पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 


अथ सप्तमोऽध्यायः 
भरत चरित्र 


श्रीडुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 


भरतस्त॒ महाभागवतो यदा भगवतावनितटपरिपाटनाय 
सच्चिन्तितस्तदनुशासनपरः पञ्चजनीं विरवरूपदुहितरमुपयेमे ॥ १॥ 
पदार्थ भगवता  भगवान् तदूनुशासनपरः  ऋषभदेवको 
महाभागवतः  भगवान्का ऋषभदेवद्रारा आज्ञा पालन गर्ने भरतजीले 
परमभक्त अवनितरुपरिपालनाय  वि्वरूपदुहितरम्  
भरतः  भरतजी पृथिवीको पालनका लागि विश्वरूपकी छोरी 
तुत सजञ्चिन्तितः  राजा बनाउन पञ्चजनीं  पञ्चजनीलाई 
यदा  जुन वेला सोचिएका थिए त्यतिखेर उपयेमे  विवाह गरे 





ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! भगवान् ऋषभदेवले भगवान्का परमभक्त आप्ना छोरा भरतलाई 
राजा बनाई पृथिवीको रक्षा गर्न काममा नियुक्त गर्न विचार गरेपछि ती भरतले आफ्ना पिताको 
आज्ञाअनुसार विश्वरूपकी छोरी पञ्चजनीसंग विवाह गरे । 


तस्यामु ह वा आत्मजान् का्त्स्त्येनानुरूपानात्मनः पञ्च 
जनयामास भूतादिरिव भूतसृक्ष्माणि ॥ २॥ 


पदार्थ 

ह  निश्चयने 

भूतादिः  पञ्च महाभूतहरूले 
भूतसुक्ष्माणि इव  पांच 


तन्मात्राहरूलाई यै 
तस्याम् वा  ती पञ्चजनीबाट 
कातस््यन  परै 


आत्मनः अनुरूपान्  आपूजस्ते 





पञ्च  पाँच भाद् 
आत्मजान्  छोराहरू 
जनयामास  जन्माए 


ताक्यार्थ पञ्च महाभूतहरूबाट पाँच तन्मात्राहरू उत्पन्न भए रँ राजकुमार भरतले पञ्चजनीको 
गर्भबाट आफूसमान सदगुण र सदबुद्धिले युक्त भएका पाँच भाइ छोराहरू जन्माए। 


सुमतिं राष्टभृतं सुदशंनमावरणं धूम्रकेतुमिति। अजनाभं नामेतदषं 
भारतमिति यत आरभ्य व्यपदिशन्ति ॥ ३॥ 


पदार्थ 
सुमतिं  सुमति 
राष्टभृतं  राष्ट्रभृत् 


सुदशंनम्  सुदर्शन 
आवरणं  आवरण र 
धूम्रकेतुम्  धूम्रकेतु 


इति  यसप्रकार 
यतः  जुन समयबाट 
आरभ्य  आरम्भ गरेर 


रामालन्द्री टीका 


९८३० 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 
अजनाभं नाम  अजनाभ नाम ।एतद्रषं  यस वर्षलारई नामबाट भारतवर्ष भनेर 
भएको भारतम् इति  भरतको व्यपदिशन्ति  भन्दछन् 


ताक्यार्थ राजा भरतका सुमति, राष्ट्रभृत्, सुदर्शन, आवरण र धूम्रकेतु नामका पाँच छोराहरू 
थिए। अजनाभ नाम भएको यस वर्षलाई उनै भरतको नामबाट यसै समयदेखि भारतवर्ष भन्न 
थालिएको हो । 


स बहुविन्महीपतिः पितृपितामहवदुरुवत्सलतया स्वे स्वे कमणि 
वतमानाः प्रजाः स्वधमंमनुवतंमानः पयंपाल्यत् ॥ ४॥ 
पढार्थ र हजुरुबा नाभि आदिले ४ै स्वेस्वे  आआप्नो 
सः ती स्वधमंम्  आप्नो धर्मलाई कमणि  कर्वव्यमा 
बहुवित्  धेर ज्ञान भएका अनुवतंमानः  पालन गर्दै वतमानाः  रहेका 
महीपतिः  राजा भरतले उरुवत्सङतया  ज्यादै दयालु प्रजाः  प्रजाहरूलाई 
पितृपितामहवत्  बुबा ऋषभ भएका हुनाले पयंपाख्यत्  पालनपोषण गरे 
ताक्यार्थ धेरै ज्ञान भएका ती ज्यादै दयालु राजा भरतले आफ्नो धर्म र मर्यादामा रहेर 


ऋषभदेव, नाभि आदि बाबुबाजेहरूले ४ आआपफ्नो कर्तव्यमा लागेका प्रजाहरूको पालन 
पोषण गर्न लागे। 
ईजे च भगवन्तं यज्ञकतुरूपं कतुभिरुच्चावचेः श्रद्धयाहताग्नि 


होत्रदशपूणंमासचातुमास्यपञ्युसोमानां प्रकृतिविकृतिभिरनुसवनं 
चातुोत्रविधिना ॥ ५॥ 





पदार्थ उद्गाता र ब्रह्मा यी चार उन्वावचेः  दुला र साना 
यज्ञक्रतुरूपं  यज्ञस्वरूप ऋत्विग्हरुद्रारा गरिने विधिले प्रकृतिविकृतिभिः  प्रकृति र 
भगवन्तं  भगवान्लाई आहताग्निहोत्रदशंपृणंमास विकृति संज्ञक 

च  पनि चातुमस्यपञ्युसोमानां  क्रतुभिः  यज्ञटरूद्रारा 
श्रद्धया  श्रद्धापूर्वक अग्निहोत्र, दर्श, पूर्णमास, अनुसवनं  समयअनुसार 
चातुर्होत्रविधिना  होता, अध्वर्यु चातुर्मास्य, पशु तथा सोम आदि ईजे  यज्ञ गरे 





वाक्यार्थ ती राजा भरतले होता ऋग्वेदपाढठी, अध्वर्युं यजुर्वेदपाठी, उद्गाता सामगान गर्न 
र ब्रह्मा कृताकृत हेर्न गरी चार किसिमका ऋत्विग्हरूद्वारा गरादने प्रकृति सम्पूर्णं अङ्गले युक्त 
भएको र विकृति सबै अङ्ग पूर्ण नभएकोका भेदले दुई प्रकारका अग्निहोत्र, दर्श, पूर्णमास, 
चातुर्मास्य, पशु तथा सोम आदि सानाटुला यज्ञहरूद्रारा श्रद्धापूर्वकं भगवान्को पूजा गरे । 


विवरण यहाँ भगवान्लाई यज्ञरूप र क्रतुरूप भनिएको छ । सामान्यतया यज्ञ र क्रतुं दुबे शब्दले 
एडटै अर्थ बुखाउछन् तर यहाँ यी दुई बीचको भिन्नतातफ सङ्केत गरिएको छ । वेदिक हवन कार्यमा 


रामालन्द्री टीका 


९८२१ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 


प्रयोग गरिने खयरबाट बनेको आठ कोण पारेर ताचिएको काष्ठविशेषलाई यूप भनिन्छ । त्यसको 
प्रयोग हने अनुष्ठानलाई क्रतु र प्रयोग नहुनेलाई यज्ञ भनिन्छ। अग्निहोत्र आदि यज्ञका प्रकृति र 
विकृति गरी दुई भेद रहेका छन् । जुन यज्ञमा आवश्यक सम्पूर्ण अङ्गहरूको उपदेश र प्रयोग हुन्छ 
त्यसलाई प्रकृति याग भनिन्छ भने अङ्गविशेषको मात्र उपदेश र प्रयोग हुने यज्ञलाई विकृति याग 
भनिन्छ। 


सम्प्रचरत्सु नानायागेषु विरचिताङ्गकरियेष्वपू्वं यत्तत् क्रियाफलं 
धर्माख्यं परे ब्ह्यणि यज्ञपुरुषे सर्वदेवतालिङ्गानां 
मन्त्राणामथनियामकतया साक्षात्कतैरि परदेवतायां भगवति वासुदेव 
एव भावयमान आत्मनेपुण्यमृदितकषायो हविः्वध्वयुमिगृह्यमाणेषु 
स यजमानो यज्ञभाजो देवांस्तान् पुरुषावयवेष्वभ्यध्यायत् ॥ ६॥ 


पदार्थ सम्पूर्ण देवताहरूका प्रकाशक ट श्रद्धाका 
विरचिताङ्करियेषु  अङ्गक्रिया मन्त्राणाम्  मन्त्रहरूका कारणले आफ्नो रागद्वेष आदि 
सम्पनन भइसकेका अथनियामकतया  अर्थ मललाई समाप्त पारद 
नानायागेषु  विभिन यज्ञहरू नियामक सः ती 

सम्प्रचरत्सु  सुर भदसकेपछि यज्ञपुरुषे  यज्ञपुरुष यजमानः  यजमान भरतले 
अध्वयुभिः  ऋत्विगहरुद्रारा परे बरह्मणि  परब्रह्ममा यज्ञभाजः  यज्ञभागका 
हविः  यज्ञका हविहरू साक्षात्कतरि  साक्षात् कर्ता अधिकारी भएका 
गृह्यमाणेषु  ग्रहण गरिएपचछि परदेवतायां  परदेवतारूप तान्  ती 

धमांख्यं  धर्म नामक भगवति  भगवान् देवान्  इन्द्र आदि 

यत्  जुन वासुदेवे  वासुदेवमा देवताहरूलाई 

अपूर्वं  अपूर्व हो एव  नै पुरुषावयवेषु  यज्ञपुरुष 
तत्  त्यो भावयमानः  निष्काम भावनाले भगवान्का अवयवहरूमा 
क्रियाफलं  यज्ञकर्मको फल अर्पण गर्दै अभ्यध्यायत्  ध्यान गरे 
स्वैदेवतालिङ्गानां  इन्द्र आदि आत्मनेपुण्यमृदितकषायः  





ताक्यार्थ यसप्रकार अङ्गकर्मसहितका विभिन्न यज्ञहरू गर्ने क्रममा जब ऋत्विगूहरू आहूति दिन 
हातमा चरु लिन्थे, तब यजमान राजा भरत त्यस यज्ञद्वारा प्राप्त हुने पुण्यरूप फल यज्ञपुरुष 
भगवान् वासुदेवलाई नै अर्पण गरिदिन्थे। वास्तवमा इन्द्र आदि सम्पूर्ण देवताहरूलाई प्रकाशित गर्ने 
मन्त्रहरूका पनि अर्थलाई नियमन गर्ने भगवान् वासुदेव ने मुख्य कर्ता एवं प्रधान देवता हुनुहुन्छ 
भन्ने निश्चय गरेर उनले यज्ञभागका अधिकारी इन्द्र आदि देवताहरूलाई पनि भगवानूका 
अङ्गहरूमा ने ध्यान गर्दथे, अर्थात् उनी भगवानके अङ्गमा सम्पूर्ण देवताहरूको भावना गर्दथे। 


विवरण कर्महरू गरिसकेपछि फलप्राप्ति हुनुभन्दा पहिलेको अवस्थालाई अपूर्वं भनिन्छ। 


रालालन्द्री टीका 


९८३२ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 


अपूर्वका सम्बन्धमा विद्रानूहरूको फरकफरक धारणा पाडइन्छ । कर्म॒गर्नेवित्तिकै सूक्ष्मरूपमा 
उत्पन्न हून स्वर्ग आदि फल नै अपूर्वं हो भन्ने एकथरी मीमांसकटहरूको मत छ भने कालान्तरमा 
स्वर्ग आदि फल दिन सक्ने धर्म आदि शक्ति नै अपूर्वं हो भन्ने अर्काथरी विद्वानूहरूको मत छ। 
यहाँ धर्माख्यं र क्रियाफलं यी दुई पदले यिनै मतहरूलाई सङडत गरेका छन्। यज्ञ आदि विभिन्न 
सत्कर्महरू गर्दा उत्पन्न भएको धर्मलाई भरतले आफनो ठानेनन् अपितु भगवानूको नै ठाने। 

मीमांसाशास्त्रमा देवताहरू मन्त्रमय हुन्छन् भनी बतादृएको छ । इन्द्र, वरुण, अग्नि आदि 
अनेक देवताहरू मन्त्रका नै अर्थरूप हुन्, उनीहरूको दुर कुनै आकार छैन भन्ने सिद्धान्त रहेको 
छ । भगवान् ती देवताहरूको पनि नियामक अर्थात् सञ्चालक हूनुहृन्छ । त्यसैले उहाँ लाई परदेवता 
भनिन्छ। विभिन्न कर्मका कर्ता जीवात्माहरूलाई पनि अन्तर्यामी रूपले भगवान्ले ने प्रेरित 
गर्नृहन्छ, त्यसेले उहाँलाई साक्षात्कर्ता भनी बतादृएको छ। प्रायः मानिसहरू राम्रा कर्महरू मेले नै 
गरेको हँ र तिनबाट उत्पन्न धर्म पनि मेरो नै हो भनी घमण्ड गर्दछन्। आफूलाई धर्मात्मा अर्थात् 
धर्मको आश्रय मान्ते ती मान्छेहरू अज्ञानमा फसेका हन् । कर्मद्रारा देवताहरूको आराधना हुने हदा 
कर्मबाट उत्पन्न धर्म आदि देवताहरूमा नै रहन्छ भन्ने मान्ने हो भने पनि देवताहरूका समेत 
नियामक भगवान् नै अपूर्वको आश्रय सिद्ध हूनुहृन्छ । त्यसै गरी कर्म गर्ने यजमानमा नै धर्म रहन्छ 
भन्ने हो भने पनि सबैका अन्तर्यामी र तीती कर्महरूमा यजमानलाई प्रेरित गर्न परमात्मा नै 
वास्तवमा कर्ता भएकाले उहाँ नै धर्मका आश्य हुनुहुन्छ । भित्र बसीबसी कर्म गर्ने परमात्मालाई 
नचिनी सामान्य मान्छेहरू निमित्त मात्र बनेको आफौलाई नै कर्ता मान्दछन्। यस्तो उल्टो बुद्धि 
भरतमा थिएन र यही निपुणता अर्थात् चलाखीका कारण सबै थरी धर्म आदिको बन्धनलाई 
भगवानूमा अर्पण गरी उनी पापपुण्यको बन्धनबाट रहित बनेका थिए। 

भगवद्गीता २।५०मा निष्काम कर्मयोगको परिभाषा गर्दै भनिएको छ योगः कर्मसु 
कौशलम् अर्थात् कुशलतापूर्वक कर्म गर्नु नै योग हो। कर्म गरिसकेपचछि त्यसको पुण्यपापरूपी 
फल अवश्य प्राप्त हुन्छ तर आसक्तिरहित भई कर्मको फल भगवानूमा अर्पण गरिन्छ भने त्यस 
कर्मको फलले आफूलाई द्ँदेन । कर्म गर्दागिर्दै पनि त्यसबाट उत्पन्न हुने पुण्यपापले आ्ूलाई 
बन्धनमा पार्न नसक्ने बन्नु नै निष्काम कर्मयोगको रहस्य हो । कर्ममा कुशलता प्राप्त गर्नु भनेको 
यही नै हो। 


एवं कर्मविशुद्धया विशुद्धसत्त्वस्यान्तहंदयाकारशररीरे बरह्मणि 
भगवति वासुदेवे महापुरुषरूपोपलक्षणे श्रीवत्सकोस्तुभ 
वनमाठारिदरगदादिभिरुपलक्षिते निजपुरुषहल्ठिखितेनात्मनि 
पुरुषरूपेण विरोचमान उच्चैस्तरां भक्तिरयुदिनमेधमानरया 
जायत ॥ ७॥ 

पदार्थ एवं  यसरी 





कर्मविशुद्धया  कर्मको 


रामालन्द्री टीका 


पञ्चम स्कन्ध 


शुदधिद्रारा 

विज्युद्धसत्त्वस्य  चित्त शुद्ध 
भएका राजा भरतको 
अन्तहृंद्याकाशदारीरे  भित्री 


श्रीमद्भागवत 


गदादिभिरुपलक्षिते  श्रीवत्स, 
कौस्तुभ, वनमाला, चक्र, शङ्ख, 
गदा आदिद्रारा चिनिनुभएका 
निजपुरुषहल्लिखितेन  नारद 


हृदयरूप आकाश नै अभिव्यक्ति आदि भक्तहरूद्रारा सर्धैँ हृदयमा 


१८३ 


अध्याय ७ 


जह्यणि  परब्रह्मस्वरूप 

सो 
वासुदेवे  वासुदेव 
भगवति  भगवानूमा 
अनुदिनम्  दिनदिनै 
एधमानरया  अत्यन्त वेगले 


स्थल भएका चिन्तन गरिने हूुनाले बदिरहेको 
महापुरुषरूपोपलक्षणे  महा आत्मनि  अन्तःकरणमा उच्चेस्तरां  अति उत्कृष्ट 
पुरुषरूप नै जसको आकार या पुरुषरूपेण  पुरुषरूपले भक्तिः  भक्ति 


उपलक्षण छ त्यस्ता विरोचमाने  विराजमान अजायत  पैदा भयो 


श्रीवत्सकोस्तुभवनमालारिदर हनुभएका 


ताक्यार्थ यसरी निष्काम कर्म गनलि राजा भरतको चित्त शुद्ध भएको थियो । त्यस पवित्र 
चित्तमा श्रीवत्स, कौस्तुभमणि, वनमाला, शङ्ख, चक्र, गदा आदि चिह्नले सुशोभित भएर 
हृदयरूप आकाशमा प्रकट हूनुहुने, आप्ना प्रियभक्त नारद आदिको हृदयमा निश्चलभावले 
विराजमान पुरुषरूप सर्वव्यापक भगवान् वासुदेवप्रति उनको उत्कृष्ट भक्ति बद्दै गयो । 


एवं वषांयुतसहस्रपय॑न्तावसितक्मनिवांणावसरोऽधिभुज्यमानं 
स्वतनयेभ्यो खिथं पितुपेतामहं यथादायं विभज्य स्वयं 
सकठलसम्पन्निकेतात् स्वनिकेतात् पुलहाश्रमं प्रवव्राज ॥ ८ ॥ 





पढार्थ गरिरहेको सकठसम्पन्निकेतात्  सम्पूर्ण 
एवं  यसप्रकार राजकाज पितृपेतामहं  बाबुबाजेको सम्पत्तिको खानी भएको 
चला्खैदे रिक्थं  राज्य तथा धनसम्पत्ति स्वनिकेतात्  आपनो 
वषांयुतसहस्रपय॑न्तावसितक्म स्वतनयेभ्यः  आपना दरबारबाट 


निवांणावसरः  दश लाख छोराहरूमा पुलहाश्रमं  पुलह ऋषिको 
वर्षसम्म आफ्नो राज्यसम्बन्धी यथादायं  भागअनुसार आश्रम हरिहरक्षेत्रमा 
कर्म समाप्त गरेर स्वयं  आपले प्रवव्राज  गए 





अधिभुज्यमानं  आफूले भोग ॒ विभज्य  विभाग गरिदिएर 


ताक्यार्थ यसप्रकार दश लाख वर्षसम्म राज्य गरिसकेपछि राजा भरतले आफूले भोग गरिरहेको 
नाबुबाजेवाट प्राप्त सम्पूर्ण राज्यसम्पत्ति शास्त्रीय विधिअनुसार आप्ना छोराहरूलाई भाग 
लगाइदिए । सम्पत्तिले पूर्ण भएको राजमहललाई छडेर उनी आफू चादि पुलह ऋषिको आश्म 
हरिहरक्ेत्रमा गए । 


यत्र ह वाव भगवान् हरिरद्यापि तत्रत्यानां निजजनानां वात्सल्येन 
सन्निधाप्यत इच्छारूपेण ॥ ९॥ 


रामालन्द्री टीका 


१८३४ 
पञ्चम स्कन्ध 


पदार्थ 

यत्र  जुन हरिहर क्षेत्रमा 
ह वाव  निश्चय नै 
भगवान्  भगवान् 

हरिः  श्रीहरि 


श्रीमद्भागवत 


अद्य अपि  आज पनि 
तत्रत्यानां  त्यहँ बस्ने 
निजजनानां  आपफ्ना 
भक्तहरूको 

वात्सल्येन  प्रेमको कारणले 





अध्याय ७ 


इच्छारूपेण  इच्छानुसार 
दइष्टदेवको रूपमा 
सन्निधाप्यते  नजिकै प्राप्त 
नुहन्छ 


ताक्यार्थ त्यस हरिहरक्षेत्रमा अहिले पनि भक्तहरूको इच्छाअनुसार भगवान् श्रीहरि आफ्ना 


प्रमीहरूको साथमा रहनुहुन्छ । 


यत्राश्रमपदान्युभयतो नाभिभिदुंषच्चकेर्चकनदी नाम सरित्प्रवरा 


४७ पवित्रीकरोति अ 
सवतः पवित्रीकरोति ॥ १० ॥ 
पदढार्थ दुषच्चकरः  चक्रे युक्त 
यत्र  जहाँ  शिलाहरूद्रारा 
उभयतोनाभिभिः  दुबे पट्टिबाट चक्रनदी नाम  चक्रनदी नाम 


नाभिजस्तो लाग्ने 


गररेकी 





सरित्प्रवरा  श्रेष्ठ नदीले 
आश्रमपदानि  आश्रम क्ेत्रलाई 
सवतः  सवै प्रकारले 
पवित्रीकरोति  पवित्र बनाउन 


ताक्यार्थ त्यहां चक्रनदी काली गण्डकी नाम गरेकी प्रसिद्ध नदी बग्दच्िन्। ती काली 
गण्डकीले तलमाथि दुबेतिर नाभिसमान चिह्र भएका चक्राकार शालग्राम शिलाहरूद्वारा सम्पूर्ण 
आश्चम क्षेत्रलाई नै सबे प्रकारले पवित्र गरिरहन्छिन् । 


विवरण हिमवत्खण्डको शिरोभागमा रहेको मुक्तिक्षेत्रबाट प्रवाहित नदी कृष्णा गण्डकीलाई 
पावन नदीको रूपमा शास्त्रहरूमा प्रशंसा गरिएको छ। वराह, पद्य, स्कन्ध आदि पुराणहरूमा 
यससम्बन्धी विभिन्न प्रसङ्गहरू पाइन्छन्। वराह पुराणअनुसार पवित्र मुक्तिक्षेत्रमा रही भगवान् 
विष्णुले लोकहितका लागि भगवान् शङूरको तपस्या गर्दा उहाँको गण्डस्थल गालाको 
पसिनाबाट बनेकी नदी भएकीले यिनलाई गण्डकी भनिएको हो। एकपटक यिनले आफना 
अधिष्ठाता उनै भगवान् विष्णुको तपस्या गरिन् र भगवान्लाई आफ्नो गर्भभित्र पुत्रूपले रहन 
प्रार्थना गरिन्। सर्वव्यापी नारायण प्रभु शालग्रामको रूप लिएर नदीभित्र प्रवेश गर्नुभयो। यस 
कुराको वर्णन पुराणहरूमा विस्तृतरूपले गरिएको छ। गण्डकी नदीको किनारमा पुलहाश्चम, 
सिद्धाश्रम आदि तपःस्थलहरू रहेको चर्चा पुराणहरूमा पाइन्छ । भगवान् शङ्रले त्रिशूल प्रहार गर्दा 
निस्किएकी त्रिशूली नदी जुन ठँमा कृष्णा गण्डकीसंग मिल्दच्िन् त्यो सङ्गमस्थललाई 
आदिप्रयाग भनी पुराणहरूमा वर्णन गरिएको छ। भगवान् विष्णु र भगवान् शङ्कर दुबैको सन्निधि 
भएको यो हरिहर क्षेत्रमा देवताहरू स्धँ अटन भ्रमण गरिरहने हुनाले यसलाई देवघाटक्षेत्र 
भनिएको हो भनी पुराणहरूमा उल्लेख गरिएको छ । यस प्रकार सप्तगण्डकी क्षेत्र भगवान् शङ्कर र 
भगवान् विष्णुका पवित्र लीलाप्रसङ्गहरूले भरिएको छ। 

भगवान् विष्णुको चक्रचिह्छयुक्त पवित्र॒ शालग्रामशिला साक्षात् भगवानूकै स्वरूप 
मानिन्छन्। स्कन्दपुराणमा भगवानूको आज्ञाले विश्वकर्मा नै वज्रकीट बनेर काला चिल्ला 


रामालन्द्री टीका 


१८२५ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 


शिलाहरूलाई चक्रचिहयुक्त बनाउछन् भनिएको छ। सालङ़ायन ऋषिको तपस्याबाट प्रसन्न 
हुनुभएका भगवान् शालग्रामको रूपमा यस पुण्यक्षेत्रमा रहनुभएको प्रसङ्ग वराहपुराणमा पाडन्छ । 
शालग्राममा भगवान् शङ्कर र विष्णुको नित्य वास हुन्छ । यसको पूजा जहिले जसरी गरे पति त्यो 
अपूर्ण हँदेन भनिएको छ । हुन त कणकणमा परमात्मा व्यापक हुनुहुन्छ, उहाँको सच्चित् शक्ति 
पाएर नै जगत् प्रकाशित भएको छ तर सगुण परमात्माका उपासकटहरूले आपफ्ना इष्टदेवको धेरै 
कला अभिव्यक्त भएको यस्ता शालग्राम शिलामा पूर्ण भगवदनुदधि राख्नुपर्दछ भनी पुराणहरूमा 


बताइएको छ । 


तस्मिन् वाव किर स एकलः पुलहाश्रमोपवने विविधकुसुम 
किंसल्यतुसिकाम्बुभिः कन्दमूलफलोपहरेश्च समीहमानो भगवत 


आराधनं विविक्त उपरतविषयाभिकाष उपभृतोपशमः 


निवृतिमवाप ॥ ॥ 


पदढार्थ 

तस्मिन्  त्यस 
पुलहाश्रमोपवने  पुलहाश्रमको 
न्गँचामा 

वाव किर  निश्चय नै 


एकलः  एक्लै 
विविधकुसुमकिसल्यतुलसिका 


म्बुभिः  धरे प्रकारका फूल, 


पालुवा, तुलसी, जल आदिद्रारा 
कन्दमूलफलोपहरेः च  कन्द, 
मूल, फलफूल आदिको 
उपहारदारा पनि 

भगवतः  भगवान्को 
आराधनं  आराधना गर्न 
समीहमानः  इच्छा गर्वे 
विविक्तः  एकाग्र भएर 





परां 


उपरतविषयाभिलाषः  सम्पूर्ण 
विषयको चाहनाबाट टाढा रहेर 
उपभृतोपशमः  शम आदि 
साधनालाई स्वीकार गर्दै 

सः  ती राजर्षिं भरतले 

परां  अत्यन्त ठुलो 

निवृतिम्  आनन्दलाई 

अवाप  प्राप्त गरे 


ताक्यार्थ पुलहाश्रममा पुगेका राजर्षिं भरत त्यस उपवनको एकान्त ठँमा बसेर विभिन्न 
प्रकारका पत्र, पुष्प, तुलसीदल, जल, कन्दमूल, फल आदि सामग्रीले भगवानूको आराधना गर्न 
लागे। यसले गर्दा उनको अन्तःकरणबाट क्रमशः सम्पूर्ण विषयको अभिलाषा हट्दै गयो र 
निष्काम भावको वृद्धिले उनले परमानन्द प्राप्त गरे। 


तयेत्थमविरतपुरुषपरिचयंया भगवति प्रवधंमानानुरागभरद्रतहदय 
रोथिल्यः प्रहषैवेगेनात्मन्युदुभिद्यमानरोमपुलककुलक ओत्कण्ड्यप्रवृत्त 
प्रणयवाष्पनिरुद्धावलोकनयन एवं निजरमणारुणचरणारविन्दानुध्यान 
परिचितभक्तियोगेन परिष्टुतपरमाहादगम्भीरहदयहदावगाढधिषण 
स्तामपि क्रियमाणां भगवत्सपयां न सस्मार ॥ १२॥ 

तया  त्यो पहिले भनिए 


रामालन्द्री टीका 


पर्थ इत्थम्  यसरी 


९८२६ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 
अविरतपुरुषपरिचयंया  निरन्तर रोमाञ्च छएका ध्यानरूपी भक्तियोगले 

गरिएको भगवान्को सेवाले ओत्कण्ट्यप्रवृत्प्रणयवाष्प परिप्टुतपरमाहादगम्भीरहदय 
भगवति  भगवान्मा निरुद्धावलोकनयनः  अतिशय हदावगाढधिषणः  सर्वत्र व्याप्त 


प्रवधंमानानुरागभयद्रतहदय उत्कण्ठाको कारण प्रमाश्रुले आनन्दे आनन्दको हृदयरूपी 
शोथिल्यः  भगवानप्रतिको भरिपूर्ण हदा दृष्टि लुप्त भएका सरोवरमा बुद्धि डुबेका भरतले 


अनुराग बद्नाले हृदय द्रवीभूत॒नयनले युक्त ताम्  पूर्वोक्त 

भएका एवं  यस्तो क्रियमाणां  सर्धं गरिरहेको 
प्रहषवेगेन  अत्यधिक हर्षका निजरमणारुणचरणारविन्दा भगवत्सपर्यां  भगवान्को पूजा 
कारण नुष्यानपरिचितभक्तियोगेन  अपि  पनि 

आत्मनि  शरीरमा आफनो रमणस्थल भगवान्को न सस्मार  सम्मेनन् 





उदुमिद्यमानरोमपुलककुलकः  केटी राता चरणारविन्दको 


ताक्यार्थ यसप्रकार नियमपूर्वकं भगवान्को सेवामा निरन्तर लागेपछि भरतमा दिनदिनै 
भगवानूप्रतिको प्रेम बदन लाग्यो । प्रबल प्रमका कारण हृदय द्रवीभूत भएका उनलाई भगवानूको 
आराधना बाहेक अन्य कुराको होस भएन। भगवान्को सेवाबाट प्राप्त आनन्दको वेगले शरीरमा 
रोमाञ्च हुन थाल्यो । अतिशय उत्कण्ठाका कारण आनन्दका आंसु भरिएका उनका आंँखाले देख्न 
ने छाडे। यसरी आपफना प्रियतम भगवान्का राताराता चरणकमलको ध्यान गर्दा भक्तियोग बद्दै 
गयो । आनन्दे आनन्दले परिपूर्ण हृदयरूपी सरोवरमा मन रमाउनाले आफ़ूले सध गरिरेको 
भगवान्को पूजा, आराधना आदिको पनि उनलाई सम्खना भएन। 


विवरण हदयद्रति अर्थात् चित्त पर्लिनुलाई भक्तिशास्त्रमा टठुलो महत्त्वका साथ लिदएको 
पादन्छ । परमात्मामा जसको जति बढी भक्ति हुन्छ त्यसको हृदय परमात्माका गुणहरू सुन्दासुन्दे 
त्यति नै बढी परि्लिन्छ। जसरी पगालिएको धातुलाई जस्तो साँचोमा हाल्यो त्यस्तै आकारको 
बन्दछछ त्यसै गरी पग्लिएको चित्त पनि भगवानूमा खन्खन् लीन बन्दै जान्छ। 

भक्तिरसमा चुर्लुम्म डुबेको चित्तको स्थिति सामान्य अवस्थाभन्दा विलक्षण ह॒न्छ । सामान्य 
अवस्थामा एउटे मनमा उत्साह र उदासीनता यी दुई विरोधी भाव रहन सक्देनन् तर भक्तियुक्त 
चित्त संसारबाट विरक्त र परमात्मा प्राप्तितफ अत्यन्त उत्साही बन्द । यहाँ आएको हृदयशैथिल्यः 
यो पदले कुनै पनि सांसारिक वस्तुको अपेक्षा नराख्ने भन्ने अर्थ बुखाउंछ । यहाँ उत्कण्ठा भनेको 
परमात्मालाई पाडन हदय अत्यन्त छट्पटाउनु हो । यसप्रकार संसारको विषयमा वास्ता नगर्ने र 
परमात्मामा सर्धं उत्साह राख्ने भक्तमा रोमाञ्च हुने, ओंँसुका धारा बग्ने, बोल्न नसक्ने जस्ता 
सात्विक भावहरू देखिद्रहन्छन्। परमात्माका चरणको ध्यानमा ने लीन भएर सुदधिबुदधि हराएर 
मस्त बनेका भरतले पनि बाहिरी संसारको कुनै वास्ता गरेनन्। अनन्त प्रेम र आदर मिसिंदा 
भक्तिको स्वरूप अत्यन्त विलक्षण बन्दछ । आदरका कारणले भक्तहरू भगवान्को चरणको सेवा 
गर्दछन् भने प्रेमका कारण त्यसमा मस्त बनिरहन्छन्। मनुष्यको बुद्धि जब यस्तो भक्तिरसमा 
चुर्लुम्म इव्छ तब त्यस भक्तलाई आफूले भगवानूको सेवा गरिरहेको पनि थाहा हेन । यसर्थ 
चित्तलाई पूर्ण रूपमा भगवानूमा समर्पित गरेर आ्ूलाई विर्सनु नै भक्तिको उत्कृष्ट स्वरूप हो । 


रामालन्द्री टीका 


१८३२७ 
पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 
राजा भरत भगवदभक्तिको यस्ते उत्कर्षमा पुगेका धिए। 
इत्थं धृतभगवदू्रत॒एेणेयाजिनवाससानुसवनाभिषेकाद्रंकपिश 
कुटिलकजटाकलापेन च विरोचमानः सूयचां भगवन्तं हिरण्मयं 
पुरुषमुज्जिहाने सूयमण्डलेऽभ्युपतिष्ठन्नेतदु होवाच ॥ १३॥ 





पदढार्थ दिनदिनै त्रिकालस्नानको भगवन्तं  भगवान् 

इत्थं  यसप्रकारले कारणले चिसा र घुमेका हिरण्मयं  हिरण्मय 
धृतभगवटूव्रतः  भगवान्को जटासमूहले पनि पुरुषम्  पुरुषलाई 
आराधनारूपी ब्रतलाई धारण विरोचमानः  अति तेजस्वी अभ्युपतिष्ठन्  उपस्थान गर्दै 
गरेका देखिने भरत वा आराधना गर्दै 
एणेयाजिनवाससानुसवना उज्जिहाने  उदाउन लागेको उ ह  निश्चय नै 
भिषेकाद्रंकपिरशकुटिक्नरा सूयंमण्डठे  सूर्यमण्डलमा एतत्  यसो 

कलापेन च  कृष्ण मृगचर्मलाई सूर्चां  भगवान् सूर्यसम्बन्धी उवाच  भन्दथे 

कपडाको रूपमा लगाएर ऋचाले 


वाक्यार्थ यसप्रकारले भगवान्को आराधनारूपी त्रत धारण गरेका भरतले शरीरमा कृष्ण 
मृगचर्म धारण गरेका धिए। त्रिकाल स्नान गनलि सर्धँ भिजिरहने खैरो रङ्को घुभ्रिएको जटाले 
गर्दा उनी अत्यन्त राम्रा र तेजस्वी देखिन्थे । ती तेजस्वी भरतले सूर्योदयको समयमा उपस्थानका 
मन्त्रहरूद्वारा ज्योतिर्मय भगवान् सूर्यनारायणको आराधना गर्दै यसो भन्दथे। 


् परोरज  सवितुजांतवेदो ९  
 सवितुजांतवेदो 

१ ट व जजान  

देवस्य भगां मनसेदं जजान । 
सुरेतसादः पुनराविश्य चष्टे 

हंसं गृघ्राणं नृषद्विद्विरामिमः॥ १४॥ 


पदार्थ अदः  सृष्टि गरिएको यो र  प्राणीहरूका 
परोरजः  प्रकृतिभन्दा पर विश्वमा बुद्धिवृत्तिलाई प्रेरित गर्ने 
रहेका आविश्य  अन्तयमिीको रूपमा देवस्य  प्रकाशमान 
जातवेदः  सम्पूर्ण कर्मको प्रवेश गरेर सवितुः  सूर्यमण्डलाभिमानी 
फलप्रदान गर्ने तत्त्वले गृध्राणं  कर्मफलमा आसक्त परमात्माको 

इदं  यो चराचरात्मक हंसं  जीवलाई भगः  ज्योतिर्मय कान्तिको 
सुष्टिलाई पुनः  फेरि इमः  शरणमा जाओ 
मनसा  सङ्ल्प मात्रले सुरेतसा  चितशक्तिको रूपमा 

जजान  उत्पन गयो चष्टे  कल्याण गर्द 





रामालन्द्री टीका 


१८३८ 
पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 


वाक्यार्थ सम्पूर्ण कर्मको फलदाता साक्षात् ईश्वररूप सूर्यमण्डलाभिमानी परमात्माको तेज 
प्रकृतिदेखि धरे पर छ । उहाँले नै आफ्नो सडल्पद्वारा यो चराचर जगत्को सुष्टि गर्नुभएको हो । 
आफूले उत्पनन गरेको संसारमा अन्तर्यामीरूपले प्रवेश गरेर आफनो चितृशक्तिद्रारा उहाँ सुखको 
इच्छा गर्ने जीवको रक्ना गर्नृहुन्छ। हामी पनि सम्पूर्ण प्राणीको बुदधिवृत्तिलाई प्रेरित गर्न त्यही 
ज्योतिर्मय तेजको शरणमा जाओँ। 


वितरण एडटै ब्रह्मतत्त्व आफ्नो मायाको कारण अध्यात्म, अधिभूत र अधिदैवको रूपमा 
देखिन्छ । शरीरभित्र रहने अन्तःकरण र इन्द्रिय अध्यात्म हन् रूप, रस आदि विषयहरू अधिभूत 
हन् भने सूर्य आदि देवता अधिदेव हृन् । सूर्यमण्डलका अभिमानी हिरण्यगर्भं सम्पूर्ण देवताहरूका 
समष्टि वा मूल हृन् । उनलाई सविता पनि भनिन्छ। सविता शब्द षूङ् प्राणिप्रसवे धातुबाट बन्दछ, 
जसको अर्थ हुन्छ सम्पूर्ण प्राणीहरूको उत्पत्ति गर्ने । त्यही सविता तत्वको स्तुति यहाँ गरिएको 
हो । 

गायत्री मन्त्र वेदको सार हो। यस मन्त्रमा ब्रह्म तत्वको रूपमा सविताको ध्यान गरिएको 
छ । सविताको उपासना वैदिक उपासना पद्धतिको महत्त्वपूर्ण पक्ष हो । सूर्यको लौकिक तेजसंग 
ब्रह्मको दिव्य ज्ञानस्वरूप तेजको समता देख्दै मन्त्रद्रष्टा ऋषिहरूले गायत्री मन्त्रह्रारा सविताको 
उपासना गरे फैँ भरतले पनि यस श्लोकद्रारा सविताको स्तुति गरेका हुन् । 

मनसा अर्थात् मायावृत्तिद्रारा जगत्को सुष्टि गर्ने परमात्मा मात्र प्राणीहरूका अनन्त कार्यर 
तिनका फलहरूको ठीकठीक व्यवस्थापन गर्न सक्नुहुन्छ । कर्मफल दिने हुनाले नै परमात्मालाई 
जातवेद भनिएको हो । जगत्का उत्पत्तिकर्ता परमात्माको स्वरूपभूत तेजलाई यस श्लोकमा 
आएको भर्ग पदले बतादृएको छ । जसरी आगो र त्यसको प्रकाश भिनननभिन्न वस्तु होइनन् त्यसे 
गरी परमात्मा र उहाँको ज्ञानस्वरूप तेज पनि भिन्न होइनन्। त्यसैले परमात्माको तेजलाई गरिएको 
प्रार्थना परमात्माको ने प्रार्थना हो। रजः भनेको प्रकृति हो, जो सत्त्व, रज आदि गुणहरूका कारण 
सर्धं मलिन रहन्छ । परमात्मा प्रकृतिदेखि परः अर्थात् माथि हुनहुन्छ । हंस अर्थात् जीवात्माहरू आ 
आफ्नो कर्मका फलहरूको सर्धैँ चाहना गरिरहन्छन्। अत्यन्त लोभी हने हुनाले जीवहरूलाई यहाँ 
गृघ्राण भनिएको हो । सुरेतसा अर्थात् आपनो ज्ञानशक्तिद्रारा आफूले नै रचना गरेका प्राणीका 
अन्तःकरणभित्र पसेर उनीहरूका सम्पूर्ण कर्म र कर्मफललाई परमात्मा हिरिरहनुहन्छ । नृषद्रिङ्गिराम् 
शब्दको व्युत्पत्ति यसप्रकार गरिएको छ नृषु सीदति उपाधितया प्रविशति इति नृषद् बुद्धिः, 
तस्यां रिङ्गिं रिङ्गणं गतिं, राति ददाति इति नुषद्विङ्गिराम्, न॒ अर्थात् जीवात्माहरूको उपाधिरूप जुन 
नुदि छ त्यसलाई प्रेरणा दिने परमात्मा भन्ने यस पदको अर्थ हो। त्यस्ता परमात्माको शरणमा 
इमः अर्थात् जान्छीं भनी यहाँ प्रार्थना गरिएको छ। यस श्लोकमा प्रकारान्तरले गायत्री मन्त्रको 
अर्थ बतादृएको छ । यस मन्त्रहरारा वेदमा अधिकार नहूनेले पनि परमात्माको उपासना गर्न सक्छन्। 


इति श्रीमदुभागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां पञ्चमस्कन्धे 
भरतचरिते भगवत्परिचयीयां सप्तमोऽध्यायः ॥ ७॥ 


रामालन्द्री टीका 


१८३९ 
पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय त 


अथ अष्टमोऽध्यायः 


मृगको मोहमा फसेर भरतको मुगयोनिमा जन्म 


श्रीडुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
एकदा तु महानद्यां कृतामिषेकनेयमिकावश्यको बह्माक्षरमभिगृणानो 
मुहूततरयमुदकान्त उपविवेश ॥ १॥ 


पदार्थ स्नान एवं नित्य नैमित्तिक आदि अभिगृणानः  जप गर्दै 
एकदा  कुनै एक दिन आवश्यक कर्म गरेका राजा मुहूतत्रयम्  तीन मृहूर्तसम्म 
तुत भरत उदकान्ते  नदीको तीरमा 
महानद्यां  महानदी गण्डकीमा बह्याक्षरम्  ब्रह्म अक्षर उपविवेरा  बसे 
कृताभिषेकनेयमिकावर्यकः  ॐकारलाई 





ताक्यार्थ परमभक्त ती भरत एकदिन गण्डकी नदीमा स्नान गरी आफ्ना नित्य, नैमित्तिक 
सम्पूर्ण कर्महरू समाप्त गरेर कारको जप गर्दै नदीको किनारमा तीन मुहूर्त २ घण्टा २४ 
मिनेट सम्म बसिरहेका धिए। 


भ 


तत्र तदा राजन् हरिणी पिपासया जलाशयाभ्याशमेकेवोपजगाम ॥ २॥ 


पदढार्थ एका एव  एडी मात्रै जलाशयाभ्याराम्  नदीको 
राजन्  हे राजा परीक्षित् हरिणी  हरिणी तीरमा 

तदा  त्यस वेला पिपासया  तिखलि व्याकुल उपजगाम  आद्पुगी 

तत्र  त्य्होँ भएर 





ताक्यार्थ त्यही समयमा तिखलि व्याकुल भएकी एडटी हरिणी पानी खानका लागि एक्लै त्यसै 
नदीको तीरमा आदपुगी । 


पेपीयमान उदके व ००   ४०९ 
तया पेपीयमान उदके तावदेवाविदूरेण नदतो मृगपतेरुन्नादो 
लोकभयङ्कर उदपतत् ॥ ३॥ 


पढार्थ तावत् एव  त्यसै बखतमा लोकभयङ्करः  लोकलाई 
तया  ती हरिणीले अविदूरेण  त्यहीं नजिकैबाट तर्साडनि 

उदके  पानी नदतः  ग्जदि गरेको उन्नाद  ठुलो आवाज 
पेपीयमाने  पिउंदापिङदे मृगपतेः  सिंहको उदपतत्  आयो 





ताक्यार्थ वी हरिणीले पानी पिरदे गर्दा नजिकेबाट सिंहको अत्यन्त उरलाग्दो आवाज आयो । 


रामालन्द्री टीका 


१८४० 
पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय त 


तमुपश्चुत्य सा मृगवधूः प्रकृतिविक्लवा चकितनिरीक्षणा सुतरामपि 


हरिभयामिनिवेशव्यग्रहदया पारिप्लवदुष्टिरगततृषा भयात् 
सहसेवोच्चकाम ॥ ४॥ 





पढार्थ हरिभयाभिनिवेशव्यग्रहदया  सा मृगवधूः  त्यो हरिणी 
तम्  त्यो भयडूर सिंहनाद सिंहको त्रासले व्याकुल मन॒ अपि  पनि 

उपश्रुत्य  सुनेर भएकी सुतराम्  अत्यन्त 
परकृतिविक्छवा  स्वभावैले पारिप्ठवदुष्टिः  आंखा चारैतर्फ भयात्  डरले गर्दा 
व्याकुल चित्त भएकी घुमाएकी सहसा एव  तत्कालै 
चकितनिरीक्षणा  उरले कांतर अगततृषा  पानी पिएर पूरा नदीपारि पुग्नको लागि 
आंखा भएकी प्यास नमेटिएकी उच्चक्राम  उपर हाम्फाली 


ताक्यार्थ नजिकैबाट आएको त्यो उरलाग्दो सिंहनाद सुनेर स्वभावैले काँतर र चञ्चल आंखा 
भएकी त्यो हरिणी अत्यन्त डराएर तिर्खा नमेटिए पनि नदीपारि पुग्नको लागि तत्काल उपफरेर 
पानीमा हाम्फाली । 

व  भ  


तस्या उत्पतन्त्या अन्तव॑त्न्या उरुभयावगलितो योनिनिगंतो गर्भ॑ः 
स्रोतसि निपपात ॥ ५॥ 





पदार्थ उरूभयावगलितः  ज्यादै रको निस्किएको 

उत्पतन्त्याः  उफ़्रने भएकी कारणले ठाउबाट विचलित  गभ॑ः  गर्भरूप पाठो 
अन्तवंत्न्याः  गर्भिणी भएको र स्रोतसि  नदीको प्रवाहमा 
तस्याः  त्यो हरिणीको योनिनिर्गंतः  योनिबाट बाहिर निपपात  खस्यो 


ताक्यार्थ उपफ़नाले र ज्यादै डरले गर्दा गर्भाशयबाट सेर योनिबाट बाहिर निस्किएको त्यस 
गर्भिणी हरिणीको पाठो नदीको प्रवाहमा खस्यो। 


तत्प्रसवोत्सपंणभयखेदातुरा स्वगणेन वियुज्यमाना कस्याञ्चिदयां 
कृष्णसारसती निपपाताथ च ममार ॥ ६॥ 


तत्प्रसवोत्सपंणभयखेदातुरा  वियुज्यमाना  दुटेकी निपपात  वेदनाको तोडमा 
प्रसववेदना, हाम्फाल्दाको धपेडी कृष्णसारसती  ती कृष्णसार पुगेर ढली र 

तथा सिंहनादको त्रासले अत्यन्त मृगको पोथी हरिणी अथ च  त्यसपछि 
व्याकुल भएकी कस्याज्चित्  कुनै ममार  मरी 

स्वगणेन  आपनो समूहबाट दर्यां  गुफामा 





ताक्यार्थ प्रसववेदना, हाम्फाल्दाको धपेडी तथा सिंहको आक्रमणको डरले अत्यन्त थाकेकी र 


रामालन्द्री टीका 


१८४१ 

 ४. 

आफनो समूहनाट ह्ुटेकी त्यो हरिणी त्यस वेदनाको तोडमा कुनै गुफामा पुगेर ढली र त्यी मरी । 
तं त्वेणकुणकं कृपणं स्रोतसानृह्यमानमभिवीक्ष्यापविद्ध 
बन्धुरिवानुकम्पया राजषिभेरत आदाय मृतमातरमित्याश्रम 


पद्मनयत् ॥ ७ ॥ 
पदार्थ चाहं आदाय  लिएर 
स्रोतसा  नदीको प्रवाहले अभिवीक्ष्य  देखेर मृतमातरम् इति  आमा मेको 
अनह्यमानम्  बगादै गरेको राजषिंः भरतः  राजर्षिं भरतले टृहुरो भन्ने ठानेर 
अपविद्धं  आफन्तबाट द्ुटेको बन्धुः इव  बान्धवले रै आश्रमपदम्  आफ्नो आश्रममा 
कृपणं  अत्यन्त दुःखी अनुकम्पया  अति दयाले अनयत्  लगे 
एणकुणकं तु  मृगको पाठोलाईतं  त्यस पाटोलाई 





वाक्यार्थ नदीको प्रवाहमा बग्दे गरेको, आमा मरेकाले टृहुरो बनेको दुःखी मृगको पाटोलाई 
दयालु राजर्षिं भरतले आफू त्यस पाटोको आफन्त जस्त बनेर अति दयाले गर्दा उसलाई आश्चममा 
लिएर आए । 


तस्य ह॒ वा एणकुणक उच्चैरेतस्मिन् कृतनिजाभिमानस्या 
हरहस्तत्पोषणपालनलालनप्रीणनातुध्यानेनात्मनियमाः सहयमाः 
पुरुषपरिचयांदय एकेकदाः कतिपयेनाहगणिन वियुज्यमानाः किल 
सवं एवोदवसन् ॥ ८ ॥ 





पदार्थ तत्पोषणपालनलालनप्रीणना आत्मनियमाः  आपना 
एतस्मिन्  त्यो नुध्यानेन  त्यही मृगको नियमहरू 

एणकुणके  कृष्णसारको पाठालाई खुवाउने, पियाउने, कतिपयेन  केही 

पाठामा रक्ना गर्ने आदि काममा ध्यान अहगणेन  दिनपछ्ि 

ह वा निश्चयनै दिनाले वियुज्यमानाः  विस्तारि छुट 
उच्चैः  अतिशय सहयमाः  यम, नियम आदि द्ुट्पै 

कृतनिजाभिमानस्य  मेरो भन्ने आपफ्ना साधनहरू र किल  निश्चित रूपमा 
ममत्वको अभिमान बद्दै गएका पुरुषपर्चियांद्यः  भगवान्को सव एव  सम्पूर्ण नियमहरू नै 
तस्य  ती राजर्षिं भरतको पूजा, आराधनासमेत उद्वसन्  ह्ुटेर गए 

अहरहः  दिनदिनै एकेकराः  एकएक ओटा 


ताक्यार्थ त्यस मृगको अनाथ पाठोमाथि बिस्तारैबिस्तारे भरतको मोह र ममता बद्दै गयो । 
त्यसलाई खुवाउने, पियाउने र रक्षा गर्ने आदि काममा उनी ध्यान दिन थाले, यसले गर्दा उनका 
यम, नियम, भगवत्पूजा आदि नित्य कर्महरू दिनदिने अलिअलि घट्दै गएर अन्तमा सबे द्ुटे। 


रालालन्द्री टीका 


१८४२ 
पञ्चम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


अध्याय नत 


अहो बतायं हरिणकुणकः कृपण ईश्वररथचरणपरिभ्रमणरयेण 
स्वगणसुहदुबन्धुभ्यः परिवजिंतः शरणं च मोपसादितो मामेव 


 न्द, 
मातापितरो भ्रातुन्ञातीन्योथिकांश्चेवोपेयाय 


ज्र, ५ न्द, अ 


न्याधक्चवापयाय नान्य 


 


कञ्चन वेद 


मय्यतिविसखन्धश्चात एव मया मत्परायणस्य पोषणपालनप्रीणन 
लालनमनसूयुनानुष्ेयं शरण्योपेक्षादोषविदुषा ॥ ९॥ 


पदार्थ 

अहो  आश्चर्य 

बत  कठ 

अयं  यो 

कृपणः  दुःखी 

हरिणकुणकः  हरिणको पाठो 
ईङ्वररथचरणपरिभ्रमणरयेण  
कालचक्रको घुमाइको वेगले 
स्वगणसुहृटूबन्धुम्यः  आपनो 
समूह, साथी र दाजुभादबाट 
परिवर्जितः  द्ुटेर आएको 
माचमेरोने 

रारणं  शरणमा 


उपसादितः  प्राप्त भएको छ 
माम् एव  मलाई नै 
मातापितरो  आमाबाबु 
भ्रातृज्ञातीन्  भादवन्धु र 
योथिकान्  समूहका सखीहरू 
च एव  पनि 

उपेयाय  मानेर 

अन्यं  अरू 

कञ्चन  कसैलाई 

न वेद्  जानेको पनि छैन 
मयि  ममा 

अतिविस्न्धः च  अत्यन्त 
विश्वास गरेको पनि छ 


अतः एव  त्यसैले 
शारण्योपेक्षादोषविदुषा  शरणमा 
परेकोलाई उपेक्षा गर्दा लाग्ने 
दोष बुखेको 

मया  मैले 

अनसूयुना  यसको सेवामा 
लाग्दा म नियमबाट चुक्ट्ु कि 
भन्ने चिन्तालाई वास्त नगरी 
मत्परायणस्य  मेयो शरणमा 
परेको यो मृगको 
पोषणपालनप्रीणनलालनम्  
लालनपालन र पोषण 





अनुष्ठेयं  गर्ने पर्दछछ 


ताक्यार्थ यसै क्रममा ती तपस्वी भरतले सोच्न लागे अहो ! यो आश्चर्यको कुरा हो, यो 
बिचरो दुःखी हरिणको पाठोलाई कालचक्रको वेगले आफनो बथान, साथी र बन्धुबान्धवदेखि 
विदछोड गराएर मेरो शरणमा ल्याद्पुग्याएको छ । यसले मलाई नै आफ्ना आमाबाबु, भाइबन्धु, 
साथीसङ्गी सम्फ्एिको छ। मबाहेक अरू कसैलाई पनि नचिनेको यसले ममाथि ठुलो विश्वास 
गरेको छ । शरणागतको उपेक्षा गनलि ठुलो दोष लाग्दछछ भन्ने कुरा मैले जानेको छु, अतः मैले 
ममा आशित यो हरिणको पाठोको अत्यन्त सावधान भएर राम्रोसंग पालनपोषण गर्नुपर्दछ। 


नूनं ह्यायांः साधव उपरमश्ीलाः कृपणसुहृद एवंविधां स्वाथांनपि 
गुरुतरानुपेक्षन्ते ॥ १० ॥ 


पदार्थ 

नूनं हि  निश्चय नै 
उपशमशीलाः  विरक्तिएका 
भए पनि 


कृपणसुहृदः  दीन, दुःखीलाई 
दया गर्न 

आयाः  पूज्य 

साधवः  सज्जनहरू 


एवंविधार्थे  यस्तो परोपकारको 
सम्बन्धमा 
गुरुतरान्  आफ्ना महत्त्वपूर्ण 





स्वाथान्  स्वार्थहरूलाई 


रामालन्द्री टीका 


पञ्चम स्कन्ध 


अपि  पनि 


श्रीमद्भागवत 


उपेक्षन्ते  उपेक्षा गरिदिन्छन् 


१८४३ 
अध्याय ठ 


वाक्यार्थ शान्त स्वभाव भएका र दीनदुःखीहरूको रक्षा गर्ने परोपकारी सज्जनहरू यस्ता 
शरणमा आएकाहरूको रक्नाका लागि आप्ना ठइुलादढुला स्वार्थको समेत वास्ता गर्देनन्। 


इति कृतानुषङ्ग आसनशयनाटनस्थानारानादिषु सह मृगजहुना 
स्नेहानुबद्धहृदय आसीत् ॥ ॥ 


पदार्थ 
इति  यसप्रकार 


आसक्ति बढेका भरतको 


साथमा 
आसनरायनाटनस्थानाशनादिषु  
कृतानुषङ्ग  हरिणको पाठोमा बस्दा, सुत्दा, घुम्दा, केही नगरी 


बस्दा र खांँदा पनि 


मृगजहुना सह  मृगको पाठाको स्नेहानुबद्धहदयः  सध चित्त 


ताक्यार्थ यसप्रकारले हरिणको पाठोमा आसक्त बनेका भरतको चित्त बस्दा, सुत्दा, घुम्दा, 
केही नगरी बस्दा र खांदा पनि त्यसैमा लागिरह्यो । 


कुशकुसुमसमित्पलाशफलमूलोदकान्याहरिष्यमाणो 
कुकु मू 


मृगपाठाको स्नेहपाशमा 
बाँधिएको 
आसीत्  थियो 





वृकसाला 


वृकादिभ्यो भयमाशंसमानो यदा सह हरिणकुणकेन वनं 
समाविराति ॥ १२॥ 


पदार्थ 

यदा  जुन वेला 
कुरशकुसुमसमित्पलाशफल 
मूलोदकानि  कुश, फूल, 
समिधा, पात, फल, कन्दमूल, 
जल आदि कुरा 


आहरिष्यमाणः  ल्याउन जांँदा 
वृकसालावृकादिभ्यः  व्वांसो, 
कुकुर आदिबाट 

भयम्  उरको 

आशंसमानः  आशङ्ा गर्दै 
हरिणकुणकेन  त्यही हरिणको 


पाठोको 

सह  साथमा 

वनं  वनमा 
समाविदाति  जान्ये 





ताक्यार्थ कुश, फूल, समिधा, पत्र, फल, कन्दमूल, जल आदि लिन वन जांँंदा पनि व्वाँसो, 
कुकुर आदि आएर मारन् कि भन्ने रले भरत त्यस पाठोलाई संगै लिएर जाने गर्दथे। 


पथिषु च मुग्धभावेन तत्र तत्र विषक्तमतिप्रणयभरहदयः कापंण्यात् 


व  
स्कन्यनद्हात 


एवमुत्सङ्ग उरसि 


पस्मामवाप ॥ १६॥ 


पदार्थ 
पथिषु च  बाटोमा पनि 


तत्र तत्र  ठउरारमा 
मुग्धभावेन  लोभिएर 


चाधायोपलालयन्मुदं 


विषक्तम्  रोकिएको 
मृगशावकलाई 


रामालन्द्री टीका 


१८७४४ 
पञ्चम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


अतिप्रणयभरहदयः  अनुरक्त र उद्वहति  बोक्दथे 


दयाचु हृदय भएका राजाले 


कापण्यात्  अति मोहका 
कारण 
स्कन्धेन  कोँधेमा 


एवम्  यसै गरी 
उत्सद्वे  काखमा र 
उरसि च  छातीमा पनि 
आधाय  राखेर 





अध्याय नत 


उपलालख्यन्  खेलाँदे 
परमाम्  अत्यन्त 

मुदं  आनन्द 

अवाप  प्राप्त गरे 


ताक्यार्थ बाटामा कमलो घाँंस आदि देखेर लोभिएर रोकिएको हरिणको पाठलोलाई भरतले 
अत्यन्त मोह र प्रेमले आफ्नो काँधमा बोक्दथे। यसै गरी कटहिले काखमा लिएर र कहिले छमतीमा 
च्यापेर खेलारंदा उनलाई अत्यन्त आनन्दको अनुभव हुन्थ्यो । 


क्रियायां निवत्य॑मानायामन्तराठेऽप्युत्थायोत्थाय यदैनमभिचक्षीत 
तहिं वाव स वष॑पतिः प्रकृतिस्थेन मनसा तस्मा आदिष आरास्ते 
स्वस्ति स्ताद् वत्स ते सवंत इति ॥ ४ ॥ 


पदार्थ यदा  जुन बखतमा तस्मे  त्यस हरिणशावकलाई 
क्रियायां  नित्य, नैमित्तिक एनम्  यो हरिणशावकलाई वत्स  हे हरिणशावक 

आदि कर्महरू अभिचक्षीत  हैर्थ ते तिस्रो 

निव॑त्यंमानायाम्  सम्पन्न तहिं वाव  त्यसै बखतमा  सवंतः  सबै तर्फबाट 
गरिसकेपचछि सःती स्वस्ति  कल्याण 

अन्तराठे  बीचबीचमा वषंपतिः  भारतवर्षका मालिक स्तात्  होस् 

अपि  पनि राजा भरत इति  यसप्रकार 

उत्थाय उत्थाय  जुरुक्क प्रकृतिस्थेन  निर्मल भएको आशिषः  आशीर्वादको 
जुरुक्क उठेर मनसा  चित्तले आशास्ते  कामना गर्थे 





ताक्यार्थ ती भरत नित्य र नैमित्तिक कर्महरू सम्पन्न गरिसकेपछि र कहिलेकाहीं बीचबीचमा 
ने पनि उठेर त्यो हरिणशावकलाई हेर्न गर्दथे। त्यस समयमा उनी हे हरिणशावक ! तिम्रो 
सबेतिरबाट कल्याण होस् भनी निर्मल चित्तले आशीर्वाद दिने गर्दथे। 


विवरण मोहमा परेपछि मनुष्यहरूको विवेकशक्ति कसरी नष्ट हुन्छ भन्ने कुरा यहाँ देखादइएको 
छ । साधारण मृगको बच्चोमा पनि असाध्य ममता गर्नु भरतको पतन हुनुको मुख्य कारण हो । 
दया गर्नेहरूले त्यति धरे आसक्ति गरिरहनु आवश्यक छैन । अरु उनले त परमपुरुष भगवान्को 
सेवा नै छ्ुटने गरी मृगको लालनपालन र अनुध्यानसमेत गरे। सामान्य रूपले पालनमात्र गर्नु 
पर्नैमा आफ्नो मुख्य कर्तव्य न द्ुटने गरी यति धैरे काम गर्नु गलत धियो । मोहमा परेपचछ्छि मान्छेले 
शास्त्रका वचनहरूलाई पनि आफूअनुकूल बनाउन खोज्दछ । परोपकार गर्नु शास्त्रीय विधान हो तर 
आप्ना सम्बन्धी प्रिय व्यक्तिहरूमाथि अधिक आसक्त भई म विना यिनीहरू बाँच्न सक्दैनन् 
किनकि म नै एकमात्र यिनीहरूको आश्रय हँ । त्यसैले मेले यिनीहरूको लालनपालन गरेर टूलो 
उपकार गर्दैद्ुः भनी सोच्नु मूर्खता मात्र हो। कर्तृत्वाभिमानले रहित भई गरिने दया जीवन्मुक्त 


रामालन्द्री टीका 


१८९८५ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ठ 


महात्माहरूको लक्षण हो तर म कर्ता हँ भन्ने अभिमान बाँकी रहेका साधकहरूलाई चाहं दया, 
उपकार आदि सत्वगुणी वृकत्तिहरू पनि त्रिगुणात्मक संसारमा बांँध्ने कारण नै बन्दछन् । त्यसैले 
कुनै पनि बहानामा अरूमा आसक्त भएर आफ्नो कर्तव्य विर्सनु हदेन भन्ने भाव यहाँ प्रकट 


गरिएको छ। 


अन्यदा भृरामुद्धिग्नमना नष्टद्रविण इव कृपणः सकरुणमतितर्षेण 
हरिणकुणकविरहविहलहदयसन्तापस्तमेवानुरोचन् किर करुमलं 
महदभिरम्भित इति होवाच ॥ १५॥ 


पदार्थ भएर किंठ  निश्चय नै 
अन्यदा  एक दिन अतितर्षेण  अति उत्कण्ठाले महत्  इलो 

भृशम्  अत्यन्त हरिणकुणकविरहविह्लहदय कर्मं  मोहमा 
उद्धिगनमनाः  अधीर भएर सन्तापः  हरिणको पाठोको अभरम्मितः  प्राप्त भएर 
नष्टद्रविणः इव  आफूले विरहले विहल भएर हृदयमा ह  निश्चय नै 
कमाएको धन हराए फँ सन्ताप लिएका भरत इति  यसो 

कृपणः  दुःखी भएर तम् एव  त्यसैलाई उवाच  भन्न थाले 
सकरुणम्  अति स्नेहले युक्त अनुरोचन्  समग्किदे 





ताक्यार्थ एक दिन कुनै कारणवश त्यो हरिणको पाटठोलाई अगाडि नदेखेर ती भरत धन 
सम्पत्ति नष्ट भएको व्यक्ति भँ व्याकुल भएर अत्यन्त दुःख मान्दे त्यस हरिणको पाठोको विरहले 
अति सन्तप्त भए अनि करुणाले गर्दा अत्यन्त उत्कण्ठित हदे मोहमा परी दिक्दार भएर यसो भन्न 
थाले। 


 क मृतहरिणीसुतो ९ ७ 
अपि बत स वे कृपण एणबालको ऽहो ममानायंस्य 
रठकिरातमतेरकृतसुकृतस्य कृतविस्रम्भ आत्मप्रत्ययेन 
तदविगणयन् सुजन इवागमिष्यति ॥ १६॥ 


पदार्थ राठकिरातमतेः  ठग कृतविस्रम्भः  विश्वासमा 
अहो  आश्चर्य वब्याधाजस्तो करूर बुद्धि भएको परेको त्यो मुगको बच्चा 

अपि बत  के निश्चयनै अकृतसुकृतस्य  पुण्यरहित॒ सुजनः इव  सज्जन व्यक्ति ठँ 
सन्वैत्यो अनायंस्य  दुर्जन तत्  त्यो गल्तीको 

कृपणः  अत्यन्त दुःखी मम  मेरो अविगणयन्  वास्तै नगरी 
मृतहरिणीसुतः  आमा मरेको आत्मप्रत्ययेन  शुद्धचित्त आगमिष्यति  के विश्वास 
एणबारकः  हरिणको बच्चो भएकाले गरेर फेरि आउला 





ताक्यार्थ अहो ! त्यो दुःखी टुहुरो हरिणको पाठो व्याधाको जस्तो क्षुद्र बुद्धि भएको पुण्यहीन 
म अनाथलाई विश्वास गरेर फेरि मकां फरकेर आउला के ? 


रामालन्द्री टीका 


१८८६ 
पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय त 


अपि क्षेमेणास्मिन्नाश्रमोपवने शष्पाणि चरन्तं देवगुप्तं द्रक्ष्यामि ॥ १७॥ 





पदार्थ ब्गैचामा ॥  ईश्वरले रक्षा गरेको 
अपि के क्षेमेण  कल्याणपूर्वक त्यो मृगको पाठोलाई 

अस्मिन्  यही शष्पाणि  कलिलो घास द्रक्ष्यामि  देख्न पाला 
आश्रमोपवने  आश्चमको चरन्तं  चर्दै गरेको 


ताक्यार्थ के अब म फेरि त्यो हरिणको बच्चोलाई आश्रमको बरगँचामा भगवान्को कृपाले 
सुरक्षित भएर निर्विंघ्नतापूर्वक कलिलो घाँस चर्दे गरेको देख्न पाडला त ? 


अपि च न वृकः साठावृकोऽन्यतमो वा नैकचर एकचरो वा 


भक्षयति ॥ ८ ॥ 
पदार्थ वि वा वा अरू कुनै हिंडने बाघ आदिले 
अपिच  केः नेकचरः  एकलै नहिंडी समूहमान भक्षयति  खाई त सकेनन् 
वृकः  व्वांसो हिंड्ने बैदेल आदिले 
सालावृकः  कुकुर एकचरः वा  अथवा एक्लै 





वाक्यार्थ कुनै व्वाँसो, कुकुर अथवा अरू कुनै समूहमा हिडने बैदेल आदि वा एक्लै हिडने 
बाघ आदिले त्यसलाई खाई त सकेनन् ? 


निम्खोचति ह भगवान् सकठ्जगत्क्षमोदयस्त्रय्यात्माद्यापि मम न 
मृगवधून्यास आगच्छति ॥ १९॥ 





पदढार्थ भगवान्  रेश्वर्यशाली मृगवधून्यासः  मृगीको नासो 
ह  अत्यन्त दुःखको कुरा छ भगवान् सूर्य अद्य अपि  अकैसम्म पनि 
सकलजगत्क्षमोदयः  सम्पूर्ण निम्लोचति  अस्ताउन न आगच्छति  आएको छैन 
लोककल्याणको लागि उदाउने लागिसक्नुभयो तर 

त्रय्यात्मा  वेदस्वरूप मम मेरो 


ताक्यार्थ अहो ! दुःखको कुरा, सम्पूर्ण जगत्को कल्याण गर्नका लागि उदाउनुभएको 
वेदस्वरूप सूर्य भगवान् समेत अस्ताउन लागिसक्नुभयो तर मुगीको नासो त्यो पाठो अहिलेसम्म 
पनि आइ्पुगेको छैन ! 


अपि स्विदकृतसुकृतमागत्य मां सुखयिष्यति हरिणराजकुमारो विविध 


रुचिरदर्शनीयनिजमृगदारकविनोदेरसन्तोषं स्वानामपुदन् ॥ २०॥ 
पदार्थ अपि स्वित्  के पक्के पनि विविधरुचिरदशंनीयनिजमृग 


रालालन्द्री टीका 


१८५७ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ठ 
दारकविनोदेः  विभिन्न हामीहरूको आगत्य  यहाँ आएर 

प्रकारको मनोहर र दर्शनीय असन्तोषम्  दुःखलाई अकृतसुकृतम्  पुण्य नगररेको 
हरिणका बच्चाहरूले गर्न अपनुदन्  हटाडदे मां  म भरतलाई 

खेलहरुद्रारा हरिणराजकुमारः  हरिणको सुखयिष्यति  सुख देला 
स्वानाम्  आफन्त भएका राजकुमारले 





ताक्यार्थ के त्यो हरिणकुमारले पुण्यहीन मेरा नजिक आएर हरिणका बच्चाले गर्न नाना 
प्रकारका मनोहर र दर्शनीय क्रीडाहरू गरेर मलाई फेरि आनन्दित पार्ला त? 


क्ष्वेलिकायां मां मृषासमाधिनामीलितदुशं प्रेमसंरम्भेण चकितचकित 
आगत्य पृषद्परुषविषाणाग्रेण टुठति ॥ २९॥ 


पदार्थ 

मृषासमाधिना  समाधिको 
बहानाले 

आमीलितदशं  केटी आखा 
चिम्लिएको जस्तो गर्न 

मां  मलाई 


  क्रीडावस्थामा 
प्रेमसंरम्भेण  प्रेमपूर्ण रिसिका 
कारण 

चकितचकिंतः  अत्यन्त 
पुलकित हदे 

आगत्य  नजिके आएर 


पृषदपरुषविषाणाग्रेण  जलबिन्दु 
जस्तो कोमल सिङको द्प्पाले 
लुठति  हाने वा सिडः 
कन्याउने गर्ला त 





ताक्यार्थ समाधिको बहानाले आंँखा चिम्लिएको जस्तो गर्ने मलाई त्यो मृगशावकले खेल्ने 
क्रममा प्रेमपूर्ण रसिका कारण अत्यन्त पुलकित हदे के अब पनि नजिक आएर आफ्नो कोमल 
सिङको टुप्पाले हान्ने वा सिङ कन्याउने गर्ला त ? 


आसादितहविषि 


   र 
बाहष दूतत मघपषारखन्वा 


भीतभीतः 


सपद्युपरतरास ऋषिकुमारवद्वहितकरणकलाप आस्ते ॥ २२॥ 


पदार्थ 

आसादितहविषि  हवन 
सामग्रीहरू राखिएका 

बर्हिषि  कुशका आसन 
दूषिते  चञ्चलताको कारण 
मुखले तानेर जुठो पारिदिंदा 
मया  मद्रारा 


उपाकनब्धः  हप्काइएको त्यो 
मृगशावक 

भीतभीतः  अत्यन्त उराएर 
सपदि  तत्कालै 

उपरतरासः  आफ्ना 
क्रीडाहरूलाई पनि त्यागेर 
ऋषिकुमारवत्  मानों 


ऋषिकुमार यै 
अवहितकरणकलापः  इन्द्रिय 
आदि करणसमूहलाई संयमित 
गराएर अलि पर गएर 
आस्ते  बस्दथ्यो 





ताक्यार्थ त्यो मृगशावकले जब कुशका आसनमा राखिएका हवन सामग्रीलाई मुखले तानेर 
अपवित्र पारिदिन्थ्यो र म उसलाई हप्कारँथे तब ऊ अत्यन्त उराएर उत्निखेरे आफ्नो सबे 
चञ्चलता छाडेर अनुशासित ऋषिकुमार रँ आफ्ना इन्द्रियलाई संयमित पारी अलि पर गएर 
बस्दथ्यो । 


रामालन्द्री टीका 


१८४८ 
पञ्चम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


अध्याय नत 


किं वा अरे आचरितं तपस्तपस्विन्यानया यदियमवनिः सविनय 
कृष्णसारतनयतनुतरसुभगरिवतमाखरखुरपदपङ्किमिद्रविणविधुरा 
तुरस्य कृपणस्य मम द्रविणपदवीं सूचयन्त्यात्मानं च सवतः 
कृतकोतुकं द्विजानां स्वगांपवगंकामानां देवयजनं करोति ॥ २२॥ 


पदार्थ सुभगदिवतमाखरखुरपदपङ्किभिः  सूचना गर्दै 

अरे  अहो विनीत कृष्णसार हरिण आत्मानं च  आफूलाई पनि 
अनया  यिनी सानोसानो अति सवतः  सबैतिरबाट 
तपस्विन्या  तपस्विनी राम्रो कल्याणकारक तथा कृतकोतुकं  तिनै पदचिहद्रारा 
पुथिवीले अत्यन्त कोमल खुरयुक्त सबे किसिमले मङ्गलमय पार्द 
किंवा कस्तो खालको पदचिहद्रारा स्वगांपवगंकामानां  स्वर्ग तथा 
तपः  तपस्या द्रविणविधुरातुरस्य  मृगरूपी मोक्ष चाहने 

आचरितं  गरिन् धन हराएर आतुर भएको द्विजानां  ब्राह्मणहरूको 

यत्  जो कृपणस्य  दुःखी देवयजनं  यज्ञीय भूमि 
इयम्  यिनी मम  मेरो करोति  बनांछिन् 

अवनिः  पृथिवी द्रविणपदवीं  मृगरूपी धन कता 

सविनयकृष्णसारतनयतनुतर छ भने कुराको 





ताक्यार्थ यसरी कुटीभित्र धरे चिन्ता गर्दै बाहिर आएर भू्दैमा हरिणको खुरको चह देखेर 
भरतले यसो भनन लागे अहो ! यी पृथिवीमाताले यस्तो कुन तपस्या गरेकी रहिछछन् ? जसले 
त्यो अति शिष्ट हरिणशावकका सानासाना अत्यन्त राग्रा र सुखकारी खुरका पडङक्तिले, मृगरूपी 
धन हराएकाले व्याकुल बनेको मलाई त्यस वस्तु प्राप्तिको सूचना दिदे आफ्नो शरीरलाई पनि ती 
चरणचिह्नले विभूषित गराई स्वर्ग तथा मोक्ष चाहने ब्राह्मणहरूको लागि पवित्र यज्ञभूमि 
बनादरहेकी छन् । कृष्णसार मुगको पादचिहृद्वारा अङिति भएको भूमिलाई यज्ञीय भूमि भनिन्छ 


अपि स्विदसो भगवानुडुपतिरेनं मृगपतिभयान्मृतमातरं मृगबालकं 
स्वाश्रमपरिभ्रष्टमनुकम्पया कृपणजनवत्सलः परिपाति ॥ २४॥ 


पदार्थ उडपतिः  नक्षत्रहरूका स्वामी एनं  यस 
अपि स्वित्  के ? चन्द्रमाले मृगबालकं  मृगशावकलाई 


कृपणजनवत्सकः  दुःखीमा 
दया राख्न 

असो  यी 

भगवान्  एेश्वर्यशाली 


मृगपतिभयात्  सिंहको उरले 
मृतमातरं  आमा मेको र 
स्वाश्रमपरिभ्रष्टम्  आश्रमबाट 
पनि छडिएको 


अनुकम्पया  अति दयाको 
कारण 
परिपाति  रक्षा गरेका त 





होडनन् 


रामालन्द्री टीका 


१८४९ 
पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ठ 


ताक्यार्थ सांँखमा चन्द्रोदयपचछ्ि चन्द्रमामा रेको कालो धव्बालाई मृगको चिह्न जस्तो देखेर 
त्यसलाई लक्ष्य गर्दै भरत यसो भन्न लागे सिंहका डरका कारण आमा मरेकी र आश्रमबाट 
पनि विदछ्छोडिएको त्यो दुःखी मृगशावकलाई नक्षत्रहरूका स्वामी दयालु चन्द्रमाले रक्षा गरिराखेका 
त होडइनन् ? 

किं वात्मजविदलेषज्वरदवदहनशिखाभिरुपतप्यमानहद्यस्थल 

नलिनीकं मामुपसृतमृगीतनयं हिरशिरशान्तातुरागगुणितनिजवदन 

सलिलामृतमयगभस्तिभिः स्वधयतीति च ॥ २५॥ 
पदार्थ उपतप्यमानहृदयस्थलनलिनीकं  वदनसलिलामृतमयगभस्तिभिः  
किंवा  अथवा के? हदयकमल उदढेको शीतल, शान्त र स्नेहमय आफ्ना 
आत्मजविदठेषज्वरदवदहन उपसृतमृगीतनयं  पुत्रको अमृतमय किरणहरूद्रारा 
शिखाभिः  पुत्रवियोगका रूपमा मृगपुत्रलाई स्वीकारेको स्वधयति इति च  मानौँ मलाई 
सन्तापरूपी उदढेलाको आगाको माम्  म भरतलाई सेचन गरेर शान्त पारिरहेको छ ? 
ज्वालाद्रारा शिशिरशान्तानुरागगुणितनिज 
ताक्यार्थ फेरि चन्द्रमाको शीतल किरणले आनन्दित हदे भन्दछन् अथवा कतै हरिणको 


बच्चोको सहारामा बाँचेको मलाई पुत्रको वियोगरूप ज्वालाले पोलेको देखेर चन्द्रमाले दया गरेर 
आफ्नो शीतल, शान्त र स्नेहपूर्णं अमृतमय किरणले शान्त पारिरेका त छैनन् ? 





एवमघटमानमनोरथाकुलहदयो मृगदारकाभासेन स्वारब्धकमंणा 
योगारम्भणतो विभ्रंशितः स योगतापसो भगवदाराधनलक्षणाच्च 
कथमितरथा जात्यन्तर एणकुणक आसङ्गः साक्षान्निशश्रेयस 
प्रतिपक्षतया प्राक्परित्यक्तटुस्त्यजहदयाभिजातस्य तस्येवमन्तराय 
विहतयोगारम्भणस्य राजर्षभ॑रतस्य तावन्मृगाभंकपोषणपालन 
प्रणनलालनाुषङ्गेणाविगणयत आत्मानमहिरिवाखुबिलं दुरतिक्रमः 
कालः करालरभस आपद्यत ॥ २६॥ 


पढार्थ मृगदारकाभासेन  मृगशावकको र 

एवम्  यसरी रूपमा आएको भगवदाराधनलक्षणात्  
अघरमानमनोरथाकुलहदयः  स्वारब्धकर्मणा  आपने भगवदाराधनरूप कर्मबाट 
पूरा नहने मनोरथले आकुल प्रारब्धकर्मद्रारा च  पनि 

हृदय भएका योगारम्भणतः  योगसाधनाबाट विभ्रंशितः  खसेका 





रालालन्द्री टीका 


१८५० 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ठ 
सःती जात्यन्तरे  अर्को जाति भएको आत्मानम्  आत्मचिन्तनलाई 
्  

योगतापसः  योगी भरत एणक्रुणके  मृगको पाठामा विगणयतः  वास्तै नगरेका 
इतरथा  यदि आपन प्रारब्धकर्म।आसङ्गः  आसक्ति राजर्षेः भरतस्य  राजर्षि 

ने मृगशावकको रूपमा कथम्  कसरी हुन्ध्यो ? भरतको 

नञएको भए एवम्  यसरी तावत्  त्यतिखेर ने 

प्राक्  पहिले अन्तरायविहतयोगारम्भणस्य  दुरतिक्रमः  हजार उपायद्रारा 


साक्षान्निश्रेयसप्रतिपक्षतया  मृगमा भएको आसक्तिरूप पनि टार्ग नसकिने 
मोक्षको साक्षात् बाधक सम्ेर विघ्नद्रवारा योगसाधन नष्ट कराठरभसः  भीषण वेगवान् 


परित्यक्तटुस्त्यजहदया भएको कालः  मृत्यु 

भिजातस्य  त्याग्न कठिन मृगाभंकपोषणपाठनप्रीणन  आखुबिरं  मुसाको प्वालमा 
आपना ओरस पुत्र आदिलाई लालनानुषङ्गेण  मृगशावकको अहिः इव  सर्पं ओँ 

समेत त्यागेर आएका लालन, पालन, पोषण आदिले आपद्यत  आद्पुग्यो 





तस्य  ती राजर्षिं भरतको गर्दा 


तवाक्यार्थ हे राजा ! यसप्रकार पुरा हन असम्भव विभिन्न किसिमका कामनाले भरतको चित्त 
अत्यन्त व्याकुल हून लाग्यो। मृगशावकको रूप धारण गरेर आएको आफ्नै प्रार्धका कारण 
योगी भरत योगानुष्ठानदेखि भ्रष्ट भए । यसो नहदो हो त सम्पूर्ण राज्यसम्पत्ति र सन्ततिलाई समेत 
त्यागेर मोक्षमार्गमा लागेका उनको विजातीय हरिणको पाठोमा अकस्मात् यस्तो आसक्ति कसरी 
हन सक्थ्यो ? यसरी राजर्षिं भरतले म॒गमा भएको आसक्तिरूप विघ्नद्रारा योगसाधनदेखि भ्रष्ट 
भई तुच्छ हरिणको पाठको पालनपोषणमा लागेर आफ्नो लक्ष्य आत्मचिन्तलाई विर्सिदिए । यसै 
समयमा कसैले टेर टर्न नसकिने भीषण वेगवान् काल मुसाको दुलोमा सर्प पसे  उनीसामु 
आइपुग्यो । 


तदानीमपि पाश्वंवतिंनमात्मजमिवानुशोचन्तमभिवीक्षमाणो मृग 
एवाभिनिवेशितमना विसृज्य लोकमिमं सह मृगेण कठेवरं मृतमनु 
न मृतजन्मानुस्मृतिरितरवन्मृगररीरमवाप ॥ २७॥ 


पढार्थ अभिवीक्षमाणः  ठैर कलेवरं  शरीर 

तदानीम्  म॒त्युको समयमा मृगे  मगमा मृतम् अनु  मरिसकेपछि पनि 
अपि  पनि एव  नै न मृतजन्मानुस्मृतिः  
पारवंवतिनम्  नजिकँ रेको अभिनिवेशितमना  चित्त स्थिर पूर्वजन्मको स्मृति भने नष्ट नभरई 
अनुशोचन्तम्  ज्यादै शोक गराएर इतरवत्  सामान्य मानिसको 
गरिरहेको मृगेण सह  मृगसंगै जस्तै 

आत्मजम् इव  आप्नै छोरालाईइमं खोकम्  यो पृथ्वीलोकलाई मृगरारीरम्  मृगको शरीर 

क विसृज्य  त्यागेर अवाप  प्राप्त गरे 





रामालन्द्री टीका 


१८५९१ 
पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ठ 


ताक्यार्थ उनको मूत्युको समयमा समेत त्यो हरिणको बच्चो नजिके बसेर छोराले फ शोक 
गरिरहेको थियो । अन्त समयमा पनि त्यसेलाई हिरिरहेकाले उनको चित्त त्यही मृगमा लागेको 
थियो । यसप्रकारको आसक्तिमा देह त्याग गरेकाले अन्तकालको भावनाअनुसार उनले पनि अन्य 
साधारण मानिसले जस्ते अर्को जन्ममा मृगके शरीर पाए तर उनको पूर्वजन्मको स्मृति भने नष्ट 
भएन । 
विवरण पुनर्जन्मको सिद्धान्त वेदिक ऋषिहरुद्रारा अन्वेषण गरिएको विषय हो। जसरी 
नीजवबाट वृक्ष बन्दछछ, त्यस वृक्षमा फल लाग्दछ, बीज बन्दछछ र त्यो बीजबाट फेरि अर्को नयां 
वृक्ष उम्रन्छ त्यसै गरी मानिसको पनि जन्म र पुनर्जन्मको चक्र चलिरहन्छ भन्ने वैदिक सिद्धान्त 
हो । यो कुरा कठोपनिषद् ११६९ मा सस्यमिव मर्त्यः पच्यते सस्यमिवाजायते पुनः भनी उल्लेख 
गरिएको छ। 

शरीर त्याग गर्ने वेलामा जीव जुन वस्तुमा आसक्त भएको हुन्छ अर्को जन्ममा त्यो जीव 
त्यही योनिमा जन्म लिन्छ भन्ने शास्त्रीय सिद्धान्त रहेको छ । श्रीमदभगवद्गीता ८६ मा भनिएको 
छ यं यं वापि स्मरन् भावं त्यजत्यन्ते कलेवरम्। तं तमेवेति कौन्तेय सदा तद्भावभावितः । 
अर्थात् जुन जुन भावहरूको स्मरण गर्दै जीवहरू अन्तिम समयमा शरीर त्याग गर्दछन्, त्यही 
भावनाद्रारा पूर्ण हुनाले उनीहरू तिनैको जुनी प्राप्त गर्दछन् ॥ त्यसैले यहाँ मृगमा नै निरन्तर 
आसक्ति गरेका कारण तपस्वी भरत पनि अर्को जुनीमा मृग भएर जन्मिए। 


तत्रापि ह॒ वा आत्मनो मृगत्वकारणं भगवदाराधनसमीहा 
नुभावेनानुस्मृत्य भृशमनुतप्यमान आह ॥ २८ ॥ 





पदढार्थ भगवान्को सेवा, अनुष्ठान अनुस्मृत्य  सम्षेर 

तत्र  त्यस मृगयोनिमा आदिक प्रभावले भृराम्  बारम्बार 

अपि  पनि आत्मनः  आफ्नो अनुतप्यमानः  दुःखी र 
ह वा  निश्चयनै मृगत्वकारणं  मृगयोनिमा प्राप्त चिन्तित हदे 
भगवदाराघनसमीहानुभावेन  हनाको कारणलाई आह  भन्ये 


ताक्यार्थ त्यस जन्ममा समेत पूर्वजन्मको श्रीहरि भगवान्को आराधनाको प्रभावद्रारा आफूले 
मृगशरीर पाडनाको कारण जानेर अत्यन्त पश्चात्ताप गर्दै उनले भन्न लागे । 


टिप्पणी योग साधनाको उत्कर्षमा पुगेपलछि कारणवश साधकले शरीरत्याग गरे पनि उसमा 
पूर्वजन्मको स्मृति रहिरहन्छ, नष्ट हदेन। यस कुराको सडेत श्रीमदभगवद्गीता 
६४३मा गरिएको छ । भरत योगसाधनाको त्यो तहमा पुगिसकेका हूनाले उनले अर्को जन्ममा 
मृगको शरीर हदा पनि उनमा पूर्वजन्मको स्मृति रहिरहेको हो । 


अहो कष्टं ्रष्टोऽहमात्मवतामनुपथाद् यद् विमुक्तसमस्तसङ्गस्य 
विविक्तपुण्यारण्यशारणस्यात्मवत आत्मनि सर्वेषामात्मनां भगवति 


रामालन्द्री टीका 


१८५२ 
पञ्चम स्कन्ध 


वासुदेवे 


श्रीमद्भागवत 


अध्याय नत 


तदनुश्रवणमननसङ्कीतंनाराधनातुस्मरणाभियोगेनारुत्य 


सकटख्यामेन काठेन समावेशितं समाहितं कार्त्स्न्येन मनस्तत् तु 
पुनमंमाबुधस्यारान्मृगसुतमनु परिसुस्राव ॥ २९॥ 


पढार्थ 

अहो  आश्चर्य छ 

कष्टं  खेदको कुरा छ 
अहम्  म भरत 
आत्मवताम्  धीरहरूको 
अनुपथात्  मार्गबाट 

भ्रष्टः  खसेँ 

यत्  जो 
विमुक्तसमस्तसङ्गस्य  सम्पूर्ण 
आसक्तिबाट मुक्त भएको 
विविक्तपुण्यारण्यशरणस्य  
जनसम्पर्करहित वनमा बसेको 
आत्मवतः  आत्ममुखी भएर 
पनि 


अबुधस्य  विवेक हराएको 
मम  मेये 
मनः  मन 

वि 
सवेषाम्  सम्पूर्ण 
आत्मनां  प्राणीका 
आत्मनि  अन्तर्यामी स्वरूप 
भगवति  भगवान् 

वि 

वासुदेवे  वासुदेवमा 
तदनुश्रवणमननसङ़ीतंनाराधना 
नुस्मरणाभियोगेन  भगवान्कै 
लीलाकथाको श्रवण, मनन, 
सङ़र्वन, ध्यान आदि साधनद्रारा 
अशुल्यसकलयामेन  स्धै 
भगवानूसंग सम्बन्धित गराएर 





काठेन  लामो समयको 
प्रयासले 

समावेशितं  भगवान्रमँ प्रवेश 
गराएको र 

कार्स्न्येन  पूर्णरूपमा 
समाहितं  शान्त बनाइसकेको 
तत् तु त्यो मनत 

पुनः  फेरि अनायासर्मँ 
आरात्  नजिकबाट 
मृगसुतम् अनु  म॒गको पाठको 
पच्छिल्तिर 

परिसुस्राव  च्युत भए 


ताक्यार्थ अहो ! आश्चर्य र दुःखको कुरा, म त संयमशील धीरहरूको मार्गबाट भ्रष्ट भँ । सबे 
प्रकारको आसक्तिलाई छाडर मैले एकान्त र पवित्र वनको आश्रय लिएको धिं । त्यहाँ रहँदा मेले 
सम्पूर्ण प्राणीका मालिक भगवान् वासुदेवमा आफ्नो चित्त लगाई उहाँकै गुणको श्रवण, मनन, 
कीर्तन, आराधना र स्मरण गरेर सावधानीपूर्वक पूर्णरूपले मन लगाइराखेको धिं । भगवान् 
श्रीहरिमा दृढ भक्तिका साथ लगाएकाले शान्त बनेको मेरो मन अज्ञानले अकस्मात् फर्कैर तुच्छ 
मृगको पाठामा लान गएकाले मेरो मन त आफ्नो लक्ष्यबाट च्युत भए । 


इत्येवं निगूढनिवेंदो विसुज्य मृगीं मातरं पुनभंगवत्कषे्र 


मुपरामशीलमुनिगणद्यितं शालग्रामं पुलस्त्यपुलहाश्रमं 
काठञ्जरात् ब्रत्याजगाम ॥ २० ॥ 

पदार्थ राजर्षिं भरत कालजञ्जरात्  आफ्नो 

इति एवं  यसी मृगीं  मृगको रूपमा रहेकी जन्मस्थल कालञ्जर पर्वतबाट 


  


निगूढनिवेंदः  हृदयमा मातरं  आमालाई 
परमवैराग्य लुकाएका मृगस्वरूप विसृज्य  त्यागेर 


पुनः  फेरि 
उपशमरीलमुनिगणदयितं  





रामालन्द्री टीका 


पञ्चम स्कन्ध 


शान्तस्वभावका मुनिहरूद्रारा 
सेवित 


श्रीमद्भागवत 


१८५३ 
अध्याय ८ 


पुलह ऋषिको आश्रम भएको क्षेत्रमा 
राटयरामं  शालग्राम नामक प्रत्याजगाम  आए 
पुलस्त्यपुरहाश्रमं  पुलस्त्य र॒भगवत्कषेत्रम्  भगवान्को 


ताक्यार्थ यसप्रकार मृगशरीर धारण गरेका राजर्षिं भरतले आफ्नो हृदयमा जागेको वैराग्य 
भावनालाई लुकाएर आफ्नी आमा हरिणीलाई त्यागेपछि आफ्नो जन्मभूमि कालञ्जर पर्वतबाट 
फर्की शान्त मुनिहरू रहने शालग्रामतीर्थ हरिहर्नत्रमा आणएर पुलह र पुलस्त्य ऋषिको आश्वममा 


आए। 


तस्मिन्नपि कालं प्रतीक्षमाणः सङ्गाच्च भृशमुद्विग्न आत्मसहचरः 
शुष्कपणंतृणवीरुधा वतमानो मृगत्वनिमित्तावसानमेव गणयन् 


मृगरारीरं तीथांदकक्लिन्नमुत्ससजं ॥ ३१॥ 


पदढार्थ 

तस्मिन्  त्यो पुलहाश्रममा 
अपि  पनि 

कालं  मुत्युलाई 

प्रतीक्षमाणः  प्रतीक्षा गरेर 
सङ्गात् च  अरूको सङ्गतबाट 
भृराम्  ज्यादे 


आत्मसहचरः  एक्लै रहने 
शुष्कपणंतृणवीरुधा  सुकेका 
पात, घास, लहरा आदिद्रारा 
वतमानः  प्राणधारण गरेर 
रहेका 

मृगत्वनिमित्तावसानम्  
मृगयोनि प्राप्त गराउने आफ्नो 


एव  ने 

गणयन्  गणना गर्दै 
तीर्थोदकक्लिन्नम्  नदीमा 
डुबाउनाले आधा भिजेको 
मृगशरीरं  त्यो मृगशरीरलाई 
उत्ससजं  त्यागिदिए 


प्रारब्धकर्मको अन्त्यावस्थालाई 





उद्धिनः  उराएका 
ताक्यार्थ त्यहं बसेर पनि उनी कालको प्रतीक्षा गर्न थाले। आसक्तिदेखि अत्यन्त उराएर, एक्लै 
रहेर, सुकेका पात, घाँस, लहरा खाएर जीवन निर्वाह गर्दै उनी मुगयोनिको प्राप्ति गराउने 
प्रारब्धको क्षय हुने समयको प्रतीक्षा गर्न थाले। अन्तमा शरीरको आधा भाग नदीको जलमा 
इुबाएर बस्दाबस्दे उनले आफ्नो मुगशरीरलाई त्यागिदिए। 


विवरण भगवान्का अनन्य भक्तहरू पनि विषयमा आसक्ति गर्नलि कुन परिणतिमा पुग्छन् भन्ने 
देखाउन यो अध्यायभरि नै भरतको मृगशावकप्रतिको मोह र त्यसको परिणामको वर्णन गरिएको 
छ । भरतले पानीमा बगिरिहेको मृगशावकको उपकार गर्ने इच्छाले उसलाई आफ्नो आश्चममा 
लिएर आनु अनि उपकार भावनाबाट विस्तारे मोहतिर ढल्किंदै जानु भरतका पतनका प्रारम्भिक 
चरण हुन् । कसैको उपकार गर्नु राम्रो हो तर त्यसैमा आसक्ति गर्नु अनि उसैको पालन, पोषण, 
चिन्तन आदिम सबै समय बिताउनु राम्रो होइन । भरतले आसक्तिवश मुगको पोषण मात्र होइन, 
लालन, पालन र चिन्तनसमेत गरे। मान्छे मोहक वशमा परी आफूलाई आश्रयदाता हँ भनी ठान्दछ 
र आफ्नो परिवारपोषणको कर्तव्य पूरा गर्ने नि्हर॑ले मोहभावलाई बटढार्ंछ । आफ्नो कोँधमा 
संसारको भारी बोक्न चाहने मान्छे शास्त्रको उपदेशलाई पनि आफनो अनुकूल बनार्ंछछ र सर्धं 
मोहमा फसिरहन्छ । 


रामालन्द्री टीका 


१८५४ 
पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ठ 


कुश, समिधा, फल, जल आदि लिन जांँदा मृगको बच्चोलाई साथमा नै लिएर जानु, 
आफ्नो काँधमा र काखमा खेलार्दा अत्यन्त खुसी हनु, भगवान्को सेवालाई छाडी बीचबीचमा 
उठेर मृगको बच्चालाई हेर्नु, त्यत्ति मात्र नभई सारा संसारको भरणपोषण गर्ने परमात्मासंग एउटा 
सानो मृगको बच्चोलाई रक्षा गर्न सै प्रार्थना गरिरहनु आदि भरतमा एकपचछि अर्को गरी खन्खन् 
बदिरहेको मोहका प्रमाण हन् । कहिलेकोँही मुगको बच्चो नदेख्दा भरतले गरेका विलापहरू खन् 
अनौठा छन्। मुगशावक पछाडिबाट आई कोमल सिंगद्रारा आूलाई घच्च्याइरहेको कल्पनामा 
मस्त हदे भरतले चन्द्रमामा मृगको चिह्न देखी त्यसैलाई आफ्नो मृग ठानेका छन्। आपफ्ना 
पुत्रहरूको छोड्नै नसकिने स्नेहलाई जसले पहिल्यै छडिसकेको थियो त्यस्ता भरत पशुजातिमा 
आसक्त भई यति धेरै मोहित हुनु पक्के पनि प्रबल प्रारब्धको परिणाम हो । योगको उन्नतिमार्गबाट 
एकचोटि खस्नै पर्न प्रारब्ध ने मृगको निह गरी उनलाई प्राप्त भएको धियो । त्यसैले उनी योगबाट 
भ्रष्ट भए र अर्को जन्ममा मृगशरीर लिएर जन्मे। जे भए तापनि भगवान्को सेवा खेर जोँदेन । 
अर्को जन्ममा मृगरूप भरत आपफ्नी आमालाई छोडी आप्ना बथानबाट हुई कालन्जर पर्वतबाट 
फेरि गण्डकीको किनारमा आंछन् र आधा शरीर गण्डकीको जलमा इडुबाई निराहार बसिरहेर 
देहत्याग गर्वछन् । 

