि सङ्गमः। 
यदुताह हरः प्रीतस्तन्नो बह्मन् वदाथवत् ॥ १६ ॥ 


पदार्थ 

्ह्यन्  हे भेत्रेयजी आसीत्  भयो तत् अथंवत्  त्यो सारयुक्त 
पथि  बाटामा उत  अनि तत्तव 

गिरित्रेण  भगवान् शिवजीसंग प्रीतः  प्रसन्न भएर नः  हामीलाई 

प्रचेतसां  प्रचेताहरूको हरः  शिवजीले त्यहं वद  बताउनुहोस् 
यथा  जसरी यत् आह  जुन ततत्वको उपदेश 

सङ्गमः  भेट गर्बुभएको थियो 





ताक्यार्थ हे मेत्रेयजी ! बाटामा भगवान् शिवजीसेँग प्रचेताहरूको जसरी भेट भयो अनि प्रसन्न 
भएर शिवजीले त्यहं जुन तत्त्वको उपदेश गर्नुभएको थियो त्यो सारयुक्त तततव हामीलाई 
बताउनुहोस् । 


रालानन्द्री लीक 


१५७८ 
चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २४ 


भ भ 


सङ्गमः खलु विप्रषं िवेनेह शरीरिणाम् । 
दुलभो मुनयो दध्युरसद्गा्यमभीप्सितम् ॥ १७॥ 


पदार्थ 

विप्रषं  हे ब्रह्मर्षि मैत्रेयजी खलु  निश्चय नै पाडनको लागि 

इह  यस लोकमा दुखंभः  दुर्लभ कुरो हो असन्चात्  आसक्तिरहित भएर 
शिवेन  भगवान् शिवजीसंग मुनयः  मुनिहरू पनि दध्युः  ध्यान गर्दन 
शरीरिणाम्  देहधारीहरूको अभीप्सितम् यम्  चाहना 

सङ्गमः  भेट हनु गरिएका जुन शिवजीलाई 





ताक्यार्थ हे ब्रह्मर्षि मेत्रेयजी ! यस लोकमा भगवान् शिवजीसंग देहधारीहरूको भेट हनु निश्चय 
ने दुर्लभ कुरो हो । मुनिहरू पनि जसलाई पाडनको लागि आसक्तिरहित भएर ध्यान गर्दछछन्। 


आत्मारामोऽपि यस्त्वस्य लोककल्पस्य राधसे । 
रक्तया युक्तो विचरति घोरया भगवान् भवः ॥ १८ ॥ 





पदार्थ 
यः जो आवश्यकता छैन गरेकी 
भगवान्  भगवान् अपि  तर पनि शक्त्या  शक्ति शिवाले 
भवः  शिवजी अस्य  यो युक्तः  सहित भएर 
 ०३ 
तुत लोककल्पस्य  लोकसुष्टिको विचराते  घुम्नुहुन्छ 
आत्मारामः  आत्माराम हुनुहुन्छराधसे  रक्नाका लागि उहाँ 
उहांलाई केही कुराको पनिघोरया  भयङ्कर रूप धारण 


ताक्यार्थ भगवान् शिवजी त आत्माराम हुनुहुन्छ, उहाँलाई केही कुराको पनि आवश्यकता छैन, 
तर पनि यो लोकसृुष्टिको रक्नाका लागि उहाँ भयङ्कर रूप धारण गरेकी शक्ति शिवाले सहित 
भएर घुम्नुहुन्छ । 

मत्रेय उवाच मत्रेयजीले भन्नुभयो 

प्रचेतसः पितुवांक्यं रिरसादाय साधवः। 


दिशं प्रतीचीं परययुस्तपस्यादतचेतसः ॥ १९॥ 


पदार्थ 
साधवः  सज्जन पितुः  पिताको शिरसा आदाय  शिरोधार्य गैरर 
प्रचेतसः  प्रचेताहरू वाक्यं  अदेश तपसि  तपस्यामा 


रालानन्द्री लीक 


१५७९ 
चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय २४ 
र अ  
आदुतचेतसः  मन लगाई दिं  दिशामा 
प्रतीचीं  पश्चिम प्रययुः  गए 


तवाक्यार्थ सज्जन प्रचेताहरू पिताको आदेश शिरोधार्य गरेर तपस्यामा मन लगाई पश्चिम 
दिशातफ गए। 


समुद्रमुप विस्तीणंमपर्यन् सुमहत् सरः। 
महन्मन इव स्वच्छं प्रसन्नसलिलाशयम् ॥ २०॥ 





पदार्थ 

समुद्रम् उप  जांँदाजादैइव  जस्तै प्रसन्न रहेको 

उनीहरूले समूद्रसमान स्वच्छं  सफा र सुमहत्  इलो 

विस्तीणंम्  फलिएको प्रसन्नसलिलाशयम्  त्यहाँ रहनेसरः  एउटा तलाउ 

महन्मनः  महापुरुषको मन॒ माछ आदि जलजीव पनि।अपश्यन्  देखे 


ताक्यार्थ जांँदा जदि उनीहरूले समुद्रसमान फैलिएको ठुलो एउटा तलाड देखे । त्यो तलाउ 
महापुरुषको मनजस्तै सफा थियो र त्यहाँ रहने माछ आदि जलजीव पनि प्रसन्न थिए। 


नीलरक्तोत्पकाम्भोजकहारेन्दीवराकरम् । 
हंससारसचक्राहकारण्डवनिकूजितम् ॥ २९॥ 


पदढार्थ 

नीटरक्तोत्पलाम्भोज उत्पल, अम्भोज र कल्लार आदि निकूनितम्  हांस, सारस, 
कहरेन्दीवराकरम्  त्योनामका विभिनन कमलहरूलेचखेवा र॒ कारण्डव आदि 
तला दिनमा, सांफमा र॑सुशोभित थियो अनि त्यहाँ पक्षीहरूले सुमधुर आवाज 
रातमा फुल्ने नीला र ॒राताहंससारसचक्राहकारण्डव निकालिरहेका थिए 





तवाक्यार्थ त्यो तलाड दिनमा, साँफमा र रातमा फुल्ने नीला र राता उत्पल, अम्भोज र कलवार 
आदि नामका विभिन्न कमलहरूले सुशोभित थियो अनि त्यहां हांस, सारस, चखेवा र कारण्डव 
आदि पक्षीहरूले सुमधुर आवाज निकालिरहेका थिए। 


मत्तभ्रमरसोस्वयंहष्टरोमलताङ्धरिपम्। 


पद्मकोशरजो दिश्ु विक्षिपत्पवनोत्सवम् ॥ २२॥ 
पदार्थ 
मत्तभ्रमरसेस्वयंहृ्टरोेम उन्मत्त भवराहरूको मधुर विभिन्न प्रकारका वृक्ष र 
रताङ्घिपम्  त्यस तलाउमा ध्वनिले रोमाञ्चित भणएजस्तालहराहरू थिए 


रालानन्द्री लीक 


१५८० 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २४ 


पद्मकोरारजः  कमलको पराग विक्षिपत्पवनोत्सवम्  पफयोँक्ने उत्सव भद्रहेको छ कि जसौ 
दिषु  चारैतिर हावाले गर्दा मानँ त्यहं कुनै।लाग्थ्यो 

ताक्यार्थ त्यस तलाउमा उन्मत्त भँवराहरूको मधुर ध्वनिले मानँ रोमाञ्चित भएका हुन् कि 
भने जस्ता विभिन्न प्रकारका वृक्ष र लहराहरू धथिए। अनि कमलको पराग चारैतिर फिंजाउने 
हावाले गर्दा मानौँ त्यहं कुनै उत्सव भद्रहेको छ कि जस्ते लारथ्यो । 


तत्र गान्धवंमाकण्यं दिव्यमागंमनोहरम् । 
विसिस्म्यू राजपुत्रास्ते मृदङ्गपणवाद्यनु ॥ २३॥ 





पदढार्थ 

तत्र  त्यहां दिव्य रागरागिनीको प्रयोगलेआकण्यं  सुनेर 

मृदङ्गपणवाद्यनु  मादल,मनोहर भएको तेती 

कठताल आदि बाजाका साथ गान्धवंम्  गन्धर्वदरारा गाइएको राजपुत्राः  राजपुत्र प्रचेताहरू 
दिन्यमागंमनोहरम्  अनेक मधुर गीत विसिस्म्युः  आश्चर्यचकित भए 


ताक्यार्थ त्यहं मादल, कठताल आदि बाजाका साथ अनेक दिव्य रागरागिनीको प्रयोगपूर्वक 
गन्धर्वद्रारा गादएको मनोहर मधुर गीत सुनेर ती राजपुत्र प्रचेताहरू आश्चर्यचकित भए। 


तर्येव सरसस्तस्मान्निष्कामन्तं सहानुगम् । 
उपगीयमानममरप्रवरं विबुधानुगैः ॥ २४ ॥ 
तप्तहेमनिकायाभं रितिकण्टं त्रिखोचनम् । 
प्रसादसुमुखं वीक्ष्य प्रणेमुजांतकोतुकाः ॥ २५॥ 





पदठार्थ 

तहिं एव  त्यसौ समयमागर्नका लागि तत्पर अमरप्रवरं  देवश्रष्ठ 
गन्धर्वहरूले गाएको गीततप्तहेमनिकायाभं  तातेको त्रिलोचनम्  त्रिनेत्र भगवान् 
सुनिरहंदा सुनजस्तै चम्किलो कान्तिशिवलाई 

तस्मात्  त्यस भएका वीक्ष्य  देखेर 

सरसः  तलाउबाट रितिकण्ठं  नीलो घाँटी भएका जातकेोतुकाः  आश्चर्यचकित 
सहानुगम्  अनुचरसहित विबुधानुगैः  गन्धर्वहरुद्रारा भएका प्रचेताहरूले उहाँलाई 
निष्कामन्तं  निक्लिरहेका उपगीयमानम्  कीर्तिगानप्रणेमुः  प्रणाम गरे 

प्रसादसुमुखं  भक्तलाई अनुग्रहगरिएका 


ताक्यार्थ त्यसै समयमा गन्धर्वहरूले गाएको गीत सुनिररहंदा त्यस तलाउबाट अनुचरसहित 
निकिलिरहेका, भक्तलाई अनुग्रह गर्नका लागि तत्पर, तातेको सुनजस्ते चम्किलो कान्ति भएका, 


रालानन्द्री लीक 


९५८१ 
चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २४ 


नीलो घोँटी भएका, गन्धर्वहरूद्रारा कीर्तिगान गरिएका तीन नेत्र भएका देवश्रेष्ठ भगवान् शिवलाई 
देखेर आश्चर्यचकित भएका प्रचेताहरूले उहाँ लाई प्रणाम गरे । 


स तान् प्रपन्नातिंहरो भगवान् धम॑वत्सलः। 
धम॑ज्ञान् शीलसम्पन्नान् प्रीतः प्रीतानुवाच ह ॥ २६॥ 


पदार्थ 

प्रपन्नातिंहरः  शरणागतको भयप्रीतान्  आप्नो दर्शनबाट प्रीतः  प्रसनन हदि 
नाश गर्ने प्रसन्न भएका ह  निश्चयने 
घम॑वत्सलः  धर्प्रमी धम॑ज्ञान्  धर्मज्ञ उवाच  भन्नुभयो 
सः भगवान्  उहाँ भगवान्शीलसम्पन्नान्  शीलसम्पनन 

शिवजीले तान्  ती प्रचेताहरूसंग 





ताक्यार्थ शरणागतको भय नाश गर्न धर्मप्रेमी भगवान् शिवजीले आफनो दर्शनबाट प्रसन्न 
भएका धर्मज्ञ, शीलसम्पन्न ती प्रचेताहरूसंग प्रसन्न हदे भन्नुभयो । 


श्रीरुद्र उवाच श्रीरुद्रले भन्नुभयो 
यूयं वेदिषदः पुत्रा विदितं वर्चिकीषितम् । 
अनुग्रहाय भद्रं व एवं मे दशनं कृतम् ॥ २७॥ 


पदार्थ 

यूयं  तिमीहरू विदितं  मैले बुरेको छु सिकाउन 

वेदिषदः  राजा वेदिषद् वः  तिमीहरूको मे  मैले 

प्राचीनबर्हिका भद्रं  कल्याण होस् भनेएवं  यसप्रकारको 

पत्राः  पुत्रहौ विचार गी दशनं  दर्शन 

वः  तिमीहरूले अनुग्रहाय  अनुग्रहका लागिकृतम्  दिएको हँ 
चिकीषिंतम्  गर्न खोजेको कुरा भगवदाराधनाको तरिका 





वाक्यार्थ तिमीहरू राजा प्राचीनबर्हिका पुत्र हौ, तिमीहरूले गर्न खोजेको कुरा मैले बुकेको हु । 
तिमीहरूको कल्याण होस् भन्ने विचार गरी भगवदाराधनाको तरिका सिकाडन मैले यसप्रकारको 
दर्शन दिएको हँ । 


यः परं रंहसः साक्षात् त्रिगुणाज्जीवसंज्ञितात् । 
भगवन्तं वासुदेवं प्रपन्नः स प्रियो हि मे ॥ २८॥ 
पदढार्थ 


रालानन्द्री लीक 


९५८२ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २४ 
यः  जो व्यक्ति परं  नियामक हि  निश्चय नै 

रंहसः त्रिगुणात्  अव्यक्त भगवन्तं  भगवान् सः  त्यही व्यक्ति 

प्रकृति र वासुदेवं  वासुदेवको मे  मेरो 

जीवसंज्ञितात्  जीवसंज्ञक पुरुष साक्षात्  साक्षात् प्रियः  प्रिय हन्छ 

यी दुबैका प्रपन्नः  शरण लिन्छ 





वाक्यार्थ जो व्यक्ति अव्यक्त प्रकृति र जीवसंज्ञक पुरुष यी दुबैका नियामक भगवान् 
वासुदेवको साक्षात् शरण लिन्छ त्यही व्यक्ति मेरो प्रिय हून्छ । 

विवरण प्रकृति र पुरुषभन्दा पर यी दुबैको नियामक भगवान् वासुदेवको शरणमा जो जान्छन् 
त्यस्ता मान्छेहरू भगवान् शङ्रका लागि प्रिय हृन्छन्। भगवान् वासुदेव र भगवान् शङडूरलाई 
उभयात्मा अर्थात् परस्परका आत्मा भनिन्छ । तत्त्वतः एडटै परमतत्त्व सबै रूपमा अभिव्यक्त 
भएको हो, रूपभेद त॒ कल्पित मात्र हो, त्यसैले भगवान् शङूरलाई वासुदेवका भक्तहरू अत्यन्त 
प्रिय हुन्छन् । 


स्वधमनिष्ठः रातजन्मभिः पुमान् 
विरिञ्चतामेति ततः परं हि माम् 
अव्याकृतं भागवतोऽथ वैष्णवं 


पदं यथाहं विबुधाः कलात्यये ॥ २९॥ 
पदार्थ 


स्वधर्मनिष्ठः  आप्नो वणिम   नै पदं  पदमा पुग्दछ 





धर्मलाई सही किसिमले पालनमाम्  म शिवलाई प्राप्तयथा  जसरी 

गर्ने गर्दछ तर जो अहं  मर 

पुमान्  व्यक्ति भागवतः  भगवान् विष्णुको विबुधाः  अन्य देवताहरू 
रातजन्मभिः  सय जन्मपछि अनन्य भक्तछत्यो कलात्यये  आपनो अधिकारको 
विरिञ्चताम्  ब्रह्माको पदमा अथ  मृत्युपछ्छि समाप्तिसंगे लिङ्गशरीरको नाश 
एति  पुग्दछछ अन्याकृतं  सम्पूर्ण प्रपञ्चबाट्भएपच्छि मात्र त्यहां पुग्दछोँ 

ततः परं  त्यसभन्दा पनि धेरैरहित 

पुण्य भएपच्छि वैष्णवं  भगवान् विष्णुको 


ताक्यार्थ आफ्नो व्णश्म धर्मलाई सही किसिमले पालन गर्ने व्यक्ति सय जन्मपच्ि ब्रह्माको 
पद प्राप्त गर्द, त्यसभन्दा पनि धरे पुण्य भएपछि म शिव लाई प्राप्त गर्द । तर जो भगवान् 
विष्णुको अनन्य भक्त छ त्यो चाह मृत्यु हंदासाथ सम्पूर्ण प्रपञ्चबाट रहित भगवान् विष्णुको 
पदमा पुग्दछ, म र अन्य देवताहरू आफ्नो अधिकारको समाप्तिसंगे लिङ्गशरीरको नाश भएपछि 

यनानन्दी ठीक 


९५८३ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २४ 


मात्र त्यहाँ पुग्दच्छँ । 


अथ भागवता यूयं प्रियाः स्थ भगवान् यथा । 
न मद्भागवतानां च प्रेयानन्योऽस्ति किचित् ॥ २०॥ 


पदार्थ 

यथा  जसरी युयं च  तिमीहरू पनि कर्हिचित्  कटहिल्यै पनि 
भगवान्  भगवान् विष्णु मेराप्रियाः स्थ  मेरा प्रिय छीमत्  मभन्दा 

प्रिय हुनुहन्छ यस्ते अन्यः  अर्को 

अथ  त्यसै गरी भागवतानां  भगवान्का प्रियान्  प्रिय 

भागवताः  भगवान्का भक्तभक्तहरूका लागि पनि न अस्ति  हदेन 





ताक्यार्थ जसरी भगवान् विष्णु मेरा प्रिय हुनुहन्छ त्यसै गरी भगवान्का भक्त तिमीहरू पनि 
मेरा पनि प्रिय छौ । यस्ते भगवान्का भक्तहरूका लागि कटहिल्यै पनि मभन्दा अर्को प्रिय हँदेन। 


इदं विविक्तं जप्तव्यं पवित्रं मङ्गलं परम् । 
नि्रेयसकरं चापि श्रूयतां तद् वदामि वः ॥ ३१॥ 


पदार्थ 

वः  अब म तिमीहरूलाई निःश्रेयसकरं अपि  त्यसपच्छि तिमीहरूले 

इदं  यो एटा कल्याणकारक पनि स्तोत्र तत्  त्यसलाई 

परं पवित्रं  परम पवित्र वदामि  भन्ददु विविक्तं  शुद्धभावले 

मङ्गलं  मङ्लमय र श्रूयतां  सुन जप्तव्यं च  जप्नपर्दछ पनि 





ताक्यार्थ अब म तिमीहरूलाई एउटा परम पवित्र, मङ्लमय र कल्याणकारक स्तोत्र भन्दल्ु 
त्यो सुन र त्यसपछि त्यसलाई शुद्धभावले जप पनि। 


मत्रेय उवाच मत्रेयजीले भन्नुभयो 
इत्यनुक्रोशहृदयो भगवानाह ताञ्छिवः। 
बद्धाञ्जीन् राजपुत्रान् नारायणपरो वचः ॥ ३२॥ 


पढार्थ 

नारायणपरः  नारायणपरायण भगवान्  भगवान् तान्  ती 

अनुकोशहदयः  दयालु हदयशिवः  शिवले राजपुत्रान्  राजपुत्रहरूलाई 
भएका बद्धाञ्जलीन्  हात जोडिरहेका इति  यो 


रालानन्द्री लीक 


१५८०४ 
चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय २४ 
वचः  वचन स्तोत्र आह  बताउनुभयो 


ताक्यार्थ नारायणपरायण दयालु हदय भएका भगवान् शिवले हात जोडिरेका ती 
राजपुत्रहरूलाई यो स्तोत्र बताउनुभयो । 


श्रीरुद्र उवाच श्रीरुद्रले भन्नुभयो 
जितं त आत्मविदुधुयंस्वस्तये स्वस्तिरस्तु मे। 
भवता राधसा राद्धं सवंस्मा आत्मने नमः॥ ३३॥ 





पदार्थ 

ते  हे भगवान् हजुरको त्यसबाट राधसा  परमानन्दरूपमा 

नितं  उत्कर्ष मे  मेरो राद्धं  रहनुहन्छ 
आत्मविदुधुर्यस्वस्तये  स्वस्तिः  कल्याण सर्वस्मै आत्मने  यस्ता 
उच्चकोटिका आत्मज्ञानीकोअस्तु  होस् सर्वत्मस्वरूप हजुरलाई 
कल्याणका लागि हो भवता  हजुर नमः  नमस्कार छ 


ताक्यार्थ हे भगवान् ! हजुरको उत्कर्ष उच्चकोटिका आत्मज्ञानीको कल्याणका लागि हो, 
त्यसबाट मेयो कल्याण होस् । परमानन्दरूपमा रहनुहूने सर्वात्मस्वरूप हजुरलाई नमस्कार छ । 


नमः पडजनाभाय भूतसृक्ष्मन्द्रियात्मने। 
वासुदेवाय शान्ताय कूटस्थाय स्वरोचिषे ॥ ३४ ॥ 


पदढार्थ 

पङ्कजनाभाय  नाभिमा कमल शान्ताय  शान्त भगवानूलाई 

समस्त लोक भएका कूटस्थाय  निर्विकार नमः  नमस्कार छ 
भूतसृष्षमेन्द्रियात्मने  भूतसूक्ष्म स्वरोचिषे  स्वयंप्रकाश 

तन्मात्रा र इन्द्रियका नियन्ता वासुदेवाय  वासुदेव 





ताक्यार्थ हे भगवान् ! जसको नाभिमा कमल समस्त लोकको रूपमा छ, जो भूतसूक्ष्म 
तन्मात्रा र इन्द्रियका नियन्ता हुनुहुन्छ, जो शान्त, निर्विकार र स्वयंप्रकाश हुनुहुन्छ त्यस्ता वासुदेव 
नाम भएका हजुरलाई नमस्कार छ। 

सङषंणाय सृष्ष्माय दुरन्तायान्तकाय च । 


नमो विरवप्रबोधाय प्रदुम्नायान्तरात्मने ॥ ३५॥ 
पढार्थ 
सृकष्माय  अव्यक्त दुरन्ताय  अनन्त अन्तकाय  मुखाग्नद्रारा समस्त 


रालानन्द्री लीक 


९५८५ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २४ 
लोकको प्रलय गर्ने विह्वप्रबोधाय  जगत्का अधिष्ठाता 

सङ्षंणाय  अहङारकामानिसलाई प्रकृष्ट ज्ञान प्रदानप्रद्युम्नाय च  प्रद्युम्नरूप 
अधिष्ठाता सडर्षणरूप हजुरलाई गर्ने हजुरलाई पनि नमस्कार छ 

नमः  नमस्कार छ अन्तरात्मने  बुद्धिका 





वाक्यार्थ जो अव्यक्त हनुहुन्छ, जो अनन्त हूनुहुन्छ, जसले मृखागिनिद्रारा समस्त लोकको अन्त गर्नृहुन्छ 
त्यस्ता अहङारका अधिष्ठाता देवता सङ्र्षणरूप हजुरलाई नमस्कार छ । जगत्का मानिसलाई प्रकृष्ट 
ज्ञान जसबाट हुन्छ त्यस्ता बुदिका अधिष्ठाता देवता प्रदयुम्नरूप हजुरलाई पनि नमस्कार छ। 


   निरुद्धाय हृषीकेरोन्द्रियात्मने   ४ 
नमो नमोऽ न्द्रयात्मने । 
नमः परमहंसाय पूणांय निभृतात्मने ॥ ३६॥ 


पदार्थ 

हृषीकेदोन्द्रियात्मने  इन्द्रियकानमः नमः  बारम्बार नमस्कार परमहंसाय  आफ्नो तेजले 
स्वामी र मनका अधिष्ठाता छ जगत्लाई व्याप्त गर्ने परम 
अनिरुद्धाय  अनिरुद्धरूपनिभृतात्मने  वृद्धि र क्षय नहुने ूर्यरूप हजुरलाई 

हजुरलाई पूणांय  पूर्ण नमः  नमस्कार छ 





ताक्यार्थ इन्द्रियका स्वामी र मनका अधिष्ठाता देवता अनिरुद्धरूप हजुरलाई बारम्बार नमस्कार 
छ । वृद्धि र क्षय नहूने भएकाले पूर्ण र आफ्नो तेजले जगत्लाई व्याप्त गर्ने परम सूर्यरूप हजुरलाई 
नमस्कार छ। 


स्वगापवगंदाराय नित्यं शुचिषदे नमः। 
् हिरण्यवीयांय   न 
नमो हिरण्यवीयाय चातुहोत्राय तन्तवे ॥ ३७ ॥ 


पढार्थ 

स्वगांपवगंद्ाराय  कर्मकोरहनृहने हजुरलाई साधन र 

फल स्वर्ग र ज्ञानको फलनमः  नमस्कार छ तन्तवे  त्यसको विस्तार गर्न 
मोक्ष प्रदान गर्ने हिरण्यवीयांय  सुवर्णरूप वीर्यलेअग्निरूप हजुरलाई 

नित्यं  सर्य युक्त नमः  नमस्कार छ 

शुचिषदे  पवित्र अन्तःकरणमा।चातुरहोत्राय  चातुर्होत्र कर्मको 





वाक्यार्थ स्वर्ग र मोक्ष प्रदान गर्ने, सर्धं भक्तहरूको पवित्र अन्तःकरणमा रहनुहूने हजुरलाई 
नमस्कार छ । सुवर्णरूप वीर्यले युक्त चातुर्होत्र कर्मको साधन र त्यसको विस्तार गर्न अग्निरूप 
हजुरलाई नमस्कार छ। 


ऊर्जं   न ४  
नम ज्ज इष तस्याः पतय यज्ञरतस । 


रालानन्द्री लीक 


९५८६ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २४ 


तुप्तिदाय च जीवानां नमः सवंरसात्मने ॥ ३८ ॥ 


पढार्थ 

ऊर्जँ  पितृहरूका पोषक तीन वेदका अधिष्ठाता हजुरलाई  सवंरसात्मने च॒  सर्वरस 
इषे  देवताहरूका पोषक नमः  नमस्कार छ जलरूप हजुरलाई 

यज्ञरेतसे  सोमरूप तथा जीवानां  सम्पूर्ण प्राणीलाई नमः  नमस्कार छ 
त्रय्याः पतये  ऋग्, यजु र साम।तृप्तिदाय  तृप्ति दिने 





ताक्यार्थ पित्र र देवताहरूका पोषक सोमरूप तथा ऋग्, यजु र साम तीन वेदका अधिष्ठाता 
हजुरलाई नमस्कार छ । सम्पूर्ण प्राणीलाई तृप्ति दिने सर्वरस वा जलरूप हजुरलाई नमस्कार छ। 


 श,  अ स्थवीयसे 
स्वंसत््वात्मदेहाय विरोषाय स्थवीयसे । 
नमस्तरेटोक्यपालाय सह ओजोबलाय च ॥ ३९॥ 


पदार्थ 

सवंसत्त्वात्मदेहाय  सम्पूर्ण  हजुरलाई शरीरको शक्िका कारण भएका 
प्राणीहरूको व्यष्टि देहरूप नमः  नमस्कार छ वायु प्राणरूप हजुरलाई 
स्थवीयसे  अति स्थूलत्रेरोक्यपालाय  तीनै लोककोनमस्कार छ 
विराट्रूप रक्षा गर्न 

विशेषाय च  विशेष पृथिवीरूपसहओजोबलाय  इन्द्रिय, मन र 





वाक्यार्थ सम्पूर्ण प्राणीहरूको व्यष्टि देहरूप, अति स्थूल विराट्रूप र विशेष पृथिवीरूप 
हुनुभएका हजुरलाई नमस्कार छ । तीनै लोकको रक्षा गर्न इन्द्रिय, मन र शरीरको शक्तिका कारण 
भएका वायु प्राणरूप हजुरलाई नमस्कार छ । 


९८   ९८  
अथलिद्गाय नभसे नमोऽन्तबहिरात्मने। 
नमः पुण्याय खोकाय अमुष्य भूरिवचैसे ॥ ४०॥ 


पदढार्थ 

अथलिद्गाय  आपनो गुणनभसे  आकाशरूप हजुरलाई अमुष्मे लोकाय  स्वर्ग, वैकुण्ठ 
शब्दद्वारा समस्त पदार्थको ज्ञाननमः  नमस्कार छ आदि लोकका रूपमा 
गराउने एवं पुण्याय  परमपुण्यबाट प्राप्तरहनुभएका हजुरलाई 
अन्तवेहिरात्मने  बाहिर रहने नमः  नमस्कार छ 
भित्रको भेद गराउने भूखिचैसे  परम तेजोमय 





ताक्यार्थ आफ्नो गुण शब्दद्वारा समस्त पदार्थको ज्ञान गराउने एवं बाहिर र भित्रको भेद 
गराउने आकाशरूप हजुरलाई नमस्कार छ । परमपुण्यबाट प्राप्त हुने परम तेजोमय स्वर्ग, वेकुण्ठ 


रालानन्द्री लीक 


१५८७ 
चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २४ 
आदि लोकका रूपमा रहनुभएका हजुरलाई नमस्कार छ। 
प्रवृत्ताय निवृत्ताय पितृदेवाय कर्मणे । 
नमोऽघमविपाकाय मृत्यवे दुःखदाय च ॥ ४१॥ 


पदार्थ 

पितृदेवाय  पितर॒ र देवलोककर्मणे  कर्मरूप हजुरलाई दुःखदाय  दुःखदायक 

प्राप्त गराडने क्रमशः नमः  नमस्कार छ मृत्यवे च  मूत्युरूप हजुरलाई 
प्रवृत्ताय निवृत्ताय  प्रवृत्ति रअधर्मविपाकाय  अधर्मकोपनि नमस्कार छ 
निवृत्ति फलस्वरूप 





ताक्यार्थ पित्र र देवलोक प्राप्त गराउने क्रमशः प्रवृत्ति र निवृत्ति कर्मरूप हजुरलाई नमस्कार 
छ । अधर्मको फलस्वरूप दुःखदायक मूत्युरूप हजुरलाई पनि नमस्कार छ । 


नमस्त आरिषामीरा मनवे कारणात्मने । 
् धर्माय ९ ७ ् कृष्णायाकुण्ठमेधसे ् 
नमो घमांय बृहते कृष्णायाकुण्टमेधसे ॥ 
पुरुषाय पुराणाय साङ्ख्ययोगेरवराय च ॥ ४२॥ 


पढार्थ 

ईश  हे भगवान् ते  हजुरलाई अकुण्ठमेधसे  ज्ञानशक्ति 
पुराणाय पुरुषाय  पुराणपुरुषनमः  नमस्कार छ कहिल्यै पनि कुण्ठित नहुने 

तथा आशिषाम्  सम्पूर्ण बृहते धमांय च  महान् धर्मरूप 
साङ्ख्ययोगेरवराय  साङ्ख्य र्कामनापूर्विको हजुरलाई 

योगका अधीश्वर कारणात्मने  कारण भएका नमः  नमस्कार छ 
कृष्णाय  भगवान् श्रीकृष्णरूप मनवे  साक्षात् मन्त्रूप 





ताक्यार्थ हे भगवान् ! पुराणपुरुष तथा साङ्ख्य र योगका अधीश्वर भगवान् श्रीकृष्णरूप 
हजुरलाई नमस्कार छ । सम्पूर्ण कामनापूर्तिको कारण भएका साक्षात् मन्त्ररूप र जसको ज्ञानशक्ति 
कहिल्यै पनि कुण्ठित हूदेन त्यस्ता महान् धर्मरूप हजुरलाई नमस्कार छ । 


राक्तित्रयसमेताय मीदुषेऽहङ्कतात्मने । 
चेतआकूतिरूपाय नमो वाचो विभूतये ॥ ४३॥ 


पदार्थ 
शक्तित्रयसमेताय  कर्ता, करणअह्कुतात्मने  अहङ्ारका  मीटुषे  रुद्ररूप हजुरलाई 
र कर्म तीन शक्तिका आश्रय ।अधिष्ठाता नमः  नमस्कार छ 


रालानन्द्री लीक 


१५८८ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २४ 
वाचः  परा, पश्यन्ती, मध्यमाविभूतये  उत्पत्तिस्रोत तथा 

र॒ वैखरी चार किसिमकाचितञआकूतिरूपाय  ज्ञान र 
वाणीको क्रियारूप हजुरलाई नमस्कार 
वाक्यार्थ कर्ता, करण र कर्म तीन शक्तिका आश्रय र अहङारका अधिष्ठाता रुद्ररूप हजुरलाई 
नमस्कार छ। परा, पश्यन्ती, मध्यमा र वैखरी चार किसिमका वाणीको उत्पत्तिम्नोत तथा ज्ञान र 


क्रियारूप हजुरलाई नमस्कार छ । 


छ 


दशनं नो दिद्णां देहि भागवताचिंतम् । 
रूपं प्रियतमं स्वानां सर्वेन्द्रियगुणाञ्जनम् ॥ ५४ ॥ 


पदार्थ 

दिदृक्षूणां  हजुरको दर्शन गर्नस्वानां  आफन्तजनको  रूपको 

चाहने प्रियतमं  अत्यन्त प्रिय दशनं  दर्शन 

नः  हामीहरूलाई सर्वेन्द्रियगुणाञ्जनम्  आपनो दिहि  दिनुहोस् 


भागवताचिंतम्  भक्तजनद्रारागुणले समस्त इन्दियलाई तप्त 
पूजित गर्ने 

ताक्यार्थ हजुरको दर्शन गर्न चाहने हामीहरूलाई जुन भक्तजनद्रारा पूजित छ, जो आफन्तजनको 
अत्यन्त प्रिय छ, जो आफ्नो गुणले भक्तहरूका समस्त इन्द्रियलाई तप्त गर्द त्यस्तो रूपको दर्शन 
दिनुहोस् । 





स्निग्धप्रावृडघनयामं सर्वसोन्द्यंसङ्ग्रहम्। 
चावांयतचतुबांहुं सुजातरुचिराननम् ॥ ४५॥ 
पद्मकोशपलाशाक्षं सुन्द्रश्रु सुनासिकम् । 


सुद्विजं सुकपोलास्यं समकणविभूषणम् ॥ ५६॥ 
पदढार्थ 


स्नग्धप्रावृडघन्यामं  हजुरको चावांयतचतुबांहं  सुन्दर विशाल 
रूप वर्षकालीन मेघसमान।चार हात 

स्निग्ध, श्याम वर्णको र सुजातरुचिराननम् 
सर्वसेन्दर्यसङ्ग्रहम्  सम्पूर्ण सुन्दर मृखारविन्द 
सौन्दर्यको सारसडग्रहका रूपमा पद्मकोरापलाराक्षं 
रहेको छ कमलकोशका पत्रजस्ता जंखा 


अत्यन्त 


सुन्द्रश्चु  सुन्दर ओंँखीभौँ 
सुनासिकम्  राम्रो नाक 
सुद्धिजं  राम्रा दांत 
सुकपोलास्यं  सुन्दर 
भएको मुखमण्डल र 
समकणविभूषणम् 


गाला 





समान 


रालानन्द्री लीक 


९५८९ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय २४ 


कानले विभूषित भएको हजुरकोरूप छ 

ताक्यार्थ हजुरको रूप वर्षाकालीन मेघसमान स्निग्ध, श्याम वर्णको र सम्पूर्ण सौन्दर्यको 
सारसडग्रहका रूपमा रहेको छ। यस्तै सुन्दर विशाल चार हात, अत्यन्त सुन्दर मुखारविन्द, 
कमलकोशका पत्रजस्ता आंखा, सुन्दर ओंँखीभँ, राम्रो नाक, राम्रा दांत, सुन्दर गाला भएको मुख 
र समान कानले विभूषित भएको हजुरको रूप छ। 


परीतिप्रहसितापाङ्गमलकेरूपरोभितम् । 
लसत्पङ्कजकिंञ्जल्कटुकूल मृष्टकुण्डलम् ॥ ४७ ॥ 
स्फुरत्किरीरवल्यहारनृपुरमेखलम्। 
राद्कचक्रगदापद्ममालामण्युत्तमद्धिमत्॥ ४८॥ 


पदार्थ 

परीतिप्रहसितापा्गम्  हजुरकोलसत्पङ्कजकिल्जल्कदुकूलं  मुकुट, बाला, हार, पाउजु र 
रूप प्रेमपूर्ण हँसो र कके हेराद्कमलको केसरजस्ते पहँलोमेखलाले युक्त 

भएका ओंँखाले युक्त वस्त्र र राद्कचक्रगदापद्यमाला 

अकरूकैः धुभ्रिएका कालामृष्टकुण्डलम्  उज्ज्वल कुण्डल मण्युत्तमद्धिमत्  शङ्ख, चक्र, 
केशद्रारा स्फुरत्किरीरवलयहारनुपुर गदा, पद्म, वनमाला र कौस्तुभ 
उपशोभितम्  सुशोभित मेखलम्  चमचमादरहेकामणिले गर्दा अत्यन्त सुन्दर छ 





ताक्यार्थ हजुरको रूप प्रेमपूर्ण हँसो र कर्के हेराइ भएका ओंँखाले युक्त छ, घुभ्िएका काला 
केशद्वारा सुशोभित छ, कमलको केसरजस्ते पलो वस्त्र, उज्ज्वल कुण्डल, चमचमादइरहेका मुकुट, 
बाला, हार, पाउजु र मेखलाले युक्त छ र शङ्ख, चक्र, गदा, पद्म, वनमाला र कौस्तुभ मणिले 
गर्दा अत्यन्त सुन्दर छ। 


सिंहस्कन्धत्विषो बिभ्रत् सोभगग्रीवकोस्तुभम् । 


श्रियानपायिन्या क्षिप्तनिकषारमोरसोल्टसत् ॥ ४९॥ 
पदार्थ 


सिंहस्कन्धत्विषः  भगवान्को सोभगग्रीवकोस्तुभम्  कौस्तुभगर्ने भगवती लक्ष्मीद्रारा 


रूप सिंहका समान इला कांँध,मणिको कान्तिलि सुन्दर बनेको 
तिनमा परेको हार, कुण्डल घाँटी भएको 

आदिको प्रकाशलाई अनपायिन्या भरिया  श्रीवत्स 
बिभ्रत्  धारण गर्ने चिहको रूपमा नित्य निवास 


क्षिप्तनिकषादमोरसा  कसौटी 
सुन परीक्षण गर्न योग्य 
दुङ्गाको शोभालाई तिरस्कृत 





गर्ने छातीले 


रालानन्द्री लीक 


१५९० 

चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २४ 
उल्लसत्  सुशोभित भएको छ 

ताक्यार्थ भगवान्का कोँध सिंहका समान इला छन् । ती कँध हार, कुण्डल आदिको प्रकाशले 
युक्त छन् । उहाँको घाँटी कौस्तुभ मणिको कान्तिले सुन्दर बनेको छ र उहँको छाती कसौटी सुन 


परीक्षण गर्न योग्य दुङ्गाको शोभालाई तिरस्कृत गर्ने र श्रीवत्स चिहको रूपमा नित्य निवास गर्न 
भगवती लक्ष्मद्रारा सुशोभित भएको छ । 


पूररेचकसंविग्नवलिवल्गुदलोद्रम्। 
प्रतिसङ्कामयद् विदवं नाभ्यावतंगभीरया ॥ ५०॥ 


पदढार्थ 

पूररेचकसंविग्नवलिवल्गु र माथि फुकेको पेट र भएको जगत्लाई आपफूमा नै 
दलोदरम्  श्वास लिंदा र्आवतंगभीरया  गिरो भंवरी प्रतिसङ्करामयत्  लीन 
छोड्दा हल्लिएका पेटकाजस्तो घुमेको गराद्रहेको जस्तो देखिन्छ 
रेखाले गर्दा अत्यन्त ॒सुन्दरनाभ्या  नाभि 

पिपलको पातजस्तै तल सानोविदवं  आपूबाट उत्पन्न 





वाक्यार्थ श्वास लिंँदा र छोडदा हल्लिएका पेटका रेखाले गर्दा अत्यन्त सुन्दर पिपलको 
पातजस्तै तल सानो र माथि फुकेको पेट र गहिरो भुंवरीजस्तो धघुमेको नाभि आपफूबाट उत्पन्न 
भएको जगत्लाई आफूमा नै लीन गरादरहेको जस्तो देखिन्छ । 


स्यामश्रोण्यधिरोचिष्णुदुकूलस्वणमेखलम् । 
समचावंङ्पिजङ्घोरुनिम्नजानुसुदश्ंनम् ॥ ५१ ॥ 


पदार्थ 

सयामश्रोण्यधिरोचिष्णुदुकूल र सुवण्मिखला चरण, पिंडौला, जाँघ र घुंडाले 
स्वणमेखलम्  श्याम वर्णको समचावंङ्परिजङ्घोरुनिम्न स्धै हेरिरहँ जस्त लाग्ने 
कम्मरमा शोभायमान पीताम्बरजानुसुदशंनम्  समान र सुन्दर हजुरको रूप छ 


वाक्यार्थ श्याम वर्णको कम्मरमा शोभायमान, पीताम्बर र सुवर्णमिखला, समान र सुन्दर चरण, 
पिंडौला, जांघ र घुँडाले सर्धं हेरिरहूं जस्तो लाग्ने हजुरको रूप छ। 


पदा शरत्पद्मपलाशरोचिषा 
नखद्युभिनाँऽन्तरघं विधुन्वता । 


रालानन्द्री लीक 


९५९९१ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २४ 

प्रदशांय स्वीयमपास्तसाध्वसं 

पदं गुरो मागगुरुस्तमोजुषाम् ॥ ५२ ॥ 

पदार्थ 
गुरो  हे जगदगुरु हजुर भएका पदा  चरणद्रारा 
तमोजुषाम्  अज्नानीहरूलाई नखद्युभिः  आप्ना नडकोअपास्तसाध्वसं  संसारको भय 
माग॑गुरुः  आफ्नो प्रकाशने नाश गराउने 
स्वरूपप्राप्तिको मार्ग बताउनेनः  हाम्रो स्वीयम्  आपनो 
गुरु हनुहन्छ अन्तः अघं  अन्तःकरणमापदं  स्वरूपको 
शारत्पद्मपलारारोचिषा  शरद्रेको पापलाई प्रदाय  दर्शन दिनुहोस् 
ऋतुको कमलको जस्तो कान्तिविधुन्वता  हटाउने 





ताक्यार्थ हे जगदगुरु ! हजुर अज्ञानीहरूलाई आफ्नो स्वरूपप्राप्तिको मार्ग बताउने गुरु हुनुहन्छ । 
यस्ते हजुर शरद् ऋतुको कमलको जस्तो कान्ति भएका आफ्ना चरणारविन्दका नड्को प्रकाशले 
हाम्रो अन्तःकरणमा रहेको पाप हटाउनृहुन्छ र संसारको भय नाश गराउनुहुन्छ । यस्थ हजुर 
हामीलाई आफ्नो स्वरूपको दर्शन दिनुहोस् । 


एतद्रुपमनुध्येयमात्मशुद्धिमभीप्सताम् । 


यद् भक्तियोगोऽभयदः स्वधमंमनुतिष्ठताम् ॥ ५२॥ 
पढार्थ 
आत्मश्युद्धिम्  चित्तशुद्धि अनुध्येयम्  चिन्तन गर्नुप्छ अनुतिष्ठताम्  पालन गर्ने 
अभीप्सताम्  चाहने व्यक्तिले यत्  जुन स्वरूपको चिन्तनरूप व्यक्ति लाई 





एतत्  हजुरको यस भक्तियोगः  भक्तियोगले नै अभयदः  अभय प्रदान गर्दछछ 
रूपम्  रूपको स्वधमंम्  आफ्नो धर्मको 


ताक्यार्थ चित्तशुद्धि चाहने व्यक्तिले हजुरको यस रूपको चिन्तन गर्नुपरछ किनभने यस 
स्वरूपको चिन्तनरूप भक्तियोगले नै आफ्नो धर्मको पालन गर्ने व्यक्तिलाई अभय प्रदान गर्दछ। 


  


भवान् भक्तिमता ठभ्यो दुलभः सर्वदेहिनाम् । 


स्वाराज्यस्याप्यभिमत एकान्तेनात्मविद्गतिः ॥ ५४॥ 
पदार्थ 
भवान्  हजुर राजा इन्दरद्रवारा पनि आत्मविदुगतिः  आत्मज्ञानी 
स्वाराज्यस्य अपि  स्वर्गकाअभिमतः  खोजी गरिनृहन्छ॒ हरूको गति पनि हजुर नै 


रालानन्द्री लीक 


९१०९ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २४ 
हुनुहन्छ दुलभः  दुर्लभ हजुर भक्तिमता  भक्तद्रारा मात्र 
सवदेहिनाम्  सम्पूर्ण।एकान्तेन  अन्य विषयकोरभ्यः  पाउन सकिने हुनुहुन्छ 
प्राणीहरूका लागि आसक्तिको परित्याग गर्ने 


वाक्यार्थ हजुर स्वर्गका राजा इन्द्रद्रारा पनि खोजी गरिनृहन्छ, आत्मज्ञानीहरूको गति पनि हजुर 
ने हुनुहन्छ । सम्पूर्ण प्राणीहरूका लागि दुर्लभ हजुर अन्य विषयको आसक्तिको परित्याग गर्ने 
भक्तद्रारा मात्र पाउन सकिने हुनुहुन्छ । 


तं दुराराध्यमाराध्य सतामपि दुरापया । 
एकान्तभक्त्या को वाञ्छेत् पादमूलं विना बहिः ॥ ५५॥ 


पदार्थ 

सताम् अपि  सत्पुरुषहरूका दुराराध्यम्  प्रसन्न पार्न कठिन चरणतल बाहेक 

लागि पनि तं  ती भगवानूलाई बहिः  बाहिरी विषयसुख 
दुरापया  दुर्लभ आराध्य  प्रसन्न पारेपछ्छि वाञ्छेत्  चाहला 
एकान्तभक्त्या  अनन्यकः  कसले 

भक्तिद्रारा पादमूलं विना  उहाँको 





ताक्यार्थ सत्पुरुषहरूका लागि पनि प्रसन्न पार्न कठिन भगवान्लाई दुर्लभ अनन्य भक्तिद्रारा 
प्रसन्न पारेपच्छि कसले उहँका चरणतलबाहेक बाहिरी विषयसुख चाहला ? 


यत्र निविं्टमरणं कृतान्तो नाभिमन्यते । 


वीर्यंोयैविस्पू्जितश्ुवा स्र,     


विरवं विध्वंसयन् ॥ ५६॥ 





पदार्थ 

कृतान्तः  जुन काल विध्वंसयन्  संहार गर्दछछ त्यही।न अभिमन्यते  यो मेरो वशमा 
वीयंोयैविस्पूजिंतश्चुवा  आपनोकालले छ भन्ने कुरामा अभिमान गर्दन 
अदम्य पराक्रम र उत्साहद्रारायत्र  हजुरको चरणतलको अर्थात् त्यस्ता व्यक्तिमा आफ्नो 
फफरादरहेको आंखीभौँले मात्र अरणं  शरणमा अधिकार नभएको ठान्दछ 
विश्वं  सम्पूर्ण विश्वलाई निविष्टम्  पुगेका व्यक्ति लाई 


ताक्यार्थ जुन काल आफ्नो अदम्य पराक्रम र उत्साहद्रारा फफराइरहेको ओंँखीभौँले मात्र 
सम्पूर्ण विश्वलाई संहार गर्द त्यही कालले हजुरको चरणतलको शरणमा पुगेका व्यक्तिलाई यो 
मेरो वशमा छ भन्ने कुरामा अभिमान गर्देन अर्थात् त्यस्ता व्यक्तिमा आफ्नो अधिकार नभएको 
ठान्दछ । 


रालानन्द्री लीक 


९५९२ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय २४ 


क्षणार्धेनापि तुख्ये न स्वगं नापुनभ॑वम् । 
भगवत्सङ्गिसङ्गस्य मत्यांनां किमुताशिषः ॥ ५५७ ॥ 


पदार्थ 

भगवत्स्गिसङ्गस्य  भगवान्कान स्वर्गं  न स्वर्ग र आदिषः  तुच्छ भोगको त 
प्रेमी भक्तसितको सङ्गतको न अपुनभ॑वम्  न त मोक्षलाई क्म् उत  के कुरा 
क्षणार्धेन अपि  आधी क्षणसंग तुलये  तुलना गर्न सक्छु भने 

पनि मत्यांनां  मर्त्यलोकको 





ताक्यार्थ भगवान्का प्रेमी भक्तसितका सङ्गतको आधी क्षणसंग स्वर्ग र मोक्षको त तुलना गर्न 
सकिंदेन भने मर्त्यलोकका तुच्छ भोगको त के कुरा ? 


अथानघाङ्घ्रेस्तव कीतिंतीथंयो 
रन्तबहिःस्नानविधूतपाप्मनाम् । 
भूतेष्वनुकोशसुसत्त्वशीलिनां ्   
३ 
स्यात् सङ्गमोऽनुग्रह एष नस्तव ॥ ५८ ॥ 
पदार्थ 
अथ  यस्तै क्रमशः मानसिक र शारीरिकस्यात्  होस् 
अनघाङ्घ्रेः  भक्तको पाप नारशशापाप हटाएका र नः  हामीहरूका लागि 
गर्न चरणकमल भएका भूतेषु  प्राणीहरूमा तव  हजुरको 
तव  हजुरको अनुक्रोशसुसत्त्वरीलिनां  दया, एषः  यही 
कीतिंतीथंयोः  यश र वीर्थीरागद्रेषरहितता, सरलता आदिअनुग्रहः  कृपा नै अत्यन्त ठुलो 
गङ्गमा गुणले युक्त भएका हुनेछ 
अन्तबेहिःस्नानविधूतपाप्मनाम् भक्तजनहरूको 
आन्तरिक र बाह्य स्नानद्रारासङ्गमः  सङ़त 





ताक्यार्थ यसर्थ हामी के चाहन्छीं भने चरणकमलद्वारा भक्तको पाप नाश गर्ने हजुरको यश र 
तीर्थं गङ्गमा आन्तरिक र बाह्य रूपमा स्नान गरेर जसले क्रमशः मानसिक र शारीरिक पाप 
हटाएका छन् अनि जो प्राणीमा दया, रागद्रेषरहितता र सरलतापूर्ण भाव राख्दछन् यस्ता 
भक्तजनहरूको सङ्गत होस् । हामीहरूका लागि हजुरको यही कृपा नै अत्यन्त ठुलो हुनेछ । 


न यस्य चित्तं बहिरथविभ्रमं 


रालानन्द्री लीक 


९५९४ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय २४ 
तमोगुहायां च वि्ुद्धमाविशत्। 
यद् भक्तियोगानुगृहीतमञ्जसा 

मुनिविचष्टे नु तत्र ते गतिम् ॥ ५९॥ 
पदार्थ 
यस्य  जुन भक्तको न बहिरथविभ्रमं  न बाह्यामुनिः  त्यस मननशील भक्तले 
चित्तं  मन विषयमा घुम्दछ र ननु  निश्चय ने 
यत्  जुन वेला तमोगुहायां च  न त।अञ्जसा  सजिलै 
भक्तियोगानुगृहीतम् अज्ञानगुफारूप प्रकृतिमा नै ति  हजुरको 


भक्तियोगले अनुगृहीत र आविशत्  लीन हुन्छ 
विशुद्धम्  विशुद्ध भएर तत्र  त्यस वेला 
ताक्यार्थ जुन भक्तको मन जतिखेर भक्तियोगले अनुगृहीत र 


गतिम् विचष्टे  स्वरूपको दर्शन 
गर्द 
विशुद्ध भएर न बाह्य विषयमा 





घुम्दछ र न त अज्ञानगुफारूप प्रकृतिमा नै लीन हुन्छ त्यस वेला त्यस मननशील भक्तले सजिलै 


हजुरको स्वरूपको दर्शन गर्द । 


यत्रेदं व्यज्यते विव विरवस्मिन्नवभाति यत्। 
तत्त्वं बह्म परं ज्योतिराकाशमिव विस्तृतम् ॥ ६० ॥ 


पढार्थ 

यत्र  जसमा अवभाति  प्रकाशित भद्रहेको 
इदं विूवं  यो सम्पूर्ण विश्व॒ छ 

व्यज्यते  देखिन्छ र तत्  त्यो 

यत्  जो स्वयं आकाशम्  आकाश 
विश्वस्मिन्  समग्र विश्वमा इव  जस्तै 


विस्तृतम्  फराकिलो र 

परं ज्योतिः  परम प्रकाशमय 
रह्म  ब्रह्मतत्त्व 

त्वं हजुर नै हुनुहन्छ 





ताक्यार्थ जसमा यो सम्पूर्ण विश्व देखिन्छ र जो स्वयं समग्र विश्वमा प्रकाशित भद्रहेको छ 
त्यो आकाशजस्तै फराकिलो र परम प्रकाशमय ब्रह्मत हजुर न हुनुह॒न्छ । 


यो माययेदं पुरुरूपयासृजट् 

बिभति भूयः क्षपयत्यविक्रियः । 
यद्धददुद्धिः सदिवात्मदुःस्थया 

तमात्मतन्त्रं भगवन् प्रतीमहि ॥ ६१ ॥ 


रालानन्द्री लीक 


११७ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २४ 
पदार्थ 

भगवन्  हे भगवान् मायया  मायाद्रारा यत्  जुन मायाबाट 

अविक्रियः  अविकारी भएरसत् इव  सत्य नभए तापनिभेदबुद्धिः  अरूलाई भेदबुद्धि 
पनि सत्य जस्तै देखिने हुन्छ तर हजुरलाई कुन 
यः जो हजुरले इदं  यस जगत्को किसिमको प्रभाव पर्दैन 
आत्मदुःस्थया   आपू।असृजत्  रचना गर्नुभयो तम्  त्यस्ता 

भगवान्मा रहन नसक्ने तर॒ बिभति  पालन गर्नृहन्छ र॒ आत्मतन्त्रं  परम॒ स्वतन्त्र 
पुरुरूपया  अनेक प्रकारकाभूयः  फेरि हजुरलाई 

रूप धारण गर्ने क्षपयति  नाश गर्नृहुन्छ प्रतीमहि  हामी जान्दच्छौँ 





ताक्यार्थ हे भगवान् ! अविकारी भएर पनि जौ हजुरले आफू भगवान्मा रहन नसक्ने तर 
अनेक प्रकारका रूप धारण गर्ने सत्य नभए तापनि मायाद्रारा सत्य जस्तै देखिने यस जगत्को 
रचना गर्नुभयो, पालन गर्नृहुन्छ र फेरि नाश गर्नृहन्छ । जुन मायाबाट अरूलाई भेदनुद्धि हुन्छ तर 
हजुरलाई कुनै किसिमको प्रभाव पर्दैन त्यस्ता परम स्वतन्त्र हजुरलाई हामी जान्दछ्छँ । 


 न्द,  अ  
क्रियाकलपिरिदमेव योगिनः 

श्रद्धान्विताः साघु यजन्ति सिद्धये । 
भूतेन्द्रियान्तःकरणोपलक्षितं 

भ   

वेदे च तन्त्रे च त एव कोविदाः ॥ ६२॥ 





पदढार्थ 

योगिनः  योगीहरू पञ्चभूत, इन्दिय रति ए  ती योगीहरू नै 

सिद्धये  सिद्धि प्राप्त गर्नको अन्तःकरणको प्रेरकका रूपमाविदेचवेदर 

लागि जानिने तन्त्रे च  तन्त्रमा पनि 
करियाकलपिः  अनेक प्रकारका इदम् एव॒  हजुरको यहीकोविदाः  पारङ्गत मानिन्छन् न 
कर्मद्रारा सगुण रूपको कि केवल ज्ञानमा मात्र प्रवृत्त 
श्रद्धान्विताः  श्रद्धापूर्वक साघु  राम्रोसंग भएकाहरू 
भूतेन्द्ियान्तःकरणोपलक्षितं यजन्ति  पूजा गर्दछन् 


ताक्यार्थ योगीहरू सिद्धि प्राप्त गर्नको लागि अनेक प्रकारका कर्मद्वारा श्रद्धापूर्वकं पञ्चभूत, 
इन्द्रिय र अन्तःकरणको प्रेरकका रूपमा जानिने हजुरको यही सगुण रूपको राम्रोसंग पूजा 
गर्दछन् । ती योगीहरू नै वेद र तन्त्रमा पारङ्गत मानिन्छन्, केवल ज्ञानमा मात्र प्रवृत्त भएकाहरू 
चाहं शास्त्रमर्मज्ञ होइनन् । 


रालानन्द्री लीक 


९५९६ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत 


त्वमेक आद्यः पुरुषः सुप्तराक्ति 

स्तया रजःसत्त्वतमो विभिद्यते । 
महानहं खं मरुदग्निवाधराः 

सुरष॑यो भूतगणा इदं यतः ॥ ६३॥ 


पढार्थ 

त्वम्  हजुर रजःसत्वतमः  सत्त्व, रज र 
एकः  अद्वितीय तमोगुणको 

आदयः पुरुषः  आदिपुरुष विभिद्यते  भेद देखिन्छ 

हुनुहन्छ यतः  यी तीन गुणबाट 
सुप्तशक्तिः  सृष्टिपूर्व आपनीमहान्  महत्त्व 
मायाशक्तिलाई निष्करियअहं  अहङ्कार 

रानुहुन्छ र खं  आकाश 





तया  पछि त्यही शक्तिबाट मरुद्ग्निवाधंराः  वायु, अग्नि, 


अध्याय २४ 


जल, पुथ्वी 

सुरषंयः  ऋषि र 

भूतगणाः  समस्त प्राणीहरू 
उत्पन्न हन्छन् 

इदं  यसरी यो सम्पूर्ण जगत् 
हजुरले ने सृष्टि गर्नुहुन्छ 


ताक्यार्थ हजुर अद्वितीय आदिपुरुष हुनुहन्छ । सृष्टि हनुभन्दा पहिले आप्नी मायाशक्तिलाई 
निष्क्रिय राखनुह॒न्छ र पचि त्यही शक्तिबाट सत्त्व, रज र तमोगुणको भेद देखिन्छ । यी तीन 
गुणबाट महत्तत्व, अहङ्ार, आकाश, वायु, अग्नि, जल, पृथ्वी, ऋषि र समस्त प्राणीहरू उत्पन्न 


हन्छन्। यसरी यो सम्पूर्ण जगत्को सृष्टि हजुरले ने गर्नृहुन्छ । 


सृष्टं स्वशाक्तयेदमनुप्रविष्ट 
सचतुविंधं पुरमात्मांशकेन । 
अथो विदुस्तं पुरुषं सन्तमन्त 
भरन्ते हषीकेमंघु सारघं यः ॥ ६४॥ 
पदढार्थ 
स्वशक्त्या  आफनो स्वेदज र उद्भिज्ज गरी चार 
मायाशक्तिबाट प्रकारको 
सृष्टं  रचिएको पुरम्  शरीरमा 
इद्म्  यो आत्मांशकेन  आफ्नो अंशको 





चतुर्विधं  जरायुज, अण्डज, रूपमा 


अनुप्रविष्टः  प्रवेश गरनृहुन्छ 
अथो  यसर्थ 

अन्तः  शरीरभित्र 

सन्तम्  रेको 

तं  भगवान्को त्यस अंशलाई 


रालानन्द्री लीक 


९५९७ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २४ 
पुरुषं  जीवात्मा सारघं  मौरीले आफूलेहृषीकेः  इन्दियहरूद्रारा 

विदुः  भन्दछन् बनाएको भुङ्क्तं  आपफूबाट सुजना 
यः  जुन जीवात्माले मधु  मह आफ भोग गरेजस्तै गरिएको विषयको भोग गर्वछछ 


ताक्यार्थ आनो मायाशक्तिबाट रचिएको यो जरायुज, अण्डज, स्वेदज र उदिभज्ज गरी चार 
प्रकारको शरीरमा आफ्नो अंशको रूपमा हजुर प्रवेश गर्नृहुन्छ । यसर्थ शरीरभित्र रहेको भगवान्को 
त्यस अंशलाई जीवात्मा भन्दछन्। जुन जीवात्माले मौरीले आपफूले बनाएको मह आफ भोग 
गररेजस्ते इन्दरियहरूद्वारा आपरूबाट सुजना गरिएको विषयको भोग गर्व । 


स एष लोकानतिचण्डवेगो 


विकषसि त्वं खलु काटयानः। 
भूतानि भूतेरनुमेयतत्त्वो 

घनावटीवांयुरिवाविषद्यः ॥ ६५॥ 
पढार्थ 
त्वं  हे भगवान् हजुर अविषह्यः  आफ्नो असह्य र॒ भूतानि  पृथ्वी आदि भूतलाई 
अनुमेयतत्त्वः  अनुमानबाटअतिचण्डवेगः  प्रचण्ड वेगबाट काटयानः  विचलित गराएर 
मात्र जानिने हुनुह॒न्छ वायुः  वायुले लोकान्  लोकहरूलाई 
सः एषः  प्रलयकाल उपस्थितघनावलीः  मेघमालालाई खदु  निश्चय नै 
हदा कालको स्वरूप लिनेइव  जस्तै विकषसि  संहार गर्नृहुन्छ 
हजुरले नै भूतेः  अन्य भूतद्रारा 





वाक्यार्थ हे भगवान् ! हजुर अनुमानबाट मात्र जानिने हुनुहन्छ । प्रलयकाल उपस्थित हदा 
कालको स्वरूप लिने हजुरले नै आफनो असह्य र प्रचण्ड वेगबाट वायुले मेघमालालाई जस्तै पृथ्वी 
आदि भूतलाई अन्य भूतद्रारा विचलित गराएर लोकहरूलाई संहार गर्नृहुन्छ । 


नर,   


प्रमत्तमुच्चेरितिकृत्यचिन्तया 
प्रवृद्धलोभं विषयेषु खठसम्। 
त्वमप्रमत्तः सहसाभिपद्यसे 


्षुल्लेलिहानोऽहिरिवाखुमन्तकः ॥ ६६ ॥ 
पदढार्थ 
त्वम्  हे भगवान् हजुर इतिकृत्यचिन्तया  भ्यो कामगर्नछ, ऊ काम गर्नु जस्ता 


रालानन्द्री लीक 


९५९८ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २४ 
कामको चिन्ताले प्राप्तम मात्र लागिरहने।अहिः  सर्पले 
उच्चैः  अत्यन्त जीवलाई आयम् इव  मूसालाई जस्तै 


प्रमत्तम्  असावधान बनेको र अन्तकः  कालको रूप लिएर सहसा  तत्काल 

प्रवृद्धलोभं  लोभ बटेकाले ्षुल्टेलिहानः  भोकले जिभ्रोअभिपद्यसे  आक्रमण गर्नुहुन्छ 
विषयेषु लालसम्  विषयकोलपलपादइरहेको 
वाक्यार्थ हे भगवान् ! हजुर यो काम गर्नु, ऊ काम गर्नु जस्ता कामको चिन्ताले अत्यन्त 
असावधान बनेको र लोभ बढेकाले विषयको प्राप्तिमा मात्र लागिरहने जीवलाई कालको रूप 
लिएर भोकले जिभ्रो लपलपाइरहेको सर्पले मूसालाई जस्त तत्काल आक्रमण गर्नुहुन्छ । 





कस्त्वत्पदान्नं विजहाति पण्डितो 
यस्तेऽवमानन्ययमानकेतनः। 

विदाडयास्मद्गुरुरचति स्म यद् 
विनोपपत्तिं मनवङ्चतुदंश ॥ ६७ ॥ 


पढार्थ 

ते  हजुरको विजहाति  छोडदछ यः  जो ब्रह्माजीले पनि 
अवमानन्ययमानकेतनः  विङ्कया  कालको विनाशकोउपपत्तिं विना  कुनै विचार 
अपमान गर्नलि शरीर आयु र नगरीकन केवल श्रद्धाले मात्र 
नष्ट भद्रहेको सम्ने यत्  जुन चरणलाई अचति स्म  पूजा गर्नृहुन्थ्यो 

कः पण्डितः  कुन पण्डितले अस्मदुगुरुः  हामी सवै रद्र चतुदंश  चौध 

त्वत्पदान्जं  हजुरकोआदिका पितामहका रूपमामनवः  मनुले पनि यसै गरी 
चरणकमलको चिन्तनलाई पूज्य पूजा गर्नृहुन्थ्यो 





ताक्यार्थ हजुरको अपमान गनलि व्यर्थे शरीर आयु नष्ट भद्रहेको सम्ख्ने कुन पण्डितले 
हजुरको चरणकमलको चिन्तनलाई छोड्दछ ? कालको विनाशको शङ़ाले जुन चरणलाई हामी 
सब रुद्र आदिका पितामहका रूपमा पूज्य ब्रह्माजीले पनि कुनै विचार नगरीकन अर्थात् केवल 
श्रद्धाले मात्र पूजा गर्बृहुन्थ्यो र चौध मनुले पनि यसै गरी पूजा गर्नृहुन्थ्यो । 


अथ त्वमसि नो ब्रह्मन् परमात्मन् विपर्चिताम् । 


विहवं रुद्रभयध्वस्तमकुतरिचदद्धया गतिः ॥ ६८ ॥ 
पढार्थ 
बह्यन्  हे भगवान् परमात्मन्  हे परमात्मा अथ  यसप्रकार 


रालानन्द्री लीक 


९५९९ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २४ 
विङूवं  सम्पूर्ण जगत् जानने त्वम्  हजुर नै 
रुद्रभयध्वस्तम्  सुद्रूपनः  हामीहरूका लागि असि  हुनुह॒न्छ 


कालको भयले व्याकुल छ  अकरुतदिचद्धया गतिः  सर्वथा 
विपदिचताम्  यस कुरालाईभयशून्य आश्रय 

ताक्यार्थ हे भगवान् ! हि परमात्मा ! यसप्रकार सम्पूर्णं जगत् रुद्ररूप कालको भयले व्याकुल 
छ, यस कुरालाई जानने हामीहरूका लागि सर्वथा भयशून्य आश्रय हजुर नै हुनुहुन्छ । 

विवरण श्लोक रर देखि ६८ सम्ममा रहेको स्तुति भगवान् शङ्रले सर्वात्मा भगवान् 
वासुदेवलाई प्रसन्न गराउनका लागि प्रचेताहरूलाई सिकाउनुभएको हो । भगवान् स्वयंप्रकाश 
हुनुहुन्छ । स्वर्ग र मोक्ष दुबैको कारण उहाँ यज्ञस्वरूप हुनुहुन्छ । सम्पूर्ण प्राणीहरूलाई तप्त गर्ने जल 
र समस्त देवताहरूलाई तप्त गर्ने अमृतको जीवनतत्व भगवान् ने हुनहुन्छ । यहाँ भगवान्लाई अधर्म 
र त्यसको फलको रूपमा पनि स्तुति गरिएको छ। पाप, दुर्ृत्ति र दुःख आदि पनि भगवान्बाटै 
उत्पन्न भएका हून्। भगवान्बाहेक अन्य कोही कैन जो पापको उत्पत्तिस्थान होस्। भगवान्को 
पिट्यबाट पाप उत्पन्न भएकाले त्यसलाई पनि सिद्ध हुन ईश्वरकै सत्ता चाहिन्छ । ब्रह्मतत्त्व पाप र 
पुण्य दुबेदेखि टाढा र दुबेको उत्पत्तिस्थान पनि हो । भीरपि यद्बिभेति अर्थात् जुन कालदेखि सबे 
प्राणीहरू उरादरहन्छन् त्यो काल पनि भगवानृदेखि डउरादरहन्छ । परमात्माकै डउरले मृत्यु आफनो 
कर्तव्यमा निरन्तर लागिरहन्छ । भगवत्तत्त्वलाई प्राप्त गर्न उहाँको भक्ति प्रमुख साधन हो। 
भगवानूको भक्ति गर्ने मनुष्यको चित्त स्वभावतः नै बाह्य विषयमा जोँदेन र ऊ अज्ञानमय 
संसारलाई छोडी ज्ञानस्वरूप भगवत्तत्वलाई प्राप्त गर्दछ । भगवान्द्रारा नै रजःसत्त्वतमो विभिद्यते 
सत्त्व, रज र तमोगुणको क्षोभको कारणले विविध रूपमा समस्त जगत्को सुष्टि, स्थिति र पालन 
हन्छ । सबे थरी प्राणीहरूका हृदयभित्र पसी सबे व्यवहार चलाउने अन्तर्यामी तततव परमात्मा ने 
हो । यहाँ विषयासक्तं व्यक्तिलाई मुसाको रूपमा र कालस्वरूप भगवान्लाई सर्पको रूपमा चित्रण 
गरिएको छ । जसरी मुसा अन्न आदि कुटुकुटु गरी खाद्रहन्छ त्यसै गरी विषयी मनुष्य पनि अब 
मेले यीयी कामहरू गर्नु भनी लोभपूर्वक सर्धं विषयहरूको सङ्ग्रह गरिरहन्छ । आफ्नो मृत्युको 
सम्ख्ना नै नगरी अन्तिमि समयसम्म पनि नाशवान् पदार्थमा नै मन लगाउने त्यस्ता विवेकशून्य 
व्यक्तिहरूलाई कालस्वरूप भगवान् सर्पले मुसा निले निलिदिनुहन्छ । अभय प्राप्त गर्न चाहनेले 
परमात्माको ने आश्रय लिनुपर्छ। 





इदं जपत भद्रं वो विशुद्धा नृपनन्दनाः। 
स्वधममनुतिष्ठन्तो भगवत्यपिंताशायाः ॥ ६९॥ 


पदार्थ 
नृपनन्दनाः  हे राजपुत्रहरूविद्ुद्धाः  विशुद्ध भावले राग, स्वघमम॑म्  स्वधर्मको 
तिमीहरू रेष आदिनाट रहित भएर अनुतिष्ठन्तः  पालन गर्दै 


रालानन्द्री लीक 


१६०० 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २४ 
भगवति  भगवान्मा इदं  यस स्तोत्रलाई वः  तिमीहरूको 
अपिंताशयाः  मन लगाएर जपत  जप भद्रं  कल्याण हुनेछ 


ताक्यार्थ हे राजपुत्रहरू ! तिमीहरू विशुद्ध भावले राग, द्वेष आदिबाट रहित भएर स्वधर्मको 
पालन गर्दै भगवानूमा मन लगाएर यस स्तोत्रलाई जप । तिमीहरूको कल्याण हुनेछ । 


तमेवात्मानमात्मस्थं स्व॑भूतेष्ववस्थितम् । 
पूजयध्वं गणन्तङ्च ध्यायन्तर्चासकृद्धरिम् ॥ ७० ॥ 


पदार्थ 

आत्मस्थं  आप्नो।अवस्थितम्  रहेका ध्यायन्तः  ध्यान र 
अन्तःकरणमा रहेका र तम् आत्मानम्  उहाँ परमात्मा गृणन्तः च  स्तुति गर्दै 
सवभूतेषु  सम्पूर्ण प्राणीकाहरिम् एव  श्रीहरिलाई नै पूजयध्वं  पूजा गर 
हृदयमा असकृत्  निरन्तर 





ताक्यार्थ हे राजपुत्र ! तिमीहरू आफ्नो र सम्पूर्ण प्राणीको हृदयमा रेका उहाँ परमात्मा 
श्रीहरिलाई ने निरन्तर ध्यान र स्तुति गर्दै पूजा गर। 


योगादेशमुपासाद्य धारयन्तो मुनिवरताः। 
समाहितधियः सवं एतदभ्यसतादुताः ॥ ७१॥ 


पढार्थ 

योगदेशम्  मेले सुनाएको उपासाद्य  प्राप्त गरी समाहितधियः  एकाग्र भएर 
योगादेश नामको धारयन्तः  मनमा राखेर आदुताः  आदसपूर्वक 

एतत् सवं  यस सम्पूर्णमुनिवरताः  मुनिहरूको जस्तै।अभ्यसत  अभ्यास गर 
स्तोत्रलाई आचरण गर्दै 





ताक्यार्थ मेले सुनाएको योगादेश नामको यस सम्पूर्णं स्तोत्रलाई प्राप्त गरी मनमा राखेर 
मुनिहरूको जस्त आचरण गर्दै एकाग्र भएर आदसपूर्वक अभ्यास गर। 


इद्माह पुरास्माकं भगवान् विरवसृक्पतिः। 
भृग्वादीनामात्मजानां सिसृश्चुः संसिसृक्षताम् ॥ ७२॥ 


पदढार्थ 
इदम्  यो स्तोत्र विङवसुक्पतिः  प्रजापतिहरूका ब्रह्माजीले 
पुरा  पूर्वकालमा पति संसिसृक्षताम्  सन्तति 


सिसृश्चुः  सृष्टि गर्न इच्छा गर्न भगवान्  भगवान् उत्पादनको इच्छा गर्ने 


रालानन्द्री लीक 


चतुर्थ स्कन्ध 


अस्माकं  हामी 
भृग्वादीनाम्  भृगु आदि 


श्रीमद्भागवत 


आत्मजानां  छोराहरूलाई 
आह  भन्नुभएको हो 


९६०१ 


अध्याय २४ 


वाक्यार्थ यो स्तोत्र पूर्वकालमा सुष्टि गर्न इच्छा गर्ने प्रजापतिहरूका पति भगवान् ब्रह्माजीले 
सन्तति उत्पादनको इच्छा गर्ने हामी भगु आदि छोराहरूलाई भन्नुभएको हो । 


 ५ न  १५ प्रनासर्े ५ प्रजेरवरा 
ते वयं नोदिताः सवे प्रजासर्गे प्रजेश्वराः । 
अनेन ध्वस्ततमसः सिसृक्ष्मो विविधाः प्रजाः ॥ ७३॥ 


पदार्थ 

प्रजासगँं  ब्रह्माजीद्रारा वयं  हामी भृगु आदि विविधाः  अनेक प्रकारका 
प्रजाको सुष्टिका लागि प्रजेरवराः  प्रजापतिहरू प्रजाः  प्रजाहरूको 

नोदिताः  प्रेरित गरिएका अनेन  यही स्तोत्रकोसिसृक्ष्मः  सृष्टि गर्द 
तेती अभ्यासद्रारा 

स्वे  सबै ध्वस्ततमसः  अज्ञान नाश गरेर 





ताक्यार्थ ब्रह्माजीद्रारा प्रजाको सुष्टिका लागि प्रेरित गरिएका हामी भृगु आदि प्रजापतिहरू 
यही स्तोत्रको अभ्यासद्रारा अज्ञान नाश गरेर अनेक प्रकारका प्रजाहरूको सृष्टि गर्वं । 


अथेदं नित्यदा युक्तो जपन्नवहितः पुमान् । 
अचिराच्रेय आप्नोति वासुदेवपरायणः ॥ ७४ ॥ 


पदार्थ 

अथ  यसपचछ्छि अहिले पनि अवहितः  एकाग्र भएर जपन्  जप्दछ भने त्यसले 
वासुदेवपरायणः  भगवान्युक्तः  प्रयत्नपूर्वक अचिरात्  चांडे नै 

वासुदेवमा समर्पित भएको नित्यदा  सरै श्रेयः  कल्याण 

पुमान्  कुनै पनि व्यक्तिले इदं  यो स्तोत्र आप्नेति  प्राप्त गर्द 





ताक्यार्थ अहिले पनि भगवान् वासुदेवमा समर्पित भएको कुनै पनि व्यक्तिले एकाग्र चित्तले 
प्रयत्नपूर्वक सर्धं यो स्तोत्र जप्दछ भने त्यसले चाँडे नै कल्याण प्राप्त गर्दछ। 


श्रेयसामिह सर्वेषां ज्ञानं निःश्रेयसं परम्। 
सुखं तरति दुष्पारं ज्ञाननो्व्यसनार्णंवम् ॥ ७५॥ 


पदढार्थ 

इह  यस लोकमा निश्रेयसं  मोक्षदायक ज्ञाननोः  ज्ञानरूपी डङुङ्गामा 
सर्वेषां  सम्पूर्ण किसिमका ज्ञानं  ज्ञान नै चढेको मानिस 

श्रेयसाम्  कल्याणका साधनमा परम्  उत्कृष्ट साधन हो दुष्पारं  दुस्तर 


रालानन्द्री लीक 


१६०२ 
चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २४ 
व्यसनाणंवम्  संसारसागरलाई सुखं  सजिलै तरति  पार गर्छ 


ताक्यार्थ यस लोकमा सम्पूर्ण किसिमका कल्याणका साधनमध्ये मोक्षदायक ज्ञान नै उत्कृष्ट 
साधन हो । ज्ञानरूपी इडुङ्गामा चेर मानिस दुस्तर संसारसागरलाई सजिलै पार गर्द । 


य इमं श्रद्धया युक्तो मद्गीतं भगवत्स्तवम् । 
अधीयानो दुराराध्यं हरिमाराधयत्यसो ॥ ७६॥ 





पदठार्थ 

यः  जो व्यक्ति इमं  यो दुराराध्यं  जसको आराधना 
श्रद्धया  श्रद्धाले भगवत्स्तवम्  भगवत्स्तोत्र॒ गर्न अत्यन्त कठिन छ यस्ता 
युक्तः  युक्त भएर अधीयानः  पद्दछ हरिम्  भगवान् श्रीहरिलाई 
मदुमीतं  मद्रारा गादएको असो  यसले आराधयति  प्रसन्न पार्न सक्छ 


वाक्यार्थ जो व्यक्ति श्रद्धापूर्वकं मद्रारा गाइएको यस भगवत्स्तोत्र पददछ त्यसले जसको 
आराधना गर्न अत्यन्त कठिन छ यस्ता भगवान् श्रीहरिलाई प्रसन्न पार्न सक्दछ । 


विन्दते पुरुषोऽमुष्माद् यद् यदिच्छत्यसत्वरम्। 
मद्गीतगीतात् सुप्रीतच्छेयसामेकवल्लभात् ॥ ७७ ॥ 


पढार्थ 

मदगीतगीतात्  मेले गाएकोएकवल्कभात्  एक मात्र प्रिय इच्छति  चाहन्छ त्यहीत्यही 
यस स्तोत्रको गान गरेर आश्रय भएका कुरा 

सुप्रीतात्  प्रसनन भएका अमुष्मात्  भगवान् श्रीहरिबाट असत्वरम्  चाँडे नै 

श्रेयसाम्  धर्म आदि कल्याण पुरुषः  मान्छेले विन्दते  प्राप्त गर्द 
साघधनका यत् यत्  जेजे 





ताक्यार्थ मेले गाएको यस स्तोत्रको गान गरेर प्रसन्न भएका धर्म आदि कल्याण साधनका 
एक मात्र आश्रय भएका भगवान् श्रीहरिबाट मान्छेले जेजे चाहन्छ त्यही त्यही कुरा चांडे ने प्राप्त 
गर्द । 


इदं यः कल्य उत्थाय प्राञ्जलिः श्रद्धयान्वितः 
राणुयच्छावयेन्मर्त्यो मुच्यते कमंबन्धनेः ॥ ७८ ॥ 


पदढार्थ 

यः  जो पुरूष श्रद्धया अन्वितः  श्रद्धापूर्वकं शृणुयात्  सुन्दछछ र 
कल्ये  प्रातःकालमा प्राञ्जलिः  हात जोडेर श्रावयेत्  सुनादछ भने 
उत्थाय  उठेर इदं  यो स्तोत्र मत्यः  त्यो मानिस 


रालानन्द्री लीक 


९६०३ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय २४ 
९ कर्मबन्धनै ३ 
न्धनः  कर्मबन्धनबाट मुच्यते  मुक्त ह॒न्छ 


ताक्यार्थ जो मानिस प्रातःकालमा उठेर श्रद्धापूर्वक हात जोडेर यो स्तोत्र सुन्दछछ र सुनार्ंछ ऊ 
कर्मबन्धनबाट मुक्त हुन्छ । 


गीतं मयेदं नरदेवनन्दनाः 
परस्य पुंसः परमात्मनः स्तवम्। 
जपन्त एकाग्रधियस्तपो महच् 
चरध्वमन्ते तत आप्स्यथेप्सितम् ॥ ७९॥ 


पढार्थ 

नरदेवनन्दनाः  हे राजपुत्र इदं  यो चरध्वम्  गर 

तिमीहरू स्तवम्  स्तोत्र ततः  तपस्या पूर्ण भएपचछि 
मया  मेले एकाग्रधियः  एकाग्रतापूर्वक अन्ते  अन्त्यमा 

गीतं  गाएको जपन्तः  जप गर्दै ईप्सितम्  चिताएको कुरा 
परस्य पुंसः  परम पुरुष महत्  इलो आप्स्यथ  प्राप्त ग्नी 
परमात्मनः  परमात्माको तपः  तपस्या 





ताक्यार्थ हे राजपुत्र ! तिमीहरू मेले गाएको परम पुरुष परमात्माको यो स्तोत्र एकाग्रतापूर्वक 
जप गर्दै ठुलो तपस्या गर। तपस्या पूर्ण भएपचछ्ि अन्त्यमा तिमीहरूले चिताएको कुरा प्राप्त गर्ने । 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां चतुथंस्कन्धे 
रुद्रगीतं नाम चतुविंशोऽध्यायः ॥ २४॥ 


रालानन्द्री लीक 


९६०४ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २५ 
अथ   भ घ्याय 
अथ पञ्चवशाशव्यायः 
पुरञ्जनोपाख्यानको प्रारम्भ 
मेत्रेय उवाच मैत्रेयजीले भन्नुभयो 
इति सन्दिश्य भगवान् बार्हिषदूरमिपूनितः। 
पश्यतां राजपुत्राणां तत्रेवान्तदैघे हरः ॥ १॥ 
पढार्थ 
इति  यसप्रकार भगवान्  भगवान् तत्र एव  त्यहीं नै 
सन्दिश्य  उपदेश दिएपच्ि हरः  शिव अन्तदेधे  अन्तर्धान हुनुभयो 
वा्हिषदेः  प्रचेताहरद्रारा राजपुत्राणां  राजपुत्रहरूले 
अभिपूजितः  पूजित पश्यतां  हेदि 





ताक्यार्थ यसप्रकार भगवान् शिवले उपदेश दिनुभयो। त्यसपछि प्रचेताहरुद्रारा पूजा 
गरिनुभएका भगवान् शिव राजपुत्रहरूले हेद्हिर्दै त्यहीं नै अन्तर्घन हुनुभयो । 


रुद्रगीतं स  ५ 
रुद्रगीतं भगवतः स्तोत्रं सवें प्रचेतसः । 
जपन्तस्ते तपस्तेपुवंषाणामयुतं जठे ॥ २॥ 


पदार्थ 

ते स्वे  ती सबै स्तोत्रं  स्तोत्र जठे  जलमा रहेर 

प्रचेतसः  प्रचेताहरूले जपन्तः  जप्ये तपः तेपुः  तपस्या गरे 
रुद्रगीतं  सुद्रद्रारा गादइएको वषांणाम् अयुतं  दशहजार 

भगवतः  भगवान्को वर्षसम्म 





वाक्यार्थ ती सब प्रचेताहरूले रुद्रद्रारा गादएको भगवान्को स्तोत्र जप्दै दशहजार वर्षसम्म 
जलमा रहेर तपस्या गरे। 


प्राचीनबहिंषं क्षत्तः कम॑स्वासक्तमानसम् । 


नारदोऽध्यात्मतत्त्वज्ञः कृपालुः प्रत्यबोधयत् ॥ ३॥ 
पदार्थ 
क्षत्तः  हे विदुरजी प्रचेताहरूलेकमंसु  कर्ममा गराएका उनीहरूका पिता 
तपस्या गरिहदा यता आसक्तमानसम्  मन आसक्त प्राचीनवहिंषं  राजा 
चनान्न्करं कंक 


९६०५ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २५ 
प्राचीनबर्हिलाई तत्तव जान्ने नारदः  नारदजीले 
अध्यात्मतत््वज्ञः  अध्यात्म कृपालुः  परम कृपालु प्रत्यबोधयत्  उपदेश दिनुभयो 


ताक्यार्थ हे विदुरजी ! प्रचेताहरूले तपस्या गरिरहदा यता कर्ममा आसक्त भएका उनीहरूका 
पिता राजा प्राचीनबर्हिलाई अध्यात्मतत्त्त जानने परम कृपालु नारदजीले उपदेश दिनुभयो । 


् ४ राजन् ९ ईहसे 
श्रेयस्त्वं कतमद् राजन् कमणात्मन ईहसे । 
दुःखहानिः सुखावाप्तिः श्रेयस्तन्नेह चेष्यते ॥ ४ ॥ 


पदार्थ 

राजन्  हे राजा श्रेयः  कल्याण प्राप्तिको नाम नै 

त्वं  तपाई ईहसे  प्राप्त गर्न चाहनुहुन्छ श्रेयः  कल्याण हो 

कमणा  कर्गह्रारा दुःखहानिः  दुःखकोतत्  त्यो कल्याण 

आत्मनः  आफ्नो आत्यन्तिक नाश इह  यी कर्महरूबाट 

कतमत्  कुन सुखावाप्तिः  परमानन्दन च इष्यते  प्राप्त हदेन 





ताक्यार्थ हे राजा ! कर्मद्रारा तपाई आफ्नो कुन चाहं कल्याण प्राप्त गर्न चाहनुहन्छ ! दुःखको 
आत्यन्तिकं नाश र परमानन्द प्राप्तिको नाम नै कल्याण हो। त्यो कल्याण यी कर्महरूबाट प्राप्त 
हदेन। 

राजोवाच राजाले भन्नुभयो 

न जानामि महाभाग परं कमांपविद्धधीः। 

बूहि मे विमटं ज्ञानं येन मुच्येय कमभिः॥ ५॥ 





पदार्थ 

महाभाग  हे महाभाग नारदजी मे  मलाई येन  जसबाट म 

कर्मापविद्धधीः  कर्ममा बुद्धिविमटं  विशुद्ध कर्मभिः  कर्मबन्धनबाट 
आसक्त भएकाले म ज्ञानं  ज्ञान मुच्येय  मक्त हन सक 
परं  परम कल्याणको विषयमा बृहि  भन्नृहोस् उपदेश 

न जानामि  केही पनि जान्दिनं गर्नुहोस् 


ताक्यार्थहे महाभाग नारदजी ! कर्ममा बुद्धि आसक्त भएकाले म परम कल्याणको विषयमा 
केही पनि जान्दिनं, मलाई विशुद्ध ज्ञानको उपदेश गर्नुहोस् जसबाट म कर्मबन्धनबाट मुक्त हुन 
सकू। 


रालानन्द्री लीक 


९६०६ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २५ 
य कूटधर्मेषु भ पुत्रदारधना्थ॑धी 
गृहेषु कूटधमेषु पुत्रदारधनाथधीः। 
न परं विन्दते मूढो भ्राम्यन् संसारवत्मंसु ॥ ६॥ 
पदढार्थ 


कूटधमेषु  कपट धर्ममय धनलाई नै परम पुरुषार्थ मानने भ्राम्यन्  घुम्दाघुम्दे 

गृहेषु  गृहस्थाश्रममा रहेर मूढः  मूर्ख व्यक्ति परं  परम कल्याण 
पत्रदारधनाथधीः  पुत्र, पत्नी रसंसारवत्म॑सु  संसारमार्गमा न विन्दते  प्राप्त गर्न सक्दैन 
ताक्यार्थ कपट धर्ममय गृहस्थाश्चरममा रहेर पुत्र, पत्नी र धनलाई नै परम पुरुषार्थ मानने मूर्खं 
व्यक्ति संसारमार्गमा घुम्दाघुम्दे परम कल्याण प्राप्त गर्न सक्देन। 


नारद् उवाच नारदजीले भन्नुभयो 
भो भोः प्रजापते राजन् पशून् पश्य त्वयाध्वरे । 
संज्ञापिताञ्जीवसङ्घान्निघृणेन सहस्रशः ॥ ७ ॥ 


पदार्थ 

भो भोः प्रजापते  हे राजाअध्वरे  यज्ञमा सहस्रशाः  हजार 

प्राचीनबर्हि संज्ञापितान्  बलि दिइएका पून्  पशुहरूलाई 

निरधूणेन  दयाहीन जीवसङ्घान्  प्राणीहरूको पश्य  हर्नुहोस् 
त्वया  तपाईद्रारा समूहलाई 





ताक्यार्थ हे राजा प्राचीनबर्हिं ! दयाहीन भएका तपाईद्रारा यज्ञमा बलि दिडइएका प्राणीहरूको 
समूह र हजारौँ पशुहरूलाई हेर्नुहोस् । 


५ ध  ज्र ५ 
एते त्वां सम्प्रतीक्षन्ते स्मरन्तो वैशसं तव । 
सम्परेतमय.कूटैरिछन्दन्त्युत्थितमन्यवः ॥ ८ ॥ 


पदढार्थ 

एते  यी सबै पशुहरू सम्प्रतीक्षन्ते  पर्खिरेका छन्अयष्कूटेः  फलामजस्ता 
तव वैशसं  तपाईले दिएको उत्थितमन्यवः  अत्यन्त क्रुद्ध सिङ्ले 

पीडा भएका यी पशुहरूले छिन्दन्ति  कछेदनेछन् 
स्मरन्तः  सम्फेदै सम्परेतम्  मेर त्यां गएपचछ्ि 

त्वां  तपाईलाई तपारईलाई 





वाक्यार्थ यी सबै पशुहरू तपाईले दिएको पीडा सम्ण़दै तपाईलाई पर्यिरहेका छन्। अत्यन्त 
क्रुद्ध भएका यी पशुहरूले मरेर त्यहं गएपच्छि तपार्ईलाई फलामजस्ता सिङ्ले छेडनेछन् । 
राला दीका 


१६० ७ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय २५ 


अत्र ते कथयिष्येऽमुमितिहासं पुरातनम् । 
पुरञ्जनस्य चरितं निबोध गदतो मम ॥ ९॥ 


पदार्थ 

अत्र  यस ज्ञानप्रश्नको कथयिष्ये  भन्दद्ु गदतः  बताडंदा 

विषयमा म मम  मैले निबोध  राम्रोसंग बुगनुहोस् 
ते  तपार्ईलाई पुरञ्जनस्य  पुरञ्जनको सावधान भएर सुन्नुहोस् 
पुरातनम्  प्राचीन अमुम्  यो 

इतिहासं  उपाख्यान चरितं  चरित्र 





वाक्यार्थ म यस ज्ञानप्रश्नको विषयमा तपार्ईलाई प्राचीन उपाख्यान भन्दद्ुं। मेले पुरज्जनको 
यो चरित्र बताडंदा सावधान भएर सुन्नुहोस् । 


आसीत् पुरञ्जनो नाम राजा राजन् बृहच्छवाः। 
तस्याविज्ञातनामासीत् सखाविज्ञातचेष्टितः ॥ १० ॥ 





पढार्थ 

राजन्  हे राजा प्राचीनराजा  राजा अविज्ञातनामा  अविज्ञात 
कालमा आसीत्  थिए नामका 

पुरञ्जनः नाम  पुरज्जन।तस्य  तिनको सखा  साथी 

नामका अविज्ञातचेष्टितः  जसको चेष्टा आसीत्  थिए 
वृहच्छवाः  परम यशस्वी कसैले बुर्न सक्देनथ्यो त्यस्ता 


वाक्यार्थ हे राजा ! प्राचीन कालमा पुरञ्जन नामका परमयशस्वी राजा थिए। जसको चेष्टा 
कसैले बुर्न सक्देनथ्यो त्यस्ता अविज्ञात नामका तिनको साथी थिए। 


१  पृथिवीं  
सोऽन्वेषमाणः शरणं बभ्राम पृथिवीं प्रभुः । 
नानुरूपं यदाविन्ददभूत् स विमना इव ॥ १९॥ 


पदढार्थ 

सः  ती राजा पुरज्जनले बभ्राम  घुमे न अविन्दत्  भेट्राएनन् त्यस 
शरणं  आफ्नो योग्य प्रभुः  समर्थ भएर पनि वेला 

वासस्थान सः  उनले विमनाः इव  केही खिन जस्ता 
अन्वेषमाणः  खोज्दै यदा  जब अभूत्  भए 
पृथिवीं  सम्पूर्ण पृथ्वी अनुरूपं  आपनो योग्य स्थान 





रालानन्द्री लीक 


१६०८ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २५ 


वाक्यार्थ ती राजा पुरञ्जनले आफ्नो योग्य वासस्थान खोज्दै सम्पूर्ण पृथ्वी घुमे। समर्थं भएर 
पनि उनले जब आफ्नो योग्य वासस्थान भट्राएनन् त्यस वेला उनी केही खिन्न जस्ता भए। 


साधु कर ९ भ 
न साघु मेने ताः सवां भूतठे यावतीः पुरः । 
कामान् कामयमानोऽसो तस्य तस्योपपत्तये ॥ १२॥ 





पदठार्थ 

कामान्  विषय उपपत्तये  भोगनको लागि ताः  ती 

कामयमानः  भोग्न चाहने भूतले  पृथ्वीमा सवाः  सबै नै 

असो  यी राजा पुरञ्जनले यावतीः  जति पनि साघु  ठिक 

तस्य तस्य  तीती विषयभोग पुरः  नगर देखे न मेने  मानेनन् 


तवाक्यार्थ विषय भोग्न चाहने यी राजा पुरञ्जनले तीती विषयभोग भोगनका लागि पुथ्वीमा 
जति पनि नगर देखे, उनले तीमध्ये कुनै पनि ठिक मानेनन्। 


स एकदा हिमवतो दक्षिणेष्वथ सालुषु । 
ददशां नवमिद्वीभिः पुरं लक्षितलक्षणाम् ॥ १३॥ 


पदार्थ 

अथ  यसपच्ि दक्षिणेषु  दक्षिणतर्फका लक्षितलक्षणाम्  सम्पूर्ण लक्षण 
सः  ती राजा पुरञ्जनले सानुषु  धुम्काहरूमा भोगसाधनले युक्त 

एकदा  एक दिन नवभिः  नौओटा पुरं  नगर 

हिमवतः  हिमालयको दाभिः  दोकाहरूने युक्त ददशां  देखे 





ताक्यार्थ यसपचछ्ि राजा पुरञ्जनले एक दिन हिमालयको दक्षिणतफका थुम्काहरूमा नौओटा 
ढोका भएको सम्पूर्णं भोगसाधनले युक्त नगर देखे । 


् केस अ 
प्रकारपवनाद्रुपारसखरक्षतरणः । 
९ न्त, र ग्र ५ ९०  ग्द 
स्वणरप्यायसः शुज्जः सङ्कुला सवत गृहः ॥ ९४ ॥ 


पदढार्थ 
सर्वतः  त्यो नगर सबैतिर अक्षतोरणेः  ओं खीर्याल, शुङ्गैः  शिखर गजुर भएका 
प्राकारोपवनाद्रारपरिखेः  बाहिरी राजद्वार भएको एवं गृहैः  घरहरूले 


पर्खाल, बर्गेचा, कौसी,स्वणेरोप्यायसेः  सुन, चाँदी रासङ्कुलां  भरिएको धियो 
पानीपोखरी फलामका 
ताक्यार्थ त्यो नगर सबैतिर पर्खाल, ब्गँचा, कौसी, पानीपोखरी, ओं खीम्याल, बाहिरी राजद्वार 





रामानन्द्री लीक 


९६०९ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २५ 


भएका एवं सुन, चाँदी र फलामका गजुर भएका घरहरूले भरिएको धियो । 


नीलस्फटिकवेदू्॑मुक्तामरकतारुणेः । 

क्टृप्तहम्य॑स्थीं दीप्तां श्रिया भोगवतीमिव ॥ १५॥ 
पदढार्थ 
नीलस्फटिकवेदूयमुक्ता क्छृप्तहम्य॑स्थलीं  महलकाभोगवतीम् इव  नागको 
मरकतारुणेः  नीलम, स्फटिक,विभिनन भाग सुशोभित त्योराजधानी भोगवती जस्तै 
वैदूर्य, मोती, पन्ना र ॒रक्तनगर दीप्तां  उज्ज्वल थियो 
मणिद्रारा श्रिया  आफ्नो कान्तिले 





ताक्यार्थ नीलम, स्फटिक, वैदूर्य, मोती, पन्ना र रक्त मणिद्रारा महलका विभिन भाग 
सुशोभित भएको त्यो नगर आफ्नो कान्तिलि नागको राजधानी भोगवती जस्त उज्ज्वल थियो । 


सभाचत्वररथ्याभिराकीडायतनापणेः। 
चेत्यध्वजपताकाभिर्यक्तं विद्रुमवेदिभिः ॥ १६॥ 


पदार्थ 

सभाचत्वररथ्याभिः  सभाभवन, र बजार विद्रुमवेदिभिः  मगाजडित 
चर, सडक चेत्यध्वजपताकाभिः  विश्राम विदीले 

आक्रीडायतनापणेः  क्रीडा स्थान, ध्वजापताका युक्तां  युक्त 


ताक्यार्थ त्यो नगर सभाभवन, चर, सडक, क्रीडाभवन, बजार, विश्रामस्थान, ध्वजापताका 
र मुगाजडित वेवीले युक्त थियो । 


पुर्यास्तु बाह्योपवने दिव्यद्रमरताकुले । 


नदद्वहङ्गालिकुलकोलाहलजलाशये ॥ १७ ॥ 


पदार्थ 

दिव्यदरुमलताकुखे  दिव्य वृक्ष रुनिकालिरहने अनेक प्रकारका बाह्योपवने तु  बाहिरी बरँचामा 
लताहरूले पूर्ण पक्षी र भँवराको कलरवले पूर्णचाहि उनले एडटी युवती देखे 
नदद्विहद्गालिकुलकोलाहल जलाशय भएको 
जलाशये  आवाज पयां  नगरको 
ताक्यार्थ दिव्य वृक्ष, लताहरू र अनेक प्रकारका पक्षी र भँवराको कलरवले पूर्णं जलाशय 
भएको नगरको बाहिरी बरगँचामा उनले एडटी युवती देखे । 





रालानन्द्री लीक 


५. 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २५ 
हिमनिर्खरविप्ुष्मत्कुसुमाकरवायुना । 
चलत्प्रवालविटपनलिनीतटसम्पदि ॥ १८ ॥ 
पदार्थ 
हिमनिरूविप्रुष्मत्कुसुमाकर वायुद्रारा वृक्ष र तिनका हांगा हल्लिरहेका 
वायुना  शीतल रुरनाकाचलत्प्रवालविटपनलिनीतट 


जलकण मिसिएको वसन्तकोसम्पदि  तलाउका किनारका 
ताक्यार्थ शीतल रुरनाका जलकण मिसिएको वसन्त ऋतुको वायुले तलाउका किनारका वृक्ष 
र तिनका हाँगा हल्लिरहेका थिए। 


नानारण्यमृगवातेरनाबाघे मुनिवतेः। 
आहूतं मन्यते पान्थो यत्र कोकिलकूनितेः ॥ १९॥ 


पदठार्थ 

मुनित्रेतेः  मुनिको जस्तो शीलअनाबाधे  बाधा नगरिएको पान्थः  कुनै पनि बटुवाले 
स्वभाव भएका यत्र  त्यस बर्गँचामा आहूतं  विश्रामका लागि 
नानारण्यमृगव्रातेः  वनका कोकिंखकूजितेः  कोडलीकोआपफू बोलाइएको जस्तो 

अनेक किसिमका मृगहरुूद्रारा कुहूकुहू ध्वनिद्रारा मन्यते  ठन्दथ्यो 





ताक्यार्थ मुनिको जस्तो शील स्वभाव भएका वनका अनेक किसिमका मृगहरुद्रारा बाधा 
नगरिएको त्यस बरगँचामा कोदइलीको कुहूकुहू ध्वनिद्रारा कुनै पनि बटवाले विश्रामका लागि 
आपूलाई बोलाएको जस्तो ठान्दथ्यो । 


यद्च्छयागतां तत्र ददं प्रमदोत्तमाम् । 
भृत्ये्दंशभिरायान्तीमेकेकशातनायके ९  क न, 
न्तीमेकेकशतनायकेः ॥ २०॥ 


पदार्थ 

तत्र  त्यस॒बरगँचामा राजा प्रमदोत्तमाम्  एडदी सुन्दरीलाई दशभिः मृत्येः  दश जना 
पुरञ्जनले दद्शं  देखे उनी सेवकका साथ 

यदृच्छया  स्वेच्छाले एकेकशतनायकेः  सयसयआयान्तीम्  आएकी थिडन् 
आगतां  आएकी नायिका भएका 





ताक्यार्थ त्यस ब्गँचामा राजा पुरज्जनले स्वेच्छाले आ्डँदे गरेकी एडटी सुन्दरीलाई देखे । उनी 
छु्राद्टै सयसय नायिका भएका दश जना सेवकका साथ आएकी थिडन्। 


रालानन्द्री लीक 


१६१९ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय २५ 


पञ्चरीषीौहिना गुप्तां प्रतीहारेण सवंतः। 
अन्वेषमाणामृषभमप्रोां कामरूपिणीम् ॥ २९॥ 


पदार्थ 

प्रतीहारेण  द्रारपालका रूपमासवंतः  सबैतिर ऋषभम्  पति 

रहेको गुप्तां  रक्ना गरिएकी अन्वेषमाणाम्  खोज्दै गरेकी 
पञ्चशीषौहिना  पाँच फणाकामरूपिणीम्  इच्छानुसारकोअप्रोढां ध किशोरी 
भएको सर्पद्रारा रूप बनाएकी 





ताक्यार्थ द्वारपालका रूपमा रहेको पांच फणा भएको सर्पद्रारा सबैतिर रक्षा गरिएकी, 
इच्छानुसारको रूप बनाएकी एवं विवाहको लागि पति खोज्दै गरेकी ती किशोरीलाई उनले देखे । 


सुनासां सुदतीं बालां सुकपोलां वराननाम् । 
समविन्यस्तकणांभ्यां बिभ्रतीं कुण्डलश्रियम् ॥ २२॥ 


पढार्थ 

सुनासां  राम्रो नाक समविन्यस्तकणम्यां  समान बिभ्रतीं  धारण गरेकी 

सुदतीं  रभ्रा दांत किसिमका कानमा लगादएका बालां  किशोरी 
सुकपोलां  राम्रा गाला कुण्डलश्रियम्  कुण्डलको 

वराननाम्  सुन्दर मुख सौन्दर्य 





वाक्यार्थ अत्यन्त सुन्दर नाक, दांत, गाला र मुख भएकी एवं समान किसिमका कानमा 
अत्यन्त सुन्दर कुण्डल धारण गरेकी ती किशोरीलाई उनले देखे । 
पिशङ्गनीवीं सुश्रोणीं श्यामां कनकमेखलाम् । 


सेक  


पद्भ्यां क्वणद्भ्यां चलन्तीं नूपुरेदवतामिव ॥ २३॥ 


पदार्थ 

सुश्रोणीं  सुन्दर कम्मर भएकी लगाएकी त  हिडिरहेकी 
पिशङ्गनीवीं  पहेलो वस्त्रनृपुरेः  पाउजु इव  देवीजस्तै 
सारी र क्वणद्भ्यां  बजिरहेका श्यामां  श्याम वर्णकी 
कनकमेखलाम्  सुनको मेखला पद्भ्यां  गोडाद्रारा 





ताक्यार्थ सुन्दर कम्मर भएकी, पहेलो वस्त्र सारी र सुनको मेखला लगाएकी, गोडामा 
पाउजु लगाएर हिडिरहेकी देवीजस्ते श्याम वर्णकी ती युवतीलाई पुरजञ्जनले देखे । 


रालानन्द्री लीक 


९६१२ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २५ 


 ० न 


स्तनो व्यज्जितकेशोरो समवृत्तो निरन्तरो । 
वस्त्रान्तेन निगृहन्तीं वीडया गजगामिनीम् ॥ २४ ॥ 


पदार्थ 

व्यञ्जितकेशोरो  किशोरानिरन्तरो  परस्पर सटेका निगृहन्तीं  ढाकिरेकी 
अवस्थालाई सूचित गर्ने स्तनो  स्तनलाई गजगामिनीम्  हात्तीको जस्तै 
समवृत्तो  वर्वुलाकारका समानबीडया  लज्जावश हिंडाद भएकी ती युवतीलाई 
र वस्त्रान्तेन  आंचलले देखे 





ताक्यार्थ किशोर अवस्थालाई सूचित गर्ने वर्ुलाकारका समान र परस्पर सटेका स्तनलाई 
लज्जावश आंचलले ढाकिरहेकी र हात्तीको जस्तै हिंडाइ भएकी ती युवतीलाई उनले देखे । 


तामाह ललितं वीरः सबीडस्मितशोभनाम् । 
स्निग्धेनापाङ्गपुङ्खेन स्पृष्टः प्रमोदुभ्मदुभ्रवा ॥ २५॥ 


पढार्थ 

्रमोदुभ्रमदुभ्रवा  प्रमले गर्दा्पृष्टः  घायल भएका ताम्  ती युवतीलाई 
बटारिएका ओंँखीभौँयुक्त वीरः  वीर पुरञ्जन राजाले ललितं  मिठे बोलीमा 
स्निग्धेन अपाङ्गपुह्धन  प्रेमपूर्णसव्रीडस्मितशोभनाम्  लजालु आह  भने 
कटाक्षरूप बाणद्रारा मुस्कानले अत्यन्त सुन्दर भएकी 





ताक्यार्थ प्रेमले गर्दा बटारिएका ओंँखीभौँयुक्त प्रेमपूर्ण कटाक्षरूप बाणद्रारा घायल भएका ती 
वीर पुरञ्जन राजाले लजालु मुस्कानले अत्यन्त सुन्दर भएकी ती युवतीलाई मिटो बोलीमा भने। 


का त्वं कञ्जपलाशाक्षि कस्यासीह कुतः सति । 
इमामुप पुरीं भीरु किं चिकीर्षसि शंस मे ॥ २६॥ 





पदार्थ 

कञ्जपलाशाक्षि  कमलकोअसि  हौ कुतः  कहँबाट आयौ 
पातजस्तै ओंखा भएकी हेपि  मलाई सति  हे साध्वी 

सुन्दरी शंस  भन इमाम्  यस 

त्वं  तिमी भीरु  सुकोमल हृदय भएकी उप पुरीं  नगरको नजिकै 
काकोहौ तिमी किं चिकीषेसि  के गर्न 
कस्य  कसकी कन्या इह  यहाँ चाहन्छ्यौ 


ताक्यार्थ कमलको पातजस्तै जंँखा भएकी हे सुन्दरी ! तिमी को हौ? कसकी कन्या हौ? 