अभिमान रहित भई गरिएका सात्त्विक कर्महरू चित्तशुदधिद्रारा मोक्षका कारण हुन्छन्, तर 
तिनै कर्म अभिमानपूर्वक गरिंदा बन्धनका कारण हृन्छन् । ज्ञानीले संसारको उपकार गर्दै हिंड्छ तर 
अज्ञानी अवस्थामा भरतले गरेको परोपकार उनलाई फसाउने सात्त्विक गुण भएको छ । ज्ञानद्वारा 
गुणातीत भडसकेपछि व्यक्तिले गर्ने परोपकार र अज्ञानीले परोपकारको निह॑मा गर्ने मोहमा धेरै 
भिन्नता छ भनेर देखाउनु भरतचरित्रको तात्पर्य हो । 


इति श्रीमदुभागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां पञ्चमस्कन्धे 
भरतचरितेऽष्टमोऽध्यायः ॥ ८ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


पञ्चम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


अथ नवमोऽध्यायः 


भरतको ब्राह्मण कुलमा जन्म 


श्रीडुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
अथ कस्यचिद् द्विनवरस्याङ्गिर प्रवरस्य रशमदमतपःस्वाध्याया 
ध्ययनत्यागसन्तोषतितिक्षप्रभ्रयविद्यानसूयात्मज्ञानानन्दयुक्तस्या 


त्मसदुशशरुतशीलाचाररूपोदायंगुणा 


नव 


बभूवुमिंथुनं च यवीयस्यां भायांयाम् ॥ १॥ 


पदढार्थ 

अथ  त्यसपछि 

अद्धिर प्रवरस्य  अङ्गिरस् 
गोत्रमा उत्पन्न भएका 
रशमदमतपःस्वाध्यायाघ्ययन 
त्यागसन्तोषतितिक्षाप्रश्रयविदया 
नसूयात्मज्ञानानन्द्युक्तस्य  


आत्मज्ञान आदि सम्पूर्ण गुणले 
युक्त 

कस्यचित्  कुनै 

द्विनिवरस्य  ब्राह्मणकी जटी 
। 
आत्मसदुशश्रुतशीलाचाररूपो 
दायंगुणाः  आ्फूजस्तै विद्या, 


शम, दप, तप, स्वाध्याय, त्याग, शील, रूप, उदारता आदिले 


सन्तोष, सहनशीलता, विनय, 


युक्ते 


विद्या, इर््यारहितता, आनन्द र॒नव  नौ ओटा 


१८५५ 
अध्याय ९ 


४  
सोदयांः अङ्गजा 


सोद्यांः एकै गर्भवाट 
जन्मिएका 

अङ्घजाः  छोराहरू 

बभूवुः  उत्पननन भए 

यवीयस्यां  कान्ठी 

भायांयाम्  श्रीमतीमा चाहं 
मिथुनं च  जुम्ल्याहा छोराछोरी 
पनि जन्मिए 





वाक्यार्थ हे राजा ! अङ्गिरस् गोत्रमा जन्मिएका शम, दप, तप, स्वाध्याय, त्याग, सन्तोष, 
सहनशीलता, विनय, विद्या आदि सम्पूर्ण गुणले युक्त एक श्रेष्ठ ब्राह्मण धिए । ती ब्राह्मणकी जेठी 
पत्नीबाट आफूसमान विद्या, शील, आचार, रूप, उदारता आदि गुण भएका नौभाइ छोरा जन्मिए। 
कान्छी पत्नीबाट चाहं जुम्ल्याहा छोराद्छोरी जन्मिए। 

यस्तु तत्र पुमांस्तं परमभागवतं राजर्षिप्रवरं भरतमुत्सुष्टमृगररीरं 


चरमरारीरेण विप्रत्वं गतमाहुः ॥ २॥ 


पदार्थ 
तत्र  ती दुई छोराछछोरीमा 
यःतुनजो 


पुमान्  पुरुषको रूपमा जन्मिए उत्सुष्टमृगारीरं  मृगको शरीर 


तं  तिनीलाई नै 


परमभागवतं  भगवान्का 
परमभक्त 
राजषिप्रवरं  राजर्षिहरूमा श्रेष्ठ 


त्याग गरेका 





चरमरारीरेण  अन्तिम स्वरूपमा 
विप्रत्वं गतम्  ब्राह्मण शरीर 
प्राप्त गरेका 

भरतम्  भरत हुन् भनेर 

आहुः  विद्रानूहरू भन्दछन् 


रामालन्द्री टीका 


१८५६ 
पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 


वाक्यार्थ ती जुम्ल्याहामध्ये पुरुष चाह मृगशरीर त्यागेर ब्राह्मणकुलमा जन्मिएका भगवान्का 
परमभक्त राजर्षि भरत थिए भनी विद्रानूहरू भन्दचछछन् । 


तत्रापि स्वजनसङ्गाच्च भृरामुद्धिजमानो भगवतः कम॑बन्ध 
विष्वंसनश्रवणस्मरणगुणविवरणचरणारविन्दयुगलं मनसा 
विदधदात्मनः प्रतिघातमाशङमानो भगवदूनुग्रहेणाुस्मृत 
स्वपूवंजन्मावलिरात्मानमुन्मत्तजडान्धबधिरस्वरूपेण दशयामास 





लोकस्य ॥ ३॥ 
पढार्थ कर्मबन्धनलाई नाश पारिदिने अुस्मृतस्वपूवंजन्मावकिः  
तत्र अपि  त्यस जन्ममा पनि खालको भगवत्कथाश्रवण, आफनो पूर्वजन्मको सम्पूर्ण 
स्वजनसङ्गात् च  आफन्तको स्वरूपचिन्तन तथा चरणस्मरण वृत्तान्त बुेका भरतले 
संसर्गबाट पनि विदधत्  गर्दै लोकस्य  सम्पूर्ण लोकका 
भृराम्  ज्यादे आत्मनः  आफ्नो सामु 
उद्विनिमानः  उराखदै प्रतिघातम्  पहिलो जन्ममा ४ आत्मानम्  आफूलाई 
मनसा  मनै मनले फेरि जन्मनुपर्ने विघ्नलाई उन्मत्तजडान्धबधिरस्वरूपेण  
भगवतः  भगवान्को आशङमानः  विचार गर्दै पागल, बौलाहा, अन्धो, बहिरो 
कर्मबन्धविष्वंसनश्रवणस्मरण भगवदनुग्रहेण  भगवान्को आदि विलक्षण रूप 
गुणविवरणचरणारविन्दयुगलं  अनुग्रहले दशयामास  देखाए 


ताक्यार्थ त्यस ब्राह्मण जन्ममा पनि भगवान्को कपाले भरतले आफनो पूर्वजन्मको वृत्तान्त 
विर्सिएका थिएनन्। त्यसैले भगवान्को आराधनामा विघ्न पर्ला कि भने उरले आफन्तहरूसंगको 
सङ्गतदेखि पनि उराएर उनी अलगगै बस्दथे। जसको श्रवण, स्मरण र गुणकीर्तनले सवे प्रकारका 
कर्मबन्धनहरू द्ुट्दछन् त्यस्ता भगवान्का चरणकमललाई अति विरक्त भएर उनी स्धँ आफ्नो 
हृदयमा धारण गरिरहन्थे । त्यस समयमा उनले आफूलाई अरूका सामु पागल, मूर्ख, अन्धो र 
बहिरोको रूपमा प्रकट गरिरहेका धिए। 


तस्यापि ह वा आत्मजस्य विप्रः पुत्रस्नेहातुबद्धमना आसमावतंनात् 
संस्कारान् यथोपदेशं विदधान उपनीतस्य च पुनः शोचाचमनादीन् 
कर्मनियमाननभिप्रेतानपि समरिक्षयदनुरिष्टेन हि भाव्यं पितुः 


अ अ 
पुत्रेणात ॥ ४॥ 
पढार्थ आत्मजस्य अपि  छोराको पनि पुत्रस्नेहानुबदमनाः  पुत्रप्रति 
तस्य  त्यस्तो पागल जस्तो हवा  निश्चयनै बराबर स्नेह भएका 


रामालन्द्री टीका 


१८५७ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 
विप्रः  ती ब्राह्मणले विदधानः  गर्दै अनभिप्रेतान् अपि  उसले जान्न 
उपनीतस्य  उपनयन संस्कार पुनः च  फेरि नचाहे पनि 

गरिसकेको त्यसलाई हि  निश्चय नै शोचाचमनादीन्  शोच, 
आसमावतंनात्  विवाह पत्रेण  छोराले आचमन आदि 

बाहेकका समावर्तनसम्मका पितुः  पिताबाट कर्मनियमान्  कर्मका 
संस्कारान्  संस्कारहरू अनुशिष्टेन  अनुशासित नियमहरू 

यथोपदेशं  शास्त्रीय भाव्यं  हुनै पर्दछ भने समशिक्षयत्  राम्रोसंग सिकाए 
उपदेशबमोजिम इति  यस्तो मर्यादा अनुरूप 





ताक्यार्थ ती ब्राह्मणले पूत्रप्रमका कारण त्यस पागल जस्तो छोराको पनि त्रतबन्ध आदि 
समावर्तनसम्मका सम्पूर्ण संस्कारहरू गरिदिए । छोरालाई कुनै कुरा जानने इच्छा नभए ॒तापनि 
पिताबाट पुत्रले अनुशासन सिक्ने पर्छ भन्ने शास््रको आज्ञाअनुसार उनले ती जडभरतलाई 
शोच, आचमन आदि सबै आवश्यक कर्मनियमहरू सिकाए। 


स चापि तदु ह॒ पितृसन्निधावेवासधीचीनमिव स्म करोति 
छन्दांस्यघ्यापयिष्यन् सह व्याहृतिभिः सप्रणवरिरस्तिपदीं सावित्री 
गरेष्मवासन्तिकान् मासानधीयानमप्यसमवेतरूपं ग्राहयामास ॥ ५॥ 





पदार्थ लागेपछ्ि द  वसन्त र 
सः च अपि  ती आत्मनिष्ठ छन्दांसि  वेद ग्रीष्म ऋतुका 

भरत पनि अष्यापयिष्यन्  पठाउने इच्छा मासान्  चार महिनासम्म 
तदु ह  निश्चयनै गरेर अधीयानम् अपि  खुब पढाए 
पितृसन्निधो एव  सिकाउने व्याहृतिभिः  व्याहतिले पनि 

पिताजीके समक्षमा नै सह  सहित असमवेतरूपं  नमिल्दो 
असधीचीनम् इव  विपरीत सप्रणवरिरस्त्रिपदीं  छकार उच्चारण मात्रै 

खालको फे पादसहित तीन पाड भएको ग्राहयामास  सिकाउन सके 
करोति स्म  आचरण गर्दधथे सावित्रीं  सावित्री गायत्री राम्रगी पढाउन सकेनन् 
पिताले पचि वर्षा ऋतु मन्त्र 


ताक्यार्थ बाबुले जति उपदेश गरे तापनि ती जडभरतले उनके अगाडि उपदेशविर्धका 
व्यवहारहरू गर्न लागे । पछि वर्षाकालमा वेदाध्ययन गराउने विचारले वसन्त र ग्रीष्म ऋतुका चार 
महिनासम्म निरन्तर उकार र व्याहृतिसहित त्रिपदा गायत्रीको अध्ययन गराडँदा पनि उनको 
उच्चारण ठिक हुन सकेन । अर्थात् बाबुले उनलाई कति गर्दा पनि मन्त्रहरू राम्ररी सिकाडन सकेनन्। 


एवं स्वततुन आत्मन्यनुरागावेरितचित्तः शोचाध्ययनव्रतनियम 
गु्व॑नलशुभरूषणायोपकुवांणककमांण्यनमभियुक्तान्यपि समनुशिष्टेन 


रामालन्द्री टीका 


१८५८ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 


भाव्यमित्यसदाग्रहः पुत्रमनुशास्य स्वयं तावदनधिगतमनोरथः 
काठेनाप्रमत्तेन स्वयं गृह एव प्रमत्त उपसंहृतः ॥ ६॥ 


पदढार्थ असदाय्रहः  दुराग्रहलाई अनुशास्य  सिकाएर 
एवं  यसप्रकार जति प्रयास गरेस्विकार्वे स्वयं  आणू 

पनि छोराले नजान्दा अनमियुक्तानि अपि  पुत्रले प्रमत्तः  स्वयं कर्तव्यबाट 
आत्मनि  आत्मतुल्य सिक्न मन नगर्दा पनि असावधान भएर 


स्वतनुजे  आफ्नो पुत्रमा रोचाध्ययनव्रतनियमगुर्वनल तावत् अनधिगतमनोरथः  छोरो 
अनुरागवेरितचित्तः  स्नेहको शुश्रूषणादयोपकुवांणककर्मांणि  पटेलेखेर पण्डित बन्ला भन्ते 
कारणले अनुरक्त भएका पिताले शौच, वेदाध्ययन, तव्रतपालन, मनोरथ पूरा नभर्ईकन 
समलुरिष्टेन भाव्यम्  पुत्रले नियम, गुरुसेवा, अग्निसिवा, अप्रमत्तेन काठेन  कटिल्यै टार्न 
पिताद्रारा अनुशासित हून पर्वछछ आवधिक ब्रह्मचर्य पालन आदि नसकिने कालद्रारा ती ब्राह्मण 





भन्ने कर्महरू गृहे एव  घरमा नै 
इति  यस्तो पत्रम्  छोरालाई उपसंहृतः  मारिए 


ताक्यार्थ कुनै पनि कुरा सिकाडन नसक्दानसक्दै पनि अतिशय प्रेमले गर्दा ती ब्राह्मणले 
छोरालाई राम्रोसंग शिक्षा दिनु पिताको कर्तव्य हो भन्ने सोचेर कर लगाईलगाई केही पनि गर्न 
नचाहने छोरालाई शौच, वेदाध्ययन, त्रत, नियम, गुरु एवं अग्निको सेवा, आवधिक ब्रह्मचर्य पालन 
आदि आश्रमका आवश्यक नियमहरू सिकाँथे तर छोरो सुशिभ्षित भएको हेर्न उनको धोको कसै 
गर्दा पनि पूरा भएन। अनावश्यक कर्ममा लागेकाले भगवान्को सेवा गर्ने उनको आफ्नो परम 
कर्तव्य पनि छुटयो । यत्तिकेमा उनी टर्न नसकिने कालको पन्जामा परी मरे। 


अथ यवीयसी द्विजसती स्वगभंजातं मिथुनं सपत्न्या उपन्यस्य 
स्वयमनुसंस्थया पतिलोकमगात् ॥ ७ ॥ 


पदार्थ उत्पन्न भएका अनुसंस्थया  सती गएर 
अथ  त्यसपछि मिथुनं  जोडी छोराछछोरीलाई पतिलोकम्  पतिको लोकमा 
यवीयसी  कान्छी सपत्न्या  सौताको हातमा अगात्  गडन् 

द्विजसती  ब्राह्मणपत्नी उपन्यस्य  राखेर छोडेर 

स्वगभंजातं  आपनो गर्भनाटस्वयम्  आपू 





ताक्यार्थ उनकी कान्छी पत्नी पनि आना छोराछछोरीलाई सौताको जिम्मामा सुम्पिएर पतिको 
साथमा सती गई पति गएकै लोकमा गदन् । 
पितयुंपरते भ्रातर एनमतत्प्रभावविदस्त्रय्यां विद्यायामेव 


पयंवसितमतयो न परविद्यायां जडमतिरिति भ्रातुरनुरासन 
निब॑न्धान्न्यवृत्सन्त ॥ ८ ॥ 


रालालन्द्री टीका 


पञ्चम स्कन्ध 


पदढार्थ 
पितरि  पिताजीको 
उपरते  मृत्यु भदसकेपछ्छि 


श्रीमद्भागवत 


  
पयवसितमतयः  बुद्धि लागेका 
कर्मलाई मात्र बुटेका, तर 
न परविद्यायां  पराविद्या वा 


त्रय्यां  ऋक्, यजु र साम तीन ज्ञानमार्गलाई नबुखेका त्यसैले 


वेदमा उल्लेख गरिएका 


अतत्प्रभावविद्ः  भरतको 


१८५९ 
अध्याय ९ 


जडमतिः इति  जडबुद्धिवाला 
हो भन्ने सम्येर 

भ्रातुः  कान्छो भाई भरतको 
अनुरासननिबन्धात्  पिताजीले 
सिकाउने गरेको आचरण तथा 


अध्ययन आदिबाट 
न्यवृत्सन्त  टढे राख्न खोजे 


कर्मसम्बन्धी प्रभावलाई नबुणेका 
विद्यायाम्  विद्यामा भ्रातरः  अरू दाजुहरू 
एव  मात्रै एनम्  यी भरतलाई 
ताक्यार्थ बाबुको मूत्युपल्ि कर्मकाण्डलाई ने सर्वस्व सम्णी ब्रह्मज्ञानरूप पराविद्यामा अनभिज्ञ 
भएका कारण भरतको महत्त्व नबुखेका दाजुहरूले यो मूर्ख हो भन्ने सम्येर उनलाई कर्मानुशासन 


सिकाडने र पठाउने काम छोडिदिए। 





वितरण मुण्डकोपनिषद् ११४मा परा र अपरा गरी दुई विद्या बताइएको छ । अपरा विद्या 
भनेको चार वेद, चार उपवेद, छ वेदाङ् शिक्षा, कल्प, व्याकरण, निरुक्त, छन्द र ज्योतिष र 
चार उपाङ्ग पुराण, न्याय, मीमांसा र धर्मशास्त्र यी अष्टाङ्ग विद्याको ज्ञान हो। परा विद्या भनेको 
त्यो विद्या हो जसद्रारा अक्षर ब्रह्मको ज्ञान हुन्छ । 

श्रीमदभगवद्गीता २४५मा वेद आदि समस्त शास्त्रहरू तीन गुणलाई बतारंछन् तर 
मूमृक्षुले तीन गुणभन्दा माथि पुग्नुपर्दछछ भनी बताइएको छ । शास्त्रहरू यद्यपि ब्रहयज्ञानकै उपदेश 
गर्छन् तर उपदेश गर्दा सत्वगुणसम्मलाई मात्र शब्दले भेट्न सक्छ, त्यसकारण ब्रह्मज्ञानलाई 
नताउने उपनिषद्वचनहरूको ज्ञान पनि अपरा विद्या मात्रै हो। म ब्रह्म हँ भनी प्रत्यक्ष अनुभव गर्नु 
मात्र परा विद्या हो, जसले अज्ञानलाई समूल नष्ट गर्व्छ। अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यते 
मुण्डकोपनिषद् ११५ अर्थात् जसले अक्षर तत्वको ज्ञान गरार्द॑दछ त्यही परा विद्या हो । अपरा 
विद्या त अज्ञानकै कोटिको हो भन्ने शास्त्रको निष्कर्षं छ। 

भरतले परा विद्या प्राप्त गरिसकेका धिए त्यसैले उनले आपफ्ना पिता, र दाजुहरूले 
सिकाएको अपरा विद्यालाई वास्ता नगरेका हन् । 


स च प्राकृतेद्विपदपद्युभिरुन्मत्तनडबधिरमूकेत्यभिभाष्यमाणो यदा 
तदनुरूपाणि प्रभाषते कमणि च स कायंमाणः परेच्छया करोति 
विष्टितो वेतनतो वा याच्जया यदृच्छया वोपसादितमल्पं बहु मृष्टं 
कदन्नं वाभ्यवहरति परं नेन्द्रियप्रीतिनिमित्तम्। नित्यनिवृत्तनिमित्त 
स्वसिद्धविशुद्धाुभवानन्दस्वात्मलाभाधिगमः सुखदुःखयोदन्द 
निमित्तयोरसम्भावितदेहाभिमानः ॥ ९॥ 


रामालन्द्री टीका 


१८६० 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 
पदार्थ विष्टितः  जवर्जस्ती वा इन्द्रियलाई खुसी पार्नका लागि 
प्राकृतैः  सामान्य वेतनतः  केटी विडला भनेर होइन 

द्विपदपञ्युभिः  विवेकशून्य काम गराएर इति  यसप्रकार 

पशुतुल्य व्यक्तिहरुद्रारा वा  अथवा अनिवृत्तनिमित्तस्वसिद्धविशुद्धा 
यदा  जुन बखतमा याच्जया  मागेर नुभवानन्दस्वात्मखाभाधिगमः  
उन्मत्तजडबधिरमूकेति  यदुच्छया वा  नमागीकन पनि नित्य स्वरूप स्वतःसिद्ध शुद्ध 
बौलाहा, बुद्धिहीन, बहिरो, उपसादितम्  मिलेको आपन अनुभवरूप आत्माको 
लाटो इत्यादि संज्ञाहरुूदरारा अल्पं  थौ आनन्द प्राप्त गरिसकेका 
अभिभाष्यमाणः  बोलाइएका बहु  धेरै हन्हनिमित्तयोः  दन््रका कारण 
सःच ती भरत पनि मृष्टं  मिटे वा भएका 

तदनुरूपाणि  त्यसै अनुसार कदन्नं वा  नाम्रो भावनाले सुखदुःखयोः  सुख र दुःखको 
प्रभाषते  बोलचाल गर्दथे दिएको वा खराब अन्न पनि असम्भावितदेहाभिमानः  
कमणि  कामहरू अभ्यवहरति  आनन्दपूर्वक आरोपित देहाभिमान नभएका 
कायंमाणः च  गरारैदा पनि खान्थे आसीत्  थिए 

परेच्छया  अककि इच्छाले परं  तर 

करोति  गर्दथे न इन्द्रियप्रीतिनिमित्तम्  





ताक्यार्थ ती भरतलाई मान र अपमानको कुनै वास्ता थिएन। सामान्य बुद्धिहीन जनले 
आफूलाई बौलाहा, बुद्धिहीन, बहिरो, लाटो आदि भनेर बोलाँदा उनी पनि त्यस्तै गरी कुराकानी 
र व्यवहार गरिदिन्थे। कसैले सिक्तैमा वा केटी ज्याला दिएर कुनै काम गरायो भने पनि उसैको 
इच्छा अनुसार त्यो काम गरिदिन्थे। मागेर अथवा नमागीकन थोरैधैरे, राम्रोनराग्रो जस्तो अन्न 
भेटिन्थ्यो त्यही खाएर पेट भर्वथे, इन्द्रियलाई खुसी पार्नका लागि खोदेनथे। अरू कुनै उपायले 
प्राप्त नहूुने स्वतःसिद्ध विशुद्ध आत्मज्ञान उनलाई प्राप्त भद्रसकेको धियो । त्यसैले उनी सुखदुःख र 
देहको अभिमानलाई छाडी अद्वितीय आनन्दस्वरूपमा स्थित धिए। 


विवरण कुनै पनि पदार्थ शरीर, इन्द्रिय आदिलाई अनुकूल हुन्छ भने त्यसले सुख दिन्छ र 
प्रतिकूल हदा त्यसैले दुःख दिन्छ। शरीर, इन्द्रिय आदिमा प्राप्त हुने सुख र दुःखको साक्षीको 
रूपमा जसले आफूलाई बु्दछ त्यो मनुष्य ती सुख र दुःखबाट छो्दैदेन। जडभरतलाई ज्ञानरूप 
आत्माको स्वतःस्फुरण भड्रहन्ध्यो । त्यो अनन्त आनन्दमा डुब्दा देहमा म हूँ भन्ने अभिमान नष्ट 
भएकाले जडभरत सुख र दुःख दुबैबाट टाढा रहेका हृन् । 


रीतोष्णवातवर्षेषु वृष इवानावृताङ्गः पीनः संहननाङ्गः 
स्थण्डिलसवेशनानुन्मदंनामज्जनरजसा महामणिरिवानभिव्यक्त 
ब्रह्मवच॑सः कुपटावृतकटिरूपवीतेनोरुमषिणा द्विजातिरिति 
ब्रह्मबन्धुरिति संज्ञयातज्ज्ञजनावमतो विचचार ॥ १० ॥ 


रालालन्द्री टीका 


१८६१ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 
पदढार्थ शरीरमा तेल आदि नलगाउने, उपवीतेन  यज्ञोपवीत जनैले 
रीतोष्णवातवर्षेषु  जाडो, गर्मी, ननुहाउने आदि कारणले गर्दा गर्दा 

हरीबतास तथा वषमिा पनि शरीरभरि धूलैधूलो टंसिनाले द्विजातिः इति  ब्राह्मण हो भनेर 
वृषः इव  सांठेजस्तै महामणिः इव  घूलैधूलोले बह्यबन्धुः इति  मूर्ख ब्राह्मण 
अनावृताङ्गः  शरीर नदढाकेका ढाकेको मूल्यवान् मणिजस्तो भनेर 

पीनः  मोटा अनमिव्यक्तबह्मवचंसः  ब्रह्मतेज संज्ञया  यही नामले 
संहननाङ्गः  सुगठित अङ्ग बाहिर नदेखिएका अतज्ज्ञजनावमतः  उनको 
भएका करुपयावृतकटिः  कम्मरमा थोत्रो असली स्वरूप नुर्ने 
स्थण्डिलसंवेशनालुन्मद॑ना  कपडा बेरेका मानिसहरूद्रारा तिरस्कृत हदे 
मज्जनरजसा  भूमिम सुते, उरुमषिणा  अत्यन्त मलो विचचार  घुम्थे 





ताक्यार्थ जाडो, गर्मी, हूरीबतास र वर्षको समयमा समेत साढे ॐ नाङ्गै रहे पनि उनका सबे 
अङ्हरू हष्टपुष्ट नै थिए। जहो पायो त्यी भुद॑मा लडिदिने हुनाले र॒कटहिल्यै तेल लगाउने, 
नुहाउने आदि नगर्ने हुनाले उनको शरीरमा मयल जमेको धियो । त्यसले गर्दा धूलोले ढाकिएको 
मणि ४ उनको ब्रह्मतेज लुकिराखेको धियो । कम्मरमा मेलो थाडनो वा टालो र काँधमा मैलो 
जने मात्र लगाएका उनलाई अज्ञानी मानिसहरू यो मूर्ख बाहून हो भनी हलां गर्दथे, तर उनी 
त्यस्ता कुरालाई ध्यानै नदिई आफ्नो इच्छाअनुसार जता मन लाग्यो त्यतै भ्रमण गर्दथे। 


यदा तु परत आहारं कर्मवेतनत ईहमानः स्वभ्रातृभिरपि 
केदारकर्मणि निरूपितस्तदपि करोति कन्तु न समं विषमं 


न्यूनमधिकमिति वेद् कणपिण्याकफलीकरणकुल्माषस्थाली 
पुरीषादीन्यप्यमृतवद्भ्यवहरति ॥ १९॥ 
पदार्थ अपि  पनि अधिकम्  यो धेरै 
यदा तु  जब जीविकाका केदारकर्मणि  खेतको काममा इति  यो कुरा 
लागि निरूपितः  अरूले ४ भोजनकोन वेद्  थाहा पाडदैनये 
परतः  अरूबाट भरमा नियुक्त गरिएका उनी कणपिण्याकफलीकरणकुल्माष 


क्मेवेतनतः  कर्म गरिदिए 
बापत पाउने 

आहारं  भोजन 

ईहमानः  चार्हैद गरेको बुर 
स्वश्रातृमिः  आफ्नै 
भाद्हरूद्वारा 


तत् अपि  त्यो काम पनि 
करोति  गर्दथे 

किन्तु  तर 

समं  यो समथर 

विषमं  यो भिरालो 
न्यूनम्  यो थोर 


स्थाटीपुरीषादीनि अपि  राम्रो 
काम नगरेको भनेर कनिका, 
पीना, भुस, किरा लागेको एवं 
डटेको खानेकुरा दिए पनि 
अमृतवत्  अमृततुल्य मानेर 
अभ्यवहरति  खान्थे 





ताक्यार्थ पेट पाल्नका लागि अरूकहोँ काम गर्ने गरेको देखेर उनका दाजुहरूले पनि उनलाई 
खेत खन्ने, सम्याउने आदि काममा लगा्॑थे। उनले ती काम पनि गर्दथे, तर कहाँ ? कसरी ? 


रामालन्द्री टीका 


१८६२ 

पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 
किन खन्ने ? भन्ने उनलाई कुनै ख्यालै थिएन। होचोअग्लो, खन्नुपर्ननपर्नै आदि केटी पनि 
ख्याल नभएका कारण खन्न लागे खनिरहने र सम्याडन लागे सम्याद्रहने ती जडभरत अरूले 


हेलाँ गरेर कनिका, पीना, भूस, किरा लागेका, उडेको जस्तो अन्न दिए पनि त्यसैलाई अमृत 
सम्देर खान्थे । 


अथ कदाचित् करिचद् वृषर्पतिभंद्रकाल्ये पुरुषपञ्ुमाभता 


पत्यकामः ॥ १२॥ 
पढार्थ कामना गर्न पुरुषपश्युम्  पुरुषको बलि दिने 
अथ  त्यसपछि करिचत्  कुनै आलभत  सङ्ल्प गयो 


कदाचित्  कुनै समयमा वृषर्पतिः  चोरको सरदारले 
अपत्यकामः  सन्तानको भद्रकाल्ये  देवी भद्रकालीलाई 


ताक्यार्थ कुनै समयमा सन्तानको कामना गर्दै कुनै चोरको सरदारले देवी भद्रकालीलाई 
मानिसको बलि दिने सङ्ल्प गरेको धियो । 


तस्य ह दैवमुक्तस्य परोः पदवीं तदनुचराः परिधावन्तो निरि 
निरीथसमये तमसावृतायामनधिगतपदाव आकस्मिकेन विधिना 
केदारान् वीरासनेन मृगवराहादिभ्यः संरक्षमाणमङ्गिरप्रवर 








सुतमपर्यन् ॥ १३॥ 

पदार्थ तदनुचराः  उसका सेवकहरूले विधिना  दैवसंयोगले 

ह  निश्चय ने तमसा  गाढा अन्धकारले वीरासनेन  वीरासनमा उभिएर 
तस्य  त्यस चोरको सरदारको आवृतायाम्  ढाकिएको मृगवराहादिभ्यः  मृग, बदेल 
हातनाट निशि  रातमा आदिबाट 

दैवमुक्तस्य  भाग्यले भाग्न निद्ीथसमये  मध्यरातको केदारान्  खेतको बाली 
सफल भएको समयमा संरक्षमाणम्  कुरिरहेको 

पदोः  पुरुषरूप पशुको अनधिगतपशवः  त्यो भग्ने अद्बिरःप्रवरसुतम्  अङ्गिरा 
पदवीं  भागेको बाटोलाई पुरुषपशुलाई नभट्राएर हिंडका गोत्रीय ब्राह्मणपुत्र भरतलाई 
परिधावन्तः  खोज्दै पक्छयाएका आकस्मिकेन  अपर्शटको अपर्यन्  देखे 


ताक्यार्थ त्यस चोरको सरदारले बलि दिनका लागि ल्याएको पुरुषपशु भाग्यवश बन्धनबाट 
फुत्की भागन सफल भयो । अंधेरी रातको समय हुनाले चोरका सेवकहरूले चारैतिर खोज्दा पनि 
त्यसको कुनै पत्तो लगाउन सकेनन्। त्यसै समयमा दैवसंयोगले अकस्मात् ती सेवकहरूले मृग, 
बैदेल आदिबाट खेतको बालीको रक्षा गर्न वीरासनमा उभिद्ररहेका अङ्गिरा गोत्रीय ब्राह्मणकुमार 
जडभरतलाई देखे । 


रामालन्द्री टीका 


१८६२ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 


अथ त एनमनवद्यलक्षणमवमृरय भतुंकमनिष्पत्तिं मन्यमाना बद्ध्वा 
रङानया चण्डिकागृहमुपनिन्युमुंदा विकसितवदनाः ॥ ४ ॥ 


भतुंकर्मनिष्पत्तिं  स्वामीको कर्मति  ती चोरका सेवकटहरूले 
अथ  त्यसपच्छि पूरा हने भयो भन्ने कुरा रशनया  डोरीले 

एनम्  यी भरतलाई मन्यमानाः  ठान्दे बदुध्वा  बाँधेर 
अनवद्यलक्षणम्  राम्रो लक्षणले मुदा  हर्षले चण्डिकागृहम्  चण्डीको 

युक्त छ भन्ने विकसितवदनाः  उज्यालो मुख मन्दिरमा 

अवमृश्य  विचार गरेर बनावे उपनिन्युः  लगे 

वाक्यार्थ त्यसपछि ती चोरका सेवकहरूले यो पुरुषपशु उत्तम लक्षणले युक्त छ, यसद्ारा 
हाम्रा मालिकको कार्य अवश्य सिद्ध हन्छ भने सोची ती जडभरतलाई डोरीले बांँधेर खुसी हदे 
चण्डिका देवीको मन्दिरमा लगे । 


अथ पणयस्तं स्वविधिनाभिषिच्याहतेन 


पदार्थ 





वाससाच्छाद्य 


भूषणाटेपस्रकतिलकादिभिरुपस्कृतं मुक्तवन्तं धृपदीपमाल्यलाज 
किसलयाद्करफलोपहारोपेतया वेशससंस्थया महता गीतस्तुतिमृदङ् 
पणवघोषेण च पुरुषपदुं भद्रकाल्याः पुरत उपवेशयामासुः ॥ १५॥ 


पदार्थ 

अथ  त्यसपछि 

पणयः  चोरका पुरोहितहरूले 
तं  ती भरतलाई 
स्वविधिना  आफ्नो 
नियमानुसार 

अभिषिच्य  स्नान गराएर 
अहतेन  टकरा नपारिएको 
सिङ्गी 

वाससा  कपडाले 
आच्छाद्य  ढाकेर 
भूषणाठेपस्रक्तिलकादिभिः  


गहना, माला, तिलक 
आदिद्रारा 

उपस्कृतं  सिंगारिएका 
भुक्तवन्तं  खुब मिठा मिठा 
पदार्थ खुवादएका 
धूपदीपमाल्यलाजकिसल्याङकर 
फलोपहारोपेतया  धूप, दीप, 
माला, लाबा, पालुवा, फलफूल 
आदि उपहारसहितको 

महता  इलो 

वेशससंस्थया  बलिदानको 
विधिअनुसार 


गीतस्तुतिमृदङ्गपणवघोषेण  
विभिन्न स्तुति, गान, बाजागाजा 
सहित मङ्गलगानले 

च  पनि युक्त भएका 
पुरुषपद्ुं  पुरुषरूपी पशु 
भरत लाई 

भद्रकाल्याः  देवी भद्रकालीको 
पुरतः  अगाडि काट्नका 
लागि 

उपवेशयामासुः  बसाए 





ताक्यार्थ त्यसपछि पुरोहितहरूले तिनलाई विधिपूर्वक स्नान गराई सिङ्गो कपड़ा बेरिदिएर 
विभिन्न प्रकारका गहना, चन्दन, माला र तिलक आदिले सिंगारेर राम्रोसंग भोजन पनि गराए। 
त्यसपछि धूप, दीप, माला, लावा, फलपफ़ूल, नैवेद्य आदि सहित बलिदानको विधिले पूजा गरेर 


रामालन्द्री टीका 


९८६४ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


अध्याय ९ 


स्तुतिगान गर्दै र मृदङ्ग, ढोलक आदि बजाँदे ती पुरुषपशुरूप भरतलाई बलिदानका लागि 


भद्रकालीको अगाडि राखे। 
अथ वृषटराजपणिः 


पुरुषपशोरसृगासवेन देवीं भद्रकालीं 


यक्ष्यमाणस्तद्मिमन्तितमसिमतिकरालनिशितमुपाददे ॥ १६ ॥ 


पदार्थ र  रगतरूप मदिराले 
अथ  त्यसपछि भद्रकालीं  भद्रकाली 
वृषलराजपणिः  चोरका देवीं  देवीलाई 


सरदारको पुरोहित त्यस पापीले यक्ष्यमाणः  खुसी पार्न चाहेदे 
पुरुषपरोः  पुरुषरूपी पशुको तद्भिमन्तितम्  देवीका 





स्तोतव्रहरूद्रारा मन्त्रणा गरिएको 
अतिकरालनिशितम्  अति 
उरलाग्दो धारिलो 

असिम्  तरबार 

उपाददे  हातमा लियो 


ताक्यार्थ त्यसपछि चोरराजको त्यो पापी पुरोहितले त्यस पुरुषपशुको रगतरूप मदिरा चढाएर 


भद्रकाली देवीलाई खुसी पार्न देवीमन्त्रहरूले मन्त्रणा गरिएको 
हातमा लियो । 


अति उरलाग्दो धारिलो तरबार 


इति तेषां वृषलानां रजस्तमःप्रकृतीनां धनमद्रजउत्सिक्तमनसां 


भगवत्कलावीरकुटं कदर्थीकृत्योत्पथेन स्वरं 


विहरतां हिंसाविहाराणां 


कममातिदारुणं यद् ब्रह्मभूतस्य साक्षाद् ब्रह्यषिंसुतस्य निर्वैरस्य 
सर्वभूतसुहृदः सूनायामप्यननुमतमालम्भनं तदुपलभ्य बह्यतेजसा 
तिदुविंषहेण दन्दह्यमानेन वपुषा सहसोच्चचाट सेव देवी 


भद्रकाटी ॥ १७ ॥ 


पदार्थ स्वेरं  स्वच्छन्दरूपले 

इति  यसरी विहरतां  घुम्ने 
रजस्तमःप्रकृतीनां  स्वाभाविक हिंसाविहाराणां  हिंसामा नै मन 
रूपले रजोगुणी र तमोगुणी रमाउने 

घनमद्रजउत्सिक्तमनसां  तेषां  ती 

एश्वर्य र अहङ़ार आदिको वृषलानां  दुष्ट चोरहरूको 
कारणले मर्यादालाई मनदेखि नै यत्  जो 


त्यागेका बरह्मभूतस्य  ब्रह्मस्वरूपमा प्राप्त 
भगवत्कलावीरकुलं  भटदसकेका 

ब्राह्मणकुललाई पनि निर्वैरस्य  वैरभावले रहित 
कद्थींकृत्य  तिरस्कार गर्दै भएका 


४७ 
उत्पथेन  खराब बाटोबाट सवभूतसुहृदः  सम्पूर्ण प्राणीका 





मित्र भएका 

साक्षात्  साक्षात् 
जह्यषिंसुतस्य  ब्रहयर्षिपुत्र 
भरतको 

सूनायाम् अपि  आपत्कालमा 
हिंस्य भनेर तोक्दा पनि 
अननुमतम्  ब्राह्मणहिंसाको 
निषेध गरिएकाले 

आलम्भनं  ब्राह्मण हिंसा 
अतिदारुणं  ज्यादै असहनीय 
तत् कर्म  त्यस कामलाई 
उपलभ्य  देखेर 


रामालन्द्री टीका 


पञ्चम स्कन्ध 
साएव  उनै 


भद्रकाटी देवी  भद्रकाली 
देवीले 


अतिदुविषहेण  सहन गर्न 
नसकिने 


श्रीमद्भागवत 


ब्रह्मतेजसा  ब्रह्मतेजद्रारा 
दन्दह्यमानेन  दनदन बल्दै 
गरेको 

वपुषा  शरीरले त्यस 
मूर्तिबाट 


१८६५ 
अध्याय ९ 
सहसा  तत्कालै 


उच्चचार  आफूलाई 
दृश्यरूपमा प्रकट गर्नुभयो 





ताक्यार्थ यसप्रकार स्वभावेले रजोगुण र तमोगुणले परिपूर्ण भएका चोरहरू धनको उन्मादले 
गर्दा खन् उन्मत्त भद्रहेका धिए । हिंसामा रुचि भएका तिनीहरू भगवान्को अंशस्वरूप भएका 
ब्राह्मणहरूको तिरस्कार गरेर आप्नै इच्छाअनुसार कुमार्गतिर बहिरेका थिए। यसैको कारण 
आपत्तिकालमा समेत वध गर्न निषेध गरिएका, कसैसित शत्रुता नगर्ने तथा सम्पूर्ण प्राणीका 
शुभचिन्तक ब्राह्मणकुमारलाई पनि उनीहरूले बलि दिन खोजिरहेका थिए। यो भयङ्कर कुकर्म हून 
लागेको देखी रिसाएकी देवी भद्रकाली आफनो ब्रह्मतेजले धपक्क बलेको शरीर लिएर मूर्तिबाट 
अचानक प्रत्यक्षरूपमा प्रकट हुनुभयो । 


न 


भृराममषरषावशरभसावरुसतश्चुकुदवटपकुटरदष्टरूारुण 


विलसितश्ुकुटिविरपकुटिलदंष्टरुणेक्षणाटोपा 


तिभयानकवदना हन्तुकामेवेदं महाट्रहासमतिसंरम्भेण विमुञ्चन्ती 


तत उत्पत्य पापीयसां दुष्टानां 
खवन्तमसुगासवमत्युष्णं 


सह 


भर,  


तेनेवासिना विवृक्णरीष्णां गलात् 
गणेन 


 


निपीयातिपानमद् 


   ५  जगो न्त   विजहार 
विह्लोच्चैस्तरां स्वपाषदेः सह जगौ ननतं च विजहार च 
शिरःकन्दुकलीलया ॥ १८ ॥ 


पढार्थ 

भृराम्  अत्यन्त 
अमष॑रोषावेशरभसविरसित 
भ्ुकुटिविटपकुटिलदंष्टारुणेक्षणा 
टोपातिभयानकवद्ना  क्रोधको 
वेगका कारणले उरलाग्दो 
ओंखीभौँं तथा लामालामा 
दाहा र राता आंखाले गर्दा 
भयानक मुखमण्डल भएकी 
देवी भद्रकाली 

इदं  यो संसारलाई नै 
हन्तुकामा इव  संहार गर्न 
लागेकी हुन् कि जस्तो गरी 


अतिसंरम्भेण  अति 
क्रोधावेशको कारण 
महाष्दासं  ठलो अट्रहास 
विमुञ्चन्ती  छाड्दै 

ततः  त्यहांबाट 

उत्पत्य  उफ़्िएर 

तेन एव  त्यही अभिमन्त्रित 
असिना  तरबारले 
विवृक्णरीष्णां  टाउको 
चिनालिएका 

पापीयसां  पापी 

दुष्टानां  दुष्ट चोरहरूको 
गटखात्  घाँटीबाट 





स्रवन्तम्  बगिरहेको 
अत्युष्णं  ज्यादै तातो 
असृगासवम्  रगतरूपी मदिरा 
गणेन  आपना गणहरूले 
सह  संगे 

निपीय  पिएर 
अतिपानमदविह्ला  ज्यादा 
मदिरा पान गनलि विहल हदे 
स्वपाषेदेः सह  आपना 
अनुचरहरूका साथमा 
उच्येस्तरां  चर्को गरी 

जगो  गाना गाउनुभयो र 
ननतं च  नाच्नुभयो साथै 


रामालन्द्री टीका 


९८६६ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 


शिरः  काटिएको टाडका कन्दुकलीलया  भकुण्डो रै धाल्नुभयो 

लिएर विजहार च  खेल्न पनि 

ताक्यार्थ अति रिसका कारण उरलाग्दा ओआंँखीभँ तथा लामालामा दाहा र राता ओंँखाले 
गर्दा भयानक मुखमण्डलले युक्त भएको भद्रकालीको अनुहार ज्यादै उरलाग्दो थियो । उहँको यो 
विकराल रूप देख्दा सम्पूर्ण संसारको संहार गर्न आंटे फैँ देखिन्थ्यो । त्यसपच्ि भद्रकालीले रिसले 
गर्जेर ठुलोठुलो स्वरमा अट्हास गर्दै त्यही अभिमन्त्रित खड्गले उफ़रीउफ़ीकन ती सब चोर 
दुष्टहरूको टाडको काटिदिनुभयो। काटिएका गिंडबाट निस्केको तातोतातो रगतलाई आफ्ना 
गणहरूका साथमा पान गरी उन्मत्त बनेर अति दलो स्वरले गाद र॒नाच्ै काटिएका 
टाउकोहरूको भकुण्डो खेल्न थाल्नुभयो । 


एवमेव खलु महदभिचारातिक्रमः कात्स्न्यनात्मने फति ॥ १९॥ 


पढार्थ महदभिचारातिक्रमः  कात्स्न्यैन  पूर्णरूपमा 
एवम् एव  यसरी नै महापुरुषप्रति गरिएको आत्मने  आफ्नै लागि 
खलु  निश्चय नै अत्याचारको फल फलति  प्राप्त हुन्छ 


ताक्यार्थ यो कुरा सांचो हो, महापुरुषमाथि गरिएको अत्याचाररूप अपराधको प्रतिफल आफैले 
भोगनुपर्दछ । 


न वा एतद् विष्णुदत्त महदद्भुतं यदसम्भ्रमः स्वरिरर्छेदन 
आपतितेऽपि विमुक्तदेहा्ात्मभावसुदुढहदयग्रन्थीनां सवंसत्त्व 


सुहदात्मनां निर्वैराणां साक्षाद्भगवतानिमिषारिवरायुधेनाप्रमत्तेन 
, श,  


तेस्तेभौवेः परिरक्ष्यमाणानां तत्पादमूलमकुतरिचद्भयमुपसृतानां 
भागवतपरमहंसानाम् ॥ २०॥ 


पढार्थ । अकुतरिचद्भयम्  सबै प्रकारले 
विष्णुदत्त  हे राजा परीक्षित् अनिमिषारिवरायुधेन  कालचक्र भयरहित 
विमुक्तदेहाद्ात्मभावसुदूढहृदय ने हतियार भएका तत्पादमूलम्  त्यो भगवान्को 
ग्रन्थीनां  सुदृढ हदयग्रन्थि तथाअप्रमत्तेन  सावधान भएका पाडमा 

देहात्मभावबाट दुटिसकेका साक्षादुभगवता  साक्षात् उपसृतानां  शरण परेका 
सवंसत्त्वसुहदाम्  सम्पूर्ण भगवान्द्रारा भागवतपरमहंसानाम्  

प्राणीका साथ मित्रताको तेःतेः तीती भगवान्का परमभक्तहरूको 
भावमा प्राप्त भडसकेका भावेः  भद्रकाली आदि स्वरिरद्छेदने  आफ्नो शिर 
आत्मनां  आत्मस्वरूप विभिन्न स्वरूपले काटिने परिस्थिति 

निर्वैराणां  वैरभावबाट परिरक्ष्यमाणानां  रक्षा गरिएका आपतिते अपि  आइपर्दा पनि 





रामालन्द्री टीका 


१८६७ 
पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 


यत्  जो एतत्  यो कुरा नवा  होइन 
असम्भ्रमः  निर्भयता छ महत्  इलो 
व्याकुलता छैन अदुभुतं  आश्चर्यको विषय 


ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! सुदृढ हृदयग्रन्थि तथा देहात्मभावबाट द्ुटिसकेका र सम्पूर्ण 
प्राणीका साथ मित्रताको भावमा प्राप्त भद्सकेका व्यक्तिहरू सबेलाई आफूसमान देख्दछन्। 
उनीहरूको कोही पनि शत्रु हदेन । स्वयं भगवान् नै भद्रकाली आदि विभिन्न रूप धारण गरेर 
कालचक्ररूप आफ्नो श्रेष्ठ शस्व्रह्ारा सर्धँ उनीहरूको रक्षा गरिरहनुहुन्छ। भगवान्को निर्भय 
चरणकमलको शरण पाएका यस्ता परमभक्तले आफ्नो टाउको काटिने अवस्था आद्रपर्दा समेत 
अलिकति पनि नञआनत्तिनु कुनै आश्चर्यको कुरा होइन । 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां पञ्चमस्कन्धे 
जडभरतचरिते नवमोऽध्यायः ॥ ९॥ 


रामालन्द्री टीका 


१८६८ 
पञ्चम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


अथ दरामोऽध्यायः 


श्रीडुक उवाच श्रीशुकजीले भन्नुभयो 
अथ सिन्धुसोवीरपते रहूगणस्य व्रजत इष्चुमत्यास्तटे तत्कुलपतिना 


शिबिकावाहपुरुषान्वेषणसमये 


 ज 


अध्याय १० 


जडभरत र राजा रहूगणको भेट 


देवेनोपसादितः स द्विजवर उपठन्ध 


एष पीवा युवा संहननान्नो गोखरवद् धुरं वोदुमलमिति 
पूवैविष्टिगृहीतिः सह गृहीतः प्रसभमतदर्ह उवाह शिबिकां स 
महानुभावः ॥ १॥ 


पदार्थ 


.  दैवसंयोगले 


अथ  त्यसपच्ि कुनै समयमा उपसादितः  त्यस ठांमा 
सिन्धुसोवीरपतेः  सिन्धुसौवीर आडइपुगेका 


देशका राजा 

रहूगणस्य  रहूगण 

व्रजतः  जादे गर्दा 

इश्चमत्याः  इध्ुमती नदीको 
तटे  तटमा 

तत्कुलपतिना  पाल्की बोक्ने 
कामदारहरूको नाइकेद्रारा 
रिबिकावाहपुरुषान्वेषणसमये  
पाल्की बोक्ने मानिस 
खोजिरहेका बखतमा 


सः द्विजवरः  वी ब्राह्मणन्रेष्ठ 
भरत 

उपलन्धः  भेटिए उसले 
सोच्यो 


एषः  यो 
पीवा  मोटो छ 


युवा  जवान छ र 

संहननाङ्गः  सुदृढ शरीर भएको 
पनि छ त्यसैले 

गोखरवत्  गोरु र गधाले छठ 


धुरं  भारी 

वोटुम्  बोक्न 

अलम् इति  सक्छ भने सोचेर 
पूर्वविष्टिगृहीतेः सह  पहिले 
बोक्दे आएका डोलेहरूसंगे 
प्रसभम्  जवर्जस्ती 

गृहीतः  लगादयो 

अतदह  पाल्की बोक्न 
अयोग्य हदा हदे पनि 

स महानुभावः  ती ज्ञानी 
भरतले 

शिबिकां  पाल्की 





उवाह  बोके 


ताक्यार्थ हे राजा ! एक पटक सिन्धुसौवीर देशका राजा रहूगण पाल्कीमा चदढेर गद्रहेका 
थिए । इक्षुमती नदीको तीरमा पुगेपकछ्ि पाल्की बोक्नेहरूको नाइकेलाई एउटा मान्छेको आवश्यकता 
पयो । मान्छे खोज्ने क्रममा उसले अकस्मात् त्यहोँ आद्पुगेका ब्राह्मण जडभरतलाई भद्राय । 
उनलाई हृष्टपुष्ट बलियो शरीर भएको जवान देखेर यस युवकले गोरु र गधाले ैँ धैरे भारी 
बोक्न सक्छ भने सोचेर पाल्की बोक्नेहरूको त्यस सरदारले उनलाई पनि जबरजस्तीसंग पहिला 
बोकिरहेकाहरूसंगे पाल्की बोक्न लगायो । उक्त कार्यका लागि योग्य नहुँदा नहुदे पनि ती ज्ञानी 


भरत पनि पाल्की बोक्न लागे । 


रामालन्द्री टीका 


१८६९ 

पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 
यदा हि द्विजवरस्येषुमात्रावलोकानुगतेनं समाहिता पुरुषगतिस्तदा 
विषमगतां स्वशिबिकां रहूगण उपधायं पुरुषानधिवहत आह हे 


वोढारः साध्वतिक्रमत किमिति विषममुह्यते यानमिति ॥ २॥ 
पढार्थ न समाहिता  राम्रोसंग मिलेन आह  भने 
यदा हि  जुन बखतमा तदा  त्यस वेला हे वोढारः  ए डोलेहरू हो 
इषुमात्रावलोकानुगतेः  एक रहूगणः  राजा रहूगणले साघु  राम्रोसंग 
बाण जति टाढा राभ्ररी हैर स्वशिबिकां  पाल्कीलाई अतिक्रमत  पाल्की बोक 
मात्रै पाइला अधि बढाउनेवाला विषमगतां  ढलपल भएको किम् इति  किन हो 
द्विजवरस्य  ब्राह्मण भरतको उपधाय  बुठेर यानम्  पाल्कीलाई 
गतिसंग अधिवहतः  पाल्की विषमम्  ठलपल गरेर 
पुरुषगतिः  अरू मानिसको बोकिरहेका उद्यते इति  बोकिरहेका छ हं 
गति पुरुषान्  मानिसहरूलाई 





ताक्यार्थ आफ्नो गोडाले कुल्चिएर कुनै जीव मर्लान् भन्ने उरले अगाडिको एक बाण बराबर 
चार हात परसम्म बाटो राम्ररी हेरेर मात्र हिंडने वती ब्राह्मणको र अरू पुरुषहरूको हिंडाइमा 
तालमेल मिलेन। हिंडाइको चाल नमिलेर पाल्की हल्लिएको देखी राजा रहूगणले ती पाल्की 
नोक्ने डोलेहरूलाई ए डोलेहरू हो ! राम्ररी हिंड, किन पाल्कीलाई तलमाथि हल्लादरहेचछछो हँ ? 
भनेर हप्काए। 


अथ त ईङवरवचः सोपालम्भमुपाकण्योंपायतुरीयाच्छङ्कतमनसस्तं 
विज्ञापयाम्बभूवुः ॥ २॥ 





पदार्थ ईरवरवचः  राजाको वाणी शङ्कितमनसः  भित्रभित्रै डराएर 
अथ  त्यसपछि उपाकण्यं  सुनेर तं  ती राजालाई 

ते  ती डोलेहरूले उपायतुरीयात्  चौथो उपाय विज्ञापयाम्बभूवुः  निवेदन गरे 
सोपारम्भम्  रवि भनेको दण्डबाट 


वाक्यार्थ राजाको यस्तो वचन सुनेर साम, दाम, भेद र दण्ड गरी चार प्रकारका उपायहरूमध्ये 
चौथो अर्थात् दण्ड दिने हुन् कि भन्ने उरले ती डोलेहरूले राजासंग बिन्ती गरे। 


न वयं नरदेव प्रमत्ता भवन्नियमानुपथाः साध्वेव वहामः। 
अयमधुनैव नियुक्तोऽपि न द्रुतं वरजति नानेन सह वोदुु ह वयं 
पारयाम इति ॥ ४॥ 

पदार्थ नरदेव  हे राजा वयं  हामीहरू 


रालालन्द्री टीका 


९८ ० 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


न प्रमत्ताः  असावधान भएका अयम्  यो 
हौदनौँ अधुना एव  अहिले भर्खरि 
भवन्नियमानुपथाः  हजुरको नियुक्तः  नियुक्त भएको 


अध्याय १० 


न वरजति  हिद हिंददैन 
अनेन सह  यससंग 
वोटुम्  पाल्की बोक्न 





नियम र अनुशासनमा बसेर नथाकेको उह  निश्चयने 
साघु एव  राभरैसंग अपि  भए पनि वयं  हामीहरू 
वहामः  बोकदैचछँ रतं  चांँडो न पारयामः इति  सक्दैनँ 


ताक्यार्थ हे राजा ! हामीले असावधान भएर पाल्की हल्लाएका होदनौँ । हामीले त हजुरको 
आज्ञानुसार आफ्नो अनुशासनमा बसेर पाल्की बोकिरहेका छँ तर भर्खर नियुक्त गरिएको र 
नथाकेको भए पनि यो मान्छे छिटो हिंडदैहिंडदेन, हामी यससंग पाल्की बोक्न सक्दैनौँ । 


सांसगिंको दोष एव॒ नूनमेकस्यापि स्वेषां सांसगिंकाणां 
भवितुमर्हतीति निरिचित्य निशम्य कृपणवचो राजा रहूगण 
उपासितवृद्धोऽपि निसर्गेण बलात्कृत ईषदुत्थितमन्युरविस्पष्ट 
बह्मतेजसं जातवेदसमिव रजसावृतमतिराह ॥ ५॥ 


रजसा  रजोगुणले 
आवृतमतिः  बुद्धि ढाकिएको 
हदे 
ईषत्  केही 

उत्थितमन्युः  रिसाएर 
अविस्पष्टबह्यतेजसं  ब्रह्मतेज 


नूनम्  पक्के 
सर्वेषां  अरू सवै 


पदार्थ 

उपासितवृद्धः अपि  वृद्ध 
ज्ञानी हरूको सेवा गरेका भए सांसगिंकाणां  संसर्ग गर्ने 
पनि व्यक्तिहरूको 

राजा रहूगणः  राजा रहूगणले अपि  पनि दोष 
कृपणवचः  डोलेहरूको निवेदनभवितुम्  हन 


निरम्य  सुनेर अर्हति  सक्छ प्रस्ट नदेखिएका 
एकस्य  कुनै एक व्यक्तिको इति  यस्तो जातवेदसम् इव  खरानीले 


पुरिएका अग्निजस्ता भरतलाई 
आह  व्यङ्ग्य गर्दै भने 


सांसगिंकः  संसर्गबाट पैदा निरिचत्य  निश्चय गरेर 
भएको निसर्गेण  क्षत्रियको स्वभावले 
दोषः एव  दोष नै बटात्कृतम्  पराधीन भएर 
ताक्यार्थ डोलेहरूको निवेदन सुनेर राजा रहूगणले कुनै व्यक्तिमा रहेको दोष त्यससंग सम्बन्ध 
राख्ने अरूलाई पनि सरे ४ त्यो दोषलाई नहटाएको खण्डमा त्यसको सङ्गतले अरू सब डोलेहरूले 
पनि आफ्नो चाल विगार्ने्न् भन्ने विचार गरे। क्षत्रिय भएकाले स्वभावेले रजोगुणी भएका 
कारण अत्यन्त रिसाएका ती राजा रहूगणले खरानीले छोपिएको आगो यँ ब्रह्मतेज चछिपाइराखेका 


भरतलाई यसरी व्यङ्ग्य गरेर भन्न लागे । 
अहो कष्टं भ्रात््यक्तमुरुपरिभान्तो दीर्घमध्वानमेक एव ऊहिवान् 
सुचिरं नातिपीवा न संहननाङ्गो जरसा चोपद्रूतो भवान् सखे नो 





रामालन्द्री टीका 


पञ्चम स्कन्ध 


प्वापर् 


प्त 


श्रीमद्भागवत 


सदघट्िन इति 


१८५७१ 


अध्याय १० 


बहूविप्रखन्धोऽप्यविद्यया 


रचितद्रव्यगुणकमांशयस्वचरमकठेवरेऽवस्तुनि संस्थानविरोषेऽहं 


 ५ 
मम्त्यनव्यारपतामध्याव्रत्यया 


पूवंवदुवाह ॥ ६॥ 


पढार्थ 

अहो  कठे बरा 

कष्टं  ज्यादै दुःख लाग्यो 
भ्रातः  ए भाद 
उरुपरि्थिान्तः  तिमी खुब 
थाकेका छौ 

सुचिरं  धेरै समयसम्म 
एकः एव  एक्लै 

न्यक्तम्  पक्के नै यो पाल्की 
दीघंम्  यति लामो 
अध्वानम्  बाटोसम्म 
ऊहिवान्  बोक्यौ 

सखे  हे साथी 

अपरे एते  अरू यी 
सङ्घष्टिनः  साथीहरूले 


न एव  पटक्कै बोकेका होडनन् 
भवान्  तिमी 

न अतिपीवा  ज्यादै मोटा छैनौ 
न संहननाङ्गः  हष्टपुष्ट पनि 
केनो 

जरसा  अनि वृद्धावस्थाले 
च  पनि 

उपद्रूतः  सताइसकेको छ 
इति  यसरी 

बहुविप्रलन्धः अपि  अत्यन्ते 
उपहास गरिएका भए पनि 
अविद्यया  अविद्याकै कारणले 
रचितद्रव्यगुणकमांशयस्वचरम 
कठेवरे  बनेका पञ्चमहाभूत, 
सत्त्व आदि गुण, शुभअशुभ 


ब्रह्यभूतस्तष्णीं 





रिबिकां 


आदि कर्म, तथा अन्तःकरण 
आदिले बनेको आफ्नो यो 
अन्तिमि शरीररूप 

अवस्तुनि  अवास्तविक 
संस्थानविरोषे  विभिन्न अङ्गको 
आकारमा परिणत भएको 
आकार विशेषमा 

अहं मम इति  म र मेरो भन्ने 
अनध्यारोपितमिशथ्याप्रत्ययः  
विपरीत ज्ञान नभएका 
बह्यभूतः  ब्रह्मस्वरूप भरतले 
तृष्णीं  चुपचाप 

पूवंवत्  पहिले जसरी नै 
शिबिकां  पाल्की 

उवाह  बोके 


ताक्यार्थ अति दुःखको कुरा, ए भाइ ! तिमी ज्यादै थाक्यौ होला। धैरे टाढादेखि तिमीले 
एक्लै यो पाल्की बोकिरहेका छौ । तिम्रा साथीहरूले तिमीलाई सघार्ददे सघाएनन् जस्तो लाग्छ। 
तिमी हृष्टपुष्ट र बलियो शरीर भएका पनि छैन, तिमीलाई बुढेसकालले पनि सतादइसकेको छ ॥ 
यसप्रकार राजाले व्यङ्ग्य गरे तापनि पञ्चमहाभूत, सतव आदि गुण, शुभअशुभ आदि कर्म, तथा 
अन्तःकरण आदिले बनेको अविद्याको कार्य शरीर र शरीरसम्बन्धी पदार्थलाई अवास्तविक हुन् 
भनी बुणिसिकेका भरतले चुप लागेर पहिले ४ पाल्की बोकिरहे । 


अथ पुनः स्वदिबिकायां विषमगतायां प्रकुपित उवाच रहूगणः 
किमिदमरे त्वं जीवन्मृतो मां कदर्थीकृत्य भतुंशासनमतिचरसि 
प्रमत्तस्य च ते करोमि चिकित्सां दण्डपाणिरिव जनताया यथा 
प्रकृतिं स्वां भजिष्यस इति ॥ ७॥ 


रामालन्द्री टीका 


१८७२ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
पदार्थ किम् इदम्  केहोयो 

अथ  त्यसपछि त्वंतंत 

स्वशिबिकायां  आपनो पाल्की जीवन्मृतः जिडदै मरिस् कि 
पुनः  फेरि कसो 

विषमगतायां  पहिले ४ दायां मां  मलाई 

बायाँ दलपल भटद्रहेपक्ि कदर्थीकृत्य  तिरस्कार गरेर 
प्रकुपितः  अत्यन्त क्रुद्ध भएका भतुंशासनम्  आपनो 
रहूगणः  रहूगणले मालिकको आज्ञाको 

उवाच  भने अतिचरसि  उल्लडघन गर्छस् 
अरे  ए मूर्ख प्रमत्तस्य च ते  मातेको तेरो 





अध्याय १० 


जनतायाः  प्राणीहरूका लागि 
दण्डपाणिः इव  दण्ड हातमा 
लिने यमराजले भैं 

चिकित्सां  तलाई म ओषधि 
करोमि  गरु 

यथा  जुन ओषधि दण्ड 
दिएपच्छि 

स्वां  आफ्नो 

प्रकृतिं  असली स्वरूपलाई 
भनिष्यसे इति  प्राप्त गर्नेछस् 


ताक्यार्थ त्यसपछि फेरि पाल्की पहिलेको  ठलपल भद्रहेपछि अत्यन्त रिसाएका राजा 
रहूगणले ए मूर्ख! योकेचालाहो? के तं जिद मरिस् ? तैले किन आपफ्ना मालिकले दिएको 
आज्ञा मान्देनस् हँ? म अहिले ने तलाई यमराजले ४ दण्ड दिएर तेरो ओषधोपचार गरु अनि 


बल्ल तेरो होस आडला भन्दै गाली गर्न थाले। 


एवं बह्वबद्धमपि भाषमाणं नरदेवाभिमानं रजसा तमसालुविद्धेन मदेन 
तिरस्कृतारोषभगवत्प्रयनिकेतं पण्डितमानिनं स भगवान् ब्राह्मणो 
ब्रह्मभूतस्व॑भूतसुहदात्मा योगेरवरचयांयां नातिव्युत्पन्नमतिं 


स्मयमान इव विगतस्मय इदमाह ॥ ८ ॥ 


पदार्थ भन्ने अहङ़ार गरिरहेका 
एवं  यसरी तिरस्कृताशेषभगवत्प्रियनिकेतं  
बहु  बारम्बार भगवान्का भक्तलाई हेलँ गर्न 


अबद्धम्  अत्यन्तै नमिल्दो कुरा पण्डितमानिनं अपि  आ्ूलाई 
भाषमाणं  बोल्दे गरेका इलो विद्वान् सम्ने भए पनि 


रजसा तमसा अनुविद्धेन  योगेरवरचयांयां  योगी र 
रजोगुण र तमोगुणले युक्त ज्ञानीहरूको अभिप्राय बर्न 
भएका नातिन्युत्पन्नमतिं  त्यति निपुण 
मदेन  घमण्डले गर्दा नभएका रहूगणलाई 


नरदेवाभिमानं  म दुलो राजा हसः  ती 





भगवान्  रेश्वर्यशाली 
ब्रह्मभूतः  ब्रह्मस्वरूप 
स्वभूतसुहृत्  सम्पूर्ण 
प्राणीहरूका साथी र 

आत्मा  आत्मस्वरूप 
विगतस्मयः  अहङाररहित 
ब्राह्मणः  ब्राह्मण भरतले 
स्मयमानः इव  मृस्कुराए 
गरी 

इद्म् आह  यसो भने 


ताक्यार्थ रजोगुण र तमोगुणले ढाकेको कारण म लो बुद्धिमान् राजा हँ भन्ने अभिमानले 
भरिएका राजा रहूगणले भगवान्को परमप्रिय भक्त भरतको तिरस्कार गरे। महापुरुषहरूको विचित्र 


आचरणलाई कन्ति पनि नबुेका अज्ञानी रहूगणको तुच्छ व्यवहार 


देखेर पनि सम्पूर्ण प्राणीका मित्र 


रामालन्द्री टीका 


१८७३ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 


वा आत्मस्वरूप ती ब्राह्मण भरत अलिकति पनि रिसाएनन्, बरु मुसुमुसु हाँस्दै यसो भन्ने लागे। 


विवरण माधथिका श्लोकहरूमा अभिमान र रिसको आवेगमा राजा रहूगणले जडभरतलाई 
व्यङ्ग्य प्रहार गरेको वर्णन छ । यद्यपि रहूगण गुरुजनहरूको सेवा र सम्मान गर्दथे अनि ब्रह्मज्ञानकै 
लागि प्रयत्नशील धथिए तर अभिमानले बुद्धि बिग्रिएपचछि मान्छे आपफ्ना उत्तम उटेश्यबाट पनि तल 
रर्दछ । जडभरतले भर्खर पाल्की बोकेका थिए अनि उनी मोटोघाटो र तन्नेरी नै थिए तर 
रहूगणले तिमी दुन्लो र बृूढो छौ अनि लामो समयसम्म एक्लै पाल्की बोकेको हूनाले 
लडखडाएका होलाऊ भनी व्यङ्ग्य गरे। अरु रहूगणले उनलाई जि्ँदो मूर्दा समेत भन्न भ्याए। 
जडभरत शरीरमा आत्मबुदधि गर्देनथे। जुन शरीर अविद्याका कारण देखापरेको हो, त्यसलाई 
गरिएका गालीहरूले उनमा केही असर पारेनन्। त्यसैले ब्रह्मज्ञानीको अपमान गर्ने ती मूर्ख 
राजालाई उनको भयङ्कर अपराधबाट जोगाउन मात्र जडभरतले उपदेश गरे भनी शुकदेवजीले 
बताउनुभएको छ । ब्रह्मज्ञानीहरू आफ्नो ज्ञान प्रकट गर्न होइन बरु अज्ञानमा निदाएकाहरूलाई 
व्यंखाउन मात्र उपदेश गर्छन् भन्न यस श्लोकको आशय हो । 


ब्राह्मण उवाच जडभरतले भने 
त्वयोदितं व्यक्तमविप्रलन्धं भुः स मे स्याद् यदि वीर भारः। 
गन्तुयदि स्यादधिगम्यमध्वा पीवेति रारो न विदां प्रवादः ॥ ९॥ 


पदढार्थ भारः  जुन भारी छ भए आत्मामा थकाइ हुन्थ्यो 
वीर  हे वीर राजा सः त्यो भारी पीवा इति  मोटोघाटोको कुरा 
त्वया  तपाईले यदि  यदि राशो  शरीरलाई लिएर 

उदितं  जे भन्नुभयो मे  मेरो आत्माको भनिएको हो यस्तो कुरा 
तत्  त्यो स्यात्  भए थकाईइ लाग्दो हो विदां  बुद्धिमान् मानिसहरूको 


अविप्रलन्धं  व्यङ्ग्य नभई 
ठिक कुरा 
व्यक्तम्  भन्नुभयो किनभने 


गन्तुः  जानेआउने शरीरको 
अधिगम्यम्  प्राप्य पुगिने 
यत् अध्वा  जुन बाटो क, त्यो 


प्रवादः न  कुरा हदे होइन 
अपितु मूर्खहरूको मात्र हो 





भतुंः  भारी बोक्ने शगैरको यदि स्यात्  यदि आत्माको हुने 


ताक्यार्थ हे राजा ! तपार्ईले भन्नुभएको कुरा ठिक हो, त्यो व्यङ्ग्य होदइन। किनभने भारी 
बोक्ने र बाटोमा हिंडने शरीर नै म होडइन। यदि शरीर नै म भएको भए अवश्य मलाई थका 
लाग्ने थियो, तर शरीरसंग मेरो कुनै सम्बन्ध नरहेकाले म थाकेको छैन। अर्को कुरा तपार्ईले तं 
हृष्टपुष्ट कछैनस् भन्ने जुन कुरा गर्नुभयो, त्यो पनि त्किं हो। किनभने मोटाउनु, दुन्लाउनु 
पञ्चभूतको थुप्रो यो स्थूल शरीरको धर्म हो, आत्माको होइन । त्यसैले आत्मस्वरूप म हष्टपुष्ट 
कैन । शरीरलाई लिएर कुरा गर्ने काम मूर्खको हो, ज्ञानीको होन । 


वितवरण रहूगणले जडभरतलाई खिस्सी गर्दै व्यङ्ग्य प्रहार गरेका थिए । व्यड्ग्यवचनको उत्तर 
दिदे जडभरतले आफूसंग भारी बोक्ने र बाटो हिंडनेको सम्बन्ध नरहेको बताएका छन् । 


रालालन्द्री टीका 


१८७० 
पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 


भरिया, बटुवा आदि वस्वुहरू सापेक्षतामा सिद्ध हुन्छन्, यिनीहरूलाई तोकेर भन्न सकिंदेन। 
एडटै मान्छे भारी बोक्दा भरिया बन्छ भने बाटो हिडदा बटुवा बन्छ। शरीरका विभिन्न 
परिवर्तनहरूलाई जान्ने चेतन आत्मा न दुब्लो हृन्छ न त मोटो नै। जसले आफूलाई कटिल्यै पनि 
शरीर भन्ठान्देन त्यो आत्मज्ञानीलाई भरिया, बटुवा, दुब्लो, मोटो भनी व्यङ्ग्य प्रहार गर्नुको केही 
अर्थ छैन। 

चोरका सरदारको पुरोहितले आफूलाई मारन तयार हुँदा समेत केटी वास्त नगरी चुपचाप 
बस्ने जडभरत रहूगणले त्यति व्यङ्ग्य प्रहार गर्दा चाहं किन प्रत्युत्तर दिन थाले? यो कुरा 
विचारणीय छ। वास्तवमा राजा रहूगणको व्यङ्ग्य प्रहारको प्रतिक्रियास्वरूप वा राजदण्ड 
पादएला कि भन्ने उरले जडभरतले यी कुरा भनेका होडनन्। जडभरतले रहूगणप्रति यी कुराहरू 
भन्नु उनले रहूगणप्रति गरेको कपा हो । राजा रहूगण तत्त्वजिज्ञासु धथिए, त्यसैले ती तत्त्वजिज्ञासु 
राजाप्रतिको प्रेमभावले उनलाई तत्त्वज्ञान प्रदान गर्न जडभरतले यी कुरा सुरु गरेका हृन् । 


स्थोल्यं कार्यं व्याधय आधयङ्च ्षत्तूडभयं कटिरिच्छा जरा च। 
निद्रा रतिम॑न्युरहं मदः शुचो देहेन जातस्य हि मे न सन्ति ॥ १०॥ 


पदार्थ इच्छा  इच्छा ।  निश्चय नै 

स्थोल्यं  मोटोपना जरा  वृद्धावस्था देहेन जातस्य  शरीरमा 
कार्यं  दुन्लोपना निद्रा  निद्रा आत्मबुद्धि लिएका मानिसमा 
व्याधयः  शारीरिक रोगहरू रतिः  प्रेम र मात्रै 

आधयः  मानसिक पीडाहरू मन्युः  रिस सन्ति  हन्छन् 

्ुत्तूडभयं  भोक, प्यास तथा अहंमद्ः  अहङ्कार तथा मे न  आत्मस्वरूप ममा केही 
डर अभिमान पनि छेनन् 

कलिः  क्गडा शुचः  विविध शोकटहरू 





ताक्यार्थ मोटोपना, दुन्लोपना, शारीरिक रोग, मानसिक पीडा, भोक, प्यास, उर्, फगडा, 
इच्छा, बुदयाद्, निद्रा, प्रेम, क्रोध, अभिमान र शोक यी सबै धर्म शरीर र शरीरका अभिमानी 
जीवका हुन् । आत्मस्वरूप ममा त यी धर्महरूको लेश मात्र पनि छैन । 


जीवन्मृतत्वं नियमेन राजनाद्न्तवद् यद् विकृतस्य दुष्टम् । 


   ,   
स्वस्वाम्यभावा श्रुव ईड्य यत्र तदुच्यत ऽसा वाघकृत्ययागः ॥ १९॥ 
पढार्थ आद्यन्तवत्  जन्मने र मर्ने ईड्य  हे पूज्य राजा 
राजन्  हे महाराज विकृतस्य  सम्पूर्ण विकारी यदि  यदि 
यत्  जो जगत्को स्वस्वाम्यभावः  स्वामी र 
जीवन्मृतत्वं  जिउने मर्नेको नियमेन  नियमित रूपले सेवकभाव 
कुरा मेरो मात्रै होइन दुष्टम्  सध देखिन्छ धरुवः  निश्चित हदो हो 





रामालन्द्री टीका 


पञ्चम स्कन्ध 


तहिं  त्यसपछि मात्रै 


श्रीमद्भागवत 


विधिकृत्ययोगः  कोटी 


९८ ७९५ 


अध्याय १० 


बोक्ने भन्ने कुरा 


असो  यो पाल्कीमा चदने र कोही पाल्की उच्यते  भन्न मिल्थ्यो 

ताक्यार्थ हे राजा ! मलाई जिरँदो मूर्दा भन्दे जिउने र मर्ने जुन कुरा गर्नुभयो, त्यो ममा मात्र 
लागु हने कुरो होदन । त्यो त जन्मने र मरने सम्पूर्ण विकारी पदार्थको स्वभाव हो। अर्को कुरा 
जहाँ स्वामीसेवकभाव स्थिर हुन्छ त्यहीं ने आज्ञा दिने र सो आज्ञाको पालन गर्ने नियम लागु 
हन्छ । तपाईको र मेरो बीचमा त त्यो सम्बन्ध स्थिर कैन । अतः स्वामीसेवकभाव पनि ठीक कतैन। 


विशेषबुद्धेविंवरं मनाक् च परयाम यन्न व्यवहारतोऽन्यत्। 
क ईदवरस्तत्र किमीशितव्यं तथापि राजन् करवाम किं ते ॥ १२॥ 


पदार्थ न पश्यामः  देखिदिनं भने पनि 

न्यवहारतः अन्यत्  यो तत्र  त्यस अवस्थामा यत्  तपाईमा म राजा हँ भन्ने 
सामान्य व्यवहारलाई छडेर ईखवरः  मालिक अहङ्कार छ भने भन्नुहोस् 
विशोषुद्धेः  तपाई राजा, म॒ कः को हुने ते  तपार्ईको 

सेवक भन्ने विशेषबुद्धिको ईशितव्यं  काम लगाइने नोकर किं  के सेवा 

यत्  जो किम् केहुनु करवाम  गरौँ 

विवरं  अवकाश वा कुनै तुक राजन्  हे महाराज 

मनाक्. च  केही पनि तथा अपि  कुनै नियम नभए 





ताक्यार्थ राजा र सेवक भने भेदबुदधि त केवल शरीरलाई लिएर मात्र हुन्छ । वास्तविक रूपमा 
हर्दा स्वामीसेवकभाव सम्बन्ध सिद्ध हूनै सक्देन। तथापि तपारईलाई म राजा हँ भन्ने अभिमान छ 
भने भन्नुहोस्, म तपाईको के सेवा गरू ? 


उन्मत्तमत्तजडवत् स्वसंस्थां गतस्य मे वीर चिकित्सितेन । 


अर्थः कियान् भवता शिक्षितेन स्तब्धप्रमत्तस्य च पिष्टपेषः ॥ १६॥ 
पढार्थ मे  म भरतको स्तब्धप्रमत्तस्य च  वास्तविक 
वीर  हे वीर राजा भवता  तपाईले रूपमा म जड नै रहे भने पनि 
उन्मत्तमत्तजडवत्  पागल, चिकित्सितेन  दण्ड आदि पिष्टपेषः  पिनेको पीठोलाई 
बौलाहा वा लाटोजस्तो ओषधि गरेर वा फेरि पिने मै व्यर्थ हुनेछ 
स्वसंस्थां  आपन स्वरूपमा शिक्षितेन  शिक्षा दिएर 
गतस्य  प्राप्त भएको कियान् अथः  के फाइदा 





ताक्यार्थ त्यस्तै पागल, बौलाहा र लाटो भँ बनेर आफ्नो स्वरूपमा रमादइरहेको मलाई दण्ड 
सजाय दिएर पनि तपाईलाई केही फाइदा छैन । म सांँच्चै जड ने रेषु भने पनि मलाई शिक्षा दिन 
तपाईले गर्नुभएको प्रयास पिनेको पीटोलाई फेरि पिन रँ व्यर्थ हुनेछ । 


रामालन्द्री टीका 


१८७६ 

पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 
श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
एतावद्नुवादपरिभाषया प्रत्युदीयं मुनिवर उपशमशील 
उपरतानात्म्यनिमित्त उपभोगेन कमांरब्धं व्यपनयन् राजयानमपि 





तथोवाह ॥ १४ ॥ 
पढार्थ एतावत्  यति व्यपनयन्  कम गराँदे 
उपरमरीलः  शान्त चित्त प्रत्युदीयं  भनेर राजयानम्  राजाको 
भएका उपरतानात्म्यनिमित्तः  देहात्म पाल्कीलाई 
मुनिवरः  श्रेष्ठ मुनि भरत॒ भाव निवृत्त भएको हदा अपि  पनि 
अनुवादपरिभाषया  राजाको उपभोगेन  भोगले तथा  पहिले कै नै 
भनाइको उत्तरको रूपमा कमारब्धं  प्रारब्ध कर्मलाई उवाह  बोके 


ताक्यार्थ यसप्रकार शान्त चित्त भएका भरत रहूगणका व्यङ्ग्य कुराको उत्तर दिएर चुप लागे । 
त्यसपछि भोगेर मात्र सकिने प्रारब्धकर्मलाई सिध्याउनका लागि पहिले ठै फेरि पाल्की बोकेर 
हिंड्न लागे । 


स॒ चापि पाण्डवेय सिन्धुसोवीरपतिस्तत्त्वजिज्ञासायां 
सम्यक्श्रद्धयाधिकृताधिकारस्तद्दयग्रन्थिमोचनं द्विजवच आश्रुत्य 
बहुयोगग्रन्थसम्मतं त्वरयावरुह्य शिरसा पादमूलमुपसृतः क्षमापयन् 
विगतनृपदेवस्मय उवाच ॥ १५॥ 


पदार्थ सिन्धुसोवीरपतिः  सिन्धु विगतनृपदेवस्मयः  राजा र 
पाण्डवेय  हे पाण्डुवंशीय सौवीर देशका मालिक रहूगणले स्वामी हँ भन्ने अहङ्ारलाई 
परीक्षित् अपि  पनि त्यागेका रहूगणले 
सम्यक्द्धया  उत्तम श्रद्धाका हृद्यग्नन्थिमोचनं  हदयको त्वरया  तत्कालै 

कारण ग्रन्थिलाई भेदन गर्न अवरुह्य  पाल्कीबाट ओर्वेर 
तत्त्वजिज्ञासायां  तत्त्व बहुयोगग्रन्थसम्मतं  अनेकौं शिरसा  शिरले 

जिज्ञासामा योगसम्बन्धी ग्रन्थमा बताइएको पादमूलमुपसृतः  पाउमा परैर 
अधिकृताधिकारः  अधिकारी तत्  त्यो दण्डवत् प्रणाम गर्दै 

बनेका द्विजवचः  ब्राह्मणको वचन क्षमापयन्  क्षमा माग्दै 
सःच न्ती आश्रुत्य  सुनेर उवाच  भन्न थाले 





ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! त्यसपछि तत्त्वजिज्ञासु भएका कारण योग्य गुरुको खाजीमा हिंडेका ती 
राजा रहूगण जडभरतको मुखबाट निक्लेका देहाभिमान हटाउने यथार्थ कुराले अत्यन्त प्रभावित 
भएर तत्कालै पाल्कीबाट ओर्व । राजा हूँ भन्ने अहङ़ार त्यागेर उनका पाउमा परैर क्षमा माग्दे 
यसप्रकार भन्न लागे। 


रामालन्द्री टीका 


१८७७ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 


कस्त्वं निगूढश्चरसि द्विजानां बिभषिं सूत्रं कतमो ऽवधूतः। 
कस्यासि कुत्रत्य इहापि कस्मात् क्षेमाय नश्चेदसि नोत शुक्लः ॥ १६॥ 





पदढार्थ कतमः  कुन चाहं नः  हामीहरूको 

त्वं कः  हजुर को हुनुहुन्छ ? अवधूतः  अवधूत हुनुहन्छ क्षेमाय  कल्याणका लागि 
निगूढः  गुप्त रूपमा कस्य  कसको पुत्र असि चेत्  आउनुभएको हो 
चरसि  हिंडनुभएको छ असि  हनृहन्छ भने 

सूत्रं  धागो जने कुत्रत्यः  काँबाट उत  निश्चय नै 

बिभषिं  धारण गर्नुभएको छ इह अपि  यहां शुक्छः न  शुद्धसत्त्वमूर्ति 
द्विजानां  दत्तात्रेय आदि कस्मात्  के कामले भएका महर्षि कपिल त 
अवधूत ब्राह्मणहरूमा आउनुभएको हो हुनुहन्न ? 


ताक्यार्थ कँधमा ब्राह्मणहरूको चिह्न जनै लगाएर आफ्नो वास्तविक स्वरूपलाई लुकाँदे 
हिंडने हजुर को हुनुहुन्छ ? हजुर दत्तात्रेय आदि गरिएका अवधूतहरूमध्ये कुनै हुनुहन्छ कि ? हजुर 
कसको छोरा हुनुहुन्छ ? यहाँ कताबाट के कारणले आउनुभएको हो ? कते हजुर साक्षात् सत्त्वमूर्तिं 
महर्षिं कपिल भगवान् त हुनहुननन ? 


नाहं विराङ्क सुरराजवज्रान्न त्रयक्षरालान्न यमस्य दण्डात् 
नाग्न्यकसोमानिटवित्तपास्त्राच्छङ्के भृशां बह्यकुलावमानात् ॥ १७ ॥ 


पदार्थ यमस्य  यमराजको 

अहं  म रहूगण दण्डात्  दण्डबाट पनि 
सुरराजवच्रात्  इन्द्रको वज्रबाट न  उराउन्नँ त्यस्ते 

न विशङ्के  डराउन्नँ अग्न्यकंसोमानिलवित्तपास्त्ात्  
त्यक्षशुलात्  शङ्रजीको अग्नि, सूर्य, चन्द्रमा, वसु र 
त्रिशूलबाट र कुवेरको अस्त्रबाट पनि 
ताक्यार्थ मलाई इन्द्रको वञ्र, महादेवको त्रिशूल, यमराजको दण्ड तथा अग्नि, सूर्य, चन्द्र, वायु, 
कुवेर यी कसैको शस्त्रको पनि डर छैन, तर ब्राह्मणकुलको अपमान होला भने ठुलो डर छ। 


न शङ्के  म रान्न तर 
जह्यकुलावमानात्  
ब्राह्मणकुलको अपमानबाट 
भृशं शङ्के  अत्यन्त उरा 





जडवन्निगूढविज्ञानवीयां ९ 


तद् नृह्यसन्गो जडवन्निगूढवि विचरस्यपारः । 
वचांसि योगग्रथितानि साधो न नः क्षमन्ते मनसापि भेत्तुम् ॥ ८ ॥ 
पदार्थ विज्ञानवीयंः  ज्ञानरूपी बरूहि  भन्नुहोस् 


तत्  त्यसकारणले एिश्वर्यले युक्त ब्राह्मण भएर पनि 
असङ्गः  सामान्य जनसङ्गतले जडवत्  लाटो रै 

रहित निगूढः  लुकिचिपी किन 
अपारः  अचिन्त्य महिमायुक्त विचरसि  घुम्नुहन्छ यो कुरा 


हे साधो  हे साधु 

् ५  
योगग्रथितानि  युक्ति र 
प्रमाणले युक्त भएका 





वचांसि  हजुरका वाणीहरूलाई 


रामालन्द्री टीका 


१८७८ 
पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 
नः  हामीहरूको भेत्तुम्  बुरन वा उत्तर दिन 

मनसा अपि  मनले पनि न क्षमन्ते  सक्दैनन् 

ताक्यार्थ त्यसैले आफनो तेज र प्रभावलाई लुकाएर, विषयमा सर्वथा अनासक्तं भई लाटो फँ 


विचरण गर्ने हजुर को हूनुहन्छ ? कृपया हामीलाई भन्नुहोस् । हजुरको महत्त्व र वाणीलाई बरुन 
हाम्रो मनले सक्दैन। 


अहं च योगेश्वरमात्मतत्त्वविदां मुनीनां परमं गुरं वे । 
प्रष्टं प्रवृत्तः किमिहारणं तत् साक्षाद् हरि ज्ञानकलावतीणंम् ॥ १९॥ 


पदार्थ र ज्ञानशक्तिका अरणं  जो शरण छ 

अहं  म रहूगण रूपमा अवतरित हुनुभएका तत् किम्  त्यो के हो अर्थात् 
योगेर्वरम्  ज्ञानी साक्षात्  प्रत्यक्ष हामीहरूको शरण के हो 
आत्मतत्त्वविदां  आत्मतत्त्व हरिं  श्रीहरि स्वरूप भगवान् प्रष्टुं  यही कुरा सोध्नको 
जाने कपिलदेवलाई लागि 

मुनीनां च  मनिहरूका वे  निश्चयनै प्रवृत्तः  जान लागेको हँ 
परमं गुरु  परम गुरु भएका इह  यहाँ 





ताक्यार्थ म अहिले आत्मज्ञानी मुनिहरूका परम गुरु र साक्षात् श्रीहरिका अवतार योगेश्वर 
भगवान् कपिलसंग यो संसारमा एक मात्र शरणमा जान योग्य को छ? भन्ने कुरा सोध्न उको 
आश्रममा जान लागेको हँ । 


न भर्वोल्लोकनिरी    क्षणा्थ॑मन्यक्तलिन्नो      
स वे भर्वौल्लोकनिरीक्षणाथंमन्यक्तलिद्गो विचरत्यपि स्वित् 
योगेरवराणां गतिमन्धबुद्धिः कथं विचक्षीत गृहानुबन्धः ॥ २०॥ 


पढार्थ लोकनिरीक्षणाथंम्  लोकको मजस्ता व्यक्तिले 

अपिस्वित्  पक्कै पनि स्थिति हेर्न योगेरवराणां गतिम्  हजुरजस्ता 
सः  उनै कपिल महर्षि विचरति  घुम्नुभएको त योगीहरूको प्रभावलाई 
अन्यक्तलिद्धः सन्  आफ्नो होइन ? कथं  कसरी 

स्वरूपलाई लुकाएर गृहानुबन्धः  घरसम्बन्धी विचक्षीत  जानोस् 

वे  निश्चय नै व्यापार र व्यवहारमा लागेका 

भवान्  हजुरको रूपमा अन्धबुद्धिः  विवेकरहित 





ताक्यार्थ पक्के पनि संसारको दशा हेर्न यसरी आफ्नो रूप लुकाएर छदम भेषमा धुमिरहने 
हजुर कपिल भगवान् हुनुदह॒न्छ होला ? घरव्यवहारमा आसक्त मजस्ताले हजुरजस्ता योगीको 
प्रभावलाई कसरी जान्न सक्नु ? 


दुष्टः श्रमः कमत आत्मनो वे भुंगन्तुभ॑वतश्चालुमन्ये । 
यथासतोदानयनाययभावात् समूल इष्टो व्यवहारमागंः ॥ २१९॥ 


रामालन्द्री टीका 


१८७९ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 
पदार्थ गन्तुः  भार बोकेर हिंडने काम 

कमतः  युद्ध आदि कर्मदरारा भवतः च  हजुरको पनि अभावात्  नहने भएकोले तर 
भुः  पालनपोषण गर्ने अनुमन्ये  श्वम छ भनेर व्यावहारिक घटबाट मिल्ने 
आत्मनः  आफ्नो अनुमान गर्द हुनाले 

श्रमः  थकाइको यथा  जसरी व्यवहारमागंः  व्यावहारिक 
दृष्टः  अनुभव गर असतः  हदे नभएका घडाबाट प्रपञ्चक बाटो 

वे  त्यसैले निश्चय नै उदानयनादि  पानी ल्याउने समूलः इष्टः  सप्रमाण छ 





ताक्यार्थ युद्ध आदि कर्म गर्दा मेले थकादइको अनुभव गरेको द्रु । भारी बोकर हिंडदा हजुरलाई 
पनि अवश्य थकाद लागेको छ भन्ने मेरो अनुमान छ। यसैले म थाकेको छैन, व्यवहारमा बाहेक 
स्वामीसेवकभाव सम्बन्ध सिद्ध हदेन भन्ने हजुरको कथनलाई मेले बुम्न सकेको छैन । किनभने 
काम गर्ने थाक्छः यो व्यावहारिक सत्य हो। असत् घडाबाट पानी ल्याउन मिल्दैन तर 
व्यावहारिक घडाबाट मिल्छ त्यसैले व्यवहारमार्गलाई पनि सत्य नै मान्नुपर्ने ह॒न्छ, असत् मान्न 
मिल्दैन । 


स्थाल्यग्नितापात् पयसोऽभितापस्तत्तापतस्तण्डुगभरन्धिः। 
देहेन्द्रियास्वाशयसन्निकर्षात् तत्संसृतिः पुरुषस्यानुरोधात् ॥ २२॥ 


पदार्थ   चामलभित्रको अनुरोधात्  उपाधिका 
स्थाल्यग्नितापात्  आगामा चुरो पनि पाक्छ त्यस्तै धर्महरूको सज्चार हुने भएकाले 
बसालेको ताडली तात्दा देहेन्द्रियास्वाशयसन्निकरषांत्  पुरुषस्य  आत्माको पनि 
पयसः  त्यस भित्रको पानी देहको इन्द्रियका साथ, इन्द्रियको तत्संसृतिः  त्यो परिश्रम आदि 
अभितापः  तात्छ प्राणका साथ, प्राणको मनका दुःख वा संसृति हुनुपर्न ह॒न्छ 
तत्तापतः  फेरि त्यो पानीको साथ र मनको आत्माका साथ 

तातोले सम्बन्ध हुने भएकाले 





ताक्यार्थ मोटाउनु, दुब्लाउनु आदि शरीरका धर्मको प्रभाव आत्मामा क्ति पनि पर्ैन भन्ने 
हजुरको कुरामा पनि मलाई सन्देह नै छ। किनभने जसरी आगोमा बसालेको कसौँडी आगोले 
तात्दा त्यसभित्रको पानी पनि तात्छ, अनि मात्र त्यो तातो पानीले चामलको चुरो पाक्दछ यसै गरी 
शरीरको इन्द्रियका साथ, इन्द्रियको प्राणका साथ, प्राणको मनका साथ र मनको आत्माका साथ 
सम्बन्ध हुने भएकाले शरीरका धर्मको प्रभाव आत्मामा पर्दछ र थकाडइ पनि लाग्दछछ । 

विवरण माथिका दुई श्लोकमा आत्माको असङ्ता र संसारको मिथ्यात्वको विषयमा शङ 
प्रकट गरिएको छ । त्यसकारण मोटोदुब्लो, भरियाबटुवा आदि शरीरका धर्महरूले म आत्मालाई 
दँदेनन् भनी जडभरतले उत्तर दिनुभएको धियो । यहो जडभरतले शरीरदेखि आपूलाई द्ुट्याएर 
उपदेश गर्नुभएको हो तर राजा रहूगणलाई आत्मा शरीरदेखि भिन्न हो भन्ने थाहा थिएन । त्यसैले 
उनी भन्दछन् काम गरेपल्ि जो पनि थाक्दछ । जसरी युद्ध गर्दा त्यसको परिश्रमले म ॒थाक्दद्ु, 
त्यसै गरी मेरो पाल्की बोक्दा हजुर पनि अवश्य थाकेको हुनुपर्दछछ  यस प्रकार राजाले आफनो 


रामालन्द्री टीका 


९८  


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 


अनुभवद्रारा आत्मामा सुखदुःखको संसर्ग हुने अनुमान गरेका छन्। यो केवल व्यवहार भएको 
मात्र हो, वास्तविक भएको होन भन्न पनि सुहाडदेन। वस्तु प्रामाणिक नभई त्यसको व्यवहार 
हैदेन। पानी ल्याउन सत्य धैटोको आवश्यकता पर्दछछ, सपनामा देखेको चैँटोमा विपनामा पानी 
ल्याउन मिल्दैन। खाने, पिउने, ल्याउने, लाने आदि सम्पूर्ण विश्वसनीय व्यवहारहरूको विषय 
भएको संसार कसरी मिथ्या एवम् काल्पनिक हुन सक्दछ ? अस्तित्वमा रहेको घैँटोबाट पानी 
ल्याउनलान सकिन्छ तर नभएको ँटोबाट पानी ल्याउनलान सकिंदेन । यही नियमले संसारलाई 
प्रामाणिक एवम् सत्य सिद्ध गर्दछ। यदि परिश्रमविश्राम, सुखदुःख आदि व्यावहारिक धर्महरू 
शरीरका हृन् र आत्मालाई शरीरका धर्म सुखदुःख आदिले ह्ँदेनन् भने हो भने त्यो पनि ठीक 
कैन । बाहिरी उपाधिका धर्महरू भित्रसम्म सर्दै जाने लोकको अनुभव छ। जसरी भात पकाडन 
आगोमा कसौँडी बसाल्दा सबभन्दा पहिले कसौँडी तात्दछ अनि त्यसभित्र रहेको पानी तात्दछछ र 
पानीमा राखिएको चामल तात्दछ, त्यसै गरी कुनै पनि काम गर्दा सबभन्दा पहिला शरीर थाक्दछ, 
शरीरको धर्म इन्द्रियमा इन्द्रियको धर्म प्राणमा र प्राणको धर्म मनमा पुगी त्यहाँभित्र बस्ने 
आत्मालाई त्यसले छुनुपर्दछ । उपाधिका धर्महरूको क्रमशः सञ्चार भएर आत्मा पनि मोटोदुब्लो, 
रोगीनिरोगी आदि व्यवहारको विषय हृन्छ र यो व्यवहार काल्पनिक नभई सत्यने हो भन्ने 
रहूगणको शङ्धा हो । हुन त डोरीमा सर्पको व्यवहार गरियो भन्दैमा सर्पं सत्य हुदैन तर मानिसलाई 
आफ्नो व्यवहार र आफ्नो ज्ञानमा अनौटो विश्वास ह॒न्छ । भ्रमव्यवहारलाई पनि सत्य माने त्यही 
शङ्का यहाँ रहूगणद्रारा व्यक्त गरिएको छ । 


शास्ताभिगोप्ता नृपतिः प्रजानां यः किङ्करो वे न पिनष्टि पिष्टम् । 
स्वधमंमाराधनमच्युतस्य यदीहमानो विजहात्यघोघम् ॥ २३॥ 


पदार्थ ।  प्रजाहरूको सेवक हो पिष्टम् न पिनष्टि  पिटो पिन्दैन 
नृपतिः  राजा स्वधमंम्  आपनो धर्मलाई प्रयोजनहीन कर्म गर्दन 

प्रजानां  प्रजाहरूको अच्युतस्य  भगवान्को अघोघम्  पापको समूहलाई 
अभिगोप्ता  रक्षक हो आराधनम्  सेवाको रूपमा विजहाति  नष्ट गर्दछछ 

शास्ता  शासक पनि हो र॒ ईहमानः  विचार गर्न राजाले 

यः  जो असली राजा छत्यो वि  निश्चयनै 





ताक्यार्थ स्वभावेले जो जड छ उसलाई दण्ड दिनु पिढठो पिन ४ बेकार छ भन्ने हजुरको 
भनादइ पनि सत्य छैन जस्तो लाण्छ किनभने राजा प्रजाको शासन र पालनका निम्ति नियुक्त 
गरिएको प्रजाहरूको सेवक हो । उसले उन्मत्तलाई दण्ड दिनु व्यर्थ हुन सक्दैन । सज्जनको रक्षा र 
दुष्टलाई दण्ड दिने आफ्नो धर्मलाई भगवान्को सेवा सम्ण्ने राजाका सम्पूर्ण पापहरू नष्ट हुन्छन्। 


तन्मे भवान्नरदेवाभिमानमदेन तुच्छीकृतसत्तमस्य । 
मेव्रीदशमातंबन्धो ४७ र यथा सदवघ्यानमंह  
कृषीष्ट मेत्रीदुशमातंबन्धो यथा तरे सदवध्यानमंहः ॥ २४॥ 
पदार्थ हे आतंबन्धो  हे दुःखीका मित्र तत्  त्यो हजुरले भनेको कुरा 


रामालन्द्री टीका 


१८८९१ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 
विपरीत बुफेको कारणले ौ  म रहूगणका प्रति सद्वध्यानम्  महापुरुषको 
नरदेवाभिमानमदेन  राजा हँ भवान्  हजुरले तिरस्कारबाट हुने 

भन्ने घमण्डले मेत्रीदशम्  प्रेमपूर्ण दृष्टि अंहः  पापराशिबाट 
तुच्छीकृतसत्तमस्य  महापुरुषको कृषीष्ट  गराइदिनुहोस् तरे  म पार तरुं 

तिरस्कार गर्ने यथा  जसले गर्दा 





ताक्यार्थ हे दुःखीका मित्र! राजा हँ भन्ने घमण्डले उन्मत्त भएर मैले हजुरजस्ता महापुरुषको 
तिरस्कार गररे। अतः हजुरले दया गरेर ममाथि कृपादृष्टि दिनुहोस्, जसले महापुरुषको 
तिरस्काररूप यस महापापबाट मेरो उद्धार होस् । 


न विक्रिया वि्वसुहृत्सखस्य साम्येन वीताभिमतेस्तवापि । 
महद्विमानात् स्वकृताद् हि मादङ् नङ्क्ष्यत्यदूराद्पि शूरुपाणिः ॥ २५॥ 





पदार्थ तव  हजुरलाई मेरो अपमानरूप अपराधले 
विङ्वसुहत्सखस्य  अपमानबाट मादुक्.  मजस्ता अपराधीहरू 
विश्वबन्धुताको भावनाले युक्त विक्रिया न  विकार छैन तैपनि शूलपाणिः अपि  भगवान् शङ्र 
साम्येन  समदृष्टिको कारण हि  निश्चय नै जस्त प्रभावशाली भए पनि 
वीताभिमतेः  देह आदि स्वकृतात्  आले गरेको अदूरात्  चांडे नै 

अभिमान पनि हटिसकेको महद्धिमानात्  महापुरुषको नङ्क्ष्यति इति  नाश ह॒न्छन् 


ताक्यार्थ सेमा समान दृष्टि राख्ने हुनाले शरीर आदिको अभिमान हटिसकेका भगवान्का 
परम भक्त हजुरको मनमा मेले गरेको तिरस्कारले कुनै विकार उत्पन्न हदेन। म जस्तो अपराधी 
भगवान् शडूरजत्तिकै समर्थशाली भए तापनि आपने अपराधका कारण दच्छद नै नाश हृन्छ । 
वितरण यस अध्यायमा राजा रहूगणले परमज्ञानी जडभरतलाई अपमान गरेकोमा पश्चात्ताप गर्दै 
क्षमा मागेका छन्। राजाले अभिमानवश जडभरतको अपमान गरिहाले तर उनमा ज्ञानप्रति पूर्ण 
श्रद्धा थियो र उनी ज्ञानका अधिकारी पनि थिए। यसैले उनले केर जडभरतलाई प्रणाम गरी 
आफ्नो धृष्टतामाथि क्षमा गर्न प्रार्थना गरे। उनले आफू इन्द्रको वज्र, भगवान् शङड्रको त्रिशूल र 
यमदण्डबाट पनि नडराउने तर ब्रह्मज्ञानीहरूको अपमानबाट ज्यादे उराउने बताएका छन्। आफू 
जोसंग ज्ञान सिक्ने उदेश्यले हिंडको हो, उने भगवान् कपिल आफ्नो परीक्षा गरी ज्ञानको उपदेश 
गर्न यो स्वरूपमा आउनुभएको हो कि ! भन्ने राजाको विचार रहेको छ । उनले अन्तिमिमा प्रार्थना 
गरेका छन् कि, हे परमज्ञानी ! हजुर सबका आत्मा हूनुभएकाले कसैप्रति पनि हजुरको दुर्भाव 
हैदेन। मेले गरेको अपमानले पनि हजुरलाई क्रोधित बनाउन सक्दैन तर हजुर नरिसाए पनि 
महापुरुषको अपमान गरेका कारण मेरो नाश निश्चित छ। यदि हजुरले क्षमा दिनुभयो भने मयो 
भयङर अपराधबाट च्न सक्दद्ु । 


इति श्रीमदुभागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां पञ्चमस्कन्धे दङामोऽध्यायः ॥ १०॥ 


रामालन्द्री टीका 


९८८२ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


अध्याय ११ 


अथ एकादरोऽध्यायः 


राजा रहूगणलाई जडभरतले दिएको उपदेश 


ब्राह्मण उवाच जडभरतले भने 


अकोविदः कोविदवादवादान् वदस्यथो नातिविदां वरिष्ठः। 
न सूरयो हि व्यवहारमेनं तत्त्वावमशेन सहामनन्ति ॥ १॥ 


पढार्थ अथो  व्यवहारमा निपुण भए 
अकोविदः  अविवेकी भएर तापनि तिमी 

पनि अतिविदां  विवेकीहरूमा 
कोविदवादवादान्  विवेकीले वरिष्ठः  श्रेष्ठ 


बोल्नेजस्ता युक्तिपूर्ण लाग्ने तर न  होदनौ 
बेकारका कुरा हि  किनभने 
वदसि  बोल्दचछी सूरयः  तत्वज्ञानीहरू 





एनं  यो अहङ्कार र 
ममकारपूर्वकको 

व्यवहारम्  व्यवहारलाई 
तत््वावमर्येन सह  पारमार्थिक 
तत्त्वविचारको रूपमा 

न आमनन्ति  मान्दैनन् 


ताक्यार्थ हे राजा ! तिमी अविवेकी भएर पनि विवेकीका जस्ता तर बेकारका कुरा गरिरहेका 
छो । वास्तवमा तिमी श्रेष्ठ पुरुष होदनौ किनभने तत्तवज्ञानीहरू यस्तो अहङड़ार र ममकारपूर्वकको 


व्यवहारलाई वास्तविक मान्दैनन्। 


तथेव राजन्नुरुगा्ैमेधवितानविद्योरुविजृम्मितेषु । 
न वेदवादेषु हि तत्त्ववादः प्रायेण शुद्धो नु चकास्ति साघुः॥ २॥ 


१९ ् 
वेदवादेषु  अर्थवादरूप 
वेदवाक्यहरूमा समेत 


पदढार्थ 
राजन्  हे राजा रहूगण 


तथा एव  त्ययै गरी हि  निश्चय नै 
उरुगाईहमेधवितानविद्योरु ९०     न 
 प्रायेण  धैरेजसो 


विजृम्भितेषु  घरगृहस्थको साधुः  राग, द्वेष आदि 
व्यवहारसम्बन्धी अत्यन्त विस्तृत दोषरहित र 
यज्ञहरूलाई बताने शुद्धः विशुद्ध हिंसा आदि 





नहुने 

तत्त्ववादः  पारमार्थिक 
तत्त्वज्ञानको कुरा 

नु  निश्चय नै 

न चकास्ति  प्रकाशित हैदेन 


वाक्यार्थ हे राजा रहूगण ! घरगृहस्थको व्यवहारसम्बन्धी अत्यन्त विस्तृत यज्ञहरूलाई बताउने 
वेदका अर्थवाद प्रशंसापरक वाक्यहरूले समेत राग आदि दोषरहित विशुद्ध पारमार्थिक 


तत्तवज्ञानका कुरा गर्दैनन्। 


न तस्य तत्त्वग्रहणाय साक्षाद् वरीयसीरपि वाचः समासन् । 
स्वप्ने निरुक्त्या गृहमेधिसोख्यं न यस्य हेयानुमितं स्वयं स्यात् ॥ ३॥ 


रामालन्द्री टीका 


१८८३ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 
पदार्थ र  दुष्टान्तद्रारा वाचः अपि  तत्तवप्रतिपादक 
यस्य  जुन मानिसका लागि हियानुमितं  त्याज्य र उपनिषदवाक्यहरू पनि 
गृहमेधिसोख्यं  गृहस्थाश्रममा अनुमानद्रारा मात्र सिद्ध हुन्छन् साक्षात्  यथार्थ 

गरिने यज्ञहरुदरारा प्राप्त हुने भन्ने युक्ति तत्त्वग्रहणाय  तत्व बुखाउनका 
स्वर्ग आदि सुख न स्यात्  उत्पन्न हदेन लागि 

स्वयं  आफने तस्य  त्यस्ता मानिसका लागि न समासन्  समर्थ हदेनन् 
स्वप्ने  स्वप्नरूप वरीयसीः  सर्वश्रेष्ठ प्रमाणरूप 





ताक्यार्थ जसका लागि गहस्थाश्रममा गरिने यज्ञद्रारा प्राप्त हुने स्वर्ग आदि सुख स्वप्नसमान 
हेय एवं अनुमानद्रारा मात्र सिद्ध हुने किसिमका लाग्देनन् उसलाई प्रत्यक्ष तत्त्वज्ञान गराउने 
उपनिषद्का वाक्यहरू पनि तत्त्वज्ञान गराउन समर्थ हदेनन्। 


वितरण ज्ञानका आदि स्रोत वेदहरू नै हुन् तर वेदहरूले पनि वैराग्य नभएको व्यक्तिलाई ज्ञान 
गराउन सक्देनन्। यसर्थ ज्ञानका लागि वैराग्य हुनैपरकछछ । संसारका पदार्थहरूको व्यवहार गरिन्छ 
भन्देमा ती सत्य नै सिद्ध भड्हाल्दैनन् । त्यही भएर विवेकीले स्वप्ने निरुक्त्या अर्थात् सपनाको 
दृष्टान्तद्रारा संसारलाई मिथ्या भनी बुमनुपर्वछ । सपनामा करोडौँ रुपियाँंको आदानप्रदान भएको, 
भोजन गरेको, गाडीमा हिंडेको आदि जाग्रतूसंग दुरुस्त मिल्ने व्यवहारहरू हुन्छन्। सपनाको 
करोडौँं रुपियाद्रारा हामी जाग्रत् अवस्थामा एक पैसाको काम पनि लिन सक्देनौँं तर पनि सपना 
देखुन्जेल त हामी त्यो पैसा आफूसंग भएकोमा खुसी हृन्छौं । यी जाग्रतूका पदार्थहरू पनि कुनै 
दिन सपना रँ नजानिंदो तवरले हराउनेछन् र हामी जिल्ल पर्नरछछौ । अनादि मायाबाट सुतेको जीव 
जुन दिन एक्कासी तत्त्वज्ञानमा ब्युखिन्छ त्यस वेलामा उसले स्वप्न र कल्पनाले रहित भएको 
आफ्नो वास्तविक रूपलाई जान्दछ । यसप्रकार सम्पूर्ण संसारलाई सपना ४ मिथ्या ठानी वेराग्य 
उत्पन्न भएपछि मात्र हृदयमा ज्ञान उत्पन्न हन्छ । संसारका आसक्तिलाई जस्ताको तस्ते राखी 
ज्ञानका कुरा मात्र गरेर आत्मज्ञान हन सक्देन भन्ने यो श्लोकको आशय हो । 


यावन्मनो रजसा पूरुषस्य सत्त्वेन वा तमसा वानुरुद्धम् । 
चेतोभिराकूतिभिरातनोति निरङशं कुशलं चेतरं वा ॥ ४॥ 





पदार्थ तमोगुणद्रारा पनि समेत 

यावत्  जबसम्म अनुरुद्धम्  रोकिएको हृन्छ कुशलं  पुण्य 

पूरुषस्य  मनुष्यको तबसम्म इतरं  भिन्न पाप 

मनः  मन निरङ्कुशं  स्वतन्त्र र मर्यादारहितवा  अथवा 

सत्त्वेन  सत््वगुणद्रारा भएका च  उभयमिश्च कर्मको 
रजसा  रजोगुणद्रारा चेतोभिः  ज्ञानेन्द्रिय र मनले आतनोति  विस्तार गर्द 
तमसा वा  अथवा आकूतिभिः  कर्मेन्द्रियहरुद्रारा 


वाक्यार्थ जबसम्म मानिसको मनमा सत्त्व, रज र तम गुण रहिरहन्छन् तबसम्म त्यस मनुष्यका 


रामालन्द्री टीका 


१८८० 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 


ज्ञानेन्द्रिय र कर्मेन्द्रियले विना रोकतोक पुण्य र पापका कर्महरू गरिरहन्छन् । 
स वासनात्मा विषयोपरक्तो गुणप्रवाहो विकृतः षोडशात्मा । 
बिभ्रत्पृथङ्नामभि रूपभेदमन्तर्विष्ट्वं च पुरैस्तनोति ॥ ५॥ 


पढार्थ दोषले विकृत भएको रूपभेदम्  रूपहरूलाई 
वासनात्मा  धर्माधिर्मरूप षोडशात्मा  सोह कलाहरूमध्ये बिभ्रत्  ग्रहण गर्दै 
वासनाले युक्त मुख्य पुरैः  उपाधिका भेदले 


अन्तबेहिष्ट्वं  उत्तम एवं 
अधम भाव 

च  पनि 

तनोति  विस्तार गर्द 


गुणप्रवाहः  तीन गुणहरुद्रारा सः  त्यो मनले नै 

वशीभूत र नामभिः  देवता, मनुष्य, पशु 
विषयोपरक्तः  विषयमा आसक्त पक्षी आदि नामञनुरूप 

विकृतः  काम, क्रोध आदि पृथक्  चुरा 

ताक्यार्थ यो मन धर्म र अधर्मको कामनाले विषयमा अत्यन्त आसक्त छ । विषयासक्तं हुनाले 
अत्यन्त चञ्चल र विकारयुक्त पनि छ । यही ने पञ्च प्राण, दश इन्द्रिय र मनरूप सोहे कलामध्ये 
मुख्य छ । यही मन ने भिन्नभिन्न नामले देवता, मनुष्य आदि रूप धारण गरी उपाधिका भेदले 
जीवको उच्चता र नीचताको कारण बन्द । 





विवरण मनमा निरन्तर विषयका वासनाहरू रहिरहन्छन् त्यसैले त्यो विषयहरूले सर्धं युक्त 
हुन्छ । सम्पूर्ण जन्मजन्मान्तरदेखिका वासनाहरू यहीं बस्छन् र॒यो आत्माको उपाधि पनि हो । 
त्यसैले मनलाई वासनात्मा भनिएको हो । सत्व, रज आदि गुणका प्रवाहद्रारा आउने क्रोध, लोभ 
आदि विकारहरू पनि यसके हून्। जीवात्माका सोह कलाहरूमध्ये मुख्य मन नै हो। त्यसैले 
जीवात्मालाई षोडशात्मा पनि भनिन्छ। छन्दोग्योपनिषद् ६। ७। १मा आत्मालाई 
षोडशकलाविशिष्ट बताइएको छ । पांच ज्ञानेन्द्रियहरू, पांच कर्मेन्द्रियहरू, पाँच प्राण र मन यी 
सोह कलाहरूमध्ये मन मुख्य हो र यसैले नै वासनासंस्कारनुसार जीवलाई उचनीच योनिहरूमा 
लैजान्छ । 


दुःखं सुखं व्यतिरिक्तं च तीव्रं कारोपपन्नं फलमाव्यनक्ति । 
आलिङ्ग्य मायारचितान्तरात्मा स्वदेहिनं संसृतिचक्रकूटः ॥ ६॥ 


पदार्थ स्वदेहिनं  देहाभिमानी जीवलाई 
संसृतिचक्रकूटः  संसाप्रवाहमा आलिङ्ग्य  साथमा लिएर 


अल्मल्याउने कालोपपन्नं  समयको क्रमले 
मायारचितान्तरात्मा  मायाका प्राप्त हुने 

गणको कारणले बनेको सुखं  सुख 

अन्तःकरणले दुखं  दुःखर 


वाक्यार्थ संसारचक्रमा घुमादरहने यो कपटी मनले आफ्नो 





व्यतिरिक्तं  यिनदेखि भिन्न 
तीव्रं  अनिवार्य भोगनैपर्ने 
मोहरूप 

फलम् च  कर्मफललाई पनि 
आन्यनक्ति  पैदा गर्द 


देहको अभिमान गर्ने जीवसित 


रालालन्द्री टीका 


१८८५ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 


मिलेर उसलाई समयानुसार प्राप्त भएको सुखदुःखरूप कर्मफल र तीव्र मोहरूप अनिवार्य 


भोग्नैपर्ने फल प्रकट गरिरहन्छ । 


तावानयं व्यवहारः सदाविः क्षेत्ज्ञसाक्ष्यो भवति स्थूलसक्ष्मः। 
तस्मान्मनो लिङ्गमदो वदन्ति गुणागुणत्वस्य परावरस्य ॥ ७॥ 


पदढार्थ रूपमा सम्पन्न गरिने 

तावान्  जबसम्म मन रहन्छ व्यवहारः  खानु, लाउनु आदि 
तनसम्म इन्द्रियको व्यवहार 

अयं  यो सदा  निरन्तर 


स्थूलसृक्ष्मः  जाग्रत् अवस्थाको आविः भवति  प्रकाशित 
स्थूल र स्वप्नावस्थाको सूक्ष्म भद्रहन्छ 
षेत्रज्ञसाक्ष्यः  जीवद्वारा प्रत्यक्ष तस्मात्  त्यसैले 





अद् मनः  यस मनलाई 
गुणागुणत्वस्य  त्रिगुणमय र 
गुणातीत 

परावरस्य  अधम संसार र 
उत्कृष्ट मोक्षपदको 

लिङ्गम्  कारण हो भनेर 
वदन्ति  भन्दछन् 


वाक्यार्थ जबसम्म यो मन रहन्छ तबसम्म जीवको सामु जाग्रत् र स्वप्न अवस्थाका दुश्यहरू 
प्रकाशित भद्रहन्छन् र॒जीवले तिनीहरूको प्रत्यक्ष रूपमा अनुभव गर्दछ । त्यसै कारण मनलाई 
त्रिगुणमय अधम संसार र गुणरहित उत्कृष्ट मोक्षपदको कारण मानिन्छ। 


गुणाुरक्तं व्यसनाय जन्तोः क्षेमाय नेरण्यमथो मनः स्यात् । 
यथा प्रदीपो घृतवतिमरनन् शिखाः सधूमा भजति ह्यन्यदा स्वम् ॥ 
पदं तथा गुणकमांनुबद्धं वृत्तीमनः श्रयतेऽन्यत्र तत्त्वम् ॥ ८ ॥ 


पदढार्थ यथा  जसरी 

गुणानुरक्तं  विषयमा आसक्त प्रदीपः  दियोले 

भएको घृतवतिंम्  धिडउमा भिजेको 
मनः  मन बत्तीलाई 


जन्तोः  जीवका लागि अनन्  जलाउंदा 
व्यसनाय  दुःखको कारण हुन्छसघूमाः  धुंवा भएको 
अथ  अनि शिखाः  ज्वाला 
नैरगुण्यम्  गुणरहित मन चाहं भजति  पैदा गर्छ 

् ९ 

क्षेमाय  परम कल्याणको हि  निश्चय नै 

कारण अन्यदा  अरू वेला 
स्यात्  हन्छ स्वं पदं  आफ्नो कारण 


अग्नितत्वमा लीन हुन्छ 

तथा  त्यसै गरी 
गुणकमांनुबद्धं  त्रिगुणमय 
विषय र कर्ममा बांधिएको 
मनः  मनले 

वृत्तीः  विभिन्न वृत्तिहरूलाई 
श्रयते  ग्रहण गर्छ भने 
अन्यत्र  विषय र कर्मबाट 
मक्त हदा 

तत्त्वम्  आफ्नो कारण 





आत्मतत्वमा लीन हुन्छ 


ताक्यार्थ विषयमा आसक्त भएको मन जीवका लागि दुःखको कारण बन्दछछ भने यही मन 
विषयको प्रभावहीन भयो भने कल्याणको कारण बन्छ। जसरी जबसम्म दियोमा धि र बत्ती 
रहन्छ तबसम्म त्यसको ज्वालामा धुवाँको मूुस्लो देखिन्छ, तर धि र बत्ती समाप्त हुनासाथ त्यो 


रामालन्द्री टीका 


१८८६ 
पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 


ज्वाला आफ्नो कारण अग्नितत्त्वमा लीन हृन्छ, त्यसै गरी जबसम्म मन गुण र कर्ममा आसक्त 
भट्रहन्छ तबसम्म त्यसले अनेक प्रकारका वृत्तिहरूलाई ग्रहण गरिरहन्छ तर कर्म र गुणलाई 
छोडनासाथ आफ्नो कारण आत्मतत्त्वमा लीन हुन्छ । 


वितरण मन नै मुक्ति र संसार दुबैको कारण हो। जसरी ज्वालाले तेल, बत्ती आदि पाड्रह्यो 
भने त्यो बलिरहन्छ र धुवाँ पनि निस्किरहन्छ । तर तेल र बत्ती नहुँदा ज्वाला ज्वालाको रूपमा ने 
रहंदेन । आफ्नो मूलकारण तेजततत्वमा लीन हन्छ । त्यसै गरी मनले पनि जबसम्म सत्त्व, रज, तम 
गुणहरूलाई स्वीकार गरिरहन्छ, तबसम्म॒त्यसले सुख, दुःख आदि काला धुवांहरूलाई 
निकालिरहन्छ । सुख र दुःख, शोक र मोह आदि व्यवहारहरू नै बन्धन हुन्। गुणरूपी भोजन 
पाएसम्म मनले यी काला धुवाँहरूजस्ता बन्धनहरू निकालिरहन्छ । जब गुणरूपी भोजन मनलाई 
प्राप्त हदेन, त्यसपछि मन मोक्षको कारण बन्छ। मन मोक्षको कारण हनु भनेके आफ्नो व्यष्टि 
अस्तित्वलाई छाडी सत्स्वरूप परमात्मासंग मिल्नु हो । जब मन सतूस्वरूप परमात्मासंग मिल्छ तब 
उसको दुष अस्तित्व, अहङकार र सुखदुःख आदि बन्धनहरू तत्काल नै समाप्त हुन्छन्। 


एकादशासन् मनसो हि वृत्तय आकूतयः पञ्च धियोऽभिमानः। 
मात्राणि कमणि पुरं च तासां वदन्ति हैकादश वीर भूमीः ॥ ९॥ 


पढार्थ मनसः  मनका कमोणि  विभिन्न कर्महरू र 
वीर  हे वीर रहूगण वृत्तयः  वृत्तिहरू पुरं च  शरीर समेत गरेर 

हि  निश्चय नै एकादश  एघार ओट ह  निश्चय नै 

पञ्च  पाँच आसन्  रहेका छन् एकादङा  एघार ओटा छन् 
आकूतयः  कर्मेन्द्रिय तासां  ती वृत्तिहरूका भनेर 

धियः  पांच ज्ञानेन्द्रिय र भूमीः  विषयहरू पनि वदन्ति  भन्दछन् 

अभिमानः  अहङ्ार समेत मात्राणि  पञ्च तन्मात्रा 





ताक्यार्थ हे वीर रहूगण ! पाँच कर्मेन्द्रिय, पाँच ज्ञानैन्द्रिय र अहङकार यी एघार मनका वृत्ति 
हन् । पाँच प्रकारका कर्म, पाँच तन्मात्रा विषय र यो शरीर यी एघार ती वृत्तिका आधारभूत 
विषय हुन् । 


गन्धाकृतिस्परारसश्रवांसि विसर्गरत्यत्यभिजत्परिल्पाः। 
एकादशं स्वीकरणं ममेति शय्यामहं दादशमेक आहुः ॥ १०॥ 


पढार्थ विसगरत्यत्यभिजल्परशिल्पाः  स्वीकार गर्नु 
गन्धाकृतिस्परांरसश्रवांसि  मलत्याग, सम्भोग, गमन, एकादशं  एघारौं अहड़ारको 


गन्ध, रूप, स्पर्श, रस र शब्द॒ भाषण र आदानप्रदान यी वृत्तिहो 
यी पाँच ज्ञानेन्दरियका विषयहरू पांच कर्मन्द्रियका विषय हुन् र॒एके  कसैले 
हन् मम इति स्वीकरणं  मेरो भनी अहं  अहङ्ारलाई र 





रामालन्द्री टीका 


पञ्चम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


भएको शरीरलाई 


१८८७ 


अध्याय ११ 


द्वादशम् आहः  बाहौ भन्दछन् 


राय्याम्  त्यसको आश्रय 


ताक्यार्थ ज्ञानेन्द्रियका विषय गन्ध, रूप, स्पर्श, रस र शब्द हुन् भने मलत्याग, सम्भोग, गमन, 
भाषण र लिनेदिने आदि व्यवहार कर्मन्द्रियका विषय हून्। शरीरलाई यो मेरो हो भनेर स्विकार्नु 
अहङड़ारको विषय हो । कसैकसैले अहड़ारलाई मनको बाहं वृत्ति र त्यसको आश्रय शरीरलाई 
बाहौ विषय मान्दकछछन् । 


दरन्यस्वभावाशयकमंकाटठेरेकादशामी सेत  
दरन्यस्वभावाशयकमंकाटेरेकादशामी मनसो विकाराः। 
सहस्रशाः शतशः कोरिशरच क्षे्ज्ञतो न मिथो न स्वतः स्युः ॥ ९॥ 





पलढार्थ विषय, स्वभाव, संस्कार, कर्म रसत्ताद्रारा ने 

अमी यी समयको प्रभावले स्युः  प्रकाशित हुन्छन् 
एकादश  एघार शतशः  स्योँ न स्वतः  आपने सत्ताले वा 
मनसः  मनका सहसखशः  हजारौँ र न मिथः  परस्पर मिलेर समेत 
विकाराः  वृत्तिहरू कोटिशः च  करोडौँं बनी प्रकाशित हुन सक्दैनन् 
द्रव्यस्वभावाशयकर्मकाठेः  षतरज्ञतः  कषेत्रज्ञ आत्माको 


ताक्यार्थ मनका यी एघार वृकत्तिहरू विषय, स्वभाव, संस्कार, कर्म र समयको प्रभावले गर्दा 
स्यौ, हजारो र करोडौँ प्रकारका बन्दछन्। यी सबे वृकत्तिहरू जीवात्माको सत्ताले नै ज्ञात हुने हदा 
क्षेत्रज्ञाय ने प्रकाशित हुन्छन्। आत्माको सत्ताविना आफ वा परस्पर मिलेर पनि प्रकाशित हुन 
सक्देनन् । 


१ न विभूती जीवस्य   
कषेत्रज्ञ एता मनसो विभूती जीवस्य मायारचितस्य नित्याः। 


आविर्हिताः क्वापि तिरोहितार्च शुद्धो विचष्टे ह्यविशुद्धकतुंः ॥ १२॥ 





पदार्थ एताः विभूतीः  यी वृत्तिहरू अप्रकट रहन्छन्, यी प्रवाहशील 
जीवस्य  जीवको नै नित्याः  प्रवाहरूपले नित्य भए वृत्तिहरूलाई 

मायारचितस्य  मायाबाट पनि शुद्धः क्षवज्ञः  शुद्ध कषेत्रज्ञले 
बनेको उपाधिभूत क्व अपि  कहीं जाग्रत् र॒ साक्षी रूपले 

अविशुद्धकतुंः  बन्धनका स्वप्नमा अपि  पनि 

कारण भएका अशुद्ध कर्म गर्ने आविहिंताः  प्रकट हुन्छन् र॒ हि  निश्चय नै 

मनसः  मनका तिरोहिताः च  कतै सुषुप्तिमा विचष्टे  प्रकाशित गरिरहन्छ 


ताक्यार्थ मन मायाले बनाएको उपाधि हो। मायाबाट भएको हूनाले यो प्रायः संसारको 
बन्धनमा पर्ने गर्छ र अशुद्ध कर्ममा प्रवृत्त भड्रहन्छ। माथि भनिएका यसका वृत्तिहरूको 
धाराप्रवाह सर्धं बगिरहन्छन्। जाग्रत् र स्वप्न अवस्थामा ती प्रकट हुन्छन् भने सुषुप्ति अवस्थामा 
ती लुक्दछन् । विशुद्ध चितूस्वरूप क्षेत्रज्ञ आत्मा चाहं साक्षी बनेर सदा हेरिरहन्छ । 


रामालन्द्री टीका 


१८८८ 

पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 
षे्ज्ञ आत्मा पुरुषः पुराणः साक्षात् स्वयंज्योतिरजः परेशः। 
नारायणो भगवान् वासुदेवः स्वमाययात्मन्यवधीयमानः ॥ १६॥ 





पदढार्थ अजः  अजन्मा रहनुभएका 

कषेत्ज्ञः  यो क्षेत्रज्ञ परेशः  सर्वनियन्ता र नारायणः  सम्पूर्ण प्राणीहरूका 
आत्मा  व्यापक आत्मा नै स्वमायया  आपनो आश्रय हुनुभएका 

पुरुषः  जगत्को आदिकारण मायाशक्तिद्रारा वासुदेवः भगवान्  शुद्ध 
पुराणः  सनातन आत्मनि  सबैको अन्तःकरणद्रारा देखिने भगवान् 
साक्षात्  अपरोक्ष अन्तःकरणभित्र वासुदेव हुनुहुन्छ 

स्वयंज्योतिः  स्वयंप्रकाश  अवधीयमानः  प्रेरक रूपले 


ताक्यार्थ यो क्षेत्रज्ञ आत्मा नै सर्वव्यापक, जगत्को आदिकारण, परिपूर्ण, अपरोक्ष, स्वयं 
प्रकाशमान, अजन्मा, ब्रह्मा आदिलाई समेत नियन्त्रण गर्ने र आफनो मायाशक्तद्रारा सबैको 
अन्तःकरणभित्र बसेर सबेलाई प्रेरित गर्न सम्पूर्ण प्राणीहरूको आश्रयभूत भगवान् वासुदेव हुनुहन्छ । 
विवरण शरीर, इन्द्रिय, मन, बुद्धि आदि विकारी पदार्थहरूलाई क्षेत्र भनिन्छ भने यी सबै जड 
पदार्थलाई प्रकाशित गर्ने र चलाउने अन्तर्यामी तत्त्वलाई क्षेत्रज्ञ भनिन्छ। यस उपदेश प्रसङ्गमा 
पुराणपुरुष साक्षात् भगवान् वासुदेवलाई नै क्षेत्रज्ञ भनी बतादएको छ। निर्गुण ब्रह्मतत्त्व नै 
सर्वव्यापक र समष्टि उपाधि मायालाई लिँदा सर्वव्यापक ईश्वर वासुदेवस्वरूप बन्द भने सानो 
उपाधि अन्तःकरणलाई लिंदा अन्तःकरणैपिच्छे दुटु अन्तर्यामी बन्दछछ । व्यक्ति व्यक्ति पिच्छेका 
दुटु मन र त्यसका वासनासंस्कारलाई त्यही उपाधिको क्षेत्रज्नले द्ुटरादुट प्रकाशित गर्दछछ तर 
पनि यो स्वरूपतः स्वयंप्रकाश परमात्मा ने हो। यो साक्षी क्षेत्रज्ञ कुनै पनि अन्तःकरणका 
दोषहरूले रहित शुद्ध छ र यसले संसारलाई केवल प्रकाशित गरिरहन्छ । 

जीवद्वारा जानिएका र नजानिएका हरेक पदार्थहरूलाई अन्तर्यामी साक्षीले प्रकाशित गर्व । 
आंँखा, कान आदि इन्द्रियहरूको प्रयोग गरेर कसैले धटो, कपडा आदि पदार्थलाई जान्यो भने 
इन्द्रियवृत्तिको माध्यमले साक्षीले नै त्यो कुरा जानेको हो। यो चैटो हो भने जानिरहँदा आ्पूलाई 
चैटोको ज्ञान भएको कुरा स्वतः थाहा छ, साक्षीले ज्ञानलाई प्रकाशित गछ भनेको यही हो । मलाई 
गणित आँदेन भन्दा आ्ूले गणित नजानेको कुरा साक्षीले जानिरहेको छ, साक्षीले अज्ञानलाई 
प्रकाशित गरकछछ भनेको यही हो । जान्नु र नजान्नु मनका वृत्तिहरू हृन्, तर कषेत्रज्ञ साक्षीले दुबेलाई 
प्रकाशित गर्वछछ। मनको वृत्ति रहने जाग्रत् र स्वप्नमा मनक वृत्तिद्रारा अनि मन नरहने सुषुप्ति, 
मूर्च्छा आदि अवस्थामा आफले ने ज्ञान र अज्ञानलाई प्रकाशित गर्ने क्षेत्रज्ञ स्वरूपतः परमात्मा ने 
हो। 


यथानिलः स्थावरजङ्गमानामात्मस्वरूपेण निविष्ट ईरोत्। 
एवं परो भगवान् वासुदेवः क्षेत्रज्ञ आत्मेदमनुप्रविष्टः ॥ १४ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


१८८९ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 
पढार्थ अनिलः  वायुले वासुदेवः  वासुदेव नै 

यथा  जसरी तिनीहरूलाई ष्रज्ञः  सबैको साक्षी भएर 
स्थावरजङ्गमानाम्  सम्पूर्ण इईंरोत्  प्रेरित गर्द आत्मा  आत्मस्वरूपले 
चराचरप्राणीहरू भित्र एवं  त्यसै गरी इदं  यो सम्पूर्ण प्रपञ्चमा 
आत्मस्वरूपेण  प्राणस्वरूपले परः  परम पुरूष अनुप्रविष्टः  व्याप्त हुनुभएको 
निविष्टः  पसेको भगवान्  एेश्वर्यसम्पन्न छ 





वाक्यार्थ जसरी वायुले सम्पूर्ण चराचर प्राणीहरूभित्र प्राणस्वरूपले पसेर तिनलाई प्रेरित गर्दछछ 
त्यसै गरी परमपुरुष भगवान् वासुदेवले ने सबैको साक्षी भएर आत्मस्वरूपले सम्पूर्ण प्रपञ्चमा 
व्याप्त बनेर यसलाई सञ्चालन गर्नुभएको छ। 


न यावदेतां तनुभृन्नरेन्द्र विधूय मायां वयुनोदयेन । 
विमुक्तसङ्गो जितषट्सपत्नो वेदात्मतत्त्वं भ्रमतीह तावत् ॥ १५॥ 





पदार्थ आदि छ शत्रुहरूलाई जिती आत्मतत्त्वं  आप्नो यथार्थ 
नरेन्द्र  हे रहूगण तनुभृत्  प्राणीले स्वरूपलाई 

यावत्  जबसम्म वयुनोदयेन  ज्ञानको उदयद्रारा न वेद्  जान्दैन 

विमुक्तसङ्गः  सम्पूर्ण एतां  यो तावत्  तबसम्म 
आसक्तिबाट मुक्त भएर मायां  मायालाई इह  यही संसारमा नै 
जितषट्सपत्नः  काम, क्रोध विधूय  तिरस्कार गरी भ्रमति  घुमिरहन्छ 


ताक्यार्थ हे राजा ! जबसम्म मानिसले ज्ञानको उदयद्रारा यो संसारको कारण भएको मायाको 
विस्तारलाई तिरस्कार गरी आसक्तिबाट रहित भई काम, क्रोध आदि छ शत्रुलाई जितेर आफ्नो 
यथार्थस्वरूप आत्मतत्त्वलाई जान्देन तबसम्म संसारचक्रमा घुमिरहन्छ । 


न यावदेतन्मन आत्मलिद्भं संसारतापावपनं जनस्य । 
यच्छोकमोहामयरागलोभवेरालुबन्धं ममतां विधत्ते ॥ ९६॥ 


पदढार्थ संसारतापावपनं  दुःखमय ज 
आत्मलिङ्गं  आत्माको उपाधि संसारको कारण हो भने कुरा विरालुबन्धं  शोक, मोह, रोग, 
भएको यावत्  जबसम्म राग, लोभ र शत्रुता आदिको 
एतत्  यो न भासित हदेन तबसम्म संस्कारलाई र 

मनः  मनने प्राणी संसारचक्रमा घुमिरहन्छ ममतां  ममतालाई समेत 
जनस्य  प्राणीको लागि यत्  किनभने त्यो मनले विधत्ते  बढादरहन्छ 





ताक्यार्थ जबसम्म जीवलाई यो मन आत्माको उपाधि र संसारदुःखको कारण हो भन्ने कुरा 
निश्चय हदेन तबसम्म त्यसले संसाराट मुक्ति पादेन किनभने उसको चित्तले शोक, मोह, रोग, 
राग, लोभ, वैरभाव आदिको संस्कार र मेरोमेरो भने अहड़ारलाई बटढादरहन्छ । 


रामालन्द्री टीका 


१८९० 
पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 
भ  तद्दभ्रवीरयमुपेक्षयाध ् व्येधितमप्रमत्त  
भ्रातृव्यमेनं तददभ्रवीयमुपेक्षयाध्येधितमप्रमत्तः । 
  ्  जहि  व्यती  
गुरोहरेश्चरणोपासनास्त्रो जहि व्यलीकं स्वयमात्ममोषम् ॥ १७ ॥ 


पदार्थ उपासनारूपी हतियारद्रारा व्यलीकं  असत्य हुंदाहुदै पनि 
तत्  हे राजा त्यसैले अद्भ्रवीयंम्  अत्यन्त बलियो आत्ममोषम्  आत्मालाई संसार 
अप्रमत्तः  सावधान भएर उपेक्षया  आफू वास्ता नगरेर चक्करमा छक्यादरहने 

गुरोः  गुरुको र अध्येधितम्  न् शक्तिशाली एनं  यो 

हरेः  भगवान् श्रीहरिको बनेको अनि भ्रातुन्यम्  शत्रुसमान मनलाई 
चरणोपासनास्वः  चरणको स्वयं  स्वरूपतः जहि  मार जितिहाल 





ताक्यार्थ तिमीले वास्ता नगरेर ख्न्खन् शक्तिशाली बन्दै गएको यो मन नै तिम्रो बलियो शत्र 
हो । यथार्थमा असत्य भएर पनि यसले तिमीलाई छक्याइरहेको छ र यस संसारचक्रमा घुमादइरहेको 
छ । तसर्थं सावधानीपूर्वक सद्गुरु र भगवान् श्रीहरिका चरणको उपासनारूप हतियारको सहारा 
लिएर यो शत्रुरूप मनलाई तत्काल जितिहाल । 


वितरण मन ज्यादे प्रबल छ। मनको शक्ति मनुष्यले उपेक्षा गनलि ने बढेको हो। मनुष्यले 
ध्यान, जप, चिन्तन आदि अध्यात्मसाधना गर्न लाग्दा मनले काम, लोभ आदि दुर्वृत्तिहरूलाई 
ल्याई जीवात्मालाई पछछारिदिन्छ, तर मनलाई प्राप्त भएको शक्ति आत्माके चेतनसत्ताद्रारा प्राप्त 
भएको हो। मन आत्माभन्दा बेग्लै कुनै शक्ति होडन। आफूले गरेका विभिन्न कर्महरूको 
वासनाका समूहको नाम ने मन हो। यदि दृढ इच्छाशक्तिका साथ गरेका शुभकर्महरुद्रारा शुभ 
वासना बढाँदे जाने हो र मनका स्वतन्त्र व्यवहारमा उपेक्षादृष्टि नराखी अलि नियन्त्रणकारी 
कडा दृष्टि लगाने हो भने प्रबल शक्तिशाली मन पनि अत्यन्त दुर्बल बन्द । मनको स्वच्छन्द 
प्रवृत्तिका कारणले नै आफू बारम्बार जन्मन, बुढो हुन र मर्न परेको हो भनी यसका प्रवृत्तिहरूमा 
पूरा विश्वास नगरी शङ्के दृष्टिले यसलाई शत्रुको रूपमा ह्न हो भने आत्माकै पूरा विश्वास 
पाएर प्रचण्ड शक्तिशाली बनेको मन एक दिन नष्ट हुन्छ । यहाँ मनलाई नष्ट गर्नु भनेर मनको 
अशुद्धि र चञ्चलतालाई नष्ट गर्नु भनिएको हो। यसको लागि गुरु र भगवान्का चरणको 
उपासना गर्नुपर्छ। उपासनाद्रारा मन स्थिर र शुद्ध भएपछ्ि आत्मज्ञानमा मन बाधक बन्देन भन्ने 
उपदेश यहाँ दिद्रएको छ । 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां पञ्चमस्कन्धे 
बराह्मणरहुगणसंवादे एकादशोऽध्यायः ॥ १९॥ 


रामालन्द्री टीका 


पञ्चम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


अथ दाददोऽध्यायः 


१८९९१ 
अध्याय १२ 


राजा रहूगणको प्रश्न र जडभरतको उत्तर 


रहूगण उवाच राजा रहूगणले भने 
नमो नमः कारणविग्रहाय स्वरूपतुच्छीकृतविग्रहाय । 
नमोऽवधूत द्विजबन्धुलिङ्गनिगूढनित्यानुभवाय तुभ्यम् ॥ १॥ 


पदार्थ 
कारणविग्रहाय  जगत्को 
उद्धारका लागि देह धारण 


दरितभावलाई तिरस्कार गर्नुभएका 
हजुरलाई 
नमः नमः  बारम्बार प्रणाम छ 


वेषद्रारा आफनो नित्यविज्ञानमय 
स्वरूपलाई गुप्त राखनहुने 
तुभ्यम्  हजुरलाई 


गर्नृहुने तर अवधूत  हे अवधूत भगवान् नमः  प्रणाम गर्द 
स्वरूपवुच्छीकृतविग्रहाय  द्विजबन्धुलिङ्गनिगूढनित्या 
आत्मानन्दको अनुभवद्रारा नुभवाय  जड ब्राह्मणको 
ताक्यार्थ हे भगवान् ! म हजुरलाई नमस्कार गर्द । हजुरले जगत्को उद्धार गर्नके निम्तियो 
शरीर धारण गर्नुभएको हो । परमानन्दलाई प्राप्त गरी स्थूल शरीरप्रतिको आसक्तिलाई छडेर जड 
ब्राह्मणको वेशमा आफ्नो नित्यज्ञानमय स्वरूपलाई लुकाद्ररहनुभएका हजुरलाई म बारम्बार प्रणाम 
गर्दष्ु। 

विवरण सांसारिक प्राणीहरू आआफ्ना वासनाहरूलाई पूरा गर्न मात्र जन्म लिन्छन्, तर 
महापुरुषहरूको जन्म संसारलाई कल्याणको बाटो देखाउने उदैश्यले हुन्छ । ईश्वरले नै आफूले 
रचेका प्राणीहरूलाई शुभ कर्म र मुक्तिको बाटो देखाई तिनीहरूको रक्षा गर्न सन्तहरूको रूप 
धारण गर्नुहुन्छ । महापुरुषहरू आफ्नो परमानन्दस्वरूपको अनुभवमा सध चुर्लुम्म इबेर शरीरको 
ख्याल ने राख्दनन्। तुच्छीकृत अर्थात् शरीरलाई अत्यन्त ट्टो सम्ख्ने महापुरुषहरू सपनाबाट 
वि्॑खिएको मानिसले सपनाका पदार्थमा आसक्ति नगरे ४ शरीरमा पटक्कै आसक्ति गर्देनन्। 


ज्वरामयातंस्य यथागदं सन् निदाघद्ग्धस्य यथा हिमाम्भः। 
कुदेहमानादिविदष्टदुष्टेब्र॑ह्यन् वचस्तेऽमृतमोषधं मे ॥ २॥ 








पदार्थ निदाघदग्धस्य  घामको रापले विवेकदृष्टि उसिएको 

ब्रह्मन्  हे ब्राह्मण पोलेका व्यक्तिका लागि मे  मेरो लागि 

यथा  जसरी हिमाम्भः  शीतल जल ते  हजुरको 

ज्वरामयातंस्य  ज्वरोले ग्रस्त सत्  आनन्ददायक हुन्छ अमृतम्  अमृतमय 

रोगीका लागि त्यसै गरी वचः  वचन 

अगदं  ओषधी र कुदेहमानाहिविदष्टदुष्टेः  ओषधम्  ओषधी बराबर छ 
यथा  जसरी देहाभिमानरूपी सर्पद्रारा 


रामालन्द्री टीका 


१८९२ 
पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 


ताक्यार्थ हे ब्राह्मण ! जसरी ज्वरोले सताइएको रोगीलाई मिटो ओषधी तथा गर्मीलि आत्तिएको 
व्यक्तिलाई चिसो जल अमृतसमान हन्छ त्यसै गरी देहाभिमानरूप विषालु सर्पले उसेर ज्ञानदृष्टि 
नष्ट भएको मलाई हजुरका यी अमृतमय वचन ओषधीसमान छन् । 


तस्माद् भवन्तं मम संशयाथं प्रक्ष्यामि पदचादधुना सुबोधम् । 
अध्यात्मयोगग्रधितं तवोक्तमाख्याहि कोतूहल्चेतसो मे ॥ ३॥ 


पढार्थ पश्चात्  पछि अध्यात्मयोगग्रथितं  आत्मा र 
तस्मात्  त्यसकारण प्रक्ष्यामि  प्रश्न गर्नु परमात्माको एकतासम्बन्धी 

मम  मेरो अघुना  अहिले तवोक्तम्  हजुरले बताउनुभएको 
संशयार्थं  शङ्का निवारण कोतूहलचेतसः  उत्सुक चित्त उपदेशलाई 

गर्नका लागि भएको सुबोधम्  सजिलै बुखिनि गरी 
भवन्तं  हजुरलाई मे  मलाई आख्याहि  फेरि बताउनुहोस् 





ताक्यार्थ हि देव ! मेरा संशयको निवृत्ति गर्न हजुरसंग अरू प्रश्न पछि गरौँला। त्यसभन्दा 
पहिले अहिले हजुरले अध्यात्मयोगले पूर्ण भएको जुन उपदेश मलाई दिनुभयो त्यसलाई सजिलो 
गरी बुराइदिनुहोस् । 


यदाह योगेरवर दश्यमानं क्रियाफलं सदुव्यवहारमूलम्। 
न ह्यञ्जसा तत्तवविमशंनाय भवानमुष्मिन् भ्रमते मनो मे ॥ ४॥ 





पदढार्थ सटुन्यवहारमूलम्  केवल न  रहेदेनन् भनेर 
योगेश्वर  हे योगेश्वर व्यवहारका आधारमा टिकेका यत्  जे 

भवान्  हजुरले क्रियाफलं  भारी बोक्नु आदि आह  बताउनुभयो 

हि  निश्चय नै क्रियाका सुखदुःख आदि फल अमुष्मिन्  यो कुरामा 
अञ्जसा  सजिलै तत्त्वविमशंनाय  तत्वविचारको मे मनः  मेरो मन 
दुश्यमानं  प्रत्यक्ष आदि लागि भ्रमते  भौँतारिदरहेको छ 
प्रमाणद्वारा सिद्ध भए पनि सत्  सत्य रूपले 


ताक्यार्थ भारी बोक्ने आदि कर्म र तिनबाट हुने थकाद इत्यादि फल यी सबै प्रत्यक्ष भए 
तापनि ती केवल कामचलाड मात्र हुन्, वास्तवमा सत्य होइनन्, किनभने तत्त्वविचार गर्दा यी 
केही पनि रहँदेनन् भन्ने विषयमा मेरो बुद्धि भौँतारि्रहेको छ । हजुरको त्यस कुरालाई मेले बुरुन 
सकेको कैन  

ब्राह्मण उवाच जडभरतले भने 

अयं जनो नाम चलन् पृथिव्यां यः पार्थिवः पार्थिव कस्य हेतोः । 

तस्यापि चाट्घ्रयोरधि गुल्फजङ्घाजानूरुमध्योररिरोधरांसाः ॥ ५॥ 
पढ्ार्थ पार्थिव  हे राजा अयं  यो शरीर 


रालालन्द्री टीका 


१८९२ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 
पार्थिवः  पृथिवीको विकार हो यः  जुन शिरोधरांसाः  गोलीगँा, 
कस्य हेतोः  कुनै कारणले तस्य अपि च  त्यो पृथिवीको पिंडौला, घुंडा, तिघ्रा, कम्मर, 
पृथिव्यां  पृथिवीमा डल्लोको पनि छाती, गर्दन, काँध आदि 
चलन्  हिंडदा त्यसको अङ्घ्रयोः अधि  दुर अङ्गहरू छन् 

जनः नाम  बटुवा आदि नाम गोडाभन्दा माथि 

बन्दछछ गुल्फजड्घाजानूरुमध्योर 





ताक्यार्थ हे राजा ! यो शरीर पुथिवीकै विकार हो। जब यसले पृथिवीमा हिंडदल गर्न थाल्छ 
त्यस वेला यसलाई बटवा आदि नामले पुकारिन्छ। यसका दुई ओटा खुट्रा, तिनमाथि क्रमेसंग 
गोलीगांँंठा, पिंडोला, घडा, तिघ्रा, कम्मर, छाती, घाँटी, कंध आदि अङ्गहरू छन् । 


अंसेऽधि दारवीं रिबिका च यस्यां सोवीरराजेत्यपदेश आस्ते । 
यस्मिन् भवान् रूढनिजाभिमानो राजास्मि सिन्धुष्विति दुमंदान्धः॥ ६॥ 





पदार्थ राजा भनिने भवान्  तपाई 

अंसे अधि  कोँधमाथि अपदेशः  नाम मात्रको वस्तु सिन्धुषु  सिन्धुदेशको 

दारवीं  काठको आस्ते  रहेको छ राजा  राजा 

शिबिका  पाल्की छ यस्मिन्  जुन वस्तुमा अस्मि इति  हं भनी 

यस्यां च  जुन पाल्कीमा रूढनिजाभिमानः  म हँ भने दुमंदान्धः  खराब अहङ्ारले 
सोवीरराजा इति  सौवीर देशको अभिमान गरेका अन्धो बनेका हुनुहुन्छ 


ताक्यार्थ कोँधमाथि काठको पाल्की राखिएको छ। त्यसमा सौवीरदेशका राजा भनिने 
पृथिवीको विकार एउटा नाम मात्रको वस्तु बसेको छ। त्यस देह भनिने पुथिवीको विकारमा 
अभिमान गरेर म सिन्धुदेशको राजा हूँ भन्ने खराब अहङ़ारले तपाई अन्धो भद्वरहनुभएको छ । 


रोच्यानिमांस्त्वमधिकष्टदीनान् विष्ट्या निगृहन्निरनुग्रहोऽसि । 
जनस्य गोप्तास्मि विकत्थमानो न शोभसे वृद्धसभासु धृष्टः ॥ ७ ॥ 


पढार्थ निगृह्णन्  नियन्त्रणमा लिने विकत्थमानः  टुलाठुला कुरा 
अधिकष्टदीनान्  पाल्की त्वम्  तपाई गर्ने तर 

बोक्नुपर्दा अति दुःख पादरहेका निरनुग्रहः  दयाहीन धृष्टः  भित्रभित्र अत्यन्त 
इमान्  यी असि  बनिरहनुभएको छ अहङ्कारी तपाई 

रोच्यान्  दयनीय जनस्य  जनताको वृद्धसभासु  ज्ञानीहरूको सभामा 
डोलेहरूलाई गोप्ता  रक्षक न शोभसे  सुहाउनुहुन्न 

विष्ट्या  बलजफती अस्मि  ह भनी 





ताक्यार्थ यस प्रकार पाल्की बोक्नुपर्दा अति दुःख पाद्रहेका विचरा यी डोलेहरूलाई 
बलजफती पाल्की बोकाएर हिंदनुमा तपाईको कुनै श्रेष्ठता सिद्ध हैदेन । वास्तवमा तपाई अत्यन्त 
अहङ्कारी र निर्दयी हुनुहुन्छ । किनभने तपार्ईले यिनीहरूलाई आफ्नो काममा लगाँदै म लोकको 


रामालन्द्री टीका 


९८९४ 
पञ्चम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


अध्याय १२ 


रक्षा गर्नैवाला हँ भनी इलादटुला कुरा गरिरहनुभएको छ । यस्तो कुरा गर्न व्यक्ति ज्ञानीहरूको 


सभामा कत्ति पनि सुहाङदेन। 


यदा क्षितावेव चराचरस्य विदाम निष्ठां प्रभवं च नित्यम् । 
तन्नामतोऽन्यद् न्यवहारमूलं निरूप्यतां सत् करिययानुमेयम् ॥ ८ ॥ 


पदार्थ 
यदा  जब 
चराचरस्य  चरअचर सम्पूर्ण 


क्षित एव  परथिवीमा नै 
विदाम  देख्ददछछौ भने 
तत्  त्यस समयमा 


कारण 
नामतः  घटो, शरीर आदि 
नामभन्दा 


क्रियया  क्रियावाला भएकाले 
सत्  सत्य हो भनी 

निष्ठां  स्थिति र अनुमेयम्  अनुमान गरिनुपर्ने 
प्रभवं च  उत्पत्ति समेत न्यवहारमूटं  व्यवहारको 
ताक्यार्थ यो सम्पूर्णं चराचर जगत् सध पृथ्वीबाट उत्पन्न भएर पृथ्वीम लीन भएको हामीले 
देखेकै छँ । अतः पृथिवी नै सबैको मूल कारण हो। क्रियाभेदले गर्दा बेग्लाबेग्लै नाम भएका 
मात्र हुन् । त्यसमा व्यवहारको कारण टो, शरीर आदि नामबाहेक अरू कुनै वस्तु छैन । यदि अरू 
कुनै कारण छ भने विचार गरेर भन्नुस् त। 


एवं निरुक्तं क्षितिराब्दवृत्तमसन्निधानात् परमाणवो ये । 
अविद्यया मनसा कल्पितास्ते येषां समूहेन कृतो विदोषः ॥ ९॥ 


प्राणीहरूको 
नित्यम्  सर्धं 


अन्यत्  अरू के हुन सक्छ र? 
निरूप्यतां  विचार गरेर भन्नुस् 





पदार्थ निरुक्तं  प्रमाणित हुन्छ भनिन्छ 

असन्निधानात्  सूक्ष्म येषां  जुन परमाणुहरूको ते  तिनीहरू पनि 
परमाणुरूप कारणमा पुग्दा समूहेन  समूहदारा अविद्यया  अविद्याद्रार 
अदृश्य र असत् बन्ने हुनाले विशोषः  पृथिवी भनिने विशेष मनसा  मनले नै 
क्षितिराब्दवृत्तम्  पृथिवी भनिने वस्तु कल्पिताः  कल्पना गरिएका 
वस्तु पनि कृतः  बनादयो हन् 

एवं  यस्तै असत् नै हो भने ये परमाणवः  जसलाई परमाणु 





ताक्यार्थ यसै प्रकार परथिवी भनिने वस्तु पनि मिथ्यानै हो किनभने यो पनि आफना कारणरूप 
सूक्ष्म परमाणुहरूमा लीन हुन्छ । जुन परमाणुको समूह यो पृथिवी हो ती परमाणु पनि नित्य 
होइनन्, केवल अविद्याका कारण मनैले कल्पना गरिएका हन्। वास्तवमा यिनको कुनै पनि सत्ता 
कैन । 
एवं कृशं स्थूलमणुवृहद् यदसच्च सज्जीवमजीवमन्यत् । 
दरन्यस्वभावारायकारकमंनाम्नाजयावेहि कृतं द्वितीयम् ॥ ९० ॥ 


पदृर्थ एवं  यसप्रकार कृं  दुब्लो 


रामालन्द्री टीका 


१८९५ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 
स्थूलम्  मोटो अजीवम् च  जड समेत आदि नाम भएको 

अणु  सानो यत् अन्यत्  अरू जति पनि अजया  मायाद्रारा ने 

वृहत्  ठलो वस्तुहरू छन् ती सबै द्वितीयम्  भिन्नभिननन 
असत्  असत्य कार्य द्रव्यस्वभावारायकालकममनाम्ना  कृतं  बनादइएको हो भन्ने 

सत्  सत्य कारण पृथिवी आदि वस्तु, तिनका अवेहि  जान्नुहोस् 

जीवम्  चेतन र स्वभाव, संस्कार, काल र कर्म 





ताक्यार्थ यसै गरी दुन्लोमोटो, सानोढठलो, कार्यकारण, चेतनअचेतन आदि जुन भेदभाव 
देखिन्छ, त्यो पनि मिथ्या नै हो किनभने यो भेदभाव पनि द्रव्य, स्वभाव, संस्कार, काल, कर्म 
आदि नाम भएको भगवान्को मायाद्रारा नै हुने हो । 


वितरण यस प्रसङ्गमा कार्यरूप पार्थिव पदार्थ र त्यसका कारण परमाणुहरूलाई मिथ्या सिद्ध 
गरिएको छ। माटो घैँटोको उपादान कारण हो। वास्तवमा माटो नै विशेष आकाखप्रकारले मिलेर 
नस्दा धटो, गमला आदि नाम धारण गर्वछ, त्यहं माटोबाहेक केही छैन। यसप्रकार संसारका 
सम्पूर्ण स्थूल पदार्थहरू पार्थिव हुन्, पृथ्वीका कार्य हृन् । छन्दोग्योपनिषद् ६१४मा बतादएको 
छ वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम् अर्थात् जसरी चैटो, गमला आदि केवल 
नाम मात्रका हन्, त्यहाँ रहेको माटो नै सत्य हो । यसै प्रकार माटो पनि आफ्नो कारण परमाणुमा 
कल्पित हो। ससाना परमाणुपुञ्जबाहेक माटो भन्ने कुनै ठोस द्रव्य कछैन। परमाणु पनि 
अविद्याद्रारा परमात्मामा कल्पित मात्र हो। यसप्रकार सारा संसार परमात्मामा कल्पित भएकाले 
यो मिथ्या हो। 

दर्शनशास्त्रमा जगत्को उत्पत्तिसम्बन्धी चार धारणाहरू प्रसिद्ध छन्। न्यायवैशेषिकको 
आरम्भवाद, साडख्यको परिणामवाद, बौद्धको संघातवाद र वेदान्तको विवर्तवाद । परमाणुहरूको 
परस्परसम्बन्ध भई यणुक र त्रसरेणु क्रमले जगत्को उत्पत्ति हृन्छ भन्ने आरम्भवादीहरूको मत हो 
भने दुध दहीको रूपमा परिणत भए प्रकृति जगत्को रूपमा परिणत हृन्छ भन्ने मत परिणामवाद 
हो । त्यसै गरी संसार भनेको ससाना परमाणुहरूको समूहमात्र हो, यहाँ पहाड, समृद्र आदि केही 
पदार्थहरू छेनन् केवल परमाणुहरूको समूहमात्र छ भने सिद्धान्त संघातवाद हो भने ब्रह्म नै 
मायाद्वारा जगत्को रूपमा देखिएको हो भन्ने मत विवर्तवाद हो । यहाँ जगत्को कारणको रूपमा 
अरू दार्शनिकहरूले मानेका परमाणु आदिको निषेध गरी उपनिषद्मा स्वीकार गरिएको ब्रह्मविवर्त 
सिद्धान्तलाई स्थापित गरिएको छ। जसरी पानी आपनो स्वरूपलाई नछोडी तरङ्ग, छल, फोका 
आदि अनेकरूप धारण गर्व, त्यसै गरी ब्रह्म आफ्नो स्वरूप नच्डी अनेक रूपमा देखिएको हो 
भन्ने वेदान्तसिद्धान्त हो। अरू सबै वस्तुहरू त॒ अनेक मानिसहरूले आफ्नो अज्ञानका कारण 
कल्पना गरेका हुन् । संसारमा टूलोसानो, मोटोदुब्लो, जडचेतन भनिने जति पदार्थहरू छन्, ती 
सब मायाकल्पित हुन्। अतः सम्पूर्ण प्राणीहरू पृथिवीका विकार भएकाले पृथिवीदेखि अभिन्न 
हुन्, पृथिवी परमाणुमा कल्पित हो अनि परमाणु अज्ञानको कारणले आत्मामा कल्पित भएको 
हो । यस प्रकार सम्पूर्ण जगत्को रूपमा केवल ब्रह्म नै देखिएको हो । ब्रह्मभन्दा भिन्नरूपमा प्रतीत 
हने सब पदार्थहरू मिथ्या, अवास्तविक र केवल कल्पित मात्र हुन् भन्नु यस प्रसङ्गको आशय हो । 


रामालन्द्री टीका 


१८९६ 

पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 
ज्ञानं विशुद्धं परमाथमेकमनन्तरं त्वबहिबह्य सत्यम् । 
प्रत्यक् प्रशान्तं भगवच्छब्दसंज्ञं यद् वासुदेवं कवयो वदन्ति ॥ ९॥ 





पदार्थ बाहिरको भेदले रहित यत्  जुन स्वरूपन्ञानलाई 
ज्ञानं तु  स्वरूपभूत ज्ञान नै बह्म  सर्वव्यापक कवयः  विद्रानूहरू 

विशुद्धं  शुद्ध प्रत्यक्  सर्वान्तर्यामी वासुदेवं  शुद्ध अन्तःकरणमा 
परमाथेम्  परमार्थरूप प्रशान्तं  निर्विकार देखिने हुनाले वासुदेव भनी 
एकं  अद्वितीय भगवच्छब्दसंज्ञं  भगवान् भनिनेवदृन्ति  भन्दछन् 

अनन्तरं अबहिः  भित्र र॒ सत्यम्  सत्य वस्तु हो 


ताक्यार्थ यथार्थमा विशुद्ध तीनै कालमा बाधित नहने परमार्थरूप, अद्वितीय, भित्री बाहिरी भन्ने 
कुनै भेद नभएको परिपूर्ण ज्ञान मात्र सत्य वस्तु हो, जो सर्वव्यापक र सब प्रकारले निर्विकार छ। 
यसैको नाम भगवान् हो । पण्डितहरू यसै लाई वासुदेव भन्दछन् । 


वितवरण सामान्यतया कनै पनि विषयको ज्ञान हुनका लागि इन्द्रिय र विषयको सम्बन्ध हुन 
आवश्यक हुन्छ । वेदान्तशास्त्रले ज्ञानका तीन ओटा भेदहरूको विश्लेषण गरेको छ। कनै पनि 
पदार्थको ज्ञान हुनु भनेको आत्माले त्यो विषयलाई जान्नु हो। यसका लागि मन र इन्द्रियको 
आवश्यकता पर्वछछ तर आरफैलाई जान्दा चाहं कुनै पनि इन्द्रिय वा मनको आवश्यकता पर्देन। 
अरू कनै साधनको अपेक्षा विना पनि प्राणीहरू म दुः भन्ने अनुभव गरिरहन्छन्। यसैले 
आत्मालाई ज्ञानस्वरूप स्वयंप्रकाश भनिएको छ । बाहिरी घटपटादि पदार्थहरू चाहं पखप्रकाश्य हुन् 
किनकि यिनीहरूलाई जान्न इन्द्रिय, मन र बाहिरी प्रकाश आदिको आवश्यकता पर्दछछ। यस प्रकार 
ब्रह्मरूप ज्ञान, ब्रह्मको ज्ञान र विषयको ज्ञान गरी ज्ञानका तीन भेदहरू बतादएका छन् । 

संसारका सबे प्राणीहरूले इन्द्रियहरूको उपयोगद्रारा बाहिरी विषयलाई जान्नु नै विषयको 
ज्ञान हो । सच्चिदानन्दरूप ब्रह्मलाई म ने हँ भनी जान्नु ब्रह्मज्ञान गर्नु हो। यहो के कुरा बुण्न 
आवश्यक छ भने वास्तवमा ज्ञान भनेको ब्रह्मने हो, अरु त त्यसैका आभास मात्र हुन्। आपनो 
अगाडि जुन वस्तु आउछ, त्यसैको आकारमा आकारित हनु अन्तःकरणको स्वभाव हो। 
अन्तःकरणको वृत्ति जब घटपटादि विषयहरूको आकारमा परिणत हुन्छ, तब त्यहाँ ज्ञानस्वरूप 
आत्माको प्रतिबिम्ब पर्दछ र यसैलाई विषयको ज्ञान भनिन्छ। त्यसै गरी गुरु र शास्त्रको 
उपदेशबाट ब्रह्माकार बनेको अन्तःकरणवृत्तिमा परेको आत्माको प्रतिबिम्बलाई ब्रह्मको ज्ञान 
भनिन्छ । ज्ञानको साधन भएकाले अन्तःकरणको वृत्तिलाई ज्ञान भनिएको मात्र हो, वास्तविक ज्ञान 
त अद्वितीय ब्रह्मत्व ने हो। जसरी वर्षाकालमा सूर्यलाई ढाक्ने बादल त्यही सूर्यको प्रकाशले 
प्रकाशित हृन्छ, त्यसै गरी ब्रह्ममा कल्पित यो जगत् ब्रह्मके प्रकाशले प्रकाशित हुन्छ । सत्यं 
ज्ञानमनन्तं ब्रह्म तेत्तिरीयोपनिषद्, २११, विज्ञानमानन्दं ब्रह्म बृहदारण्यकोपनिषद्, ३९२८ 
आदि वेदवचनहरूले ब्रह्मलाई नै ज्ञानस्वरूप भनी बताएका छन् । सम्पूर्णं वस्तु, जाति र क्रियाहरू 
अद्रय ज्ञानमा ने कल्पित छन् भनी गौडपादाचार्यले बताउनु भएको छ माण्डूक्यकारिका, ४४५ । 
प्रस्तुत श्लोकमा पनि विषयको ज्ञानबाट ब्रह्मरूप ज्ञानलाई द्ुटूयाउन छ ओटा विशेषणहरूको 


रामालन्द्री टीका 


१८९७ 
पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 


प्रयोग गरिएको छ । ब्रह्मरूप ज्ञान विशुद्ध छ, एकरूप छ, बाहिरी भित्री भेदले शून्य छ, परिपूर्ण, 
प्रत्यक् स्वरूप एवं निर्विकार छ भने, विषयको ज्ञान चाहं अविद्यादोषले युक्त छ। पदार्थभेद 
अनुसार घटज्ञान, पटज्ञान आदि अनेक रूपमा देखिन्छ । भित्री बाहिरी पदार्थअनुसार यसको ज्ञानमा 
पनि भेद देखिन्छ । विषयहरू परिच्छिन्न र नाशवान् भएकाले यो पनि परिच्छिन्न र नाशवान् छ। 
यसप्रकार मिथ्या संसार एवं यसको ज्ञानलाई व्यवहारोपयोगी बनाई सिद्ध गर्न अन्तर्यामी वासुदेव 
तततव नै वास्तविक ज्ञान हो भन्नु यस प्रसङ्गको आशय हो। 


रहूगणेतत् तपसा न याति न चेज्यया निव॑पणाद् गृहाद् वा । 


न च्छन्दसा नैव जलाग्निसूर्यविना महत्पाद्रजोऽभिषेकम् ॥ १२॥ 
पदार्थ तपसा  तपस्याले न  पादेन 
रहूगण  हे राजा न याति  प्राप्त हदेन छन्दसा च  वेद पदढेर पनि 
एतत्  यो स्वरूपभूत ज्ञानतत्तव इज्यया  यज्ञ गरेर न प्राप्त हदेन र 
महत्पादस्जनः  महापुरुषको निव॑पणात्  अन्न आदिको जलाग्निसूर्यैः  जल, अग्नि र 
चरणकमलको धुलोलाई दानबाट र सूर्य आदिको उपासनाले 
अभिषेकम् विना  शिरमा धारण गृहात् वा  गृहस्थका धर्मबाट एव  नै पनि 
नगरेसम्म पनि न  पाडन सकिंदेन 





ताक्यार्थ तर हे रहूगण ! महापुरुषको चरणकमलको सेवाविना केवल जप, तप, यज्ञ, दान, 
वेदाध्ययन, त्रत, उपासना आदि गरेर मात्र त्यो ज्ञानरूप परमात्माको प्राप्ति हुन सक्देन । 


वितरण आत्मज्ञानी महापुरुषहरूको संसर्गले संसारी मानिसहरू पनि विस्तारे परिवर्तित हदे 
जान्छन्। मुक्त हन खोज्ने मनुष्यले सङ्गलाई सम्पूर्णरूपले त्यागनुपर्वछ । तर कसैसंग पनि सम्बन्ध 
नराखी सामान्य मान्छे बाँच्न सक्दैन। अतः उनीहरूले असङ्ग रहेका महापुरुषहरूको सङ्गत 
गर्ुपर्दछछछ । परमात्मा जसको हृदयमा प्रकट भद्रसक्नुभएको छ, उनीहरूको हरेक वचन र व्यवहारमा 
अपूर्व दृढता र आधिकारिकता देखन पादृन्छ । जसलाई थाहा छ कि मैले संसारका एक मात्र 
कारण परमात्मालाई जानेको द्रु, ऊ आफ्नो ज्ञानको दुढतामा पूरा विश्वस्त हुन्छ । संसारमा 
चारतिर तानिएर संशयग्रस्त मन लिई बाँचे मान्छेहरू महापुरुषहरूको नजिक पुग्दा मुक्तिको 
आनन्ददायी चेतना अनुभव गर्न सक्छन्। महापुरुषहरूको साक्षात् सङ्ग गर्नुको सबैभन्दा टुलो 
फाददा भनेको अभिमान नाश गर्नु हो। संसारमा आफू मात्र सर्वश्रेष्ठ रहेको अभिमान जब 
महापुरुषहरूको दिव्य सत्सङ्द्रारा नष्ट हुन्छ तब मात्र मनुष्य ज्ञानको अधिकारी बन्दछ। 
महापुरुषको अधि नुकीकन प्राप्त गरेको शास्त्रीय ज्ञानले त खन् अभिमान बढाउने काम गर्दछछ र 
त्यो अभिमान त संसारको नै कारण बन्छ। 


यत्रोत्तमरुखोकगुणातुवादः प्रस्तूयते ग्राम्यकथाविघातः। 
न        ४ यच्छति  न 
निषेव्यमाणोऽनुदिनं मुमुक्षति सती यच्छति वासुदेवे ॥ १३॥ 


रामालन्द्री टीका 


१८९८ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 
पदढार्थ कीर्तिं भएका भगवान्को कथा मुमुक्षोः  मुमृ्षुको 

यत्र  जुन महापुरुषहरूकहां अनुदिनं  दिनदिनै सतीं  शुद्ध 

ग्राम्यकथाविघातः  लौकिक प्रस्तूयते  प्रस्तुत गरिन्छ मतिं  बुद्धिलाई 

विषयलाई महत्त्व नदिने त्यस्तो वासुदेवे  भगवान् वासुदेवमा 
अज्ञानलाई नष्ट गर्ने निषेव्यमाणः  नित्य सेवन यच्छति  लगाइदिन्छ 
उत्तमरलोकगुणानुवादः  पवित्र॒ गरिएको उक्त कथाले 





ताक्यार्थ महापुरुषहरूको समाजमा पवित्रकीर्तिं भएका श्रीहरिको गुणको चर्चा स्थ भद्रहने 
भएकाले त्यहाँ लौकिक विषयको कुरा हुनै पादेन । यसरी प्रतिदिन श्रवण गरिएको भगवत् 
कथाले मोक्षको इच्छा भएका व्यक्तिको शुद्ध बुद्धिलाई भगवान् वासुदेवमा लगाइदिन्छ । 


अहं पुरा भरतो नाम राजा विमुक्तदुष्टश्चुतसङ्गबन्धः। 
आराधनं भगवत ईहमानो मृगोऽभवं मृगसङ्गाद्धता्थंः ॥ १४ ॥ 





पदार्थ भरतः  भरत भएकाले अर्को जन्ममा 

अहं  म नाम  नाम गरेको हताथंः  भगवत्पराप्तिरूप 

पुरा  पूर्वं जन्ममा राजा  राजा धि तर परमपुरुषार्थबाट भ्रष्ट भएकोले 
विमुक्तदुष्टश्चुतसङ्गबन्धः  यो भगवतः  भगवानूको मृगः  मृग 

लोक र श्रुतिप्रतिपादित आराधनं  सेवा गर्न अभवम्  भणं 

परलोकको आसक्तिरूपी ईहमानः  खोज्दाखोज्दै पनि 

बन्धनबाट द्ुटिसकेको मृगसद्वात्  मृगमा आसक्त 


ताक्यार्थ पूर्वजन्ममा म भरत नाम गरेको राजा धि्णं। लौकिक र पारलौकिक विषयदेखि 
विरक्त भएर म सर्धँ भगवान्को आराधनामा लागिरहन्थैँ । तर पनि एउटा मृगमा आसक्त भएकाले 
परमार्थबाट भ्रष्ट भएर मैले अधिल्लो जन्ममा मृग भएर जन्मनु पयो । 


५      ४ जहाति  
सा मां स्मृतिमृंगदेहेऽपि वीर कृष्णाच॑नप्रभवा नो जहाति । 
अथो अहं जनसङ्गादसन्लो विङ्कमानोऽविवृतङ्चरामि ॥ १५॥ 





पदार्थ स्मृतिः  सम्फनाले जनसङ्गात्  मनुष्यहरूको 
वीर  हे वीर मां  मलाई आसक्तिबाट 

कृष्णाच॑नप्रभवा  भगवान् मृगदेहे अपि  मृगको जन्ममा विरशङ्कमानः  पतनको शङ्ाले 
कृष्णको सेवाको प्रभावबाट समेत डराएर 

पैदा भएको नः जहाति  छोडेन असङ्गः  अनासक्त र 

सा  त्यो आसक्तिको कारणले अथो  त्यस कारणले अविवृतः  प्रकट नभर्ईकन 
मृग हनुपेरेको अहं  म चरामि  घुमिरहन्हु 


ताक्यार्थ हे वीर राजा! भगवान्को आराधनाको प्रभावले त्यस मृगयोनिमा पनि मलाई 


रामालन्द्री टीका 


१८९९ 
पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 


पूर्वजन्मको सम्खना भद्रह्यो । त्यसैले अहिले मनुष्यजन्ममा पनि म ॒मानिसको सङ्तलाई आफनो 
उेश्यमा विघ्न पार्ने सम्णेर त्यस आसक्तिदेखि डराई सध गुप्तरूपले सबेदेखि अलग रहेर भ्रमण 
गरिरहन्टु । 

 र  ५ 


तस्मान् नरोऽसङ्गसुसङ्गजातज्ञानासिनेहैव विवृक्णमोहः । 
हरि तदीहाकथनश्ुताभ्यां ठन्धस्मृतियांत्यतिपारमध्वनः ॥ १६॥ 





पदार्थ विवृक्णमोहः  मोहरूपी नरः  मनुष्य 

तस्मात्  त्यसैले बन्धनलाई काटेपछ्ि अध्वनः  कटिल्यै नटुङ्गिने 
असङ्गसुसङ्गजातज्ञानासिना  तदीहाकथनश्ुताभ्यां  संसार मार्गको 

ज्ञानद्वारा असङ्ग बनेका भगवान्को लीलाकथाको श्रवण अतिपारम्  पारि पुगेर 
महापुरुषहरूको सङ्गतद्रारा प्राप्त कीर्वनद्रारा हरि  श्रीहरि भगवान्लाई 
हने ज्ञानरूपी तरबारबाट लन्धस्मृतिः  आफ्नो यथार्थ याति  प्राप्त गर्न सक्दछ 
इह एव  यही मनुष्य जन्ममा नैभगवत् स्वरूपलाई सम्ण्नि 


ताक्यार्थ तसर्थ विरक्त महापुरुषको सत्सङ्गले प्राप्त भएको ज्ञानरूप खड्गद्रारा मुमृक्षुले यही 
लोकमा नै आफ्नो मोहबन्धनलाई चुँडाल्नुपर्दछ। त्यसपछि मात्र भगवान् श्रीहरिका लीला 
कथाहरूको कथन र श्रवणले भगवान्को नित्य स्मरण भडरहने हनाले त्यसले सजिलैसंग 
संसारमार्मलाई पार गरी भगवान्लाई प्राप्त गर्न सक्दछ । 


विवरण अनात्मा शरीरलाई आत्मा सम्खने र दुःखमय संसारलाई सुखदायी सम्खने उल्टो बुद्धि ने 
मोह हो । आफनो स्वरूपको विषयमा अलिकति मात्र पनि विचार गर्न हो भने शरीर, इन्द्रिय आदि 
आफू नभएको स्पष्ट थाहा हुन्छ । शरीर बालक, युवा र बुदढो हुन्छ, आंखा नदेख्ने र कान नसुन्ने 
हन्छ तर शरीरका यी अनेकौँ परिवर्तनमा पनि भित्र रहने तत्तले आफूलाई अपरिवर्तनीय तत्वका 
रूपमा अनुभव गरिरहेकै हन्छ, त्यसमा केही फरक परेको हदेन। त्यसैले शरीर, इन्द्रिय आदि 
आत्मा होडइनन्, चेतन परमात्मतत्व ने म हँ भन्ने जानेपछि त्यसले मोहलाई समूल नष्ट गरिदिन्छ । 
मोह नष्ट भएपचछि मनुष्यले आफ्नो सनातन स्वरूपलाई सम्खन्छ । सम्खनु भनेको नयाँ कुराको 
आविष्कार होइन, अपि तु पहिल्यैदेखि रहेको कुरालाई याद गर्नु हो। आत्मा सर्धँ चेतन 
परमात्मस्वरूप नै धियो, तर आफ्नो स्वरूपलाई विर्सेको कारणले शरीरलाई आत्मा भनिन्थ्यो । 
अब अज्ञान नष्ट भएपच्छि त्यही पुरान स्वरूपको स्मरण हुन्छ । 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां पञ्चमस्कन्धे 
ब्राह्मणरहूगणसंवादे द्वादशोऽध्यायः ॥ १२॥ 


रामालन्द्री टीका 


१९०० 
पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 


अथ न ध्याय 
अथ तचादशञ्च्यायः 
भवाटवीको वर्णन र रहूगणको संशयनाश 


ब्राह्मण उवाच जडभरतले भने 
दुरत्ययेऽध्वन्यजया निवेशितो 

रजस्तमःसत्त्वविभक्तकमंदुक् । 
स एष सार्थोऽथंपरः परिभ्रमन् 


भवाटवीं याति न रामं विन्दति ॥ १॥ 





पदार्थ कर्महरूमा मात्र दृष्टि राख्ने परिभ्रमन्  देशदेशान्तर घुम्दा 
अजया  मायाद्रारा बहिर्मुखी स्वभाव भएको भवाटवीं  संसाररूपी घोर 
दुरत्यये  दुस्तर सः  त्यस्तो जीवरूपी जङ्गलमा 

अध्वनि  प्रवृत्तिमार्गमा एषः  यो याति  फस्दछछ र 

निवेशितः  लगाइएको साथंः  व्यापारी रामं  अलिकति पनि शान्ति 
रजस्तमःसत्त्वविभक्तकमंदुक्  अथंपरः  सम्पत्ति कमाउनका न विन्दति  प्राप्त गर्देन 
सात्विक, राजस र तामस लागि 


ताक्यार्थ हे राजा ! यो जीव सुख र सम्पत्ति प्राप्त गर्ने इच्छाले देशदेशान्तरसम्म पुगेर व्यापार 
गर्न व्यापारी जस्तो छ। मायाद्रवारा पार पाठन नसकिने प्रवृत्तिमार्गमा लगाइएको यसको दृष्टि सदा 
सात्विक, राजस तथा तामस कर्ममा लागिरहन्छ। कर्मका कारण भद्किंदे संसाररूपी घोर 
जङ्गलमा घुमिरहे तापनि यसले अलिकति पनि शान्ति प्राप्त गर्दैन। 


विवरण वेदमा प्रवृत्तिमार्ग र निवृत्तिमार्ग गरी दुई ओटा मार्ग बताइएका छन् । यज्ञ, अनुष्ठान 
आदि सम्पूर्ण कर्महरू प्रवृत्तिमार्गभित्र पर्वछछन् भने निवृक्तिमार्गभित्र त्याग, सन्तोष, वैराग्य आदि 
पर्वछन्। यहाँ प्रवृत्तिमार्गलाई दुस्तर अर्थात् कटहिल्यै पनि पार नपादइने बाटो भनी बतादएको छ। 
यज्ञ, तपस्या आदि कर्महरू कामना राखेर गरियो भने त्यसबाट उत्पन्न हुने पुण्य र पापको फल 
भोरन स्वर्ग, नरक आदि लोकहरूमा र यही लोकमा पनि मनुष्य, हात्ती, गाई आदि विभिन्न 
योनिहरूमा बारम्बार जन्मिरहनुपर्दछछ । अनन्त जन्मदेखि संगालिंदे आएका तीती वासनाहरूको 
वशमा परी जीव पुनः तिनै कर्महरूमा घुमिरहन्छ । वासनाको कारणले सात्विक, राजस र तामस 
गरी विभिन्न प्रकारका कर्महरूमँ सुखको आशा राखेर प्रवृत्त भट्रहेको जीव संसारको घोर 
जन्जालमा फस्छ। 

यस अध्यायमा जीवलाई व्यापारीसंग तुलना गरिएको छ। पैसा कमाउन देशदेशान्तर 
इल्दाडुल्दै अचानक घोर जङ्गलमा फस्ने व्यापारीको अवस्था र संसारमा आसक्त जीवात्माको 


रालालन्द्री टीका 


१९०१ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 


अवस्था उस्ते हो। त्यसैले यस अध्यायभरि नै व्यापार गर्न हिंडदा बाटोमा घना जङ्गलमा फसी 
त्यहं व्यापारीले पाएका अनेकौँ कष्टहरूको वर्णन गरिएको छ । यहाँ जङ्गल भनेर संसार, पैसा 
भनेर सुख, व्यापारी समूहको नादइके भनेर बुद्धि र डाँकू भनेर मनसमेतका छ इन्द्रियहरूलाई सङ़त 


गरिएको छ । यी सम्पूर्ण रूपकटहरूको तात्पर्य अर्को अध्यायमा खुलादइएको छ । 
यस्यामिमे षण्नरदेव दस्यवः सार्थं विलुम्पन्ति कुनायकं बलात्। 
गोमायवो यत्र हरन्ति सार्थिकं प्रमत्तमाविश्य यथोरणं वृकाः ॥ २॥ 


पदढार्थ 

नरदेव  हे राजा 

यथा  जसरी 

यत्र  जुन घोर जङ्गलमा 
आविश्य  प्रवेश गरेर 


गोमायवः  स्यालहरूले पनि 

विलुम्पन्ति  लुछालुकछ गर्दछछन् 
त्यसै गरी 

यस्याम्  जुन घोर जङ्गलमा 

इमे  यी 


साधिकं  धनसम्पत्ति पूर्ण 
भएको 

सार्थं  व्यापारीको समूहलाई 
बलात्  जबरजस्ती 

हरन्ति  लुट्दछन् 


प्रमत्तम्  असावधान बनेको 
उरणं  भेडोलाई 
वृकाः  व्वांसाहरूले र 


षट्  छ ओटा 

दस्यवः  लुटेराहरूले 
कुनायकं  दुष्ट नादइके भएको 
ताक्यार्थ हे राजा ! जसरी घोर जङ्गलमा प्रवेश गरेर असावधान बनेको भेडोलाई व्वाँसाहरूले र 
स्यालहरूले पनि लुलु गर्दछन् त्यसै गरी यो संसाररूपी घोर जङ्लमा प्रवेश गरेको, दुष्ट 
नाइके भएको र धनसम्पत्तिले पूर्ण भएको व्यापारीको समूहलाई छ जना लुटेराहरूले जबरजस्ती 
लुटदछन् । 





प्रभूतवीरुत्तणगुल्मगहरे   ,  

ट कठारदशरामंशकंरुपद्रूतः। 

क्वचित् तु गन्धरवंपुरं प्रपश्यति क्वचित् क्वचिच्चाशुरयोत्सुकग्रहम् ॥ ३॥ 
पढार्थ मराकेः  लामखुदेहरूद्रारा 
परभूतवीरुत्तणगुल्मगहरे  धेरै उपद्रूतः  आजित भएको 
लहरा, घास र घना एाडीहरूको व्यापारी 
कारणले दुर्गम बनेको त्यो वनमाक्वचित् तु  कीक त राँके भूतलाई 
कटोरदंडोः  बेसरी टोक्ने डांस गन्धवपुरं  गन्धर्वपुर प्रपश्यति  देख्दछ 
ताक्यार्थ अनेक लहरा, घाँस, एाडीहरूले ढाकिएका अत्यन्त दुर्गम स्थानहरू भएको त्यस 
जङ्गलमा उक्त व्यापारीलाई डँस, लामखुदे आदिले बेसरी टोक्न थाल्दछछन् । त्यहाँ त्यो व्यापारीले 
कहींकहीं रमाइलो गन्धर्वपुर देख्दछ भने करहींकहीं वेगवान् रँके भूत देख्दछ। 


निवासतोयद्रविणात्मबुदधिस्ततस्ततो धावति भो अन्याम् । 
क्वचिच्च वात्योत्थितपांसुधूम्रा दिशो न जानाति रजस्वलाक्षः ॥ ४॥ 


काल्पनिक सहर देख्दछ भने 
क्वचित् क्वचित् च  करटींकीं 
आशुरयोल्मुकग्रहम्  वेगवान् 





रामालन्द्री टीका 


९१०२ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 
पदढार्थ अरन्याम्  जङ्गलमा पनलि गर्दा 

भोहे राजा ततस्ततः  यताउता वात्योत्थितपांसुधूम्रा  हावाले 
निवासतोयद्रविणात्मबुद्धिः  धावति  दौडिरहन्छ उडाएको धुलोले धमिला भएका 


वासस्थान, पानी र सम्पत्तिको क्वचित् च  कहिले चाह दिशः  दिशाहरूलाई पनि 
विषयमा सोचिरहेको व्यापारी रजस्वलाक्षः  आं खाभरि धूलो न जानाति  थाहा पार्दँदैन 





ताक्यार्थ त्यस जङ्लमा त्यो व्यापारी वासस्थान, पानी र सम्पत्तिको खोजीमा यताउता 
दौडिरहन्छ । कहिलेका्हीं त हावाले उडाएको धुलोले गर्दा सब दिशाहरू ढाकिन्छन् र उसको 
आंँखामा धुलो भरिन्छ अनि उसलाई दिशाहरूको ज्ञान पनि हदेन । 


अदुशयरिल्लीस्वनकणंशूल उलूकवाग्भिव्यथितान्तरात्मा । 
अपुण्यवृक्षान् श्रयते श्चुधादिंतो मरीचितोयान्यभिधावति क्वचित् ॥ ५॥ 


पदार्थ आवाजहरूबाट श्रयते  आश्रय बनाउंदचछ अनि 
अदुश्यरिल्लीस्वनकणंशूलः  व्यथितान्तरात्मा  हदय थरथर क्वचित्  कहिलेकाहीं 
नदेखिने ठ्खँमा बसी कामिरहेको मरीचितोयानि  मरुभूमिमा 
करादरहेका र्याडंकिरीहरूको चुघादिंतः  भोकले छट्पटाएको प्रतीत भएको जलका लागि 
आवाजले कान फुट्ला रँ व्यापारी अभिधावति  दौडन्छ 

भएको अपुण्यवृक्षान्  अपवित्र 

उलूकवाग्भिः  लाटोकोसेराका रुखहरूलाई 





वाक्यार्थ त्यसै गरी त्यो व्यापारी कटिले नदेखिने ठांमा बसी करादरहेका म्यार्दकिरीहरूको 
आवाजले कानै फुटला जस्तो एकोहोरो नमिढठो आवाज सुन्दछ भने कहिले लाटोकोसेराको भयङ्कर 
आवाजले उसको मृद थरथर काँप्न थाल्दछ, कटिले भोकले छटपटाउन थाल्दछ् अनि कहिले 
अपवित्र रुखलाई आश्रय बनाएर बस्दछछ भने कटहिले मरूभूमिमा टल्केको पानी प्राप्त गर्न 
दौडिरहन्छ । 


क्वचिद् वितोयाः सरितोऽभियाति परस्परं चालषते निरन्धः । 
आसाद्य दावं क्वचिदग्नितप्तो निर्विद्यते क्व च यक्ेहंतासुः ॥ ६॥ 





पदार्थ परस्परं च  एकअकबिाट अनि 

क्वचित्  कहिलेकाहीं आलषते  चाहना गर्द क्व च  कहिले चाहं 

  म 

वितोयाः  जलहीन क्वाचत्  कहिले कहिले यक्षः  यक्षहरूद्रारा 

सरितः  नदीहरूमा दावं  उडढेलो लागेको ठर्द॑मा हृतासुः  प्राण भ प्यारो धन 
अभियाति  पुग्दछ आसाद्य  पुग्नाले हरण गरिएको हुनाले 
निरन्धः  अन्न नपाएर अग्नितप्तः  आगोले पोलेर निविंद्यते  दुःखित बन्दछ 


ताक्यार्थ त्यो व्यापारी कहिले जल नभएका नदीहरूमा पुग्दछ भने कहिले अन्न नपाएर मागन 


रामालन्द्री टीका 


१९०३ 
पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 


थाल्दकछछ । कटहिले उदेलो लागेको ठाडँमा पुग्नाले आगोले पोलेर दुःख पां भने कहिले यक्षहरूले 


प्राण फ प्यारो धन हरण गरिदिनाले अत्यन्त दुःखी हुन्छ । 


  


ररेहतस्वः क्व च निर्विण्णचेताः शोचन् विमुह्यन्नुपयाति कश्मलम् । 
क्वचिच्च गन्धवपुरं प्रविष्टः प्रमोदते निवृंतवन् मुहूतंम् ॥ ७ ॥ 





पढार्थ मानिरेको त्यो व्यापारी गन्धवंपुरं  गन्धर्वहरूको 

क्व च  कटहिलेकाहीं शोचन्  शोक गर्दै सहरमा 

शरेः  आफूभन्दा विसुद्यन्  विचेत हुदै प्रविष्टः  प्रवेश गरेर 
बलियाहरूद्ारा करमलम्  मृच्छमिा मुहूतम्  केही क्षण 
हृतस्वः सम्पत्ति लुिंदा उपयाति  पुग्दछ निवृंतवत्  सुखी भए मै गरी 
निर्विण्णचेताः  मनमनै दुःख क्वचित् च  कहिले चाहं प्रमोदते  रमांछ 


ताक्यार्थ ऊ कहिले आफूभन्दा बलियाहरूले सम्पत्ति हरण गरिदिए भन्ने चिन्ता र शोकले 
व्याकुल बनेर मूर्छा पर्दछ भने कहिले गन्धर्वहरूको सहरमा पुगेर केटी क्षणका निम्ति खुसी 
मनारंछ । 


चलन् क्वचित् कण्टकाकराङ्धिनगारुरुश्ुविंमना इवास्ते । 
पदे पदेऽभ्यन्तरवहिनार्दितः कौटुम्बिकः करुध्यति वे जनाय ॥ ८ ॥ 





पदार्थ विमनाः इव  उदास भए ठँ  समेत भार 
चलन्  हिं्दाहिंडदै आस्ते  रहन्छ थपिएको व्यापारी 

क्वचित्  कटिलेकाहीं पदे पदे  हरेक पाइलामा वे  निश्चय नै 

नगारुरुष्चुः  इलोठलो पहाड अभ्यन्तरवहििना  भोक, प्यास जनाय  परिवारका 

चद्ने इच्छा गर्दा आदि भित्री आगोले सदस्यहरूसंग 
कण्टकशकराङ्धिः  गोडाभरि अरदिंतः  पीडित भद्रेको कुष्यति  रिसाद्रहन्छ 
कांढा, दङ्गा आदिले घोचिएर कौटुम्बिकः  परिवारको 


ताक्यार्थ कहिले पहाड चदन लाग्दा गोडाभरि कांडा, दुङ्गा आदिले घोचेर ऊ उदास बन्द । 
हरक पादइलामा भोक, प्यास आदिको ज्वालाले सतादएको र परिवारको पालनपोषणको समेत 
भार थपिएको उक्त व्यापारी परिवारका सदस्यहरूसंग पनि रिसाद्वरहन्छ । 
क्वचिन्निगीर्णोऽजगराहिना जनो नावैति किञ्चिद् विपिनेऽपविद्धः। 
दष्टः स्म शेते क्व च दन्दशुकैरन्धोऽन्धकूपे पतितस्तमिस्रे ॥ ९॥ 
पदार्थ निगीणंः  निलिएर म॒रदाजस्तो 
क्वचित्  कहिलेकाहीं विपिने  वनमा जनः  त्यो व्यापारी 
अजगराहिना  अजिङ्ग्वारा अपविद्धः  फयांकिएको निर्जीव किञ्चित्  केटी पनि 


रामालन्द्री टीका 


९९०४ 
पञ्चम स्कन्ध 


न अवेति  जान्दैन 
क्व च  कीं चाहं 


श्रीमद्भागवत 


दष्टः  उसेर 


अध्याय १३ 


पतितः  खसेर 


अन्धः  अन्धो बनेको व्यापारी तमिखे  अंध्यारोमा 


दन्दशुकेः  विषालु किराहरूले अन्धकूपे  अंध्यारो कुवामा 


रोते स्म  बेहोस हुन्छ 


ताक्यार्थ त्यो व्यापारी किले अजिङ्गर आदिले उसेर वनमा लडिरहेको मुर्दा ४ केटी नजान्ने 
नेर लडरहन्छ । कटहिले चाहं विषालु सर्पं आदि किराहरूले उस्नाले अन्धो बनेको त्यो जीव 
अंध्यारो कुवारूपी मोहको खाल्डोमा खसेर दुःखरूपी अँध्यारोमा परैर बेहोस हृन्छ । 


किं स्म चित् श्ुदररसान् विचिन्व॑स्तन्मक्षिकामिव्यैथितो विमानः। 
तत्रातिकृच्छात् प्रतिलन्धमानो बलाद् विलुम्पन्त्यथ तं ततोऽन्ये ॥ १०॥ 





पढार्थ व्यथितः  पीडित भई तं  त्यो व्यापारीलाई 
कहिं चित्  कहिनेकांही त॒ विमानः  दुःखी हुन्छ तत्र  त्यहां 

्ुद्ररसान्  मह अथ  कुनै उपायले ततः  त्यसदेखि 
विचिन्वन्  खोज्दै गर्दा अतिकृच्छ्त्  धेर कष्ट गरेर अन्ये  अरूढरूले 
तन्मक्षिकाभिः  त्यहोँका प्रतिलन्धमानः  आणले बलात्  बलपूर्वक 
मौरीहरूद्रारा खोजेको वस्तु प्राप्त गयो भने विदुम्पन्ति स्म  लुट्दछन् 


ताक्यार्थ त्यो व्यापारी कहिले मह खोज्दे गर्दा मौरीहरूले टोकेर अत्यन्त पीडित र दुःखी हुन्छ । 
यदि कुनै उपायले धरे कष्ट गरेर खोजेको वस्तु पायो भने पनि अरू मानिसहरूले तत्काल 
जवर्जस्ती त्यो वस्तु लुट्दछन् । 


 सीतातपवातवषंप्रतिकरियां    कतुंमनीश ् 
क्वचिच्च शीतातपवातवषप्रतिक्रियां कतुमनीश आस्ते । 


क्वचिन्मिथो विपणन् यच्च किञ्चिद् विद्धेषमृच्छत्युत वित्तशाद्यात्॥ ९॥ 
पदार्थ अनीशः  असमर्थ विपणन्  व्यापार गदगद 
क्वचित् च  कहिलेकांही आस्ते  बन्द उत  अथवा 
रीतातपवातवषंप्रतिकरियां  क्वचित्  कीं चाहं वित्तशाद्यात्  लोभका कारण 
जाडो, घाम, आंधी र वर्षाबाट मिथः  परस्परमा एकले अरकलिाई धोका ददा 
सुरक्षा यत् किञ्चित् च  थोरैथोरे विद्धेषम्  एकआपसमा रिस 
कतुम्  गर्न पनि ऋच्छति  बद्दै जान्छ 





ताक्यार्थ कटिले जाडो, गर्मी, ओंँधी र वषबिाट आफ्नो रक्षा गर्न पनि असमर्थ हुन्छ । 
कहिलेकाहीं सानोतिनो व्यापार गर्न लाग्यो भने पनि लोभका कारण एकले अर्कालिाई धोका दिंदा 
एकआपसमा रिस बददै जान्छ । 


क्वचित् क्वचित् क्षीणधनस्तु तस्मिन् शय्यासनस्थानविहारदीनः। 
याचन् परादप्रतिलन्धकामः पारक्यदुष्टिरुमतेऽवमानम् ॥ १२॥ 


रामालन्द्री टीका 


१९०५ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 
पढार्थ शाय्यासनस्थानविहारदीनः  नपादा 

तस्मिन्  त्यस वनमा । आसन, घर र पारक्यदूष्टिः  अर्कको 
क्वचित् क्वचित् तु  कहिले सवारीसाधनले रहित भई सम्पत्तिमा लोभदृष्टि राख्दै गर्दा 
कही त परात्  अरूसंग अवमानम्  ठलो अपमान र 
क्षीणधनः  सबै सम्पत्ति याचन्  माग्दा निन्दासमेत 