रालानन्द्री लीक 


९६१३ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय २५ 


मलाई भन। सुकोमल हृदय भएकी तिमी यहाँ कहाँबाट आयौ ? हे साध्वी ! यस नगरको नजिकै 
के गर्न चाहन्छ्यौ ? 


क एतेऽनुपथा ये त एकादश महाभटाः । 
एता वा ललनाः सुश्रु कोऽयं तेऽहिः पुरःसरः ॥ २७॥ 


पदठार्थ 

सुश्रु  सुन्दर आंखीभौं भएकीति एते  ती यी दश ते तिम्रो 

हे युवती तिम्रो साथ अनुपथाः  अनुचरहरू पुरःसरः  अगाडि हिंडने 
येनो के को हुन् अयं यो 

एकादश  एषारौँ वा र अहिः  सर्पं 

महाभयाः  शूरवीरबाटएताः  यी कः  को हो 
सञ्चालित छन् ललनाः  स्त्रीहरू को हन् 





ताक्यार्थ सुन्दर आंखीभौँ भएकी हे युवती ! तिम्रो साथ एघारौँ शूरवीरबाट सञ्चालित यी दश 
अनुचरहरू को हृन् ? यी स्त्रीहरू को हुन् ? तिम्रो अगाडि हिंडने यो सर्प कोहो? 


त्वं हीभंवान्यस्यथ वाग्रमा पतिं 
विचिन्वती किं मुनिवद्रहो वने । 
त्वदङ्धरिकामाप्तसमस्तकामं 
क्व पद्मकोशः पतितः कराग्रात् ॥ २८॥ 
पदार्थ 
हे सुन्दरी पतिं  आफ्नो पति धर्मराजलाई रमा  विष्णुलाई खोज्दै हिंडने 
रहः  एकान्त विचिन्वती  खोज्दै हिंडने लक्ष्मीमध्ये 
वने  वनमा किं के असि  को हौ यदि तिमी 
मुनिवत्  मुनिजस्तै संयमितहीः  साक्षात् लज्जादेवी हौ लक्ष्मी हौ भने 
भएर रेकी अथ  अथवा पद्मकोशः  कमल 
त्वं  तिमी भवानी  शिवजीलाई खोज्दै कराग्रात्  तिम्रो हातबाट 
त्वदङ्घरिकामाप्तसमस्तकामं  हिंड्ने पार्वती क्व  कहाँ 
तिग्रो चरणको प्राप्तिबाट समस्तवाक्.  ब्रह्माजीलाई खोनज्दै पतितः  खस्यो 
इच्छ पूरा भएको ठाने हिंडने सरस्वती 





ताक्यार्थ हे सुन्दरी ! एकान्त वनमा मुनिजस्तै संयमित भएर रहेकी तिमी तिम्रो चरणको 


रालानन्द्री लीक 


९६९० 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय २५ 


प्राप्तिबाट समस्त इच्छा पूरा भएको ठाने आफ्नो पति धर्मराजलाई खोज्दे हिंडने के साक्षात् 
लज्जादेवी हौ कि अथवा शिवजीलाई खोज्दे हिंडने पार्वती, ब्रह्माजीलाई खोज्दे हिंडने सरस्वती, 
विष्णुलाई खोज्दे हिंडने लक्ष्मीमध्ये को हौ ? यदि तिमी विष्णुलाई खोज्दै हिंडने लक्ष्मी हौ भने 
तिम्रो हातबाट कमल कहाँ खस्यो ? 


नासां वरोव॑न्यतमा मुविस्पृक्. 
पुरीमिमां वीरवरेण साकम् । 
अहंस्यलङ्कतुंमदभ्रकमंणा 
लोकं परं श्रीरि यज्ञपुंसा ॥ २९॥ 
पदढार्थ 
वरोरु  हे सुन्द हौ भने अद्भ्रकमंणा साकम्  पराक्रमी 
भुविस्पृक्  भूर्ईमा स्पर्श गर्ने यज्ञपुंसा  यज्ञपुरुष भगवान्मसंँग रहेर 
भएकीले तिमी विष्णुका साथ इमां  यस 
आसां  यी देवीमध्ये परं लोकं  वैकुण्ठ लोकमा पुरीम्  नगरीलाई 
अन्यतमा न  कोही पनि होइनौश्रीः इव  लक्ष्मी रे जस्तै गरी अलदकतुंम्  अलङ्कृत गराउन 
यसैले यदि तिमी मानवकन्यावीरवरेण  वीरवर र अहंसि  तिमी योग्य छ्यौ 





ताक्यार्थ हे सुन्दरी ! भुर्ईमा स्पर्श गर्ने भएकीले तिमी यी देवीमध्ये कोही पनि होइनौ । यसैले 
यदि तिमी मानवकन्या हौ भने यज्ञपुरुष भगवान् विष्णुका साथ वैकुण्ठ लोकमा लक्ष्मी रहे जस्तै 
गरी वीरवर र पराक्रमी मसंग रही यस नगरीलाई अलङ्कृत गराउन तिमी योग्य छयो । 


यदेष मापाङ्गविखण्डितेन्द्रियं 
सव्रीडभावस्मितविभ्रमदुभ्रवा । 
त्वयोपसृष्टो भगवान्मनोभवः 
प्रनाधतेऽथानुगृहाण शोभने ॥ ३०॥ 
पदार्थ 
शोभने  हे सुन्दर तिम्रो सत्रीडभावस्मितविभ्रमदुभ्रवा उपसृष्टः  छोडिएका 
अपाङ्गविखण्डितेन्द्रियं  कटाक्षलेलजालु र प्रेमपूर्णं मुस्कानकायत् एषः  यी 


विचलित मन भएको साथ आंखीभौँ घुमाउने भगवान् मनोभवः  भगवान् 
मा  मलाई त्वया  तिमीद्रारा कामदेवले मलाई 





रालानन्द्री लीक 


९६९५ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २५ 


प्रनाधते  बाधा गरिहेका छन् अथ  यसर्थ अनुगृहाण  ममाथि कृपा गर 
ताक्यार्थ हे सुन्दरी! तिम्रो कटाक्षले विचलित भएको मलाई तिम्रो लजालु र प्रेमपूर्ण 
मुस्कानको साथ कके आंखीभौँको सङ्केत पाएर यी कामदेवले मलाई बाधा गरिहेका छन् । यसर्थ 
ममाथि कृपा गर। 


त्वदाननं सुरु सुतारलोचनं 
व्यालम्बिनीलालकवृन्दसंवृतम्। 
उन्नीय मे दशंय वल्गुवाचकं 
यद् व्रीडया नाभिमुखं शुचिस्मिते ॥ २१॥ 

पदढार्थ 
शुचिस्मिते  पवित्र मुस्कानधिरिएको यत्  जुन 
भएकी हे सुन्दरी वल्गुवाचकं  मधुर बोली बोल्ने रीडया  लज्जाले गर्दा 
सुश्च  सुन्दर आंखीभौँत्वदाननं  तिम्रो मुख न अभिमुखं  मतिर फर्केको 
सुतारलोचनं  सुन्दर नेत्र भएको उन्नीय  उटाएर छैन 
व्यारम्बिनीखारकवृन्दसंवृतम्  मे  मलाई 
लामालामा काला केशराशिलेदशंय  देखाऊ 





ताक्यार्थ पवित्र मुस्कान भएकी हे सुन्दरी ! सुन्दर आंखीभौँ एवं सुन्दर नेत्र भएको लामा 
लामा काला केशराशिले धेरिएको मधुर बोली बोल्ने तिम्रो मुख उठाएर मलाई देखाऊ जुन 
लज्जाले गर्दा मतिर फर्कैको छैन । 


नारद् उवाच नारदजीले भन्नुभयो 
इत्थं पुरञ्जनं नारी याचमानमधीरवत् । 
अभ्यनन्दत तं वीरं हसन्ती वीर मोहिता ॥ ३२॥ 


पदार्थ 
वीर  हे वीर राजा प्राचीनबर्हि तं  ती नारी  ती नारीले 
इत्थं  यसप्रकार वीरं  वीर हसन्ती  होँस्वै 


अधीरवत्  अधीर जस्तै भएर पुरञ्जनं  पुरञज्जनलाई देखेर अभ्यनन्दत  स्वीकार गरिन् 
याचमानम्  याचना गरिरहेका मोहिता  मोहित भएकी 
ताक्यार्थ हे वीर राजा प्राचीनवबर्हिं ! यसप्रकार अधीर जस्तै भएर याचना गरिरहेका ती वीर 
पुरन्जनलाई देखेर मोहित भएकी ती नारीले पनि हाँस्दै उनको याचनालाई स्वीकार गरिन्। 


रालानन्द्री लीक 





९६९६ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २५ 


न विदाम वयं सम्यक् कतारं पुरुषष॑भ । 
आत्मनरच परस्यापि गोत्रं नाम च यत्कृतम् ॥ ३३॥ 


पदार्थ 

पुरुषषंभ  हे नरघरष्ठ सम्यक्  राम्ररी परस्य  अरू कसैको 

वयं  हामीहरू न विदाम  जान्दैनौं नाम च अपि  नाम र 

आत्मनः  आफ्नो यत्कृतम्  उत्पननन गर्नेवालाले गोत्रं च  गोत्र पनि हामीलाई 
कतारं  उत्पन्न गर्नैवालालाई बनाएको थाहा छैन 





वाक्यार्थ हे नरश्रेष्ठ ! हामीहरू आफनो उत्पन्न गर्नेवालालाई राम्ररी जान्दैनौँ र उत्पन्न 
गर्नेवालाले बनाएको अरू कसैको नाम र गोत्र पनि हामीलाई थाहा छैन। 


इहाद्य सन्तमात्मानं विदाम न ततः परम्। 
अ    
येनेयं निमिता वीर पुरी शरणमात्मनः ॥ ३४ ॥ 





पदढार्थ 

वीर  हे वीर जान्दछँ इयं  यो 

अद्य  आज हामी सबै ततः परम्  यस बाहेक पुरी  नगर 

इह  यस नगरीमा येन  जसले निमिता  बनायो त्यसलाई 
सन्तम्  रहेको आत्मनः  हाम्रो न विदाम  जान्दैनौं 
आत्मानं  आफूलाई मात्रशरणम्  वासस्थानका रूपमा 


वाक्यार्थ हे वीर! आज हामी सबे यस नगरीमा रहेको आफ्नो शरीरलाई मात्र जान्दचछ्छौँ। यस 
बाहेक जसले हाम्रो वासस्थानका रूपमा यो नगर बनायो त्यसलाई पनि जान्दैनौँ। 


एते सखायः सख्यो मे नरा नाय॑ङ्च मानद । 
सुप्तायां मयि जागतिं नागोऽयं पारयन् पुरीम् ॥ ३५॥ 





पदार्थ 

मानद्  हे अरूलाई सम्मान गर्नेसखायः  साथीहरू हुन् अयं  यो 

राजा नायंः च  नारीहरू पनि नागः  नाग 

एते  यी सख्यः  सङ्गिनीहरू हन् पुरीम्  नगरको 

नराः  मानिसहरू मयिम पाख्यन्  सुरक्षा गर्दै 

र ५  

मे मेरा सुप्तायां  सुतेको वेलामा जागातं  जागा रहन्छ 


ताक्यार्थ हे अरूलाई सम्मान गर्ने राजा! यी नरनारीहरू मेरा साथीसङगी हुन्। म सुतेको 


रालानन्द्री लीक 


९६९७ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय २५ 
वेलामा यो नाग नगरको सुरक्षा गर्दै जागा रहन्छ। 
दिष्ट्यागतोऽसि भद्रं ते ग्राम्यान् कामानभीप्ससे । 
उद्वहिष्यामि तांस्तेऽहं स्वबन्धुभिररिन्दम ॥ ३६ ॥ 
पदार्थ 
अरिन्दम  हे शत्रुदमनकर्ता भद्रं  कल्याण होस् तान्  ती विषयभोग 
दिष्ट्या  भाग्यले ग्राम्यान् कामान्  जुन जुनअहं  म 
आगतः  आउनुभएको विषयभोग स्वबन्धुभिः  आफना 
असि  छ अभीप्ससे  चाहनुहन्छ साथीहरूसहित भएर 
ते  तपाईको ते  तपार्ईलाई उद्वहिष्यामि  पूरा गराउनेचु 





ताक्यार्थ हे शत्रुदमनकर्ता ! तपाई भाग्यले आउनुभएको छ । तपाईको कल्याण होस् । जुनजुन 
विषयभोग चाहनुहुन्छ तपाईलाई ती विषयभोग म॒ आपफ्ना साथीहरूसहित भएर पूरा गराउनेद्ु । 


इमां त्वमधितिष्ठस्व पुरीं नवमुखीं विभो । 
मयोपनीतान् गृह्णानः कामभोगान् शतं समाः ॥ ३७॥ 





पदार्थ 

विभो  हे प्रभु पुरीं  नगरमा गृह्णानः  भौगदै 

त्वम्  तपाई मया  मेले शतं समाः  सयौ वर्षसम्म 
नवमुखीं  नौ दढोका भएको उपनीतान्  प्राप्त गराएका अधितिष्ठस्व  निवास गर्नुहोस् 
इमां  यस कामभोगान्  विषयभोग 


ताक्यार्थ हे प्रभु! तपाई नौ ढोका भएको यस नगरमा मेले प्राप्त गराएका विषयभोग भौग्दै 
स्यौ वर्षसम्म निवास गर्नुहोस् । 


कं तु त्वदन्यं रमये ह्यरतिज्ञमकोविदम् । 


असम्परायाभिमुखमरवस्तनविदं पञ्चम् ॥ ३८ ॥ 
पदार्थ 


त्वदन्यं  तपाईबाहेक अर्को 


अरतिज्ञम्  रतिसुख नजानने विषयमा पनि ज्ञान नभएका 


असम्परायाभिमुखम् 
परलोकको चिन्ताशून्य 


अकोविदम्  विहित भोगको 
अरवस्तनविदं  भविष्यको 
विचार नगर्ने 





पुम्  पशुत्रुलय 
कं  कुन व्यक्तिसित 
नु हि  निश्चय नै 


रमये  रमण गरू 


ताक्यार्थ तपारईबाहेक अर्को कुन व्यक्तिसित रमण गरू जो रतिसुख जान्दैन, जो परलोकको 


रालानन्द्री लीक 


९६९८ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २५ 


विषयमा चिन्ताशून्य छ, जसलाई गर्न हुने भोगको विषयमा पनि ज्ञान छैन, जो भविष्यको विचार 
पनि गर्दन र जो पशुतुल्य छ । 


घर्मो ५ हत्रार्थकामेो जर, प्रनानन्दो न ८ 
धमां ह्यत्राथंकामो च ऽमृतं यशः। 
लोका विशोका विरजा यान् न केवलिनो विदुः ॥ ३९॥ 





पदढार्थ 

अत्र  यस गृहस्थाश्रममा अमृतं  मोक्ष लोकको पनि प्राप्ति हून्छ 

हिनै यराः  कीर्ति यान्  जुन कुरा 

धमः  धर्म, विद्ोकाः  आनन्ददायक केवलिनिः  संसार त्यागने 
अर्थकामो भ  विरजा संन्यासीहरूले 

अथकामो  अर्थ, काम   शुद्ध न 

प्रजानन्दः  सन्तान सुख लोकाः च  स्वर्ग आदिन विदुः  प्राप्त गर्न सक्दैनन् 


ताक्यार्थ यस गृहस्थाश्रममा ने धर्म, अर्थ, काम, सन्तान सुख, मोक्ष, कीर्तिं र आनन्ददायक 
शुद्ध स्वर्ग आदि लोकको प्राप्ति हृन्छ, जुन कुरा संसार त्यागने संन्यासीहरूले प्राप्त गर्न सक्देनन् । 


पितृदेवषिंमत्यानां भूतानामात्मनर्च ह । 
क्षेम्यं वदन्ति शरणं भवेऽस्मिन् यद्गृहाश्रमः ॥ ४०॥ 


पदार्थ 
अस्मिन्  यस ऋषि, मनुष्य क्षेम्यं  कल्याणको 
भवे  संसारमा भूतानाम्  सम्पूर्ण प्राणी र॒ रारण  स्थान हो भनेर 


यद्गहाश्रमः  जुन गृहस्थाश्रम आत्मनः च  आफ्नो पनि 


   ४७ 


पितुदेवषिमत्यानां  पित्र, देवता,ह  निश्चय नै 
ताक्यार्थ यस संसारमा गृहस्थाश्रम पित्र, देवता, ऋषि, मनुष्य, सम्पूर्ण प्राणी र आपू स्वयंको 
पनि कल्याणको स्थान हो भनेर महापुरुषहरू भन्दछन् । 


का नाम वीर विख्यातं वदान्यं प्रियदशंनम् । 
न वृणीत प्रिय प्राप्तं मादु त्वादृशं पतिम् ॥ ४१॥ 


पदढार्थ 

वीर  हि वीर 
मादुशी  मजस्ती 
का नाम  
जसले 


प्राप्तं  स्वयं प्राप्त भएको 
त्वादुशं  तपाईजस्तो 


कुन स्त्री होलीविख्यातं  सुप्रसिद्ध 


वदान्यं  उदार 


वदन्ति  महापुरुषहरू 





भन्दछन् 


प्रियदशंनम्  सुन्दर 
प्रियं  प्रिय 
पतिम्  पतिलाई 


वरण नगर्ली 





न वृणीत  


रालानन्द्री लीक 


९६९९ 
चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २५ 


वाक्यार्थ हे वीर ! मजस्ती कुन स्त्री होली जसले स्वयं प्राप्त भएको तपार्ईजस्तो सुप्रसिद्ध, 
उदार, सुन्दर र प्रिय पतिलाई वरण नगर्ली । 


कस्या मनस्ते भुवि भोगिभोगयोः 
स्त्रिया न सज्जेद् भुजयोमंहाभुज । 
योऽनाथवगौधिमटं घृणोद्धत 
स्मितावलोकेन चरत्यपोहितुम् ॥ ४२॥ 


पढार्थ 

महाभुज  हे महाबाहूुकस्याः  कुन मुस्कानसहितको हेराद्दारा 
पराक्रमी राजा स्त्रियाः  स्त्रीको अनाथवगौधिमटं  अनाथ 
भोगिभोगयोः  सर्पकोमनः  मन हरूको मानसिक सन्ताप 
शरीरजस्तो सुडौल र कोमल न सन्जेत्  नलाग्ला अपोहितुम्  शान्त गर्न 

ते  तपाईको यः  जो तपाई भुवि  यस पृथिवीमा 

भुजयोः  हातमा स्थानघृणोद्धतस्मितावलोकेन  चरति  हिंदनुहन्छ 
पाडनको लागि कृपापूर्ण र मन्द 





ताक्यार्थ हि पराक्रमी राजा ! सर्पको शरीरजस्तो सुडौल र कोमल तपाईको हातमा स्थान 
पाडनको लागि कुन स्त्रीको मन नलाग्ला ? तपार्ई त कृपापूर्ण र मन्द मुस्कानसहितको हेराद्द्ारा 
अनाथहरूको मानसिक सन्ताप शान्त गर्न यस पृथिवीमा हिंडनुहन्छ । 


नारद् उवाच नारदजीले भन्नुभयो 
इति तो दम्पती तत्र समुद्य समयं मिथः। 
तां प्रविश्य पुरीं राजन् मुमुदाते शतं समाः ॥ ४३॥ 





पदढार्थ 

राजन्  हे राजा मिथः  एकअककि पुरीं  नगरमा 

इति  यसप्रकार समयं  कुरा प्रविश्य  प्रवेश गरी 

तो दम्पती  ती दुई स्त्रीपुरुषले समुद्य  समर्थन गरेर रातं समाः  सय वर्षसम्म 

तत्र  त्यस बरगैँचामा तां  त्यस मुमुदाते  आनन्दका साथ रहे 


ताक्यार्थ हे राजा ! यसप्रकार ती दुई स्त्रीपुरुषले त्यस बरगँचामा एकअर्ककि कुरा समर्थन 
गरेर त्यस नगरमा प्रवेश गरी सय वर्षसम्म आनन्दका साथ रहे। 


रालानन्द्री लीक 


९६२० 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २५ 


उपगीयमानो ललितं तत्र तत्र च गायकैः । 
क्रीडन् परिवृतः स्त्रीमि्ैदिनीमाविराच्छचो ॥ ४४ ॥ 


पदार्थ 

तत्र तत्र  जहाँ तहीं उपगीयमानः  कीर्ति गादइएकाकीडन् च  जलक्रीडाका लागि 
गायकैः  गायकटहरुद्रारा राजा पुरञ्जन हदिनीम्  तलाउमा 

ललितं  सुमधुर स्वरमा शुचो  ग्रीष्म ऋतु आएपचछि आविद्  प्रवेश गर्दथे 


ताक्यार्थ जहांँतहीं गायकहरूद्रारा सुमधुर स्वरमा कीर्तिं गादएका राजा पुरञ्जन ग्रीष्म ऋतु 
आएपचछि जलक्रीडाका लागि तलाउमा प्रवेश गर्दथे। 


सप्तोपरि कृता दारः पुरस्तस्यास्तु दवे अधः। 
पृथग्विषयगत्य्थं तस्यां यः कर्चनेरूवरः ॥ ४५॥ 


पढार्थ 

तस्यां  त्यस नगरमा तस्याः  त्यस कृताः  बनादएका थिए र 
यःकःचजो कोटी पुरः  नगरका अघः  तल 

ईङवरः  राजा हुन्छ उसलाई उपरि  माधि तु  चा्हिं 

पृथग्विषयगत्यर्थं  फरकफरक सप्त  सात दे  दुरईमोटा थिषए 
ठाङमा जानका लागि हारः  ढो काहरू 





ताक्यार्थ त्यस नगरमा रहने राजालाई फरकफरक ठारँमा जानका लागि माथि सात र तल 
दुईओटा गरी नौओटा दढोका बनादइएका धिए। 


पञ्च द्वारस्तु पौरस्त्या दक्षिणैका तथोत्तरा 
परिचमे दे अमूषां ते नामानि नृप वणेये ॥ ४६॥ 


पदढार्थ 

नृप  हे राजा ती नौओटादक्षिणा  दक्षिण ते  तपाईलाई 

दौकामध्ये तथा  त्यस्तै अमूषां  यिनका 

पञ्च  पाँंचोटा उत्तरा  एउटा उत्तर र नामानि  नामहरू 

दारः तु  ढोका चाह हे  दुई ओटा वणैये  बताह 
पौरस्त्याः  पूर्व परिचमे  पश्चिमतर्फ फर्केका 

एका  एउटा धथिए 





ताक्यार्थ हे राजा ! ती नौओटा दढोकामध्ये पाँंचओटा ढोका चाहं पूर्व, एडटा दक्षिण, एउटा 


रालानन्द्री लीक 


१६२१ 
चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २५ 
उत्तर र दुरईओटा पश्चिमतफं फर्केका थिए । तपारईलाई यिनका नामहरू बतार्हु। 
खदयोताविमुंखी      
खद्योताविमुखी च व्राग््धारावकत्र नामत । 
विभ्राजितं जनपदं याति ताभ्यां द्युमत्सखः ॥ ७ ॥ 


पदार्थ 

एकत्र  एके ठर्ख॑मा आविर्मुखी हुन् विभ्राजितं  विभ्राजित नामको 
निर्मिते  बनादइएका ताभ्यां  ती दुई ढोकाबाट जनपदं च  देशमा 

प्राग्ारो  पूर्वका टोका द्युमत्सखः  ब्ुमान् नामका याति  जान्छन् 
खदयोताविमुंखी  खद्योत रामित्रका साथ राजा पुरञ्जन 





ताक्यार्थ एकै ठाँमा बनादइएका पूर्वका दढौका खन्योत र आविर्मुखी हन् । ती दुई ढोकाबाट 
द्युमान् नामका मित्रका साथ राजा पुरञ्जन विभ्राजित नामको देशमा जान्छन् । 


नलिनी नाकिनी च प्राग्ारावेकत्र निमिते । 
अवधूतसखस्ताभ्यां विषयं याति सोरभम् ॥ ४८ ॥ 


पदठार्थ 

एकत्र  एकै ठाम नालिनी च  नालिनी हुन् सोरभम्  सौरभ 

निर्मिते  बनाइएका ताभ्यां  ती दुई ढोकाबाट विषयं  देशमा 

प्राग्ारो  पूर्वका ढोका अवधूतसखः  अवधूत नामकायाति  जान्छन् 
नलिनी  नलिनी र मित्रका साथ राजा पुरञ्जन 





ताक्यार्थ एके उमा बनादएका पूर्वका दोका नलिनी र नालिनी हुन्। ती दुई ढोकाबाट 
अवधूत नामका मित्रका साथ राजा पुरञ्जन सौरभ नामको देशमा जान्छन्। 


मुख्या नाम पुरस्ताद् ्यस्तयापणबह्ूदने । 
विषयो याति पुरराड् रसज्ञविपणान्वितः ॥ ४९॥ 


पदार्थ 

पुरस्तात्  पूर्वत्फ तया  त्यो ढोकाबाट आपणबहूदनो  आपण र 
मुख्या  मुख्या पुररार्  राजा पुरञ्जन बहूदन नामका 

नाम  नामको रसज्ञविपणान्वितः  रसनज्ञ॒रविषयो  देशमा 

दाः  टोका छ विपण नामका मित्रका साथ याति  जान्छन् 





ताक्यार्थ पूर्वतफ मुख्या नामको ढोका छ। त्यस ढोकाबाट राजा पुरञ्जन रसज्ञ र विपण 
नामका मित्रका साथ आपण र बहूदन नामका देशमा जान्छन्। 


रालानन्द्री लीक 


९६९२ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २५ 


 


पितृदुनुप पुयां दवदेक्षिणेन पुरञ्जनः। 
रां दक्षिणपञ्चाटं याति श्रुतधरान्वितः ॥ ५०॥ 


पढार्थ 

नृप  हे राजा प्राचीनबर्हि द्वाः  ढदोका छ त्यो ढोकाबाट दक्षिणपञ्चालं  दक्षिणपञ्चाल 
पुयांः  नगरको पुरञ्जनः  राजा पुरञ्जन नामको 

दक्षिणेन  दकषिणतर्फ श्रुतधरान्वितः  श्रुतधर नामका।राष्टरं  देशमा 

पितहूः  पित्हू नामको मित्रका साथ याति  जान्छन् 





ताक्यार्थ हे राजा प्राचीनबर्हिं ! नगरको दकषिणत्फ पितरह् नामको ढोका छ। त्यस ढोकाबाट 
राजा पुरञ्जन श्रुतधर नामका मित्रका साथ दक्षिणपन्चाल नामको देशमा जान्छन्। 


देवहूनांम पुयां द्वा उत्तरेण पुरञ्जनः। 
राष्रमुत्तरपञ्चाटं याति श्रुतधरान्वितः ॥ ५९॥ 


पदार्थ 

पुयांः  नगरको त्यो टढोकानाट नामको 

उत्तरेण  उत्तरतर्फ श्रुतधरान्वितः  श्रुतधर नामकाराष्ं  देशमा 

देवहूः  देवहू मित्रका साथ याति  जान्छन् 
नाम  नामको पुरञ्जनः  राजा पुरञ्जन 

दाः  टोका छ उत्तरपञ्चारख  उत्तरपञ्चाल 





ताक्यार्थ नगरको उत्तरतफ॑ देवहू नामको ढोका छ। त्यस दढोकाबाट राजा पुरञ्जन श्रुतधर 
नामका मित्रका साथ उत्तरपञ्चाल नामको देशमा जान्छन् । 


आसुरी नाम परचाद् द्वास्तया याति पुरञ्जनः । 
ग्रामकं नाम विषयं दुमदेन समन्वितः ॥ ५२॥ 


पदढार्थ 

परचात्  पश्चिमतफं तया  त्यो ढोकाबाट ग्रामकं नाम  म्रामक नामको 
आसुरी  आसुरी पुरञ्जनः  राजा पुरञ्जन विषयं  देशमा 

नाम  नामको दुमदेन समन्वितः  दुर्मद याति  जान्छन् 

दाः  ढदोका छ नामका मित्रका साथ 





ताक्यार्थ पश्चिमतफ आसुरी नामको ढोका छ। त्यस दढोकाबाट राजा पुरञ्जन दुर्मद नामका 
मित्रका साथ ग्रामक नामको देशमा जान्छन्। 


रालानन्द्री लीक 


९६२२ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २५ 


निऋतिनांम परचाद् हस्तया याति पुरञ्जनः। 
वैशसं नाम विषयं ठुन्धकेन समन्वितः ॥ ५३॥ 


पदार्थ 

परचात्  पश्चिमतफं तया  त्यो ढाकाबाट नाम  वैशस नामको 
निक्रतिः  निर््रति पुरञ्जनः  राजा पुरञ्जन विषयं  देशमा 

नाम  नामको लुब्धकेन समन्वितः  लुब्धक याति  जान्छन् 
दाः  टोका छ नामका मित्रका साथ 


ताक्यार्थ पश्चिमतपफं नि्ति नामको ढोका छ। त्यस ढोकाबाट राजा पुरञ्जन लुब्धक नामका 
मित्रका साथ वेशस नामको देशमा जान्छन्। 


अन्धावमीषां स    अ ह 
 पोराणां निवाक्पेशस्कृतावुभो । 
अक्षण्वतामधिपतिस्ताभ्यां याति करोति च ॥ ५४॥ 





पदढार्थ 

अमीषां  यस नगरमा बस्ने उभो  दुबे नागरिक ताभ्यां  ती दुई अन्धाको 
यी अन्धो  अन्धा छन् सहायताले नै 

पौराणां  नगरवासीमध्ये अक्षण्वताम्  आंखावालाका याति  जहांतहीं जाने गर्दचछछन् 
निवा्येशस्कृतो  निर्वाक् र॑अधिपतिः च  राजा भएर पनिर 

पेशस्कृत नामका पुरञ्जन करोति  काम गर्न गर्दछछन् 


ताक्यार्थ यस नगरमा बस्ने यी नगरवासीमध्ये निर्वाक् र पेशस्कृत नामका दुबे नागरिक अन्धा 
छन्। ओंँखावालाका राजा भएर पनि पुरञ्जन ती दुई अन्धाको सहायताले नै जहांँतहीं जाने र 
काम गर्न गर्दचछछन् । 


स यद्यन्तःपुरगतो विषूचीनसमन्वितः । 
मोहं प्रसादं हषं वा याति जायात्मजोद्धवम् ॥ ५५॥ 





पदार्थ 
सः  ती राजा पुरञ्जन जान्छन् तब उनलाई वा र 

 जायात्मजोद्धवम्    
याहं  जब जायात्मजोद्धवम्  स्त्री रहषं  हर्ष आदि 
विषूचीनसमन्वितः  विषूचीनपत्रका कारण हुने याति  पुग्दछछ अनुभव हन्छ 
नामको मित्रका साथ मोहं  मोह 
अन्तमपुरगतः  अन्तःपुरमा प्रसादं  प्रसन्नता 


रालानन्द्री लीक 


९६२४ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २५ 


वाक्यार्थ राजा पुरञ्जन जब विषूचीन नामको मित्रका साथ अन्तःपुरमा जान्छन् तब उनलाई 
स्त्री र पुत्रका कारण हुने मोह, प्रसन्नता र हर्ष आदिको अनुभव हुन्छ । 


एवं कमसु संसक्तः कामात्मा वञ्चितोऽबुधः। 
महिषी यद्यदीहेत तत्तदेवान्ववतंत ॥ ५६ ॥ 


पदढार्थ 

एवं  यसप्रकार ्त्रीहरुूद्रारा ईहेत  इच्छा गर्दथिन् 

कर्म॑सु  विभिन किसिमकावञ्चितः  ठगिएका तत्तत् एव  त्यही त्यही 

कर्ममा अबुधः  ती अज्ञानी राजा  अन्ववतंत  गर्दथे 
संसक्तः  आसक्त महिषी  रानीले 

कामात्मा  कामपरवश हूुनालेयत् यत्  जजे 





ताक्यार्थ यसप्रकार विभिन्न किसिमका कर्ममा आसक्त र कामपरवश हुनाले स्त्रीहरुद्रारा 
ठगिएका मूर्ख ती राजा रानीले जेजे इच्छ गर्दथिन् त्यही त्यही गर्दथे । 


क्वचित्पिबन्त्यां पिबति मदिरां मदविहखः। 
अरनन्त्यां क्वचिदरनाति जक्षत्यां सह जक्षिति ॥ ५७॥ 


पदार्थ 

क्वचित्  कीं रानीले मदविह्वलः  उन्मत्त बन्दथे जक्षत्यां  चपारंदा 

मदिरां  मदिरा क्वचित्  करीं रानीले सह  संगे 

पिबन्त्यां  पिदा अरनन्त्यां  खाँदा जक्षिति चपाउंथे 
पिबति  उनी पनि पि्॑थे र॒ अङइनाति  खान्े 





वाक्यार्थ कहीं रानीले मदिरा पिदा उनी पनि पिरंथे र उन्मत्त बन्दथे। यस्तै रानीले खाँदा 
खान्थे र चपांदा संगे चपाथे । 


क्वचिद् गायति गायन्त्यां रुदत्यां रुदति क्वचित् 
क्वचिद्धसन्त्यां हसति जल्पन्त्यामनुजल्पति ॥ ५८ ॥ 


पदार्थ 

क्वचित्  रानीले कीं रुदत्यां  संदा हसति  हांस्थे 

गायन्त्यां  गादा रुदति  रुन्थे जल्पन्त्याम्  बोल्दा 
गायति  उनी पनि गाठंदथे क्वचित्  कहीं अनुजल्पति  संगे बोल्थे 
क्वचित्  कीं हसन्त्यां  हाँस्दा 





रालानन्द्री लीक 


चतुर्थ स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


१६२५ 


अध्याय २५ 


ताक्यार्थ राजा पुरञ्जन रानीले गादा गाथे, रदा रन्थे, हांँस्दा हांस्थे र बोल्दा बोल्थे। 


क्वचिद् धावति धावन्त्यां तिषठन्त्यामनुतिष्ठति । 
अनु शेते शायानायामन्वास्ते क्वचिदासतीम् ॥ ५९॥ 


पदढार्थ 

क्वचित्  रानीले कहीं अनुतिष्ठति  उभिन्ये आसतीम्  बस्दा 

धावन्त्यां  दौडंदा शयानायाम्  सुत्दा अन्वास्ते  संगै बस्दथे 
धावति  दौडन्ये अनुरोते  सुत्दये 

तिष्ठन्त्याम्  उभिंदा क्वचित्  कहीं 





ताक्यार्थ ती राजा रानी दौंदा दौडन्थे, उर्भिंदा उभिन्े, सुत्दा सुत्दथे र बस्दा संगे बस्दथे। 


क्वचिच्छृणोति शण्वन्त्यां पश्यन्त्यामनु पश्यति । 
क्वचिन्जिघ्रति जिघ्रन्त्यां स्पृशन्त्यां स्पृशति क्वचित् ॥ ६० ॥ 


पदढार्थ 

क्वचित्  रानीले कहीं अनुपश्यति  संगे हर्दथे क्वचित्  करीं 
शुण्वन्त्यां  सुन्दा क्वचित्  कीं स्पृशन्त्यां  हदा 
शओुणोति  सुन्दे जिघ्रन्त्यां  सुंष्दा स्पृशति  दन्य 
पर्यन्त्याम्  हर्दा जिघ्रति  सुँघ्दथे 





वाक्यार्थ ती राजा रानीले कहीं सुन्दा सुन्दथे, ठेर्दा संगै हेर्दथे, सुँष्ठा सुंघ्दथे र कते हुँदा छ्ुन्ये। 


क्वचिच्च शोचतीं जायामनु शोचति दीनवत् । 
अनु हृष्यति हृष्यन्त्यां मुदितामनु मोदते ॥ ६९ ॥ 


पदार्थ 
क्वचित् च  कीं दीनवत्  दुःखी अनुहृष्यति  खुसी हुन्थे 
जायाम्  रानीले अनुशोचति  संगे चिन्ता गर्दथे मुदिताम्  आनन्दित हदा 


खोचतीं  चिन्ता गर्दा हृष्यन्त्यां  खुसी हदा अनुमोदते  संगै आनन्दित हन्ये 
ताक्यार्थ रानीले चिन्ता गर्दा उनी पनि दुःखी चिन्ता गर्दथे, खुसी हदा खुसी हन्ये, आनन्दित 
हदा आनन्दित हन्ये । 


विप्रलब्धो महिष्येवं सवंप्रकृतिवच्चितः। 


रालानन्द्री लीक 


९६२६ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २५ 


 धत स, कीडामृगो यथा 
नेच्छन्ननुकरोत्यज्ञः क्छेन्यात् यथा ॥ ६२॥ 





पढार्थ 

एवं  यसप्रकार प्रजाहरूबाट पनि धोका पाउनपनि 

महिष्या  रानीद्रारा थाले क्रीडामृगः  घरपालुवा बाँदर 
विप्रलब्धः  ठगिएका राजाअज्ञः  ती मूर्ख पुरञ्जन यथा  जस्ते 

पुरञ्जनले क्ङेव्यात्  विवश भएर अनुकरोति  ती रानीको पछि 
सवप्रकृतिवज्चितः  सम्पूर्णन इच्छन्  इच्छा नगर्दा नगर्दैलागिरहे 


ताक्यार्थ यसप्रकार रानीद्रारा ठगिएका राजा पुरन्जनले सम्पूर्ण प्रजाहरूबाट पनि धोका पाडन 
थाले। ती मूर्ख पुरञ्जन विवश भएर इच्छ नगर्दा नगद पनि घरपालुवा बांँदर जस्त भएर ती 
रानीको पचि लागिरहे। 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां चतुथंस्कन्धे 
पुरञ्जनोपाख्याने पञ्चविंशोऽध्यायः ॥ २५॥ 


रालानन्द्री लीक 


९६२० 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २६ 
अथ  षड्विंशो  अ घ्याय 
अथ ऽल्ययः 
राजा पुरञ्जनको वनविहार र रानीको क्रोध 
नारद् उवाच नारदजीले भन्नुभयो 
स एकदा महेष्वासो रथं पञ्चाङ्वमाश्ुगम् । 
दीषं दिचक्रमेकाक्षं त्रिवेणुं पञ्चबन्धुरम् ॥ १॥ 
एकरङम्येकदमनमेकनीडं दिकूबरम् । 
पञ्चप्रहरणं सप्त वरूथं पञ्चविक्रमम् ॥ २॥ 
हैमोपस्करमारुह्य स्व्ण॑वमाक्षयेषुधिः। 
एकाद्शचमूनायः पञ्चघ्रस्यमगाद् वनम् ॥ ३॥ 
पदार्थ 
एकदा  एक दिन पञ्चारवम्  पांच घोडा भएको र वरूथं  सात आवरण रथ 
सः  ती राजा पुरञ्जन दषं  दुई दण्ड ढाक्ने वस्तु भएको 
महेष्वासः  आपनो दुलो धनुधिचक्रम्  दई पाड्प्रा पञ्चविक्रमम्  पांच प्रकारको 
लिएर एकाक्षं  एक धुरा गतिले युक्त भएको 
स्वणंवमाक्षयेषुधिः  सुनक त्रिवेणुं  तीन ध्वजदण्ड हैमो  सुनले सजिएको 


कवच र कहिल्थै खाली नहूने पञ्चबन्धुरम्  पांच डोरी 
टोक्रो धारण गरी एकररिम  एक लगाम 
एकादशचमूनाथः  दश सेनाएकद्मनम्  एक सारथि 
र एघारयौँ सेनापतिलाई साथएकनीडं  एक बस्ने स्थान 
लिएर द्विकूबरम्  दई जुआ 
आङुगम्  अत्यन्त छिटो हिंडने पञ्चप्रहरणं  पाँच हतियार 


रथं  रथमा 

आरुह्य  चटेर 

पञ्चप्रस्थम्  पञ्चप्रस्थ नामको 
वनम्  वनमा 


अगात् गए 





ताक्यार्थ एक दिन ती राजा पुरञ्जन आफ्नो ठुलो धनु लिएर सुनको कवच र कहिल्यै खाली 


नहने ठोक्रो धारण गरी दश सेना र एउटा सेनापतिलाई साथ 


लिएर अत्यन्त छिटो हिडने पाँच 


घोडा, दुई दण्ड, दुई पाङ्ग्रा, एक धुरा, तीन ध्वजदण्ड, पाँच डोरी, एक लगाम, एक सारथि, एक 
बस्ने स्थान, दुई जुआ, पाँच हतियार, सात आवरण रथ ढाक्ने वस्तु र पाँच प्रकारको गतिले 


युक्त सुनले सजिएको रथमा चदढेर पञ्चप्रस्थ नामको वनमा गए । 


रालानन्द्री लीक 


९६२८ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २६ 


चचार मृगयां तत्र दुप्त आत्तषुकामुंकः। 
विहाय जायामतदर्हां मृगव्यसनलालसः ॥ ४॥ 


पदढार्थ 

अतदहां  छोडनलाई अत्यन्तमृगव्यसनखाल्सः  मृगको दृप्तः  बड़ो गर्वका साथ 
कठिन भए पनि सिकारमा अत्यन्त आसक्त भएर तत्र  त्यस वनमा 

जायाम्  श्रीमतीलाई आत्तेषुकामुंकः  धनुष र बाणमृगयां  सिकार 

विहाय  छोडी लिई राजा पुरञ्जन चचार  गर्न लागे 





ताक्यार्थ छोडनलाई अत्यन्त कठिन भए पनि श्रीमतीलाई छोडी मृगको सिकारमा अत्यन्त 
आसक्त भएर धनुष र बाण लिई राजा पुरञ्जन बडो गर्वका साथ त्यस वनमा सिकार गर्न लागे। 


आसुरीं वृत्तिमाभ्रित्य घोरात्मा निरनुग्रहः । 


 , ९  ४२ 


न्यहनन्निशितेबोणेवनेषु वनगाचरान् ॥ ५॥ 


पढार्थ 

आसुरीं वृत्तिम्  राक्षसीघोरात्मा  भयङ्कर रूप धारण।वनेषु  वनमा 

प्रवृत्तिको गरेका राजा पुरञ्जनले वनगोचरान्  जङ्गली 
आश्रित्य  आश्रय लिई निशितैः  तीखा जनावरहरूको 

निरनुग्रहः  दयाहीन भएरबणिः  बाणहरूले न्यहनत्  वध गरे 





वाक्यार्थ राक्षसी प्रवृत्तिको आश्रय लिई भयङ्कर रूप धारण गरी दयाहीन भएर राजा पुरन्जनले 
तीखा बाणहरूले वनमा रहने जनावरहरूको वध गरे । 


तीर्थेषु प्रतिदृष्टेषु राजा मेध्यान् पशून् वने । 
यावदथंमलं लुब्धो हन्यादिति नियम्यते ॥ ६॥ 





पदार्थ 

अं  यदि अत्यन्त गरेका पशून्  पशुहरूलाई मात्र 

लुब्धः  मासुमा लुब्ध छ भने तीर्थेषु  यज्ञ आदि कार्यमा हन्यात्  मारोस् 

पनि वने  वनमा गणएर इति  भनी 

राजा  राजाले अरूले होइन यावदथंम्  आवश्यकताअनुसार नियम्यते  शास्रद्रारा नियमन 
प्रतिदुषटेषु  शास्त्रे विधानामिध्यान्  यज्ञीय गरिन्छ 


ताक्यार्थ यदि अत्यन्त मासुमा लुब्ध छ भने पनि राजाले अरूले होइन शास्त्रले विधान गरेका 
यज्ञ आदि कार्यका लागि वनमा गएर आवश्यकताअनुसार यज्ञमा प्रयोग हुने पशुलाई मात्र मारोस् 


रालानन्द्री लीक 


९१६२९ 
चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २६ 
भनी शास्त्रले नियमन गरेको छ। 
श    
य एवं कमं नियतं विद्धान् कुवीत मानवः । 
कर्मणा तेन राजेन्द्र ज्ञानेन न स छिप्यते ॥ ७ ॥ 


पदढार्थ 

राजेन्द्र  हे राजा कमं  कर्म सः  त्यो मानिस 

यः विद्वान्  जो विद्रान् कुर्वीत  गर्द न लिप्यते  संसारबन्धनमा 
मानवः  मानिस तेन  त्यस नाँधिदैन 

एवं  यसप्रकार कमणा  कर्मबाट प्राप्त भएको 

नियतं  शास्त्रनिर्दिष्ट ज्ञानेन  ज्ञानका कारण 





ताक्यार्थ हे राजा ! जो विद्वान् मानिस यसप्रकार शास्त्रनिर्दिष्ट कर्म गर्दछ ऊ उक्त कर्मबाट 
प्राप्त भएको ज्ञानका कारण संसारबन्धनमा बांँधिदैन । 


अन्यथा   ,  निबध्यते 
अन्यथा कमं कुवांणो मानारूढो निबध्यते । 
गुणप्रवाहपतितो नष्टप्रज्ञो चजत्यघः॥ ८॥ 


पदार्थ 

अन्यथा  अन्यथामानारूढः  अहङ्ारग्रस्त भएर प्रवाहरूप संसारचक्रमा परर 
शास्त्रनियमको उल्लडघन गरी त्यसै कर्मद्रारा नष्टप्रज्ञः  विवेक बुद्धि नष्ट भई 
कमं  कर्म निबध्यते  बांधिन्छ र अघः  अधम योनिमा 

कुवांणः  गर्ने मानिस गुणप्रवाहपतितः  गुणको्रजति  पुग्दछ 





ताक्यार्थ शास्त्रनियमको उल्लड्घन गरी कर्म गर्ने मानिस अहङ्गारग्रस्त भएर त्यसै कर्मद्रारा 
नांधिन्छ र गुणको प्रवाहरूप संसारचक्रमा परेर विवेक बुद्धि नष्ट भई अधम योनिमा पुग्दछ । 


    न रिलीमुखे न्द 
तत्र निभिन्नगात्राणां चित्रवाजेः शिटीमुखेः। 
विप्लवोऽभृद् दुःखितानां दुःसहः करुणात्मनाम् ॥ ९॥ 


पदढार्थ 

तत्र  वनमा पुरञ्जनका छिन्नभिन्न भएका करुणात्मनाम्  दयालुहरूका 
चित्रवाजेः  अनेक किसिमका दुःखितानां  दुःखी वरन्यालागि 

प्वांख भएका पशुहरूको दुःसहः  सहन गर्न नसकिने 
रिठीमुखेः  बाणटर्द्रारा विप्लवः  विनाश थियो 

निभिन्नगात्राणां  शरीरंअभूत्  भयो यो घटना 





रालानन्द्री लीक 


९६२० 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २६ 


ताक्यार्थ वनमा पुरञ्जनका अनेक किसिमका प्वाँंख भएका बाणहरूद्रारा शरीर छिन्नभिन्न 
भएका दुःखी वन्य पशुहरूको विनाश भयो । यो घटना दयालुहरूका लागि सहन गर्न नसकिने 
धियो । 


शशान् वराहान् महिषान् गवयान् रुरुशल्यकान् । 
मेष्यानन्यांर्च विविधान् विनिघ्नन् श्रममध्यगात् ॥ १०॥ 


पदार्थ 

सारान्  खरायोहरू रुरुशल्यकान्  कृष्णसार मृग, मेध्यान् च  यज्ञीय पशुहरूलाई 
वराहान्  सुंगुरहरू दुम्सीहरू र विनिघ्नन्  मार्दामार्दै राजा 
महिषान्  भैसीहरू अन्यान्  अरू पुरञ्जन 

गवयान्  वनगारईहरू विविधान्  अनेक किसिमका श्रमम् अध्यगात्  थकित भए 





ताक्यार्थ खरायो, सुंगुर, भेँसी, वनगाई, कृष्णसार मृग, दुम्सी र अरू अनेक किसिमका यज्ञीय 
पशुहरूलाई मार्दामार्दै राजा पुरञ्जन थकित भए। 


ततः श्चुततटपरिभरान्तो निवृत्तो गृहमेयिवान् । 
कृतस्नानोचिताहारः संविवेश गतक्छमः ॥ १९ ॥ 


पदढार्थ 

ततः  त्यसपछि निवृत्तः  फर्केर स्नान र उचित भोजन गरी 
त्तरपरिभान्तः  भोक रगृहम्  घरमा संविवेश  बसे र 

तिखलि अत्यन्त शिथिल भएकाएयिवान्  आए गतक्छमः  थका मारे 
पुरञ्जन कृतस्नानोचिताहारः  त्यहां 





ताक्यार्थ त्यसपछि भोक र तिखलि अत्यन्त शिथिल भएका पुरञ्जन फकेर घरमा आए । त्यहाँ 
स्नान र उचित भोजन गरी बसे र थकाडइ मारे। 


आत्मानमहंयाञ्चकरे धूपाठेपस्रगादिभिः। 
साध्वलङ्कुतसवां्गो महिष्यामादधे मनः ॥ १२॥ 


पढार्थ 

धूपाकेपस्रगादिभिः  फेरि गन्ध, अहंयाज्चके  सजाए महिष्याम्  रानीमा 

चन्दन, माला आदिद्रारा साध्वलङ्कुतसवा्गः  सम्पूर्णामनः आदधे  मन॒ लगाए 
अङ्गमा सुन्दर गहना सम्प 

आत्मानम्  आपफूलाई पहिरिकेपछि 





रालानन्द्री लीक 


१६३९ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २६ 


वाक्यार्थ फेरि गन्ध, चन्दन, माला आदिद्रारा आपूलाई सजाए । सम्पूर्ण शरीरभरि सुन्दर गहना 
पहिरिसकेपचछ्ि उनले आफ्नी रानीलाई सम्प । 


तृप्तो हृष्टः सुदुप्तश्च कन्दपांकृष्टमानसः । 
न व्यचष्ट वरारोहां गृहिणीं गृहमेधिनीम् ॥ १६॥ 


पदढार्थ 

तुप्तः  भोजन आदिबाट तृप्त कामपीडाबाट व्यथित भएका गृहिणीं  गृहिणी रानी लाई 
हृष्टः  आनन्दित राजा पुरञ्जनले खोज्दा पनि न व्यचष्ट  देखेनन् 
सुदुप्तः  मदले उन्मत्त गृहमेधिनीम्  घर धान्ते 

कन्दरपाकृष्टमानसः च॒  वरारोहां  सुन्दरी 





तवाक्यार्थ भोजन आदिबाट तुप्त, आनन्दित, मदले उन्मत्त र कामपीडाबाट व्यथित भएका राजा 
पुरञ्जनले खोज्दा पनि आफ्नो घरकी संरक्षिका सुन्दरी रानीलाई देखेनन्। 


अन्तःपुरस्तियोऽपृच्छद् विमना इव वेदिषत्। 
अपि वः कुरां रामाः सेरुवरीणां यथा पुरा ॥ १४॥ 


पदार्थ 

वेदिषत्  हे प्राचीननर्हि स्वरीहरूसित वः  तिमीहरू सबै 

विमनाः इव  केही उदास अपृच्छत्  सोधे पुरा यथा  पहिले जस्तै 

भएर राजा पुरञ्जनले रामाः  हे युन्दरीहरू अपि कुशलं  कुशल त छौ 
अन्तःपुरस्त्रियः  अन्तःपुरका सेश्वरीणां  स्वामिनीसहित 





ताक्यार्थ हे प्राचीनवर्हिं ! केही उदास रै भएर राजा पुरञ्जनले अन्तःपुरका स्त्रीहरूसित सोधे 
ह सुन्दरीहरू ! स्वामिनीसहित तिमीहरू सबे पहिले जस्तै कुशल त छौ ? 


च्रे,   
न तथेति रोचन्ते गृहेषु गृहसम्पदः । 
यदि न स्याद् गृहे माता पत्नी वा पतिदेवता ॥ 
न रथ  
व्यङ्गे रथ इव प्राज्ञः को नामासीत दीनवत् ॥ १५॥ 


पदार्थ 

एतहि  आज तथा  पहिलेको जस्तै गरीन रोचन्ते  राम्रा देखिंदैनन् 
गृहसम्पदः  यस घरकाजसरी सिकार खेल्न जानुभन्दायदि  यदि 

वस्तुहरू अधि राग्रा लाग्थे त्यसै गरी गृहे  घरमा 


रालानन्द्री लीक 


९६२२ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २६ 
माता  माता कः नाम प्राज्ञः  कुन वचा्हिँगृहेषु  घरमा 

पत्नी  पत्नी बुद्धिमान् पुरुष दीनवत्  दीन पुरूष ४ भएर 

वा  अथवा व्यङ्गे  पाडग्रा आदि आवश्यक आसीत  रहला 
पतिदेवता  पति अङ्गहरू नभएको 

न स्यात्  छैनन् भने रथे इव  रथमा जस्त 





ताक्यार्थ आज यस घरका वस्तुहरू सिकार खेल्न जानुभन्दा अधि जस्तै गरी राम्रा देखिंदेनन् । 
यदि घरमा माता, पत्नी अथवा पति छैनन् भने कुनचादहिं बुद्धिमान् पुरुष पाडग्रा आदि आवश्यक 
अङ्गहरू नभएको रथजस्तो आफनो प्रिय व्यक्ति नभएको घरमा दीन पुरुष रँ भएर रहला ? 


क्व वतेते सा कलना मज्जन्तं व्यसनाणवे । 
्  ७ 
या मामुद्धरते प्रज्ञां दीपयन्ती पदे पदे ॥ १६॥ 


पदार्थ 

साती पदे पदे  पाइलैपिके मज्जन्तं  इबिरहेको 

ललना  सुन्दरी प्रज्ञां दीपयन्ती  चेतना जगाएर।माम्  मलाई 

क्व वतेते  कहाँ छिन् सजग गराएर उद्धरते  उद्धार गर्दच्छिन् 
या  जसले व्यसनाणवे  दुःखसमुद्रमा 





ताक्यार्थ ती सुन्दरी कहाँ छिन् ? जसले दुःखसमुद्रमा इुबिरहेको मलाई पाइलैपिकछठे सजग गराएर 
उद्धार गर्दच्छिन्। 


रामा उ्चुः स्त्रीहरूले भने 
नरनाथ न जानीमस्त्वत्परिया यद् व्यवस्यति । 
भूतले निरवस्तारे शयानां पश्य रात्ुहन् ॥ १७ ॥ 


पढार्थ 

नरनाथ  हे राजा न जानीमः  जान्दैनौं भूतले  मुर्ईमा 

त्वत्प्रिया  तपाईकी प्रियाले शत्रुहन्  हे शत्रुनाशक रायानां  सुतिरहेकी आपफ्नी 
यत् व्यवस्यति  जे निश्चयानिरवस्तारे  विच्छयौनापत्नीलाई 

गर्नुभएको छ त्यो हामी नभएको पर्य  हैर्नृहोस् 





ताक्यार्थ हे राजा ! तपारईकी प्रियाले जे निश्चय गर्नुभएको छ त्यो हामीलाई थाहा छैन। हे 
शत्रुनाशक ! बिच्छ्यौना नभएको भुर्ईमा सुतिरहेकी आनी पत्नीलाई हेर्नुहोस् । 


रालानन्द्री लीक 


९६२२ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २६ 
नारद् उवाच नारदजीले भन्नुभयो 
पुरञ्जनः स्वमहिषीं निरीक्ष्यावधुतां मुवि । 
तत्सङ्गोन्मथितज्ञानो वेक्टन्यं परमं ययो ॥ १८ ॥ 


पदार्थ 

स्वमहिषीं  आपनी रानी तत्सद्खोन्मथितज्ञानः  उन   परम 

भुवि  भर्हमा स्तरीका सङ्गतबाट विवेक नष्टविक्छव्यं  व्याकुलतामा 
अवघुतां  लडिरहेको भएका ययो  पुगे 

निरीक्ष्य  देखेर पुरञ्जनः  राजा पुरञ्जन 





ताक्यार्थ आप्नी रानी भूर्ईदमा लडिरहेको देखेर स्त्रीका सङ्गतबाट विवेक नष्ट भएका राजा 
पुरञ्जन अत्यन्त व्याकुल भए। 


सान्त्वयन् शलक्ष्णया वाचा हृदयेन विदूयता । 
प्रेयस्याः स्नेहसंरम्भ लिङ्गमात्मनि नाभ्यगात् ॥ १९॥ 







पदार्थ 

विदूयता  दुःखित रः  सम्खांदा पनि कोपको कारण 

हृदयेन  हृदयले   प्रेयसीको न अभ्यगात्  थाहा पाएनन् 
शलक्ष्णया  मधुर आत्मनि  आपूप्रति भएको 

वाचा  वचनद्रारा स्तेहसंरम्भलिङ्गम्  प्रणय 





वाक्यार्थ पुरज्जनले दुःखित हदय र मधुर वचनद्वारा सम्णाऊंदा पनि प्रेयसी आपफूप्रति 
रिसाउनुको कारण उनले थाहा पाएनन्। 


अनुनिन्येऽथ रनकैर्वीरोऽनुनयकोविदः। 
पस्परं पादयुगलमाह चोत्सङ्गलालिताम् ॥ २०॥ 


पदढार्थ 

अथ  यसपछि शनकैः  विस्तार पस्पशं  छोए 

अनुनयकोविद्ः  फकाउनेअनुनिन्ये  फकाउन थाले उत्सङ्गलाटिताम्  काखमा 
कार्यमा अत्यन्त निपुण पादयुगलम्  रानीका दुई गोडा प्रेमपूर्वक बसाएर 

वीरः  वीर राजा पुरञ्जनले पनि आह च  भने पनि 





ताक्यार्थ यसपछि फकाउने कार्यमा अत्यन्त निपुण वीर राजा पुरञ्जनले बिस्तारे फकाडन 
थाले । पहिले रानीका दुई गोडा छोए अनि काखमा प्रेमपूर्वक बसाएर भनन थाले। 
साला दीका 


९६२० 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय २६ 


पुरञ्जन उवाच पुरञ्जनले भने 
नूनं त्वकृतपुण्यास्ते भृत्या येष्वीरवराः शुभे । 
कृतागःस्वात्मसात्कृत्वा शिक्षादण्डं न युञ्जते ॥ २१९॥ 





पदठार्थ 

शुभे  हे सुन्दरी येषु  जसले उचित दण्ड 

ते ती कृतागःसु  अपराध गर्दा पनि न युञ्जते  प्रयोग गर्दैनन् 
भृत्याः तु  सेवकहरू चाह ईख्वराः  स्वामीहरू दिंदेनन् 

नूनं  निश्चय न आत्मसात्कृत्वा  आफ्नो सम्प्र 

अकृतपुण्याः  अभागी छन् शिक्षादण्डं  सिकाउनका लागि 


ताक्यार्थ हे सुन्दरी ! ती सेवकहरू चाह निश्चय नै अभागी छन् जसले अपराध गर्दा पनि 
स्वामीहरू आफ्नो सम्णेर उनीहरूलाई सिकाउनका लागि उचित दण्ड दिदैनन्। 


प र क ४१  
परमोऽनुग्रहो दण्डो भृत्येषु प्रभुणापिंतः। 
बालो न वेद तत् तन्वि बन्धुकृत्यममषणः ॥ २२॥ 


पदार्थ 

तन्वि  पातलो शरीर भएकी हेदण्डः  दण्ड तत् बन्धुकृत्यम्  स्वामीले 
सुन्दरी परमः अनुयरहः  परमगरेको त्यो हितको कुरा 

प्रभुणा  प्रभुले अनुग्रहका लागि हो न वेद्  जान्दैन 
भृत्येषु  सेवकलाई अमषणः  दण्ड सहन नगर्न 

अपिंतः  दिएको बालः  बालक अज्ञानीले 





ताक्यार्थ हे सुन्दरी ! प्रभुले सेवकलाई दिएको दण्ड परम अनुग्रहका लागि हो। दण्ड सहन 
नगर्ने अज्ञानीले स्वामीले गरेको त्यो हितको कुरा जान्देन । 


सा त्वं मुखं सुदति सुभ्रवनुरागभार 
व्रीडाविटम्बविलसद्धसितावलोकम् । 
नीलालकालिभिरुपस्कृतमुन्नसं नः 
स्वानां प्रदशंय मनस्विनि वल्गुवाक्यम् ॥ २३॥ 
पदार्थ 


रालानन्द्री लीक 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत 

सुदति  राम्रा दांत भएकी मुस्कानयुक्त हेराइ भएको 

सुश्रु  राम्रा जं खीर्भौ भएकी नीलालकालिभिः  
मनस्विनि  हे मनस्विनी भ्रमरपडक्तिसमान काला 
सात्वं  तिमी केशद्रारा 
अनुरागभारवीडाविलम्ब उपस्कृतम्  सुशोभित 


विलसद्धसितावरोकम्  अतिशयउन्नसं  अग्लो नाक भएको 
प्रम र लज्जाले ढुकेको र मधुर्वल्गुवाक्यम्  मिटो बोली 





९६२५ 


अध्याय २६ 


बोल्ने 

मुखं  आफ्नो मुख 

स्वानां  आपन मान्छे सम्पेर 
नः  हामीलाई 
प्रदरांय देखाऊ 


ताक्यार्थ राम्रा दांत र ंखीभौँ भएकी हे मनस्विनी ! जुन अतिशय प्रेम र लज्जाले ठुकेको छ 
अनि मधुर मुस्कान, अग्लो नाक र भ्रमरपडक्तिसमान काला केशद्रारा सुशोभित छ त्यस्तो मिठे 
बोली बोल्ने आफ्नो मुख तिमी आप्नै मान्छे सम्फेर हामीलाई देखाऊ । 


तस्मिन् दधे दममहं तव वीरपत्नि 


योऽन्यत्र भूसुरकुलात् कृतकिंल्बिषस्तम् । 


स वीतभयमुन्मुदितं ५   
पर्ये न वीतभयमुन्मुदितं त्रिलोक्या 


मन्यत्र वे मुररिपोरितरत्र दासात् ॥ २४॥ 


पढार्थ 

वीरपत्नि  हे वीरपत्नी र  भगवान् विष्णुका 
यः  जसले दासात् इतरत्र  सेवक बाहेक 
तव  तिम्रो तस्मिन्  त्यस व्यक्तिलाई 
कृतकिल्बिषः  अपराध गरेकोअहं  म 

छ द्मम्  दण्ड 

भूसुरकुलात्  ब्राह्मणको कुल वि  निश्चय नै 

अन्यत्र  बाहेक दधे  धारण गर्द दिन्छु 





त्रिलोक्याम्  तीनै लोकमा 
अन्यत्र  अन्यत्र कहीं पनि 


तम्  त्यसलाई 

वीतभयम्  निर्भय र 

उन्मुदितं  आनन्दित भएर 
रहेको 

न पश्ये  देख्न सकद 


ताक्यार्थ हे वीरपत्नी ! जसले तिम्रो नराम्रो गरेको छ ब्राह्मणको कुल र भगवान् विष्णुका 


सेवक बाहेकको त्यस व्यक्तिलाई म दण्ड दिन्ट्ु। तीन लोकमा 
निर्भय र आनन्दित भएर रहेको देखन म सकिदनँ। 


वक्त्रं न ते वितिलकं मलिनं विहर्षं 
संरम्भभीममविमृष्टमपेतरागम् । 
पर्ये स्तनावपि शुचोपहतो सुजातो 


वा अन्यत्र कहीं पनि त्यसलाई 


रालानन्द्री लीक 


९६२९ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २६ 


बिम्बाधरं विगतकुद्कुमपङ्करागम् ॥ २५॥ 


पढार्थ 

तेतिम्रो अविमृष्टम्  कान्तिहीन भिजेका 

वक्त्रं  मुख अपेतरागम्  स्तेहशून्य बिम्बाधरं  ओठ 

वितिककं  तिलक नलगाएको न पश्ये  यसभन्दा पहिले विगतकुङ्कुमपङ्करागम्  केशरको 
विहर्षं  बेखुसी कटहिल्यै देखि लेपको लालिमाले रहित 

मलिनं  मलिन सुजातो  यस्तै सुन्दर भएको कटहिल्यै देखेको थिन 
संरम्भभीमम्  क्रोधका कारणस्तनो अपि  स्तन पनि 

डर लाण्दौ सुचोपहतो  शोकाश्रुबाट 





ताक्यार्थ यसभन्दा पहिले कटहिल्यै पनि मैले तिम्रो मुख तिलक नलगाएको, बेखुसी, मलिन, 
क्रोधका कारण डर लाग्दो, कान्तिहीन र स्नेहशून्य भएको देखेको थिन । यस्तै तिम्रा सुन्दर स्तन 
शोकाश्चुबाट भिजेका र ओठमा केशरको लेपको लालिमा नभएको कहिल्यै देखेको थिद्नं । 


तन्मे प्रसीद सुहृदः कृतकिल्बिषस्य 


स्वैरं गतस्य मृगयां व्यसनातुरस्य । 
का देवरं वागतं कुसुमास््रवेग 

विस्रस्तपोँस्नमुशाती अस ५ ४ 

विस्रस्तपोस्नमुशती न भजेत कृत्ये ॥ २६॥ 
पदठार्थ 
तत्  त्यसैले कृतकिल्बिषस्य  अपराध गरेको र  वशमा आएको 
स्वेरं  स्वेच्छाले तिमीलाई सुहृदः  हदय स्वच्छ भएको देवरं  दिव्य कामसुख प्रदान 
नसोधी मे  मप्रति गर्ने पतिलाई 
मृगयां  सिकारमा प्रसीद  प्रसन्न होऊ कृत्ये  उचित कार्यका लागि 
गतस्य  गएको कुसुमास्त्रवेगविस्रस्तपोंस्नम्  का उद्यती  कुन स्त्रील 
व्यसनातुरस्य  त्ययैकोकामदेवको बाणबाट अधीरन भजेत  स्वीकार नगर्ली 
व्यसनमा तल्लीन यसर्थ भएर 





ताक्यार्थ तिमीलाई नसोधी सिकारमा गँ र त्यसैको व्यसनमा तल्लीन भएकाले मैले गल्ती 
गर तर मेरो हृदय स्वच्छ भएकाले तिमी मप्रति प्रसन्न होऊ । यदि पति कामवासनाको वेगले 
अधीर भएर आफ्नो वशमा आंछ भने त्यसलाई उचित कार्यका लागि कुन स्त्रीले स्वीकार 
नगर्ली ? 

अध्याय वितरण यस अध्यायमा पुरञ्जनले रथमा बसी सिकार खेल्न गएको प्रसङ्ग वर्णन 


रालानन्द्री लीक 


९६२७ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २६ 


गरिएको छ । यहाँ जीवात्माको प्रतीकको रूपमा पुरञ्जन पात्र खडा गरिएको छ । कटोपनिषद् १। 
३।३ मा भनिएको छ आत्मानं रथिनं विदि अर्थात् आत्मा रथी हो । शरीर त्यस्तो रथ हो जहाँ 
चटठी जीवात्मा निरन्तर संसारमा घुमिरहन्छ । पाँच ज्ञानेन यहरू यस रथका घोडाहरू हुन्, बुद्धि 
सारथि हो अनि मन यसको लगाम हो। जसले सदबुदधिलाई सारथि बनाएको छ र जसको 
मनरूपी लगाम नियन्त्रित छ त्यो मनुष्य संसारको बाटोबाट पारि पुग्छ। पुरञ्जन जब सिकार 
खेल्न निस्किए तब उनले चाहिनेभन्दा बढी जन्तुहरूलाई मारे। यही प्रसङ्गमा यहाँ मनुष्यले नियत 
विषयहरूको मात्र भोग गर्नुपरछछ असीमित रूपले आवश्यकताहरू बढाउनु हदेन भन्ने करा सम्खाउन 
खोजिएको छ। 


इति श्रीमद्धागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां चत॒थ॑स्कन्पे 
पुरञ्जनोपाख्याने षडविंशोऽध्यायः ॥ २६॥ 


रालानन्द्री लीक 


९६३८ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत 


अध्याय २७ 


अथ सप्तविंशोऽध्यायः 


पुरञ्जनको नगरमाथि चण्डवेगको आक्रमण र कालकन्याको चरित्र 


नारद् उवाच नारदजीले भन्नुभयो 
इत्थं पुरञ्जनं सम्यग् वरामानीय विभ्रमेः। 
पुरञ्जनी महाराज रेमे रमयती पतिम् ॥ १॥ 





पदढार्थ 

महाराज  हे राजा प्राचीनबर्हि सम्यग्  राम्ररी  

इत्थं  यसप्रकार वाम्  आपनो वशमा पतिम्  पतिलाई 

पुरञ्जनी  पुरञ्जनकी रानी आनीय  ल्याएर रमयती  आनन्दित पार्द 
पुरञ्जनं  पुरञ्जनलाई विभ्रमेः  अनेकरिमे  रमाउन लागिन् 


ताक्यार्थ हे राजा प्राचीनबर्हिं! यसप्रकार पुरञ्जनकी रानी पति पुरज्जनलाई राम्ररी आफ्नो 
वशमा ल्याएर अनेक क्रियाकलापद्रारा आनन्दित पार्द रमाउन लागिन्। 


स राजा महिषीं राजन् सुस्नातां रुचिराननाम् । 
कृतस्वस्त्ययनां तुप्तामभ्यनन्ददुपागताम् ॥ २॥ 


पदढार्थ 
राजन्  हे राजा कृतस्वस्त्ययनां  माङ्लिक 
सःवती  गरेकी 


राजा  राजा पुरञ्जन तृप्ताम्  भोजन आदिबाट तप्त 
सुस्नातां  राम्रोसंग स्नान गरेर भएर 





उपागताम्  नजिकमा आएकी 
रुचिराननाम्  सुमुखी 

महिषीं  रानीलाई देखेर 
अभ्यनन्दत् प्रसन्न भए 


ताक्यार्थ हे राजा प्राचीनबर्हि ! राजा पुरञ्जन पनि राम्रोसंग स्नान एवं माङ्गलिक शृङ्गार गरी 
भोजन आदिबाट तप्त भएर आफ्नो नजिकमा आएकी सुमुखी रानीलाई देखेर प्रसन्न भए। 


तयोपगूढः परिरब्धकन्धरो 
रहोऽनुमन्त्रेरपकृष्टचेतनः। 
न कालरंहो बुबुधे दुरत्ययं 
दिवा निशेति प्रमदापरिग्रहः ॥ ३॥ 


रालानन्द्री लीक 


९६२९ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २७ 
पदार्थ 

तया  रानी पुरज्जनीद्रारा वार्तालापद्रारा निरा इति  रातको नामले 
उपगूढः  आलिङ्गन गरिएकाअपकृष्टचेतनः  चेतना हराएका बितिरेको 

परिरब्धकन्धरः  आफूले प्रमदापरिग्रहः  स्त्रीक दुरत्ययं  दुस्तर 

तिनलाई गला लगाएका सहवासलाई नै सम्पूर्ण कुराकाटरंहः  कालको गति 

रहः  एकान्तमा ठान्ने राजा पुरञ्जनले न बुबुधे  थाहै पाएनन् 
अनुमन्त्रः  अनुकूल गोप्यदिवा  दिन र 





वाक्यार्थ रानी पुरञ्जनीले राजा पुरञ्जनलाई आलिङ्गन गरिन्। राजाले पनि उनलाई गला 
लगाए । फेरि एकान्तमा गरिएका अनुकूल गोप्य वार्तालापद्वारा चेतना हराएका र स्त्रीको 
सहवासलाई नै सम्पूर्ण कुरा ठाने राजा पुरञ्जनले दिन र रातको नामले बितिरहेको दुस्तर 
कालको गति थाह पाएनन्। 


रायान उन्नद्धमदो महामना 
महाहंतल्पे महिषीभुजोपधिः । 
तामेव वीरो मनुते परं यत 
स्तमोऽभिभूतो न निजं परं च यत्॥ ४॥ 
पदार्थ 
उन्नद्धमदः  घमण्ड बढेका तमोऽभिभूतः  अज्ञानग्रस्त निजं  आत्मा 
महामनाः  मनस्वी वीरः  वीर राजा पुरञ्जनले परं च  परमात्माको 
महिषीभुजोपधिः  रानीकोताम् एव  ती रानीलारई नै यत्  जुन वास्तविक स्वरूप हो 
हातलाई तकिया बनाएर परं  परम पुरुषार्थ त्यसको ज्ञान 
महाहंतल्पे  बहुमूल्य शय्यामामलुते  माने न  गर्न सकेनन् 
रशयानः  सुतिरहेका यतः  यसैले 





ताक्यार्थ घमण्ड बटढेका मनस्वी राजा पुरञ्जनले रानीको हातलाई तकिया बनाएर बहुमूल्य 
शय्यामा सुतिरहे र ती रानीलाई नै परम पुरुषार्थ माने। यसैले उनले आत्मा र परमात्माको जुन 
वास्तविक स्वरूप हो त्यसको ज्ञान गर्न सकेनन्। 


त्येवं रममाणस्य कामकरमलचेतसः। 
क्षणाधमिव राजेन्द्र व्यतिकान्तं नवं वयः॥ ५॥ 


रालानन्द्री लीक 


९६४० 


चतुर्थ स्कन्ध 


पदार्थ 
राजेन्द्र  हे राजा 


श्रीमद्भागवत 


रममाणस्य  रमाडदे गरेका 


कामकरमट्चेतसः  कामातुरराजा पुरञ्जनको 


चित्त भएका 
तया  ती रानीसंग 


नवं वयः  जवानी 
क्षणाधंम् इव  आधा क्षण जस्तै 





अध्याय २७ 


गरी 


व्यतिकान्तं  बित्यो 


ताक्यार्थ हे राजा ! यसप्रकार कामातुर चित्त भएका राजा पुरञ्जनको जवानी रानीसंग रमारंदा 
रमाडँदे आधा क्षण जस्तै गरी बित्यो । 


तस्यामजनयत् पुत्रान् पुरञ्जन्यां पुरञ्जनः । 
दातान्येकादरा विराडायुषोऽधंमथात्यगात् ॥ ६॥ 
९  अ  पितुमातृयशस्करी 
दुहितृद॑शोत्तरदतं पितृमातृयशस्करीः । 
सीटोदायंगुणोपेताः पोरञ्जन्यः प्रजापते ॥ ७ ॥ 


पदार्थ 


प्रजापते  हे राजा प्राचीनबर्हि पुत्रान्  छोरा 


अथ  यसपच्ि 

विराट्  राजा 

पुरञ्जनः  पुरञ्जनले 
तस्याम्  ती 

पुरञ्जन्यां  पुरञ्जनी रानीमा 


पितृमातृयशस्करीः  पिता 
माताको यश बढाउने 

सीटोदार्यगुणोपेताः  सुशीलता 
र उदारताजस्ता गुणबाट सम्पन्न 


पोरञ्जन्यः  पौरञ्जनी नामका 


एकादश शतानि  एघार सय दशोत्तरशतं  एक सय दश 
ताक्यार्थ हे राजा प्राचीनबर्हिं ! यसपचछ्छि राजा पुरञ्जनले ती पुरञ्जनी रानीबाट एघार सय छोरा 
र पितामाताको यश बढाउने सुशीलता र उदारताजस्ता गुणबाट सम्पन्न पौरञ्जनी नामका एक 
सय दश छोरी जन्माए । यत्तिमै उनले आयुको आधा भाग बिताए। 


स पञ्चालपतिः पुत्रान् पितुवंशाविवधंनान् । 
न्रे  संयोजयामास स सदोर्वरे  
दारैः संयोजयामास दुहितृः सद्रेवरंः ॥ ८ ॥ 


पदार्थ 





दुहितुः  छोरीहरू 
अजनयत्  जन्माए 
उनले 

आयुषः  आयुको 
अंम्  आधा भाग 
अत्यगात्  


यत्तिमे 


बिताए 


पञ्चालपतिः  पञ्चाल देशका पितृवंशविवर्धनान्  पित॒वंशको दरः  स्त्रीहरूसंग 


मालिक 
सः  राजा पुरञ्जनले 


वृद्धि गर्ने 
पुत्रान्  छोराहरूलाई 


दुहितृः  छोरीहरूलाई 
सदुोः  शील स्वभाव मिल्ने 


रालानन्द्री लीक 


९६४९१ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २७ 


वेरेः  वरहरूसंग संयोजयामास  मिलनांगराइदिए विवाह गरिदिए 
ताक्यार्थ पञ्चाल देशका मालिक राजा पुरञ्जनले पित्रवंशको वृद्धि गर्न छोराहरूलाई 
स्त्रीहरूसंग र छोरीहरूलाई शील स्वभाव मिल्ने वरहरूसंग विवाह गरिदिए। 


पुत्राणां चाभवन् पुत्रा एकैकस्य शतं शतम्। 


कि    


येवे पोरञ्जनो वंशः पञ्चाटेषु समेधितः ॥ ९॥ 





पदार्थ 

पुत्राणां  छोराहरूमध्ये   भए 

एकेकस्य  प्रत्येकका येः  जुन छोराहरूद्रारा वे  निश्चय नै 

रातं रातम्  सय सय पञ्चाटेषु  पञ्चाल देशमा समेधितः  बद्ूयो 
पुत्राः च  छोराहरू पोरञ्जनः वंशः  पुरञ्जनको 


ताक्यार्थ राजा पुरनज्जनका छोराहरूमध्ये प्रत्येकका सय सय छोराहरू भए । तिनीहरूद्रारा 
पञ्चाल देशमा पुरञ्जनवंशको विस्तार भयो । 


तेषु तद्रिक्थहारेषु गृहकोशानुजीविषु । 
निरू्दटेन ममत्वेन विषयेष्वन्वबध्यत ॥ १०॥ 


पदठार्थ 

तेषु  ती छोरा गृहकोशानुजीविषु  घर, कोश राममत्वेन  ममताले गर्दा 
तद्रिक्थहारेषु  छोराकोसेवकहरूमा विषयेषु  विषयमा 
सम्पत्तिका अधिकारी नाति निरूढेन  दृढ अन्वबध्यत  बांधिए 


ताक्यार्थ राजा पुरञ्जन छोरा, नाति, घर, कोश र सेवक आदिमा भएको दृढ ममताले गर्दा 
विषयमा बांधिए। 


ईजे च कतुभिघेरिदीक्षितः पद्युमारकेः । 
देवान् पितृन् भूतपतीन् नानाकामो यथा भवान् ॥ ११॥ 


पदढार्थ 

नानाकामः  अनेक इच्छा राखेर पितृन्  पितु 

दीक्षितः  यज्ञमा दीक्षित भई पञ्युमारकैः  पशुहिसामय भूतपतीन् च  भूतका स्वामी 
भवान्  तपार्ईले घोरैः  उरलाग्दा भैरव आदिको 

यथा  जसरी यज्ञ गर्नभएको करतुभिः  यज्ञरूद्रारा ईजे  पूजा गरे 
थियो त्यसै गरी राजा पुरञ्जनलेदेवान्  देवता 





रालानन्द्री लीक 


१६०८२ 
चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २७ 
वाक्यार्थ हे प्राचीनबर्हिं ! जसरी तपाईले यज्ञ गर्नुभएको थियो त्यसै गरी राजा पुरञ्जनले पनि 


अनेक इच्छा राखेर यज्ञमा दीक्षित भई पशुहिंसामय भयर यज्ञद्वारा देवता, पितर॒ र भूतका स्वामी 
भैरव आदिको पूजा गरे। 


युक्तेष्वेवं प्रमत्तस्य कुटुम्बासक्तचेतसः। 

आससाद स वै कारो योऽप्रियः प्रिययोषिताम् ॥ १२॥ 
पढार्थ 
एवं  यसप्रकार प्रमत्तस्य  असावधान भएका   अप्रिय हुन्छ 
बुदुम्बासक्तचेतसः  कुटुम्बमाराजा पुरञ्जनसमक्ष सः त्यो 
आसक्त भएर यः  जुन काठः  समय 
युक्तेषु  आफूले गर्न उपयुक्त प्रिययोषिताम्  स्त्रीलम्पटवि  निश्चय नै 
कर्ममा पुरुषहरूका लागि आससाद  आद्रपुग्यो 





ताक्यार्थ यसप्रकार कुटम्बमा आसक्त भई आफूले गर्नुपर्ने कर्म भगवान्को आराधना मा असावधान 
भएका राजा पुरञ्जनसमक्ष स्त्रीलम्पट पुरुषहरूका लागि अप्रिय हुने समय 
वृद्धावस्था आदइपुग्यो । 


चण्डवेग इति ख्यातो गन्धवोधिपतिनृप । 
गन्धवांस्तस्य बलिनः षषटयुत्तरशतत्रयम् ॥ १३॥ 


पदढार्थ 

नृप  हि राजा गन्धवोधिपतिः  जो गन्धर्वकासाठी 

चण्डवेगः  चण्डवेग राजा छन् बलिनः  बलिया 

इति  यस नामले तस्य  तिनका गन्धवांः  गन्धर्वहरू छन् 
ख्यातः  प्रसिद्ध षष्टयुत्तरशतत्रयम्  तीन सय 





वाक्यार्थ हे राजा ! एक जना चण्डवेग नामले प्रसिद्ध गन्धर्वका राजा छन्। तिनका अधीनमा 
तीन सय साठी बलिया गन्धर्वहरू छन् । 


गन्धरव्यस्तादुशीरस्य मेथुन्यङ्च सितासिताः । 
   


परिवृत्त्या विटुम्पन्ति सवंकामविनिमिंताम् ॥ १ ॥ 


पदार्थ 
अस्य  यिनका सितासिताः  सेता र॒कालातादुीः  त्यत्ति नै 
मैथुन्यः  जोडा भएर रहेका वर्णका गन्धन्यंः च  गन्धर्वीहरूले पनि 


रालानन्द्री लीक 


१६८३ 
चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २७ 
परिवृत्त्या  बारम्बार घुमेर भोगविलासको सामग्रीले बनेको विलुम्पन्ति  लुट्दछन् 
सवंकामविनिमिंताम्  सम्पूर्ण पुरञ्जनको नगरलाई 


ताक्यार्थ चण्डवेगसित जोडा भएर रहेका सेता र काला वर्णका त्यत्ति ने गन्धर्वीहिरू छन् । 
तिनीहरूले बारम्बार घुमेर सम्पूर्ण भोगविलासको सामग्रीले बनेको पुरञ्जनको नगरलाई लुट्दकछछन् । 


ते चण्डवेगानुचराः पुरञ्जनपुरं यदा । 
हतुंमारेभिरे तत्र प्रत्यषेधत् प्रजागरः ॥ १५॥ 


पदार्थ 

तेती पुरञ्जनपुरं  पुरञज्जनको नगरमा प्रजागरः  पांच फणा भएको 
चण्डवेगानुचराः  चण्डवेगका हतुम्  चोर्न प्रजागर नामको सर्पले 
अनुचरहरूले आरेभिरे  सुरु गरे प्रत्यषेधत्  रोक्यो 
यदा  जब तत्र  त्यस वेला उनीहरूलाई 





ताक्यार्थ ती चण्डवेगका अनुचरहरूले जब पुरञ्जनको नगरमा चोर्न सुरु गरे त्यस वेला 
उनीहरूलाई पाँच फणा भएको प्रजागर नामको सर्पले रोक्यो । 


स्रो अ  


स सप्तभिः रशतरेको विंशत्या च शतं समाः। 
पुरञ्जनपुराध व्य गन्धवेयुंयुधे ९ 
क्षो गन बली ॥ १६॥ 


पढार्थ 

बली  बलवान् एकः  एक्लै रातं समाः  सय वर्षसम्म 
सः पुरञ्जनपुराध्यक्षः  रतेः सप्तभिः विंशत्या च  सात युयुधे  युद्ध गय्यो 
पुरजञ्जनको नगरको रक्षक त्यससय बीस 

सर्पले गन्धर्वैः  गन्धर्वका साथ 





ताक्यार्थ पुरज्जनको नगरको बलवान् रक्षक त्यस सर्पले एक्लै सात सय बीस गन्धर्वका साथ 
सय वर्षसम्म युद्ध गयो । 


क्षीयमाणे स्वसम्बन्धे एकस्मिन् बहुभियुंघा । 
चिन्तां परां जगामातंः सराटरपुरबान्धवः ॥ १७ ॥ 


पदढार्थ 

बहुभिः  धेरै सात सय बीस एकस्मिन्  एउ क्षीयमाणे  शक्तिहीन हदा 
वीरहरूसंग स्वसम्बन्धे  आफ्नो सम्बन्धीसराष्टरपुरबान्धवः  देश, नगर, 
युधा  युद्ध गनलि प्रजागर बन्धुवान्धवसहित राजा पुरञ्जन 


रालानन्द्री लीक 


९६८४ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय २७ 
आतः  पीडित भएर चिन्तां  चिन्तामा 
परां  परम जगाम  पुगे 


ताक्यार्थ घेरे सात सय बीस वीरहरूसंग युद्ध गर्नाले आफ्नो सम्बन्धी प्रजागर शक्तिहीन 
भएको देखेर देश, नगर, बन्धुवान्धवसहित राजा पुरञ्जन अत्यन्त चिन्तित भए। 


स एव पुरयां मधुभुक पञ्चाटेषु स्वपाषदः। 
उपनीतं बलिं गृहणन् स्ीजितो नाविदद् भयम् ॥ १८ ॥ 


पदार्थ 

पञ्चाटेषु  पञ्चाल देशको गृह्णन्  लिएर सः  ती राजा पुरञ्जनले 

पुर्यां एव  त्यस नगरमा नै मधुमुक्  मह जस्तोभयम्  अवश्यम्भावी भयबारे 
स्वपाषेदेः  आप्ना दूतहरूले विषयसुखको भोग गर्दै न अविदत्  थाहा पाएनन् 
उपनीतं  ल्याएको स्त्रीजितः  स्त्रीको वशमा 

बलिं  उपहार परेका 





ताक्यार्थ पञ्चाल देशको त्यस नगरमा आप्ना दूतहरूले ल्याएको उपहार लिएर मह जस्त 
विषयसुखको भोग गर्दा गर्दै स्त्रीको वशमा परेका ती राजा पुरज्जनले अवश्यम्भावी भयबारे थाहा 
पाएनन्। 


९  त्रिलोकीं ५  वरमिच्छती 
काटस्य दुहिता काचित् च्छती । 
पयंटन्ती न बहिष्मन् प्रत्यनन्दत कङ्चन ॥ १९॥ 


पदढार्थ 

बहिष्मन्  हे प्राचीनबर्हि वरम्  वर कदचन  कसैले 

कालस्य  कालकी इच्छती  चाहेर खोज्दै न प्रत्यनन्दत  स्वीकार गेन 
काचित्  कुनै एउटी त्रिलोकीं  तीनै लोकमा 

दुहिता  छोरी पयंटन्ती  घुम्दा पनि उनलाई 





ताक्यार्थ हे प्राचीनबर्हि! कालकी कुनै एडटी छोरी वर खोजेर तीनै लोकमा घुम्दा पनि 
उनलाई कसैले स्वीकार गेन । 


 ९     वि ९  
दोभाग्येनात्मनो खोके विश्रुता दुर्भगेति सा । 
या तुष्टा राजषये तु वृतादात् पूरवे वरम् ॥ २०॥ 


पढार्थ 
  
आत्मनः  आफ्नो दोभग्येन  दुभग्यिका कारण सा ती कालकन्या 


रालानन्द्री लीक 


९६८५ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय २७ 
लोके  संसारमा वरण गरिएकी पूरवे तु  पूरुलाई 

दुभगा इति  दुर्भगा नामले या  जुन कालकन्याले वरम्  वर 

विश्रुता  प्रख्यात भएकी थिडन् तुष्टा  प्रसन्न भएर अदात्  दिएकी यथिडन् 
वृता  पहिल राजा पूरुद्रारा राजये  राजर्षि 





ताक्यार्थ आफ्नो दुभग्यका कारण ती कालकन्या संसारमा दुर्भगा नामले प्रख्यात भएकी 
थिड्न्। पहिले राजा पूरुट्रारा वरण गरिएकी जुन कालकन्याले प्रसन्न भएर राजर्षिं पूरुलाई वर 
दिएकी यिन् । 

दिप्पणी एक पटक राजा पूरुले पिता ययातिलाई आफ्नो यौवन दिनका लागि आपन इच्छाले 
ती कालकन्यालाई स्विकारेका थिए। यसको बदलामा कालकन्याले राजर्षिं पूरुलाई राज्यप्राप्तिको 
वर दिएकी थिडइन्। यसको विस्तरत विवरण भागवतको नवम स्कन्धमा आं । 


कदाचिदटमाना सा ब्रह्मलोकान्महीं गतम् । 
वत्र बृहद्व्रतं मां तु जानती काममोहिता ॥ २९॥ 


पढार्थ 

कदाचित्  कुनै वेला वृहदूबतं  नैष्ठिक ब्रह्मचारी हो काममोहिता  कामातुर भएर 
ब्रह्मलोकात्  ब्रह्मलोकबाट भन्ने वव्रे  पतिको रूपमा वरण 
महीं  प्ृथ्वीलोकमा जानती  थाहा पाएर पनि गर्न चाहिन् 
गतम्  गएको अटमाना  घुम्दे आएकी 

मां  म नारदलाई सातु  ती कालकन्याले 





ताक्यार्थ कुनै वेला ब्रह्मलोकबाट पृथ्वीलोकमा गएको म नारद लाई नैष्ठिक ब्रह्मचारी हो 
भन्ने थाहा पाएर पनि घुम्दै आएकी ती कालकन्याले कामातुर भएकी हूनाले पतिको रूपमा वरण 
गर्न चाहिन्। 


मयि संरभ्य विपुलमदाच्छापं सुदुःसहम् । 
स्थातुमर्हसि नैकत्र मद्याच्ञाविमुखो सुने ॥ २२॥ 


पदार्थ 

मयि  ती कालकन्याकोशापं  श्राप एकत्र  एके ठम 

प्रार्थना स्वीकार नगर्दा ममाथि अदात्  दिन् स्थातुम्  रहन 

संरभ्य  रिसाएर मुने  हे मुनि न अर्हसि  सक्नेकैनौ 
सुदुःसहम्  सहन गर्न कठिन मद्याच्जाविमुखः  मेरा 

विपुलम्  ठलो परार्थनाबाट विमुख भएका तिमी 





ताक्यार्थ ती कालकन्याको प्रार्थना स्वीकार नगर्दा उनले रिसाएर सहन गर्न कठिन श्राप दिद 


रालानन्द्री लीक 


९६०६ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


अध्याय २७ 


मलाई भनिन् हि मुनि! मेरो इच्छलाई पूरा नगरेकाले तिमी एकै ठमा स्थिर भएर रहन 


सक्नेक्ठैनो । 
ततो विहतसङ्कल्पा कन्यका यवनेरवरम् । 


मयोपदिष्टमासाद्य ववे नाम्ना भयं पतिम् ॥ २३॥ 


पदढार्थ 

ततः  त्यसपच्छि मया  मेले 

विहतसङ्ल्पा इच्छा नष्ट उपदिष्टम्  उपदेश दिएअनुसार 
भएकी निराश भएकी नाम्ना भयं  भय नामका 
कन्यका  कालकन्याले यवनेरवरम्  यवनका राजा 





समक्ष 

आसाद्य  पुगेर उनलाई 
पतिम्  पतिको रूपमा 
वतर वरण 


गरिन् 


ताक्यार्थ त्यसपछि मेरो तफबाट निराश भएकी कालकन्याले मेले उपदेश दिएअनुसार भय 
नामका यवनका राजासमक्ष पुगेर उनलाई पतिको रूपमा वरण गरन् । 


ऋषभं यवनानां त्वां वृणे वीरेप्सितं पतिम्। 
सङ्ल्पस्त्वयि भूतानां कृतः किल न रिष्यति 


पदढार्थ 

वीर  हे वीर पतिम्  पति 

यवनानां  यवनहरूका वृणे  वरण गरु नांदल 
ऋषभं  श्रेष्ठ त्वयि  तपारईसंग 

त्वां  तपार्ईलाई कृतः  गरिएको 


ईप्सितं  मेरो इच्छानुसारको भूतानां  प्राणीहरूको 





॥ २४ ॥ 


सङ्कल्पः  चाहना 
किर  निश्चय नै 
न॒ रिष्यति 


नष्ट हैदेन 


वाक्यार्थ हे वीर ! यवनहरूका श्रेष्ठ तपाईलाई मेरो इच्छानुसारको पति बनारु । प्राणीहरूले 


तपाईसंग गरेको चाहना कटहिल्यै पनि व्यर्थ हुदैन । 
दाविमावनुशोचन्ति बालावसदवग्रहो । 


यल्लोकशास्तोपनतं न राति न तदिच्छति ॥ 
पदार्थ 
लोकरास्त्रोपनतं  लोक रन इच्छति  लिनेवालाले लिंदेन 
शास्त्रको दृष्टिलि दिन योग्य भने पनि 
यत्  जुन वस्तु जसले इमो  यी 
न राति  दान दिदैनर ढो  दुबे 





तत्  त्यस वस्तुलाई असद्वग्रहो  दुराग्रह 


२५॥ 

बाटो  बालक अज्ञानीप्रति 
अनुशोचन्ति  सज्जनहरू 
चिन्ता गर्दछन् 


रालानन्द्री लीक 


१६५७ 
चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय २७ 
ताक्यार्थ लोक र शास्त्रको दृष्टिलि दिन योग्य जुन वस्तु दिनेवालाले न त दान दिन्छ, त्यस 


वस्तुलाई न त लिनेवालाले नै लिन चाहन्छ भने यी दुबे दुराग्रही अज्ञानीप्रति सज्जनहरू चिन्ता 
गर्दछछन् । 


अथो भजस्व मां भद्र भजन्तीं मे द्यां कुरु । 
एतावान् पौरुषो धर्मों यदातांनतुकम्पते ॥ २६॥ 


पढार्थ 

भद्र  हे सज्जन भजस्व  स्वीकार गर्नुहोस् आतन्  दुःखीलाई 
अथो  यसैले मे  ममाथि अनुकम्पते  दया गर्द 
भजन्तीं  सेवामा उपस्थित।दयां  दया एतावान्  यही नै 
भएकी कुरु  गर्नुहोस् पौरुषः  पुरुषद्रारा गरिने 
मां  मलाई यत्  किनभने जसले घमः  धर्महो 





ताक्यार्थ हे सज्जन ! यसैले सेवामा उपस्थित भएकी मलाई स्वीकार गर्नुहोस्। ममाथि दया 
गर्नुहोस् किनभने दुःखीलाई दया गर्नु ने पुरुषद्रारा गरिने ठुलो धर्म हो । 


कालकन्योदितवचो निशाम्य यवनेश्वरः । 
चिकीष्दवगुह्यं स सस्मितं तामभाषत ॥ २७॥ 


पदार्थ 

काठकन्योदितवचः    यवनराजाले सस्मितं  मुस्कुराडदे 
कालकन्याले भनेको वचन देवगुह्यं  विधाताको एक गोप्यताम्  ती कालकन्यालाई 
निरम्य  सुनेर कार्य अभाषत  भने 

सःती चिकीषुः  गराउन चाहर 





ताक्यार्थ कालकन्याले भनेको वचन सुनेर ती यवनराजाले विधाताको एक गोप्य कार्य गराउन 
चाहेर मुस्कुराडदै ती कालकन्यासित भने। 


मया निरूपितस्तुभ्यं पतिरात्मसमाधिना । 
नाभिनन्दति लोकोऽयं त्वामभद्रामसम्मताम् ॥ २८ ॥ 


   


त्वमव्यक्तगतिभंड्क्ष्व लोकं क्मविनिमिंतम्। 


या हि मे पृतनायुक्ता प्रजानां प्रणेष्यसि ॥ २९॥ 
पदढार्थ 
मया  मेले आत्मसमाधिना  आपनोसमाधि एकाग्र चित्तले 


रालानन्द्री लीक 


९६५८ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २७ 
तुभ्यं  तिम्रो लागि न अभिनन्दति  स्वीकार गर्दैन पृतनायुक्ता  सेनाले सहित 
पतिः  पति त्वम्  तिमी भएकी 

निरूपितः  निश्चय गरेको दु अव्यक्तगतिः  नदेखिने भएर या  जुन तिमीले 

अभद्राम्  सबैको अनिष्ट गर्ने कर्मविनिमितम्  कर्मजनित हि  निश्चय नै 

असम्मताम्  मन नपराइएकी लोकं  लोकको प्रजानारां  सम्पूर्ण प्रजाको नाश 
त्वाम्  तिमीलाई भुङ्क्ष्व  भोग गर प्रणेष्यसि  गर्न 
अयं लोकः  यस लोकले मे  मेरा 





ताक्यार्थ मेले आफ्नो सोचाइले तिम्रो लागि भनेर पति निश्चय गरेको द्रु । सबेको अनिष्ट गर्ने 
भएकीले कसैले पनि मन नपराएकी तिमीलाई यस लोकले स्वीकार गर्देन। तिमी नदेखिने भएर 
कर्मजनित लोकको भोग गर। मेरा सेनाले सहित भएकी तिमीले सम्पूर्ण प्रजाको नाश गर्न । 


प्रज्वारोऽयं मम भ्राता त्वं च मे भगिनी भव । 
५ भ    स् भीमसेनिक  
चराम्युभाभ्यां छोकेऽस्मिन्नव्यक्तो भीमसेनिकः ॥ २० ॥ 





पढार्थ 

अयं यो मे  मेरी अव्यक्तः  अदुश्य भएर 
प्रज्वारः  प्रज्वार नामको भगिनी  बहिनी अस्मिन्  यस 

मम  मेरो भव  बन लोके  लोकमा 

भ्राता  भाइ हो उभाभ्यां  तिमी दुरईका साथ चरामि  घुम्दह्ु 

त्वं च  तिमी भीमसेनिकः  भयङ्कर सेना लिई 


ताक्यार्थ यो प्रज्वार नामको मेरो भाइ हो। तिमी मेरी बहिनी बन। तिमी दुरईदका साथ भयर 
सेना लिई अदृश्य भएर म यस लोकमा घुम्दद्ु 

अध्याय वितवरण आफनी प्रिय पत्नीमा आसक्त भएका राजा पुरज्जनले रात र दिन गरी समय 
वितेको पत्ते पाएनन्। बुद्धि र जीवको यो संयोगबाट हजार सन्ततिहरू उत्पनन भएका छन्। 
संसारम आसक्त पुरञ्जनको नगरीमा दिन र रातरूपी ३६० सेनाहरूलाई लिई संवत्सररूपी 
चण्डवेगले आक्रमण गर्दछन् तर निरन्तर विषयभोगमा नै मस्त भएका राजा यो कुरा थाह 
पाडदेनन्। जरा नामकी कालकन्या यवनहरूको राजा मृत्युलाई साथ लिई त्यही पुरीमा आक्रमण 
गर्न आ्ंछिन्। जरा भनेको बुद्यादं हो, अन्ततः जति विषयमा भुले पनि जरा र मृत्युको आक्रमण 
अनिवार्य छ भन्ने कुरा यहाँ देखादएको छ । 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां चतुथ॑स्कन्धे पुरञ्जनोपाख्याने 
सप्तविंशोऽध्यायः ॥ २७॥ 


रालानन्द्री लीक 


९६४९ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय २८ 


अथ अष्टविंशोऽध्यायः 
पुरञ्जनलाई स्त्रीयोनि प्राप्ति र अविज्ञातको उपदेशबाट उनको मुक्ति 


नारद् उवाच नारदजीले भन्नुभयो 
सेनिका भयनाम्नो ये बर्हिष्मन् दिष्टकारिणः। 
प्रज्वारकाठकन्याभ्यां विचेरुरवनीमिमाम् ॥ १॥ 


पढार्थ 

बर्हिष्मन्  हे प्राचीनबर्हि दिष्टकारिणः  आज्ञाकारी कालकन्याका साथ 

भयनाम्नः  भय नामका यवनसिनिकाः  सैनिकटहरू थिणएइमाम्  यस 

राजाका तिनीहरू अवनीम्  प्रथ्वीलोकमा 

ये  जुन प्रज्वारकाकन्याभ्यां  प्रज्वार रविचेरः  घुम्न थले 





ताक्यार्थ हे प्राचीनबर्हिं ! भय नामका यवन राजाका जुन आज्ञाकारी सैनिकहरू धथिए तिनीहरू 
प्रज्वार र कालकन्याका साथ यस पृथ्वीलोकमा घुम्न थाले। 


त एकदा तु रभसा पुरञ्जनपुरीं नृप । 

रुरुपुर्भोमभोगाद्यां जरत्पन्नगपालिताम् ॥ २॥ 
पदार्थ 
नृप  हे राजा सर्पद्रारा सुरक्षित सहरलाई 
तेतु  ती सैनिकटहरूने त मोमभोगाद्यां  प्रथिवीकारभसा  अत्यन्त वेगका साथ 
एकदा  एक दिन सम्पूर्ण भोगसामग्रीले सम्पन्न रुरुधुः  घेरे 
जरत्पन्नगपाकिताम्  बुदढो पुरञ्जनपुरीं  पुरञ्जनको 





ताक्यार्थ हि राजा ! ती सैनिकहरूले एक दिन बुढो सर्पद्रारा सुरक्षित र पृथिवीका सम्पूर्ण 
भोगसामग्रीले सम्पन्न पुरजञ्जनको सहरलाई अत्यन्त वेगका साथ धेरे। 


कालकन्यापि बुभुजे पुरञ्जनपुरं बलात् 
ययाभिभूतः पुरुषः सद्यो निःसारतामियात् ॥ ३॥ 


पढार्थ 
यया अभिभूतः  जसको पुरुषः  पुरुष निःसारताम्  शक्तिहीन 
अधीनमा परेको सद्यः  तत्काल इयात्  बन्द त्यस्ती 


रालानन्द्री लीक 


९६५० 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २८ 
कालकन्या अपि  कालकन्यालेपुरञ्जनपुरं  पुरञ्जनकोबलात्  बलपूर्वक 
पनि सहरलाई बुभुजे  भोग गर्न थाली 


ताक्यार्थ जसको अधीनमा परेको पुरुष तत्काल शक्तिहीन बन्द त्यस्ती कालकन्याले 
पुरन्जनको सहरलाई बलपूर्वक भोग गर्न थाली । 


तयोपभुज्यमानां वे यवनाः सवंतोदिङछम् । 
दाभिः प्रविश्य सुभृशं प्रादंयन् सकठां पुरीम् ॥ ४॥ 


पदार्थ 

तया  ती कालकन्याद्रारा पुरीम्  सहरलाई र  प्रवेश गरेर 
उपमुज्यमानां  भोग गर्बयवनाः  यवनहरूले सुभृरां  अत्यन्त वीत्रताका साथ 
लागिएको सवंतोदिशम्  सवै दिशाका ववे  निश्चयनै 

सकलां  त्यस समग्र दाभिः  दोकाहरूबाट परादंयन्  विध्वंस गर्न लागे 





ताक्यार्थ ती कालकन्याद्रारा भोग गर्न लागिएको त्यस समग्र पुरीलाई यवनहरूले सब दिशाका 
दोकाहरूबाट प्रवेश गरेर अत्यन्त तीव्रताका साथ विध्वंस गर्न लागे। 


तस्यां प्रपीड्यमानायामभिमानी पुरञ्जनः । 


अवापोरूविधांस्तापान् कुटुम्बी ममताकुलः ॥ ५॥ 
पढार्थ 
तस्यां  त्यो पुरी सप्रकार स्वामित्वको अभिमान राखने पुरञ्जनः  पुरञ्जनले 
प्रपीड्यमानायाम्  पीडित हदाममताकुलः  ममताग्रस्त उरूविधान्  घेरे किसिमका 
विध्वंस हदा कुटुम्बी  पुत्र आदि परिवारले तापान्  कष्ट 
अभिमानी  त्यसकोयुक्त अवाप  पाए 
ताक्यार्थ त्यो पुरी यसप्रकार विध्वंस हदा त्यसको स्वामित्वको अभिमान राख्ने ममताग्रस्त एवं 
बहुकुटम्बी पुरञ्जनले धरे किसिमका कष्ट पाए। 





कन्योपगूढो नष्टश्रीः कृपणो विषयात्मकः । 
  रै, न गन्धव॑यवने्बलात् ९  ९ 
नष्टप्रज्ञो हतैरवर्यों गन्धवंयवनेबंलात् ॥ ६॥ 
विद्ीणां स्वपुरीं वीक्ष्य प्रतिकूलाननादूतान् । 
पुत्रान् पोत्रानुगामात्यान् जायां च गतसोहदाम् ॥ ७ ॥ 


रालानन्द्री लीक 


९६५१ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २८ 


आत्मानं कन्यया ग्रस्तं पञ्चालानरिदूषितान् । 
दुरन्तचिन्तामापन्नो न ठेमे तत्प्रतिक्रियाम् ॥ ८ ॥ 


पदार्थ 

कन्योपगूढः  कालकन्यालेराजा पुरञ्जनले कन्यया  कालकन्याले 
आलिङ्गन गरेपछ्ि स्वपुरीं  आपनो पुरी ग्रस्तं  वशमा पारेको र 

नष्श्रीः  समग्र रेश्वर्य नष्ट विरीणां  ध्वस्त भएको पञ्चालान्  पञ्चाल देश 
भएका पुत्रान्  छोरा अरिदूषितान् च  शत्द्रारा दूषित 
विषयात्मकः  विषयमा आसक्त पेोत्रानुगामात्यान्  नाति, सेवक भएको 

नष््रज्ञः  विवेकशक्ति नष्टर मन्त्रिवर्म वीक्ष्य  देखेर 

भएका प्रतिकूलान्  प्रतिकूल भएर दुरन्तचिन्ताम्  टंलो चिन्तामा 
कृपणः  दीन अनादुतान्  अनादर गर्नआपन्नः  पुगेका उनले 
गन्धर्वयवनैः  गन्धर्व रलागेका तत्प्रतिक्रियाम्  त्यसको 
यवनद्रारा जायां  पत्नी प्रतिकारको उपाय 

बलात्  जबरजस्ती गतसोहदाम्  स्नेहशून्य भएकी न ठेभे  पाएनन् थाहा पाउन 
हृतेरवयंः  एेश्वर्य नष्ट गरिएकाआत्मानं  आपफूलाई सकेनन् 





ताक्यार्थ कालकन्याले आलिङ्गन गरेपछि समग्र ेश्वर्य नष्ट भएका, विषयमा आसक्त, 
विवेकशक्ति नष्ट भएर दुःखी भएका एवं गन्धर्व र॒यवनद्वारा जबरजस्ती एेश्वर्य नष्ट गरिएका 
राजा पुरञ्जनले आफ्नो पुरी ध्वस्त भएको, छोरा, नाति, सेवक र मन्तरिवर्ग प्रतिकूल भई अनादर 
गर्न लागेको, पत्नी स्नेहशुन्य भएको, आफू कालकन्याद्रारा वशमा पारिएको र पञ्चाल देश 
शत्रुद्रारा दूषित भएको देखेर ठुलो चिन्तामा परेका उनले त्यसको प्रतिकारको उपाय थाहा पाउन 
सकेनन्। 


कामानभिरषन् दीनो यातयामांश्च कन्यया । 
विगतात्मगतिस्नेहः पुत्रदारांश्च खाख्यन् ॥ ९॥ 
गन्धवंयवनाकान्तां कारकन्योपमदिताम्। 

हातुं प्रचक्रमे राजा तां पुरीमनिकामतः ॥ १०॥ 


पढार्थ 

कन्यया  कालकन्याद्रारा अभिलषन्  चाहेदे गति र बन्धुजनको स्नेहबाट 
यातयामान्  निःसार बनादइका दीनः  दुःखी भएका वञ्चित भई 

कामान्  विषयभोग विगतात्मगतिस्नेहः  आपनो पुत्रदारान्  पुत्र र पत्नीको 


रालानन्द्री लीक 


१६५२ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २८ 
लालयन् च  लालनपालनमाकालकन्योपमदिंताम्  पुरीम्  पुरीलाई 

मात्र लागेका कालकन्याद्रारा विध्वंस हातुं  छोडन 

राजा  राजा पुरञ्जनले पारिएको प्रचक्रमे  लागे बाध्य हुनुपयो 
गन्धवंयवनाक्रान्तां  गन्धर्व रअनिकामतः  इच्छा नभएर पनि 

यवनद्रारा घेरिएको तां त्यो 





वाक्यार्थ कालकन्याद्रारा शक्तिहीन बनादइए पनि विषयभोगको इच्छाले दुःखी भएका आफ्नो 
गति र बन्धुजनको स्नेहबाट वञ्चित भई पुत्र र पत्नीको लालनपालनमा मात्र लागेका राजा 
पुरज्जनले गन्धर्व र यवनद्रारा घेरिएको र कालकन्याद्रारा विध्वंस पारिएको त्यस पुरीलाई इच्छा 
नभएर पनि छोडन बाध्य हुनुपय्यो । 


भयनाम्नोऽग्रजो भ्राता प्रज्वारः प्रत्युपस्थितः। 
द्दाह तां पुरीं कृत्स्नां भ्रातुः प्रियचिकीषंया ॥ १९॥ 


पढार्थ 

भयनाम्नः  यवनराजा भयका भ्रातुः  भाइको कृत्स्नां  समग्र 

अग्रजः भ्राता  दाद् प्रियचिकीषंया  भलाई गर्बको पुरीं  पुरीलाई 

प्रज्वारः  प्रज्वारले लागि ददाह  उढायो 
प्रत्युपस्थितः  आएर तांत्यो 





ताक्यार्थ यही नै समयमा यवनराजा भयका दाइ प्रज्वारले त्यहाँ आएर भादको भलाई गर्नको 
लागि त्यो परे सहरलाई उढायो । 


तस्यां सन्दह्यमानायां सपोरः सपरिच्छदः । 
कोटुम्बिकः कुटुम्बिन्या उपातप्यत सान्वयः ॥ १२॥ 


पदार्थ 

तस्यां  त्यो पुरी कुटुम्बिन्या  भार्या राजा पुरञ्जन 

सन्दह्यमानायां  उद्दा सान्वयः  सम्पूर्ण पत्रादि।उपातप्यत  दुःखी भए 
सपोरः  पुरवासी वंशसहित 

सपरिच्छदः  सेवकवृन्द कौटुम्बिकः  परिवारका प्रिय 





ताक्यार्थ त्यो पुरी उद्दा पुरवासी, सेवकवृन्द, सन्तान, भार्या र सम्पूर्णं पुत्रादि वंशसहित 
सबेका प्यारा राजा पुरञ्जन दुःखी भए। 


यवनोपरुद्धायतनो ग्रस्तायां कालकन्यया । 


रालानन्द्री लीक 


१६५३ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २८ 


पुरयां प्रज्वारसंसृष्टः पुरपालोऽन्वतप्यत ॥ १३॥ 


पढार्थ 

कालकन्यया  कालकन्याले यवनोपरुद्धायतनः  यवनद्रारा आक्रान्त भएको 

पुयां  पुरीलाई वासस्थान अधीनमा लिदएको पुरपाकः  पुरको रक्षक नाग 
ग्रस्तायां  अधीनमा लिएपछ्ि प्रज्वारसंसृष्टः  प्रज्वारदाराअन्वतप्यत  दुःखी भयो 


ताक्यार्थ कालकन्याले पुरीलाई अधीनमा लिएपच्ि यवनद्वारा वासस्थान अधीनमा लिदएको र 
प्रज्वारद्रारा आक्रान्त भएको पुरको रक्षक नाग पनि दुःखी भयो । 


च न    न पुरुकृच्छ्रोरुवेपथु 
न शेके सोऽवितुं तत्र पुरुकृन्   
गन्तुमेच्छत्ततो वृक्षकोटरादिव सानलात् ॥ ९४ ॥ 


पदढार्थ 

पुरुकृच्छ्ररुवेपथुः  दलो पुरीको टोडकाबाट सर्प 
कष्टका कारण अत्यन्तअवितुं  रक्षा गर्न ततः  त्यस नगरबाट 
काँपिरेको न शेके  सकेन त्यसैले गन्तुम्  निस्कन 

सः  त्यस नागले सानठात्  आगो सल्केको च्छत्  चाह्यो 

तत्र  त्यहं रहेर पनि त्यसवृक्षकोटरात् इव  रुखको 





वाक्यार्थ इलो कष्टका कारण अत्यन्त कोँपिरहेको त्यस नागले त्यहाँ रहेर पनि त्यस पुरीको 
रक्षा गर्न सकेन। त्यसैले आगो सल्केको रुखको टोडकाबाट सर्प ऊ पनि त्यस नगरबाट निस्कन 
चाह्यो । 


९९ 


शिथिलावयवो यहिं गन्धर्वेहतपोरुषः। 
यवनैररिभी . राजन्नुपरुद्धो न 
यवनेररिभी राजन्तुपरुद्धो रुरोद ह ॥ १५॥ 


पदार्थ 

राजन्  हे राजा प्राचीनवर्हिं गरिएको नाग उपरुद्धः  रोकियो त्यस वेला 

शिथिलावयवः  अङ्गप्रत्यङ्ग यहिं  जब रुरोद ह  केवल रोदरह्यो अरू 
शिथिल भएको अरिभिः  शत्र केही गर्न सकेन 
गन्धर्वैः  गन्धर्वद्रारा यवनैः  यवनहरुद्रारा बाहिर 

हृतपोरुषः  शक्तिक्ीणजानबाट 





ताक्यार्थ हे राजा प्राचीनबर्हिं ! अङ्प्रत्यङ्ग शिथिल भएको र गन्धर्वद्रारा शक्ति क्षीण गरिएको 
त्यो नाग जब शत्रु यवनद्वारा बाहिर जानबाट रोकियो त्यस वेला ऊ केवल रोद्रह्यो, उसले अरू 
केही गर्न सकेन। 


रालानन्द्री लीक 


९६५० 


चतुर्थ स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


दुहितः पुत्रपौत्रांश्च जामिजामातृपाषंदान् । 

स्वत्वावशिष्टं यत्किञ्चिद् गृहकोरापरिच्छदम् ॥ १६॥ 

अहं ममेति स्वीकृत्य गृहेषु कुमतिगृही । 
द्ध्यो ०२ दीनो   उपस्थिते  भ 

द्ध्य प्रमदया दीनो विप्रयोग उपस्थिते ॥ १७ ॥ 


पदार्थ 

प्रमदया  पत्नी आदिबाट 
विप्रयोगे  वियोग 
उपस्थिते  हन लाग्दा 
गृही  गृहासक्त 

दीनः  दुःखी 


अहं मम इति  म र मेरो भने 
भावना 

स्वीकृत्य  लिएर 

दुहितुः  छोरी 

पत्रपोत्रान्  छोरा, नाति 


अध्याय रत 


यत्किञ्चित्  जे जति 


स्वत्वावदिष्टं   ममत्वले 
भरिएका 
गृहकोरापरिच्छदम् च  घर, 


खजाना र घरका सामग्रीहरू 


कुमतिः  बुद्धिहीन पुरञ्जन जामिजामातृपाषंदान्  बुहार, थिए तिनीहरूका बारेमा पनि 
गृहेषु  गृह आदिमा ज्वां, सेवक आदि दघ्यो  चिन्ता गर्न लागे 
ताक्यार्थ पत्नी आदिबाट वियोग हुन लाग्दा गृहासक्त, दुःखी एवं बुद्धिहीन पुरञ्जन शरीर, घर 
आदिमा म र मेयो भन्ने भावना लिएर छोरी, छोरा, नाति, बुहारी, ज्वार, सेवक एवं जेजति 
ममत्वले भरिएका घर, खजाना र घरका सामग्रीहरू थिए, तिनीहरूका बारेमा चिन्ता गर्न लागे । 


लोकान्तरं गतवति मय्यनाथा कुटुम्बिनी । 
 कथं भ बालकाननुशोचती 
वतिंष्यते कथं त्वेषा बालकाननुशोचती ॥ १८ ॥ 





पदार्थ 

मयिम अनाथा  असहाय भएकी अनुखोचती  चिन्ता गर्दै 
लोकान्तरं  परलोक कुटुम्बिनी  मेरी पत्नी कथं तु  कसरी चाहं 

गतवति  गएपचछ्ि बाठकान्  बालकटहरूकोवतिष्यते  रहलिन् 
एषा  यी बारेमा 





वाक्यार्थ म परलोक गएपच्ि यी असहाय भएकी मेरी पत्नी बालकहरूको बारेमा चिन्ता गर्द 
कसरी रहलिन् ? 


न मय्यनाशिते भुङ्क्ते नास्नाते स्नाति मत्परा । 
मयि रुष्टे सुसन्त्रस्ता भर्त्सिते यतवाग् भयात् ॥ १९॥ 


पदार्थ 


मत्परा  मलाई सर्वस्व ठानने॥यी मेरी पत्नी मयि  मैले 


रालानन्द्री लीक 


९६५५ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २८ 
अनाशिते  नखाँदा मयिम भर्त्सिते  गाली गर्दा 

न भुङ्क्ते  खान्नन् रुष्टे  रिसाउंदा भयात्  डरले 

अस्नाते  ननुहाउंदा सुसन्त्रस्ता  अत्यन्त भयभीतयतवाक्  बोली नियन्त्रण 
न स्नाति  नुहांदिनन् हन्छिन् गर्दचछिन् 





ताक्यार्थ मलाई सर्वस्व ठाने यी मेरी पत्नी मेले नखांँदा खान्नन्, ननुहारंदा नुहारंदिनन्, म 
रिसाँदा अत्यन्त भयभीत हन्छिन्, गाली गर्दा उरले चुप लाण्छिन्। 


प्रबोधयति माविज्ञं व्युषिते रोककरिंता । 
 गृहमेधीयं  वीरसूरपि ष  
वत्मतद् गृहमेधीयं वीरसूरपि नेष्यति ॥ २०॥ 


पदार्थ 

मा  मैले शोककरिंता  मेरो वियोगजन्यागृहमेधीयं वत्मं  गृहस्थाश्रमको 
अविज्ञं  नजान्दा विर्सदा दुब्लाउंचछिन् मार्ग व्यवहार 

प्रबोधयति  बुखारंछिन्वीरसूः  वीर पुत्र जन्मादइसकेकीनिष्यति  लैजानेछिन् 
सम्खाउंछिन् भए पनि म विना चलाउलिन् 

व्युषिते  विदेश जांँदा एतत्  कसरी यो 





ताक्यार्थ मेले केटी कुरा विर्सदा सम्णाउंछिन्। म विदेश जांँदा मेरो वियोगजन्य शोकले 
दुब्लाउंछछिन्। वीर पुत्र जन्मादइसकेकी भए पनि म विना यी मेरी पत्नीले कसरी यो गृहस्थाश्रमको 
व्यवहार चलाउलिन् ? 


कथं नु दारका दीना दारकीवां परायणाः । 
वर्तिष्यन्ते मयि गते भिन्ननाव इवोदधो ॥ २९॥ 


पदार्थ 

मयिम दारकाः  छोरा दीनाः इव  दुःखी भएका 
गते  गइसकेपच्छि दारकीः  छोरी व्यक्ति दै 

परायणाः  अककि आश्रयमाउदधो  समुद्रको मारमा कथंनुवा कसरी 

रहेका भिन्ननावः  इुङ्गा भत्किदा वर्तिष्यन्ते  रहलान् 





वाक्यार्थ म परलोक गदसकेपच्छि मेरो आश्वरयमा रेका छोरा र छोरीहरू समुद्रको मारमा डुङ्गा 
भत्किंदा दुःखी भएका व्यक्ति ४ कसरी रहलान् ? 


एवं कृपणया बुद्धया शोचन्तमतददहणम् । 
ग्रहीतुं कृतधीरेनं भयनामाभ्यपद्यत ॥ २२॥ 


रालानन्द्री लीक 


९६५६ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
पदढार्थ 
एवं  यसप्रकार अतदहणम्  चिन्ता गर्न योग्य 


कृपणया बुद्धया  मोहित बुदधिले नभएका 
खोचन्तम्  चिन्ता गरिरहेकाएनं  यी राजा पुरञ्जनलाई 
तर राजा भएकाले ग्रहीतुं  लानका लागि 


अध्याय रत 


कृतधीः  निश्चय गरी 





भयनामा  भय नामको 
यवनराजा 
अभ्यपद्यत  आद्पुग्यो 


ताक्यार्थ यसप्रकार बुद्धि मोहित भएर चिन्ता गरिरहेका तर राजा भएकाले वास्तवमा चिन्ता 
गर्न योग्य नभएका राजा पुरञ्जनलाई लैजान भय नामको यवनराजा आद्पुग्यो । 


नर 


भृराम्  अत्यन्त 
आतुराः  व्याकुल भएर 


पडुवद् यवनेरेष नीयमानः स्वकं क्षयम् । 
अन्वद्रवन्नुपथाः शोचन्तो भृशमातुराः ॥ २३॥ 
पदढार्थ 
यवनैः  यवनहर्द्रारा क्षयम्  स्थानमा 
पञ्चुवत्  पशुजस्तै गरी नीयमानः  लान लागिए त्यस 
एषः  यी राजा पुरञ्जन वेला 


स्वक  आफ्नो अनुपथाः  यिनका अनुचरहरू 


शोचन्तः  चिन्ता गर्द 





अन्वद्रवन्  पचि लागे 


ताक्यार्थ जब यवनहरूद्रारा पशुजस्ते गरी बांँधिएर यी राजा पुरञ्जन आफनो स्थानमा लान 
लागिए त्यस वेला यिनका अनुचरहरू अत्यन्त व्याकुल भएर चिन्ता गर्द पछि लागे । 


पुरीं विहायोपगत उपरुद्धो भुजङ्गमः। 


यदा तमेवानु पुरी विहीणां प्रकृतिं गता ॥ २४॥ 


पदार्थ 

उपरुद्धः  यवनद्रारा रोकिएको उपगतः  बाहिर निस्क्यो तब 
भुजङ्गमः  नाग तम् एव अनु  त्यही नाग 
यदा  जब संगसंगे 

पुरीं  नगर पुरी  नगर 

विहाय  छोडेर विक्लीणां  छिननभिन्न भएर 


प्रकृतिं  प्रकृति आफ्नो कारण 
पृथिवी आदिमा 


गता लीन भयो 





ताक्यार्थ पहिले यवनद्रारा रोकिएको नाग जब नगर छोडेर बाहिर निस्क्यो त्यही नाग संगसंगे 


नगर चिन्नभिन्न भएर आफ्नो कारण पृथिवी आदिमा लीन भयो। 
विकृष्यमाणः प्रसभं यवनेन बलीयसा । 


नाविन्दत् तमसाविष्टः सखायं सुहृदं पुरः ॥ २५॥ 


रालानन्द्री लीक 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत 
पदार्थ 

बलीयसा  बलियो पुरञ्जनले 

यवनेन  यवनद्रारा तमसा  अज्ञानले 

प्रसभं  बलपूर्वक आविष्टः  ग्रस्त भएर 
विकृष्यमाणः  तानिएका राजा पुरः  पहिलेका आफ्नै 


९६५७ 


अध्याय रत 
सखायं  साथी 
सुदं  मित्र 
न अविन्दत्  थाहा पाएनन् 
सम्फन सकेनन् 





ताक्यार्थ बलियो यवनद्रारा बलपूर्वक तानिएका राजा पुरञ्जनले अज्ञानवश पहिलेका आपनै 


साथी र मित्रलाई सम्खन सकेनन्। 


तं यज्ञपशवोऽनेन संज्ञप्ता येऽद्याटुना । 


कुररेदिचच्छिटुः कुद्धा स्मरन्तोऽमीवमस्य तत्॥ २६॥ 


पढार्थ 

अदयाटुना  निर्दयी कद्धाः  रिसाएका ती 
अनेन  यी राजा पुरञ्जनद्रारा पशुहरूले 

ये  जुन अस्य  यी राजा पुरञ्जनले 
यज्ञपरावः  यज्ञपशुहरू दिएको 


संज्ञप्ताः  बलि दिदएका थिए तत्  त्यस 


अमीवम्  पीडालाई 
स्मरन्तः  सम्फदे 

तं  तिनलाई 

कुठरः  बन्वराले 





चिच्छिदुः काटन लागे 


ताक्यार्थ निर्दयी यी राजा पुरज्जनद्रारा जुन यज्ञपशुहरू मारिएका थिए ती रिसाएका पशुहरूले 


राजा पुरञ्जनले दिएको त्यस पीडालाई सम्फदे तिनलाई बन्वराले 
अनन्तपारे तमसि मग्नो नष्टस्मृतिः समाः। 
शार्वतीरनुभूयातिं प्रमदासङ्गदूषितः ॥ २७॥ 
तामेव मनसा गृह्णन् बभूव प्रमदोत्तमा । 


काट्न लागे। 


अनन्तरं विदरभ॑स्य राजसिंहस्य वेरमनि ॥ २८॥ 


पढार्थ 

प्रमदासङ्गदूषितः स्त्रीकोमग्नः  इुबेर 
आसक्तिबाट दुर्गति प्राप्त गरेका शाङवतीः  अनन्त 
नष्टस्मृतिः  स्मरण शक्ति नष्ट समाः  वर्षसम्म 
भएका राजा पुरञ्जनले आतिं  पीडाको 
अनन्तपारे  अपार अनुभूय  अनुभव गरेर 
तमसि  अन्धकारमा ताम् एव  तिनै स्त्रीलाई 


मनसा  मनले 

गृह्णन्  ग्रहण गर्दै सरम्फेदे 
अनन्तरं  अर्को जन्ममा 
विदुभ॑स्य  विदर्भ देशका 
राजसिंहस्य  राजाको 





वेरमनि  घरमा 


रालानन्द्री लीक 


१६५८ 

चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २८ 
् 

प्रमदोत्तमा  सुन्दरी कन्याकोरूपमा बभूव  उत्पन्न भए 

ताक्यार्थ स्त्रीको आसक्तिबाट दुर्गति प्राप्त गरेका र स्मरणशक्ति कमजोर भएका राजा पुरञ्जन 


अपार अन्धकारमा डुबेर अनन्त वर्षसम्म पीडाको अनुभव गर्दा पनि तिने स्त्रीलाई मनले 
सम्भफेकाले अर्को जन्ममा विदर्भं देशका राजाको घरमा सुन्दरी कन्याको रूपमा उत्पन्न भए। 


उपयेमे वीर्यपणां वेदर्भी मल्यघ्वजः। 
युधि निनिंत्य राजन्यान् पाण्ड्यः परपुरञ्जयः ॥ २९॥ 


पदार्थ 

परपुरञ्जयः  शत्रुनगर विजेता राजन्यान्  अरू राजाहरूलाई  

पाण्ड्यः  पाण्डय देशका राजा निर्जित्य  जितेर वेदर्भी  विदर्भपु्री ती 
मलयध्वजः  मलयध्वजले वीयंपणां  शक्तिलाई नै सुन्दरीलाई 

युधि  युद्धमा विवाहको सर्तका रूपमाउपयेमे  विवाह गरे 





ताक्यार्थ शत्रुनगर विजेता पाण्ड्य देशका राजा मलयध्वजले युद्धमा अरू राजाहरूलाई जितेर 
शक्तिलाई ने विवाहको सर्तका रूपमा राखिएकी विदर्भपुत्री ती सुन्दरीलाई विवाह गरे। 


तस्यां स जनयाञ्चक्र आत्मजामसितेक्षणाम् । 
यवीयसः सप्त सुतान् सप्त द्रविडभूभृतः ॥ ३०॥ 


पदार्थ 

सः  ती राजा मलयध्वजले यवीयसः  तिनीभन्दा कान्छा सप्त  सातै जना 

तस्यां  ती सुन्दरीबाट सप्त  सात द्रविडभूभृतः  द्रविड देशका 
असितेक्षणाम्  कालाकालासुतान्  छोरा राजा भए 
आंखा भएकी जनयाञ्चकरे  जन्माए 

आत्मजाम्  छोरी तिनीहरू 





ताक्यार्थ ती राजा मलयध्वजले ती सुन्दरीबाट कालाकाला आंखा भएकी छोरी र तिनीभन्दा 
कान्छा सात छोरा जन्माए । तिनीहरू साते जना द्रविड देशका राजा भए। 


एकेकस्याभवत् तेषां राजन्नवदम्दम् । 
् यद्ंशधरेमंही ज्र,   
भोक्ष्यते यदंशधरेमही मन्वन्तरं परम् ॥ ३१॥ 


पदार्थ 
राजन्  हे राजा प्राचीनबर्हि एककस्य  एडटाएउटा अर्दम् अबुंदम्  दशदश 
तेषां  ती सात जना राजामध्ये छोराका करोड धेर धेरै छोराको जन्म 


रालानन्द्री लीक 


९६५९ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २८ 
अभवत्  भयो मही  पृथिवी भोक्ष्यते  भोग गरिनेच्छिन् 
यदंशधेरेः  जसकापरम्  अन्तिम 

वंशधरहरूद्रारा मन्वन्तरं  मन्वन्तरसम्म 


ताक्यार्थ हे राजा प्राचीनवर्हिं! ती सात जना राजामध्ये एउटाएउटा छोराके धेरैधेरै छोरा 
भए, तिनके वंशजहरुद्रारा अन्तिम मन्वन्तरसम्म परथिवी भोग गरिनेछिन्। 


अगस्त्यः प्राग्दुहितरमुपयेमे धृतव्रताम् । 
यस्यां दुढच्युतो जात इध्मवाहात्मजो मुनिः ॥ ३२ ॥ 





पढार्थ 

अगस्त्यः  अगस्त्य ऋषिले पहिली छोरीलाई नामका मुनि 

धृतवताम्  शम दम आदि त्रतउपयेमे  विवाह गरे जातः  जन्मिए 

लिएकी यस्यां  जसबाट इध्मवाहात्मजः  जसको 
्राग्ुहितरम्  मलयध्वजकीदुढच्युतः मुनिः  दृढच्युतछोराको रूपमा इध्मवाह जन्मिए 


वाक्यार्थ अगस्त्य ऋषिले मलयध्वजकी पहिली छोरी त्रतशीलासित विवाह गरे। तिनबाट 
दुढच्युत नामका मुनि जन्मिए र तिनका पनि छोराको रूपमा इध्मवाह जन्मिए। 


विभज्य तनयेभ्यः क्ष्मां राजषिंमंखयध्वजः। 
आरिराधयिषुः कृष्णं स जगाम कुलाचलम् ॥ ३३॥ 


पदढार्थ 

कृष्णं  भगवान् श्रीकृष्णको राजिः  राजर्षि विभज्य  भाग लगाइदिएर 
आरिराधयिषुः  आराधना गर्नेमलयघ्वजः  मलयध्वजले कुलाचलम्  कुलपर्वत 
इच्छा लिई तनयेभ्यः  छोराहरूलाई मलयपर्वतमा 

सःवती क्ष्मां  पृथिवी जगाम  गए 





ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णको आराधना गर्न इच्छा लिई ती राजर्षिं मलयध्वजले छोराहरूलाई 
पृथिवी भाग लगाइदिएर मलयपर्वतमा गए। 


९ वेदीं अ 
हित्वा गृहान् सुतान् भोगान् वेदभीं मदिरेक्षणा । 
अन्वधावत पाण्ड्येशं ज्योत्स्नेव रजनीकरम् ॥ ३४ ॥ 


पदठार्थ 
मदिरेक्षणा  मदिराले उन्मत्त  विदर्भपुत्री पनि सुतान्  छोरा 
गराउने आंँखा भएकी गृहान्  घर भोगान्  सम्पूर्ण भोग 


रालानन्द्री लीक 


९६६० 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २८ 
हित्वा  परित्याग गरी जस्तै अन्वधावत  पछि लागिन् 

र न 
ज्योत्स्ना  चन्द्रकिरणले पाण्ड्यरां  पाण्ड्य नरेश 


रजनीकरम् इव  चन्द्रमालाईमलयध्वजको 
वाक्यार्थ मदिराले ४ उन्मत्त गराउने आंँखा भएकी विदर्भपुत्री पनि घर, छोरा र सम्पूर्ण भोगको 
परित्याग गरी चन्द्रकिरणले चन्द्रमालाई पच्छ्याएजस्तै पाण्ड्य नरेश मलयध्वजको पछि लागिन्। 


तत्र चन्द्रवसा नाम ताम्रपणीं वटोदका । 
तत्पुण्यसलिलेनित्यमुभयत्रात्मनो मृजन् ॥ ३५॥ 
न   


कन्दाष्टिमिमूरूफलेः पुष्पपर्णेस्तृणोदकेः । 
वतमानः इनेगत्रकरांनं तप आस्थितः ॥ ३६ ॥ 


पदार्थ 

तत्र  त्यहाँ उभयत्र  दुबैतिर आन्तरिक रवतंमानः  जीवन निर्वाह गर्दै 
चन्द्रवसा  चन्द्रवसा बाह्यको मलयध्वजले 

ताम्रपर्णीं  ताम्रपर्णी आत्मनः  आपनो मल शनेः  विस्तारिविस्तार 
वटोदका  वटोदका मृजन्  पखाल्दै गात्रकशंनं  शरीर सुकाउने 
नाम  नामका तीन नदी धथिए कन्दाष्टिभिः  कन्द, बीज किसिमको 

तत्पुण्यसलिकैः  ती नदीका मूलफलैः  मूल, फल तपः  तपस्या 

पवित्र जलद्रारा पुष्पपर्णेः  फूल, पात आस्थितः  गरे 

नित्यम्  सर्य तृणोदकेः  घांस र जलद्रारा 





ताक्यार्थ त्यहां चन्द्रवसा, ताम्रपर्णी र वटोदका नामका तीन नदी थिए। ती नदीका पवित्र 
जलले सर्धं आफ्नो शरीरको आन्तरिक र बाह्य मल पखाल्दै एवं कन्द, बीज, मूल, फल, फूल, 
पात, घाँस र जलद्रारा जीवन निर्वाह गर्दै मलयध्नले बिस्तारैबिस्तारे शरीर सुकाउने किसिमको 
तपस्या गरे। 


शीतोष्णवातवषीणि श्चुत्पिपासे प्रियाप्रिये । 
सुखदुःखे इति हन्द्रान्यजयत् समदशनः ॥ २७ ॥ 


पढार्थ 

समदशनः  समदर्शी तीतातो, हावावर्षा सुखदुःखे  सुखदुःख 
मलयघ्वजले ्षुत्पिपासे  भोकप्यास इति  यी सबै किसिमका 
रीतोष्णवातवषोणि  चिसो प्रियाप्रिये  प्रियअप्रिय हन्द्रानि  दरन््रहरूलाई 


रालानन्द्री लीक 


१६६१ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय २८ 


अजयत्  जिते 
ताक्यार्थ समदर्शी ती मलयध्वजले चिसोतातो, हावावर्षा, भोकप्यास, प्रियअप्रिय र 
सुखदुःख यी सबै किसिमका द्रन््रहरूलाई जिते । 


र हअ । 


तपसा विद्या पक्वकषायो नियमेयमेः। 
युयुजे बह्यण्यात्मानं विजिताक्षानिलाशयः ॥ ३८ ॥ 





पदार्थ 

तपसा  तपस्या क्रोध आदि वासना उढाएर मनलाई जितेर वशमा गरेर 
विद्यया  विद्याद्रारा निर्मूल पारेर आत्मानं  आत्मा आपू लाई 
पक्वकषायः  गर आदिंयमेः नियमेः  यम र नियमद्रारा बह्यणि  ब्रह्म परमात्मामा 
रङ्गजस्तै हट्न नसक्ने काम,विनिताक्षानिखाशयः  प्राण रयुयुजे  मिलाए 


वाक्यार्थ तपस्या र विद्याद्रारा गेरु आदि रङ्गजस्तै हट्न नसक्ने काम, क्रोध आदि वासना 
निर्मूल पारेर एवं यम र नियमद्वारा प्राण र मनलाई वशमा गरेर उनले आफू आत्मा लाई ब्रह्म 
परमात्मामा मिलाए अर्थात् आत्मा र परमात्माको एकत्वको अनुभव गरे । 


अस  


आस्ते स्थाणुरिवेकत्र दिव्यं वषंशतं स्थिरः । 
वासुदेवे भगवति नान्यद् वेदोदहन् रतिम् ॥ ३९॥ 


पढार्थ 

दिव्यं  यसप्रकार दिव्य एकत्र  एड ठम रतिम्  सुदृढ प्रेम 

वषंशतं  सय वर्षसम्म आस्ते  रे उद्वहन्  धारण गरेर भएपचछछि 
स्थाणुः इव  दुटो यै भगवति  भगवान् अन्यत्  अरू देह आदि प्रपञ्च 
स्थिरः  निश्चल भएर वासुदेवे  वासुदेवमा न वेद्  जानेनन् लिर्से 





ताक्यार्थ यसप्रकार दिव्य सय वर्षसम्म उनी दुटो भँ निश्चल भएर एडटै ठर्ख॑मा बसिरहे, 
भगवान् वासुदेवमा सुदृढ प्रेम भएपचछ्ि उनले अरू देह आदि प्रपञ्च विरस । 


स व्यापकतयात्मानं व्यतिरिक्ततयात्मनि । 
विद्वान् स्वप्न इवामशांसाक्षिणं विरराम ह ॥ ४०॥ 
साक्षाद् भगवतोक्तेन गुरुणा हरिणा नृप । 


विशुद्धज्ञानदीपेन स्फुरता विश्वतोमुखम् ॥ ४१॥ 
पदढार्थ 


रालानन्द्री लीक 


९६६२ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
नृप  हे राजा 

सः  ती मलयध्वजले 
गुरुणा  गुरुरूप 
साक्षात्  साक्षात् 
भगवता  भगवान् 
हरिणा  श्रीहरिदरारा वृत्तिको प्रकाशक 

उक्तेन  बताइएको उपदेश र॒ आत्मानं  आत्मालाई 
विश्वतोमुखम्  अन्तःकरणमास्वप्ने इव  स्वप्नमा स्वप्नमा 
सबेतिर देखिएको वस्तु फैँ 

ताक्यार्थ हे राजा ! ती मलयध्वजले गुरुरूप साक्षात् भगवान् 


स्फुरता  स्फुरित भएको 
विशुद्धज्ञानदीपेन  विशुद्ध ज्ञान 
दीपद्वारा 

आत्मनि  आफूमा रहेको 
आमरांसाक्षिणं  अन्तःकरणको 





अध्याय रत 


व्यतिरिक्ततया  देह आदिबाट 
भिन्न र 


व्यापकतया  व्यापक रूपमा 
रहेको 

विद्धान्  जानेर 

ह  निश्चय नै 

विरराम  रोकिए अन्य 


सांसारिक वस्तुबाट विरक्त भए 


श्रीहरिद्रारा बतादइएको उपदेश र 


अन्तःकरणमा सबेतिर स्फुरित भएको विशुद्ध ज्ञानदीपद्वारा आपूमा रहेको अन्तःकरणका वृत्तिको 
प्रकाशक आत्मालाई स्वप्नमा देखिएको वस्तु ॐ देहादिबाट भिन्न र व्यापक रूपमा रहेको जानेर 


अन्य सांसारिक वस्तुबाट विरक्त भए। 


परे बरह्मणि चात्मानं परं बह्म तथात्मनि । 
वीक्षमाणो विहायेक्षामस्मादुपरराम ह ॥ ४२। 


पदार्थ 

आत्मानं  यसप्रकार आत्मनि  आपूमा रहेको 
आत्मालाई वीक्षमाणः  देखेर अन्तमा 
परे बरह्मणि  पर्रह्ममा ईक्षाम्  देख्ने कार्यलाई पनि 
तथा  त्यस्तै विहाय  त्यागेर 


परं बह्म च  परब्रह्मलाई अस्मात्  यस संसारबाट 


ह  निश्चय नै 
उपरराम  शान्त भए बिदा 
भए 





ताक्यार्थ यसप्रकार आत्मालाई परत्रह्ममा र त्यस्तै पख्रह्मलाई आफूमा अभिन्न रूपले रहेको 
देखेर अन्तमा देख्ने कार्यलाई पनि त्यागेर उनी यस संसारबाट बिदा भए। 


पतिं परमधर्मज्ञं वेदीं मर्यघ्वजम् । 
प्रेम्णा पयचरद्धित्वा भोगान् सा पतिदेवता ॥ 


पलढार्थ 

पतिदेवता  पतिलाई ने देवता  वैदर्भी 
मान्ते 

साती भोगलाई 


४३॥ 


हित्वा  छोडेर 


भोगान्  सम्पूर्ण किसिमकापरमधर्म॑ज्ञं  परम धर्मज्ञ 


पतिं  पति 


रालानन्द्री लीक 


९६६२ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २८ 





मठयघ्वजम्  मलयध्वजको ्रम्णा  प्रेमपूर्वक पयंचरत्  सेवा गर्दथिन् 
ताक्यार्थ पतिलाई ने देवता माने ती वैदर्भी पनि सम्पूर्णं किसिमका भोगलाई छोडेर परम 
धर्मज्ञ पति मलयध्वजको प्रेमपूर्वक सेवा गर्दथिन्। 


चीरवासा व्रतक्षामा वेणीभूतशिरोरुहा । 
बभावुपपतिं शान्ता शिखा शान्तमिवानलम् ॥ ४४॥ 





पदार्थ 

चीरवासा  पुराना वस्त्रलट्ा परेकी वैदर्भी अनलम्  आगोसंग 
लगाएकी उपपतिं  पतिको नजिके शान्ता  शान्त भएर रेकी 
व्रतक्षामा  त्रतका कारण दुन्ली शान्तम्  धुवाँ नहुनाले शान्त शिखा इव  ज्वाला जस्तै 
वेणीभूतरिरोरुहा  कपालमाभएका वभो  सुशोभित भडइन् 


ताक्यार्थ पुराना वस्त्र लगाएकी, व्रतका कारण दुब्ली एवं कपालमा लद्रा परेकी वेदर्भी पतिको 
नजिके ररहंदा धुवाँ नहनाले शान्त भएका आगोसंग शान्त भएर रहेकी ज्वाला जस्ते सुशोभित 
भन् । 


अजानती प्रियतमं यदोपरतमङ्गना । 
सुस्थिरासनमासाद्य यथापूवमुपाचरत् ॥ ५५॥ 


पढार्थ 

अङ्गना  ती स्त्री वैदर्भीले सुस्थिरासनम्  स्थिर आसनमा।यथापूर्वंम्  पहिले जस्तै गरी 
यदा  जुन वेला रहेका उपाचरत्  सेवा गरिन् 
अजानती  पति दिवङ्गत प्रियतमं  प्रिय पतिसमक्ष 

भदसकेको थाहा नपाएर आसाद्य  पुगेर 





ताक्यार्थ वेदर्भाले त्यस वेला पति दिवङ्त भदसकेको थाहा नपाएर स्थिर आसनमा रहेका प्रिय 
पतिसमक्ष पुगेर पहिले जस्तै गरी उनको सेवा गरिन्। 


न  पत्युरच॑ती 
यदा नोपलभेताङ्घरावृष्माणं पत्युरच॑ती । 
आसीत् संविग्नहृदया यूथभ्रष्टा मृगी यथा ॥ ४६॥ 


पदार्थ 

अचंती  चरणसेवामापत्युः  पतिको न उपलमेत  पाइनन् त्यस 
लागिरहेकी ती वैदर्भलि अङ्घ्रो  चरणमा वेला 

यदा  जुन वेला ऊष्माणं  तातोपन यथा  जसरी 


रालानन्द्री लीक 


९६६० 

चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २८ 
यूथश्रष्टा  बथानबाट द्ुटेकी संविग्नहृद्या  अत्यन्त व्याकुल 

मृगी  मृगी हन्छे त्यसरी आसीत्  भन् 


ताक्यार्थ पतिको चरणसेवामा लागिरहेकी ती वैदर्भीले जुन वेला उनको चरणमा तातोपन 
पादनन् त्यस वेला बथानबाट द्ुटेकी मृगी रँ अत्यन्त व्याकुल भन् । 


आत्मानं शोचती दीनमबन्धुं विक्छवाश्चुभिः। 
स्तनावासिच्य विपिने सुस्वरं प्ररुरोद सा ॥ ४७॥ 





पदार्थ 

विपिने  त्यस जङ्गलमा भएकी सुस्वरं  आवाजका साथ 
आत्मानं  आपूलाई सा ती वेदर्भलि बेसर 

अबन्धु  बन्धुबान्धवहीन र॒ विक्छवाश्चुभिः  शोकाश्रुले प्ररुरोद  रुन लागिन् 
दीनम्  दुःखी स्तनो  स्तन 

रोचती  देखेर शोकाकुल।आसिच्य  भिजाएर 


ताक्यार्थ त्यस जङ्गलमा आफूलाई बन्धुबान्धवहीन र दुःखी देखेर शोकाकुल भएकी ती वैदर्भी 
शोकाश्रुले स्तन भिजा्डदे बेसरी रुन लागिन्। 


उत्तिष्ठोत्तिष्ठ राजषं इमामुदधिमेखलाम् । 
दस्युभ्यः क्षत्रबन्धुभ्यो बिभ्यतीं पातुमर्हसि ॥ ४८ ॥ 


पदार्थ 

राजष  हे राजर्षि राजाहरूबाट पातुम्  रध्ना गर्न 

उत्तिष्ठ उत्तिष्ठ  उटनुहोस् उटनु बिभ्यतीं  डराइ्रहेकी अर्हसि  तपाई नै समर्थ 
होस् उदधिमेखलाम्  समुद्र॒ नैहनुह॒न्छ 

दस्युभ्यः  चोर मेखला भएकी समृद्रवेष्टित 

क्षत्रबन्पुभ्यः  क्षत्रियबन्धुइमाम्  यी पृथिवीलाई 





ताक्यार्थ हे राजर्षि ! उटनुहोस्, उट्नृहोस् ! चोर राजाहरूबाट उराद्रहेकी समूद्रवेष्टित यी 
पुथिवीलाई रक्ना गर्न तपाई नै समर्थ हुनुहन्छ । 


श  


एवं विलपती बाला विपिनेऽनुगता पतिम्। 


पतिता पादयोभ॑त् रुदत्यश्रूण्यवतंयत् ॥ ४९॥ 
पदार्थ 


रालानन्द्री लीक 


९६६५ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २८ 
पतिम् अनुगता  पतिका साथविपिने  जङ्गलमा रुदती  सदै 

वन गएकी विरुपती  बिलौना गर्दै अश्रूणि  आंसु 

बाला  बालस्वभाव भएकी तीभतुंः  पतिको अवतंयत्  खसालिन् 
वैदर्भी पादयोः  चरणमा 

एवं  यसप्रकार पतिता  परिन् र 





ताक्यार्थ पतिका साथ वन गएकी बालस्वभाव भएकी ती वैदर्भी यसप्रकार जङ्गलमा बिलौना 
गर्दै पतिको चरणमा परिन् र उनले रदे आंसु खसालिन्। 


चितिं दारुमयीं चित्वा तस्यां पत्युः कठेवरम् । 
आदीप्य चानुमरणे विटपन्ती मनो दधे ॥ ५०॥ 





पदठार्थ 

दारुमयीं  दाउराको पत्युः  पतिको अनुमरणे  संगसंगै मर्ने सती 
चितिं  चिता कठेवरम्  शरीर राखेर जाने 

चित्वा  बनाएर आदीप्य च  आगो लगाएर मनः दधे  मन गरन् निश्चय 
तस्यां  त्यस चितामा विलपन्ती  बिलौना गर्दै गरिन् 


ताक्यार्थ त्यस वेला ती वैदर्भले दाउराको चिता बनाएर त्यस चितामा पतिको शरीर राखेर 
त्यसमाथि आगो लगाएर बिलौना गर्दै सती जाने निश्चय गरिन्। 


तत्र पूवं तरः करिचत् सखा बाह्मण आत्मवान् । 
सान्त्वयन् वल्गुना साम्ना तामाह रुदतीं प्रभो ॥ ५१॥ 


पढार्थ 

प्रभो  हे राजा आत्मवान्  आत्मज्ञानी साम्ना  प्रिय बोलीले 

तत्र  त्यहाँ ब्राह्मणः  ब्राह्मणले सान्त्वयन्  सान्त्वना दिदे 
पूवंतरः  पहिलेको रुदतीं  रोद्रहेकी सम्फादे 

सखा  साथी ताम्  ती वैदर्भीलाई आह  भने 

करिचत्  कोही वल्गुना  मधुर 





तवाक्यार्थ हे राजा ! त्यहाँं पहिलेको साथी कोटी आत्मज्ञानी ब्राह्मण आएर रोद्रहेकी ती 
वेदर्भीलाई मधुर र प्रिय बोलीले सम्णादे भने। 


ब्राह्मण उवाच ब्राह्मणले भने 
का त्वं कस्यासि को वायं रायानो यस्य रोचसि । 


रालानन्द्री लीक 


९६६६ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २८ 


जानासि किं सखायं मां येनाग्रे विचचथं ह ॥ ५२॥ 


पदार्थ 

त्वं  तिमी रायानः  सुतिरहेको सखायं  तिग्रो त्यो साथी 
काकोहौ अयं  यो मां  मलाई 

कस्य  कसकी कन्या कम्वाकोहो किं के 

असि हौ अग्रे  पहिले जानासि ह  चिन्दछ्यौ 
यस्य  जसका लागि येन  जसका साथ 

रोचसि  शोक गरिरहेकी छयौ विचचथं  हिंददथ्यौ 





ताक्यार्थ तिमी को हौ? कसकी कन्या हौ? जसका लागि शोक गरिरहेकी छूयौ, सुतिरहेको 
योकोहो ? पहिले जसका साथ हिंडदथ्यौ म तिम्रो त्यही साथी ह, के मलाई चिन्दल्लयौ ? 


अपि स्मरसि चात्मानमविज्ञातसखं सखे । 
हित्वा मां पदमन्विच्छन् भोमभोगरतो गतः ॥ ५३॥ 





पदार्थ 

सखे  हे साथी अपि स्मरसि च  के सम्फन्छौ भोगे इच्छा लिई 
अविनज्ञातसखं  अविज्ञातां  मलाई पदम्  ठासं 
नामको साथी भएको हित्वा  छोडेर अन्विच्छन्  खोज्दै 
आत्मानम्  आपरूलाई भोमभोगरतः  प्रथ्वीको भोगगतः  गएका धियौ 


ताक्यार्थ हे साथी! के तिमी आपनो अविज्ञात नामको साथी भएको सम न्छौ ? तिमीले म अविज्ञात 
नामको साथीलाई छोडर पुथ्वीको भोग भोगे इच्छा लिई ठार खोज्दै गएका धियौ ? 


हंसावहं च त्वं चायं सखायो मानसायने । 
अभूतामन्तरा वोकः सहस्रपरिवत्सरान् ॥ ५४ ॥ 


पदार्थ 

आयं  हे मान्यवर साथी सखायो  एकञअकका मित्र॒ वानै 

अहं च  मर हंसो  हांस सहस्रपरिवत्सरान्  हजार 
त्वं च  तिमी अभूताम्  धियँ वर्षसम्म त्यहं र्यौ 
मानसायनो  मानस सरोवरमा। ओकः अन्तरा  निवासस्थान 

बस्ने विना 





ताक्यार्थ हे मान्यवर साथी! मर तिमी एकञअर्काका मित्र थि्यौँ। हामी हंसको रूपमा मानस 
सरोवरमा बस्दथ्यौँं। निवासस्थान विना नै हजार वर्षसम्म हामी त्यहाँ र्यौ । 


रालानन्द्री लीक 


९१६६७ 
चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय २८ 


स त्वं विहाय मां बन्धो गतो ग्राम्यमतिमहीम्। 


      


विचरन् पदमद्राक्षीः कयाचिन्निमितं स्तिया ॥ ५५॥ 


पदार्थ 

बन्धो  हे बन्धु विहाय  छोडेर स्त्रिया  स्त्रीद्रारा 
सः त्वं  त्यही हंस तिमी महीम्  प्रथिवीमा निमितं  बनाइएको 
ग्राम्यमतिः  विषयसुखकोगतः  गयौ पदम्  नगर 

इच्छा लिएर विचरन्  त्यहं घुम्दै जाँदा अद्राक्षीः  देख्यौ 
मां  मलाई कयाचित्  कुनै 





ताक्यार्थ हे बन्धु ! त्यही हांस तिमी विषयसुखको इच्छा लिएर मलाई छोडेर पृथिवीमा गयौ । 
त्यहाँ धुम्दे जांँदा तिमीले कुनै स्त्रीले बनाएको नगर देख्यौ । 


पञ्चारामं नवद्वारमेकपालं त्रिकोष्ठकम् । 
षटकुटं पञ्चविपणं पञ्चप्रकृति स्त्रीधवम् ॥ ५६॥ 


पदार्थ 

पञ्चारामं  पांच ब्गैचा त्रिकोष्ठकम्  तीन कोठा पञ्चप्रकृति  पाँच कारण 
नवद्वारम्  नो दोका षटकुटं  छ वेश्यकुल स्त्रीधवम्  स्त्री स्वामिनी 
एकपारं  एक द्वारपाल पञ्चविपणं  पांच बजार 


ताक्यार्थ त्यस नगरमा पाँच बर्गँंचा, नौ ढोका, एक द्वारपाल, तीन कोठा, छ वैश्यकुल, पाँच 
बजार थिए र त्यो पाँच उपादान कारणबाट बनाइएको थियो । त्यसकी स्वामिनी स्त्री थिटन्। 


पञ्चेन्द्रियाथां आरामा द्वारः प्राणा नव प्रभो । 
तेजोऽबन्नानि कोष्ठानि कुलमिन्द्रियसङ्यरहः ॥ ५७ ॥ 
विपणस्तु क्रियाशक्तिभंतप्रकृतिरल्यया । 

राक्तयधीराः पुमांस्त्वत्र प्रविष्टो नावबुध्यते ॥ ५८ ॥ 





पदढार्थ 

प्रभो  हे प्रभु हे साथी दारः  ढोका र मन गरी छ ओटा 
पञ्चेन्द्रियाथांः  इन्द्रियका पांचतिजः  तेज कुलम्  व्यापारी कुल 

विषय अबन्नानि  जल र अन्न क्रियाशक्तिः तु  क्रियाशक्तिरूप 
आरामाः  बरगौचा हन् कोष्ठानि  कोठा कर्मेन्द्रिय चाहं 

नव प्राणाः  नौ प्राण इन्द्रियसङ्ग्रहः  पांच ज्ञानेन्द्रिय विपणः  बजार 


रालानन्द्री लीक 


९६६८ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २८ 
भूतप्रकृतिः  पांच भूत उपादानअधीशः  स्वामी हुन् न अवबुध्यते  आपनो स्वरूप 
कारण अत्र  यहाँ जान्देन 

अन्यया  कहिल्यै नाश नहुने प्रविष्टः  प्रवेश गरेको 

शाक्तिः  बुद्धि शक्ति पुमान् तु  पुरुष चाहं 





ताक्यार्थ हे राजा प्राचीनबर्हिं ! इन्द्रियका पाँच विषय बरगँचा हन्, नौ प्राण ढोका हुन्, तेज, 
जल र अन्न कोठा हुन्, पाँच ज्ञानेन्द्रिय र मन गरी छ व्यापारी हुन्, क्रियाशक्तिरूप कर्मन्िय चाहं 
बजार हो। पाँच भूत उपादान कारण हुन् र॒कटिल्यै नाश नहुने बुद्धि स्वामी हो। यहाँ प्रवेश 
गरेको पुरुषले चाह आप्नो स्वरूप जान्देन। 


तस्मिंस्त्वं रामया स्पृष्टो रममाणोऽश्रुतस्मृतिः। 
तत्सङ्गादीद्शी प्राप्तो दशां पापीयसीं प्रभो ॥ ५९॥ 





पदार्थ 

प्रभो  हे प्रभु हे साथी स्पृष्टः  मोहित भएर ईदरीं  यस्तो 

तस्मिन्  त्यस शरीररूपीरममाणः  रमादै पापीयसीं  पापमय दुःखी 
नगरमा अश्रुतस्मृतिः  आफ्नो दशां  अवस्थामा 

त्वं  तिमी स्वरूपभूत ब्रह्मको स्मरण नगरी प्राप्तः  पुगेका छौ 
रामया  बुदधिरूपी स्व्रीदरारा तत्सङ्गात्  ती स्त्रीको सङ्गतले 


ताक्यार्थ हे साथी ! त्यस शरीररूपी नगरमा तिमी बुदधिरूपी स्त्रीद्रारा मोहित भएर रमाँदे 
आफ्नो स्वरूपभूत ब्रह्मको स्मरण नगरी ती स्त्रीको सङ्गतले यस्तो पापमय दुःखी अवस्थामा 
पुगेका छ । 


न त्वं विदभ॑दुहिता नायं वीरः सुहृत् तव । 
न पतिस्त्वं पुरञ्जन्या रुद्धो नवमुखे यया ॥ ६० ॥ 


पदार्थ 

त्वं  तिमी न सुहृत्  सहदयी पति.रुद्धः  रोकियौ 

विदभंदुहिता न  विदर्भं राजाकी होडनन् त्यस पुरञ्जनीको 

छोरी होडनौ यया  जुन त्वं  तिमी 

अयं  यी पुरञ्जन्या  पुरञ्जनीद्रारा पतिः न  पति होडइनौ 
वीरः  वीर नवमुखे  नौ दढोका भएको 

तव  तिम्रा नगरमा 





वाक्यार्थ तिमी विदर्भ राजाकी छोरी होइनौ। यी वीर तिग्ना पति पनि होइनन्। जुन 


रालानन्द्री लीक 


१६६९ 
चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २८ 
पुरन्जनीद्रारा नौ दोका भएको नगरमा रोकियौ तिमी त्यस पुरञ्जनीका पति पनि होदनौ । 
माया द्येषा मया सृष्टा यत् पुमांसं स्त्रियं सतीम् । 
मन्यसे नोभयं यद् वै हंसो पश्यावयोगतिम् ॥ ६१॥ 


पदार्थ 

यत्  जुन पूर्वजन्ममा तिमी ।  यो न उभयं  दुबे कुरा होइनौ 
आफूलाई मया  मद्रारा हंसो  हामी हंस हौँ 

पुमांसं  पुरूष यस जन्ममा माया  माया आवयोः  हामी दुरईको 

सतीम् स्त्रियं  सती स्त्री सृष्टा  फैलाइएको हो गतिम्  गति वास्तविक 
मन्यसे  मान्दक्लयौ यत्  जो तिमी स्वरूप 

हि  निश्चय नै वे  निश्चय नै पश्य  हेर अनुभव गर 





ताक्यार्थ पूर्वजन्ममा तिमी आपरूलाई पुरुष मान्दथ्यौ, अहिले सती स्त्री मान्द््यौ । वस्तुतः यो 
मेले रचेको माया हो। तिमी नतपुरुषदहौनतस्त्रीनेहौ। हामी दुबे हंस हौँ। यो आफ्नो 
वास्तविक हंस स्वरूपको अनुभव गर । 


अहं भवान्न चान्यस्त्वं त्वमेवाहं विचक्ष्व भोः। 
न नौ पश्यन्ति कवयदिचद्रं जातु मनागपि ॥ ६२॥ 


पढार्थ 

भोःहेमित्र अहं  महं मनाक्. अपि  अलिकति पनि 
अहं एव  म ईश्वर नै त्वं  तिमी चिद्रं  अन्तर भेद 

भवान्  तिमी जीव हौ विचक्ष्व  यस्तो विचार गर॒ जातु  कहिल्यै पनि 

न च अन्यः  अरू होडनौ कवयः  ज्ञानीहरू न पश्यन्ति  देख्दैनन् 
त्वम्  तिमी नो  हामी दुरईको 





वाक्यार्थ हे मित्र! म ईश्वर नै तिमी जीव हौ, अरू होदनौ । तिमी जीव म ईश्वर हँ 
यस्तो विचार गर । ज्ञानीहरू कटहिल्यै पनि हामी दुरईमा भिन्नता देख्दैनन् । 


यथा पुरुष आत्मानमेकमादरशंचक्चुषोः। 
दविधामूतमवेक्षेत तथेवान्तरमावयोः ॥ ६२॥ 


पढार्थ 
यथा  जसरी एकम्  एडटै आदशंचक्ुषोः  एेनामा राम्रो 
पुरुषः  मानिसले आत्मानम्  आपूलाई र अन्य व्यक्तिको ओंँखामा 


रालानन्द्री लीक 


१६७० 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २८ 
नराम्रो गरी अवेक्षेत  देख्दछ अन्तरम्  भेद 
दविघाभूतम्  दुई थरी भएको आवयोः  हामी दरईको तथा एव  त्यस्तै नै हो 


ताक्यार्थ जसरी मानिसले एडटे आफूलाई एेनामा असल र अन्य व्यक्तिको आंँखामा नराम्रो 
गरी दुई थरी भएको देख्दछ । हामी दुर्ईदको भेद त्यस्ते नै हो । 


एवं स मानसो हंसो हंसेन प्रतिबोधितः। 
स्वस्थस्तदुन्यभिचारेण नष्टामाप पुनः स्मृतिम् ॥ ६४ ॥ 


पदढार्थ 

एवं  यसप्रकार वेदर्भी भएको ईश्वर संग वियोग हुनाले 

हंसेन  हंस ईश्वररारा मानसः  मानस सरोवरवासी नष्टम्  नष्ट भएको 
प्रतिबोधितः  बुराइएकोस्वस्थः  आफ्नो स्वरूपमा स्मृतिम्  स्मृति स्वरूपज्ञान 
सम्णादइएको स्थित भएको पुनः  फेरि 

सः  त्यो पहिलो जन्ममाहंसः  हंस जीवले आप  प्राप्त गयो 
पुरञ्जन राजा र अर्को जन्ममातदुन्यभिचारेण  त्यस साथी 





वाक्यार्थ नारदजीले भन्नुभयो हे प्राचीनबर्हि ! यसप्रकार साथी हंस ईश्वर द्वारा सम्खाइएको 
त्यो पहिलो जन्ममा पुरञ्जन राजा र अर्को जन्ममा वैदर्भी भएको मानस सरोवरवासी हंस 
जीवले आफ्नो वास्तविक स्वरूपको अनुभव गयो र त्यस साथी ईश्वरसंग वियोग हूनाले नष्ट 
भएको स्वरूपन्ञान फेरि प्राप्त गय्यो । 


अ बहिष्मन्नेतदध्यात्मं  र  
त्म पार्वण व्रदाशतम् । 
 अ   


यत् परोक्षप्रियो द्व भगवान् वङवभावनः ॥ ५॥ 


पदार्थ 

वर्हिंष्मन्  हे प्राचीनबर्हि र  आत्मज्ञान भगवान्  भगवान् 

पारोक्ष्येण  परोक्ष रूपमा प्रदशिंतम्  बता परोक्षप्रियः  परोक्ष वर्णन प्रिय 
पुरञ्जन राजाको कथाकायत्  किनभने मान्नुहुन्छ 

माध्यमले विङवभावनः  जगत्कर्ता 

एतत्  यो देवः  देवता 





ताक्यार्थ हे प्राचीनबर्हिं! मेले परोक्ष रूपमा पुरञ्जन राजाको कथाका माध्यमले यो 
आत्मज्ञान बताएं किनभने जगत्कर्ता देवता भगवान् परोक्ष वर्णन प्रिय मान्नुह॒न्छ । 

विवरण जरा नामकी कालकन्याले पुरज्जनको सहरमा आक्रमण गरिन् र त्यस आक्रमणबाट 
निःसार अनि बलहीन भएको सहरभित्र यवनराज मृत्युका सैनिकका रूपमा रोगहरू सजिलै छिरे । 


रालानन्द्री लीक 


९९२९ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २८ 


अकल्पनीय र अनायासको आक्रमणबाट अनन्त जीवन जिने आशामा मख्ख परिरहेका पुरञ्जन 
भयभीत भए, आफ्नो सारा नगर र मन्त्री, सेवक अनि बान्धवहरूसमेत आपफूबाट टाढा भएको 
अनुभव गर्दै उनी परिवारको चिन्ता गर्न थाले। नष्टभ्रष्ट भएको पुरमा पनि अकै उनको आसक्ति 
बाँकी ने थियो, अन्तिमिमा उनको समीपमा रहस्यमय मृत्युभय आदृहाल्यो र आपफ्ना नित्यसखा 
अविज्ञात परमात्मालाई भुली पत्नीकै चिन्तनले गर्दा उनी स्तरीरूपमा नै जन्मिए। 

भाग्यवश अर्को जन्ममा पाण्ड्य नरेश मलयध्वजसंग उनको विवाह भयो । पाण्ड्यसंगको 
विवाहलाई भक्तहरूको सङ्गत भनी बताइएको छ । उनले बिर्सेका पुराना साथी अन्तिमिमा रहस्यमय 
स्वरूपमा उनैको नजिक आइपुगे र॒राजाको मृत्यु हनाले विलाप गरिरहेको स्वरीरूप पुरज्जनलाई 
पूर्वजन्मको स्मरण गराउन थाले । उनले स्त्रीरूप पुरञ्जनलाई भने ह साथी ! तिमी रमणएडटे हौं भने 
जान, मेरे मायाको कारणले खडा भएको राजपाठमा आसक्त भई तिमीले समय बितायौ र दुःख पायौ । 
अब आफूलाई चिन र जीवात्मा र परमात्माको एकताको अनुभव गर ॥ 

यो कथा वास्तवमा सबै जीवात्माहरूको कथा हो। आफनो परमात्मरूपतालाई विर्सनु 
समस्त दुःखहरूको कारण हो भने त्यसलाई सम्खिनु अनन्त आनन्दको कारण हो भन्ने कुरा यस 
कथाको माध्यमले स्पष्ट गरिएको छ। 


इति श्रीमद्धागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां चुथंस्कन्धे 
पुरञ्जनोपाख्यानेऽष्टाविंशोऽध्यायः ॥ २८ ॥ 


रालानन्द्री लीक 


१६७२ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय २९ 
अथ ह ॐ  अ घ्याय 
अथ स्कननरशाशव्यायः 
पुरञ्जनोपाख्यानको तात्पर्य 
प्राचीनवहिंरुवाच प्राचीनबर्हिले भने 
भगवंस्ते व्चोऽस्माभिनं सम्यगवगम्यते । 
कवयस्तद् विजानन्ति न वयं कमंमोहिताः॥ १॥ 
पदार्थ 
भगवन्  हे भगवान् नारदजी न अवगम्यते  बुकिंदैनवयं  हामी 
ते  हजुरको कवयः  कवि विवेकीकमंमोहिताः  कर्ममोहित जीव 
वचः  वचन मानिसहरू न  जान्देनौँ 
अस्माभिः  हामीद्रारा तत्  त्यस्तो वचन 
सम्यक्  राम्ररी विजानन्ति  जान्दछन् 





ताक्यार्थ हे भगवान् नारदजी ! हजुरको वचन मेले राम्ररी 


नुनं । विवेकी पुरुषहरू मात्र 


त्यस्तो कुरा बुग्दछ्न्, हामीजस्ता कर्ममोहित जीवहरू बुरुन सक्देनौँ। 


नारद् उवाच नारदजीले भन्नुभयो 


पुरुषं पुरञ्जनं विद्याद् यद् व्यनक्तयात्मनः पुरम् । 


एकद्ित्रिचतुष्पादं बहुपादमपादकम् ॥ २॥ 


पदढार्थ 
पुरञ्जनं  पुरञ्जन आत्मनः  आपफ्ना लागि 
पुरुषं  पुरुष जीव आफनो कर्मअनुसारः 


विद्यात्  हो भनेर जान्नुपर्दकछ एकद्वित्रिचतुष्पादं  एक, दुई, 


बहुपादम्  धरे खुदा भएको वा 
अपादकम्  खुदा नभएको 
पुरम्  शरीररूप नगर 





यत्  जसले तीन र चार खुदा भएको 


व्यनक्ति प्रकट गर्द 


ताक्यार्थ पुरञ्जन पुरुष जीव हो, जसले आफ्नो लागि आपफूले गरेको कर्मअनुसार क्रमशः 
एक, दुई, तीन र चार खुदा भएको अथवा धैरे खुदा भएको अथवा खुट्रा नै नभएको शरीररूप 


नगर प्रकट गर्द । 


यो ऽविज्ञाताहृतस्तस्य पुरुषस्य सखेश्वरः । 


रालानन्द्री लीक 


९६७३ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २९ 
 ् ९    र, 
यन्न वज्ञायतं पुम्भनामाभवा क्रयायुणः ॥ ३॥ 
पदार्थ 
तस्य  त्यस सखा  साथी छ वा  अथवा 


पुरुषस्य  पुरुष जीवको ईश्वरः  त्यो ईश्वर हो क्रियागुणेः  कर्म र गुणद्वारा 





अविज्ञाताहृतः  अविज्ञातयत्  किनभने न विज्ञायते  जसलाई जान्न 
नामले बोलाइएको पुम्भिः  पुरुष जीव सक्दैन 
यःजो नामभिः  नाम 


ताक्यार्थ त्यस पुरुष जीवको अविज्ञात नामको जौ साथी छत्यो ईश्वर हो किनभने जसलारई 
पुरुष जीव नाम अथवा कर्म र गुणद्वारा जानन सक्देन। 


यदा जिघृक्षन् पुरुषः कार्त्स्येन प्रकृतेरणान् । 
नवद्वारं दवहस्ताङ्प्रि तत्रामनुत साध्विति ॥ ॥ 


पदठार्थ 

यदा  जब जिघृक्षन्  ग्रहण गर्ने भोगद्विहस्ताङ्घि  दुई हात र दुई 
पुरुषः  जीवले गर्ने इच्छा गय्यो त्यस वेला खुट्रा भएको मनुष्य शरीरलाई 
कार््स्त्येन  सम्पूर्ण रूपमा तत्र  ती पहिले बताइएका साघु इति  राम्रो हो भन्ने 
प्रकृतेः  प्रकृतिका विभिन्न शरीरमध्ये अमनुत  ठान्यो 

गुणान्  गुण विषय हरू नवद्वारं  नौ इन्द्रियद्रार 





ताक्यार्थ जब जीवले सम्पूर्ण रूपमा प्रकृतिका विषयहरू भोग गर्ने इच्छा गयो त्यस वेला 
उसले ती पहिले बतादएका विभिननन शरीरमध्ये नौ इन्ियद्रार, दुई हात र दुई खुदा भएको मनुष्य 
शरीरलाई राम्रो हो भने ठान्यो । 

बुद्धिं तु प्रमदां विद्यान्ममाहमिति यत्कृतम् । 


यामधिष्ठाय देहेऽस्मिन् पुमान् भुङ्क्तेऽक्षभिगुंणान् ॥ ५॥ 
पदार्थ 


बुद्धिं तु  बुदधिलाई चाहं यत्कृतम्  जुन बुद्धिले नै गरेको 
प्रमदां  पुरञ्जन नामकीस्त्री हो 

विद्यात्  जान्नुपर्दछ हो याम्  जसलाई 

मम अहम् इति  देह आदिमा मअधघिष्टाय  आधार बनाएर 

र मेरो भन्ते भावना पुमान्  जीवले 


ध  यस 

दहं  शरीरमा 

अक्षभिः  इन्द्रियहरूद्रारा 
गुणान्  गुणहरू विषयहरूको 





भुङ्क्ते भोग गर्द 


वाक्यार्थ बुद्धि चाह पुरञ्जन नामकी स्त्री हो। देह आदिमा मर मेरो भन्ने भावना बुदिलेने 


रालानन्द्री लीक 


१६७४ 
चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय २९ 
गरेको हो । बुद्धिके आधारमा जीवले यस शरीरमा इन्द्रियहरूद्रारा विषयहरूको भोग गर्द । 
सखाय इन्द्रियगणा ज्ञानं कमं च यत्कृतम् । 
सख्यस्तद्वृत्तयः प्राणः पञ्चवृत्तियंथोरगः ॥ ६॥ 


पदार्थ 

इन्द्रियगणाः  इन्दियसमूह तदुवृत्तयः  ती इन्दरियकाअपान, व्यान, समान, उदान 
सखायः  साथीहरू हन् वृत्तिहरू वाला 

ज्ञानं  ज्ञान सख्यः  सङ्गिनी हुन् प्राणः  प्राण नगरको रक्षक 
कमं च  कर्म उरगः यथा  पांच फणा भएकोहो 

यत्कृतम्  जुन इन्द्रियबाटासर्प ४ै 

सम्पनन हुन्छन् पञ्चवृत्तिः  पांच वृत्ति प्राण, 





ताक्यार्थ इन््रियसमूह साथीहरू हुन् जसबाट ज्ञान र कर्म सम्पन्न हुन्छन्। ती इन्दरियका वृत्तिहरू 
सङ्गिनी हुन् । पाँच वृत्ति प्राण, अपान, व्यान, समान, उदानवाला प्राण नै नगरको रक्षा गर्न पाँच 
फणा भएको सर्प हो । 


बृहद्बलं मनो विदयादुभयेन्द्रियनायकम्। 
पञ्चालाः पञ्च विषया यन्मध्ये नवखं पुरम् ॥ ७ ॥ 


पदार्थ 

उभयेन्द्रियनायकम्  ज्ञानेन्द्रिय रवृहद्बलं  महाबली योद्धा भनेर पञ्चालाः  पञ्चाल देश हो 
कर्मेन्धिय दुब किसिमकाविद्यात्  जान्तुपर्दछ यन्मध्ये  जसको बीचमा 
इन्द्रियको नायक पञ्च विषयाः  शब्द आदि पांँचनवखं  नौ ढोका भएको 

मनः  मनने विषय पुरम्  नगर रहेको छ 





वाक्यार्थ ज्ञानेन्दिय र कर्मेन्द्रिय दुबे किसिमका इन्दियको नायक मन नै महाबली योद्धा हो। 
शब्द आदि पांच विषय पञ्चाल देश हो जसको बीचमा नौ ढोका भएको नगर रहेको छ। 


अक्षिणी नासिके कर्णो मुखं रिदनगुदाविति । 
द द द्वारो बहियीति यस्तदिन्द्रियसंयुतः ॥ ८ ॥ 


पदार्थ 

अक्षिणी  आंखा इति  यी मुखं  मुख 

नासिके  नाक व द दवारो  द्ईदुई टोका गरीरिदनरुदौ  लिङ्ग र गुदद्रार यी 
कर्णो  कान ६ ओटार तीन दुद्रा गरी नौ ढोका 


रालानन्द्री लीक 


९६७५ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २९ 
हन् तदिन्द्रियसंयुतः  तत्तत् इन्द्ियले बहिः  बाहिरी विषयमा 
यः  जुन जीव सहित भएर तीती ढदोकाबाट याति  जान्छ 


ताक्यार्थ ओंँखा, नाक, कान यी एकै ठडँमा भएका दुईदुई ढोका गरी  ओटा र मुख, लिङ्ग 
र गुदद्रार यी ह्राद रमा भएका तीन ढोका गरी जम्मा नौ ढदोका छन्। जीव तत्तत् इन्द्रियले 
सहित भएर तीती ढोकाबाट बाहिरी विषयमा जान्छ । 


अक्षिणी नासिके आस्यमिति पञ्च पुरः कृताः। 
दक्षिणा दक्षिणः कणं उत्तरा चोत्तरः स्मृतः ॥ ९॥ 


पदार्थ 

अक्षिणी  दुई आंखा पुरः  पूर्वका ढोका हो 

नासिके  नाकका दुई प्वाल कृताः  बनाइए उत्तरा च  उत्तरतफको दढोका 
आस्यम्  मुख दक्षिणः  दाहिने उत्तरः  उत्तर नायां तफको 
इति  यी कणः  कान कान 

पञ्च  पांच दक्षिणा  दकषिणतर्फको ढोकास्मृतः  सम्किइिन्छ 





वाक्यार्थ दुई ओंँखा, नाकका दुई प्वाल र मुख यी पाँच पूर्वका दढोका हून्। दाहिने कान 
दक्षिणतफको दढोका हो। बायाँ कान चाहं उत्तरतफको दढोका हो। 


 न न ५   भ न 
पदिचमे इत्यधो हवारो गुदं शिश्नमिहोच्यते । 
खदयोताविमुंखी    ०    
खद्योताविमुंखी चात्र नेत्रे एकतर निर्मिते ॥ 
रूपं विभ्राजितं ताभ्यां विचष्टे चक्षुषेश्वरः ॥ १० ॥ 


पदार्थ 

गुदं  गुदद्रार एकत्र  एके गमा सहायताले 

शिर्नम्  जननेन्दियद्रार निर्मिते  बनाइएका चध्ुषा  चक्षु इन्दरियद्रारा 

इति  यी खद्योताविमुंखी च  खन्योता रविचष्टे  हैर्दछ 

अधः  तलका आविर्मुखी चाहं विभ्राजितं  विभ्राजित नाम 
हयरो  दुई ढोकालाई अत्र  यस शरीरमा गरेको देशचाहिं 

इह  यस शरीरमा नेत्रे  आंखा हुन् रूपं  रूप हो 
परिचिमे  पश्चिमतर्फका टढोका ईश्वरः  जीव 

उच्यते  भनिन्छ ताभ्यां  ती दुई नेत्रगोलकको 





ताक्यार्थ गुदद्वार र जननेन्दरियद्रार यी तलका दुरईद टोका पश्चिमतफका हुन्। एके ठा्ख॑मा 
बनादइएका खद्योता र आविर्मुखी चाहं ओंँखा हून्। जीव ती दुई नेत्रगोलकको सहायताले चक्षु 
रालानन्दी दीका 


१६७६ 
चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २९ 
इन्दियद्रारा हैर्दकछछ । विभ्राजित नाम गरेको देशचाहिं रूप हो । 

नलिनी नालिनी नासे गन्धः सोरभ उच्यते । 

प्राणोऽवधूतो मुख्यास्यं विपणो वाग्रसविद्रसः ॥ ११॥ 


पदार्थ 

नासे  नाकका दुई प्वाल उच्यते  भनिन्छ हो विपणः  विपण नामको मित्र 
नलिनी  नलिनी र घ्राणः  घ्राण इन्द्रिय नाक हो 

नालिनी  नालिनी नामकाअवघूतः  अवधूत नामको मित्ररसः  रसना इन्द्रिय जिभ्रो 
ढोका हुन् हो रसवित्  रसविद् रसज्ञ नाम 
गन्धः  गन्ध मुख्यास्यं  मुख मख्य द्वार हो गरेको मित्र हो 