सकिएर अप्रतिब्धकामः  चाहेको वस्तु लभते  पांछ 





ताक्यार्थ त्यस वनमा कहिलेकाहीं त उसका सम्पूर्ण धनसम्पत्ति नष्ट ह॒न्छन्। त्यस वेला 
ऊसंग ओडनेओद्छ्याउने सामान, वासस्थान र सवारीसाधन केटी पनि रहँदेनन्। अरूसंग माग्दै 
हिंड्दा पनि केही नपाएपचछ्ि उसले अरूको सम्पत्तिमा लोभदुष्टि राख्दछ र ऊ अत्यन्त तिरस्कृत र 
निन्दित बन्द । 


अन्योन्यवित्तव्यतिषद्गवृद्धवेरानुबन्धो विवहन्मिथरच । 


अध्वन्यमुष्मिन्नुरुकृच्छवित्तवाधोपसगविंहरन् विपन्नः ॥ १३॥ 
पदार्थ कारणले एकअकरसिंग पाउनु, धन नाश हनु आदि 
अन्योन्यवित्तव्यतिषद्गवृद्ध विवहन्  विवाह आदि गर्दै धैरैेथरी सङटहरूलाई 
वेरालुबन्धः च  एकआपसमा अमुष्मिन्  यही विहरन्  भोगेर 


व्यापारविनिमय गर्दा लोभका अध्वनि  अनन्त सङ्टपूर्ण विपन्नः  मरेतुल्य बन्दछ 
कारण वैरभाव बढेको भए पनि बाटोमा नै 

मिथः  पारस्परिक सम्बन्धको उरुकृच््रवित्तवाधोपसगैः  दुःख 
ताक्यार्थ एकआपसमा व्यापारविनिमय गर्दा लोभका कारण वैरभाव बढेको भए पनि त्यो 
व्यापारीसमूहमा पारस्परिक सम्बन्धको कारणले एकअकरसिंग विवाह आदि कर्म भद्रहन्छ । यस 
मार्गमा हिंडदा दुःख पाएको, धन नाश भएको व्यापारी धैरेथरी सडकटहरूलाई भोग्दे मरेतुल्य 
बन्द । 





तांस्तान् विपन्नान् स हि तत्र तत्र विहाय जातं परिगृह्य साथः । 
आवततेऽद्यापि न करिचद्त्र वीराध्वनः पारसुपेति योगम् ॥ ४ ॥ 





पदार्थ विहाय  छाडेर अनि अद्य अपि  आजसम्म पनि 
हि  निश्चय नै जातं  नयाँ जन्मेकाहरूलाई न आवतेते  त्यहांबाट 
सःत्यो परिगृह्य  लिएर घुमि नै फरकिएको छैन न त 

साथंः  व्यापारीको समूह  रहन्छ अध्वनः  यो दुःखमय अनन्त 
तान् तान्  तीती वीर  हे राजा बाटोबाट 

विपन्नान्  मरेकाहरूलाई अत्र  यीमध्ये पारम्  पार हुने साधन 

तत्र तत्र  त्यहीत्यही ठारँमा कडिचत्  करैले पनि योगम्  परमात्मासंगको 


रामालन्द्री टीका 


९९०६ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 


 भ् 


एकताको बाटोलाई नै उपति  समातेको छ 


ताक्यार्थ व्यापारीहरूको त्यस समूहले मेका आपना साथीहरूलाई जहाँको तहीं छाडेर र नयाँ 
जन्मेकाहरूलाई साथमा लिएर घुमिरहन्छ । तिनीहरूमध्ये कुनै पनि प्राणी आजसम्म त्यहाँबाट 
फरकिएको कैन र कसैले पनि यो दुःखको बाटोलाई छाडेर परमात्मासंगको एकताको बाटोलाई 
समातेको कैन । 
 न     र      र 
मनास्वन नाजतादग्गजन्द्रा ममात स्वे भ्रुव बद्धवराः। 


न्द,    


मृधे शयीरन् न तु तद् व्रजन्ति यन्न्यस्तदण्डो गतवेरोऽभियाति ॥ १५॥ 





पढार्थ मम इति  यो मेरो हो भनी साधनलाई त्यागेको परमहंस 
निजिंतदिग्गजेन्द्राः  दिग्गज बद्धवेराः एकआपसमा रुगडा योगीले त 

हरूलाई समेत जित्न सक्ने गरी यत्  जुन परमात्मयोगरूपी 
सामर्थ्य भएका मृघे  युद्धभूमिमा अविनाशी पदलाई 

स्वे  सवे शयीरन्  मरिरहून् अभियाति  प्राप्त गर्द 
मनस्विनः  धीरवीर गतवेरः कसैसंग वैरभाव नगर्ने तत्  त्यो पदलाई ती 
मानिसहरू न्यस्तदण्डः तु  दण्ड आदि शक्तिशालीहरूले 

भुवि  पृथिवीमा आफ्नो रक्षाका सम्पूर्ण न व्रजन्ति  प्राप्त गर्न सक्दैनन् 


ताक्यार्थ दिग्गजहरूलाई समेत जित्न सक्ने सामर्थ्यं भएका अथवा धरे शक्तिशाली धीर् वीर 
मानिसहरू पनि यसै पृथिवीमा एकआपसमा तेरो र मेरो भन्ने ठगडामा फसेर युद्धभूमिमा 
मरिरहेका छन्। सम्पूर्ण साधनलाई परित्याग गरेका परमहंस योगीले परमात्मयोगरूपी जुन 
अविनाशी पदलाई सजिलै प्राप्त गर्दछछन् त्यो पदलाई ती शक्तिशालीहरूले कहिल्यै प्राप्त गर्न 
सक्देनन् । 


प्रसज्जति क्वापि लताभुजाश्रयस्तदाश्रयान्यक्तपदद्िजस्पृह ः । 
क्वचित् कदाचिद्धरिचक्रतस्त्रसन् सख्यं विधत्ते बककङ्कगृधेः ॥ १६ ॥ 


पदार्थ त्यहं रहने मधुरभाषी त्रसन्  डराडेदे 

क्वअपि  कटिलेकाहीं त्यो पक्षीहरूको कलरवको बककङ्कगपधरः  बकुल्ला, 
व्यापारीसमूह आसक्तिले दुङगीफोर, गिद्ध आदि क्षुद्र 
ठताभुजाश्रयः  लहराका प्रसज्जति  मोहमा फसिरहन्छ जन्तुहरूसंग 
हाँगाविंगाहरूमा आश्रित भई क्वचित् कदाचित्  कहिलेकाहीं सख्यं  मित्रता 


तदाश्रयाव्यक्तपदद्विजस्पृहः  


हरिचक्रतः  सिंहका बथानसंग 


विधत्ते  गर्द 





वाक्यार्थ यात्राका क्रममा त्यो व्यापारीहरूको समूह कटहिले लहराका हांँगाबिंगामा बस्ने, मिठो 
बोल्ने पक्षीहरूको आवाज सुनेर लद हुन्छ । कटहिले चाहं सिंहको बथानसंग डराएर बस्छ अनि 
कहिले चाह बकुल्ला, दुङगीफोर, गिद्ध आदि क्षुद्र जन्तुसंग मित्रता गर्द । 


रालालन्द्री टीका 


१९०७ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 


नर,    


तेवैच्चितो हंसकुलं समाविशन्नरोचयन् शीटसुपेति वानरान् । 
तज्जातिरासेन सुनिवृतेन्द्रियः परस्परोदीक्षणविस्मृतावधिः ॥ १७ ॥ 


पदढार्थ अरोचयन्  मन नपराएर गरारदागरा्दे 

तैः  ती बकुल्ला आदिद्रारा वानरान्  वानरहरूको सङ्गतमा परस्परोदीक्षणविस्मृतावधिः  
वञ्चितः  धोका पाएर उपेति  पुग्दछ आपसमा मुख हैरेर मख्ख पर्दे 
हंसकुटं  हांसहरूको बथानमा तज्जातिरासेन  वानरको आयु सकिएको पनि पत्ते 
समाविशन्  मिसिन पुग्दा स्वभाव अनुरूप स्त्रीक्रीडा पादेन 


आदिबाट 

  भस ३ 
सुनिवृतेन्द्रियः  इन्द्रियलाई तृप्त 
ताक्यार्थ बकुल्ला आदिबाट धोका पाएपछ्ि ऊ फेरि हांसको समूहमा पुग्दछ, त्यहं पनि 
तिनीहरूको व्यवहार र स्वभाव मन नपराएर वानरको समूहमा पु्दछ । वानरजातिको स्वभाव 
अनुरूप स्त्रीभोग गरेर आपसमा मुख हेर मख्ख पर्दे आपफ्ना इन्द्रियलाई तृप्त बनारँदाबना्दे 
उसले आफ्नो आयु सकिन लागेको पनि थाहा पादेन । 


मेषु रंस्यन् सुतदारवत्सलो व्यवायदीनो विवशाः स्वबन्धने । 
क्वचित् प्रमादाद् गिरिकन्द्रे पतन् वल्लीं गृहीत्वा गजभीत आस्थितः॥ १८॥ 


शीलम्  तिनीहरूको शुद्ध 
स्वभावलाई 





पढार्थ स्वबन्धने  आपन पत्नी गजभीतः  गुफामा बस्ने 
दमेषु  वृक्षहरूमा आदिको स्नेहको बन्धनमा हात्तीबाट डराएर 

रंस्यन्  क्रीडा गर्दै विवशः  विवश भद्रहन्छ वल्लीं  लहरालाई 
सुतदारवत्सलः  छोरा, पत्नी क्वचित्  कटहिलेकाहीं गृहीत्वा  समातेर 


आदिक स्नेहपाशमा बाँधिएकाले प्रमादात्  असावधानीले आस्थितः  दुन्डिदरहन्छ 
व्यवायदीनः  रतिक्रीडामा मस्त गिरिकन्द्रे  पहाडको गुफामा 


रहने त्यो व्यापारी पतन्  खस्न लाग्दा 


ताक्यार्थ रतिक्रीडामा मस्त रहने त्यो व्यापारी वनका वृक्षहरूमा रमाउँदारमा्दँदे आपने स्त्री, 
पुत्र आदिको स्नेहपाशले बांधिन्छ। कहिलेकोँही आफ्नो असावधानीले गर्दा पहाडका गुफामा 
खस्न लाग्दा त्यहँ बस्ने हात्तीदेखि उराएर लहरामा समातेर दुन्डिद्ररहन्छ । 


अतः कथच्ित् स विमुक्त आपद् पुनश्च साथ प्रविशत्यरिन्दम । 





अध्वन्यमुष्मिन्नजया निवेशितो भ्रमञ्जनोऽद्यापि न वेद् कश्चन ॥ १९॥ 
पदार्थ कथञ्चित्  कुनै उपायले सः यो जीव 
अरिन्दम  हे शत्रुनाशक राजा आपद्ः  विपत्तिबाट पुनः च  फेरि पनि 


अतः  त्यस कारण 


विमुक्तः  द्टुटेको 


सार्थं  त्यही आपनो पुरानो 


रामालन्द्री टीका 


१९०८ 





पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 
समूहमा अध्वनि  बाटामा अपि  पनि 

प्रविराति  पुग्दछ निवेशितः  पुय्याइएको भ्रमन्  अनन्त दुःखदायी 
अजया  मायाको कारणले करचन  कुनै पनि जङ्गलमा भौँतारिदे 

अमुष्मिन्  यो अनकण्टार जनः  प्राणीले नवेद  यो सङ्टबाट द्ुटने 
जङ्लमा भद्काउने अद्य  आजसम्म उपायलाई जानन सकेको कैन 


ताक्यार्थ हे शत्रुनाशक राजा ! त्यो व्यापारी कुनै तरहले त्यस आपत्तिबाट उम्कन पायो भने ऊ 
फेरि आफ्नै समूहमा मिसिन पुग्दछ । मायाद्रारा जो एकपटक यस जङ्गलमा आयो, त्यो बारम्बार 
यहीं घुमिरहन्छ । ऊ धरे समयसम्म कष्टपूर्वक धघुमिरहे तापनि त्यस सङटबाट उम्कने उपाय जान्न 
सक्देन । 

रहूगण त्वमपि ह्यध्वनोऽस्य सन्न्यस्तदण्डः कृतभूतमेत्   


असन्जितात्मा हरिसेवया रितं ज्ञानासिमादाय तरातिपारम् ॥ २०॥ 





पदार्थ कृतभूतमेत्रः  सवे प्राणीहरूमा ज्ञानासिम् ज्ञानरूपी तरबारलाई 
रहूगण  हे राजा रहूगण मित्रताको भाव राखेर आदाय  लिएर 

हि  निश्चय नै असज्जितात्मा  विषयहरूको अस्य  यही 

त्वम् अपि  तपाई पनि आसक्तिलाई त्यागी अध्वनः  संसाररूपी जङ्गलको 
सन्न्यस्तदण्डः  हरिसेवया  स्वा्तर्यामी श्रीहरि मारदिखि 

शासनव्यवस्थाका सम्पूर्ण भगवान्को सेवाद्रार अतिपारम्  पारि 

कार्यलाई छाडेर शितं  अत्यन्त धारिलो बनेको तर  पुग्नुहोस् 


ताक्यार्थ हे रहूगण ! तपाई पनि यही भवाटवीमा घुमिरहनुभएको छ जनतालाई दण्ड दिने 
आदि सम्पूर्ण कामलाई छाडेर सबे प्राणीहरूमा मित्रता र समताको भाव राख्नुहोस् । विषयको 
आसक्तिलाई त्यागेर भगवान्को सेवाद्रारा तिखारिएको ज्ञानरूपी धारिलो तरबार लिएर सम्पूर्ण 
विघ्न, बाधा हटाई संसारको जङ्गलको बाटोलाई पार गर्नुहोस् । 


राजोवाच राजा रहूगणले भने 
अहो नृजन्माखिलजन्मशोभनं किं जन्मभिस्त्वपरेरप्यमुष्मिन्। 
न यद्धषीकेशयशः कृतात्मनां महात्मनां वः प्रचुरः समागमः ॥ २९॥ 


पदार्थ मिल्ने यी हृषीकेशयरःकृतात्मनां  

अहो  आश्चर्य छ अपरैः  अरू देवता आदि इन्द्रियका मालिक भगवान्को 
नृजन्म  मनुष्यजन्म नै जन्मभिः  श्रेष्ठ योनिहरूद्रारा यशद्रारा अन्तःकरण शुद्ध भएका 
अखिलजन्मशोभनं  सम्पूर्ण अपि तु  पनि वः  हजुरहरूजस्ता 

जन्ममध्ये श्रेष्ठ छ किं  के प्रयोजन सिद्ध हुन्छ र ? महात्मनां  ज्ञानी 

अमुष्मिन्  स्वर्ग आदिमा यत्  जुन देवादि जन्ममा महापुरुषहरूको 





रालालन्द्री टीका 


१९०९ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 


प्रचुरः  धैरेभन्दा धेरै समागमः  सङ्गत न  पादेन 

ताक्यार्थ आश्चर्य छ, सम्पूर्ण योनिहरूमध्ये मनुष्ययोनि ने सर्वश्रेष्ठ छ। यसका सामु स्वर्ग 
आदि लोकमा प्राप्त हुने देवता आदिको जन्मको पनि कुनै महत्व छैन । किनभने त्यहं इन्द्रियका 
मालिक हृषीकेश भगवान्को पवित्र॒ गुणको कीर्तनले शुद्ध चित्त भएका हजुरहरूजस्ता 
महापुरुषहरूको सङ्गत पादेन । 


न ह्यदुभुतं त्वच्वरणान्जरेणुभिहंतांहसो भक्तिरधोक्षजेऽमला । 
मोहूतिंकाद् यस्य समागमाच्च मे दुस्तक॑मूलोऽपहतोऽविवेकः ॥ २२॥ 


पदार्थ अमला  निष्काम समागमात् च  सत्सङ्ले पनि 
त्वच्चरणान्जरेणुभिः  हजुरको भक्तिः  भक्ति लाग्नु मे  मेरो 

चरणकमलको धुलोद्रारा हि  निश्चय नै दुस्तकमूलः  कुतर्कका धेरै 
हतांहसः  सारा पाप नष्ट न अटूभुतं  आश्चर्य दहँदेन जरा गाडिएको 


अविवेकः  अज्ञान 


भएका भक्तहरूका लागि यस्य  जुन हजुरका 
अधोक्षजे  मन र वाणीले पत्तो पोहूतिंकात्  एक मृहूर्व ४८ 
नलाग्ने परमात्मामा मिनेटको 

ताक्यार्थ हजुरको चरणकमलको सेवन गर्नाले जसका सम्पूर्णं पापहरू नष्ट भएका छन् त्यस्ता 
भक्तहरूलाई भगवान्को निश्चल भक्ति प्राप्त हनु कुनै पनि नौलो कुरा होइन । मेरो त हजुरसितको 
एकै मृहूर्तको सङ्गतले नै कुतर्कं गर्ने बानी परेको अज्ञान पूर्णरूपले नष्ट भयो । 


नमो महद्भ्योऽस्तु नमः रिद्युभ्यो नमो युवभ्यो नम आवटुभ्यः। 
ये बराह्मणा गामवधूतलिद्गाङ्चरन्ति तेभ्यः शिवमस्तु राज्ञाम् ॥ २३॥ 


अपहतः  पूरे नष्ट भयो 





पदार्थ ब्रह्मज्ञानीहरूलाई गाम्  पृथिवीमा 
महटुभ्यः  ब्रह्मज्ञानीहरूमध्ये नमः  नमस्कार छ र चरन्ति  हिडछन् 
जो वृद्ध छन् तिनीहरूलाई आवटुभ्यः  बालकदेखि लिएर तेभ्यः  ती सबैथरी 
नमः  नमस्कार बुढासम्मका ब्रहज्ञानीहरूलाई ब्रहमज्ञानीहरूबाट 
अस्तु  छ त्यसे गरी नमः  नमस्कार छ राज्ञाम्  राजाहरूको 
रशिुभ्यः  साना ये  जोजो ब्रह्मज्ञानी शिवम्  कल्याण 
ब्रह्मज्ञानीहरूलाई पनि बाह्यणाः  ब्राह्मणहरू अस्तु  होस् 

नमः  नमस्कार छ अवधूतलिङ्गाः  नचिनिने 

युवभ्यः  युवक अवधूत भेष बनाएर 





ताक्यार्थ ब्रह्मज्ञानीहरूमा जो श्रेष्ठ छन्, तिनीहरूलाई नमस्कार छ। त्यसै गरी साना 
ब्रह्मज्ञानीहरूलाई, युवा ब्रह्मज्ञानीहरूलाई र ॒बालकदेखि लिएर बुढापाका सबे ब्रह्मज्ञानीहरूलाई 
समेत नमस्कार छ। जो ब्रह्यज्ञानी ब्राह्मणहरू नचिनिने भएर धघुम्दछछन् त्यस्ताले पनि हामीजस्ता 
राजाहरूको कल्याण गरून्। 


रामालन्द्री टीका 


५. 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 

इत्येवमुत्तरामातः स वै बह्यषिंसुतः सिन्धुपतय आत्मसतत्त्वं 
विगणयतः परानुभावः परमकारुणिकतयोपदिशय रहूगणेन 
सकरुणममिवन्दितचिरण आपू्णाणंव इव निभृतकरणोम्यांशयो 
धरणिमिमां विचचार ॥ २४ ॥ 





पढार्थ सिन्पुपतये  राजा रहूगणलाई आपूणांणंवः इव  जलले 
उत्तरामातः हे उत्तरापुत्र परमकारुणिकतया  अत्यन्त भरिएको समुद्र ठँ 

परीक्षित् करूणाले युक्त भई निभृतकरणोम्यांशयः  इन्द्रियका 
वै  निश्चय नै आत्मसतत्त्वं  आत्मस्वरूपको सम्पूर्ण चञ्चलताहरूले रहित 
इति एवं  यसप्रकार उपदिश्य  उपदेश गरेर शान्त अन्तःकरणयुक्त भएर 
परानुभावः  प्रभावशाली रहूगणेन  राजा रहूगणद्रारा इमां  यो 

ब्ह्यषिंसुतः  ऋषिपुत्र सकरुणम्  अत्यन्त श्द्धासाथ धरणिम्  प्रथिवीमा 

सः  ती जडभरतजीले अभिवन्दितचरणः  चरणमा विचचार  घुम्न लागे 
विगणयतः  अपमान गर्नैवाला प्रणाम गरिएपछ्छि 


तवाक्यार्थ हे उत्तरापुत्र परीक्षित्! यस प्रकारसंग ती परम प्रभावशाली ब्रह्मज्ञानी जडभरतले 
आफ्नो अपमान गर्ने सिन्धुनरेश रहूगणलाई करुणाले युक्त भई आत्मतत्त्वको उपदेश गरे। राजा 
रहूगणले पनि पश्चात्ताप गर्दै अत्यन्त दुःखी बनेर विनम्रतापूर्वक उनका चरणमा प्रणाम गरे। समुद्र 
मं निश्चल बनेका भरत त्यसपछि पृथ्वीमा स्वतन्त्रतापूर्वक विचरण गर्न लागे । 


सोवीरपतिरपि सुजनसमवगतपरमात्मसतत्व आत्मन्यविद्या 
ध्यारोपितां च देहात्ममतिं विससजं। एवं हि नृप 
भगवदाश्रिताश्रितानुभावः॥ २५॥ 


पढार्थ र  पनि हि  निश्चय नै 

नृप  हे राजा परीक्षित् आत्मनि  आत्मामा भगवदाभ्रिताभ्रितातुभावः  
सुजनसमवगतपरमात्मसतक्त्वः  अविदयाध्यारोपितां  अज्ञानद्रारा भगवान्मा आधित भक्त 
सज्जनको सङ्गतद्रारा परमात्म आरोपित सांसारिक बुद्धि र महापुरुषहरूको आश्रय लिने 





तत्त्वको यथार्थज्ञान प्राप्त गरेका देहात्ममतिं च  शरीरमा पुरुषको प्रभाव 
सोवीरपतिः  सौवीरदेशका आरोपित आत्मबुद्धिलाई पनि एवं  यस्तै हन्छ 
राजा रहूगणले विससजं  त्यागिदिए 


ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! भरतको सङ्गतद्रारा आत्मज्ञान प्राप्त गरेका राजा रहूगणको पनि 


रामालन्द्री टीका 


९९१९१ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 


सम्पूर्ण अज्ञान र त्यसको कारण आरोपित भएको देहाभिमान आदि हट्यो। भगवान्का 
भक्तहरूको आश्रय लिने मानिसहरूको यस्ते सदगति हुन्छ । 


राजोवाच राजा परीक्षित्ले भन्नुभयो 

यो ह वा इह बहुविदा महाभागवत त्वयाभिहितः परोक्षेण वचसा 
जीवलोकभवाध्वा स  ह्यायंमनीषया कल्पितविषयो 
नाञ्जसा्युत्पन्नलोकसमधिगमः। अथ तदेवेतद् दुरवगमं 
समवेतानुकल्पेन निर्दिश्यतामिति ॥ २६॥ 





पदार्थ संसारमार्ग छ अथ  त्यही कारणले 
महाभागवत  हे भक्तश्रेष्ठ मुनि सः  त्यो तत् एव  त्यही नै 

ह  निश्चय नै हि  निश्चय नै दुरगमं  अत्यन्त दुर्बोध 
बहुविदा  धेर शास्त्र जानने आयंमनीषया  महापुरुषहरूको एतत्  यही रहस्यलाई 
त्वया  हजुरले बुद्धिले इति  यही हो भनेर 

इह  यहां कल्पितविषयः  कल्पना समवेतानुकल्पेन  उक्त 
परोक्षेण  घुमाउरो किसिमको गरिएको हो त्यसैले यो कुरा विषयको दृष्टान्तको अर्थ 
वचसा  वाणीद्रारा अञ्जसा  सजिलैसंग छर्लङ्ग हुने गरी 

अभिहितः  बताइएको न अन्युत्पन्नलोकसमधिगमः  निर्दिश्यताम्  स्पष्ट पार्नुहोस् 
यम्वा जुन यो अविवेकी सर्वसाधारणद्रारा 

जीवलोकभवाध्वा  जीवहरूको जान्न सकिने किसिमको छैन 


ताक्यार्थ हे भगवान्का परमभक्त शुकदेवजी ! हजुर निश्चय नै ठुला विद्वान् हुनुहुन्छ । हजुरले 
विभिनन रूपकहरूको प्रयोग गरेर घुमाउरो किसिमले सांसारिक जीवहरू भौँतारिइरहने 
संसारमार्गको अति उत्तम वर्णन गर्नुभयो । यस रूपकलाई बुद्धिमान् मानिसले मात्र बुम्न सक्दछन्। 
म जस्तो सामान्य बुद्धि भएका मानिसहरूले यसलाई बुगन सक्दैनन्। अतः यस कठिन विषयलाई 
व्याख्या गरेर सजिलैसंग बुखाइदिनुहो स् । 


इति श्रीमदुभागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां पञ्चमस्कन्धे त्रयोदशोऽध्यायः ॥ १६३॥ 


रामालन्द्री टीका 


९९१२ 


पञ्चम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


अथ चतुदंशोऽध्यायः 
भवाटवीको स्पष्टीकरण 


स होवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 

य एष देहात्ममानिनां सत्त्वादिगुणविरोषविकल्पितकुशलाकुरल 

समवहारविनिमिंतविविधदेहावलिभिविंयोगसंयोगादयनादिसंसारानुभवस्य 

द्वारभूतेन षडिन्द्रियवर्गेण तस्मिन् दुगाध्ववद्सुगमेऽध्वन्यापतित 

ईर्वरस्य भगवतो विष्णोवंशावतिन्या मायया जीवलोकोऽयं यथा 

वणिक्साथाँ ऽथंपरः स्वदेहनिष्पादितकमांनुभवः रमशानवदशिवतमायां 
विफलबह्मतियोगेहस्तत्तापोपदामनी 


संसाराटव्यां गतो नाद्यापि विफलबहुप्रतियोगेहस्तत्तापोपशमनीं 
हरिगुरुचरणारविन्दमघुकरानुपदवीमवरुन्धे यस्यामु ह वा एते 


अध्याय १४ 


षडिन्द्रियनामानः कर्मणा दस्यव एव ते ॥ १॥ 


पढार्थ 

यः एषः  जुन यो 
देदात्ममानिनां  शरीरलाई नै 
आत्मा मानने जीवहरूका 
सत्त्वादिगुणविशेषविकल्पित 
कुरालाकुरालसमवहारविनिमिंत 
विविघदेहावलिभिः  सत्त्व, रज 
र तमोगुणका कारण परस्पर 
अलग भएका शुभ, अशुभ र 
मिश्च कर्महरूद्वारा बनेका 
विभिन्न शरीरहरूसंग 
वियोगसंयोगाद्यनादिसंसारा 
नुभवस्य  कहिले संयोग र 


ज्ञानेन्द्रियका कारण 

दुगांप्ववत्  अत्यन्त दुर्गम मार्ग 
र 

असुगमे  ज्यादै कठिन 
तस्मिन्  त्यो प्रवृत्तिपरक 
अध्वनि  सांसारिक बाटोमा 
आपतितः  भुलवश फसेर 
त्यही बाटोबाट 

रमशानवत्  मसानसमान 
अदिवतमायां  अत्यन्त अपवित्र 
संसारान्यां  संसाररूपी 
जङ्गलमा 

गतः  पुगेको, अनि 


कहिले वियोग भद्रहने संसारकोयथा  जसरी 


अनुभव ने 
दारभूतेन  साधन भएका 


अथंपरः  धन कमाउने लोभले 
वणिक्साथंः  व्यापारीहरूको 


षडिन्द्रियवर्गेण  मन र पांच समूह जताततै घुम्छ, त्यसै गरी 


स्वदेहनिष्पादितकर्मानुभवः  
आपनो शरीरले गरेका कर्महरूको 
फल भोग्दे संसारमा घुमिरहेको 
विफलबहुप्रतियोगेहः  विभिन्न 
विघ्नहरूका कारण आफ्ना 
इच्छा पूरा नभएको 

अयं  यो 

जीवलोकः  जीवहरूको समूह 
ईदवरस्य  सर्वनियामक 
भगवतः  भगवान् 

विष्णोः  विष्णुको 

वदावतिन्या  अधीनमा रहने 
मायया  मायाद्रारा मोहित 
भएको हुनाले 

अद्य अपि  आजसम्म पनि 
तत्तापोपदामनीं  संसारका सबै 
तापहरूलाई नष्ट गर्ने 





रामालन्द्री टीका 


९९१२ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 
षडिन्द्रियनामानः  मनसहित छ 


पदवीम्  श्रीहरि र गुरुदेवका ह वा  निश्चय नै ओटा ज्ञानेन्दरियनामका जन्तु छन् 


हरिगुरुचरणारविन्दमघुकरानु गर्दन 


चरणरूप कमलका परागको रस यस्याम्  जुन संसाररूपी एते  यी छ जन्तुहरू 
लिने मौरीजस्ता भगवान्का जङ्गलमा कर्मणा  ठगने, लुटने, भड्काउने 
भक्तहरूका आचरणको उ ते  ती अत्यन्त दुःखदायी आदि निन्दित कर्मद्रारा 





न अवरुन्धे  एकपटक पनि मार्गमा भड्काइदिने दस्यवः एव  लुटेरा नै हन् 

तवाक्यार्थ शरीरमा अभिमान भएका जीवहरूले सतव, रज र तमोगुणका भेदले बाँडिएका शुभ, 
अशुभ र शुभाशुभ गरी तीन प्रकारका कर्महरू गरिरहन्छन्। ती तीन ओट कर्महरूद्वारा कमाइएको 
शुभाशुभ फल भोग्न अनेक प्रकारका उत्तम, मध्यम र अधम शरीरहरूको रचना हुन्छ । इष्ट 
वस्तुको संयोग र वियोगका कारण शरीरमा सुख र दुःखको अनुभव भद्रहन्छ । यसैबाट अनादि 
संसारको रचना हुन्छ । संसारका साधन भएका मन आदि ज्ञानेन्द्रियहरूको पछि लागेर सम्पूर्ण 
जीवहरू सम्पत्तिको लोभी व्यापारीसमूह रै अत्यन्त दुर्गम घनघोर संसाररूप वनमा घुमिरहन्छन्। 
मसानजस्तो अपवित्र संसारवनमा घुम्दे आफले गरेका शुभाशुभ कर्मको फल भोग्दा कते आफ्नो 
इच्छा पूर्ण नभए तापनि मायाको मोहमा फसेको त्यस जीवले संसारको दुःखलाई नाश गर्न 
भगवानूका भक्तहरूको अनुसरण कहिल्यै गर्देन। यस संसारमा रहेका मनसहितका पाँच 


ज्ञानेन्द्रियरूप दुष्ट चोरहरूले जीवलाई फसाएर कुर्मागमा लगी लुटिरहेका छन्, उसलाई पत्ते छैन । 
तद् यथा पुरुषस्य धनं यत्किञ्चिद् धर्मोपयिकं बहुकृच्छधिगतं 
साक्षात्परमपुरुषाराधनलक्षणो योऽसो ध्म॑स्तं॑तु साम्पराय 
उदाहरन्ति। तद् धरम्यं॑धनं दशंनस्पशंनश्रवणास्वादनावघ्राण 


सङ्ल्पव्यवसायगृहयराम्योपभोगेन कुनाथस्याजितात्मनो यथा 
साथंस्य विलुम्पन्ति ॥ २॥ 
पदार्थ यः असो  जुन त्यो तत्  त्यस्तो मोक्षको 
तत् यथा  ती इन्द्रियहरू न्यायपूर्वक कमाइएको धनद्रारा साधनरूप 
यसप्रकार लुटेरा हन् सम्पन्न हुने धर्म्यं  धर्ममा प्रयुक्त हुने 
पुरुषस्य  मानिसको साक्नात्परमपुरुषाराघनलक्षणः  घनं  सम्पत्ति 


बहुकृच्छ्राधिगतं  अनेक कष्टले साक्षात् पुरुषोत्तम प्रभुको 
कमाएको सेवारूप 

यत्किञ्चित्  जो अलिकति घमः  धर्मछ 

घनं  सम्पत्ति छ, त्यसको तंतु  त्यस धर्मलाई त 
धर्मोपयिकं  धर्ममा उपयोग साम्पराये  मोक्षप्राप्तिको लागि 
हनुपर्छ उदाहरन्ति  भनेर बताइन्छ 


कुनाथस्य  बाटो भड्काइदिने 
दुष्ट नायकको पछि लाग्ने 
साथंस्य  व्यापारीको सम्पत्ति 
यथा  जसरी चोरहरूले 
लुटदछछन्, त्यसै गरी ज्ञानेन्द्रिय र 





मनरूपी छ जना डाँकुहरूले 


रामालन्द्री टीका 


१९१४ 
पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 


अनितात्मनः  विषयासक्त पभोगेन  देख्नु, छुनु, सुन, फसाएर 

जीवको सम्पत्ति पनि चाख्नु, सुधनु, सोच्नु, निश्चय विलुम्पन्ति  लुट्दछन् 
दशेनस्परंनश्रवणास्वादनाव गर्नु र गृहस्थका सुखभोग 
प्राणसङ्कल्पन्यवसायगृहयराम्यो गर्नुजस्ता तुच्छ विषयभोगमा 
ताक्यार्थ मान्छेले अनेक कष्ट भोगेर कमाएको धनसम्पत्तिको उपयोग धर्ममा गर्नुपरछ। त्यो 
धर्म भगवान्लाई प्रसन्न गराउने हेतुले गरियो भने अवश्य नै मुक्तिको हेतु बन्दछछ। तर अविवेकी 
बुद्धि र॒ अनियन्त्रित मन भएका व्यक्तिको त्यो धर्ममा प्रयोग गर्नुपर्ने धनसम्पत्ति चोरहरूले 
व्यापारीसमूहलाई लुटे मन सहित पाँच ज्ञानेन्द्रियहरूले देख्नु, दुनु, सुन्नु, चाख्नु, सुनु, सोच्नु, 
निश्चय गर्नु र गृहस्थका सुखभोग गर्नुजस्ता तुच्छ विषयभोगका माध्यमले लुटदलछछन्। 


अथ च यत्र कौटुम्बिका दारापत्यादयो नाम्ना कर्मणा वृकसृगाला 
एवानिच्छतोऽपि कद्य॑स्य कुटुम्बिन उरणकवत् संरक्ष्यमाणं 
मिषतोऽपि हरन्ति ॥ ३॥ 








पदार्थ दारापत्यादयः  पत्नी, पुत्र उरणकवत्  खोरमा सुरक्षित 
अथ च  अयै आदि भनिने राखिएका भेडाबाखाहरूलाई 
यत्र  जुन संसारवनमा कोटुम्बिकाः  परिवारजनहरू ॐ 

कमणा  कामले कदयंस्य  अत्यन्त लोभी संरक्ष्यमाणं  जोगाएरको 
वृकसुगालाः इव  व्वांसो र॒ कुटुम्बिनः  आफन्तको अपि  सम्पत्तिलाई पनि 
स्यालजस्तै अनिच्छतः अपि  इच्छाविना मिषतः  देख्दादेख्यै 

नाम्ना  नामले पनि हरन्ति  हरण गर्दछछन् 


ताक्यार्थ यत्ति मात्र होन, यस संसारवनमा रहेका ब्वांसो र स्यालजस्ता स्वभाव भएका स्त्री, 
पुत्र आदि कुटुम्बहरूले समेत त्यस लोभी मानिसको धनसम्पत्ति खोरमा सुरक्षित किसिमले 
राखेको बाखालाई व्वाँसो र स्यालले चोरे फँ अनेक जालफेल गरेर लुट्दकछन् । 


यथा ह्यनुवत्सरं कृष्यमाणमप्यद्ग्धवीजं क्षेत्रं पुनरेवावपनकाठे 
गुल्मतृणवीरुद्भिगंहरमिव भवत्येवमेव गृहाश्रमः करमक्षेत्रं यस्मिन्न 
हि कमांण्युत्सीदन्ति यद्यं कामकरण्ड एष आवसथः ॥ ४॥ 





पदढार्थ क्षेत्रं  खेतलाई लगाउने समयमा 

हि  निश्चय नै अनुवत्सरं  वर्षेपिच्छे पुनः एव  फेरि पनि 

यथा  जसरी कृष्यमाणमपि  बारम्बार गुल्मतृणवीरुटूभिः  घास, लहरा 
अदग्धबीजं  घांसका बिउहरू खनजोत गरिरहँदा पनि र फाडीहरूले ढाकेर 

नष्ट हुने गरी नजलाइएको आवपनकाठे  अन्नबाली गहरम् इव  जङ्गलजस्तो 


रालालन्द्री टीका 


१९९५ 





पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 
भवति  हन्छ साडीले ढाकिद्रहने खेत हो अयं  यो 

एवम् एव  यसै गरी यस्मिन्  जहां एषः आवसथः  गृहस्थाश्रम 
गृहाश्रमः  गृहस्थाश्रम पनि कमोणि  कर्महरू कामकरण्डः  कर्मका बिउहरू 
हि  निश्चय नै न उत्सीदन्ति  पूरा नष्ट हदेनन् सुरक्षित राख्ने डालो जस्तैहो 
कर्मक्षेत्रं  विभिन्न कर्मरूपी यत्  किनभने 


ताक्यार्थ जसरी जति खनजोत गरिरहे पनि खेतमा बिड ने मासिने गरी जलाइएको छैन भने 
नाली लगाउने वेलामा धाँस, पात, लहरा, फाडीले भरिएको ह॒न्छ त्यसै गरी गृहस्थाश्रमरूप 
कर्मभूमिमा पनि कर्मका वासनाहरू पूर्णरूपले नष्ट भएका हदैनन्। किनभने यो गृहस्थाश्रम 
कर्मका बीजरूपी कामनाहरू सुरभित राख्ने डालो जस्तै छ। 


तत्र॒ गतो दंशमशकसमापसदेम॑नुजेः शकमदशकुन्ततस्कर 
मूषकादिभिरुपरुध्यमानबहिःप्राणः क्वचित् परिवतंमानोऽस्मि 
न्नध्वन्यविद्याकामकमभिरुपरक्तमनसानुपपन्ना्थं नरलोकं गन्धवं 


नगरमुपपन्नमिति मिथ्यादुष्टिरनुपर्यति ॥ ५॥ 


पढार्थ उपरुध्यमानबहिःप्राणः  दूषित हदा 

तत्र  त्यस गृहस्थाश्रममा प्राणसमानको सम्पत्ति लुटिएको गन्धवंनगरम्  गन्धर्वनगर 
गतः  अल्क्एको जीवको क्वचित्  कटहिलेकाहीं जस्तो 

दंशमशकसमापसदेः  डांस, अस्मिन्  यस संसाररूप अनुपपन्नार्थं  हनै नसक्ने 
लामसखुद्रे ४ अति दुष्ट अध्वनि  बाटोमा नरलोकं  मर्त्यलोकलाई 


मुज  मानिसहरूद्रारा र॒ परिवतंमानः  भद्किंदै गर्दा मिथ्यादुष्टिः  मिथ्यावस्तुमा 
रालभशकुन्ततस्करमूषकादिभिः अविद्याकामकर्मभिः  अविद्या, दृष्टि भएको कारणले 

सलह, चरा, चोर, मुसा कामना र कर्मद्रारा उपपन्नम् इति  सत्य हो भनी 
आदिद्रारा समेत उपरक्तमनसा  अन्तःकरण अनुपश्यति  देख्दछ 





ताक्यार्थ गृहस्थाश्चरममा अल्मलिएको जीवको धनरूपी बाहिरी प्राणमा डांस, लामखुद्र आदि 
दुष्ट किराहरू तथा सलह, चरा, चोर, मुसा आदि दुष्ट जीवहरूद्वारा क्षति भद्ररहन्छ । कहिले यस 
संसारवनमा भौँतारिएर हिंडदा हिंडदै मिथ्यावस्तुमा दृष्टि भएको जीवले अविद्या, काम, कर्मले 
कलुषित भएको चित्तले भ्रमवश गन्धर्वनगर कल्पनाको सहर समान असत्य संसारलाई सत्य मान्न 
थाल्दछ । 
तत्र॒ च क्वचिदातपोदकनिभान् विषयानुपधावति पानभोजन 
व्यवायादिव्यसनलोटुपः ॥ ६॥ 
पढार्थ तत्र  त्यही संसारवनमा क्वचित् च  कहिलेकाहीं त 


रामालन्द्री टीका 


९९१६ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


पानभोजनन्यवायादिन्यसन 
लोलुपः  खानपिन र स्त्रीसंसर्ग सूर्यप्रकाशको कारणले 
आदिको कुलतमा लोभिएकाले टल्किएको पानी ४ असत् 


अध्याय १४ 


आतपोदकनिभान्  मरुभूमिमा भएका 


विषयान्  विषयहरूतर्फं 
उपधावति  दौडिन्छ 


ताक्यार्थ फेरि कहिले खानपान र स्त्रीसंसर्ग आदि दुर्व्यसनमा फसेर मृगतृष्णा समानका 
मरुभूमिमा सूर्यप्रकाशको कारणले टल्किएको पानी ँ असत् भएका मिथ्या विषयतर्फ मरिमेटेर 


  . 


तद्वणगुणनिमिंतमतिः 


दोषहरूको खानी भएको 
पुरीषविरोषं इव  विष्टासमान 
सुवण॑म्  सुनलाई पनि 
उपादित्सति  बटल्न खोज्छ 


दौडिरहन्छ । 
क्वचिच्वारोषदोषनिषदनं पुरीषविरोषं 
सुवणमुपादित्सत्यग्निकामकातर इवोल्मुकपिशाचम् ॥ ७ ॥ 

पदार्थ अग्निकामकातरः  जङ्गलमा 

क्वचित् च  कहिलेकहीं त॒ आगो चाहने मानिसले 

तद्वणंगुणनिमिंतमतिः  उत्मुकपिरशाचम्  राँकेभूतको 

रजोगुणद्वारा सुनमा बुद्धि पछि लागे 

लोभिएकाले अरोषदोषनिषदनं  अनेक 





वाक्यार्थ कहिले त जङ्लमा जाडोले सताइएको व्यक्ति आगोको चाहनाले रौँकेभूतलाई आगो 
सम्फी पछि लागे फैँ रजोगुणले व्याप्त यस जीवले अनर्थको कारण भएको विष्टासमान सुन धन 


सम्पत्ति को संग्रह गर्न थाल्दछ । 
अथ 
एतस्यां संसारारव्यामितस्ततः परिधावति ॥ 
सम्पत्ति आदि शरीरलाई बचाउने 
अथ  यसै गरी अनेक साधनहरूमा मेरो भन्ने 
कदाचित्  कहिलेकटीं आसक्ति गरी 
निवासपानीयद्रविणाद्यनेकात्मोप एतस्यां  यो 
जीवनाभिनिवेशः  घर, पानी, संसाराटव्याम्  संसाररूपी घोर 


पदार्थ 





कदाचिन्निवासपानीयद्रविणायनेकात्मोपजीवनाभिनिवेङा 


८ ॥ 


जङ्लमा 
इतस्ततः  यता उति 
परिधावति  दौडिरहन्छ 


ताक्यार्थ यसे गरी कहिले चाहं घर, भोजन, पानी, सम्पत्ति आदि शरीरलाई बचाउने 


कुराहरूमा लोभिएर यस संसाररूप जङ्गलमा यताउति दौडिरहन्छ । 


क्वचिच्च वात्योपम्यया 
रजनीभूत इवासाधुमयांदो 


अतिरजस्वलमतिनं विजानाति ॥ ९॥ 


पदार्थ क्वचित् च  कहिले चाहं 


प्रमदयारोहमारोपितस्तत्काटरजसा 
रजस्वलाक्षोऽपि 


दिग्देवता 


वात्योपम्यया  आं धीबेरीजस्ती 


रामालन्द्री टीका 


९९१७ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 
प्रमदया  स्त्रीद्रारा रजनीभूत  इव  अंध्यारे भए रँ मर्यादाको पनि ख्याल नराख्ने 
आरोहम्  आपनो काखमा रजस्वलाक्षः  रजोगुणले आं खा त्यसले 

आरोपितः  राखिएको ढाकिदिएकाले दिग्देवताः  दिशाका 
तत्काटरजसा  तत्कालको अतिरजस्वलमतिः  बुद्धि देवताहरूलाई 

कामनाको वेगरूपी धूलोका अत्यन्त मलिन भएको अपि  पनि 

कणले आंँखामा पर्दा असाघुमयांदः  सत्पुरुषको न विजानाति  वास्ता गर्दैन 





वाक्यार्थ कटहिले आंधीबेरीसमान स्त्रीले काखमा बसाली भने तत्काल रागरूपी धूलोले दृष्टि 
बिग्रेकाले सत्पुरुषको मर्यादाको समेत विचार राख्दैन। त्यस वेला बुद्धि पनि अत्यन्त मलिन हुने 
हनाले मर्यादा उल्लड्घन गरेको देख्ने दिशाका मालिक देवताहरूलाई समेत वास्ता गर्दन । 


क्वचित् सकृदवगतविषयवेतथ्यः स्वयं परामिष्यानेन विभ्रंरित 
स्मृतिस्तयेव मरीचितोयप्रायांस्तानेवाभिधावति ॥ १० ॥ 


पढार्थ पराभिध्यानेन  अनन्त कालदेखि तान् एव  तिनै 

क्वचित्  कहिलेकाहीं देहमा आत्मबुद्धि गरेर मरीचितोयप्रायान्  मरुभूमिको 
स्वयं  आपै विभ्रंहितस्मृतिः  बुद्धि नष्ट जलसमान मिथ्या विषयमा 
सकृत्  पटकपटक भएकाले अभिधावति  कुदिरहन्छ 
अवगतविषयवेतथ्यः  समस्त॒तया एव  त्यही स्मृतिभ्रंशको 

पदार्थको मिथ्यात्वलाई जाने पनिकारणले फेरि 





ताक्यार्थ कहिलेकांँही विषयहरू मिथ्या हन् भन्ने बु पनि अनादि कालदेखि देहमा आत्मबुद्धि 
गरेको हुनाले उसको बुद्धि नष्ट हुन्छ र त्यसैले तिने मरुभूमिको पानीजस्तो मिथ्या विषयको पछि 
लागिरहन्छ । 

क्वचिदुलूकरिल्लीस्वनवदतिपरुषरभसाटोपं प्रत्यक्षं॑परोक्षं॑वा 


    


रिपुराजकुलनिभत्सितेनातिन्यथितकणंमूलहद्यः ॥ १९॥ 





पदढार्थ प्रत्यक्षं वा  प्रकट र शत्रुहरूको हप्कादइद्रारा 

क्वचित्  कीं परोक्षं  अप्रकटरूपमा अतिव्यथितकणंमूलहद्यः  कान 
उलूकरिल्लीस्वनवत्  अतिपरुषरभसाटोपं  अत्यन्त र मनमा खपिनसक्नु कष्ट हुन्छ 
लाटोकोसेरो र र्यारँकिरी कटोर, मुटु नै थर्काइ्दिने 

कराए कै रिपुराजकुलनिभत्सितेन  ठुला 


ताक्यार्थ कहिले लाटोकोसेरो र म्याईँकिरी कराएजस्ता शत्रुहरूका प्रत्यक्ष र परोक्ष अत्यन्त 
कठोर मुद नै छेडने हप्की दप्कीले उसका कान र मनमा ज्यादै कष्ट हुन्छ । 


रामालन्द्री टीका 


९९८ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


अध्याय १४ 


स॒ यदा दुग्धपूवंसुकृतस्तदा कारस्करकाकतुण्डाद्पुण्यद्रमरता 
विषोदपानवदुभयाथंशुल्यद्रविणाञ्जीवन्मृतान् स्वयं जीवन्म्रियमाण 


उपधावति ॥ १२॥ 





पदार्थ जीवन्म्रियमाणः  ज्यँदै भए पनिअमङ्लकारी 

यदा  जुन समयमा मूर्दा ४ असहाय भई उभया्थंशुल्यद्रविणान्  यस 
सः  त्यस जीवात्माले कारस्करकाकतुण्डाद्यपुण्यद्रम लोक र परलोकका कुने पनि 
दुग्धपूवंसुकृतः  आप्ना सम्पूर्ण कताविषोदपानवत्  कुचिला, प्रयोजन सिद्ध गर्न नसक्ने 
पुण्यकर्मको फल भोगिसक्छ कागचुच्चे जस्ता अपवित्र जीवन्मृतान्  ज्यँदै मरेजस्ता 
तदा  त्यस समयमा विषालु वृक्ष, लहरा र विषले मानिसहरूकहां 

स्वयं  आपै भरिएको कुवाजस्ता उपधावति  दौडन्छ 


ताक्यार्थ यस संसारमा जब जीवले आपफ्ना पूर्वजन्मको फल भोगिसक्छ तब उसको जीवन 
मुदसिमान ह॒न्छ । त्यसपच्ि ऊ असहाय बनेर कुचिला, कागचुच्चे जस्ता विषालु वृक्ष, त्यस्तै लहरा 
र विषालु कुवासमान यस लोकमा भोग र परलोकमा कीर्तिजस्ता कुनै पनि प्रयोजन सिद्ध गर्न 
नसक्ने सम्पत्ति चाहं खुव कमाएका अरू केही गर्न नसक्ने जिँदे मरेजस्ता मानिसहरूको शरण 
लिन पुग्दछछछ । 


एकदासत्प्रसङ्गान्निकृतमतिव्युंदकस्रोतःस्खलनवदुभयतोऽपि दुःखदं 
पाखण्डमभियाति ॥ १३॥ 


पढार्थ व्युदकस्रोतःस्खलनवत्  पानी परलोकमा समेत 
एकदा  कुनै समयमा नभएको सुख्खा खोलामा खसे दुःखदं  दुःख दिने 


असत्प्रसङ्गात्  दुर्जनको सङ्गतले ॐ 
निकृतमतिः  बुद्धि बिग्रिएको उभयतः अपि  यस लोक र 


पाखण्डम्  पाखण्ड कर्ममा 





अभियाति  लागन थाल्छ 


ताक्यार्थ कहिलेकाहीं दुर्जनको सङ्गतका कारण बुद्धि भ्रष्ट भएकाले पानी नभएको खोलामा 


खसे यस लोक र परलोकमा समेत दुःख दिने पाखण्ड कर्ममा 


संलग्न हुन्छ । 


यदा तु परबाधयान्ध आत्मने नोपनमति तदा हि पितुपुत्रबरहिष्मतः 


पितुपुत्रान् वा स खलु भक्षयति ॥ १ ॥ 


पदढार्थ अन्धः  अन्न खाने कुरा 
यदा तु  जहिले न उपनमति  पादेन 
परबाधया  अरूलाई दुःख ददाहि  निश्चय नै 

आत्मने  आूलाई तदा  त्यस समयमा 


सः  त्यो जीवले 
पितुपुत्रबहिंष्मतः  आपफ्ना बाबु, 
छोरा आदिको कुशको त्यान्द्रो 
समेत जोसंँग छ तिनलाई र 





रामालन्द्री टीका 


१९१९ 
पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 


पितुपुत्रान् वा  तिनै आफन्त र खलु भक्षयति  निश्चय नै दुःख दिन्छ 

पिता, पुत्रलाई समेत खाएर सिध्यांछ वा अत्यन्त 

ताक्यार्थ अरूलाई बाधा दिदा पनि जब उसले अन्न आदि भोज्य पदार्थ प्राप्त गर्दैन तब ऊ 
आप्ना बाबु, छोरा आदिको कुशको त्यान्द्रो समान वस्तुसमेत जोसंँग छ तिनलाई र आफ्नै पिता, 
पुत्र आदिलाई समेत सिध्यार्ंछ अथवा अत्यन्त दुःख दिन्छ। 


क्वचिदासाय गृहं दाववत् प्रियाथविघुरमसुखोदकं शोकाग्निना 


दह्यमानो भृशं निवेदमुपगच्छति ॥ १५॥ 
पदार्थ दिने शोकाग्निना  शोकरूपी अग्निले 
क्वचित्  कहिले दाववत्  वनको उढेलोले दह्यमानः  उददै 
प्रियाथविधुरम्  आण््ूलाई काम सल्किएको जस्तो भृशं  अत्यन्त 
लागने कुनै कुरा नभएको गृहं  घरमा निर्वेदम्  दुःख 
असुखोद्कं  भविष्यमा दुःख आसाद्य  पुगेर उपगच्छति  प्राप्त गर्दछछ 





ताक्यार्थ कटिले त्यो जीव आफूलाई प्रिय लाग्ने कुनै पनि वस्तु नभएको र अशान्तिरूपी 
वनको उडेलोले जलेको जस्तो घरमा पुगेर शोकाग्निले उद्दै अत्यन्त दुःखी बन्द । 


क्वचित् कालविषमितराजकुटरक्षसापहतप्रियतमधनासुः प्रमृतक इव 
विगतजीवलक्षण आस्ते ॥ १६ ॥ 


पदार्थ प्रतिकूल बनेका राजकुलरूपी प्राणीका कुनै लक्षण नभएको 
क्वचित्  कहिले राक्षसले प्राणसमान ज्यादे प्यारो ्रमृतकः इव  मूर्दा ४ैँ भएर 
कालविषमितराजकुलरक्षसापहत धनको हरण गरिदिएको आस्ते  रहिरहन्छ 
प्रियतमधनासुः  दैवसंयोगले विगतजीवलक्षणः  ज्युंदो 





ताक्यार्थ कहिले दुभाग्वश दुष्ट राजाहरूले प्राणभन्दा प्यारो धनसम्पत्ति हरण गरिदिनाले 
जिरँदो प्राणीमा हने हर्ष आदि कनै लक्षण नभएर मूर्दाजस्तो बनेर रहन्छ । 


कदाचिन्मनोरथोपगतपितुपितामहादयसत्सदिति स्वप्ननिवृति 
लक्षणमनुभवति ॥ १७॥ 
पदार्थ सम्बन्धलाई असत्  टो मिथ्या भए 


कदाचित्  किले स्वप्ननिर्वृतिलक्षणम्  स्वप्नका तापनि 
मनोरथोपगतपितृपितामहादि  असत् पदार्थको उपभोगबाट सत् इति  सत्य सम्षर 
मनको इच्छा अनुसारका बुबा, आएको सुखजस्तै क्षणिक र॒ अनुभवति  अनुभव गर्दछछ 


हजुरबुबा इत्यादि लौकिक मिथ्या सम्बन्धबाट आएको हदा 





रामालन्द्री टीका 


१९२० 
पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 


ताक्यार्थ कहिले मनको वासनाका कारण बुबा, हजुरबुबा आदि लौकिक नातेदारसंगको असत् 
सम्बन्धलाई पनि सत्य सम्येर तिनबाट प्राप्त हुने असत् पदार्थको उपभोगबाट आएको, स्वप्नका 
सुखजस्तै क्षणिक र मिथ्या ठट सुखलाई पनि सत्यका रूपमा अनुभव गर्द । 


क्वचिट् गृहा्रमकमंचोदनातिभरगिरिमारुरुक्षमाणो लोकन्यसन 
कषिंतमनाः कण्टकशरक॑राक्षेत्ं प्रविरान्निव सीदति ॥ १८ ॥ 





पढार्थ लोकन्यसनकषितमनाः  गिटीबालुवाले ढाकेको 
क्वचित्  कहिले प्राणीहरूको प्रवृत्तिबाट तानिएर स्थानमा 
गृहाश्रमकमंचोदनातिभरगिरिम्  आरुरुक्षमाणः  छिटोचछटि प्रविशन्  फसेको व्यक्ति 
गृहस्थाश्रमका लागि बतादएका चद्न खोज्दा इव  जस्त 

वेदोक्त कर्मरूपी अग्लो पहाडमा कण्टकडशक॑राक्षेत्रं  कंडार॒ सीदति  फस्दछ 


ताक्यार्थ किले गृहस्थाश्रमका लागि वेदले बतादइएका विविध कर्मरूपी पहाडहरूमा लोकको 
व्यवहारलाई देखासिकी गरेर चछिटोकिटो चदन खोज्दा कँडेकँडा र गिटीबालुवाले ढाकेको 
मरुभूमिमा फसेको व्यक्ति यँ विभिन्न प्रपञ्चयुक्त कर्मका फन्खटमा फसेर दुःखी बन्द । 


क्वचिच्च दुःसहेन कायाभ्यन्तरवहविना गृहीतसारः स्वकुटुम्बाय 


कुष्यति ॥ १९॥ 
पढार्थ कायाभ्यन्तरवहविना  पेटभित्रको नष्ट भएको त्यो जीव 
क्वचित् च  कहिले चाह भोकरूपी आगोले स्वनुद्ुम्बाय  आफन्तहरूसंग 
दुःसहेन  असह्य गृहीतसारः  विवेक र धैर्य क्रुध्यति  रिसाउंदछ 


ताक्यार्थ किले असह्य भोकरूपी आगोको ज्वालाले पीडित भएर विवेक र धैर्य गुमाई 
आफन्तहरूसंग नै रिसाउन थाल्दछ । 


पुनर्निद्राजगरगृहीतो    क 
सएव ऽन्धे तमसि मग्नः शुल्यारण्य इव शेते 
नान्यत् किञ्चन वेद शव इवापविद्धः ॥ २०॥ 


पढार्थ अन्धे तमसि  घोर अन्धकारमा शेते  सुतिरहन्छ 

सः ए  त्यही जीव मग्नः  इबेको अन्यत्  अरू 

पुनः  फेरि शून्यारण्य  सुनसान जङ्गलमा किञ्चन  कुनै पनि कुरा 
निद्राजगरगृहीतः  निद्रारूपी अपविद्धः  फालिएको न वेद्  जान्दैन 
अजिङ्गरले निल्दा शवः इव  लास रै 





ताक्यार्थ कहिलेकांही त्यो जीव निद्रारूपी अजिङ्गरले निल्दा अज्ञानरूपी घोर अन्धकारमा डुबेर 
सुनसान जङ्गलमा फालिएको लास फँ सुतिरहन्छ । त्यस वेला उसलाई कुनै पनि कुराको होस 
रहँदेन। 


रामालन्द्री टीका 


१९२९ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 


कदाचिद् भग्नमानद॑ष्टो दुज॑नदन्दशुकेरलब्धनिद्राक्षणो व्यथित 
हृदयेनातुक्षीयमाणविज्ञानोऽन्धकूपेऽन्धवत् पतति ॥ २१९॥ 





पदार्थ आपने दाहा भाँचिएको क्षणमा विवेक, बुद्धि नष्ट 
कदाचित्  किले अलन्धनिद्राक्षणः  निदाउनसम्म भएको हदा 

दुर्जनदन्दशयुकेः  दुर्जनरूपी पनि नसक्ने अन्धवत्  अन्धो मानिस छँ 
विषालु सर्पहरूको टोकाइनाट व्यथितहृदयेन  मनमा सर्धै अन्धकूपे  नरकरूपी अंध्यारो 
भग्नमानदंष्ट्ः  समस्त दुःख भद्रहेकोले कुवामा 

संसारलाई टोक्ने अभिमानरूपी अनुक्ीयमाणविज्ञानः  हरेक पतति  खस्दकछछ 


ताक्यार्थ कहिले दुर्जनरूपी दुष्ट जीवहरूको टोकादइ र तिरस्कारबाट समस्त संसारलाई टोक्ने 
अभिमानरूपी आपनै दाहा भांँचिनाले त्यो जीव निदाउन पनि सक्दैन। मन सर्धं दुःखी भद्रहने 
हुनाले बुद्धि र विवेक नष्ट भएको हदा त्यो जीव अन्धो मानिस कुवामा खसे ४ नरकरूपी 
अंध्यारो कुवामा खस्दछ । 


कहिं स्म चित् काममधुरवान् विचिन्वन् यदा परदारपरद्रव्याण्यव 
रुन्धानो राज्ञा स्वामिभिवां निहतः पतत्यपारे निरये ॥ २२॥ 


पदार्थ परदारपरद्रन्याणि  परस्त्री र॒ निहतः  पिटाइ खाएको त्यो 
कहिं चित्  कहिलेकाहीं अककि सम्पत्ति आदिमा जीव 

यदा  जब अवरुन्धानः  आंखा गाडन॒ अपारे  पार पाउन नसकिने 
काममघुवान्  विषयको थाल्दचछछ, तब निरये  नरकमा 

सुखरूपी महको थोपालाई स्वामिभिः  तिनका पति वा पतति स्म  खस्छ 
विचिन्वन्  खोज्दाखोज्दै राज्ञावा  राजाबाट समेत 





ताक्यार्थ कहिलेकांही त्यस जीवले विषयभोग गर्ने इच्छाले परस्त्री र॒ अर्काको सम्पत्तिमा 
आंँखा गाड्न थाल्दछ । अनि तिनका पति र राजाबाट समेत पिटाई खाएर ऊ पार पाउन नसकिने 
नरकमा पर्दछ। 


अथ च तस्मादुभयथापि हि कमोस्मिन्नात्मनः संसारा 
वपनमुदाहरन्ति ॥ २३॥ 


पदार्थ उभयथा अपि  लौकिक र॒ संसारावपनम्  जन्म, मृत्युरूपी 
अथ च  अनि वेदिक दुबेथरी संसारको रोपादं गरिने खेतजस्ता 
तस्मात्  त्यसैले कमं  कर्महरू हन् भनी 

अस्मिन्  यस प्रवृत्तिमार्गमा हि  निश्चय नै उदाहरन्ति  विद्रानूहरू 

रहेर गरिएका आत्मनः  जीवात्माको लागि उदाहरण दिन्छन् 





रामालन्द्री टीका 


१९२२ 
पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 


वाक्यार्थ यसै कारणले कर्मको बन्धन साहै दहो भएको कारणले प्रवृत्तिमार्गमा लागेर 
गरिएका लौकिक र वैदिक दुबे प्रकारका कर्महरू जीवलाई जन्ममरणरूप संसारको प्राप्ति गराउने 
कारण हुन् भनिएको छ। 


मुक्तस्ततो यदि बन्धाद् देवदत्त उपाच्छिनत्ति तस्मादपि विष्णुमित्र 
इत्यनवस्थितिः ॥ २४॥ 


पदार्थ र  द्ुट्यो भने पनि विष्णुमित्रः  विष्णुमित्र नामको 
ततः  त्यस परस्त्री र परधन   देवदत्त नामको अर्को अर्को व्यक्तिले लुटिरहन्छ 
आदिको चोरी गनलि भएको कुनै व्यक्तिले ती भोगहरूलाई इति  यसप्रकार वी भोगहरू 





बन्धात्  राजा आदिले दिएको उपाच्छिनत्ति  लुटिदिन्छ अनवस्थितिः  स्थिर भई 
दण्डरूप बन्धनबाट तस्मात् अपि  त्यो व्यक्तिबाट रहिरहंदैनन् 
यदि  कुनै कारणवश पनि 


ताक्यार्थ परस्त्री, परधन आदिको चोरी गनलि त्यस मनुष्यलाई राजा आदिले बन्धनमा पार्छन्। 
कुनै उपायले त्यस बन्धनबाट द्ुटे तापनि अन्यायले हरण गरेका ती स्त्री, सम्पत्तिलाई उसको 
हातबाट अर्को कुनै देवदत्त नामको व्यक्तिले खोस्दछछ । त्यसको हातबाट पनि फेरि अर्को विष्णुदत्त 
नामको व्यक्तिले हरण गर्दछ । यसरी ती भोगहरू स्थिर भई रहिरहदेनन् । 
शीतवाताद्यनेकाधिदेविकभोतिकात्मीयानां    


क्वचिच्च नेकाधिदेविकभोतिकात्मीयानां दानां 
प्रतिनिवारणेऽकल्पो दुरन्तचिन्तया विषण्ण आस्ते ॥ २५॥ 





पदार्थ आधिदैविक, आधिभौतिक र॒ अकल्पः  असमर्थ भई 
क्वचित् च  कहिले चाहं आध्यात्मिक दुरन्तचिन्तया  अनन्त चिन्ता 
सीतवाताद्यनेकाधिदेविकभोतिका दशानां  दुःखमय लिएर 

त्मीयानां  जाडो, हावाहूरी अवस्थाहरूको विषण्णः  दिक्दार हदे 

आदि अनेक प्रकारका प्रतिनिवारणे  सामना गर्न आस्ते  बसिरहन्छ 


ताक्यार्थ किले त्यो जीव शीत, वायु आदि अनेक प्रकारका आधिदैविक, आधिभौतिक र 
आध्यात्मिक दुःखकणष्ट हटाउन नसकेर चिन्ता मानी दिक्दार भएर बसिरहन्छ । 


क्वचिन्मिथो व्यवहरन् यत्किञ्चिद् धनमन्येभ्यो वा 
काकिणिकामात्रमप्यपहरन् यत्किञ्चिद् वा विद्वेषमेति 
वित्तशाट्यात् ॥ २६॥ 


पदार्थ मिथः  आपसमा नै गर्दा 
क्वचित्  कहिले व्यवहरन्  लेनदेनको व्यवहार अन्येभ्यः  अरू कसैको 


रामालन्द्री टीका 


१९२३ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 
यत्किञ्चित्  थोर यत्किञ्चित् वा  अत्यन्त कम लुच्यार्दका कारण 

घनम्  सम्पत्ति सम्पत्ति समेत विद्धेषम्  परस्परमा नै वैरभाव 
काकिणिकामात्रम्  कौडी अपहरन् अपि  अपहरण चोरी एति  प्राप्त गर्द 

बराबर गनलि पनि 

वा  वा त्यो भन्दा पनि कम वित्तशाद्यात्  पैसाको 





ताक्यार्थ कटहिले आपसमा लेनदेनको व्यवहार गर्दा एक कौोडी अथवा त्योभन्दा पनि थोर धन 
ठगेको कारण त्यस व्यक्तिसंग अन्य व्यक्तिको दुस्मनी बद्दै जान्छ। 


अध्वन्यमुष्मिन्निम उपसगांस्तथा सुखटुःखरागदेषभयाभिमान 
प्रमादोन्मादशोकमोहटोभमात्सर्येष्यावमान्चुत्पिपासाधिव्याधि 
जन्मजरामरणाद्यः ॥ २७॥ 


पदर्थ प्रमादोन्मादशोकमोहलोभ अपमान, भोकप्यास, 
अमुष्मिन्  यो प्रवृत्तिमार्गरूपी मात्सयेष्यांवमान्ुत्पिपासापि मानसिकशारीरिक रोग, जन्म, 
अध्वनि  बाटोमा न्याधिजन्मजरामरणादयः  बुद॒यादं र मृत्यु आदि अनेकौँ 
इमे  यिनै र सुखदुःख, रागद्रेष, भय, उपसगा  विघ्न बाधाहरू 
तथा  त्यस्ते यीभन्दा अफ धेरै अभिमान, आलस्य, उन्माद, हन्छन् 
सुखदुःखरागद्वेषभयाभिमान शोक, मोह, लोभ, डाह, ईर्ष्या, 





ताक्यार्थ यस प्रवृकत्तिमार्ममा माथि भनिएका र यीभन्दा अकै धरे सुखदुःख, रागद्रेष, भय, 
अभिमान, आलस्य, उन्माद, शोक, मोह, लोभ, डाह, ईर्ष्या, अपमान, भोकप्यास, मानसिक 
शारीरिक रोग, जन्ममृत्युजस्ता अनेकों विघ्नबाधाहरू रहेका छन् । 


क्वापि देवमायया स्त्रिया भुजलतोपगूढः 


अः ९ ० 
प्रस्कन्नववकावज्ञाना 


यद्िहारगृहारम्भाकुलहदयस्तदाश्रयावसक्तसुतदुहितृकलत्रभाषिता 


   


् व 


वलोकविचेष्टितापहतहदय आत्मानमजितात्मापारेऽन्धे तमसि 


प्रहिणोति ॥ २८॥ 


पदढार्थ र बुद्धि हराएको रहने छोरा, छोरी, र पत्नी 

क्व अपि  कटहिले यद्विहारगृहारम्भाकुलहदयः  जुनआदिको बोलाइ, हेराइ्, काम 
देवमायया  देवमायारूपी स्त्रीको लागि टहल्ने रघर गराइ आदिबाट हृदय मुग्ध 
स्त्रिया  स्वरीद्रारा बनाउने चिन्ताले जलिरहेको र॒ भएकाले 

भुजलतोपगूढः  बाहुपाशमा तदाश्रयावसक्तसुतदुहितृकलत्र अनितात्मा  इन्द्रियलाई जित्न 
ांधिएको भाषितावरोकविचेष्टितापहत नसकेको त्यो जीव 
प्रस्कन्नविवेकविज्ञानः  विवेक हृद्यः  त्यही स्त्रीके आश्रयमा आत्मानम्  आफ लाई 





रामालन्द्री टीका 


१९२४ 
पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 


अपारे  पार पाउन नसकिने अंध्यारोमा 
 अ क 


अन्धे तमसि  उर लाग्दो प्रहिणोति  पुय्यांछ 
ताक्यार्थ संसारवनमा घुम्ने क्रममा त्यो जीव कुनै समयमा मायास्वरूप मोहिनी स्त्रीको 
संसर्गमा फसेर विवेकटहटीन बन्द । विवेक नभएकै कारण त्यस स्त्रीको लागि घरबार जोडने 
चिन्तामा इबे तापनि स्त्री र सन्तानको मिठो बोली, हिरा, काम गरादइ आदिद्रारा ऊ मक्ख 
परिरहन्छ । यसप्रकार इन्द्रियको दास बनेको त्यो जीव पार पाउनै नसकिने अन्धकारमय नरकमा 
पुग्दछ । 
कदाचिदीरवरस्य भगवतो विष्णोङ्चक्रात् परमाण्वादि 
दविपराधांपवगंकारोपलक्षणात् परिवतितेन वयसा रंहसा हरत 
आब्रह्मतृणस्तम्बादीनां भूतानामनिमिषतो मिषतां वित्रस्तहदय 


स्तमेवेश्वरं कालचक्रनिजायुधं साक्षाद् भगवन्तं यज्ञपुरुषमनादुत्य 


पाखण्डदेवताः कङ्कगुध्रवकवरप्राया आयंसमयपरिहताः 
साङ्त्येनाभिघनत्ते ॥ २९॥ 
पदार्थ परमाण्वादिद्धिपराधांपवगंकारो तम् एव  उनै 
कदाचित्  कहिले त्यो पलक्षणात्  परमाणुदेखि ईरवरं  शक्तिसम्पन्न ईश्वरलाई 
जीवले परार्धसम्मको कालस्वरूप अनादुत्य  वास्ता नगरी 
रंहसा  बेगले ईर्वरस्य  सर्वनियन्ता अनादर गरेर 


परिवतितेन  परिवर्तन भदरहने भगवतः  सबै एेश्वर्यले युक्त कङ्कगुघध्रवकवरप्रायाः  दुङ्गीफोर, 
वयसा  बाल्य, यौवन, वृद्धता विष्णोः  भगवान् विष्णुको गिद्ध, बकुल्ला, बटेर जस्ता 


आदि उमेरदरारा चक्रात्  चक्रबाट आयंसमयपरिहताः  वेदोक्त 
आबह्यतृणस्तम्बादीनां  वित्रस्तहदयः  डराएको सनातन मर्यादाबाट बहिष्कृत 
ब्रह्मादेखि सामान्य त॒णसम्मका काठचक्रनिजायुधं  सबैको साङ्कत्येन  मनमानी कल्पनाका 
मिषतां  कालको परिवर्वनलाई आयु नष्ट गर्ने कालरूपी भरमा बनादएका 

प्रतिकार गर्न नसक्ने चक्रलाई हतियार बनाउने पाखण्डदेवताः  पाखण्डका 
भूतानाम्  प्राणीहरूको आयुलाईयज्ञपुरुषम्  सत्कर्मका आश्रय देवताहरूलाई 

हरतः  नाश गरिरहने साक्षात् भगवन्तं  साक्षात् अभिघत्ते  स्वीकार गर्द 





अनिमिषतः  प्रतिक्षण सावधानभगवान्को रूपमा रहनुहुने 


ताक्यार्थ परमाणुदेखि लिएर द्िपरार्धसम्मको क्षण, घडी आदिको रूपमा घुमिरहने काल वा 
समय साक्षात् भगवान् विष्णुको चक्र हो। चाँडेचाँडे परिवर्तन भदट्रहने बाल्य, यौवन र वार्धक्य 
आदि अवस्था त्यस चक्रका वेग वा गति हृन्। कालचक्रले यसै वेगद्वारा ब्रह्मादेखि लिएर 


रामालन्द्री टीका 


१९२५ 
पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 


सानासाना तृणसम्मका सम्पूर्ण प्राणीहरूको संहार गरिरहन्छ। यसको गतिलाई कसैले रोक्न 
सक्देन। यस कालचक्रबाट उराए तापनि बुद्धि नभएको जीवले कालचक्रका मालिक भगवान्को 
आराधनालाई छोडेर पाखण्ड मतमा लागी दुङ्गीफोर, गिद्ध, बकुल्ला र॒बटेर जस्ता वेदनिषिद्ध 
देवताहरूको सेवा गर्न थाल्दछछ । 


यदा पाखण्डिभिरात्मवज्चितेस्तैरुरु वञ्चितो ब्ह्मकुटं समावसं 
स्तेषां शीलमुपनयनादिश्रोतस्मातकमांनुष्ठानेन भगवतो यज्ञ 
पुरुषस्याराघनमेव तद्रोचयन् शूद्रकुलं भजते निगमाचारेऽशुद्धितो 
यस्य मिथुनीभावः वदुम्बभरणं यथा वानरजातेः ॥ ३०॥ 


पदार्थ उपनयनादिश्रोतस्मातकर्मा  नियमहरूको पालनाका निमित्त 
यदा  जुन समयमा यो जीव तुष्ठानेन  ब्रतबन्ध, वेदारम्भ॒ अश्ुद्धितः  आफूमा शुद्धता 
आत्मवञ्चितैः  आफ ठगिएका आदि संस्कारपछि मात्र श्रुति र॒नभएकाले 

तैःती स्मृति प्रतिपादित कर्महरूद्रारा शद्रकुटं  शूद्रहरूको सङ्गतमा 
पाखण्डिभिः  पाखण्डीहरुद्वारा यज्ञपुरुषस्य  यज्ञपुरुष भजते  आफौलाई पनि त्यही 
उरु  बारम्बार भगवतः  भगवान्को अनुरूप बनारंछ 

वञ्चितः  धोका पार्ठंछ, तब॒ आराधनम्  आराधना गर्ने यस्य  जुन शूद्रकुलको स्वभाव 
ह्यकुटं  ब्रह्मनिष्ठ तत् एव  त्यही मिथुनीभावः  स्त्रीसंसर्ग र 
व्यक्तिहरूको समूहमा शीलम्  शास्त्रोक्त मर्यादालाई कुटुम्बभरणं  परिवारको पेट 
समावसन्  केही समय रहन्छ, अरोचयन्  मनप गर्न नपाइनेपाल्नु मात्र हुन्छ 

त्यहं पनि हदा मन नपराएर यथा  जसरी 

तेषां  तिनीहरूको निगमाचारे  वेदोक्त वानरजातेः  बांदरहरूको हुन्छ 





ताक्यार्थ परम लक्ष्यमा पुय्याइदिने सनातन मार्गलाई भुलेर आफ धोकामा परिरहेका 
पाखण्डीहरुद्रारा जब त्यो जीव बेसरी ठगिन्छ अनि ऊ बल्ल ब्राह्मणहरूको शरणमा पुग्दछछछ । त्यहां 
पनि त्यसलाई वेदोक्तविधिअनुसार गरिने उपनयन आदि संस्कार र भगवान्को आराधना आदि 
शास्त्रले बताएका कर्महरू मन पर्दैनन्। वेदोक्त नियमहरूको पालनाका निमित्त चित्त शुद्धि 
नभएकाले ऊ फेरि श्रजस्ता व्यक्तिहरूको सङ्गतमा पुण्छ र बांँदर फँ स्त्रीसंसर्ग र परिवारको 
लालनपालनरूप निन्दित कर्ममा प्रवृत्त हुन्छ । 


तत्रापि निरवरोधः स्वैरेण विहरन्नतिकृपणवुद्धिरन्योन्यमुख 
निरीक्षणादिना राम्यकर्मणेव विस्मृतकालावधिः ॥ ३९॥ 


म, 


पढार्थ निरवरोधः  धर्ममर्यादाको स्वैरेण  मनखुसी 
तत्र अपि  त्यहाँ पनि रोकतोक नभएकाले विहरन्  विहार गनलि 


रामालन्द्री टीका 


१९२६ 
पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 


अतिकृपणबुद्धिः  विवेकशक्ति मुख हेर्नु आदि समय नजिक आएको पनि थाहा 
नष्ट भएर छ्कुच्चौ बुद्धि भएपछि ्राम्यकमंणा एव  सामान्य पादेन 
अन्योन्यमुखनिरीक्षणादिना  विषयभोगहरूमा मात्र मस्त भएर 
स्त्री र पुरूषले एकअरकको विस्मृतकालावधिः  मृत्युको 
ताक्यार्थ त्यहं खन् कुनै धार्मिक मर्यादा नभएकाले मनपरी कर्म गर्दा यस जीवको सम्पूर्ण 
विवेकशक्ति नष्ट हन्छ । बुद्धिहीन भएका कारण स्त्री, पुत्र आदिको परस्पर मुख हेराहेर गर्ने जस्ता 
सामान्य विषयमा भुलेर यसले मुत्युको समय नजिक आएको समेत थाहा पादेन । 


क्वचिद् द्रुमवदेहिकार्थेषु गृहेषु रंस्यन् यथा वानरः सुतदारवत्सलो 








त्यवायक्षणः ॥ ३२॥ 
पदार्थ फल मात्र दिन सक्ने सुतदारवत्सलः  स्त्री, पुत्र 
क्वचित्  कहिले गृहेषु  घरहरूमा आदिमा आसक्त भएर 
द्रुमवत्  रुखहरूजस्ते रंस्यन्  रमे व्यवायक्षणः  मेथुन आदिमा 
एेहिकार्थेषु  लौकिक सुखरूपी वानरः यथा  नाँदर ठै समय विता्ंछ 


वाक्यार्थ कहिले रुखहरूजस्ते लौकिक सुखरूपी फल मात्र दिन सक्ने घरहरूमा रमा्डँदे बाँदर 
छ स्त्री, पुत्र आदिमा आसक्त भएर आफ्नो सम्पूर्ण समय मेथुन आदि विषयभोगमा नै वितां । 


एवमध्वन्यवरुन्धानो मृत्युगजभयात् तमसि गिरिकन्दरप्राये ॥ ३३॥ 


पदढार्थ अवरुन्धानः  अल्मलिएर तमसि  रोग आदि अन्धकारमा 
एवम्  यसप्रकारको दुःखमय गिरिकन्दरप्राये  पहाडका गुफा मृत्युगजभयात्  मूत्युरूप 
अध्वनि  प्रवृत्तिमार्गमा आदिको हात्तीको डरले आक्रान्त हुन्छ 


ताक्यार्थ यसप्रकार प्रवृत्तिमार्गमा लागेर सुखदुःखरूप फल भोग्ने जीव रोगरूपी पहाडका 
गफाहरूमा फसेर त्यहं रहने मृत्युरूपी हात्तीदेखि सर्धं डराद्रहन्छ । 


क्वचिच्छीतवाताद्यनेकदेविकमोतिकात्मीयानां  


चिच्छीतवाताद्यनेकदैविकभोतिकात्मीयानां दुःखानां प्रतिनिवारणे 
ऽकल्पो दुरन्तविषयविषण्ण आस्ते ॥ २४॥ 





पदार्थ आधिदैविक, आधिभौतिक, र॒दुरन्तविषयविषण्णः  असह्य 
क्वचित्  किले आध्यात्मिक पीडाहरूबाट दुःखी हदे 
सीतवाताद्यनेकदेविकभोतिका दुःखानां  दुखहरूको आस्ते  रहन्छ 

त्मीयानां  नाडो, हावाहुरी पप्रतिनिवारणे  सामना गर्न 

आदि अनेक प्रकारका अकल्पः  असमर्थ भई 


ताक्यार्थ कहिले जाडो, हावाहूुरी आदि अनेक प्रकारका आधिदैविक, आधिभौतिक र 
आध्यात्मिक दुःखहरू हटाउन नसकेर पीडा खप्दै अत्यन्त दुःखी भदरहन्छ । 


रालालन्द्री टीका 


१९२७ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 


क्वचिन्मिथो व्यवहरन् घनमुपयाति 


वित्तशाट्येन ॥ २५॥ 


यत्किञ्चिद् 


पदार्थ व्यवहरन्  लेनदेन गर्दा यत्किञ्चित्  अलिकति 
क्वचित्  किले वित्तशाद्येन  धेरै कन्जुस्यादं धनम्  धन 
मिथः  परस्पर गरेर ठगी गर्दा उपयाति  प्राप्त गर्द 


ताक्यार्थ किले आपसमा लेनदेन गर्दा धैरे कन्जुस्यादं गरेर अ्ककि धन ठगेर केही धन प्राप्त 
गर्द । 


क्वचित् क्षीणधनः शय्यासनाशनाद्युपभोगविदहीनो यावदप्रतिकन्ध 


      ४ वमानादीनि जनाद 
मनारयषपगतादारनऽवासतमातस्ततस्तताऽ वमानादीनि त 
मिलभते ॥ ३६ ॥ 

पदार्थ पनि अभाव भएपचछि अवसितमतिः  निश्चय गर्छ 

क्वचित्  कहीं यावत्  जब ततस्ततः  तत्तत् सम्बन्धी 

क्षीणघनः  सम्पत्ति नष्ट भएर अप्रतिकन्धमनोरथोपगतादाने  जनात्  मनुष्यहरूबाट 

शाय्यासनाशनाद्युपभोगविहीनः  आपफ्नो चाहना अनुरूप प्राप्त अवमानादीनि  तिरस्कार आदि 

सुत्ने, बस्ने, खाने वस्तुहरूको नभएका पदार्हरू चोरी गर्न अभिलभते  प्राप्त गर्द 





ताक्यार्थ किले सम्पत्ति नष्ट भएर सुत्ने, बस्ने, खाने, वस्तुको पनि अभाव हदा चोरैर भए 
पनि आफ्नो इच्छा पूरा गर्ने निश्चय गर्वछ। यसमा पनि तिनका मालिकहरूबाट तिरस्कार आदि 
प्राप्त गर्वछछ। 


एं वित्तव्यतिषञ्गविवृद्धवेरानुबन्धोऽपि पूर्ववासनया मिथ 
उद्दहत्यथापवहति ॥ ३७ ॥ 

पदढार्थ अपि  भए तापनि गाँस्छर 

एवं  यसप्रकार पूवंवासनया  पूर्वसंस्कारहरू अथ  पछि फेरि 


वित्तव्यतिषङ्गविवृद्धवेरातुबन्धः  ्रारा 
धनको आसक्ति र ठगी आदिको मिथः  परस्पर 
कारण परस्पर शत्रुता बढेको उद्हति  विवाह आदि सम्बन्ध 





अपवहति  सम्बन्ध ट॒टादै 
जान्छ 


ताक्यार्थ यसप्रकारसंग धनसम्पत्तिको लोभले परस्पर शत्रुता बढे तापनि आफ्नो पूर्ववासनाका 
कारण आपसमा विवाह आदि सम्बन्ध जोड़ने र पुनः त्यसलाई तोडने काम गरिरहन्छ । 


एतस्मिन् संसाराध्वनि नानाक्छेशोपसगंबाधित आपन्नविपन्नो यत्र 
यस्तमु ह वावेतरस्तत्र विसृज्य जातं जातमुपादाय शोचन् मुह्यन् 


रामालन्द्री टीका 


९९९८ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 


बिभ्यद् विवदन् कन्दन् संहृष्यन् गायन् नयमानः साधुवजिंतो 
नैवावतेतेऽद्यापि यत॒ आरब्ध एष नरलोकसार्थो यमध्वनः 
पारमुपदिशन्ति ॥ ३८ ॥ 





पदार्थ जन्मनेहरूलाई एषः  यो 

एतस्मिन्  यो उपादाय  स्वीकार गर्दै नरलोकसा्थंः  मनुष्य लोकमा 
संसाराध्वनि  संसारमार्गमा शोचन्  प्रियवियोगमा शोक गएको जीवात्माको समूह 
नानाक्छेशोपसगंबाधितः  अनेक गर्दै साधुवजिंतः  सत्पुरुषहरूको 
दुःख तथा विघ्न, बाधाहरूले मुह्यन्  दुःखबाट मूर्छित हदे सङ्गत नपाउनाका कारणले 
बांधिएको यो जीवसमूह बिभ्यत्  दुःखको शङ्ाले यतः  जुन बिन्दुबाट 

यत्र  जहाँजहां डराउँदे आरब्धः  यात्रा प्रारम्भ 

यः  जुनजुन सहयात्री विवदन्  आपसमा विवाद गर्दै गरिएको थियो र 
आपन्नविपन्नः  आपत्तिग्रस्त॒कन्दन्  रगडा गर्दै यम्  जसलाई 

वा मुत हुन्छ संहृष्यन्  प्रिय वस्तु पाडँदा अध्वनः  संसाररूपी बाटोको 
ह  निश्चय नै खुसी हदे पारम्  सीमानाको रूपमा 
तम् उ  त्यसलाई गायन्  हर्षको अवस्थामा उपदिशन्ति  सत्पुरुष बता्ंछन् 
इतरः  अरूले गाना गाएर खुसी प्रकट गर्दै र॒त्यस्ता परमात्माकहँ जाने 

तत्र वाव  त्यही ठर्डमा नै नयमानः  तीती प्रिय उदेश्यले 

विसृज्य  छाड्दै र पदार्थहरूको बन्धनमा परेकाले अद्य अपि  आजसम्म पनि 
जातं जातम्  नयांँनयाँ आफ समेत दुःख पाद गरेको न एव आवतते  फरकिएको छैन 


ताक्यार्थ यस क्रमले संसारमार्गमा घुम्ने जीवसमूह अनेक प्रकारका दुःख र विघ्नबाधाले 
पीडित भए तापनि बाटामा आपत्तिमा परेका वा मेका व्यक्तिलाई कुनै वास्ता गर्देन र नयाँ 
जन्मेकाहरूलाई साथमा लिएर हिंड्दछछ । हिंडदे गर्दा कटहिले कसैका निम्ति शोक गर्द भने कहिले 
कसैको दुःख देखेर मूर्च्छित हुन्छ । त्यस्तै कहिले कसैसित वियोग हुने आशङ्ाले डरार्ख॑ंछ भने 
किले कसैसंग विवाद र रगडा गर्दछ। त्यस्तै कुनै आपत्ति आडइपय्यो भने रुन थाल्दछ भने 
आफूले चाहेको पुग्दा खुसीले गाउन समेत थाल्दछछ । कटहिल्यै सज्जनको सङ्गत नपाएका कारण यो 
जीव जहांबाट यसको जीवनयात्रा प्रारम्भ भयो र जहाँ गएर त्यो द्ङ्खिन्छ त्यस्ता परमात्माको 
शरणमा अहिलेसम्म पनि पुरन सकेको छैन । 


यदिदं योगानुशासनं न वा एतदवरुन्धते यन्न्यस्तदण्डा मुनय 
उपरामरीला उपरतात्मानः समवगच्छन्ति ॥ ३९॥ 


सम्बन्धमा 


पढार्थ 
यत्  जुन परमात्माको 


इदं  यो 


योगानुरासनं  योगको उपदेश 
गरियो 


रामालन्द्री टीका 


१९२९ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 
वा  अथवा उपरतात्मानः  इन्द्रिय जितेका संसारी प्राणीहरू 
यत्  जुन परमात्मपदलाई मुनयः  मुनिहरू न अवरुन्धते  पाउन सक्दैनन् 


न्यस्तदण्डाः  प्राणीद्रोह नगर्ने समवगच्छन्ति  राम्रै बुम्दछन् 
उपशमज्ञीलाः  वैराग्यपरायण एतत्  यो तत्वलाई 
ताक्यार्थ जुन परमात्माको प्राप्तिको सम्बन्धमा यो योगको उपदेश गरियो ती परमात्मालाई 
सम्पूर्ण प्राणीमा दया राख्ने स्वभाव भएका विरक्त र इन्द्रियविजयी मुनिहरूले मात्र प्राप्त गर्वछछन् । 
अरू संसारी व्यक्तिहरूले प्राप्त गर्न सक्दैनन्। 





.   दिगिभजयिनो   अ, भ न राजर्षय   ५ क 
यदपि दिगिभजयिनो यज्विनो ये वे राजषयः किं तु परं मृधे 
रायीरन्नस्यामेव ममेयमिति कृतवेरानुबन्धायां विसृज्य 
स्वयमुपसंहृताः ॥ ४०॥ 





पदढार्थ पाडन सक्देनन् भने स्वयम्  आफैं 

वे  निश्चयनै ये  जो राजाहरू मृघे  युद्धभूमिमा 

यत्  जो इयम्  यो पृथ्वी परं  केवल 

दिगिभजयिनः  दिग्गजहरूलाई मम इति  मेरो हो भनी उपसंहताः  प्राणत्याग गरी 
समेत जित्ने र कृतवेरालुबन्धायां  अरूसंग रायीरन्  ढल्लान् 

यज्विनः  धरे यज्ञ गर्ने वैरभाव र शत्रुता गरिने तु  तिनीहरूले त 
राजषयः  दुला राजर्षिहरूले अस्याम् एव  यो पृथिवीमा नै किं  के प्राप्त गर्लान् र 
अपि  पनि त्यस तत्वलाई विसृज्य  शरीरलाई छाडेर 


वाक्यार्थ दलाठला यज्ञको अनुष्ठान गर्ने बलशाली राजर्षिहरूले समेत त्यस परमतत्वलाई प्राप्त 
गर्न सक्दैनन् भने तेरो र भेरोको अभिमानले फुलेर युद्धभूमिमा आफ मरेर जाने अज्ञानीहरूले 
कसरी प्राप्त गर्न सक्लान् ? 