सोरभः  सौरभ देश वाक्  वाक् इन्द्रिय 





ताक्यार्थ नाकका दुई प्वाल नलिनी र नालिनी नामका ढोका हून्। गन्ध सौरभ देश हो। 
घ्राणेन्िय नाक अवधूत नामको मित्र हो। मुख मुख्य द्वार हो । वाक्इन्द्रिय विपण नामको मित्र 
हो । रसना इन्द्रिय जिभ्रो रसविद् रसज्ञ नाम गरेको मित्र हो । 


आपणो व्यवहारोऽत्र चित्रमन्धो बहूदनम् । 
पितृहूदक्षिणः कणं उत्तरो देवहुः स्मृतः ॥ १२॥ 





पढार्थ 

व्यवहारः  वाक्व्यवहार बहूदनम्  बहूदन नामको देश   उत्तर बायाँतफको 
आपणः  आपण हो हो कान 

अत्र  यस शरीरमा रहेका दक्षिणः  दाहिने द्वह  देवहू नामको देश 
चित्रम्  अनेक प्रकारका कणः  कान स्मृतः  बताइएको छ 
अन्धः  जलीय पदार्थ पितहूः  पित्ृहू 


ताक्यार्थ बोलीको व्यवहार आपण नामको देश हो। यस शरीरमा रहेका अनेक प्रकारका 
जलीय पदार्थ बहूदन नामको देश हो । दाहिने कान पित्हू र बायाँ कान देवहू नामको देश हो। 


प्रवृत्तं च निवृत्तं च शास्त्रं पञ्चालसंज्ञितम् । 
पितृयानं देवयानं श्रोत्राच्छरतधराद् व्रजेत् ॥ १३॥ 


पदठार्थ 
परवृत्तं च  कर्मकाण्डात्मकनिवृत्तं च  उपासनात्मक।शास्त्रं  शास्त्र 
प्रवृत्ति मार्ग निवृत्ति मार्गका पञ्चालसंज्ञितम्  क्रमशः 


रालानन्द्री लीक 


चतुर्थ स्कन्ध 


दक्षिण र उत्तरत्फका पञ्चाल्रृतधरात्  श्रुतधर मित्रको ्  


देश हुन् 


श्रीमद्भागवत 


सहायताबाट जीव 


१९७७ 


अध्याय २९ 


देवयान मार्ग हदे 
उक्त देशमा 


श्रोत्रात्  श्रवणेन्दियरूप पितृयानं  पित॒यान र व्रजेत्  जान्छ 
ताक्यार्थ कर्मकाण्डात्मक प्रवृत्ति मार्ग र उपासनात्मक निवृत्ति मार्गका शास्त्र क्रमशः दक्षिण र 
उत्तरतफका पञ्चाल देश हृन् । श्रवणेन्दरियरूप श्रुतधर मित्रको सहायताबाट जीव पित्रयान र 
देवयान मार्गमा जान्छ। 


४ ९ ९  भ    
आसुरी मदूमवाग्हान्यवाया ्रामणा रतः । 
उपस्थो  ९.    ९  उच्यते  
उपस्थ इमद्ः ष्रक्छ नतहतयुद् उच्यत ॥ १८ ॥ 


पदार्थ 

मेटूम्  लिङ्ग ग्रामिणां रतिः  ग्रामक नामको गुदः  गुदद्रार 

आसुरी  आसुरी नामको देश हो नित्रतिः  निति नामको 
अवांक्  पश्चिमतर्फको उपस्थः  जननेन्िय पश्चिमी टोका 

दाः  ढोकाहो दुमंदः  दुर्मद नामको मित्र॒ उच्यते  भनिन्छ 
व्यवायः  मेथुन प्रोक्तः  भनिन्छ 





ताक्यार्थ लिङ्ग आसुरी नामको पश्चिमतफको ढोका हो। मेथुन ग्रामकं नामको देश हो। 
जननेन्द्रिय दुर्मद नामको मित्र हो। गुदद्रार निऋति नामको पश्चिमी दोका हो। 


र ५ ५  पायुरटुन्धको ् ०२ भ 
वेशसं नरकं पायुटुंन्धकोऽन्धो तु मे शुणु । 
हस्तपादो पुमांस्ताभ्यां युक्तो याति करोति च ॥ १५॥ 


पढार्थ 

नरकं  नरक अन्धो तु  अन्ध पुरुषचा्हि को पुमान्  जीव 

वेशासं  वैशस नामको देश हो हन् भन्ने कुरा ताभ्यां  वी दुर्ईइले 

पायुः  गुदद्रारमा रहेकोपि  मबाट युक्तः  युक्त भएर 

पायुरिन्द्रिय शुणु  सुन याति  जान्छ 

लुब्धकः  लुब्धक नामको मित्रहस्तपादौ  हात र खुरा नैकरोति च  गर्छ पनि 
हो अन्धपुरुष हुन् 





ताक्यार्थ नरक वेशस नामको देश हो । गुदद्रारमा रहेको पायुरिन्द्रिय लुब्धक नामको मित्र हो। 
हात र खुदा अन्धपुरुष हुन् । जीव हात र खुष्राको सहायताले क्रमशः हिंडने र कार्यसम्पादन गर्ने 
गर्द । 

अन्तःपुरं च हद्यं विषूचिमंन उच्यते । 


रालानन्द्री लीक 


१६७८ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २९ 


तत्र मोहं प्रसादं वा हर्ष प्राप्नोति तद्गुणेः ॥ ६॥ 





पदार्थ 

हृदयं च  हदय चाहं उच्यते  भनिन्छ मोहं  मोह 

अन्तःपुरं  अन्तःपुर हो तद्गुणैः  त्यस मनका स्ववा  अथवा 

मनः  मन आदि गुणहरूद्रारा हषं  हर्ष 

विषूचिः  विषूचि विषुचीन तत्र  त्यस शरीरमा प्राप्नोति  पादक अनुभव 
नामको मित्र प्रसादं  प्रसन्नता गर्द 


ताक्यार्थ हदय वचार्हिं अन्तःपुर हो। मन विषुचीन नामको मित्र हो। मनका सत्त्व आदि 
गुणहरूद्रारा जीव प्रसन्नता, मोह अथवा हर्षको अनुभव गर्दछ। 


यथा यथा विक्रियते गुणाक्तो विकरोति वा । 
तथा तथोपद्रष्टात्मा तदुवृत्तीरनुकार्यते ॥ १७ ॥ 


पदठार्थ 

यथा यथा  जसरीजसरी विकृत गरार्छे तदुवृत्तीः  त्यस॒ बुदधिका 
बुदधिरूप रानी तथा तथा  त्यसरीत्यसरी वृत्तिहरूको 

विक्रियते  स्वप्नावस्थामागुणाक्तः  सत्त्व आदि गुणबाटअनुकार्यते  अनुकरण गर्न 
विकृत हुन्छे लिप्त भएर बाध्य हुन्छ 
वा  अथवा उपद्रष्टा  साक्षीरूप निर्विकार 

विकरोति  जाग्रत अवस्थामा आत्मा  जीवात्मा 





वाक्यार्थ जसरीजसरी बुदधिरूप रानी स्वप्नावस्थामा विकृत हुन्छे अथवा जाग्रत् अवस्थामा 
इन्द्रियहरूलाई विकृत ॒गरार्ख॑े त्यसरीत्यसरी सत्त्व आदि गुणबाट लिप्त भएर साक्षीरूप 
निर्विकार जीवात्मा बुदधिका वृत्तिहरूको अनुकरण गर्न बाध्य हुन्छ । 


देहो रथस्त्वन्द्ियावः संवत्सररयोऽगतिः। 
दिक्म॑चक्रस्तरिगुणध्वजः पञ्चासुबन्धुरः ॥ १८ ॥ 





पदार्थ 

इन्द्रियारवः  पांच ज्ञानेन्दियहरूकर्म पाडग्रा   आपू स्वयं चाह 
घोडा त्रिगुणध्वजः  सत्व आदि तीनगतिहीन 

संवत्सररयः  संवत्सर रूपगुण ध्वजा देहः तु  शरीर चाहं 

काल वेग पञ्चासुबन्धुरः  पांच प्राणरथः  रथ हो 
दिकम॑चक्रः  पुण्य र पापरूपडोरी भएको 


रालानन्द्री लीक 


१६७९ 
चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २९ 
ताक्यार्थ पाँच ज्ञानेन्वियहरू घोडा, संवत्सररूप काल वेग, पुण्य र पापरूप कर्म पाडग्रा, सत्त्व 


आदि तीन गुण ध्वजा र पाँच प्राणरूप डोरी भएको तर आरु स्वयं चाहं गतिहीन भएको शरीर 
ने रथ हो। 


   हृन्नीडो हन्दरकूबर 
मनोरशिमबुद्धिसूतो हृन्नीडो दन्दकूबर ः । 
पञ्चेन्द्ियाथप्रक्षपः सप्तधातुवरूथकः ॥ १९॥ 


पढार्थ 

० । 
मनोरदिमः  मन लगाम दन्दकूबरः  सुखदुःख आदिशब्द आदि पाँच विषय शस्त्र 
बुद्धिसूतः  बुद्धि सारथि द्रन््र जुवा अडयाउने ठाउ सप्तधातुवरूथकः  त्वचा आदि 


हृन्नीडः  हदय बस्ने ठाद  पञ्चेन्द्रियाथप्रक्षेपः  इन्द्रियकासात धातु सुरक्षा आवरण छन् 
वाक्यार्थ त्यस रथमा मन लगाम, बुद्धि सारथि, हृदय बस्ने ठँ, सुखदुःख आदि दन्द जुवा 
अद्याउने ठं, इन्द्रियका शब्द आदि पाँच विषय शस्त्र र त्वचा आदि सात धातु सुरक्ना 
आवरणका रूपमा रहेका छन् । 


आकूतिविक्रमो बाह्यो मृगतृष्णां प्रधावति । 
एकादशेन्द्रियचम्ूः पञ्चसूनाविनोदकृत् ॥ २०॥ 


पदार्थ 

आकूतिः  पांच कर्मन्ियकोइन्िय सेना मृगतृष्णां  मृगतुष्णासमान 
समूह पञ्चसूनाविनोदकृत्  पांचमिथ्या विषयहरूको प्राप्तिका 
बाह्यः  बाहिरी ज्ञानेन्दरियद्रारा तत्तत् इन्दियकोलागि 

विक्रमः  गति विषयलाई अन्यायपूर्वक उपभोग प्रधावति  दौडन्छ 
एकादशोन्द्रियचमुः  एषघारगर्ने रथको स्वामी जीव 





ताक्यार्थ पांच कर्मन्ियको समूह बाहिरी गति र एघार इन्िय सेना भएको एवं पांच 
ज्ञानेन्दियद्रारा तत्तत् इन्दरियको विषयलाई अन्यायपूर्वक उपभोग गर्ने रथको स्वामी जीव 
मृगतुष्णासमान मिथ्या विषयहरूको प्राप्तका लागि दौडिरहन्छ । 

टिप्पणी  जीवले ज्ञानेन्ियलाई सत् वस्तु परमात्मातफ लगाउनुपर्नैमा केवल मिथ्या विषयको 
प्राप्तिमा मात्र केन्द्रित गराउने भएकाले यहाँ अन्यायपूर्वक विषयभोगलाई उपभोग गर्नै भनिएको 
हो। 


संवत्सरङ्चण्डवेगः कालो येनोपलक्षितः । 
तस्याहानीह गन्धवां गन्धर्व्यो रात्रयः स्मृताः ॥ 


रालानन्द्री लीक 


१६८० 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २९ 


हरन्त्यायुः परिकान्त्या षट्युत्तररतत्रयम् ॥ २९॥ 





पढार्थ 

येन  जसद्रारा साठी स्मृताः  बताइएका छन् 
कालः  कालको अहानि  दिनहरू नै यिनीहरू 

उपलक्षितः  ज्ञान हुन्छ त्यो इह  यस कथामा परिकरान्त्या  बारम्बार घुमेर 
संवत्सरः  संवत्सर तस्य  ती गन्धर्व राजाका आयुः  प्राणीको आयु 
चण्डवेगः  चण्डवेग नामकोगन्धवांः  गन्धर्वहरू हुन् हरन्ति  हरण गर्दछन् 
गन्धर्व राजा हो रात्रयः  रातहरू 

षष्टयुत्तरशतत्रयम्  तीन सयगन्धन्यं  गन्धर्वीहिरू 


ताक्यार्थ जसद्रारा कालको ज्ञान हृन्छ त्यो संवत्सर चण्डवेग नामको गन्धर्वं राजा हो। तीन 
सय साठी दिन र रात ती गन्धर्व राजाका क्रमशः गन्धर्व र गन्धर्वी हृन्। यिनीहरू बारम्बार धघुमेर 
प्राणीको आयु हरण गर्दछन् । 


कालकन्या जरा साक्षाल्लोकस्तां नाभिनन्दति । 
स्वसारं जगृहे मृत्युः क्षयाय यवनेश्वरः ॥ २२॥ 


पदार्थ 

जरा  वृद्धावस्था तां  ती कालकन्यालाई क्षयाय  संसारको संहार गर्नका 
कालकन्या  कालकन्या हो न अभिनन्दति  स्वीकार गर्दन लागि तिनलाई 

लोकः  संसारले मृत्युः  मृत्युरूप स्वसारं  बहिनीको रूपमा 
साक्षात्  प्रत्य्न रूपमा यवनेरवरः  यवनराजाले जगृहे  ग्रहण स्वीकार गयो 





ताक्यार्थ वृद्धावस्था कालकन्या हो । संसारले प्रत्यक्ष रूपमा ती कालकन्यालाई स्वीकार गर्देन। 
मत्युरूप यवनराजाले संसारको संहार गर्नका लागि तिनलाई बहिनीको रूपमा स्वीकार गरेको हो । 


आधयो व्याधयस्तस्य सेनिका यवना्चराः। 


श  अ 


भूतोपसगांशुरयः प्रज्वारो द्विविधो ज्वरः ॥ २२॥ 


पदार्थ 

आधयः  मानसिक रोग यवनाः  यवनहरू हुन् द्विविधः  चिसो र॒तातोका 
व्याधयः  शारीरिक रोगहरू भूतोपसगांशुरयः  प्राणीलाईभेदले दुई प्रकारको 

तस्य  ती यवनराजाका पीडित बनाएर चांडे मृत्युज्वरः  ज्वरो नै 

चराः  पेदल हिंडने गराउन सक्ने वेग शक्ति प्रज्वारः  प्रज्वार नामको यवन 
सेनिकाः  सैनिक भएको राजाको भाद् हो 





रालानन्द्री लीक 


१६८१ 
चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २९ 
वाक्यार्थ मानसिक र शारीरिक रोग यवनराजाका पेदल हिंडने सैनिक हुन् । प्राणीलाई पीडित 


बनाएर चांँडे मृत्यु गराउन सक्ने शक्ति भएको चिसो र तातोका भेदले दुई प्रकारको ज्वरो ने 
प्रज्वार नामको यवनराजाको भाद हो। 


  र 


एवं बहुविधेदुःखे्देवभूतात्मसम्भवेः। 
  देही 

क्लिर्यमानः शतं वषं देहे देही तमोवृतः ॥ २४॥ 

प्राणेन्द्रियमनोधमांनात्मन्यध्यस्य निरणः। 

रोते कामलवान् ध्यायन् ममाहमिति कम॑कृत् ॥ २५॥ 





पदार्थ 

एवं  यसप्रकार दुःखैः  दुःखहरुद्राया ह  आत्मामा 

देही  देहभिमानी जीव क्लिश्यमानः  पीडित हदे अध्यस्य  आरोपित गरेर 
तमोवृतः  अज्ञाने ढाकिएर निगणः  स्वयं निर्गुण भएरकामलवान्  क्षुद्र विषयसुखको 
ग्रस्त भएर पनि घ्यायन्  चिन्तन गर्दै 

बहुविधः  घेरे प्रकारका अहम् मम इति  म र मेरो भननेदिहे  यस मनुष्य शरीरमा 
देवभूतात्मसम्भवेः  देवता, भूतभावनाले रातं वर्षं  सय वर्षसम्म 

र॒ आफूबाट उत्पनन भएकाकमंकृत्  कर्म गर्दै रोते  सुत्दछ रहिरहन्छ 
आधिदैविक, आधिभौतिक रप्राणिन्द्रियमनोध्मांन्  प्राण, 

आध्यात्मिक इन्दिय र मनका धर्मलाई 


ताक्यार्थ यसप्रकार देहभिमानी जीव अज्ञानले ग्रस्त भएर आधिदैविक, आधिभौतिक र 
आध्यात्मिक दुःख भोग्दे एवं स्वयं निर्गुण भएर पनि म र मेरो भन्ने भावनाद्रारा प्रेरित भएर कर्म 
गरी प्राण, इन्द्रिय र मनका धर्मलाई आत्मामा आरोपित गरेर क्षुद्र विषयसुखको चिन्तन गर्दै यस 
मनुष्य शरीरमा सय वर्षसम्म रहिरहन्छ । 


यदात्मानमविज्ञाय भगवन्तं परं गुरुम् । 
पुरुषस्तु विषज्जेत गुणेषु प्रकृतेः स्वदुक् ॥ २६ ॥ 
गुणाभिमानी स तदा कमणि कुरुतेऽवशः। 
शक्टं कृष्णं लोहितं वा यथाकमभिजायते ॥ २७ ॥ 
पढार्थ 
पुरुषः  जीव स्वदुक्  स्वयं प्रकाश छतैपनि 


रालानन्द्री लीक 


९६८२ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २९ 
यदा तु  जबसम्म विषज्जेत  आसक्त भदरहन्छ लोहितं  राजस 

परं  परम तदा  त्यस वेलासम्म कृष्णं  तामस 

गुरुम्  गुरु सः ऊ वा  अथवा 

आत्मानम्  आत्मस्वरूप गुणाभिमानी  गुणको अभिमानी कमौणि  कर्महरू 

भगवन्तं  भगवानूलाई भएर कुरुते  गर्द 

अविज्ञाय  नजानेर अवशः  आफ्नो वशमा नरहीयथाकमं  कर्मअनुसार 

प्रकृतेः  प्रकृतिका देह आदिको अधीनमा भई अभिजायते  भिन्नभिन्न 
गुणेषु  गुण विषयमा शुक्छं  सात्त्विक योनिमा जन्मन्छ 





ताक्यार्थ जीव स्वयं प्रकाश छ तपनि जबसम्म परम गुर आत्मस्वरूप भगवान्लाई नजानेर 
प्रकृतिका गुण विषयमा आसक्त भदट्रहन्छ त्यस वेलासम्म ऊ गुणको अभिमानी भएर देहादिको 
अधीनमा भई सात्विक, राजस वा तामस कर्महरू गर्दछ र उक्त कर्मअनुसार भिन्नभिन्न योनिमा 
जन्मिरहन्छ । 


शुक्छात् प्रकाशभूयिर्टौल्खोकानाप्नोति कहिचित्। 
दुःखोदकोन् क्रियायासांस्तमःशोकोत्कटान् क्वचित् ॥ २८ ॥ 





पदार्थ 

कहिचित्  कटहिलेकाहीं क्वचित्  कहिलेकाहीं योनिमा पुण्दछ तामस 
शुक्छात्  सात्त्विक कर्मबाट दुःखोदकान्  राजस कर्मबाटकर्मबाट 

प्रकाराभूयिष्ठान्  प्रकाशबहुल दुःखमय तमःशोकोत्कटान्  तमोमय 
लोकान्  स्वर्ग आदि लोक करियायासान्  विभिननशोकबहुल पशुपक्षी आदिको 
आप्नोति  प्राप्त गर्दछछ कर्मक्लेशले युक्त मनुष्य आदियोनिमा पुग्दछ 


ताक्यार्थ जीव कहिलेकाहीं सात्त्विक कर्मबाट प्रकाशबहुल स्वर्ग आदि लोक प्राप्त गर्दछ। 
यस्ते कहिलेकाहीं राजस कर्मबाट दुःखमय एवं विभिन्न कर्मक्लेशले युक्त मनुष्य आदि योनिमा र 
तामस कर्मबाट तमोमय एवं शोकबहुल पशुपक्षी आदिको योनिमा पुगदछछ । 


क्वचित् पुमान् क्वचिच्च स्त्री क्वचिन्नोभयमन्धधीः। 
देवो मलुष्यस्तियंग्वा यथाकर्मगुणं भवः ॥ २९॥ 


पदार्थ 

अन्धधीः  अन्धबृदधिवालाक्वचित्  कहिले   किले 

अज्ञानी जीव स्त्रीस्त्री न उभयम्  दुबे नभएको अर्थात् 
यथाकमंगुणं  आपनो कर्म ॒रक्वचित्  किले नपुंसक 

गुणअनुसार पुमान्  पुरुष देवः  कहिले देवता 





रालानन्द्री लीक 


९६८३ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २९ 
मनुष्यः  मनुष्य तियंक्  पशुपक्षीको योनिमा 
वा  अथवा भवः  जन्म॒ हुन्छ 


ताक्यार्थ अज्ञानी जीव आफ्नो कर्म र गुणअनुसार कहिले स्त्री, कहिले पुरुष र कटहिले नपुंसक 
भएर जन्मन्छ । यस्ते ऊ कहिले देवता, कहिले मनुष्य अथवा कहिले पशुपक्षी भएर जन्मन्छ । 
टिप्पणी जीव आफूले गरेका कर्मअनुसार देवता, मनुष्य र पशुपक्षी तथा आफ्ना गुणअनुसार 
स्त्री, पुरुष आदिका रूपमा जन्म लिन्छ । 


्ुत्परीतो यथा दीनः सारमेयो गृहं गृहम् । 

चरन् विन्दति यद् दिष्टं दण्डमोदनमेव वा ॥ २०॥ 
तथा कामाशयो जीव उच्चावचपथा भ्रमन् । 
उपयधो वा मध्ये वा याति दिष्टं प्रियाप्रियम् ॥ ३१॥ 


पदठार्थ 

यथा  जसरी यत् दिष्टं  प्रार्धअनुसार जुन उपरि  माथि स्वर्ग लोकमा 
्ुत्परीतः  भोकले व्याकुलपाडनुपर्न हो त्यही अघः  तल नरक आदि लोक 
भएकाले विन्दति  पार्खंछ मध्ये  बीचको मनुष्य लोकमा 
दीनः  दुःखी भएको तथा एव  त्यसरी नै वा  अथवा 

सारमेयः  कुकुर कामारायः  अनेक वासनालेभ्रमन्  घुम्दै 

गृहं गृहम्  घरघरमा भरिएको चित्त भएको दिष्टं  आप्नो प्रारब्धअनुसार 
चरन्  जादा धाउंदा जीवः  जीव पनि प्रियाप्रियम्  प्रिय सुख र 
दण्डम्  दण्ड उच्चावचपथा  अग्लो अप्रिय दुःखमा 

ओदनम्  भात वेदविहित र होचो याति  पुग्दछ भोग गर्द 
वा  अथवा वेदनिषिद्ध मार्गबाट 





ताक्यार्थ जसरी भोकले व्याकुल भएको कुकुरले घरघरमा धारँदा दण्ड अथवा भोजनमध्ये 
आफ्नो प्रारब्धअनुसार जुन पाउनुपर्ने हो त्यही पारंछ त्यसरी नै अनेक वासनामय चित्त भएको 
जीवले पनि शास्त्रविहित वा निषिद्ध मार्गबाट स्वर्ग, नरक वा मनुष्य लोकमा घुम्दे आफनो 
प्रारब्धअनुसार सुख वा दुःखको भोग गर्द । 


भ  ज्र म 
दुःखेष्वेकतरेणापि देवभूतात्महेतुषु । 
जीवस्य न व्यवच्छेदः स्याच्चेत् तत्तत्प्रतिक्रिया ॥ ३२॥ 


पदार्थ 
दैवभूतात्महेतुषु  आधिदैविक, 





आधिभौतिक र आध्यात्मिक दुःखेषु  दुःखमध्ये 
यालालन्दी टीका 


९६८४ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २९ 
एकतरेण अपि  कुनै एउटाबाटान स्यात्  हैदेन पादेन निवृत्ति को उपाय बतादएको 
पनि चेत्  यदि शास्त्रादिमा कीं भए पनि त्यो पनि तात्कालिक 
जीवस्य  जीवको कतै मात्र हुन्छ 
व्यवच्छेदः  छुटकारा तत्तत्प्रतिक्रिया  तीती दुःखको 





ताक्यार्थ आधिदैविक, आधिभौतिक र आध्यात्मिक दुःखमध्ये कुनै एडटाबाट पनि जीवले 
दुट्कारा पाडदेन। शास्त्रादिमा कतै तीती दुःखहरूको निवृत्तिको उपाय बताइएको भए पनि त्यो 
पनि तात्कालिक मात्र हुन्छ । 


यथा हि पुरुषो भारं शिरसा गुरुमुदहन्। 
तं स्कन्धेन स आधत्ते तथा सवां प्रतिक्रियाः ॥ ३३॥ 





पदार्थ 

यथा  जसरी सः  उसले तथा  त्यसरी 

पुरुषः  मानिसले तं  त्यो भारी हि  निश्चय नै 

गुरुम्  गौं स्कन्धेन  कांधले सवाः  सबै 

भारं  भारी आधत्ते  बोक्दछ कांधमा प्रतिक्रियाः  दुःखनिवृत्तिका 
शिरसा  शिरले राख्दा पनि उसले भारी बोकेकेउपायहरू क्षणिक ह॒न्छन् 
उद्वहन्  बोक्दा थाकेर हुन्छ 


ताक्यार्थ जसरी मानिसले गह भारी शिरले बोक्डा थाकेर उसले त्यो भारी काँधमा राख्दछ, 
कँधमा राख्दा पनि उसले भारी बोकेके हुन्छ । त्यसरी नै सबे दुःखनिवृकत्तिका उपायहरू क्षणिक 
हन्छन् । 

   

नैकान्ततः प्रतीकारः कमणां कमं केवलम् । 

दयं ह्यविद्योपसृतं स्वप्ने स्वप्न इवानघ ॥ २४॥ 


पढार्थ 

अनघ  हे निष्पाप राजा कमणां  दुःखका कारणभूतह्यं  कर्म र कर्मफलभोग दुब 
स्वप्ने  स्वप्नमा भएको दुःख कर्महरूको अविद्योपसृतं  अवि्यायुक्त 
स्वप्नः इव  स्वप्नले फैँ एकान्ततः  सर्वथा हन्छन् 

केवलम्  केवल ज्ञानरहितन प्रतीकारः  निवर्तक हदेन 

कमं  कर्म हि  किनभने 





ताक्यार्थ हे निष्पाप राजा ! स्वप्नमा भएको दुःख अर्को स्वप्नबाट नहटेै ज्ञानरहित कर्म, 
कर्मफलभोगको सर्वथा निवर्तक हैदेन किनभने कर्म र कर्मफलभोग दुबे अविद्यायुक्त हन्छन् । 


रालानन्द्री लीक 


१६८५ 
चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २९ 
 ॐ     अत् 
अथ दह्यवद्यमान प ससातन नवतत । 
मनसा लिद्खरूपेण स्वप्ने विचरतो यथा ॥ ३५॥ 





पदार्थ 

यथा  जसरी विचरतः  घुम्ने पुरुषका लागि नहटुन्जेल 

स्वप्ने  स्वप्नावस्थामा अर्थ  पदार्थ संसृतिः  जन्ममरणरूप संसार 
मनसा  मनोमय अविद्यमाने अपि  नर्हंदा पनिहि  निश्चय नै 

लिद्धरूपेण  लिङ्गशरीर्रारा देखिन्छन् त्यसै गरी अज्ञानान निवतेते  हट्दैन 


वाक्यार्थ जसरी स्वप्नावस्थामा मनोमय लिङ्शरीरद्रारा घुम्ने पुरुषका लागि पदार्थ नरहदा पनि 
देखिन्छन् त्यसै गरी अज्ञान नहटुन्नेल जन्ममरणरूप संसार पनि हट्दैन । 


अथात्मनोऽ्थभूतस्य यतोऽनथंपरम्परा । 
संसृतिस्तदुव्यवच्छेदो भक्तया परमया गुरो ॥ २६॥ 


पढार्थ 

अथ  त्यसकारण अनर्थपरम्परा भक्तया  भक्तिद्रारा 

अथंभूतस्य  सर्व पुरुषार्थस्वरूप संसृतिः  प्राप्त भयो तदुन्यवच्छेदः  त्यसको निवृत्ति 
आत्मनः  जीवको गुरो  गुरुस्वरूप श्रीहरिमा हुन्छ 

यतः  जुन अज्ञानबाट गरिएको 

अनथंपरम्परा  जन्म मरणरूप परमया  परम 





ताक्यार्थ त्यसकारण सर्व पुरुषार्थस्वरूप जीवको जुन अज्ञानबाट जन्ममरणरूप अनर्थपरम्परा 
प्राप्त भयो, गुरुस्वरूप श्रीहरिमा गरिएको परम भक्तिद्रारा मात्र त्यस अज्ञानको निवृत्ति हुन्छ । 


वासुदेवे भगवति भक्तियोगः समाहितः। 
सधीचीनेन वेराग्यं ज्ञानं च जनयिष्यति ॥ ३७ ॥ 


पदार्थ 

भगवति  भगवान् गरिएको र  वैराग्य 

वासुदेवे  वासुदेवमा भक्तियोगः  भक्तियोगले ज्ञानं च  ज्ञान पनि 

समाहितः  एकाग्रतापूर्वक सध्रीचीनेन  सजिलै जनयिष्यति  उत्पन्न गर्द 


ताक्यार्थ भगवान् वासुदेवमा एकाग्रतापूर्वक गरिएको भक्तियोगले सजिलै वेराग्य र ज्ञान उत्पन्न 
गर्द । 


रालानन्द्री लीक 


९६८६ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २९ 


सोऽचिरादेव राजर्षे स्यादच्युतकथाश्रयः। 
शृण्वतः श्रदधानस्य नित्यदा स्यादधीयतः ॥ ३८ ॥ 





पदार्थ 

राजर्षे  हे राजर्षि अधीयतः  पदने व्यक्तिकांसः  त्यो भक्तिभाव 

नित्यदा  सध लागि अचिरात् एव  चांडे 

श्रदधानस्य  श्रद्धापूर्वक अच्युतकथाश्रयः  भगवान्स्यात् स्यात्  हन्छ हुन्छ 
भगवान्का कथा अच्युतका कथामा आधितअवश्य ने हुन्छ 
रुण्वतः  सुन्ने भएको 


ताक्यार्थ हे राजर्षिं सर्धं श्रद्धापूर्वक भगवान्का कथा सुनने र पदने व्यक्तिका लागि भगवान् 
अच्युतका ती कथामा आशित भएको भक्तिभाव चाँडे नै उत्पन्न हुन्छ । 


यत्र भागवता राजन् साधवो विङादारायाः। 
भगवदुगुणानुकथनश्रवणव्यग्रचेतसः ॥ ३९॥ 
तस्मिन् महन्मुखरिता मधुभिच्चरित्र 
पीयूषरेषसरितः परितः खवन्ति 
ता ये पिबन्त्यवितृषो नृप गाटकर्णँ 
स्तान्न स्पृशन्त्यङ्ञनतृडभयशोकमोहाः ॥ ४० ॥ 


पदार्थ 
राजन्  हे राजा महन्मुखरिताः  महापुरुषको गाढकर्णैः  श्रवणमा पूर्ण 
यत्र  जहाँ मुखबाट निक्लेका रूपमा तत्पर कर्णेद्धियद्रारा 


भगवद्गुणानुकथनश्रवणन्यय्र मघुभिच्चरित्रपीयूषदरोषसरितः ताः  ती कथाहरू 
चेतसः  भगवान्का गुणहरूभगवान् मधुसूदनका चरित्ररूप पिबन्ति  पान गर्दछन् 


भन्न र सुन्न व्यग्र चित्त भएका  अमृतका नदीहरू अानतृडभयशोकमोहाः  भोक, 
विरादाशयाः  विशुद्धचित्त परितः  वरिपरि तिर्खा, भय, शोक र मोहले 
साघवः  सज्जन स्रवन्ति  बगिरहन्छन् तान्  ती व्यक्तिलाई 

भागवताः  भगवान्का भक्तहरूनृप  हे राजा न स्पृशन्ति  स्पर्श गर्न सक्दैनन् 
रहन्छन् अवितृषः  अतप्त चित्त भएका 





तस्मिन्  त्यस साधु समाजमा ये  जो व्यक्तिहरू 
ताक्यार्थ हे राजा ! जहाँ भगवान्का गुणहरू भन्न र सुन व्यग्र र शुद्ध चित्त भएका सज्जन 
राला दीका 


१६८७ 
चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय २९ 
भगवद्भक्तहरू रहन्छन् त्यस साधु समाजमा महापुरुषको मुखबाट निक्लेका भगवान् मधुसूदनका 
चरित्ररूप शुद्ध अमृतका नदीहरू वरिपरि बगिरहन्छन्। जो व्यक्ति अतप्त चित्तले श्रवण गर्न तत्पर 


कर्णेद्धियद्रारा ती कथाहरू पान गर्दछन् त्यस्ता व्यक्तिलाई भोक, तिर्खा, भय, शोक र मोहले स्पर्श 
गर्न सक्देनन् । 


र भ    जीवलोक भ २ 
एतेरुपद्रतो नित्यं जीवलोकः स्वभावजेः। 
न करोति हरेननं कथामृतनिधो रतिम् ॥ ४१॥ 


पदार्थ 

स्वभावजः  स्वाभाविक रूपमाउपद्रतः  घेरिएको नूनं  निश्चय नै 

प्राप्त हुने जीवलोकः  जीवसमृदाय रतिम्  प्रेम 

एतेः  यी भोक, तिर्खा, भयहरः  भगवान् श्रीहरिका न करोति  गर्दन 
आदिबाट कथामृतनिधो  कथामृतरूप 

नित्यं  सर्धं समुद्रमा 





ताक्यार्थ स्वाभाविक रूपमा प्राप्त हने यी भोक, तिर्खा, भय आदिबाट सर्धं धेरिएको 
जीवसमुदाय भगवान् श्रीहरिका कथामृत पान गर्नमा प्रेम गर्देन। 


 श 


प्रजापतिपतिः साक्षाद् भगवान् गिरिशो मनुः । 
दक्षादयः प्रजाध्यक्षा नैष्ठिकाः सनकादयः ॥ ४२॥ 
मरीचिरत्यद्चिरसो पुलस्त्यः पुलहः कतुः । 

भृगवसिष्ठ इत्येते मदन्ता बरह्मवादिनः ॥ ४२॥ 
अद्यापि वाचस्पतयस्तपोविद्यासमाधिभिः। 
पश्यन्तोऽपि न परयन्ति पश्यन्तं परमेशवरम् ॥ ५४ ॥ 





पदार्थ 

प्रजापतिपतिः  प्रजापतिहरूका   प्रजापतिहरू क्रतुः  क्रतु 

पति ब्रह्माजी सनकादयः  सनक आदि भृगुः  भृगर 

साक्षात्  साक्षात् नैष्ठिकाः  नैष्ठिक ब्रह्मचारीहरू वसिष्ठः  वसिष्ठ 

भगवान्  भगवान् मरीचिः  मरीचि इति  यी र 

गिरिशः  शिवजी उत्रयद्गिरसो  अत्रि, अङ्गिरा मदन्ताः  म नारदसम्मका 
मनुः  स्वायम्भुव मनु पुलस्त्यः  पुलस्त्य एते  यी 

दक्षादयः  दक्ष आदि पुलहः  पुलह जह्मवादिनिः  ब्रह्मवादीहरू 


रालानन्द्री लीक 


१६८८ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २९ 
वाचस्पतयः अपि  अरूविद्या र समाधिद्रारा अद्य अपि  आजसम्म पनि 
वाडमयका अधिपति ज्ञाता  पर्यन्तः  खोज्दा खोज्दै न परयन्ति  देखन सकेनन् 
हरूले पनि पश्यन्तं  सर्वसाक्षी 

तपोविद्यासमाधिमिः  तपस्या, परमेशवरम्  परमेश्वरलाई 





ताक्यार्थ प्रजापतिहरूका पति ब्रह्माजी, साक्षात् भगवान् शिवजी, स्वायम्भुव मनु, दक्ष आदि 
प्रजापतिहरू, सनक आदि नैष्ठिक ब्रह्मचारी, मरीचि, अत्रि, अङ्गिरा, पुलस्त्य, पुलह, क्रतु, भृगु, 
वसिष्ठ र म नारद सम्मका ब्रह्मवादीहरू र अरू वाड्मयका अधिपति ज्ञाताहरूले पनि तपस्या, 
विद्या र समाधिद्रारा खोज्दाखोज्दे सर्वसाक्षी परमेश्वरको दर्शन गर्न सकेनन्। 


शाब्द बह्मणि दुष्पारे चरन्त उरुविस्तरे । 
मन्त्रलि्ैव्य॑वच्छिन्नं भजन्तो न विदुः परम् ॥ ४५॥ 





पदार्थ 

दुष्पारे  पार पाउन कठिन परिश्रमपूर्वक अर्थ विचार गर्दादिवताको 

उरुविस्तरे  अत्यन्त विस्तरत पनि भजन्तः  भजन यजन गर्दा 
राब्द्रह्मणि  शब्दब्रह्म वेद मन्त्रलिङ्गेः  मन्त्रप्रतिपादितापनि 

मा विविध स्वरूपले परम्  परमेश्वरलाई 

चरन्तः  हिंददा पनिन्यवच्छिन्नं  युक्त विभिन्न विदुः  जान्दैनन् 


ताक्यार्थ पार पाउन कठिन र अत्यन्त विस्तृत शब्दब्रह्म वेद को परिश्रमपूर्वक अर्थ विचार गर्दा 
र मन्त्रप्रतिपादित विविध स्वरूपले युक्त विभिन्न देवताको यजन गर्दा पनि परमेश्वरलाई जान्दैनन्। 


यदा यमनुगृह्णाति भगवानात्मभावितः। 


 


स जहाति मतिं खोके वेदे च परिनिष्ठिताम् ॥ ४६॥ 


पदार्थ 

आत्मभावितः  हृदयमा अनुगृह्णाति  अनुग्रह गर्नृहुन्छ परिनिष्ठिताम्  आसक्त 

बारम्बार चिन्तन गरिएका त्यतिखेरे, मतिं  बुद्धिलाई 

भगवान्  भगवान् सः  त्यो व्यक्ति जहाति  परित्याग गर्द 
यदा  जहिले लोके  लौकिक व्यवहार र 

यम्  जुन जीवलाई वेदे च  वैदिक कर्ममार्गमा 





ताक्यार्थ हृदयमा बारम्बार चिन्तन गरिएका भगवान् जब कुनै जीवलाई अनुग्रह गर्नृहुन्छ 
त्यतिखेरे त्यो जीवले लौकिक व्यवहार र वैदिक कर्ममार्गमा भएको आसक्तिको परित्याग गर्वछछ। 


रालानन्द्री लीक 


९६८९ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २९ 


तस्मात् कमसु बहिष्मन्नज्ञानादथंकारिषु । 
मा्॑दुष्टं कृथाः भ्रोत्रस्परिष्वस्पृष्टवस्तुषु ॥ ४७ ॥ 


पदार्थ 

बहिष्मन्  हे प्राचीनबर्हि दने सुन्नमा मात्र प्रिय लगने परमार्थ लाई स्पर्श नगर्न 
तस्मात्  त्यसैले अ्थकारिषु  परमार्थ जस्ताकमंसु  कर्ममा 

अज्ञानात्  अज्ञानका कारण देखिने अ्थ॑दुषट  परमार्थवुद्धि 
श्रोत्रस्परिंषु  कानलाई माव्रअस्पृष्व्स्तुषु   व्स्तुमा कृथाः  नगर 





ताक्यार्थ हे प्राचीनबर्हि! त्यसैले अज्ञानका कारण सुन्नमा मात्र प्रिय लाग्ने परमार्थजस्ता 
देखिने तर परमार्थको स्पर्शसमेत नगर्ने कर्ममा परमार्थनुदधि नगर । 
५.   भ नर,  जनार्दन ९ 
स्व कक न वटुस्तं वं ख्र द्वा जनाद्नः। 


 अ   


आहुधंम्रधियो वद् सकमकमताहदः ॥ ४८ ॥ 


पदढार्थ 

धूप्रधियः  मलिन मति भएका रः  वेदको अर्थ नजाने जनादंनः  जनार्दन विराजमान 
कर्मवादी व्यक्तिहरू ते  तिनीहरूले हुनुहन्छ त्यस्तो 

वेदं  वेदलाई वे  निश्चय नै स्वं छोकं  आप्नो स्वरूपभूत 
सकमकम्  कर्मपरक यत्र  जहां लोक आत्मतत्व 

आहुः  भन्दछन् देवः  भगवान् न विदुः  जानेनन् 





ताक्यार्थ जो मलिन मति भएका कर्मवादी व्यक्ति वेदलाई कर्मपरक भन्दछन् वेदको अर्थ 
नजान्ने तिनीहरूले जुन लोकमा भगवान् जनार्दन विराजमान हूनहुन्छ त्यस्तो आफ्नो स्वरूपभूत 
लोक आत्मतत्त्वका बारेमा जानेनन्। 


आस्तीयं दर्भैः प्रागयः कार्स्न्येन क्षितिमण्डलम् । 
स्तन्धो बृहद्वधान्मानी कमं नावेषि यत् परम्। 
तत् कमं हरितोषं यत् सा विद्या तन्मतियंया ॥ ४९॥ 





पढार्थ 

प्रागयेः  पूर्वतिर टप्यो भएका लाई मानी  घमण्डी 

दर्भैः  कुशहरूले आस्तीयं  ढाकेर स्तन्धः  अविनीत भएका तिमी 
कार्त्स्न्येन  सम्पूर्ण रूपमा बृहद्वधात्  अनेक पशुको वधयत् कमं  जुन वास्तविक कर्म 
क्षितिमण्डलम्  पृथिवीमण्डलगनलि र 


रालानन्द्री लीक 


९६९० 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २९ 
परम्  त्यसभन्दा परको प्रसन्न गराउन सकिन्छ लाग्दछ 

उपासना छ ती दुर्ईदको बारेमा तत् कमं  त्यही नै सही कर्मसा  त्यही विद्या नै 

न अवेषि  जान्दैनौ हो विद्या  सही विद्या हो 
यत्  जुन कर्मले यया  जुन विद्याद्रारा 

हरितोषं  भगवान् श्रीहरिलाईतन्मतिः  भगवानूमा मन 





ताक्यार्थ पूर्वतिर ट्प्पो भएका कुशहरूले सम्पूर्ण पृथिवीमण्डललाई ढाकेर अनेक पशुको वध 
गरेर याज्ञिक हँ भनी घमण्ड गर्ने अविनीत भएका तिमी जुन वास्तविक कर्म र त्यसभन्दा परको 
उपासना छ ती दुर्ईदको बारेमा जान्दैनौ । जुन कर्मले भगवान् श्रीहरिलाई प्रसन्न गराउन सकिन्छ 
त्यही नै सही कर्म हो र जुन विद्याद्रारा भगवानूमा मन लाग्दछछ त्यही ने सही विद्या हो । 


हरिरदेहमृतामात्मा स्वयं प्रकृतिरीरवरः। 
तत्पादमूलं शरणं यतः क्षेमो नृणामिह ॥ ५०॥ 


पढार्थ 

हरिः  भगवान् श्रीहरि हन॒हन्छ यतः  जुन चरणतलबाट 
देहभृताम्  सम्पूर्ण देहधारैको तत्पादमूलं  उहाँको चरणतल सबैको 

आत्मा  आत्मा इह  यस संसारमा क्षेमः  कल्याण हुन्छ 
ईदवरः  नियन्ता नृणाम्  मानिसहरूको 

स्वयं प्रकृतिः  स्वतन्त्र कारण शरणं  आश्रय हो 





ताक्यार्थ भगवान् श्रीहरि सम्पूर्ण देहधारीको आत्मा, नियन्ता र स्वतन्त्र कारण हूनुहुन्छ । उहाँको 
चरणतल नै यस संसारका मानिसहरूको लागि आश्रयस्थल हो जुन चरणतलको आश्रयबाट 
सबैको कल्याण हुन्छ । 


स वे प्रियतमरचात्मा यतो न भयमण्वपि । 
इति वेद् स वे विद्वान् यो विद्वान् स गुरुहैरिः ॥ ५९ ॥ 


पदढार्थ 

यतः  जसबाट  आत्मा हुनुह॒न्छ विद्वान्  विद्वान् हो 

अणु अपि  अलिकति पनि इति  यस्तो सः  त्यही 

भयम् न  भय हदेन यः  जसले विद्वान्  विद्वान् 

सः  त्यस्ता परमात्मा वेद्  जान्दछछ गुरुः  गुरु र 

वैन सः त्यो हरिः च  साक्षात् श्रीहरि पनि 
प्रियतमः  प्रियतम वेन  





रालानन्द्री लीक 


९६९९ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २९ 


ताक्यार्थ जुन भगवान्बाट अलिकति पनि भय हदेन त्यस्ता परमात्मा न प्रियतम आत्मा हुनुहन्छ 
भन्ने कुरा जसले जान्दछ त्यो विद्वान् हो । त्यही विद्वान्, गुरु र साक्षात् श्रीहरि पनि हो। 


नारद् उवाच नारदजीले भन्नुभयो 
प्रन एवं हि सज्छिन्नो भवतः पुरुषष॑भ । 
अत्र मे वदतो गुह्यं निरामय सुनिदिचतम् ॥ ५२॥ 


पदार्थ 

पुरुषषंभ  पुरुषश्रेष्ठ सन्छिन्नः  उत्तर सम्पन्न भयो वदतः  बताउनेवाला 

एवं  यसप्रकार अत्र  यहाँ मे  मेरो वचन 

भवतः  तिम्रो सुनिहितम्  विद्रानूहरूलेनिशामय  ध्यानपूर्वकं सुन 
प्ररनः  प्रश्नको निश्चित गरेको 

हि  निश्चय नै गुह्यं  गोप्य साधन 





ताक्यार्थ पुरुषश्रेष्ठ ! यसप्रकार तिस्रो प्रश्नको उत्तर सम्पन्न भयो । अब विद्वानूहरूले निश्चित 
गरेको गोप्य साधन भन्दह्कु, ध्यानपूर्वक सुन । 


ुद्रज्चरं सुमनसां शरणे मिथित्वा 
रक्तं षडङ्घ्रिगणसामसु टुन्धकण्॑। 
अग्रे वृकानसुतुपो ऽविगणय्य यान्तं 
पृष्ठे मृगं मृगय टुन्धकबाणभिन्नम् ॥ ५३॥ 


पदार्थ 

सुमनसां शरणे  एलको आश्वयसमूहको गुञ्जनमा यान्तं  हिंडिरहेको र 
वर्गँचामा लुब्धकर्णम्  कान लोभ्याएको पृष्ठे  पदछाडि 

मिथित्वा  जोडी भएरअग्रे  अगाडि रेका लुब्धकबाणभिन्नम्  व्याधाको 
हरिणीसहित भएर असुतृपः  अककि प्राणबाटबाणद्वारा मारिएको मारिन 
रक्तं  हरिणीमा अनुरक्त भई तृप्त हुने मांसभोजी लागेको 

्ुद्रज्चरं  दुबो आदिवृकान्  व्वांसालाई मृगं  मृगलाई 

सानासाना घांस खाइरहेको अविगणय्य  परवाह नगरेरमृगय  खोज 
षडङ्घ्रिगणसामसु  भ्रमरथाहा नभएर 





ताक्यार्थ एलको बरगँचामा आफ्नी स्त्री हरिणीसहित भएर हिंडिरहेको, दुबो आदि सानासाना 


रालानन्द्री लीक 


९६९२ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


अध्याय २९ 


घाँस खाद्रहेको, भरमरसमूहको गुञ्जनमा कान लोभ्याएको, अगाडि मांसभोजी व्वाँसो छ भन्ने 


थाहा नपाएर हिंडिरहेको र पक्ाडितिरबाट व्याधाको बाणद्रारा 
विचार गर। 


अस्य अथं  यसको अर्थं 


मारिन लागेको मृगको अवस्था 


सुमनःसमधमणां स्त्रीणां शरण आश्रमे पुष्पमघुगन्धवत् श्ुद्रतमं 


काम्यकमविपाकजं कामसुखलवं जेहयोपस्थ्यादि विचिन्वन्तं 


   


मिथुनीभूय तद्मिनिवेशितमनसं 


मनोहरवनितादिजनारपेष्वतितरामतिप्रखोभितकणंमग 


षडडङ्प्रिगणसामगीतवदति 


वृक 


यूथवदात्मन आयुहरतोऽहोरात्रान्तान् काललवविशेषानविगणय्य 


गृहेषु विहरन्तं पृष्ठत एव परोक्षमनुप्वृत्तो टुब्धकः कृतान्तोऽन्तः 


रारेण यमिह पराविध्यति तमिममात्मानमहो राजन् भिन्नहृदयं 


्रषुमहसीति ॥ ५४॥ 
पढार्थ 
सुमनःसमधमंणां  पूलजस्तै भोजन र स्त्रीसहवासको सुख 
हर्नमा सुन्दर विचिन्वन्तं  खोजिरेको 
स्त्रीणां  स्त्रीको मिथुनीभूय  स्त्रीसहित भएर 


   


तद्भिनिवेहितमनसं आफ्नो 
मन ती स्त्रीमा पूर्ण रूपमा 


रारणे  आश्रय भएको 
आश्रमे  घरमा रहेर 


पुष्पमधघुगन्धवत्  फूलको मह रराखेर स्त्रीप्रति अत्यन्त आसक्त 
गन्धजस्ते भएर 

्ुद्रतमं  ज्यादे क्षुद्र षडड्धरिगणसामगीतवत्  
काम्यकर्मविपाकजं  सकाम।भमरसमूहको सामगायन गुञ्जन 
कर्मको फलरूप जस्ते 

जेहयोपस्थ्यादि  जिब्रो रअतिमनोहरवनितादिजनारपेषु  
जननेन्द्रियको स्त्रीपुत्र आदिको अत्यन्त सुन्दर 


अतितराम्  अत्यन्त 
अतिप्रलोभितकणंम् 
लोभ्याएको 
अग्रे  अगाडि 
वृकयुथवत् 
समूहजस्तै 
आत्मनः  आफ्नो 

आयुः  आयु 

हरतः  हरण गरिरहेको 
अहोरात्रान्तान्  दिन र रात 
आदि 
काललवविरोषान् 


कान 


व्वांसाको 


कालको 





कामसुखर्वं  तुच्छ विषयभोगवार्तालापमा 


अंशलाई 
रालानन्द्री लीक 


९६९३ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २९ 
अविगणय्य  पर्वाह नगरे यम्  जसलाई अहो  आश्चर्य छ 

गृहेषु  घरमा अन्तः  हृदयमा इह  यस मृग कथामा जस्तै 
विहरन्तं  रमादरहेको रारेण  बाणले भिन्नहृदयं  हदय छिनालिएको 
पृष्ठतः एव  पछाडि नै पराविध्यति  टाढैबाट प्रहार गर्नमृतप्रायः मृगजस्तै 

परोक्षम्  नदेखिने गरी खोजिरहेको छ द्रष्टुम्  देख्न 

अनुप्रवृत्तः  लागेको तम् इमम्  त्यस्तो अर्हसि इति  योग्य छी 

टुन्धकः  लोभी व्याधाजस्तो आत्मानम्  आफूलाई 

कृतान्तः  यमराजले राजन्  हे राजा 





वाक्यार्थ फूलजस्तै हैर्नमा सुन्दर स्त्रीसंग रहेर फूलको मह र गन्धजस्ते क्षुद्र सकाम कर्मको 
फलरूप जिन्रो र जननेन्दरियको सुख भोजन र स्त्रीसहवास खोजिरहेको, स्त्रीप्रति अत्यन्त आसक्त 
भएर भ्रमरसमूहको गुज्जन जस्तै स्त्री, पुत्र आदिको सुन्दर वार्तालापमा रमाएको, अगाडि 
व्वांसाको समूहजस्तै आफ्नो आयु हरण गरिरेको दिन र रातरूप काललाई परवाह नगरेर घरमा 
रमादइरहेको, नदेखिने गरी पछि लागेको लोभी व्याधा जस्तै कालले जसलाई बाणद्रारा हृदयमा 
टादेबाट प्रहार गर्न खोजिरहेको छ त्यस्तो आफूलाई यस मृग कथामा रहेको हृदय छिनालिएको 
मृतप्रायः मृगजस्ते देख्न योग्य छौ । आश्चर्य छ ! 


स त्वं विचक्ष्य मृगचेष्टितमात्मनोऽन्त 
रिचत्तं नियच्छ हृदि कणधुनीं च चित्ते । 
जद्यङ्गनाश्रममसत्तमयुथगाथं 
प्रीणीहि हंसशरणं विरम कमेण ॥ ५५॥ 


पदढार्थ 

सः त्वं  त्यस्तो तिमीले हने श्वरवणेन्धियको बाह्यहंसशरणं  परम ज्ञानीको 
मृगचेष्टितम्  मृगको अवस्था वृत्तिलाई आश्रय हुनुभएका श्रीहरिलाई 
विचक्ष्य  देखेर चित्ते  चित्तमा स्थिर गर प्रीणीहि  प्रसन्न गराऊ 
आत्मनः  आपनो असत्तमयूथगाथं  क्रमेण  यसपचछ्छि क्रमैले 
अन्तःहदि  हृदयमा रहेको विषयासक्तहरूको वार्तालाप हुने विरम  सबै विषयबाट विरक्त 
चित्तं  चित्तलाई अद्गनाश्रमम्  स्त्री प्रधान हुनेबन 

नियच्छ  नियन्त्रण गर। गृहस्थाश्रम 

कणंधुनीं च  नदीजस्तै प्रवाहितजहि  छोड 





ताक्यार्थ हे राजा ! यस्तो अवस्थामा पुगेको तिमीले मृगको अवस्था देखेर आफ्नो चित्तलाई 
नियन्त्रण गर। नदीजस्तै प्रवाहित हुने श्रवणेन्ियको बाह्य वृत्तिलाई चित्तमा स्थिर गर। 


रालानन्द्री लीक 


९६९४ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २९ 


विषयासक्तहरूको वार्तालाप हुने स्त्री प्रधान हुने गृहस्थाश्रम छोड। परम ज्ञानीको आश्रय 
हुनुभएका श्रीहरिलाई प्रसन्न गराऊ र यसपचछ्छि क्रमैले सबे विषयबाट विरक्त बन। 


राजोवाच राजाले भन्नुभयो 
श्रुतमन्वीक्षितं बह्यन् भगवान् यदभाषत । 
नैतज्जानन्त्युपाध्यायाः किं न बरयुविदु्यदि ॥ ५६॥ 


पढार्थ 

ब्रह्मन्  हे ब्रह्मर्षि अन्वीक्षितं  विचार पनि गै यदि  यदि 

भगवान्  भगवत्स्वरूप हजुरले उपाध्यायाः  मलाई उपदेश गर्न विदुः  जान्दचछछन् भने 

यत्  जे आचार्यहरू किं किन 

अभाषत  भन्नुभयो त्यो एतत्  यो ज्ञान न ब्रूयुः  भनेनन् होला 
श्रुतम्  सुनें न जानन्ति  जान्दैनन् 





ताक्यार्थ हे ब्रह्मर्षि ! हजुरले जे भन्नुभयो त्यो सुनँ र विचार पनि गरर। मलाई उपदेश गर्ने 
आचार्यहरू यो ज्ञान जान्देनन्। यदि जान्दथे भने किन उपदेश गरेरन् होला त ? 


संशयोऽत्र तु मे विप्र सज्छिन्नस्तत्कृतो महान् । 


ऋषयोऽपि हि मुह्यन्ति यत्र नेन्द्रियवृत्तयः ॥ ५७ ॥ 
पदार्थ 
विप्र  हे विप्रवर सच्छिन्नः  काटिदिनुभयो हदेनन् यसैले 
अत्र  आत्मतत्वको विषयमा हटाइदिनुभयो ऋषयः अपि  ऋषिहरू पनि 





तत्कृतः  ती उपाध्यायहरूद्रारायत्र॒  यस आत्मतत्वको यस विषयमा 

गरिएको साक्षात्कार गर्न हि  निश्चय नै 

मे  मेरो मनमा रहेको इन्द्रियवृत्तयः  इन्दियकाुद्यन्ति  मोहित हुन्छन् 
महान्  ठलो वृत्तिहरू 

संरायः तु  संशय चाहं न  समर्थ 


ताक्यार्थ हे विप्रवर ! आत्मतत्वको विषयमा ती उपाध्यायहरूले मेरो मनमा ठुलो संशय पैदा 
गराएको धिए, तपारईले त्यो संशय हटाइदिनुभयो । यस आत्मतत्वको साक्षात्कार गर्न इन्द्रियका 


वृत्तिहरू समर्थ नहुने भएकाले ऋषिहरू पनि यस विषयमा मोहित 
कर्माण्यारभते येन पुमानिह विहाय तम् । 


हन्छन् । 


अमुत्रान्येन देहेन जुष्टानि स यददनुते ॥ ५८ ॥ 


रालानन्द्री लीक 


९६९५५ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय २९ 


इति वेदविदां वादः श्रूयते तत्र तत्र ह । 
कमं यत् क्रियते प्रोक्तं परोक्षं न प्रकाराते ॥ ५९॥ 





पदार्थ 

पुमान्  जीवले अमुत्र  स्वर्ग, नरक आदि।तत्रतत्रह  सर्वत्र 

येन  जुन लोकान्तरमा श्रूयते  सुनिन्छ 

देहेन  शरीरले अन्येन  कर्मद्रारा उपस्थित प्रोक्तं  वेदोक्त 

इह  यस लोकमा अर्को देहद्रारा यत् यत्  जुनजुन 

कमणि  कर्महरू जुष्टानि  कर्मफल कमं  यज्ञ आदि कर्म 

आरभते  गर्द अलुते  भोग्दछ क्रियते  गरिन्छ त्योत्यो 
तम्  त्यस शरीरलाई यहीं नै इति  यस्तो त्यतिखेरे 

विहाय  छोडेर वेदविदां  वेदविद्हरूको परोक्षं  परोक्ष भएर 

सः  उसले वादः  भनाई न॒ प्रकाराते  देखिंदेन 


ताक्यार्थ जीवले जुन शरीरले यस लोकमा कर्म गर्द त्यस शरीरलाई यीं नै छोडेर उसले 
स्वर्ग, नरक आदि लोकान्तरमा कर्मद्रारा उपस्थित अर्को देहद्रारा कर्मफल भोग्दछछ। यस्तो 
वेदविदहरूको भनाइ सर्वत्र सुनिन्छ। तर वेदोक्त जुनजुन यज्ञ॒ आदि कर्म गरिन्छ त्योत्यो 
त्यतिखेरे परोक्ष भएर देखिंदेन । 
नारद् उवाच नारदजीले भन्नुभयो 
 , 


येनैवारभते कमं तेनेवामुत्र तत् पुमान्। 
भुङ्क्त ह्यव्यवधानेन लिङ्गेन मनसा स्वयम् ॥ ६०॥ 





पढार्थ 

हि  किनभने कमं  कर्म अमुत्र  परलोक स्वर्ग र 
पुमान्  जीव आरभते  गर्द नरकमा 

येन एव  जुन तेन एव  त्यही शरीररारा नै तत्  ती कर्मको फल 

मनसा  मनप्रधान अन्यवधानेन  कुनै बाधा विनास्वयम्  आप 

  

लिङ्गन  लिङ्ग शरीरबाट अपरोक्ष रूपमा भुङ्क्तं  भोग गर्वछछ 


ताक्यार्थ जीव जुन मनप्रधान लिङ्ग शरीरबाट जे कर्म गर्द त्यही शरीर्रारा नै कुनै बाधाविना 
परलोक स्वर्ग र नरकमा ती कर्मको फल आफैं भोग गर्दछ। 


रायानमिममुत्सुज्य शवसन्तं पुरुषो यथा । 


रालानन्द्री लीक 


९६९६ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २९ 


    न सो स 
कमात्सन्याहत भुङ्क्तं तादुरानतरण वा ॥ १॥ 


पदार्थ 

यथा  जसरी तादुशेन  त्यस्तै मनुष्यकर्मफल 

पुरुषः  मान्छेले र भुङ्क्ते  भोग गर्द त्यसरी 
स्वप्नावस्थामा वा  अथवा परलोकमा त्यो शरीर नभए पनि 
रायानम्  सुतिरहेको इतरेण  अन्य पशु आदित्यही लिङ्ग शरीर्रारा नै 
रवसन्तं  जीवित शरीरद्रारा कर्मफल भोग गर्द 
इमम्  यस शरीरलाई आत्मनि  मनमा 

उत्सृज्य  छोडेर आहितं  संस्कार रूपमा रहेको 





ताक्यार्थ जसरी मान्छेले स्वप्नावस्थामा सुतिरहेको जीवित शरीरलाई छोडेर त्यस्ते अर्को मनुष्य 
शरीरद्रारा अथवा अन्य पशु आदि शरीरट्रारा मनमा संस्काररूपमा रहेको कर्मफल भोग गर्वछछ 
त्यसरी ने परलोकमा यो शरीर नहुंदा पनि त्यही लिङ्ग शरीखारा नै कर्मफल भोग गर्द । 


ममेते मनसा यद् यद्सावहमिति चुवन्। 
गृहीयात् तत् पुमान् राद्धं कमं येन पुनभ॑वः ॥ ६२॥ 


पदार्थ 

पुमान्  जीवले जुवन्  भन्दै कमं  पुण्य, पाप आदि कर्म 
एते  यी स्त्री पुत्र आदि मनसा  मनद्वारा पनि साथमा ग्रहण गर्द 
मम  मेरा हुन् यत् यत्  जुनजुन वस्तु येन  जसको कारण 

असो  यो देह गृहीयात्  ग्रहण गर्द पुनभ॑वः  फेरि जन्म हुन्छ 
अहम्  म हं तत्  तिनीहरूबारट 

इति  यस्तो राद्धं  गरिएको 





ताक्यार्थ जीवले यी स्त्री, पुत्र आदि मेरा हन्, यो देह म हः भन्दै मनद्रारा जुनजुन ग्रहण 
गर्द तिनीहरूबाट गरिएको पुण्य, पाप आदि कर्म पनि आफूमाथि थोपर्दछछ र जसको कारण उक्त 
कर्मको फल भोग्न उसले फेरि जन्म लिन्छ। 


यथानुमीयते चित्तमुभयेरिन्द्रियेहितेः। 
एवं प्राग्देहजं कमं लक्ष्यते चित्तवृत्तिभिः ॥ ६२॥ 
पदार्थ 
यथा  जसरी उभयैः  दई ज्ञानेन्दिय रकर्मन्दिय प्रकारका 
चननन्क्र ठक 


१६९७ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २९ 
इन्द्रियेहितैः  इन्ियकाएवं  यसै गरी ूर्वजन्मका 

चेष्टाद्रारा तिनको प्रेरक चित्तवृत्तिभिः  चित्तकाकमं  कर्मको 

चित्तम्  चित्तको वृत्तिहरूद्रारा लक्ष्यते  अनुमान हुन्छ 
अनुमीयते  अनुमान हन्छ प्राग्देहजं  पूर्वदेहबाट भएका 





ताक्यार्थ जसरी दुई ज्ञानेन्धिय र कर्मेन्द्रिय प्रकारका इन्द्रियका चेष्टाद्रारा तिनको प्रेरक 
चित्तको अनुमान हृन्छ यसै गरी चित्तका वृत्तिहरुदरारा पूर्वदेहबाट भएका ूर्वजन्मका कर्मको 
अनुमान हुन्छ । 


नालुभूतं क्व चानेन देहेनादु्टमश्रुतम् । 
कदाचिदुपलभ्येत यदरपं यादुगात्मनि ॥ ६४ ॥ 





पदढार्थ 

अनेन  यस अदष्टम्  नदेखिएको वस्तु 

देहेन  देहद्रारा अश्रुतम्  नसुनिएको वस्तु कदाचित्  कहिनेकाहीं 

क्व च  कहीं पनि यद्रूपं  जुन रूपको र आत्मनि  आर्फैमा 

न अनुभूतं  अनुभव नगरिएको यादुक्  जुन प्रकारको छ त्यस्ते उपरुभ्येत  उपलब्ध हुन्छ 


ताक्यार्थ यस देहद्रारा कीं पनि अनुभव नगरिएको, नदेखिएको र नसुनिएको जुन रूपको र 
जुन प्रकारको वस्तु छ त्यो कहिलेकाहीं स्वप्न वा मनोरथको रूपमा आफैःमा उपलब्ध हुन्छ । 


तेनास्य तादृशं रार्जल्लि्गिनो देहसम्भवम् । 


श्रद्धत्स्वाननुभूतोऽथं न मनः स्प्रष्टुमर्हति ॥ ६५॥ 
पदार्थ 
राजन्  हे राजा .  पूर्वदेहबाट भएको।अथंः  वस्तु 
लिङ्गिनः  लिङ्गदेहको अभिमानी हो भन्ने मनः स्प्रष्टुम्  मनमा स्फुरित हुन 
अस्य  यस जीवको श्रद्धत्स्व  मान न अहेति  समर्थ हदेन सक्दैन 
तादु  त्यस्तो स्वप्न आदिमातिन  त्यस जीवद्वारा 
देखिएको वस्तु अनुभूतः  अनुभव नगरिएको 
ताक्यार्थ हि राजा ! लिङ्गदेहको अभिमानी यस जीवको स्वप्नमा देखिएको वस्तु पूर्वदेहबाट 
भएको हो भन्ने मान । जीवद्रारा पूर्वजन्ममा अनुभव नगरिएको वस्तु मनमा स्फुरित हुन सक्दैन । 
विवरण कुनै मानिसले कहिल्यै पनि नदेखेको र कहिल्यै पनि अनुभव नगररेको वस्तु, ठँ र 
मानिस आदि सपनामा कसरी देख्दछ भन्ने प्रश्नको उत्तर यस श्लोकमा दिइएको छ । त्यसरी 
सपनामा देखिएका वस्तु आदि पूर्वजन्मका संस्कारका कारणबाट देखिएका हुन् । 





रालानन्द्री लीक 


१६९८ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २९ 


अनन्त संस्कारहरूले युक्त मन जीवहरूको नकोरिएको तर सबभन्दा साँचो चित्र हो, जसमा 
उसका पूर्वजीवनको र आगामी जीवनको समेत सूचना पाडन्छ। शास्त्रहरूमा जन्मको कारण 
वासनालाई बतादएको छ । यदि कोही मनुष्य पाशविक आचरण गर्वछछ र स्वार्थपूर्तिलाई ने सर्वस्व 
ठानी व्यक्तिगत जीवनमा नै मस्त रहन्छ भने ऊ तल्लो योनिबाट आएको हो अनि अफ पनि 
तलतिरे भासिने काम गर्दै भने थाहा हुन्छ । यदि कोटी मनुष्य जन्मदेखि नै त्याग र वैराग्यको 
पालनामा र भगवान्को भक्तिमा इन्ने स्वभावको छ अनि मर्यादापूर्वक जीवन बितार्ख॑छ भने ऊ 
कोटी महापुरुष अथवा कुनै योगसिद्धि हुन लागेको पुरुष हो, जसको अब जन्म हूदेन भनी 
बुनुपर्छ । 


मन एव मनुष्यस्य पृवंरूपाणि शंसति । 
भविष्यतङ्च भद्रं ते तथेव न भविष्यतः ॥ ६६ ॥ 


पदार्थ 

मनः एव  मनले नै तथा एव  त्यस्तै ते  हे राजा यस्तो बु्यौ भने 
मनुष्यस्य  मानिसका न भविष्यतः च  भावी जन्मतिम्रो 

पूवरूपाणि  पूर्व रूपको र॒ नहुने वाला मोक्ष प्राप्त गर्न भद्रं  कल्याण हुन्छ 
भविष्यतः  भावी शरीरको रूपलाई पनि 

आदिको रशांसति  सड केत गर्द 





ताक्यार्थ मनले नै मानिसक पूर्व रूप, भावी शरीर आदिको र त्यस्ते भावी जन्म नहूने वाला 
मोक्ष प्राप्त गर्नेको रूपलाई पनि सङ्केत गर्द । हि राजा यस्तो बुख्यौ भने तिम्रो कल्याण हुन्छ । 


अदृष्टमश्रुतं चात्र क्वचिन्मनसि दुर्यते । 
यथा तथानुमन्तव्यं देशकालक्रियाश्रयम् ॥ ६७ ॥ 


पदार्थ 

क्वचित्  कठिलेकाीं। अदृष्टम्  पहिले नदेखिएको ुश्यते  देखिन्छ स्फुरित हन्छ 
स्वप्नावस्थामा अश्रुतं च  नसुनिएको वस्तु ।तथा  त्यसरी 
देशकालक्रियाश्रयम्  देश, कालयथा  जसरी निद्रादोषका कारण भएको 

र क्रियासम्बन्धी अत्र मनसि  यस मनमा अनुमन्तव्यं  मान्नुपर्वछ 





ताक्यार्थ कहिलेकाहीं स्वप्नावस्थामा विभिन्न देश, काल र क्रियासम्बन्धी पहिले नदेखिएको र 
नसुनिएको वस्तु मनमा स्फुरित हन्छ, त्यस्तो कुरा निद्रादोषका कारण भएको हो भने मान्नुपर्दछ। 


ल सकत मनसीन्द्रियगोचरा  
सवे कमानुरोधेन ने   


रालानन्द्री लीक 


९६९९ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २९ 


   वमे ् 
आयान्त वगशा यान्त सव समनसा जनाः ॥ ६८ ॥ 


पढार्थ 

इन्द्रियगोचराः  इन्द्रियाट्रमानुरोधेन  क्रमशः स्वे  सै 

अनुभव हुने वगंशः  एकैचोटि जनाः  मानिसहरू 

स्वे  सबै पदार्थहरू आयान्ति  आंछन् समनसः  मनले सहित भएका 
मनसि  मनमा यान्ति  जान्छन् किनभने हुन्छन् 





ताक्यार्थ इन्द्रियबाट अनुभव हून योग्य सबै पदार्थहरू मनमा कनै एकएक गरेर अथवा कुनै 
एकेचोटि आर्छन् र जान्छन् किनभने सबै मानिसहरू मनले सहित भएका ह॒न्छन् । 


सत्त्वैकनिष्ठे मनसि भगवत्पार्ववतिनि । 
तम्चन्द्रमसीवेदमुपरज्यावभासते ॥ ६९॥ 


पदार्थ 

भगवत्पारवंवतिनि  भगवान्कोसत्तवावस्थामा रहेको उपरलज्य  लागेर 

नजिक रहेको भगवत्चिन्तनमामनसि  मनमा तमः इव  अन्धकार राहु 
लागेको भगवान्को साथ पाएर इद्म्  यो विश्व 

सत्त्वैकनिष्ठे  विशुद्ध चन्द्रमसि  चन्द्रमामा अवभासते  देखिन्छ 





ताक्यार्थ भगवान्को नजिक रहेको भगवत्चिन्तनमा लागेको विशुद्ध सत्त्वावस्थामा रहेको 
मनमा भगवान्को संसर्ग पाएर चन््रमामा लागेको अन्धकार राहु ४ यो सम्पूर्ण विश्व मिथ्या 
भएर पनि देखिन्छ । 


  क ४९  ० व्यवधीयते 
नाहं ममेति भावोऽयं पुरुषे व्यवधीयते । 
यावद् बुद्धिमनोऽक्षाथंगुणन्यूहो ह्यनादिमान् ॥ ७०॥ 


पदार्थ 

यावत्  जबसम्म।अनादिमान्  अनादि लिङ्गदेहअयं  यो 
बद्धिमनोऽक्षाथंगुणन्यूहः रहिरहन्छ तबसम्म भावः  भावना 

गुणका कार्यरूप बुद्धि, मन पुरुषे  मान्छेमा हि  निश्चय नै 

इन्द्रिय र शब्द आदि विषयकोअहं  म न व्यवधीयते  हट्दैन 
समूहका रूपमा रहेको मम इति  मेरो भने 





ताक्यार्थ जबसम्म गुणका कार्यरूप बुद्धि, मन, इन्द्रिय र शब्द आदि विषयको समूहका रूपमा 

रहेको लिङ्गदेह सूक्ष्म शरीर रहिरहन्छ तबसम्म मान्छेमा म र मेरो भन्ने भावना हट्दैन । 

वितरण लिङ्गदेह अर्थात् सूक्ष्म शरीर वासनाहरूको खानी हो । सूक्ष्म शरीरमा पूर्वपूर्वं जीवनका 
यनानन्दी दीका 


१ ०० 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २९ 
सबे संस्कारहरू रहेका हुन्छन्। यसको स्वामी हो चिदाभास अर्थात् अहङ्कार जसको प्रमुख कार्य 
हो अपरिच्छिनन आत्मतत्त्वलाई छोडी परिच्छिन्न शरीरमा मात्र आत्मभाव अर्थात् म शरीर ह भन्ने 
भाव हनु । जब शरीरमा म भन्ने भाव हुन्छ अनि शरीरसम्बन्धी पदार्थहरूमा मेरो अनि असम्बन्धित 
पदार्थहरूमा तेरो भन्ने भेदबुदधि उत्पनन हन्छ । त्यही भएर बुद्धि, इन्द्रिय आदिको समष्टि सूक्ष्म 
शरीर रहुन्जेल अहंता र॒ ममता रहिरहन्छ, ज्ञानीहरूको वासनामय सूक्ष्म शरीर नष्ट हूनाले 


उनीहरूमा अहं र ममभाव देखिंदेन । 
सुप्तिमूरच्छोपतापेषु प्राणायनविघाततः । 


नेहतेऽहमिति ज्ञानं मृत्युप्रज्वारयोरपि ॥ ७१॥ 


पदठार्थ 

सुप्तिमच्छोपतापेषु  सुषुप्ति, प्राणायनविघाततः  प्राण रहनेइति  भने 

मूर्च्छा, दुःख ठाउं इन्दरियको व्याकुलताकाज्ञानं  ज्ञान 

मृत्युप्रज्वारयोः अपि  मृत्यु रकारण न ईहते  स्पष्ट रूपमा प्रतीत 
तीव्र ज्वरोको समयमा पनि अहम्  म र मेरो हदेन 





ताक्यार्थ सुषुप्ति, मूर्च्छा, दुःख, मृत्यु र तीव्र ज्वरोको समयमा इन्िय व्याकुल हुने भएकाले म 
र मेरो भन्ने ज्ञान स्पष्ट रूपमा प्रतीत हदेन। 


५ ४  ४  प्यपोष्कल्यदेकादशाविधं 
गभ बात्यऽ तदा । 


लिङ्गं न दश्यते यूनः कुहा चन्द्रमसो यथा ॥ ७२॥ 
पदढार्थ 
यथा  जसरी 
कहां  ओँसीको रातमा 


अपोष्कल्यात्  पूर्ण॒रूपमा 
विकसित नहुने भएकाले 


स्पष्ट देखा पर्ने 
एकादशविधं  एघार प्रकारको 


चन्द्रमसः  चन्द्रमाको स्वरूपएघार इन्दरिययुक्त न दुश्यते  देखिंदेन तर लिङ 
भएर पनि देखिंदेन लिङ्गं  लिङ्ग शरीर शरीर गभविस्था र 
तदा  त्यस वेला त्यसै गरी गर्भँ  गर्भावस्था र बाल्यावस्थामा पनि रहन्छ 





यूनः  युवाको युवावस्थामाबाल्ये अपि  बाल्यावस्थामा 
ताक्यार्थ जसरी ओँसीको रातमा चन्द्रमाको स्वरूप देखिंदेन त्यसै गरी जीवको युवावस्थामा 
स्पष्ट देखा पर्ने एघार इन्दरिययुक्त लिङ्ग शरीर गर्भावस्था र बाल्यावस्थामा पूर्ण रूपमा विकसित 
नहूुने भएकाले देखिंदेन । स्पष्ट प्रतीत नभए पनि लिङ्ग शरीर गर्भावस्था र बाल्यावस्थामा पनि 
रहन्छ । 


रालानन्द्री लीक 


१७०९१ 
चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २९ 
भ  ॐ     ॥ भत् 
अथे ह्यविद्यमानेऽपि संसृतिनं निवतेते । 
ध्यायतो विषयानस्य स्वप्नेऽनथांगमो यथा ॥ ७३॥ 





पदार्थ 

यथा  जसरी अनथांगमः  टाउको ध्यायतः  चिन्तन गर्ने 

हि  निश्चय नै काटिनुजस्ता अनर्थ कुरा अस्य  यस जीवको 

स्वप्ने  स्वप्नमा देखिन्छ र जागा नहदासम्म संसृतिः  जन्ममृत्युरूप संसार 
अर्थे  वस्तु न निवतेते  हट्दैन त्यसै गरी पनि हट्दैन 
अविद्यमाने अपि  नंदा पनि विषयान्  विषयको 


ताक्यार्थ जसरी स्वप्नमा वस्तु नहदा पनि टाउको काटिनुजस्ता अनर्थ कुरा देखिन्छन् र जागा 
नहंदासम्म हट्दैनन् त्यसै गरी विषयको चिन्तन गर्ने जीवको जन्ममृत्युरूप संसार पनि 
अविद्यानिवृत्ति नहंदासम्म हट्देन । 


एवं पञ्चविधं लिङ्गं त्रिवृत् षोडदाविस्तृतम्। 
एष चेतनया युक्तो जीव इत्यभिधीयते ॥ ७४ ॥ 





पदार्थ 

एवं  यसप्रकार रूपमा विकसित भएको चेतनया  चेतनाले 
पञ्चविधं  पञ्च तन्मात्रालेत्रिवृत्  त्रिगुणमय सङ्घात नै युक्तः  युक्त भएपचछि 
बनेको एषघार इन्द्रियसहित लिङ्गं  लिङ्ग शरीर हो जीवः इति  जीव यो 
षोडराविस्तृतम्  सोह तत््वकोएषः  यो लिङ्ग शरीर अभिधीयते  भनिन्छ 


ताक्यार्थ यसप्रकार पञ्च तन्मात्रा र एघार इन्द्रियसहित सोह तत्त्वको रूपमा विकसित भएको 
त्रिगुणमय सडघात ने लिङ्ग शरीर हो। यो चेतनाले युक्त भएपचछ्ि जीव बन्द । 

वितरण सूक्ष्म शरीर सत्र कलाले बनेको हुन्छ । जसमा पाँच ज्ञानेन्धिय, पाँच कर्मन्िय, पाँच 
प्राण अनि मन र बुद्धि पर्दछन्। यहाँ मन र बुद्धिलाई एटटे मानी षोडशविस्त्रतम् अर्थात् सोह 
कलाले बनेको भनेर बतादइएको हो । त्यही सूक्ष्म शरीर जब चेतना अर्थात् चितुप्रतिबिम्बले युक्त 
हृन्छ तब त्यसलाई जीव भनिन्छ, अन्तःकरणमा परेको चैतन्यको प्रतिबिम्ब नै जीव हो। 


क ,  
अनन पुरुष दहदुपादत्तं वसुञ्चात । 


हषं शोकं भयं दुःखं सुखं चानेन विन्दति ॥ ७५॥ 
पदार्थ 


रालानन्द्री लीक 


६०९ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २९ 
अनेन  यही लिङ्ग शरीरद्रारा अनेन  यही शरीर्रारा सुखं च  सुख 

पुरुषः  जीवले हषं  हर्ष विन्दति  जान्दछछ अनुभव 
देहान्  भिन्नभिननन शरीर शोकं  शोक गर्दछछ 

उपादत्ते  ग्रहण गर्द भयं  भय 

विमुञ्चति  छोडदछ दुःखं  दुःख 





ताक्यार्थ यही लिङ्ग शरीरद्रारा जीवले भिन्नभिनन शरीर ग्रहण गर्दछछ र छोडदछ । यस्ते यही 
शरीरद्रारा हर्ष, शोक, भय, दुःख र सुखको अनुभव गर्द । 


यथा तृणजलूकेयं नापयात्यपयाति च । 

न त्यजेन्म्रियमाणोऽपि प्राग्देहाभिमतिं जनः ॥ ७६॥ 
यावदन्यं न विन्देत व्यवधानेन कमंणाम् । 

मन एव मलुष्येन्द्र भूतानां भवभावनम् ॥ ७७ ॥ 





पढार्थ 

यथा  जसरी दोस्रोमा जान्छ यसै गरी अन्यं  अर्को देह 

इयं  यो जनः  मानिस न विन्देत  प्राप्त गर्दन 
तृणजलूका  जुका आफू प्रियमाणः अपि  मर्नै लागेकोतबसम्म 

रहेको घास नछोडुञ्जेल भए पनि प्राग्दूहाभिमतिं  पूर्वं शरीरको 
न अपयाति  अर्कोमा जदिन यावत्  जबसम्म अभिमान 

अपयाति च  अर्को घांसमाकमंणाम्  कर्मफलहरूको न त्यजेत्  छोडदैन 
खटा राखिसकेपचछि मात्र व्यवधानेन  विशेष किसिमले 

पहिलेको घाँस छोडदछ रधारण गरेर भोग समाप्त गरेर 


ताक्यार्थ जसरी जुका आपू रहेको घास नछोडञ्जेल अर्कोमा जाँदेन र अर्को घाँसमा खुरा 
राखिसकेपच्छि मात्र पहिलेको घाँस छोडदछछ र दोप्रोमा जान्छ यसै गरी मानिस मर्नै लागेको भए 
पनि जबसम्म त्यस जन्मका कर्मको भोग समाप्त गरेर अर्को शरीर प्राप्त गर्देन तबसम्म पूर्व 
शरीरको अभिमान छोडदैन। हि राजा प्राचीनबर्हिं ! मनप्रधान लिङ्ग शरीर नै प्राणीहरूको पुनर्जन्मको 
कारण हो। 


यदाक्षेश्चरितान् ध्यायन् कमाण्याचिनुतेऽसकृत्। 
सति कमण्यविद्यायां बन्धः कमंण्यनात्मनः ॥ ७८ ॥ 
पदार्थ 


यदा  जीव जहिलेसम्म  अक्षिः  इन्दरियहरदरारा चरितान्  भोग गरिएका 
राठान टीका 


९७०३ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २९ 
विषयको आचिनुते  गर्द अनात्मनः  अनात्मा 

ध्यायन्  चिन्तन गर्दै कर्मणि  उक्त कर्म देहादिको 

असकृत्  बारम्बार सति  रहंदासम्म कमणि  कर्म संसारमा 
कमीणि  कर्म अविद्यायां  अविद्यावश बन्धः  नाँधिद्वरहन्छ 





ताक्यार्थ जीव जहिलेसम्म इन्दियद्रारा भोग गरिएका विषयको चिन्तन गर्द बारम्बार कर्म 
गरिरहन्छ तहिलेसम्म उक्त कर्म रहने भएकाले ऊ अविद्यावश संसारमा बांधिदइरहन्छ । 


अतस्तदपवादार्थं भज सवांत्मना हरिम । 
पश्यंस्तदात्मकं विवं स्थित्युत्पत्त्यप्यया यतः ॥ ७९॥ 


पदार्थ 

अतः  यसैले तदात्मक  भगवद्रूप यतः  जसबाट 

तदपवादाथं  त्यस पयन्  देख्दै स्थित्युत्पत्त्यप्ययाः  विश्वको 
कर्मबन्धनबाट मुक्ति पाउनकासवांत्मना  सम्पूर्ण किसिमले उत्पत्ति, स्थिति र प्रलय हुन्छ 
लागि हरिम्  भगवान् श्रीहरिको 

विङूवं  सम्पूर्ण विश्वलाई भज  सेवा गर 





ताक्यार्थ यसेले त्यस कर्मबन्धनबाट मूक्ति पाडनका लागि सम्पूर्ण विश्वलाई भगवन्मय देख्यै 
सम्पूर्ण किसिमले भगवान् श्रीहरिको सेवा गर। उहाँबाट नै विश्वको उत्पत्ति, स्थिति र प्रलय 
हुन्छ । 

विवरण इन्द्रियजन्य भोगहरूमा आसक्तिको कारणले नै मनुष्य कर्मबन्धनमा बांधिन्छ। 
कर्मबन्धनबाट द्ुट्काराको एकमात्र उपाय हो सर्वात्मभावप्राप्ति। सम्पूर्ण संसारलाई भगवद्रूप 
देखनाले सबेतिर आत्मतत्त्वको अनुभवबाट कर्मबन्धन क्षीण हन्छ । कर्म गरेर अविद्यामय कर्मको 
बन्धनबाट द्ुट्कारा पाडन सकिन्न, अविद्यामय बन्धनबाट द्ुट्न त विद्या अर्थात् ज्ञानको ने आश्रय 
चाहिन्छ । त्यसैले सर्वात्मा परमात्मालाई जान्नु ने बन्धननिवृत्तिको साधन हो । 


न्स 


मत्रेय उवाच मेत्रेयजीले भन्नुभयो 
भागवतमुख्यो भगवान् नारदो हंसयोगतिम्। 
प्रदश्यं ह्यमुमामन्त्र्य सिद्धलोकं ततोऽगमत् ॥ ८० ॥ 


पदार्थ 

भागवतमुख्यः  नारदः  नारदजीले हंसयोः  दुई हंस जीवात्मा र 
भगवदभक्तहरूमा श्रेष्ठ अमुम्  यी राजापरमात्माको 

भगवान्  भगवान् प्राचीनबर्हिलाई गतिम्  स्वरूप 


रालानन्द्री लीक 


१७०४ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय २९ 
प्रदश्यं  देखाएर लिएरः अगमत्  जानुभयो 
ततः  त्यसपछि हि  निश्चय नै 


आमन्त्य  सोधेर अनुमतिसिद्धलोकं  सिद्धलोक 
ताक्यार्थ भगवदभक्तहरूमा श्रेष्ठ भगवान् नारदजी राजा प्राचीनबर्हिलाई जीवात्मा र 
परमात्माको स्वरूपज्ञान गराइसकेपचछ्ि उनीसंग अनुमति लिएर सिद्धलोक जानुभयो । 


प्राचीनबर्ही राजर्षिः प्रजासगौभिरक्षणे । 
आदिय पुत्रानगमत् तपसे कपिलाश्रमम् ॥ ८१॥ 


पढार्थ 

राजर्षिः  राजर्षि पुत्रान्  पुत्रहरूलाई आश्रममा 

प्राचीनबर्हिः  प्राचीनबर्हि आदिय  आदेश दिएर अगमत्  गए 
प्रनासगोभिरक्षणे  प्रजाकोतपसे  तपस्याका लागि 

पालनमा कपिलाश्रमम्  कपिल मुनिको 





ताक्यार्थ राजर्षि प्राचीनबर्हिं पनि प्रजाको पालन कार्यमा पुत्रहरूलाई आदेश दिएर तपस्याका 
लागि कपिल मुनिको आश्वरममा गए। 


र धीरो  गोविन्द्चरणाम्बुजम् 
तत्रैकाग्रमना धीरो गवन्द्चरणाम्बुजम्। 
विमुक्तसञ्लोऽनुभजन् भक्तया तत्साम्यतामगात् ॥ ८२॥ 





पदार्थ 

तत्र॒  त्यहं कपिलकोधीरः  धैर्यशाली राजाअनुभजन्  सेवा गर्दै चिन्तन 
आश्रममा प्राचीनबर्हिले गर्दै 

विमुक्तसङ्गः  विषयको आसक्तिभक्तया  भक्तिपूर्वक तत्साम्यताम्  उहाँको सारूप्य 
परित्याग गरी गोविन्दचरणाम्बुजम्  भगवान्पदमा 

एकाग्रमनाः  एकाग्र भएका श्रीहरिको चरणकमलको अगात्  पुगे 


ताक्यार्थ कपिल मुनिको आश्रममा विषयको आसक्ति परित्याग गरी एकाग्र भएका धैर्यशाली 
राजा प्राचीनबर्हिले भक्तिपूर्वकं भगवान् श्रीहरिको चरणकमलको चिन्तन गर्दै भगवतुप्राप्ति गरे। 


एतद्ध्यात्मपारोक््य गीतं देवर्षिणानघ  


यः श्रावयेद् यः शुणुयात् स लिङ्गेन विमुच्यते ॥ ८३॥ 
पदार्थ 
अनघ  निष्पाप हे विदुरजी देवर्षिणा  देवर्षि नारद्रारा गीतं  गाइएको उपदेश 


रालानन्द्री लीक 


१७०५ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय २९ 
गरिएको यः  जसले लिङ्गन  संसारको कारण 
एतत्  यो रुणुयात्  सुन्ला भएको लिङ्गशरीरबाट 
अध्यात्मपारोक्ष्यं  परोक्षरूपमा्रावयेत्  सुनाउला विमुच्यते  मुक्त हन्छ 
बतादएको आत्मज्ञान सःत्यो 





वाक्यार्थ निष्पाप हे विदुरजी ! देवर्षिं नारदद्वारा उपदेश गरिएको परोक्षरूपमा बतादएको यो 
आत्मज्ञान जसले सुन्ला वा सुनाउला त्यो संसारको कारण भएको लिङ्शरीरबाट मुक्त हृन्छ । 


एतन्मुकुन्दयशसा भुवनं पुनानं 
देवर्षिवय॑मुखनिःसृतमात्मशोचम् । 

यः कीत्यंमानमधिगच्छति पारमेष्ठयं 
नास्मिन् भवे भ्रमति मुक्तसमस्तबन्धः ॥ ८४॥ 


पदठार्थ 

देवर्षिवय॑मुखनिःसृतम्  देवर्षि।आत्मश्ोचम्  अन्तःकरणलाई अधिगच्छति  सुन्छ त्यो 
नारदजीको मुखबाट निक्लेको पवित्र गराउने मुक्तसमस्तबन्धः  समस्त 
एतत्  यो आत्मज्ञान पारमेष्ठयं  परमात्मपद प्राप्तबन्धनबाट मुक्त भएर 
मुकुन्दयङसा  भगवान्गराउने किसिमको छ अस्मिन्  यस 

मुकुन्दको यशले गर्दा यःजो भवे  संसारमा 

भुवनं  जगतलाई कीत्यंमानम्  यो आत्मज्ञानकोन भ्रमति  घुम्दैन 
पुनानं  पवित्र गर्नैवाला उपदेश 





ताक्यार्थ देवर्षि नारदजीको मुखबाट निक्लेको यो आत्मज्ञान भगवान् मुकुन्दको यशले गर्दा 
जगत्लाई पवित्र गर्ने, अन्तःकरणलाई पवित्र गराउने र परमात्मपद प्राप्त गराउने किसिमको छ। 
जो व्यक्ति यो आत्मज्ञानको उपदेश सुन्छ त्यो व्यक्ति समस्त बन्धनबाट मुक्त भएर यस संसारमा 
घुम्दैन अर्थात् ऊ जन्ममृत्युरूप संसारबाट मुक्त हुन्छ । 


अध्यात्मपारोक्ष्यमिदं मयाधिगतमद्भुतम् । 
एवं स्त्रियाश्रमः पुंसदिछन्नो ऽमुत्र च संशयः ॥ ८५॥ 


पढार्थ 

इदं  यो रूपमा पुरन्जनको कथाकोअधिगतम्  गुरुको कृपाले 
अटुभुतम्  अदभुत माध्यमले बतादइएको आत्मज्ञान प्राप्त गरेको धिं 
अध्यात्मपारोक्ष्यम्  परोक्षमया  मैले एवं  यसप्रकार 


रालानन्द्री लीक 


१७०६ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २९ 


स्त्रिया  बुदधिले सहित भएका छिन्नः  नष्ट हुन्छ संशयः  सन्देह नष्ट हुन्छ 
पुंसः  पुरुष जीवकोको अमुत्र च  परलोकमा पनि 
आश्रमः  देहाभिमान कस्तो कर्मफल भोग्दछ भन्ने 


ताक्यार्थ परोक्षरूपमा पुरञ्जनको कथाको माध्यमले बतादएको यो अदभुत आत्मज्ञान मेले 
गुरुको कृपाले प्राप्त गरर। यस आत्मज्ञानद्रारा बुद्धिले सहित भएका पुरुष जीवको देहाभिमान 
नष्ट हुन्छ र परलोकमा पनि कस्तो कर्मफल होला भने सन्देह पनि नष्ट हुन्छ । 


न ४ 


इति श्रीमद्धागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां चतुथ॑स्कन्धे विदुरमेत्रेयसंवादे 
प्राचीनवर्हिनारदसंवादो नामेकोनत्रिंशो ऽध्यायः ॥ २९॥ 


रालानन्द्री लीक 


१ ७०.७ 


अध्याय ३ 


हरि  भगवान् श्रीहरिलाई 
प्रतोष्य  खुसी गराएर 

काम् सिद्धिम्  कस्तो सिद्धि 
प्राप्त गरे 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत 
अथ  अ घ्याय 
अय न्शाश्च्यायः 
प्रचेताहरूलाई श्रीविष्णु भगवान्को वरदान 
विदुर उवाच विदुरजीले भन्नुभयो 
ये त्वयाभिहिता बह्यन् सुताः प्राचीनवहिंषः। 
ते रुद्रगीतेन हरि सिद्धिमापुः प्रतोष्य काम् ॥ १॥ 
पढार्थ 
ह्यन्  ब्रहयर्णि मेत्रेयजी सुताः  छोराहरू 
त्वया  तपारईले अभिहिताः  बताउनुभएको 
प्राचीनवर्हिषः  प्राचीननर्हिथियो 
राजाका ते  तिनीहरूले आपुः 
येनो रुद्रगीतेन  रुद्रगीतद्रारा 





वाक्यार्थ ब्रह्म्णि मेत्रेयजी ! तपाईले प्राचीनबर्हिं राजाका जो छोराहरूका बारेमा बताउनुभएको 
थियो । तिनीहरूले रुद्रगीतद्रारा भगवान् श्रीहरिलाई खुसी गराएर कस्तो सिद्धि प्राप्त गरे ? 


किं बाह॑स्पत्येह परत्र वाथ 
केवल्यनाथप्रियपाश्वंवर्िनः। 
आसाद्य देवं गिरिशं यदुच्छया 
प्रापुः परं नूनमथ प्रचेतसः ॥ २॥ 


पदार्थ 
बाह॑स्पत्य  बृहस्पतिका शिष्य  प्रचेताहरूले 


हे मैत्रेयजी यदुच्छया  अकस्मात् 
अथ  यसपच्छि देवं  भगवान् 
केवल्यनाथप्रियपाश्ववर्तिनः  गिरिशं  शिवजीलाई 
मोक्षाधिपति भगवान्आसाद्य  प्राप्त गरेर 
नारायणका अत्यन्त प्रियअथ  यसपचछ्छि 
भगवान् शिवका पार्श्ववर्ती इह  यस लोकमा 





परत्र  परलोकमा 
वा  अथवा 

किं  कुन 

परं  परम वस्तु 
नूनम्  निश्चय ने 
प्रापुः  प्राप्त गरे 


ताक्यार्थ बृहस्पतिका शिष्य हे मैत्रेयजी ! मोक्षाधिपति भगवान् नारायणका अत्यन्त प्रिय 


रालानन्द्री लीक 


९७  


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 


भगवान् शिवका पार्श्ववर्ती प्रचेताहरूले अकस्मात् भगवान् शिवजीको सान्निध्य प्राप्त गरेर यस 
लोकमा अथवा परलोकमा कुन परम वस्तु प्राप्त गरे ? 


न्स 


मत्रेय उवाच मेत्रेयजीले भन्नुभयो 
प्रचेतसोऽन्तरुदधो पितुरादेश्कारिणः। 
जपयज्ञेन तपसा पुरञ्जनमतोषयन् ॥ ३॥ 


पदार्थ 

पितुः  पिताका अन्तरुदधो  समद्रभित्र उत्पादक भगवान् श्रीहरिलाई 
आदेशकारिणः  आज्ञाकारीजपयज्ञेन  जपयज्ञ अतोषयन्  प्रसन्न गराए 
छोरा तपसा  तपस्याद्रारा 

प्रचेतसः  प्रचेताहरूले पुरञ्जनम्  समस्त॒शररका 





वाक्यार्थ पिताका आज्ञाकारी छोरा प्रचेताहरूले समृद्रभित्र जपयज्ञ र ॒तपस्याद्रारा समस्त 
शरीरका उत्पादक भगवान् श्रीहरिलाई प्रसन्न गराए । 


दशवषंसहस्रान्ते पुरुषस्तु सनातनः । 
तेषामाविरभूत् कृच्छं शान्तेन शमयन् रुचा ॥ ४॥ 


पढार्थ 

द्शवषंसहस्रान्ते  दशहजारनारायणले चाहं कृच्छं  तपस्याजनित क्लेशलाई 
वर्षपच्छि शान्तेन  शान्त रमयन्  शान्त गर्दै 

सनातनः  सनातन रुचा  कान्तिद्रारा आविरभूत्  प्रकट हुनुभयो 
पुरुषः तु  पुरुष भगवान्तिषाम्  ती प्रचेताहरूको 





ताक्यार्थ तिनीहरूले दशहजार वर्षसम्म तपस्या गरेपछि सनातन पुरुष भगवान् नारायण आफ्नो 
शान्त कान्तिद्रारा ती प्रचेताहरूको तपस्याजनित क्लेशलाई शान्त पार्द प्रकट हुनुभयो । 


सुपणंस्कन्धमारूढो मेरुखृद्गमिवाम्बुदः । 
पीतवासा मणिग्रीवः कुवेन् वितिमिरा दिशः ॥ ५॥ 


पदार्थ 

मेरुशुद्धम्  सुमेर पर्वतकोसुपण॑स्कन्धम्  गरुडको पीतवासा  पर्हैलो वस्त्र 
शिखरमा रहेको कांधमा लगाउनुभएका 

अम्बुदः इव  मेघजस्तै आरूढः  चदनुभएका मणिग्रीवः  गलामा कौस्तुभ 


रालानन्द्री लीक 


१७०९ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 
मणि धारण गर्नुभएकादिज्लः  दिशाहरूलाई थियो 

भगवान्ले आप्नो दिव्यवितिमिराः  अन्धकाररहित 

कान्तिद्वारा कुवन्  बनाडदै आउनुभएको 


ताक्यार्थ सुमेरु पर्वतको शिखरमा रहेको मेघजस्ते गरुूडको कांँधमा चदनुभएका, पहँलो वस्त्र 
लगाउनुभएका र गलामा कौस्तुभ मणि धारण गर्नुभएका भगवान् आफ्नो दिव्य कान्तिद्रारा 
दिशाहरूलाई अन्धकाररहित बनाँदे आउनुभएको धियो । 


काशिष्णुना कनकवणविभूषणेन 
भ्राजत्कपोलवदनो विलसत्किरीरः। 
अष्टायुधेरतुचर्मुनिमिः सुरेन्द्र 
रासेवितो गरुडकिन्नरगीतकीतिंः ॥ ६॥ 
पीनायताष्टभुजमण्डलमघ्यलक्म्या 
स्पधच्छ्रिया परिवृतो वनमाख्याद्यः। 
बहिष्मतः पुरुष आह सुतान् प्रपन्नान् 
पजन्यनादरुतया सघृणावलोकः ॥ ७ ॥ 


पदढार्थ 

कारिष्णुना  चम्किला आसेवितः  सेवा गरिएका सघृणावलोकः  दयालु हेरा 
कनकवणविभूषणेन  सुनौलागरुडकिन्नरगीतकीतिंः  भएका 

गहनाद्रारा गरुडरूपी किन्नरद्रारा कीर्ति आद्यः पुरुषः  आदिपुरुष 
भ्राजत्कपोखवद्नः  गाला रगान गरिनुभएका भगवान् विष्णुले 

मुखमण्डल सुशोभित भएका पीनायताष्टमुजमण्डलमघ्य प्रपन्नान्  शरणमा आएका 
विलसत्किरीटः  शिरमा मुकुटलक्षम्या  लामा र मोटा आठ बहिंष्मतः  प्राचीननर्हिका 
सुशोभित भएका हातका बीचमा रेकी लक्ष्मीक सुतान्  छोरा प्रचेताहरूलाई 
अष्टायुधेः  आठ हातमा आठसाथ पजन्यनादरुतया  मेघको 
अस्त्र लिएका स्पधच्छ्रिया  स्पर्धा गर्ने कान्तिजावाजसमान गम्भीर वाणीद्रारा 
सुरेन्द्रः  देवता भएको आह ध भन्नुभयो 
मुनिभिः  मनि र वनमालया  वनमालाद्रारा 

अनुचरः  सेवकहरुद्रारा परिवृतः  सुशोभित भएका 





ताक्यार्थ चम्किला र सुनौला गहनाद्वारा गाला र मुखमण्डल सुशोभित भएका, शिरमा मुकुट 
रालानन्द्री लीक 


९०९० 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 
धारण गरेका, आठ हातमा आठ अस्त्र लिएका, देवता मुनि र सेवकद्वारा सेवित, गरूडरूपी 
किन्नरद्रारा कीर्तिं गान गरिनुभएका, लामा र मोटा आठ हातका बीचमा रहेकी लक्ष्मीका साथ 
स्पर्धा गर्ने कान्ति भएको वनमालाद्रारा सुशोभित भएका, दयालु हेराइ भएका आदिपुरुष भगवान् 
विष्णुले शरणमा आएका प्राचीनबर्हिका छोरा प्रचेताहरूलाई मेघको आवाजसमान गम्भीर 


वाणीद्रारा भन्नुभयो । 
श्रीभगवानुवाच श्रीभगवान्ले भन्नुभयो 
वरं वृणीध्वं भद्रं वो यूयं मे नृपनन्दनाः । 
सोहार्देनापृथग्धरमास्त॒ष्टोऽहं सोहदेन वः॥ ८ ॥ 


पदार्थ 

नृपनन्दनाः  हे राजपुत्रहरू वः  तिमीहरूको यूयं  तिमीहरू 
वः  तिमीहरूको भद्रं  कल्याण होस् मे  मनाट 
सोहार्देन  सदभावले सोहदेन  परस्परको प्रेमद्वारा वरं  वर 


अहं  म अपृथग्धमांः  एडटै धर्म पालन वृणीष्वं  वरण गर ॒लेऊ 
तुष्टः  प्रसन्न भएको ह्रु गरिरहेका 
वाक्यार्थ हे राजपुत्रहरू ! तिमीहरूको सदभावले म प्रसन्न भएको दुं । तिमीहरूको कल्याण 


होस् । परस्परको प्रेमद्वारा एड धर्म पालन गरिरहेका तिमीहरू मबाट वर लेऊ । 
योऽनुस्मरति सन्ध्यायां युष्माननुदिनं नरः। 
तस्य भ्रातृष्वात्मसाम्यं तथा भूतेषु सौहृदम् ॥ ९॥ 





पदढार्थ 

यः जो अनुस्मरति  सम्बन्छ तथा  त्यस्तै 

नरः  मानिसले तस्य  त्यसको भूतेषु  सबै प्राणीहरूमा 
अनुदिनं  प्रत्येक दिन भ्रातृषु  भादटरूमा सोहृदम्  मित्रता हुनेछ 


सन्ध्यायां  सन्ध्यामा आत्मसाम्यं  तिमीहरूको जस्त 
युष्मान्  तिमीहरूलाई प्रम हुनेछ 

ताक्यार्थ जुन मानिसले प्रत्येक दिन सन्ध्यामा तिमीहरूलाई सम्णन्छ त्यसका दाजुभाडहरूमा 
अत्यन्त प्रगाढ प्रेम र प्राणीहरूमा मित्रता हुनेछ । 





ये तु मां रुद्रगीतेन सायं प्रातः समाहिताः। 
स्तुवन्त्यहं कामवरान् दास्ये प्रज्ञां च शोभनाम् ॥ १०॥ 


रालानन्द्री लीक 


९१९ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 
पदार्थ 

समाहिताः  एकाग्र चित्त भएर प्रातः  बिहान कामवरान्  चिताएको वर 

ये तु  जसले चाहं सायं  बेलुका खोभनाम् प्रज्ञां च  सद्बुद्धि 
मां  मलाई स्तुवन्ति  स्तुति गर्दछन् पनि 

रुद्रगीतेन  रुद्रगीतद्रारा अहं  म तिनीहरूलाई दास्ये  प्रदान गर्द 





ताक्यार्थ जसले एकाग्र चित्त भएर मलाई रुद्रगीतद्रारा बिहान र बेलुका स्तुति गर्दछन् म 
तिनीहरूलाई चिताएको वर र सद्बुद्धि प्रदान गर्दह्ु । 


यद् यूयं पितुरादेशमग्रदीष्ट मुदान्विताः । 


कीतिंर्खोकानतु  


अथो व उशती कीतिंलोकाननु भविष्यति ॥ १९॥ 


पदढार्थ 

यत्  किनभने अग्रहीष्ट  ग्रहण गय्यौकीतिंः  कीर्ति 

मुदान्विताः  प्रसन्न भएका शिरोधार्य गय्यौ लोकान्  समस्त लोकमा 

यूयं  तिमीहरूले अथो  यसैले अनुभविष्यति  पफौलनेछ 
पितुः  पिताको वः  तिमीहरूको 

आदेशम्  आदेश उशती  सुन्दर 





ताक्यार्थ तिमीहरूले प्रसन्न भएर पिताको आदेश शिरोधार्य गयौ, यसैले तिमीहरूका कमनीय 
कीर्तिं समस्त लोकमा फलन । 


  विश्रुत ् ् त 
भविता विश्रुतः पुत्रोऽनवमो बरह्मणो गुणेः। 
एतामात्मवीर्येण त्रिलोकीं र । ९ ९ 
य इ त्रिलोकीं पूरयिष्यति ॥ १२॥ 


पदार्थ 

विश्रुतः  प्रख्यात पुत्रः  तिमीहरूको छोरा एताम्  यो 

गुणेः  गुणले भविता  हुनेछ त्रिलोकीं  तिनै लोकलाई 
ब्रह्मणः  ब्रह्माजी भन्दा यः  जसले पूरयिष्यति  भरिदिने 
अनवमः  कम नभएको आत्मवीर्येण  आफ्नो सन्तानले 





ताक्यार्थ तिमीहरूको एक अत्यन्त प्रख्यात र गुणले ब्रह्माजीभन्दा कम नभएको एउटा छोरो 
जन्मनेछ, त्यसले आप्ना सन्तानले तिनै लोकलाई भरिदिनेछ। 


कण्डोः प्रम्टोचया कन्धा कन्या कमललोचना । 
तां चापविद्धां जगृहुभरुहा नृपनन्दनाः ॥ १३॥ 


रालानन्द्री लीक 


५.. 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 
पदार्थ 

नृपनन्दनाः  हे राजपुत्रहरू कमललोचना  कमलजस्तै। अपविद्धां  छोडिएकी 
प्रम्लोचया  प्रम्लोचा नामकीआंखा भएकी तां च  ती कन्यालाई 
अप्सराले कन्या  कन्या भूरुहाः  वृक्षहरूले 

कण्डोः  कण्डु ऋषिबाट ठन्धा  पादन् जन्मादन् जगृहुः  ग्रहण गरे पालन गरे 





ताक्यार्थ हे राजपुत्रहरू ! प्रम्लोचा नामकी अप्सराले कण्डु ऋषिबाट कमलजस्ते आंँखा भएकी 
कन्या जन्मादइन्। उनीद्रारा छोडिएकी ती कन्यालाई वृक्षहरूले पालन गरे । 

टिप्पणीं  एकपटक इन्द्रले कण्डु ऋषिको तपस्या भङ्ग गर्नका लागि प्रम्लोचा नामकी अप्सरा ती 

ऋषिसमक्ष पठए । तपस्याबाट विक्षिप्त भएका कण्डु ऋषिबाट प्रम्लोचाले एडटी कन्या जन्माइन् 

र ती कन्यालाई वृक्षको नजिकै छोडेर उनी गइन्। तिने कन्यालाई वृक्षहरूले पालनपोषण गरे । 


्षुतक्षामाया मुखे राजा सोमः पीयूषवर्षिणीम् । 
देहिनी रोदमानाया निदधे स दयान्वितः ॥ १४॥ 


पदार्थ 

्ुतक्षामायाः  भोकने व्याकुलमुखे  मुखमा ४  चन्द्रमाले 

भएकी यसैले दयान्वितः  दयालु पीयूषव्षिणीम्  अमृत वर्सानि 
रोदमानायाः  रंदै गरेकी तीसः ती देशिनीं  आपनो चोरओँलो 
कन्याको राजा  ओषधीका राजा निदधे  राखिदिए 





ताक्यार्थ जब भोकले व्याकुल भएर ती कन्या रुन लागिन् तब ओषधीका राजा दयालु 
चन्द्रमाले अमृत वर्सानि आफ्नो चोरओँलो उनको मुखमा राखिदिए। 


प्रनाविसगं आदिष्टाः पित्रा मामनुवतंता । 
तत्र कन्यां वरारोहां तामुदहत मा चिरम् ॥ १५॥ 





पदार्थ 

माम्  मेरो आदिष्टाः  आदेश दिद्एका कन्यां  कन्यालाई 

अनुवतंता  अनुसरण गर्ने तिमीहरू मा चिरम्  विलम्ब नगरी 

पित्रा  तिग्रा पितातत्र  त्यहाँ उद्हत  विवाह गर 
प्राचीनबर्हद्रारा ताम्  प्रम्लोचाकी पुत्री ती 

प्रजाविसर्गे  प्रजासृष्टिका लागि वरारोहां  सवङ्गसुन्दरी 


ताक्यार्थ मेरो सेवामा पूर्णतः समर्पित तिम्रा पिता प्राचीनबर्हिद्रारा प्रजासुष्टिका लागि आदेश 
दिदरएका तिमीहरू ती सर्वाङ्गसुन्दरी कन्यालाई छिटै विवाह गर । 


रालानन्द्री लीक 


९७१३ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ३ 
अपृथग्धममंरीलानां सर्वेषां वः सुमध्यमा । 
अपृथग्धममंशीलेयं भूयात् पत्न्यपिंताराया ॥ १६ ॥ 

पदार्थ 

अपृथग्धमंरीलानां  एडटै।अपृथग्धमंशीला  तिमीहरूको इयं  यी 

धर्ममा लागेका समान धर्म र स्वभाव भएकी सुमध्यमा  सुन्दरी कन्या 

वः  तिमीहरू अपिंताराया  तिमीहरूलाईपत्नी  पत्नी 

सर्वेषां  सबैका लागि हृदय सुम्पेकी भूयात्  हनेचिन् 





तवाक्यार्थ एडटे धर्ममा लागेका तिमीहरू सबैका लागि तिमीहरूके जस्तो धर्म र स्वभाव भएकी 
र तिमीहरूलाई नै मन पराउने यी सुन्दरी कन्या तिमीहरूकी पत्नी बन्नेछिन् । 


दिन्यवषंसहस्राणां सहसखमहतोजसः। 
भोमान् भोक्ष्यथ भोगान् वे दिन्यांस्चालु्रहान्मम ॥ १७ ॥ 


पढार्थ 

अहतोनसः  शक्ति नष्टमम  मेरो   भोगहरू 

नभएका तिमीहरू अनुग्रहात्  अनुग्रहबाट वे  निश्चय नै 

  ५ न्क भ 

दिनव्यवषंसहस्राणां सहस्रम् भोमान्  पृथिवीका भोक्ष्यथ  भोगनेछो 


दिव्य दश लाख वर्षसम्म दिव्यान् च  स्वर्गलोकका पनि 
ताक्यार्थ तिमीहरू मेरो अनुग्रहबाट दिव्य दश लाख वर्षसम्म बलवान् भएर पृथिवी र 
स्वर्गलोकका भोगहरू भोगनेष्ठी । 





अथ मय्यनपायिन्या भक्तया पक्वसुणशशयाः । 


   


उपयास्यथ मद्धाम नावद्य नरयादतः ॥ १८ ॥ 
पदार्थ 


अथ  यसपचछ्ि 

मयि  ममा गरिएको 
अनपायिन्या  निश्चल 
भक्त्या  भक्तिद्रारा 


पक्वगुणाशयाः  समस्त 
वासनारूप मललाई उढाएका 
तिमीहरू 

अतः निरयात्  यी दुई लोकका 





नरकतुल्य भोगवाट 
निविद्य  विरक्त भएर 
मद्धाम  मेरो लोकमा 
उपयास्यथ  जाने 


ताक्यार्थ यसपच्छि ममा गरिएको निश्चल भक्तिद्रारा समस्त वासनारूप मल उढाएर तिमीहरू 
यी दुई लोकका नरकतुल्य भोगवाट विरक्त भएर मेरो दिव्य धाममा जानेकछछौ । 


रालानन्द्री लीक 


९७१४ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत 


गृहेष्वाविदातां चापि पुंसां कुशलकमंणाम्। 


अध्याय ३ 


मद्वातांयातयामानां न बन्धाय गृहा मताः ॥ १९॥ 


पदार्थ 

४७  
गृहेषु  गृहस्थाश्रममा मद्वातायातयामानां  मेरो 
आविरातां च अपि  रेर पनि कथामा समय बविताउने 
कुरारकमंणाम्  कुशल कर्म पुंसां  मानिसहरूका 
गर्न गृहाः  घरहरू गृहस्थाश्रम 





बन्धाय  बन्धनका लागि 
न मताः  मानिएका छैनन् 


ताक्यार्थ गृहस्थाश्चरममा रहेर पनि कुशल कर्म गर्न र मेरो कथामा समय बिताउने मानिसहरूका 


लागि गृहस्थाश्रम बन्धनका कारण हदेनन्। 


नन्यवद्धदये यज्ज्ञो ब्रह्मेतद् ब्रह्मवादिभिः । 


न मुह्यन्ति न शोचन्ति न हृष्यन्ति यतो गताः ॥ २०॥ 


पदार्थ 

यत्  मेरो कथाश्रवण गर्नलि एतत्  यसलाई ने 

ज्ञः  सर्वज्ञ म ईश्वर बह्यवादिभिः  ब्रह्मवादीहरुूद्वारा 
नन्यवत्  नयाँजस्ते भएर ब्रह्य  ब्रह्म भनिन्छ 

हृत्  श्रोताका हृदयमा यतः  जुन ब्रह्ममा 

अये  जान्छु प्राप्त न्ह गताः  गएका व्यक्तिहरू ब्रह्म 





साक्षात्कार गरेका व्यक्तिहरू 

न मुह्यन्ति  मोहित हैदेनन् 

न शोचन्ति  शोक गर्दैनन् 

न हृष्यन्ति  खुसी पनि हदेनन् 


ताक्यार्थ मेरो कथाश्रवण ग्नलि सर्वज्ञ म ईश्वर नयाँजस्ते भएर श्रोताका हृदयमा प्राप्त हुन्छ । 


यसलाई ने ब्रह्मवादीहरू ब्रह्म भन्दछन्। ब्रह्म साक्षात्कार गरेका 
गर्देनन् र खुसी पनि हदेनन्। 
मत्रेय उवाच मत्रेयजीले भन्नुभयो 
एवं ज्ुवाणं पुरुषाथभाजनं 

जनादंनं प्राञ्जलयः प्रचेतसः। 
तदशंनघ्वस्ततमोरजोमला 


व्यक्तिहरू मोहित हदेनन्, शोक 


गिरागृणन् गद्गदया सुहृत्तमम् ॥ २१॥ 


पदार्थ 


रालानन्द्री लीक 


९७९१५ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 
तदशंनध्वस्ततमोरजोमलाः एवं  यसप्रकार जनाद॑नं  भगवान् जनार्दनलाई 
भगवानूको दर्शनबाट रजोगुण रब्रुवाणं  भनिरेका गद्गदया  गद्गद् 

तमोगुणका मल नष्ट भएका पुरुषाथभाजनं  सम्पूर्ण गिरा  वाणीले 

प्राञ्जलयः  हात जोडेका पुरुषार्थका आश्रय भएका अगृणन्  स्तुति गरे 
प्रचेतसः  प्रचेताहरूले सुहृत्तमम्  परम सुहृद 





ताक्यार्थ भगवान्को दर्शनबाट रजोगुण र तमोगुणका मल नष्ट भएका प्रचेताहरूले यसप्रकार 
उपदेश गरिरहेका, सम्पूर्ण पुरुषार्थका आश्रय भएका परम सुहृद् भगवान् जनार्दनलाई हात जोडेर 
गदगद् वाणीले स्तुति गरे। 


प्रचेतस उन्चुः प्रचेताहरूले भने 
नमो नमः क्ठेशविनारानाय 
निरूपितोदारगुणाह्याय । 
  मनोवचोवेगपुरोजवाय 
मनोवचोवेगपुरोजवाय 


ज्र 


सववांक्षमा्मरगताघ्वने नमः॥ २२॥ 


पदठार्थ 
निरूपितोदारगुणाहयाय  जसकापनि शक्तिशाली छ यस्ता मार्गद्रारा 
उदार गुण र नाम वेदद्राराक्लेशाविनाशनाय  भक्तकोअगताध्वने  बाटो पहिल्याउन 


निरूपित गरिएका छन् यस्ता क्लेशलाई नाश गर्न हजुरलाई नसकिने भएका हजुरलाई 
मनोव्चोवेगपुरोजवाय  जसकोनमः  नमस्कार छ नमः नमः  बारम्बार नमस्कार 
वेग मन र वचनको वेगभन्दासर्वाक्षमारभेः  सम्पूर्णं इन्दरियकोछ 
वाक्यार्थ जसका उदार गुण र नाम वेदद्रारा निरूपित गरिएका छन्, जसको वेग मन र 
वचनको वेगभन्दा पनि शक्तिशाली छ यस्ता भक्तको क्लेशलाई नाश गर्ने हजुरलाई नमस्कार छ। 


सम्पूर्ण इन्दियद्रारा सोय प्राप्त गर्न नसकिने भएका हजुरलाई बारम्बार नमस्कार छ। 





शुद्धाय शान्ताय नमः स्वनिष्ठया 
मनस्यपाथं विलसदटुद्याय । 
नमो जगत्स्थानख्योदयेषु 
गृहीतमायागुणविग्रहाय ॥ २३॥ 
पदार्थ 


रालानन्द्री लीक 


७९९ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 
स्वनिष्ठया  आफ्नो स्वरूपमामनसि  मनरूप निमित्तकास्थिति, प्रलय र सृष्टिका लागि 
रहनाले कारण गृहीतमायागुणविग्रहाय  
शुद्धाय  शुद्ध अपार्थं  अवास्तविक मिथ्या मायाका गुण स्वीकार गरेर 
शान्ताय  शान्त स्वभाव भएकाविलसदुदययाय  दैत रूपमा विष्णु, महादेव र ब्रह्माको रूप 
हजुरलाई प्रतीत हुनुभएका धारण गर्नुभएका हजुरलाई 

नमः  नमस्कार छ जगत्स्थानख्योदयेषु  जगत्को नमः  नमस्कार छ 





ताक्यार्थ आफ्नो स्वरूपमा रहनाले शुद्ध र शान्त स्वभाव भएका हजुरलाई नमस्कार छ। 
मनरूप निमित्तका कारण मिथ्या द्वैतको रूपमा प्रतीत हुनुभएका जगत्को स्थिति, प्रलय र 
सुष्टिका लागि मायाका गुण स्वीकार गरेर विष्णु, महादेव र ब्रह्माको रूप धारण गर्नुहुने हजुरलाई 
नमस्कार छ । 
 र   भ 
नमा वद्युद्धसतत्वाय हरय हरम्घस । 
वासुदेवाय कृष्णाय प्रभवे सवंसात्वताम् ॥ २४॥ 


पदठार्थ 

विशुद्धसत्त्वाय  विशुद्ध सवंसात्वताम्  सम्पूर्ण यादवकृष्णाय  सम्पूर्ण पाप खिच्नाले 
सत्त्वस्वरूप भक्तका कृष्ण नाम भएका हजुरलाई 
हरिमेधसे  संसारबन्धनलाईप्रभवे  स्वामी नमः  नमस्कार छ 
नाश गर्ने ज्ञान भएका हरये  सम्पूर्ण पाप हरण गनलि 

वासुदेवाय  वसुदेवपुत्र हरि 





वाक्यार्थ हजुर विशुद्ध स्वस्वरूप हूनुहुन्छ, हजुरको ज्ञान संसारबन्धनको नाश गर्नैवाला छ। 
वसुदेवपुत्र, सम्पूर्ण यादव भक्तका स्वामी, भक्तहरूका सम्पूर्ण पाप हरण ग्नलि हरि र सम्पूर्ण 
पाप खिच्नाले कृष्ण नाम भएका हजुरलाई नमस्कार छ । 


नमः कमलनाभाय नमः कमलमालिने । 
नमः कमरपादाय नमस्ते कमलेक्षण ॥ २५॥ 


पदार्थ 
 ४ 
कमलेक्षण  हे कमलनयन कमलमालिने  कमलको माला।ति  हजुरलाई 
कमलनाभाय  नाभिमालगाउनुहूने हजुलाई नमः नमः  बारम्बार नमस्कार 
ब्रह्माण्डरूप कमल भएकानमः  नमस्कार छ छ 
हजुलाई कमरुपादाय  कमलजस्तै 
नमः  नमस्कार छ कोमल चरणतल भएका 





वाक्यार्थ हे कमलनयन ! नाभिमा ब्रह्माण्डरूप कमल भएका, कमलको माला लगाउनूहुने, 


रालानन्द्री लीक 


९७९१७ 
चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 
कमलजस्ते कोमल चरणतल भएका हजुरलाई बारम्बार नमस्कार छ। 


नमः कमलकिञ्जल्कपिराङ्गामल्वाससे । 
सर्वभूतनिवासाय नमोऽयुङ्क्ष्महि साक्षिणे ॥ २६॥ 


पदार्थ 

कमलकिञ्जल्कपिराक्गामल नमः  नमस्कार छ नमः  नमस्कार 
वाससे  कमल फूलकोस्वभूतनिवासाय  सम्पूर्ण।अयुद्क्ष्महि  गर्दछौं 
केशरसमान स्वच्छ वस्तरप्राणीका आश्वयस्थान भएका 

पहिरिएका हजुरलाई साक्षिणे  साक्षीरूप हजुरलाई 





ताक्यार्थ कमल फूलको केशरसमान स्वच्छ वस्त्र पटहिरेका हजुरलाई नमस्कार छ। सम्पूर्ण 
प्राणीका आश्रयस्थान भएका साक्षीरूप हजुरलाई नमस्कार छ । 


रूपं भगवता त्वेतदशोषक्टेशसङ्क्षयम् । 
आविष्कृतं नः क्लिष्टानां किमन्यद्नुकम्पितम् ॥ २७॥ 





पदठार्थ 

भगवता  भगवान् ! हजुरले क्लेशलाई नाश गर्ने अन्यत्  अरू 

क्लिष्टानां  अविद्या आदिएतत्  यो किम्  के 

क्लेशले युक्त भएका सूपंतुरूपत अनुकम्पितम्  दया गर्नुपर्दछ्छ 
नः  हामीहरूका लागि आविष्कृतं  प्रकट गर्नुभयो भने 

अशोषक्ठेशसङ्क्षयम्  समस्तयसभन्दा 


ताक्यार्थ भगवान् ! हजुरले अविद्या आदि क्लेशले युक्त भएका हामीहरूका लागि समस्त 
क्लेशलाई नाश गर्ने यो रूप त प्रकट गर्नुभयो भने यसभन्दा अरू दया गर्न के बाँकी रह्यो र? 


एतावत्त्वं हि विभुभिभावव्यं दीनेषु वत्सटेः। 
यदुस्मयते काले स्वबुद्धयाभद्ररन्धन ॥ २८॥ 





पदढार्थ 

अभद्ररन्धन  टे अमङ्गलहारीहि  निश्चय नै स्वलुद्धया  आफन्तको 
प्रभु एतावत्त्वं  यति चाहं भावनाले 

दीनेषु  दुःखीमाथि भाव्यं  हनुपर्दछछ गर्ुपर्दछ अनुस्मयैते  स्मरण गरियोस् 
वत्सैः  दया गर्न यत्  कि उक्त सेवक हजुरले त दर्शन नै दिनुभयो 
विभुभिः  स्वामीले काठे  समयसमयमा 


रालानन्द्री लीक 


९२९८ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 


वाक्यार्थ  हे अमङ्गलहारी प्रभु ! दुःखीमाथि दया गर्ने स्वामीले सेवकप्रति यति चाहं निश्चय 
ने गर्नुपर्वछ कि त्यो सेवक समयसमयमा आफन्तको भावनाले आफ्ना स्वामीको स्मरण 
गरिरहोस् । यति भए स्वामीको कर्तव्य त पूरा हुने थियो । तर हजुरले त दर्शन ने दिनुभयो । 


येनोपशान्तिभूतानां ्ुल्लकानामपीहताम् । 
अन्तहिंतोऽन्तहदये कस्मान्नो वेद् नारिषः ॥ २९॥ 


पदार्थ 

येन  जसले हजुरको स्मरण अन्तहृंदये अपि  अन्तःकरणमानः  हामीहरूका 

गनलि पनि आदिषः  इच्छाहरू हजुरले 
भूतानां  आश्रित प्राणीको अन्तहिंतः  अन्तयमिीरूपले कस्मात्  किन 

उपशान्तिः  मनमा शान्ति हुन्छ रहनुह॒न्छ भने न वेद्  जान्नुहुन्न 
्ुल्छकानाम्  अति तुच्छईहताम्  हजुरलाई चाहने 

व्यक्तिहरूको पनि हजुरको उपासना गर्न 





ताक्यार्थ हजुरको स्मरण गर्नलि मात्र पनि आशित प्राणीको मनमा शान्ति हृन्छ । हजुर अति 
तुच्छ ॒व्यक्तिहरूको पनि अन्तःकरणमा अन्तर्यामीरूपले रहनुहन्छ भने हजुरको उपासना गर्ने 
हामीहरूका इच्छाहरू किन जान्नुहुन्न ? 


भ स्माकमीप्सितो न जगत भ 
असावेव वरोऽ जगतः पते। 
प्रसन्नो भगवान् येषामपवगगुरुगतिः ॥ २० ॥ 





पढार्थ 

४ 
जगतः पते  हे जगदीश्वरयेषाम्  जसका लागि वरः  वर 
हजुर भगवान्  भगवान् हजुर  असो एव  यही हजुरको 
अपवगंगुरुः  मोक्षको मार्गप्रसन्नः  प्रसनन हुनुभयो प्रसन्नता ने हो 
प्रदर्शक अस्माकम्  ती हामीहरूको 
गतिः  पुरुषार्थरूप पनि हुनृहुन्छ ईप्सितः  खोजेको 


वाक्यार्थ हे जगदीश्वर ! हजुर मोक्षको मार्गप्रदर्शक र स्वयं पुरुषार्थरूप पनि हनुहुन्छ । हजुर 
हामीप्रति प्रसन्न हुनुभयो । हामीहरूले खोजेको वर पनि यही हजुरको प्रसन्नता नै हो । 

वरं वृणीमहेऽथापि नाथ त्वत्परतः परात् । 

न ह्यन्तस्त्वद्विभूतीनां सोऽनन्त इति गीयसे ॥ ३९॥ 
पदढार्थ 


रालानन्द्री लीक 


९०१. 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 
नाथ  हे स्वामी वृणीमहे  लिन चाहन्छीं अनन्तः  अनन्त 

अथ अपि  तर पनि हि  किनभने इति  यस नामले 

परतः  पर प्रकृति भन्दा पनि त्वद्विभूतीनां  हजुरकागीयसे  गाइनुहुन्छ 
परात्  पर कारण रहेका विभूतिहरूको पुकारिनुहन्छ 

त्वत्  हजुरबाट न अन्तः  अन्त कैन यसैले 

वरं  एउटा वर सः  त्यस्तो हजुर 





वाक्यार्थ हे स्वामी ! तर पनि पर प्रकृति को पनि कारणको रूपमा रेका हजुरबाट एउटा वर 
चाहन्छं किनभने हजुरका विभूतिको अन्त छैन । यसैले हजुर अनन्त नामले पुकारिनुहन्छ । 


पारिजातेऽञ्जसा ठन्धे सारङ्गोऽन्यन्न सेवते । 


त्वदङ्घ्रिमूरमासाद्य साक्षात् किं किं वृणीमहि ॥ ३२॥ 
पदार्थ 
अञ्जसा  सजिलै 
पारिजाते  पारिजात 


चरणतल 
आसाद्य  प्राप्त गरेर 


अन्यत्  अरू फूलको 
न सेवते  सेवन गर्दन 
लब्धे  भदट्राएपछ्छि साक्षात्  साक्षात् किंकिं  अरू केके 

सारङ्गः  भवंराले त्वदङ्घ्रिमूलम् हजुरको वृणीमहि मागौँ 
ताक्यार्थ जसरी सजिलै पारिजात भद्राएपछि भवेँराले अरू फूलको सेवन गर्दन त्यसरी ने 
साक्षात् हजुरको चरणतल प्राप्त गरिसकेपचछ्छि हामी अरू के मागौँ ? 





यावत् ते मायया स्पृष्टा भ्रमाम इह कर्मभिः। 
तावद्धवत्प्रसङ्खानां सङ्गः स्यान्नो भवे भवे ॥ ३३॥ 


पदार्थ 

यावत्  जबसम्म इह  यस संसारमा भवे भवे  जन्मजन्ममा 

ते  हजुरको क्मभिः  आपना कर्मअनुसार भवत्प्रसङ्गानां  हजुरको सङ्गत 
मायया  मायाले भ्रमामः  घुम्दछछछँ गर्न भक्तहरूसंग 

स्पृष्टाः  छरोइएका मोहिततावत्  तबसम्म सर्गः  सङ्गत 

भएरका हामीहरू नः  हाम्रो स्यात्  होस् 


ताक्यार्थ जबसम्म हजुरको मायाले मोहित भएर संसारमा 


तबसम्म जन्मजन्ममा हजुरका भक्तहरूसंग हाम्रो सङ्गत भड्रहोस्। 


तुख्याम ख्वेनापि न स्वगं नापुनभ॑वम्। 





आप्ना कर्मअनुसार घुमिरहन्छीँ । 


रालानन्द्री लीक 


 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ३ 


भगवत्स्गिसङ्गस्य मत्यांनां किमुताशिषः ॥ ३४ ॥ 


पढार्थ 

भगवत्स्खिसङ्गस्य स्वेन न स्वर्गं  न स्वर्ग मर्त्यानां  मानिसको 
भगवद्भक्तहरूसितको एकन अपुनभंवम्  न त मोक्षलाईआशिषः  राज्य आदि 
छिनको सङ्तका साथ ने भोगसित तुलना गर्दछौं भनेर 
अपि  पनि तुलयाम  तुलना गर्दछौं किम् उत  के नै भन्नुपर्दछ 





वाक्यार्थ भगवदभक्तहरूसितको एक छिनको सङ्तका साथ पनि न स्वर्गलाई तुलना गर्न मिल्छ 
न त मोक्षलाई नै तुलना गर्न मिल्छ भने मानिसको राज्य आदि भोगसित त तुलना गर्ने कुरे भएन। 


यत्रेड्यन्ते कथा मृष्टास्तुष्णायाः प्रशमो यतः। 
  ० 
निर्वैरं यत्र भूतेषु नोदधेगो यत्र कङ्चन ॥ ३५॥ 


पदार्थ 

यत्र॒  जुन भगवदभक्तकोहुन्छन् भूतेषु  प्राणीहरूमा 

समाजमा भगवान्का यतः  जुन कथाहरूबाट निर्वैरं  वैरभाव हैदेन 

मृष्टाः  परम पवित्र तृष्णायाः  भोगेच्छाको यत्र  जहाँ 

कथाः  कथाहरू प्ररामः  निवृत्ति हुन्छ कङ्चन  कुनै 

ईड्यन्ते  भनिन्छन्यत्र  जहाँ न उद्वेगः  खिन्नता हदेन 





ताक्यार्थ जुन भगवदभक्तको समाजमा भगवानूका परम पवित्र कथाहरू हुन्छन् त्यहाँ रहेका 
व्यक्तिहरूमा भोगेच्छा हटदचछ्, प्राणीमा वैरभाव हूदेन र कुनै पनि किसिमको खिन्नताको अनुभूति 
हेदेन। 


यत्र नारायणः साक्षाद् भगवान् न्यासिनां गतिः। 
संस्तूयते सत्कथासु मुक्तसङ्गैः पुनः पुनः ॥ ३६॥ 





पदढार्थ 

यत्र  जुन त्यागेका भक्तहरूद्रारा भगवान्  भगवान् 

सत्कथासु  भगवान्कान्यासिनां  संन्यासीहरूका नारायणः  नारायण 

सत्कथामा गतिः  आश्रय भएका पुनः पुनः  बारम्बार 

मुक्तसङ्गैः  विषयको आसक्तिसाक्षात्  साक्षात् संस्त्यते  स्तुति गरिनुहन्छ 


ताक्यार्थ जुन भगवान्का सत्कथामा विषयको आसक्ति त्यागेका भक्तहटरुद्रारा संन्यासीका 
एकमात्र आश्रय भएका साक्षात् भगवान् नारायण बारम्बार स्तुति गरिनुहुन्छ । 


रालानन्द्री लीक 


९७२९ 
चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ३ 
तेषां विचरतां पद्धयां तीथांनां पावनेच्छया । 
भीतस्य किं न रोचेत तावकानां समागमः ॥ २७ ॥ 


पदढार्थ 

तीथानां  दुष्टको संसर्गले विचरतां  हिंडने उराएका व्यक्तिका लागि 
अपवित्र भएका वीर्थहरूलाई तावकानां  हजुरका किं  किन 

पावनेच्छया  पवित्र॒ गराउनेतिषां  ती भक्तहरूको न रोचेत  प्रिय नलाग्ला 
इच्छाले समागमः  आगमन 

पद्यां  पैदल भीतस्य  संसारसागरबाट 





ताक्यार्थ दुष्टको संसर्गले अपवित्र भएका तीर्थलाई पवित्र गराउने इच्छाले पृथ्वीमा पैदल 
हिंडने हजुरका भक्तहरूको आगमन संसारसागरबाट उराएका व्यक्तिका लागि किन प्रिय 
नलाग्ला ? 


वयं तु साक्षाद् भगवन् भवस्य 
प्रियस्य सख्युः क्षणसङ्गमेन । 
सुदुङ्चिकित्स्यस्य भवस्य मृत्यो 
भिंषक्तमं त्वाद्य गतिं गताः स्म ॥ ३८ ॥ 
पदार्थ 
भगवन्  हे भगवान् हजुरका वयं तु  हामीहरू त मिषक्तमं  श्रेष्ठतम वैद्य भएका 
प्रियस्य  प्रिय अद्य  आज साक्षात्  साक्षात् 
सख्युः  साथी सुदुर्चिकित्स्यस्य  उपचार गर्न त्वा  हजुरको 
भवस्य  भगवान् शिवजीको कठिन दुःसाध्य गतिं  शरणमा 
क्षणसङ्गमेन  एक चछिनको भवस्य  जन्म गताः स्म  गएका छ आएका 
सङ्गतले मृत्योः  मरणरूप रोगका छ 





ताक्यार्थ हे भगवान् ! हजुरका प्रिय साथी भगवान् शिवजीको एक छिनको सङ्गतको प्रभावले 
हामीहरू आज दुःसाध्य जन्ममरणरूप रोगका श्रेष्ठतम वेद्य भएका साक्षात् हजुरको शरणमा 
आउन सफल भएका छँ । 


यन्नः स्वधीतं गुरवः प्रसादिता 
विप्राश्च वृद्धाश्च सदानुवृत्त्या । 


रालानन्द्री लीक 


. 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


आयां नताः सुहृदो भ्रातर्च 


सवौणि भूतान्यनसूययेव ॥ ३९॥ 


यन्नः सुतप्तं तप एतदीश 
निरन्धसां कालमदभ्रमप्सु । 
सर्वं तदेतत् पुरुषस्य भूम्नो 


वृणीमहे भ  अ 
वृणीमहे ते परितोषणाय ॥ ४०॥ 


पदढार्थ 

ईश  हे भगवान् आयांः  श्रेष्ठ पुरुष 
नः  हामीहरूले सुहृदः  मित्रगण 
यत् स्वधीतं  एकचित्त भएर भ्रातरः  दाजुभाइहरू 
जुन अध्ययन गरेका छौं सवोणि  सम्पूर्ण 
सदानुवृत्त्या  निरन्तर सेवाद्रारा भूतानि  प्राणीहरू 


गुरवः  गुरुहरू नताः च  नमस्कार पनि 


विप्राः च  ब्राह्मणहरू र गरिएका छन् साथे 
वृद्धाः च  वृद्धहरू पनि नः  हामीहरूले 
प्रसादिताः  प्रसन्न बनादइएकाएतत् कालम्  
छन् समयसम्म 

अनसूयया एव  देषभाव त्यागी निरन्धसां  अन्नविना 


यति 


धेरे 





अध्याय ३ 


अप्सु  जलभित्र रहेर 

अदभ्रम्  अत्युग्र 

यत् तपः  जुन तपस्या 

सुतप्तं  राम्री गरेका छौं 

तत् एतत् स्वं  त्यो यो सबै 
भूम्नः  सर्वव्यापक 

पुरुषस्य  पुरुषोत्तमरूप 

ते  हजुरको 

परितोषणाय  प्रसन्नताका लागि 
होस् भन्ने 

वृणीमहे  चाहन्छौँ 


ताक्यार्थ हे भगवान् ! हामीहरूले एकचित्त भएर जुन अध्ययन गरेका छौं, निरन्तरको सेवाद्रारा 
गुरु, ब्राह्मण र वृद्धलाई प्रसन्न बनाएका छँ, द्रेषभाव त्यागी श्रेष्ठ पुरुष, मित्रगण, दाजुभाद र 
सम्पूर्ण प्राणीलाई नमस्कार गरेका छँ, यति धरे समयसम्म अन्नविना जलमा रहेर अत्युग्र तपस्या 
गरेका छँ ती सम्पूर्णं कुराहरू सर्वव्यापक पुरुषोत्तम भगवान्को प्रसन्नताका लागि होऊन् भन्ने 


हामी चाहन्छँ । 
मनुः स्वयम्भूभंगवान् भवच 
येऽन्ये तपोज्ञानविशुद्धसत्त्वा 
अदृष्टपारा अपि यन्महिम्नः 


 
॥  


स्तुवन्त्यथो त्वात्मसमं गृणीमः ॥ ४१॥ 


रालानन्द्री लीक 


९७२३ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 
पदार्थ 

यन्महिम्नः  जुन हजुरको स्वयम्भूः  स्वयम्भू आत्मसमं  आफ्नो 
महिमाको भगवान्  भगवान् शक्तिअनुसार 

अदुष्टपाराः  पार नदेखेका पारभवः  शिव स्तुवन्ति  स्तुति गर्दछछन् 
नपाएका येजो अथो  त्यसै गरी हामीहरू 
तपोज्ञानविशुद्धसत्त्वाः  तपस्याअन्ये च अपि  अरूपनि यथाशक्ति 

र ज्ञानले चित्त शुद्ध भएका महापुरुषहरूले पनि गृणीमः  स्तुति गर्दछौं 

मनुः  मनु त्वा  हजुरलाई 





वाक्यार्थ हजुरको महिमाको पार नपाएका, तपस्या र ज्ञानले चित्त शुद्ध भएका मनु, स्वयम्भू, 
भगवान् शिव एवं जो अन्य महापुरुषहरूले हजुरलाई आप्नो शक्तिअनुसार स्तुति गर्दछछन् त्यसै गरी 
हामीहरू पनि यथाशक्ति हजुरको स्तुति गर्दचछछँ । 


नमः समाय शुद्धाय पुरुषाय पराय च । 
वासुदेवाय सत्त्वाय तुभ्यं भगवते नमः ॥ ४२॥ 


पदढार्थ 

समाय  सर्वत्र समान सत्त्वाय  सत्त्वमूर्तिं तुभ्यं  हजुरलाई 

शुद्धाय  शुद्ध भगवते  भगवान् नमः नमः च  बारम्बार 
पराय पुरुषाय  परम पुरुष वासुदेवाय  वासुदेव नमस्कार छ 


ताक्यार्थ हे भगवान् ! सर्वत्र समानरूपले रहने, शुद्ध, सत्त्वमूर्ति, परम पुरुष भगवान् वासुदेवरूप 
हजुरलाई बारम्बार नमस्कार छ । 


० 


मत्रेय उवाच मेत्रेयजीले भन्नुभयो 
इति प्रचेतोभिरमिष्टतो हरिः 


प्रीतस्तथेत्याह शरण्यवत्सलः । 
अनिच्छतां यानमतृप्तचक्षुषां 
स, स्वधामानपवगंवीयं ४ 
ययो स्वधामानपवगवीयंः ॥ ८२॥ 

पदार्थ 
इति  यसप्रकार प्रीतः  प्रसन्न भएका शरण्यवत्सलः  शरणागतवत्सल 
प्रचेतोभिः  प्रचेताहरुद्रारा  अनपवगंवीयंः  अप्रतिहतहरिः  भगवान् श्रीहरिले 
अभिष्टुतः  स्तुति गरिएका प्रभाव भएका तथा इति  त्यस्तै होस् भनेर 


रालानन्द्री लीक 


९७२४ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ३ 
आह  भन्नुभयो प्रचेताहरूले स्वधाम  आफनो धाममा 
अतुप्तचक्षुषां  आफ्नो दर्शनबाटयानम्  यात्रालाई ययो  जानुभयो 


आंखा तुप्त नभएका अनिच्छतां  नचाहँदा नचा्हदै 
ताक्यार्थ यसप्रकार प्रचेताहरूले स्तुति गरेपक्ि अप्रतिहत प्रभाव भएका शरणागतवत्सल भगवान् 
श्रीहरिले प्रसन्न भएर त्यस्तै होस् भन्नुभयो । आफ्नो दर्शनबाट आंखा तृप्त नभएका प्रचेताहरूले 
बिदा गर्न नचाहंदा नचा्हँदे पनि उहाँ आप्नो धाममा जानुभयो । 


अथ निर्याय सलिलात् प्रचेतस उदन्वतः। 


श   ज्र 


वीक्ष्याकुप्यन् दरमेश्छन्नां गांगां रोदधमिवोच्छितेः ॥ ७५ ॥ 





पदढार्थ 

अथ  यसपच्ि गां  स्वर्गलाई छन्नां  ढाकिएकी 

प्रचेतसः  प्रचेताहरू रोधम्  रोक्न गां  पृथिवीलाई 

उदन्वतः  समुद्रको इव  फ वीक्ष्य  देखेर वृक्षहरूसंग 
सलिलात्  जलबाट उच्छितेः  अग्ला भएका अकुप्यन्  रिसाए 
निर्याय  निक्लेर रमेः  वृक्षहरुद्राया 


वाक्यार्थ यसपचछ्ि समुद्रको जलबाट निकलेर बाहिर आएका प्रचेताहरूले स्वर्गलाई नै रोकन 
खाजेैँ बेर अग्ला भएका वृक्षहरूद्वारा ढाकिएकी पृथिवीलाई देखे अनि उनीहरू वृक्षहरूसंग 
रिसाए। 


ततोऽग्निमारुतो राजन्नमुञ्चन्मुखतो रुषा । 
महीं निर्वीरुधं करतुं संवतंक इवात्यये ॥ ४५॥ 


पदार्थ 
राजन्  हे राजा कतुं  बनाउनका लागिमुखतः  मुखबाट 

अग्निमारुतो स 
ततः  त्यसपछि प्रचेताहरूले अग्निमारुतो  आगो र हावा 
रुषा  रिसले अत्यये  प्रलयकालमा अमुञ्चन्  छोड 
महीं  परथिवीलाई संवतंकः  कालाग्नि सुद्रले 
निर्वीरुधं  वृक्षरहित इव  ४ 





ताक्यार्थ हे राजा ! यसपचछि रिसले चुर भएका प्रचेताहरूले पृथिवीलाई वृक्षरहित बनाउनका 
लागि प्रलयकालमा कालाग्नि रुद्रले ४ मुखबाट आगो र हावा छोडे। 


भस्मसात्कियमाणांस्तान् रमान् वीक्ष्य पितामहः । 


रालानन्द्री लीक 


९०९५ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ३ 


आगतः शमयामास पुत्रान् बहिष्मतो नयेः ॥ ४६॥ 


पढार्थ 

भस्मसात्कियमाणान्  खरानी वीक्ष्य  देखेर पुत्रान्  छोराहरूलाई 

बनाइन लागिएका आगतः  आद्पुग्नुभएका नयः  युक्तिद्रारा सम्फाएर 
तान्  ती पितामहः  ब्रह्माजीले शमयामास  शान्त गराउनुभयो 
दरुमान  वृक्षहरूलाई बहिष्मतः  राजा प्राचीनबर्हिका 





ताक्यार्थ खरानी बनाइन लागिएका ती वृक्षहरूलाई देखेर त्यहं आद्पुरनुभएका ब्रह्माजीले राजा 
प्राचीनबर्हिका छोरा प्रचेताहरूलाई युक्तिपूर्वक सम्छाएर शान्त गराउनुभयो । 


तत्रावशिष्टा ये वृक्षा भीता दुहितरं तदा । 
उज्जहस्ते प्रचेतोभ्य उपदिष्टाः स्वयम्भुवा ॥ ४७॥ 


पदार्थ 

तत्र  त्यहं स्वयम्भुवा  ब्रह्माजीद्रारा प्रचेतोभ्यः  प्रचेताहरूलाई 
अवदिष्टाः  बांकी रहेका उपदिष्टाः  उपदेश गरिएका दुहितरं  आप्नी छोरी 
भीताः  उराएका सम्फाइएका उज्जह्ः  दिए 

  ४ 

ये  जुन ते  ती वृक्षहरूले 

वृक्षाः  वृक्षहरू थिए तदा  त्यस वेला 





वाक्यार्थ त्यहौँ बाँकी रेका वृक्षहरूले उराएर ब्र जीको आदेशअनुसार प्रचेताहरूलाई आप्नी छोरी 
दिए। 


न र  न 
तं च ब्रह्मण जाद्डशान्मारषासुपयामर । 
यस्यां महदवज्ञानादजन्यजनयोनिज  ॥ ४८ ॥ 


पदार्थ 

ते च  वी प्रचेताहरूले पनि उपयेमिरे  विवाह गरे अपमान गरेका कारणले 

ब्रह्मणः  ब्रह्माजीको यस्यां  जुन मारिषामा अजनि  आफ्नो पूर्वं शरीर 
आदेशात्  आज्ञाले अजनयोनिजः  ब्रह्माजीका त्यागेर जन्मे 
मारिषाम्  वृक्षपुत्री छोरा दक्ष 

मारिषालाई महदवज्ञानात्  महादेवको 





ताक्यार्थ प्रचेताहरूले पनि ब्रह्माजीको आज्ञानुसार वृक्षपुत्री मारिषासंग विवाह गरे। ती 
मारिषाबाट ब्रह्माजीका छोरा दक्षले महादेवको अपमान गरेका कारणले आफ्नो पूर्व शरीर त्याग 
गरेर अर्को जन्म लिए। 


रालानन्द्री लीक 


९७२६ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 
टिप्पणी अजन शब्दको अर्थं कहिल्यै जन्म नलिने भने ह॒न्छ। यसैले यहाँ अजन शब्दले 
अजन्मा नारायणलाई बुखाएको छ। नारायणको इच्छाअनुसार ब्रह्माजी उत्पन्न भएकाले यहां 
ब्रह्माजीलाई अजनयोनि भनिएको हो। अजनयोनि अर्थात् ब्रह्माजीबाट जन्मेका दक्षलाई 


अजनयोनिज भनिएको हो । 
त पु तु अट  अ 
चाश्चुषे त्वन्तरे प्राप्ते प्राक्सर्गे कालविद्रुते । 
यः ससजं प्रजा इष्टाः स दक्षो दैवचोदितः ॥ ४९॥ 


पदार्थ 

चाध्चषे तु  चाक्षुष   भगवान्बाट प्रेरित ससजं  सृष्टि गरे 

अन्तरे  मन्वन्तर भएर सःतिनै 

प्राप्ते  आएपच्ि यः  जसले दक्षः  दक्ष जन्मे 


प्राक्सर्गे  कालक्रमले पूर्वसर्ग इष्टः  इच्छानुसारका 
कालविद्रुते  नष्ट दा प्रजाः  प्रजाहरू 
ताक्यार्थ चाक्षुष मन्वन्तर आएपछि कालक्रमले पहिलेको सृष्टि नष्ट हदा भगवानूबाट प्रेरित 
भएर इच्छानुसारका प्रजाहरू सृष्टि गर्ने दक्ष जन्मे । 





०  अ य   
यो जायमानः सर्वेषां तेजस्तेजस्विनां रुचा । 
स्वयोपादत्त दाक्ष्याच्च कमणां दक्षमन्रुवन् ॥ ५० ॥ 


पदार्थ 

जायमानः  जन्म॑दा तेजस्विनां  तेजस्वीहरूको सबैले तिनलाई 

यः  जसले तेजः  तेज दक्षम्  दक्ष 

स्वया  आफ्नो उपादत्त  लिए नष्ट गरिदिए अघ्ुवन्  भने 
रुचा  कान्तिलि कममणां  कर्मको 

सर्वेषां  सम्पूर्ण दाक्ष्यात् च  कुशलताले गर्दा 





ताक्यार्थ जन्मनेवित्तिकै दक्षले आफ्नो कान्तिले सम्पूर्ण तेजस्वीहरूको तेज नष्ट गरिदिए । यसर्थ 
कर्मको कुशलताले गर्दा सबले तिनलाई दक्ष भने। 


तं प्रजासगरक्षायामनादिरभिषिच्य च । 

युयोज युयुजेऽन्यांश्च स वै सर्वप्रजापतीन् ॥ ५९ ॥ 
पदार्थ 
अनादिः  ब्रह्माजीले 


तं  ती दक्षलाई अभिषिच्य  प्रजापतिहरूको 


रालानन्द्री लीक 


१७२७ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 
नायक पदमा अभिषेक गरी सःच  तिने दक्षले र 

प्रजासर्गरक्नायाम् च  सृष्टिक अन्यान्  अरू वे  निश्चय ने 

रक्षा गर्ने कार्यमा पनि सवंप्रनापतीन्  सम्पूर्ण युयुजे  लगाए 
युयोज  लगाउनुभयो प्रजापतिहरूलाई आआफ्नो 





ताक्यार्थ ब्रह्माजीले ती दक्षलाई प्रजापतिहरूको नायक पदमा अभिषेक गरी सुष्टिको रक्षा गर्ने 
कार्यमा पनि लगाउनुभयो । तिन दक्षले अरू सम्पूर्ण प्रजापतिहरूलाई आआफ्नो कार्यमा लगाए । 


इति श्रीमद्धागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां चतुथंस्कन्धे त्रिंशोऽध्यायः ॥ ३०॥ 


रालानन्द्री लीक 


१७२८ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३१ 
अथ   भ घ्याय 
अथ प्कनशाशव्यायः 
प्रचेताहरूलाई नारदजीको उपदेश र तिनको परमपदलाभ 
मेत्रेय उवाच मैत्रेयजीले भन्नुभयो 
तत उत्पन्नविज्ञाना आइ्वधोक्षजभाषितम्। 
स्मरन्त आत्मजे भार्यां विसृज्य प्रा्रजन् गृहात् ॥ १॥ 
पदार्थ 
ततः  त्यसपच्छि दशलाख वर्षवचन आशु  तत्काल 
वितेपच्छि स्मरन्तः  सम्पदे गृहात्  घरबाट 
उत्पन्नविज्ञानाः  ज्ञान विवेक भार्यां  आपनी पत्तीलाई प्रा्रजन्  निक्ले 


उत्पन्न भएका प्रचेताहरूले आत्मजे  छोरासंग 
अधोक्षनभाषितम्  भगवान्को विसृज्य  छोडेर 





ताक्यार्थ दशलाख वर्षं बितेपल्छि विवेक उत्पन्न भएका प्रचेताहरूले यस संसारबाट विरक्त 
भएर मेरो धाममा जाने भन्ने भगवान्को वचन सम्दे आपफ्नी पत्नीलाई छोरासंग छोडर तत्काल 


घरबाट निक्ले  


दीक्षिता बह्यसत्रेण सवभूतात्ममेधसा । 


प्रतीच्यां दिशि वेलायां सिद्धोऽभूट् यत्र जाजलिः ॥ २॥ 


पदार्थ 

सवभूतात्ममेधसा  समस्त प्रचेताहरू 

प्राणीमा आत्मतत्त्व रहेको ज्ञानयत्र  जहां 

गराउने जाजलिः  जाजलि नामका 
ब्रह्मसत्रेण  ब्रह्मयज्ञ मुनि 

ज्ञानयज्ञको सिद्धः  सिद्ध 

दीक्षिताः  सङड्ल्प गरेकाअभूत्  भएका थिए मुक्ति 


प्राप्त गरेका थिए त्यस 

प्रतीच्यां  पश्चिम 

दिशि  दिशामा अवस्थित 

४९  

वेलायां  समृद्रको तीरमा गए 





ताक्यार्थ समस्त प्राणीमा आत्मतत्व रहेको ज्ञान गराउने ब्रह्मयज्ञको सङ्ल्प गरेका प्रचेताहरू 


जहाँ जाजलि मुनिले मुक्ति प्राप्त गरेका थिए पश्चिम दिशामा 
गए। 


अवस्थित समुद्रको त्यस तीरमा 


रालानन्द्री लीक 


१७२९ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ३१ 


तान्निजिंतप्राणमनोव्चोदुशो 
जितासनान् शान्तसमानविग्रहान् । 
परेऽमले बरह्मणि योजितात्मनः 
सुरासुरेडयो ददुशे स्म नारदः ॥ ३॥ 





पढार्थ 

सुरासुरेडयः  देवता र ॒दैत्यवशमा गरेका अमठे  विशुद्ध 

दुबैका पूज्य जितासनान्  आसन जितेकापरे ब्रह्मणि  पर ब्रह्ममा 

नारदः  नारद ऋषिले स्थिर योजितात्मनः  मन लगाएका 
निजिंतप्राणमनोवचोदुशः  प्राण, शान्तसमानविग्रहान्  शरीरलाई तान्  ती प्रचेताहरूलाई 

मन, वचन र दृष्टिलाई जितेकाएकरूपले शान्त बनाएका ददुशे स्म॒  देख्नुभयो 


ताक्यार्थ देवता र दैत्य दुबैका पूज्य नारद ऋषिले प्राण, मन, वचन र दृष्टिलाई वशमा गरेका, 
आसन जितेका स्थिर, शरीरलाई एकरूपले शान्त बनाएका एवं विशुद्ध पर ब्रह्ममा मन लगाएका 
ती प्रचेताहरूलाई देख्नुभयो । 


तमागतं त उत्थाय प्रणिपत्याभिनन्य च। 
पूजयित्वा यथादेशं सुखासीनमथाघ्रुवन् ॥ ४ ॥ 


पढार्थ 

ते  ती प्रचेताहरूले प्रणिपत्य  प्रणाम गरेर अथ  यसपचछि 

आगतं  आउनुभएका अभिनन्दय  सत्कार गरेर सुखासीनम्  सुखपूर्वक बसेका 
नारदजीलाई देखेर यथादेशं  ठाउंअनुसार तम्  उहांलाई 

उत्थाय  उढठेर पूजयित्वा च  पूजा पनि गरेर अघ्रुवन्  भने 





ताक्यार्थ प्रचेताहरूले नारदजीलाई देखेपच्छि उठेर प्रणाम एवं सत्कार गरे। देशकालअनुसार 
पूजा गरिसकेपचछ्छि सुखपूर्वक बसेका उहाँसंग भने। 


प्रचेतस उन्चुः प्रचेताहरूले भने 
स्वागतं ते सुरषंऽय दिष्टया नो दशनं गतः। 
तव चडङ्कमणं बह्यन्नभयाय यथा रेः ॥ ५॥ 


पदार्थ 
रालानन्द्री लीक 


९७२० 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३१ 
सुरषं  हे देवर्षि दानं  दर्शनमा ह॒न्छ त्यसरी 

ते  हजुरलाई गतः  आउनुभयो तव  हजुरको 

स्वागतं  स्वागत छ बह्यन्  हे ब्रह्मर्षि चङ्क्रमणं  हिंडाइ 

अद्य  आज यथा  जसरी अभयाय  संसारको अभयका 
नः  हामीहरूको रेः  सूर्यको भ्रमण प्रकाशलागि हुन्छ 
दिष्ट्या  भाग्यले हजुर फलाई भय हटाउनका लागि 





ताक्यार्थ हे देवर्षिं ! हजुरलाई स्वागत छ । आज हामीहरूको भाग्यले हजुरले दर्शन दिनुभयो । 
हे ब्रह्मर्षिं ! जसरी सूर्यको उदय चोर आदिबाट हुने भयको निवृत्तिका लागि हृन्छ त्यसरी हजुरको 
हिंडाइ ज्ञानरूपी प्रकाश फलाई संसारलाई अभयदान गर्नका लागि हुन्छ । 


यदादिष्टं भगवता शिवेनाधोक्षजेन च । 
तद् गृहेषु प्रसक्तानां प्रायशः क्षपितं प्रभो ॥ ६॥ 


पदठार्थ 

प्रभो  हे प्रभ दिनुभएको थियो प्रायशः  प्रायः 

भगवता  भगवान् तत्  त्यो उपदेश क्षपितं  फ्यांकिसक्यौँ 
रिवेन  शिवजीले र गृहेषु  गृहस्थाश्रममा भुलिसक्यौ 

अधोक्षजेन च  विष्णुले पनि प्रसक्तानां  आसक्त भएका 

यत् आदिष्टं  जुन उपदेशंहामीले 





ताक्यार्थ हे प्रभु! भगवान् शिवजीले र विष्णुले हामीलाई आत्मततत्वसम्बन्धी जुन उपदेश 
दिनुभएको थियो त्यो उपदेश गृहस्थाश्रममा आसक्त भएका हामीले प्रायः भुलिसक्यौँ। 


तन्नः प्र्योतयाध्यात्मज्ञानं तत्त्वाथंदशंनम् । 
येनाञ्जसा तरिष्यामो दुस्तरं भवसागरम् ॥ ७ ॥ 


पदार्थ 

तत्  त्यसकारण हजुर अध्यात्मज्ञानं  अध्यात्म ज्ञान दुस्तरं  तर्न कठिन हुने 

नः  हामीलाई प्रयोतय  फेरि प्रकाशितभवसागरम्  संसाररूपी सागर 
तत्त्वाथद्शंनम्  परमार्थागरिदिनृहोस् प्रदान गर्नुहोस् अञ्जसा  सजिलै 

तत्त्वलाई साक्षात्कार गराउने येन  जसद्रारा हामी तरिष्यामः  तर्न 





ताक्यार्थ त्यसकारण हजुरले हामीलाई परमार्थ ततत्वलाई साक्षात्कार गराउने अध्यात्म ज्ञान फेरि 
प्रदान गरिपिनुहोस्, जुन अध्यात्म ज्ञानबाट हामी तर्न कठिन हुने संसाररूपी सागर सजिलै तर्नं । 


रालानन्द्री लीक 


९७३२९ 
चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३१ 


० 


मत्रेय उवाच मेत्रेयजीले भन्नुभयो 
इति प्रचेतसां पृष्टो भगवान् नारदो मुनिः। 
भगवत्युत्तमरखोक आविष्टात्माबवीन्नृपान् ॥ ८ ॥ 


पदार्थ 

प्रचेतसां  प्रचेताहरुद्रारा श्रीकृष्णमा मुनिः  मुनिले 

इति  यसप्रकार आविष्टात्मा  मन लगाएका नृपान्  ती राजा प्रचेता लाई 
पृष्टः  सोधिएका भगवान्  भगवान् अनवीत्  भन्नुभयो 
भगवति उत्तमरखोके  भगवान् नारदः  नारद 





ताक्यार्थ प्रचेताहरूद्रारा यसप्रकार सोधिएका एवं भगवान् श्रीकृष्णमा मन लगाएका देवर्षिं 
नारद मूनिले प्रचेताहरूलाई भन्नुभयो । 


नारद् उवाच नारदजीले भन्नुभयो 
तज्जन्म तानि कमोणि तदायुस्तन्मनो वचः। 
नृणां येन हि विङ्वात्मा सेव्यते हरिरीरुवरः ॥ ९॥ 


पढार्थ 

येन  जसद्रारा सेव्यते  सेवा गरिनुहन्छ तानि कमीणि  तिनै कर्महरू 
विवात्मा  विश्वात्मा हि  निश्चय नै तत् आयुः  त्यही आयु 

ईदवरः  सर्वेश्वर नृणां  मानिसको तत् मनः  त्यही मन र 

हरिः  श्रीहरि तज्जन्म  त्यही जन्म वचः  वचन सफल हुन्छन् 





ताक्यार्थ जुन जन्म, कर्म, आयु, मन र वचनद्वारा विश्वात्मा सर्वेश्वर श्रीहरिको सेवा गरिन्छ, 
निश्चय नै मानिसको त्यही जन्म, तिनै कर्महरू, त्यही आयु, त्यही मन र तिनै वचन सफल 
हन्छन्। 


किं जन्मभिस्तिमिर्वेह शोक्छसावित्रयाज्ञिकेः । 
क्मभिवां त्रयीप्रोक्तैः पुंसोऽपि विबुधायुषा ॥ १०॥ 
श्रुतेन तपसा वा किं वचोभिरिचत्तवृत्तिभिः। 
बुद्धया वा किं निपुणया बठेनेन्द्रियराधसा ॥ ९ ॥ 


रालानन्द्री लीक 


९७३२ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमदभागवत अध्याय ३१ 


किं वा योगेन साङ्ख्येन न्यासस्वाध्याययोरपि । 
कि वा श्रेयोभिरन्येश्व न यत्रात्मप्रदो हरिः ॥ १२॥ 





पदार्थ 

यत्र  जहाँ वा पनि वा पनि 

आत्मप्रदः  आत्मतत्त्व किं के हुन्छर किं  के हुन्छ 

साक्षात्कार गराउने त्रयीप्रोक्तैः  वेदोक्त बलेन  बलले 

हरिः न  भगवान् श्रीहरि प्राप्त क्मभिः  कर्महरूद्रारा इन्द्रियराधसा  इन्द्रियको 
गरिनहुन्न विबुधायुषा  देवताको समानपटुताले 

इह  यस लोकमा लामो आयु योगेन  योगले 

पुंसः  मानिसका श्रुतेन  शास्रज्ञान साङ्ख्येन  साङ्ख्यशास्त्रले 
शोक्लसावित्रयाक्ञिकेः  शौक्लतपसा  तपस्याबाट वा पनि 

मातापिताबाट हने जन्म,वा  पनि किं  के हुन्छ 

सावित्र यज्ञोपवीत सस्कारबाटकि  के हुन्छ र न्यासस्वाध्याययोः अपि  
हुने जन्म र याज्ञिक वचोभिः  वाक्चातुर्य संन्यास र वेदाध्ययनले पनि 
यज्ञदीक्षाबाट हुने जन्म चित्तवृत्तिभिः  चित्तवृत्ति अन्येः च अपि  अन्य पनि 
त्रिभिः  तीनै प्रकारका निपुणया  निपुण श्रेयोभिः  कल्याण साधनबाट 
जन्मभिः  जन्महरद्रारा बुद्धया  बुदिद्रारा किंवा  के नै हुन्छ र 


ताक्यार्थ जसले आत्मतत्व साक्षात्कार गराउनुहूने भगवान् श्रीहरिलाई प्राप्त गर्देन त्यस्ता 
व्यक्तिका लागि यस लोकमा प्राप्त हुने शौक्ल मातापिताबाट हुने जन्म, सावित्र यज्ञोपवीत 
सस्कारबाट हने जन्म र याज्ञिक यज्ञदीक्षाबाट हुने जन्म गरी तीन प्रकारका जन्म, वेदोक्त कर्म, 
देवताको समान लामो आयु, शास्त्ज्ञान, तपस्या, वाक्चातुर्य, असल चित्तवृत्ति, निपुण बुद्धि, बल, 
इन्दियपटता, योग, साङ्ख्य, संन्यास, वेदाध्ययन एवं अन्य कल्याणप्रद साधनबाट पनि के लाभ 
हुन्छ र? 


श्रेयसामपि सर्वेषामात्मा ह्यवधिरथंतः। 
सर्वेषामपि भूतानां हरिरात्मात्मदः प्रियः ॥ १६३॥ 


पदार्थ 

अथंतः  वास्तवमा आत्मा  आत्मा हो सर्वेषाम् अपि  सम्पूर्ण 

सर्वेषाम् अपि  सम्पूर्ण हि  निश्चय नै भूतानां  प्राणीको 

श्रेयसाम्  कल्याणको आत्मद्ः  आत्मज्ञान प्रदान गर्ने प्रियः आत्मा  प्रिय आत्मा 
अवधिः  पराकाष्ठा हरिः  भगवान् श्रीहरि हुनुहुन्छ 





रालानन्द्री लीक 


९७३ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३१ 


वाक्यार्थ सम्पूर्णं कल्याणको पराकाष्ठा वास्तवमा आत्मा हो । आत्मज्ञान प्रदान गर्ने भगवान् 
श्रीहरि सम्पूर्ण प्राणीको प्रिय आत्मा हूनुहुन्छ । 

विवरण सम्पूर्ण कल्याणहरूको परम प्राप्तव्य आत्मा नै हो । सम्पूर्ण प्राणीहरूको आत्मारूपले 
रहने श्रीहरि नै परमप्रिय हनुहन्छ । त्यसैले त्यस्ता सर्वात्मा श्रीहरिको जसले सेवा गर्दैन त्यो 
मनुष्यले आफ लाई विर्सिरहेको ह॒न्छ । आफ्नो वास्तविक स्वरूप परम कल्याणमय ती भगवान् 
सबेथरी सत्कर्महरूका एकमात्र फल हुनहुन्छ । उहाँविनाका, वैदिक यज्ञ, वेदपाठ, तपस्या, 
शास््रज्ञान, अनन्त आयु, तीव्र बुद्धि, असीमित बल, योगसाधना, संन्यास, त्याग, वैराग्य आदि 
साधनहरू कसरी सफल रहन सक्छन् र ? त्यसैले असली जन्म त्यही हो, त्यही नै आयु, कर्म, मन 
र वचनको सार्थकता हो जसद्वारा विश्वात्मा श्रीहरिको सेवा हुन्छ । 


यथा तरोमखनिषेचनेन 
तुप्यन्ति तत्स्कन्धभुजोपशाखाः। 
प्राणोपहाराच्च यथेन्द्रियाणां 
तथेव सरवार्हिणमच्युतेज्या ॥ १४ ॥ 


पदार्थ 

यथा  जसरी तुप्यन्ति  तप्त हुन्छन् तथा एव  त्यसरी नै 

तरोः  रुखको यथा  जसरी अच्युतेज्या  भगवान् अच्युतको 
मूलनिषेचनेन  जरामा सेचनप्राणोपहारात् च  प्राणलाई तृप्त पूजा 

गनलि गर्ने भोजनबाट सवांहंणम्  सबैको पूजा हो 
तत्स्कन्धभुजोपशाखाः  त्यस का इन्द्रियाणां  समस्त इन्द्रियको 

स्कन्ध, हाँगाबिंगा तुप्ति हुन्छ 





ताक्यार्थ जसरी रुखको जरामा पानी हाल्नाले त्यसका स्कन्ध, हांगाविंगा सवे तप्त हृन्छन्, 
जसरी प्राणलाई तप्त गर्ने भोजनबाट समस्त इन्द्रियको तृप्ति हृन्छ त्यसरी नै भगवान् अच्युतको 
पूजा ने सबैको पूजा हो । 

विवरण सर्वश्रेष्ठ परमात्मा नै संसारको उत्पत्तिस्थान हूनहुन्छ । सम्पूर्णं संसार परमात्मामा नै 
आधित छ र उहाँमा नै कल्पना गरिएको हो। त्यसैले सर्वात्मा भगवानूको सेवा नै सबै देवता, 
मनुष्य तथा प्राणीहरूको सेवा हो । जसरी फल, पात, हांगा आदिलाई पुष्ट गर्न जरामा ने पानी 
हाल्नुपरछ त्यसै गरी सबे जगत्को त्॒प्तिका लागि भगवत्सेवा नै गर्नुपरछ । 


यथेव सूर्यात् प्रभवन्ति वारः 
पुनश्च तस्मिन् प्रविशन्ति काठे। 


रालानन्द्री लीक 


९७२४ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३१ 

भूतानि भूमो स्थिरजङ्गमानि 

तथा हरावेव गुणप्रवाहः ॥ १५॥ 

पदार्थ 
यथा  जसरी प्रविशन्ति  प्रवेश गर्दछछन् गुणप्रवाहः  गुणको प्रवाह 
काठे  वर्षाकालमा स्थिरजङ्गमानि  समस्त चराचर सृष्टि भगवान्बाट नै उत्पन्न 
सूयांत्  सूर्यबाट भूतानि  भूत॒ पृथिवीबाट हुन्छ 
वारः  जलकणहरू उत्पन्न हुन्छन् हरो  भगवान् श्रीहरिमा नै 
प्रभवन्ति  उत्पन्न हुन्छन् भूमो  पृथिवीमा नै विलीनविलीन हुन्छ 
पुनः च  फेरि ग्रीष्म ऋतुमा हुन्छन् 
तस्मिन् एव  सूर्यमा नै तथा एव  त्यसरी नै 





ताक्यार्थ जसरी वर्षीकालमा सूर्यबाट जल उत्पन ह॒न्छ, फेरि ग्रीष्म ऋतुमा सूर्यमा ने प्रवेश 
गर्द, समस्त चराचर जगत् पुथिवीवबाट उत्पनन ह॒न्छ र पृथिवीमा नै विलीन ह॒न्छ त्यसरी नै सृष्टि 
पनि भगवान् श्रीहरिबाट नै उत्पन हुन्छ र उहांमा नै विलीन हुन्छ । 


एतत् पदं तज्जगदात्मनः परं 


सकृद्विभातं सवितु्॑था प्रभा । 
यथासवो जाग्रति सुप्तशक्तयो 

दरन्यकरियाज्ञानमिदाभ्रमात्ययः ॥ १६॥ 
पदढार्थ 
यथा  जसरी अवस्थामा शक्तिहीन हृन्छन्। तत् एतत्  शास्त्रप्रसिद्ध यो 
सवितुः  सूर्यको त्यसरी परं पदं  सर्वोपाधिरहित स्वरूप 
प्रभा  कान्ति सूर्यबाट अभिन्नंसकृत्  कहिलेकाहीं छ यसमा 
ह॒न्छ सुष्टिकालमा द्रन्यकरियाज्ञानभिदाभ्रमात्ययः  
यथा  जसरी विभातं  प्रकाशित हुने पचछछिवस्तुतः द्रव्य, क्रिया, ज्ञानरूपी 
जाग्रति  जाग्रत् अवस्थामा प्रलय कालमा आफ्नै निर्गुणप्रिविध अहड्कारको कार्य तथा 
असवः  प्राणहरू स्वरूपमा लीन हुने तिनका कारणबाट हुने 
क्रियाशील हृन्छन् जगदात्मनः  विश्वात्माभेदभ्रमको अभाव रहन्छ 
सुप्तराक्तयः  सुषुप्तिपरमेश्वरको 





ताक्यार्थ जसरी सूर्यको कान्ति सूर्यबाट अभिनन हृन्छ, जसरी प्राणहरू जाग्रत् अवस्थामा 
क्रियाशील हृन्छन् र सुषुप्ति अवस्थामा शक्तिहीन हुन्छन् त्यसरी कहिलेकाहीं सुष्टिकालमा 
साला दीका 


९७२५ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३१ 


प्रकाशित हुने र पचि प्रलय कालमा आफ्नै निर्गुण स्वरूपमा लीन हुने विश्वात्मा परमेश्वरको 
शास्त्रप्रसिद्ध यो सर्वोपाधिरहित स्वरूप छ, जुन स्वरूपमा द्रव्य, क्रिया, ज्ञानरूपी त्रिविध 
अहङड़ारको कार्य तथा तिनका कारणबाट हुने भेदभ्रम ररहैदेन। 

वितरण शरीर, इन्द्रिय र इन्दियद्वारा हुने ज्ञान यी सबै वस्तुहरू अहड़ारबाटै उत्पन्न हृन्छन् । 
पृथ्वी, जल, तेज आदि समस्त सूक्ष्म र स्थूल जगत् अहड़ारके कार्य हो। अहङकार चिदाभास वा 
चित्स्वरूप ब्रह्मको आभास या प्रतिबिम्ब मात्र हो। जसरी अनेकौँ सूर्यप्रतिबिम्बहरूदेखि सूर्य भिन्ने 
छ, त्यसै गरी अनेक जीवात्मरूप अहङ्ारभन्दा परमात्मा भिन्न हुनुहन्छ । यसै लाई आत्मानात्मविवेक 
अर्थात् आत्मा र अनात्मा अहङ़ार आदि पदार्थलाई द्ुट्याएर बुण्नु भनिन्छ । जगत्को कारण 
समष्टि अहं हो भने त्यही नै व्यष्टि रूपमा व्यक्तिपिच्छे द्रा पनि छ । त्यसैले भगवान् अहङ्कार 
र अहड़ारको कार्य समस्त संसारदेखि भिनै हुनुहन्छ । 


यथया नमगस्यञ्रतमप्रकाशा 
भवन्ति भूपा न भवन्त्यनुकमात्। 
एवं परे ब्रह्मणि शक्तयस्त्वमू 
रजस्तमःसत्त्वमिति प्रवाहः ॥ १७ ॥ 

पढार्थ 
भूपाः  हे राजाहरू न॒ भवन्ति  कहिलेकाहीं शक्तयः  शक्तिहरू हृन्छन् 
यथा  जसरी हदेनन् तिनीहरूसंग आकाशहदेनन् पनि तिनीहरूसंग 
नभसि  आकाशमा लिप्त हँदेन, त्यसरी नै परमात्मा लिप्त हूनुहुन्न 
अभ्रतमप्रकाशाः  बादल,परे ब्रह्मणि  परब्रह्ममा इति एवं  यसप्रकार 
अन्धकार र प्रकाश रजस्तमःसत्त्वम्  रजोगुण, प्रवाहः  जगत्को क्रम चल्दकछछ 
अनुक्रमात्  क्रमैले तमोगुण र सत्त्वगुण 
भवन्ति  कटहिलेकाहीं हन्छन् अम्  यी 





ताक्यार्थ हे राजाहरू ! जसरी आकाशमा बादल, अन्धकार र प्रकाश क्रमैले कहिलेकाहीं हृन्छन् 
कहिलेकाहीं हदेनन्, तिनीहरूसंग आकाश लिप्त हेन त्यसरी नै पखब्रह्ममा रजोगुण, तमोगुण र 
सत्त्वगुण यी शक्तिहरू हृन्छन् र हदेनन् पनि, तिनीहरूसंग परमात्मा लिप्त हनहन । यसप्रकार 
जगत्को क्रम चल्ददछ । 


स  अ  
तेनैकमात्मानमरोषदेहिनां 
कां प्रधानं पुरुषं परेशम् । 


रालानन्द्री लीक 


९७२६ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३१ 

स्वतेजसा ध्वस्तगुणप्रवाह 

मत्मेकभावेन भजध्वमद्धा ॥ १८ ॥ 

पदार्थ 
तेन  त्यसकारण सम्पूर्णप्रधानं  प्रधान उपादानध्वस्तगुणप्रवाहम्  गुणको 
चराचर जगत्को सृष्टि, स्थिति,कारण प्रवाहरूप संसारलाई ध्वस्त गर्ने 
संहारकर्ताका रूपमा रहेकाले पुरुषं  कर्ता नियन्ता भगवान् श्रीहरिलाई 
अरोषदेहिनां  समस्त प्राणीकापरेशम्  ब्रह्मा आदि देवताकाअद्धा  निःसन्देह 
एकम्  एक मात्र पनि ईश्वर अत्मेकभावेन  आफूबाट 
आत्मानम्  आत्मस्वरूप स्वतेजसा  आपनो तेजअभिन्न मान्दै 
कारं  काल निमित्त कारण कालशक्तिले भजघ्वम्  सेवा गर 





वाक्यार्थ समस्त प्राणीका एक मात्र आत्मस्वरूप भएका, जगत्को निमित्त कारण कालस्वरूप, 
उपादान कारण प्रधानस्वरूप र नियन्ता हुनुभएका ब्रह्मा आदि देवताका पनि ईश्वर एवं आफनो 
तेज कालशक्तिले गुणको प्रवाहरूप संसारलाई ध्वस्त गर्ने भगवान् श्रीहरिलाई आफूबाट अभिन्न 
मान्दे सेवा गर । 


  ् 
दयया सवभूतघु सन्ुदट्या चन कन वा । 


सर्वेन्द्रियोपरान्त्या च तुष्यत्याशु जनार्दनः ॥ १९॥ 
पदढार्थ 
जनादंनः  भगवान् जनार्दन उपलब्ध जुनसुकै वस्तुद्रारा गरेर शान्त गनलि 
सर्वभूतेषु  सम्पूर्ण प्राणीमा सन्तुष्ट्या  सन्तुष्ट रहनाले आश्यु  चांडे 
द्यया  दयाभाव राख्नाले सरवैन्द्रियोपशान्त्या च  सम्पूर्ण तुष्यति  प्रसनन॒ हुनुह॒न्छ 
येन केन वा  प्राखब्धवशइन्दियलाई विषयबाट निवृत्त 
वाक्यार्थ सम्पूर्ण प्राणीमा दयाभाव राख्नाले, प्रारब्धवश उपलब्ध जुनसुकै वस्तुदारा सन्तुष्ट 
रहनाले एवं सम्पूर्ण इन्द्रियलाई विषयबाट निवृत्त गरेर शान्त गर्नलि भगवान् जनार्दन चांडे प्रसन्न 
हनुहन्छ । 
विवरण सम्पूर्ण संसारभरि एडटे तत्व व्यापक भएर रहेकाले कल्याणकारी आध्यात्मिक 
पुरुषहरूले व्यवहारमा फराकिलो दृष्टि अपनाउनुपर्छ । सम्पूर्ण प्राणीहरूमा आफ्नो पुत्र बराबर स्नेह 
र दया गर्नुपर्छ। सुख र दुःख दुबैमा सन्तुष्टि मान्नु उत्तम भक्तको लक्षण हो। सम्पूर्ण 
इन्दरियहरूलाई शान्त गरी भगवानूमा मन लगाउनाले अन्तर्यामी भगवान् चाँडे प्रसनन हुनुहन्छ । 





अपहतसकठेषणामलात्म 


रालानन्द्री लीक 


१७३७ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३१ 
   र 
न्यावरतमाघतभावनषपहूतः । 


निजजनवरागत्वमात्मनोऽय 
न्न सरति छिद्रवदक्षरः सतां हि ॥ २०॥ 


पदार्थ 

सतां  सज्जनहरूको भावनाद्रारा बोलादइनुभएका छिद्रवत्  हदयाकाशजस्तै भएर 
अपहतसकटेषणामलात्मनि अक्षरः  अविनाशी भगवान् रहनुहुन्छ त्यहांबाट 

सम्पूर्ण प्रकारका इच्छा हटेरंआत्मनः  आपू हि  निश्चय नै 

शुद्ध भएको अन्तःकरणमा निजजनवशगत्वम्  आफन्तान॒ सरति  हट्नुहुन्न 
अविरतम्  निरन्तर भक्तको अधीनतालाई 

एधितभावनोपहूतः  बदिरहेको अयन्  स्विकारदै 





ताक्यार्थ सज्जनहरूको सम्पूर्णं प्रकारका इच्छा हटेर शुद्ध भएको अन्तःकरणमा निरन्तर 
बहिरहेको भावनाद्रारा बोलादइनुभएका अविनाशी भगवान् आपू भक्तको अधीनमा रहेको तथ्यलाई 
चरितार्थ गर्नको लागि हृदयाकाशजस्तै भएर रहनुह॒न्छ, भक्तको हृदयबाट हट्नुहुन्न । 


न भजति कुमनीषिणां स इल्यां 
हरिरधनात्मघन प्रियो रसज्ञः । 
श्रुतधनकुलकमणां मदय 
विदधति पापमकिञ्चनेषु सत्सु ॥ २९॥ 
पढार्थ 
अघनात्मघनप्रियः  निर्धन एवंश्रुतघनकुलकमणां  शास््रज्ञान, विदधति  गर्दछन् 
आपू भगवान्लाई सर्वस्वधन, कुल र कर्मको कुमनीषिणां  त्यस्ता दुर्बुद्धिले 
मान्नेका प्रिय भएका मदेः  घमण्डले उन्मत्त भएर गरेको 
रसज्ञः  भक्ति रसका ज्ञाता अकिञ्चनेषु  निष्किञ्चन केही इज्यां  पूजा 
सः हरिः  उहाँ भगवान्नभएका न भजति  स्वीकार गर्नृहुन्न 
श्रीहरिले सत्सु  साधुजनहरूमा 
येनो पापम्  पाप 





वाक्यार्थ निर्धन एवं आपू भगवान् लाई नै सर्वस्व मान्नेवाला भक्तका प्रिय भएका, भक्ति 
रसका ज्ञाता भगवान् श्रीहरिले जो शास््ज्ञान, धन, कुल र कर्मको घमण्डले उन्मत्त भएर 
निष्किञ्चन साधुजनहरूमा पाप गर्दछन् त्यस्ता दुर्बुदिले गरेको पूजा स्वीकार गर्नृहुन्न । 


रालानन्द्री लीक 


१७३२८ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३१ 


विवरण जो मनुष्य विद्या, धन, कर्म र कुलको अहङ्ारमा परी भगवद्भक्त सत्पुरुषहरूको 
तिरस्कार गर्दछछछन् तिनीहरूको पूजा ढोँग र व्यर्थ हुन्छ । भगवान् निष्किञ्चन भक्तहरूदेखि नै प्रसन्न 
हनुहन्छ । भक्तका दुई विशेषण छन् अधन र आत्मधन। जो सम्पत्तिको अहङारबाट नमात्तिने 
गरिब भक्तहरू छन् अनि जो भगवानूलाई नै सर्वस्व सम्पत्ति माने खालका छन् त्यस्ता 
भक्तहरूको प्रिय भगवान्ले तिनीहरूकै प्रेमरूपी पूजालाई स्वीकार गर्नृहुन्छ । 


श्रियमनुचरतीं तदर्थिनङ्च 
द्विपदपतीन् विबुधांश्च यत् स्वपूणंः। 
न भजति निजभृत्यवग॑तन्त्रः 
कथममुमुद्धिसृजेत् पुमान् कृतज्ञः ॥ २२॥ 
पदार्थ 
यत्  किनभने गरिरहेकी पुमान्  मानिसले 
स्वपणंः  स्वरूपानन्दले परिपूर्ण भ्रियम्  लक्ष्मी अमुम्  यस्ता करुणानिधान 
भएर पनि तदथिनः  ती लक्ष्मीलाई चाहने भगवानूलाई 
निजभृत्यवगंतन््रः  आपफना द्विपदपतीन्  राजाहरू कथम्  कसरी 
भक्तजनको अधीनमा रहनुहूने विबुधान् च  देवताहरूलाई पनि उद्िसृजेत् च  बिर्येला 
भगवान् श्रीहरि न भजति  चाहनुहुन 
अनुचरतीं  आफ्नो सेवा कृतज्ञः  कृतज्ञ 





ताक्यार्थ स्वरूपानन्दले परिपूर्ण भए पनि आफ्ना भक्तजनको अधीनमा रहनुहूने भगवान् श्रीहरि 
आफनो सेवा गरिरहेकी लक्ष्मी र लक्ष्मीलाई चाहने राजाहरू एवं देवताहरूलाई पनि चाहनुहुन्न। 
यसर्थ यस्ता करुणानिधान भगवान्लाई कृतज्ञ मानिसले कसरी विर्न सक्ला ? 