कमंवल्लीमवलम्न्य तत॒ आपद् कथञ्चिन्नरकाद् विमुक्तः 
पुनरप्येवं संसाराध्वनि वतमानो नरखोकसाथ॑मुपयाति एवमुपरि 
गतोऽपि ॥ ४१॥ तस्येदमुपगायन्ति 





पढार्थ आपद्  आपत्तिबाट वतमानः  भद्किंदै 
कमंवल्टीम्  पुण्यकर्मरूपी कथञ्चित्  कुनै उपायले पुनः अपि  फेरि पनि 
डोरी विमुक्तः  द्ुटयो भने पनि नरलोकसाथंम्  अज्ञानी 
अवलम्ब्य  समातेर परमात्मालाई जानन नसकेकालेमानिसको समूहमा 

ततः  त्यस अत्यन्त कष्टदायक एवं  यसै गरी उपयाति  मिल्न पुग्दछ 
नरकात्  नरकरूप संसाराध्वनि  संसाररूपी वनमा एवम्  यसै गरी 


रामालन्द्री टीका 


१९३० 
पञ्चम स्कन्ध 


उपरि  स्वर्ग आदि लोकमा 


श्रीमद्भागवत 


पनि 


तस्य  ती राजर्षिं भरतको 


अध्याय १४ 


इद्म्  यस्तो माहात्म्य 


गतः अपि  गएको व्यक्तिले उपगायन्ति  गारंछन् 
ताक्यार्थ यो जीव पूर्वजन्मको पुण्य कर्मरूपी डोरी समातेर कुनै उपायले संसारका आपत्तिबाट 
छुट्यो भने पनि परमात्मालाई जानन नसकेका कारण फेरि त्यसै गरी संसारमार्गमा घुम्ने 
अज्ञानीहरूको समूहमा मिसिन पुग्दछ। स्वर्गादि लोक पुगेकाहरूको पनि यही दशा हृन्छ। ती 
राजर्षि भरतको चरित्रका सम्बन्धमा सज्जनहरू यसो भन्दछन् । 

यसप्रकार भवाटवीको तात्पर्य सहित वर्णन गरेर शुकदेवजी परीक्षित्लाई राजर्षिं भरतका 
सम्बन्धमा चलेको प्रसिद्ध उक्ति सुनाउँदे भन्नुहुन्छ 

ग   


आषभस्येह राजर्षेमनसापि महात्मनः । 
नातुवत्माहति नृपो मक्षिकेव गरुत्मतः ॥ ५२॥ 


पदार्थ नृपः  अरू कुनै राजाले गर्न 
गरुत्मतः  गरुडको वेगलाई महात्मनः  महात्मा मनसा अपि  मनले पनि 
मक्षिका इव  किंगाले पच्छ्याउन आषभस्य  ऋषभदेवका पुत्र॒ न अर्हति  सक्दैन 


राजर्षेः  राजर्षि भरतजीको 
अनुवत्मं  मार्मको अनुसरण 
ताक्यार्थ जसरी गरुडको वेगलाई िंगाले पद्क्याउन सक्देन त्यसै गरी ऋषभदेवका पुत्र राजर्षिं 
भरतको मार्गको अनुसरण गर्न अन्य कुनै राजाले मनले पनि सक्दैन। 


यो दुस्त्यजान् दारसुतान् सुहृद्राज्यं हदिस्पृशः। 
जहो युवेव मख्वदुत्तमरलोकलारुसः ॥ ४३॥ 


नसके गै 
इह  यस संसारमा पनि 





पदार्थ दुस्त्यजान्  छोडनै नसकिने र॒युवा एव  युवा अवस्थामा नै 
यः  जुन भरतजीले हदिस्पृशः  अत्यन्त मन छ्ुने मलवत्  विष्टालाई त्यागे ठै 
उत्तमरुलोकलालसः  दारसुतान्  पत्र, पत्नी जहो  सजिलैसित त्यागिदिए 
मङ्लकीर्तिं भएका श्रीहरिलाई सुहृद्राज्यं  हितैषी आफन्त र 

प्राप्त गर्न इच्छाले समृद्ध राज्यलाई समेत 





ताक्यार्थ यसरी भरतले मङ्गलकारी भगवान् श्रीहरिलाई प्राप्त गर्ने इच्छाले छोडनै नसकिने 
अत्यन्त प्रिय पुत्र, पत्नी तथा हितैषी आफन्तहरू र राज्यलाई समेत युवावस्थामा नै विष्टा त्यागे ४ै 
सजिलै त्यागिदिए। 


यो दुस्त्यजान् क्षितिसुतस्वजनाथंदारान् 
प्रायां भ्रियं सुरवरेः सदयावलोकाम् । 


रामालन्द्री टीका 


९९३९ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 


नैच्छन्नृपस्तदुचितं महतां मधुदधिद् 
सेवानुरक्तमनसामभवोऽपि फल्गुः ॥ ४४॥ 
पढार्थ सदयावोकाम्  भरतले मधुद्धिटसेवावुरक्तमनसाम्  


यः नृपः  जुन राजा भरतले आफूमा अभिरुचि राख्लान् कि मधुसूदन श्रीनारायण भगवान्को 
दुस्त्यजान्  छोडनै नसकिने भनी करूणापूर्ण नम्र जंँखाले सेवामा सर्धैँ चित्त अनुरक्त 





क्षितिसुतस्वजनाथंदारान्  हेरिरहने भद्रहने 

पृथिवी, पुत्र, आफन्त, सम्पत्ति र श्रियं  लक्ष्मी सम्पत्तिलाई पनिमहतां  महापुरुषहरूका लागि 
पत्नीलाई, त्यसै गरी न एच्छत्  चाहना गरेनन् अभवः अपि  मोक्ष पनि 
सुरबेरेः  श्रेष्ठ देवताहरूले तत्  यो कुरा फल्गुः  तुच्छ नै हन्छ 

प्रार्थ्यां  चाहने उचितं  उचित नै हो, किनभने 


वाक्यार्थ भरतले उनको सान्निध्य प्राप्त गर्न इच्छुक देवताहरूद्वारा प्रार्थना गरिएकी लक्ष्मी 
सम्पत्ति, राज्य, पुत्र, पत्नी र आफन्तको समेत इच्छा गरेनन्। यो अत्यन्त स्वाभाविक कुरा हो 
किनभने भगवान् मधुसूदनको सेवामा जसको चित्त अनुरक्त बनेको छ त्यस्ता महापुरुषहरूका 
लागि मोक्ष पनि तुच्छ हुन्छ । 

 , 


यज्ञाय धमंपतये विधिनेपुणाय 
योगाय साङ्ख्यदिरसे प्रकृतीरवराय । 


नारायणाय हरये नम इत्युदारं 
हास्यन् मृगत्वमपि यः समुदाजहार ॥ ५५॥ 

पदार्थ दिनेवाला नारायणाय  सम्पूर्ण 
यः  जुन भरतजीले विधिनैपुणाय  धर्माचरणमा जीवात्माका नियन्त्रक 
मृगत्वम्  पूर्वजन्मको अत्यन्त सिपालु हरये  अज्ञाननाशक श्रीहरि 
मृगशरीरलाई योगाय  योगद्वारा प्राप्त हुने भगवान्लाई 
हास्यन् अपि  छाडदै मत्युको साङ्ख्यरिरसे  साड ख्ययोग नमः इति  प्रणाम छ भनेर 
मुखमा पुग्ने वेलामा समेत ज्ञान हारा प्राप्त हूनुहुने उदारं  उच्च स्वरले 
यज्ञाय  यज्ञस्वरूप हुनुभएका प्रकृतीश्वराय  मायालाई समुदाजहार  उच्चारण गरेका 
धर्मपतये  धर्मको फल नियन्त्रित गर्न र थिए 





ताक्यार्थ ती भरतजीले आफनो पूर्वजन्मको मृगशरीर छडने वेलामा समेत उच्च स्वरले धर्मको 
रक्षा गर्ने, धर्मानुष्ठानमा सिपालु, योगमायाद्रारा प्राप्त हुने, साङ्ख्यशास्त्रका सिद्धान्तस्वरूप, 
मायालाई नियन्त्रण गर्ने, यज्ञमूर्ति, सर्वान्तर्यामी भगवान् श्रीहरिलाई मेरो बारम्बार नमस्कार छ 
भनेर उच्च स्वरमा उच्चारण गरेका थिए। 


रालालन्द्री टीका 


१९३२ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 


य इदं भागवतसभानितावदातगुणकमंणो राजर्षभ॑रतस्यानुचरितं 
स्वस्त्ययनमायुष्यं धन्यं यशस्यं स्वग्यांपवग्यं वानुद्णोत्या 
ख्यास्यत्यभिनन्द्ति च सवां एवारिष आत्मन आशास्ते न 
काञ्चन परत इति ॥ ५६॥ 





पदार्थ धन्यं  सम्पत्ति दिने अभिनन्दति च  श्रद्धापूर्वक 
भागवतसभाजितावदातगुण यशस्यं  सत्कीर्तिं बढाउने अनिआदरसमेत गर्द भने त्यसले 
कमणः  भगवान्का स्वग्यांपवरग्यं वा  स्वर्ग र मोक्ष सवांः  सबैथरी 

भक्तहरूद्वारा प्रशंसा गरिने पवित्रसमेत दिलाउने आदिषः  कामनाहरू 

गुण र कर्मले युक्त भएका इदं अनुचरितं  यो परम पवित्र आत्मनः एव  आफैं नै 
राजर्षेः  राजर्षि चरित्र आशास्ते  प्राप्त गर्दछछ 
भरतस्य  भरतको यः  जुन मनुष्यले काञ्चन  कुनै पनि कुरा 
स्वस्त्ययनम्  कल्याणकारक शृणोति  श्रद्धापूर्वक सुन्दछ परतः  अरू करैबाट 
आयुष्यं  आयुवर्दधक आख्यास्यति  सुनारंछ न इति  आशा गर्नुपर्दैन 


ताक्यार्थ जुन मानिसले इुलाड़ला भक्तहरूद्रारा प्रशंसा गरिएको पवित्र गुण र कर्मले युक्त 
राजर्षिं भरतको यो परमपवित्र चरित्रलाई श्रद्धापूर्वक सुन्ने, सुनाउने तथा आदर गर्न गर्दछ उसले 
आयु, धन, यश, कीर्तिं तथा स्वर्ग तथा मोक्षसमेत प्राप्त गर्दछ। साथे उसका सम्पूर्ण कामनाहरू 
स्वतः पूर्ण हुन्छन्, उसले अरूबाट हुनै कुराको आशा गर्नुपर्दैन । 


इति श्रीमदुभागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां पञ्चमस्कन्धे 
भरतोपाख्याने पारोक्ष्यविवरणं नाम चतुदंशो ऽध्यायः ॥ १४ ॥ 


रालालन्द्री टीका 


१९३३ 
पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 


अथ पञ्चदशोऽध्यायः 
भरतको वंशवर्णन 


श्रीडुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
भरतस्यात्मजः सुमतिनांमामिहितो यमु ह वाव केचित् पाखण्डिन 
ऋषभपद्वीमनुवतंमानं चानायां अवेदसमाम्नातां देवतां स्वमनीषया 


पापीयस्या कठो कल्पयिष्यन्ति ॥ १॥ 





पदढार्थ अनुवतंमानं  अनुसरण गनलि   कलियुगमा 

भरतस्य  भरतको यम् वा  जसलाई पापीयस्या  पापपूर्ण 

सुमतिः नाम  सुमति नामका उ ह  निश्चयनै स्वमनीषया  आपनो बुद्धिद्रारा 
आत्मजः  छोरा थिए भनेर केचित्  कोहीकोही अवेदसमाम्नातां  वेदले नबताए 
अभिहितः  बतादइयो पाखण्डिनः  वेद आदि तापनि 

ऋषभपदवीम्  परमहंस शास्त्रविमुख देवतां  आफ्ना देवता भनेर 
ऋषभदेवको मुक्तिमार्गलाई अनायांः च  दुर्जनहरूले कल्पयिष्यन्ति  कल्पना गर्नेछछन् 


ताक्यार्थ हे राजा ! भरतका सुमति नाम गरेका छोरा थिए भने कुरा माथि वर्णन गरिसकियो। 
यिनले परमहंस ऋषभदेवको मुक्तिमार्गलाई अनुसरण गरे। त्यो देखेर कलियुगका कतिपय 
पाखण्डी शास्त्रविरुद्ध चल्ने दुर्जनहरूले मनोमानी ढङ्गले उनलाई नै भगवान्को रूपमा कल्पना 
गर्नछन् । 

तस्माद् वद्धसेनायां देवताजिन्नाम पुत्रोऽभवत् ॥ २॥ 


पदार्थ  देवताजित् अभवत्  उत्पन्न भए 
तस्मात्  ती सुमतिबाट नाम गरेका 
वृद्धसेनायां  वृद्धसेना पत्नीमा पुत्रः  छोरा 


ताक्यार्थ तिन सुमतिकी वृद्धसेना नाम गरेकी पत्नीबाट देवताजित् नाम गरेका छोरा उत्पन्न 
भए। 


अथासुर्यां ९   ५ परमेष्टी 
अथासुयां तत्तनयो देवद्युम्नस्ततो धेनुमत्यां सुतः परमेष्टी तस्य 
सुवचंलायां प्रतीह उपजातः ॥ ३॥ 


पढार्थ आसुर्या  आसुरीबाट ध  देवद्युम्न भए 
अथ  पचि तत्तनयः  ती देवताजित्का पुत्र ततः  ती देवद्युम्नबाट 


रामालन्द्री टीका 


१९२४ 
पञ्चम स्कन्ध 


धेनुमत्यां  धेनुमती नामकी 


पत्नीमा 


श्रीमद्भागवत 


सुतः  छोरा र 
तस्य  ती परमेष्ठीका पनि 


अध्याय १५ 


पत्नीमा 
प्रतीहः  प्रतीह नामका पुत्र 


परमेष्ठी  परमेष्ठी नाम गरेका सुवच॑ंलायां  सुवर्चला नामकी उपजातः  जन्मिए 


ताक्यार्थ त्यसपछि ती देवताजित्की आसुरी नाम गरेकी पत्नीबाट देवद्युम्न नाम गरेका पुत्रको 
जन्म भयो भने देवद्युम्नकी धेनुमती नाम गरेकी पत्नीबाट परमेष्ठी नाम गरेका छोराको जन्म 
भयो । त्यस्तै परमेष्टठीकी सुवर्चला नामकी पत्नीबाट प्रतीह नाम गरेका छोराको जन्म भयो । 


य आत्मविद्यामाख्याय स्वयं संशुद्धो महापुरुषमनुसस्मार ॥ ४॥ 


पढार्थ 

यः  जसले अरूलाई 
आत्मविद्याम्  आत्मज्ञान 
आख्याय  सुनाएर 


स्वयं  आफू चाहं 

संशुद्धः  त्यही निष्काम कर्मको 
प्रभावले चित्त शुद्ध भई 
महापुरुषम्  पुरुषोत्तम 





भगवान्लाई आत्माको रूपमा 
अनुसस्मार  अनुभव गरे 


ताक्यार्थ प्रतीहले सबेलाई आत्मविद्याको उपदेश गरी स्वयं आफू पनि शुद्धचित्त भएका हुनाले 
परमपुरुष साक्षात् श्रीनारायणलाई आत्माको रूपमा प्रत्यक्ष अनुभव गररे। 


प्रतीहात् सुवच॑ंलायां प्रतिहत्रांद्यस््रय आसन्निज्याकोविदाः सूनवः 
प्रतिहतुंः स्तुत्यामजमभूमानावजनिषाताम् ॥ ५॥ 


पदढार्थ 
प्रतीहात्  प्रतीहनाट 


इज्याकोविदाः  यज्ञमा अत्यन्त 
सिपालु 


सुवचंलायां  सुवर्चला पत्नीमा सूनवः  छोराहरू 
प्रतिहत्रांद्यः  प्रतिहर्ता, प्रस्तोता आसन्  पैदा भए 


र उद्गाता नामका 
त्रयः  तीन 


प्रतिहतुंः  प्रतिहर्ताकी 
स्तुत्यम्  स्तुति नामकी 





पत्नीमा 

अजभूमानो  
अजभूमानो  अज र भूमा 
नामका दुई पुत्र 
अजनिषाताम्  जन्मिए 


ताक्यार्थ प्रतीहकी सुर्वचला नामकी पत्नीबाट यज्ञ आदि कर्ममा अत्यन्त सिपालु प्रतिहर्ता, 
प्रस्तोता र उद्गाता नामका तीन छोरा जन्मिए। यी तीनमध्ये प्रतिहर्ताकी स्तुत्या नामकी पत्नीबाट 
अज र भूमा नामका दुई छोरा उत्पन्न भए । 


भूम्न ऋषिकुल्यायामुदुमीथस्ततः प्रस्तावो देवकुल्यायां 
प्रस्तावान्नियुत्सायां हृदयज आसीद् विभु्विभो रत्यां च 
पृथुषेणस्तस्मान्नक्त आकूत्यां जज्ञे नक्ताद् द्रतिपुत्रो गयो राजषिप्रवर 
उदारश्रवा अजायत॒ साक्षाद्भगवतो विष्णोजंगद्विरक्षिषया 
गृहीतसत्त्वस्य कठात्मवत्त्वादिलक्षणेन महापुरुषतां प्राप्तः ॥ ६॥ 


रालालन्द्री टीका 


पञ्चम स्कन्ध 


पदार्थ 

भूम्नः  भूमाकी 
ऋषिकुल्यायाम्  ऋषिकुल्या 
नामकी पत्नीमा 

उदुगीथः  उद्गीथ जन्मिए 
ततः  ती उद्गीथबाट 


श्रीमद्भागवत 


विभोः च  विभुबाट चाहं 
रत्यां  रति नामकी पत्नीमा 
पृथुषेणः  पृथुषेण उत्पनन भए 
तस्मात्  ती पृथुषेणबाट 
आकूत्यां  आकूति पत्नीमा 
नक्तः  नक्त नामका छोरा 


देवकुल्यायां  देवकुल्या नामकी जज्ञे  जन्मिए 


पत्नीमा 

प्रस्तावः  प्रस्ताव र त्यसै गरी 
प्रस्तावात्  प्रस्तावबाट 
नियुत्सायां  नियुत्सामा 

विभुः  विभु नामका 

हृदयजः  छोरा 

आसीत्  उत्पन्न भए 


नक्तात्  नक्तबाट 
्रतिपुत्रः  दरुतिका पत्र 
राजषिप्रवरः  राजर्णिमध्ये श्रेष्ठ 
उदारश्रवाः  असल कीर्ति 
भएका 

गयः  गय 

अजायत  उत्पन्न भए 


१९२५ 
अध्याय १५ 


जगद्विरक्षिषया  जगत्को रक्षा 
गर्ने इच्छाले 

गृहीतसत्त्वस्य  सत्त्वगुणलाई 
स्वीकार गर्ने 

साक्षाद्भगवतः  साक्षात् 
परमपुरुष परमात्मा 

विष्णोः  भगवान् विष्णुको 
कला  अंश मानिन्छन् र 
आत्मवत््वादिरक्षणेन  ज्ञान, 
वैराग्य आदि गुणका कारणले 
महापुरुषतां  महापुरुषको 
रूपमा 

प्राप्तः  गणना गरिन्छन् 





ताक्यार्थ त्यसपच्छि क्रमशः भूमाकी ऋषिकुल्या नामकी पत्नीबाट उद्गीथको, उद्गीथकी 
देवकुल्या नामकी पत्नीबाट प्रस्तावको र प्रस्तावकी नियुत्सा नामकी पत्नीबाट विभु नामको 
छोराको जन्म भयो । फेरि विभुकी रति नामकी स्त्रीको गर्भबाट पृथुषेणको, पृथुषेणकी आकूति 
नामकी पत्नीबाट नक्तको र नक्तकी द्वुती नामकी पत्नीको गर्भबाट प्रसिद्ध कीर्ति भएका 
राजर्षिशरेष्ठ गयको जन्म भयो । जगत्को रक्षा गर्न सतवगुणलाई स्वीकार गर्ने साक्षात् परमपुरुष 
भगवानूका अंशावतार भएका यी गयलाई ज्ञान, वैराग्य आदि गुणका कारण महापुरुषहरूको 


रूपमा गणना गरिन्छ । 
क 


स व 


व 
स्वघमण 


प्रजापाठनपोषणप्रीणनोपलालनानुशासन 


लक्षणेनेज्यादिना च भगवति महापुरुषे परावरे ब्रह्मणि 


सवांत्मनापिंतपरमाथंलक्षणेन 


ब्रह्यविच्वरणानुसेवयापादित 


भगवद्भक्तियोगेन चाभीक्ष्णशः परिभावितातिशुद्धमतिरुपरतानात्म्य 


आत्मनि 


स्वयमुपलमभ्यमानबह्यात्मानुभवोऽपि 


एवावनिमजूगुपत् ॥ ७ ॥ 
तस्येमां गाथां पाण्डवेय पुराविद् उपगायन्ति ॥ ८ ॥ 


पदार्थ 
वे  निश्चयनै 


सः  ती राजा गयले 


निरभिमान 


नुरासनलक्षणेन  प्रजापालन, 


प्रजापाटनपोषणप्रीणनोपलालना पोषण, प्रजारञ्जन, वात्सल्य र 


रामालन्द्री टीका 


१९३६ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 
अनुशासन आदि र समेत प्रतिबिम्ब परे ४ प्रकाशमान 
इज्यादिना च  यज्ञ आदि आपादितभगवदुभक्तियोगेन  ब्रह्मतत्वमा आत्मबुद्धि गरे 
समेतले  भएको परमात्माको तापनि 

भगवति  भगवान् निष्काम भक्तियोगद्रारा निरभिमानः एव  अभिमानरहित 
महापुरुषे  महापुरुष अभीक्ष्णशः  निरन्तर भई पूर्ववत् 

परावरे ब्रह्मणि  पख्रह्म र॒ परिभावितातिशुद्धमतिः  अवनिम्  परथिवीलाई 
कार्यब्रह्ममा परमात्माको चिन्तनद्रारा चित्त अजृरुपत्  र्ना गरे 

सवांत्मना  सम्पूर्ण रूपले शुद्ध भएकाले पाण्डवेय  हे परीक्षित् । 


अपिंतपरमाथंलक्षणेन  कर्मफल उपरतानात्म्ये  आत्माभन्दा पुराविदः  प्राचीन इतिहास 
अर्पण गनलि परमपुरुषार्थको भिन्न शरीर आदि पदार्थमा म हँ जान्नेहरूले 


साधक बनेको भन्ने भाव हटेको तस्य  ती राजा गयको 
स्वधर्मेण  आफ्नो धर्मको आत्मनि  अन्तःकरणमा इमां गाथां  यस्तो कीर्ति 
पालनले अनि स्वयम्  आफैं उपगायन्ति  गा्ंछन् 
ब्रह्यविच्वरणानुसेवया च  उपलमभ्यमानब्ह्यात्मानुभवः 





ब्रह्मज्ञानीहरूको चरणको सेवाले अपि  स्वच्छ एेनामा सूर्यको 
ताक्यार्थ राजा गय प्रजापालन, पोषण, रञ्जन, वात्सल्य र अनुशासन आदि राजधर्म र 
गृहस्थाश्रममा गर्नुपर्ने विभिन्न किसिमका यज्ञहरूको अनुष्ठान गर्दै ती सम्पूर्ण कर्म पनि 
भगवानूलाई अर्पण गर्न लागे। ईश्वरमा अर्पण गर्ने उेश्यले कर्म गरेकाले र ब्रह्मज्ञानी 
महापुरुषहरूको सेवा गरेकाले यिनलाई परम भक्तियोग प्राप्त भयो । त्यी भक्तिको प्रभावले 
यिनको चित्त शुद्ध भयो र यिनले अनात्मपदार्थको चिन्तन छडी ब्रह्मानन्दको अनुभव गर्न थाले। 
आत्मज्ञानी भए तापनि यिनले अभिमानरहित भएर पहिले ४ पृथ्वीको रक्ना गर्ने काम पनि गरिरहे । 
हे परीक्षित् ! प्राचीन इतिहास जानने महात्माहरू राजा गयको कीर्तिं यसप्रकार गार्ंछन् 


गयं नृपः कः प्रतियाति कमभियंज्वाभिमानी बहुविद् धम्मगोप्ता । 
समागतश्रीः सदसस्पतिः सतां सत्सेवकोऽन्यो भगवत्कलामृते ॥ ९॥ 





पदार्थ कलास्वरूप उनलाई छडी धमंगोप्ता  धर्मको रक्षा गर्ने 
कर्मभिः  सत्कर्महरूद्रारा अन्यः  अरूको समागतश्रीः  रेश्वर्यले परिपूर्ण 
गयं  गय राजासंग यज्वा  यसप्रकार यज्ञ गर्ने सतां  साधुहरूको 

कः नृपः  कुन राजाले अभिमानी  सबैतिरबाट सम्मान सदसस्पतिः  सभामा श्रेष्ठ र 
प्रतियाति  प्रतिस्पर्धा गर्न सक्छ प्राप्त गर्न सत्सेवकः  महापुरुषहरूको 
भगवत्कलाम् ऋते  भगवान्का बहुवित्  अनेक शास्त्र जानने सेवक हुन सक्छ र 


ताक्यार्थ अहो ! सत्कर्म गर्न राजा गयसंग सत्कर्ममा कुन राजाले प्रतिस्पर्धा गर्न सक्ला ? 
भगवानूका अंशावतार भएका उनीबाहेक यसप्रकारसंग विधिपूर्वक यज्ञ गर्ने, सम्पूर्णं शास्त्र जान्ने, 
धर्मको रक्षा गर्ने, साधु सज्जनको कल्याण गर्ने जस्ता कर्म कसले गर्न सक्छ र? 


रामालन्द्री टीका 


१९२७ 
पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 


यमभ्यषिञ्चन् परया मुदा सतीः सत्याशिषो दक्षकन्याः सरिद्भिः। 
यस्य प्रजानां दुदुहे धराशिषो निराशिषो गुणवत्सस्तुतोधाः ॥ ९० ॥ 





पढार्थ सरिद्भिः  गङ्गा आदि नदीका गार्ईरूपी 

यम्  जुन गय राजालाई जलले धरा  परथिवीले 
सत्यारिषः  सत्यसङ्ल्प अभ्यषिञ्चन्  अभिषेक गरे प्रजानां  उनका प्रजाका 
भएका निरारिषः  केटी पनि नचाहने आशिषः  कामनाहरू 
सतीः  सुशील भएका यस्य  जुन गयका परया मुदा  अत्यन्त हर्षित 
दक्षकन्याः  दया आदि दक्षका गुणवत्सस्नुतोधाः  अनेक भएर 

छोरीहरूले गुणरूपी बाच्छोद्रारा पध्िएकी दुदुहे  पूरा गरन् 


ताक्यार्थ यी गय राजालाई सत्यसङ्ल्प र असल स्वभाव भएका दया आदि दक्षकन्याहरूले 
अत्यन्त प्रसन्न भएर गङ्गा आदि नदीका जलले अभिषेक गरेका थिए। अतः जसरी बाच्छाको 
प्रमले गाईका थुनबाट दुध ठर त्यसै गरी राजा गयले इच्छा नगरे तापनि उनको गुणले प्रसन्न 
भएकी पृथिवीले दुधरूपले रत्न आदि दिएर उनका प्रजाहरूको इच्छा पूरा गरिदिएकी धिन् । 


छन्दांस्यकामस्य च यस्य कामान् दुटूहराजहुरथो बलि नृपाः । 
प्रत्यञ्चिता युधि धर्मेण विप्रा यदाशिषां षष्ठमंशं परेत्य ॥ ॥ 


पदार्थ प्रत्यञ्चिता  वाणहरूद्रारा प्रसन्न भएका 

अकामस्य  कुनै चाहना सत्कार गरिएका विप्राः  ब्राह्मणहरूले 

नभएका नृपाः  समस्त राजाहरूले यदािषां  जुन आपफ्ना 

यस्य च  जुन राजाको लागि बलिं  उपहार कर आदि कर्मफलहरूको 

छन्दांसि  वेदहरूले आजहुः  ल्याएर दिए परेत्य  मरेपछछि मिल्ने 
कामान्  समस्त कामनाहरू अथो  यस्तै षष्ठम् अंशं  छै भाग प्रदान 
दुदूहुः  प्रदान गरे धर्मेण  प्रजापालन, दान गरे 

युधि  युद्धस्थलमा दक्षिणा आदि धर्म पालनद्रारा 





ताक्यार्थ कुनै प्रकारको कामना नभएका ती गयलाई वेदोक्त कर्महरूले अनेक प्रकारका 
भोगहरू दिएका यथिए। युद्धमा हारेका राजा रजौटाहरूले करका रूपमा उनलाई किसिम 
किसिमका उपहारहरू समर्पण गरेका धथिए। उनको धर्मपूर्ण प्रजापालन र दक्षिणाले प्रसन्न भएका 
ब्राह्मणहरूले परलोकमा पाइने आफ्नो धर्मफलको कैट भाग अर्पण गरेका थिए। 


यस्याध्वरे ४.९ भगवानध्वरात्मा अ क मादयत्युरुसोमपीथे केर 
यस्याध्वरे भगवानध्वरात्मा मघोनि माद्यत्युरुसोमपीथे । 
श्रद्धाविशुद्धाचलभक्तियोगसमपितेज्याफलमाजहार ॥ १२॥ 
पदार्थ यस्य  जसको अध्वरे  यज्ञमा 


रामालन्द्री टीका 


९९३८ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 
उरुसोमपीथे  ज्यादै सोमपान अध्वरात्मा  साक्षात् यज्ञस्वरूप शुद्ध एवं निश्चल भक्तिभावले 
गरेका भगवान्  भगवान् प्रकट भई समर्पण गरिएको यज्ञफल 
मघोनि  इन्द्र श्रद्धाविशुद्धाचलभक्तियोग पुरोडाश लाई 

माद्यति  उन्मत्त हदा समपितेज्याफलम्  श्रद्धा र॒ आजहार  लिनुभएको थियो 





ताक्यार्थ यी गय राजाको यज्ञमा धैरे सोमपान गरेका कारण इन्द्र उन्मत्त भएका थिए । यसर्थ 
त्यस॒ यज्ञमा अत्यन्त श्रद्धा र निश्चल भक्तिभावले अर्पण गरिएको पुरोडाशरूप यज्ञफललाई 
भगवान्ले साक्षात् प्रकट भई ग्रहण गर्नुभएको थियो । 

, अ 


यत्प्णनाद् बहिषि देवतियंङ् मनुष्यवीरुत्तणमाविरिञ्चात्। 
प्रीयेत सद्यः स ह विश्वजीवः प्रीतः स्वयं प्रीतिमगाद् गयस्य ॥ १६३॥ 


पदार्थ ह  निश्चय नै यस्य  जुन 

यत्प्रीणनात्  जुन भगवान् तप्त सद्यः  एकसाथ गयस्य  गयको 
हदा प्रीयेत  तृप्त हुन्छ बहिषि  यज्ञमा 
आविरिञ्चात्  ब्रह्मादेखि लिएरसः  त्यस्ता प्रीतिम्  प्रसन्न 


देवतियंङ्मनुष्यवीरुत्तृणम्  विदवजीवः  सर्वान्तर्यामी अगात्  हनुभयो 
देवता, पशु, मनुष्य, वृक्ष एवं स्वयं प्रीतः  आफ नित्य तप्त 
तृणसम्मका प्राणीसमूह हुनुभएका भगवान् पनि 





ताक्यार्थ जुन भगवान् तुप्त हदा ब्रह्मादेखि लिएर देवता, पशु, मनुष्य, वृक्ष एवं तुणसम्मका 
सम्पूर्ण प्राणीसमूह तत्काल तृप्त हुन्छ, त्यस्ता विश्वका प्राणभूत नित्य तप्त परमात्मा पनि राजा 
गयको यज्ञमा प्रसन्न हुनुभएको थियो । 


गयाद् गयन्त्यां चित्ररथः सुगतिरवरोधन इति त्यः पुत्रा 
बभूवुिचत्ररथादूणांयां सम्राडजनिष्ट ॥ ४ ॥ 





पदार्थ सुगतिः  सुगति र चित्ररथात्  चित्ररथबाट 

गयात्  गयबाट अवरोधनः इति  अवरोधन ऊर्णाया  ऊर्णा नामकी पत्नीमा 
गयन्त्यां  गयन्ती नामकी नामका सम्राट्  सम्राट् नामका छोरा 
पत्नीमा त्रयः पुत्राः  तीन छोराहरू अजनिष्ट  जन्मिए 

चित्ररथः  चित्ररथ बभूवुः  उत्पन्न भए 


ताक्यार्थ तिनै राजा गयको गयन्ती नाम गरेकी रानीबाट चित्ररथ, सुगति र अवरोधन नामका 
तीन छोरा उत्पन्न भए । तीमध्ये चित्ररथकी ऊर्णा नामकी पत्नीबाट सम्राट् नामका छोरा जन्मिए। 


मरीचिमंरीचेबिन्दुमत्यां .  


तत उत्कलायां मरीचिमं बिन्दुमानुदपद्यत तस्मात् 
सरघायां मधघुनांमाभवन्मधोः सुमनसि वीरवतस्ततो भोजायां 


रालालन्द्री टीका 


१९३९ 
पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 


मन्थुप्रमन्थू जज्ञाते मन्थोः सत्यायां भोवनस्ततो दूषणायां 
त्वष्टाजनिष्ट त्वष्टुविरोचनायां विरजो विरजस्य शतजित्प्रवरं 
पत्ररातं कन्या च विषुच्यां किर जातम् ॥ १५॥ तत्रायं इलोकः  


पढार्थ सुमनसि  सुमनामा विरोचनायां  विरोचनामा 
ततः  सम्राटबाट वीरवरतः  वीरव्रत जन्मिए विरजः  विरज जन्मिए 
उत्कलायां  उत्कलामा ततः  ती वीरव्रतबाट विरजस्य  विरजकी 

मरीचिः  मरीचि नामका छोरा भोजायां  भोजामा विषूच्यां  विषूची पत्नीमा 
र मन्थुप्रमन्थू  मन्थु र प्रमन्थु रातजित्प्रवरं  शतजित् आदि 
मरीचेः  मरीचिबाट जज्ञाते  उत्पन्न भए पत्ररातं  सयभाद छोरा र 
बिन्दुमत्यां  बिन्दुमतीमा मन्थोः  मन्थुबाट कन्या च  एडउटी छोरीसमेत 
बिन्दुमान्  बिन्दुमान् सत्यायां  सत्यामा किल  निश्चय नै 

उद्पद्यत  जन्मिए भौवनः  भौवन र जातम्  जन्मिए 

तस्मात्  ती बिन्दुमान्बाट ततः  ती भौवनबाट तत्र  ती विरजको विषयमा 
सरघायां  सरघा पत्नीमा दूषणायां  दूषणामा अयं इलोकः  यो भनाई प्रसिद्ध 
मधुः नाम  मधु नामका पुत्र त्वष्टा  त्वष्टा छ 

अभवत्  भए अजनिष्ट  उत्पन भए 

मघोः  मधुबाट त्वष्टुः  त्वष्टाबाट 





ताक्यार्थ त्यसपच्ि सम्राटकी उत्कला नामकी पत्नीबाट मरीचिको, मरीचिकी बिन्दुमती नामकी 
पत्नीबाट बिन्दुमान्को, विन्दुमान्की सरघा नामकी पत्नीबाट मधुको, मधुकी सुमना नामकी 
पत्नीबाट वीरत्रत नामको पुत्रको जन्म भयो । वीरव्रतकी भोजा नामकी पत्नीको गर्भवाट मन्थु र 
प्रमन्थु नामका दुई पुत्र जन्मिए। यिनमा मन्युकी सत्या नामकी पत्नीबाट भौवनको, भौवनकी 
इषणा नामकी पत्नीबाट त्वष्टाको, त्वष्टाकी विरोचना नामकी पत्नीबाट विरजको र विरजको 
विषूची नामकी पत्नीबाट शतजित् आदि सय भाद छोरा र एक छोरीको जन्म भयो । ती विरजको 
विषयमा यो भनाद प्रसिद्ध छ 


प्रयतं वंशमिमं विरजर्चरमोदुभवः। 

अकरोदत्यलं कीत्यां विष्णुः सुरगणं यथा ॥ १५॥ 
पदार्थ  यो विरजः  राजा विरजले 
यथा  जसरी परयतं  प्रियत्रतको कीत्यां  आफनो पवित्र 
विष्णुः  भगवान् विष्णुले वंशम्  वंशपरम्परालाई पनि कीर्तिद्रारा 


सुरगणं  देवताहरूको शोभा चरमोद्भवः  पछि उत्पन्न अति अलं अकरोत्  ज्यादै 
बढाउनुहुन्छ त्यसै गरी भएका अलङ्कृत गरे 





रामालन्द्री टीका 


१९४० 
पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 


ताक्यार्थ जसरी विष्णु भगवान्ले देवताहरूको शोभा बढाउनुहुन्छ, त्यसै गरी सबैभन्दा पचि 
जन्मिएका विरजले आफ्नो कीर्विद्रारा प्रियत्रतको वंशको शोभा बढाए भने कुरा विरजको 
विषयमा प्रसिद्धि रहेको छ। 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां पञ्चमस्कन्धे 
प्रियवतवंशालुकीतंनं नाम पञ्चदशोऽध्यायः ॥ १५॥ 


रामालन्द्री टीका 


१९४१ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 


अथ न घ्याय 
अथ षाडशाशच्यायः 
भुवनकोशको वर्णन 
राजोवाच राजा परीक्षित्ले भन्नुभयो 


उक्तस्त्वया भूमण्डलायामविरोषो यावदादित्यस्तपति 
ज्योतिषां गणे्चन्द्रमा वा सह दुश्यते ॥ १॥ 


 


ते यत्र चासो 


पदुर्थ ज्योतिषां  ग्रह, नक्षत्र आदिका भूमण्डलायामविरोषः  यो 
५, र 
यावत्  जुन ठांसम्म गणेः सह  समूहको साथमा भूमण्डलको आयाम फेलिएको 
आदित्यः  सूर्य असो  यी छ भनेर 
तपति  प्रकाशित हुन्छन् चन्द्रमा वा  प्रकाशयुक्त चन्द्रमात्वया  हजुरले 
यत्र च  जहांसम्म दुश्यते  देखिन्छन् त्यां सम्म उक्तः  बताउनुभयो 





ताक्यार्थ हे शुकजी ! जहांसम्म सूर्यको प्रकाश छ र जहाँसम्म तारागण सहितका चन्द्रमा 
देखिन्छन्, त्यहाँसम्मको सम्पूर्ण भूमण्डलको वर्णन हजुरले गर्नुभयो । 


तत्रापि प्रिय्रतरथचरणपरिखातेः सप्तभिः सप्त सिन्धव उपक्कप्ता 
यत एतस्याः सप्तद्वीपविरोषविकल्पस्त्वया भगवन् खलु सूचित 


एतदेवाखिलमहं मानतो टक्षणतङच सवं विजिज्ञासामि ॥ २॥ 
पदार्थ उपक्कप्ताः  बने अहं  म अब 
भगवन्  हे प्रभ यतः  जुन रथचक्रले बनेका एतत्  यो सामान्यरूपले 
तत्र अपि  त्यो भूमण्डलमा सात समुद्रबाट नतादइएको कुरालाई 
पनि एतस्याः  यो पृथिवीको अखिलं एव  परै नै 


सप्तभिः  सात ओटा सप्तद्ीपविरोषविकल्पः  सात 
प्रियवरतरथचरणपरिखति  र 

  राजा ्रीपको रचना भएको कुरा 
प्रियत्रतका रथका पाड्ग्राले त्वया  हजुरले 

चारैतिर बनेका खाल्टाबाट खु  निश्चय नै मलाई 
सप्तसिन्धवः  सात समुद्र॒ सूचितः  सङड़त गरिसक्नुभयो 





मानतः  प्रमाणसहित 
लक्षणतः  लक्षण खुल्ने गरी 
सवं च  सम्पूर्ण कुरा 
विजिज्ञासामि  जान चाहन्हु 


ताक्यार्थ राजा प्रियत्रतको रथको पाडग्राले बनाएका खाल्डामा बनेका सात समुद्रले यस 
भूमण्डललाई सात भागमा विभाजन गरेका छन् भनी हजुरले भन्नुभएको धियो । अब मती सबे 
दीपको परिमाण र लक्षणसहित सम्पूर्ण विवरण विस्तारपूर्वक जान्न चाहन्टु । 


रामालन्द्री टीका 


१९४२ 
पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


अध्याय १६ 


भगवतो गुणमये स्थूलरूप आवेशितं मनो ह्यगुणेऽपि सूक्ष्मतम 
आत्मज्योतिषि परे ब्रह्मणि भगवति वासुदेवाख्ये क्षममावेशितुं तदु 


हैतद् गुरोऽहस्युवणैयितुमिति ॥ ३॥ 


पदार्थ हि  निश्चय नै 

गुरो  हे गुरुवर अगुणे अपि  निर्गुण भए पनि 
भगवतः  भगवान्को सृक्ष्मतमे  अत्यन्त सूक्ष्म 
गुणमये  गुणने युक्त आत्मज्योतिषि  आत्म 
स्थूलरूपे  स्थूलरूप ग्रह ज्योतिरूप 

नक्षत्र आदि मा परे बरह्मणि  परब्रह्म परमात्मामा 
आवेशितं  स्थिर गराइएको र 

मनः  मन नै वासुदेवाख्ये  वासुदेवसंज्ञक 


ताक्यार्थ भगवानूको सगुण स्थूलरूपमा लगाउने बानी परेको 
भगवान् वासुदेवसंज्ञक निर्गुण र अत्यन्त सूक्ष्म स्वरूपमा पनि 


भगवति  भगवानूमा पनि 
आवेशितं  लगाउन 
क्षमम्  समर्थ हुन्छ 

तदु ह  त्यस कारणले नै 
एतत्  यो सबे कुरा 
अनुवणयितुम्  वर्णन गर्न 
असि इति  समर्थ हुनुहुन्छ 





मन विस्तारे स्वयंप्रकाश परब्रह्म 
लाग्न सक्छ। अतः हे गुरुवर । 


भगवान्को स्थूलरूप भएको यस ब्रह्माण्डको विस्तारपूर्वक वर्णन गर्नुहोस् । 


ऋषिरुवाच  ऋषि श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
न वे महाराज भगवतो मायागुणविभूतेः 


काष्ठां मनसा वचसा 


वाधिगन्तुमलं विबुधायुषापि पुरुषस्तस्मात् प्राधान्येनैव 
भूगोलकविोषं नामरूपमानलक्षणतो व्याख्यास्यामः ॥ ४॥ 


पदार्थ काष्ठां  सीमालाई 

महाराज  हे महाराज परीक्षित् विब्ुघायुषा अपि  देवताहरूको 
। 

वे  निश्चय नै समान लामो आयु भएर पनि 
पुरुषः  मानिसले वचसा  वचनले 

भगवतः  भगवान्को मनसा वा  अथवा मनले पनि 


मायागुणविभूतेः  मायाका अधिगन्तुम्  पत्ता लगाउन 
सत्त्व, रज, तम यी तीन गुणका न अलम्  सक्दैन 
विस्तारको तस्मात्  त्यस कारण 


वाक्यार्थ हे राजा ! मानिसहरूले देवताको जत्तिके लामो आयु 


भूगोलकविशेषं  भूगोलको 
विशेषतालाई 

प्राधान्येन  म॒ख्यरूपले 
नामरूपमानटक्षणतः एव  नाम, 
रूप, परिमाण र लक्षणद्रारा मात्र 
व्याख्यास्यामः  व्याख्या गर्दछौं 
गर्द 





पाए तापनि भगवान्को मायाको 


विस्तार यत्ति ने छ भनेर मनले जानन वा वाणीले वर्णन गर्न समेत सक्दैन। त्यसैले भूगोलसम्बन्धी 
मुख्यमूख्य कुराको नाम, रूप, परिमाण र लक्षणको मात्रै सामान्यरूपले व्याख्या गर्दै 


भूमण्डलको वर्णन गर्व 


रामालन्द्री टीका 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


१९४३ 
अध्याय १६ 


  भ    नियुतयोजनविशाल  
या वाय दीप  कुवक्यकमरक शाम्यन्तरकाशा नसुतयजनावशारः 


समवतुंलो यथा पुष्करपत्रम् ॥ ५॥ 


पढार्थ कोशः  भूमण्डलरूपी कमलको 
यःवा अयंनजोयो हामी सात कोशमध्ये भित्री कोश हो 
सेको समवतुंलः  यो चारैतिर बराबर 
दीपः  जम्बूद्रीपछतत्यो बालो र 


कुवल्यकमलकोशाभ्यन्तर नियुतयोजनविशालः  एक 


लाख योजनसम्म फैलिएको छ 
यथा  जसरी 

पुष्करपत्रम्  कमलको पात 
सबेतिर बराबर भएर रहेको हुन्छ 





ताक्यार्थ यो प्रथिवी मण्डल एउटा ठुलो कमलको फूलजस्तो छ । सात द्वीप यसका कोष या 
मध्यभागजस्ता छन्। ती कोशरूप सात द्रीपमा हामी बसेको जो जम्बूद्रीप छ त्यो सबेभन्दा 
भित्रको कोश हो। यसको विस्तार एक लाख योजन छ भने यसको आकार कमलको पातसमान 
गोलाकार छ। 


  


यस्मिन् नव वषौणि नवयोजनसहस्रायामान्यष्टभिमंयादागिरिभिः 
सुविभक्तानि भवन्ति ॥ ६॥ 


पदार्थ नववषौणि  रम्यक, हिरण्मय 
यस्मिन्  जुन जम्बूद्रीपमा आदि नौ ओटा वर्षहरू 
नवयोजनसहस्रायामानि  नौनौ अष्टभिः  आठ ओटा 

हजार योजन विस्तार भएका मयांदागिरिभिः  सीमा स्वरूप 
ताक्यार्थ यस जम्बूद्रीपमा नौनौ हजार योजन विस्तार भएका रम्यक, हिरण्मय आदि नौ 
वर्षहरू छन्। यी नौ वर्षको सीमा बनेर आठ पर्वतहरू रहेका छन्। जसले प्रत्येक वर्षलाई बेग्ला 
बेग्लै द्ुट्याएका छन् । 


एषां मध्ये इलावृतं नामाभ्यन्तरवषं यस्य नाभ्यामवस्थितः सवतः 
सोवणंः कुलगिरिराजो मेर्दीपायामसमुन्नाहः कणिंकाभूतः 
कुवलयकमलस्य मृधनि दात्रंशत्सहस्रयोजनविततो मूले 
षोडरासहस्रं तावतान्तभूम्यां प्रविष्टः ॥ ७॥ 


रहेका पर्वतहरूमा 
सुविभक्तानि  बांडिएका 
भवन्ति  हन्छन् 








पदढार्थ यस्य  जसको भूमण्डलको 

एषां  यी वर्षहरूको नाभ्याम्  नाभिमा वा बीचमा कर्णिकाभूतः  फल जस्तै 
मध्ये  बीचमा दीपायामसमुन्नाहः  भएको कमलगट्राजस्तो 
इलावृतं नाम  इलावृत नाम॒ जम्बूद्रीपको पौलावट बराबर सवतः  सबै तिरबाट 
गरेको एक लाख योजन अग्लो सोव्णंः  सुने सुन भएको 
आभ्यन्तरवषं  भित्री वर्ष छ कुवलयकमलस्य  कमलरूपी मृधनि  चुचुरोतिर 


रामालन्द्री टीका 


१९४४ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 


कुलगिरिराजः  पर्वतहरूका 
राजा 


दात्रिंशत्सहस्रयोजनविततः  योजन भएको 

बत्तीस हजार योजन फैलिएको तावता  त्यत्ति नै योजन 
मूरे  फेदभागतिर अन्तभूम्यां  भूमिभित्र मेरुः  सुमेरु पर्वत 

षोडरासहस्रं  सोह हजार प्रविष्टः  पसेको अवस्थितः  रहेको छ 
ताक्यार्थ यी नौ वर्षको मारमा इलावृत नाम गरेको दसौँ वर्ष छ। त्यस इलावृत खण्डको ठीक 
बीचमा पर्वतहरूको राजा सुमेरु पर्वत रहेको छ । सुने सुनले बनेको एक लाख योजन अग्लो त्यो 
सुमेरु पर्वत भूमण्डलरूप कमलको फल जस्त देखिन्छ । त्यसको टुप्पाको भाग बत्तीस हजार 
योजन विस्तारित र फेदको भाग सोह हजार योजन फैलिएको छ भने सोहै हजार योजन भुद॑मा 
गडेको छ। 





उत्तरोत्तरेणेखावृतं नीलः उवेतः शङ्गवानिति तयो 
रम्यकदिरण्मयकुरूणां वषाणां मयांदागिरयः प्रागायता उभयतः 
क्षारोदावधयो द्िसहस्रपृथव एकैकशः पूर्वस्मात् पूरव॑स्मादुत्तर उत्तरो 
दशांशाधिकांशेन दैघ्यं एव हसन्ति ॥ ८ ॥ 

प्रागायताः  पूर्वं र पश्चिमतर्फ 


पदार्थ  


इलावृतं  इलावृतवर्षको 
उत्तरोत्तरेण  उत्तरतर्पा क्रमशः 
नीरः  नील 

४००५ 

इवेतः  श्वेत र 

शुञ्खवान् इति  शृङ्गवान् नाम 
गरेका 


फेलिएका 

उभयतः  दुबे तर्फबाट 
क्षारोदावधयः  क्षार समुद्रलाई 
छोएका 

दिसहस्रपृथवः  दुई हजार 
योजन चौडादइ भएका 


उत्तरः उत्तरः  क्रमशः दक्षिण 
दिशाबाट उत्तर दिशात्फ 
द्ांराधिकांरोन  दशांशभन्दा 
केही बदी अंशले 

स ४ 

द्यं एव  लम्बाइमा नै 
हसन्ति  कम छन्, चौडादइमा 


रम्यकहिरण्मयकुरूणां वषाणां  रयः  तीन ओटा पर्वतहरू छन् बराबर नै छन् 
रम्यक, हिरण्मय र कुरुवर्षका एकैकशः  प्रत्येक पर्वतहरू 

मयादागिरयः  सीमा द्ुट्याउने पूवंस्मात् पूवंस्मात्  पूर्वपूर्व 
वाक्यार्थ त्यस इलावृत खण्डको उत्तरमा क्रमशः नील, श्वेत र शृङ्गवान् नाम गरेका तीन 
पर्वतहरू छन्। यी पर्वतहरू क्रमशः रम्यक, हिरण्मय र कुर् नाम गरेका तीन वर्षका सीमा बनेर 


रहेका छन् । पूर्व र पश्मिपट्टि क्षार समुद्रसम्म फैलिएका यी प्रत्येक पर्वतको चौडाइ दुईदुई हजार 





योजन छ भने लम्बाडइ् चाहं पहिलोको तुलनामा पच्छिल्लो दशांशभन्दा केही बढी कम छ। 


एवं 


दक्षिणेनेरावृतं 


 ् 
नषवा 


हेमकूटो 


हिमालय इति 


प्रागायता यथा नीलादयोऽयुतयोजनोत्सेधा हरिवषकिम्पुरुषभारतानां 
यथासङ्ख्यम् ॥ ९॥ 


रामालन्द्री टीका 


१९९४५ 





पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 
पदार्थ गरेका तीन ओटा पर्वतहरू फिलिएका 

एवं  यसै गरी छन् अयुतयोजनोत्सेधाः  दश हजार 
इरावृतं  इलावृतवर्षको यथा  जसरी योजन अग्ला 

दक्षिणेन  दक्षिणतर्फ नीलादयः  नील आदि यथासङ्ख्यम्  क्रभेले 

निषधः  निषध पर्वतहरू फैलिएका छन् त्यस्तै हरिवषकिम्पुरुषभारतानां  
हेमकूटः  हेमकूट र यिनीहरू पनि हरिवर्ष, किम्पुरुषवर्ष र 
हिमालयः इति  हिमालय नाम प्रागायताः  पूर्व र पश्चिममा भारतवर्षका विभाजक छन् 


ताक्यार्थ यसै गरी इलावृत वर्षको दक्षिणतिर क्रमशः निषेध, हेमकूट र हिमालय नाम गरेका 
तीन पर्वतहरू छन् । नीलादि पर्वतहरू ४ यिनीहरू पनि पूर्वबाट पश्चिमतिर फैलिएका र दश हजार 
योजन अग्ला छन्। यिनीहरूले क्रमशः हरिवर्ष, किम्पुरुष र भारतवर्षको सीमालाई द्ुटूयाएका 
छन्। 


स त  माल्यवदुगन्धमादनावानीलनिषधायतो न्स 
तथेवेलावृतमपरेण पूर्वेण च द्ग 
द्विसहस्रं पप्रथतुः केतुमालभद्राश्वयोः सीमानं विदधाते ॥ १० ॥ 


माल्यवदुगन्धमादनौ  माल्यवान् 
र गन्धमादन नाम गरेका पर्वत 
आनीलनिषधायतो  उत्तरमा 
नीलपर्वतसम्म र दक्षिणमा 
निषधपर्वतसम्म फलिएका र सीमानं  सीमा 

द्विसहस्रं  दुई हजार योजन विदधते  बनेका छन् 
ताक्यार्थ त्यसै गरी त्यस इलावृतवर्षको पूर्वं ॑र पश्चिमतिर उत्तरमा नीलपर्वत र दक्षिणमा 
निषधपर्वतसम्म फैलिएका गन्धमादन र माल्यवान् नाम गरेका दुई पर्वत छन्। यिनीहरूको चौडाइ 
दुईदुरई हजार योजन छ र यिनले भद्राश्व तथा केतुमाल नामक दुई वर्षको सीमा निश्चित गरेका 
छन्। 


पदढार्थ 

तथेव  त्यसै गरी 
इलावृतम्  इलावृतवर्षको 
अपरेण  पश्चिमतर्फ र 
पूर्वेण च  पूर्वतर्फ पनि 
क्रमशः 


पप्रथतुः  फैलिएका छन् 

साथे 

् 
केतुमारमद्राङवयोः  केतुमाल र 
भद्राश्व नामका दुई वर्षहरूको 





मन्द्रो मेरुमन्दरः सुपाश्वंः कुमुद् इत्ययुतयोजनविस्तारोन्नाहा 
मेरोश्चतुदिशमवष्टम्भगिरय उपक्कप्ताः ॥ ॥ 


चार पर्वतहरू जो 
अयुतयोजनविस्तारोन्नाहाः  
मेरुमन्दरः  मेरुमन्दर दश हजार योजन अग्ला र त्यति 
सुपाश्वंः  सुपार्श्व र नै फैलिएका छन् ती पर्वतहरू 
कुमुदः इति  कुमुद नाम गरेका मेरोः  सुमेरुपर्वतको 


पदार्थ 
मन्द्रः  मन्दर 





चतुदिंशम्  चारेतिर 
अवष्टम्भगिरयः  
आधारपर्वतका रूपमा 
उपक्कप्ताः  कल्पित छन् 


ताक्यार्थ यी बाहेक सुमेर पर्वतको चारैतिर दशदश हजार योजन अग्ला र त्यत्ति ने चौडाइ 


रामालन्द्री टीका 


१९४६ 
पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 


भएका मन्दर, मेरुमन्दर, सुपार्श्व र कुमुद नाम गरेका चार पहाडहरू आधारपर्वतका रूपमा रहेका 
छन्। 
चतुष्वेतेषु चूतजम्बुकदम्बन्यग्रोधारचत्वारः पादपप्रवराः पवंत 
केतव इवाधिसहस्रयोजनोन्नाहास्तावद् विटपविततयः शतयोजन 


परिणाहाः ॥ १२॥ 


पढार्थ सय योजन अग्ला चूतजम्बूकदम्बन्यग्रोधाः  आंप, 
एतेषु  यी मन्दर आदि तावत्  त्यति नै जामुन, कदम र बरका 

चतुषु  चार पर्वतहरूमा विटपविततयः  हांगाहरू चत्वारः  चार ओटा 
पवंतकेतवः इव  पर्वतको फिजारिएका पादपप्रवराः  ठुला रुखहरू छन् 
टृप्पामा रेका रुण्डा जस्ता शतयोजनपरिणाहाः  सय 

अधिसहस्रयोजनोन्नाहाः  एघार योजन मोटा फेद भएका 





ताक्यार्थ यी चारे पर्वतहरूमाथि ध्वजाजस्ते भएर क्रमशः ओंप, जामुन, कदम र बरका चार 
रुखहरू रहेका छन्। सयसय योजन मोटाइ भएका ती प्रत्येक रुखहरू एघार सय योजन अग्ला 
छन् भने यिनका हाँगाहरू पनि त्यत्ति नै फिंजारिएका छन्। 


हदार्चत्वारः पयोमध्वि्चुरसमृष्टजला यदुपस्पशिंन उपदेवगणा 
योगेरवयीणि स्वाभाविकानि भरतषभ धारयन्ति ॥ १६॥ 


पदढार्थ हदाः  पोखरीहरू छन् रूपमा नै 

भरतर्षभ  हे भरतश्रेष्ठ परीक्षित् यदुपस्प्िंनः  जसको सेवन योगे्वयीणि  अणिमा आदि 
पयोमध्विश्ुरसमृष्ट्जलाः  दुध, गर्ने योगका सिद्धिहरू 

मह, उखुको रस र मिटो जलने उपदेवगणाः  गन्धर्व, किन्नर धारयन्ति  प्राप्त गर्दछन् 
भरिएका आदि उपदेवहरूले 

चत्वारः  चार ओट स्वाभाविकानि  स्वाभाविक 





ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! यी पर्वतहरूमा क्रमशः दुध, मह, उखुको रस र शुद्ध जलले भरिएका 
ठुलाड़ला चार ओट पोखरीहरू रेका छन्। यी चारे पोखरीहरूमा नुहाउने गन्धर्व, किन्नर आदि 
उपदेवहरू स्वाभाविक रूपमा अणिमा आदि योगका सिदधिले युक्त हन्छन् । 


देवोद्यानानि च भवन्ति चत्वारि नन्दनं चैत्ररथं वैभ्राजकं 
सवंतोभद्रमिति ॥ ९४॥ 


पढार्थ   चैत्ररथ सवंतोभद्रम् इति  सर्वतोभद्र 
नन्दनं  चार पर्वतमा नन्दन विभ्राजकं  वैभ्राजक र नाम गरेका 


रामालन्द्री टीका 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
चत्वारि  चार ओटा ब्गँचा पनि 
देवोद्यानानि च  देवताका भवन्ति  छन् 


१९४७ 
अध्याय १६ 


ताक्यार्थ यसै गरी ती चार पर्वतमा क्रमशः नन्दन, चैत्ररथ, वैभ्राजक र सर्वतोभद्र नाम गरेका 


देवताहरूका चार ओटा बरगँचाहरू पनि रहेका छन्। 


येष्वमरपरिवृढाः सह॒ सुरल्लनाललामयूथपतय उपदेवगणे 
रुपगीयमानमहिमानः किक विहरन्ति ॥ ९५॥ 


पदार्थ सुरकनाखलामयूथपतयः  
किल  निश्चय नै सुरस्त्रीहरूमा श्रेष्ठ अप्सराहरूको 
येषु  जुन बरगँचाहरूमा समूहका पनि मालिक भएका 
उपगीयमानमहिमानः  गन्धर्व अमरपरिवृढाः  प्रमुख देवताहरू 


आदिले महिमा गान गरिएका उपदेवगणेः  गन्धर्व किन्नर 


आदि उपदेवहरूका 
सह  साथमा 
विहरन्ति  घुम्छन् 





ताक्यार्थ यी चारे ब्गँंचामा प्रधान देवताहरू सुरसुन्दरीका नायक बनेर विहार गर्दछ्न् र गन्धर्व 


आदि उपदेवताहरू यिनीहरूको महिमागान गर्वछछन् । 


४ एकादशशतयोजनोचङगदेवचूतशिरसो     
मन्द्रात्स्ं  


  


गारशखर 


स्थूलानि फलान्यमृतकल्पानि पतन्ति ॥ १६॥ 


पदार्थ शिरसः  एघार सय योजन 
मन्दरोत्सङ्ग  मन्दर पर्वतका अग्लो देवताहरूको ओंपको 
काखमा रुखबाट 
एकादशरतयोजनोक्ुङ्गदेवचूत गिरिशिखरस्थूलानि  पहाडको 


चुचुरो जत्रा ठुला 
अमृतकल्पानि  अमृतसमान 
फलानि  फलहरू 

पतन्ति  खस्दछन् 





वाक्यार्थ मन्दराचलको शिखरमा एघार सय योजन अग्लो जुन देवताहरूको ओंपको रुख छ, 
त्यसबाट पहाडका चुचुराजस्ता ठुलाठला अमृतसमान स्वादिला फल खस्दछन् । 


 र  
तषा 


मन्द्रगिरिरिखरान्निपतन्ती    


विश्ीयंमाणानामतिमधघुरसुरभिसुगन्धिबहुलारुणरसोदेना 


रुणोदा नाम॒ नदी न्ती पूर्वेणेलावृत 


मुपप्लावयति ॥ १७॥ 
पढार्थ रुणरसोदेन  अति मिठो, 
तेषां  ती धरे अग्ला रुखबाट सुगन्धी, बास्नावाला रातोरातो 
विश्ीयंमाणानाम्  खसेर फुटेकारसरूपी जलले युक्त भएकी 
फलहरूको अरुणोदा नाम  अरुणोदा 


नदी  नदी 
मन्द्रगिरिहिखरात्  मन्दराचल 
पर्वतबाट 


निपतन्ती  खस्दै 





अतिमधुरसुरभिसुगन्धिबहुला नामकी 


पूर्वेण  पूर्वतर्फबाट 


रामालन्द्री टीका 


१९४८ 
पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 


इलावृतम्  इलावृत वर्षलाई उपप्लावयति  सिञ्चित गर्छिन् 


ताक्यार्थ ती धैरे अग्ला रुखबाट खसेर फुटेका ओंपका फलबाट अत्यन्त सुगन्धित र मिटे 
रातोरातो रस बग्न थाल्दछछ। त्यही रसबाट बनेकी अरुणोदा नाम गरेकी नदीले मन्दराचलको 
शिखरबाट रैर इलावृतवर्षको पूर्वपट्टिको भागलाई सिञ्चित गरेकी छन् । 


यदुपजोषणाद् भवान्या अनुचरीणां पुण्यजनवधूनामवयवस्पदा 
सुगन्धवातो दशयोजनं समन्तादनुवासयति ॥ १८ ॥ 


पदढार्थ पुण्यजनवधूनाम्  यक्षका समन्तात्  चारैतिर 
यदुपजोषणात्  जुन अरुणोदा पत्नीहरूको दशयोजनं  दश योजनसम्म 
नदीको जलको सेवन गर्नाले अवयवस्पशंसुगन्धवातः  अनुवासयति  सुगन्धित बना्ंछ 


भवान्याः  देवी पार्वतीका अङ्गलाई द्ुनाले सुगन्धित भएको 
अनुचरीणां  अनुचर भएका हावाले 





ताक्यार्थ पार्वतीका अनुचर यक्षपत्नीहरूले त्यस अरुणोदा नदीको जलपान गरेका हूनाले 
उनीहरूको शरीरलाई छोएर सुगन्धित भएको हावाले चारैतिर दशदश योजनसम्मको सम्पूर्ण 
भूभागलाई सुगन्धित बनारँछ । 


एवं  जम्बूफलानामत्युच्वनिपातविरीणांनामनस्थिप्रायाणामिभ 
कायनिभानां रसेन जम्बू नाम नदी मेरुमन्द्रशिखराद् 
युतयोजनादवनितरे निपतन्ती दक्षिणेनात्मानं यावदिलावृत 
मुपस्यन्दयति ॥ १९॥ 


पढार्थ जम्बृफलानाम्  जामुन फलको अवनितठे  तल भुर्ेमा 

एवं  यस्तै मेरुमन्दर पर्वतमा रसेन  रसले बनेको निपतन्ती  खस्दै 
अत्युच्वनिपातविशीणांनाम्  धेरै जम्बू नाम  जम्बू नाम गरेको दक्षिणेन  दक्षिणपह्टिबाट 
अग्लो ठाडँबाट खस्नाले फुटेका नदी  नदी इलावृतं यावत्  इलावृत 
इभकायनिभानां  हात्तीको अयुतयोजनात्  दश हजार खण्डसम्म 

शरीरजत्रा ठुला योजन अग्लो आत्मानं  आफूलाई 
अनस्थिप्रायाणाम्  अत्यन्त मेरुमन्द्रशिखरात्  मेरमन्दर उपस्यन्दयति  प्रवाहित गर्चिन् 
साना बियाँं भएका पर्वतको चुचुराबाट 





ताक्यार्थ यसै गरी मेरुमन्दर पर्वतमा रहेको जामुनको रुखबाट हात्तीजत्रा ठुला ठुला तर बियाँ 
चाहं अत्यन्त साना भएका फलहरू रर्दछन् । धैरे माथिबाट खस्नाले फुटेका ती फलबाट बगेको 
रसबाट उत्पनन भएकी जम्बू नामकी नदी मेरुपर्वतको दश हजार योजन अग्लो चुचुरोबाट रेरेर 
इलावृतखण्डको दक्षिणभागलाई सिञ्चित गर्दै बगेकी छ्छिन् । 


रामालन्द्री टीका 


१९४९ 
पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 
    रोधसोर्या      तद्रसेनानुविघ्यमाना 
तावदुभयोरपि रोधसोयां मृत्तिका तद्रसेनानुविध्यमाना 
वाय्वकसंयोगविपाकेन सदामरलोकाभरणं जाम्बूनदं नाम सुवणं 


भवति ॥ २०॥ 
पढार्थ रोधसोः  किनारको गहना भएको 
तद्रसेन  त्यो नदीको जलले मृत्तिका  माटो छ त्यो जाम्बूनदं नाम  जाम्बूनद नाम 
तावत्  पुरै वाय्वकंसंयोगविपाकेन  वायु र गरेको 
अनुविध्यमाना  भिजेको सूर्यको संयोगबाट भएको सुवणं  सुन 
या जो नदीको पाकद्रारा भवति  हुन्छ 
उभयोः  दुबै तर्फका सदा  सरै 
अपि  पनि अमरलोकाभरणं  देवलोकको 





ताक्यार्थ त्यस जम्बू नदीको दुवै किनारको माटो त्यस नदीको रसले भिजेर जब सूर्य र 
हावाको संयोगले सुक्दछ तब त्यही माटो देवलोकलाई विभूषित पार्ने जाम्बूनद नाम गरेको उत्तम 
सुन बन्दछ । 


यदु ह वाव विबुधादयः सह युवतिभिमुंकुटकटककटि 
सूत्राद्याभरणरूपेण खलु धारयन्ति ॥ २१९॥ 





पढार्थ गन्धर्व आदिले रूपेण  मुकुट, बाला, कन्धनी 
यदु ह वाव  जुन जाम्बूनद नाम युवतिभिः  आना पत्नीहरूका आदि गहनाको रूपमा 

गरेको सुनलाई निश्चय ने सह  साथमा खलु  निश्चय नै 

विबुधादयः  देवता, यक्ष र॒ मुकुटकटककरिसूत्राद्याभरण धारयन्ति  धारण गर्दछछन् 


ताक्यार्थ त्यस जाम्बूनद नाम गरेको उत्तम सुनलाई देवता, यक्ष र गन्धर्वहरूले आपफ्ना 
पत्नीहरूसंगे मुकुट, बाला र सिक्री आदि गहना बनाएर लगारंछन्। 


यस्तु महाकदम्बः सुपारर्वनिरूढो यास्तस्य कोटरेभ्यो विनिःसृताः 
पञ्चायामपरिणाहाः पञ्च॒ मधुधाराः सुपार्वशिखरात् 
पतन्त्योऽपरेणात्मानमिलावृतमनुमोदयन्ति ॥ २२॥ 





पढार्थ रुख छ पञ्चायामपरिणाहाः  पां चपांँच 
यः तु  जुन पश्चिमतर्फको तस्य  त्यस रुखका गालो बराबरका 
सुपार्वैनिरूढः  सुपार्श्व कोटरेभ्यः  टोडकाहरूबाट पञ्च  पाँच ओटा 

पर्वतमा रहेको विनिःसृताः  निस्किएका मधुधाराः  महका धाराहरू 
महाकदम्बः  ठुलो कदमको याः  जुन छन्, तिनीहरू 


रामालन्द्री टीका 


९९५० 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 
सुपाख्वशिखरात्  सुपार्श्व आत्मानम्  आफ्ना अनुमोदयन्ति  सुवासित गर्दछछन् 
पर्वतको चुचुरोबाट अपरेण  पश्चिमतर्फको 

पतन्त्यः  खस्दे इलावृतम्  इलावृत खण्डलाई 


ताक्यार्थ सुपार्श्व पर्वतमाथि जुन इलो कदमको रुख छ, त्यसका पाँच ओटा प्वालहरूबाट 
पाँच पांच अँगालो बराबरका महका पाँच धाराहरू निस्कन्छन्। महका यी धाराहरू सुपार्श्व 
पर्वतको चुचुरोबाट तल रैर इलावृतवर्षको पश्चिमी भूभागलाई आफ्नो सुगन्धले सुवासित गर्द 
बर्दछन् । 

या  द्युपयुञ्जानानां मुखनिवोसितो वायुः समन्ताच्छत 


योजनमनुवासयति ॥ २३॥ 


पदार्थ व्यक्तिहरूका समन्तात्  चारैतिरबाट 

हि  निश्चय नै मुखनिवौसितः  मुखबाट रातयोजनम्  सय योजनसम्म 
याः  जुन मधुधाराहरूलाई निस्किएको अनुवासयति  सुगन्धित गर्दछ 
उपयुञ्जानानां  सेवन गर्ने वायुः  वायुले 





ताक्यार्थ यो महको सेवन गर्न व्यक्तिको मुखबाट निस्केको वायुले आफ्नो चरैतिरबाट सय 
सय योजनसम्मको क्षेत्रलाई सुगन्धित गर्द । 


एवं कुमुदनिरूढो यः शतवल्टो नाम॒ वरस्तस्य स्कन्धेभ्यो 
नीचीनाः पयोद्धिमधुघृतगुडान्नादयम्बरराय्यासनाभरणादयः सवं 
एव॒ कामदुघा नदाः कुमुदाग्रात् पतन्तस्तसुत्तरेणे 
लावृतमुपयोजयन्ति ॥ २४ ॥ 





पदार्थ स्कन्पेभ्यः  हांगाहरूबाट नदाः  यी नदीहरू 

एवं  यसै गरी नीचीनाः  तलतिर फरकिएका कुमुदाग्रात्  कुमुद पर्वतको 
कुमुदनिरूढः  कुमुद पर्वतमा पयोद्धिमघुघृतगुडान्नादयम्बर चुचुरोबाट 

रहेको शय्यासनाभरणादयः  दुध, दही, पतन्तः  खस्वै 

यः जो धिउ, मह, सख्खर, अन्न, कपडा, उत्तरेण  उत्तरतर्फबाट 
शतवल्शाः नाम  शतवल्श नाम बिद््यौना, आसन र गहना आदि तम् इलावृतम्  त्यो इलावृतको 
गरेको सवं एव  सवे नै भूभागलाई 

वटः  बरको रुख छ कामदुघा  कामना अनुसारको उपयोजयन्ति  सिञ्चित गर्दछछन् 
तस्य  त्यसका फल दिने 


ताक्यार्थ यसे गरी कुमुद पर्वतमा रहेको जो शतवल्श नाम गरेको बरको रुख छ त्यसका 
हाँगाहरूबाट तलतिर बग्ने अनेक नदीहरू निस्किएका छन्। ती नदीहरूबाट दुध, दही, धि, अन्न, 


रामालन्द्री टीका 


१९५९ 
पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 


कपडा, बिद्छयोना, आसन र आभूषण आदि इच्छानुसारका सबे फलहरू मिल्दछन्। कुमुद पर्वतको 
चुचुराबाट फरेका ती नदीहरूले इलावृत खण्डको उत्तरी भागलाई सिञ्चत गर्दछन् । 


यानुपलुषाणानां न कदाचिदपि प्रजानां वटीपलितक्छमस्वेद् 
दोर्गन्ध्यजरामयमृत्युछीतोष्णवेवरण्योपसगांदयस्तापविरोषा भवन्ति 
यावज्जीवं सुखं निरतिशयमेव ॥ २५॥ 


पदुर्थ सगांदयः  छला चाउरी पर्ने, तापविरोषाः  तापहरू, 
यान्  जुन नदीहरूलाई कपाल फुल्ने, थकाइ लाग्ने, न भवन्ति  हैदेनन् 

उपञयुषाणानां  उपयोग गर्ने र आउने, गनाउने, बुदयाई, यावज्जीवं  जीवनभर 
प्रजानां  व्यक्तिहरूको रोग लागने, मरने, जाडोगर्मी निरतिशयम्  अत्यन्त 


कदाचित् अपि  कहिल्यै पनि हने, वर्ण बिग्रिने तथा अरू सुखं एव  सुख मात्र प्राप्त हुन्छ 
वलीपकितक्लमस्वेददो्गन्ध्य शरीरसम्बन्धी सम्पूर्ण विकार 
जरामयमृत्युशीतोष्णवेवरण्योप आदि 

ताक्यार्थ यी नदीहरूको जलको उपयोग गर्न प्राणीहरूलाई छलामा चाउरी पर्ने, कपाल फुल्ने, 
थका लाग्ने, शरीरमा पसिना आउने, दुर्गन्ध निस्कने, बुदया्ई, रोग, मृत्यु, सर्दीगर्मी इत्यादि कुनै 
पनि कष्टले कहिल्यै सता्ँदेन र जीवनभर सुख नै सुख मिल्दछ। 


कुरङ्गकुररङुसुम्भवेकडत्िकूटरिरिरपतङ्गरुचकनिषधरिनीवासकपिल 
शद्धवेदू्य॑नारुषिहंसर्षभनागकालञ्जरनारदादयो विंशतिगिरयो मेरोः 
कर्णिकाया इव केसरभूता मूलदेशो परित उपक्कप्ताः ॥ २६॥ 





पदार्थ षभनागकालञ्जरनारदादयः  विंशतिगिरयः  बीस ओटा 
मेरोः  सुमेरु पर्वतको कुरङ्ग, कुरर, कुसुम्भ, वेकड़, पर्वतहरू 
मूलदेशे  मूल प्रदेशमा त्रिकूट, शिशिर, पतङ्ग, रुचक, क्णिकायाः  कमलगद्राको 
परितः  चरतिर निषध, शिनीवास, कपिल, वरिपरि 


कुरङ्गकुररकुसुम्भवेकडत्रिकूट शङ्ख, वैदूर्य, जारुधि, हंस, केसरभूताः इव  केशर रहे 
शिदरिरपतङ्गरुचकनिषधरिनी नाग, कालञ्जर र नारद उपक्लृप्ताः  रहेका छन् 
वासकपिलद्वेदूर्यजारुधिहंस आदि नाम गरेका 
ताक्यार्थ कमलगदाको चारेतिर केसर रहे त्यस सुमेरु पर्वतको फेदको चारैतिर कुरङ्ग, कुरर, 
कुसुम्भ, वेकड़, त्रिकुट, शिशिर, पतङ्ग, रुचक, निषध, शिनीवास, कपिल, शडख, वेटूर्य, जारुधि, 
हंस, ऋषभ, नाग, कालञ्जर र नारद आदि बीस ओट पर्वतहरू रहेका छन् । 


जठरदेवकूटौ मेरुं पूर्वेणाष्टादशयोजनसहस्मुदगायतो द्विसहस्रं 
पृथुतुङ्गौ भवतः। एवमपरेण पवनपारियात्रो दक्षिणेन केखासकरवीरो 


रामालन्द्री टीका 





१९५२ 
पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 


दिको 


प्रागायतवेवमुत्तरतस्त्रिशुञ्मकरावष्टभिरेतेः परिस्तृतोऽग्निरिव 
परितश्चकास्ति काञ्चनगिरिः ॥ २७ ॥ 


पदढार्थ भवतः  छन् उत्तरतः  उत्तरपद 

मेरुं  सुमेरु पर्वतको एवम्  यसै गरी ्रिशङ्खमकरो  तरिशृङ्ग र मकर 
पूर्वेण  पूर्वपहट अपरेण  मेरुको पश्चिमतर्फ नाम भएका पर्वतहरू छन् 
अष्टादङ्ायोजनसहस्रम्  अटार त्यस्तै खालका एतेः  यी रजतमय 

हजार योजन पवनपारियात्रो  पवन र अष्टभिः  आठ पर्वतहरूले 
उदगायतो  उत्तर र दक्षिणतर्फ पारियात्र नाम गरेका पर्वत छन् परितः  चारैतिरबाट 
फैलिएका दक्षिणेन  दक्षिणपदटि परिस्तृतः  घेरिएको 


द्विसहस्रं  दुई हजार योजन कैखासकरवीरो  कैलास र॒ काञ्चनगिरिः  सुवर्णमय सुमेरु 
पृथुतुब्नौ  चौडादइ र उचादइ  करवीर नाम गरेका पर्वत पर्वत 





भएका प्रागायतो  पूर्व र पश्चिम अग्निः इव  आगो जस्तै 
जठरदेवकूटौ  जठर र देवकूट फफैलिएका छन् चकास्ति  सुशोभित छ 
नाम गरेका पर्वतहरू एवम्  यसै गरी 


ताक्यार्थ यिनका अतिरिक्त मेरुको पूर्वपद जठर र देवकूट नाम गरेका दुई ओट पर्वत छन्। 
यी दुवे पर्वतहरू अठारअटठार हजार योजन लामा, दुई दुई हजार योजन चौडा र त्यत्तिकै अग्ला 
छन् । त्यसै गरी पश्चिमपट्ट पवन र पारियात्र, दकषिणपट्ट कैलास र करवीर तथा उत्तरपद त्रिशृङ्ग 
र मकर नाम गरेका दुरईदुई पर्वत रहेका छन् । यी चांँदीका आठ पर्वतहरूले चारैतिरबाट घेरिएको 
सुनोलो सुमेरुपर्वत बलेको अग्निजस्तै अत्यन्त चम्किलो देखिन्छ । 


   ९८   आत्मयोनेर्मघ्यत उपक्कप्तां  

मरमूघान भगवत ए उपक्लप्ता पुरीमयुत 
योजनसाहस्रीं ध  ५ रातकोम्भीं ू ९ 

योजनसाहस्रीं समचमुरसा रातकोम्भीं वदान्त ॥ २८ ॥ 





पढार्थ अयुतयोजनसाहस्रीं  करोड आत्मयोनेः  ब्रह्माजीको 
मेरोः  सुमेर पर्वतको योजन दुलो पुरीम्  सहर छ भनेर 
मूधैनि  चुचुरोमा शातकोम्भीं  सुनद्रारा वदुन्ति  भन्दछन् 
मध्यतः  बीचबाट उपक्कप्तां  तयार गरिएको 

समचतुरस्रां  चारपाटा मिलेको भगवतः  भगवान् 


ताक्यार्थ त्यसै सुमेरु पर्वतको शिखरको ठिक बीच भागमा भगवान् ब्रह्माजीको चारपाटा 
मिलेको करोडौँ योजन इलो सुने सुनले बनेको सहर छ भनेर भनिन्छ । 


तामनुपरितो लोकपाखानामष्टानां यथादिशं यथारूपं तुरीयमानेन 
पुरोऽष्टावुपक्छप्ताः ॥ २९॥ 


रामालन्द्री टीका 


पञ्चम स्कन्ध 


पदठार्थ 

ताम् अनु  त्यसैको तल 
परितः  चारैतिर 

यथादिशं  दिशा अनुसार 
यथारूपं  जस्त हुनुपर्ने हो 


श्रीमद्भागवत 


त्यस्तै खालका 

तुरीयमानेन  ब्रह्मपुरीको चौथाद 
परिणामवाला 

अष्टानां  आठ ओटा 
लोकपालानाम्  लोकपालहरूका 





१९५२ 
अध्याय १६ 


अष्टो  छुट्टाद्ुटटै आठ 
ओटा 

पुरः  सहरहरू पनि 
उपक्कप्ताः  कल्पित छन् 


ताक्यार्थ ब्रह्माजीको सहरभन्दा तल पूर्व आदि आठ दिशा र उपदिशामा यिनका मालिक इन्द्र 
आदि आठ लोकपालहरूका आठ ओटा सहरहरू रहेका छन्। ती सहरहरू जुन देवतालाई जुन 
दिशा तोकिएको छ, त्यसैअनुसार उनीहरूलाई मिल्ने किसिमका छन्। यी सहरहरूको क्षेत्रफल 
चादिं ब्रह्माजीको सहरको एक चौथाइ बराबर छ । 


टिप्पणीं  आठ लोकपालका आठ ओट सहरहरू यस प्रकार छन् अमरावती, तेजोवती, 
संयमनी, कृष्णाङ्ना, श्रद्धावती, गन्धवती, महोदया र यशोवती । 


इति श्रीमदुभागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां पञ्चमस्कन्धे 


भुवनकोरावणंनं नाम षोडरोऽध्यायः ॥ १६ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


१९५४ 
पञ्चम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 
अथ गोऽध्याय 
अथ सप्तदशाऽध्यायः 
गङ्ञाको विवरण र भगवान् शङ्खदरारा सङर्षणको स्तुति 
श्रीडुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
तत्र भगवतः साक्षाद् यज्ञलिङ्गस्य विष्णोविकरमतो वामपादाङ्ुष्ठनख 
निभिन्नोध्वाण्डकयहविवरेणान्तप्रविष्टा या बाद्यजरधारा 


तच्चरणपङ्जावनेजनारुणकिञ्जल्कोपरन्जिताखिक्जगदघमला 
पहोपस्पशंनामला साक्षाद् भगवत्पदीत्युपलक्षितवचोऽभिधीय 
मानातिमहता कालेन युगसहस्रोपलक्षणेन दिवो मृधंन्यवततार यत्तद् 


अध्याय १७ 


विष्णुपदमाहुः ॥ १॥ 


पदार्थ 

तत्र  त्यस भगवान्को वामन 
अवतार भएको अवस्थामा 
यज्ञलिङ्गस्य  वलि महाराजको 
यज्ञमा वामनरूप धारण 
गर्नैवाला 

विक्रमतः  दायाँ पाउले 
पुथिवीलाई ढाकेर बाँया पाड 
माथितिर लैजानुहुने 

साक्षात्  साक्षात् 

भगवतः  भगवान् 

विष्णोः  विष्णुका 
वामपादाङ्ुष्ठनखनि्िन्नो 
घ्वाण्डकटाहविवरेण  बायाँ 
पाडको बुढी ओँलाको नडले 
लाग्दा माथितिर फटेर बनेको 


प्रविष्टा  पसेकी 
तच्वरणपद्कजावनेजनारुण 
किञ्जल्कोपरन्जिताखिलजगद् 
घमलापहोपस्पशंनामला  
भगवान्को चरणलाई पखालेर 
बगेकाले चरणरूप कमलको 
केसर कुङ्कुम आदिले युक्त 
हदा रातो वर्ण भएकी, आचमन 
आदि गर्ने सम्पूर्ण प्राणीहरूको 
मललाई पखालेर पनि आपू 
चाहं निर्मल भएकी 

या  जुन 

बाह्यजलधारा  पृथिवी आदि 
आठ आवरणभन्दा बाहिर बग्ने 
चिन्मय जलधारालाई 
अनुपलक्षितवचः  त्यस वेला 


ब्रह्माण्डरूप कराहीको प्वालबाट कुनै वचनले उपलक्षित 


अन्तः  भित्र 


नभएकाले 





साक्षात् भगवत्पदी  साक्षात् 
भगवान्को पाडनाट उत्पन्न 
भएकाले भगवतूपदी जाहवी 
इत्यादि नामले 

अभिधीयमाना  पुकारिएकी 
गङ्गा 

युगसहस्रोपलक्षणेन  हजार 
युगको समय बित्दैजौदा 
अतिमहता  ज्यादै धरै 
काठेन  समयपचछ्छि 

द्विः  स्वर्गको 

मूधनि  शिर समान भएको 
ध्रुवलोकमा 

अवततार  अवतीर्ण भडन् 
यत्तत्  जुन त्यो ध्रुवलोकलाई 
विष्णुपदम्  विष्णुपद भनेर 
आहुः  भन्दचछछन् 


ताक्यार्थ हे राजा ! जब राजा वलिको यज्ञशालामा साक्षात् यज्ञमूर्ति विष्णु भगवानूले तीन 


रामालन्द्री टीका 


१९५५ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १७ 


लोक नाप्नका निम्ति आफ्नो पाड उठाउनुभयो त्यसै वेला भगवान्को देन्रे पाडको बुढी ओँलाको 
नडले लाग्नाले माथिल्लो ब्रह्माण्ड फुट्न गई प्वाल पयो । त्यस प्वालबाट सुगन्धित केशरयुक्त 
भगवान्को पाड पखालिएको रातोरातो पानी बाहिर निस्क्यो । त्यस निर्मल जलधाराको स्पर्श 
हनासाथ संसारका प्राणीहरूको सम्पूर्ण पाप पखाल्छिन् तर त्यो जल सदा निर्मल नै रहन्छ। 
भगवानूको चरणबाट उत्पन्न भएको हदा पहिलापहिला त्यस जललाई अरू नाम नभएर 
भगवत्पदी भनिन्थ्यो । हजारों युग बितेपछि त्यो जलधारा स्वर्गको शिरोभागमा रहेको धरुवलोकमा 
खस्यो, जुन ध्रुवलोकलाई विष्णुपद पनि भनिन्छ। 


यत्र॒ ह वाव वीरव्रत ओत्तानपादिः परमभागवतो 
ऽस्मत्कुलदेवताचरणारविन्दोदकमिति यामनुसवनसुत्कृष्यमाण 


भगवदुभक्तियोगेन ददं व्लिद्यमानान्तहदय ओत्कण्ट्यविवशा 
मीलितलोचनयुगलकुडमलविगलितामलवाष्पकलयाभिन्यज्यमान 
रोमपुरककुरुकोऽघुनापि परमाद्रेण शिरसा बिभति ॥ २॥ 


पदार्थ युगलकुडमर्विगलितामलबाष्प ओत्तानपादिः  उत्तानपादका 
यत्र  जुन धरुवलोकमा कठ्याभिव्यज्यमानरोम छोरा धरुवले 

ह वाव  निश्चय नै पुलककुलकः  अतिशय याम्  जुन गङ्गालाई 
अनुसवनम्  प्रतिक्षण उत्कण्ठाका कारण अधीर भई अस्मत्कुलदेवताचरणारविन्दो 
उत्कृष्यमाणभगवद्भक्तियोगेन  चिम्लिएका नेत्रकमलबाट निर्मल दकम् इति  हाम्रा कुलदेवता 


ज्यादै बहिरहेको भगवान्को 
भक्तियोगका कारणले 

ददं  अत्यन्त 
क्लिद्यमानान्तहंदयः  हदय 
गद्गद् भएका 


आंँसुका धारा बगिरहेका र 
शरीरमा रोमावलीहरू अत्यन्त 
र भटद्रहेका 

वीरवतः  दृढ सङ़ल्पवाला 
परमभागवतः  भगवान्का 


ओत्कण्ट्यविवशामीलितलोचन परमभक्त 


भगवान् विष्णुको चरणकमल 
बाट आएको जल हो भनेर 
अधुना अपि  अहिले पनि 
परमाद्रेण  अत्यन्त आदसपूर्वक 
शिरसा  आफ्नो शिरले 

बिभतिं  धारण गर्नृहुन्छ 





ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! त्यस ध्रुवलोकमा उत्तानपादका छोरा भगवान्का परमभक्त ध्रुवजी 
बस्नुहुन्छ । उहांले अत्यन्त भक्तिभावपूर्वक यो त हाम्रा कुलदेवताको चरणोदक हो भन्ने सम्णेर 
विष्णुपदी जाहवी गङ्गाजीको त्यस जललाई आज पनि आदरपूर्वकं आफ्नो शिरमा धारण 
गर्नृहुन्छ । त्यस वेला परमभक्तिका कारण उहाँको हृदय अत्यन्त गद्गद् हुन्छ, उत्कण्ठाले गर्दा 
विवश भएर चिम्लिएका दुबे आंँखाबाट निर्मल आंसुका धारा बगन थाल्दछन् र शरीरमा रोमाञ्च 
उत्पन्न हुन्छ । 


ततः सप्त ऋषयस्तत्प्रभावाभिनज्ञा यां ननु तपस आत्यन्तिकी 


सिद्धिरेतावती सस    स 
सिद्धिरेतावती भगवात सवात्मान वासुदव ऽनुपरत 
रामालन्द्री टीका 


१९५६ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १७ 


पे कु 


भक्तयगरुमभनवपाक्षतान्याधात्मगतया मुक्तवमवागता मुमुक्षव इव 
सबहुमानमदययाप जटाजूटरुदहन्त ॥ ३॥ 


पदार्थ एतावती  यत्ति नै हो भनेर यां  जुन गङ्गाजीलाई 
ततः  त्यसपछि सवांत्मनि  सबैका आत्मा मुमुक्षवः  मुमृक्षुहरूले 


स्वरूप 

भगवति  भगवान् 
सो 

वासुदेवे  वासुदेवमा 


आगतां  स्वतः प्राप्त भएको 
मुक्तिम् इव  मुक्तिलाई फै 
अद्य अपि  आज पनि 


तत्प्रभावाभिज्ञाः  ती गङ्गाको 
प्रभावलाई बुरका 
सप्त ऋषयः  सात जना 


ऋषिहरू अनुपरतभक्तियोगलाभेन  सबहुमानम्  अत्यन्त 

ननु  निश्चय ने निरन्तर लागिरहेको भक्तियोगबाटआदरपूर्वक 

तपसः  आप्नो तपस्याको उपक्षितान्याथांत्मगतयः  धर्म॑ जटाजूटः  जटाका रूपमा 
आत्यन्तिकी  परम आदि पुरुषार्थ र आत्मज्ञान रहेका केश समूहद्रारा 
सिद्धिः  सिद्धि समेतलाई उपेक्षा गर्दै उद्वहन्ति  धारण गर्दछछन् 





ताक्यार्थ त्यसपच्ि ती गङ्गाको प्रभाव जानेका र सर्वात्मा भगवान् वासुदेवमा गरिएको अट्ट 
भक्तिलाई नै परमधन मानने हुनाले अरू सबै कामनाको परित्याग गरेका आत्मनिष्ठ सप्तर्षिहरू 
तपस्याको परमसिद्धि यही नै हो, योभन्दा बदूता अरू कुनै फल पाउनु छैन भन्ने बुषेर जसरी 
मोक्षको कामना गर्नहरू मूक्तिलाई ग्रहण गर्दछन् त्यसै गरी आजसम्म पनि ती गङ्गाजीलाई अत्यन्त 
आदरपूर्वक आफ्नो जटाजूटमा धारण गर्दछन् । 


ततोऽनेकसहस्रकोटिविमानानीकसङ्कदेवयानेनावतरन्तीन्दु 
मण्डरमावायं ब्रह्मसदने निपतति ॥ ४॥ 


पदढार्थ आकाशमार्गबाट ब्रह्मसदने  सुमेरु पर्वतको 
ततः  त्यसपछि अवतरन्ती  तलतिर ओर्लेकी चुचुरोमा रहेको ब्रह्मलोकमा 
अनेकसहस्रकोटिविमानानीक गङ्गाजी निपतति  रर्चिन् 
सङ्कलदेवयानेन  हारौ करोड इन्दुमण्डलम्  चन्द्रमण्डललाई 

विमानै विमानले ढाकिएको आवायं  भिजाँदे 





ताक्यार्थ त्यहोँबाट गङ्गाजी देवताहरूका करोड विमानले घेरिएको आकाशको बाटो हदे तल 
ओर्लिएर चन्द्रमण्डललाई पवित्र पार्दै पहिले सुमेरुपर्वतको चुचुरोमा रहेको ब्रह्मलोकमा र्च् । 


तत्र॒ चतुधां भिद्यमाना चतुभिनांमभिश्चुदिंशमभिस्पन्दन्ती 
नदनदीपतिमेवाभिनिविराति सीताटकनन्दा चश्षभ॑दरेति ॥ ५॥ 
पदार्थ सीता  सीता चक्षुः  चक्षु र 
तत्र  त्यहां अरुकनन्दा  अलकनन्दा भद्रा इति  भद्रा यस्ता 


रालालन्द्री टीका 


पञ्चम स्कन्ध 
चतुभिंः  चार 
नामभिः  नामले 


 
चतुधा  चार प्रकारले 


श्रीमद्भागवत 


चतुदिंशम्  चारदिशाबाट चार 
धारा भएर 

अभिस्पन्दन्ती  बगिरेकी 
गङ्गा 


९९५७ 
अध्याय १७ 


नदनदीपतिम्  सम्पूर्ण 


नदीनालाका पति समुद्रमा 
एव  नै 





भिद्यमाना  विभाजित भएकी अभिनिविशाति  प्रवेश गर्छिन् 


वाक्यार्थ त्यहाँ यी गङ्गाजी सीता, अलकनन्दा, चक्षु र भद्रा नामले चार भागमा विभक्त हुन्छिन् 
र अलगअलग चार दिशामा बग्दे अन्तमा सम्पूर्ण नदीका मालिक समुद्रमा मिसिन्छिन्। 


सीता त॒ ब्रह्मसदनात् केसराचखादिगिरिरिखरेभ्योऽघोऽघः 
प्रस्रवन्ती गन्धमादनमधंसु पतित्वान्तरेण भद्रारववरषं प्राच्यां दिशि 
क्षारसमुद्रममिप्रविशति ॥ ६॥ 





पढार्थ हदे अन्तरेण  बीचबाट बण्दै 

सीता तु  सीता नाम गरेको अधः अधः  तलतल प्राच्यां दिशि  पूर्व दिशामा 
गङ्गाको धारा त प्रस्रवन्ती  बग रहेको 

जह्मसदनात्  ब्रह्माजीको गन्धमाद्नमूघंसु  गन्धमादन पक्षारसमुद्रम्  क्षार समुद्रमा 

वासस्थानबाट पर्वतको चुचुरोमा अभिप्रविशाति  प्रवेश गर्छिन् 
केसराचलादिगिरिशिखरेभ्यः  पतित्वा  फर 

केशराचल आदि पर्वतका चुचुरा भद्राश्ववषं  भद्राश्व वर्षको 


ताक्यार्थ गङ्गाजीका ती चार धारामध्ये सीता नाम गरेको धारा ब्रह्मलोकबाट निस्किएर 
केशराचल आदि शिखरबाट तलतिर बग्दे गन्धमादन पर्वतको शिखरमा रर्दछ्छिन् र त्यसपच्ि 
भद्राश्व वर्षको भित्रनाट बग्दै पूर्वतिर क्षारसमुद्रमा गएर मिसिन्छिन्। 


एवं माल्यवच्छिखरान्निष्पतन्ती ततोऽनुपरतवेगा केतुमालमभि 
चक्षुः प्रतीच्यां दिरहि सरित्पतिं प्रविशति ॥ ७ ॥ 


पढार्थ केतुमालम्  केतुमालवर्षमा प्रतीच्यां  पश्चिम 

एवं  यसै गरी पुगेर दिशि  दिशामा रहेको 
माल्यवच्छिखरात्  माल्यवान् ततः  त्यहांबाट सरित्पतिं  समुद्रमा 
पर्वतको चुचुरोबाट अपि  पनि प्रविशति  पस्छिन् 
निष्पतन्ती  तल बग्दै गरेकी अनुपरतवेगा  नरोकिर्ईकन 

चक्षुः  चक्षु नाम गरेकी धारा प्रवाहित हदे 





ताक्यार्थ त्यसै गरी चक्षु नामको गङ्गाको अर्को धारा माल्यवान् पर्वतको चुचुरोबाट 
केतुमालवर्ष हदे कतै पनि नरोकिईकन बग्दै पश्चिमतिरको क्षारसमुद्रमा मिसिन्छिन्। 


रामालन्द्री टीका 


९९५८ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १७ 
् क ्  त न न   
भद्रा चोत्तरतो मेरुशिरसो निपतिता गिरिदिखराद् 
गिरिशिखरमतिहाय शूङ्गवतः शुद्धादवस्यन्दमाना उत्तरांस्तु 


कुरूनभित उदीच्यां दिशि जलधिमभिप्रविशति ॥ ८ ॥ 


उत्तरान् तु  उत्तर तर्फको 
कुरून्  कुरु आदि देशको 
अभितः  नजिकेबाट 
उदीच्यां  उत्तर 

दिशि  दिशामा रहेको 


पढार्थ चुचुरोबाट 

भद्राच  भद्रा नामको गङ्गाको निपतिता  तलर्फ्दैर 

अर्को धारा गिरिरिखरम्  पर्वतशिखरलाई 
उत्तरतः  उत्तरबाट अतिहाय  नाष्दै फेरि 
मेरुरिरसः  सुमेरु पर्वतको शूङ्गवतः  शङ्गवान् पर्वतको 
चुचुरोबाट आएर शुद्धात्  शिखरबाट जलधिम्  समुद्रमा 
गिरिशिखरात्  अरू पर्वतको अवस्यन्दमाना  वेगले बग्दै अभिप्रविङति  प्रवेश गर्दछ्िन् 
ताक्यार्थ त्यस्ते भद्रा नाम गरेको गङ्गाको अर्को धारा सुमेरुपर्वतको शिखरबाट उत्तरतिर रैर 
एटा पर्वतबाट अर्को पर्वत हदे शृङ्गवान् पर्वतको चुचुरोबाट तल ओर्विई उत्तरकुरु आदि देशको 
नजिकेबाट बग्दे उत्तरतिरको समुद्रमा प्रवेश गर्दच्छिन्। 


तथेवाकुकनन्दा दक्षिणेन बह्मसदनाद् बहूनि गिरिकूटान्यतिक्रम्य 
हेमकूटद्धेमकूटान्यतिरभसतररंहसा दुुख्यन्ती भारतमभिवर्षं 





दक्षिणस्यां दिशि जल्धिमभिप्रविराति यस्यां स्नानाथं चागच्छतः 
पुंसः पदे पदेऽशवमेधराजसूयादीनां फलं न दुलभमिति ॥ ९॥ 


पदार्थ 

तथा एव  त्यसे गरी 
अरुकनन्दा  अलकनन्दा नाम 
गरेको गङ्गाको अर्को धारा 
ब्रह्मसद्नात्  ब्रह्मसदनको 
दक्षिणेन  दक्षिण तर्फबाट 
बहूनि  धेरै 

गिरिकूटानि  केशराचल आदि 
गिरिशिखरलाई 

अतिक्रम्य  नाघ्ै 

हेमकूटात्  हिमकूटको 
चुचुराबाट 





ह  अत्यन्त 
तीव्र वेगले 

 हिमालयका 

चुचुराहरूलाई 

लुखयन्ती  भत्काँदे 

भारतम् अभिवषं  भारतवर्षलाई 
लक्षित गर्दै 

दक्षिणस्यां  दक्षिण 

दिशि  दिशामा रहेको 

जलधिम्  समुद्रमा 

अभिप्रविङति  प्रवेश गर्छिन् 
यस्यां  जुन गङ्गामा 


स्नानार्थं च  स्नान गर्नको 
लागि पनि 

आगच्छतः  आउने 
पुंसः  मानिसको 

पदे पदे  पाडइलैपिच्छे 
अरवमेधराजसूयादीनां  
अश्वमेध र राजसूय आदि 
यज्ञको 

फटं  फल 

दुलभम्  दुर्लभ 

नइति  हैदैन 





ताक्यार्थ त्यसै गरी अलकनन्दा नाम गरेको धारा ब्रह्मलोकको दक्षिणपट्टिका केशराचल आदि 


रामालन्द्री टीका 


१९५९ 
पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १७ 


शिखरलाई नाधेर हेमकूटपर्वतमा पुग्दछिन्। त्यहाँबाट अत्यन्त तीव्र वेगले हिमालयका 
शिखरहरूलाई चिर्दै भारतवर्षमा आकिन् । फेरि त्यहोँबाट दक्षिणतिरको समुद्रमा प्रवेश गर्दछिन् । 
यसमा नुहाउने मानिसलाई पदपदमा अश्वमेध र राजसूय आदि महायज्ञको फल प्राप्त हुन्छ । 


     


ठः द द  भ 
अन्य च नदा नद्यव वत्त वष सान्त बहश मवादागरढ्हतरः 


खरातशः ॥ १० ॥ 
पढार्थ मेवौदिगिखिहितरः  मेरु आदि नदीहरू र 
अन्ये च  यीबाहेक अरू पनि पर्वतबाट पैदा भएका नद्यः च  गङ्गा आदि नदीहरू 
वषं वर्षे  हरेक वर्षमा शतराः  सयकडँ पनि 
बहुशः  धरे प्रकारका नदाः  सिन्धु आदि ठुला सन्ति  छन् 





ताक्यार्थ यसै गरी प्रत्येक वर्षमा सुमेरु आदि पर्वतबाट उत्पन्न भएका अन्य सयकडौँ ठलासाना 
नदीहरू छन् । 


तत्रापि भारतमेव वषं कर्मक्षेत्रमन्यान्यष्ट वषौणि स्वगिणां 
पुण्यशेषोपभोगस्थानानि भोमानि स्वर्गपदानि व्यपदिशन्ति ॥ ९९॥ 





पढार्थ अन्यानि  अरू किम्पुरुष  पुण्यशेषोपभोगस्थानानि  बाँकी 
तत्र अपि ती नौ वर्षहरूमा आदि रहेको पुण्यको फल भोग्ने 

पनि अष्ट वषौणि  आठ वर्ष त॒ भोमानि  भूलोकका 
भारतम् एव वर्षं  भारतवर्ष नै स्वगिंणां  स्वर्ग गएका स्वगंपदानि  स्वर्ग भनेर 
कर्मक्षेत्रम्  कर्मक्षेत्र हो मनुष्यहरूको व्यपदिशन्ति  भन्दछन् 


ताक्यार्थ यी सबे वर्षहरूमध्ये भारतवर्ष मात्र कर्मभूमि हो। बाँकी आठ वर्ष त पुण्यको 
अधिकताका कारण स्वर्ग गएका मानिसहरूले स्वर्गभोगबाट बाँकी रहेको पुण्यको फलभोग गर्ने 
ठार हृन् । त्यसैले यी वर्षलाई भूलोकको स्वर्ग पनि भन्दछन् । 


एषु पुरुषाणामयुतपुरुषायुवंषाणां देवकल्पानां नागायुतप्राणानां 
वच्रसंहननबलवयोमोदप्रमुदितमहासोरतमिथुनन्यवायापवगंव्ष॑पृते 
कगभ॑कलत्राणां तत्र तु अेतायुगसमः कालो वतेते ॥ १२॥ 


पढार्थ अयुतपुरुषायुवेषोणां  व्रसंहननबल्वयोमोदप्रमुदित 
एषु  यी किम्पुरुष आदि मर्त्यलोकका पुरुषको दश हजार महासोरतमिथुनव्यवायापवरगंवरषं 
वर्षमा वर्ष बराबरको आयु भएका धृतैकगभंकलत्राणां  वज्रजस्तो 
देवकल्पानां  देवताजस्ता नागायुतप्राणानां  दश हजार बलवान् शरीरको शक्ति, यौवन 
पुरुषाणाम्  पुरुषहरूको हात्तीको जति बल भएका तथा तथा खुसियालीका कारण लामो 





रामालन्द्री टीका 


० 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १७ 


स्त्रीहरूले गर्भधारण गर्ने यी 
पुरुषहरूको 
तत्र तु  त्यहाँ 
त्रेतायुगसमः  त्रेता युगजस्तो 
ताक्यार्थ यी किम्पुरुष आदि वर्षहरूमा रहने देवताजस्ता पुरुषहरूको आयु मनुष्यको आयुको 
गणनाअनुसार दश हजार वर्षको हुन्छ । यिनीहरूको शरीरमा दश हजार हात्तीको बराबर बल हुन्छ 
भने आफ्नो वज्रसमान बलियो शरीरमा रहेको शक्ति, यौवन र उल्लासका कारण यिनीहरू धेरै 
समयसम्म मेथुन आदि विषयभोग गरिरहन्छन्। अन्तमा भोग समाप्त भएर आयुको केवल एक 
वर्ष बाँकी रहने वेलामा मात्र यिनका स्त्रीहरूले गर्भधारण गर्दछन्। यस प्रकार यी वर्षमा बस्ने 
मानिसहरूले त्रेतायुगमा जस्ते आनन्दपूर्वक समय बितारंछन् । 

न र, ९   


यत्र॒ ह देवपतयः स्वैः स्वेगणनायकेविहितमहार्दणाः सव॑तु 
कुसुमस्तबकफलकिसलयभ्रियानम्यमानविटपलताविटपिभिरुपञुम्भ 
श्रमायतनवषगिरिद्रोणीषु   अ 


मानरुचिरकानना तथा चामर्जलाशयेषु 
विकचविविधनववनरुहामोदमुदितराजहंसजलकुक्कुटकारण्डवसारस 


समयसम्म मैथुन आदि विषय 
भोगन सकने र भोग समाप्त 

भएपचछि आफ्नो आयुको एक 
वर्ष बाँकी छदा मात्र आफ्ना 


काठः  सुख भएको समय 
वतेते  रहन्छ 





चक्रवाकादिभिमंघुकरनिकराकृतिभिरुपकूनितेषु जल्कीडादिमि 
विचित्रविनोदेः सुललितसुरसुन्दरीणां कामकलिलविरास 
हासलीकावलोकाकृष्टमनोदुष्टयः स्वेरं विहरन्ति ॥ १३॥ 
पदार्थ भुकेका हांगा र लहराहरूले फूलको वास्नाले खुसी भएका 
ह  निश्चय ने बेरिएर खाङ्गिएका रुखहरूद्रारा राजहाँस, जलकुखुरा, कोणेर, 
यत्र  जुन वर्षमा उपद्युम्भमानरुचिरकाननाश्रमा सारस र चखेवाहरूद्वारा अनि 


र  


स्वेः स्वेः  आआफ्ना 
गणनायकेः  गणका 
मालिकहरुद्रारा 
विहितमहार्हणाः  उपहार 
चढाइएका 
सव॑तुकुसुमस्तबकफलकिसलय 
श्रियानम्यमानविरपरता 
विटपिभिः  सबै ऋतुमा फुल्ने 
फूलका गुच्छ, फल र 


यतनवषंगिखरणीषु  ज्यादै 
सुन्दर कान्तियुक्त कुञ्ज, आश्म, 
विश्रामस्थल, दुई वर्षको बीचमा 
रहेका पर्वत र भन्ज्याङहरूमा 
तथा च  त्यस्ते 
विकचविविधनववनरुहामोद 
मुदितराजहंसजलकुक्कुट 
कारण्डवसारसचक्रवाकादिभिः  
अत्यन्त राम्रोसंग एुलेका अनेक 


पालुवाको सुन्दरताको बोले प्रकारका ताजा कमलका 


मघुकरनिकराकृतिभिः  विभिन्न 
जातिका भमराको समूहद्रारा 
उपकूजितेषु  गुन्निएका 
अमर्जलाशयेषु  स्वच्छ जल 
भएका जलाशयहरूमा 
सुललितसुरसुन्दरीणां  ज्यादै 
राम्रा अप्सराहरूका 
जलक्रीडादिभिः  जलक्रीडा 
आदि 


    ०१ 





विचित्रविनोदेः  विचित्र 


रामालन्द्री टीका 


९९६९१ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १७ 
प्रकारका ख्यालटद्राहर्द्रारा उनीहरूको ठट्टा, हँसो, कर्के देवपतयः  देवगणका 
कामकलिलविलासहासलीला हिराइ आदि विविध चेष्टालाई मालिकहरू 
वलोकाकृष्टमनोदुष्टयः  देखेर मन र नयन दुबे स्वेरं  स्वतन्त्र भएर 
कामनालाई उदीप्त गर्ने खिचिएका विहरन्ति  घुम्दछन् 





ताक्यार्थ यहाँ सबे ऋतुमा हने फलपफूलहरूले भरिएका रुख र लहराले सुशोभित राम्राराग्रा 
बगँचा भएका आश्रम, भवन, पर्वत र भन्ज्याडहरू छन्। यहांका रुखका हाँगाहरू सबे ऋतुमा 
फुल्ने फएूलका भुप्पा, फल र नयाँनयाँ कोपिलाका भारले भुकेका छन्। यहांका तलाउहरूमा 
थरीथरीका नयाँनयोँ कमलका फूलहरू फुलिरहेका छन्। यी कमलका एफूलका सुगन्धले 
भुमेका राजहाँस, जलकुखुरा, कोणेर, सारस, चखेवा आदि चराहरू विभिन्न प्रकारका स्वर 
निकालेर गुनगुना्ंछन् भने मदले मत्त भएका भमराहरू मिढठो स्वरले भूंभूं गर्दछन्। यस्ता निर्मल 
जल भएका जलाशयहरूमा देवगणका मालिकहरू कामोन्मत्त भएका राम्राराग्रा अप्सराहरूसंग 
हांसोटदटरा गर्दै आनन्दपूर्वक जलक्रीडा गर्दछछन्। 


नवस्वपि वषषु भगवान् नारायणो महापुरुषः पुरुषाणां 
तदु्रहायात्मतत््वव्यूहेनात्मनाद्यापि सन्निधीयते ॥ १४॥ 


पदार्थ पुरुषाणां  त्यहाँका गुणका आधारमा मूर्तिमान् बनेर 
नवसु अपि नौ ओर पुरुषहरूको अद्य अपि  आज पनि 
वर्षेषु  वर्षहरूमा तदुग्रहाय  उनीहरूलाई सन्निधीयते  विराजमान 


अनुग्रह गर्नका लागि 

आत्मना  आपले 
आत्मतत््वव्युहेन  आफ्ना तीन 
ताक्यार्थ यी नौ ओरै वर्षहरूमा भगवान् नारायण त्यहाँ बस्ने पुरुषहरूलाई अनुग्रह गर्नका निम्ति 
अहिले पनि आफ्ना विभिन्न प्रकारका मूर्तिहरूमा विराजमान हुनुहुन्छ । 


इलावृते तु भगवान् भव एक एव पुमान् न ह्यन्यस्तत्रापरो निविंशाति 


महापुरुषः  परमपुरुष 
भगवान्  भगवान् 
नारायणः  नारायण 


हचहन्छ 





भवान्याः शापनिमित्तज्ञो यत्प्रवेक्ष्यतः स््रीभावस्तत्पर्चाद् 
वक्ष्यामि ॥ १५॥ 

पदार्थ हि  निश्चय नै तत्र  त्यहाँ 

इखावृते तु  इलावृत वर्षमा त॒ भवान्याः  पार्वतीको न निविंशति  प्रवेश गर्दन 


भगवान्  भगवान् 
भवः  शङ्र 

एकः एव  एक मात्र 
पुमन्  पुरुष हनुहन्छ 


शापनिमित्तज्ञः  श्रापको कुरो 
बुटेको 

अन्यः अपरः  अर्को कुनै 
व्यक्ति 





यत् प्रवेक्ष्यतः  जहाँ प्रवेश गर्ने 
पुंसः  पुरुषको 

स्त्रीभावः  स्त्रीको स्वरूप हुन्छ 
तत्  त्यो श्रापसम्बन्धी कुरा 


रामालन्द्री टीका 


९९९२ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १७ 


पश्चात्  पचि वक्ष्यामि  बताउनेक 


ताक्यार्थ इलावृत वर्षमा चाहं भगवान् शङडूर नै एक मात्र पुरुष हुनहन्छ । जो त्यहाँ प्रवेश 
गर्द, त्यसले स्त्रीरूप धारण गर्नुपर्वछ भन्ने श्रीपार्वतीको श्रापले गर्दा अरू कुनै पुरुष त्यहाँ प्रवेश 
गर्न सक्देन । यस प्रसङ्गलाई पछि नवम स्कन्धमा वर्णन गरिने । 


भवानीनाथेः स््ीगणावदसहसररवरुध्यमानो भगवतद्चतुर्त 
मंहापुरुषस्य तुरीयां तामसीं मूतं प्रकृतिमात्मनः 
सङ्कषणसंज्ञामात्मसमाधिरूपेण सन्निधाप्येतदमिगृणन् भव 
उपधावति ॥ १६॥ 


पदार्थ अनिरुद्ध र सदर्षणसंज्ञक चार 
भवानीनाथेः  पार्वतीका सेवक मूर्तिं भएका 


आत्मनः  आफ्नो 
प्रकृतिम्  कारण मानेर 
आत्मसमाधिरूपेण  आपनो 


भएका महापुरुषस्य  परमपुरुष 

स्त्रीगणाबुंदसहस्रैः  अरबौँ भगवतः  भगवान् नारायणको समाधिमा अनुभव हुने मनोमय 
स्त्रीगणहरूद्रारा तामसीं  तमोगुण प्रधान भएको विग्रहको रूपमा 

अवरुध्यमानः  सेवा गरिएका सङषंणसंज्ञाम्  सङर्षण संज्ञक सन्निधाप्य  चिन्तन गरेर 

भवः  भगवान् शङ्रले तरीयां  चौथो अभिगृणन्  जप्वै 


९ 


चतुमर्तेः  वासुदेव, प्रद्युम्न, मूतिं  मूर्तिलाई 
ताक्यार्थ यस इलावृत वर्षमा पार्वती र उनका अरबौँ दासीहरूद्रारा सेवा गरिनुभएका भगवान् 
शङूरले परमपुरुष परमात्माका वासुदेव, प्रद्युम्न, अनिरुद्ध र ॒सङर्षण चार मूर्तिमध्ये आप्नो 
कारणरूप चौथो सडर्षणनामक तमोगुण प्रधान भएको मूर्विलाई समाधिमा अनुभव हुने मनोमय 
विग्रहको रूपमा चिन्तन गर्दै यस मन्त्रको जप गरेर स्तुति गर्नृहुन्छ । 





उपधावति  उपासना गर्नृहन्छ 


श्रीभगवानुवाच भगवान् शङ्रले भन्नुभयो 


ॐ नमो भगवते महापुरुषाय सवंगुणसङ्ख्यानायानन्तायान्यक्ताय 


नम इति ॥ १७॥ 


सवंगुणसङ्ख्यानाय  स्वयं 
निर्गुण भएर पनि सब गुणका 
कार्यहरूलाई प्रकाशित गर्ने 
अनन्ताय  अन्त्यरहित नित्य 


पदार्थ 

ॐ  उकार स्वरूप 
् 

भगवते  एेश्वर्यसम्पन्न 

महापुरुषाय  परमपुरुष 


अव्यक्ताय  अव्यक्त स्वरूप 
भएका भगवान्लाई 
नमः नमः इति  बारम्बार 





नमस्कार छ 


ताक्यार्थ सम्पूर्ण गणको प्रकाशक भएर पनि जो स्वयं अव्यक्त र अप्रमेय हुनुहुन्छ, म॒ तिन 


ॐकार स्वरूप परमपुरुष भगवान्लाई बारम्बार नमस्कार गर्दह्ु। 


रामालन्द्री टीका 


पञ्चम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


१९९३ 
अध्याय १७ 


भजे भजन्यारणपादपङ्कजं भगस्य कृत्स्नस्य परं परायणम् । 
भक्तेष्वलं भावितभूतभावनं भवापहं त्वा भवभावमीश्वरम् ॥ १८ ॥ 


पदढार्थ 

भजन्य  भजन गर्न योग्य हे 
प्रभु 

अरणपादपङ्कजं  भक्तलाई 
शरण दिने चरणकमलवाला 
कृत्स्नस्य  सम्पूर्ण 

भगस्य  एेश्वर्यका 


परायणम्  आश्रय हुनुभएका 
परं  सर्वश्रेष्ठ 

भक्तेषु  आपफ्ना भक्तटरूमा 
अरं  पर्याप्त मात्रामा 
भावितभूतभावनं  भक्तवत्सलता 
प्रकट गर्ने र 

भवापहं  संसारबाट द्ुटाएर 


मोक्ष प्रदान गर्ने अभक्तलाई त 
भवभावम्  बारम्बार संसारमा 
घछुमाइरहने 

ईरवरम्  सर्वेश्वर 

त्वा  हजुरलाई 

भजे  म भजन गर्दह्ु 





ताक्यार्थ भजनीय हे प्रभु ! हजुरका चरणकमलले भक्तहरूलाई आश्रय दिन्छन् र हजुर स्वयं 
सम्पूर्ण एेश्वर्यको आश्रय हूनुहुन्छ । भक्तहरूका सामु हजुर आफ्नो भूतभावनस्वरूप पूर्णरूपले प्रकट 
गर्नृहुन्छ । भक्तलाई हजुर संसारबन्धननाट मुक्त गरिदिनुह॒न्छ अनि अभक्तहरूलाई भने संसारचक्रमा 
ने घुमाद्रहनुहुन्छ । यस्ता सर्वसमर्थ प्रभुको म भजन गर्दह्ु । 


न यस्य मायागुणचिन्तवृत्तिमिरनिरीक्षतो ह्यण्वपि दृष्टिरज्यते । 
ईदो यथा नोऽनितमन्युरंहसां कस्तं न मन्येत जिगीषुरात्मनः ॥ १९॥ 


पढार्थ रज्यते  लिप्त हुन्छ त्यसरी आत्मनः  आपना इन्द्रिय 
यथा  जसरी ईरो  सम्पूर्ण संसारको आदिलाई 

अनजितमन्युरंहसां  क्रोधको नियन्त्रणका लागि जिगीषुः  वशमा लिन चाहने 
आवेगलाई जित्न नसक्ने निरीक्षतः  साक्षीभावले हि  निश्चय नै 

नः  हामीहरूको हेरिरहने कः  कुन व्यक्तिले 

दुष्टिः  दृष्टि यस्य  जुन परमात्माको तं  त्यस्ता हजुरलाई 
मायागुणचित्तवृत्तिमिः  मायाका दुष्टिः  दृष्टि न मन्येत  सेवा नगर्ला 

गुण विषय र चित्तवृत्ति अणु अपि  अलिकति पनि अर्थात् सबैले गरनुपर्ठ 
करणहरूद्रारा न रज्यते  लिप्त हदेन त्यसैले 





ताक्यार्थ क्रोधलाई वशमा राख्न नसकेकाले हाम्रो दृष्टि तत्कालै पापले लिप्त हुन्छ तर 
संसारको सुव्यवस्थापनका निम्ति निरन्तर हेरिरहने भगवान्का दृष्टिमा मायिक विषय तथा चित्तका 
वृत्तिहरूको अलिकति पनि प्रभाव पर्देन। अन्तःकरणलाई जित्न चाहने कुन चाहं व्यक्तिले यस्ता 
भगवानूको आदर नगर्ला ? 