० 


मत्रेय उवाच मेत्रेयजीले भन्नुभयो 
इति प्रचेतसो राजन्नन्याश्च भगवत्कथाः । 
श्रावयित्वा ब्रह्मलोकं ययो स्वायम्भुवो मुनिः ॥ २६॥ 


पढार्थ 

राजन्  हे राजा विदुरजी इति  यसप्रकारका बह्मलोकं  ब्रह्मलोकमा 
स्वायम्भुवः  ब्रह्माजीका पुत्र॒अन्याः च  अरू पनि ययो  जानुभयो 

मुनिः  मुनि नारद भगवत्कथाः  भगवत्कथाहरू 

प्रचेतसः  प्रचेतादरूलाई श्रावयित्वा  सुनाएर 





रालानन्द्री लीक 


९७३९ 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३१ 


ताक्यार्थ हे विदुरजी ! ब्र जीका पुत्र मुनि नारद यी र अरू पनि भगवत्कथाहरू प्रचेताहरूलाई 
सुनाएर ब्र लोकमा जानुभयो । 


तेऽपि तन्मुखनियांतं यशो लोकमलापहम् । 
हरेनिंशम्य तत्पादं ध्यायन्तस्तद्गतिं ययुः ॥ २४॥ 


पदार्थ 

ते अपि  ती प्रचेताहरू पनि लोकको पापरूपी मल नाश गर्नचरणकमलको 

तन्मुखनियांतं  नारदजीका हरेः यशः  भगवच्चरित्र ध्यायन्तः  ध्यान गर्दै 

मुखबाट निक्लेका निरम्य  सुनेर तद्गतिं  भगवदधाममा 
लोकमलापहम्  सम्पूर्ण।तत्पादं  भगवान्काययुः  गए 





ताक्यार्थ ती प्रचेताहरू पनि नारदजीका मुखबाट निक्लेका सम्पूर्ण लोकको पापरूपी मल नाश 
गर्ने भगवत्कथाहरू सुनेर उहाँका चरणकमलको ध्यान गर्दै भगवदधाममा गए । 


एतत् तेऽभिहितं क्षत्तय॑न्मां त्वं परिपृष्टवान् । 
प्रचेतसां नारदस्य संवादं हरिकीतंनम् ॥ २५॥ 


पदढार्थ 

क्षत्तः  हे विदुरजी एतत्  यो संवादं  संवाद 
त्वं  तपार्ईले हरिकीतंनम्  भगवान् श्रीहरिकाते  तपार्ईलाई 
मां  मलाई गुणगानले युक्त अभिहितं  बता 
यत्  जुन प्रचेतसां  प्रचेताहरू र 

परिपृष्टवान्  सोध्नुभयो नारदस्य  नारदजीको 





ताक्यार्थ हे विदुरजी! तपारईले मलाई सोध्नुभएको भगवान् श्रीहरिका गुणगानले युक्त 
प्रचेताहरू र नारदजीको यो संवाद तपारईलाई बताएं । 


श्रीड्युक उवाच श्रीशुकजीले भन्नुभयो 
य एष उत्तानपदो मानवस्यानुवणिंतः। 
वंशाः प्रियव्रतस्यापि निबोध नृपसत्तम ॥ २६॥ 


पदढार्थ 

नृपसत्तम  हे राजा परीक्षित् उत्तानपद्ः  उत्तानपाद राजाका अनुवणिंतः  वर्णन गँ 
मानवस्य  स्वायम्भुव मनुकायः एषः  जुन यो प्रिय्रतस्य अपि  स्वायम्भुव 
पुत्र वंशः  वंश मनुका दोस्रा पुत्र प्रियत्रतको 


रालानन्द्री लीक 


१७४० 


चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३१ 


बारेमा पनि निबोध  जान्नुहोस् सुन्नुटोस् 
ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! मैले स्वायम्भुव मनुका पुत्र उत्तानपाद राजाको वंश वर्णन गर। 
अब स्वायम्भुव मनुकै दोस्रा पुत्र प्रियत्रतको वंशका बारेमा पनि सुन्नुहोस्। 


्   पुनम॑हीम् 
यो नारदादात्मविद्यामधिगम्य पुनमंहीम् । 
भुक्तवा विभज्य पुत्रेभ्य पएेवरं समगात् पदम् ॥ २७॥ 





पढार्थ 

यः  जो प्रियत्रतले पुनः  फेरि विभज्य  बांडर 

नारदात्  मनि नारदजीबाट महीम् भुक्वा  पृथिवीला्ईिङ्वरं  भगवानूको 
आत्मविद्याम्  अध्यात्मविद्या भोगेर राज्यभोग गरेर पदम्  पद धाममा 

अधिगम्य  प्राप्त गरेर पुत्रेभ्यः  अन्त्यमा पुत्रहरूलाई समगात्  जानुभयो 


ताक्यार्थ प्रियत्रतले मुनि नारदजीबाट अध्यात्मविद्या प्राप्त गरिसकेपछि राज्यभोग गरी अन्त्यमा 
पुत्रहरूलाई उक्त राज्यभार सुम्पी भगवान्को धाममा जानुभयो । 


५ न्द त   
इमां तु कोषारविणोपवणितां 
क्षत्ता निशम्याजितवादसत्कथाम् । 
प्रवद्धभावोऽश्रुकलखाकुटो मुने 


दधार मृध्नां चरणं हदा हरेः ॥ २८॥ 
पदार्थ 
कोषारविणा  ऋषि मेत्रेयले 


उपव्णिंतां  वर्णन गरेको 


प्रवृद्धभावः  भक्तिभाव बढेर 
अश्चुकठाकुलः  हर्षको आंसुले 


मूध्नां  शिरले 
मुनेः  मुनि मैत्रेयको 


इमां  यो आनन्दविभोर भएका चरणं  चरणकमल 
अनजितवाद्सत्कथाम्  भगवान् क्षत्ता तु  विदुरजीले चाह दधार  धारण गर्नुभयो 
का गुणानुवादयुक्त सत्कथा हृदा  मनले दण्डवत् प्रणाम गर्नुभयो 


निरम्य  सुनेर 


हरेः  भगवान् श्रीहरिको र 





ताक्यार्थ ऋषि मेत्रेयले वर्णन गरेको भगवानूका गुणानुवादयुक्त सत्कथा सुनेर भक्तिभाव बेर 
हर्षको आंँसुले आनन्दविभोर भएका विदुरजीले मनले भगवान् श्रीहरिका चरणकमलको स्मरण 
गर्दै शिरले मुनि मैत्रेयका चरणकमलमा दण्डवत् प्रणाम गर्नुभयो । 


विदुर उवाच विदुरजीले भन्नुभयो 


रालानन्द्री लीक 


९७८९ 
चतुर्थ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३१ 


 न 


सोऽयमद्य महायोगिन् भवता करुणात्मना । 
दरिंतस्तमसः पारो यत्राकिञ्चनगो हरिः ॥ २९॥ 


पदढार्थ 

महायोगिन्  हे महायोगी सः अयम्  यो अकिञ्चनगः  अकिञ्चन 
करुणात्मना  दयालु पारः  पार अनन्य भक्तद्रारा प्राप्त गरिने 
भवता  हजुरले दशितः  देखाइदिनुभयो हरिः  भगवान् श्रीहरि प्राप्त 
अद्य  आज गरिदिनुभयो हुनुहुन्छ 

तमसः  अज्ञानान्धकारबाट यत्र  जहाँ 





ताक्यार्थ हे महायोगी ! दयालु हजुरले आज मलाई अज्ञानान्धकाराट पार गरिदिनुभयो । जहां 
अनन्य भक्तद्रारा प्राप्त गरिने भगवान् श्रीहरि प्राप्त हुनुह॒न्छ । 


श्रीड्ुक उवाच शुकजीले भन्नुभयो 
इत्यानम्य तमामन्त्र्य विदुरो गजसाहयम्। 
स्वानां दिदृशचुः प्रययो ज्ञातीनां निवंतारयः ॥ ३० ॥ 





पढार्थ 

इति  यसप्रकार निवृंतारायः  शान्त॒ चित्त दिदुश्ुः  देख्न भेट्न इच्छुक 
तम्  ती भत्रेय मुनिलाई भएका विदुरः  विदुरजी 

आनम्य  प्रणाम गरेर स्वानां  आपफ्ना गजसाह्वयम्  हस्तिनापुर 
आमन्त्य  जाने अनुमति लिएर ज्ञातीनां  दाजुभाइलाई प्रययो  जानुभयो 


ताक्यार्थ यसप्रकार मैत्रेय मुनिलाई प्रणाम गरेर जाने अनुमति लिएर शान्तचित्त भएका एवं 
आप्ना दाजुभादलाई भेटन इच्छुक विदुरजी हस्तिनापुर जानुभयो । 


  


एतद् यः शुणुयाद् राजन् राज्ञां हयपिंतात्मनाम्। 
आयुधंनं यशः स्वस्ति गतिमेदवर्यमाप्नुयात् ॥ ३९ ॥ 





पदार्थ 

राजन्  हि राजा एतत्  यो चरित्र स्वस्ति  कल्याण 

यः  जसले शृणुयात्  सुन्ला त्यसले गतिम्  सद्गति र 
हयपिंतात्मनाम्  भगवान्मा।आयुः  आयु ए्वय॑म्  एेश्वर्य 
पूर्णरूपमा समर्पित घनं  धन आप्नुयात्  प्राप्त गर्ला 
राज्ञां  राजाहरूको यशः  कीर्ति 


रालानन्द्री लीक 


९७४८२ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 


वाक्यार्थ हे राजा ! जसले भगवानूमा पूर्णरूपमा समर्पित ती राजाहरूको यो चरित्र सुन्ला 
त्यसले दीर्घायु, धन, कीर्ति, कल्याण, सद्गति र श्वर्यं प्राप्त गर्ला । 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां चतुथंस्कन्धे 
  ५    ,  घ्याय 
प्रचेतसोपाख्यानं नामेक त्रिंशोऽध्यायः ॥ ३१॥ 
इति चतुथः स्कन्धः समाप्तः ॥ 


रालानन्द्री लीक 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


अथ पञ्चमस्कन्धः 
अथ प्रथमोऽध्यायः 


प्रियत्रतचरित्र 


राजोवाच राजा परीक्षित्ले भन्नुभयो 
प्रियव्रतो भागवत आत्मारामः कथं मुने । 


९७४३ 


अध्याय१ 


गृहेऽरमत यन्मूलः कमंबन्धः पराभवः ॥ १॥ 


पढार्थ 

मुने  हे शुकदेव मनि प्रियव्रतः  महाराज प्रियव्रत 
भागवतः  भगवान्का परम कथं  कसरी 

भक्त र गृहे  गृहस्थाश्रममा 
आत्मारामः  आत्मामा ने अरमत  रमाए 

रमाउने यन्मूलः  जुन गृहस्थाश्रममा 





रमाउनाले 

कमंबन्धः  कर्मको बन्धन र 
पराभवः  आफनो वास्तविक 
स्वरूप आत्माको तिरस्कार 
विस्मृति हुन्छ 


ताक्यार्थ हे शुकदेव मुनि! भगवान्का परम भक्त र आत्मामा नै रमाउने महाराज प्रियत्रत 
कसरी गृहस्थाश्रममा रमाए ? गृहस्थाश्रममा रमाउनाले त कर्मको बन्धनमा परी आफ्नो वास्तविक 


स्वरूप आत्माको विस्मृति हुन्छ । 


न नूनं मुक्तसङ्गानां तादुशानां द्विजष॑म । 


गृहेष्वभिनिवेशोऽयं पुंसां भवितुमहैति ॥ २॥ 


पदार्थ 

द्विजषभ  हे ब्राह्मणश्रेष्ठ मुक्तसङ्गानां  निःसङ्ग 
शुकजी पुंसां  व्यक्तिहरूका लागि 
तादुज्ञानां  त्यस्ता प्रियत्रत॒ अयं  यस प्रकार 

जस्ता गृहेषु  गृहस्थाश्रममा 


अभिनिवेशः  आसक्ति 


भवितुम्  हनु 
नूनं  निश्चय नै 





न अर्हति  उचित होन 


ताक्यार्थ हे ब्राह्मणश्रेष्ठ शुकजी ! प्रियत्रतजस्ता निःसङ्ग व्यक्तिहरूका लागि यस प्रकार 


गृहस्थाश्रममा आसक्ति हनु निश्चय नै उचित होइन । 


रालानन्द्री लीक 


९७४४ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


महतां खट विप्रषं उत्तमरखोकपादयोः। 


अध्याय१ 


छायानिवृंतचित्तानां न कुटुम्बे स्पृहामतिः ॥ ३॥ 


पदार्थ 

विप्रषं  हे ब्रह्मर्षि छायानिवृंतचित्तानां  छायाको 
उत्तमरलोकपाद्योः  पुण्यकीर्ति आश्रय पाएर आनन्दित चित्त 
भएका भगवान् नारायणका भएका 

चरणको महतां  महापुरुषको 





वुदटुम्बे  परिवार आदिमा 
स्पृहामतिः  आसक्तिबुद्धि 
खदु  निश्चय नै 

न  हन सक्दैन 


ताक्यार्थ हे ब्रह्मर्षिं ! पुण्यकीर्ति भएका भगवान् नारायणका चरणको शीतल छायाको आश्रय 
पाएर आनन्दित चित्त भएका महापुरुषको परिवार आदिमा आसक्तिबुदधि हुनै सक्दैन । 


संशयोऽयं महान् बह्यन् दारागारसुतादिषु । 


सक्तस्य यत्सिद्धिरभूत् कृष्णे च मतिरच्युता ॥ ४॥ 


पढार्थ 

जह्यन्  हे मुनि कृष्णे  भगवान् कृष्णमा 
दारागारसुतादिषु  स्त्री, घर, ।अच्युता  अखण्डित 

पुत्र आदिमा मतिः  बुद्धिर 

सक्तस्य  आसक्त भएका यत्सिद्धिः च  जुन मोक्षप्राप्ति 
प्रियत्रतको पनि 





अभूत्  भयो 

अयं  यो कुरो 
महान्  ज्यादे 
संशयः  शङ्ास्पद छ 


ताक्यार्थ हे मुनि! स्त्री, घर, पुत्र आदिमा आसक्त भएका प्रियत्रतको भगवान् कृष्णमा 
अखण्डित बुद्धि र मोक्षप्राप्ति पनि भयो, यो कुरो ज्यादै शङ़ास्पद छ। 


श्रीडुक उवाच श्रीशुकजीले भन्नुभयो 


बादमुक्तं भगवत उत्तमङ्लोकस्य श्रीमच्चरणारविन्दमकरन्दरस 
आवेरितचेतसो भागवतपरमहंसदयितकथां किञ्चिदन्तरायविहतां 
स्वां रिवतमां पदवीं न प्रायेण हिन्वन्ति ॥ ५॥ 


पदार्थ 

बाढम्  सत्य श्रीमच्चरणारविन्दमकरन्दरसे  
उक्तं  भन्नुभयो किनभने श्रीयुक्त चरणकमलको 
उत्तमररोकस्य  पवित्र कीर्तिं परमानन्दप्रद भक्तिरसमा 
भएका अवेशितचेतसः  चित्त स्थिर 
भगवतः  भगवान् नारायणको गराएका महापुरुषहरू 





किञ्चित्  केही 
अन्तरायविहतां  विघ्नबाधा 
आद्पर्दा पनि 
भागवतपरमहंसद्यितकथां  
भगवान्का भक्त परमहंस ज्ञानी 


रालानन्द्री लीक 


पञ्चम स्कन्ध 


पुरुषका प्रिय वासुदेव 
भगवान्को कथाश्रवणरूपी 


श्रीमद्भागवत 


रिवतमां  परम कल्याणमय 
स्वां पदवीं  आफ्नो मार्गलाई 


९१७४५ 


अध्याय१ 


प्रायेण  प्रायः 
न हिन्वन्ति  त्याग्न सक्दैनन् 


ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! तपार्ईले ठीक भन्नुभयो किनभने पवित्र कीर्तिं भएका भगवान् 
नारायणको श्रीयुक्त चरणकमलको परमानन्दप्रद भक्तिरसमा चित्त स्थिर गराएका महापुरुषहरू 
केही विघ्नबाधा आड्पर्दा पनि वासुदेव भगवान्को कथाश्रवणरूपी परम कल्याणमय आफ्नो 


मार्गलाई प्रायः त्यारन सक्दैनन्। 


यहिं वाव ह राजन् स राजपुत्रः प्रियव्रतः परमभागवतो नारदस्य 
चरणोपसेवयाञ्जसावगतपरमाथंसतत्त्वो बह्यसत्रेण दीक्षिष्यमाणो 
ऽवनितरूपरिपालनायाम्नातप्रबरगुणगणेकान्तभाजनतया स्वपित्रो 
पामन्तितो भगवति वासुदेव एवान्यवधानसमाधियोगेन समावेशित 
सकलकारकक्रियाकलापो नैवाभ्यनन्दद् यद्यपि तदप्रत्याम्नातव्यं 
तदधिकरण आत्मनोऽन्यस्मादसतोऽपि पराभवमन्वीक्षमाणः ॥ ६॥ 


पलढार्थ 

राजन्  हे राजा परीक्षित् 
यहिं  यसैले 

वावहने 

नारदस्य  नारदजीको 
चरणोपसेवया  पादसेवनद्रारा 
अञ्जसा  सजिलै 
अवगतपरमाथंसतत्त्वः  
आत्माको यथार्थस्वरूप जानेका 
बह्यसत्रेण  ब्रह्मयज्ञको 
दीक्षिष्यमाणः  दीक्षा लिएर 
अन्यवधानसमाधियोगेन  
निरन्तरको समाधियोगद्रारा 
भगवति  भगवान् 

वासुदेवे एव  वासुदेवमा नै 
समावेशितसकलकारककरिया 
कलापः  सम्पूर्ण इन्द्रिय र 
तिनीहरूबाट हुने कार्यहरूलाई 


समर्पित गरेका 

परमभागवतः  भगवान्का परम 
भक्त 

सः राजपुत्रः  ती राजपुत्र 
प्रियतः  प्रियत्रत 
आम्नातप्रवरगुणगणेकान्त 
भाजनतया  शास्त्रमा 
नताइएका सने श्रेष्ठ 
गुणसमूहको समुचित पात्र 
भएकाले 

स्वपित्रा  आना पिता 
स्वायम्भुव मनुद्रारा 
अवनितलपरिपालनाय  
पृथिवीको पालन राज्य गर्नका 
लागि 

आमन्त्रितः  बोलाइए 

यद्यपि  यद्यपि 


तत्  त्यो पित्रुवचनलाई 
अप्रत्याम्नातव्यं  उल्लङ्घन 
गर्न नहने थियो तर 
तदधिकरणे अपि  राज्य 
स्वीकार गर्दा पनि 

असतः  मिथ्याभूत 
राज्यप्रपञ्चबाट 
अन्यस्मात्  भिन्न 
आत्मनः  परमपुरुषार्थभूत 
आत्माको 

पराभवम्  तिरस्कार हुने 
कुराको 

अन्वीक्षमाणः  विचार गर्दै 
प्रियत्रतले 

न एव अभ्यनन्दत्  राज्य 
शासनको इच्छा गरेनन् 





रालानन्द्री लीक 


९७४६ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 

ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! नारदजीको पादसेवनद्वारा आत्माको यथार्थ स्वरूपको ज्ञान गरी 
ब्रह्मयज्ञको दीक्षा लिएका, सम्पूर्ण इन्द्रिय र तिनीहरूबाट हुने कार्यहरूलाई भगवान् वासुदेवमा ने 
समर्पित गरेका, शास्त्रमा बताइएका सबै श्रेष्ठ गुणहरूले युक्त भएका, भगवान्का परम भक्त 
प्रियव्रत आपफ्ना पिता स्वायम्भुव मनुद्रारा पृथिवीको पालन राज्यशासन गर्नका लागि बोलादए । 
यद्यपि उनले पित्रवचनलाई उल्लड्घन गर्न नहूने थियो तर पनि पिताको आदेशञनुरूप राज्य 
स्वीकार गर्दा परमपुरुषार्थभूत आत्माको तिरस्कार हुने कुराको विचार गरी प्रियत्रतले 
राज्यशासनको इच्छा गरेनन्। 


अथ ह भगवानादिदेव एतस्य गुणविसगंस्य परिवृंहणानुध्यान 


व्यवसितसकल्जगदभिप्राय आत्मयोनिरखिठनिगमनिजगण 
परिवेष्टितः स्वभवनादवततार ॥ ७ ॥ 
पदढार्थ 
अथ  त्यसपछि गर्नलि सम्पूर्ण लोकको मरीचि आदि पार्षदले सहित 
ह  निश्चय नै अभिप्राय जानेका भएर 
गुणविसगंस्य  त्रिगुणको कार्य भगवान्  भगवान् स्वभवनात्  आफ्नो घर 
भएको आदिदेवः  आदिदेव सत्यलोकबाट 
एतस्य  यस सृष्टिको आत्मयोनिः  ब्रह्माजी अवततार  अवतीर्ण हुनुभयो 
परिवृंहणानुध्यानन्यवसितसकटल अखिलनिगमनिजगणपरि आडउनुभयो 
जगदमिप्रायः  वृद्धिको चिन्तन वेष्टितः  सम्पूर्ण वेद र आफना 





ताक्यार्थ त्यसपच्ि त्रिगुणको कार्य भएको यस सुष्टिलाई अधि बढाउने हेतुले भगवान् आदिदेव 
ब्रह्माजी सम्पूर्ण वेद र आप्ना मरीचि आदि पार्षदले सहित भएर आफनो वासस्थान सत्यलोकबाट 
प्रियव्रत भएको ठाडँमा आडनुभयो । 


स तत्र तत्र गगनतल उडुपतिरि विमानावलिभिरनुपथममरपरिवृटे 
रमिपूज्यमानः पथि पथि च वरूथशः सिद्धगन्धवंसाध्यचारणमुनि 
गणेरुपगीयमानो गन्धमादनद्रोणीमवभासयन्नुपससपं ॥ ८ ॥ 
पदार्थ 
गगनतठे  आकाशस्थलमा 


तत्र तत्र  विभिन्न ठाम 
विमानावलिमिः  विमानका अभिपूज्यमानः  पूजा गरिदै 


सिद्धगन्धवंसाघ्यचारणमुनि 
१०२ 

गणेः  सिद्ध, गन्धर्व, साध्य, 

चारण र मुनिहरुद्रारा 


देवताहरुद्रारा 
अनुपथम्  मार्गमा 


समूहहरूमा चेका पथि पथे  प्रत्येक मार्ममा 
अमरपरिवृढेः  इन्द्र आदि श्रेष्ठ वरूथशः  एकत्रित भएका 





उपगीयमानः  स्तुति गरिदै 
उदडुपतिः इव  चन्द्रमाले यै 


रालानन्द्री लीक 


१७५७ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 


गन्धमादनद्रोणीम् च  गन्ध अवभासयन्  प्रकाशित गर्दै उपससपं  आइपुग्नुभयो 

मादन पर्वतको भन्ज्याडलाई सः  उहाँ ब्रह्माजी 

ताक्यार्थ आकाशमार्गमा विभिन ठडँमा विमानमा चेका इन्र आदि श्रेष्ठ देवताहरूद्रारा पूजा 
गरिदे एवं सिद्ध, गन्धर्व, साध्य, चारण र मुनिहरुद्वारा स्तुति गरिदै चन्द्रमाले ४ गन्धमादन पर्वतको 
भन्ज्याडलाई प्रकाशित गर्द ब्रह्माजी त्यहाँ आद्पुरनुभयो । 


  


तत्र ह वा एनं देवषिंहंसयानेन पितरं भगवन्तं हिरण्यगभं 
मुपलभमानः सहसेवोत्थायाहेणेन सह पितापुत्राभ्यामवहिताञ्जलि 





रुपतस्थे ॥ ९॥ 
पदार्थ 
तत्र  त्यहाँ प्रियव्रत भएको   यी र छोरा प्रियव्रत सहित भएर 
ठार्ख॑मा पितरं  मेरा पिता सहसा एव  तुरुन्तै 
ह वा  निश्चयनै उपलभमानः  हुन् भन्ने जानेर उत्थाय  उठेर 
हंसयानेन  हंसको वाहनद्रारा अवहिताञ्जलिः  दुई हात अर्हेणेन  पूजाका साथ 
उपस्थित हुनुभएका जोडी अभिवादन गर्दै सत्कार गर्द 
भगवन्तं  भगवान् देवर्षिः  देवर्षि नारद उपतस्थे  नजिकमा जानुभयो 
हिरण्यगभम्  ब्रह्माजीलाई पितापुत्राभ्याम् सह  बाबु मनु 


ताक्यार्थ आफ्नो वाहन हांसमा चदढेर आउनुभएका भगवान् ब्रह्माजीलाई यी मेरा पिता हन् भन्ने 
जानेर दुई हात जोडी अभिवादन गर्दै देवर्षिं नारद मनु र प्रियत्रतले सहित भएर तुरुन्ते उठेर 
सत्कारका लागि नजिकमा जानुभयो । 


भगवानपि भारत तदुपनीताहणः सूक्तवाकेनातितरामुदितगुण 
गणावतारसुजयः प्रियव्रतमादिपुरुषस्तं सदयहासावलोक इति 


होवाच ॥ १०॥ 
पदार्थ 


भारत  हे भरतवंशी परीक्षित् उत्कृष्ट गुण र अवतारहरूको 
तदुपनीतादहणः  नारद मुनिद्रारा वर्णन गरिएका 


पूजा गरिएर सदयहासावखोकः  दयालु र 
सूक्तवाकेन  यथोचित मधुर मन्दमुस्कानयुक्त हेराइ भएका 
वाक्यले भगवान्  भगवान् 
अतितराम्  अत्यन्त आदिपुरुषः  आदिपुरुष 
उदितगुणगणावतारसुजयः   ब्रह्माजीले 


तं प्रियचतम्  ती राजा 
प्रियत्रतलाई 

ह  निश्चय नै 

इति  यसो 

उवाच  भन्नुभयो 





रालानन्द्री लीक 


१७५८ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 


वाक्यार्थ हे भरतवंशी परीक्षित् ! नारद मृनिद्रारा पूजा एवं यथोचित मधुर वाक्यले गुण र 
अवतारहरूको वर्णन गरिएका एवं दयालु र मन्दमुस्कानयुक्त हेरादइ भएका भगवान् आदिपुरुष 
ब्रह्माजीले ती राजा प्रियत्रतलाई यसो भन्नुभयो । 


श्रीभगवानुवाच भगवान् ब्रह्माजीले भन्नुभयो 
निबोध तातेदमृतं बवीमि 

मासूयितुं देवमह॑स्यप्रमेयम् । 
वयं भवस्ते तत एष महषि 


अ  


वंहाम सवे विवशा यस्य दटम् ॥ ९९॥ 





पदार्थ 

तात  हे बाबु प्रियत्रत असूयितुं  रिस गर्न वयं  हामीहरू 

इदम्  यो मा अर्हसि  योग्य छैनी स्व  सबै 

ऋतम्  सत्य कुरा किनभने विवशाः  विवश भएर 
जवीमि  भन्ददु भवः  महादेव अधीनमा रहर 

निबोध  बुर ध्यान दिएर सुन ते  तिम्रा यस्य  जसको 
अप्रमेयम्  अप्रमेय जान्न ततः  पिता स्वायम्भुव मनु दिष्टम्  आदेश 
नसकिने एषः  यी वहामः  पालन गर्दछौं 
देवम्  भगवान् नारायणप्रति महर्षिः  नारद मुनिलगायत 


ताक्यार्थ हे बाबु प्रियव्रत ! म सत्य कुरा भन्दद्ु, ध्यान दिएर सुन। अप्रमेय जानन नसकिने 
भगवान् नारायणप्रति तिमीले रिस गर्नु हदेन किनभने महादेव, तिम्रा पिता स्वायम्भुव मनु, नारद 
मुनि र हामीहरू सबे उहाँ के आदेश पालन गर्दच्छँ । 


न तस्य कदिचत् तपसा विद्यया वा 
योगवीर्येण  
न योगवीयेण मनीषया वा । 


नैवार्थं ९  


नै  परतः स्वतो वा 


कृतं विहन्तुं तनुभृद् विभूयात् ॥ १२॥ 
पदार्थ 


करिचत्  कुनै पनि 
तनुभृत्  शरीरधारी जीव 
तस्य  ती परमात्माको 
कृतं  विधानलाई 


तपसा  तपस्याद्रारा 
विद्यया  ज्ञानद्रारा 
योगवीर्येण  योगबलद्रारा 
वा अथवा 





विहन्तुं  परास्त गर्न 

न विभूयात्  समर्थ हदेन 
मनीषया  बुदधिबलद्रारा 
वा  अथवा 


रालानन्द्री लीक 


१७९८९ 
पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 
अर्थधर्मः  अर्थ र धर्मद्रारा परतः  अरूको सहयोगद्रारा स्वतः  आपै 
न  समर्थहदेन वा  अथवा न एव  समर्थ हदेन 
ताक्यार्थ कुनै पनि शरीरधारी जीव परमात्माको विधानलाई नाघ्न तपस्या, ज्ञान, योगबल, 
बुदधिबल, अर्थ र धर्मको सहयोगद्वारा अथवा आफ पनि समर्थ हदेन । 


भवाय नाशाय च कमं कतुं 
शोकाय मोहाय सदा भयाय । 
सुखाय दुःखाय च देहयोग 
मन्यक्तदिष्टं जनताङ्ग धत्ते ॥ १३॥ 
पदढार्थ 
अङ्ग  हे प्रिय प्रियव्रत सुखाय  सुख वि  अव्यक्त ईश्वरद्रारा 
जनता  सवे जीव दुःखाय  दुःख एवं प्रदत्त 
भवाय  जन्म भयाय  भय प्राप्तिका लागि र देहयोगम्  देव, मनुष्य आदि 
नाशाय  मृत्यु कमं  कर्म शरीरसम्बन्धलाई 
शोकाय  शोक कर्तुं च  गर्नका लागि पनि धत्ते  धारण गर्द गर्दछन् 
मोहाय  मोह सदा  सध 





ताक्यार्थ हे प्रिय प्रियव्रत! सबे जीवहरू जन्म, मृत्यु, शोक, मोह, सुख, दुःख एवं भय 
आदिको प्राप्ति र कर्म गर्नका लागि पनि सर्धं अव्यक्त ईश्वर्रारा प्रदत्त देव, मनुष्य आदि शरीर 
धारण गर्वछछन् । 


यद्वाचि तन्त्यां गुणकमंदामभिः 


सुदुस्तेे्व॑त्स वयं सुयोजिताः । 
सर्वे वहामो बलिमीरवराय 

 

प्रोता नसीव द्विपदे चतुष्पदः ॥ १४॥ 
पढार्थ 
वत्स  हे बाबु प्रियत्रत यद्वाचि  जुन भगवान्को राजस र तामसका 
दविपदे  दुईखुटे मानिसका वेदवाणीरूप दाम्लाहरद्रारा 
निमित्त भार बोक्नका लागि तन्त्यां  डोरीमा सुयोजिताः  बेसरी बाँधिएका 
नसि  नाकमा सुदुस्तरेः  अत्यन्त बलिया वयं  हामी 
प्रोताः  डोरीले बाँधिएका गुणकमंदामभिः  गुण सत्व, स्वे  सवै 
चतुष्पदः इव  चारखुद्रे पशु ४ रज र तम र कर्म सात्विक, ईङवराय  भगवान्का लागि 





रालानन्द्री लीक 


१७५० 
पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 


भगवान्को इच्छाअनुसार बलिम्  कर्मको भार वहामः  बोक्दचछौँ 

ताक्यार्थ हे बाबु प्रियव्रत! आफनो भार बोकाउनका लागि मनुष्यद्रारा नाकमा डोरीले 
बांधिएका चारखुटरे पशु ४ जुन भगवानूको वेदवाणीरूप डोरीमा अत्यन्त बलिया गुण सत्त्व, रज 
र तम र कर्म सात्त्विक, राजस र तामसका दाम्लाहरूद्रारा बेसरी बाँधिएका हामी सबे 
भगवान्को इच्छाअनुसार कर्मको भार बोक्दचछछँ अर्थात् कर्म गर्दछछौँ । 


ईशाभिसृष्टं ्यवरुन्ध्महेऽद्ख 
दुःखं सुखं वा गुणकमंसङ्गात्। 
आस्थाय तत् तद् यदु नाय 
रचक्चुष्मतान्पा इव नीयमानाः ॥ १५ ॥ 
पदार्थ 
अद्खं  हे प्रिय प्रियत्रत तिर्यक् आदि शरीर अन्धाः इव  अन्धा मानिसले यै 
गुणकमंसङ्गात्  सत्त्व आदि अयुङ्क  प्रदान गर्नुभयो ईराभिसुषटं  ईश्वसप्रदत्त 
गुण र तदनुकूल हाम्रा तत् तत्  त्यहीत्यही शरीरलाईदुःखं सुखं वा  दुःख वा सुख 
कर्मअनुसार आस्थाय  आधार मानेर हि  निश्चय नै 
गुण र कर्मको सम्बन्धनुरूप चश्चुष्मता  आंखा देख्ने अवरुन्ध्महे  स्वीकार गर्द 
नाथः  लोकाधिपति नारायणले व्यक्तिद्रारा 
यत्  हामीलाई जुन देव, नीयमानाः  डोययार्ददै गरिएका 





ताक्यार्थ हे प्रिय प्रियत्रत ! सतव आदि गुण र तदनुकूल हाम्रा कर्मअनुसार लोकाधिपति 
नारायणले हामीलाई जुन देव, तिर्यक् मनुष्य आदि शरीर प्रदान गर्नुभयो, त्यही त्यही शरीरलाई 
आधार मानेर हामी ओंँखा देख्ने व्यक्तिद्वारा डोहोयाइएका अन्धा मानिसले भँ ईश्वरदत्त दुःख वा 
सुख स्वीकार गर्दछौं । 


मुक्तोऽपि तावद् बिभृयात् स्वदेह 


मारब्धमरनन्नभिमानदशन्य   
यथानुभूतं प्रतियातनिद्रः 
किं त्वन्यदेहाय गुणान् न वृकं ॥ १६॥ 
पदार्थ 
यथा  जसरी अनुभूतं  स्वप्नमा अनुभूत अभिमानशुन्यः  अभिमानशून्य 
प्रतियातनिद्रः  निद्रा त्यागेको पदार्थलाई  कुनै आसक्ति भएको 
व्यक्तिले नराखी स्मरण गर्दछ त्यरै गरी मुक्तः अपि  जीवन्मुक्त 


रालानन्द्री लीक 


पञ्चम स्कन्ध 


व्यक्तिले पनि 

स्वदेहम्  जबसम्म आपनो 
शरीरलाई 

बिभृयात्  धारण गर्द 


श्रीमद्भागवत 


प्रदान गर्ने पुण्यपापरूप प्रारब्ध 
कर्मको 

अरनन्  भोग गरिरहन्छ 

किं तु  तर अज्ञाननिवृत्ति 


९७५९ 


अध्याय१ 


गराउन 

गुणान्  गुण वासना वा 
कर्महरू 

न वृङ्के  स्वीकार गर्दैन 


तावत्  तबसम्म भदस केपच्ि 

आरब्धम्  सुख, दुःख आदि अन्यदेहाय  अर्को शरीर प्राप्त 
वाक्यार्थ  जसरी निद्रा त्यागेको व्यक्तिले स्वप्नमा अनुभूत पदार्थलाई कुनै किसिमको आसक्ति 
नराखी स्मरण गर्वछ त्यसै गरी अभिमानशून्य भएको जीवन्मुक्त व्यक्तिले पनि जबसम्म आफ्नो 
शरीरलाई धारण गर्द तवबसम्म सुख, दुःख आदि प्रदान गर्ने पुण्यपापरूप प्रारब्ध कर्मको भोग 
गरिरहन्छ । तर अज्ञाननिवृत्ति भटसकेपलि अर्को शरीर प्राप्त गराउने वासना वा कर्महरू भने 
स्वीकार गर्देन। 


भयं प्रमत्तस्य वनेष्वपि स्याद् 

यतः स आस्ते सहषट्सपत्नः । 
जितेन्द्रियस्यात्मरते्बुघस्य 

गृहाश्रमः किं तु करोत्यवद्यम् ॥ १७ ॥ 





पदार्थ 


प्रमत्तस्य  विषयासक्त 
मानिसलाई 

वनेषु अपि  सङ्गको डरले 
वनमा गए पनि 

भयं  जन्ममरणरूप 
संसारप्राप्तिको भय 
स्यात्  भड्रहन्छ 

यतः  किनभने 


सः  त्यो मानिस वनवासी 
भएपनि 

सहषट्सपत्नः  मन र चक्षु 
आदि छ ओटा इन्द्रियरूपी 
शत्रुलाई साथमा नै लिएर 
आस्ते  बसेको हुन्छ 
जितेन्द्रियस्य  इन्द्रियजयी 
आत्मरतेः  आत्माराम 


बुधस्य  विवेकी व्यक्तिलाई 
गृहाश्रमः  गृहस्थाश्रमले 
किंनु के 

अवद्यम्  राग आदि दोष 
आसक्ति 

करोति  गर्न सक्छ अर्थात् 
केही पनि गर्न सक्देन 





ताक्यार्थ विषयासक्तं मानिसलाई सङ्गको डरले वनमा गए पनि जन्ममरणरूप संसाप्राप्तिको 
भय भडदरहन्छ किनभने त्यो मानिस वनवासी भए पनि उसले मन र चक्षु आदि छ ओटा 
इन्द्रियरूपी शत्रुलाई साथमा नै लिएर बसेको हृन्छ । तर इन्द्रियलाई जितेर आफूमा नै रमाउने 
विवेकी व्यक्तिलाई भने गृहस्थाश्रमले आसक्ति गराउने सम्भावना नै रहेंदैन। यसर्थं ऊ 
पुनःसंसारप्राप्तिको भयबाट सर्वथा मुक्त रहन्छ। 


यः षट्सपत्नान् विजिगीषमाणो 


  ् ४७ 


गृहेषु नावश्य यतत पूतम् । 
यामालन्दी टीका 


९७५५२ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 
अत्येति दुगौभ्रित उजिंतारीन् 
क्षीणेषु कामं विचरेद् विपद्िचित् ॥ १८ ॥ 
पदार्थ 
यः  जो व्यक्ति निविश्य  बसेर किनभने 
षट्सपत्नान्  मन र चक्षु आदि यतेत  अभ्यास गरोस् दुगभश्रितः  किल्लामा बसेको 
छ इन्द्रियरूप शत्रुलाई विपदिचत्  बुद्धिमान् मानिस राजाले नै 


उजिंतारीन्  प्रबल शत्रुहरूलाई 
न 
अत्येति  जित्दछ्छ त्यसपछि ऊ 


विजिगीषमाणः  जित्न चाहन्छ क्षीणेषु  इन्द्रियरूप शत्रू 
ऊ कमजोर वशीभूत भएपच्ि 
पूवम्  पहिले कामं  उच्छाअनुसार स्वतन्त्र रूपमा यत्रतत्र घुम्न 
गृहेषु  घरमा नै विचरेत्  विचरण गर्न सक्दछ सक्दछ 

ताक्यार्थ मन र चक्षु आदि छ इन्दियरूप शत्रुलाई जित्न चाहने व्यक्तिले पहिले घरमा नै बसेर 
अभ्यास गरोस् किनभने जसरी किल्लामा बसेको राजाले ने प्रबल शत्रुहरूलाई जित्दछछ र त्यसपछि 
मात्र ऊ स्वतन्त्र रूपमा यत्रतत्र घुम्न सक्छ त्यसै गरी कोटी पनि बुद्धिमान् व्यक्ति इन्दरियहरू 
वशीभूत भएपचछि मात्र इच्छाअनुसार घुम्न सक्दछछ । 





त्वं त्वन्जनाभाङ्घ्रिसरोजकोश 
दुगोभ्ितो निजिंतषट्सपत्नः। 
भु्क््वेह भोगान् पुरुषातिदिष्टान् 


विमुक्तसङ्गः प्रकृतिं भजस्व ॥ १९॥ 
पदढार्थ 


अन्जनाभाङ्ध्रिसरोजकोदादुगौ जितिसकेका भुङ्क्ष्व  भोग गर र 


श्रितः  कमलनाभ नारायणको त्वंतु तिमी चाहं 
चरणकमलको कोशरूपी पुरुषातिदिष्टान्  भगवान्ले 
किल्लामा आधित भई दिएका 

निजिंतषट्सपत्नः  मन र चक्षु भोगान्  भोगहरू 

आदि छ इन्द्रियरूप शत्रुलाई इह  यहीं 





विमुक्तसङ्गः  आसक्तिरहित 
भएर 

प्रकृतिं  आत्मस्वरूपको 
भजस्व  चिन्तन गर 


ताक्यार्थ कमलनाभ नारायणको चरणकमलको कोशरूपी किल्लामा आशित भई मन र चक्षु 
आदि इच्ियरूप शत्रुलाई जितिसकेका तिमी उनै भगवान्ले दिएका भोगहरू यीं भोग गर र 


आसक््तिरहित भएर आत्मस्वरूपको चिन्तन गर। 


रालानन्द्री लीक 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


श्रीडुक उवाच श्रीशुकजीले भन्नुभयो 


९७५३ 


अध्याय१ 


इति समभिहितो महाभागवतो भगवतस्त्िभुवनगुरोरुरासन 
मात्मनो लघुतयावनतरिरोधरो बाढमिति सबहुमानमुवाह ॥ २०॥ 


पदार्थ 

इति  यसप्रकार लघुतया  ब्रह्माजीभन्दा सानो 
समभिहितः  ्रह्माजीद्रारा भएकाले 

उपदेश दिइएका तरिभुवनगुरोः  तीनै लोकका 
महाभागवतः  भगवान्का गुरु 

परमभक्त प्रियव्रत भगवतः  भगवान् ब्रह्माजीको 
आत्मनः  आपू अनुशासनम्  आज्ञालाई 


ताक्यार्थ यसप्रकार ब्रह्माजीद्रारा उपदेश दिदएका भगवान्का 





अवनतशिरोधरः  शिर ठुकाएर 
वाटम् इति  जो आज्ञा भनेर 
सबहुमानम्  हर्षपूर्वक 

उवाह  वहन गरे स्वीकार गरे 


परमभक्त प्रियत्रतले आण् सानो 


भएका कारण तीनै लोकका गुरु भगवान् ब्रह्माजीको आज्ञालाई शिर इुकाएर जो आज्ञा भन्दै 


सहर्ष स्वीकार गरे। 


भगवानपि मनुना यथावदुपकल्पितापचितिः प्रियत्रतनारदयो 
रविषममभिसमीक्षमाणयोरात्मसमवस्थानमवाङ्मनसं क्षयमन्यव 


हृतं प्रवतंयन्नगमत् ॥ २९॥ 


पदार्थ 

मनुना  स्वायम्भुव मनुद्रारा अविषमम्  कुटिलता नराखी 
यथावदुपकल्पितापचितिः  सरल भावले 

यथोचित पूजा गरिएका अभिसमीक्षमाणयोः  हेदर्हिद 


भगवान् अपि  भगवान् ब्रह्माजी अवाङ्मनसं  वाणी र मनको 


पनि विषय नभएको 
प्रिय्रतनारदयोः  प्रियव्रत र॒ अन्यवहूतं  सर्वव्यवहारातीत 
नारदले स्वरूप परमात्माको 





प्रतंयन्  चिन्तन गर्दै 
आत्मसमवस्थानम्  आफ्नो 
आश्वरयभूत 

क्षयम्  सत्यलोक 
अगमत्  जानुभयो 


ताक्यार्थ स्वायम्भुव मनुद्रारा यथोचित पूजा गरिएका ब्रह्माजी पनि प्रियव्रत र नारदजीले हेदि 
वाणी र मनको विषय नभएको सर्वव्यवहारातीतस्वरूप परमात्माको चिन्तन गर्दै आफ्नो 


आश्रयभूत सत्यलोक जानुभयो । 


मनुरपि परेणेवं प्रतिसन्धितमनोरथः सुरषिवरानुमतेनात्मज 


मखिलधरामण्डलस्थितिगुप्तय आस्थाप्य 


स्वयमतिविषमविषय 


रालानन्द्री लीक 


९७५४ 


पञ्चम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


विषजटारायाराया उपरराम ॥ २२॥ 


पढार्थ 

परेण  ब्रह्माजीद्रारा 

एवं  यसप्रकार 
प्रतिसन्धितमनोरथः  
प्रियत्रतको राज्याभिषेकरूप 
मनोरथ पूर्णं गरादइएका 

मनुः अपि  मनु पनि 
सुरषिंवरानुमतेन  देवर्षिं 
नारदजीको आज्ञानुसार 


आत्मजम्  आपफ्ना नाति 
प्रियत्रतलाई 
अखिलधरामण्डलस्थितिगुप्तये  
सम्पूर्ण पृथिवीमण्डलको 
मर्यदिपूर्वक परिपालनका लागि 
आस्थाप्य  राखेर राज्याभिषेक 
गरेर 

स्वयम्  आफैमा 


अध्याय१ 


अतिविषमविषयविषजलाडशया 
रायाः  विषयरूपी विषाक्त 
जलले भरिएको गृहस्थाश्रमरूप 
अति दुस्तर जलाशयको 
भोगेच्छाबाट 

उपरराम  निवृत्त भए 





ताक्यार्थ ब्रह्माजीद्रारा यसप्रकार प्रियत्रतको राज्याभिषेकरूप मनोरथ पूर्ण गरादएका मनु पनि 
देवर्षिं नारदको आनज्ञानुसार नाति प्रियत्रतलाई सम्पूर्ण पृथिवीमण्डलको परिपालनका लागि नियुक्त 
गरेर विषयरूपी विषाक्त जलले भरिएको गृहस्थाश्रमरूप अति दुस्तर जलाशयको भोगेच्छाबाट 


निवृत्त भए। 
इति ह॒ वाव स॒ जगतीपतिरीशवरेच्छयाधिनिवेरितकमौधिकारो 
ऽखिरुजगदुबन्धध्वंसनपरालुभावस्य भगवत आदिपुरुषस्याङ्धि 
युगलानवरतध्यानानुभावेन परिरन्धितकषायारायोऽवदातोऽपि 
मानवधंनो महतां महीतलमनुशशास ॥ २३॥ 
पदढार्थ 
इति  यसप्रकार भावेन  दुबै चरणकमलको राज्यकर्मको अधिकार प्राप्त 
ह वाव  निश्चय नै निरन्तर ध्यानका कारण गरेका 
अखिरुजगटूबन्धध्वंसनपरानु परिरन्धितकषायाशयः  महतां  महान् व्यक्तिहरूलाई 
भावस्य  सम्पूर्ण संसारी अन्तःकरणका रागादि मल नष्ट मानवधंनः  सम्मान गर्ने 
बन्धनबाट मुक्त गराउन समर्थ भएकाले सःती 
भगवतः  भगवान् अवदातः  शुद्ध चित्त भएका जगतीपतिः अपि  राजा 
आदिपुरुषस्य  आदिपुरुष ईरवरेच्छया  भगवान्को प्रियत्रतले पनि 
नारायणको इच्छाले महीतलम्  पृथिवीमा 
अङ्धियुगलानवरतध्यानानु ।अधिनिवेशितकमौधिकारः  अनुशशास  शासन गर्न लागे 





ताक्यार्थ यसप्रकार सम्पूर्ण संसारी बन्धनबाट मुक्त गराउन समर्थं भगवान् आदिपुरुष 
नारायणका दुबै चरणकमलको निरन्तर ध्यानका कारण अन्तःकरणका राग आदि मल नष्ट 
भएकाले शुद्ध चित्त भई भगवान्को इच्छाले राज्यकर्मको अधिकार प्राप्त गरेका एवं महान् 


रालानन्द्री लीक 


१७५५ 
पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 


व्यक्तिहरूलाई सम्मान गर्न जान्ने ती राजा प्रियत्रतले पृथिवीमा शासन गर्न लागे। 


   


अथ च दुहितरं प्रजापतेविंङ्वकमण उपयेमे बर्हिष्मतीं नाम तस्यामु 
ह॒ वाव आत्मजानात्मसमानरीटगुणकमंरूपवीर्योदारान् दश 
भावयाम्बभूव कन्यां च यवीयसीमूजंस्वतीं नाम ॥ २४॥ 


पढार्थ 

अथ च  राज्यसञ्चालन गर्न उपयेमे  विवाह गरे दश  दश जना 

थालेपच्छि प्रियत्रतले उ ह वाव  निश्चय नै आत्मजान्  छोराहरू र 
प्रजापतेः  प्रजापति तस्याम्  ती बर्हिष्मतीबाट ऊरज॑स्वतीं नाम  ऊर्जस्वती 


विङ्वकमंणः  विश्वकर्माकी आत्मसमानशीलगुणकमंरूप नामकी 

बहिंष्मतीं नाम  बर्हिष्मती वीर्योदारान्  आ्ूजस्तै शील, यवीयसीम्  सबैभन्दा कान्छी 
नामकी गुण, कर्म, रूप पराक्रमर कन्यां च  छोरी पनि 

दुहितरं  छोरीसंग उदारता भएका भावयाम्बभूव  जन्माए 
ताक्यार्थ राज्यसञ्चालन गर्न थालेपचछ्छि प्रियत्रतले प्रजापति विश्वकर्माकी बर्हिष्मती नामकी 
छोरीसंग विवाह गरे र तिनीबाट आफूजस्ते शील, गुण, रूप, कर्म, उदारता र पराक्रम भएका दश 
जना छोरा र ऊर्जस्वती नामकी सबैभन्दा कान्छी छोरी पनि जन्माए। 





आग्नीघ्रेघ्मजिहयज्ञबाहुमहावीरहिरण्यरेतोघृतपृष्ठसवनमेधातिथि 


वीतिहोत्रकवय इति सवं एवाग्निनामानः ॥ २५॥ 
पदार्थ 
आग्नीघरेध्मजिहयज्ञबाहुमहावीर हिरण्यरेता, घतपृष्ठ, सवन, अग्निनामानः  अग्निका नाम 
हिरण्यरेतोधृतपृष्ठसवनमेघातिथि मेधातिथि, वीतिहोत्र र कवि भएका छोराहरू थिए 
वीतिहोत्रकवयः  आग्नीध्र, इति  यी 
इध्मजिह, यज्ञबाहु, महावीर, स्वे एव  सवै नै 
ताक्यार्थ आग्नीध्र, इध्मजिह, यज्ञबाहु, महावीर, हिरण्यरेता, घुतपृष्ठ, सवन, मेधातिथि, 
वीतिहोत्र र कवि यी सबे छोराहरू अग्निका नाम भएका धिए। 





एतेषां कविमंहावीरः सवन इति त्रय॒ आसन्नध्वेरेतसस्त 
आत्मविद्यायामभंभावादारभ्य कृतपरिचयाः पारमहंस्यमेवा 
श्रममभजन् ॥ २६॥ 
पढार्थ 
एतेषां  यी दश छोरामध्ये कविः  कवि महावीरः  महावीर 
राठान टीका 


९७५६ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 
सवनः  सवन आत्मविद्यायाम्  अध्यात्म पारमहंस्यम्  परमहंसको 

इति त्रयः  यी तीन छोरा ज्ञानमा आश्रमम् एव  आश्रम संन्यास 
उर्वैरेतसः  ब्रह्मचर्यमा रहेर॒ कृतपरिचयाः  अभ्यस्त भएका आश्रम नै 

अभ॑भावात् आरभ्य  आसन्  थिए अभजन्  स्वीकार गरे 
बाल्यावस्थादेखि नै ते  तिनीहरूले 





ताक्यार्थ यी दश छोरामध्ये कवि, महावीर र सवन यी तीन छोरा ब्रह्मचर्यमा रहेर 
बाल्यावस्थादेखि नै अध्यात्म ज्ञानमा अभ्यस्त थिए। यसैले तिनीहरूले संन्यास आश्रम नै स्वीकार 
गरे । 


तस्मिन् नु ह वा उपशमशीलाः परमयः सकल्जीवनिकायावासस्य 
भगवतो वासुदेवस्य भीतानां शरणभूतस्य श्रीमच्चरणा 
रविन्दाविरतस्मरणाविगलितपरमभक्तियोगानुभावेन परिभाविता 
न्तहृंदयाधिगते भगवति सर्वेषां भूतानामात्मभूते प्रत्यगात्मन्येवा 
त्मनस्तादात्म्यमविशेषेण समीयुः ॥ २७॥ 


पढार्थ 

तस्मिन्  त्यस संन्यास वासुदेवस्य  वासुदेवको प्रत्यग् आत्मनि  स्वरूपभूत 
आश्रममा श्रीमच्चरणारविन्दाविरतस्मरणा प्रत्यक् चैतन्यमय 

उह वा निश्चयनै विगलितपरमभक्तियोगानुभावेन  भगवति एव  भगवानूमा नै 
उपशमशीलाः  निवृत्तिपरायण श्रीयुक्त चरणकमलको निरन्तर आत्मनः  आफ्नो 

परमषंयः  कवि आदि स्मरणद्रारा अखण्डित भएको जीवात्माको 

महर्षिहरूले परम भक्तियोगको प्रभावले अविशेषेण  विशेष भावको 
सकलजीवनिकायावासस्य  परिभावितान्तहंदयाधिगते  शुद्ध त्याग गरी देह आदिमा हुने 
सम्पूर्ण प्राणीका आश्रय भएका भएको अतःकरणमा विराजमान अहन्ता र ममताको परित्याग 
भीतानां  उराएकाहरूको हुनुभएका गरेर 

रारणभूतस्य  एक मात्र शरण सर्वेषां  सम्पूर्ण तादात्म्यम्  एकत्वभावलाई 
भएका भूतानाम्  प्राणीहरूको समीयुः  प्राप्त गरे 

भगवतः  भगवान् आत्मभूते  आत्मभूत यसैले 





वाक्यार्थ संन्यास आश्रममा रेका निवृत्तिपरायण कवि आदि महर्षिहरूले सम्पूर्ण प्राणीका 
आश्रय भएका र डउराएकाहरूको एक मात्र शरण भएका भगवान् वासुदेवको श्रीयुक्त 
चरणकमलको निरन्तर स्मरण गरिरहे । यसपच्ि उनीहरूमा भक्ति उत्पन्न भयो । यही भक्तियोगको 
प्रभावले आफ्नो जीवात्माको विशेष भाव देहादिमा हुने अहन्ता र ममताको त्याग गरी शुद्ध 
भएको अन्तःकरणमा विराजमान हुनुभएका सम्पूर्ण प्राणीका आत्मभूत भगवानूसंगको 


रालानन्द्री लीक 


पञ्चम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


एकत्वभावलाई उनीहरूले प्राप्त गररे। 


१७५७ 


अध्याय१ 


अन्यस्यामपि जायायां त्रयः पुत्रा आसन्तुत्तमस्तामसो रेवत इति 
मन्वन्तराधिपतयः ॥ २८ ॥ 


पदार्थ 
अन्यस्याम्  अर्की 


६   रेवत 


जायायां अपि  पत्नीबाट पनि इति चयः  यी तीन 


उत्तमः  उत्तम 
तामसः  तामस 


पुत्राः  छोराहरू 
आसन्  भए यिनीहरू 





मन्वन्तराधिपतयः  मन्वन्तरका 
अधिपति भए 


ताक्यार्थ प्रियत्रतकी अर्की पत्नीबाट पनि उत्तम, तामस र रैवत यी तीन छोराहरू भए र 
यिनीहरू मन्वन्तरका अधिपति पनि भए। 


ने न स्वतनयेष्वथ जगतीपतिर्जगतीमबुंदान्येकादशपरि   ९  
एवमुपशमायनेषु स्वतनयेष्वथ  
वत्सराणामन्याहताखिलपुरुषकारसारसम्भृतदोर्दण्डयुगलापीडितमोर्वी 


गुणस्तनितविरमितधमंप्रतिपक्षो 


बर्हिष्मत्यार्चानुदिनमेधमानप्रमोद 


प्रसरणयोषिण्यव्रीडाप्रमुषितहासावलोकरुचिरक्ष्वेल्यादिभिः पराभूयमान 
विवेक इवानवबुध्यमान इव महामना बुभुजे ॥ २९॥ 


पदृार्थ 
अथ  यसपच्ि 
एवम्  यसप्रकार 


व्रीस्वभावकृत लाज, सङ्कुचित 
मन्द मुस्कान र मनोहर 


स्वतनयेषु  आपना कवि आदि वाक्यद्रारा 


तीन छोराहरू 

उपरामायनेषु  संन्यासमार्गमा 
लागेपछि तथा 

वरहिष्मत्याः च  आपनी रानी 
बर्हिष्मतीको पनि 

अनुदिनम्  दिनदिनै 
एधमानप्रमोद्प्रसरणयोषिण्य 
व्रीडाप्रमुषितहासावलोकरुचिर 
्ष्वेल्यादिभिः  बद्दै गएको 
आमोदप्रमोदको सञ्चार तथा 


पराभूयमानविवेकः  विवेकहीन 
भई 

अनववुध्यमानः इव  आत्मतत्त्व 
नबुेको सामान्य मान्छेजस्तो 
भएर 
अन्याहताखिलपुरुषकारसार 
सम्भृतदोर्दण्डयुगलापीडितमोवीं  
गुणस्तनितविरमितघमंप्रतिपक्षः  
अप्रतिहत पुरुषार्थ भएका 
बलशाली दुई भुजाद्रारा 





खिचिएको धनुको तोँदोको 
टङ़ारजन्य डरले जसका शत्रुहरू 
युद्धविना नै परास्त भएका छन् 
त्यस्ता 

महामनाः  महात्मा 
जगतीपतिः  राजा प्रियत्रतले 
परिवत्सराणां एकादश 

अबुंदानि  एक सय दश करोड 
वर्ष 

जगतीम्  पृथिवीको 

बुभुजे  भोग गरे 


रालानन्द्री लीक 


१७५८ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 


वाक्यार्थ यसप्रकार आफ्ना कवि आदि तीन छोराहरू संन्यासमार्गमा लागेपछि आप्नी रानी 
बर्हिष्मतीको आमोद प्रमोदमा बद्दैगएको रुचि, स्त्रीस्वभावकृत लाज, मन्दमुस्कान र मनोहर 
वाक्यद्रारा विवेकहीन भई आत्मतत्व नबुखेको सामान्य मान्छेजस्तो भएका एवं अप्रतिहत पुरुषार्थ 
भएका बलशाली दुई भुजाद्रारा खिचिएको धनुको ताँदोको टङ्कारजन्य डरले जसका शत्रुहरू 
युद्धविना नै परास्त भएका छन् त्यस्ता महात्मा राजा प्रियत्रतले एक सय दश करोड वर्षसम्म 
पृथिवीको भोग गरे। 
यावदवभासयति सुरगिरिमनुपरिकरामन् भगवानादित्यो वसुधातल 
मर्धेनैव प्रतपत्यर्धेनावच्छादयति तदा हि भगवदुपासनोपचिताति 
पुरुषप्रभावस्तदनमिनन्दन् समजवेन रथेन ज्योतिर्मयेन रजनीमपि 
दिनं करिष्यामीति सप्तकृत्वस्तरणिमनुपयंकामद् द्वितीय इव 
पतङ्गः ॥ ३० ॥ 
पदार्थ 


सुरगिरिम्  सुमेरु पर्वतलाई 
अनुपरिक्रामन्  प्रदक्षिणा गर्दै 
भगवान्  भगवान् 

आदित्यः  सूर्यले 

यावत्  जति 

वसुधातलम्  प्रथिवीतललाई 
अवभासयति  प्रकाशित 
गर्नृहुन्छ त्यतिमा 

अर्घेन  आधा घुमाइरारा 
प्रतपति  ताप दिनुहुन्छ 
अर्धेन  आधा घुमाइ्रारा 
अवच्छादयति  ढावनुहुन्छ 


अँध्यारो फौलाउनुहन्छ 

तदा हि  त्यस वेला राज्यमा 
तत्  अन्धकार फैलिएको 
अनमिनन्दन्  मन नपराउने 
भगवदुपासनोपचितातिपुरुष 
प्रभावः  भगवानू्को 
उपासनाद्रारा पुरुषार्थको प्रभाव 
बढेका प्रियत्रतले 

रजनीम् अपि  रातलाई पनि 
दिनं  दिन 

करिष्यामि इति  बनारु भने 
विचार गरेर 


समजवेन  सूर्यको रथसमान 
वेग भएको 

ज्योतिर्मयेन  ज्योतिर्मय 
रथेन  रथद्रारा 


द्वितीयः  दोसो 
पतङ्गः इव  सूर्य यै 


सप्तकृत्वः  सात पटक 
तरणिम् अनु  सूर्यको पछि 
पक्ि 

पय॑क्रामत्  पृथिवीको 
प्रदक्षिणा गरे 





ताक्यार्थ सुमेरु पर्वतलाई प्रदक्षिणा गर्ने भगवान् सूर्यले परथिवीको जति भागलाई प्रकाशित 
गर्नृहन्छ त्यतिमा आधा भागमा ताप दिनृहुन्छ र आधा भागमा चाहं अँध्यारो फैलाउनुह॒न्छ । त्यस 
वेला आफ्नो राज्यमा अन्धकार फैलिएको मन नपराउने राजा प्रियत्रतले रातलाई पनि दिन बना 
भन्ने विचार गरेर सूर्यको रथजस्तो वेग भएको ज्योतिर्मय रथट्रारा दोस्रो सूर्य ४ गरी सात 
पटकसम्म सूर्यको प्रदक्षिणा गरे। 


ये वा उ ह तद्रथचरणनेमिकृतपरिखातास्ते सप्त सिन्धव आसन् 


रालानन्द्री लीक 


९७५९ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 


यत एव कृताः सप्त भुवो दीपाः ॥ ३१९॥ 





पदार्थ 

वाउह  निश्चयनै ते  तिनीहरू अन्य ठाबाट नै 
ये  जुन सप्त  सात भुवः  पृथिवीका 
तद्रथचरणनेमिकृतपरिखाताः  सिन्धवः  समुद्रहरू सप्त  सात 

ती प्रियत्रतको रथको चक्रनेमिलेआसन्  भए दीपाः  द्वीप 
बनाएका खाल्टाहरू थिए यतः एव  जुन खाल्टोबाहेक कृताः  बने 


ताक्यार्थ राजा प्रियत्रतको रथको चक्रनेमिले बनाएका खाल्टाहरू सात समुद्र भए। 
खाल्टोबाहेक अन्य ठांबाट नै पृथिवीका सात द्वीप बने। 


जम्बृप्लक्षशाल्मलिकुराकोञ्चशाकपुष्करसंज्ञास्तेषां परिमाणं 
पूवंस्मात् पृवंस्मादुत्तर उत्तरो यथासङ्ख्यं द्विगुणमानेन बहिः 
समन्तत उपक्कप्ताः ॥ ३२॥ 





पदार्थ 

बहिः  समुद्रको बाहिरी शाल्मलि, कुश, क्रौञ्च, शाक, पहिलेको भन्दा 

भागमा २ नामका ती द्रीपहरू उत्तरः उत्तरः  पचछिल्लो 
समन्ततः  पृथिवीको उपङ्कुप्ताः  तयार भए पचिल्लोको 

चारतिर तेषां  तिनीहरूको यथासङ्ख्यं  क्रमैले 
जम्बृप्लक्षशाल्मलिकुशकरोञ्च परिमाणं  परिमाण द्विगुणमानेन  दुर्ईगुना दलो छ 
शाकपुष्करसंज्ञाः  जम्बू, प्लक्ष, पूवंस्मात् पूस्मात्  पहिले 


ताक्यार्थ समूद्रको बाहिरी भागमा पृथिवीको चारैतिर फैलिएका जम्बू, प्लक्ष, शाल्मलि, कुश, 
क्रौञ्च, शाक, पुष्कर नामका द्रीपहरू तयार भए । तिनीहरूको परिमाण पहिलेपहिलेको भन्दा 
पछिल्लो पछिल्लोको क्रमैले दुरईगुना दलो छ । 


क्षारोदेश्चरसोदसुरोदघृतोदक्षीरोददधिमण्डोदुद्धोदाः सप्त जठधयः 
सप्त ॒द्वीपपर्खा इवाभ्यन्तरद्वीपसमाना एकेकश्येन यथानुपूवं 
सप्तस्वपि बहिर्दीपिषु पृथक् परित उपकल्पितास्तेषु जम्ब्वादिषु 
बहिष्मतीपतिरनुव्रतानात्मजानाग्रीघरेप्मजिहयज्ञबाहुहिरण्यरेतोघृत 
पृष्ठमेधातिथिवीतिहोत्रसंज्ञान् यथासंख्येनेकेकस्मिन्नेकमेवाधिपतिं 
विदधे ॥ ३३॥ 


रालानन्द्री लीक 


९२६० 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 
पदार्थ 

क्षारोदेश्चरसोदसुरोदघृतोदक्षीयेद् प्रीपबराबर  
दधिमण्डोदश्ुद्धोदाः  क्षारोद, पृथक्  अलगअलग संज्ञान्  आग्नीध्र, इध्मजिह, 
इक्षुरसोद, सुरोद, घतोद, क्षीरोद, बहिः  बाहिर यज्ञबाहु, हिरण्यरेता, घ॒तपुष्ठ, 
दधिमण्डोद र शुद्धोद नामका परितः उपकल्पिताः  वरिपरि मेधातिथि र वीतिहोत्र नामका 
सप्त  सातओट घेरिएर रहेका छन् आत्मजान्  छोराहरूलाई 
जर्धयः  समुद्रहरू तेषु  ती यथासंख्येन  क्रमैले 
सप्द्रीपपरिखाः इव  जम्बू जम्ब्वादिषु  जम्बू आदि एकैकस्मिन्  एउटाएडटा 
आदि सप्तद्रीपका परिखा ै दीपेषु  द्रीपमा द्रीपमा 

यथानुपूर्वं  क्रमैले बहिष्मतीपतिः  बर्हिष्मतीका एकम् एव  एउटाएउटा 
सप्तसु अपि  सातै द्रीपमा पति प्रियत्रतले छोरालाई 

एकेकश्येन  एकएक गरेर अनुव्रतान्  आपना आज्ञाकारी अधिपतिं  राजा 
अभ्यन्तरदीपसमानाः  भित्रको आभ्नीपरेष्मजिहयज्ञबाहुहिरण्य विदधे  बनाए 





ताक्यार्थ क्षारोद, इक्षुरसोद, सुरोद, घतोद, क्षीरोद, दधिमण्डोद र शुद्धोद नामका सातओटा 
समूद्रहरू जम्बू आदि सात द्रीपका परिखा यँ क्रमेले साते द्रीपमा एकएक गरेर भित्रको द्वीपबराबर 
अलगअलग बाहिर वरिपरि धेरिएर रेका छन्। ती जम्बू आदि द्रीपमा बर्हिष्मतीका पति 
प्रियत्रतले आग्नीध्र, इध्मजिह, यज्ञबाहु, हिरण्यरेता, घृतपृष्ठ, मेधातिथि र वीतिहोत्र नामका आपफ्ना 
आज्ञाकारी छोराहरूलाई क्रमैले एडटाएडटा द्रीपको राजा बनाए । 

टिप्पणीं प्राचीन समयमा सहर वा किल्लालाई शत्रूनाट सुरक्षित राख्नका लागि त्यसको 
वरिपरि खाल्टो खनेर सो खाल्टोमा पानी भरी पोखरीजस्तो बनाएर त्यसमा विषालु जलजन्तु 
पाल्ने गर्दथे । त्यस्तो खाल्टोलाई परिखा भनिन्छ। 


दुहितरं चोजंस्वतीं नामोशनसे प्रायच्छद् यस्यामासीद् देवयानी नाम 


काल्यसुता ॥ २४ ॥ 
पदार्थ 
उजंस्वतीं नाम  ऊर्जस्वती उनसे  शुक्राचार्यलाई नाम  देवयानी नामकी 
नामकी प्रायच्छत्  दिए कान्यसुता  शुक्राचार्यकी छोरी 
दुहितरं च  छोरीलाई अस्याम्  यी छोरीबाट आसीत्  थिदन् 


ताक्यार्थ राजा प्रियत्रतले ऊर्जस्वती नामकी छोरी शुक्राचार्यलाई दिए। यी छोरीबाट देवयानी 
नामकी छोरी जन्मिदन्। 


नैवंविधः पुरुषकार उरुक्रमस्य 
पुंसां तदङ्घ्रिरजसा जितषड्गुणानाम् । 


रालानन्द्री लीक 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 

चित्रं विदूरविगतः सकृदाददीत 
यन्नामधेयमघुना स जहाति बन्धम् ॥ 

पदार्थ 

उरुक्रमस्य  भगवान्को द्रीपसमुद्र आदि निर्माण गर्न 

तदङ्धिरजसा  चरणारविन्दको सामर्थ्य हुन 


धुलोको प्रभावले न चित्रं  केही आश्चर्यको कुरो 
जितषड्गुणानाम्  मनसहित छ होइन किनभने 
इन्द्रियलाई जितेका विदूरविगतः  नीच योनिमा 


पुंसां  मानिसहरूमा प्राप्त मानिसले 
एवंविधः  यस किसिमको सकृत्  एक पटक मात्र 


पुरुषकारः  पुरुषार्थ यन्नामघेयम्  जुन भगवान्को 





९७६९१ 


अध्याय१ 


३५॥ 


नाम 
आददीत  लिन्छ उच्चारण 
गर्दछ 

सः  त्यो नीच मानिस पनि 
अधुना  अहिले न तत्काल नै 
बन्धम्  संसारबन्धन 

जहाति  त्याग्दछ 


ॐ 


ताक्यार्थ भगवान्को चरणारविन्दको धुलोको प्रभावले मनसहित छ इन्दियलाई जितेको 
व्यक्तिमा पूर्ववर्णित पुरुषार्थ दद्रीपसमुद्र आदि निर्माणसामर्थ्य हनु केही आश्चर्यको कुरो होइन 
किनभने नीच योनिमा प्राप्त मानिसले पनि एक पटक मात्र भगवान्को नाम उच्चारण गय्यो भने 
उसले तत्काल संसारबन्धनलाई त्याग्दछ । 


स॒ एवमपरिमितबलपराक्रम एकदा तु देविंचरणानुशायना 
नुपतितगुणविसगंसंसर्गेणानिवृंतमिवात्मानं मन्यमान आत्मनिवेंद 


इदमाह ॥ ३६ ॥ 
पढार्थ 
एवम्  यसप्रकार चरणमा शरणागत भएर पनि आत्मनिवेदः  मनमा वैराग्य 
अपरिमितबलपराकमः  राज्य आदि प्रपञ्चको संसर्गका धारण गर्न 
अतुलनीय शक्ति र पराक्रम कारण सः  ती महाराज प्रियत्रतले 
भएका आत्मानं  आफूलाई एकदा तु  एक दिन त 
देवषिचरणानुशयनानुपतितगुण अनिवृंतम् इव  अशान्त  इदम्  यसो 
विसग॑संसर्गेण  देवर्षिं नारदको मन्यमानः  मानेर आह  भने 





ताक्यार्थ यसप्रकार अतुलनीय शक्ति र पराक्रम भएका महाराज प्रियतव्रतले एक दिन देवर्षिं 
नारदको चरणमा शरणागत भएर पनि राज्य आदि प्रपञ्चको संसर्गका कारण आफूलाई अशान्त 


फँ मानेर मनमा वैराग्य लिंदे यसो तलको कुरा भने। 


   


अहो असाध्वनुष्ठितं 


  न्द, 


यदभिनिवेरितोऽहमिन्द्रियरविद्यारचित 


रालानन्द्री लीक 


१७६२ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 


विषमविषयान्धकूपे तदलमलममुष्या वनिताया विनोदमृगं मां 
धिग्धिगिति गहंयाञ्चकार ॥ ३७ ॥ 


पदार्थ 

अहो  आश्चर्य छ विवेकी उरलाग्दो विषयरूपी मनोरञ्जनका लागि नाच्ने 
भएर पनि मैले अन्धकारमय कुवामा नाँदरजस्तै 

असाघु  नराम्रो अभिनिवेशितः  खसालिएँं मां  मलाई 

अनुष्ठितं  काम गरं तत्  त्यसकारण धिक् धिक् इति  धिक्कार छ 
यत्  किनभने अलम् अलम्  विषयभोग धिक्कार छ यसो भन्दै 
अहम्  म पुर्यो पुग्यो आफएूलाई 

इन्द्रियः  इन्दियहरूद्रारा अमुष्याः  यी गहंयाञ्चकार  निन्दा गरे 
अविद्यारचितविषमविषयान्ध वनितायाः  स्त्रीको 

कूपे  अविद्याद्रारा बनाइएको विनोदमृगं  क्रीडामृग 





ताक्यार्थ आश्चर्य छ! विवेकी भएर पनि मेले नराम्रो काम गर किनभने म इन्दियद्रारा 
अज्ञानका कारण बनादइएको उरलाग्दो विषयरूपी अन्धकारमय कुवामा खसालिर्णं। यसर्थ अब म 
विषयभोगवाट पूर्ण रूपमा तप्त भरणं। यी स्त्रीको क्रीडामृग मनोरञ्जनका लागि नाच्ने बाँदर 
नेको मलाई धिक्कार छ, धिक्कार छ भन्दै प्रियत्रतले आफूलाई निन्दा गरे। 


परदेवताप्रसादाधिगतात्मप्रत्यवमर्शेनानुप्रवत्तेभ्यः पुत्रेभ्य इमां 
यथादायं विभज्य भुक्तभोगां च महिषीं मृतकमिव सह 
   १ 


महाविभूतिमपहाय स्वयं निहितनिर्वेदो हदि गृहीतहरिविहारातुभावो 
भगवतो नारदस्य पदवीं पुनरेवानुससार ॥ ३८ ॥ 


तस्य ह वा एते श्लोकाः  
पदार्थ 
परदेवताप्रसादाधिगतात्मप्रत्य वासुदेवको लीलाचरित्रको यथादायं  यथायोग्य 
वमन  भगवान् नारायणको चिन्तन गर्ने प्रियत्रतले विभज्य  भाग लगाएर 
कृपाद्रारा प्राप्त आत्मज्ञानका ।अनुप्रवृत्तेभ्यः  आपनो सहमहाविभूतिम्  साम्राज्य 
कारण अनुसरण गर्ने लक्ष्मीले सहित 
हृदि  हृदयमा पुत्रेभ्यः  आग्नीध्र आदि महिषीं च  महारानी 
निहितनिर्वेदः  वैराग्य धारण छोराहरूलाई बर्हिष्मतीलाई पनि 
गरेका उत्पन्न भएका भुक्तभोगां  भोग गरिएकी मृतकम् इव  मृत शरीरलाई ४ 
गृहीतहरिविहारानुभावः  इमां  यी पृथिवीलाई अपहाय  त्याग गरेर 





रालानन्द्री लीक 


९७६३ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 
स्वयं एव  आपै नै पदवीं  मार्गलाई एते  यी निम्नलिखित 

पुनः  फेरि अनुससार  अनुसरण गरे रटोकाः  श्लोकहरू प्रसिद्ध 
भगवतः  भगवान् तस्य  ती राजा प्रियत्रतको छन् 

भगवद्भक्त बारेमा 

नारदस्य  नारद मुनिको ह वा  निश्चयने 





ताक्यार्थ भगवान् नारायणको कृपाद्रारा प्राप्त आत्मज्ञानका कारण हृदयमा वैराग्य उत्पन्न 
भएका राजा प्रियत्रतले आफ्नो अनुसरण गर्ने आग्नीध्र आदि छोराहरूलाई भोग गरिएकी 
पुथिवीको यथायोग्य भाग लगाएर एवं साम्राज्य लक्ष्मीले सहित महारानी बर्हिष्मतीलाई पनि मृत 
शरीरलाई रै त्याग गरेर आफूले चाहं भगवान् नारद मुनिले हिंडेको मार्गको अनुसरण गरे। ती 
राजा प्रियत्रतको बारेमा निम्नलिखित भनाटहरू प्रसिद्ध छन् । 


प्रियव्रतकृतं कमं को नु कुयौद् विनेरवरम् । 
   न्द 


यो नेमिनिम्नेरकरोच्छायां घ्नन् सप्त वारिधीन् ॥ २९॥ 


पढार्थ 

ईरवरम् विना  सर्वसमर्थ नु  निश्चयने बनाएको खाल्टोद्रारा 
भगवान्बाहेक कुयात्  गर्न सक्दछ सप्त वारिधीन्  क्षारोद आदि 
कः  कसले यः  जसले सात समुद्र 

प्रियव्रतकृतं  राजा प्रियत्रतले छायां  रातको अन्धकारलाई अकरोत्  बनाए 

गरेका घ्नन्  हटाङदे 

कमं  काम निमिनिम्नेः  रथचक्रले 





ताक्यार्थ सर्वसमर्थ भगवानूबाहेक अन्य कसले राजा प्रियत्रतले गरेका काम गर्न सक्दछ ? 
जसले दोस्रो सूर्य बनेर रातको अन्धकारलाई हटारदे रथचक्रले बनाएको खाल्टोद्रारा क्षारोद 
आदि सात समुद्र बनाए। 

भूसंस्थानं कृतं येन सरिद्गिरिवनादिभिः। 

सीमा च भूतनिवृत्य द्वीपे द्वीपे विभागः ॥ ४०॥ 
पदठार्थ 


येन  जो प्रियत्रतले 
भूतनिवंत्ये  प्राणीको 
सुखसुविधाका लागि 
भूसंस्थानं  द्रीपरचनाद्रारा 


बसोबासको व्यवस्था 

कृतं  गरे 

दीपे द्वीपे  प्रत्येक द्रीपमा 
सरिद्गिरिवनादिभिः  नदी, 





पहाड र जङ्गल आदिद्रारा 
विभागाः  विभाग गरेर 
सीमा च  सीमा पनि निश्चित 
गरे 


ताक्यार्थ जो प्रियत्रतले प्राणीको सुखसुविधाका लागि द्रीपरचना गरेर बसोबासको व्यवस्था र 
प्रत्येक द्रीपमा नदी, पहाड र जङ्गल आदिद्रारा विभाग गरेर सीमा पनि निश्चित गरे। 


रालानन्द्री लीक 


१७६० 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 


भोमं दिव्यं मानुषं च महित्वं कर्मयोगजम् । 

यङ्चकरे निरयोपम्यं पुरुषानुजनप्रियः ॥ ४९१॥ 
पदार्थ 
पुरुषानुजनप्रियः  भगवान्का दिव्यं  स्वर्ग लोकमा भएको महित्वं च  ेश्वर्यलाई पनि 
भक्त नारद आदि मुनिका प्रिय मानुषं  मनुष्यलोकमा भएको निरयोपम्यं  नरकतुल्य 
यः  जो प्रियत्रतले कमंयोगजम्  कमनुष्ठानद्रारा चक्रे  गरे माने 
ममं  पाताल लोकमा भएको उत्पन्न हुने 
ताक्यार्थ भगवान्का भक्त नारद आदि मुनिका प्रिय राजा प्रियत्रतले कममानुष्ठानद्रारा पाताल, 
स्वर्ग र मनुष्यलोकमा हुने एेश्वर्यलाई नरकतुल्य माने । 





इति श्रीमद्धागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां पञ्चमस्कन्धे 
प्रियवतविजये प्रथमोऽध्यायः ॥ १॥ 


रालानन्द्री लीक 


१७६५ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 


अथ द्वितीयोऽध्यायः 
आग्नीघ्रचरित्र 
श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकजीले भन्नुभयो 
एवं पितरि सम्प्रवृत्ते तदनुरासने वत॑मान आग्नीध्रो जम्बूददीपोकसः 
प्रजा ओरसवद् धमवेक्षमाणः पयंगोपायत्॥ १॥ 


पदार्थ 
एवं  यसप्रकार वतमानः  संलग्न भएका जम्बृहीपोकसः  जम्बूदरीपमा 


बस्ने 
प्रजाः  प्रजाहरूलाई 


पितरि  पिता प्रियत्रत घमोवेक्षमाणः  धर्मलाई विचार 
सम्प्रवृत्ते  तपस्यामा लागेपछछि गर्ने 

ओरसवत् 
तदनुशासने  उनको आग्नीधः  आरनीघ्र ओरसवत्  पुत्रजस्तै गरी 
आज्ञापालनमा प्रियत्रतका जेठा छोराले पयंगोपायत्  पालन गरे 
ताक्यार्थ यसप्रकार पिता प्रियव्रत तपस्यामा लागेपछि उनको आज्ञापालनमा संलग्न भएका 
धर्मको अनुसरण गर्ने आरनीध्र प्रियत्रतका जेठा छोराले जम्बूद्रीपमा बस्ने प्रजाहरूलाई पुत्रजस्ते 
गरी पालन गरे। 





स॒ च कदाचित् पितृलोककामः सुरवरवनिताकीडाचल्द्रोण्यां 
भगवन्तं विश्वसृजां पतिमाभृतपरिचर्योपकरण आत्मेकाग्रयेण 
तपस्व्याराधयाम्बभूव ॥ २॥ 


पदार्थ 


कदाचित्  कुनै एकदिन नियममा रहेका एकाग्र गरी 


पितृखोककामः  पित॒लोकको सःच  ती आगनीघ्रले पनि 
इच्छाले सत्यत्रप्राप्तिका लागि सुरवरवनिताक्रीडाचलद्रोण्यां  
आभृतपरिचर्योपकरणः  पूजाका अप्सराहरूको क्रीडास्थल 

लागि आवश्यक सामग्रीहरू भएको मन्दराचलको भन्ज्याडमा 
लिएर बसेर 

तपस्वी  तपस्वी बनेका अत्मेकाग्रयेण  चित्तलाई 


भगवन्तं  भगवान् 

विश्वसृजां पतिम्  प्रजापतिका 
पति ब्रह्माजीको 

आराधयाम्बभूव  आराधना गर्न 
लागे 





ताक्यार्थ कुनै एकदिन सत्ुत्रप्राप्तिका लागि गरिने पूजासामग्री जम्मा गरी सोहीअनुसारको 
नियममा रहेका तपस्वी आगनीध्रले अप्सराहरूको क्रीडास्थल भएको मन्दराचलको भन्ज्याडमा 
बसेर चित्तलाई एकाग्र गरी भगवान् ब्रह्माजीको आराधना गर्न लागे । 


रालानन्द्री लीक 


१७९६ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 


तदुपलभ्य भगवानादिपुरुषः सदसि गायन्तीं पूर्वचित्तिं 
नामाप्सरसमभियापयामास ॥ ३॥ 





पदार्थ 

तत्  पूत्रप्राप्तिका लागि आदिपुरुषः  आदिपुरुष पूवचित्तिं नाम  पूर्वचित्ति 
आफ्नो आराधना गरेको कुरा ब्रह्माजीले नामकी 

उपलभ्य  थाहा पाएर सदसि  आपनो सभामा अप्सरसम्  अप्सरालाई 
भगवान्  भगवान् गायन्तीं  गीत गाउने अभियापयामास  पठाइदिनुभयो 


ताक्यार्थ आगनीध्रले पूत्रप्राप्तिका लागि आफ्नो आराधना गरेको कुरा थाहा पाएर भगवान् 
आदिपुरुष ब्रह्माजीले आफ्नो सभामा गीत गाउने पूर्वचित्ति नामकी अप्सरालाई राजा 
आगनीघ्रसमक्ष पठाइदिनुभयो । 


सा च तदाश्रमोपवनमतिरमणीयं विविधनिबिडविटपिविटपनिकर 
संरिष्टपुरटरुतारूढस्थलविहङ्गममिथुनेः प्रोच्यमानश्रुतिभिः प्रति 
बोध्यमानसलिलकुक्कुटकारण्डवकलहंसादिभिविचित्रमुपकूजितामल 
जलाशयकमलाकरमुपबभ्राम ॥ ४॥ 


पदार्थ 

सा च  वी पूर्वचित्ति नामकी प्रोच्यमानश्चुतिभिः  उच्चरित करम्  मठो कलरव गरिएको 
अप्सरा पनि मधुर शब्दका कारण निर्मल जलाशयमा भएका 
विविधनिबिडविटपिविटपनिकर प्रतिबोध्यमानसलिलकुक्कुट कमल वनले शोभित 
संरिलष्टपुरटलतारूढस्थल कारण्डवकलहंसादिभिः  सजग अतिरमणीयं  अत्यन्त मनोहर 
विहङ्गममिथुनेः  विभिन भएका जलचर कुखुरा, कोणेर तदाश्रमोपवनम्  आगनीध्रको 
प्रकारका घना रुखका र घरहां सहरूले आश्रमको बरगैँचामा 

हाँ गाहरूमा जोडिएका सुनका विचित्रम्  आश्चर्यजनक उपबभ्राम  घुम्न लागिन् 
लहरामा बसेका मयूर आदि तरिकाले 

स्थल पक्षीका जोडीद्रारा उपकूजितामल्जलाशयकमला 





ताक्यार्थ पूर्वचित्ति नामकी अप्सरा आग्नीघ्रको आश्रमको बरगँचामा घुम्न लागिन्। त्यो ब्गँचा 
विभिन्न प्रकारका रूखका हांगाहरूमा जोडिएका सुनका लहरामा बसेका मयूर आदि स्थल 
पक्षीका जोडीद्रारा उच्चरित मधुर शब्दका कारण सजग भएका जलचर कुखुरा, कोणेर र 
घरहांसको विचित्रको मिटठो कलरवले युक्त एवं निर्मल जलाशयमा भएका कमलले गर्दा अत्यन्त 
सुन्दर थियो । 


तस्याः सुललितगमनपदविन्यासगतिविलकासायाश्चानुपदं खण 


रालानन्द्री लीक 


पञ्चम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


९७६७ 


अध्याय २ 


खणायमानरुचिरचरणाभरणस्वनमुपाकण्यं नरदेवकुमारः समाधि 
योगेनामीलितनयननलिनमुकुलयुगटमीषद्धिकचय्य व्यचष्ट ॥ ५॥ 


पदढार्थ 
सुललितगमनपदविन्यासगति 
विलासायाः  विलासमय 
सुललित गमन र पादविन्यास 
भएकी 

तस्याः  ती पूर्वचित्ति 
अप्सराको 

अनुपदं  प्रत्येक पाइलामा 
खणखणायमानरुचिरचरणा 


भरणस्वनम्  सुकोमल 
चरणको पाउजुको छम्छम् गर्न 
मधुर ध्वनि 

उपाकण्यं  सुनेर 

नरदेवकुमारः  राजपुत्र 
आग्नीध्रले 

समाधियोगेन  समाधियोगद्रारा 
आमीकितनयननलिनसुकुल 





युगम्  कमलको 
कोपिलाजस्ता आफ्ना 
चिम्लिएका दुबै आंँखालाई 
ईषत्  अलिकति 
विकचय्य  खोलेर 

व्यचष्ट  हेरे 


ताक्यार्थ विलासमय सुललित गमन र पादविन्यास भएकी ती पूर्वचित्ति अप्सराको प्रत्येक 
पादइलामा सुकोमल चरणको पाउजुको छमछम् गर्ने मधुर ध्वनि सुनेर राजपुत्र आगनीध्रले 
समाधियोगद्वारा कमलको कोपिलाजस्ता आपफ्ना चिम्लिएका दुबे आंँखालाई अलिकति खोलेर 


हरे। 


पदार्थ 


अविदूरे  आपन नजिकमा 
मधुकरीम् इव  भंवरी छँ 
सुमनसः  एूलहरू 
उपजिघ्रन्तीं  सुंघ्दै गरेकी 


तामेवाविदूरे मधुकरीमिव सुमनस उपजिघ्रन्तीं दिविजमनुज 
मनोनयनाहद्दुधेगगतिविहारनीडाविनयावरोकसुस्वराक्षरावयवेमंनसि 
नृणां कुसुमायुधस्य विदधतीं विवरं निजमुखविगलिता 
मृतासवसहासभाषणामोद्मदान्धमघुकरनिकरोपरोधेन  द्रतपद् 
विन्यासेन वल्गुस्पन्दनस्तनकलशाकबरभाररदनां देवीं तदवलोकनेन 
विवृतावसरस्य भगवतो मकरध्वजस्य वशमुपनीतो जडवदिति 
होवाच ॥ ६॥ 

आं खालाई आनन्द दिने 
गतिविहारबीडाविनयावलोक 


सुस्वराक्षरावयवेः  विलासपूर्ण 
गति, क्रीडा, लज्जा, ढुकेका 


नृणां  पुरुषहरूको 

मनसि  मनमा 
कुसुमायुधस्य  कामदेवको 
विवरं  प्रवेशद्रार सँ 


 दिविजमनुनमनोनयनाहाददुधे छ ऽ विदधतीं  
  हेराइ, मधुर र स्पष्ट वाणी तथा विदधतीं  बनाउने 


देवता र मनुष्यको मन र 





शरीरका मनोहर अङ््रारा निजमुखविगकलितामृतासव 


रालानन्द्री लीक 


९७६८ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 
सहासभाषणामोदमदान्धमघुकर  अलिअलि हल्लिएका भगवतः  शक्तिशाली 
निकरोपरोधेन  आप्नो मुखबाट सुन्दर स्तनकलश र केशपाश मकरध्वजस्य  कामदेवको 
निस्किएको अमृतमय मादक भएकी वम् उपनीतः  वशमा परेका 
मुग्ध गराउने हांसो र वाणीले ताम् एव  तिन आग्नीध्रले 

युक्त मुखनिश्वासको गन्धमा देवीं  पूर्वचित्ति अप्सरालाई जडवत्  लद्र परेको व्यक्ति 
लर्ठ भएका भंवराहरूको देखे जस्तो भएर 

आवरणका डरले तदवलोकनेन  ती पूर्वचित्तिलाईह  निश्चय नै 
द्रुतपदविन्यासेन  छिटोचिटो देखेपछि इति  यसो 

पाटला उठएर हिड्दा विवृतावसरस्य  प्रवेशका लागि उवाच  भने 
वल्गुुस्पन्दनस्तनकठशकबरभार अवसर पाएको 





वाक्यार्थ आफ्नै नजिकमा भंवरी ४ फूलहरू सुंष्दै हिंडेकी, देवता र मनुष्यको मन र आंँखालाई 
आनन्द दिने, विलासपूर्ण गति, क्रीडा, लज्जा, ढुकेको हेराइ, मधुर र स्पष्ट वाणी तथा शरीरका 
मनोहर अङ्द्रारा पुरुषहरूको मनमा कामदेवको प्रवेशद्वार फैँ बनाउने, आफ्नो मुखबाट निस्किएको 
अमृतमय मादक मुग्ध गराउन हासो र वाणीले युक्त मुखनिःश्वासको गन्धमा लट्ठ भएका 
भँवराहरूले मुख छोपिदेलान् भन्ने डरले छिटोचिटो पाइला उठएर हिंडदा अलिअलि हल्लिएका 
सुन्दर स्तनकलश र सुन्दर केशपाश भएकी ती पूर्वचित्ति अप्सरालाई आग्नीध्रले देखे। 
पूर्वचित्तिलाई देखेपछि कामदेवको अधीनमा भएका ती आग्नीध्रले लद्रु परेको व्यक्ति जस्तो भएर 
यसो भने। 

टिप्पणीं आगामी ७१६ पद्यसम्ममा राजा आग्नीध्रले पूर्वचित्ति अप्सरालाई भनेका कुराहरू 
प्रस्तुत छन्। राजा आग्नीध्र ललनानुनयातिविशारद ५।२।१७ अथवा स्त्रीलाई फकाडनमा ज्यादै 
सिपालु थिए। त्यसकारण आग्नीध्र वास्तवमा जड लद परेको नभए पनि जडवत् लद परेको 
जस्त भएर यहाँ पूर्वचित्तिलाई मख्ख पार्नका लागि उनलाई प्रिय लाग्ने अनेक किसिमका 
कुराहरू गर्वछछन् । यसैले उनले यहाँ कतिपय ठर्डमा स्त्री पूर्वचित्तिलाई पनि मुनिवर्य, द्विज भनी 
पुंलिङ्गवत् सम्बोधन गरिरहेका छन्। यस क्रममा आग्नीध्र पूर्वचित्तिलाई तिमी मेरो तपस्याको 
क्रममा प्राप्त सहयात्री हौ भन्दे अनेक प्रशंसा गरिरहेका छन् । त्यस्ता ठाडमा नेपाली अनुवाद गर्दा 
यस कुरामा ख्याल गरिएको छ। 


का त्वं चिकीषसि च किं मुनिवयं शेठे 
मायासि कापि भगवत्परदेवतायाः । 


      


विज्ये  धनुषी  भ 
विज्ये बिभि धनुषी सुहृदात्मनोऽथं 


किं वा मृगान् मृगयसे विपिने प्रमत्तान् ॥ ७ ॥ 
पदार्थ 
मुनिवयं  हे श्रेष्ठ मुनि त्वं  तिमी काकोहौ 


रालानन्द्री लीक 


१७६९ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 
शे  यस पर्वतमा सङड़त गर्द किंवा  अथवा तिनको 

किं चिकीषसि  के गर्न सुहृत्  हे मित्र प्रयोगका लागि 

चाहन्छ्यौ विज्ये  ताँदो नभएका विपिने  संसारवनमा 
भगवत्परदेवतायाः  परमपुरुष घलुषी  दुरईओटा धनु प्रमत्तान्  भौँतारिएका 
नारायणको बिभषिं  धारण गररेकी छयौ मजस्ता 

काञअपि कुनै ती धनुष मृगान्  मृग पुरुष हरूलाई 
माया  माया आत्मनः अर्थे  आफ्नै लागि मृगयसे  खोजिरहेकी चयौ 
असि हौ कि आखीभौतिर हन् कि 





ताक्यार्थ हे श्रेष्ठ मुनि! तिमी को हौ? यस पर्वतमा के गर्न चाहन्छयौ ? तिमी परमपुरुष 
नारायणकी कुनै मायाहौ कि? हे मित्र! विना ताँदोका दुरईओटा धनु आंँखीभौँ धारण गरेकी 
चयो, ती धनुष आफ्नै लागि हुन् अथवा तिनको प्रयोग गर्नका लागि संसारवनमा भौँतारिएका 
मजस्ता मृग पुरुष हरूलाई खोजिरहेकी छूयौ । 


बाणाविमो भगवतः शतपत्रपत्रौ 
रान्तावपुद्खरुचिरावतितिग्मदन्तो । 

कस्मे युयुङ्क्षसि वने विचरन् न विद्यः 
क्षेमाय नो जडधियां तव विक्रमोऽस्तु ॥ ८॥ 


पदार्थ 

कटाक्षलाई लक्षित गर्दै अतितिग्मदन्तो  ज्यादै तिखो न विद्मः  जान्दैनौं 

वने  वनमा टप्पो भएका तव  तिम्रो 

विचरन्  हिंडदै भगवतः  एेश्वर्ययुक्त तिम्रा विक्रमः  पराक्रम 
रातपत्रपत्रो  कमलका इमो  यी दुई जडधियां  जड बुद्धि भएका 
पातजस्ता बाणो  आंखीभौँरूपी बाण नः  हाम्रो 

शान्तो  शान्त कस्मे  कसलाई क्षेमाय  कल्याणका लागि 
अपुद्वरुचिरो  बाणको जस्तो युयुङ्क्षसि  प्रयोग गर्न अस्तु  होस् 

टप्पो नहदा पनि सुन्दर चाहन्छ्यौ यो कुरा 





ताक्यार्थ वनमा हिंडिरेकी हे साथी ! कमलका पातजस्ता शान्त, बाणको जस्तो दुप्पो नहुँदा 
पनि सुन्दर र तिखा दटुप्पो भएका तिम्रा यी दुई आंँखीरभभौँरूपी बाण कसमाथि प्रयोग गर्न 
चाहन्छ्यौ ? यो कुरा हामीलाई थाहा कछैन। जे भए पनि तिभ्रो पराक्रम जड बुद्धि भएका हामी 
जस्ताको कल्याणका लागि होस् । 


शिष्या इमे भगवतः परितः पठन्ति 
गायन्ति साम सरहस्यमजस्रमीशम् । 


रालानन्द्री लीक 


१ ५५५० 


पञ्चम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


युष्मच्छिखाविलुलिताः सुमनोऽभिवृष्टीः 
सरवे भजन्त्यृषिगणा इव वेदशाखाः ॥ ९॥ 


पदार्थ 


भगवतः  भंवरालाई देखाङँदै पठन्ति  पदिरहेका छन् तथा 


एेश्वर्ययुक्त तिम्रा 

परितः  वरिपरि 

इमे रिष्याः  यी शिष्यरूप 
भ्रमरहरू 

ईशम्  गुरुरूप तिमीसंग 
अजस्रम्  निरन्तर 


सरहस्यम्  रहस्ययुक्त 

साम  सामवेदको 

गायन्ति  गान गरिरहेका छन् 
ऋषिगणाः  ऋषिहरूले 
ट इव  वेदको 
शाखालाई मै 





अध्याय २ 


युष्मच्छिखाविटुलिताः  तिम्रो 
शिखा चुल्टोबाट र्रेका 
सुमनोऽभिवृष्टीः  एलको 
वृष्टिलाई 

स्वे  यी सबैले 

भजन्ति  स्वीकार गरिरेका 
छन् 


वाक्यार्थ रेश्वर्ययुक्त तिम्रा वरिपरि यी शिष्यरूप भ्रमरहरू गुरुरूप तिमीलाई निरन्तर अध्ययन 
गरिरहेका छन् तथा रहस्ययुक्त सामगान गरिरहेका छन्। ऋषिहरूले वेदको शाखाको अनुसरण 
गैं तिम्रो चुल्टोबाट र्रेका फूलको वृष्टिलाई यी सबेले स्वीकार गरिरहेका छन्। 


वाचं परं चरणपञ्जरतित्तिरीणां 
बरह्यन्नरूपमुखरां शुणवाम तुभ्यम् । 

लब्धा कद्म्बरुचिरङकविरङ्कबिम्बे 
यस्यामलातपरिधिः क्व च वल्कटं ते ॥ १०॥ 


पदार्थ 


पाउजुको ध्वनिलाई सङड़त गर्दै शुणवाम  सुनिरेका छँ 


ब्रह्मन्  हे ब्रह्मरूपिणी 
तुभ्यम्  तिम्रो 
चरणपञ्जरतित्तिरीणां  
चरणरूपी पिंजडामा निबद्ध 
पाउजुरूप तित्राको 
अरूपमुखरां  नदेखिने तर 
सुनिने 

परं वाचं  मिटो आवाज 


पहंलो सारीमा अङ्को 
कान्तिको उत्प्रेक्षा गर्दै 
अ्कविरङ्कबिम्बे  तिस्रो सुन्दर 
नितम्बमा 

कद्ृम्बरुचिः  कदमको फएूलको 
जस्तो कान्ति 

क्व कन्धा  कहाँबाट पायौ 
मेखलालाई लक्षित गर्दै 





यस्याम्  जुन कदमको 
फ्ूलजस्तो कान्ति भएको 
नितम्बमा 

अलातपरिधिः  अगुल्टो 
घुमांदाको जस्त मण्डलाकार 
ते तिग्रो 

वल्कले च  वस्त्र कहां गयो 


वाक्यार्थ हे ब्रह्मरूपिणी ! तिम्रो चरणकमलरूपी पिंजडामा थुनिएका पाउजुरूप तित्राको 
नदेखिने तर सुनिने मिठो आवाज हामी सुनिरहेका छँ । आफ्नो सुन्दर नितम्बप्रदेशमा कदमको 
फूलको जस्तो कान्ति तिमीले कहांबाट पायौ ? जुन कदमको फूलजस्तो कान्ति भएको नितम्बमा 


रालानन्द्री लीक 


९.०९ 
पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 


अगुल्टो घुमारँदाको जस्तो गोलो घेरा त देखिन्छ, तर वस्त्र चाह कता गयो नि ? 


  ५ 


किं सम्भृतं रुचिरयोर्द्विज शुङ्खयोस्ते 

मध्ये कृशो वहसि यत्र दुशिः भरिता मे। 
पङ्कोऽरुणः सुरभिरात्मविषाण इद्ग् 

् येना ८ न सुरभीकरोषि  

श्रमं सुभग मे सुरभीकरोषि ॥ ॥ 


पदार्थ 

स्तनतर्पा सङ़त गर्दै यत्र  जुन सिंगमा सुरभिः  सुगन्धमय 
द्विज  हे ब्राह्मणी मे  मेरो ईद्ग  यस्तो 
तेतिम्रा दुशिः  दृष्टि पङ्कः  लेप छ कि 
रुचिरयोः  सुन्दर श्रिता  अडिएको छ स्तनमा येन  जुन लेपले 
शुञ्खयोः  सिंग स्तनमा दलिएको कुडकुमलाई सङेत मे  मेरो 

किं सम्भृतं  के भेकी द्यौ गर्दै आश्रमं  आश्वमलाई 
मघ्ये  बीच कम्मरमा सुभग  हे भाग्यशाली सुरभीकरोषि  सुगन्धित 
कृराः  दुन्लो भएकाले आत्मविषाणे  तिम्रा आपना ती बनाइदिएकी छयौ 
कष्टपूर्वक सिंग स्तनमा 

वहसि  बोकेकी छयौ अरुणः  रातोरातो 





ताक्यार्थ हे ब्राह्मणी ! तिस्रो सुन्दर स्तनमा के भेकी छयो ? कम्मर पातलो भएकाले तिमीले 
ती स्तनलाई कणष्टपूर्वक वहन गरिरेकी छयौ । हे भाग्यशाली नारी ! तिम्रा ती स्तनमा लगाइएको 
रातोरातो सुगन्धमय लेप यस्तो छ कि जुन लेपले मेरो आश्वरमलाई नै अत्यन्त सुगन्धित 
बनाददिएको छ। 


लोकं प्रदाय सुहृत्तम तावकं मे 

यत्रत्य इत्थमुरसावयवावपूरवो । 
अस्मद्धिघस्य मनउन्नयनो बिभतिं 

बहद्भुतं सरसराससुधादि वक्त्रे ॥ १२॥ 


पदार्थ 

सुहृत्तम  हे साथी प्रदाय  देखाऊ पुरुषको 

मे  मलाई यत्रत्यः  जहोँ बस्ने मान्छेले मनउन्नयनो  मनमा क्षोभ 
तावक  तिम्रो उरसा  छातीले उत्पन्न गर्न 

लोकं  बस्ने ठँ अस्मद्विधस्य  मजस्ता कामी इत्थम्  यसप्रकारका 





रालानन्द्री लीक 


१०७२ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 
अपूर्वो  अदभुत बहु अद्भूतं  अत्यन्त आश्चर्यप्र बिभतिं  धारण गर्दछन् 
अवयवो  अङ्ग र सरसराससुधादि  सरस र 

वक्त्रे  मुखमा विलासमय अधरामृत आदि 


वाक्यार्थ हे साथी ! मलाई तिम्रो बस्ने ठार देखाऊ जहाँ बस्ने मान्छेले छातीले मजस्ता कामी 
पुरुषको मनमा क्षोभ उत्पन गर्ने यसप्रकारका अद्भुत अङ्ग र मुखमा अत्यन्त आश्चर्यप्रद सरस र 
विलासमय अधरामृत धारण गर्दछन् । 


का वात्मवृक्तिरदनाद्धविरद्गं वाति 
विष्णोः करास्यनिमिषोन्मकरो च कर्णो । 
उद्विग्नमीनयुगलं दविजपङ्करोचि 
रासन्नभूद्घनिकरं सर इन्मुखं ते ॥ १३॥ 


पदढार्थ 

अङ्ख  हे प्रिये विष्णोः  तिमी भगवान्  उद्धिनमीनयुगटं  चञ्चल 

ते तिस्रो विष्णुको माछाजस्तै दुई आंखाले युक्त 
आत्मवृत्तिः  जीविका भोजन कला  अंश द्विजपङ्कशोचिः  दन्तपडक्तिरूप 
कावाकेछ असि हौ पक्षीसमूहले शोभायमान 
अदनात्  जुन भोजन खाएर कर्णो  तिम्रा दुई कान आसन्नभृङ्गनिकरं  भमरारूपी 
तिम्रो मुखनाट अनिमिषोन्मकरो  कहिल्ये केशसमूहले युक्त 

हविः  हवनीय सामग्रीको ॐ आंखा नकिम्क्याउने गोहीको ति  तिम्रो 

सुगन्ध आकारका दुई कुण्डलले मुखं च  अनुहार पनि 

वाति  वहन्छ निस्किरहेको छ सजिएका छन् सरः इत्  तलाउजस्तै देखिन्छ 





वाक्यार्थ हे प्रिये ! तिम्रो भोजन के हो ? जुन भोजन खानाले तिम्रो मुखबाट हवनीय सामग्रीको 
छँ सुगन्ध निस्किरहेको छ। तिमी भगवान् विष्णुको अंश हौ। तिम्रा दुई कान कहिल्यै ंँखा 
नखिम्क्याउने गोहीजस्ता दुई कुण्डलले सजिएका छन्। चञ्चल माछजस्तै दुई ओंँखाले युक्त, 
दांतरूपी पक्षीसमूहले शोभायमान एवं भमरारूपी केशसमूहले युक्त तिम्रो अनुहार पनि तलाउजस्तै 
देखिन्छ । 


 


योऽसो त्वया करसरोजहतः पतद्गो 
दिष्चु भ्रमन् भ्रमत एजयतेऽक्षिणी मे । 
मुक्तं न ते स्मरसि वक्रजटावरूथं 
क क ९ 
कष्टोऽनिलो हरति लम्पट एष नीवीम् ॥ १४ ॥ 


रालानन्द्री लीक 


पञ्चम स्कन्ध 


पदार्थ 

त्वया  तिमीले 

करसरोजहतः  करकमलद्रारा 
धपादृएको 

दिष्चु  सबै दिशामा वरिपरि 
भ्रमन्  घुम्दे गरेको 

यः असो  जुन यो 

पतङ्गः  भँवराले 

भ्रमतः  भोँतारिएका 

मे  मेरा 


श्रीमद्भागवत 


अक्षिणी  दुबै आंखालाई 
एजयते  चञ्चल बनाइदिएको 
छ 

ते तिम्रो 

मुक्तं  फैलिएको बन्धनमूक्त 
वक्रजटावरूथं  घुभ्रिएको 
केशपुञ्जलाई 

न स्मरसि  वास्ता गर्दिनौ 
किन सम्हाल्दिनौ 


१०७३ 


अध्याय २ 


लम्पटः  तिमीप्रति आसक्त 
एषः  यो 

कष्टः  धूर्त 

अनिलः  हावाले 

नीवीम्  तिम्रो वस्त्र 
हरति  उडद त्यसलाई 
पनि किन सम्हाल्दिनौ 





ताक्यार्थ तिमीले आफनो करकमलद्रारा धपाडँदा पनि तिग्रै वरिपरि धुमिरहेको यस भँवराले 
भौँतारिएको मेरा दुबै आंँखालाई चञ्चल बनाददिएको छ। फौलिएको र धुप्रिएको आप्नो 
केशपुञ्जलाई तिमी किन सम्हाल्दिनौ ? तिमीमा आसक्त धूर्तं यो हावाले तिम्रो वस्त्र उडाँदेछ, 
त्यसलाई पनि तिमी किन सम्हाल्दिनौ ? 


रूपं तपोधन तपश्चरतां तपोघ्नं 
ह्येतत्तु केन तपसा भवतोपरन्धम् । 
चुं तपोऽहसि मया सह मित्र मद्यं 
किं वा प्रसीदति स वे भवभावनो मे ॥ १५॥ 


पदढार्थ 

तपोधन  तपस्या नै धन भएकातपसा  तपस्याबाट  निश्चय ने 

हे तपस्वी हि  निश्चय नै सःती 

तपः चरतां  तपस्या गर्न उपलब्धम्  प्राप्त गयो भवभावनः  सृष्टिकर्ता ब्रह्माजी 
मजस्ताको मित्र  हे साथी मे  मप्रति तिमीलाई साथी 
तपोघ्नं  तपस्या नष्ट गर्ने मह्यं  मलाई सुख दिन बनाउने कार्यमा 

एतत्  यो मया सह  मसंग किं प्रसीदति  के प्रसन्न हुनुहुन्छ 
रूपं तु  रूपलाई चाहं तपः चतु  तपस्या गर्न प्रसन्न भएर नै यहाँ 

भवता  तिमीले अर्हसि  योग्य छयौ सक्छ्यौ पठाउनुभएको होला 

केन  कुन वा  अथवा 





ताक्यार्थ हे तपस्वी ! मजस्ताको तपस्या नष्ट गर्ने यो रूप तिमीले कुन तपस्याबाट प्राप्त 
गय्यौ ? हे साथी ! तिमी मलाई सुख दिन मसंग तपस्या गर्न सक्छ्यौ । सुष्टिकर्ता ब्रह्माजीले मप्रति 
प्रसन्न भएर तिमीलाई मेरो साथीका रूपमा यहाँ पठाउनुभएको त होदन ? 


रालानन्द्री लीक 


१७७ 
पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 
न त्वां त्यजामि दयितं द्विजदेवदत्तं 
यस्मिन् मनो दुगपि नो न वियाति रग्नम्। 
मां चारुशुङ्ग्यहंसि नेतुमनुव्रतं ते 
चित्तं यतः प्रतिसरन्तु शिवाः सचिव्यः ॥ १६॥ 


पदढार्थ 

द्विजदेवदत्तं  ब्रह्माजीद्रारा छग्नम्  खिचिएका छन् यसैलेचित्तं  मन छ त्यी 
दिदएका यहाँबाट नेतुम्  लैजान 

द्यितं  प्यारा न वियाति  हट्न सक्दैनन् अहसि  योग्य छयौ 

त्वां  तिमीलाई चारुशुङ्गि  हे सुन्दर सक्छ्यौ 

न त्यजामि  छोडदिनं सिंगजस्ता स्तन भएकी शिवाः  अनुकूल 
यस्मिन्  जुन तिमीमा अनुव्रतं  तिम्रो अनुसरण गर्ने सचिव्यः  साथीहरू पनि 
नः  हाम्रो मेरो मां  मलाई प्रतिसरन्तु  तिमीसंग नै 
मनः  मनर यतः  जहाँ आन् 

दुग् अपि  आंखा पनि ते तिस्रो 





ताक्यार्थ हे प्यारी ! तिमी ब्रह्माजीको आदेशबाट यहाँ आएकी हौ । यसैले म तिमीलाई छोडन 
सकिदिनँ । तिमीमा मेरो मन र आंँखा दुबै आकृष्ट भद्सकेका छन् त्यसेले तिनीहरू त्यहँबाट हट्न 
पनि सक्देनन्। हे सुन्दरस्तनी ! म तिम्रो अनुचर ह तिमी मलाई जहाँ चाहन्छयौ त्यहं लैजान 
सक्छ्यौ र तिम्रा अनुकूल साथीहरू पनि तिमीसंगै आन सक्छन् । 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकजीले भन्नुभयो 
इति ललनानुनयातिविशारदो ग्राम्यवेदग्ध्यया परिभाषया तां 


विब्ुधवधुं विबुधमतिरधिसभाजयामास ॥ १७ ॥ 
पदार्थ 
इति  यसप्रकार सिपालु आग्नीध्रले विबुधवधूं  देवनारी अप्सरालाई 
विबुघमतिः  देवताहरूको ्राम्यवेदग्ध्यया  रति आदि अधिसभाजयामास  
जस्तो उत्कृष्ट बुद्धि भएका विषयभोगोचित अपरिष्कृत सत्कारपूर्वक प्रसन्न गराए 
ललनानुनयातिविशारदः  परिभाषया  वचनद्रारा 
स्त्रीलाई फकाउनमा अत्यन्त तां  ती 
ताक्यार्थ यसप्रकार देवताहरूको जस्तो उत्कृष्ट बुद्धि भएका एवं स्त्रीलाई फकाडउनमा अत्यन्त 
सिपालु आरनीध्रले रति आदि विषयभोगोचित अपरिष्कृत वचनद्वारा ती देवनारी अप्सरालाई 
सत्कारपूर्वक प्रसन्न गराए। 





रालानन्द्री लीक 


१७७५ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 
वीरयूथपतेवुद्धिक्ीलरूपवय     अ अ 

सा च ततस्तस्य वीरयूथपतेवुद्धिशीलरूपवयःश्रियोदार्येण 
पराक्षिप्तमनास्तन सहायुतायुतपरिवत्सरोपलक्षणं कालं 
जम्बृहीपपतिना भोमस्वगभोगान् वुभुजे ॥ ८ ॥ 

पढार्थ 

ततः  त्यसपच्ि बुद्धि, शील, रूप, उमेर, रेश्वर्य अयुतायुतपरिवत्सरोपलक्षणं 

साच  ती पूर्वचित्ति अप्सराले र उदारताले कालं  हजारौँं हजार वर्षसम्म 

पनि पराक्षिप्तमनाः  मोहितचित्त भई भोमस्व्गभोगान्  पृथ्वी र 

तस्य  ती तेन  ती स्वर्गका भोगहरू 

वीरयूथपतेः  वीर समाजका जम्बृहीपपतिना सह  बुभुजे  भोग गरिन् 

अग्रणी आग्नीधरको जम्बूद्रीपका मालिक आग्नीघ्रका 

बदधिर्ीलरूपवयःश्रियोदार्येण  साथ रहेर 





ताक्यार्थ त्यसपछि ती पूर्वचित्ति अप्सराले पनि वीरहरूका अग्रणी आगनीध्रको बुद्धि, शील, 
रूप, उमेर, एश्वर्य र उदारताले मोहित भई तिनका साथ रहेर हजारौँ हजार वर्षसम्म पृथ्वी र 
स्वर्गका भोगहरू भोग गरिन्। 


तस्यामु ह वा आत्मजान् स राजवर आग्नीध्रो नाभिकिम्पुरुष 
हरिवर्ष॑लावृतरम्यकहिरण्मयकुरुभद्राश्वकेतुमालसंज्ञान् नव पुत्रा 


नजनयत् ॥ १९॥ 
पदार्थ 
सः ती रम्यकहिरण्मयकुरुभद्राङ्व उत्पन्न 
राजवरः  श्रेष्ठ राजा केतुमालसंज्ञान्  नाभि, नव पुत्रान्  नौ जना छोरा 
आग्नीधः  आगनीध्रले किम्पुरुष, हरिवर्ष, इलावृत, अजनयत्  जन्माए 


उहवा  निश्चयनै 
तस्याम्  ती पूर्वचित्तिमा 


रम्यक, हिरण्मय, कुर, भद्राश्व 

र केतुमाल नाम भएका 
नाभिकिम्पुरुषहरिवष॑लावृत ।आत्मजान्  आफूबाटनाट 
ताक्यार्थ ती श्रेष्ठ राजा आग्नीध्रले पनि पूर्वचित्तिबाट नाभि, किम्पुरुष, हरिवर्ष, इलावृत, 
रम्यक, हिरण्मय, कुरु, भद्राश्व र केतुमाल नामका नौ जना छोरा जन्माए। 





सा सूत्वाथ सुतान् नवानुवत्सरं गृह एवापहाय पूवेचित्तिभूय एवाजं 
देवमुपतस्थे ॥ २०॥ 


रालानन्द्री लीक 


१७७६ 
पञ्चम स्कन्ध 
पदार्थ 


अथ  यसपच्छि 
सावी 


श्रीमद्भागवत 
नव  नौजना 
सुतान्  छो राहरू 


पूवचित्तिः  पूर्वचित्ति अप्सराले सूत्वा  जन्माएर तिनीहरूलाई 
अनुवत्सरं  प्रत्येक वर्षं एक गृहे एव  घरमा नै 


एकजना गरी 


अपहाय  छोडर 


अध्याय २ 


भूयः एव  फेरि पनि 
अजं देवम्  ब्रह्माजीको सेवामा 
उपतस्थे  उपस्थित भद्न् 





ताक्यार्थ यसपचछ्छि ती पूर्वचित्ति अप्सराले प्रत्येक वर्ष एकएक जना गरी नौजना छोरा 
जन्माएर तिनीहरूलाई घरमा नै छोडर फेरि ब्रह्माजीकै सेवामा उपस्थित भडइन् । 


विभक्ता 


आग्नीध्रसुतास्ते र भऽ । ५ ००  
आग्नीध्रसुतास्ते मातुरनुप्रहादोत्पत्तिकेनेव संहननबलोपेताः पित्रा 
आत्मतुल्यनामानि यथाभागं जम्बृहीपवषौणि 


बुभुयुः ॥ २९॥ 


पदढार्थ 

मातुः  आमा पूर्वचित्ति 
अप्सराको 

अनुग्रहात्  स्तनपान आदि 
अनुग्रहका कारण 
ओत्पत्तिकेन  जन्मसिद्ध 
स्वाभाविक 

संहननबलोपेताः  दृढ अङ्ग र 
बलले युक्त भएका 


पित्रा  पिता आग्नीध्रद्रारा 
विभक्ताः  दुटटाद्ुटटै 
भूमिविभागद्वारा राज्यमा स्थापित 
भएका 

ते वी 

आग्नीघ्रसुताः  आगनीध्रका 
छोराहरूले 

आत्मतुल्यनामानि  आूसंग 


मिल्दो नाम भएका 
जम्बूदीपवषौणि  जम्बूदीपका 
भूखण्डहरू 

यथाभागं ए  आफ्नो भागमा 
प्राप्त भएअनुसार नै 

बुभुजुः  भोग गर्न थाले 





ताक्यार्थ आमा पूर्वचित्ति अप्सराको स्तनपान आदि अनुग्रहका कारण जन्मसिद्ध रूपमा 
स्वाभाविक हृष्टपुष्ट अङ्ग र बलले युक्त भएका एवं पिता आग्नीघ्रद्रारा छ्ुटटाद्कुट्टे भूमिविभागद्रारा 
राज्यमा स्थापित गरिएका उनका छोराहरूले आफूसंग मिल्दो नाम भएका जम्बूद्रीपका भूखण्डहरू 
आफ्नो भागमा प्राप्त भएअनुसार नै भोग गर्न थाले। 


आग्नीध्रो राजातृप्तः कामानामप्सरसमेवानुदिनमधिमन्यमान 


स्तस्याः सलोकतां श्रुतिभिरवारुन्ध यत्र पितरो मादयन्ते ॥ २२॥ 
पदढार्थ 


कामानाम्  विषयभोगबाट 
अतृप्तः  तप्त नभएका 
राजा  राजा 


आग्नीघधः  आग्नीघ्रले 
अनुदिनम्  दिनदिनै 
अप्सरसम् एव  पूर्वचित्ति 


अप्सरालाई नै 
अधिमन्यमानः  परम 
पुरुषार्थका रूपमा मान्दे 


रालानन्द्री लीक 


१७७७ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 
श्रुतिभिः  वेदोक्त कर्मद्रारा अवारुन्धे  प्राप्त गरे मादयन्ते  भोगमा मस्त भएर 
तस्याः सलोकतां  ती अप्सराकै यत्र  जुन लोकमा रहन्छन् 

लोक पितरः  पितृहरू 


ताक्यार्थ विषयभोगवाट तप्त नभएका राजा आगनीध्रले दिनदिनै पूर्वचित्ति अप्सरालाई नै परम 
पुरुषार्थका रूपमा मानेकाले उनले वेदोक्त कर्मद्वारा ती अप्सराके लोक प्राप्त गरे जुन लोकमा 
पितुहरू भोगमा मस्त भएर रहन्छन् । 


मेरुदुदितूमेरुदेवी न 


न  श. ०   प्रतिरूपामुय्रद्रीं   र 
सम्परतं पतार् नव श्रातरा मरुड्ह तृमरुद् प्रतिरूपामुग्रद्री लता 
देववीतिमिति   ५ र 


रम्यां श्यामां नारीं भद्रां दे संज्ञा नवोदवहन् ॥ २३॥ 


पदढार्थ 

पितरि  पिता आग्नीध्र उग्रदष्रीं  उग्रद॑ष्ी प देववीति 

सम्परेते  परलोक गएपचछ्ि कतां  लता इति संज्ञाः  यी नामका 

नव  नाभि आदि नौ रम्यां  रम्या नव  नौवटीलाई 

भ्रातरः  दाजुभाइहरूले श्यामां  श्यामा मेरुदुहितृः  मेरुकी कन्यासंग 
मरुदेवी  मेरूदेवी नारीं  नारी उदवहन्  विवाह गरे 
प्रतिरूपाम्  प्रतिरूपा भद्रां  भद्रा 





ताक्यार्थ पिता आग्नीध्रको परलोक गमनपचछि नाभि आदि नौ दाजुभाडहरूले मेरुकी कन्या 
क्रमशः मेरुदेवी, प्रतिरूपा, उग्रद॑ष्ठी, लता, रम्या, श्यामा, नारी, भद्रा र देववीति नामका नौवटी 
कन्यालाई विवाह गरे। 


इति श्रीमद्धागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां पञ्चमस्कन्धे 
आग्नीध्वणंनं नाम द्वितीयोऽध्यायः ॥ २॥ 


रालानन्द्री लीक 


१७७८ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 


अथ त॒तीयो घ्याय 
अथ ऽध्यायः 
राजा नाभिको चरित्र 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकजीले भन्नुभयो 
नाभिरपत्यकामोऽप्रनया मेरुदेव्या भगवन्तं यज्ञपुरुषमवहितात्मा 


यजत ॥ ९॥ 
पढार्थ 
अपत्यकामः  सन्तानको इच्छा अवहितात्मा  एक चित्त भई भगवन्तं  भगवान् 
गर्न अप्रजया  सन्तानहीन यज्ञपुरुषम्  यज्ञपुरुषलाई 
नाभिः  नाभि राजाले मेरुदेव्या  मेरुदेवीका साथ अयजत  पूजा गरे 


ताक्यार्थ सन्तानको इच्छा गर्ने नाभि राजाले एक चित्त भई सन्तानहीन मेरुदेवीका साथ 
भगवान् यज्ञपुरुषको पूजा गरे। 


तस्य ह॒ वाव श्रद्धया विशुद्धभावेन यजतः प्रवरग्यषु प्रचरत्सु 
दरन्यदेशकालमन्त्रत्विग्दक्षिणाविधानयोगोपपत्त्या दुरधिगमोऽपि 
भगवान् भागवतवात्सल्यतया सुप्रतीक आत्मानमपराजितं 
निजजनामिप्रेताथविधित्सया गृहीतहूदयो हृदयङ्गमं मनोनयना 
नन्दनावयवाभिराममाविशूचकार ॥ २॥ 





पदढार्थ 

श्रद्धया  श्रद्धापूर्वक काल, मन्त्र, ऋत्विक्, दक्षिणा र चित्त भएका 

विशुद्धभावेन  पवित्र भावनाले विधि गरी सात अङ्गले युक्त भगवान्  भगवान्ले 

यजतः  यज्ञ गर्न यज्ञद्रारा पनि अपि  पनि 

तस्य  ती नाभिले दुरधिगमः  सहज रूपमा प्राप्त निजजनामिप्रेताथविधित्सया  
ह वाव  निश्चय ने नहने आफन्त भक्तले चिताएको 
प्रवर्ग्येषु  प्रवर्ग्य सोमयागभन्दा सुप्रतीकः  सुन्दर अङ्ग भएका कुरा पूरा गरिदिने इच्छाले 
पहिले गरिने अनुष्ठान कर्मको भागवतवात्सल्यतया  मनोनयनानन्दनावयवाभिरामम्  
प्रचरत्सु  अनुष्ठान गर्दा भक्तहरूप्रतिको प्रेमभावका मन र नेत्रलाई आनन्द दिने 
दरन्यदेशकालमन्त्रत्विग्दक्षिणा कारण सुन्दर रूपमा 
विधानयोगोपपत्त्या  द्रव्य, देश, गृहीतहूदयः  भक्तको अधीनमा अपराजितं  अपराजित 


रालानन्द्री लीक 


१७७९ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 
हृदयज्गमं  चित्ताकर्षक आविश्चकार  प्रकट 

आत्मानम्  आफूलाई गराउनुभयो 

ताक्यार्थ यद्यपि भगवान् द्रव्य, देश, काल, मन्त्र, ऋत्विक्, दक्षिणा र विधि गरी सात अङ्गले 
युक्त यज्ञद्रारा पनि सहज रूपमा प्राप्त हुनुहुन्न तर पनि श्रद्धापूर्वक पवित्र भावनाले यज्ञ गर्ने ती 
नाभिले प्रवग्य कर्मको अनुष्ठान गर्दा सुन्दर अङ्ग भएका, भक्तहरुूप्रतिको प्रमभावका कारण 


भक्तको अधीनमा रहनुहूने भगवान्ले भक्तले चिताएको कुरा पूरा गरिदिने इच्छाले मन र नेत्रलाई 


आनन्द दिने चित्ताकर्षक रूपमा आूलाई प्रकट गराउनुभयो । 


अथ ह तमाविष्कृतुजयुगलद्धयं 


हिरण्मयं पुरुषविरोषं 


कपिाकोरोयाम्बरधरमुरसि विलसच्छीवत्सललामं द्रवरवनरुह 
वनमालच्छूयंमृतमणिगदादिभिरुपलक्षितं 
कुण्डलकटककरिसूत्रहारकेयूरनृपुरायङ्गभूषणविभूषितमृत्विक्सदस्य 
गृहपतयोऽघना इवोत्तमधनमुपलभ्य सबहुमानमदैणेनावनतश्ीषांण 
उपतस्थुः ॥ ३॥ 


पदार्थ 

अथ  यसपच्ि 

ह  निश्चय नै 
अवनतश्चीषांणः  शिर 
ुकाएका 
ऋत्विक्सदस्यगृहपतयः  
ऋत्विक्, अन्य उपस्थित 
सभासद् र यजमानहरूले 
कपिशकोरोयाम्बरधरम्  पैलो 
रेशमी वस्त्र लगाएका 

उरसि  छातीमा 
विलसच्छीवत्सललामं  
श्रीवत्सचिह्न सुशोभित भएका 
द्रवरवनरुहवनमालच्छयंमृत 


मणिगदादिभिः  शडख, कमल, 
वनमाला, चक्र, अमृतमणि, गदा 
आदिद्रारा 

उपलक्षितं  युक्त भएका 
स्फुटकिरणप्रवरमुकुटकुण्डल 
कटककटिसूत्रहारकेयूरनुपुरायङ्ग 
भूषणविभूषितम्  अत्यन्त 
प्रकाशमय मुकुट, कुण्डल, 
बाला, कन्धनी, हार, बाजुबन्ध, 
पाउजु आदि विभिन्न अङ्गमा 
लगाने गहनाद्रारा विभूषित 
आविष्कृतभुजयुगलद्वयं  
चतुर्भुजका रूपमा प्रकट 


स्फुटकिरणप्रवरमुकुट 


हुनुभएका 
हिरण्मयं  स्वर्णमय तेजोमय 
पुरुषविरषं  परम पुरुष 
भगवानूलाई 

अघनाः  दखिद्रहरूले 
उत्तमधनम् इव  स्वर्ण आदि 
उत्तम धन प्राप्त गरेण 

उपलभ्य  प्राप्त गरेर 
सबहुमानम्  आदसरपूर्वक 
अर्हैणेन  अर्घ्य आदिले पूजा 
गरी 

उपतस्थुः  स्तुति गर्न लागे 





ताक्यार्थ भगवान्को दर्शन पाएपच्ि शिर इुकाएका ऋत्विक्, अन्य उपस्थित सदस्य र 
यजमानहरूले पलो रेशमी वस्त्र लगाएका, छातीमा श्रीवत्सचिह्न सुशोभित भएका, शङ्ख, 
कमल, वनमाला, चक्र, अमृतमणि, गदा आदिद्रारा युक्त भएका, अत्यन्त प्रकाशमय मुकुट, 


रालानन्द्री लीक 


१ ५८ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 


कुण्डल, बाला, कन्धनी, हार, बाजुबन्ध, पाउजु आदि विभिन्न अङ्गमा लगादइने गहनाद्रारा विभूषित 
एवं चतुर्भुजयुक्त रूप लिएर प्रकट हूनुभएका तेजोमय परम पुरुष भगवान्लाई प्राप्त गरेर 
दखिरहरूले उत्तम धन स्वर्णादिलाई प्राप्त गर्दा ४ खुसी भई आदरपूर्वक अर्घ्यादिले पूजा गरी स्तुति 
गर्न लागे । 


ऋत्विज उत्चुः ऋत्विक्हरूले भने 

अर्हसि मुहुरहंत्तमाहणमस्माकमनुपथानां नमो नम॒ इत्येतावत् 
सदुपरिक्षितं कोऽहैति पुमान् प्रकृतिगुणव्यतिकरमतिरनीशा ईश्वरस्य 
परस्य प्रकृतिपुरुषयोरवांक्तनाभिनांमरूपाकृतिभी रूप 


निरूपणम् ॥४॥ 
सकल्जननिकायवृजिननिरसनरिवतमप्रवरगुणगणेकदेशकथना 
दुते ॥ ५॥ 
पदार्थ 
अह॑त्तम  हे पूज्यतम पुरुषभन्दा पनि नामरूपाकृतिभिः  नाम, रूप र 
अनुपथानां  अनुसरण गर्ने परस्य  पर टाढा रहनुभएका आकृतिद्रारा 
अस्माकम्  हाम्रो ईर्वरस्य  सर्वसमर्थ परमात्मा रूपनिरूपणम्  रूप निर्धारण 
अहंणम्  पूजालाई हजुरको गर्व 
मुहुः  बारम्बार स्वीकार गर्न सकल्जननिकायवृजिननिरसन प्रकृतिगुणन्यतिकरमतिः  
अर्हसि  योग्य हुनुहुन्छ रिवतमप्रवरगुणगणेकदेश प्रकृतिका सत्व आदि गुणले 
सकनुहन्छ कथनात् ऋते  सम्पूर्ण विक्षिप्त भएको 
नमः नमः  हामी बारम्बार मानिसको पापलाई नाश गर्ने अनीशः  असमर्थ 
नमस्कार श्रेष्ठ गुणले सम्पन्न हजुरको कः  कुन 
इति एतावत्  यति मात्र गर्न थोर मात्र गुणको वर्णन गर्नु पुमान्  मान्छेले 
सदुपरिक्षितं  सज्जनहरूद्रारा बाहेक अहेति  सक्दछ 
सिकाइएका छौं अववांक्तनाभिः  हजुरको 
प्रकृतिपुरुषयोः  प्रकृति र॒ स्वरूपलाई स्पर्श गर्न असमर्थ 





वाक्यार्थ हे पूज्यतम ! हजुर हाम्रो पूजालाई बारम्बार स्वीकार गर्नुहोस् । हामीले हजुरको 
बारम्बार नमस्कार मात्र गर्न जानेका छौँ। प्रकृति र पुरुषभन्दा पर रहनुभएका एवं सम्पूर्ण 
मानिसको पापलाई नाश गर्न श्रेष्ठ गुणले सम्पन्न हजुरको थोर मात्र गुणको वर्णन गर्मुबाहेक हामी 
के गर्न सक्छ र? हजुरको स्वरूपलाई स्पर्श गर्न असमर्थ नाम, रूप र आकृतिद्रारा हजुरलाई 
चिनाउन प्रकृतिका गुणले विक्षिप्त भएको कुन मान्छेले सक्दछ र ? 


रालानन्द्री लीक 


६०८९ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 


परिजनानुरागविरचितराबलसंशन्दसलिलसितकिसल्यतुलसिका 


ूवांुरेरपि सम्भृतया सपयंया कि परम परितुष्यसि ॥ ६॥ 
पदार्थ 
परम  परमपुरुष हे भगवान् भक्तहरूले भक्तिपूर्वक चटढाएको सम्भृतया  सम्पादित 
परिजनानुरागविरचितराबल शब्दस्तृति, जल, शुद्ध पालुवा, सपयंया अपि  पूजाले पनि 
संशब्दसलिलसितकिंसल्य तुलसीपत्र र दूबोका किल  निश्चय नै 
तुलसिकादूवा्रेः  आपना  अङ्कुरहरद्रारा परितुष्यसि  खुसी हनुहुन्छ 
ताक्यार्थ परमपुरुष हे भगवान् ! हजुर आपफ्ना भक्तहरूले भक्तिपूर्वक चढाएको शब्दस्तुति, जल, 
शुद्ध पालुवा, तुलसीपत्र र दूबोका अङ्कुरहरूद्रारा सम्पादित पूजाले मात्र पनि खुसी हुनहन्छ । 





अथानयापि न॒ भवत इज्ययोरुभारभरया समुचितमथ 
मिहोपलभामहे ॥ ७॥ 
आत्मन एवानुसवनमञ्जसान्यतिरेकेण बोभूयमानारोषपुरुषा्थं  
स्वरूपस्य किन्तु नाथाशिष आशासानानामेतदभिसंराधनमात्र 
भवितुमर्हति ॥ ८ ॥ 


पदठार्थ 

अथ  यस्ते स्वरूपस्य  सम्पूर्ण पुरुषार्थका आशिषः  आशीर्वाद भोग 
इह  यहाँ सम्पन्न प्रतिमूर्तिका रूपमा रहनुहुने आशासानानाम्  चाहने 
अनया अपि  यस भवतः  हजुरको हामीजस्ता भक्तहरूको 
उरुभारभरया  धेरै आत्मनः एव  आफ्नो ने एतत्  यो पूजा 
साधनसम्पन्न समुचितम्  अभीष्ट अभमिसंराधनमात्रं  मनोरथ 
इज्यया  यज्ञद्रारा पनि अर्थ॑म्  प्रयोजन सिद्धिको एक मात्र साधन 
अनुसवनम्  निरन्तर न उपलभामहे  केटी पनि भवितुम्  हन 

अञ्जसा  साक्षात् देख्दैनौं अर्हति  सक्दछ 
अव्यतिरेकेण  अभिननरूपले किन्तु  तर पनि 

बोभूयमानारोषपुरुषाथं नाथ  हे भगवान् 





वाक्यार्थ यह भएको सम्पूर्णं साधनसम्पन्न यज्ञद्रारा पनि सम्पूर्ण पुरुषार्थका प्रतिमूर्ति हुनुभएका 
हजुरको आफ्नो अभीष्ट प्रयोजन सिद्ध हुने कुरा देखिंदेन । तर पनि हे भगवान् ! आशीर्वाद भोग 
चाहने हामीजस्ता भक्तहरूको यो पूजा हाम्रो मनोरथ सिद्धिको एक मात्र साधन हुन सकद । 


रालानन्द्री लीक 


१७८२ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 


तद्यथा बालिशानां स्वयमात्मनः श्रेयः परमविदुषां परमपरमपुरुष 
प्रकषंकरुणया स्वमहिमानं चापवगांख्यमुपकत्पयिष्यन् स्वयं 
नापचित एवेतरवदिहोपलक्षितः ॥ ९॥ 


पदार्थ 

परमपरमपुरुष  ब्रह्मा आदि मोक्ष न अपचितः एव  पूजाको 
परमदेवभन्दा पनि श्रेष्ठ हे अविदुषां  नजानने अज्ञानी अपेक्षा नगरी 

भगवान् व्यक्तिका लागि इतरवत्  सामान्य मनुष्य यै 
तत्  त्यसकारण प्रकषंकरुणया  अत्यन्त स्वयं  आफैं 

यथा  जसरी कृपापूर्वक इह  यस यज्ञमा 
बालिशानां  अज्ञानी केटाकेटी अपवगांख्यम्  मोक्षरूप उपलक्षितः च  उपस्थित 


हरूको कल्याण गर्न उसका स्वमहिमानं  आफ्नो परम पद हुनुभयो 
पिता स्वयं आर्छन् त्यसै गरी ब्रह्मानन्द 

स्वयम् आत्मनः  आपै आपनो उपकल्पयिष्यन्  प्रदान गर्नका 
परम् श्रेयः  परम कल्याण  लागि 

वाक्यार्थ ब्रह्मा आदि परमदेवभन्दा पनि श्रेष्ठ हे भगवान् ! जसरी अज्ञानी केटाकेटीहरूको 
कल्याण गर्न उनीहरूका पिता स्वयं आंछन् त्यसै गरी आफनो परम कल्याण मोक्ष आफैं 
नजान्ने अज्ञानी व्यक्तिका लागि अत्यन्त कृपापूर्वक मोक्षरूप आफ्नो परमपद ब्रह्मानन्द प्रदान 
गर्नका लागि पूजाको अपेक्षा नगरी सामान्य मनुष्य ॐ हजुर आफ यस यज्ञमा उपस्थित हूनुभयो । 





अथायमेव र त् ९ ९५ ९  राजष्वरदषभो ९ अ 
अथायमेव वरो द्यहत्तम॒ यहि बरहिषि राजषवरदषभो भवान् 
निजपुरुषेक्षणविषय आसीत् ॥ ९० ॥ 


पदार्थ 

अह॑त्तम  हे पूज्यवर यहिं  अहिले आसीत्  हुनुभयो 
वरदषभः  वरदाता ब्रह्मादि राजर्ष॑ः  राजर्षिं नाभिको अयम् एव  यही दर्शन ने 
देवभन्दा पनि श्रेष्ठ बहिषि  यज्ञमा हाम्रा लागि 

भवान्  हजुर निजपुरुषेक्षणविषयः  आपफ्ना हि  निश्चय नै 

अथ  तपनि भक्तको दृष्टिविषय वरः वरहो 





वाक्यार्थ हे पूज्यवर ! वरदाता ब्रह्मादि देवभन्दा पनि श्रेष्ठ हजुर अहिले राजर्षि नाभिको यस 
यज्ञमा आप्ना भक्तका सामु दर्शन दिन प्रकट हूनुभयो । यही दर्शन नै हाम्रा लागि वर हो। 


असङ्गनिरितज्ञानानलविधूताशेषमलानां भवत्स्वभावानामात्मा 


रालानन्द्री लीक 


९७८३ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 


रामाणां मुनीनामनवरतपरिगुणितरुणगण परममङ्गलायनगुणगण 
कथनोऽसि ॥ ९॥ 


पदार्थ 
अनवरतपरिगुणितगुणगण  सम्पूर्ण राग आदि मल नष्ट मुनीनाम्  ऋषिहरूको लागि 
निरन्तर अभ्यासद्रारा गुणहरूको भएका परममङ्गलायनगुणगणकथनः  


वर्णन गरिएका हे प्रभु हजुर भवत्स्वभावानाम्  हजुरकै परम मङ्गलजनक गुणहरूले पूर्ण 
असङ्गनिरितज्ञानानलविधूतारोष जस्तो शान्त स्वभाव भएका स्तुतिका लागि योग्य 

मलानां  वेराग्यद्रारा आत्मारामाणां  आफैमा असि  हनुहन्छ 

तिखारिएको ज्ञानरूपी अग्निले रमाउने 
वाक्यार्थ निरन्तर गरिएको अभ्यासद्रारा गुणहरूको वर्णन गरिएका हे प्रभु! हजुर वैराग्यद्वारा 
तिखारिएको ज्ञानरूपी अग्निले सम्पूर्ण राग आदि मल नष्ट भएका, हजुरकै जस्तो शान्त स्वभाव 
भएका एवं आफैमा रमाउने ऋषिहरूका लागि परम मङ्गलजनक गुणहरुद्वारा स्तुतिका लागि योग्य 


हनहन्छ । 





अथ कथजञ्ित् स्खलनक्ुत्पतनयुम्भणदुरवस्थानादिषु विवशानां नः 
स्मरणाय ज्वरमरणदशायामपि सकलकरमलनिरसनानि तव 
गुणकृतनामधेयानि वचनगोचराणि भवन्तु ॥ १२॥ 


पढार्थ 

अथ  अहिले हामी हजुरको भक्तवत्सल आदि नामहरू नः  हामीहरूको 

दर्शनले नै कृतार्थ भयौँ तर॒ स्खलनक्ुत्पतनजृम्भण स्मरणाय  सम्फनका लागि 
पनि दुरवस्थानादिषु  लदा, हाच्छयंकथज्ित्  केही गरी पनि 
सकठकरमलनिरसनानि  आदा, खाल्टोमा खस्दा, हाइ वचनगोचराणि  वचनको 
सम्पूर्ण पापहरूलाई नष्ट गर्ने आदा, सङटको समयमा विषय 

तव  हजुरको ज्वरमरणदश्ायाम् अपि  ज्वरो भवन्तु  होऊन् 
गुणकृतनामधेयानि  गुणका आदा र मर्ज लाग्दा पनि 

कारण रहेका दीनबन्धुः विवशानां  असक्त भएका 





वाक्यार्थ हजुरको दर्शनले नै अहिले हामी कृतार्थ भयौ, तर पनि सम्पूर्ण पापहरूलाई नष्ट गर्न 
सक्षम एवं गुणका कारण रेका दीनबन्धु भक्तवत्सल आदि हजुरका नामहरू लडदा, हाच्छयं 
आदा, खाल्टोमा खस्दा, हाइ आदा, सङ्टको समयमा तथा ज्वरो आरंदा र मर्न लाग्दा असक्त 
भएका हामी सम्छ्न सकौँ र ती नामहरू कुनै पनि हालतमा हामी उच्चारण गर्न सकँ। 


किञ्चायं राजषिरपत्यकामः प्रजां भवादुशीमाशासान ईङ्वरमारिषां 


रालानन्द्री लीक 


१७८७ 
पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 


स्वगांपवगंयोरपि भवन्तमुपधावति प्रजायामथप्रत्ययो धनदमिवाधनः 


फलीकरणम् ॥ १३॥ 
पदार्थ 
किञ्च  तर पनि भवादुशीम्  हजुरजस्तै भ 
प्रजायाम्  सन्तानलाई नै प्रजां  सन्तानको आदिषां  एेहिक भोग 
अर्थप्रत्ययः  पुरुषार्थ ठाने आशासानः  चाहना गर्दै स्वगांपवगंयोः अपि  स्वर्ग र 
अपत्यकामः  सन्तानको इच्छा अघनः  दरिद्र व्यक्ति मोक्षको पनि 
गर्न फलीकरणम्  भुस र कनिका ईङवरम्  स्वामी 
अयं  यी चाहेदे भवन्तम्  हजुरकहां 
राजर्षिः  राजर्षि नाभि धनदम् इव  धनदाताकहाँ गए उपधावति  आएका छन् 





ताक्यार्थ तर पनि हे प्रभु! दख व्यक्ति भुस र कनिकाको चाहना राख्दै धनदाताकहाँं गए फँ 
सन्तानलाई नै पुरुषार्थं ठानेर सन्तानको इच्छ गर्ने यी राजर्षिं नाभि हजुरजस्ते सन्तानको चाहना 
गर्दै एेहिक भोग, स्वर्ग र अपवर्गको पनि स्वामी हजुरकहाँ आएका छन्। जसरी धनदाताकहां 
गएर पनि मूर्खतावश कुनै गरिबले तुच्छ वस्तु माग्दछछ त्यसरी नै सम्पूर्ण पुरुषार्थदाता हजुरकहां 
आएर पनि यी राजाले सन्तान ने मागेका छन् 


को वा इह तेऽपराजितोऽपराजितया माययानवसितपद्न्याना 
वृतमतिविंषयविषरयानावृतप्रकृतिरनुपासितमहच्वरणः ॥ १४ ॥ 


पदढार्थ 

अनुपासितमहच्चरणः  अपराजितया  कोटीद्रारा पनि अपराजितः  मायाद्रारा 
महापुरुषको चरणसेवा नगर्ने जित्न नसकिने नजितिने 

कः वा  कुन चाह मन्छे ति  हजुरकी विषयविषरयानावृतप्रकृतिः  

इह  यस संसारमा मायया  मायाद्रारा विषयविषरूपी वेगद्वारा 
अनवसितपद्न्या  आउने मार्ग अनावृतमतिः  चित्त मोहित नढाकिएको चित्त भएको होला 
अज्ञात भएकी नहूने र 





ताक्यार्थ महापुरुषको चरणसेवा नगर्ने कुन चाह मान्छे मार्ग अज्ञात भएकी एवं हजुरकी 
अपराजिता मायाद्रारा मोहित नहूने विषयविषरूपी वेगद्रारा चित्त नढाकिएको हुन सक्छ र ? 


यदु ह॒ वाव तव पुनरदभ्रकतेरिह समाहूतस्तत्राथधियां मन्दानां 
नस्तद् यद् देवहेलनं देवदेवाहसि साम्येन सवान् प्रतिवोटु 
मविदुषाम् ॥ १५॥ 


रालानन्द्री लीक 


१७८५ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 
पदार्थ 

अदभ्रकतेः  हे ठुलाटुला कर्म तत्र  सन्तानप्राप्तिमा नै ः  देवत्वमा अनादर 
गर्ने प्रभु अथधियां  परमार्थवुद्धि भएका भएको छ 

यत् उ ह वाव  निश्चय नै मन्दानां  मूर्ख देवदेव  हे देवाधिदेव 

पुनः  हजुर दुष्प्राप्य भए पनि अविदुषाम्  अज्ञानी साम्येन  कृपापूर्वक 

इह  यस यज्ञमा नः  हामीबाट सवान्  ती सबै अनादरलाई 
समाहूतः  पूत्रप्राप्तिका लागि यत् तत्  जुन त्यो प्रतिवोदटुम्  क्षमा गर्व 
निमन्त्रित हुनुहुन्छ तव  हजुरको असि  योग्य हुनुहुन्छ 





ताक्यार्थ हे ठलाठुला कर्म गर्ने प्रभु! निश्चय नै हजुर दुष्प्राप्य भए पनि यस यज्ञमा 
पुत्रप्राप्तिका लागि निमन्त्रित हनुहन्छ। सन्तानप्राप्तिमा नै परमार्थबुदधि भएका मूर्ख अज्ञानी 
हामीबाट हजुरको देवत्वमा जुन अनादर भएको छ, हे देवाधिदेव ! हजुर कृपापूर्वक ती सबै 
अनादरलाई क्षमा गरिदिनुहोस्। 


श्रीडुक उवाच श्रीशुकजीले भन्नुभयो 
इति निगदेनाभिषट््यमानो भगवाननिमिषषभो वषंधराभिवादिता 
भिवन्दितिचरणः सदयमिदमाह ॥ १६ ॥ 


पदार्थ 

इति  यसप्रकारको चरणः  भारतवर्षका राजा भगवान्  भगवानूले 
निगदेन  वाणीद्रारा नाभिका पूज्य ऋत्विकृहरुद्रारा सद्यम्  कृपापूर्वक 
अभिष्ट्यमानः  स्तुति पनि पूजित ह॒नुभएका इद्म्  यसो 
गरिनुभएका अनिमिषषभः  देवताहरूका आह  भन्नुभयो 
वषघराभिवादिताभिवन्दिति पनि पालक 





ताक्यार्थ यसप्रकारको वाणीद्वारा स्तुति गरिनुभएका एवं भारतवर्षका राजा नाभिका पनि पूज्य 
ऋत्विक्हरुद्रारा पूजित हुनुभएका एवं देवताहरूका पनि पालक भगवान्ले कृपापूर्वक यसो 
भन्नुभयो । 


श्रीभगवानुवाच श्रीभगवान्ले भन्नुभयो 

अहो बताहमृषयो भवद्धिरवितथगीभिंवरमसुलभमभियाचितो 
यदमुष्यात्मजो मया सदुशो भूयादिति ममाहमेवाभिरूपः 
केवल्यादथापि ब्रह्मवादो न मृषा भवितुमर्हति ममेव हि मुखं यद् 
द्विजदेवकुलम् ॥ १७ ॥ 


रालानन्द्री लीक 


१७८६ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 
पदार्थ 

अहो  आश्चर्य असुरभम्  अत्यन्त दुर्लभ बह्यवादः  तपाईहरूजस्ता 
ऋषयः  हे ऋषिहरू वरम्  वर बाह्यणहरूको वचन 

अमुष्य  यी नाभिको अभियाचितः  मागि मृषा  टो 

मया सदशः  मजस्तै केवल्यात्  मजस्तै अर्को भवितुम्  हुन 

आत्मजः  पुत्र पुरुषको अभाव भएको कारण न अहेति  सक्दैन 
भूयात् इति  होस् भने मम अभिरूपः  मजस्तै रूप हि बत  निश्चय नै 

यत्  जुन भएको दिजदेवकुलम्  ब्राह्मणहरूको 
अवितथगीभिंः  सत्यवचन अहम् एव  मनै दु अर्को कुल 

भएका केन मम एव  मेर 

भवद्धिः  तपाई ऋषिहरूद्रारा अथ अपि  यो वरदान दुर्लभ मुखं  मुख हो 

अहम्  म भए पनि 





ताक्यार्थ हे ऋषिहरू ! यी नाभिको मजस्तै पुत्र होस् भनी सत्यवचन भएका तपाईहरूले मसित 
अत्यन्त दुर्लभ वर मागरनुभयो । मजस्ते अर्को पुरुषको अभाव भएको कारण मजस्ते रूप भएको म 
ने दभु, अर्को छैन। यो वरदान दुर्लभ भए पनि तपाईहरूजस्ता ब्राह्मणहरूको वचन युटो हुन सक्दैन 


किनभने ब्राह्मणहरूको कुल त मेरे मुख हो । 
आग्नीध्रीयं ऽशकल्यावतरिष्याम्यात्मतुल्यमनुप 


तत 


लकममानः ॥ १८ ॥ 


पदार्थ 


ततः  ब्राह्मणवचन व्यर्थ नहुने अनुपलभमानः  नभेटेकोले म आग्नीध्रीये  आग्नीघ्रपुत्र 


हुनाले 
आत्मतुल्यम्  आफ़ूजस्तो 


ने 


नाभिमा 


अंशकलया  आपनो अंशद्रारा अवतरिष्यामि  अवतीर्णं हुने 
ताक्यार्थ ब्राह्मणवचन व्यर्थ नहुने हुनाले आूजस्तो अन्य व्यक्ति नभेटेकाले म आफ्नो अंशद्रारा 
आगनीध्रपुत्र नाभिको सन्ततिको रूपमा अवतीर्ण हुनेषु । 


श्रीडुक उवाच श्रीशुकजीले भन्नुभयो 
इति निशामयन्त्या मेरुदेव्याः पतिममिधायान्तदेधे भगवान् ॥ १९॥ 


पदढार्थ 
निशामयन्त्याः  सुनिरहेकी इति  यी कुराहरू अन्तदेधे  अन्तधनि हुनुभयो 
मेरुदेव्याः  मेरुदेवीको अभिधाय  भनेर 


पतिम्  स्वामी नाभिलाई 


भगवान्  भगवान् 


ताक्यार्थ यसप्रकार सुनिरहेकी मेरुदेवीका स्वामी नाभिलाई यी कुराहरू भनेर भगवान् अन्तर्धान 


हूनुभयो । 


रालानन्द्री लीक 


१७८७ 


पञ्चम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


अध्याय ३ 


    ५९३ प 
बहिषि तस्मिन्नेव विष्णुदत्त भगवान् परमषिभिः प्रसादितो नाभेः 
प्रियचिकीषंया तदवरोधायने मेरुदेव्यां धमान् दशोयितुकामो 
वातरशनानां श्रमणानामृषीणामूष्वंमन्थिनां शुक्लया तनुवा 


वततार् ॥ २० ॥ 


पदार्थ 


विष्णुदत्त  भगवान् विष्णुबाट भ्रमणानाम्  तपस्यामा श्रम गर्ने 


र्ना गरिएका हे परीक्षित् 

० ५१. 
तस्मन् एव बहे षि  नाभिको 
त्यही यज्ञमा यसप्रकार 
परमर्षिभिः  महर्षिहरूद्वारा 
प्रसादितः  प्रसन्न गरादइएका 
उर्वंमन्थिनां  ऊर्ध्वरेता 
मृनिहरूको 


ऋषीणाम्  ऋषिहरूको 
घमांन्  धर्मलाई 
दशयितुकामः  आपले 
आचरण गरेर लोकमा प्रचार 
गर्ने चाहना राखी 

भगवान्  भगवान् 

नाभेः  नाभिको 


वातरशनानां  दिगम्बरहरूको पप्रियचिकीषंया  अभीष्ट पूरा 
ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! त्यस यज्ञमा यसप्रकार महर्षिहरुूद्रारा प्रसन्न गरादएका भगवान्ले 
ऋषिहरूको धर्मलाई आले आचरण गरेर लोकमा प्रचार गर्ने चाहना राखी नाभिको अभीष्ट पूरा 
गर्ने इच्छाले उनको अन्तःपुरमा नाभिकी महारानी मेरुदेवीबाट शुद्ध सत्त्वगुणात्मक शरीर लिएर 


प्रकट हुनुभयो । 





गर्न इच्छाले 

तदवरोधायने  उनको 
अन्तःपुरमा 

मेरुदेव्यां  नाभिकी महारानी 
मेरुदेवीमा 

रुक्छया  शुद्ध सतत्वगुणात्मक 
तनुवा  शरीर लिएर 
अवततार  प्रकट हुनुभयो 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां पञ्चमस्कन्धे 


नाभिचरिते ऋषभावतारो नाम तृतीयोऽध्यायः ॥ २॥ 


रालानन्द्री लीक 


१७८८ 


पञ्चम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


अथ चतुर्थऽध्यायः 


ऋषभदेवको राज्यशासन 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकजीले भन्नुभयो 
अथ ह तयुत्पत्त्येवाभिव्यज्यमानभगवल्लक्षणं साम्योपशमवेरग्ये 
रवयंमहाविभूतिभिरनुदिनमेघमानानुभावं प्रकृतयः प्रजा ब्राह्मणा 
देवतार्चावनितलसमवनायातितरां जगृधुः ॥ १॥ 


पदढार्थ 

अथ  यसपचछ्ि 

ह  निश्चय ने 

प्रकृतयः  मन्त्रीवर्ग 

प्रजाः  नागरिकहरू 
ब्राह्मणाः  ब्राह्मणहरू 
देवताः च  देवताहरू पनि 
उत्पत्त्या एव  जन्मदेखि नै 
अभिन्यज्यमानभगवल्लक्षणं  


भगवान्को शङ्ख, चक्र आदि 
चिह्न भएका 
साम्योपशमवेरग्येरुवयंमहा 
विभूतिभिः  समता, शान्ति, 
वैराग्य, एश्वर्य आदि विशिष्ट 
सम्पत्तिले युक्त भई 

अनुदिनम्  प्रतिदिन 
एघमानानुभावं  प्रभाव बद्दै 





अध्याय 


गएका 
तम्  नाभिको पुत्र रूपमा 
जन्मिनुभएका ती भगवान्लाई 
अवनितलसमवनाय  पृथ्वीको 
रक्षा गर्ने राजा बनाउन 
अतितरां  अत्यन्त 

जगृधुः  इच्छा गरे 


ताक्यार्थ यसपचछि मन्त्री, नागरिक, ब्राह्मण र देवताहरूले जन्मदेखि नै शङ्ख, चक्र आदि चिह्न 
भएका एवं समता, शान्ति, वैराग्य, एश्वर्य आदि विशिष्ट सम्पत्तिले युक्त भई नाभिको पुत्र रूपमा 
जन्मिनुभएका भगवानूलाई राजा बनाउने इच्छा गरे । 


इत्थं ४७ वृहच्छरटोकेन न न्त चोजसा 
तस्य ह वा इत्थं वध्मंणा वरीयसा वृहच्छ चोजसा बरेन 
भिया यशसा वीय॑शोयाभ्यां च पिता ऋषभ इतीदं नाम 


चकर ॥ २॥ 


पदार्थ 


इत्थं  यसरी जन्म लिनुभएका ओजसा  पराक्रम 


तस्य  ती भगवान्को 

ह वा  निश्चयनै 

वरीयसा  धेष्ठतम 
बृहच्छ्लोकेन  महायशस्वी 
वष्मणा  पुष्ट शरीर 


वठेन  शक्ति 

श्रिया  शोभा 

यशसा  कीर्तिं 

वीर्यरोयाभ्यां च  प्रताप र 
शूरता आदि सामर्थ्यका कारण 


पनि 

पिता  पिता नाभिले 
ऋषभः इति  ऋषभ भन्ने 
इदं  यो 

नाम  नाम 





चकार  गरे 


रालानन्द्री लीक 


१७८९ 
पञ्चम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


अध्याय 


ताक्यार्थ यसरी जन्म लिनुभएका भगवान्को परम यश, पुष्ट शरीर, पराक्रम, शक्ति, शोभा, 
कीर्ति, प्रताप र शूरता आदि सामर्थ्यका कारण नाभिले ऋषभ भन्ने नाम राखे । 


तस्य दीन्द्रः स्पधंमानो भगवान् वषं न ववषं तद्वधाय 
भगवानृषभदेवो योगेरवरः प्रहस्यात्मयोगमायया स्ववष॑ंमजनाभं 
नामाभ्यवषंत् ॥ ३॥ 


स्पधंमानः  ऋषभदेवसंग सेखी तदवधायं  त्यो इन्द्रले 


पदार्थ 

गर्ने 

भगवान्  रेश्वर्यशाली 
इन्द्रः  इन््रले 


तस्य  ती ऋषभदेवको राज्य 


वषे  अजनाभ द्रीपमा 
ह  निश्चय नै 


ईर््यावश पानी नबर्साएको 
थाहा पाएर 
योगेर्वर 
  महायोगी 
भगवान्  भगवान् 

५ 
ऋषभदेवः  ऋषभदेवले 


प्रहस्य  इन्द्रको मूर्खतालाई 


आत्मयोगमायया  आप्नो 
योगमायाद्रारा 

अजनाभं नाम  अजनाभ 
नामको 

स्ववष॑म्  आफ्नो द्रीपमा 
अभ्यवषंत्  वर्षा गराउनुभयो 





न ववषं  वर्षा गरेनन् उपहास गर्दै 
ताक्यार्थ ऋषभदेवसंग सेखी गर्न ेश्वर्यशाली इन्द्रले ऋषभदेवको राज्य अजनाभ द्रीपमा वर्षा 
गरेनन्। इनद्रले ई्प्यावश पानी नवर्साएको थाहा पाएर महायोगी भगवान् ऋषभदेवले इन्द्रको 
मूर्खतालाई उपहास गर्दै आफ्नो योगमायाद्वारा अजनाभ नामको आफनो द्वीपमा वर्षा गराउनुभयो । 


नाभिस्तु यथाभिरषितं सुप्रजस्त्वमवरुध्यातिप्रमोदभरविहलो 
गद्गदाक्षरया गिरा स्वैरं गृहीतनरटोकसधर्म भगवन्तं पुराणपुरुषं 
मायाविलसितमतिव॑त्स तातेति सातुरागमुपखाख्यन् परां 


   


नवुतमुपगतः ॥  ॥ 
पदार्थ 
मायाविलसितमतिः  यो मेरो अवरुध्य  प्राप्त गरेर 
छोरो हो भनेर छोरामा हुने अतिप्रमोदभरविहलः  
मायाले मोहितबुद्धि भएका हरषतिशयले आनन्दित भई 
नामिः तु  राजा नाभिचाहि वत्स तात इति  हे बाबु ! हे 
यथाभिलषितं  आफनो प्रिय ! यसप्रकार 
इच्छाअनुसार गद्गदाक्षरया गिरा  गद्गद 
सुप्रजस्त्वम्  भगवान्लाई नै अतिहर्षयुक्त वचनद्वारा 
असल पुत्रको रूपमा स्वेरं  आपने इच्छाले 


गृहीतनरलोकसधमं  मनुष्यको 
देह धारण गरी मनुष्यवत् 
व्यवहार गर्न 

पुराणपुरुषं  पुराणपुरुष 
भगवन्तं  भगवान्को 
सानुरागम्  प्रेमपूर्वक 
उपलालयन्  सेवा गर्दै 

परां  अत्यन्त 





रालानन्द्री लीक 


१७९० 
पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४ 


निर्वृतिम्  आनन्द उपगतः  प्राप्त गरे 

ताक्यार्थ यो मेरो छोरो हो भनी छोरामा हुने मायाले मोहितबुदधि भएका राजा नाभिले आफ्नो 
इच्छा अनुसार भगवान्लाई नै असल पुत्रको रूपमा प्राप्त गरेर ज्यादे हर्षले आनन्दित भई आपने 
इच्छाले मनुष्यको देह धारण गरी मनुष्यवत् व्यवहार गर्ने पुराणपुरुष भगवान्लाई हे बाबु ! हे 
प्रिय भनी गद्गद् वचनद्वारा बोलाँदे र प्रमपूर्वक सेवा गर्दै आनन्दको अनुभूति गर्न थाले। 


विदितातुरागमापोरप्रकृति जनपदो राजा नाभिरात्मजं समयसेतु 
रक्षायामभिषिच्य ब्राह्मणेषूपनिधाय सह मेरुदेव्या विशालायां 
प्रसन्ननिपुणेन तपसा समाधियोगेन नरनारायणाख्यं भगवन्तं 
वासुदेवमुपासीनः काठेन तन्महिमानमवाप ॥ ५॥ 

यस्य ह पाण्डवेय इटोकावुदाहरन्ति 


पदढार्थ 

आपौरप्रकृति  पुरवासी उपनिधाय  राखेर काठेन  उचित समय आएपचछ्छि 
जनतादेखि मन्त्रीसम्मका सबै मेरुदेव्या सह  रानी मेरुदेवीका तन्महिमानम्  भगवान्कै 
जनपद्ः  जनसमुदायको साथ स्वरूप जीवन्मुक्ति 

अभिप्राय बुम्ने विशालायां  विशाला अवाप  प्राप्त गरे 

राजा  राजा बदरिकाश्चरममा पाण्डवेय  हे पाण्डुका सन्तान 
नाभिः  नाभिले प्रसन्ननिपुणेन  सर्वसुखप्रद र॒परीकषित् 

विदितानुरागम्  सवैको प्रम फल प्राप्त गराउन समर्थ यस्य  जसको विषयमा 
पाएका समाधियोगेन  समाधिसहितको विद्रानूहरू 

आत्मजं  पुत्र ऋषभदेवलाई तपसा  तपस्याद्रारा ह  निश्चय ने 
समयसेतुरक्षायाम्  सदाचार र नरनारायणाख्यं  नरनारायण इठोको  निम्नलिखित दुई 
मर्यादाको रक्नामा राज्यासनमा नामका श्लोक 

अभिषिच्य  अभिषिक्त गरेर भगवन्तं  भगवान् उदाहरन्ति  उदाहरण दिन्छन् 
ब्राह्मणेषु  नीतिधर्मको वासुदेवम्  वासुदेवको 

शिक्षाका लागि ब्राह्मणहरूसंगै उपासीनः  उपासना गर्दै 





ताक्यार्थ पुरवासी जनतादेखि मन्तरीसम्मका सबै जनसमुदायको अभिप्राय बुखने राजा नाभिले 
सबैको प्रेम पाएका पत्र ऋषभदेवलाई राज्यासनमा अभिषिक्त गरेर नीतिधर्मको शिक्षाका लागि 
ब्राह्मणहरूसंगे राखेर रानी मेरुदेवीका साथ बदरिकाश्रममा सर्वसुखप्रद र फल प्राप्त गराउन समर्थ 
समाधिसहितको तपस्याद्वारा नरनारायण भगवान् वासुदेवको उपासना गर्दै उचित समय आएपछि 
भगवानूकै स्वरूप जीवन्मुक्ति प्राप्त गरे। हे परीक्षित्! जसको विषयमा निम्नलिखित दर्द 
श्लोकको उदाहरण दिट्न्छ । 


रालानन्द्री लीक 


९७९९१ 
पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४ 


० ् 


को नु तत्कमं राजष॑नभेरन्वाचरेत् पुमान् । 
अपत्यतामगाद् यस्य हरिः शुद्धेन कमणा ॥ ६॥ 


पढार्थ 

राजर्षेः  राजर्षि पुमान्  मानिसले हरिः  भगवान् श्रीहरि 

नाभेः  नाभिको अन्वाचरेत्  गर्न सक्दछ अपत्यताम्  सन्तानको रूपमा 
तत्कमं  त्यस्तो उदार कर्मलाई यस्य  जुन नाभिको अगात्  प्राप्त हुनुभयो 

नु  निश्चय नै शुद्धेन  पवित्र 

कः  कुन कमणा  कर्मद्रारा 





ताक्यार्थ राजर्षिं नाभिको जस्तो उदार कर्म कुन मानिसले गर्न सक्दछ ? जुन नाभिको पवित्र 
कर्मद्रारा भगवान् श्रीहरि सन्तानको रूपमा प्राप्त हुनुभयो । 


  ९ 


ह्मण्योऽन्यः कुतो नाभेविप्रा मङ्गलपूनिताः। 
यस्य बहिषि यज्ञेशं दरांयामासुरोजसा ॥ ७ ॥ 


पदठार्थ 

नाभेः अन्यः  नाभिदेखि भिन्न बहिषि  यज्ञमा यज्ञेशं  यज्ञपति भगवान्लाई 
अर्को मानिस मङ्गलपूजिताः  दक्षिणा दंयामासुः  साक्षात्कार 
ब्रह्मण्यः  ब्राह्मणभक्त आदिद्रारा सन्तुष्ट गराददिए 

कुतः  कहाँ छ विप्राः  ब्राह्मणहरूले 

यस्य  जुन नाभिको ओजसा  मन््रनलले 





ताक्यार्थ नाभिदेखि भिन्न अर्को मानिस नाभि जत्तिको ब्राह्मणभक्त कहाँ छ ? जुन नाभिको 
यज्ञमा दक्षिणा आदिद्रारा सन्तुष्ट भएका ब्राह्मणहरूले मन्त्रबलले यज्ञपति भगवानूको साक्षात्कार 
गराइदिषए। 


अथ ह भगवानृषभदेवः स्ववर्षं कमक्षेत्रमनुमन्यमानः प्रदशिंत 
गुरुकुरुवासो लन्धवरैररुभिरसुज्ञातो गृहमेधिनां धमांनतुशिक्षमाणो 
जयन्त्यामिन्द्रदत्तायामुभयलक्षणं कमं समाम्नायाम्नातमभि 
युञ्जन्नात्मजानामात्मसमानानां शतं जनयामास ॥ ८ ॥ 


पदार्थ 

अथ  पिता नाभिको शेषपछ्छि ऋषभदेवः  ऋषभदेवले कर्मक्षेत्रम्  कर्मकषेत्र 
ह  निश्चय नै स्ववर्षं  आफनो राज्य अजनाभ अनुमन्यमानः  मानेर 
भगवान्  भगवान् खण्डलाई प्रदशिंतगुरुकुख्वासः  


रालानन्द्री लीक 


९०५९ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४ 
लोकशिक्षाका लागि गुरुकुलमा गृहमेधिनां  गृहस्थहरूको इन्द्रदत्तायाम्  देवराज इन्द्रद्रारा 
बसेपचछि धर्मान्  धर्महरूलाई दिदएकी कन्या 

कन्धवेरेः  गुरुदक्षिणा पाएका अनुशिक्षमाणः  सिकाउवै जयन्त्याम्  जयन्तीबाट 
गुरुभिः  गुरुहरूद्रारा उभयलक्षणं  श्रुति, स्मृति दुबै आत्मसमानानां  आफूसमान 
अनुज्ञातः  गृहस्थ जीवनका समाम्नायाम्नातम्  शास्त्रसम्मत।आत्मजानाम् शतं  सय छोरा 
लागि अनुमति पाएका कमं  कर्म जनयामास  जन्माउनुभयो 
ऋषभदेवले अमियुजञ्जन्  गर्दै 





ताक्यार्थ पिता नाभिको शेषपछि भगवान् ऋषभदेवले आफनो राज्य अजनाभ खण्डलाई 
कर्मक्षेत्र मानेर लोकशिक्षाका लागि गुरुकुलमा बसी जसको निग्रहस्वरूप गुरुदक्षिणा पाएका 
गुरुहरूद्वारा गृहस्थ जीवनका लागि अनुमति लिएर गृहस्थहरूका धर्महरू सिकादे श्रुति, स्मृति दुबे 
शास्त्रसम्मत कर्म॒गर्दै देवराज इन्दरदरारा दिदरएकी कन्या जयन्तीबाट आफूसमान सय छोरा 
जन्माउनुभयो । 


 महायोगी ् ज्येष्ठ ४० ९ भ  ४७ 
येषां खलु महायोगी भरतो ज्येष्ठः श्रेष्ठगुण आसीद् येनेदं वषं 
भारतमिति व्यपदिशन्ति ॥ ९॥ 





पढार्थ 

येषां  ऋषभदेवका सय महायोगी  आत्मज्ञानी येन  जसको नामबाट 
छोरामध्ये भरतः  भरत इदं वर्षं  यस भूखण्डलाई 
खलु  अवश्यनै ज्येष्ठः  जेठा भारतम् इति  भारत वर्ष भनेर 
श्रष्ठगुणः  उत्तम गुणसम्पनन आसीत्  थिए व्यपदिशन्ति  भन्दछन् 


ताक्यार्थ ऋषभदेवका सय भाइ छोरामध्ये सर्वगुणसम्पन्न आत्मज्ञानी भरत जेठा थिए, जसको 
नामबाट यस भूखण्डलाई भारत वर्ष भनिन्छ। 


 अ अट ्   
तमनु कुशावतं इलावताों बह्यावतों मलयः केतुभंद्रसेन इन्द्रस्पृग् 
विदभ॑ः कीकट इति नव नवतिप्रधानाः ॥ १०॥ 





पदार्थ 

तमनु  भरतका भाइृहरूमा केतुः  केतु इति  यी 

कुरावतंः  कुशावर्त भद्रसेनः  भद्रसेन नव नौ 

इखावतंः  इलावर्त इन्द्रस्पृक्  इनदरस्पुक् नवतिप्रधानाः  अरू नव्बे 
ब्रह्मावतंः  ब्रह्मावर्त विदभ॑ः  विदर्भर भादभन्दा ज्येष्ठ र श्रेष्ठ थिए 
मलख्यः  मलय कीकटः  कीकट 


ताक्यार्थ भरतका भादहरूमा कुशावर्त, इलावर्त, ब्रह्मावर्त, मलय, केतु, भद्रसेन, इन्दरस्पुक्, 
विदर्भ र कीकट यी नौ भाद अरू नव्बे भाइहरूभन्दा ज्येष्ठ र श्रेष्ठ थिए। 


रालानन्द्री लीक 


९७९३ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४ 
कविर्हैरिरन्तरिक्षः प्रबुद्धः पिप्पलायनः । 
आविहत्रऽथ द्रुमिलर्चमसः करभाजनः ॥ १९ ॥ 
इति भागवतधमंदशंना नव॒ महाभागवतास्तेषां सुचरितं 


भगवन्महिमोपवंहितं वसुदेवनारदसंवादमुपडमायनमुपरिषाद् 
वणैयिष्यामः॥ १२॥ 





पढार्थ 

अथ  यसै गरी करभाजनः  करभाजन भगवन्महिमोपवंहितं  

कविः  कवि इति  यी भगवान्को महिमाले शोभायमान 
हरिः  हरि नव  नौ कुमारहरू उपरामायनम्  परम शान्तिपूर्णं 
अन्तरिक्षः  अन्तरिक्च भागवतधमंदशंनाः  भागवत सुचरितं  पवित्र चरित्रे युक्त 
प्रबुद्धः  प्रबुद्ध धर्मका प्रचारक र वसुदेवनारदसंवादम्  वसुदेव र 
पिप्पलायनः  पिप्पलायन महाभागवताः  भगवान्का नारदको संवाद 

आविर्होत्रः  आविर्होत्र परम भक्त थिए उपरिष्टात्  माथि एकादश 
द्रुमिलः  द्रुमिल तेषां  कवि आदि वी नौ स्कन्धमा 

चमसः  चमस राजकुमारको वणयिष्यामः  वर्णन गरौँला 


ताक्यार्थ यसै गरी कवि, हरि, अन्तरिक्ष, प्रबुद्ध, पिप्पलायन, आविर्होत्र, द्रुमिल, चमस, 
करभाजन यी नौ कुमारहरू भागवत धर्मका प्रचारक र भगवान्का परम भक्त थिए। कवि आदि 
नौ राजकुमारको भगवान्को महिमाले शोभायमान, परमशान्तिपूर्ण तथा पवित्र चरित्रले युक्त 
वसुदेव र नारदको संवाद यसै शास्त्रको एकादश स्कन्धमा वर्णन गरौँला। 


यवीयांस एकारीतिजांयन्तेयाः पितुरादेशकरा महाशाटीना 
महाश्रोत्रिया यज्ञशीलाः कर्मविशुद्धा बाह्यणा बभूवुः ॥ १३॥ 


पदार्थ 

यवीयांसः  पहिले बताइएका आदेशकराः  आज्ञाकारी कर्मको अनुष्ठानद्वारा शुद्ध चित्त 
भन्दा कान्छा महाशालीनाः  अत्यन्त विनम्र भएका 

एकाशीतिः जायन्तेयाः  महाश्रोत्रियाः  महान् वेदज्ञ॒ ब्राह्मणाः  ब्रह्मज्ञानी 


जयन्तीका एकासी भाइ छोराहरू यज्ञशीलाः  सर्धँ यज्ञ गरिरहने बभूवुः  भए 
पितुः  पिता ऋषभदेवको कमविशुद्धाः  यज्ञ आदि 
ताक्यार्थ पहिले बतादइएका उन्नाईस भाइ छोराभन्दा कान्छा अन्य एकासी छोराहरू पिता 
ऋषभदेवको आज्ञा पालन गर्न, अत्यन्त नम्र, महान् वेदज्ञ, सर्धं यज्ञ गरिरहने तथा यज्ञ आदि 





रानानन्द्री लीक 


१७९४ 
पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४ 


कर्मको अनुष्ठानद्वारा शुद्ध चित्त भएका ब्रह्मज्ञानी भए । 
भगवानृषभसंज्ञ आत्मतन्त्रः स्वयं नित्यनिवृत्तानथंपरम्परः केवला 
नन्दात्ुभव ईश्वर एव विपरीतवत् कमांण्यारभमाणः काठेनानुगतं 
धर्ममाचरणेनोपरिक्षयन्नतद्विदां सम उपशान्तो मेत्रः कारुणिको 
घममाथंयराःप्रजानन्दामृतावरोधेन गृहेषु लोकं नियमयत् ॥ ९ ॥ 






पदढार्थ 

स्वयं  आफैमा  शान्त मान्छेलाई 

आत्मतन्त्रः  स्वतन्त्र कर्मको मेत्रः  मैत्रीभाव सम्पन्न उपरशिक्षयन्  धर्म सिकाउदै 
अधीनमा नरहन कारुणिकः एव  दयालु नै धमाधंयशाप्रनानन्दामृता 
ईरवरः  सर्वशासक परमात्मा हुनृहन्थ्यो तर पनि वरोधेन  धर्म, अर्थ, यश, 


ऋषभसंज्ञः  ऋषभ 

भगवान्  भगवान् 
केवलानन्दानुभवः  केवल 
आनन्दबाट अनुभूति गर्न सकने 
नित्यनिवृत्तानथंपरम्परः  जन्म, 


विपरीतवत्  यी गुणभन्दा सन्तान, सुखभोग र मोक्षको 

विपरीत सामान्य मान्छेले ४ सडग्रहद्रारा 

कमणि  कर्महरू गृहेषु  घरमा रहने गृहस्थ 

आरभमाणः  गर्दै लोकं  मान्छेलाई 
समयक्रमसंगे 

काठेन  समयक्रमसंगे स्वेच्छाचारबाट निवृत्त गराई 





मरण आदि अनर्थ परम्पराबाट अनुगतं  नष्ट हुन लागेको शास्त्राचारमा 

सदा निर्मुक्त धमम्  धर्मलाई नियमयत्  नियन्त्रित गर्नुभयो 
समः  सम्पूर्ण प्राणीमा आचरणेन  आर्पौँ पालन गरेर 

समदृष्टि राख्ने अतद्विदां  धर्माचरण नजान्ने 


ताक्यार्थ आफैमा स्वतन्त्र वा कर्मको अधीनमा नरहने सर्वशासक परमात्मा ऋषभ भगवान् 
केवल आनन्दबाट अनुभूति गर्न सकिने, जन्म, मरण आदि अनर्थ परम्पराबाट सदा निर्मुक्त, सम्पूर्ण 
प्राणीमा समदृष्टि राख्ने, शान्त एवं मत्रीभाव सम्पनन दयालु हुनुहुन््यो तर पनि माथि बतादएको 
भन्दा विपरीत सामान्य मान्छेले रँ कर्महरू गर्दै समयक्रमसंँगे नष्ट हुन लागेको धर्मलाई आपै 
पालन गरेर धर्मचिरण नजानने मान्छेलाई धर्माचार सिका्दे धर्म, अर्थ, यश, सन्तान, सुखभोग र 
मोक्षको सडग्रहद्रारा गृहस्थहरूलाई स्वेच्छाचारबाट निवृत्त गराई शास्त्राचारमा लगाउनुभयो । 


यद्यच्छीषंण्याचरितं तत्तद्नुवतते लोकः ॥ १५॥ 


पदार्थ 
यत् यत्  जुनजुन राग्रा वा आचरण गरेको छ तत् तत्  त्यही त्यही कर्मको 
नराम्रा कर्म लोकः  अन्य सामान्य अनुवतते  अनुसरण गर्दछछन् 


सीषंण्याचरितं  श्रेष्ठ व्यक्तिले मानिसहरूले 


रालानन्द्री लीक 


१७९५५ 
पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४ 


वाक्यार्थ श्रेष्ठ व्यक्तिले जस्ताजस्ता राम्रा वा नराम्रा आचरण गरेको छ अन्य सामान्य 
मानिसहरूले त्यही त्यही कर्मको अनुसरण गर्दछछन्। 


,   


यद्यपि स्वविदितं सकठ्धर्मं॒ब्राह्मं गुह्यं बाह्यणेदरिंतमार्गेण 
सामादिभिरुपायेजनतामतुराशास ॥ १६ ॥ 





पदठार्थ 

यद्यपि  यद्यपि थियो तापनि दण्ड यी 

सकलधर्मं  सम्पूर्ण धर्मको बाह्मणेः  ब्राह्मणहरूद्रारा  उपायेः  उपायहरदरारा 
स्रोतका रूपमा रहेको दशिंतमार्गेण  बताइएको जनताम्  जनतालाई 

ब्राह्यं गुह्यं  वेदको रहस्य मार्गको अनुसरण गर्दै अनुराशास  शासन गर्मुभयो 
स्वविदितं  आपले बुमनुभएको सामादिभिः  साम, दान, भेद र 


ताक्यार्थ ऋषभदेवले यद्यपि सम्पूर्णं ॒धर्मको स्रोतका रूपमा रहेको वेदको रहस्य आपले 
बुणनुभएको धियो तापनि ब्राह्मणहरुूद्रारा बतादइएको शास्त्रीय मार्गको अनुसरण गर्दै साम, दान, 
भेद र दण्ड यी उपायहरूद्वारा जनताको शासन गर्नुभयो । 


    अ स न्द  


द्रल्यदरकरुवयः्रद्धात्वाग्वावद्शपाचतः सवरप क्रठुाभ 
यथपद्श रातकृत्व इयाज ॥ ९७ ॥ 


पदार्थ 

दरन्यदेशकारवयभ्रद्ध देवतालाई उदेश्य गरेर गरिएका उपदेशअनुरूप 
तिविग्विविधोदेशोपचितेः  द्रव्य, सर्वेः  सम्पूर्ण शतकृत्वः  सयौ पटक 
देश, काल, उमेर, श्रद्धा र क्रतुभिः अपि  यज्ञहरुद्रारा पनि इयाज  यज्ञ गर्नुभयो 
ऋत्विक्हरूद्रारा विभिन्न यथोपदेशं  ब्राह्मणको 





ताक्यार्थ ब्राह्मणको उपदेशअनुरूप द्रव्य, देश, काल, उमेर, श्रद्धा र ऋत्विकृहरूद्वारा विभिन्न 
देवतालाई उदेश्य गरी उहाँले स्यं पटक यज्ञ गर्जुभयो । 


भगवतषभेण परिरक्ष्यमाण एतस्मिन् वषं न॒ कच्चन पुरुषो 
वाञ्छत्यविद्यमानमिवात्मनोऽन्यस्मात् कथञ्चन किमपि 
कहिचिदयवेक्षते भतंयंनुसवनं विजृम्मितस्नेहातिशयमन्तरेण ॥ १८ ॥ 


पदार्थ 

भगवता ऋषभेण  भगवान् शासन गरिएको करचन  कोटी पनि 
ऋषभदेवद्रारा एतस्मिन्  यस पुरुषः  मानिस 
परिरक्ष्यमाणे  रक्षा गरिएको वष  अजनाभ राज्यमा भतरि  पालक ऋषभदेवमा 


रालानन्द्री लीक 


१७९६ 
पञ्चम स्कन्ध 


अनुसवनं  प्रत्येक क्षण 


श्रीमद्भागवत 


किचित्  कहिल्यै पनि 


विजृम्भितस्नेहातिरायम्  बद्दै अविद्यमानम् इव  हदे नभएको 


गएको अतिशय प्रमदेखि 
अन्तरेण  बाहेक 


वस्तु जआकाशको फूल 
आदिलाई 


अध्याय 


अन्यस्मात्  अरूबाट 
आत्मनः  आफ्नो प्रयोजनका 
लागि 

न वाञ्छति  इच्छा गर्देनथ्यो 





कथञ्चन  कुनै पनि प्रकारले किम् अपि  कुनै पनि वस्तु न अवेक्षते  देख्दैनथ्यो 
ताक्यार्थ जसरी हदे नभएको आकाशको फूल आदि वस्तुलाई कुनै मान्छेले पनि प्राप्त गर्ने 
इच्छा गर्दैन त्यसै गरी भगवान् ऋषभदेवले शासन गरेको यस अजनाभ राज्यमा कोटी पनि मानिस 
पालक ऋषभदेवमा प्रत्येक क्षण बद्दै गएको अतिशय प्रेमदेखि बाहेक अन्य कुनै पनि वस्तु कुनै 
प्रकारले र कटहिल्यै पनि अरूबाट आफ्नो प्रयोजनका लागि इच्छा गर्देनथ्यो । 


स कदाचिदटमानो भगवानृषभो ब्ह्मावतंगतो ब्रह्मषिप्रवरसभायां 
प्रजानां निशामयन्तीनामात्मजानवहितात्मनः प्रश्रयप्रणयभर 
सुयन्तितानप्युपशिक्षयन्निति होवाच ॥ १९॥ 

पदार्थ 

कदाचित्  कुनै एकदिन 


अरमानः  घुम्दाघुम्दै 
ब्रह्मावतंगतः  ब्रह्मावर्व देशमा 


ब्रहार्णिहरूको सभामा 
निरामयन्तीनाम्  सुनेर 
बसिरहेका 


वशमा भएका 
आत्मजान्  छोराहरूलाई 
उपरिक्षयन्  उपदेश ददै 


पुगेका प्रजानां  प्रजाहरूको अगाडि ह  निश्चयने 

सःती अवहितात्मनः  सावधान इति  यसो पांँचौं अध्यायमा 
भगवान् ऋषभः  भगवान् भएका भनिएको कुरा 

ऋषभदेवले प्र्रयप्रणयभरसुयन्तितान्  पूर्ण उवाच  भन्नुभयो 





ब्रह्मषिप्रवरसभायां  श्रेष्ठश्ेष्ठ नम्रता र स्नेहका कारण आप्नो 
ताक्यार्थ कुनै एकदिन घुम्दाघुम्दै ब्रह्मावर्त देशमा पुगनुभएका ऋषभदेवले श्ेष्ठश्रेष्ठ 
ब्रहमर्षिहरूको सभामा सुनेर बसिरहेका प्रजाहरूको अगाडि सावधान भएका पूर्ण नम्रता र स्नेहका 
कारण आफनो वशमा भएका छोराहरूलाई उपदेश दिदे यसो पाँचौ अध्यायमा भनिएको कुरा 
भन्नुभयो । 


इति श्रीमद्धागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां पञ्चमस्कन्धे चतुथं ऽध्यायः ॥ ४॥ 


रालानन्द्री लीक 


१७९७ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 


अथ ४ ध्याय 
अथ पञ्चमा व्याः 
्रषभदेवद्रारा छोराहरूलाई उपदेश एवं उहांको अवधूतवृत्ति 
ऋषभ उवाच ऋषभदेवले भन्नुभयो 
५   देहभाजां ५  

नायं दृहा देहभाजां नृखोकं 

कष्टान् कामानहंते विड्भुजां ये । 
तपो दिव्यं पुत्रका येन सत्वं 

शुद्धयेद् यस्माद् बह्यसोख्यं त्वनन्तम् ॥ १॥ 


पदार्थ 

पुत्रकाः  हे छोराहरू कष्टान्  ती कण्टप्रद शुद्धयेत्  शुद्ध हन्छ 
नृलोके  मनुष्यलोकमा कामान्  विषयभोग भोग्न॒ यस्मात् तु  जुन शद्ध 
देहभाजां  प्राणीहरूमा न अर्हेते  योग्य छैन तर अन्तःकरणद्वारा त 
अयं यो दिव्यं  उत्कृष्ट अनन्तम्  अविनाशी 
भ च ५ 

देहः  मनुष्य शरीर तपः  तपस्या का लागि बह्मसोख्यं  ब्रह्मानन्दको प्राप्ति 
विड्भुजां  विष्ठाभोजी कुकुर, मात्र मनुष्य शरीर योग्य छ ह॒न्छ 

 ४ 

सुंगुर आदिको योग्य येन  जुन दिव्य तपस्याद्रारा 

ये  जेजति विषयहरू छन् सत्त्वं  अन्तःकरण 





वाक्यार्थ हे छोराहरू ! मनुष्यलोकका प्राणीहरूमध्ये श्रेष्ठ यो मनुष्य शरीर विष्ठाभोजी कुकुर, 
सुंगुर आदिले भोगन योग्य कणष्टप्रद विषयभोग भोगनका लागि प्राप्त भएको होदन, यो शरीर त 
उत्कृष्ट तपस्याका लागि प्राप्त भएको हो । तपस्याद्रारा मानिसको अन्तःकरण शुद्ध हुन्छ र शुद्ध 
अन्तःकरणद्रारा नै अविनाशी ब्रह्मानन्दको प्राप्ति हुन्छ । 
वितरण सामान्य विषयभोगहरू प्राप्त गर्नुमा मनुष्य जीवनको सार्थकता छैन । विषयभोगवबाट 
आउने आनन्द त सुंगुर र कुकुर आदिलाई पनि मिलेको हुन्छ । तिन प्राणीहरूले गर्ने जस्तो काम 
गर्दा मानिस अरू प्राणीहरूभन्दा उत्कृष्ट हुन सक्दैन। उसले त॒ आफ्नो अन्तःकरणलाई शुद्ध गर्न 
प्रयास गर्नुपरछ । 

अन्तःकरणमा तीन किसिमका दोष हृन्छन् मलदोष, विक्षेपदोष र आवरणदोष । मलदोष 
भनेको स्थूल पाप हो। विक्षेप भनेको मनको चञ्चलता हो। आवरण भनेको आफ्नो असली 
स्वरूपलाई नजान्नु हो । मलदोष अर्थात् पाप हटाउन निष्काम कर्मयोगको पालना गर्नुपर्छ। वेदका 
असी हजार मन्त्रहरूमा कर्म गर्ने विधि बताइएको छ। यी सबै कर्महरूलाई निष्काम भावले 
सम्पन्न गरेपछछि मात्र मनुष्यको चित्त उपासनाका लागि योग्य हृन्छ । मनमा भएको चञ्चलता 


रामानन्द्री लीक 


१७९८ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 
अर्थात् विक्षेपदोष हटाउन भगवान् विष्णु, राम, कृष्ण, शिव, गणेश, दुर्गा आदि कुनै इष्ट्देवको 
निरन्तर चिन्तन र स्मरण गर्नुपरछ। वेदका सोह हजार मन्त्रहरूले परमात्माको उपासनासम्बन्धी 
रहस्यलाई प्रकट गरेका छन् । बाँकी रहेका चार हजार मन्त्रले युक्त वेदको उपनिषद् भागले आत्मा 
र परमात्माको एकतालाई चिनाएको छ, जसलाई ब्रह्मज्ञान वा भगवत्तत्त्वसाक्षात्कार भनिन्छ। 
निष्काम कर्म र दृढ भक्तिद्रारा चित्त शुद्ध भएको व्यक्ति नै परमात्माको कृपाले मानव जीवनको 
अन्तिमि लक्ष्य परमानन्दलाई प्राप्त गर्न समर्थ हुन्छ । 

जसरी मेलिएको र हल्लिदरहेको एेनामा अनुहारको प्रतिबिम्ब राग्ररी देखिंदेन र त्यसलाई 
पुद्ठी नहल्लिने गरेपक्ि मात्र अनुहारको प्रतिबिम्ब देखिन्छ त्यसै गरी निष्काम कर्मद्रारा मेलो 
हटादइएको र ॒भक्तिद्रारा निश्चल गरिएको चित्तमा आफ्नो परमात्मास्वरूपलाई छर्लङ्ग देखन 
सकिन्छ । मन शुद्ध नहुन्जेल केही गरे पनि ज्ञान हैदेन र कर्म, वैराग्य, उपासना आदिबाट मन शुद्ध 
भएपछि जसरी पनि ज्ञान हुन्छ । ज्ञान हुनुलाई आवरण हटनु अर्थात् जीवात्मा र परमात्माबीचको 
पर्दा हटनु पनि भनिन्छ । केवल मनुष्यलोकमा मात्र सम्पन्न गर्न सकिने अन्यत्र स्वर्ग आदि लोकमा 
सम्पन्न गर्न नसकिने त्यस्ता दिव्य तपस्याहरू, कर्म, वैराग्य, परमात्मामा गरिएको भक्ति आदि 
साधनहरूद्वारा मनुष्यले आफ्नो जीवनलाई सार्थक गराउनुपर्छ भनी ऋषभदेवले ब्रह्मावर्तक्षेत्रमा 
प्रजाहरूका अगाडि आफ्ना सय भाई छोराहरूलाई उपदेश दिनुभएको छ । 


ॐ   अ 
महत्सेवां दारमाहुविमुक्ते 
स्तमोदारं योषितां सङ्गिसङ्गम् । 
महान्तस्ते समचित्ताः प्रशान्ता 


विमन्यवः सुहृदः साधवो ये ॥ २॥ 
पदार्थ 


महत्सेवां  महापुरुषको 
सेवालाई 

विमुक्तेः  संसारबाट मुक्त हुने 
दारम्  टोका 

आहुः  भन्दछन् 

योषितां  स््रीहरूको 
स्खिसङ्गम्  सङ्गत गर्न 


पुरुषहरूसितको सङ्तलाई 
तमोद्दारं  अन्धकारमय 
संसारको टोका भन्दछन् 

ये  जुन पुरुषहरू 

समचित्ताः  समचित्त भएका 
प्रशान्ताः  परमशान्त 
विमन्यवः  क्रोधहीन 





सुहृदः  सबका हितचिन्तक 
मित्र 

साधवः  सदाचारसम्पन्न छन् 
ते  तिनीहरू 

महान्तः  महापुरुष हुन् 


ताक्यार्थ महापुरुषको सेवालाई संसारबाट मुक्त हुने ढोका भनिन्छ भने स्त्रीहरूको सङ्गत गर्ने 
पुरुषहरूसितको सङ्गतलाई चाह अन्धकारमय संसारको दढोका भनिन्छ । जुन मानिसहरू समचित्त 
भएका, परमशान्त, क्रोधहीन, सबैका हितचिन्तक एवं सदाचारसम्पनन छन् तिनीहरू महापुरुष हुन् । 


रालानन्द्री लीक 


१७९९ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
् मयीरो केस कृतसोहदाथां  
ये वा मयी कृतसोहदाथां 
जनेषु    
जनेषु देहम्भरवातिकेषु । 
गृहेषु जायात्मजरातिमत्सु 
न प्रीतियुक्ता यावदथांर्च लोके ॥ ३॥ 
पदढार्थ 


९ 

ये  जुन मानिसहरू 

मयि ई  म परमात्मामा 
कृतसोहदाथां  गरिएको 
निष्काम प्रेमलाई पुरुषार्थ ठान्ने 
वा  अथवा 

प   

देहम्भरवातिकेषु  


गर्न 

जनेषु  मानिसहरूमा र 
जायात्मजरातिमत्सु  पत्नी, पुत्र 
र धनले सम्पन्न 

गृहेषु  गृहस्थाश्रममा 

न प्रीतियुक्ताः  अरुचि भएका 


अध्याय ५ 


लोके  लोकमा 

यावद्थांः च  शरीरनिर्वाहको 
लागि मात्र सड्ग्रहका लागि 
होदन प्रवृत्त ह॒न्छन् तिनीहरू 
पनि महापुरुष नै हन् 





शरीरपोषणका लागि मात्र कर्म हुन्छन् त्यसै गरी 
ताक्यार्थ जुन मानिसहरू म॒ परमात्मामा गरिएको निष्काम प्रेमलाई पुरुषार्थ ॒ठान्दछन्, 
शरीरपोषणका लागि मात्र कर्म गर्दछन्, पत्नी, पुत्र र धनले सम्पन्न गृहस्थाश्रममा कुनै किसिमको 
स्नेहभाव राख्दैनन्, एवं सड्ग्रहका लागि नभई शरीरनिर्वाहका लागि मात्र जसले कर्म गर्दछन् 


तिनीहरू पनि महापुरुष नै हुन् । 
नूनं प्रमत्तः कुरुते विकमं 
यदिन्द्रियप्रीतय आपृणोति । 
न साघु मन्ये यत आत्मनोऽय 
मसन्नपि क्टेशद आस देहः ॥ ४॥ 





पदार्थ 

यत्  जब व्यक्तिले ु  यो 
इन्द्ियप्रीतये  इन्दियको विकमं  पापनै असन्  हदे नभएको 
तुप्तिका लागि कुरुते  गर्द यसलाई म कल्पित 

आपृणोति  विषयभोगमा मुग्ध साघु  राम्रो देहः अपि  शरीर पनि 
हन्छ तन न मन्ये  मान्दिनँ किनभने आत्मनः  आपनो 
नूनं  निश्चय पनि यतः  जुन पापकर्मको क्टेदादः  दुःखदायी 
प्रमत्तः  प्रमत्त विवेकशन्य आचरणबाट नै आस  हुन पुग्दछ 


ताक्यार्थ जो व्यक्ति इन्द्रियको तृप्तिका लागि विषयभोगमा मुग्ध हुन्छ त्यसले पाप ने गर्दछछ। 