असदुट्शो यः प्रतिभाति मायया क्षीबेव मध्वासवताम्ररोचनः। 
९   


न नागवध्वोऽहेण इरिरे हिया यत्पादयोः स्परंनधषितेन्द्रियाः ॥ २०॥ 


पढार्थ यः  जो हजुर असदुद्शः  असद् दृष्टि भएका 


रामालन्द्री टीका 


९९६० 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १७ 
व्यक्तिहरूप्रति प्रतिभाति  लाग्नुहुन्छ र उसले नागवध्वः  नागपत्नीहरू 
मायया  आपने मायाले हजुरको भजन गर्दन हिया  लाजले 
मध्वासवताम्रलोचनः  मह र॒ यत्पादयोः  जुन हजुरका अर्हेणे  हजुरका पूजामा 
आसव पिएर रातो आंखा पाउको न ईशिरे  समर्थ भएनन् 

भएको र स्पदांनधषितेन्द्रियाः  स्पर्शले नै 

क्षीबा इव  मात्तिएको जस्तो इन्द्रिय विचलित भएका 





ताक्यार्थ मायाले मोहित भएका असत् पुरुषहरूको दृष्टिमा हजुर मह र आसव पान गरी 
राताराता ओंँखा बनाएर मातेको व्यक्तिजस्तो देखिनुह॒न्छ । हजुरको चरणस्पर्श मात्रले चित्त 
चञ्चल भएका नागपत्नीहरू लाजले आत्तिएर हजुरको पूजा गर्न समेत असमर्थ हुन्छन्। यस्ता 
प्रभुलाई कसले आदर नगर्ला ? 

यमाहुरस्य स्थितिजन्मसंयमं त्रिभिविंहीनं यमनन्तमृषयः । 

न वेद सिद्धाथमिव क्वचित् स्थितं भूमण्डल मूधंसहस्रधामसु ॥ २९॥ 


पदार्थ आहुः  मान्छन् फेरि कसैले सिद्धाम् इव  सरस्युको दाना एँ 
ऋषयः  वेदका मन्त्रद्रष्टा यम्  जुन परमात्मालाई क्वचित्  कतै एक छेडमा 
ऋषिहरूले तरिभिः विहीनं  संसारको जन्म, स्थितं  रहेको 

यम्  जुन परमात्मालाई स्थिति र लयरहित भूमण्डलं  भूमण्डललाई 


अस्य  यो चराचर लोकको अनन्तम्  नित्यस्वरूप भन्छन् न वेद्  थाहै पाउनुहुन्न 
स्थितिजन्मसंयमम्  उत्पत्ति, मूघंसहस्रधामसु  हजुरको 
स्थिति र लयको कारण हजारो शिरको विशाल स्थानमा 
ताक्यार्थ वेदका मन्त्रहरू हजुरलाई जगत्को उत्पत्ति, स्थिति र लयको कारण भन्दछन् तर हजुर 
यी तीन प्रकारका विकारले रहित हनहन्छ, त्यसैले हजुरलाई अनन्त भन्दछन्। हजुरको सहस्र 
शिरमा यो भूमण्डल सस्यको दाना जस्तो गरी रहेको छ, हजुरलाई त यो कहँ राखिएको छ भन्ने 
पनि थाहा छैन अर्थात् यी सब कुरालाई हजुरले कुनै महत्व दिनुहुन्न । 


यस्याद्य आसीद् गुणविग्रहो महान् विज्ञानपिष्ण्यो भगवानजः किल । 
यत्सम्भवोऽदहं त्रिवृता स्वतेजसा वैकारिकं तामसमेन्द्रियं सृजे ॥ २२॥ 








पदार्थ महान्  महान् संज्ञक   म शङ्रले 

किल  निश्चय नै आद्यः  पहिला त्रिवृता  तीन प्रकारको 

यस्य  जुन भगवान्को गुणविग्रहः  गुणको आधारमा स्वतेजसा  स्वशक्तिरूप 
विज्ञानधिष्ण्यः  चैतन्यको लिद्एको मूर्तिमान् स्वरूपवाला अहङारले 

आश्रय भएका आसीत्  हुनृहुन्थ्यो वैकारिकं  सात्त्विक देवता 
भगवान्  रेश्वर्ययुक्त यत्सम्भवः  जुन ब्रह्माजीबाट वर्ग 

अजः  ब्रह्माजी जन्मिएको तामसम्  तामस महाभूत वर्ग 


रामालन्द्री टीका 


१९६५ 
पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १७ 
र पनि 
दन्द्यं  राजस इन्द्रिय वर्ग सृजे  सृष्टि गर्द 


ताक्यार्थ चैतन्यको आश्रय ब्रह्माजीसमेत हजुरकै महत्तत्त्वसंज्ञक प्रथम गुणमय स्वरूप हुनुहुन्छ । 
ब्रह्माजीबाट उत्पन्न भएको म॒ शङ्र अहङ्ाररूप आफ्नो त्रिगुणमय तेजले सात्विक देवताहरू, 
रजोगुणी इन्द्रियहरू र तमोगुणी भूतगणहरूको रचना गर्दह्ु 


एते वयं यस्य वशो महात्मनः स्थिताः कुन्ता इव सूत्रयन्त्रिताः । 
महानहं वेकृततामसेन्द्रियाः सृजाम स्वँ यदनुग्रहादिदम् ॥ २९॥ 





पदार्थ वयं  हामीहरू स्थिताः  बाँधिएका छँ र 
एते स्वे  यी सबै सूत्रयन्त्रिताः  धागोमा यदनुग्रहात्  जुन परमात्माको 
महान्  महत्तत्त्व बांधिएका अनुग्रहले 

अहं  अहङ्कार राकुन्ताः इव  चराहरू फँ इदम्  यो विश्वको 
वेकृततामसेन्द्रियाः  इन्द्रियका यस्य  जुन सृजामः  सृष्टि गर्द 
अभिमानी देवता, इन्द्रिय, पज्च महात्मनः  महापुरुषको 

महाभूत आदि वशो  अधीनमा 


ताक्यार्थ महत्तत्त्व, अहङ्कार, इन्द्रियका अभिमानी देवताहरू, इन्द्रियहरू र पञ्चमहाभूत आदि 
हामी सबे डोरीमा बाँधिएको पक्षीजस्तो भएर हजुरको क्रियाशक्तिको वशमा रहेर हजुरके कृपाले 
यस जगत्को रचना गर्दछौं, स्वतन्त्र रूपले केही गर्न सक्दैनौँ । 


   


 ९  ९  कर्मपर्वणीं ९  ५ जनो  
यन्निमिंतां कद्यपि कमंपवंणीं मायां जनोऽयं गुणसग॑मोहितः। 
न वेद् निस्तारणयोगमञ्जसा तस्मे नमस्ते विलयोदयात्मने ॥ २४ ॥ 





पदार्थ फसाउने न वेद्  जान्दैन 
   ५ र 
गुणसगंमोहितः  सतव आदि मायां  मायाशक्तिलाई तस्म  त्यस्ता 
गणको सुष्टिले मोहित भएको किं अपि  कटहिल्ये कुनै विख्योदयात्मने  सृष्टिको 
अयं जनः  यो जीव तरिकाले जान्ला, तर विलय र उदय नै स्वरूप भएका 
यन्निमिंतां  जुन परमात्माले निस्तारणयोगम्  त्यसबाट ते  हजुरलाई 
सृष्टि गरेको छुटने उपाय नमः  मेरो नमस्कार छ 
कर्मपवंणीं  कर्मबन्धनमा अञ्जसा  सजिलोसंग 


ताक्यार्थ सतव आदि गुणको सृुष्टिले मोहित भएको यस जीवले हजुरले सृष्टि गर्जुभएको 
कर्मबन्धनमा फसाउने मायाशक्तिलाई कुनै उपायले जानन सक्ला तर त्यसबाट मूक्त हुने उपाय 
उसले सजिलोसित जानन सक्देन। यस जगत्को उत्पत्ति र प्रलय पनि हजुरका नै रूप हन् त्यस्ता 
हजुरलाई बारम्बार नमस्कार गर्द । 

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां पञ्चमस्कन्धे सप्तदशोऽध्यायः ॥ १७ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


१९९६ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १८ 


अथ अष्टादशोऽध्यायः 
विभिन्न वर्षको वर्णन 
श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
तथा च भद्रश्रवा नाम धम॑सुतस्तत्कुलपतयः पुरुषा भद्राश्ववर्षे 
साक्षाद् भगवतो वासुदेवस्य प्रियां तनुं धमंमयीं हयञ्चीषोभिधानां 
परमेण समाधिना सन्निधाप्येदमभिगृणन्त उपधावन्ति ॥ १॥ 


पदार्थ पुरुषाः च  पुरुषहरूले पनि तनुँ  भगवान्को स्वरूपलाई 
तथा  त्यस्तै साक्षात् भगवतः  साक्षात् परमेण  अत्यन्त ठलो 
भद्रार्ववषं  भद्राश्व वर्षमा भगवान् समाधिना  समाधिद्रारा 
भद्रश्रवा नाम  भद्रश्रवा नामका वासुदेवस्य  वासुदेवको सन्निधाप्य  हृदयमा राखेर 
घ्मसुतः  धर्मपुत्र त्यस वर्षका हयञ्चीषोमिधानां  हयग्रीव इदम्  यो पछि आउने मन्त्र 
पति संज्ञक अभिगृणन्तः  जप्दै 
तत्कुलपतयः  त्यस कुलका धमंमयीं  धर्मस्वरूप उपधावन्ति  स्तुति गर्दछन् 
नाइके मुख्यमुख्य प्रियां  ज्यादै प्यारो 





ताक्यार्थ भद्राश्ववर्षमा त्यस वर्षका पति धर्मका छोरा भद्रश्रवा र उनका मुख्यमुख्य 
सेवकहरूले वासुदेव भगवान्को हयग्रीव नाम गरेको धर्ममय प्रियमूर्तिलाई अत्यन्त श्द्धापूर्वक 
हृदयमा स्थापित गरेर यस मन्त्रको जप गर्वे यस प्रकार स्तुति गर्दछन् । 


भद्रश्रवस उचुः भद्रश्रवाहरूले भने 
ॐ नमो भगवते धमांयात्मविरोधनाय नम इति ॥ २॥ 


पदार्थ आत्मविश्ोधनाय  भक्तहटरूको नमः नमः इति  बारम्बार 
ॐ  छकार स्वरूप चित्त शुद्धि गरादइदिने नमस्कार छ 

४७ न 
घमांय  धर्म स्वरूप भगवते  एेश्वर्यशाली प्रभुलाई 


वाक्यार्थ चित्तलाई शुद्ध गरिदिने अकार स्वरूप भगवान् धर्मलाई बारम्बार नमस्कार गर्वं । 


अहो विचित्रं भगवद्विचेष्टितं घ्नन्तं जनोऽयं हि मिषन् न पश्यति । 


ध्यायन्नसद्यहिं विकमं सेवितुं निहत्य पुत्रं पितरं जिजीविषति ॥ २॥ 
पदार्थ अहो  आश्चर्य भगवद्विचेष्टितं  भगवानूको 


रामालन्द्री टीका 


१९९७ 
अध्याय १८ 


पत्रं  आफ्नै छोरोलाई र 
पितरं  आपने बाबुलाई 
निहृत्य  मसान घाटमा 
जलाएर आप् चाह 
जिजीविषति  सध बांचिरहने 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
लीला न पश्यति  यथार्थमा दैख्दैन 
विचित्रं  विचित्रको छ यदहिं  किनभने 

हि  निश्चय नै असत्  तुच्छ विषयलाई 
अयं जनः  यो जीवले सेवितुं  प्राप्त गर्न 

घ्नन्तं  आफूलाई मार्ने विकमं  पाप कर्मलाई 
मत्युलाई ध्यायन्  विचार गर्दै 


मिषन् अपि  देख्दादेख्दै पनि सः  त्यो जीवले 


इच्छा गर्छ 





ताक्यार्थ अहो ! भगवान्को लीला बडो विचित्रको छ, जसले गर्दा यो जीव सम्पूर्णं लोकको 
संहार गर्ने काललाई देखेर पनि देख्दैन अर्थात् वास्ता गर्दन र तुच्छ विषयसुखको भोग गर्नका 
लागि निरन्तर खराब विचारमा लागेर आपन हातले आप्ना छोरा र बाबु आदिको लासलाई 


जलाएर पनि आफू चाह सर्धं बांँचिरहने इच्छा गर्द । 


वदन्ति विरवं कवयः स्म नरवरं पश्यन्ति चाध्यात्मविदो विपर्चितः। 
तथापि मुह्यन्ति तवाज मायया सुविस्मितं कृत्यमजं नतोऽस्मि तम्॥ ४॥ 


विपदिचितः  विद्रानूहरू 
परयन्ति च  अनुभव पनि 
गर्दछन् 


पदढार्थ 

अज  हे अजन्मा प्रभ 
कवयः  विवेकी महात्माहरू 
विश्वं  यो विश्वलाई तथा अपि  तैपनि 
नश्वरं  क्षणिक हो भनेर मायया  मायाद्रारा 
वदन्ति स्म  व्याख्या गर्दछछन् र मुह्यन्ति  मोहमा पर्दछन्, 
अध्यात्मविदः  अध्यात्मज्ञानी त्यसैले 


तव  हजुरको 

कृत्यम्  कर्म 

सुविस्मितं  बडो आश्चर्यजनक 
छ 

तम्  त्यस्ता 

अजं  अजन्मा प्रभुलाई 





नतः अस्मि  नमस्कार गर्द 


ताक्यार्थ विद्रानूहरू जगत्लाई नाशवान् भन्दछन् र सूक्ष्मदर्शी आत्मज्ञानीहरू नाशवान् अनुभव 
गर्दछछन्। तर पनि हि जन्मरहित प्रभु ! हजुरको मायाद्रारा सम्पूर्ण लोक मोहित हुन्छ । हजुर अनादि 
हुनहुन्छ र हजुरको काम बडो आश्चर्यजनक छ । त्यस्ता हजुरलाई म नमस्कार गर्व । 


 विदरवोदुभवस्थाननिरोधकमं    ह्यकतुरङ्गीकृतमप्यपावृत 
इ ते   


युक्त न चित्रं त्वयि कायंकारणे सवांत्मनि व्यतिरिक्तं च वस्तुतः ॥ ५॥ 





पदार्थ संसारको उत्पत्ति, स्थिति र लय काय॑कारणे  कार्य र कारण 
अपावृतः  मायाको आवरणले कर्म स्वरूप तथा 

रहित भएका अङ्गीकृतम्  वेदद्रारा स्वीकार व्यतिरिक्ते च  कार्य र 

अकतुंः  अकर्ता गरिएको छ कारणदेखि सर्वथा भिन्न रूपले 
ते अपि  हजुरको पनि तत् युक्तं  त्यो ठीके छ रहनुहुने 
विद्वोदुभवस्थाननिरोधकमं  हि  किनभने सात्मनि  सर्वव्यापक 


रामालन्द्री टीका 


९९६८ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १८ 


त्वयि  हजुरमा यो सबै कुरा वस्तुतः  वास्तवमा न चित्रं  आश्चर्य होडन 


ताक्यार्थ हजुर अकर्ता र मायाको आवरणदेखि रहित हुनुहुन्छ, तापनि जगत्को उत्पत्ति, स्थिति 
र प्रलय यी सवे हजुरका ने कार्य मानिएका छन्। यो कुरा ठीके हो, यसमा आश्चर्य मान्तुपर्ने 
केही छैन किनभने सर्वात्मरूपले हजुर नै सम्पूर्ण कार्यको कारण हूनुहुन्छ भने वास्तविक आफ्नो 


शुद्ध स्वरूपमा यो कार्यकारणभावदेखि सर्वथा भिन्न हूनुहुन्छ । 


वेदान् युगान्ते तमसा तिरस्कृतान् रसातलाद् यो नृतुरङ्गविग्रहः । 


 ,     , ०९ 
प्रत्यादद् व क्वयञभयाचतं तस्म नमस्तऽ 


तमसा  तमोगुणी दैत्यहरूद्रारा 
तिरस्कृतान्  लुकादइएका 
वेदान्  वेदहरूलाई 

रसातलात्  पाताल लोकबाट 
ल्याएर 

अभियाचते  प्रार्थना गर्दै गरेका 
कवये  ब्रह्माजीलाई 


पदार्थ 

वै  निश्चयनै 
नृतुरङ्गविग्रहः  मनुष्य र 
घोडाको संयुक्त रूप हयग्रीव 
अवतार धारण गर्न 

यः  जुन प्रभुले 

युगान्ते  प्रलय कालमा 


  अ  


वितथाहताय इत ॥  ॥ 


. 


प्रत्याददे  फेरि दिनुभयो 
तस्मे  त्यस्ता 

अवितथेहिताय  सत्यसङ्ल्प 
बाला 

द् 

ते  हजुरलाई 

नमः इति  नमस्कार छ 





ताक्यार्थ मन्छे र घोडाको जस्तो संयुक्त शरीर धारण गर्नुभएका हे हयग्रीव भगवन्! 
प्रलयकालमा जब तमोगुणी दैत्यहरूले वेदहरूलाई पाताल लोकमा लगेर लुकाएका थिए तब 
ब्रह्माजीले प्रार्थना गरेपलि हजुरले रसातलबाट वेद ल्याएर ब्रह्माजीलाई दिनुभएको थियो । यस्तो 
सत्यसङल्प भएका हजुरलाई म नमस्कार गर्दह्ु 


हरिवर्षे चापि भगवान् नरहरिरूपेणास्ते तद्रूपग्रहणनिमित्त 


मुत्तरत्राभिधास्ये। तद् दयितं रूपं महापुरुषगुणभाजनो 
भ दैत्यदानवकुरतीर्थीकरणरीलाचरित  न 
महाभागवतो दैत्यदानवकुलतीर्थीकरणशीलाचरितः प्रहादो 
ऽव्यवधानानन्यभक्तियोगेन सह  तद्रषपुरुषैरुपास्ते इदं 
चोदाहरति ॥ ७ ॥ 
पदार्थ तद्रूपग्रहणनिमित्तम्  त्यस्तो ् 
हरिवषं च  त्यस्तै हरिवर्षमा रूपका लिनुको कारण महापुरुषगुणभाजनः  
अपि  पनि उत्तरत्र  पछि सातौँ स्कन्धमा महापुरुषमा हुने गुणले युक्त 
भगवान्  भगवान् नारायण अभिधास्ये  भनेद्ु देत्यदानवकुलतीर्थीकरणसीला 
नरहरिरूपेण  न॒सिंहको रूपमा तत्  त्यो चरितः  आपनो शील र 
आस्ते  रहनुभएको हुन्छ दयितं रूपं  भगवान्को प्रिय आचरणले आफू र आफ्नो 





रामालन्द्री टीका 


१९६९ 
पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १८ 


दैत्यकुललाई नै पवित्र बनाइदिने निरन्तर अव्यभिचारी भक्तिले उपास्ते  उपासना गर्छन् र 
महाभागवतः  भगवान्का भक्त तद्रषपुरुषेः  हरिवर्षका अन्य इदं च  यो मन्त्र पनि 
प्रहादः  भक्त प्रहाद प्रह्ादले पुरुषहरूको उदाहरति  जप्ठन् 
अन्यवधानानन्यभक्तियोगेन  सह  साथमा 





ताक्यार्थ हरिवर्ष खण्डमा भगवान् नृसिंहरूप लिएर आउनुहुन्छ । उहांले जुन कारणले नुसिंहरूप 
धारण गर्नुभएको थियो त्यसको वर्णन पलि सातौ अध्यायमा गरिनेछ । भगवान्को त्यस प्रिय 
रूपको महापुरुषलाई सुहाउने किसिमको गुणले युक्त भएका तथा आफ्नो स्वभाव र आचरणले 
दानवकुललाई समेत पवित्र पार्ने भएका परमभक्त प्रह्ादले त्यस वर्षका अन्य पुरुषहरूको साथमा 
कामनारहित भएर अनन्य भक्तिभावले उपासना गर्दन र यो मन्त्रको जप गर्दै स्तुति गर्दछन् । 


टिप्पणी तल ८१४ सम्म प्रह्ादले हरिवर्ष खण्डका निवासीहरू समक्ष भगवान् नुसिंहको 
गुणगान गरेको प्रसङ्ग आएको छ। 


ॐ नमो भगवते नरसिंहाय नमस्तेजस्तेजसे आविराविभंव वज्रनख 
व्रदंष्ट कमांशयान् रन्धय रन्धय तमो ग्रस ग्रस ॐ स्वाहा । 
अभयमभयमात्मनि भूयिष्ठा ॐ क्षोम् ॥ ८ ॥ 


पदढार्थ वच्रदंष्ट्  वज्रजस्ता दांत ग्रस  नष्ट गरिदिनुहोस् 

ॐ  उकार स्वरूप भएका हे प्रभ ग्रस  नष्ट गरिदिनोस् 

भगवते  भगवान् आविराविभंव  हाम्रो सामु ॐ  हे उछकाररूप प्रभ 
नरसिंहाय  न॒सिंहलाई प्रकट हुनुहोस्, प्रकट हूनुहोस् स्वाहा  हामी कर्म समर्पण 
नमः  नमस्कार छ कमांशयान्  जन्म, मरण गर्छ 

तेजः तेजसे  अग्नि आदि आदिको कारणरूप कर्मवासना आत्मनि  हामी जीवहरूमा 
तेजलाई पनि प्रकाशित गर्बृहूने लाई अभयम् भयम्  जसो गर्दा 
हजुरलाई रन्धय  नष्ट गरिदिनुहोस् अभय हुन्छ त्यस्ते अभय स्वरूप 
नमः  नमस्कार छ रन्धय  नष्ट गरिदिनुहोस् भूयिष्ठा  बन्नुहोस् 

वज्रनख  वज्रजस्ता नड र॒ तमः  अज्ञानलाई ॐ क्षोम्  ॐ क्षौम् 





ताक्यार्थ ॐ कार स्वरूप भगवान् नृसिंहदेवलाई नमस्कार छ । हजुर अग्नि आदि तेजका पनि 
प्रकाशक हुनुहृन्छ, त्यस्ता हजुरलाई नमस्कार छ । हे वज्रजस्ता नड र दांत भएका भगवान् ! हजुर 
हाम्रो नजिकमा प्रकट हुनुहोस् र हाम्रो कर्मवासनालाई नष्ट गरिदिनुहोस् तथा अज्ञानरूप 
अन्धकारलाई हटाई हाम्रो अन्तःकरणमा अभयदान दिनुहोस् । 


स्वस्त्यस्तु विश्वस्य खलः प्रसीदतां ध्यायन्तु भूतानि शिवं मिथो धिया । 
मनङच भद्रं भजतादधोक्षजे आवेश्यतां नो मतिरप्यहैतुकी ॥ ९॥ 


रामालन्द्री टीका 


१९.७० 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १८ 
पदार्थ मिथः  परस्परमा भजतात्  चिताओस् र 
विकूवस्य  सम्पूर्णं जगत्को धिया  भित्री अन्तरात्माले नै नः  हामीहरू सबैको 

स्वस्ति  कल्याण रिवं  कल्याण वा मङ्गलको अहैतुकी  कामना शून्य 

अस्तु  होस् ध्यायन्तु  चाहना गरून् मतिः अपि  बुद्धि पनि 

खलः  दुष्ट व्यक्ति पनि मनः च  तिनीहरूको मनले अधोक्षजे  भगवान्मा 

प्रसीदतां  प्रसन्न होऊन् पनि आवेश्यतां  लागिरहोस् 
भूतानि  सम्पूर्ण प्राणीहरू भद्रं  सर्धं मङ्गल मात्र 





ताक्यार्थ हे नाथ! समस्त विश्वको कल्याण होस्, दुष्टहरूको बुद्धि सप्रियोस्, सम्पूर्ण 
प्राणीहरूमा परस्पर सदभाव रहोस्, सबेले एकले अर्कको हितचिन्तन गरून्, हाम्रो मन शुभमार्गमा 
लागिरहोस् र हामी सबैको बुद्धि कामनारहित भएर भगवान् श्रीहरिको भक्तिमा लागिरहोस् । 


मागारदारात्मजवित्तबन्धुषु सङ्गो यदि स्याद् भगवत्प्रयेषु नः। 
यः प्राणवृत्या परितुष्ट आत्मवान् सिद्धयत्यदूरान्न तथेन्द्रियप्रियः ॥ १०॥ 





पदार्थ यदि  यदि आसक्ति हुन्छ भने परितुष्टः  सन्तुष्ट छ त्यसले 
नः  हामीहरूको भगवत्परयेषु  भगवान्का अदूरात्  चांडे ने 
आगारदारात्मजवित्तबन्ुषु  भक्तहरूमा नै होस् सिद्धयति  सिद्धि प्राप्त गर्दछछ नै 
घर, स्त्री, पुत्र, धन, सम्पत्ति यः जो इन्द्रियप्रियः  इन्द्रियलोलुप 
तथा बन्धुहरूमा आत्मवान्  मनोनिग्रहवान् र॒व्यक्तिले कहिल्यै पनि 

सङ्गः  आसक्ति प्राणवृत्या  केवल शरीरनिर्वाह तथा न  त्यति सजिलोसंग 

मा स्यात्  नहोस् गर्ने अन्नपान आदिद्राराने सिद्धि प्राप्त गर्न सक्दैन 


ताक्यार्थ हे प्रभु! घर, स्त्री, पुत्र, धन, भाद्, बन्धु आदि कसैमा पनि हाम्रो आसक्ति नहोस्, 
यदि आसक्ति हुन्छ भने केवल भगवान्का प्रेमी भक्तमा मात्र होस् । शरीर धान्न पुग्ने अन्न आदिले 
सन्तुष्ट रहने व्यक्तिलाई जति चछिटो सिद्धि प्राप्त हृन्छ त्यति छिटो इन्दरियद्रारा विषयभोग गर्न 
आसक्त हुने व्यक्तिलाई प्राप्त हँदेन। 


टिप्पणीं  अणिमा, महिमा, गरिमा, लधिमा, प्राप्ति, प्राकाम्य, ईशित्व र वशित्व यी सिद्धि ह॒न्। 
यत्सङ्गलब्धं निजवी्यवेमवं तीर्थं मुहुः संस्पृशतां हि मानसम्। 


हरत्यजो    ९ ५  न सत  
ऽन्तः श्रुताभगताऽज्खज का वे न सवत सुकुन्दावक्रमम् ॥ १९१॥ 
पदढार्थ आदि असाधारण प्रभाव भएको अन्तः  हृदयमा 
यत्सङ्गलब्धं  जुन भगवान्का मुकुन्दविक्रमम्  भगवान्को गतः  पुगेका 
भक्तहरूको सङ्गतबाट प्राप्त हुने कथालाई अजः  भगवानूले 
निजवीयैवेभवं  भगवददर्शन श्युतिभिः  श्रवण आदिद्रारा हि  निश्चयनै 





रामालन्द्री टीका 


पञ्चम स्कन्ध 


मानसम्  मनमा रहेको 
मललाई 
हरति  नाश गर्नृहुन्छ 


श्रीमद्भागवत 


संस्पृशतां  सेवन गर्न व्यक्तिको 
त 
अङ्खजं  शरीरमा रहेको मल 


१९०१ 
अध्याय १८ 


भगवदभक्तको सङ्गतलाई 

कः वै  कुन चाहं व्यक्तिले 
र 

न सेवेत  सेवन नगर्ला 


तीर्थं  तीर्थलाई 
मुहुः  बारम्बार 


मात्र नासिन्छ वासना आदिरूप 
मल नाश हेन त्यसैले 





ताक्यार्थ भगवान्का प्रेमी भक्तहरूको सङ्गतले भगवान्को दर्शन आदि असाधारण प्रभावले 
युक्त पवित्र कथा सुन्न पाइन्छ । त्यस्ता कथा सुन्नाले सुन्नेहरूको कानको बाटो गरेर भगवान् 
उनीहरूको हृदयमा प्रवेश गर्नृहुन्छ र मानसिक दुर्गृणरूप मललाई पखालिदिनुहुन्छ । तर बारम्बार 
तीर्थको सेवन गर्ने व्यक्तिको चाहं केवल शरीरको मल मात्र पखालिन्छ। त्यसैले वासना आदि 
मानसिक मललाई समेत नाश गर्न भगवदभक्तको सङ्गतलाई कुन चाहं व्यक्तिले सेवन नगर्ला ? 


यस्यास्ति भक्तिर्भगवत्यकिञ्चना सर्वेगुणेस्तत्र समासते सुराः । 
हरावभक्तस्य कुतो महद्गुणा मनोरथेनासति धावतो बहिः ॥ १२॥ 


पदार्थ सर्वैः गुणेः  धर्म, ज्ञान, वैराग्य बहिः  बाहिर 

यस्य  जुन व्यक्तिको आदि सम्पूर्ण गुणहरूले सहित ॒असति  तुच्छ विषयसुखमा नै 
भगवति  भगवानूमा सुराः  देवताहरू धावतः  धाउने व्यक्तिका 
अकिञ्चना  निष्काम समासते  बस्दछन् महद्गुणाः  ज्ञान, वैराग्य आदि 





भक्तिः  भक्ति हरो  श्रीहरिमा ठुला गुण 
अस्ति छ अभक्तस्य  भक्ति नभएका कुतः  कहँबाट हुने 
तत्र  त्यहँ मनोरथेन  मानसिक सङ्ल्पले 


ताक्यार्थ जुन व्यक्तिको भगवानूमा निष्काम भक्ति छ त्यसको हृदयमा समस्त देवताहरू धर्म, 
ज्ञान आदि सम्पूर्ण सदगुणले सहित भएर सर्धँ निवास गर्दछछन् तर जुन व्यक्ति भगवान्को भक्त 
कैन, त्यस्तो व्यक्तिमा महापुरुषका गुण कसरी आउन सक्छन् र ? त्यस्तो व्यक्ति त सर्धं थरी 
थरीका सङ्ल्प गरेर बाहिरी तुच्छ विषयतिर नै दौडिरहन्छ । 


वितरण सम्पूर्ण सदगुणहरूका नित्य आश्वयस्थल भगवान् मात्र हुनहुन्छ । धर्म, ज्ञान, वैराग्य, 
कीर्तिं आदि एेश्वर्यहरू सम्पूर्ण रूपमा भगवानूमा रहेका छन् । जुन भक्त भगवान्को निरन्तर चिन्तन 
गरिरहन्छ, त्यसमा पनि भगवान्का गुणहरू विस्तारे आउन थाल्दछन्। भगवान्का गुणहरूको 
आविभवि हनु भनेको भक्तिको माथिल्लो अवस्था हो। यसरी भक्ति भएको ठड॑मा सम्पूर्ण 
देवताहरू र सम्पूर्ण गुणहरू बस्छन् भन्ने यस श्लोकको तात्पर्य हो । 

सुराः भनेको इन्द्रियहरूका अधिष्ठाता देवताहरू हृन्। जो भगवान्को भक्ति गर्दन, त्यो 
मनुष्यकहाँ इन्द्रियका अधिष्ठाता देवताहरू काम, क्रोध, चोरी, हिंसा, सुगडा आदि दुर्गुणहरूको 
साथमा बस्दछन् तर भगवान्को भक्तकहाँ चाहं ती देवताहरू सेवा, तीर्थयात्रा, नामकीर्तन, 
कथाश्रवण, दया, दान जस्ता सदगुणहरूले युक्त भई बस्दछन्। 


रामालन्द्री टीका 


९९०७२ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १८ 


हरिहिं साक्षाद् भगवान् शरीरिणामात्मा खाणामिव तोयमीप्सितम् । 
हित्वा महांस्तं यदि सज्जते गृहे तदा महत्त्वं वयसा दम्पतीनाम् ॥ १३॥ 


पदार्थ आत्मा  जीवनको आधार गृहे सज्जते  घरमा आसक्त 
हि  निश्चय नै साक्षात् भगवान्  साक्षात् हुन्छ भने 

रषाणाम्  माछाहरूको लागि एिश्वर्यशाली तदा  त्यस बखतमा 

ईप्सितम्  अत्यन्त प्यारो हरिः  श्रीहरि नै हुनुहुन्छ महत्त्वं  त्यो महत्ता 

जीवनको आधार तं  त्यस्ता श्रीहरिलाई दम्पतीनाम्  पतिपत्नीको बीच 
तोयम् इव  पानी भए ओँ हित्वा  त्यागेर वयसा इव  उमेरले टुलो 
शरीरिणाम्  देहधारी यदि  यदि कोही भएजस्तै हो 

प्राणीहरूको महान्  महान् हँ भन्ने मान्छे 





ताक्यार्थ जसरी मादछाका लागि जल अत्यन्त प्रिय र जीवनको आधार हुन्छ त्यसै गरी साक्षात् 
भगवान् श्रीहरि नै सम्पूर्ण शरीरधारी प्राणीहरूको प्रिय आत्मा हूनुहुन्छ । उहाँ लाई त्यागेर यदि कुनै 
मान्छे म ठुलो मान्छे हँ भनी घरका विषयमा आसक्त हुन्छ भने त्यस अवस्थामा त्यस व्यक्तिको 
ठुलोपन पतिपत्नीबीच जो उमेरले इलो छ उदही इलो हो भनेजस्तै केवल आयुलाई लिएर सिद्ध 
हन्छ, गुणको दुष्टिले सिद्ध हदेन । 


तस्माद्रनोरागविषादमन्युमानस्पृहाभयदेन्याधिमूलम् । 
हित्वा गृहं संसृतिचक्रवालं नृसिंहपादं भजताकुतोभयमिति ॥ ४ ॥ 


पदार्थ संसृतिचक्रवालं  जन्ममरणरूप नृसिंहपादं  भगवान् नुसिंहको 
तस्मात्  त्यसेले संसारचक्रको मूल कारण चरणलाई 
रजोरागविषादमन्युमानस्पृहाभय भएको भजत  आश्रय बनाओ 
दैन्याधिमूलम्  तुष्णा, राग, गृहं  घर स्त्री, पुत्र आदिलाई इति  यी कुराहरू प्रह्लादले 
विषाद, क्रोध, अभिमान, इच्छा, हित्वा  त्यागेर भने 

भय, दीनता, तथा मानसिक अकुतोभयम्  साधकहरूको 

सन्तापको मूल कारण र लागि कतैबाट पनि भय नहूने 





ताक्यार्थ त्यसैले हि असुरहरू हो ! तिमीहरूले त्ुष्णा, राग, विषाद, क्रोध, अभिमान, इच्छा, 
भय, दीनता र मानसिक तापको मूलकारण तथा जन्ममरणरूप संसारचक्रलाई घुमाउने घर 
आदिको आसक्तिलाई छोडेर नृसिंह भगवानूको निर्भय चरणकमलको आश्रय लेओ भनी प्रह्लादले 
भने। 


वितवरण जन्ममृत्युको कटहिल्यै नसकिने फेरोको मूल कारण यहाँ घरलाई बताइएको छ । यहाँ 
गृह भनेर गृहासक्तिलाई लिनुपर्दछ। जब मनुष्य आसक्तियुक्त भई सांसारिक विषयहरूको चिन्तन 


रामालन्द्री टीका 


१९०द 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १८ 


गर्न थाल्छ त्य्हीदिखि नै अनर्थको परम्परा सुरु हन्छ। राग, दुःख, चिन्ता, क्रोध, अभिमान, भय 
आदि अनेक अनर्थको मूल भनेको सांसारिक पदार्थको आसक्ति र त्यसको चिन्तन नै हो। 
संसारका पदार्थहरूको जति चिन्तन गय्यो त्यति त्यससंग सम्बन्ध बदृछछ, जति सम्बन्ध राख्यो त्यति 
आसक्ति बद, कामना पूरा नहंदा क्रोध उत्पन्न हुन्छ अनि क्रोधले विवेकशक्तिको नाश हुन्छ । 
विवेकशक्ति नाश भएपचछछि पूरा जीवन ने नाश हन्छ । त्यसैले अनेक अनर्थको कारण घरवारलाई 
छोडी परमात्म चिन्तनमा मन लगाउनुपरछछ भनी यहाँ प्रट्लादले हरिवर्षखण्ड निवासी असुरहरूलाई 
उपदेश दिएका छन् । 


्    य १ प्रियचिकीषंया  ४७ 
केतुमाठेऽपि भगवान् कामदेवस्वरूपेण लक्ष्म्याः प्रियचिकीषंया 
प्रनापतेदुहितृणां पुत्राणां तद्रषंपतीनां पुरुषायुषाहोरात्र 


मो  


परिसङ्ख्यानानां यासां गभां महापुरुषमहास््रतेजसोद्देजितमनसां 


 


पदार्थ 

केतुमाठे  केतुमाल वर्षमा 
अपि  पनि 

लक्ष्म्याः  लक्ष्मीको र 
प्रजापतेः  संवत्सररूप 


५ 


विष्वस्ता व्यसवः संवत्सरान्ते विनिपतन्ति । 


१००  ३६०  ३६००० छत्तीस 
हजार छन् 

तदष॑पतीनां  त्यस वर्षका पति 
समेत भएका तिनीहरूको 
प्रियचिकीषंया  प्यारो हुने काम 


। १५॥ 


तेजले उराएका 

यासां  जो दिनरूपी पतियुक्त, 
रातरूपी प्रजापतिका कन्याहरूको 
गभांः  गर्भरूप क्षण, लव 
आदि काल वा वर्षभोग्य 


प्रारब्धकर्म 

विध्वस्ताः  ध्वस्त भएर 
व्यसवः  प्राणरहित भएको हदा 
संवत्सरान्ते  वर्षको अन्तिमिमा 
विनिपतन्ति  तुहिन्छन् 


प्रजापतिका गर्ने इच्छाले 

दुहितृणां  रात्रीरूप छोरीहरू र भगवान्  भगवान् नारायण 
पत्राणां  दिवसरूप छोराहरू जो कामदेवस्वरूपेण  कामदेवको 
पुरुषायुषाहोरात्रपरि रूप लिएर बस्नुहुन्छ 
सङ्ख्यानानां  पुरुषको आयु महापुरुषमहास्तेजसोदेजित 
सय वर्षले अहोरात्र एक मनसां  भगवान् नारायणको 
वर्षका दिनलाई गुणन गरेजति धेष्ठ अस्त्र सुदर्शन चक्रको 





ताक्यार्थ केतुमाल वर्षमा लक्ष्मीजीका र संवत्सर नाम गरेका प्रजापतिका छोराछोरीको 
कल्याण गर्नका लागि भगवान् कामदेवको रूपमा निवास गर्नृहुन्छ। ती रात्रीका अभिमानी देवता 
कन्याहरू तथा दिनका अभिमानी देवता छोराहरूको सडख्या मानिसको सय वर्षको आयुको दिन 
र रातको बराबर अर्थात् छत्तीसछक्तीस हजार वर्ष छ । यिनीहरू नै केतुमाल वर्षका मालिक हुन् । 
यी कन्याहरू परमपुरुष नारायणको परम अस्त्र सुदर्शनचक्रको तेजबाट अत्यन्त डरारंछन् । त्यसै 
कारणले तिनीहरूको गर्भ प्रत्येक वर्षको अन्तिममा तुहिएर नष्ट हृन्छ । 


अतीव सुरलितगतिविलासविलसितरुचिरहासटेशावरोकरीख्या 


रामालन्द्री टीका 


१९७४ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १८ 


किच्नदुत्तम्मितसुन्दरभ्रूमण्डलसुभगवद्नारविन्दश्चया रमां 
रमयन्निन्द्रियाणि रमयते ॥ १६॥ 


पदार्थ किञ्चिटुत्तम्मितसुन्दरभरूमण्डल इन्द्रियाणि  आपन 
अतीव  ज्यादै राम्रो सुभगवदनारविन्दभ्रिया  केटी इन्द्रियहरूलाई वा स्वयं 
सुललितगतिविलासविलसित उठेको सुन्दर आंखीभौँ र ज्यादै आफलाई पनि 
रुचिरहासठेशावलोकलीख्या  राम्रो मुखकमलको कान्तिलि रमयते  खुसी पारनृहुन्छ 
मन्द गतिद्वारा घुम्दै, मनोहर रमां  लक्ष्मीजीलाई 
हां सो युक्त हेराइको चमत्कारले र रमयन्  खुसी बनाँदे 





ताक्यार्थ त्यहां भगवान् कामदेव आफ्नो अत्यन्त राम्रो हिंडाइ र लीलापूर्णं मधुर मूस्कानले युक्त 
भएको तथा मनलाई नै आकृष्ट गर्न हेराद्द्रारा र माधथिमाथि उठेका आंँखीभौँदारा सुशोभित 
आफ्नो सुन्दर मुखकमलको शोभाले लक्ष्मीलाई आनन्दित पार्द स्वयं आपू पनि आनन्दले रमण 
गर्नृहुन्छ । 
४    भ देवी ५ 

तद्मगवता मायामय रूप परमसमाधयागन रमा देवी संवत्सरस्य 

रात्रिषु प्रजापतेदुहित॒भिरुपेताहःम्सु च॒ तद्भतेभिरुपास्ते इदं 

चोदाहरति ॥ १७ ॥ 


पदढार्थ रूप प्रजापतिका ठलो समाधिद्रारा 

रमादेवी  भगवती लक्ष्मीले दुहितृभिः  छोरीरूप रातका उपेता  युक्त भएर वा संगै रहेर 
तद्भगवतः  त्यस्ता भगवान्को अभिमानी देवताहरूसंग रातसंग उपास्ते  उपासना गरनृहुन्छ र 
मायामयं रूपं  मायामय अहम्सु च  दिनका चाहं इदं च  यो मन्त्र पनि 

रूपलाई तद्भवेभिः  तिनीहरूका पति उदाहरति  जप्नृहुन्छ 

रात्रिषु  रातमा दिवसाभिमानी देवतासंग 
संवत्सरस्य प्रजापतेः  संवत्सर परमसमाधियोगेन  अत्यन्त 
ताक्यार्थ भगवती लक्ष्मीजी परमसमाधियोगद्वारा भगवान्को त्यस मायामय स्वरूपको राव्रीको 
समयमा प्रजापति संवत्सरका कन्याहरूको साथमा र दिनमा तिनका पतिहरूको साथमा यस 
मन्त्रको जप गर्दै आराधना गर्नृहुन्छ । 


   न र हृषीकेशाय  

ॐ हां हीं हं ॐ नमो भगवते हृषीकेशाय सवगुण 
 अ,   ह आकूतीनां चित्तीनां ड   अ  
विशेषेविंलक्षितात्मने आकूतीनां चित्तीनां चेतसां विषाणां 
चाधिपतये षोडशाकटायच्छन्दोमयायान्नमयायामृतमयाय स्वंमयाय 





रामालन्द्री टीका 


१९७५ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १८ 


सहसे ओजसे बलाय कान्ताय कामाय नमस्ते उभयत्र 


भूयात् ॥ ९८ ॥ 
पदार्थ अहङ्ारको सहसे  मानसिक 
ॐ  उकारस्वरूप विशेषाणां  तत्तत् विषयहरूको ओजसे  इन्द्रियसम्बन्धी तथा 
हृषीकेशाय  इन्द्रियका नियन्ता अधिपतये  मालिक बलाय  शारीरिक बलस्वरूप 
सर्वगुणविरेषेः  श्रेष्ठ षोडराकलखाय  एघार इन्द्रिय र॒कामाय  कामदेव स्वरूप र 
गुणहरूद्रारा पांच विषययुक्त सोह कला कान्ताय  पति स्वरूप 
विलक्षितात्मने  लक्षित भएका ते  हजुर प्रभुलाई 
हुनुभएका छन्दोमयाय  वेदोक्त कर्मबाट उभयत्र  यो लोक र परलोक 
भगवते  भगवान्लाई प्राप्त हुने दुबैतिर 
नमः  नमस्कार छ अन्नमयाय  अन्नमय ऊण्हांदीं हंच  ॐ्हां, ही, 
आकूतीनां  कर्मेन्द्रियहरूको स्वरूपवाला हूं यी बीज मन्त्रसहित 
चित्तीनां  चक्षु आदि अमृतमयाय  मुक्तरूपवाला नमः भूयात्  नमस्कार छ 
जञानेन्द्रियहरूको सवंमयाय  सर्व स्वरूपवाला 
चेतसां  मन, बुद्धि, चित्त र॒ तथा 





वाक्यार्थ भगवान् कामदेव सम्पूर्णं इन्द्रियहरूको मालिक हुनुहुन्छ र सम्पूर्ण राम्रा वस्तुहरूको 
खानी पनि हुनुह॒न्छ । उहाँ ने क्रियाशक्ति, ज्ञानशक्ति एवं सड़ल्पशक्ति आदि चित्तका धर्म तथा 
यिनका विषयहरूको अधिपति हूनुहुन्छ । एषार इन्द्रिय तथा पांच विषय यी सोह कलाले युक्त 
हजुरलाई वेदोक्त कर्मद्वारा मात्र प्राप्त गर्न सकिन्छ। अन्नमय, अमृतमय र सर्वमय, मानसिक, 
इन्द्रियसम्बन्धी एवं शारीरिक बलस्वरूप परमसुन्दर भगवान् कामदेवलाई ॐ ह्यं, हीं, हूं यी बीज 
मन्त्रले सहित भएर सबेतिरबाट हामी नमस्कार गर्दच्छँ । 


  न, हृषीकेरवरं भ ह्याराध्य     ५ 
स्त्रियो बतेस्त्वा हृषीकेरवरं स्वतो ह्याराध्य रोके पतिमारासतेऽन्यम्। 
तासां न ते वे परिपान्त्यपत्यं प्रियं धनायुंषि यतोऽस्वतन्त्राः ॥ १९॥ 


पदार्थ रूपले ने पति रक्षक स्वरूप तासां  तिनीहरूका 

लोके  लोकमा त्वा  हजुरलाई ते  ती पतिहरूले 

स्त्रियः  स्त्रीहरू आराध्य  आराधना गरेर अपत्यं  सन्तानलाई 

तरतेः  विविध कठोर अन्यम् पतिम्  हजुरदेखि धनायूंषि  धन तथा आयुलाई र 
व्रतहरूद्रारा अतिरिक्त अन्य पतिलाई प्रियं वै  अन्य प्रियवस्तुलाई 
हृषीकेरवरं  इन्द्रियहरूका हि  निश्चय नै पनि 

अधिष्ठाता आशासते  प्रार्थना गर्दछन् वा न परिपान्ति  रक्षा गर्दैनन् 
स्वतः पतिम्  स्वाभाविक आशा गर्दछन् यतः  किनभने तिनीहरू 





रामालन्द्री टीका 


९९०६ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १८ 


अस्वतन्त्राः  काल कर्म र॒ गुणादिले गर्दा स्वतन्त्र छन् 


तवाक्यार्थ हे भगवान् ! हजुर स्वयं इन्द्रियहरूका मालिक हुनुहुन्छ । स्त्रीहरू विभिन्न प्रकारका 
कठोर त्रतहरूद्रारा हजुरको आराधना गरी लौकिक पतिको चाहना गर्वछछन् तर उनीहरूले इच्छा 
गरेका ती पतिले उनका प्रिय पुत्र, धन र आयुको रक्षा गर्न सक्दैनन् किनभने तिनीहरू स्वयं 
स्वतन्त्र केन् । 


स वे पतिः स्यादकुतोभयः स्वयं समन्ततः पाति भयातुरं जनम् । 
स एक एवेतरथा मिथो भयं नैवात्मलाभादधि मन्यते परम् ॥ २०॥ 





पदार्थ भयातुरं  उराएको ईश्वर स्वीकार गर्ने हो भने 
सन्वैत्योनै जनम्  व्यक्तिलाई मिथः  आपसमा एकअकको 
पतिः स्यात्  पति हन सक्छ पाति  रक्षा गर्द भयं  उर हुन्छ त्यसैले 

जो सः  त्यस्तो पति आत्मलाभात् अधि  आत्माको 
स्वयं  आफैं एकः एव  एक मात्र हजुर वा हजुरको प्राप्तिभन्दा अधिक 
अकुतोभयः  भयरहित भएर हुनुहन्छ परम्  अर्को कुनै लाभ 
समन्ततः  सबैतिरबाट इतरथा  यदि अरूलाई पनि न एव मन्यते  मानदेन 


ताक्यार्थ जो स्वयं भयरहित भएर भयभीत भएका अरूको पनि सबे प्रकारले रक्षा गर्न सक्छ 
त्यही नै सच्चा पति वा मालिक हो। त्यस्तो एक मात्र पति हजुर ने हुनहुन्छ, हजुर बाहेक 
अरूलाई स्वीकार्न सकिन्न किनकि अरूलाई पनि हजुर बराबरको पति वा रक्षक स्वीकार गर्ने हो 
भने ती दुई पतिमा एकअककि डर हुन्छ । हजुरको प्राप्तिभन्दा ठुलो अर्को कुनै लाभ कैन । 


या तस्य ते पादसरोरुहाहंणं निकामयेत् साखिरुकामरुम्पटा । 
न रासीप्सितमीप्सितो     ० ०. 
तदेव ऽचिंतो यदुभग्नयाच्जा भगवन् प्रतप्यते ॥ २९॥ 


पढार्थ निकामयेत्  गर्छिन् हुनुहन्छ भने 
भगवन्  हे प्रभु! सा  तिनी तत् ए  त्यही फलविशेष 
या  जुन स्त्रीले अखिलकामलाभाय  सबै इच्छा मात्रै 


तस्य  त्यो पहिले भनिएजस्तो पूर्ण भएर खुसी हुन्छिन् 

ते  हजुरको ईप्सितम्  कुनै अरू फलको 
पादसरोरुहार्हणं  चरणकमलको ईप्सितः  इच्छाले 

पूजा निष्काम भावनाले अचिंतः  यदि हजुर पूजित 





रासि  दिनुहुन्छ र 
यट्भग्नयाच्जा  जसको फल 
कालान्तरमा भोगद्वारा सकिएपचछ्ि 
प्रतप्यते  दुःखी हन्छिन् 


ताक्यार्थ हे प्रभु ! जुन स्त्रीहरू अरू कुनै वस्तुको चाहना नगरी केवल हजुरका चरणकमलको 
सेवा गर्दछछन् तिनका सम्पूर्ण कामनाहरू पूरा हुन्छन् तर कुनै एक कामना लिएर हजुरको उपासना 
गर्दछन् भने तिनलाई हजुर केवल त्यही वस्तु मात्र दिनुहुन्छ । जब त्यो वस्तुको नाश हुन्छ, तब ती 


रालालन्द्री टीका 


१९७७ 
पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १८ 


दुःखी हनु बाहेक अर्को विकल्प रहँदेन। 


विवरण यो श्लोकमा निष्काम भक्तिद्रारा सम्पूर्णं वस्तु प्राप्त हुने र सकाम भक्तिद्रारा त केवल 
एडटै फल मात्र प्राप्त हुने कुरा बतादएको छ । भगवान् सम्पूर्ण समृदिहरूले युक्त हुनुहुन्छ । भक्तले 
जुन इच्छा राखेर भजन गर्छ त्यो कामनालाई भगवान् पूरा गरिदिनुहुन्छ तर त्यसरी प्राप्त भएको 
वस्तु क्षणिक र अन्त्यमा दुःखदायी हुन्छ । सदगुणहरू सर्धैँ बसिरहने ठाउ त केवल भगवान् मात्र 
हनहन्छ । भगवान्लाई छडेर अरू विषय समात्नेवित्तिकै ती विषय क्षणिकरूपमा मात्र आफूसंग 
रहन्छन् । क्षणिक विषय नष्ट हुनेवित्तिके आूलाई दुःख भट्हाल्दछ । त्यसैले भगवान्को मात्र 
कामना राखेर भजन गरियो भने भगवान् नै प्राप्त हुनुहुन्छ र स्वतः नै समस्त गुणहरू प्राप्त ह॒न्छन् । 

बृहदारण्यकोपनिषद् १४८मा भनिएको छ प्रियं रोत्स्यति अर्थात् जो मान्छे 
आत्माबाहेक अरू पदार्थहरूलाई सुखको साधन मानेर तिनमा प्रीति गर्छ त्यो मान्छे क्षणिक 
विषयहरूको नाश भएपिच्छे पटकपटक रोद्वरहन्छ तर जो आत्मामा प्रेम गर्छ त्यो व्यक्तिले 
कटहिल्ये पनि रुनुपर्दैन। श्लोकमा पनि भगनयाच्ना अर्थात् कामना भत्किएको मान्छे प्रतप्यते अर्थात् 
दुःखी हुन्छ भनी बताइएको छ । 


मत्प्राप्तयेऽजेशसुरासुरादयस्तप्यन्त उग्रं तप एन्द्रे धियः। 
ऋते भवत्पादपरायणान्न मां विन्दन्त्यहं त्वद्दया यतोऽजित ॥ २२॥ 


पढार्थ मत्प्राप्तये  म लक्ष्मीलाई मां  मलाई 

अनित  हे अजेय प्रभु प्राप्त गर्न न विन्दन्ति  प्राप्त गर्न सक्दैनन् 
  उग्र ति 

एेन्द्रये  इन्द्रियबाट प्राप्त हने उग्रं तपः  उग्र तपस्या आदि यतः  किनभने 

सुखमा तप्यन्ते  गर्दछन् तर अहं  म 

धियः  बुद्धि लागेका भवत्पादपरायणात् ऋते  त्वद्भूदया  हद यदेखि ने हजुरभेँ 
अजेशसुरासुरादयः  ब्रह्मा, हजुरको चरणकमलको समर्पित भएको दु 

शङ्कर, अन्य देवता र दानवहरू चिन्तनमा निरन्तर नलागीकन 





ताक्यार्थ हे अजेय प्रभु ! मलाई वा मेरो कृपास्वरूप ेश्वर्य पाडनको निम्ति इन्द्रिय सुखका 
अभिलाषी ब्रह्मा र शङ्र, आदि समस्त देव र दानवहरू कठोर तपस्या गर्दछछन् तर हजुरका 
चरणकमलको आश्रयमा बस्ने भक्तदेखि बाहेक अरू कसैले पनि मलाई पाडन सक्दैन। किनभने 
मेरो मन हजुरभँ समर्पित भएको छ। 


स त्वं ममाप्यच्युत शीष्णिं वन्दितं कराम्बुजं यत्त्वदधायि सात्वताम् । 
बिभषिं मां लक्ष्म वरेण्य मायया क इईंङ्वरस्येहि तमूहितुं विभुरिति ॥ २३॥ 


पदार्थ वन्दितं  सबैले वन्दना गरिएको शीष्णिं  शिरमा 
अच्युत  हे अच्युत प्रभ कराम्बुजं  आप्नो हातलाई यत्  जो 
त्वं  हजुरले सात्वताम्  आप्ना भक्तहरूको अधायि  राख्नुभयो 


रामालन्द्री टीका 


१९७८ 
पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


सः  त्यस्ता हजुरले त्यो हात खुसी पार्न 
मम अपि  मेरो पनि शिरमा लक्ष्म  श्रीवत्सको रूपमा 


राखिदिनुहोस् छातीमा 

वरेण्य  हे सवैले प्राप्त गर्न बिभि  धारण गर्नुहुच्छ कृपा 
योग्य प्रभु गर्नृहुन्न, त्यसैले 

मां  मलाई त केवल ईरवरस्य  प्रभुको 


मायया  आश्वासनका लागि ईहितम्  माया शक्तिले गर्न 





अध्याय १८ 


खोजेको कुरालाई 

उदितं  बुगन 

कः विभुः  को समर्थछछर 
इति  यी कुरा लक्ष्मीले 
भन्नुभयो 


ताक्यार्थ हे अच्युत! हजुरले आफ्नो जुन करकमल भक्तको शिरमा राखिदिनुह॒न्छ त्यही 
करकमल मेरो शिरमा पनि राख्नुहोस्। हजुरले मलाई आफ्नो हृदयमा श्रीवत्सचिहको रूपमा 
धारण गर्नुभएको छ । सर्वसमर्थ हजुरले मायाद्वारा जुन लीला गर्नृहुन्छ त्यसको रहस्यलाई कसले 


जान्न सक्छ र? यी कुरा लक्ष्मीले भन्नुभयो। 


रम्यके च भगवतः प्रियतमं मात्स्यमवताररूपं तद्रष॑पुरुषस्य मनोः 


प्राक् प्रदशिंतं स॒ इदानीमपि महता 
चोदाहरति ॥ २४॥ 


पदार्थ तद्वषपुरुषस्य  त्यस वर्षका पति 
रम्यके च  रम्यक वर्षमा पनि मनोः  अहिले मनुरूपमा रहेका 
भगवतः  भगवान्को सत्यव्रत राजाको लागि 
प्रियतमं  अत्यन्त प्यारो प्रकूप्रदशिंतं  पहिले नै 
मात्स्यम्  मत्स्य देखाईइसकिएको थियो, तपनि 
अवताररूपं  अवतारको स्वरूप महता  निकै टुलो 


ताक्यार्थ रम्यक वर्षमा पनि भगवानूले त्यहाँंका अधिपति 





भक्तियोगेनाराधयतीदं क  
भक्तियोगेनाराधयतीदं 


भक्तियोगेन  भक्तिभावले 

सः  ती मनुले 

इदानीम् अपि  अहिले पनि 
आराधयति  आराधना गर्छन् र 
इदं च  यो मन्त्र पनि 
उदाहरति  जप्ठन् 

मनुलाई आफ्नो अत्यन्त प्यारो 


मत्स्यावतारको रूप देखाउनुभएको थियो । ती मनुले भक्तिभावपूर्वक अहिले पनि भगवान्को त्यही 


स्वरूपको उपासना गर्दै यो मन्त्र जप्दछन् । 


ॐ नमो भगवते मुख्यतमाय नमः सत्त्वाय प्राणायोजसे सहसे 


बलाय महामत्स्याय नम इति ॥ २५॥ 


प्राणाय  प्राणस्वरूप सूत्रात्मा र 
सत्त्वाय  सतत्वगुणप्रधान भएका 
हजुरलाई 

नमः  नमस्कार छ, त्यस्तै 
ओजसे  इन्द्रियको बल 


पढार्थ 

ॐ  उकार पदवाच्य 
भगवते  भगवान्लाई 
नमः  नमस्कार छर 
मुख्यतमाय  अत्यन्ते मुख्य 





सहसे  मनको बल र 

बलाय  शरीरको बल स्वरूप 
महामत्स्याय  महामत्स्यरूपी 
भगवानूलाई 

नमः इति  नमस्कार गर्द 


रामालन्द्री टीका 


१९७९ 
पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १८ 


ताक्यार्थ सत्वगुणप्रधान, प्राणस्वरूप सम्पूर्ण प्राणीहरूको मनोबल, इन्द्रियबल र शारीरिक 
बलस्वरूप ॐकार पदवाच्य महामत्स्यरूप श्रीभगवानूलाई म बारम्बार नमस्कार गर्द । 


अन्तवैहिङ्चाखिललोकपालकेरदृष्टरूपो विचरस्युरुस्वनः । 
स ईश्वरस्त्वं य इदं वशोऽनयन्नाम्ना यथा दारुमयीं नरः स्त्रियम् ॥ २६॥ 





पदढार्थ अदुष्टरूपः  देख्न नसक्ने यः  जौ हजुर हनुहन्छ 
यथा  जसरी स्वरूपवाला सः  त्यस्ता हजुर सबैको 
नरः  मानिसले त्वं  हजुर ईरवरः  नियामक हुनुहुन्छ 
दारुमयीं  कारठबाट बनाएको अन्तबेहिः च  सबै प्राणीका नाम्ना  नामको डोरीद्राय 
स्त्रियम्  स्त्री कट्पुतली लाई भित्र र बाहिर पनि इदं  यो सम्पूर्ण विश्वलाई 
आफ्नो वशमा लिन्छ त्यसै विचरसि  प्राणरूपले र वरो  आप्नो वशमा 

गरी वायुरूपले घुम्नुहुन्छ अनयत्  लैजानुभएको छ 
अखिरुलोकपारुकेः  सम्पूर्ण उरुस्वनः  विधिनिषेधात्मक 

लोकपालहरुद्रारा पनि वेदरूपी महावाक्यवाला 


वाक्यार्थ हे प्रभु ! जसरी चटकीले कट्पुतली लाई आफ्नो वशमा लिएर नचार्खंछ त्से गरी हजुर 
पनि विभिन्न नामका डोरीले सम्पूर्णं विश्वलाई आफ्नो अधीनमा राखेर नचाद्रहनुभएको छ । अतः 
हजुर ने सबैका प्रेरक हुनुहन्छ । ब्रह्मा आदि लोकपालले समेत हजुरलाई देख्न सक्दैनन् तर पनि 
महान् वेद नै शब्द भएका हजुर सम्पूर्ण प्राणीहरूको भित्र प्राणरूपले र बाहिर वायुरूपले नित्य 
विचरण गरिरहनुहुन्छ । 


यं खोकपालाः किर मत्सरज्वरा हित्वा यतन्तोऽपि पृथक् समेत्य च। 
पातुं न रोकुद्विपद्श्चतुष्पदः सरीसृपं स्थाणु यदत्र दश्यते ॥ २७ ॥ 





पदार्थ पृथक्  अलगअलग रूपमा वा आदि र 

किर  निश्चय नै एकपटक समेत्य च  सबै संगै मलेर स्थाणु  स्थावर आदि 
मत्सरज्वराः  हजुरको यतन्तः अपि  भरणपोषणको यत् अत्र  जो यो लोकमा 
ईष्यरूपी ज्वरोले जलेका प्रयास गर्दा पनि दश्यते  देखिन्छन् ती 
लोकपालाः  इन्द्र आदि द्विपदः  दुई गोडावाला मानिस सबैलाई 

लोकपालहरूले चतुष्पद्  चार गोडावाला पशु पातुं  पालनपोषण आदि गर्न 
यं  जुन प्राणरूपी हजुरलाई तथा न शेकुः  सकेनन् त्यसैले 
दहित्वा  त्यागेर सरीसृपं  घेर हिंडने सर्प सबैको पालक हजुर नै हुनुहन्छ 


ताक्यार्थ एक पटक इन्द्र॒ आदि देवताहरूले प्राणस्वरूप हजुरसंग डाह गरे। यस बखत 
यिनीहरूले हजुरलाई त्यागेर एक्लै वा सबे मिलेर प्राणीहरूको भरणपोषण गर्ने चेष्टा गरे तेपनि 
मनुष्य, पशु, स्थावर, जङ्गम आदि कसैको पनि रक्षा गर्न सकेनन्। 


रामालन्द्री टीका 


१९८० 
पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १८ 


  


भवान् युगान्ताणंव ऊमिंमालिनि क्षोणीमिमामोषधिवीरुधां निधिम् । 
मया सहोरु कमतेऽज ओजसा तस्मे जगत्प्राणगणात्मने नम इति ॥ २८॥ 


पदढार्थ तथा सोम आदि लताहरूको तस्मे  त्यस्ता 

अज  हे अजन्मा प्रभु निधिम्  खानी भएकी जगत्प्राणगणात्मने  सवैका 
भवान्  हजुर इमां क्षोणीम्  यी पृथिवीलाई इन्दरियगणको नियन्ता सूत्रात्मा 
उरमिमालिनि  तरङ्गले युक्त  मया सह  मलाई संगसंगे स्वरूप परमात्मालाई 

भएका नाउको रूपमा मत्स्यरूपले नमः  नमस्कार छ 
युगान्ताणवे  प्रलयकालीन आफ्नो सिङ्मा बाँधेर इति  यसरी मनु स्तुति गर्दछछन् 
समुद्रमा उरु ओजसा  ज्यादै ठुलो वेगले 

ओषधिवीरुधां  विविध ओषधी क्रमते  जलमा घुम्नुहुन्ध्यो 





ताक्यार्थ हे कहिल्यै नजन्मिने प्रभु ! हजुरले मेरा साथसाथे सबै ओषधि र लहराहरूकी आश्रय 
भएकी पृथिवीको रक्षाका लागि यिनलाई धारण गरेर ठुलादठुला तरङ्गले युक्त भएको प्रलयकालको 
समुद्रमा अत्यन्त उत्साहले युक्त भएर विहार गर्नुभएको धियो, त्यस्ता सम्पूर्ण प्राणीहरूका नियन्ता 
हजुरलाई मेरो नमस्कार छ भनी मनु स्तुति गर्दछन् । 
हिरण्मयेऽपि भगवान् निवसति कूमंतनुं बिभ्राणस्तस्य तत्प्रियतमां 
ततुमय॑मा सह॒ वर्षपुरुषेः पितृगणाधिपतिरुपधावति मन्त्रमिमं 
चानुजपति ॥ २९॥ 


र्भ्   न्स 
पदार्थ तस्य  ती भगवान्को वषंपुरुषेः सह  त्यस वर्षमा 
हिरण्मये अपि  हिरण्मय वर्षमा तत्  त्यो बस्ने अरू पुरुषहरूको साथमा 
पनि प्रियतमां  अत्यन्त प्यारो उपधावति  उपासना गर्दछन् र 


भगवान्  भगवान् नारायण तनुम्  स्वरूप वा मूर्तिलाई इमं मन्त्रम् च  यो मन्त्र पनि 
कूम॑तनुं  कद्ुवाको रूपलाई पितृगणाधिपतिः  पितगणका अनुजपति  ज्दछन् 

बिभ्राणः  धारण गरेर मालिक 

निवसति  बस्नुहुन्छ अयमा  पित्॒राज अर्यमाले 
ताक्यार्थ हिरण्मय वर्षमा पनि भगवान् कद्ुवाको रूप धारण गरेर रहनुहुन्छ । त्यहाँं बस्ने 
प्राणीहरूका साथमा पित्ुहरूका राजा अर्यमाले भगवान्को कच्छपरूप त्यस प्रियतम मूर्तिको 
उपासना गर्दै यस मन्त्रको निरन्तर जप गरिरहन्छन्। 


ॐ नमो भगवते अकूपाराय सवंसत्त्वगुणविरशेषणाया 
नुपलक्षितस्थानाय नमो वष्मणे नमो भूम्ने नमो नमोऽवस्थानाय 
नमस्ते ॥ ३०॥ 





रामालन्द्री टीका 


पञ्चम स्कन्ध 


पढार्थ 

ॐ  उकार स्वरूप 
अकूपाराय  कूर्मावताररूप 
भगवते  भगवान्लाई 
नमः नमः  नमस्कार छ 
सवंसत्त्वगुणविरोषणाय  
सत्तवगुणस्वरूप भएका 


श्रीमद्भागवत 


अनुपलक्षितस्थानाय  जलचारी 
भएकोले स्थानविशेषद्वारा बुण्न 
र बुखाउन नसकिने 

वर्ष्मणे  कालपरिच्छेद शून्य 
कालको पनि कालस्वरूप 
परमात्मालाई 

नमः नमः  बारम्बार नमस्कार 


१९८१ 
अध्याय १८ 


छर 
भूम्ने  सर्वव्यापक 
अवस्थानाय  सर्वाधारभूत 
ते  हजुर प्रभुलाई 

नमः नमः  नमस्कार छ 





ताक्यार्थ जो सम्पूर्ण सतत्वगुणले युक्त हुनुहन्छ, जलमा विहार गर्ने हनाले जसको बस्ने गडँको 
कुनै निश्चय कैन तथा जो कालको धेरादेखि पनि बाहिर छ, त्यस्ता ॐकारस्वरूप, सर्वव्यापक, 
सबका आधार कूर्मावताररूप भगवान्लाई बारम्बार नमस्कार छ। 


यद्रूपमेतन्निजमाययापिंतमथंस्वरूपं बहुरूपरूपितम् । 
सङ्ख्या न यस्यास्त्ययथोपलम्भनात् तस्मे नमस्तेऽन्यपदेश्चरूपिणे ॥ ३१॥ 


पदढार्थ 

निजमाययापिंतम्  आपने 
मायाद्रारा प्रकाशित गरिएको 
बहुरूपरूपितम्  धेरै जाति, 


आयंस्वरूपं  विश्वप्रपञ्च 
यद्रूपम्  जसको रूपबाट 
अलग छैन तथापि यो प्रपञ्च 
अयथोपलम्भनात्  मिथ्यारूपमा 


गुण, क्रिया, समयको आधारमा भासित भएको हुनाले 


विस्तार गरिएको 
यत्  जुन यो देखिएको 


तत् यस्य  जुन परमात्माको 
सङ्ख्या  ज्ञान 


न  हुन सकेको कैन 

तस्मे  त्यस्ता 
अन्यपदेद्ारूपिणे  अनिर्वचनीय 
स्वरूपवाला 

. 

ते  हजुरलाई 

नमः  नमस्कार छ 





ताक्यार्थ अनेक रूपमा देखिने पृथ्वी आदि यो सम्पूर्ण दृश्यप्रपञ्च यद्यपि मिथ्या नै हो भन्ने 
निश्चय हुनाले यसको कुनै गणना गर्न सकिंदेन तथापि मायाले प्रकाशित हुने यो सबै हजुरके 
स्वरूप हो वा हजुर परमात्माबाट यो सम्पूर्ण दृश्यप्रपञ्च भिन्न छैन । त्यस्ता वर्णन गर्न नसकिने 
स्वरूप भएका हजुरलाई नमस्कार छ। 

जरायुजं स्वेदजमण्डजोदुमिदं चराचरं देवषिपित॒भूतमेन्द्ियम्। 

योः खं क्षितिः शेकसरित्समुद्रदीपग्रहक्षंत्यभिधेय एकः ॥ ३२॥ 
आदि देव, वशिष्ठ आदि ऋषि, 
अर्यमा आदि पित्र, आकाश 
आदि भूत र इन्द्रियवर्ग 
दयोः  स्वर्ग 
खं  अन्तरिक्ष 
क्षितिः  भूर्लोक 


पदठार्थ 

जरायुजं  सालनाल सहित 
उत्पन्न हने मनुष्य, पशु आदि 
स्वेद्जम्  पसिना आदिबाट 
उत्पन्न हुने लिखा, जुम्रा आदि 
अण्डजोदुभिदं  अण्डाबाट 


 हुने पक्षीहरू तथा 
भूर्ैबाट उत्पन्न हुने वृक्ष आदि 
तथा 

चराचरं  स्थावर पर्वत आदिर 
जङ्गम मनुष्य आदि 
देवषिपितृभूतम् ेन्द्रियम्  इन्द्र 





रामालन्द्री टीका 


१९८२ 
पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १८ 


शेलसरित्समुद्रदीपग्रहक्षं इति  द्वीप, सूर्य आदि ग्रह, अश्विनी अभिधेयः  बताइने हजुर 

पर्वत, नदी, सागर, जम्बू आदि आदि नक्षत्र आदि नामले एकः  एउटा ने हुनुहन्छ 
ताक्यार्थ एक मात्र हजुर नै जरायुज सालनालसहित उत्पन्न हुने मनुष्य, पशु आदि स्वेदज 
पसिनाबाट जन्मिन लिखा, जुम्रा आदि अण्डज अण्डाबाट उत्पन्न हुने पक्षी आदि उद्भिज्ज 
भुर्दैवाट उत्पन्न हुने वृक्ष आदि तथा स्थावर पर्वत आदि जङ्गम मनुष्य आदि देवता, ऋषि, 
पित्रगण, भूत, इन्द्रिय, स्वर्ग, आकाश, पृथ्वी, पर्वत, नदी, समृद्र, द्वीप, ग्रह र तारा आदि विभिन्न 
नामले प्रसिद्ध हूनुहुन्छ । हजुरदेखि अतिरिक्त केही पनि छैन । 


यस्मिन्नसड्ख्येयविरोषनामरूपाकृतो कविभिः कल्पितेयम् । 
सङ्ख्या यया तत््वद्शापनीयते तस्मे नमः साङ््यनिदशंनाय ते इति ॥३६॥ 


पदढार्थ सङख्या साङ्ख्यनिदशांनाय  साङ्ख्यका 
असङ्ख्येयविरोषनामरूपाकृतो  कल्पिता  कल्पना गरियो सिद्धान्तस्वरूप 

अगणनीय नाम, रूप र यया  जुन ते  हजुरलाई 

आकृतिवाला तत्त्वदुशा  तत्त्वदृष्टिको उदय नमः  नमस्कार छ 

यस्मिन्  जुन परमात्मामा भएपचछ्ि इति  यसरी अर्यमा स्तुति 
कविभिः  कपिल आदि अपनीयते  ती सड्ख्या स्वतः गर्दछन् 

महर्षिहरुद्रारा निवृत्त हृन्छन् 

इयं सङ्ख्या  यो चौबीस तस्मै  त्यस्ता 





ताक्यार्थ हजुर असङ्ख्य नाम, रूप र आकृतिले युक्त हुनुहन्छ । साङ्ख्यका आचार्य कपिल 
आदि महर्षिहरूले विवेकका लागि जुन चौबीस तततवको सङ्ख्या निश्चय गरेका छन्, त्यो जुन 
तत्त्वदृष्टिको उदयपच्छि निवृत्त हृन्छन्, त्यही परमार्थतत्त्व ज्ञान हजुर हुनृहुन्छ। यस्ता 
साडख्यसिद्धान्तरूप हजुरलाई मेरो नमस्कार छ भनी अर्यमा स्तुति गर्वछछन् । 


वितरण यहाँ पहिलो श्लोकले ब्रह्ममा सप्रपञ्चतालाई देखाएर दोस्रो श्लोकमा त्यसको निषेध 
गरिएको छ। यसलाई वेदान्तमा अध्यारोप र अपवादको सिद्धान्त भनिन्छ। पारमार्थिक वस्तु 
परमात्मामा अवास्तविक संसारको आरोप गर्नु अध्यारोप हो। परमात्मामा संसारको उत्पत्ति, स्थिति 
र संहार भएको मान्न अध्यारोप हो। जसरी यथार्थ रूपमा नजानिएको डोरी नै सर्पको रूपमा 
देखिएको हो त्यसै गरी ब्रह्म नै जगत्को रूपमा देखिएको हो । ब्रह्मभन्दा जगत्को कुनै दु 
अस्तित्व कैन । पुथ्वीमा जन्मने अनेकथरी प्राणीहरू, देवता, ऋषि, समुद्र, पहाड आदि नामरूपमा 
देखिने केवल एक मात्र परमात्मा हुनुहुन्छ । जब संसारको रूपमा परमात्मा न प्राप्त भएका हुन् 
भन्ने बताइन्छ तब संसारका जन्म, मृत्युजस्ता अनेक दोषले परमात्मालाई पनि छोए रै ह॒न्छ। 
त्यसैले ती अनेक कल्पित उपाधिहरूको निरसन गरेर परमात्मालाई संसारभन्दा भिन्ने प्रपन्चातीत 
रूपमा बताउनु अपवाद हो । ब्रह्मलाई प्रपज्चरहित बताउनका लागि पहिले प्रपञ्चलाई पनि 
बताउनुपर्न हुन्छ । तैत्तिरीयोपनिषद् ३१का यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते आदि जगत् उत्पत्ति 


रामालन्द्री टीका 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


१९८२ 


अध्याय १८ 


सम्बन्धी श्रुतिहरू अध्यारोप श्रुति ह॒न्। माण्डूक्योपनिषद् ७ का नान्तः प्रज्ञं न बहिष्प्रज्ञं जस्ता 


निषेधपरक श्रुतिहरू अपवादश्रुति हन् । 


उत्तरेषु च कुरुषु भगवान् यज्ञपुरुषः कृतवराहरूप आस्ते तं तु देवी 
हैषा भूः सह कुरुभिरस्खकितभक्तियोगेनोपधावति इमां च 


परमामुपनिषद्मावतंयति ॥ ३४ ॥ 


पदार्थ तंतु  ती वराह भगवान्लाई त 
उत्तरेषु च  उत्तरतर्फको एषा  यी 


कुरुषु  कुरुवर्षमा पनि भूः देवी  पृथिवी देवीले 
यज्ञपुरुषः  साक्षात् यज्ञमूर्ति कुरुभिः सह  अन्य 
भगवान्  भगवान् नारायणले कुरुवर्षवासीहरूको साथमा 
कृतवरादरूपः  वराहरूप लिएर अस्खलितभक्तियोगेन  


इमां  यो 

परमाम्  अत्यन्त ठुलो 
उपनिषदम् च  उपनिषद्स्वरूप 
मन्त्रलाई पनि 

आवतंयति  बारम्बार 
जपिरहन्छिन् 


आस्ते  बस्नुहुन्छ अविचलित भक्तिभावले 

ह  निश्चय नै उपधावति  उपासना गर्छिन् र 
ताक्यार्थ उत्तरकुरु वर्षमा पनि भगवान् नारायण वराहमूर्ति धारण गरेर विराजमान हुनुहुन्छ । 
त्यहाँका निवासीहरूको साथमा साक्षात् पृथिवीदेवीले दृढ भक्तिका साथ भगवान्को उपासना 
गर्दच्छिन् र यो परम उत्कृष्ट मन्त्रको बारम्बार जप गर्दच्छिन्। 


ॐ नमो भगवते मन्त्रतत्त्वलिङ्गाय यज्ञकतवे महाध्वरावयवाय 
महापुरुषाय नमः कम॑शुक्छाय त्रियुगाय नमस्ते ॥ २५॥ 


यज्ञकतवे  यज्ञस्वरूप र 
क्रतुस्वरूप तथा 
महाध्वरावयवाय  दला इला 
यज्ञहरूका अवयव अङ्गस्वरूप 
महापुरुषाय  पुरुषोत्तमलाई 
नमः  नमस्कारछर 





कमम॑शुक्छाय  कर्मको शुद्ध 
फल प्रदान गर्ने 

त्रियुगाय  त्रियुगमूर्ति 

ते नमः  हजुरलाई नमस्कार छ 


पदढार्थ 

ॐ  ॐकार स्वरूप 
मन्त्रतत्त्वलिङ्गाय  वेदमन्त्र 
आदिद्रारा बुखिने 

भगवते  भगवान् वराहलाई 
नमः  नमस्कार छ 





ताक्यार्थ जसको तत्त्व मन्त्रद्रारा जानिन्छ, जो यज्ञ र क्रतुरूप मौलो सहितको यज्ञ, मौलो 
सहितको क्रतु, ह॒नुहन्छ, तथा दुलाटुला यज्ञ जसका अङ्ग छन् त्यस्ता ॐकार स्वरूप शुद्ध कर्ममय 
त्रियुगमूर्तिं वराहरूपी हजुरलाई नमस्कार छ । 


यस्य स्वरूपं कवयो विपदिचतो गुणेषु दारुष्विव जातवेदसम् । 
मथ्नन्ति मथ्ना मनसा दिदृक्षवो गं करियार्थेन॑म ईरितात्मने ॥ ३६॥ 


रामालन्द्री टीका 


१९८४ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १८ 
पढार्थ गुणेषु  गुणको कार्य देह,  मदानीस्वरूप मनद्वारा 
दिदुक्षवः  भगवत्स्वरूप हेर्न इन्द्रिय आदिको समूहमा मथ्नन्ति  मन्थन गर्दछन् मनन 
चाहने दारुषु  काठमा गरेर हजुरलाई प्राप्त गर्दछछन् 
विपदिचतः  विवेकशील गूं  गुप्त सजिलै प्राप्त नहुने ईरितात्मने  आत्मस्वरूप 
कवयः  विद्रानूहरू मथ्ना  अरणिले मथन गरेर व्यस्ता हजुरलाई 

क्रियार्थः  कर्म र कर्मफलद्रारा जातवेदसम् इव  अग्निलाई नमः  नमस्कार छ 

यस्य  जुन परमात्माको प्राप्त गरे रँ 

स्वरूपं  स्वरूपलाई मनसा  वशमा राखेको 





ताक्यार्थ जसरी ऋत्विजूहरू अरणिरूप काठमा लुकेर रहेको अग्निलाई मन्थनद्रारा प्रकट गर्दछछन् 
त्यसै गरी कर्मको आसक्ति र कर्मफलको कामनाले लुकिराखेको हजुरको रूपको दर्शन गर्न 
इच्छाले विवेकी विद्रानूहरू विवेकयुक्त मनरूप मदानीले इन्द्रिय आदि युक्त शरीरमा नै बेसरी 
मन्थन गर्दछन् र हजुरलाई प्राप्त गर्दछछन्। यस प्रकार मननरूप मन्थन गरेर मात्र साक्षात्कार गर्न 
सकिने हजुरलाई नमस्कार छ। 


दरव्यकरियाहेत्वयनेशकतैभिमांयागुणेवस्तुनिर्री ् न   ज्र,     न 
त्वयनेशकतृभिमांयागुणिवंस्तनिरीक्षितात्मने । 
अन्वीक्षयाङ्गातिशयात्मबुद्धिभिनिरस्तमायाकृतये नमो नमः ॥ ३७॥ 


वस्तुनिरीक्षितात्मने  वास्तविक 
दरन्यक्रियाहेत्वयनेशकतृभिः  रूप बुकिसकिएका प्रभुलाई 
विषय, इन्द्रिय व्यापार, तत्तत् अन्वीक्षया  विचारले 

देवता, शरीर, काल, अहङ्कार आदि।अङ्गातिशयात्मबुद्धिमिः  यम, 
मायारुणिः  प्रकृतिका सत्त्व नियम आदि योगाङ्गहरूले र 
आदि गुणहरूद्रारा श्रवण आदि साधनले 


ताक्यार्थ विचार र यम, नियम आदि योगाङ्गको साधनले जसको बुद्धि निश्चयात्मक भएको छ 
त्यस्ता विवेकशील पुरुषहरूले द्रव्य विषय, क्रिया इन्द्रियको व्यापार, हेतु इद्द्रियका 
अधिष्ठाता देवता, अयन शरीर, ईश, काल र कर्ता अहङार आदि मायाको कार्यलाई देखेर 
जसको वास्तविक स्वरूपको निश्चय गर्दछन् त्यस्ता मायामय आकृतिले रहित भगवानूलाई 
बारम्बार नमस्कार छ। 


    विर्वस्थितिसंयमोदयं   ५  न   भ    नेप्सितर्मी     
करोति विङवस्थितिसंयमोदयं यस्येप्सितं क्षत॒सुणिः । 
माया यथायो भ्रमते तदाश्रयं ग्राव्णो नमस्ते गुणकमंसाक्षिणे ॥ ३८ ॥ 
ईप्सितं  सङ्ल्प जीवका 


निश्चयात्मक बुद्धि बनेका 
पुरुषहरूद्रारा 

निरस्तमायाकृतये  मायारूप 
आकृति हटाएका हजुरलाई 
नमःनमः  बारम्बार नमस्कार 
छ 


पदार्थ 





पदार्थ 


यस्य ईक्षितुः  जुन सङ्ल्पकर्ता लागि हो, आप्ना लागि त 
न ईप्सितम्  सङ्ल्प गर्ुभएन रुणेः  आप्ना गुणद्वारा 


परमात्माको 


माया  जुन परमात्माको 
माया शक्तिले जड भएर पनि 


रामालन्द्री टीका 


१९८५ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १८ 
विद्वस्थितिसंयमोद्यं  संसारको तदाश्रयं  त्यसको नजिकमा आदिक साक्षी भएका 

जन्म, स्थिति र लय गर्न काम रेको ते  हजुरलाई 

करोति  गर्द अयः  फलाम नमः  नमस्कार छ 

यथा  जसरी जड भएर पनि भ्रमते  घुम्दछ, त्यस्ता 

ग्राव्णः  चुम्बकबाट गुणकमंसाक्षिणे  गुण र कर्म 





ताक्यार्थ जसरी फलाम जड भएर पनि चुम्बकको नजिक रह॑दा चल्दछछ त्यसै गरी आपफ्ना 
लागि नभएर केवल सम्पूर्ण प्राणीहरूका लागि कार्य गर्ने परमात्माको इच्छाअनुसार मायाशक्तिले 
जड भएर पनि संसारको उत्पत्ति, स्थिति र प्रलय गर्वे त्यस्ता गुण, कर्म आदिका साक्षी प्रभुलाई 
नमस्कार छ। 


प्रमथ्य दैत्यं प्रतिवारणं मृधे यो मां रसाया जगदादिसूकरः । 
कृत्वाग्रदंष्टरे निरगादुदन्वतः कीडन्निवेभः प्रणतास्मि तं विभुमिति ॥ ३९॥ 


पढार्थ मां  म पृथिवीलाई निरगात्  निस्कनुभयो 
यःजो रसायाः  रसातलबाट तं  त्यस्ता वराहरूप 
जगदादिसूकरः  जगत्को अग्रदंष्टरे  दाहाको अगाडि विभुम्  व्यापक परमात्मालाई 
कारणभूत वराह अवतार प्रभु कृत्वा  राखेर प्रणतास्मि  नमस्कार छ 

मघे  युद्धमा उदन्वतः  प्रलयको समुद्रवाट इति  यसरी पृथिवीदेवी स्तुति 
प्रतिवारणं  प्रतिदरनद्री हात्तीतुल्य कीडन्  मुखमा कमल लिएर गरनृहुन्छ 

दैत्यं  हिरण्याक्षलाई खेल्दै गरेको 

प्रमथ्य  मारेर इभः इव  हात्तीजस्तै गरी 





ताक्यार्थ हजुर जगत्को कारणभूत आदिवराह हूनहुन्छ । जसरी एउटा हात्तीले अर्को हात्तीलाई 
पछछार्दछ त्यसै गरी गजराजको कै क्रीडा गरिरहनुभएका हजुरले युद्धमा आफ्नो प्रतिदरन्द्री हिरण्याक्ष 
देत्यलाई मारी म पृथिवीलाई रसातलबाट आफ्नो दाहाको टुप्पामा राखेर प्रलयकालीन समुद्रवाट 
बाहिर ल्याउनुभएको धियो । त्यस्ता सर्वसमर्थं वराहरूप प्रभुलाई नमस्कार छ भनी पृथिवीदेवी 


स्तुति गर्नृहुन्छ । 
इति श्रीमदुभागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां पञ्चमस्कन्धे 
भुवनकोडवणंनं नामाष्टादशोऽध्यायः ॥ १८ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


९९८६ 


श्रीमद्भागवत 


अध्याय १९ 


पञ्चम स्कन्ध 


पदार्थ 


अथ एकोनविंरोऽध्यायः 


किम्पुरुष र भारत वर्षको वर्णन 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 


किम्पुरुषे वषं भगवन्तमादिपुरुषं लक्ष्मणाग्रजं सीताभिरामं रामं 


तच्वरणसन्निकषौभिरतः परमभागवतो 


किम्पुरुषेरविरतभक्तिरुपास्ते ॥ १॥ 
आदिपुरुषं  आदिपुरुष 


किम्पुरुषे वषं  किम्पुरुष नाम रामं  श्रीरामलाई 


गरेको वर्षमा 


टक्ष्मणाग्रजं  


तच्वरणसन्निकषोभिरतः  
लक्ष्मणका दाजु श्रीरामके चरणसेवामा समर्पित 


सीताभिरामं  सीताजीको परमभागवतः  भगवान्का परम 
हृद यलाई प्रसन्न पार्ने पति भक्त 

भगवन्तम्  एेश्वर्यसम्पन्न हनुमान्  हनुमान्जीले 
ताक्यार्थ किम्पुरुष नाम गरेको वर्षमा लक्ष्मणका दाद्, सीतापति मर्यादापुरुषोत्तम भगवान् 
श्रीरामलाई उहाँका परमभक्त हनुमान्जीले किम्पुरुष वर्षमा बस्ने अरू किन्नरहरूले सहित भएर 
निश्चल भक्तिभावले युक्त भई उपासना गर्नृहुन्छ । 


पदार्थ 


ऊ अस 


हनुमान् सह 


किम्पुरुषैः सह  त्यस किम्पुरुष 
वर्षमा बस्ने पुरुषहरूका साथमा 
अविरतभक्तिः  अविचल 
भक्तिले युक्त भएर 

उपास्ते  उपासना गर्नुहुन्छ 





आष्टिषेणेन सह गन्धरवैरनुगीयमानां परमकल्याणीं भतुभगवत्कथां 


समुपदणोति स्वयं चेदं गायति ॥ २॥ 
अनुगीयमानां  गाइएको 


गन्धर्वैः सह  गन्धर्वहरूका परमकल्याणीं  परम कल्याण 


साथमा 


 


आषष्टषणन  


गर्न 
आष्टिषिण नामक भतृभगवत्कथां  आपफ्ना स्वामी 


गन्धर्वका मुख्य किम्पुरुषद्वारा श्रीरामको कथा हनुमानजीले 





समुपद्णोति  राम्ररी सुन्नुहुन्छ 
र 
स्वयं च  आफूले पनि 

इदं  यो मन्त्र 

गायति  गान जप गर्नहुन्छ 


ताक्यार्थ त्यस किम्पुरुषवर्षमा गन्धर्वहरूका साथमा आर्ण््टिषेण नामक गन्धर्वद्ारा गादएको 
अत्यन्त कल्याणकारी श्रीरामकथालाई हनुमान्जी अत्यन्त सावधानपूर्वक सुन्नुहुन्छ र आपू स्वयं 
पनि यो मन्त्र जप्हन्छ । 


 न न उत्तमरटोकाय आ्य॑लक्षणरीरवताय 
ॐ नमो भगवते उत्तमश्लोकाय नम आयंलक्षण्ञीलव्रताय नम 


रामालन्द्री टीका 


१९८७ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १९ 


उपशिक्षितात्मन उपासितलोकाय नमः साधुवादनिकषणाय नमो 
ह्मण्यदेवाय महापुरुषाय महाराजाय नम इति ॥ ३॥ 


पदार्थ पुरुषहरूको लक्षण, स्वभाव र॒ साधुवादनिकषणाय  साधुत्वको 
ॐ  उकार स्वरूप आचारले युक्त परीक्षाको कसौटी स्वरूप 
उत्तमङलोकाय  पवित्रकीर्वि उपशिक्षितात्मने  मनलाई ब्रह्मण्यदेवाय  ब्राह्मणका भक्त 
भएका वशमा राख्ने महापुरुषाय  महापुरुष 

भगवते  भगवान् श्रीरामलाई उपासितलोकाय  लोकको महाराजाय  महाराज 

नमः नमः  बारम्बार नमस्कार कल्याणका लागि तत्पर श्रीरामलाई 

छ नमः नमः  भगवान्लाई नमः नमः इति  बारम्बार 
आयंलक्षणश्ीलवताय  श्रेष्ठ बारम्बार नमस्कार छ प्रणाम छ 





ताक्यार्थ उकार स्वरूप पवित्र कीर्तिं भएका भगवान् श्रीरामचन्द्रलाई हामी नमस्कार गर्दछौं । 
हजुरमा सत्पुरुषमा हुनुपर्नै लक्षण, शील र आचरण रेका छन् । त्यसै गरी हजुर चित्तलाई वशमा 
राख्ने, लोककल्याणकारी तथा अत्यन्त ब्राह्मणभक्त हुनहुन्छ । यस्ता भगवान् श्रीरामचन्द्रलाई 
बारम्बार प्रणाम छ। 


यत्तदविशुद्धानुभवमात्रमेकं स्वतेजसा ध्वस्तगुणन्यवस्थम् । 
प्रत्यक् प्रशान्तं सुधियोपलम्भनं ह्यनामरूपं निरहं प्रपद्ये ॥ ४॥ 





पदढार्थ घ्वस्तगुणन्यवस्थम्  गुणका उपलम्भनं  उपलब्ध हुने 
यत्  जुन जाग्रत् आदि अवस्थालाई अनामरूपं  नाम र रूपले 
विशुद्धानुभवमात्रम्  शुद्ध हटाउने रहित 

अनुभव मात्र स्वरूप हि  निश्चय नै निरहं  अहङ़रशून्य 

एकं  अद्वितीय प्रत्यक्  दुश्यभिन्न सर्वसाक्षी तत्  त्यो श्रीरामतत्त्वको 
स्वतेजसा  आत्मस्वरूपको प्रशान्तं  परम शान्त प्रपद्ये  शरणमा पर्दु 
प्रकाशले सुधिया  शुद्ध चित्तले 


वाक्यार्थ भगवान् ! हजुर अनुभवस्वरूप हुनुहुन्छ । आफ्नो अद्वितीय प्रकाशले गुणका कार्यरूप 
जाग्रत् आदि अवस्थालाई हटाउनुहुने हजुर नामरूपले रहित एवं अहङ्ारशून्य हुनुहन्छ । त्यस्ता 
शुद्धचित्तले मात्र प्राप्त गर्न सकिने श्रीरामतत्वको शरणमा म पर्दह्ु। 

विवरण रमन्ते योगिनो यस्मिन् अर्थात् जुन नित्य आनन्दस्वरूप आत्मामा ज्ञानीहरू रमारंछन् 
त्यही नै रामततत्व हो । श्रीरामचन्द्र भगवान्को यही पारमार्थिक स्वरूपको वर्णन यहाँ गरिएको छ । 
विशुद्धानुभव भनेको केवल ज्ञानस्वरूप हो । जब ज्ञानमा विषयको सम्बन्ध हदेन तब त्यो शुद्ध 
हन्छ । एडटे आत्मतत्व नै घंटो, कपडा आदि अनेकों पदार्थहरूलाई विषय गर्ने मनका प्रत्येक 


रामालन्द्री टीका 


१९८८ 
पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १९ 


वृत्तिहरूमा प्रतिबिम्बित भई अनेक ज्ञानको रूपमा प्रकट हुन्छ । मन र त्यसका वृत्तिहरू जड 
भएकाले तिनीहरूले कुनै पनि विषयहरूलाई प्रकाशित गर्न सक्दैनन्। त्यसको लागि चेतन 
आत्माको आवश्यकता पर्दछछ। यसरी वृकत्तिहरूमा प्रतिबिम्बित भई विशुद्ध आत्माले नै ज्ञानको 
स्वरूप लिए तापनि मन र त्यसका वृत्तिहरूको अधीनमा रहने हुनाले यो ज्ञान विशुद्ध हन सक्दैन । 
आत्माको यथार्थस्वरूप भनेको त केवल ज्ञान मात्र हो जहाँ विषय मिसिएको हदेन। मनका 
वृत्तिहरू जुन समयमा नष्ट हृन्छन् त्यस्तो समाधि, सुषुप्ति आदि समयमा यो नित्य ज्ञान प्रकट 
हृन्छ । जाग्रत्, स्वप्न, सुषुप्ति यी तीनै अवस्थालाई प्रकाशित गर्ने नित्य ज्ञानलाई ने यहाँ 
विशुद्धानुभव भनिएको हो । ध्वस्तगुणव्यवस्थम् यस पदको अर्थ हृन्छ, आफ्नो स्वरूप प्रकाशद्रारा 
तीन गुणका विभिन्न अवस्थाहरूलाई नष्ट गर्नु। वृत्तिहरूको कारणले नै जाग्रत् आदि 
अवस्थाहरूमा भेद देखिएको हो तर आत्मा यी अवस्थादेखि माथि छ भन्नु यसको तात्पर्य हो । 


मत्यांवतारस्त्विह मत्यैशिक्षणं रक्षोवधायैव न केवलं विभोः। 
कुतोऽन्यथा स्याद्रमतः स्व आत्मनः सीताकृतानि व्यसनानीरवरस्य ॥ ५॥ 


पढार्थ न  होइन किन्तु ईङ्वरस्य  जगदीश्वरको 

इह  यस लोकमा मत्यशिक्षणं  मनुष्यहरूलाई सीताकृतानि  सीताविरहनाट 
विभोः  सर्वसमर्थ भगवान्को शिक्षा दिनको लागि पनिहो भएका 

मत्यांवतारः  मनुष्यको अवतार अन्यथा  यदि राक्षस आदि व्यसनानि  कष्टहरू 

तुत मार्नका लागि मात्र हून्थ्यो भने कुतः  कहँबाट 

केवलं  केवल स्वे  आपने स्वरूपमा स्यात्  हुने थिए र 
रक्नोवधाय एव  रावण आदि रमतः  रमाउने 

राक्षस मार्नका लागि मात्रे आत्मनः  जगत्को आत्मरूप 





ताक्यार्थ हे प्रभु! सर्वसमर्थ हजुरको मनुष्य अवतार केवल राक्षसहरूको वधका लागि मात्र 
भएको होदन । यसको मुख्य उदेश्य त मनुष्यहरूलाई शिक्षा दिनु ने हो । नत्र त आफ्नो स्वरूपमा 
रमण गर्ने साक्षात् जगत्का आत्मा जगदीश्वरलाई सीताजीको वियोगबाट यस्तो दुःख कसरी हुन 
सम्भव थियो र? 


वितवरण जब जब दुष्टहरूको आधिक्य हृन्छ र धर्मको हानि एवं अधर्मको वृद्धि हुन्छ तब तब 
दुष्टहरूको दमन गरेर धर्मको रक्ना गर्नका लागि भगवान् विभिन्न अवतारहरू लिनुहन्छ भनी 
भगवद्गीता४८मा बताइएको छ । अरू विभिन्न शास्त्रवचनहरूले पनि यही कुरालाई समर्थन 
गरेका छन्। तर भगवान्ले अवतार लिनुको प्रयोजन केवल दुष्टहरूलाई मार्नु मात्र होइन। 
भगवान्ले राम, कृष्ण आदि अवतार लिंँदा त्यस्ता लीलाहरू गर्नुभएको छ जसले 
दुष्टदमनसंगभन्दा पनि मानवीय भावनाहरू प्रेम, स्नेह, दया, करुणा आदिसंग सम्बन्ध राख्दछन्। 
श्रीकृष्णको गोपिनीहरूसंगको प्रेम, अर्जुनसंगको मित्रता, श्रीरामचन्द्रको भातुप्रम, सीतावियोग र 
त्यसबाट उत्पन्न पीडा आदि सब क्रियाकलापहरू मानवीय भावनासंग जोडिएका छन्। सर्वसमर्थ 


रालालन्द्री टीका 


१९८९ 
पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १९ 


भगवान् आफ्नो इच्छा मात्रले जगत्को नै प्रलय गर्न सक्नुह॒न्छ भने एउटा जाबो दत्य मार्न उहाँले 
जन्म लिदरहनु पर्दैन । त्यसैले यी अवतारका लीलाहरूमा अर्को प्रयोजन पनि लुकेको छ जसलाई 
यहाँ मर्त्यशिक्षणम् भने पदले सड़ैत गरेको छ । मानिसहरूलाई संसारको दुःखमयता देखाउनु र 
कर्तव्यपालन आदि विषयमा शिक्षा दिनु अवतारको प्रयोजन हो। संसारका विषयहरूमा आसक्त 
भई कामना र कर्मको जन्जालमा घुमिरहेका मानिसहरू परमात्माको सर्वव्यापक निर्गुण स्वरूपलाई 
आपने बुद्धिवलले खोज्न सक्दैनन्। त्यसैले उनीहरूले सम्खन, बुमुन सक्ने अनेक लीलाहरू 
भगवानूले गर्नुभएको हो । यही ने भगवान्का लीलावतारहरूको वास्तविक प्रयोजन हो । 


न वे स आत्मात्मवतां सुहृत्तमः सक्तस्त्रिलोक्यां भगवान् वासुदेवः । 
न स्त्रीकृतं करमलमर्लुवीत न लक्ष्मणं चापि विहातुमहति ॥ ६॥ 





पदार्थ विषयमा कडमलम्  कष्टलाई 
आत्मवतां  आत्मज्ञानीहरूको न सक्तः  आसक्त हुनुहुन्न वास्तवमा 

आत्मा  अनुभवरूप आत्मा र॒त्यसैले न अश्नुवीत  भोग गर्नृहुन्न र 
सुहृत्तमः  अत्यन्त प्रिय वे  निश्चयनै लक्ष्मणं  भाइ लक्ष्मणलाई 
भगवान् वासुदेवः  एेश्वर्य सः  ती भगवान् श्रीरामले च अपि  पनि 

सम्पनन वासुदेवसंज्ञक पुरुष स्त्रीकृतं  आप्नी पत्नी विहातुम्  त्याग्न 

त्रिलोक्यां  तीन लोकका कुनै सीतावियोगजन्य न अर्हति  सव्नुहुन्न 


ताक्यार्थ हजुर धीर पुरुषहरूको आत्मा र प्रियतम भगवान् वासुदेव हुनुह॒न्छ, त्यसैले तीन 
लोकका कुनै पनि वस्तुमा हजुरको आसक्ति कछैन। तसर्थ हजुरले गरेका सीताप्रतिको मोह र 
लक्ष्मषणको परित्याग आपफ्ना लागि होडइनन्। यी सबै लोकशिक्षाका निम्ति मात्र गरिएका हृन् । 


विवरण वाल्मीकीय रामायणको उत्तरकाण्डको १०६ सर्गमा र अध्यात्म रामायणको 
उत्तरकाण्डको आट सर्गमा श्रीरामले लक्ष्मणलाई त्याग्नुभएको प्रसङ्ग आएको छ। यस प्रसङ्ग 
अनुसार एक दिन मुनिको वेश धारण गरी काल श्रीरामकहाँ आएको हुन्छ । एघार हजार वर्षको 
अवतारकाल सकिएको भन्ने ब्रह्माजीको सन्देश लिई आएको कालको अनुरोधअनुसार श्रीराम र 
कालको गोप्य वार्तालापको बीचमा आउने जो कोहीलाई पनि मारने वचन श्रीराम दिनुहुन्छ र 
लक्ष्मणलाई द्रारको सुरक्ना गर्न अहाउनृहुन्छ । त्यही बीचमा ऋषि दुर्वासा हजारौँं वर्षको तपस्याको 
उद्यापन पारायण गर्न श्रीरामकहां आउनुहुन्छ र ऋषिको डउरले लक्ष्मण बीच श्रीरामकहां 
पुगनुह॒न्छ । वचनबद्धतानुसार लक्ष्मणलाई मार्नु पर्ने भएपचछि वसिष्ठ आदिको परामर्श लिएर 
आफन्तको त्याग पनि मार्ज बराबर हो भन्ने विचार गरी श्रीराम लक्ष्मणजीलाई त्यागिदिनुह॒न्छ । यो 
काम पनि भगवानूले आपफ्ना लागि नभई लोकमर्यादाको रक्षाका लागि नै गर्नुभएको हो । 


न जन्म नूनं महतो न सोभगं न वाङ् न बुद्धिनांकृतिस्तोषहेतुः 
तेयद्विसृष्टानपि नो वनोकसर्चकार सख्ये बत लक्ष्मणाग्रजः ॥ ७॥ 


रामालन्द्री टीका 


१९९० 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १९ 
पदार्थ वाक् न  मिटो बोली होइन  ती गुणहरूले 

नूनं  निश्चय नै बुद्धिः न  तीखो बुद्धि होइन र विसृष्टान्  रहित भएका 
महतः  भगवान् श्रीरामको आकृतिः न  जाति पनि होइन नः  हामी 

तोषहेतुः  प्रसन्नताको कारण यत्  किनभने वनोकसः  वानरहरूलाई 

जन्म न  उच्चकुलमा जन्मनु बत  निश्चय ने अपि  पनि 

होडन लक्ष्मणाग्रजः  लक्ष्मणका दाइ सख्ये  साथीको रूपमा 
सोभगं न  सुन्दरता होइन भगवान् श्रीरामले चकार  स्वीकार गर्नुभयो 





ताक्यार्थ निश्चय नै उच्चकुलको जन्म, सुन्दरता, मिटो बोली, बुद्धि, जाति यी कुनै पनि 
भगवान् श्रीरामलाई प्रसन्न गर्ने उपाय साधन होडइनन्। त्यसेले यी सबे गुणले रहित भएका हामी 
ांदरलाई उहाँले साथी बनाउनुभएको हो । 

र ५ 


सुरोऽसुरो वाप्यथ वानरो नरः सवांत्मना यः सुकृतज्ञमुत्तमम् । 
भजेत रामं मनुजाकृतिं हरिं य उत्तराननयत् कोसलान् दिवमिति ॥ ८ ॥ 





पढार्थ सवांत्मना  सम्पूर्ण प्रकारले भजेत  भजन गरोस् 

अथ  त्यसेले उत्तमम्  पुरुषोत्तम यः  जसले 

सुरः  देवता सुकृतज्ञम्  थोरेलाई पनि धेर उत्तरान् कोसलान्  उत्तर 
असुरः  दैत्य सम्खने कोशल अयोध्या वासी सबेलाई 
वानरः  बांँदर मनुजाकृतिं  नररूपमा रहेका दिवम्  दिव्य धाममा 

वा  अथवा हरि रामं  रामको रूपमा अनयत्  लैजानुभयो 

यः  जोसुकै अवतीर्ण हुनुभएका साक्षात् इति  यसरी हनुमानजी 

नरः अपि  मानिसले पनि श्रीहरि भगवान्लाई श्रीरामको स्तुति गर्नृहुन्छ 


ताक्यार्थ त्यसैले देवता, असुर, बांँदर अथवा मनुष्य जो कोहीले पनि सबे प्रकारले श्रीरामरूप 
हजुरको भजन गर्नुपर्दछ किनभने भक्तले गरेको थोर भक्तिलाई पनि यथेष्ट सम्ण्नि हजुर 
मनुष्यशरीरधारी साक्षात् श्रीहरि हुनुहुन्छ। वैकुण्ठ धामतिर जाँदा सम्पूर्ण अयोध्यावासीलाई 
आफूसंगै लैजाने हजुरको दयाको वर्णन गरेर साध्य छैन भनी हनुमान्जी श्रीरामको स्तुति गर्नहन्छ । 


भारतेऽपि वषं भगवान् नरनारायणाख्य आकत्पान्तमुपचित 
धर्मज्ञानवेरण्येदवर्योपदमोपरमात्मोपरम्भनमनुग्रहायात्मवतामनु 
कम्पया तपोऽन्यक्तगतिर्चरति ॥ ९॥ 


पदार्थ 

् द ३ 
भारते वषे अपि  भारतवर्षमा 
पनि 


आत्मवताम्  आत्मज्ञानी 
पुरुषहरूको 
अनुकम्पया  दयाले 


अव्यक्तगतिः  आत्माराम भएर 
पनि 
नरनारायणाख्यः  नरनारायण 


रामालन्द्री टीका 


९९९१ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १९ 
रूप धारण गरेर अन्त्यसम्म अन्तमा आत्मस्वरूपको 
भगवान्  भगवान् श्रीहरि उपचितधमंज्ञानवेरग्येदवर्यो उपलब्धि गराउने 


अनुग्रहाय  सबैको अनुग्रहका पशमोपरमात्मोपलम्भनम्  धर्म, 
लागि ज्ञान, वैराग्य, एेश्वर्य तथा 


आकल्पान्तम्  कल्पको उपरतिको उत्तरोत्तर वृद्धि भई, 


ताक्यार्थ भारतवर्षमा पनि भगवान् श्रीहरि, नर र नारायण यी दुरईद रूप धारण गरेर 
आत्मज्ञानीहरूलाई उपकार गर्न अव्यक्तरूपले कल्पको अन्तसम्म तपस्या गरिरहनुह॒न्छ । सबेको 
अनुग्रहका लागि गरिएको उहाँको त्यस तपस्याबाट धर्म, ज्ञान, वैराग्य, एेश्वर्य तथा उपरतिको 


तपः  तपस्या 
चरति  गर्नृहुन्छ 





उत्तरोत्तर वृद्धि भई अन्तमा आत्मस्वरूपको प्राप्ति हुन्छ । 


 न  श्रमवतीभिभारतीमि ९   प्रजाभि्मगवत्परक्ताम   ४४  
त भगवान् नारद् वणान्रमवताभमारताभः त्परक्तराभ्या 


साङ्ख्ययोगाभ्यां 


भगवदूनुभावोपवणंनं 


सावर्णेरुपदेक्ष्यमाणः 


परमभक्तिभावेनोपसरति इदं चाभिगृणाति ॥ १० ॥ 


पदार्थ 

भगवत्प्रोक्ताभ्यां  भगवानूले 
बताउनुभएको 
साङ्ख्ययोगाभ्यां  साडख्य र 
योग सिद्धान्तले सहित 
भगवदनुभावोपवणंनं  


सावर्णेः  सावर्ण मनुलाई 
उपदेक््यमाणः  उपदेश गर्ने 
भगवान्  एेश्वर्यसम्पन्न 
नारदः  नारदजीले 
वणाश्रमवतीभिः  व्णश्रिम 
व्यवस्थालाई पालन गर्ने 


तं  त्यस्ता भगवान्लाई 
परमभक्तिभावेन  अत्यन्त टुलो 
भक्तिभावले 

उपसरति  सेवा गर्नुहुन्छ र 
इदं च  यो मन्त्र पनि 
अभिगृणाति  जप गर्नृहुन्छ 


भारतीभिः  भारतवर्षवासी 
प्रजाभिः  प्रजाहरूका साथमा 


भगवान्को महिमालाई प्रकट 
गर्ने पाञ्चरात्र दर्शन 





वाक्यार्थ त्यहाँ योगबलले युक्त नारदजीले सावर्णि मनुलाई भगवान् आफैले बताएको साडख्य 
र योगशास्त्रले सहित भगवान्को महिमाको प्रकट गर्ने पाञ्चरात्रको उपदेश गर्नृहुन्छ । भारतवर्षका 
अनेक वर्ण र आश्वरमका प्रजाहरूको साथमा अत्यन्त भक्तिभावले युक्त भएका नारदजीले भगवान् 
श्रीनरनारायणको उपासना गर्दै यस मन्त्रको जप पनि गर्नहुन्छ । 


नमो भगवते उपरमरीलायोपरतानात्म्याय 
नमोऽकिञ्चनवित्ताय ऋषिऋषभाय नरनारायणाय परमहंस 
परमगुरे आत्मारामाधिपतये नमो नम इति ॥ ॥ 

गायति चेदम् 


ॐ 


ॐ  ॐ कारस्वरूप 





पढार्थ भगवते  भगवान्लाई 


रामालन्द्री टीका 


१९९२ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १९ 


नमः नमः  बारम्बार नमस्कार धन भएका स्वरूप प्रभुलाई 

छ ऋषिक्रषभाय  ऋषिहरूमा श्रेष्ठ नमः नमः इति  बारम्बार 
उपदामशीलाय  शान्त स्वभाव परमहंसपरमगुरवे  परमहंस नमस्कार छ 

भएका योगीहरूका पनि परमगुरु इदम् च  यी स्तुतिहरू पनि 
उपरतानात्म्याय  अहर आदि आत्मारामाधिपतये  आत्मार्मँ गायति  गाउनुहुन्छ 

अनात्म पदार्थबाट निवृत्त भएका रमाउने ज्ञानीहरूका पनि स्वामी 
अकिञ्चनवित्ताय  विरक्तहरूकानरनारायणाय  नरनारायण 


ताक्यार्थ ॐकारस्वरूप, अहङ्गारले रहित, निर्धनहरूका धनस्वरूप र शान्त स्वभाव भएका 
ऋषिश्रेष्ठ भगवान् नरनारायणलाई नमस्कार छ । परमहंसहरूका पनि गुर् र आत्मज्ञानीहरूका पनि 
मालिक उहाँ लाई बारम्बार नमस्कार छ। 

नारदजी यी स्तुतिहरू पनि गाउनुहुन्छ 





 ,  न्स 


९ ९८ न वध्यते ४  ४ 
कर्तास्य सगौदिषु यो न बध्यते न हन्यते देहगतोऽपि देहिकेः। 
द्रष्टुं दुग् यस्य रुणेविदूष्यते तस्मे नमोऽसक्तविविक्तसाक्षिणे ॥ १२॥ 
न विदृष्यते  दूषित हुदैन 





पदार्थ   देह र इन्द्रियसम्बन्धी 


अस्य  यो चराचर सुष्टिको 
कतां  कर्ता भएर पनि 
यः  जो परमात्मा 


प्यास आदि देहधर्मद्रारा 
न हन्यते  वशीभूत हदेन 
द्रष्टुः  सबेको साक्षी भएर 


असक्तविविक्तसाक्षिणे  असङ्ग र 
विशुद्ध साक्षी स्वरूप 
तस्मे  त्यस्ता नरनारायण 


पनि 

यस्य दुक्  जसको दृष्टि 
गुणेः  विषयका गुण र 
दोषहर्द्रारा 


भगवानूलाई 
नमः  नमस्कार छ 


सगोदिषु  ती सुष्टिहरूमा 
न बध्यते  बांधिनुहुन्न 
देहगतः अपि  शरीरम रहर 
पनि 

ताक्यार्थ जगत्को उत्पत्ति, पालन, संहारको कर्ता भएर पनि प्रभु म कर्ता हूँ भने अभिमान 
गरेर बाँधिनुहन्न । शरीरमा रहेर पनि जो भोक, प्यास आदि शरीरका धर्मको वशमा पर्नृहुन्न, द्रष्टा 
भएर पनि जसको दृष्टि गुण र दोषद्रारा दूषित हैदेन, यस्ता असङ्ग र विशुद्ध साक्षीस्वरूप भगवान् 
नरनारायणलाई नमस्कार छ। 





विवरण परमात्मा असङ्ग र विशुद्ध साक्षीस्वरूप हुनृहुन्छ । असङ्गताको अर्थ हुन्छ विषयहरूसंग 
नछोदनु । आफनो ज्ञानस्वरूपद्रारा सम्पूर्ण संसारका पदार्थहरूलाई प्रकाशित गरिरहँदा पनि परमात्मा 
विषयको आसक्ति, भोग र ममता आदिदेखि रहित हूनुह॒न्छ । त्यसैले परमात्माको दृष्टि दृश्य 
पदार्थहरुद्रारा दूषित हुदैन भनिएको हो । दृष्टि भनेको ज्ञान हो। जीवात्माको दृष्टि संसारका 
पदार्थहरुद्रारा दूषित छ किनभने ऊ इन्द्रियहरूद्वारा दृश्य पदार्थहरूको दर्शन गर्छ र आफू त्यसको 
कर्ता एवं द्रष्टा बन्दछ। यसप्रकार द्रष्टादर्शन र दृश्यरूपी त्रिपुटीअन्तर्गत उसको दृष्टि सर्धं 
विषयहरूद्रारा दूषित भट्रहन्छ तर परमात्मा त्रिपुटीभित्रका द्रष्टा हूनुहुन्न । उहाँ नित्यद्रष्टा हुनुहन्छ । 


रामालन्द्री टीका 


१९९द् 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १९ 


म कर्ता, भोक्ता हँ भने अभिमानका कारणले उत्पन हुने त्रिपुटीसम्बन्ध आत्मामा नभएकाले 
आत्मालाई असङ्ग साक्षी भनी बतादएको हो । 


इदं हि योगेश्वर योगनेपुणं हिरण्यगभों भगवाञ्जगाद यत् । 
यदन्तकाठे त्वयि निगणे मनो भक्तया दधीतोञ््तिदुष्केवरः ॥ १३॥ 





पदढार्थ योगनेपुणं  योगसाधनाको हेतुभूत शरीरमा अभिमान त्यागेर 
योगेरवर  हे योगेश्वर प्रभु पराकाष्ठा भक्तया  भक्तिपूर्वक 

हि  निश्चय नै जगाद्  बताउनुभयो निरणि  निर्गुण निराकार 
भगवान्  एेश्वर्यसम्पनन यत्  जो कि त्वयि  हजुरमा 

हिरण्यगभंः  ब्रह्माजीले अन्तः काठे  अन्तिम समयमा मनः  चित्तलाई 

यत् इदं  जुन यो उज्ख्तिदुष्करेवरः  दुःखको दधीत  लगास् 

वाक्यार्थ हे योगेश्वर प्रभु! हिरण्यगर्भ भगवान् ब्रह्माजीले मानिसले अन्तकालमा 


देहाभिमानलाई त्यागेर भक्तिपूर्वक हजुरको निर्गुणस्वरूपमा आफनो मन लगाउनु नै योगसाधनको 
सबेभन्दा ठुलो कुशलता हो भनी भन्नुभएको छ। 


यथेहिकामुष्मिककामलम्पटः सुतेषु दारेषु धनेषु चिन्तयन्। 
शङ्केत विद्धान् कुकठेवरात्ययाद् यस्तस्य यत्नः श्रम एव केवलम् ॥ ४॥ 


पढार्थ दारेषु  पत्नीको विषयमा तथा 
यथा  जसरी धनेषु  धनसम्पत्तिको विषयमा 
एेहिकामुष्मिककामलम्पटः  यस चिन्तयन्  चिन्ता गर्दै 

लोक र परलोकका भोगमा ुकठेवरात्ययात्  यो अपवित्र 
आसक्त व्यक्ति शरीर छुट्ला भनेर 

सुतेषु  छोराको विषयमा शङ्केत  उराञंछ, त्ययै गरी 


यः विदान्  जो ज्ञानी विद्रान् 
मुत्युबाट डरांछ भने 

तस्य  त्यस विद्रान्को 

यत्नः  सम्पूर्ण प्रयास 
केवलम्  केवल 

श्रमः एव  परिश्रम मात्र हुन्छ 





ताक्यार्थ जसरी यस लोक र परलोकको सुखको भोगमा आसक्त व्यक्ति छोरा, पत्नी र 
सम्पत्तिको चिन्ता गरेर मृत्युदेखि उरा त्यसै गरी ज्ञानी मानिसलाई पनि यो अपवित्र शरीर छ्ुटने 
डरले सतायो भने ज्ञानप्राप्तिका लागि उसले गरेको सम्पूर्णं साधनाको प्रयास केवल बेकारको 


परिश्रम मात्र हुन्छ । 


तन्नः प्रभो त्वं कुकठेवरापिंतां त्वन्माययाहंममतामधोक्षन । 
भिन्याम येनाशु वयं सुदुभिंदां विधेहि योगं त्वयि नः स्वभावमिति ॥ १५॥ 


पदढार्थ प्राप्त नहने प्रभ 
अधोक्षज प्रभो  हे इन्द्रियद्रारा तत्  त्यसैले विद्रान्हरूको 


पनि यो अवस्था हुने भएकाले 
त्वं  हजुरले 


रामालन्द्री टीका 


९९९४ 
पञ्चम स्कन्ध 


नः  हामीहरूलाई 
त्वयि  हजुरमा 


स्वभावम्  स्वाभाविक प्रेमरूप त्वन्मायया  हजुरकै मायाले 
न   
कुकठेवरापितां  यो निन्दित 


योगं  भक्तियोग 


श्रीमद्भागवत 
वयं  हामीहरू 
आदु  चांँडेनै 


विधेहि  सम्पादन गरिदिनुहोस् शरीरमा गरिरहेको 


येन  जसका कारण 


सुदुभिदां  हटाउनै नसकिने 


अध्याय १९ 


नः  हाम्रो 

अहम् ममताम्  म र मेरो भन्ने 
बन्धनलाई 

मिन्यामः  काट्न सकौँ 

इति  यसरी नारदजी 





भगवान्को स्तुति गर्नृहुन्छ 


ताक्यार्थ अतः हे इन्द्रियद्रारा प्राप्त नहुने प्रभु ! हजुरले हामीलाई आफनो स्वाभाविक प्रेमरूप 
भक्तियोगको शिक्षा प्रदान गर्नुहोस् जसद्रारा हामीले यो निन्दित शरीरमा गर्न गरेको अहङ्ार र 
ममकाररूप आसक्तिको बन्धनलाई सजिलै हटाउन सकौँ भनी नारदजी भगवान्को स्तुति गर्नृहुन्छ । 


 ४  ,  ् ् 
भारतेऽप्यस्मिन् वर्षे सरिच्छैलाः सन्ति बहवो मलयो मङ्गलप्रस्थो 
मेनाकस्तरिकूट ऋषभः कूटकः कोल्लकः सद्यो देवगिरिकरष्यमूकः 


श्रीरोरो वेङ्कटो महेन्द्रो वारिधरो 
९ ०  क. 
पारियात्रो द्रोणदिचत्रकूटो गोवर्धनो 


    


इन्द्रकीलः कामगिरिरिति चान्ये 
नितम्बप्रभवा नदा नदयरच सन्त्यसङ्ख्याताः ॥ १६॥ 


पदार्थ 

अस्मिन्  यो 

भारते अपि वर्ष  भारतवर्षमा 
पनि 

बहवः  धेरै 

सरिच्छेलाः  नदी र पर्वतहरू 
सन्ति  छन् जस्तै 

मलयः  मलय 

मङ्गरप्रस्थः  मङ्गलप्रस्थ 
मेनाकः  मैनाक 

त्रिकूटः  त्रिकूट 

ऋषभः  ऋषभ 

कूटकः  कूटक 

कोल्लकः  कोल्लक 

सद्यः  सह्य 


 देवगिरि 
ऋष्यमूकः  ऋष्यमूक 


श्रीरोलः  श्रीशैल 
भ 
वेङ्टः  वेड्ट 

् 
महेन्द्रः  महेन्द्र 
वारिधरः  वारिधर 
विन्ध्यः  विन्ध्य 


शुक्तिमान्  शुक्तिमान् 
ऋष्षगिरिः  ऋक्षगिरि 
पारियात्रः  पारियात्र 

न् 

द्राणः  द्रोण 





  ज 


घनो रेवतकः ककुभो नीलो गोकामुख 
च शतसहस्रशः शैलास्तेषां 





   


विन्ध्यः शुक्तिमानृक्षगिरिः 


भ 


नीलः  नील 
गोकामुखः  गोकामुख 
इन्द्रकीलः  इन्द्रकील 


कामगिरिः इति च  कामगिरि 
आदि 

अन्ये च  अरू पनि 
शतसहस्रशः  सयौ हजारों 
शेलाः  शिखरहरू छन् र 
तेषां  तिनीहरूको 
नितम्बप्रभवाः  प्रान्त भागवाट 
फेदीबाट निस्किएका 

नदाः नद्यः च  सानाटठुला 
नदीहरू 

असङ्ख्याताः  गनेर नसकिने 
सन्ति  छन् 


रामालन्द्री टीका 


१९९५ 
पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १९ 


ताक्यार्थ यस भारतवर्षमा पनि मलय, मङ्गलप्रस्थ, मेनाक, त्रिकूट, ऋषभ, कूटक, कोल्लकः, 
सह्य, देवगिरि, ऋष्यमूक, श्रीशैल, वेङट, महेन्द्र, वारिधर, विन्ध्य, शुक्तिमान्, ऋक्षगिरि, पारियात्र, 
द्रोण, चित्रकूट, गोवर्धन, रैवतक, ककुभ, नील, गोकामुख, इन्द्रकील, कामगिरि आदि अरू पनि 
स्यौ हजारौँ शिखरहरू छन् साथे तिनीहरूको प्रान्त भागवाट निस्किएका सानाटठुला गनेर 
नसकिने नदीहरू र धेरै पर्वतहरू रहेका छन्। 


एतासामपो भारत्यः प्रजा नामभिरेव पुनन्तीनामात्मना 
चोपस्पृरान्ति ॥ १७ ॥ 


पदढार्थ अपः  जलमा पनि 

नामभिः एव  नाम मात्रले नै भारत्यः  भारतवर्षका उपस्पृशन्ति  स्नान गर्दछछन् 
पुनन्तीनाम्  पवित्र पार्ने प्रजाः  प्रजाहरूले 

एतासाम्  यी नदीहरूको आत्मना च  शरीरले र मनले 


ताक्यार्थ नाम मात्रैले पनि पवित्र पार्ने यी नदीहरूको पानीमा भारतवर्षका प्रजाहरू शरीरले र 
मनले पनि स्नान गर्दछन् । 


चन्द्रवसा ताम्रपर्णीं अवटोदा कृतमाला वैहायसी कावेरी वेणी 
पयस्विनी शकरावतां तुङ्गभद्रा कृष्णा वेण्या भीमरथी गोदावरी 
निर्विन्ध्या पयोष्णी तापी रेवा सुरसा नम॑दा चमंण्वती सिन्धुरन्धः 
न र    ९ कोरिकी  
शोणश्च नदो महानदी वेदस्मृतिक्रषिकुल्या त्रिसामा कौशिकी 
मन्दाकिनी यमुना सरस्वती दुषदती गोमती सरयू रोधस्वती 
सप्तवती सुषोमा शतद्रक्चन्द्रभागा मरुदुवधा वितस्ता असिक्नी 
विश्वेति महानद्यः ॥ १८ ॥ 





पढार्थ पयस्विनी  पयस्विनी ञ  पयोष्णी 
चन्द्रवसा  चन्द्रवसा रकरावतां  शर्करावर्ता तापी  तापी 
ताम्रपणीं  ताम्रपर्णी तद्गभद्रा  तुङ्गभद्रा रेवा  रेवा 

अवटोदा  अवटोदा कृष्णा  कृष्णा सुरसा  सुरसा 
कृतमाला  कृतमाला वेण्या  वेण्या नमंदा  नर्मदा 
वेहायसी  वैहायसी भीमरथी  भीमरथी चर्मण्वती  चर्मण्वती 
कावेरी  कावेरी गोदावरी  गोदावरी सिन्धुः  सिन्धु 
वेणी  वेणी निविन्ध्या  निर्विन्ध्या अन्धः  अन्ध तथा 





रामालन्द्री टीका 


९९९६ 
पञ्चम स्कन्ध 


खोणः च  शोण समेतका 
नदौ  दुई नद र 

महानदी  अरू महानदी छन् 
वेदस्मृतिः  वेदस्मृति 
ऋषिकुल्या  ऋषिकुल्या 
त्रिसामा  त्रिसामा 

कोरिकी  कौशिकी 
मन्दाकिनी  मन्दाकिनी 


श्रीमद्भागवत 


यमुना  यमुना 
सरस्वती  सरस्वती 
दष्ती  दुषद्रती 
गोमती  गोमती 
सरयू  सरयू 
रोधस्वती  रोधस्वती 
सप्तवती  सप्तवती 
सुषामा  सुषामा 





अध्याय १९ 


शतद्रू  शतद्रु 

चन्द्रभागा  चन्द्रभागा 
मरुदुवधा  मरुद्वृधा 
वितस्ता  वितस्ता 

असिक्नी  असिक्नी 

विर्वा इति  विश्वा यी आदि 
महानदयः  महानदीहरू छन 


ताक्यार्थ ती पवित्र नदीहरू चन्द्रवसा, ताम्रवर्णी, अवटोदा, कृतमाला, वैहायसी, कावेरी, वेणी, 
पयस्विनी, शर्करावर्ता, तुङ्गभद्रा, कृष्णावेण्या, भीमरथी, गोदावरी, निर्विन्ध्या, पयोष्णी, तापी, रेवा, 
सुरसा, नर्मदा, चर्मण्वती, सिन्धु, अन्ध, शोण, महानदी, वेदस्मृति, ऋषिकुल्या, कौशिकी, 
मन्दाकिनी, यमुना, सरस्वती, दृषद्वती, गोमती, सरयू, रोधस्वती, सप्तवती, सुषामा, शतद्रु, 
चन्द्रभागा, मरुदवुधा, वितस्ता, असिक्नी र विश्वा हुन् । 


   ,  पुरुषेखंन्धजन्ममि छ  
अस्मिन्नेव वषं व्यजन्मभिः 
स्वारब्धेन कमणा दिव्यमानुषनारकगतयो बहय आत्मन आनुपूर्व्येण 


 तु 
सवा दयेव 
भवति ॥ १९॥ 
पदार्थ 
अस्मिन् एव  यही 


वषं  भारतवर्षमा 
लन्धजन्ममिः  जन्मिएका 
पुरुषैः  मनुष्यहरूले 
शुक्छलोहितकृष्णवर्णेन  


भो ४ 
सवषा 


कमणा  कर्मले 

आनुपूर्व्येण  क्रमैसंग 
आत्मनः  आफ्ना 

बह्वयः  धेरै 
दिन्यमानुषनारकगतयः  देव, 
मनुष्य र नरकका योनिहरू 


सात्त्विक, राजस र तामस वर्णका विधीयन्ते  सिद्ध गर्दछछन् 


स्वारब्धेन  आपले गरेका 


हि  निश्चय नै 


शुक्छलोहितकृष्णवर्णेन 


विधीयन्ते यथावणैविधानमपवगंर्चापि 


सर्वेषां  सम्पूर्ण प्राणीहरूको 
सवां एव  सबै गति हुन् र 
यथावणविधानम्  यो भारत 
वर्षमा वणश्चिम व्यवस्थाअनुसार 
अपवगंः अपि  मोक्ष पनि 
भवति च  हन्छ 





ताक्यार्थ यस भारत वर्षमा जन्म लिने व्यक्तिलाई उसले गरेका सात्त्विक, राजस र तामस कर्म 
अनुसार क्रमशः विभिन्न प्रकारका दिव्य, मानुष र नारकी योनि प्राप्त हृन्छ। यही भारतवर्षमा 
आआपनो वर्णधर्मअनुसार विधिपूर्वक कर्म गनलि मोक्ष पनि प्राप्त हुन्छ । 


योऽसो भगवति स्व॑भूतात्मन्यनात्म्येऽनिरुक्तेऽनिख्यने परमात्मनि 
वासुदेवेऽनन्यनिमित्तभक्तियोगलक्षणो 


नानागतिनिमित्ताविया 


रालालन्द्री टीका 


१९९७ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १९ 


ग्रन्थिरन्धनद्ारेण यदा हि महापुरुषपुरुषप्रसङ्गः ॥ २०॥ 
एतदेव हि देवा गायन्ति 





पदढार्थ गरेर वि भक्ति लाग्दछ 
यदा  जब अनेक जन्मको भगवति  एेश्वर्यसम्पन्न यः जो मोक्ष भनियो त्यो नै 
पुण्यको परिपाकले सव॑भूतात्मनि  सर्वव्यापक असौ एव  यही हो भक्ति नै 
महापुरुषपुरुषप्रसङ्गः  अनात्म्ये  राग आदि दोषनाट मोक्ष हो 

भगवान्का परम भक्तहरूसंगको रहित हि  निश्चय नै 

सङ्गत हुन्छ अनिरुक्त  अनिर्वचनीय एतत् एव  भारतवर्षको मनुष्य 
नानागतिनिमित्ताविद्याग्रन्थि अनिखयने  आधाररहित जीवनको विषयमा नै 
रन्धनद्यारेण  देव, पशु, मनुष्य वासुदेवे  वासुदेव   देवताहरूले 

आदि विभिन्न योनिको परमात्मनि  परमात्मामा गायन्ति  महिमा गान गर्दछन् 
मूलकारण अविद्याग्रन्थिको नाश अनन्यनिमित्तभक्तियोगलक्षणः  


ताक्यार्थ मोक्षको वास्तविक स्वरूप भनेको सर्वान्तर्यामी, राग आदि दोषबाट रहित, 
अनिर्वचनीय एवं आधाररहित भगवान् वासुदेवको निष्काम अनन्य भक्तिभाव नै हो। देव, मनुष्य 
आदि अनेक प्रकारका जीवनहरूको मुख्य कारण अविद्यारूप हृद यम्रन्थि नष्ट भएपचछ्छि मात्र 
भगवान्का प्रेमी भक्तहरूको सङ्गत मिल्दछ् र यस सङ्गतद्वारा वासुदेव भगवानूमा निष्काम 
भक्तिभाव उत्पनन हुन्छ। यसैले देवताहरू पनि भारत वर्षमा उत्पन्न मनुष्य जीवनको यसप्रकार 
महिमा गांछन् । 


अहो अमीषां किमकारि शोभनं प्रसन्न एषां स्विदुत स्वयं हरिः। 
येजन्म रब्धं नृषु भारताजिरे मुकुन्दसेवोपयिकं स्पृहा हि नः ॥ २९॥ 


पदार्थ अहो  आश्चर्य छ स्वयं प्रसन्नः  स्वयं प्रसन्न 
येः  जो जीवहरूले अमीषां  यी जीवहरूको हुनुभयो र यो सौभाग्य दिनुभयो 
भारताजिरे  भारतवर्षको शोभनं  त्यस्तो राम्रो पुण्य हि  निश्चय नै 

प्राङ्गणमा किम्  के नः  हामीहरूलाई पनि यो 
मुकुन्दसेवोपयिकं  भगवान्को अकारि  भयो होला ? भारतवर्षमा जन्म लिन 
उपासनाको लागि उचित उत स्वित्  अथवा स्पृहा  लालसा छ 

नृषु जन्म  मनुष्य जन्म एषां  यिनीहरूका प्रति 

लब्धं  प्राप्त गरे हरिः  भगवान् श्रीहरि 





ताक्यार्थ भगवत्सेवाको निम्ति उपयोगी मनुष्य शरीर लिएर जुन जीवले भारतवर्षमा जन्म 
लिएका छन्, तिनले के यस्तो पुण्य गरे होलान् ? अथवा यिनीहरूमाथि स्वयं भगवान् श्रीहरि ने 
प्रसन्न हुनुभएको हो । यसप्रकार भारतवर्षको र त्यहाँका निवासीहरूको महिमा गाँदे देवताहरू 


रामालन्द्री टीका 


१९९८ 
पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १९ 
समेत भारतवर्षमा जन्म लिन लालायित हुन्छन् । 

किं दुष्करेनंः कतुभिस्तपोव्रतेदानादिमिवां द्युजयेन फल्गुना । 

न यत्र नारायणपादपङ्जस्मृतिः प्रमुष्टातिशयेन्द्रियोत्सवात् ॥ २२॥ 





पदार्थ फल्गुना  तुच्छ भगवान् नारायणका 

ुष्केरेः  कष्टले गरिने द्युजयेन  स्वर्गप्राप्तिले चरणकमलको सम्खना छैन र 
क्रतुभिः  यज्ञद्रारा नः  हामी देवताहरूको अतिशयेन्द्रियोत्सवात्  इन्द्रियले 
तपोव्रतेः  तपस्या, व्रत तथा किं  के फाइदा भयो त गरिने भोग ज्यादा भएर 
दानादिभिः वा  दान आदि यत्र  जुन स्वर्गमा स्मृतिः  स्मरण शक्ति पनि 
कर्मद्रारा अथवा नारायणपादपङ्कजस्मृतिः न  प्रमुष्टा  नष्ट भएको छ 


ताक्यार्थ अत्यन्त कठोर यज्ञ, तप, त्रत, दान आदि गरेर हामी देवताहरूले जो यो तुच्छ स्वर्गको 
सुख पाएका छँ, यसबाट हामीलाई केही फाइदा छैन किनभने यहाँ नित्य इन्द्रिय सुखभोग गर्नाले 
हाम्रो ज्ञानशक्ति छोपिएको छ, त्यसले गर्दा हामीलाई भगवान् नारायणका चरणकमलको सम्खनै 
हदेन। 


कल्पायुषां स्थानजयात् पुनभंवात् क्षणायुषां भारतभूजयो वरम्। 
क्षणेन मत्यन कृतं मनस्विनः संन्यस्य संयान्त्यभयं पदं हरेः ॥ २३॥ 


पदार्थ भारतमभूजयः  भारतवर्षलाई सन्न्यस्य  भगवान्लाई समर्पण 
पुनभ॑वात्  फेरि जन्म लिनु पर्न प्राप्त गर्नु गरेर 

कल्पायुषां  कल्पसम्म आयु हनेवरम्  शरेष्ठ छ जुन ठाउँमा हरेः  भगवान् श्रीहरिको 

ब्रह्मा आदिको मनस्विनः  बुद्धिमान् अभयं पदं  अभयपद 
स्थानजयात्  लोकलाई प्राप्त व्यक्तिहरूले मोक्षपदमा 

गर्नुभन्दा क्षणेन  एक क्षणमा नै संयान्ति  पुग्दछन् 

क्षणायुषां  थोर मात्र आयु मरत्यन  यो क्षणभङ्कर शगरले 

भएका व्यक्तिहरूको कृतं  गरेको कर्म 





ताक्यार्थ एक कल्पसमान आयु भएर पनि फेरि संसारचक्रमा फर्किनुपर्न स्वर्गको के कुरा 
गर्नु ? दीर्घायु भएको यस्तो लोक प्राप्त गर्नुभन्दा त अल्पायु भएके भारतभूमिमा जन्म लिनु धेरै 
राम्रो छ किनभने भारतवर्षका बुद्धिमान् मानिसहरू आफूले गरेका सम्पूर्ण कर्महरू भगवानूलाई 
अर्पण गरेर छोटो समयमा नै उहाँको अभयपद प्राप्त गर्न सक्दछछन्। 


न यत्र वेकुण्ठकथासुधापगा न साधवो भागवतास्तदाश्रयाः। 
न यत्र यज्ञेशमखा महोत्सवाः सुरेशरोकोऽपि न वै स सेव्यताम् ॥ २४ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


१९९९ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १९ 
पढार्थ भागवताः  भगवान्का भक्त । महोत्सवहरू 

यत्र  जहाँ साधवः  सज्जन व्यक्तिहरू न  छैनन् त्यस्तो 
वेकुण्ठकथासुधापगा  पनि सुरेशलोकः अपि  इन्द्रलोक नै 
भगवानूको कथारूप अमृतको न  कैनन् भए पनि 

नदी यत्र  जहां वे  निश्चय नै 

न  बण्दैन छैन यज्ञेरामखाः  भगवान्लाई सः  त्यो लोक 

तदाश्रयाः  भगवान् भगवान्को प्रसनन पार्त यज्ञहरू र न सेव्यताम्  सेवन गर्नहदेन 
कथा लाई नै आश्रय माने महोत्सवाः  भगवान्का कीर्तन त्यहाँ बस्न रहर गर्नहदेन 





ताक्यार्थ जुन ठमा भगवत्कथारूपी अमृतको नदी बग्दैन, जहाँ भगवान्का भक्त, साधुजनको 
वास हुँदेन र जहाँ गाउने, बजाउने क्रिया सहित धूमधामसंग भगवान् यज्ञपुरुषको पूजाका निम्ति 
ठुलाटुला महोत्सवहरू गरिन्नन् त्यो ठं इन्द्रलोक नै भए पनि बस्त योग्य कैन । 


पराप्ता नृजातिं त्विह ये च जन्तवो ज्ञानकरियाद्रव्यकलापसम्भृताम्। 
न वे यतेरन्नपुनभ॑वाय ते भूयो वनोका इव यान्ति बन्धनम् ॥ २५॥ 





पदार्थ   पाएका भूयः  फेरि पनि 

इह  यो भारतवर्षमा येजो वनोकाः इव  वनमा बस्ने 
ज्ञानक्रियाद्रन्यकलापसम्भृताम्  जन्तवः च  जीवहरू पशुपक्षी आदि प्राणी फँ 
ज्ञानेन्द्रिय, कर्मेन्द्रिय तथा अपुनभ॑वाय  मोक्षका लागि बन्धनम्  बन्धनमा 
पञ्चमहाभूतका विकारबाट व यदि यान्ति  पर्दछछन् 

नेको परिपूर्ण न यतेरन्  प्रयास गर्दैनन् भने 

नृजातिं  मनुष्य चोलालाई ति  ती जीवहरू 


ताक्यार्थ विवेक, कर्म र कर्मका सामग्री द्रव्य आदिले सम्पनन भएको मनुष्य शरीरमा 
भारतवर्षमा आएर पनि जसले जन्ममृत्युको चक्करबाट द्ुट्ने उपाय गर्दन त्यो जीव एक पटक 
कुनै उपायले व्याधाको पासोबाट उम्केर पनि चाराको लोभले फेरि त्यही ठ्ख॑मा बन्धनमा पर्ने 
वनका पशुपक्षी फैँ बारम्बार संसारचक्रमा फसिरहन्छ । 

येः श्रद्धया बहिषि भागशो हविरनिरुप्तमिष्टं विधिमन्त्रवस्तुतः। 

एकः पृथङ्नामभिराहुतो मुदा गृह्णाति पृण स्वयमाशिषां प्रभुः ॥ २६॥ 


पदार्थ पृथङ्नामभिः  अलग अलग पप्रमुः दाता 

येः  जो भारतवासीहरूले नाम लिएर एकः  एक मात्र श्रीहरि 

श्रद्धया  श्रद्धापूर्वक आहुतः  हवन गरिएका विधिमन्त्रवस्तुतः  विधि, मन्त्र 
   

बाहषि  यज्ञमा पूणः  पूर्णकाम भएका र् द्रव्य आदिको विवेकले 

भागशः  भाग अनुसार आरिषां  चारै पुरुषार्थका निरुप्तम्  अलग अलग 





रामालन्द्री टीका 


२०  
पञ्चम स्कन्ध 


छुट्याएर प्रदान गरिएको 
इष्टं  तत्तत् देवताको योग्य 


श्रीमद्भागवत 


हविः  आहुतिलाई 
मुदा  प्रसन्नतापूर्वक 


अध्याय १९ 


स्वयम्  आफैं 
गृह्णाति  स्वीकार गर्नृहुन्छ 


ताक्यार्थ भारतवर्षवासीहरू अत्यन्त भाग्यशाली छन्। जब यिनीहरूले यज्ञमा भिन्नभिन्न 
देवताहरूलाई उदेश्य गरेर विधि एवं मन्त्रदारा श्रद्धापूर्वक बेग्लाबेग्लै पुरोडाश आदि हवन गर्दछन्, 
त्यस वेला इन्द्र॒ आदि विभिन्न नामले आह्ान गरिएका, पूर्णकाम स्वन्तिर्यामी भगवान् श्रीहरि 
अत्यन्त प्रसन्न भएर त्यस हविलाई ग्रहण गर्नुहुन्छ । 

वितरण एको देवः सर्वभूतेषु गूढः अर्थात् एडटै परमात्मा देवता, मानव, असुर, पशुपक्षी आदि 
से प्राणीहरूभित्र रहनुभएको छ भनी श्वेताश्वेतरोपनिषद् ६११मा भनिएको छ । परमात्मा 
साक्षी, चैतन्यस्वरूप र निर्गुण हनुहुन्छ । मानिसहरूले गरेका विभिन्न सकाम कर्महरूको फल पनि 
उहांले नै दिनुहुन्छ । कसैले स्वर्ग जाने इच्छाले कर्म गयो भने त्यो कर्म त केही दिनमा समाप्त 
भट्टाल्छ अनि स्वर्ग मरेपछि मात्र मिल्न सक्छ । उसो भए पहिल्यै नष्ट भदसकेको कर्मले कसरी 
स्वर्ग आदि फल दिन सक्छ त? भन्ने प्रश्नको समाधान यहाँ गरिएको छ । कर्म गरिसकेपछि 
त्यसको फल परमात्मामा अर्पण गरी मनुष्यहरू निश्चिन्त हृन्छन् तर सबैका कर्महरूको लेखाजोखा 
गरी तीती कर्महरूको यथोचित फल परमात्माले नै दिनुहृन्छ भन्ने विश्वासका आधारमा 
श्रद्धालुहरू कर्म गरिरहेका हुन्छन्। वास्तवमा कर्मका अधिपति परमात्मा नै विभिन देवताहरूको 
रूपमा प्रकट भई कर्ताको भावना अनुसार श्रद्धासाथ अर्पण गरिएका द्रव्यहरूलाई स्वीकार 
गर्नहन्छ । देवताहरू यदि परमात्माभन्दा भिन्दे हून्थे भने यज्ञका द्रव्यहरूलाई स्वीकार गर्न 
देवताहरू, अनि त्यसको फल दिनुपर्ने चाहं परमात्माले यो व्यवस्था मिल्दैनथ्यो । सम्पूर्ण संसारको 
रूपमा प्रकट भएका उने यज्ञपति भगवान् मानिसको श्रद्धा अनुसार विभिन्न देवताको रूप धारण 
गरी उनीहरूलाई इच्छा अनुसारको वरदान दिनुहन्छ । एकै परमात्मा विभिन्न नामले विभिन्न रूपमा 
बोलाटनुको रहस्य यही हो । 


सत्यं दिरत्यर्थितमधिंतो नृणां नैवार्थदो यत् पुनरर्थिता यतः। 
स्वयं विधत्ते भजतामनिच्छतामिच्छापिधानं निजपादपल्लवम् ॥ २७ ॥ 


पदार्थ 

नृणां  सकाम व्यक्तिहरूका 
लागि 

अर्थितः  प्रार्थना गरिएका 
भगवान्ले 

अधथिंतम्  उनीहरूले मागेको 
कुरा 

दिति  दिनुहन्छ भने कुरा 
सत्यं  सांँचो हो तर 


न एव अथंदः  त्यो भगवान्को 
वास्तविक दान होइन 

यतः  किनभने मागेको वस्तु 

पाएर त त्यस विषयमा 

यत् पुनः  बारम्बार 

अर्थिता  कामना जागिरहन्छ 
अनिच्छताम्  जो कुनै कामना 
नराखीकन 

भजताम्  भजन गर्ने भक्तलाई 





त 
इच्छापिधानं  कामना गर्न नपर्ने 
गरी सबै कामना पूरा गराइदिने 
निजपादपल्लवम्  आफ्नै 
चरणरूप कमललाई नै 

स्वयं  आफैं 

विधत्ते  प्रदान गर्नृहन्छ 


रामालन्द्री टीका 


२००१ 
पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १९ 


ताक्यार्थ कुनै कामना राखेर कर्म गर्ने व्यक्तिलाई उसले चाहेको वस्तु भगवान्ले अवश्य 
दिनुहन्छ तर उसलाई असली वस्तु परमार्थ दिनुहुन्न। यसले गर्दा त्यस व्यक्तिलाई फेरि पनि केही 
पाउने इच्छा भडइरहन्छ तर जो निष्काम भावले भगवानूको भजन गर्द त्यसलाई भगवानले सम्पूर्ण 
चाहना पूरा गर्ने आफ्नो चरणकमल ने दिनुहुन्छ । यसलाई पाएपचल्ि फेरि अरू कुनै कुराको चाहना 
हदेन। 

यद्यत्र नः स्वग॑सुखावरोषितं स्विष्टस्य सूक्तस्य कृतस्य शोभनम् । 


तेनाजनाभे स्मृतिमज्जन्म नः स्याद् वषं हरियंद् भजतां शं तनोति ॥ २८ ॥ 
पदढार्थ भोगेर पनि बाँकी रेको केही यत्  जुन भारतवर्षमा 
यदि  यदि शोभनम्  शुभ कर्म छ भने भजतां  हरिभजन गर्ने 
अत्र  यस समयमा तेन  त्यो कर्मफलको प्रभावले व्यक्तिहरूलाई 
नः  हामीहरूको नः  हामीहरूको हरिः  भगवान् श्रीहरिले 
स्विष्टस्य  राग्रश गरिएको यज्ञ स्मृतिमज्जन्म  भगवान्को चां  कल्याण 
सूक्तस्य  वेद आदि प्रवचन र स्मरण सहितको जन्म तनोति  गर्नृहन्छ 
कृतस्य  आफूले गरेका कर्मकोअजनामभे वषं  भारतवर्षमा 
स्वग॑सुखावरोषितं  स्वर्गसुख स्यात्  होस् 





ताक्यार्थ त्यसैले जुन यज्ञ, याग आदिको फलको रूपमा यो स्वर्गीय सुख हामी देवताहरूले 
भोगिरहेका छँ, ती हाम्रा शुभ कर्महरूको केही पुण्य बाँकी छ भने त्यसको प्रभावले हामीलाई 
पनि यही भारतवर्षमा भगवान्को सम्खना गर्न सकिने मनुष्य जन्म मिलोस् किनभने यहाँ जन्मिएर 
आफ्नो भजन गर्नेलाई भगवान् श्रीहरिले स्थ कल्याण गर्नहुन्छ । 


श्रीडुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
जम्बूहीपस्य च राजन् उपद्वीपानष्टो हैक उपदिशन्ति सगरात्मजे 
ररवान्वेषण इमां महीं परितो निखनदुभिरुपकल्पितान् ॥ २९॥ 


पढार्थ अशवान्वेषणे  अश्वमेध यज्ञको छोराहरूद्रारा 

राजन्  हे परीक्षित् घोडाको खोजी गर्ने समयमा उपकल्पितान्  तयार पारिएका 
जम्बृहीपस्य च  जम्बूद्रीपका इमां महीं  यो पृथिवीलाई हुन् भनेर 

पनि परितः  चारे तर्फबाट ह  निश्चय नै 

अष्टो  आठ ओटा निखनद्भिः  खने भएका एके  कोहीकोही व्यक्तिहरू 
उपद्वीपान्  उपद्रीपहरू छन् जो सगरात्मजैः  सगरका उपदिशन्ति  भन्दछन् 





ताक्यार्थ हे राजा परीभ्षित् ! सगरका छोराहरूले आफ्नो यज्ञको घोडा खोज्ने क्रममा यस 
पृथिवीलाई चारैतिरबाट खनेका थिए। त्यसेले जम्बूद्रीपञन्तर्गत अरू आठ उपद्रीप बन्न गए भन्ने 
कसै कसैको भनाद छ। 


रामालन्द्री टीका 


२००२ 

पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १९ 
तद्यथा स्वणप्रस्थशचन्द्रशुक्छ आवतंनो रमणको मन्दरहरिणः 
पाञ्चजन्यः सिंहो लङ्केति ॥ २०॥ 
एवं तव॒ भारतोत्तम जम्बृहीपवषविभागो यथोपदेश्मुपवणिंत 


इति ॥ ३१॥ 
पढार्थ मन्द्रहरिणः  मन्दरहरिण यथोपदेशम्  मैले गुरुबाट 
तत् यथा  जो यसप्रकार छ पाञ्चजन्यः  पाञ्चजन्य जस्तो उपदेश पाएको थि 
सिंहलः  सिंहल र लङ्का इति  लङा पनि हुन् त्यस्तै 
स्वण॑प्रस्थः  स्वर्णप्रस्थ भारतोत्तम  हे भरतश्रेष्ठ तव  तपारईलाई 
चन्द्रशुक्लः  चन्द्रशुक्ल एवं  यसरी उपवणिंतः इति  वर्णन गरं 
आवतंनः  आवर्तन जम्बूहीपवषविभागः  जम्बूद्रीप 
रमणकः  रमणक अन्तर्गतको वर्ष विभाजन 





ताक्यार्थ ती आठ उपद्रीपका नाम स्वर्णप्रस्थ, चन्द्रशुक्ल, आवर्तन, रमणक, मन्दरहरिण, सिंहल, 
पाञ्चजन्य र लड़ा हन्। हे भरतश्रेष्ठ ! यस जम्बूद्रीपको खण्ड विभाजनबारे मेले आफ्ना गुरु 
व्यासको मुखबाट जस्त सुनेको धिं त्यो सब तपारईलाई सुनाइदिषं । 


इति श्रीमदुभागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां पञ्चमस्कन्धे 
जम्बहीपवणंनं नाम एकोनविंशोऽध्यायः ॥ १९॥ 


रामालन्द्री टीका 


२००३ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २० 
अथ  घ्याय 
अथ वदशाश्च्यायः 
अन्य छ द्वीप र लोकालोक पर्वतको वर्णन 

श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 

अतः परं प्टक्षादीनां प्रमाणलक्षणसंस्थानतो वषविभाग 

उपवण्यते ॥ १॥ 
पदढार्थ प्रमाणलक्षणसंस्थानतः  प्रमाण, वषविभागः  वर्षविभाजन पनि 
अतः परं  यसपचछ्ि कत्रो छ लक्षण कस्तो छ र उपवण्यते  वर्णन गरिन्छ 


प्टक्षादीनां  प्लक्ष आदि अन्य संस्थान कसरी बसेको छ 


छ द्रीपको 





आदि कुराहरू सहित 


ताक्यार्थ हे राजा ! यसपच्छि प्रमाण, लक्षण र स्थितिको अनुसार प्लक्ष आदि द्रीपहरूको 
वर्षविभागको वर्णन गरिन्छ । 


जम्बीपोऽयं यावत् प्रमाणविस्तारस्तावता क्षारोदधिना परिवेष्टितो 
यथा मेरुज॑म्ब्वाख्येन लकवणोद्धिरपि ततो द्विगुणविशाटेन 
प्लक्षाख्येन परिक्षिप्तो यथा परिखा बाह्योपवनेन । प्लक्षो 
जम्बूप्रमाणो द्वीपाख्याकरो हिरण्मय उत्थितो यत्राग्निरुपास्ते 
सप्तजिहस्तस्याधिपतिः प्रियव्रतात्मज इध्मजिहः स्वं द्वीपं 
सप्तवषीणि विभज्य सप्तवषंनामभ्य आत्मजेभ्य आकठ्य्य 


पः 


स्वयमात्मयगनपर्यम ॥ २॥ 


पदार्थ यावत् प्रमाणविस्तारः  जति अपि  पनि 

यथा  जसरी योजन फैलिएको छ यथा  जसरी 

मेरुः  सुमेरु पर्वत तावता  त्यति नै योजन बाह्योपवनेन  बाहिरी बरगँचाले 
जम्न्वाख्येन  जम्बूनामक परिमाण भएको परिखा  खाडल सरोवरको 
द्रीपले क्षारोदधिना  क्षार समुद्रले तट, घेरिएको हृन्छ, त्यसै गरी 


परिवेष्टितः  घेरिएको छ, त्यस्तैघेरिएको छ 


अयं यो 


जम्बूहीपः  जम्बूदीप 


द्विगुणविशालेन  दुरई गुणा ठुलो 
प्लक्षाख्येन  प्लक्ष नाम गरेको 
अर्को द्रीपले 


ततः  त्यसपछि 
लवणोदधिः  क्षार समुद्र 





रामालन्द्री टीका 


२००४ 
पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


परिक्षिप्तः  घेरिएको छ उपास्ते  सध उपासना गर्दछन् 


यत्र  जहाँ तस्य  त्यस द्वीपका 
जम्बूप्रमाणः  जम्बूदीपको अधिपतिः  मालिक 
जामुनको रुखजत्रो प्रियव्रतात्मजः  प्रियत्रतका 
हिरण्मयः  सुनौलो छोरा 


प्लक्षः  पाखरीको रुख छ, जो इष्मजिहः  महाराज 
दीपाख्याकरः  प्लक्षद्रीप नाम इध्मजिहले 

रहनुमा कारण छ जहाँ स्वं दीपं  आफनो द्रीपलाई 
सप्तजिहः  सात जिन्रो भएका सप्त वषौणि  सात वर्षमा 


अध्याय २ 


वर्षका नाम अनुसार नाम भएका 
आत्मजेभ्यः  छोराहरूलाई 
आकलय्य  एकएक वर्ष भाग 
लगाई दिएर 

स्वयम्  आपू पनि 
आत्मयोगेन  अध्यात्मयोगको 
आश्रय लिएर 

उपरराम  उपरत भए द्री 
लिए 


अग्निः  अग्निदेव विभज्य  विभाजन गरेर 
उत्थितः  उढेर धपक्क बलेर सप्त वष॑नामभ्यः  सात ओटा 
ताक्यार्थ जसरी सुमेरु पर्वत जम्बूदरीपले घेरिएको छ त्यसै गरी यो जम्बूद्रीप पनि आफूसमानको 
विस्तार र परिमाण भएको क्षारसमृद्रले घेरिएको छ। जसरी तलाउको बाँध बाहिरी उपवनले 
घेरिएको ह॒न्छ त्यसै गरी यो क्षारसमुद्र पनि आफ्नो भन्दा दोव्बर ठुलो प्लक्षद्रीपले घेरिएको छ । 
यस प्लक्षद्रीपमा जम्बूद्रीपको जामुनको रुख जत्रै ठुलो सुनौलो पाखरीको रुख छ । यही रुखको 
नामबाट यस द्रीपको नाम प्लक्षद्वीप भएको हो। यहाँ सात जिभ्रो भएका अग्निदिव जागा भई 
उपासना गरेर बस्दछन्। यस द्वीपका मालिक प्रियत्रतका छोरा महाराज इध्मजिह थिए । यिनले 
आफ्नो द्रीपलाई सात वर्षं खण्डमा विभाजन गरी जुन वर्षको जे नाम छ त्यसै नामका आप्ना 
सात छोरालाई राज्य सुभ्पिदिए। आपूले चाहं अध्यात्मयोगको आश्रय लिएर यस संसारबाट बिदा 
लिए। 





शिवं यवसं सुभद्रं शान्तं क्षेमममृतमभयमिति वषौणि तेषु गिरयो 
नदयरूच सप्तेवाभिज्ञाताः ॥ २॥ 


पदढार्थ शान्तं  शान्त नद्यः च  नदीहरू पनि 
वषौणि  प्लक्ष द्रीपका सात क्षेमम्  क्षेम सप्त एव  सात ओटा नै 
ओट वर्षहरू अमृतम्  अमृत र अभिज्ञाताः  प्रसिद्ध छन् 
शिवं  शिव अभयम् इति  अभय पनि हुन् 

यवसं  यवस तेषु  ती वर्षहरूमा 

सुभद्रं  सुभद्र गिरयः  पर्वतहरू र 





वाक्यार्थ शिव, यवस, सुभद्र, शान्त, क्षेम, अमृत र अभय यी सात इध्मजिहले बनाएका 
प्लक्षद्रीप अन्तर्गतका सात वर्ष हुन्। यी सात वर्षहरूमा पनि सात पर्वत र सात नदी प्रसिद्ध छन्। 


  न ज्योतिष्मान् ध   हिरण्यष्ठीवो 
मणिकूटो वज्रकूट इन्द्रसेनो ज्योतिष्मान् सुपर्णो हिरण्यष्टीवो 
मेघमार इति सेतुरोलाः अरुणा नृम्णाद्धिरसी सावित्री सुप्रभाता 


रामालन्द्री टीका 


२००५ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 


ऋतम्भरा सत्यम्भरा इति महानद्यः यासां 
जलोपस्परांनविधूतरजस्तमसो हंसपतद्खोध्वांयनसत्याङ्गसंज्ञा 
रचत्वारो वणाः सहस्रायुषो विद्ुघोपमसन्दशंनप्रजननाः स्वग॑दारं 
त्रय्या विद्यया भगवन्तं त्रयीमयं सूयंमात्मानं यजन्ते ॥ ४॥ 





पढार्थ सुप्रभाता  सुप्रभाता सहस्रायुषः  हजार वर्ष आयु 
मणिकूटः  मणिकूट ऋतम्भरा  ऋतम्भरा भएका 

वज्रकूटः  वजकूट सत्यम्भरा  सत्यम्भरा विबरुघोपमसन्दशंनप्रजननाः  
इन्द्रसेनः  इन्द्रसेन इति  यी हर्दा देवताजस्तै लाग्ने र 
ज्योतिष्मान्  ज्योतिष्मान् महानद्यः  महानदीहरू छन् सन्तानोत्पत्तिका विषयमा पनि 
सुपणंः  सुपर्ण यासां  जुन महानदीहरूको दिवतातुल्य भएका ती 
दिरण्यष्टठीवः  हिरण्यष्टीव  जलोपस्परांनविधूतरजस्तमसः  वर्षवासीहरू 

मेघमालः  मेघमाल जललाई आचमन आदि गर्नाले त्रय्या विद्यया  त्रयी विद्याद्रार 
इति  यी सात पर्वतहरू रजोगुण र तमोगुण क्षीण प्रतिपादित 

सेतुदोलाः  मर्यादागिरि भएका स्वगंदारं  स्वर्गको टोकास्वरूप 
सीमाको रूपमा रहेका छन् हंसपतङ्गोध्वांयनसत्याङ्गसंज्ञाः  त्रयीमयं  वेदस्वरूप 

अरुणा  अरुणा हंस, पतङ्ग, उर्ध्वायन र सत्याङ्ग आत्मानं  आत्मादेखि अभिन्न 
नृम्णा  नृम्णा नामका भगवन्तं  एेश्वर्ययुक्त 
आङ्गिरसी  आङ्गिरसी चत्वारः  चार ओटा सूयम्  सूर्य भगवानूलाई 
सावित्री  सावित्री वणाः  वर्णका व्यक्तिहरू छन् यजन्ते  उपासना गर्दछन् 


ताक्यार्थ मणिकूट, वज्रकूट, इन्द्रसेन, ज्योतिष्मान्, सुपर्ण, हिरण्यष्टीव र मेघमाल यी सात 
यहांका सीमापर्वतहरू हन्। अरुणा, नुम्णा, आङ्गिरसी, सावित्री, सुप्रभाता, ऋतम्भरा र सत्यम्भरा 
यी सात यहाँका महानदी हन्। जसरी भारतवर्षमा ब्राह्मण आदि चार वर्ण छन् त्यसै गरी यहाँ 
पनि हंस, पतङ्ग, उर्ध्वायन र सत्याङ्ग नामका चार वर्णका व्यक्तिहरू बस्दछन्। माथि भनिएका 
महानदीहरूमा स्नान गनलि रजोगुण र तमोगुण नष्ट भएका तिनीहरूको आयु एकहजार वर्षको 
हन्छ । हर्दा यिनीहरू देवतासमान देखिन्छन् भने यिनका सन्तान पनि देवताजस्ते हृन्छन् । यिनीहरू 
त्रयीविद्याद्रारा तीनै वेदमा वर्णित स्वर्गका द्वाररूप सूर्य भगवानूको उपासना गर्वछन् । 


प्रत्नस्य विष्णो रूपं यत् सत्यस्यतंस्य बह्मणः। 
अमृतस्य च मृत्योश्च सूयंमात्मानमीमहीति ॥ ५॥ 
पदार्थ धर्मको ब्रह्मणः  वेदको 
सत्यस्य  अनुष्ठान गरिएका ऋतस्य  जानन लायक धर्मको अमृतस्य  शुभ फलको र 


रामालन्द्री टीका 


९०९९ 
पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २० 


मृत्योः च  अशुभ फलको पनि विष्णोः  भगवान् विष्णुको सूयम्  त्यस्ता भगवान् 
आत्मानम्  अधिष्ठाता तथा यत्  जुन सूर्यलाई 

प्रत्नस्य  पुराणपुरुष रूपं च  स्वरूप पनि हनुहुन्छ ईमहि इति  स्तुति गर्द 
ताक्यार्थ यिनीहरू उपासना गर्दा पुराणपुरुष भगवान् विष्णुका स्वरूप सूर्यदेव अनुष्ठीयमान 
धर्म, प्रतीयमान धर्म, वेद एवं शुभाशुभ फलका अधिष्ठाता हुनुहुन्छ, हामी उहाँ के शरणमा पर्दछौँ 
भनी स्तुति गर्दछन् । 


प्लक्षादिषु पञ्चसु पुरुषाणामायुरिन्द्रियमोजः सहो बलं बुद्धिविक्रम 


 सर्वेषामोत्पत्तिकी ऽ      भ ९ 

दात च ठ साद्धरवरषषण वतत ॥  ॥ 
पदार्थ इन्द्रियम्  इन्द्रियबल इति च  आदि पनि 
प्लक्षादिषु  प्लक्ष आदि ओजः  कान्ति ओत्पत्तिकी  उत्पत्ति 
पञ्चसु  पाँच द्रीपमा बस्ने सहः  तागत कालदेखिकै 
सर्वेषाम्  सबै बट  बल सिद्धिः  सिद्धि सामर्थ्य 
पुरुषाणाम्  मानिसहरूको बुद्धिः  बुद्धि अविशेषेण  सध समानरूपले 
आयुः  आयु विक्रमः  पराक्रम वतेते  रहन्छ 





ताक्यार्थ प्लक्ष आदि पांच द्रीपमा बस्ने सबै मनुष्यलाई जन्मेदेखि आयु, इन्द्रिय, कान्ति, तागत, 
बल, बुद्धि, पराक्रम सिद्धि आदि समानरूपले सधं प्राप्त हृन्छन् । 


क्  ४ यथा तथा द्वीपो  न 
प्लक्षः स्वसमानेनेक्षुरसोदेनावृतो यथा तथा द्वीपोऽपि शाल्मलो 
द्विरुणविशाठः समानेन सुरोदेनावृतः परिवृङ्क्ते ॥ ७ ॥ 





पढार्थ सागरले दवीपः अपि  द्रीप पनि 

यथा  जसरी आवृतः  घेरिएको छ समानेन  आपू समानको 
प्लक्षः  प्लक्षद्वीप तथा  त्यसै गरी सुरोदेन  सुरोद मदिरा नै 
स्वसमानेन  आपू समान द्विगुणविशालः  प्लक्षभन्दा पानी भएको नामक सागरले 
परिमाणवाला दुईगुणा इलो आवृतः  वरिपरिबाट 
इध्ुरसोदेन  इक्ुरसोद उखुको शाल्मलः  शाल्मली नाम परिवृङ्क्ते  घेरिएर रहेको छ 
रस नै पानी भएको नामक गरेको 


ताक्यार्थ जसरी प्लक्षद्रीप आफूसमानको परिमाण भएको इक्षुरसोद सागरले धेरिएको छ त्यसै 
गरी प्लक्षभन्दा दोव्बर दलो शाल्मलीद्रीप पनि आफूसमानके परिमाण भएको सुरोद सागरले 
घेरिएको छ। 
यत्र॒ ह वै शाल्मली प्लक्षायामा यस्यां वाव किल 
निलयमाहुभंगवत्छन्द्ःस्तुतः पतत्त्रिराजस्य सा दीपहूतये 
उपलक्ष्यते ॥ ८ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


२००७ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २९ 
पदार्थ किल वाव  निश्चयनै आहुः  भन्दचछछन् 
ह वै  निश्चय नै भगवतः  भगवान्को सा  त्यही सिमलको वृक्ष नै 


यत्र  जुन शाल्मली द्रीपमा छन्द्ःस्तुतः  आफ्नो पखेटा दीपहूतये  द्रीपको नाम 
प्लक्षायामा  प्लक्ष द्रीपको आदि अवयवद्रारा स्तुति गर्ने शाल्मली रहनुमा 

पाखरीको रुख जत्रै पतत्त्रिराजस्य  पक्षिराज उपलक्ष्यते  उपलक्षयति छ वा 
शाल्मली  सिमलको रुख छ गरूडको सङ़त छ 

यस्यां  जुन शाल्मली वृक्षमा निलयम्  वासस्थान हो भनेर 
ताक्यार्थ शाल्मलीद्रीपमा प्लक्षद्रीपको पाखरी वृक्ष जत्रै ठुलो सिमलको रुख छ । यो सिमलको 
रुख आपफ्ना पखेटा आदिबाट निस्केको आवाजद्ारा भगवान्को स्तुति गर्ने पक्षीहरूका राजा 
गरुडको वासस्थान हो भनेर बताडइन्छ । यही सिमलको रुख रहनाले नै यस द्रीपलाई शाल्मलीद्रीप 
भनिएको हो । 


तदुदीपाधिपतिः प्रियव्रतात्मजो यज्ञबाहुः स्वसुतेभ्यः 
सप्तम्यस्तन्नामानि सप्तवषौणि व्यभजत् सुरोचनं सोमनस्यं 
रमणकं देववषं पारिभद्रमाप्यायनमविज्ञातमिति ॥ ९॥ 





पदार्थ छोराहरूका लागि  रमणक 
तदुद्ीपाधिपतिः  शाल्मली तन्नामानि  छोराहरूकै नामका देववर्षं  देववर्ष 

दरीपका मालिक सप्तवषौणि  सात वर्षको पारिभद्रं  पारिभद्र 
प्रियत्रतात्मजः  महाराज रूपमा आप्यायनम्  आप्यायन र 
प्रियत्रतका पुत्र न्यभजत्  शाल्मलीद्रीपलाई अविज्ञातम्  अविज्ञात भनिने 
यज्ञबाहुः  महाराज यज्ञबाहुले विभाजन गरे ती द्रीपहरू इति  यिन हुन् 

सप्तभ्यः  सात जना सुरोचनं  सुरोचन 

स्वसुतेभ्यः  आपना सोमनस्यं  सौमनस्य 





वाक्यार्थ शाल्मली द्रीपका मालिक प्रियत्रतका छोरा महाराज यज्ञबाहु हन् । उनले यस द्रीपलाई 
सुरोचन, सौमनस्य, रमणक, देववर्ष, पारिभद्र, आप्यायन र अविज्ञात नामक सात वर्षमा विभाजन 
ररी तिनैतिनै नाम भएका आपफ्ना सात छोराहरूलाई राज्य सुम्पिदिए। 


तेषु वषाद्रयो नयद्च सप्तैवाभिज्ञाताः स्वरसः शतशाद्खो वामदेवः 
कुन्दो मुकुन्दः पुष्पवषंः सहस्रश्रुतिरिति। अनुमतिः सिनीवाटी 
सरस्वती कुहू रजनी नन्दा राकेति ॥ १०॥ 


पदार्थ वषांद्रयः  वर्ष, पर्वत र सप्त एव  सातसात ओटा नै 
तेषु  ती वर्षहरूमा नद्यः च  नदीहरू पनि अभिज्ञाताः  प्रसिद्ध छन्, ती 


रामालन्द्री टीका 


२०  


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २० 
स्वरसः  स्वरस सहस्रश्रुतिः  सहस्रश्रुति रजनी  रजनी 

रातशुङ्खः  शतशृङ्ग इति  यी पर्वतहरू हुन् र॒ नन्दा  नन्दा र 

वामदेवः  वामदेव अनुमतिः  अनुमति राका इति  राका यी नदीहरू 
कुन्दः  कुन्द सिनीवाली  सिनीवाली हन् 

मुकुन्दः  मुकुन्द सरस्वती  सरस्वती 

पुष्पवषंः  पुष्पवर्षं वु  कुहू 





ताक्यार्थ यी सुरोचन आदि वर्षमा पनि सातसात ओटा वर्ष, पर्वत र नदीहरू प्रसिद्ध छन् । ती 
पर्वतहरूमा स्वरस, शतशृङ्ग, वामदेव, कुन्द, मुकुन्द, पुष्पवर्षं र सहस्नश्रुति पर्दछन् भने नदीहरूमा 
अनुमति, सिनीवाली, सरस्वती, कुहू, रजनी, नन्दा र राका पर्दचछछन्। 


तद्रष॑पुरुषाः श्रुतधरवीयंघरवसुन्धरेषन्धरसंज्ञा भगवन्तं वेदमयं 
सोममात्मानं वेदेन यजन्ते ॥ ॥ 


पढार्थ तददष॑पुरुषाः  त्यस वर्षमा बस्ने भगवन्तं  एेश्वर्यसम्पन्न 
श्रुतधरवीयघरवसुन्धरेषन्धर मानिसहरूले सोमम्  चन्द्रमालाई 
संज्ञाः  श्रुतधर, वीर्यधर् आत्मानं  आत्मस्वरूप वेदेन  वेदका मन्त्रले 
वषुन्धर र इषन्धर नाम भएका वेदमयं  वेदस्वरूप यजन्ते  उपासना गर्दचछन् 





ताक्यार्थ यी वर्षहरूमा रहने श्रुतधर, वीर्यधर, वसुन्धर र इषन्धर नामक चार वर्णका मानिसहरू 
वेदमूर्ति, आत्मस्वरूप भगवान् चन्द्रमाको वेदमन्त्रद्रारा उपासना गर्दछन् । 


      विभजन् ् 
स्वगोभिः पितृदेवेभ्यो कृष्णशुक्छयोः। 
प्रजानां सवासां राजान्धः सोमो न आस्त्विति ॥ १२॥ 





पदार्थ शुक्लपक्षमा सोमः  चन्द्रदेव 
स्वगोभिः  आपना किरणहरूले विभजन्  बांँडनेवाला नः  हामीहरूका 
पितृदेवेभ्यः  पितु र सवासां  सवे राजा  राजा रञ्जनकर्ता 
देवताहरूलाई प्रजानां  प्रजाहरूका आस्तु इति  होऊन् 
कृष्णशुक्छयोः  कृष्णपक्ष र॒ अन्धः  अनन स्वरूप 


वाक्यार्थ चनद्रमाको उपासनामन्त्र यसप्रकार छ कृष्णपक्ष र शुक्लपक्षमा आफूलाई विभाजन 
गरी देवता र पित्हरूलाई अन्न प्रदान गर्ने भगवान् चन्द्रदेव हामी सबका राजा हुनुहुन्छ । 


एवं सुरोदाद् बहिस्तद्द्िगुणः समानेनावृतो घृतोदेन यथापः 
कुशद्वीपो यस्मिन् कुशस्तम्बो देवकृतस्तटुद्दीपाख्याकरो ज्वलन 
इवापरः स्वाष्परोचिषा दिद्ो विराजयति ॥ १६॥ 


रामालन्द्री टीका 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
पढार्थ  घृतोद धि नै पानी 
एवं  यसै गरी भएको नामक सागरले 
सुरोदात्  सुरोद सागरभन्दा आवृतः  घेरिएको 

बहिः  बाहिर कुशद्दीपः  कुशद्रीप छ 
तदुद्धिरुणः  त्यसभन्दा दुई यस्मिन्  जुन कुशद्रीपमा 
गुणा ठुलो द्वकृतः  परमेश्वरले रचेको 


यथापूव  पूर्व आदि द्रीपजस्तै कुशस्तम्बः  कुशको गंज 
समानेन  आ्पूबराबर परिमाण तदुद्रीपाख्याकरः  त्यस द्रीपको 


२००९ 
अध्याय २ 


अपरः  अर्को 

ज्वलनः इव  अग्निदेव ठँ 
च 

स्वरशष्पराचषा  आफ्नो 

अग्रभागको कान्तिलि 

दिशः  दिशाहरूलाई 

विराजयति  प्रकाशित गर्द 





भएको नाम रहनरुमा कारण भएर 


ताक्यार्थ यसै गरी सुरोद सागरभन्दा बाहिर चारैतिर त्यसभन्दा दुरईगुणा बद्ता परिमाण भएको 
कुशद्रीप छ। यो कुशद्रीप पनि आफूसमानको परिमाण भएको घृतोद समुद्रले घेरिएको छ । यस 
द्रीपमा भगवानूले रचेको एउटा कुशको गंज छ। अग्नि ४ प्रकाशमान त्यस कुशको गाँजले 
आफ्नो कान्तिलि सम्पूर्ण दिशालाई उज्यालो गराद्रहन्छ । त्यसै हुनाले यसलाई कुशद्रीप भनिएको 
हो। 


तदुद्रीपपति  ् राजन्  ५ दीपं 
ुदीपपतिः प्रियव्रतो राजन् हिरण्यरेता नाम स्वं दीपं सप्तभ्यः 
स्वपुत्रेभ्यो यथाभागं विभज्य स्वयं तप आतिष्ठत वसुवसुदानदट 
रुचिनाभिगुप्तस्तुत्यव्रतविविक्तवामदेवनामभ्यः ॥ १४ ॥ 


पढार्थ स्वं द्वीपं  आफ्नो द्रीपलाई 
राजन्  हे राजा परीक्षित् वसुवसुदानदुढरुचिनाभिगुप्त 
तदुददीपपतिः  त्यस कुशद्रीपका स्तुत्यत्रतविविक्तवामदेवनामभ्यः 


स्वपुत्रेभ्यः  आप्ना 
छो राहरूलाई 
यथाभागं  भाग मिल्ने गरी 


मालिक  वसु, वसुदान, दुढरुचि, विभज्य  बांडर दिएर 
र ५ 

प्रयत्रतः  प्रियत्रतका पुत्र नाभिगुप्त, स्तुत्यत्रत, विविक्त र स्वयं  आफू पनि 
हिरण्यरेताः नाम  हिरण्यरेता वामदेव नाम गरेका तपः  तपस्याको 





नामका राजाले सप्तभ्यः  सात जना आतिष्ठत  अनुष्ठानमा लागे 


ताक्यार्थ यस कुशद्रीपका राजा प्रियत्रतका छोरा हिरण्यरेताले यस लोकलाई सात खण्डमा 
विभाजन गरी आपफ्ना वसु, वसुदान, दृढरूचि, नाभिगुप्त, स्तुत्यत्रत, विविक्त र वामदेव नामक सात 
छोरालाई बाँडिदिएर आफू चाहं तपस्या गर्न लागे । 


   सीमागिरयो र द न्रे 
तेषां वर्ष॑षु सीमागिरयो नदयश्चाभिज्ञाताः सप्त॒ सप्तेव 
चकरचतुःशुङ्धः कपिलदिचत्रकूटो देवानीक ऊष्वंरोमा द्रविण इति 


रामालन्द्री टीका 


९०९०१ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 


रसकुल्या मधुकुल्या मित्रविन्दा श्रुतविन्दा देवगभां घृतच्युता 
मन्त्रमारेति ॥ ९५॥ 


पदढार्थ   चक्र ८  मधुकुल्या 

तेषां  ती राजाहरूको चतुःशुङ्गः  चतुःशृङ्ग मित्रविन्दा  मित्रविन्दा 

वर्षेषु  अलगअलग वर्षमा कपिलः  कपिल श्रुतविन्दा  श्रुतविन्दा 
सीमागिरयः  सीमापर्वतहरू र॒चित्रकूटः  चित्रकूट देवगभां  देवगर्भा 

नद्यः च  नदीहरू पनि देवानीकः  देवानीक घृतच्युता  घृतच्युता र 

सप्त सप्त एव  सातसात उष्वैरोमा  ऊर्ध्वरोमा मन््रमाला इति  मन्त्रमाला यी 
ओटानै द्रविणः  द्रविण नदीहरू छन् 

अभिज्ञाताः  प्रसिद्ध छन् इति  यी पर्वतहरू र 

जसमा रसकुल्या  रसकुल्या 





ताक्यार्थ यी वर्षमा चक्र, चतुःशृङ्ग, कपिल, चित्रकूट, देवानीक, ऊर्ध्वरोमा र द्रविण नामका 
सात पर्वत र रसकुल्या, मधुकुल्या, मित्रविन्दा, श्रुतविन्दा, देवगर्भा, घुतच्युता र मन्त्रमाला नामका 
सात नदीहरू सीमानाका रूपमा रहेका छन्। 


यासां पयोभिः कुराददीपोकसः कुशारुकोविदाभियुक्तकुलकसंज्ञा 
भगवन्तं जातवेदसरूपिणं कमकोशठेन यजन्ते ॥ १६ ॥ 


पदढार्थ 
यासां  जुन नदीहरूको 


अभियुक्त र कुलक वर्ण भएका 
कुशद्वीपौकसः  कुश द्रीपमा 


पयोभिः  जलले पवित्र भएका रहने व्यक्तिहरू 


भ न 


कुराकुकोविदाभियुक्तकुकक 
संज्ञाः  कुशल, कोविद, 


जातवेदसरूपिणं  अग्निको 
रूपमा रहनुभएको 


भगवन्तं  भगवानूलाई 
 अ. 