रालानन्द्री लीक 


१८०० 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 
यस्तो व्यक्तिलाई म राम्रो मान्दिनं किनभने पापकर्मको आचरणबाट नै यो हदे नभएको कल्पित 
आफ्नो शरीर पनि दुःखदायी हून पुग्दछ। 
पराभवस्तावदबोधजातो 
यावन्न जिज्ञासत आत्मतत्त्वम् । 
यावत् करियास्तावदिदं मनो वै 
कमांत्मकं येन शरीरबन्धः ॥ ५॥ 


पदार्थ 

यावत्  जबसम्म भट्रहन्छ भद्रहन्छ 

आत्मतत्त्वम्  आफ्नो यावत्  जबसम्म   जुन कर्ममा क्रियाशील 
यथार्थरूप आत्मतत््वलाई क्रियाः  मनुष्यले अज्ञानबाट मनद्रार 

न जिज्ञासते  जानने इच्छा गर्दैन प्रेरित भई कर्म गरिरहन्छ वे  निश्चय नै 

तावत्  तबसम्म तावत्  तबसम्म शरीरबन्धः  शरीरप्राप्ति र 
अबोधजातः  अज्ञानद्रारा इदं  यो यसद्रारा बन्धन भद्रहन्छ 
उत्पन्न मनः  मन 

पराभवः  आत्माको तिरस्कार कमांत्मकं  क्रियाशील 





ताक्यार्थ मानिस जबसम्म आफ्नो यथार्थं रूप आत्मतत्त्वलाई जानने इच्छा गर्देन तबसम्म 
अज्ञानद्रारा आत्माको तिरस्कार भद्रहन्छ । जबसम्म मानिस अज्ञानबाट प्रेरित भई कर्म गरिरहन्छ 
तबसम्म यो मन क्रियाशील भद्रहन्छ र यही मनद्वारा शरीरप्राप्ति र यसद्रारा बन्धन भदरहन्छ । 
विवरण अज्ञानले गर्दा आफ्नो वास्तविक स्वरूपलाई नजान्नु सबेभन्दा ठुलो पराजय हो। 
शरीरलाई ने म हँ भनी सोचेकाले त्यसैको प्रीतिको लागि मनुष्यले क्यौ जन्मदेखि कर्महरू 
गर्दैआएको हो, अनि तिनै कर्मवासनाहरूका कारणले बारम्बार संसारमा जन्मिएर मृत्यु, रोग र 
बुद्याद आदि भयङ्कर दुःखहरूलाई एेल्नुपरेको हो । त्यसेले मानिस जबसम्म विषयासक्त भई कर्म 
गरिरहन्छ तबसम्म वासनाको कारणले शरीररूपी बन्धन रहिरहन्छ । 


एवं मनः कमंवरां प्रयुड 


अविद्ययात्मन्युपधीयमाने । 
प्ीतिनं यावन्मयि वासुदेवे 
क भ क 
न मुच्यत दहयमग्न तावत् ॥ ६ ॥ 
पदार्थ 
एवं  यसप्रकार अविद्यया  अज्ञानद्रारा आत्मनि  आत्मालाई 


रामानन्द्री लीक 


 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 
उपधीयमाने  देह, इन्द्रिय प्रयुङ्के  कर्ममा प्रवृत्त गरारंछ  तबसम्म ऊ 

आदिको तादात्म्याध्यासले त्यसैले देहयोगेन  शरीरसंगको 
दाकिसकेपचि यावत्  जबसम्म जीवको सम्बन्धबाट 

मनः  मनले मयिम न मुच्यते  मुक्त हन सक्दैन 
कमव  कर्मवासनाले वशीभूतवासुदेवे  वासुदेवमा 

मानिसलाई प्रीतिः न  प्रेम हदैन 





ताक्यार्थ यसप्रकार अज्ञानले देह, इन्दिय आदिको तादात्म्याध्यासले आत्मालाई ढाकिसकेपचछ्छि 
मनले कर्मवासनाद्रारा वशीभूत मानिसलाई कर्ममा प्रवृत्त गरारंछ। त्यसैले जबसम्म जीवको 
भगवान् वासुदेवमा प्रेम हदेन तबसम्म ऊ शरीरसंगको सम्बन्धबाट मूक्त हुन सक्दैन। 


यदा न पश्यत्ययथा गुणेहां 
स्वां प्रमत्तः सहसा विपरिचत्। 


   ५ 


गतस्प्रातावन्दात तत्र ताषा 


नासाद्य मेथुन्यमगारमज्ञ  ॥ ७ ॥ 
पदढार्थ 
विपङिचित्  विद्वान् मानिस 
यदा  जब स्त्री पुरुषसङ्ग 


अगारम्  गार्हस्थ्य जीवन 
आसाद्य  प्राप्त गरेर 


।  अनायास तुरन्त 
गतस्मृतिः  स्वरूपको स्मृतिले 


आदि विषयबाट मोहित भई शून्य भई तत्र  त्यहाँ 
गुणेहां  विषयप्राप्तिका लागि स्वार्थे  परम पुरुषार्थ गर्नमा तापान्  विभिन्न प्रकारका 
हुने इन्रियका चेष्टालाई प्रमत्तः  प्रवृत्तिशुन्य दुःखहरू 


अयथा  मिथ्या हो भनेर विन्दति  प्राप्त गर्दछ 
न प्यति  देख्दैन जान्देन अज्ञः  अज्ञानी भएर 

तबसम्म मेथुन्यम्  मेथुनसुख प्रधान 
ताक्यार्थ विद्वान् मानिस जब स्त्रीपुरुषसङ्ग आदि विषयबाट मोहित भई विषयप्राप्तिका लागि 
हने इन्द्रियका चेष्टालाई मिथ्या हो भनेर जान्देन तबसम्म स्वस्वरूपको स्मृतिले शून्य त्यो व्यक्ति 
परम पुरुषार्थ गर्न अग्रसर हैदेन र अज्ञानी भएर मेथुनसुखप्रधान गृहस्थाश्रममा रहेर विभिन्न 


प्रकारका दुःखहरू प्राप्त गर्दछ। 
पुंसः स्त्रिया मिथुनीभावमेतं 
तयोमिथो हृदयग्रन्थिमाहुः । 
अतो गृहक्षत्रसुताप्तवित्ते 
जनस्य मोहोऽयमहं ममेति ॥ ८॥ 


पुरुषार्थच्युत हुन्छ र 





रालानन्द्री लीक 


९८०२ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 
पदार्थ 

पुंसः  पुरुषको र मिथः  एकअकमिा हुने गृहक्षेत्रसुताप्तवित्तेः  घर, खेत, 
स्त्रियाः  स्तरीको हृदयग्रन्थिम्  हृदयग्रन्थि हो छोरा, आफन्त र धनसम्पत्तिमा 

एतं  यो भनेर अहं मम इति  म र मेरो भने 
मिथुनीभावम्  एक आहुः  भन्दछन् अयम्  यो 

अकरप्रतिको आकर्षणलाई अतः  यसैनाट मोहः  मोह हन्छ 

तयोः  ती दुई स्त्रीपुरुषको जनस्य  मानिसलाई 





ताक्यार्थ विद्रानूहरू पुरुष र स्त्रीको यो एकअकप्रतिको आकर्षणलाई ती दुई स्त्रीपुरुषको 
एकअकमिा हुने हृदयग्रन्थि हो भनेर भन्दछन्। यसैबाट मानिसलाई घर, खेत, छोरा, आफन्त र 
धनसम्पत्तिमा म र मेरो भने मोह हुन्छ । 


यदा मनोहृदयग्रन्थिरस्य 
कमांनुबद्धो दुढ आरङलथेत । 
तदा जनः सम्परिवतेतेऽस्माद् 
मुक्तः परं यात्यतिहाय हेतुम् ॥ ९॥ 


पदार्थ 

यदा  जुन समयमा ड  शिथिल हुन्छ मेरो भन्ने भावलाई 
अस्य  म र मेरो भन्ने भावले तदा  त्यसवेला अतिहाय  त्यागेर 
बांधिएको त्यस मानिसको अस्मात्  यस मिथुनीभावबाट मुक्तः  जीवन्मुक्त भई 
कमांनुबद्धः  कर्ममा जेलिएको जनः  मानिस परं  मोक्षपद 





दुढः  बलियो सम्परिवतते  मुक्त हुन्छ याति  प्राप्त गर्द 
मनोहदयग्रन्थिः  मनरूप त्यसपछि 
हृदयग्रन्थि हेतुम्  अनर्थको कारण मर 


ताक्यार्थ जुन समयमा म र मेरो भन्ने भावनाले बांधिएको त्यस मानिसको कर्ममा जेलिएको 
बलियो मनरूप हृदयको गांठो एुक्छ त्यस वेला ऊ यस मिथुनीभावबाट मूक्त हृन्छ र त्यसपच्छि 
अनर्थको कारण मर मेरो भन्ने भावलाई त्यागेर जीवन्मुक्त भई उसले मोक्षपद प्राप्त गर्दछ। 
वितरण शरीरमा अहङकार गर्नु हृदयको पहिलो गोँटो हो भने पतिपत्नी आदि सम्बन्धहरूमा 
आफूलाई जोडदे र ॒त्यसमा अभिमान गर्दैजानु दोस्रो गांठे हो। जबजब सत्सङ्ग र 
शास्त्रचिन्तनद्वारा आपू र आप्ना सम्बन्धीहरूमा हुने अहन्त्व र ममत्वरूपी ग्रन्थि विस्तारे खुकुलो 
हदे अन्त्यमा नष्ट हुन्छ तब नै ऊ समस्त अनर्थहरूको कारणभूत अहङ्ारलाई छोडन समर्थ हुन्छ 
अनि मात्र उसले मुक्ति प्राप्त गर्न सक्छ। 


रालानन्द्री लीक 


९८०३ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


हंसे रुरो मयि भक्त्यानुवृत्या 

वितृष्णया हन्द्रतितिक्षया च । 
सर्वत्र जन्तोन्यंसनावगत्या 

जिज्ञासया तपसेहानिवृत्त्या ॥ १०॥ 
मत्कमभिमंत्कथया च नित्यं 


वि गुणकीतंनान्मे म. 
मदेवसब्नाद् न्मे। 
निरवैरसाम्योपडशमेन पुत्रा 
जिहासया देहगेहात्मवुद्धेः ॥ १९॥ 
पदढार्थ 
पत्राः  हे छोराहरू जन्तोः  जीवलाई 


हंसे  हांस ठै विवेकशील व्यसनावगत्या  दुःख हुन्छ भन्ने 
गुरो  गुरुजनमा कुराको ज्ञानद्रारा 

मयि च  म परमात्मामा पनि जिज्ञासया  सत् र असत्को 
गरिएको विचारारा 

भक्तया  भक्तिद्रारा तपसा  तपस्याद्रारा 

अनुवृत्या  ममा लागिरहनाले ईहानिवृत्त्या  सकाम कर्मको 
वितृष्णया  त्ष्णाको त्यागद्रारा ्यागद्रारा 

दन्दतितिक्षया  सुखदुःख मत्कमभिः  ममा समर्पित 
आदि द्रन््रको सहनद्रारा कर्महरुद्रारा 

सर्वत्र  सबेतिर यस लोक र॒मत्कथया  मेरो कथाश्रवणद्रारा 
परलोकमा नित्यं  सर्धं गरिएको 


अध्याय ५ 


 मेरा 
भक्तहरूसंगको सङ्गतद्रारा 

मे  मेरो 

गुणकीतंनात्  गुणकीर्वनद्रारा 
निरवैरसाम्योपरामेन  वैरभाव 
रहित समानता र शान्तिभावद्रारा 
देहगेहात्मवुद्धेः  शरीर र घरमा 
हुने म रमेरो भन्ने भावको 
जिहासया च  परित्याग गरेर 
अहङ़ारात्मक लिङ्ग शरीरलाई 
त्याग गर्नुपर्वछ 





ताक्यार्थ हे छोराहरू ! हँस  विवेकशील गुरुजन एवं परमात्मामा गरिएको भक्तिभाव, 
समर्पण, तृष्णाको त्याग, सुखदुःख आदि द्रन््रको सहन, सबेतिर यस लोक र परलोकमा 
जीवलाई दुःख हुन्छ भन्ने कुराको ज्ञान, सत् र असत्को विचार, तपस्या, सकाम कर्मको त्याग, 
ममा समर्पित कर्महरू, मेरो कथाश्रवण, सर्धँ गरिएको मेरा भक्तहरूसंगको सङ्गत, मेरो गुणकीर्तन 
एवं वेरभाव त्यागी राखिएको समानता र शान्तिभावद्रारा शरीर र घरमा हुने मर मेरो भन्ने 
भावको परित्याग गरी अहङारात्मक लिङ्ग शरीरलाई त्याग गर्नुपर्दछछ । 


रालानन्द्री लीक 


१८०४ 
पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 
अध्यात्मयोगेन विविक्तसेवया 
प्राणेन्द्रियात्माभिजयेन सध्रयक् । 


सच्छ्रद्धया ब्रह्मचर्येण शर्व 
दसम्प्रमादेन यमेन वाचाम् ॥ १२॥ 
सर्वत्र मद्धावविचक्षणेन 
ज्ञानेन विज्ञानविराजितेन । 
योगेन धुत्युद्यमसत््वयुक्तो 
लिङ्गं व्यपोहेत् कुशलो ऽहमाख्यम् ॥ १३॥ 
पदार्थ 
अध्यात्मयोगेन  अध्यात्म शारुवत्  सर्च ज्ञानेन  ज्ञानले 
शास््रको अनुशीलन गनलि असम्प्रमादेन  प्रमत्त नहुनाले योगेन  ध्यानले 
विविक्तसेवया  एकान्त सेवन कर्वव्यको पालन गनलि धृत्युदययमसत्त्वयुक्तः  धैर्य, प्रयत्न 
गर्नलि वाचाम् यमेन  बोलीलाई र विवेकले युक्त भएको 
सध्रयक्  राम्रोसंग नियन्त्रित गनलि कुशलः  निपुण व्यक्तिले 
प्राणिन्द्रियात्माभिजयेन  प्राण, सरव॑त्र  सबैतिर अहमाख्यम्  संसारको 
इन्द्रिय र मनलाई जित्नाले मद्भावविचक्षणेन  मेरो भाव कारणभूत अहड्कारात्मक 
सच्छरद्यया  सज्जनहरूमा श्वद्धा उपस्थिति देख्नाले लद्धं  लिङ्शरीरलाई 
गनलि विज्ञानविराजितेन  विज्ञान व्यपोहेत्  त्याग गरोस् 
बरह्मचर्येण  ब्रह्मचर्यले अनुभवले युक्त 





ताक्यार्थ अध्यात्मशास्त्रको अनुशीलन, एकान्तको सेवन, प्राण, इन्द्रिय र मनमाथिको विजय, 
सज्जनहरूमा श्रद्धा, ब्रह्मचर्यको पालन, बोलीमाथि नियन्त्रण, सबेतिर भगवान्को उपस्थितिको 
अनुभूति, अनुभवले युक्त ज्ञान, ध्यान, धैर्य, प्रयत्न र विवेकले युक्त भएको निपुण व्यक्तिले 
संसारको कारणभूत अहङ्ारात्मक लिङ्शरीरलाई त्याग गरोस् । 
विवरण अहङाररूप लिङ्गशरीरलाई नाश गर्बको लागि शास्त्रमा विविध उपायहरू बतादएका 
छन्। साधनहरूको पालनाविना साध्य ब्रह्म वस्तुको सिधै ज्ञान गर्न खोज्नु अनुभवमूलक नभरई 
सूचनामूलक हृन्छ । शास्त्रहरूद्रारा परोक्ष रूपमा उत्पन्न हने ज्ञानले अपरोक्ष अज्ञानलाई हटाउन 
नसक्ने भएकाले शास्त्रसम्मत प्रत्यक्ष व्यवहारद्वारा मात्र अपरोक्ष आत्मज्ञान उत्पन्न हुन्छ । त्यसका 
लागि सर्वात्मा भगवान् र गुरुमा भक्ति, उहाँहरूको सेवामा तत्परता, तुष्णाको त्याग, सुख र 
दुःखको सहन, सबेतिर दुःखदर्शन, तत्त्वजिज्ञासा, तपस्या, सकाम कर्मको त्याग, कथाश्रवण, 
कर्मको भगवान्मा अर्पण, सत्सङ्ग, कीर्तन, वैरभावको त्याग, समभाव, शान्ति, घर आदिमा 
यानन ठीका 


१ ८०८५ 
पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 


आसक्तिको परित्याग, अध्यात्मनिष्ठा, आलस्यत्याग, वाणीको संयम, सबैतिर भगवददृष्टि, 
अनुभवात्मक ज्ञान र योगसाधना आदि पच्चीस साधनहरूको यहाँ उपदेश गरिएको छ । यी सबे 
कर्तव्यहरू अहङ्ार वा जीवभावलाई नष्ट गर्ने उपायहरू हुन्। सम्पूर्ण उपायहरूले विज्ञानविराजित 
अर्थात् अनुभवरूप ब्रह्मज्ञानलाई उत्पनन गर्वछछन् अनि त्यसबाट जीवभाव निवृत्त हुन्छ । 


कमांरायं हृदयग्रन्थिबन्ध 
मविद्ययासादितमप्रमत्तः। 
र क भ अ 
अनन यगन ययपद्श 
५.१ 
सम्यग् त्यपद्यापरमत यागात् ॥ १४ ॥ 
पढार्थ 
अप्रमत्तः  सावधान व्यक्तिले रूप बन्धनलाई सम्यक्  सजिलै 
अविद्यासादितम्  अज्ञानका अनेन  यस १०१३ श्लोकमा व्यपोह्य  हटाएर 
कारण प्राप्त बताइएको योगात्  यी उपायहरूबाट पनि 


कमांशयं  कर्मको आधार योगेन  योग उपायद्रारा उपरमेत  निवृत्त हुनुपर् 
हृदयग्रन्थिबन्धम्  हृदयग्रन्थि यथोपदेशं  बताएअनुरूप 
ताक्यार्थ सावधान व्यक्तिले अज्ञानका कारण प्राप्त कर्मको आधार हृदयग्रन्थिरूप बन्धनलाई 
यस १०१३ श्लोकमा बतादइएको योगविधिद्रारा हटाइसकेपछि उक्त हृदयग्रन्थिरूप बन्धनलाई 
हटाउनका लागि उपयोगमा ल्याइएका ती उपायहरूबाट पनि आफ् निवृत्त हुनुपर्छ । 





पुत्राच शिष्यांश्च नृपो गुरुवां 


न  मदनु्रहा्थं  
मल्कककाम मदनुग्रहायः। 
इत्थं विमन्युरनुशिष्यादतज्ज्ञान् 
न योजयेत् कमसु क्म॑मूढान् ॥ 
कं योजयन् मनुजोऽर्थं लभेत 
निपातयन् नष्टदुशं हि गते ॥ १५॥ 
पदार्थ 
विमन्युः  कराध परित्याग मल्लोककामः  मेरो लोकको गुरुः  गुरुले 
गरेको अभिलाषा गर्ने पिता पुत्रान् च  पुत्रहरूलाई र 
मदूनुग्रहाथंः  मेरो अनुग्रह नृपः  राजा शिष्यान् च  शिष्य 
चाहने वा  अथवा प्रजा हरूलाई पनि 





रालानन्द्री लीक 


९८०६ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


इत्थं  यसप्रकार योजयन्  तिनीहरूलाई काम्य 


अध्याय ५ 


हि  निश्चय नै केवल पाप 


अनुशिष्यात्  शिक्षा देओस् र कर्ममा प्रवृत्त गर्ने मात्र प्राप्त गर्दछछ त्यसै गरी 


अतज्ज्ञान्  तत्त नजाने मनुजः  मनुष्यले कं अर्थं  के प्रयोजन 
कर्ममूढान्  कर्ममा आसक्त  जसरी  लभेत  प्राप्त गर्ला केवल 
भएका तिनीहरूलाई नषदुशं  अन्धोलाई पापको भागी मात्र बन्दछछ 
कमसु  काम्य कर्ममा गते  खाडलमा 





न योजयेत्  नलगाओस् निपातयन्  खसाउने व्यक्तिले 
ताक्यार्थ क्रोध परित्याग गरी मेरो अनुग्रह चाहने कुनै पनि पिता, राजा अथवा गुरुले क्रमशः 
पुत्र, शिष्य एवं प्रजालाई यसप्रकारको शिक्षा देओस् र तत्त्व नजानने भएकाले कर्ममा आसक्त 
भएका तिनीहरूलाई काम्य कर्ममा पनि नलगाओस्। अन्धोलाई खाडलमा खसाउने व्यक्तिले 
केवल पाप मात्र प्राप्त गरे लोकलाई काम्य कर्ममा प्रवृत्त गर्ने मनुष्य पनि केवल पापको भागी 
मात्र बन्दछ्। 
लोकः स्वयं श्रेयसि नषटदष्टि 
न थान् ९ समीहेत  
याऽ नकामकामः। 
अन्योन्यवेरः सुखटेदाहेतो 
रनन्तदुःखं च न वेद् मूढः ॥ १६॥ 


पदढार्थ 

श्रेयसि  कल्याणको साधनमा स्वयं  आप गर्न 

न्टुष्टिः  विवेकहीन अर्थान्  भोग्य विषयहरू मूढः  त्यो मूर्ख मनुष्यले 
निकामकामः  अत्यन्त समीहेत  चाहन्छ अनन्तदुःखं च  नरकमा पर्दा 
भोगाभिलाषी सुखलेशहेतोः  थोर सुखका प्राप्त हुने महान् दुःख पनि 
यःजो लागि न वेद्  जान्दैन 

लोकः  प्राणी अन्योन्यवैरः  परस्परमा द्रोह 





ताक्यार्थ श्रेयसाधनमा नलागी भोगमा मात्र रमाउने व्यक्ति आफ भोग्य विषयहरूको खोजी 
गर्द । अलिकति मात्र पनि सुखका लागि परस्परमा द्रोह गर्न त्यो मूर्ख व्यक्ति पछि आद्पर्ने ठुलो 
दुःखको पनि विचार गर्देन। 


कस्तं स्वयं तदभिज्ञो विपरिच 
द्विद्यायामन्तरे वतंमानम्। 

दुष्ट्वा पुनस्तं सघृणः कुलु 
प्रयोजयेदुत्पथगं यथान्धम् ॥ १७ ॥ 


रालानन्द्री लीक 


१ ८०७ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 
पदार्थ 

उत्पथगं  खाडल भिर आदि वतंमानम्  रहेको सकाम कर्म गनलि पचि ठुलो 
भएको खराब बाटोबाट हिंडने कुबुद्धिं  कुबुद्धि विषयासक्तं दुःख पाइन्छ भन्ने कुरा जान्ने 
अन्धम्  अन्धोलाई विवेकी बुदधि भएको कः  कुन 

मान्छेले त्यसलाई उक्त बाटोबाट तं  त्यस संसारी व्यक्तिलाई विपरिचत्  ज्ञानी व्यक्तिले 
जान प्रवृत्त नगराए दष्ट्वा  देखेर तं  त्यस मान्छेलाई 

यथा  यै पुनः  फेरि स्वयं  आफैं 

अविद्यायाम् अन्तरे  अविद्याको सघृणः  दयालु प्रयोजयेत्  काम्य कर्ममा प्रवृत्त 
बीचमा तदमिज्ञः  त्यो जान्ने गराउला गरा्ददेन 





ताक्यार्थ ज्ञानी व्यक्तिले खाडल, भिर आदि भएको बाटोबाट हिडने अन्धोलाई त्यस्तो 
बाटोबाट जान रोके अज्ञानी एवं विषयासक्तं संसारी व्यक्तिलाई देखेर दयालु एवं सकाम कर्म 
गनलि पचि ठुलो दुःख पादृन्छ भन्ने कुरा जान्ने कुन ज्ञानी व्यक्तिले उसलाई काम्य कर्ममा प्रवृत्त 
गराउला र ? अर्थात् कसैले पनि प्रवृत्त गराङँदेन। 


गुरुनं स स्यात् स्वजनो न स स्यात् 
पिता न स स्याज्जननी न सा स्यात् 
दैवं न तत् स्यान्न पतिश्च स स्यान् 
न मोचयेद् यः समुपेतमृत्युम् ॥ १८ ॥ 
पदार्थ 
यः  जसले न स्यात्  होडनन् ।  आमा 
समुपेतमृत्युम्  जन्ममरणात्मकसः  ती न स्यात्  होइनन् 
संसाररूप मूत्युको नजिकमा स्वजनः  आफन्त तत्  ती 
पुगेको व्यक्तिलाई न स्यात्  होइनन् दैवं  देवता 
न मोचयेत्  ज्ञान र भक्तिको सः ती न स्यात्  होडनन् 
उपदेशद्रारा मुक्त गराडदैन पिता  पिता सःती 
सः ती न स्यात्  होदनन् पतिः च  पति पनि 
गुरुः  गुरु सा  तिनी न स्यात्  होडनन् 





ताक्यार्थ जसले जन्ममरणात्मक संसाररूप मूत्यु प्राप्त गर्न लागेको व्यक्तिलाई ज्ञान र भक्तिको 
उपदेशद्रारा मूक्त गराँदेन ती गुरु होडनन्, ती आफन्त होदनन्, ती पिता होडइनन्, तिनी आमा 
होइनन्, ती देवता होदनन् र ती पति पनि होदनन्। 


रालानन्द्री लीक 


१८०८ 
पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 


इदं शारीरं मम दुर्विभाव्यं 
सत्त्वं हि मे हृदयं यत्र घमः । 
 यद्धर्मं ९ 
पृष्ठे कृतो मे यद्धमं आरा 
दतो हि मामृषभं प्राहुरायां ॥ १९॥ 
पढार्थ 
इदं  यो मनुष्य रूपको हृदयं  हदय छ कृतः  गरिदिएको छु 
मम मेरो यत्र  जुन हृदयमा घधकेलिदिएको हु 
रारीरं  शरीर धमः  धर्म रहेको छ अतः  यसैले 
दुविभाव्यं  बुद्धिदरारा अगम्य यत्  जसद्रारा आयाः  सज्जनहरू 
छ मे  मेले हि  निश्चय नै 
हि  किनभने अधमः  अधर्मलाई माम्  मलाई 
सत्त्वं  शुद्ध सत्त्वगुणमय आरात्  टाढेबाट ऋषभं  ऋषभदेव 
मे मेरो पृष्ठे  पलछ्लाडि प्राहुः  भन्दछन् 





ताक्यार्थ मनुष्य रूपमा देखा परेको मेरो यो शरीर बुदधिद्रारा अगम्य छ किनभने शुद्ध 
सत्त्वगुणमय मेरो जुन हृदय छ त्यसमा धर्म रेको छ जसद्रारा मैले अधर्मलाई टाडैवाट पदछछाडि 
पारिदिएको द्रु । यसैले सज्जनहरू मलाई ऋषभदेव भन्दछन् । 


तस्माद् भवन्तो हृदयेन जाताः 
स्वे महीयांसममुं सनाभम्। 
अक्लिष्टबुद्धया भरतं भजध्वं 
रुभ्रूषणं तद् भरणं प्रजानाम् ॥ २०॥ 
पदार्थ 
तस्मात्  त्यसकारण अक्लि्टवुद्धया  शुद्धबुदिले भजध्वं  सेवा गर 
हृदयेन  मेरो सत्त्वगुणी मत्सर आदि दोष त्यागेर तत् शुश्रूषणं  त्यो भरतको 
हृदयबाट महीयांसम्  जेठा सेवा गर्ने कामनै 
जाताः  उत्पन्न भएका उमुं यी प्रजानाम्  प्रजाहरूको 
सवे  सवे सनाभम्  नाभिका सन्तान भरणं  पालन गर्नुहो 
भवन्तः  तिमी छो राहरू भरतं  भरतलाई 





ताक्यार्थ त्यसकारण मेरो सतत्वगुणी हदयबाट उत्पनन भएका तिमी सबे छोराहरू शुद्धबुदधिले 
मत्सरादि दोष त्यागेर नाभिका सन्तान भरतको सेवा गर। यही काम नै तिमीहरूका लागि 


रालानन्द्री लीक 


१८०९ 
श्रीमद्भागवत 


अध्याय ५ 


पञ्चम स्कन्ध 


प्रजाहरूको पालन गर्नु हो । 
९ 
भूतेषु वीरुद्धय उदुत्तमा ये 
सरीसृपास्तेषु सबोधनिष्ठाः । 
ततो मनुष्याः प्रमथास्ततोऽपि 
गन्धर्वसिद्धा विबुधानुगा ये ॥ २९॥ 


पदार्थ 

भूतेषु  सम्पूर्ण भौतिक येजो 

पदार्थहरूमा सबोधनिष्ठाः  ज्ञानयुक्त पश 
वीरुद्धयः  वृक्षहरू आदि प्राणी छन् तिनीहरू शरेष्ठ 


उदुत्तमाः  अत्यन्त श्रेष्ठ छन् छन् 
तेषु  तिनीहरूमा पनि ततः  तिनीहरूमन्दा पनि 
सरीसृपाः  जङ्गम प्राणीहरू 


श्रेष्ठ छन् तिनीहरूमा पनि ततः  तिनीहरूभन्दा 


मनुष्याः  मनुष्यहरू च्रष्ठ छन् 





ये  जुन 

प्रमथाः  प्रमथगण 
गन्धवेसिद्धाः  गन्धर्व, सिद्ध र 
विबुधानुगाः  देवताका 
अनुयायी किन्नर आदि छन् 
तिनीहरू क्रमशः उत्तरोत्तर श्रेष्ठ 
छन् 


वाक्यार्थ सम्पूर्णं भौतिक पदार्थहरूमा वृक्षहरू अत्यन्त श्रेष्ठ छन्। ती वृक्षहरूभन्दा पनि जङ्गम 
प्राणीहरू श्रेष्ठ छन्। तिनीहरूभमन्दा पनि ज्ञानयुक्त पशु आदि प्राणीहरू, त्यसपछि मनुष्यहरू, 
प्रमथगण, गन्धर्व, सिद्ध र देवताका अनुयायी किन्नर आदि क्रमशः उत्तरोत्तर श्रेष्ठ छन् । 


देवासुरेभ्यो मघवत्प्रधाना 
दक्षादयो बह्यसुतास्तु तेषाम् । 
भवः परः सोऽथ विरिञ्चवीयंः 
स मत्परोऽहं द्विजदेवदेवः ॥ २२॥ 


पदढार्थ 
किन्नरभन्दा असुरहरू श्रेष्ठ चाहं 
असुरेभ्यः  असुरहरूभन्दा भवः  महादेव 


मघवत्प्रानाः देवाः  इन्द्र आदिपरः  श्रेष्ठ हुनुहुन्छ 


देवताहरू सः  उहाँ 

दक्षादयः  दक्ष आदि विरिञ्चवीयंः  ब्रह्माजीबाट 
ब्रह्मसुताः  ब्रह्माजीका पुत्र उत्पन्न हुनुभएको हो 

श्रेष्ठ छन् अथ  यसैले महादेवभन्दा 


तेषाम् तु  तिनीहरूमध्येमा ब्रह्माजी श्रेष्ठ हुनुहुन्छ 





सः  ब्रह्माजीले पनि 

मत्परः  मलाई ने पूजा गर्नृहुन्छ 
अहं  म 

द्विजदेवदेवः  ब्राह्मणलाई देवता 
माने भएकाले मभन्दा 
ब्राह्मणहरू त्रेष्ठ छन् 


रालानन्द्री लीक 


९८१० 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 


वाक्यार्थ यसै गरी किन्नरभन्दा असुरहरू श्रेष्ठ छन्, असुरहरूमन्दा इन्द्र॒ आदि देवताहरू श्रेष्ठ 
छन् । तिनीहरूभन्दा पनि ब्रह्माजीका पुत्र दक्ष आदि श्रेष्ठ छन्, तिनीहरूमध्येमा चाह महादेव श्रेष्ठ 
हुनहन्छ । उहाँ ब्रह्माजीबाट उत्पन्न हूनुभएकाले महादेवभन्दा ब्रह्माजी श्रेष्ठ हूनुहुन्छ । ब्रह्माजीले पनि 
मलाई ने पूजा गर्नृहुन्छ । म ब्राह्मणलाई देवता मान्दद्ु, त्यसकारण ब्राह्मणहरू मभन्दा श्रेष्ठ छन्। 


न बाह्मणेस्तुलये भूतमन्यत् 

पश्यामि विप्राः किमतः परं तु । 
यस्मिन् नृभिः प्रहुतं श्रद्धयाह 

मरनामि कामं न तथाग्निहोत्रे ॥ २३॥ 


पदठार्थ 

विप्राः  हे ब्राह्मणहरू किम् पश्यामि  के देख्दह्कु र॒ प्रहुतं  हवन गरिएको वस्तुलाई 
ब्राह्मणः  ब्राह्मणहरूसंग केही पनि देखिदिनै कामं  यथेच्छ 

अन्यत् भूतम्  अरू प्राणीको अहम्  म अश्नामि  खान्छु 

न तुलये  तुलना गर्दन यस्मिन्  जुन ब्राह्मणहरूको तथा  त्यसरी 

किनभने ब्राह्मणहरू शरेष्ठ छन् मुखमा अग्निहोत्रे न  अग्निहोत्रमा 
अतः  ती ब्राह्मणहरूभन्दा नृभिः  मानिसहरूद्रारा हवन गरिएको कुरा खान्नं 
परंतु ्रेष्ठत श्रद्धया  श्द्धापूर्वक 





ताक्यार्थ हि ब्राह्मणहरू ! ब्राह्मणहरूसंग म अरू प्राणीको तुलना गर्दन किनभने 
ब्राह्मणहरूभन्दा श्रेष्ठ अन्य कोटी पनि देषदिनँ। म॒ मानिसहरूद्रारा ब्राह्मणहरूको मुखमा 
श्रद्धापूर्वकं हवन गरिएको वस्तु जसरी यथेच्छ स्वीकार गरु त्यसरी अग्निहोत्रमा हवन गरिएको 
कुरा पनि स्वीकार गर्दिन। 


धृता तनूरुराती मे पुराणी 
येनेह सत्त्वं परमं पवित्रम् । 

रमो दमः सत्यमनुग्रहरूच 
तपस्तितिक्षातुभवङच यत्र ॥ २४॥ 


पदढार्थ 

इह  यी प्राणीहरूमा उती  वेदमय अति सुन्दर परमं  अत्यन्त 

येन  जुन ब्राह्मणहरूले तनूः  शरीर पवित्रम्  पवित्र 

मे मेरो धृता  धारण गरेका छन् सत्त्वं  सत्त्वगुण 
पुराणी  पुरातन यत्र  जुन ब्राह्मणहरूमा रमः  शम मनोनिग्रह 





रालानन्द्री लीक 


९८९१ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 
दमः  दम बाह्यइन्दिय निग्रह तपः  तपस्या आहार आदि अनुभवः च  ज्ञान वेदको 
सत्यम्  सत्य बोल्नु नियम अर्थज्ञान आदि गुण रहेका 
अनुग्रहः  अरूको दुःख हटाउनेतितिक्षा  सुखदुःख आदि सहन हुन्छन् 

प्रवृत्ति हनु गर्ने सामर्थ्य 





ताक्यार्थ ब्राह्मणहरूले मेरो पुरातन वेदमय अति सुन्दर शरीर धारण गरेका छन्। यस्ते 
तिनीहरूसंग सत्व गुण, शम मनोनिग्रह, दम बाह्य इन्द्रिय निग्रह, सत्य, अरूको दुःख हटाउने 
प्रवृत्ति, तपस्या, सुखदुःख आदि सहन गर्ने सामर्थ्य एवं वेदको अर्थज्ञान आदि गुण रहेका हृन्छन्। 


मत्तोऽप्यनन्तात् परतः परस्मात् 
स्वगांपवगौधिपतेनं किञ्चित्। 

येषां किमु स्यादितरेण तेषा 
मकिञ्चनानां मयि भक्तिभाजाम् ॥ २५॥ 


पढार्थ 

अनन्तात्  अपरिमित मत्तः अपि  म भगवान्बाट मयि  ममा 

शक्तिसम्पन्न पनि केही नचाहने भक्तिभाजाम्  भक्तिमात्र गरिने 
परतः  ब्रह्मा आदि अकिञ्चनानां  केही पनि भक्तहरूको 

देवगणभन्दा पनि भोगसाधन नभएका इतरेण  अरू राज्य आदिद्रारा 
परस्मात्  श्रेष्ठ येषां  जसको किमु  के प्रयोजन 
स्वगांपवगौधिपतेः  स्वर्ग र॒ न किञ्चित्  प्रार्थनीय वस्तु नै स्यात्  सिद्ध होला 

अपवर्गका मालिक भृक्तिर केही छैन 

मृक्ति प्रदान गर्व सक्षम तेषाम्  ती 





वाक्यार्थ अपरिमित शक्तिसम्पन्न ब्रह्मा आदि देवगणभन्दा पनि श्रेष्ठ एवं भुक्ति र मूक्ति प्रदान 
गर्न सक्षम म भगवान् बाट पनि केही नचाहेर केवल मेरो भक्तिमात्र गरिहने भक्तहरूका लागि 
अरू राज्य आदिद्रारा के प्रयोजन सिद्धहोला ? 


सवौणि मद्िष्ण्यतया भवद्धि 
चराणि भूतानि सुता धुवाणि । 
सम्भावितव्यानि पदे पदे वो 


विविक्तदुग्भिस्तदु हाहंणं मे ॥ २६॥ 
पदार्थ 
सुताः  हे पुत्रहरू वः  तिमीहरूले तथा विविक्तदुग्भिः  मद, मात्सर्य 


रालानन्द्री लीक 


९८१२ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 
आदि दोषरहित ज्ञानदृष्टि भएकाभूतानि  प्राणीहरूलाई पूजा गर्नुपर्दछछ 

भवद्धिः  उपस्थित सबै मद्धिष्ण्यतया  मेरो बुद्धि तदु  त्यही सर्वप्राणीको 
सभासदहरूले भगवद्बुद्धि गरेर सम्मान नै 

चराणि  जङ्गम र पदे पदे  प्रत्येक पादइलामा ह  निश्चय नै 

ध्रुवाणि  स्थावर प्रत्येक क्षणमा मे  मेरो 

स्वौणि  सम्पूर्ण सम्भावितव्यानि  सम्मान अहणं  पूजा हो 





ताक्यार्थ हे पत्रहरू ! तिमीहरू र यहाँ उपस्थित मद, मात्सर्य आदि दोषरहित ज्ञानदृष्टिसम्पन्न 
सब सभासद्हरूले जङ्गम र स्थावर सम्पूर्ण प्राणीहरूलाई मेरो बुद्धि भगवदनुदधि गरेर प्रत्येक 
क्षणमा सम्मान गर्नुपर्दछछ । त्यही सवे प्राणीको सम्मान नै मेरो पूजा हो। 


् ०९  
मनोवचोदुक्करणेहितस्य 
साक्षात्कृतं मे परिबहंणं हि । 
विना पुमान् येन महाविमोहात् 
विमोक्तुमीशेत् र ० 
कृतान्तपारान्न ॥ २७॥ 


पढार्थ 

हि  निश्चय नै परिबहंणं  पूजा नै हो कृतान्तपाशात्  कालको 
मनोवचोदुक्करणेहितस्य  मन, किनभने पाशबाट 

वचन, दृष्टि र चक्षु आदि येन विना  जुन मेरो पूजा विमोक्तुम्  आण़्ूलाई मुक्त 
इन्दरियद्रारा गरिने चेष्टाहरूको विना गर्न 

साक्षात्कृतं  प्रत्यक्ष फल पुमान्  मानिस न ईशेत्  समर्थ हुन सक्दैन 
मे  मेरो महाविमोहात्  महामोहमय 





वाक्यार्थ मन, वचन, दृष्टि र चक्षु आदि इन्दियद्वारा गरिने चेष्टाहरूको प्रत्यक्ष फल मेरो पूजा 
ने हो किनभने मेरो पूजाविना मानिस महामोहमय कालको पाशबाट आफूलाई मुक्त गर्न समर्थ 
हन सक्देन । 


श्रीरुक उवाच श्रीशुकजीले भन्नुभयो 

एवमनुरास्यात्मजान् स्वयमनुरिष्टानपि लोकानुशासनार्थं 
महानुभावः परमसुहृद् भगवानृषभापदेश उपशमञ्ीलानामुपरत 
कर्मणां महामुनीनां भक्तिज्ञानवेराग्यलक्षणं पारमहंस्यधम॑मुपरिक्ष 
माणः स्वतनयशतज्येष्ठं परमभागवतं भगवज्जनपरायणं भरतं 


रामानन्द्री लीक 


९८१२ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 


एवोवेरितकारीरमात्रपरियह   


धरणिपाठनायाभिषिच्य स्वयं भवन रि 
उन्मत्त इव गगनपरिधानः प्रकीणकेरा आत्मन्यारोपिताहवनीयो 
ब्रह्मावतांत् प्रवव्राज ॥ २८ ॥ 


पढार्थ 

महानुभावः  महाप्रभावशाली महामुनीनां  महर्षिहरूको भवने एव  दरबारमा नै 
परमसुहृत्  ज्यादै सहदयी भक्तिज्ञानवेराग्यलक्षणं  भक्ति, उवैरितदारीरमात्रपरिग्रहः  
ऋषभापदेशः  ऋषभ नाम॒ ज्ञान र वैराग्यरूप सम्पूर्ण वस्तु त्याग गरेका हूनाले 
भएका पारमहंस्यधमंम्  परमहंस शरीर मात्र बाँकी रहेका 
भगवान्  भगवानूले योगीहरूको धर्म स्वयं  आफ् 

स्वयम्  आप उपरिक्षमाणः  सिकादै गगनपरिधानः  दिगम्बर नग्न 
अनुशिष्टान् अपि  शिक्षित भए घरणिपालनाय  पृथिवीको भएर 

पनि पालन गर्न प्रकीणैकेशः  कपाल यत्रतत्र 
आत्मजान्  पुत्रहरूलाई परमभागवतं  भगवान्का परम छरेर 

लोकानुशासनार्थं  लोकलाई भक्त आत्मनि  आफौमा 

शिक्षा दिन भगवज्जनपरायणं  भगवान्का आरोपिताहवनीयः  आहवनीय 
एवम्  यसप्रकार भक्तहरूका सेवक अग्निलाई लीन गरेर 

अनुरास्य  उपदेश दिएर स्वतनयशतज्येष्ठं  आपना उन्मत्तः इव  पागल जस्तै 
उपशम्ीलानाम्  शान्त सयभाई छोरामध्ये जेठा देखिएर 

भएका भरतं  भरतलाई जह्यावतांत्  ब्रह्मावर्त भूमिबाट 
उपरतकमणां  कर्मबाट निवृत्त अभिषिच्य  राज्याभिषेक प्रवव्राज  निक्लनुभयो 

भएका गरिदिएर 





ताक्यार्थ महाप्रभावशाली एवं ज्यादै सहदयी ऋषभदेवले आफ शिक्षित भएका पुत्रहरूलाई 
लोकलाई शिक्षा दिन यसप्रकार उपदेश दिनुभयो। अनि शान्त एवं कर्मबाट निवृत्त भएका 
महर्षिहरूको भक्ति, ज्ञान र वैराग्यरूप धर्म छोराहरूलाई सिकाँदे ती आपफ्ना सयभादइ छोरामध्ये 
जेठा छोरा भरतलाई राज्याभिषेक गरिदिनुभयो । यसपचछि सम्पूर्ण वस्तु दरबारमा त्याग गरेका 
हनाले शरीर मात्र बाँकी रहेका ऋषभदेव दिगम्बर नग्न भएर कपाल यत्रतत्र फिंजाई आफैमा 
आहवनीय अग्निलाई लीन गरेर पागल जस्तै देखिएर ब्रह्मावर्त भूमिबाट निक्लनुभयो । 

टिप्पणीं  सरस्वती र दृषद्वती नदीको बीचको भूभागलाई ब्रह्मावर्त भनिन्छ मनुस्मृति २। १७ 
१९ । 


जडान्धमूकबधिरपिशाचोन्माद्कवद्वधूतवेषो ऽभिभाष्यमाणो ऽपि 
जनानां गृहीतमोनव्रतस्तृष्णी बभूव ॥ २९॥ 


रालानन्द्री लीक 


९८१० 
पञ्चम स्कन्ध 


पदार्थ 


श्रीमद्भागवत 


अवधूतवेषः  अवधूत खरानी  पिशाच, पागल आदि 


माटो आदि लिपिएको वेष 
धारण गरेका ऋषभदेव 
जडान्धमूकबधिरपिशाचो 
न्माद्कवत्  जड, अन्धो, 


शब्दले 

जनानां  मानिसहरूद्रारा 
अभिभाष्यमाणः अपि  
बोलादंदा पनि 


अध्याय ५ 


गृहीतमोनबरतः  मौनव्रत धारण 
गरी 

तृष्णीं  मौन भएर नै 

बभूव  रहनुभयो 





वाक्यार्थ अवधूत वेष खरानी माटो आदि लिपिएको वेष धारण गरेका ऋषभदेव जड, 
अन्धो, लाटो, पिशाच, पागल आदि शब्दले मानिसहरूद्रारा बोलाईदैदा पनि मौनत्रत धारण गरी 


मौन भएर नै रहनुभयो । 


   


तत्र तत्र पुरग्रामाकरखेटवारखवंटरिबिरवजघोषसाथगिरिवनाश्रमा 
दिष्वनुपथमवनिचरापसदेः परिभूयमानो मक्षिकाभिरिव वनगज 
स्तज॑नताडनावमेहनष्टीवनग्रावशकृद्रजःः्क्षेपपूतिवातदुरुक्तेस्तद्वि 
गणयन्नेवासत्संस्थान एतस्मिन् देहोपलक्षणे सदपदेश उभयानुभव 
स्वमहिमावस्थानेनासमारोपिताहंममाभिमानत्वा 
द्विखण्डितमनाः पृथिवीमेकचरः परिबभ्राम ॥ ३०॥ 


र 
स्वरू्पण 
पदढार्थ 
तत्र तत्र  जहां तहीं 
पुरग्रामाकरखेटवारखवंटशिबिर 


त्रनघोषसाथगिरिवनाश्रमादिषु  
नगर, गां, खानी भएको ठा, 
कृषकवस्ती, बगगँचा, पहाडी 
बस्ती, सैन्यशिविर, गोठ, 
गोटालाको बस्ती, यात्रीहरू 
बस्ने स्थान, पहाड, जङ्ल र 
ऋषिहरूका आश्वमहरूमा 
अनुपथम्  बाटोमा हिंडदा 
अवनिचरापसदेः  लोकवासी 
अधम पुरुषहरूद्रारा 
तज॑नताडनावमेहनष्ठीवनग्राव 
राकृद्रज.्रक्षपपूतिवातदुरुक्तेः  
हप्काउने, पिट्ने, पिसाब 





थुकिदिने, दुङ्गा, बिष्ठा 
र घूलो पयांकिदिने, नजिकमा 
गएर अपान वायु छोडिदिने र 
गाली गर्न जस्ता कुकृत्यद्रारा 
परिभूयमानः अपि  सताइएका 
भए पनि 

तत् अविगणयन्  त्यसको 
वास्ता नगरी 

असत्संस्थाने  असत्का रूपमा 
रहेको मिथ्याकल्पित 
सदपदेशे  सत् रूपमा 
प्रतीयमान 

एतस्मिन्  यो 

देहोपलक्षणे  कार्यकारण 
सङ्घातरूप शरीरमा 


उभयानुभवस्वरूपेण  स्थूल र 
सूक्ष्म शरीरको साक्षीरूपले 
स्वमहिमावस्थानेन  आपन 
स्वरूपमा रहेका कारण 
असमारोपिताहंममाभिमानत्वात्  
आफूमा अहंममभावको लेशमात्र 
पनि अभिमान नभएको हुनाले 
अविखण्डितमनाः  अखण्ड 
ब्रह्माकार चित्तवृत्ति भएका 
एकचरः  एक्लै हिंडने 
तऋषभदेव 

मक्षिकाभिः  िंगाद्रारा 
सतादइएका 

वनगजः इव  जङ्गली हात्ती ठँ 





सांसारिक गतिविधिको मतलब 
रालानन्द्री लीक 


९८९५ 
पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 


नगरी पृथिवीम्  संसारमा परििभ्राम  घुम्न थाल्नुभयो 
ताक्यार्थ नगर, गां, खानी भएको ठा, कृषकबस्ती, बर्गँचा, पहाडी बस्ती, सैन्यशिविर, गोठ, 
गोटालाको बस्ती, यात्रीहरू बस्ने स्थान, पहाड, जङ्गल र ऋषिहरूका आश्रमहरूमा जाने क्रममा 
नाटोमा हिंडिरहेका ऋषभदेवलाई लोकवासी अधम पुरुषहरूले हप्काउने, पिट्ने, पिसाब गरिदिने, 
थुकिदिने, दुङ्गा, विष्ठा र ॒धूलो फयँकिदिने, नजिकमा गएर अपान वायु छोडिदिने र गाली गर्न 
जस्ता कुकृत्यद्रारा सताए पनि उहांले त्यसको वास्ता गर्नुभएन। अनि अखण्ड ब्रह्माकार चित्तवृत्ति 
भएको हूनाले असत् भएपनि सत् रूपमा प्रतीयमान यस शरीरमा अहंममभावको लेशमात्र पनि 
अभिमान नगरी एक्लै हिंडने ऋषभदेव िंगाद्राया सतादएका जङ्गली हात्ती फँ सांसारिक 
गतिविधिको मतलब नगरी संसारमा घुम्न थाल्नुभयो । 


अतिसुकुमारकरचरणोरःस्थलविपुलबाहंसगल्वद्नाद्यवयवविन्यासः 
प्रकृतिसुन्दरस्वभावहाससुमुखो नवनलिनदलायमानशिशिरतारा 
रुणायतनयनरुचिरः सदृशसुभगकपोरुकणंकण्ठनासो विगूढस्मित 
वदनमहोत्सवेन पुरवनितानां मनसि कुसुमशरासनमुपदधानः 
परागवलम्बमानकुटिलजटिलकपिरशकेशभूरिभारोऽवधूतमलिननिज 
रारीरेण ग्रहगृहीत इवादृश्यत ॥ ३९॥ 


पदार्थ 
अतिसुकुमारकर्चरणोरःस्थल मुस्कानले युक्त मुखाकृति उपद्धानः  राख्दै उरीप्त 
विपुलबाहंसगलवदनाद्यवयव भएका बना 


विन्यासः  अत्यन्त सुकुमार नवनलिनदलायमानशिरिरतारा परागवलम्बमानकुटिलजटिल 
हात, पाड, छाती, ठुलाठुला रुणायतनयनरुचिरः  नवीन कपिशकेशभूरिभारः  अगाडि 
पाखुरा, कंध, घांँटी र मुख कमलपुष्पजस्ते लालिमा भएका दुण्डिएको तथा घुभ्रिएको कैलो 
आदि सुगठित शारीरिक अङ्ग इुलाटुला सुन्दर आंँखा भएका केशको प्रशस्त भार भएका 


भएका तथा तऋषभदेव 
सदुशसुभगकपोरकणंकण्ठ विगूढस्मितवद्नमहोत्सवेन  अवधूतमलिननिजशरीरेण  
नासः  समान रूपमा सुन्दर मन्द मुस्कानयुक्त मोहक अवधूतको जस्तो अत्यन्त मलो 
गाला, कान, घाँटी रनाक मुखकान्तिका कारण आफ्नो शरीरका कारण 
भएका पुरवनितानां  नगरस्वरीहरूको ्रहगृहीतः इव  ग्रहद्रारा 
प्रकृतिसुन्दरस्वभावहाससुमुखः  मनसि  मनमा आक्रान्त व्यक्ति फँ 





सहज सुन्दर एवं स्वाभाविक ुसुमशरासनम्  कामदेवलाई अदुर्यत  देखिनृहुन््यो 
ताक्यार्थ अत्यन्त सुकुमार हात, पाठ, छाती, ठलाठला पाखुरा, कोँध, घांँटी र मुख आदि 


रालानन्द्री लीक 


९१८९६ 
पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 
सुगठित शारीरिक अङ्ग भएका, समान रूपमा सुन्दर गाला, कान, घांँटी र नाक भएका, सहज 
सुन्दर एवं स्वाभाविक मुस्कानले युक्त मुखाकृति भएका, नवीन कमलपुष्पजस्तै लालिमा भएका 
ठलाठला सुन्दर ओंखा भएका तथा मन्द मुस्कानयुक्त मोहक मुखकान्तिका कारण 
नगरस्त्रीहरूको मनमा कामदेवलाई उदीप्त बनाडँदे हिंडनुभएका ऋषभदेव अगाडि दुण्डिएको तथा 
घुभ्रिएको कलो केश र अवधूतको जस्तो अत्यन्त मेलो शरीरका कारण ग्रहद्रारा आक्रान्त व्यक्ति 
फँ देखिनुहन्थ्यो । 
यहिं वाव स भगवान् लोकमिमं योगस्याद्धा प्रतीपमिवाचक्षाण 
स्तत्प्रतिक्रियाकमंबीभत्सितमिति वतमाजगरमास्थितः शयान 
एवारनाति पिबति खादत्यवमेहति हदति स्म चेष्टमान उच्चरित 
आदिग्धोदेशः ॥ ३२॥ 





पदठार्थ 

यदहिं वाव  जब बीभत्सितम्  अन्य तरिकाले खादति  खाने गर्नृहुन्थ्यो 
सः ती गनलि आपफनै चित्त उद्विग्न अवमेहति  पिसाब गर्नृहुन्थ्यो 
भगवान्  भगवान् ऋषभदेवले भएकाले लोकनिन्दित कर्म॑ हदति  मलत्याग गर्नुहुन्थ्यो 
इमं  यो गर्नु ने उचित हो त्यस्ते 

लोकम्  जनसमुदायलाई इति  भन्ने बुकेर उच्चरिते  त्याग गरिएको 
योगस्य  योगसाधनाको अजगरम् व्रतम्  अजगरवृत्ति मलमा 

अद्धा  साक्षात् अजिङ्गरको ॐ जीवनशैली चेष्टमानः  लटपटिएर 
प्रतीपम् इव  प्रतिपक्ष पै आस्थितः  धारण गरी आदिग्धोदेशः  देहको सम्पूर्ण 
आचक्षाणः  बुषेर तथा शयानः एव  सुतेर नै भाग लिपिएको बन्नुहुन््यो 
तत्प्रतिक्रियाकमं  लोकको अरनाति स्म  भोजन गर्नृहुन्थ्यो 

योगविरोधी कर्मको निराकरण पिबति  पिउने गर्नृहुन्थ्यो 


ताक्यार्थ जब भगवान् ऋषभदेवले यो जनसमुदायलाई योगसाधनाको साक्षात् प्रतिपक्ष फ ठानेर 
लोकको योगविरोधी कर्मको प्रतिरोध अन्य तरिकाले गर्दा आफ्नै चित्त उद्विग्न हुन्छ भन्ने बुर 
लोकनिन्दिति कर्म गर्नु नै उचित हो भन्ने बुखेर अजगरवृत्ति अजिङ्गरको ४ जीवनशैली धारण गरी 
सुतेर नै खाने, पिउने, चपाउने, पिसाब र मलत्याग गर्न गर्नृहुन्थ्यो । त्यस्तै त्याग गरिएको मलमा 
लट्पटिएर देहको सम्पूर्ण भाग लिपिएको देखिनुहन्थ्यो । 

तस्य ह यः पुरीषसुरमिसोगन्ध्यवायुस्तं देशं ददायोजनं समन्तात् 


सुरभिं चकार ॥ ३३॥ 


रालानन्द्री लीक 


५ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 
पदार्थ 

ह  निश्चय नै बनेको हावाले ।  ठांलाई 

तस्य  ती ऋषभदेवको समन्तात्  सबैतिरबाट सुरभिं  सुगन्धित 

यः  जुन दशयोजनं  दश योजन चकार  बना्ंथ्यो 
पुरीषसुरभिसोगन्ध्यवायुः  चालीस कोसको 

विष्ठाको गन्धले सुगन्धमय तं त्यो 





ताक्यार्थ ऋषभदेवको विष्ठाको गन्धले सुगन्धमय बनेको हावाले सबेतिरबाट चालीस कोस 
ठाँलाई सुगन्धित बनार्द॑थ्यो । 


एवं गोमृगकाकचयंया वजंस्तिष्ठन्नासीनः शयानः काकमृगगोचरितः 
पिबति खादत्यवमेहति स्म ॥ ४॥ 


पदढार्थ 

एवं  यसप्रकार व्रजन्  हिंद खादति  खानुहुन्थ्यो 
काकमृगगोचरितः  गाई, मृग र तिष्ठन्  खडा हदे अमेहति स्म  मूत्रत्याग 
काकको जस्तो वृत्ति भएका आसीनः  बस्दै गर्नहुन्थ्यो 
गोमृगकाकचयंया  गाई, मृग र शयानः  सुतै 

कागको जस्तै तरिकाले पिबति  पिउनुहन्थ्यो 





ताक्यार्थ यसप्रकार गाई, मृग र काकको जस्तो वृत्ति भएका गाई, मृग र कागके जस्तै 
तरिकाले हिंड्दै, खडा हदे, बस्दै र सुत्दे गर्बृहुन्थ्यो र जुनसुके समयमा पनि उहाँ पिउनुहन्थ्यो, 
खानुहुन्थ्यो र मूत्रत्याग गर्नुहुन्थ्यो । 
इति नानायोगचर्याचरणो भगवान् केवल्यपतिऋरंषभोऽविरत 
परममहानन्दानुभव आत्मनि स्वेषां भूतानामात्मभूते भगवति 
वासुदेव आत्मनोऽन्यवधानानन्तरोद्रभावेन सिद्धसमस्ताथंपरिपृणों 
किण 


योगेरवयौणि वेहायसमनोजवान्तर्घांनपरकायप्रवेशदूरप्रहणादीनि 
यद्च्छयोपगतानि नाञ्जसा नृप हृदयेनाभ्यनन्दत् ॥ ३५॥ 





पदढार्थ 

नृप  हे राजा परीक्षित् अविरतपरममहानन्दानुभवः  आत्मभूते  आत्मस्वरूप भएका 
इति  यसप्रकार निरन्तर परमानन्दको अनुभूति आत्मनि  आफूमा र 
नानायोगच्यांचरणः  विभिन गरेका तथा भगवति  भगवान् 

योगचर्याको आचरण गरेका सर्वेषां  सम्पूर्ण वासुदेवे  वासुदेवमा 
केवल्यपतिः  मोक्षपति भूतानाम्  प्राणीहरूको आत्मनः  आपनो 


रालानन्द्री लीक 


९८१८ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


अन्यवधानानन्तरोदरभावेन  देह   आफ विना 
आदि उपाधिजन्य भेद समाप्त प्रयास 

भएको हुनाले अञ्जसा  अचानक 
सिद्धसमस्ताथपरिपृणंः  सम्पूर्ण उपगतानि  प्राप्त भएका 
पुरुषार्थ प्राप्त गरी परिपूर्ण वै मो  
भएका 

भगवान्  भगवान् 
ऋषभः  ऋषभदेव 





प्रवेशादूरयहणादीनि  
आकाशगमन गर्ने शक्ति, 
मनबराबर शरीरलाई हिंडाउन 





अध्याय ५ 


सक्ने शक्ति, अन्तधनि हुन सक्ने 
शक्ति, अन्य प्राणीको शरीरमा 
प्रवेश गर्न सक्ने शक्ति, टाढाको 
वस्तु देख्न सक्ने शक्ति आदि र 
योगेर्वयीणि  योगद्वारा प्राप्त 
हने रेश्वर्यहरूलाई 

हृदयेन  मनले 

न अभ्यनन्दत्  ग्रहण गर्जुभएन 


ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित्! यसप्रकार विभिन्न प्रकारको योगचर्याको आचरण गर्दै 
परमानन्दको अनुभूति गरेका तथा सम्पूर्ण प्राणीको आत्मभूत भगवान् वासुदेवमा र आफूमा 
पूर्णतया अभेदको अनुभव गरेको हुनाले सम्पूर्ण पुरुषार्थ प्राप्त गरी परिपूर्ण भएका भगवान् 
ऋषभदेवले आफैं अचानक प्राप्त भएका आकाशगमन गर्ने शक्ति, मनबराबर शरीरलाई हिंडाउन 
सक्ने शक्ति, अन्तधनि हुन सक्ने शक्ति, अन्य प्राणीको शरीरमा प्रवेश गर्न सक्ने शक्ति, टाढाको 
वस्तु देख्न सक्ने शक्ति आदि र योगद्वारा प्राप्त हुने एेश्वर्यहरूलाई समेत ग्रहण गर्नुभएन । 


इति श्रीमद्धागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां पञ्चमस्कन्धे 


ऋषभदेवानुचरिते पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५॥ 


रालानन्द्री लीक 


९८१९ 
पञ्चम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


अथ षष्टोऽध्यायः 


ऋषभदेवको देहत्याग 


राजोवाच राजा परीक्षित्ले भन्नुभयो 
न नूनं भगव आत्मारामाणां योगसमीरितज्ञानावभनिंतकमंबीजाना 
मेर्वयौणि पुनः क्लेशदानि भवितुमहैन्ति यदुच्छयोपगतानि ॥ १॥ 


पदढार्थ 

भगवः  हे भगवान् 
योगसमीरितज्ञानावभनिंतकमं 
बीजानाम्  योगरूपी वायुद्रारा 
दन्काइएको ज्ञानरूपी अग्निले 
कर्म र कर्मसंस्कारलाई 
उटढाइसकेका 


आत्मारामाणां  आपूर्मँ रमाउने 
व्यक्तिहरूका लागि 

यदुच्छया  आफ 

उपगतानि  प्राप्त भएका 
एेर्वयौणि  विभिन्न सिद्धिहरू 
पुनः  फेरि 





अध्याय ९६ 


क्टेदादानि  रागद्रेष आदि 
क्लेश दिने खालका 
भवितुम्  हन 

नूनं  निश्चय नै 

न अर्न्ति  योग्य हूदेनन् 


ताक्यार्थ हे भगवान् योगरूपी वायुद्रारा दन्काइएको ज्ञानरूपी अग्निले कर्म र कर्मसंस्कारलाई 
उढाइसकेका आफूमै रमाउने व्यक्तिहरूका लागि आफैं प्राप्त भएका विभिन्न सिदधिहरू राग, देष 
आदि क्लेश दिने खालका हदेनन् । यदि तिनीहरूले क्लेश दिंदेनन् भने ऋषभदेवले ती रेश्वर्यलाई 


किन स्विकार्नुभएन त ? 


ऋषिरुवाच ऋषि शुकजीले भन्नुभयो 
सत्यमुक्तं किन्त्विह वा एके न मनसोऽद्धा विश्रम्भमनवस्थानस्य 
राठकिरात इव सङ्खच्छन्ते ॥ २॥ 


तथा चोक्तम् 
पढार्थ 
सत्यम्  तपार्ईले ठीक 
उक्तं  भन्नुभयो 
किन्तु  तर 
शाठकिरातः इव  धूर्त व्याधाले 
आफूले समातेको मृगमाथि 
विश्वास नगर 


इह  यस योगमार्गमा 
एके  केही विवेकी 
साधकहरू 

अनवस्थानस्य  प्रतिक्षण 
बदलिने 

मनसः  मनको 


अद्धा वे  निश्चय नै 
विश्रम्भम्  विश्वास 

न सङ्गच्छन्ते  गर्दैनन् 

तथा च उक्तम्  भनिएको पनि 
छ 





ताक्यार्थ तपार्ईले ठीक भन्नुभयो तर धूर्व व्याधाले आ़्ूले समातेको मृगमाथि विश्वास नगै 


रालानन्द्री लीक 


९० 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 


यस योगमार्गमा लागेका विवेकी साधकहरू प्रतिक्षण बदलिने मनमाथि विश्वास गर्दैनन्। यस 
विषयमा भनिएको पनि छ 


न कुयात् किचित् सख्यं मनसि ह्यनवस्थिते । 


यद्धिभम्भाच्विराच्चीणं चस्कन्द् तप रेङवरम् ॥ ३॥ 
पदठार्थ 
मनसि  मन न कुयात्  नगरोस् एङ्वरम्  भगवान् शङ्रको 
अनवस्थिते  स्थिर छैन यद्ि्रम्भात्  मनमाधि विश्वास चिरात्  लामो समयदेखि 
चञ्चल छ भने बुछसिकेपचछि गनलि मोहिनी रूपमा मोहित चीर्णं  सञ्चय गरिएको 
कहिचित्  कटहिल्यै पनि हदा तपः  तपस्या 
सख्यं  मनसं ग मित्रता हिने चस्कन्द  नष्ट भयो 
ताक्यार्थ मन स्थिर कैन भन्ने बुणिसिकेपच्ि कटहिल्यै पनि मनसंग पनि मित्रता नगरोस्। मनमाथि 
विश्वास गनलि नै मोहिनी रूपमा मोहित हदा भगवान् शङूरको लामो समयदेखि सञ्चय गरिएको 
तपस्या नष्ट भयो । 





नित्यं ददाति कामस्य छिद्रं तमनु येऽरयः। 
  ऽ पत्युजौयेव भ पुंश्चली 
योगिनः कृतमेत्रस्य पत्युनोयेव पुंख्चटी ॥ ४ ॥ 


पढार्थ 

पुंश्चली  वेश्या राख्ने योगीको मनले पनि छन् तिनीहरूलाई पनि 

जाया  पत्नीले नित्यं  सध च्रं  मोका 

कृतमेत्रस्य  आफ़ूसंग मित्रता कामस्य  विषयसम्बन्धी द्दाति  दिन्छ र ती शत्रुहरूको 
गरेको आफूमाथि विश्वास भोगविलासको र आक्रमणबाट त्यो योगी पनि 
राख्ने तमनु  त्यसका पछि लाग्ने नष्ट हुन्छ 

पत्युः इव  पतिलाई नाश ग ये  जो अरू 

योगिनः  मनसंग मित्रता अरयः  क्रोध आदि शत्रुहरू 





ताक्यार्थ वेश्या पत्नीले आफूमाथि विश्वास राखने पतिलाई नाश गरे मनसंग मित्रता राख्ने 
योगीको मनले पनि सर्धँ विषयसम्बन्धी भोगविलासको र त्यसका पछि लाग्ने अरू क्रोध आदि 
शत्रुहरूलाई पनि मौका दिन्छ र ती शत्रुहरूको आक्रमणबाट त्यो योगी पनि नष्ट हुन्छ । 


र , भ र 
कामा मन्युमदा कुमः रकमहमयाद्यः। 


कमंबन्धङ्च यन्मूलः स्वीकुयांत् को तु तद् बुधः ॥ ५॥ 
पदार्थ 
कामः  विषयभोगको इच्छा मन्युः  क्रोध मदः  अहङ़ार 
यनन्दी ठीक 


९८२९ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 

लोभः  लोभ पनि 

शोकमोहभयादयः  शोक, मोह, यन्मूलः  मननाटै उत्पन्न हुने 
भय आदि तथा किसिमको छ भने 


क्मंबन्धः च  कर्मको बन्धनतत्  त्यो मनलाई 
ताक्यार्थ विषयभोगको इच्छा, क्रोध, अहडार, लोभ, शोक, 





अध्याय 
कः को 
बुधः  बुद्धिमान् व्यक्तिले 
नु  निश्चय नै 


स्वीकुयांत्  स्वीकार गर्ला 
मोह, भय आदि तथा कर्मको 


बन्धन पनि मनबाटै उत्पन्न हृन्छन् भने त्यस्तो मनलाई कुन चाहं बुद्धिमान् व्यक्तिले स्वीकार 


गर्ला ? 
नक     न्त विलक्षणेज॑ंडवद्वधूतवेषभाषा   
अथेवमखिललोकपालललामोऽपि  
चरितेरविलक्षितमगवत्प्रभावो योगिनां साम्परायविधिमनुशिक्षयन् 
स्वकटेवरं जिहासुरात्मन्यात्मानमसंव्यवहितमनथांन्तरभावेना 
न्वीक्षमाण उपरतानुवृक्तिरुपरराम ॥ ६॥ 

पदार्थ 


अथ एवम्  यसप्रकार 
अखिलरोकपारललामः अपि  
इन्द्र॒ आदि सम्पूर्ण लोकपालको 
भूषणस्वरूप भएर पनि 
अविलक्षितभगवत्प्रभावः  
भगवान्को जस्त आफ्नो 
प्रभावलाई प्रकट नगरी 
जडवत्  पागलजस्ते 
विलक्षणेः  मानिसहरूलाई 
अनौटो लाग्ने आत्मनि  परमात्मामा 
अवधूतवेषभाषाचरितेः  असंन्यवहितम्  अभिन्न रूपले 


अवधूतको जस्तो वेष, भाषा र 
चरित्रहारा 

योगिनां  योगीहरूको 
साम्परायविधिम्  देहत्यागको 
विधि 

अनुरिक्षयन्  सिका्डँदे 
स्वकलेवरं  आपनो शरीर 
जिहासुः  त्याग्न चाहनुहुने 
भगवान् ऋषभदेव 


रहेको 

आत्मानम्  आफूलाई 
अनथांन्तरभावेन  अभिन्नरूपले 
अन्वीक्षमाणः  हर्द अनुभव 
गर्दै 

उपरतानुवृत्तिः  देह आदिको 
अभिमानबाट टाढे रहर 

उपरराम  संसारबाट उपरत 
हनुभयो 





ताक्यार्थ यसप्रकार इन्द्र॒ आदि सम्पूर्ण लोकपालको भूषणस्वरूप भएर पनि भगवान्को जस्त 
आफ्नो प्रभावलाई पनि प्रकट नगरी पागलजस्ते भएर मानिसहरूलाई अनौटो लाग्ने अवधूतको 
जस्तो वेष, भाषा र चरित्रद्रारा योगीहरूको देहत्यागको विधि सिकारदे आफ्नो शरीर त्याग्न 
चाहनूहूने भगवान् ऋषभदेव परमात्मामा अभिननन रूपले रहेको आफूलाई अभिन्नरूपले नै अनुभव 
गर्दै देह आदिको अभिमानबाट टाढे रेर संसारबाट उपरत हूनुभयो । 


तस्य ह वा एवं मुक्तलिङ्गस्य भगवत ऋषभस्य योगमायावासनया 
देह इमां जगतीमभिमानाभासेन सङ्क्रममाणः कोद्कवेङ्ककुटकान् 


रालानन्द्री लीक 


९८२९९ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 


दक्षिणकणाटकान् देशान् यदच्छयोपगतः कुटकाचरोपवन आस्य 
कृतारमकवल उन्माद इव मुक्तमूधंजोऽसंवीत एव विचचार ॥ ७॥ 


पदार्थ 

एवं  यसरी  आस्यकृतारमकवलः  मुखमा 
ह वा  निश्चयनै इमां  यो दुङ्गा आदिका टक्राहरू हाल्दे 
मुक्तलिङ्गस्य  सूक्ष्म शरीरको जगतीम्  लोकमा मुक्तमूघंजः  कपाललाई त्यसै 
अभिमान त्यागेका सद्करममाणः  घुम्दे खुला राखेर 

तस्य  ती कोड्कवेङकुटकान्  कोड, वेड, असंवीतः एव  कपडा 

भगवतः  भगवान् कुटक र नलगाईकन नै नाङ्ग 

ऋषभस्य  ऋषभदेवको द्क्षिणकणांटकान्  उन्मादः इव  पागल जस्त भएर 
देहः  शरीर दक्षिणकर्णाटक कुटकाचलोपवने  कुटकाचलको 
योगमायावासनया  देशान्  देशमा वनमा 

अविद्यासंस्काारा यदुच्छया  अनायासै विचचार  घुम्न थाल्नुभयो 
अभिमानाभासेन  अभिमानको उपगतः  पुगेका 





ताक्यार्थ यसरी सूक्ष्म शरीरको अभिमान त्यागेका भगवान् ऋषभदेव अविद्यासंस्कारले यस 
लोकमा अभिमानको आभासमात्रले घुम्दै कोड्, वेड, कुटक र दक्षिणकर्णाटक देशमा अनायास 
पुगी मुखमा दृङ्गा आदिका टक्राहरू हाल्दै कपाललाई त्यसै खुला राखेर कपडा नलगार्ईकन नै 
पागल जस्त भएर कुटकाचलको वनमा घुम्न थाल्नुभयो । 


अथ समीरवेगविधूतवेणुविकषणजातोग्रदावानलस्तद्नमालेलिहानः 
सह तेन ददाह ॥ ८॥ 


पदढार्थ 

अथ  यसपच्ि निस्किएको आगोले गर्दा आलेलिहानः  चाटेर निल्न 
समीरेगविधूतवेणुविकषंण लागेको भयङ्कर डंडलोले खोज्दै 

जातोग्रदावानलः  हावाको तेन सह  भगवान् द्दाह  डउढायो 


फोक्काले हल््लिंदा आपसमा ऋषभदेवसहित 
ठोकिकिएका बाँसको घर्षणबाट तद्वनम्  त्यस वनलाई 
ताक्यार्थ यसपचछि हावाको णखोक्काले हल्लिंदा आपसमा टोकिकिएका बाँसको घर्षणबाट 
निस्किएको आगोले गर्दा लागेको भयर डंडलोले चारैतिरबाट घेर्दै भगवान् ऋषभदेवसहित त्यस 
कुटकाचलको वनलाई डढायो । 


यस्य किलानुचरितमुपाकण्यं कोडवेङ्ककुटकानां राजाह॑न्नामोपरि्ष्य 





रालानन्द्री लीक 


९८२३ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 


    


कलावधमं उत्कृष्यमाणे भवितव्येन विमोहितः स्वधर्मपथ 
मकुतोभयमपहाय कुपथपाखण्डमसमञ्जसं निजमनीषया मन्दः 
सम्प्रवतेयिष्यते ॥ ९॥ 


पदार्थ 

किल  निश्चय नै उपशिक्ष्य  आूले सिकेर अपहाय  छोडेर 

यस्य  जुन ऋषभदेव कठो  कलि युगमा निजमनीषया  आपफनै बुद्धिको 
भगवान्को अधमे  अधर्म आधारमा वैदिक मान्यताको 
अनुचरितम्  चरित्र उत्कृष्यमाणे  बद्दा विचारे नगरी 

उपाकण्यं  सुनेर भवितव्येन  दुभग्यको कारण कुपथपाखण्डम्  नरक आदि 
कोडवेड्ककुटकानां  कोड्, वेङ़ र विमोहितः  विवेकरहित भएर फल दिने वेदविरुद्ध 

कुटक देशका अकुतोभयम्  कतैबाट पनि डर असमञ्जसं  अत्यन्त अनुचित 
अर्ह॑न्नामा  अर्हत् नामका नहूने सम्प्रदायको 

मन्दः  मन्द बुद्धि भएका स्वधमंपथम्  आफ्नो सनातन सम्प्रबतेयिष्यते  प्रवर्तन गर्नछन् 
राजा  राजाले धर्ममार्गलाई 





ताक्यार्थ ऋषभदेव भगवान्को चरित्र सुनैर कोड, वेड र कुटक देशका अर्हत् नामका मन्दबुद्धि 
भएका राजाले उहाँ के बाह्य व्यवहारको नक्कल गर्दै कलि युगमा अधर्म बद्दा आफ्नो सनातन 
धर्ममार्गलाई छोडेर आप्नै बुदधिको आधारमा वैदिक मान्यताको विचारे नगरी नरक आदि फल 
दिने वेदविरुद्ध अत्यन्त अनुचित सम्प्रदाय चलाउनेछछन् । 

टिप्पणीं  यहाँ भगवान् ऋषभदेवको चरित्र सुनेर मन्दबुद्धि भएका राजाले सनातन धर्म छोडेर 
वेदविरुद्ध सम्प्रदाय चलाउनेछछन् भनिएकाले यस्तो सम्प्रदायको स्रोत पनि त भगवान् ने हूनुर्हदोरहेछ 
नि भन्ने भ्रम हून सक्छ। वास्तवमा भगवान् ऋषभदेवको वेष ज्ञानको पराकाष्ठाको स्थिति हो । 
आत्मसाक्षात्कार भटसकेका अन्य व्यक्तिले पनि यस्तो वेष स्वीकार्न सक्छन्। तर अज्ञानीले 
लोकलाई प्रदर्शन गर्नका लागि र विभिन्न लौकिक वस्तु प्राप्त गर्नका लागि गरेको यस्तो 
किसिमको आचरण दोग मात्र हो। जो अज्ञानी छन् उनीहरू भगवान्को यस किसिमको 
आचरणको रहस्यलाई नबुरी वा स्वार्थवश आूखुसी अर्थ गर्वछन्। यसर्थ वेदविरुद्ध धर्मको 
प्रवर्तन वेदको मर्म नजान्ने त्यस्ता अल्पबुद्धि भएका व्यक्तिहरूबाट भएको हो । 


   


येन ह वाव कटो मनुजापसदा देवमायामोहिताः स्वविधिनियोग 
रोचचारित्िविहीना देवहेकनान्यपत्रतानि निजनिजेच्छया गृह्णाना 
अस्नानानाचमनारोचकेदोल्लुञ्चनादीनि कलिनाधर्मबहुठेनोपहत 
धियो बह्मबाह्यणयज्ञपुरुषलोकविदूषकाः प्रायेण भविष्यन्ति ॥ १०॥ 


रालानन्द्री लीक 


९१८२४ 


पञ्चम स्कन्ध 


पदार्थ 

येन  जुन पाखण्ड मतका 
कारण 

ह वाव  निश्चय नै 

कटो  कलियुगमा 
देवमायामोहिताः  देवमायाले 
मोहित भएका 

मनुजापसदाः  अत्यन्त नीच 
मनुष्यहरू 
स्वविधिनियोगशोचचारत्र 
विहीनाः  आफ्नो शास्त्रविहित 
नियम पवित्रता र सदाचारबाट 
रहित भएका 





श्रीमद्भागवत 


केरोल्टुञ्चनादीनि  स्नान र 
आचमन नगर्नु, अपवित्र रहनु, 
असमयमै कपाल खौरने गर्नु 
जस्ता 

देवहेकनानि  देवताको अवज्ञा 
हुने खालको 

अपवतानि  पाखण्ड धर्मलाई 
निजनिजेच्छया  आआपफनै 
इच्छाअनुसार 

गृह्णानाः  ग्रहण गर्दै 
अधमंबहुटेन  अधर्मबहुल 





अध्याय ९६ 


कलिना  कलियुगको प्रभावले 
उपहतधियः  बुद्धिहीन भएका 
व्यक्तिहरू आचारविरुद्ध 
कर्महरू गर्वे 

प्रायेण  धेरेजसो 
बह्यबाह्यणयज्ञपुरुषटोक 
विदूषकाः  वेद, ब्राह्मण, 
यज्ञपुरुष भगवान् र लोकलाई 
विकृत गर्ने खालका 
भविष्यन्ति  हनेछन् 


ताक्यार्थ जुन पाखण्ड मतका कारण कलियुगमा अज्ञानले विवेकहीन भएका अत्यन्त नीच 
मनुष्यहरू आफ्नो शास्त्रविहित नियम, पवित्रता र सदाचार आदिबाट रहित भएर स्नान र आचमन 
नगर्नु, अपवित्र रहनु, असमयमे कपाल खौरनु जस्ता देवताको अवज्ञा हुने खालको पाखण्ड 
धर्मलाई आआपफ्नै इच्छाअनुसार ग्रहण गर्दै अधर्मबहुल कलियुगको प्रभावले बुद्धिहीन भएका 
व्यक्तिहरू आचारविरुद्ध कर्महरू गर्दै वेद, ब्राह्मण, यज्ञपुरुष भगवान् र लोकलाई विकूत गर्ने 
खालका हूनेछन् । 


ते च दयवांक्तनया निजलोकयात्रयान्धपरम्परयारवस्तास्तमस्यन्धे 
स्वयमेव प्रपतिष्यन्ति ॥ ९॥ 





पदढार्थ 

तेच  वी पाखण्डमत स्वीकार लोकप्रसिदधिका लागि स्वयम् एव  आफैं नै 
गर्नेहरू बनाइएको अन्धे  घोर 

हि  निश्चय नै अन्धपरम्परया  तमसि  अन्धकार नरकमा 
अवांक्तनया  नयाँ अन्धपरम्पराद्रारा प्रपतिष्यन्ति  खस्नेछन् 
निजलोकयात्रया  स्वेच्छाले आश्वस्तः  विश्वस्त भएका 


ताक्यार्थ ती पाखण्डमत स्वीकार गर्नेहरू नयाँ र स्वेच्छाले लोकप्रसिद्धिको लागि बनाइएको 
अन्धपरम्परामा विश्वस्त भएर आफ नै घोर अन्धकार नरक मा खस्नेछन्। 


अयमवतारो रजसोपप्टुतकेवल्योपरिक्षणा्थः ॥ १२॥ 
तस्यानुगुणान् श्लोकान् गायन्ति 


रालानन्द्री लीक 


१८२५ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 
पदार्थ 

अयम्  भगवान्को यो लागि मोक्षको शिक्षा दिनकामानिसहरू यी 

अवतारः  अवतार लागिहो रखोकान्  श्लोक 
रजसोपप्ठुतकेवल्योप तस्य  त्यस मोक्षमार्गको गायन्ति  गा्ंछन् 

रिक्षणाथंः  रजोगुणी व्यक्तिका।अुगुणान्  गुणको वर्णन गर्दै 





ताक्यार्थ भगवान्को यो अवतार रजोगुणी व्यक्तिका लागि मोक्षको शिक्षा दिनका लागि हो। 
त्यस मोक्षमार्गको गुणको वर्णन गर्दै मानिसहरू यी श्लोक गारंछन् । 


अहो भुवः सप्तसमुद्रवत्या 


दीपेषु वर्षेष्वधिपुण्यमेतत्। 
गायन्ति यत्रत्यजना मुरारेः 

कमणि भद्राण्यवतारवन्ति ॥ १३॥ 
पदढार्थ 
अहो  आश्चर्य छ एतत्  यो भारतवर्षं राक्षसको संहार गर्नृहुने भगवान् 
सप्तसमुद्रवत्याः  सात समुद्रले अधिपुण्यम्  धेर पुण्यशाली छ श्रीकृष्णका 
युक्त भएकी किनभने भद्राणि  मङ्गलमय 
भुवः  पृथिवीका यत्रत्यजनाः  जहाँका अवतारवन्ति  अवतारले युक्त 
दीपेषु  द्वीपहरूमा र मानिसहरू कमौणि  कर्महरू 
वर्षेषु  महाद्रीपहरूमा मुरारेः  भगवान् मुरारि मुर गायन्ति  गाउंदछन् 





ताक्यार्थ आश्चर्य छ, सात समुद्रले युक्त भएकी पुथिवीका द्वीप र महाद्रीपहरूमा पनि यो 
भारतवर्ष धरे पुण्यशाली छ किनभने यहाँका मानिसहरू भगवान् मुरारिले विभिन्न अवतार लिंदा 
गर्नुभएका अनेक मङ्गलमय लीला कर्महरूको चर्चा गर्दछन् । 


अहो तु वंशो यरसावदातः 

प्रेयवतो यत्र पुमान् पुराणः। 
कृतावतारः पुरुषः स आद्य 

इचचार धर्म यदकमहेतुम् ॥ १४ ॥ 


पदार्थ 

अहो  आश्चर्य वंशः  कुल अवदातः  अति शुद्ध छ 
यत्र  जुन भारत वर्षमा यशसा  कीर्तिले यत्  किनभने 

प्रेयव्रतः  प्रियव्रत राजाको नु  निश्चयनै सःती 


रालानन्द्री लीक 


९८२६ 


पञ्चम स्कन्ध 


पुराणः पुरुषः  पुराणपुरुष 
आद्यः पुमान्  आदिपुरुष 
नारायणले 


श्रीमद्भागवत 


कृतावतारः  अवतार लिएर 


अध्याय ९६ 


धर्म  धर्मको 


अक्महेतुम्  मोक्षको साधन चचार  आचरण गर्जुभयो 


भएको 


ताक्यार्थ अहो ! भारत वर्षमा प्रियव्रत राजाको कुल कीर्तिले अति शुद्ध छ किनभने ती 
पुराणपुरुष आदिपुरुष नारायणले यही वंशमा अवतार लिएर मोक्षको साधन भएको धर्मको 


आचरण गर्नुभयो । 


् ् म 
को न्वस्य काष्टामपरोऽनुगच्छे 
 योगी 
न्मनोरथेनाप्यभवस्य योगी । 
यो योगमायाः स्पृहयत्युदस्ता 
ह्यसत्तया येन कृतप्रयत्नाः ॥ ९५॥ 


५ 


पढार्थ 

अभवस्य  जन्मरहित 

अस्य  यी भगवान् 
ऋषभदेवको 

काष्ठाम्  मार्गको अनुसरण 
गरेर 


नु  निश्चयनै 
परः  अर्को 
कः  कुन 


योगी  योगी 

मनोरथेन अपि  मनद्वारा पनि 
अनुगच्छेत्  हिंदन सक्ला 
कोही पनि सक्दैन 

यः  जुन योगी सिदधिका 
लागि 

स्पृहयति  लालायित हुन्छ 
योगमायाः  योगका सिद्धिहरू 





कृतप्रयत्नाः  टुलो प्रयास गरेर 
मात्र प्राप्त गर्न सकिने हृन्छन् 
येन  जुन ऋषभदेवले 
असत्तया  असत् सम्णेर 

ती सिदिहरूलाई 

हि  निश्चय नै 

उद्स्ताः  अस्वीकार 
गरिदिनुभयो 


ताक्यार्थ जन्मरहित भगवान् ऋषभदेवको मार्गको अनुसरण गरेर हिं भन्ने कल्पनासम्म पनि 
कुन अर्को सिद्ध योगीले गर्न सक्ला? कोही पनि सक्देन। योगीहरू जुन सिदिका लागि 
लालायित ह॒न्छन्, ती ठलो प्रयास गरेर मात्र प्राप्त गर्न सकिने किसिमका सिदधिहरूलाई पनि 
ऋषभदेवले असत् सम्ेर अस्वीकार गरिदिनुभयो। 


इति ह स्म सकल्वेदलोकदेवब्ाह्यणगवां परमररोभंगवत ऋषभा 
ख्यस्य विद्युद्धाचरितमीरितं पुंसां समस्तदुश्चवरितामिहरणं परममहा 


मङ्गलायनमिदमनुभ्रद्धयोपचितयानु्ुणोत्याश्रावयति 
एकान्ततो 


भगवति 


तस्मिन् वासुदेव 


समनुवतंते ॥ १६॥ 


 अ 
वावहितो 
भक्तेरनयोरपि 


रालानन्द्री लीक 


१८२७ 


पञ्चम स्कन्ध 


पदार्थ 

इति  यसप्रकार 
सकलख्वेदरोकदेवबाह्यणगवां  
सम्पूर्ण वेद, लोक, देवता, 
ब्राह्मण र गाईको 

परमगुरोः  परमगुरु 
भगवतः  भगवान् 
ऋषभाख्यस्य  ऋषभदेवको 
विशुद्धाचरितम्  शुद्ध चरित्र 
ह  निश्चय नै 

ईरितं स्म  बताइयो यो 


श्रीमद्भागवत 


पुंसां  मानिसहरूको 
समस्तदुूवरिताभिहरणं  सम्पूर्ण 
पाप नाश गर्न खालको 
परममहामङ्गलायनम्  परम 
कल्याणकारक 

इदम्  यो चरित्रलाई 

अवहितः  सावधान भएर 
उपचितया श्रद्धया  अत्यन्त 
श्रद्धाका साथ 

अनुद्ुणोति  सुन्दछ 





अध्याय ९६ 


आश्रावयति  सुनांछ 
अनयोः  सुनने र सुनाउने 
दुबेको 

तस्मिन्  उनै 

भगवति  भगवान् 
वासुदेवे  वासुदेवमा 
एकान्ततः  तीव्र 

भक्तिः अपि  भक्ति पनि 
समनुवतेते  लाग्दछ 


ताक्यार्थ यसप्रकार सम्पूर्ण वेद, लोक, देवता, ब्राह्मण र गाईका परमगुरु भगवान् ऋषभदेवको 
शुद्ध चरित्र बतादइयो। यो चरित्र मानिसहरूको सम्पूर्ण पाप नाश गर्ने र परम कल्याण गर्नेवाला 
छ । जसले यस चरित्रलाई सावधान भएर अत्यन्त श्रद्धाका साथ सुन्द वा सुनार्डदछ भने सुने र 
सुनाउने दुबेको भगवान् वासुदेवमा तीव्र भक्ति पनि लाग्दछ। 


यस्यामेव कवय आत्मानमविरतं विविधवृजिनसंसारपरितापोप 
तप्यमानमनुसवनं स्नापयन्तस्तयैव परया निवृत्या ह्यपवरग 
मात्यन्तिकं परमपुरुषाथंमपि स्वयमासादितं नो एवाद्रियन्ते 
भगवदीयत्वेनैव परिसमाप्तसर्वाथांः ॥ ९७ ॥ 


पदार्थ 

यस्याम्  भगवान्को जुन 
भक्तिरूप नदीमा 

कवयः  भक्तहरू 
विविधवृजिनसंसारपरितापोप 
तप्यमानम्  विविध पापको 
कारणले सांसारिक तापद्रारा 


सन्तप्त भएको 
आत्मानम्  आप्पूलाई 
अनुसवनं  दिनदिनै 
एव  नै 

ताक्यार्थ 


अविरतं  प्रतिक्षण 
स्नापयन्तः  नृहादइरहन्छन् 
तयाएव  त्यही नै 

परया  परम 

निवृत्या  आनन्दले गर्दा 
स्वयम्  आप 
आसादितं  प्राप्त भएको 
परमपुरुषाथंम्  परम 
पुरुषार्थरूप 

आत्यन्तिकं  आत्यन्तिक 


अपवग॑म् अपि  मोक्षलाई पनि 


हि  निश्चय नै 

नो एव आद्रियन्ते  आदर 
गर्देनन् 

भगवदीयत्वेन  भगवान्का प्रिय 
भएका हुनाले 


परिसमाप्तसवांथांः  प्राप्त 
गर्नुपर्ने सब पदार्थहरू प्राप्त 
गरिसकेका हुन्छन् 





विविध पापको कारणले सांसारिक तापद्रारा सन्तप्त भएका र सांसारिक 


रालानन्द्री लीक 


१८२८ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 


पदार्थहरूबाट विरक्त भएका भक्तहरू भगवान्को यही भक्तिरूप नदीमा प्रतिक्षण नुहाइरहन्छन् । 
त्यही परम आनन्दले गर्दा उनीहरू आफ प्राप्त भएको परमपुरुषार्थरूप आत्यन्तिक मोक्षलाई पनि 
वास्ता गर्देनन् किनभने भगवान्का प्रिय भएका हुनाले उनीहरूले प्राप्त गर्नुपर्ने सबै पदार्थहरू प्राप्त 
गरिसकेका हुन्छन् । 


राजन् पतिगुरुरलं भवतां यदूनां 

दैवं प्रियः कुरुपतिः क्व च किङ्करो वः। 
अस्त्वेवमङ्ग भगवान् भजतां मुकुन्दो 

मुक्ति ददाति किचित् स्म न भक्तियोगम् ॥ १८ ॥ 


पदढार्थ 

राजन्  हे राजा परीक्षित् कुलपतिः  मालिक र भक्तलाई 

मुकुन्दः  भगवान् श्रीकृष्ण वः  तपाईहरूको लागि कहिचित्  कहिलेकाहीं 
यटूनां  यदुहरूको र क्व  कहिलेकाहीं मुक्तिं  मोक्ष 

भवतां  तपाई पाण्डवहरू को किङ्करः च  सेवक पनि हूनुहन्छ ददाति स्म  दिनुहुन्थ्यो 
पनि अङ्ग  हे प्रिय परीक्षित् न भक्तियोगम्  भक्तियोग 
पतिः  स्वामी एवम्  यस्तो दिनुहुन्न 

गुरुः  हितोपदेष्टा अटं अस्तु  भड्रहोस् 

दैवं  देवता भगवान्  भगवान् श्रीकृष्ण 

प्रियः  सखा भजतां  आफनो भजन गर्ने 





ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! भगवान् श्रीकृष्ण यदुहरू र पाण्डवहरूका स्वामी, हितोपदेष्टा, 
देवता, सखा, मालिक र तपारईहरूको लागि कहिलेकाहीं सेवक पनि हुनुहुन्छ । हे प्रिय परीक्षित् ! 
भगवान् श्रीकृष्ण आफ्नो भजन गर्ने भक्तलाई कटहिलेका्ीं मोक्ष दिनुहन्छ तर भक्तियोग त्यति 
सजिलै दिनुहुन्न । 


नित्यानुभूतनिजलाभनिवृत्ततृष्णः 
श्रेयस्यतद्रचनया चिरसुप्तबुद्धेः । 

लोकस्य यः करुणयाभयमात्मलोकम् 
आख्यान्नमो भगवते ऋषभाय तस्मे ॥ १९॥ 


पदार्थ 
नित्यानुभूतनिजलाभनिवृत्त वास्तविक स्वरूपको अनुभव मुक्त भएका 
तृष्णः  नित्य आफ्नो गर्नलि सम्पूर्ण तृष्णाहरूबाट यः  जो भगवान् ऋषभदेव 


रालानन्द्री लीक 


९८९९ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 
अतद्रचनया  अनात्म चिन्तनकोअनभिज्ञ भएर सुतिरहेको उपदेश दिनुभयो 

कारणले गर्दा लोकस्य  लोकको तस्मे  त्यस्ता 

प ३ 

श्रेयसि  कल्याणको कुरा करुणया  अति करुणाले गर्दा भगवते  भगवान् 

भगवान्को भजन या ज्ञान अभयम्  भयरहित ऋषभाय  ऋषभदेवलाई 
मार्गमा आत्मलोकम्  आत्मज्ञान नमः  नमस्कार छ 
चिरसुप्तबुद्धेः  धैरे अधिदेखि आख्यात्  जसले भन्नुभयो 





ताक्यार्थ नित्य आफ्नो वास्तविक स्वरूपको अनुभव गनलि सम्पूर्ण तुष्णाहरूबाट मुक्त भएका 
भगवान् ऋषभदेवले अनात्मचिन्तनको कारणले गर्दा भगवान्को भजन या ज्ञान मार्गमा धेरै 
अधिदेखि अनभिज्ञ भएर सुतिरहेको लोकप्रति अति करुणाले गर्दा भयरहित बनाउने आत्मज्ञानको 
उपदेश दिनुभयो । त्यस्ता भक्तवत्सल भगवान् ऋषभदेवलाई नमस्कार छ। 


इति श्रीमद्धागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां पञ्चमस्कन्धे 
ऋषभदेवानुचरिते षष्टोऽध्यायः ॥ ६॥ 


रालानन्द्री लीक 