कमकोराखेन  यज्ञ आदि 

कर्मानुष्ठानले 


०५ 
यजन्ते  पूजा गर्दछछन् 





ताक्यार्थ यी नदीहरूमा स्नान गर्ने कुशल, कोविद, अभियुक्त र कुलक नामक चार वर्ण 
भएका कुशद्रीपवासीहरू यज्ञ आदि कर्मद्रारा अग्निस्वरूप श्रीहरिको पूजा गर्दछछन्। 


परस्य बरह्मणः साक्षाज्जातवेदोऽसि हन्यवाट् । 
देवानां पुरुषाङ्गानां यज्ञेन पुरुषं यजेति ॥ १७ ॥ 


पदार्थ 
जातवेदः  हे अग्निदेव, हजुर 
साक्षात्  साक्षात् 


परस्य ब्रह्मणः  पखख्रह्मरूप 


परमात्माको लागि 

हव्यवाट्  हवि पु्याउने देवता 
असि  हनुहन्छ 

पुरुषान्चानां  परमात्माको 


प रूपमा रहेका 
देवानां  देवताहरूको 
यज्ञेन  हवन, पूजन आदि 
कर्मद्रारा 





रामालन्द्री टीका 


पञ्चम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


पुरुषं  अङ़गीको रूपमा रहेका यज  पूजा गर्नुहोस् 


परमात्मालाई नै 


इति  यसप्रकार 


९०६१ 
अध्याय २ 


कुशद्रीपवासीहरू अग्निको स्तुति 
गर्दछछन् 


वाक्यार्थ हे अग्निदिव ! तपाई साक्षात् पख्रह्मलाई हवि पुययाउनेवाला देवता हुनुहुन्छ । अतः 
हवन, पूजन आदि यज्ञद्रारा भगवान्का अङ्गरूप देवताहरूलाई हामीले अर्पण गरेको हवि अङ़ीरूप 
परमात्मामा पुयाददिनुहोस् भनी कुशद्रीपवासीहरू अग्निको स्तुति गर्दछन्। 


तथा ्  क्रोञ्चहीपो  त क्षीरोदेन  
तथा घृतोदाद् बहिः करोञ दविरुणः स्वमानेन क्षीरोदेन परित 
उपक्लप्तो भ् न यथा कुशद्ीपो न     
उपक्कप्तो वृतो यथा कुराद्वीपो घृतोदेन यस्मिन् कोञ्चो नाम 
पवंतराजो दीपनामनिवंतंक आस्ते ॥ १८ ॥ 


पदढार्थ क्रौञ्चद्वीपः  क्रौञ्च नाम॒ यस्मिन्  जुन द्रीपमा 

यथा  जसरी गरेको द्वीप दीपनामनिवंतंकः  द्वीपको नाम 
कुरद्दीपः  कुशद्रीप स्वमानेन  आफ्नो परिमाणभन्दारहनुको कारण भएको 

घृतोदेन  घृतोद सागरले दविरुणः  दुई गुना ठलो भएको कोञ्चः नाम  क्रौञ्च नामको 
वृतः  धेरिएको छ क्षीरोदेन  क्षीरोद दुध नै पानी पव॑तराजः  श्रेष्ठ पर्वत 

तथा  त्यसै गरी भएको सागर्रारा आस्ते  रहेको छ 

घृतोदात्  घतोद सागरभन्दा परितः  चारै तर्फबाट 

बहिः  बाहिर उपक्कप्तः  घेरिएको छ 





ताक्यार्थ जसरी घृतोद सागरले कुशद्रीप धेरिएको छ त्यसै गरी घृतोदभन्दा बाहिर क्रौञ्च नाम 
गरेको द्वीप छ। त्यो क्रौञ्च द्वीप पनि आूभन्दा दुरईदगुणा इलो क्षीरोद सागरले चारैतिरबाट 
घेरिएको छ । त्यहाँ क्रौञ्च नाम गरेको श्रेष्ठ पर्वत रहेको छ । यसैको नामबाट यस द्रीपको नाम 
क्रौञ्चद्रीप रहेको हो । 
त ्       ्षीरोदेनासिच्यमानो  भ 
योऽसो गुहप्रहरणोन्मथितनितम्बकुञ्जोऽपि क्षीरोदेनासिच्यमानो 


भगवता वरुणेनाभिगुप्तो विभयो बभूव ॥ १९॥ 


पढार्थ भएको हदा वरुणेन  वरुणद्रारा 

यः  जुन अपि  पनि अभिगुप्तः  रक्षा गरिएको हदा 
असो  त्यो क्रौञ्चपर्वत क्षीरोदेन  क्षीरोद सागरले विभयः  भयरहित 
गुहप्रहरणोन्मथितनितम्बकुञ्जः  आसिच्यमानः  सेचन गरिएको बभूव  भयो 


कार्तिकेयको शस्त्रप्रहारले र 
कटिभाग र निकुञ्जहरू ध्वस्त भगवता  भगवान् 


ताक्यार्थ स्वामी कार््तिकेयको शस्त्रप्रहारले त्यस क्रौञ्चद्रीपको कटिभाग र लतानिकुञ्जहरू 
ध्वस्त भए तापनि चारैतिर क्नीरोद सागरले घेरिएकाले र सदा वरुणद्रारा रक्षित भएकाले त्यो पर्वत 





रामालन्द्री टीका 


२०९२९ 
पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


फेरि भयरहित बनेको धियो । 


तस्मिन्नपि प्रयतो घृतपृष्ठो नामाधिपतिः 


अध्याय २ 


स्वे टीपे वषौणि सप्त 


विभज्य तेषु पुत्रनामसु सप्त रिक्थादान् वष॑पान् निवेश्य स्वयं 


मगान् भगवतः परमकल्याणयशस 
हरेड्चरणारविन्दमुपजगाम ॥ २०॥ 

पढार्थ तेषु  ती 

तस्मिन्  त्यस क्रौञ्च द्रीपमा पुत्रनामसु  छोरारूको नाम 

अपि  पनि भएका वर्षहरूमा 

प्रेय्रतः  प्रियत्रतका पुत्र सप्त  सात जना 

घृतपृष्टनामा  घ॒तपृष्ठ नामका रिक्थादान्  अंसियार 

अधिपतिः  राजा पुत्रहरूलाई 


स्वे दीपे  आपनो द्वीपमा 
सप्त  सात ओटा 
वषौणि  वर्षहरू 
विभज्य  विभाजन गरेर 


व्ष॑पान्  वर्षपतिको रूपमा 
निवेश्य  नियुक्त गरेर 

स्वयं  आपू 

भगवान्  एेश्वर्यशाली घतपृष्ट 


आत्मभूतस्य 


परमकल्याणयशसः  परम 
मङ्लमय कीर्तिं भएका 
आत्मभूतस्य  आत्मस्वरूप 
भगवतः  भगवान् 

हरेः  श्रीहरिका 
चरणारविन्दम्  चरणकमलको 
शरणमा 

उपजगाम  गए 





ताक्यार्थ यस द्रीपका अधिपति प्रियत्रतका पुत्र महाराज धघृतपुष्ठले पनि आफ्नो द्रीपलाई सात 
भागमा विभाजन गरी आपफ्ना सात पुत्रलाई वर्षपतिको रूपमा नियुक्त गरेर आणू चाहं भगवान् 


श्रीहरिका चरणकमलको शरणमा गए । 


मधुरुहो   सुधामा     ध्   
आमो मधुरुहो मेघपृष्ठः सुधामा भ्राजिष्ठो रोहिताणों वनस्पतिरिति 
धृतपृष्ठसुतास्तेषां वषगिरयः सप्त॒ सप्तैव नद्यर्चाभिख्याताः 

१ वर्धमानो भ भोजन उपबर्हिणो  क न ९०  
शुक्लो वधंमानो भोजन उपबर्हिणो नन्दो नन्दनः सवंतोभद्र इति 
अभया अमृतोघा आर्यका तीर्थवती वृत्तिरूपवती पवित्रवती 
शुक्छेति ॥ २९॥ 





पदार्थ भ्राजिष्ठः  भ्राजिष्ठ छोराहरू छन् 

आमः  आम लोहिताणंः  लोहितार्ण तेषां  तिनीहरूका 

मघुरुहः  मधुरुह वनस्पतिः इति  वनस्पति यी वर्षगिरयः  वर्षपर्वत र 
मेघपृष्ठः  मेघपृष्ठ नाम भएका नद्यः च  नदीहरू पनि 
सुधामा  सुधामा घृतपृष्ठसुताः  घृतपृष्ठका सप्त सप्त  सात सात ओट 


रामालन्द्री टीका 


पञ्चम स्कन्ध 


एव  नै 

अभिख्याताः  प्रसिद्ध छन् 
शुक्छः  शुक्ल 

वधंमानः  वर्धमान 
भोजनः  भोजन 
उपबर्हणः  उपबर्हिण 


श्रीमद्भागवत 
नन्द्  नन्द 
नन्दनः  नन्दन 


सवंतोभद्रः  सर्वतोभद्र 

इति  यी पर्वतहरू हन् त्यस्तै 
अभया  अभया 

अमृतोघा  अमृतौघा 


२०१२ 
अध्याय २० 


आयंका  आर्यका 
तीथंवती  तीर्थवती 
रूपवती  रूपवती 
पवित्रवती  पवित्रवती र 
शुक्ला  शुक्ला 

इति  यी नदीहरू हन् 





ताक्यार्थ महाराज घ॒तपुष्ठका आम, मधुरुह, मेघपृष्ठ, सुधामा भ्राजिष्ठ, लोहितार्ण र वनस्पति 
नाम गरेका सात भाद छोराहरू छन्। यी सात वर्षहरूमा सातसात ओटा पर्वत र नदीहरू रहेका 
छन्। जसमा शुक्ल, वर्धमान, भोजन, उपबर्हिण, नन्द, नन्दन र सर्वतोभद्र नामक सात पर्वत र 
अभया, अमृतौघा, आर्यका, तीर्थवती, रूपवती, पवित्रवती र शुक्ला नाम गरेका सात नदीहरू 


पर्दछछन् । 


यासामम्भः पवित्रममलमुपयुज्जानाः पुरुषऋरषभद्रविणदेवकसंज्ञा 
वषपुरुषा आपोमयं देवमपां पूर्णेनाञ्जलिना यजन्ते ॥ २२॥ 


पदढार्थ 

यासाम्  जुन नदीहरूको 
पवित्रम्  अत्यन्त पवित्र र 
अमलम्  निर्मल 

अम्भः  जललाई 
उपयुञ्जानाः  उपभोग गर्न 


पुरुषऋषभद्रविणदेवकसंज्ञाः  
पुरुष, ऋषभ, द्रविण र देवक 
नामक चार वर्ण भएका 
वषपुरुषाः  त्यस वर्षमा बस्ने 
मानिसहरूले 

आपोमयं  जलमय 


 अधिष्ठाता 

भ 

देवम्  देवतालाई 
अपां  पानीद्रारा 
पूर्णेन  भरिएको 
अज्जलिना  अंजुलीले 
यजन्ते  पूजा गर्दछन् 





ताक्यार्थ यी नदीका पवित्र र निर्मल जल सेवन गर्न त्यहाँका पुरुष, ऋषभ, द्रविण र देवक 
चार वर्णका मानिसहरूले जलले भरिएको अञ्जलिद्रारा आफ्ना जलदेवको उपासना गर्दै यसप्रकार 


स्तुति गर्वछछन्। 


आपः पुरुषवीयांः स्थ पुनन्तीभूमुंवः सुवः। 
ता नः पुनीतामीवघ्नीः स्पृतामात्मना भुव इति ॥ २६॥ 


पदढार्थ 

आपः  हे जलदेव 
पुरुषवीयांः  परमात्माबाट 
सामर्थ्य पाएका 

स्थ  हनहन्छ 


आत्मना  आफ्नो स्वरूपले नै 
अमीवघ्नीः  पाप नाश गर्ने 
भूवः सुवः  भूर्लोक, भुवर्लोक 
र स्वर्गलोकलाई 

पुनन्तीः  पवित्र पर्ने 


ताः  तपाईहरू 
स्पृाताम्  स्पर्श गर्ने 
नः  हामीहरूको 
भुवः  शरीरलाई 





पुनीत इति  पवित्र गर्नुहोस् 


ताक्यार्थ परमात्माबाट शक्ति प्राप्त गरेका हे जलदेव ! तपारईले भूर्लोक, भुवर्लोक र स्वर्गलोक 


रामालन्द्री टीका 


२०१४ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


अध्याय २ 


यी तीनै लोकलाई पवित्र गर्नृहुन्छ । हामी आफ्नो शरीरले स्वभावेले पाप नाश गरिदिने तपाईलाई 


स्पर्श गर्दछौं । अतः हामीलाई पवित्र पारिदिनुहोस् । 
एवं पुरस्तात् क्षीरोदात् परित 


 
उपवाशतः 


शाकद्वीपो 


 दरात्रिंराल्लक्षयोजनायाम ४  न परीतो  
 समानेन च दधिमण्डोदेन परीतो यस्मिन् 
शाको नाम महीरुहः स्वक्षे्रन्यपदेशको यस्य ह महासुरभिगन्धस्तं 


दवीपमलुवासयति ॥ २४॥ 


पदढार्थ भएको 

एवं  यै गरी दधिमण्डोदेन  दधिमण्डोद 
क्षीरोदात्  क्षीर सागरभन्दा मोही नै पानी भएको समुद्रे 
पुरस्तात्  अगाडि परितः  चारैतफबाट 
दात्रिंशल्लक्षयोजनायामः  उपवेशितः  घेरिएर रेको छ 
बत्तीस लाख योजन विस्तार यस्मिन्  जुन शाकद्रीपमा 
भएको च  पनि 


शाकद्वीपः  शाकद्वीप स्वक्षे्रन्यपदेशकः  त्यो दुवैलाई 
समानेन  आफूसमान परिमाण चिनाउने नामको हेतु भएको 


परीतः  चारैतिरबाट ढाकेको 
राकः नाम  शाक नाम गरेको 
महीरुहः  वृक्ष रुख छ 

ह  निश्चय ने 

यस्य  जुन शाक वृक्षको 
महासुरमिगन्धः  अत्यन्त 
मनोहर सुगन्धले 

तं द्वीपम्  त्यस शाकद्रीपलाई 





अनुवासयति  सुगन्धित पार्द 


ताक्यार्थ ययै गरी क्ीरसागरभन्दा अगाडि बत्तीस लाख योजन विस्तार भएको शाकद्वीप छ। 
त्यो शाकद्वीप त्यति नै परिमाण भएको दधिमण्डोद समुद्रले घेरिएको छ। त्यस द्वीपमा शाक 


नामको एउटा दलो वृक्ष छ । यही रुखको नामबाट यस द्रीपको 


नाम शाकद्वीप रहेको हो। त्यस 


शाकवृक्षको अत्यन्त मिटो सुगन्धले सम्पूर्ण शाकद्रीपलाई सुगन्धित बनाएको छ। 
तस्यापि प्रेयवत एवाधिपतिनम्ना मेधातिथिः सोऽपि विभज्य सप्त 
वषोणि पुत्रनामानि तेषु स्वात्मजान् पुरोजवमनोजवपवमान 
धूम्रानीकचित्ररेफबहुरूपविशवधरसंज्ञान् निधाप्याधिपतीन् स्वयं 
भगवत्यनन्त आवेशितमतिस्तपोवनं प्रविवेश ॥ २५॥ 


पदार्थ मेधातिथिः  मेधातिथि भनिन्थे 
तस्य अपि  त्यस द्रीपको पनि सः अपि  उनले पनि 

प्रेय्रतः एव  प्रियत्रतका पुत्र पुत्रनामानि  पुत्रके नाम भएका 
ने सप्त वषौणि  सात वर्षहरू 
अधिपतिः  मालिक थिए विभज्य  बांडर 

नाम्ना  नामले उनी तेषु  ती वर्षहरूमा 


पुरोजवमनोजवपवमानधम्रानीक 
चित्ररेफबहुरूपविर्वधरसंज्ञान्  
पुरोजव, मनोजव, पवमान, 
धूमरानीक, चित्ररेफ, बहुरूप, 
विश्वधर नाम भएका 





स्वात्मजान्  आपफ्ना 


रामालन्द्री टीका 


२०१५ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 
पुत्रहरूलाई स्वयं  आणू तपोवनं  तपोवनमा 
अधिपतीन्  वर्षका भगवति  रेश्वर्यसम्पन्न प्रविवेश  प्रवेश गरे 
अधिपतिको रूपमा अनन्ते  अनन्त भगवान्मा 

निधाप्य  राखेर आवेशितमतिः  दत्तचित्त भएर 





ताक्यार्थ यस शाकद्रीपका अधिपति प्रियत्रतके छोरा मेधातिथि थिए। यिनले पनि आफ्नो 
द्रीपलाई सात खण्डमा विभाजन गरी प्रत्येक खण्डको नामसित मिल्ने नाम भएका आप्ना 
पुरोजव, मनोजव, पवमान, धूम्रानीक, चित्ररेफ, बहुरूप र विश्वधर नामक सात छोराहरूलाई तत्तत् 
खण्डको मालिक बनाएर आफू भगवान्मा दत्तचित्त भई तपस्यामा लागे । 


  ९    भ २। उरुशद्ो  
एतेषां वष॑मयांदागिरयो नयश्च सप्त सप्तेव ईशान  
बलभद्रः शतकेसरः सहस्रस्रोतो देवपालो महानस इति अनघायुदां 
उभयस्पृष्टिरपराजिता पञ्चपदी सहस््सुतिनिंजघृतिरिति ॥ २६॥ 


पढार्थ ।  उरुशृङ्ग आयुदां  आयुर्दा 

एतेषां  यी बटमभद्रः  बलभद्र उभयस्पृष्टिः  उभयस्पुष्टि 
वष॑मयांदागिरयः  वर्षका शतकेसरः  शतकेसर अपराजिता  अपराजिता 
सीमाका पर्वतहरू र सहस्रस्रोतः  सहस्र्रोत पञ्चपदी  पञ्चपदी 

नद्यः च  नदीहरू पनि देवपालः  देवपाल सहस्रस्ुतिः  सहय्रस्ुति र 
सप्त सप्त एव  सातसात महानसः  महानस निजधृतिः  निजधृति 
ओटानै छन् इति  यी पर्वतहरू छन् र॒ इति  यी नदीहरू छन् 
ईशानः  ईशान अनघा  अनघा 





ताक्यार्थ यी वर्षहरूमा सात पर्वत र सात नदीहरू सीमानाका रूपमा रहेका छन्। ती 
पर्वतहरूको नाम ईशान, उरुशृङ्ग, बलभद्र, शतकेसर, सहस्रस्रोत, देवपाल र महानस तथा सात 
नदीका नाम अनघा, आयुर्दा, उभयस्प्रष्टि, अपराजिता, पञ्चपदी, सहस्रसरुति र निजधुति हृन् । 


तद्रषपुरुषा ऋतव्रतसत्यवतदानवतानुत्रतनामानो भगवन्तं 


वाय्वात्मकं प्राणायामविधूतरजस्तमसः परमसमाधिना 
यजन्ते  

न्तं ॥ २७ ॥ 
पढार्थ प्राणायामद्वारा रजोगुण र समाधिद्रारा 
ऋतव्रतसत्यत्रतदानव्रतानुव्रत तमोगुणलाई नाश गरेका भगवन्तं  भगवान् 
नामानः  ऋतव्रत, सत्यव्रत, तद्वषंपुरुषाः  त्यस वर्षमा बस्ने वाय्वात्मकं  वायुस्वरूप 
दानत्रत र अनुव्रत नाम भएका मानिसहरूले श्रीहरिलाई 
प्राणायामविधूतरजस्तमसः  परमसमाधिना  परम यजन्ते  आराधना गर्दछछन् 





रामालन्द्री टीका 


२०१६ 
पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २० 
ताक्यार्थ यी वर्षहरूमा ऋतव्रत, सत्यत्रत, दानव्रत र अनुव्रत नामका चार वर्णका मानिसहरू 


बस्दछन्। प्राणायाम्द्रारा आफ्नो रजोगुण र तमोगुण नष्ट गरेका ती मानिसहरूले परम 
समाधियोगले वायुस्वरूप भगवानूको आराधना गर्दछछन्। 


अन्तः प्रविर्य भूतानि यो बिभत्यांत्मकेतुभिः। 
अन्त्ांमीरवरः साक्षात् पातु नो यद्रो स्फुटम् ॥ २८॥ 





पढार्थ आत्मकेतुभिः  प्राण, अपान अन्तयांमी  सबैको भित्र 
यः जो वायुदेव आदि वृत्तिहरूद्रारा बसेका त्यस्ता 

अन्तः प्रविर्य  सने प्राणी बिभतिं  रक्ना र पोषण आदि साक्षात् ईर्वरः  साक्षात् 
हरूको भित्र प्रवेश गरेर गर्नृहुन्छ परमात्मस्वरूप वायुदेवले 
भूतानि  सम्पूर्ण स्थावरजङ्गम यद्वरो  जसको वशमा नः  हामीहरूलाई 
प्राणीहरूलाई स्फुयम्  सारा जगत् रहेको छ पातु  रक्ना गर्नुहोस् 


ताक्यार्थ प्राण आदि वृक्तिद्रारा सम्पूर्ण प्राणीको भित्र प्रवेश गरी जसले उनीहरूको पालन 
गर्नृहुन्छ तथा सम्पूर्ण दृश्य जगत् जसको अधीनमा छ, उनै साक्षात् अन्तर्यामी वायुदेवले हाम्रो रक्षा 
गर्नुहोस् भनी यी वर्षका निवासीहरूले भगवान्को स्तुति गर्दछछछन् । 


एवमेव दधिमण्डोदात् परतः पुष्करद्वीपस्ततो द्विगुणायामः समन्तत 
उपकल्पितः समानेन स्वादूदकेन समुद्रेण बहिरावृतो यस्मिन् 
बृहत्पुष्करं ज्वरुनशिखामलकनकपत्रायुतायुतं भगवतः 
कमलासनस्याध्यासनं परिकल्पितम् ॥ २९॥ 





पदढार्थ भएको हजार पातले युक्त भएको 
एवम्  यसै गरी स्वादूदकेन  मिठो पानी भएको भगवतः  एेश्वर्यसम्पन्न 
द्धिमण्डोदात्  दधिमण्डोद समुद्रेण  समुद्रे कमलासनस्य  ब्रह्माजीको 
सागरभन्दा बहिः  बाहिर अप्यासनं  आसन स्वरूप 
परतः  पर आवृतः एव  घेरिएको भनेर नै बृहत्पुष्करं  इलो कमलको 
ततो द्विगुणायामः  त्यो उपकल्पितः  कल्पित छ फूल 

सागरभन्दा दुई गुणा फैलिएको यस्मिन्  जुन द्रीपमा परिकल्पितम्  कल्पना सचना 
पुष्करद्रीपः  पुष्कर नामको द्रीपज्वलनशिखामलकनकपत्रा गरिएको छ 

समन्ततः  चारैतर्फ युतायुतं  आगोको ज्वाला 

समानेन  आ्ूसमान परिमाण जस्तो देदीप्यमान सुनका दसौँ 


ताक्यार्थ त्से गरी मोहीको समृद्रपछि त्यसभन्दा दोब्बर परिमाण भएको पुष्करद्रीप रहेको छ । 


रालालन्द्री टीका 


५ 
पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 


यो पुष्करद्वीप चारैतिरबाट शुद्ध जलको समृद्रले घेरिएको छ। यस द्वीपमा अत्यन्त दिव्य एटा 
ठलो कमलको फूल छ। आगाको ज्वालाजस्तो दसौ हजार सुनौला पात भएको त्यो कमल 
ब्रह्माजीको आसन मानिन्छ। 


तदुद्दीपमध्ये मानसोत्तरनामेक एवारवांचीनपराचीनवर्ष॑योम॑यांदा 
चलोऽयुतयोजनोच्छयायामो यत्र तु चतसृषु दिश्चु चत्वारि पुराणि 
लोकपालानामिन्द्रादीनां यदुपरिष्टात् सूयंरथस्य मेरुं परिभ्रमतः 
संवत्सरात्मकं चक्रं देवानामहोरात्राभ्यां परिभ्रमति ॥ २०॥ 





पढार्थ मयांदाचलः  सीमा पर्वत छ  सूर्यका रथको 
तदुददीपमध्ये  त्यस यत्र तु  जुन पर्वतको वरिपरि संवत्सरात्मकं  संवत्सर 
पुष्करद्रीपको बीचमा चतसृषु दिष्चु  चारे दिशामा वर्षरूप 

मानसोत्तरनामा  मानसोत्तर॒ इन्द्रादीनां  इन्द्र॒ आदि चक्रं  पाड्ग्रा 

नाम भएको लोकपालानाम्  लोकपाल देवानाम्  देवताहरूको 
एकः एव  एडटै हरूका अहोरात्राभ्यां  दिन र रात 
अवांचीनपराचीनवषयोः  वर्षको चत्वारि  चार ओटा उत्तरायण र दकषिणायनको 
पूर्वं र पश्चिमी भाग छ्ुट्याउने पुराणि  सहरहरू छन् क्रमले 
अयुतयोजनोच्छयायामः  दश यदुपरि  जसको माथि परिभ्रमति  घुमिरहन्छ 
हजार योजन अग्लो र त्यति नै मेरुं  सुमेरुलाई 

चौडाई भएको परिभ्रमतः  घुम्ने 


ताक्यार्थ यस पुष्कर्रीपको बीचमा पूर्व र पश्चिम वर्षको सीमा निर्धारण गर्ने मानसोत्तर 
नामक एडटा पर्वत छ । यो पर्वत दश हजार योजन अग्लो र त्यत्तिकै लामो छ। यसै द्रीपको चारै 
दिशामा इन्द्र॒ आदि मुख्यमुख्य लोकपालहरूका चार नगरहरू छन्। यस द्रीपमा सुमेरु पर्वतको 
चारैतिर घुम्ने सूर्यको रथको संवत्सररूपी पाडग्रा देवताहरूको दिन र रात अर्थात् उत्तरायण र 
दक्षिणायनको क्रमले सर घुमिरहन्छ । 
तदुद्दीपस्याप्यधिपति  क वीतिहोत्रो भ र नामेतस्यात्मजो 

ठू  प्रेयत्रतो वीतिहोत्रो ढ् 

रमणकधातकिनामानो वर्षपती नियुज्य स॒ स्वय॑॑पूंजवद् 

भगवत्कमंशील एवास्ते ॥ ३१९॥ 


पदार्थ  मालिक नामका छन् 
तटुद्रीपस्य  त्यस पुष्क्रीपका परेयवतः  प्रियत्रतका पुत्र एतस्य  यिनका 
अपि  पनि वीतिहोत्रः नामा  वीतिहोत्र रमणकधातकिनामानौ  रमणक 


रामालन्द्री टीका 


१०६८ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २० 
र धातकि नामका भगवत्कमंशीलः  भगवान्को पू्वंजवत् एव  आपफ्ना दाजुहरू 
आत्मजो  दुई छोरालाई सेवामा तत्पर भएका फँ 

वषंपती  वर्षपतिको रूपमा सः  वी वीतिहोत्र चाहं आस्ते  बस्दछन् 

नियुज्य  नियुक्त गरेर स्वयं  आपै 





ताक्यार्थ यस पुष्करद्रीपका मालिक प्रियत्रतका पुत्र वीतिहोत्रले आफ्ना रमणक र धातकि 
नामका छोरालाई दुबे खण्डको अधिपति बनाएर आफू पूर्वजहरू ४ भगवान्को सेवामा तल्लीन 
भएर बस्दछन्। 


तद्षषपुरुषा भगवन्तं बह्यरूपिणं सकर्मकेण कमणाराधयन्तीदं 
चोदाहरन्ति ॥ ३२॥ 


पढार्थ कर्मणा  ब्रह्मसालोक्य आदि र 
तद्रष॑पुरुषाः  त्यस वर्षमा बस्ते फल दिने कार्यद्रारा इदं च  यसरी पनि 
मानिसहरूले बह्यरूपिणं  ब्रह्मरूप उदाहरन्ति  स्तुति गर्दछन् 


 अप  
सकमकेण  अनेक जन्मसम्म॒ भगवन्तं  भगवान् श्रीहरिलाई 
अनुष्ठान गनलि संस्कार युक्त आराधयन्ति  आराधना गर्छन् 





ताक्यार्थ त्यस पुष्करद्वीप निवासीहरूले अनेक जन्मसम्म अनुष्ठान गर्नलि संस्कारयुक्त 
ब्रह्मसालोक्य आदि फल दिने यज्ञद्वारा ब्रह्मरूप भगवान् श्रीहरिको आराधना गर्दै यसप्रकार स्तुति 
गर्दछन् । 


यत् तत् कमंमयं लिङ्गं बह्यलिद्धं जनोऽचैयेत्। 
एकान्तमद्वयं शान्तं तस्मे भगवते नम इति ॥ ३३॥ 





पदढार्थ तत्  त्यो जनः  सने मानिसले 
यत्  जो बह्यलिद्धं  ब्रहमज्ञानको अचैयेत्  पूजा गरून् 
कम॑मयं  कर्मफलको सङ्केत गर्नेसाधनरूप तस्मे  त्यस्ता ब्रह्ममूर्ति 
स्वधर्मनिष्ठ व्यक्ति सय एकान्तम्  परमेश्वरमा अत्यन्त भगवते  भगवान्लाई 
जन्मपचछछि ब्रह्मा हुन्छ भन्ने निष्ठा राख्ने नमः इति  नमस्कार छ 
नियमञनुसारको अद्वयं  अद्वितीय 

लिङ्गं  ब्रह्माजीको स्वरूप छ शान्तं  शान्त स्वरूप प्रभुलाई 


ताक्यार्थ जो साक्षात् कर्मफलरूप हनुहुन्छ र जो परमेश्वरमा पूर्णतः अवस्थित हुनुहुन्छ तथा 
जसलाई सबेले पूजा गर्दछन्, त्यस्ता ब्रह्मज्ञानका साधनरूप अद्वितीय र शान्तस्वरूप ब्रह्ममूर्ति 
भगवान्लाई नमस्कार छ। 


रामालन्द्री टीका 


पञ्चम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


ऋषिरुवाच श्रीशुकदेव ऋषिले भन्नुभयो 
ततः परस्ताल्लोकाटोकनामाचलो टखोकालोकयोरन्तरारे परित 
उपक्षिप्तः ॥ २४॥ 


पदार्थ 


ततः परस्तात्  त्यो शुद्धजलको अप्रकाशित हुने प्रदेशको बीचमा 


समद्रभन्दा पर् 


लोकालोकयोः अन्तराठे  


सूर्यद्वारा कतै प्रकाशित र कतै 


लोकाटोकनामा  लोकालोक 
नाम गरेको 


५ 


अध्याय २ 


अचटः  पर्वत 
परितः  चार दिशामा 
मण्डलाकार भएर 
उपक्षिप्तः  रहेको छ 





ताक्यार्थ हे राजा ! शुद्ध जलको समुद्रपछ्ि लोकालोक नामक पर्वत छ। यो पर्वत एकातिर 
सूर्यको प्रकाशले युक्त भएको र अर्कोतिर प्रकाशहीन भएको हूनाले प्रकाशयुक्त र प्रकाशहीन दुबे 
प्रकारका देशको सीमा बनेर बीचमा रहेको छ। 


  ९ ९ भ 
यावन्मानसोत्तरमेर्वोरन्तरं तावती भूमिः काञ्चन्यन्यादशांतलोपमा 
यस्यां प्रहितः पदार्थो न कथच्चित् पुनः प्रत्युपलभ्यते तस्मात् 
सवंसत्तवपरिहतासीत् ॥ ३५॥ 


पदढार्थ अन्या  त्यसबाहेक अर्को पुनः  फेरि 

यावत्  जति आदशंतखोपमा  एेनाजस्तो न प्रत्युपलभ्यते  पादेन 
मानसोत्तरमेर्वाः  मानसोत्तर॒ स्वच्छ भएको तस्मात्  त्यसैले त्यो भूमि 
पर्वतदेखि सुमेरु पर्वतसम्मको काञ्चनी  सुनौलो भूमि छ सवंसत््वपरिहता  कुनै पनि 
अन्तरं  अन्तर छ यस्यां  जुन भूमिमा प्राणी नपुग्ने देवताहरू पुरन 
तावती  त्यत्ति नै प्रहितः  खसेको आसीत्  छ 

भूमिः  भूमि शुद्ध जलको पदाथः  वस्तु 

सागरभन्दा पर फिंजारिएको छ कथञ्चित्  करै गरी 





ताक्यार्थ सुमेरुदेखि लिएर मानसोत्तर पर्वतसम्म जति भूमि छ त्यत्ति ने भूमि शुद्धजलको 

समृद्रभन्दा परतिर पनि रहेको छ । त्यसबाहेक अर्को एेनासमान स्वच्छ सुवर्णमय भूमि छ। त्यस 

भूमिमा खसेको वस्तु कसै गरे पनि फेरि पार्देन। यसै कारण देवताहरूबाहेक अरू कुनै पनि 

प्राणी त्यहोँ पुर्न सक्दैन। 

 ् प ध 

लरककारुक इत समाख्या यदननाचल्न रुकारुकस्यान्त 

वतिंनावस्थाप्यते ॥ ३६ ॥ 
यत्  जो 


पदार्थ लोकालोकस्य  लोक सूर्यदरारा 


रामालन्द्री टीका 


२०२० 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


प्रकाशित हने र अलोक सूर्य अवस्थाप्यते  प्रकाशयुक्तं देश 
द्रारा प्रकाशित नहुने प्रदेशको  प्रकाशरहित देश भनेर 
अन्तवतिना  बीचमा रहेको छुट्याइन्छ त्यसैले यसलाई 

वि  
अनेन अचरेन  यही पर्वतले खोकालोकः इति  लोकालोक 





अध्याय २ 


पर्वत भनेर 
समाख्या  नाम राखिएको छ 


ताक्यार्थ सूर्यदरारा प्रकाशित हुने र नहूने देशलाई द्ुट्याउन मारमा रहेकाले यस पर्वतको नाम 


लोकालोक रहेको हो। 
स॒ लोकत्रयान्ते परित ईर्वरेण विहितो यस्मात् सूयांदीनां 
ध्रुवापवर्गाणां ९  ज्योतिर्गणानां    ह ४ वचीनाम्बीच्तोका     
श्ुवापवगाणा ज्यातगणाना गभस्तयाऽ  
नावितन्वाना न कदाचित् पराचीना भवितुमुत्सहन्ते 
तावड्न्नहनायामः ॥ ३७ ॥ 

पढार्थ फेलिएको छ कि त्रीन् लोकान्  भूः, भुवः र स्वः 

परितः  चारैतफ यस्मात्  जसको एक छेडबाट यी तीन लोकलाई 

लोकत्रयान्ते  भूः, भुवः, स्वः सूयांदीनां  सूर्य, चन्द्र॒ आदि अवितन्वानाः  प्रकाशित गर्दै 

यी तीन लोकको सीमानामा घुवापवगाणां  घ्रुवसम्मका कदाचित्  कहिल्यै पनि 


ईदवरेण  ईश्वरद्रारा 
विहितः  रचना गरिएको 
सः  त्यो लोकालोक पर्वत 
तावत्  त्यति 
उन्नहनायामः  अग्लो र 


ज्योतिगंणानां  प्रकाशयुक्तं ग्रह 
नक्षत्रहरूका 

गभस्तयः  किरणहरू 
अर्वाचीनान्  त्यो मण्डलभित्र 
रहेका 





पराचीनाः  पल्लो छेउसम्म 
भवितुम्  पुग्न 
न उत्सहन्ते  हिम्मत गर्दैनन् 


ताक्यार्थ यस लोकालोक पर्वतलाई भगवानूले भूः, भुवः रस्वः यी तीनै लोकको सीमाको 
रूपमा स्थापित गर्नुभएको छ। यो यति अग्लो र लामो छ कि यसको एकातिरबाट यी तीनै 
लोकलाई प्रकाशित गर्ने सूर्य तथा ध्रुव आदि सम्पूर्णं ज्योतिर्गणको प्रकाश वा किरण अर्कोतिर 
जान सक्देन। 
एतार्वोल्लोकविन्यासो मानलक्षणसंस्थाभिविचिन्तितः कविभिः स तु 
पञ्चारात्कोरिगणितस्य भूगोलस्य तुरीयभागोऽयं 
लोकालोकाचलः ॥ ३८ ॥ 


पढार्थ लोकविन्यासः  लोकहरूको 
मानलक्षणसंस्थामिः  परिमाण, विस्तार 
लक्षण र स्थितिको आधारमा एतावान्  यति ने हो भनेर 


कविभिः  विवेकी विद्रानूहरूले 
विचिन्तितः  विचार गरेका छन् 
सः अयं  त्यस्तो यो 


रामालन्द्री टीका 


  


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 


लोकालोकाचलः तु  लोकालोक करोड योजन विस्तार भएको छ साढे बाह करोड 

नामक पर्वत त भूगोलस्य  यो भूमण्डलको योजनवाला छ 
पञ्चारात्कोरिगणितस्य  पचास तुरीयभागः  चौथाइ भाग मात्र 

वाक्यार्थ विद्रानूहरूले यस पृथ्वीमण्डलका लोकहरूको परिमाण, लक्षण र स्थितिका आधार 
यत्ति ने हो भनेर बताएका छन्। यो सारा भूगोल पचास करोड योजन विस्तारित छ। त्यसको 
चार भागको एक भाग अर्थात् साढे बाह करोड योजन परिमाण यस लोकालोक पर्वतको छ। 


तदुपरिष्टाच्वतसुष्वाशास्वात्मयोनिनाखिलजगद्गुरुणाधिनिवेशिता 
ये द्विरदपतय ऋषभः पुष्करचूडो वामनोऽपराजित इति 
सकललोकस्थितिहेतवः॥ ३९॥ 


पदार्थ जगतूका मालिक ब्रह्माजीले वामनः  वामन र 


तदुपरिष्टात्  त्यसभन्दा माथि ये जो 

चतसृषु  चार सकठलोकस्थितिहेतवः  सम्पूर्ण 
आशासु  दिशामा लोकको स्थितिका कारण भएका 
आत्मयोनिना  स्वतःसिद्ध ऋषभः  ऋषभ 
अखिरुजगदुगुरुणा  सम्पूर्ण पुष्करचूडः  पुष्करचूड 





अपराजितः इति  अपराजित 

नाम भएका 

दिरदपतयः  गजराजहरूलाई 
    


आधनेवेरडाताः  दिग्गजको 
रूपमा नियुक्त गर्जुभएको छ 


ताक्यार्थ यस लोकालोक पर्वतमाथि समस्त जगत्का स्रष्टा ब्रह्माजीले सम्पूर्ण लोकको 
स्थितिका निम्ति ऋषभ, पुष्करचूड, वामन र अपराजित नामका चार गजराज नियुक्त गर्नुभएको 
छ । 


स, स्वविभूतीनां  ५ विविधवीरयोपवंहणाय    
तेषां स्वविभूतीनां लोकपालानां च विविधवीयोपवृंहणाय भगवान् 


परममहापुरुषो महाविभूतिपतिरन्तयांम्यात्मनो विशुद्धसत्त्वं 
धमंज्ञानवेराग्येरुवयांयष्यमहासिद्धयुपलक्षणं विष्वक्सेनादिभिः 


स्वपाष॑दुप्रवरेः परिवारितो निजवरायुधोपशोभितेर्निजभुजदण्डे 
  अ 


सन्पारयमाणस्तास्मन् शगरवर समन्तात् सकरकुरककिस्वस्तय 





आस्त ॥ ४० ॥ 
पढार्थ लोकपालानां  इन्द्र॒ आदि परममहापुरुषः  परम पुरुषोत्तम 
तेषां  ती दिग्गजहरूको र॒ लोकपालहरूको महाविभूतिपतिः  परम 
स्वविभूतीनां  आपना विविधवीयोपवृंहणाय  अनेक ेश्वर्यका मालिक 
अंशस्वरूप किसिमको पराक्रमको सिद्धि गर्नअन्तयांमी  सवे प्राणीको 


रामालन्द्री टीका 


१०९९ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २० 
हृदयमा अन्तर्यामीरूपले रहेका श्रीविग्रह तथा विष्वक्सेनादिभिः  विष्वक्सेन 
भगवान्  एेश्वर्यशाली नारायण धममज्ञानवेरग्येरुवयांष्टमहा आदिहरूद्रारा 
निजवरायुधोपरोभितेः  आपना सिद्धयुपलक्षणं  धर्म, ज्ञान, समन्तात्  चारैतिरबाट 
शङ्ख, चक्र आदि उत्तम वैराग्य र एश्वर्य आदि आठ परिवारितः  घेरिदै 

आयुधहरूले सुशोभित भएका ओटा ठुला सिद्धिले चिनिने सकलटोकस्वस्तये  सम्पूर्ण 
निजभुजदण्डेः  आप्ना स्वरूपलाई लोकको कल्याणका लागि 
भुजाहरूद्वारा सुशोभित सन्धारयमाणः  धारण गर्दै तस्मिन्  त्यो 

आत्मनः  आपनो स्वपाष॑दुप्रवरेः  आपना गिरिवरे  लोकालोक पर्वतमा 
वि्ुद्धसत्त्वं  शुद्ध सात्त्विक पार्षदहरूमा श्रेष्ठ आस्ते  बस्नुहुन्छ 





वाक्यार्थ यी दिग्गजहरूको र आफ्ना अंशस्वरूप इन्द्र॒ आदि लोकपालहरूको शक्ति बढाउन 
तथा समस्त लोकको कल्याण गर्न एेश्वर्यका अधिपति सर्वान्तर्यामी परमपुरुष भगवान् श्रीहरि 
आपफ्ना विष्वक्सेन आदि पार्षदहरूलाई साथमा लिई यस लोकालोक पर्वतमा विराजमान 
हनुभएको छ । धर्म, ज्ञान, वैराग्य, श्वर्यं आदि आठ महासिदधिहरूले सम्पन्न विशुद्ध सत्त्वमय 
विग्रह धारण गर्नुभएका भगवान् श्रीहरिले आफ्ना करकमलमा शडख, चक्र आदि श्रेष्ठ चिह्न र 
शस्त्रहरू धारण गर्नुभएको छ । 


आकल्पमेवं वेषं गत॒ पष भगवानात्मयोगमायया 
विरचितविविधलोकयात्रागोपीथायेत्यथंः ॥ ४१॥ 


पदार्थ योगमायाद्रारा आकल्पम्  कल्पको अन्त्यसम्म 
एवम्  यस प्रकार विरचितविविधलोकयात्रा एवं वेषं गतः  यस्तै रूप लिएर 
एषः  यी गोपीथाय  रचना गरिएको रहनुहुन्छ 


भगवान्  एेश्वर्यशाली श्रीहरि विविध लोकको व्यवस्था र॒ इति अर्थः  यो तात्पर्य हो 
आत्मयोगमायया  आफ्नै रक्षा गर्न 
ताक्यार्थ यसप्रकारसंग आफ्नो मायाद्वारा रचना गरिएका विभिन लोकहरूलाई सुरक्षित राख्न 
लीलामय रूप धारण गरी कल्पको अन्तसम्म भगवान् त्यहाँ रहनुहुन्छ । 


योऽन्तविंस्तार एतेन ह्यलोकपरिमाणं च व्याख्यातं यद् 
९ 


बहिर्लोकालोकाचलात् । ततः परस्ताद् योगेर्वरगतिं विशुद्धा 
मुदाहरन्ति ॥ ५२॥ 





पदार्थ लोकालोकसम्मको भित्री हि  निश्चय नै 
यः जो विस्तारको परिमाण बताइयो अलोकपरिमाणं च  अलोक 
अन्तः विस्तारः  मेरुदेखि एतेन  यो वर्णनद्रारा प्रदेशको परिमाण पनि 


रामालन्द्री टीका 


बुष 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 


व्याख्यातं  व्याख्या गरियो बहिः  बाहिर छ 

यत्  जो ततः परस्तात्  त्योभन्दा पर 
लोकालोकाचलात्  लोकालोक विशुदधाम्  शुद्ध 

पर्वतभन्दा योगेश्वरगतिं  योगेश्वरहरूको 
ताक्यार्थ मेरुदेखि लोकालोकसम्मको जति प्रकाशमान लोकप्रदेशको परिमाण बतादइयो, 
यसैवाट प्रकाशरहित अलोक प्रदेशको पनि व्याख्या गरियो। यो अलोक प्रदेश लोकालोक पर्वतको 
बाहिरी भागमा रहेको छ । अलोक प्रदेशभन्दा पर त केवल सिद्ध योगीहरू मात्र पुगन सक्छन् भन्ने 
विद्वानूहरूको भनाद् छ। 


अण्डमध्यगतः सूर्यो दावाभूम्योयंदन्तरम् । 
सूयाण्डगोलयोमंध्ये कोट्यः स्युः पञ्चविंशतिः ॥ ४३॥ 
पदार्थ बीचमा घुम्ने 


मात्र गति हुन्छ भनेर 
उदाहरन्ति  भन्दछछन् 





मध्ये  मारमा 


द्यावाभूम्योः  स्वर्ग र पृथ्वीको सयः  सूर्य छन् 
यत् अन्तरम्  जो बीच भाग ॒सयांण्डगोलयोः  फेरि बीचमा 
छ त्यही रहेको सूर्य र ब्रह्माण्ड गोलकको 


   ् 
पञ्चवंशतिः काट्यः  पच्चीस 
करोड योजन अन्तर 
 





अण्डमध्यगतः  ब्रह्माण्डको सबैतिरको 


ताक्यार्थ स्वर्ग र पृथिवीको बीचमा जुन ब्रह्माण्डको केन्द्रविन्दु छ त्यहीं सूर्य छन्। सूर्य र 
ब्रह्माण्ड गोलोकको बीचमा सबेतिरबाट पच्चीस करोड योजन अन्तर छ। 


मृतेऽण्ड एष एतस्मिन् यदभूत् ततो मातंण्ड इति व्यपदेशः ॥ 
हिरण्यगभं इति यद्धिरण्याण्डसमुद्भवः ॥ ४४ ॥ 





पदढार्थ एषः  यी सूर्य यत्  जुन कारणले फेरि 
एतस्मिन्  यो अभूत्  चेतन रूपले प्रवेश गरे हिरण्याण्डसमुद्भवः  ज्योतिर्मय 
मृते  अचेतन ततः  त्यसपछि ब्रह्माण्डबाट उत्पन्न भएकाले 
अण्डे  ब्रह्माण्डमा मातंण्डः इति  मार्तण्ड भनेर हिरण्यगभंः इति  हिरण्यगर्भं 
यत्  जो व्यपदेशः  यिनको नाम रह्यो पनि नाम रह्यो 


ताक्यार्थ अचेतन अण्डमा चेतनरूपले प्रवेश गर्ने हुनाले सूर्यलाई मार्तण्ड भन्दछन्। हिरण्मय 
ब्रह्माण्डबाट प्रकट भएकाले यिनलाई हिरण्यगर्भं पनि भनिन्छ। 
    विभज्यन्ते    दयोम॑ही  न 
सूयण ह न्तं दरः सख दयोमही भिदा । 
स्वगापवगों नरका रसोकांसि च सवशः ॥ ४५॥ 
हि  निश्चय नै 


पदार्थ दिशः  दिशाहरू 


रामालन्द्री टीका 


२०२४ 
पञ्चम स्कन्ध 


खं  आकाश 
द्योः  अन्तरिक्ष 
मही  पृथिवी 


श्रीमद्भागवत 


न्तद 


स्वगांपवगों  स्वर्ग र मोक्ष 
प्रदेश 
नरकाः  नरकहरू र 


भिदा  पृथिवीका विभिन्न भाग रसोकांसि च  रसातल आदि 


ताक्यार्थ सूर्यद्रारा ने दिशा, आकाश, पृथ्वी एवं यसका विभिन्न प्रदेश, स्वर्ग, अपवर्ग, नरक, 
रसातल आदि सम्पूर्ण लोकको ह्राद विभाजन हुन्छ । 


  ९ देवतियंङ्मनुष्याणां ५ 
 सरीसृपसवीरुधाम् । 
सवंजीवनिकायानां सूयं आत्मा दुगीरवरः ॥ ४६॥ 


पदठार्थ 

सूयः  सूर्यदेव नै 
देवतियंङ्मनुष्याणां  देवता, 
पशुपक्षी तथा मानिसहरूको 


सरीसृपसवीरुघाम्  सर्प, लहरा, 
वनस्पति आदिको र 
सवंजीवनिकायानां  सम्पूर्ण 
जीवसमूहको 


अध्याय २ 


लोकहरू पनि 
सवंशः  सबै प्रकारले 
सूर्यण  सूर्यदरारा 





विभज्यन्ते  विभाजित हुन्छन् 


आत्मा  आत्मा स्वरूप र 
दुगीवरः  चक्षु इन्द्रियका 
अधिष्ठाता देवता हुन् 





ताक्यार्थ सूर्य ने देवता, मनुष्य, पशुपक्षी, सर्प र लता, वृक्ष आदि सम्पूर्ण जीवसमूहका आत्मा 
र आंखाका अधिष्ठाता देवता हुन् । 


इति श्रीमदुभागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां पञ्चमस्कन्धे भुवनकोशवणेने 


समुद्रवष॑संनिवेशपरिमाणलक्षणो विंशोऽध्यायः ॥ २०॥ 


रामालन्द्री टीका 


पञ्चम स्कन्ध 


पदार्थ 
प्रमाणलक्षणतः  प्रमाण र 
लक्षणद्रारा 


श्रीमद्भागवत 


२०२५ 


अध्याय २१ 


अथ एकविंशोऽध्यायः 
सूर्यको रथ र त्यसको गतिको वर्णन 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
एतावानेव भूवलयस्य सन्निवेशः प्रमाणलक्षणतो व्याख्यातः ॥ १॥ 


भूवलयस्य  भूमण्डलको 
सन्निवेशाः  रचनाविशेष 
एतावान् एव  यत्ति नै 


व्याख्यातः  बताद्यो 


ताक्यार्थ हे राजा! यस भूमण्डलको विस्तार लक्षण र प्रमाणसहित यत्ति ने हो भनेर मेले 
बताएं । 
एतेन हि दिवो मण्डलमानं तद्विद उपदिशन्ति यथा 
दिदलयोनिंष्पावादीनां ते अन्तरेणान्तरिक्षं तदुभयसन्धितम् ॥ २॥ 





पदार्थ भागमध्ये एडटाको मान तद्विदः  प्रमाण जानने पुरुषहरू 
हि  निश्चय नै जानिसकेपछछि अर्काको परिमाण उपदिशन्ति  बताउंछन् 

यथा  जसरी जानिन्छ, त्यस्तै ते अन्तरेण  द्युलोकको र 
द्विदल्योः  द्विदल भएका एतेन  यही भूलोकको भूमण्डलको बीचमा 

अन्नको प्रमाणद्रार तदुभयसन्धितम्  ती दुई 
निष्पावादीनां  निफन्ने आदि दिवः  द्युलोकको लोकको सन्धिस्थान भएको 
परिष्कारको कार्य गर्दा दुई मण्डलमानं  परिमाण पनि अन्तरिक्षं  अन्तरिक्नलोक छ 


ताक्यार्थ भूगोलका ज्ञाताहरू स्वर्गमण्डलको परिमाण पनि भूमण्डलकै अनुसार छ भन्दछन् । 
जसरी द्विदल भएका अन्तको परिष्कार गर्ने क्रममा एउटा दलको आकारप्रकार जानेपल्छि अर्काको 
पनि आकारप्रकार जानिन्छ त्यसै गरी भूमण्डलको परिमाणबाट स्वर्गमण्डलको परिमाण 
जान्नुपर्दछ । यी दुई लोकको बीचमा रहेको आकाश, भूमण्डल र स्वर्गलोकको सन्धिस्थल हो। 
यसलाई अन्तरिक्षलोक भनिन्छ। 


यन्मध्यगतो भगवांस्तपतां पतिस्तपन आतपेन त्रिटोकीं प्रतपत्यव 
भासयत्यात्मभासा स॒ एष॒ उद्गयनदक्षिणायनवेषुवतसंज्ञामि 
मान्यरोघ्रयसमानाभिगौतिभिरारोहणावरोहणसमानस्थानेषु यथा 
सवनमभिपद्यमानो मकरादिषु रारिष्वहोरात्राणि दीघंहस्वसमानानि 
विधत्ते ॥ ३॥ 


रामालन्द्री टीका 


१०९९ 





पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २१ 
पदार्थ अन्तरिक्ष लोकलाई अभिपदयमानः  प्राप्त भएर 
यन्मध्यगतः  जुन अन्तरिक्षको प्रतपति  ताप प्रदान गर्नृहुन्छ उदगयनदक्षिणायनवेषुवत 
बीचमा रहेको अवभासयति  प्रकाशित संज्ञाभिः  उत्तरायण, 

तपतां पतिः  प्रकाशमान ग्रह गर्नुहुन्छ दक्षिणायन र विषुवत् संज्ञा 
नक्षत्रहरूका स्वामी सः एषः  त्यस्ता यी सूर्य भएका 

भगवान्  ेश्वर्यशाली यथासवनम्  समयञनुसार मान्यदोघयसमानाभिः गतिभिः  
तपनः  भगवान् सूर्य आरोहणावरोहणसमानस्थानेषु  मन्द, शीघ्र र समान गतिद्रारा 
आतपेन  तातो किरणद्रारा र॒आरोहण, अवरोहण र समान अहोरात्राणि  दिन र रातलाई 
आत्मभासा  आफूभित्रै रहेको स्थान भएका दी्घहस्वसमानानि  लामो, 
प्रकाशद्रारा पनि मकरादिषु  मकर आदि छोटो र समान 

त्रिखोकीं  स्वर्गलोक, भूर्लोक र राशिषु  बाह राशिमा विधत्ते  बनाउनुहुन्छ 


वाक्यार्थ यसे अन्तरिक्षको मध्यभागमा रहेर सम्पूर्ण ग्रह र नक्षत्रहरूका मालिक भएका भगवान् 
सूर्यले आफ्नो ताप र प्रकाशद्वारा द्युलोक, भूर्लोक र अन्तरिक्षलोकलाई ताप प्रदान गर्न र प्रकाशित 
गर्न गर्नृहुन्छ । यिन सूर्य नारायणले उत्तरायण, दक्षिणायन र विषुवत् ती दुरईका बीचको मार्गबाट 
मन्द, शीघ्र र समान गतिले हिंडर समयञनुसार मकर आदि बाह राशिमा तल, माथि र समान 
स्थानमा पुगी दिनरातलाई लामो, छोटो तथा समान बनाउने काम गर्नहुन्छ । 
यदा मेषतुख्योवंतते तदाहोरात्राणि समानानि भवन्ति यदा 
वृषभादिषु पञ्चसु च राशिषु चरति तदाहान्येव वध॑न्ते हसति च 


मासि मास्येकैका घटिका रात्रिषु ॥ ४॥ 


पदार्थ भवन्ति  ह॒न्छन् मासि मासि  प्रतिमहिना 
यदा  जब सूर्य यदा च  जब एका घटिका  एक घडी 
मेषतुख्योः  मेष र तुला वृषभादिषु  वृषभ वृष आदि वधंन्ते च  बदृछन् यस्तै 
राशिमा पञ्चसु  पांच रात्रिषु  रात्रिमा 

वतेते  रहनुह॒न्छ राशिषु  राशिमा एका  एकएक घडी 
तदा  त्यस वेला चरति  हिंडनुहन्छ हसति  घटछ 
अहोरात्राणि  दिन र रात तदा  त्यस समयमा 

समानानि  बराबर अहानि  दिनहरू 





ताक्यार्थ जब भगवान् सूर्य मेष र तुला राशिमा रहनुहुन्छ तब दिन र रात बराबरका हुन्छन्। 
तर जब सूर्य वृष आदि पाँच राशिमा हिदनुहन्छ त्यस वेला दिनहरू प्रतिमहिना एकएक घडी 
बद्चछन् भने रात्रीका एकएक घडी घटछन् । 
यदा वृदिचकादिषु पञ्चसु वतते तदाहोरात्राणि विपय॑याणि 
भवन्ति ॥ ५॥ 


रामालन्द्री टीका 


॥ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २१ 
पढार्थ वतेते  रहनुहुन्छ राशिमा सूर्य रहंदाको उल्टो रात 
यदा  जब भगवान् सूर्य तदा  त्यस वेला लामा रदिनषछछोट 

वृङिचकादिषु  वृश्चिक आदि अहोरात्राणि  दिन र रात भवन्ति  हन्छन् 

पञ्चसु  पांच राशिमा विपयंयाणि  वृष आदि पाँच 





ताक्यार्थ वृश्चिक आदि पाँच राशिमा भगवान् सूर्य हिंडदा चाह वृष आदिमा रहंदाको उल्टो 
रातहरू लामा र दिनहरू छोटा हृन्छन् । 


यावद् दक्षिणायनमहानि वधंन्ते यावदुदगयनं रात्रयः ॥ ६॥ 


पदार्थ अहानि  दिनहरू हने समयसम्म दक्षिणायनमा 
दक्षिणायनम् यावत्  दक्षिणायनवधंन्ते  क्रमशः बददछन् रात्रयः  रातहरू क्रमशः बद्दे 
सुरु हने वेलासम्म उत्तरायणमा उद्गयनं यावत्  उत्तरायण सुरुजान्छन् 


ताक्यार्थ यसप्रकारले दक्षिणायन सुरु हुने वेलासम्म उत्तरायणका दिनहरू लामा भद्ररहन्छन् भने 
उत्तरायण आरम्भ हुने समयसम्म दकषिणायनका रातहरू लामा हुन्छन् । 


एवं नव कोटय एकपञ्चाशल्लक्षाणि योजनानां मानसोत्तर 
गिरिपरिवतंनस्योपदिशन्ति तस्मिन्नन्द्री पुरी पूरव॑स्मान्मेरोर्देवधानीं 
नाम दक्षिणतो याम्यां संयमनीं नाम पञ्चाद् वारुणीं निम्लोचनीं 
नाम उत्तरतः सोम्यां विभावरीं नाम तासूदयमध्याहास्तमय 
निशीथानीति भूतानां प्रवृत्तिनिवृत्तिनिमित्तानि समयविषेण 
मेरोश्चतुदिंशम् ॥ ७॥ 





पदार्थ  सुमेरुपर्वतको उत्तरतः  उत्तरदिशातर्फ 

एवं  यसप्रकार विभावरीं नाम  विभावरी नाम 
मानसोत्तरगिरिपरिवतंनस्य   नाम  देवधानी नामक गरेको 

मानसौत्तर पर्वतमा हुने सूर्यको र पुरीं  इन्द्रको नगर सोम्यां  चन्द्रमाको नगर छ 
परिक्रमाको बाटो दक्षिणतः  दक्षिण दिशातर्फ मेरोः  सुमेरु पर्वतको 
योजनानां नवकोययः संयमनीं नाम  संयमनी नामक चतुर्दिशम्  चार दिशामा रहेका 


एकपञ्चारात् लक्षाणि  नौ याम्यां  यमराजको नगर तासु  ती नगरहरूमा 

करोड एकाउनन लाख योजन पर्चात्  पश्चिम दिशातर्फ समयविशेषेण  कालविशेष 
लामो छ भनी निम्लोचनीं नाम  निम्लोचनी अनुसार 

उपदिङशान्ति  बतारंछन् नाम गरेको भूतानां  प्राणीहरूका 

तस्मिन्  त्यस मानस पर्वतमावारुणीं  वरुणको नगर र॒ प्रवृत्तिनिवृत्तिनिमित्तानि  कर्ममा 





रामालन्द्री टीका 


२०२८ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २१ 


हने प्रवृत्ति र निवृत्तिको कारण निश्ीथानि इति  सूर्यको उदय, हन्छन् 

उदयमधघ्याह्ास्तमय मध्याह, सन्ध्याकाल र अर्धरात्रि 

ताक्यार्थ यसरी मन्द, शीघ्र र समान गतिले सूर्यले गर्ने मानसोत्तर पर्वतको परिक्रमाको मार्ग नौ 
करोड एकाडनन लाख योजन छ भनी बतादृएको छ । त्यस मानसोत्तर पर्वतमा सुमेरु पर्वतको 
पूर्वपट्टि देवधानी नामक इन्द्रको नगर छ। त्यस्तै दकषिणतिर संयमनी नामक यमराजको नगर र 
पश्चिमतिर निम्लोचनी नामक वरुणको नगर छ भने उत्तरतिर विभावरी नामक चन्द्रमाको नगर 
रहेको छ । सुमेरु पर्वतको चारे दिशामा रहेका ती नगरहरूमा समयक्रमअनुसार प्राणीहरूको कर्ममा 


हने प्रवृत्ति र निवृत्तिका कारण सूर्योदय, मध्याह, सन्ध्याकाल र अर्धरात्रिहरू भटइ्रहन्छन् । 


तत्रत्यानां दिवसमध्यङ्खत एव सदादित्यस्तपति सव्येनाचलं दक्षिणेन 


व. ९ 
करात् ॥  ॥ 


पदार्थ 

तत्रत्यानां  सुमेरुपर्वतमा बस्ने 
प्राणीहरूलाई 

दिवसमध्यङ्गतः एव  मध्याह 
कालीन अवस्थामा रहेर नै 
आदित्यः  भगवान् सूर्य 


सदा  सधे 

तपति  प्रकाशित गर्नृहुन्छ 
सव्येन  देब्रेतिरबाट अश्विनी 
आदि नक्षत्रहरूको अभिमुख 
भएर घुम्ने भए पनि 
ज्योतिश्चक्रलाई घुमाँदे 


दाहिनेतिर घुम्ने प्रवाह नामक 
वायुद्रारा घुमाइने भएकाले 
दक्षिणेन  दायांतिराट 

अचलं  सुमेरुपर्वतलाई 

करोति  प्रदक्षिणा गरिरहनुहुन्छ 





ताक्यार्थ सुमेरु पर्वतमा बस्ने प्राणीहरूलाई सूर्य भगवान्ले सध मध्याहकालीन अवस्थामा रहेर 
प्रकाशित गरिरहनुहुन्छ । अश्विनी आदि नक्षत्रको अभिमुख भएर धुम्दा मेरुलाई देब्रे पारे तापनि 
ज्योतिश्चक्रलाई दाहिने पार प्रतिदिन सुमेर पर्वतलाई घुमिरहनुहुन्छ । 


यत्रोदेति तस्य ह॒ समानसूत्रनिपाते निम्लोचति यत्र क्वचन 
स्यन्देनाभितपति तस्य हैष समानसूत्रनिपाते प्रस्वापयति तत्र गतं न 
पश्यन्ति ये तं समनुपद्येरन् ॥ ९॥ 


पदढार्थ 
ह  निश्चय नै 
यत्र  जुन देशविशेषमा 


निम्लोचति  सूर्यास्त भएको 
हन्छ 
यत्र  जुन समयमा 


उदेति  सूर्यको उदय भएको छ क्वचन  करीं आकाशको 


तस्य  त्यस देशको 

 ् 
समानसूत्रानेपाते  विपरीत 
स्थानमा प्राप्त हंदा त्यही 
समयमा त्या 


बीचमा रहेका सूर्यले 
स्यन्देन  पसिनाद्रारा 
अभितपति  अत्यधिक ताप 


प्रदान गरिरहनुहुन्छ 





तस्य  त्यस समयको 
समानसूत्रनिपाते  विपरीत 
समय मध्यरातमा 

ये  जुन प्राणीहरूलाई 

ह एष  यी सूर्यले 

प्रस्वापयति  निद्रारत 
बनाइदिनुहन्छ, त्यो अवस्थामा 
तं  ती मध्याहकालीन 


रामालन्द्री टीका 


बु 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २१ 
पदार्थहरूलाई तत्र गतं  रात्रिकालमा पदार्थहरूलाई 
समनुपश्येरन्  देख्दथे स्वप्नमा प्राप्त ती न पश्यन्ति  देख्न सक्दैनन् 


ताक्यार्थ धघुम्ने क्रममा जुन देश वा स्थान विशेषमा सूर्यको उदय हुन्छ त्यसको ठीक विपरीत 
दिशामा सूर्यास्त हुन्छ । कुनै ठाठँमा मध्याहको समयमा प्राणीहरू पसिनै पसिनाले भिज्ने गरी 
तातिरहेका ह॒न्छन् भने त्यसको विपरीत मध्यरातको समयमा प्राणीहरू मस्त निद्रामा ह॒न्छन्। 
मध्याहकालमा देखिएका पदार्थहरूलाई तिनै व्यक्तिले मध्यरातमा देखन सक्दैनन् । 


यदा चन्द्राः पुयांः प्रचलते पञ्चदृशघटिकाभिया॑म्यां 
सपादकोण्द्रियं योजनानां साधंदादशलक्षाणि साधिकानि 
चोपयाति ॥ १०॥ 


पढार्थ प्रचलते  हिंडनुहुन्छ तब धेरे 

यदा च  जब सूर्य पञ्चदशघटिकाभिः  पन्त्र साघंदादशलक्षाणि च  साढे 
एन्द्रयाः पुयांः  इन्द्रको नगर॒ घडीमा बाहलाख योजनसम्म पनि 
देवधानीबाट योजनानां सपादकोरिद्धयं  सवा उपयाति  हिंदनुहन्छ 
याम्यां  यमराजको नगर दुई करोड योजन तथा 

संयमनीतिर साधिकानि  पच्चीस हजारभन्दा 





ताक्यार्थ सूर्य इन्द्रको देवधानी नगरबाट यमराजको संयमनी पुरीमा जांँदा पन्ध्र घडीमा सवा 
दुई करोड योजन तथा साढे बाह लाख योजनभन्दा पनि धेर हिंडनुह॒न्छ । 


५ भ ४ सोम्यमन्द्री च   पुनस्तथान्ये भ  ४ 
एवं ततो वारुणी द्री च पुनस्तथान्ये च ग्रहाः सोमाद्यो 
नक्षत्रैः सह ज्योतिश्चक्रे समभ्युद्यन्ति सह वा निम्ोचन्ति ॥ ९॥ 





पदार्थ पुनः च  फेरि पनि ग्रहाः च  ग्रहहरू पनि 

एवं  यस्त जब एन्द्रीं  इन्द्रनगर देवधानीतिर नक्षत्र सह  नक्षत्रहरूका साथ 
ततः  त्यस संयमनी पुरीदेखि हिदनुहन्छ, त्यस वेला पनि पन्घ्र ज्योतिरूचकरे  ज्योतिश्चक्रमा 
वारुणीं  वरुणको नगर घडीमा त्यति नै हिंदनुह॒न्छ समभ्युद्यन्ति  उदांछन् 
निम्लोचनी र निम्लोचनीबाट ।तथा  त्यसै गरी सह वा  संगसंँगे नै 

सोम्याम्  चन्द्रमाको नगर अन्ये  अरू निम्लोचन्ति  अस्ताउंछन् 
विभावरी र चन्द्रमाको नगरबाट सोमाद्यः  चन्द्रमा आदि 


ताक्यार्थ यही क्रमले वरूण र चन्द्रमाको नगर पार गरेर सूर्य फेरि इन्द्रको नगरमा प्रवेश 
गर्नृहुन्छ । सूर्यले जस्त चन्द्रमा आदि अरू ग्रहहरू पनि विभिन्न नक्षत्रका साथमा ज्योतिश्चक्रमा 
उदाउने र अस्ताउने गर्वछछन् । 


रामालन्द्री टीका 


२०३० 
पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २१ 


त 


एवं मुहूर्तेन चतुस्तरंशल्लक्षयोजनान्यष्टशताधिकानि सोरो 
रथस्त्रयीमयोऽसो चतसृषु परिवर्तते पुरीषु ॥ १२॥ 


पदार्थ अष्टङाताधिकानि चतसुषु पुरीषु  इन्द्रको 

एवं  यस प्रकार चतुस्तंशल्लक्षयोजनानि  देवधानी, यमराजको संयमनी, 
मुहूर्तेन  एक मृहूर्तमा नौ चौँतीस लाख आठसय योजन वरुणको निम्लोचनी र 

करोड एकाडउन्न लाख बाटो हिंडेर चन्द्रमाको विभावरी नामक चार 
योजनपरिमित पूर्वोक्त असो  यी नगरमा 

सौर्यमार्गको वतीसौं भाग एकतीस यीमयः  वेद ऋक्, यजु, परिवतेते  घुम्दछ 

लाख सत्ती हजार योजन एक साममय 

मृहूर्तमा गमनयोग्य हुन्छ सोरः रथः  भगवान् सूर्यको रथ 





ताक्यार्थ यसप्रकार सूर्यको वेदमय रथले एक मृहूर्तमा चौँतीस लाख आठ सय योजनको 
हिसाबले भ्रमण गर्दै इन्द्रको देवधानी, यमराजको संयमनी, वरूणको निम्लोचनी र चन्द्रमाको 
विभावरी नामक चारै नगरको भ्रमण गर्दछ। 


यस्यैकं चक्र हादशारं षण्नेमि त्रिणाभि संवत्सरात्मकं समामनन्ति 

स   ९९  र भ म ०५ न  
तस्याक्षो मेरोमृधनि कृतो मानसोत्तरे कृतेतरभागो यत्र प्रोतं 
रविरथचक्रं तेखयन््रचक्रवद् ्रमन्मानसोत्तरगिरो परिभ्रमति ॥ १२॥ 





पदार्थ नाभि पाड्ग्राको केन्द्र छन्   जहाँ मेरु र मानसोत्तर 
यस्य  जुन सूर्यको रथको तस्य  ती सूर्यको पर्वतको शिखरमा 
संवत्सरात्मकं  संवत्सररूप अक्षः धुरा रथको नाभि र॒ प्रोतं  अडिएको 

एकम्  एउटा रथभारलाई स्थिर गर्ने दण्ड रविरथचक्रं  सूर्यको रथचक्रले 
चक्र  पाड्प्रो रूप दण्डको एक भाग तेलयन्त्रचक्रवत्  तेल पेल्ने 
दवादशारं  बाह महिनारूप अरा मेरोः  सुमेरु पर्वतको यन्त्रको चक्र ठ 

पाड्ग्राका उन्डी मूधनि  शिखरभागमा तथा भ्रमन्  धुम्दै 

षण्नेमि  छ ऋतुरूप नेमि कृतेतरभागः  अर्को भाग मानसोत्तरगिरो  मानसोत्तर 
पाङ्ग्राको छे मानसोत्तरे  मानसोत्तर पर्वतमा पर्वतमाथि 

त्रिणाभिः  चतुर्मासरूप तीन समामनन्ति  छ भनेर मान्दछन् परिभ्रमति  परिक्रमा गर्दछ 


ताक्यार्थ सूर्यको रथको संवत्सर नामक एउटा मात्र पाड्ग्रो छ। बाह महिनारूप बाह ओट 
अरा छन्। छ ऋतुरूप नेमि र चतुर्मासरूप तीन नाभिहरू छन्। यस रथको धुराको एक छेड सुमेर 
पवर्तको शिखरमा र अर्को छेड मानसोत्तर पर्वतमाथि रहेको छ । त्यस धुरामा अडिएको रथचक्रले 
तेल पेल्ने यन्त्रको पाङ्ग्रा ४ नित्य घुमेर मानसोत्तर पर्वतमाथि चक्कर लगाइरहन्छ । 


रामालन्द्री टीका 


२०३९ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २१ 


 ् र द्वितीयो ् प  २ 
तस्मिन्नक्षे कृतमूलो ऽक्षस्तुयमानेन सम्मितस्तेल 
यन्तराक्षवद् धरुवे कृतोपरिभागः ॥ १४ ॥ 


पदार्थ पर्वतको चौथाइ भाग जति र  तेल पेल्ने 
तस्मिन्  त्यो लामो भागले यन्त्रको धुरा ४ विद्यमान छ, जो 
अक्षे  धुरारूप दण्डमा सम्मितः  युक्त भएको धरुवे  ध्रुवलोकमा 

कृतमूलः  फेद जोडिएको द्वितीयः  अर्को दोघ्रो कृतोपरिभागः  माथिल्लो भाग 
तुय॑मानेन  चार्य मेरु र मानस अक्षः  धुरा जोडिएको छ 





वाक्यार्थ त्यस धुरारूप दण्डको फेदमा जोडिएको अर्को धुरा छ। यो मेरु र मानस पर्वतको 
चौथाइ भाग जति लामो छ। यसको माथिल्लो भाग ध्रुवलोकसंग जोडिएको छर यो तेल पेल्ने 
यन्त्रको धुरा फैँ छ। 


रथनीडस्तु षटत्रिंशल्लक्षयोजनायतस्तत्तुरीयभागविालस्तावान् 
रविरथयुगो यत्र॒ हयारछन्दोनामानः सप्तारुणयोजिता वहन्ति 
देवमादित्यम् ॥ १५॥ 


पढार्थ रविरथयुगः  सूर्यको रथको नामका सारथिद्रारा प्रेरित 
रथनीडः तु  सूर्यको रथ बस्ने जुवा सप्त हयाः  सात ओट 

ठा चाहं तावान्  त्यति नै छत्तीस लाख घोडाहरूले 
षटूत्रंशल्लक्षयोजनायतः  योजन लामो छ देवम्  भगवान् 

छत्तीस लाख योजन लामो र यत्र  जुन जुवामा आदित्यम्  सूर्यलाई 


तत्तुरीयभागविशालः  त्यसैको छन्दोनामानः  गायत्री आदि वहन्ति  बोक्छन् 
लम्बादइको एक चौथादइ अर्थात् छन्दका नाम भएका 


नौ लाख योजन फैलिएको छ अरुणयोजिताः  गरुडको भाद् 
ताक्यार्थ त्यस रथको बस्ने ठार छत्तीस लाख योजन लामो रनौ लाख योजन फौलिएको छ। 
त्यस रथको जुवा पनि त्यत्तिके अर्थात् छत्तीस लाख योजन लामो छ र त्यस जुवामा गायत्री छन्द 
आदि छन्दरूपी सात घोडालाई जोतेर अरुण नामक सारथिले सूर्य भगवान्लाई आकाशमार्गमा 
भ्रमण गरारंछन् । 


पुरस्तात् सवितुररुणः पर्चाच्च नियुक्तः सौत्ये कर्मणि 





किलास्ते ॥ ९६॥ 
पदार्थ सोत्ये  रथ हाँक्ते सारथिको नियुक्तः  नियुक्त भएका 
किल  निश्चय नै कर्मणि  कर्ममा अरुणः  अरुणले 


रामालन्द्री टीका 


२०३२ 
पञ्चम स्कन्ध 


सवितुः  सूर्यको 
पुरस्तात्  अगाडि र 


श्रीमद्भागवत 


घोडाको 
परुचात् च  पछछाडि 


अध्याय २१ 


आस्ते  बस्छन् 


ताक्यार्थ सारथिको रूपमा नियुक्त भएका ती अरुण सूर्यको अगाडि र घोडाको पाड 


बस्छन्। 


तथा बालखिल्या ऋषयोऽङ्ुष्ठपवंमात्राः षष्टिसहस्राणि पुरतः सूय 
सूक्तवाकाय नियुक्ताः संस्तुवन्ति ॥ १७॥ 


पदढार्थ 

तथा  त्यसै गरी 
सूक्तवाकाय  स्तृतिका लागि 
नियुक्ताः  नियुक्त भएका 
अङ्गुष्टपवंमात्राः  बुटढी 


ओँलाको एक खण्ड बराबर 
आकार भएका 
षष्टिसहस्राणि  साठी हजार 
वालखिल्याः ऋषयः  
नालखिल्य ऋषिहरू 





पुरतः  अगाडिबाट 

सूर्यं  रथमा हिंडदै गरेका सूर्य 
भगवानूलाई 

संस्तुवन्ति  स्तुति गर्दछन् 


वाक्यार्थ त्यस रथको अगाडि बुढी ओँलाको दप्पौ बराबर आकार भएका स्तुतिवचनका लागि 
नियुक्त भएका साठी हजार बालखिल्य ऋषिहरू स्तुति गरिरहन्छन् । 


तथान्ये च ऋषयो गन्धवाप्सरसो नागा ग्रामण्यो यातुधाना 


 


् 


देवा इत्येकेकरो गणाः 


सप्त चतुदश मासि मासि भगवन्तं 


सूयंमात्मानं नानानामानं पृथङ् नानानामानः पृथक् कमिन्द्र 
उपासते ॥ १८ ॥ 


पलार्थ 

तथा  त्यसै गरी 

अन्ये  अरू 

ऋषयः  ऋषिहरू 
गन्धवांप्सरसः  गन्धर्व र 
अप्सराहरू 

नागाः  नागहरू 
ग्रामण्यः  यक्षहरू 
यातुधानाः  राक्षसहरू र 


 च इति  देवताहरूले पनि 
एकेकशः  एकएक गरी 
मासि मासि  प्रत्येक महिनामा 
नानानामानः  कर्मअनुसार 
अलगअलग नाम भएका 
चतुदश  उक्त ऋषि आदिका 
चौध गणहरूले 

दन्दः  युगल संख्याअनुसार 
सप्त  सात सात 





गणाः  समूहमा बांडिएर 
पृथक् पृथक् कर्मभिः  भिन्न 
भिन्न कर्महरूद्रारा 

नानानामानं  भिन्नभिन्न नाम 
भएका 

आत्मानं  आत्मस्वरूप 
भगवन्तं  रेश्वर्यशाली 

सूय॑म्  सूर्यदेवलाई 

उपासते  उपासना गर्दछछन् 


ताक्यार्थ यसबाहेक अरू समष्टिमा चौध सङ्ख्या हुने ऋषि, गन्धर्व, अप्सरा, नाग, यक्ष, 
राक्षस र देवताका सात जोडीले प्रत्येक महिना भिन्नभिन्न कर्मद्रारा भिन्नभिनन नाम भएका 
आत्मस्वरूप एेश्वर्यशाली सूयदेवलाई उपासना गरिरहन्छन्। 


रामालन्द्री टीका 


२०२२ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २१ 


लक्षोत्तरं साधनवकोियोजनपरिमण्डलं भूवलयस्य क्षणेन 
सगन्यूत्यत्तरं दिसहस्रयोजनानि स भुङ्क्ते ॥ १९॥ 


पदार्थ परिमण्डलं  नौ करोड एकाउन्न दुई हजार दुई योजन दूरीको दरले 
सः  ती भगवान् सूर्यले लाख योजन विस्तीर्ण परिधिलाई भुङक्ते  परिक्रमा पार गर्नृहन्छ 
भूवलयस्य  भूमण्डलको क्षणेन  प्रत्येक क्षणमा 
लक्षोत्तरं साधंनवकोियोजन सगन्यूत्यत्तरं हिसहस्रयोजनानि  
ताक्यार्थ यसप्रकार सूर्य भगवान्ले भूमण्डलको नौ करोड एकाउन्न लाख योजन घेरालाई 
प्रतिक्षण दुई हजार दुई योजन दूरीका दरले पार गर्नहुन्छ । 





इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां पञ्चमस्कन्धे 
ज्योतिर्चकरसू्रथमण्डलवर्णनं नामेकविंशोऽध्यायः ॥ २९॥ 


रामालन्द्री टीका 


२०३४ 


श्रीमद्भागवत 


अध्याय २२ 


पञ्चम स्कन्ध 


अथ हाविंरोऽध्यायः 


भिनननभिनन ग्रहहरूको स्थिति र गतिको वर्णन 


राजोवाच राजा परीक्षित्ले भन्नुभयो 
यदेतद् भगवत आदित्यस्य मेरुं धरुवं च प्रदक्षिणेन परिकामतो 
राशीनामभिमुखं प्रचलितं चाप्रदक्षिणं भगवतोपवणिंतमसुष्य वयं 
कथमनुमिमीमहीति ॥ १॥ 


पदार्थ 

राशीनाम्  राशिहरूको 
अभिमुखं  सम्मुख 

मेरुं  सुमेरु र 

घ्रुवं च  ध्रुवलोकलाई पनि 
प्रदक्षिणेन  दायाँतिरबाट 
परिक्रामतः  परिक्रमा गर्न 


अमुष्य  पूर्ववर्णित जुन 
भगवतः  ेश्वर्यशाली 
आदित्यस्य  सूर्यदेवको 
अप्रदक्षिणं  दक्षिणावर्त नभएको 
यत्  जुन 

प्रचटितं च  गतिलाई 

भगवता  हजुर श्रीशुकदेवले 


उपव्णिंतम्  बताउनुभयो 


एतत्  त्यो कुरा 
वयं  हामी 


कथम्  कसरी 
अनुमिमीमहि इति  जानौं 





ताक्यार्थ हे श्रीशुकदेव ! राशिहरूको सम्मुख भएर घुम्ने क्रममा सूर्य भगवान्ले सुमेरु र 
ध्रुवलोकलाई दाहिने पारेर धुमेको जस्तो देखिए तापनि वास्तवमा सूर्यका गति दक्षिणावर्त हेन 
भन्ने जुन कुरा बताउनुभयो, त्यस कुरालाई हामी कसरी बुखौँ ? 


स होवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
यथा कुलालचक्रेण भ्रमता सह भ्रमतां तदाश्रयाणां पिपीलिकादीनां 


गतिरन्येव 


प्रदेशान्तरेष्वप्युपलभ्यमानत्वादेवं 


नक्षत्ररारिभि 


रुपलक्षितेन कालचकेण धरुवं मेरुं च प्रदक्षिणेन परिधावता सह 
परिधावमानानां तदाश्रयाणां सूयांदीनां ग्रहाणां गतिरन्येव नक्षत्रान्तरे 
राश्यन्तरे चोपरुभ्यमानत्वात् ॥ २॥ 


पदार्थ 
यथा  जसरी 
भ्रमता  घुमिरेको 


चक्रसंगे 
भ्रमतां  घुम्ने 
तदाश्रयाणां  त्यही चक्रमा 


कुलालचक्रेण सह  कुमालेको रहेको 





पिपीलिकादीनां  कमिला आदि 
किराहरूको 

गतिः  गति 

प्रेशान्तरेषु  भिन्नभिन्न 


रामालन्द्री टीका 


२०३५ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २२ 


कालचक्रेण  कालचक्रद्रारा गतिः  गति 
भागमा मेरुं  सुमेरु नक्षत्रान्तरे  भिन्न नक्षत्रमा 
उपलमभ्यमानत्वात्  देखिने धुवं च  ध्रुव लोक लाई पनि 


समयमा चक्रको भिन्नभिन्न 


रारयन्तरे च  भिन्न राशिमा 


भएकाले प्रदक्षिणेन  दायांतिरबाट पनि 

अन्या एव  भिन्द हो परिधावता सह  घुम्ने नक्षत्रसंग उपलभ्यमानत्वात्  प्राप्त हने 
एवं  त्यसै गरी परिधावमानानां  घुमिरहेका भएकाले 

नक्षत्रािभिः  नक्षत्र र तदाश्रयाणां  त्यरैमा आधित अन्या एव  भिननै ह॒न्छ 
राशिद्रारा सूयांदीनां  सूर्य आदि 





उपलक्षितेन  उपलक्षित ग्रहाणां  ग्रहहरूको 
ताक्यार्थ हे राजा ! जसरी घुमिरहेको कुमालेको चक्रसंग घुमिरहने त्यस चक्रमा रेका कमिला 
आदि किराहरू भिन्नभिन्न समयमा भिन्नभिन्न भागमा देखिने भएकाले तिनीहरूको गति भिन्दे 
हो त्यसै गरी नक्षत्र र राशिद्रारा उपलक्षित कालचक्रद्रारा सुमेर र ध्रुवलोकलाई दाहिने पारेर धघुम्ने 
सूर्य आदि ग्रहहरू समयञनुसार भिन्नभिन्न राशि र नक्षत्रमा देखिने हुनाले यिनीहरूको गति 


कालचक्रको गतिभन्दा भिन्न हुन्छ । 
स एष भगवानादिपुरुष एव साक्षान्नारायणो टोकानां स्वस्तय 
आत्मानं त्रयीमयं क्मविशुद्धिनिमित्तं कविभिरपि च वेदेन 
विजिज्ञास्यमानो द्वादशधा विभज्य षट्सु वसन्तादिष्वृतुषु 
यथोपजोषमूतुगुणान् विदधाति ॥ २॥ 


पढार्थ 

कविभिः अपि  विद्रानूहरुद्रारा 
र 

वेदेन च  वेदद्रारा पनि 
विजिज्ञास्यमानः  जानन योग्य 
भएका 

सः एषः  यनै पूर्ववर्णित 
भगवान्  एेश्वर्यशाली 
आदिपुरुषः  जगत्का कारण 
आदिपुरुष 


साक्षात् नारायणः एव  साक्षात् 
नारायण नै हुनुहुन्छ, उहँले 
लोकानां  सम्पूर्ण प्राणीहरूको 
स्वस्तये  कल्याणका लागि 
त्रयीमयं  वेदप्रतिपाद्च वेदमय 
क्मविशुद्धिनिमित्तं  कर्मशुद्धिको 
निम्ति कर्मका लागि त्यो काल 
कारण भएकाले 

आत्मानं  आपफूलाई 

द्वादशधा  बाह भागमा 


विभज्य  विभाग गरेर 
वसन्तादिषु  वसन्त आदि 
षट्सु ऋतुषु  छ ऋतुहरूमा 
यथोपजोषम्  यथायोग्य कर्म 
भोग्नका लागि 

ऋतुगुणान्  छ ओट ऋतुहरूमा 
हुने चिसोतातो आदि गुणहरू 
विदधाति  बनाउनुहुन्छ 





ताक्यार्थ वेद र विद्रानूहरुद्रारा समेत प्राप्त गर्न खोजिने एेश्वर्यशाली आदिपुरुष साक्षात् 
भगवान् नारायणले नै लोककल्याण र वैदिक कर्महरूको शुद्धिका निम्ति आफ्नो वेदमय काल 
समयरूप विग्रहलाई बाह भागमा विभाजन गरेर वसन्त आदि छ ऋतुहरूमा समयञनुसार चिसो, 


रामालन्द्री टीका 


२०२६ 
पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २२ 


तातो आदि गुणहरू बनाइरहनुहुन्छ । 
तमेतमिह पुरुषास्त्रस्या विद्यया वणांश्रमाचारातुपथा उन्वावचेः 
न्द,    न्द 


कमभिराम्नातेर्योगवितानेरच श्रद्धया यजन्तोऽञ्जसा श्रेयः 
समधिगच्छन्ति ॥ ४॥ 





पदार्थ त्रय्या विद्यया  वेदविद्याद्रारा श्रद्धया  श्रद्धापूर्वक 

तम् एतम्  ती आदित्यरूप आम्नातेः  प्रतिपादित यजन्तः  पूजा गरेर 
भगवानूलाई उन्वावचैः  ठुलासाना अञ्जसा  सजिलैसंग 

इह  यस मर्त्यलोकमा कमभिः  सन्ध्योपासन, श्रेयः  कल्याण मोक्ष 
वणांश्रमाचारानुपथाः  वणश्रिम अग्निहोत्र आदि कर्महरुद्रारा समधिगच्छन्ति  प्राप्त गर्दछन् 
धर्मको आचरण गर्न योगवितानेः च  ध्यान आदि 

पुरुषाः  मानिसहरूले योगका साधनहरूद्रारा पनि 


ताक्यार्थ यस मर्त्यलोकमा व्णश्िम धर्मको पालन गर्ने मानिसहरूले ती सूर्य भगवानूलाई 
वेदोक्त सन्ध्योपासन, अग्निहोत्र आदि ठलासाना कर्महरूद्वारा र ध्यान आदि योगसाधनहरूद्रारा 
श्रद्धापूर्वकं आराधना गरी सजिलैसित आत्मकल्याण प्राप्त गर्वछछन्। 


अथ स एष आत्मा लोकानां द्यावापृथिन्योरन्तरेण नभोवर्यस्य 
कालचक्रगतो द्वादश मासान् भुङ्क्ते राशिसंज्ञान् संवत्सरावयवान् 
मासः पक्षद्वयं दिवा नक्तं चेति सपादक्षंदयमुपदिशन्ति यावता 
षष्टमंशं मुञ्जीत स वै ऋतुरित्युपदिशयते संवत्सरावयवः ॥ ५॥ 


पढार्थ काठचक्रगतः  कालचक्रको मासः  महिना हुन्छ 

अथ  यसप्रकार बीचमा अवस्थित भएर दिवा नक्तं च इति  पित॒मानले 
सः एषः  ती पूर्ववर्णित रारिसंज्ञान्  मेष आदि राशि दिन र रात बराबर एक मास 
लोकानां  प्राणीहरूका नै नाम भएका हुन्छ 

आत्मा  आत्मस्वरूप भएका संवत्सरावयवान्  संवत्सरका सपादक्षंदययम्  सौरमान अनुसार 
सूर्य अङ्गभूत सवा दुई नक्षत्र बराबर पनि एक 
द्यावापृथिव्योः  आकाशर द्वादश मासान्  बाह मास हुन्छ भनी विद्वानूहरू 
पृथिवीको महिनालाई उपदिशन्ति  बता्ंछन् 
अन्तरेण  बीचमा भुङ्क्ते  भोग गर्नृहुन्छ यावता  जति समयमा सूर्यले 
नभोवलयस्य  अन्तरिक्ष पक्षद्वयं  चन्द्रमानअनुसार षष्ठमंरां  संवत्सरको कैट अंश 
लोकका शुक्लपक्ष र कृष्णपक्ष बराबरको भुञ्जीत  भोग गर्दछन् 





रामालन्द्री टीका 


२०३७ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २२ 


स्वै त्यो छैन भाग अवयवरूप दुरई राशि मास उपदिश्यते  बताइन्छ 
संवत्सरावयवः  संवत्सरको ऋतुः इति  ऋतु हो भनेर 

ताक्यार्थ यसप्रकार सम्पूर्ण प्राणीहरूका आत्मस्वरूप भएका भगवान् सूर्यनारायणले द्युलोक र 
पृथिवीको बीचमा रहेको अन्तरिक्ष लोकको मध्यभागमा रहेको कालचक्रको मामा बसेर मेष, 
वृष आदि संवत्सरका अवयवरूप बाह महिनालाई भोग गर्नृहुन्छ । चन्द्रमानञनुसार शुक्लपक्ष र 
कुष्णपक्षको एक महिना हुन्छ । सौरमान अनुसार सवा दुई नक्षत्र बराबर एक मास हृन्छ । पितर॒मान 
अनुसार अहोरात्र एक दिन र एक रात बराबर हाम्रो एक मास हृन्छ। जति समयमा 
सूर्यनारायणले संवत्सरको कटौ भाग भोग गर्नृहुन्छ त्यही संवत्सरको अवयवरूप दुई राशि वा 
मासलाई ऋतु भनिन्छ । 


 नभोवीश  .  भ 
अथ च सावताघन प्या चरत त कारुमयनमाचक्षतं ॥ ६॥ 





पदार्थ छ, त्यसको तं कालम्  त्यो समयलाई 
अथ च  यै गरी अर्धेन  आधा समय छ अयनम्  अयन 
नभोवीथ्यां  आकाशमार्गमा महिना आचक्षते  भनिन्छ 
यावता  जति सूर्य हिंडने बाटो प्रचरति  सूर्य हिंडनुह॒न्छ 


ताक्यार्थ यसै गरी जति समयमा सू्यदेवले आफ्नो आकाशमार्गको आधा भाग पार गर्नुहुन्छ 
त्यस समयलाई अयन भनिन्छ। 


अथ च यावन्नभोमण्डलं सह दावापृथिन्योमण्डलाभ्यां कार्त्स्न्येन 
स ह भुञ्जीत तं कालं संवत्सरं परिवत्सरमिडावत्सरमनुवत्सरं 
वत्सरमिति भानोमान्यरोघ्रयसमगतिभिः समामनन्ति ॥ ७॥ 


पदढार्थ मण्डलाभ्यां सह  मण्डल सहित 
अथ च  यसै गरी कार्त्स्न्येन  सम्पूर्णरूपमा 
यावत्  जहिले नभोमण्डलं  आकाश 

भानोः  सूर्यको मण्डललाई 
मान्यदोघयसमगतिभिः  मन्द, सः  ती भगवान् सूर्यले 

शीघ्र र समानगतिद्रारा ह  निश्चय ने 

द्यावापृथिव्योः  द्युलोक र॒ भुञ्जीत  भोग परिक्रमा 
पुथिवीको गर्नृहुन्छ 





तं काट  त्यो समयलाई 
अवान्तर भेद अनुसार 
संवत्सरं  संवत्सर 
परिवत्सरम्  परिवत्सर 
इडावत्सरम्  इडावत्सर 
अनुवत्सरं  अनुवत्सर र 
वत्सरम् इति  वत्सर 
समामनन्ति  भन्दछन् 


ताक्यार्थ त्यसे गरी सूर्य भगवानूले जति समयमा आफनो मन्द, तीव्र र समान गतिद्रारा ब्ुलोक 
र पृथिवी सहितको सम्पूर्ण आकाशमण्डललाई परिक्रमा गर्नृहुन्छ त्यस समयलाई अवान्तर 
भेदअनुसार संवत्सर, परिवत्सर, इडावत्सर, अनुवत्सर र वत्सर आदि नामले बताइन्छ । 


रामालन्द्री टीका 


२०३८ 

पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २२ 
एवं चन्द्रमा अकंगभस्तिभ्य उपरिष्टाल्लक्षयोजनत उपल्भ्यमानो 
ऽकंस्य संवत्सरभुक्तिं पक्षाभ्यां मासभुक्तिं सपादक्षाभ्यां दिनेनैव 
पक्षमुक्तिमग्रचारी द्रुततरगमनो भुक्ते ॥ ८ ॥ 





पदढार्थ चछिटो हिंड्ने तथा बाटो 

एवं  यसै गरी अग्रचारी  अरू नक्षत्रहरूको सपादक्षाभ्यां  सवा दुई दिनमा 
अकगभस्तिभ्यः  सूर्यको अपेक्षा अगाडि हिंदने र 

किरणदेखि चन्द्रमा  चन्द्रमाले पक्षमुक्तिं  एक पक्ष लाग्ने 
लक्षयोजनतः  एक लाख अकस्य  सूर्यको बाटो 

योजनभन्दा संवत्सरभुक्तिं  एक वर्षमा दिनेन एव  एक दिनमा नै 
उपरिष्टात्  माथि हिंडने बाटो भुङ्क्ते  हिंददछन् 
उपरभ्यमानः  रहेका पक्षाभ्यां  एक पक्षमा 

दरूततरगमनः  अरू नक्षत्रभन्दा मासभुक्तिं  एक महिना लाग्न 


ताक्यार्थ यसै गरी सूर्यको किरणदेखि एक लाख योजन माथि अत्यन्त तीव्र गति भएका 
कारण सवे नक्षत्रहरूको अधिअधि हिंडने चन्द्रमा रहेका छन्। ती चन्द्रदेवले सूर्यले एक वर्षमा 
हिंडने बाटो एक महिनामा, एक महिनामा हिंडने बाटो सवा दुई दिनमा र एक पक्षमा हिंडने बाटो 
एके दिनमा पार गर्दछन् । 

अथ चापूयंमाणाभिर्व कलाभिरमराणां क्षीयमाणामिङ्च कलाभिः 


पितृणामहोरात्राणि पूर्वपक्षापरपक्षाभ्यां वितन्वानः सवंजीव 


 ् जीवरचैकयेकं ज्र   ५  रर ९ मुहूतैसटक्ते भ 

निवहप्राणो जीवश्चैकमेकं नक्षत्र त्रिंशता त्ते ॥ ९॥ 
पदार्थ क्षीयमाणाभिः  कृष्णपक्षमा अन्नमय, अमृतमय, प्राणरूप र 
अथ च  यसै गरी नष्ट हदे जाने जीवः  जीवन स्वरूप चन्द्रमाले 
पूवंपक्षापरपक्षाभ्यां च  कलाभिः च  कलाहरुद्ारा पनि त्रिंशता  तीस 
शुक्लपक्ष र कृष्णपक्षद्रारा पितृणाम्  पितृहरूको मुहूतैः  मुहूर्वहरूद्राय 
आपूयंमाणामिः  शुक्लपक्षमा अहोरात्राणि  दिन र रातको एकमेकं  प्रत्येक 
पूर्ण हदे जाने वितन्वानः  विभाग गर्दै नक्षत्रं  नक्षत्रलाई 
कलाभिः  कलाहरूद्रारा सवंजीवनिवहप्राणः  सम्पूर्ण भुक्ते  एकै दिनमा पार 
अमराणां  देवताहरूको र प्राणीहरूको पुष्टिका लागि गर्वछन् 





ताक्यार्थ यिन चन्द्रमाले कृष्णपक्षमा घट्दै जाने कलाहरूले पित्रहरूको र शुक्लपक्षमा बद्दै 
जाने कलाहरूले देवताहरूको दिन र रातको विभाजन गर्वछछन् । त्यस्तै अन्नमय र अमृतमय भएका 
कारण सम्पूर्ण प्राणी मात्रका प्राण र जीवनस्वरूप ती चनद्रदेवले तीसतीस मृहूर्वमा एकएक 
नक्षत्र भोग गर्दछन्। 


रामालन्द्री टीका 


२०३२९ 

पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २२ 
१ ् ् 
य पष षाडशकटः पुरुष भगवान् मनमयाऽन्नमया मतमया 


देवपितमनुष्यभूतपश्ुपक्षिसरीसृपवीरुधां प्राणाप्यायनशीलत्वात् 
सवंमय इति वणंयन्ति ॥ १०॥ 





पदार्थ  मनोमय आदि 

यः एषः  जुन यो अन्नमयः  अन्नमय प्राणाप्यायनस्ीरत्वात्  सम्पूर्ण 
षोडशकलः  सोह कला भएकोअमृतमयः  अमृतमय चन्द्रमा प्राणीहरूको जीवनहेतु भएकाले 
पुरुषः  पुरुष जो भगवान्  भगवान् नै हन् चन्द्रमालाई 

मनोमयः  दश इन्द्रिय देवपितृमनुष्यभूतपश्युपक्षिसरी सवंमयः इति  सर्वमय हन् भनी 
पञ्चमहाभूत र मनको संघातमा सृपवीरुघां  देवता, पितु, व्णंयन्ति  विद्रानूहरू बतांछन् 
प्रधान भएको मनको नियन्ता मनुष्य, भूत, पशु, पक्षी र वृक्ष 


ताक्यार्थ सोह कलाले युक्त चन्द्रदेव मनोमय, अन्नमय र अमृतमय छन्। देवता, पितु, मनुष्य, 
भूत, पशु, पक्षी, सरीसुप र वृक्ष आदि सवे प्राणीमा प्राण सञ्चार गर्ने हुनाले विद्रानूहरू यिनलाई 
सर्वमय भन्दछन् । 


तत उपरिष्टाद् त्रिलक्षयोजनतो नक्षत्राणि मेसं दक्षिणेनैव कालायन 
ईरवरयोजितानि सहाभिनजिताष्टाविंदातिः ॥ ११॥ 





पदार्थ काठायने  कालचक्रमा अष्टाविंशतिः  अदाईस 
ततः  त्यस चन्द्रमण्डलदेखि ईश्वरयोजितानि  भगवान््रारा नक्षत्राणि  नक्षत्रहरू 
त्रिलक्षयोजनतः  तीन लाख नियुक्त मेरुं  सुमेरु पर्वतलाई 
योजन अभिजिता सह  अभिजित् दक्षिणेन एव  दायाँतिराट 
उपरिष्टात्  माथि नक्षत्रले सहित भएका घुमिरहन्छन् 


ताक्यार्थ चन्द्रमण्डलदेखि तीन लाख योजन माथि भगवानूद्ारा कालचक्रमा नियुक्त गरिएका 
अभिजित्सहितका अद्राईस नक्षत्रहरू छन्। यी नक्षत्रहरू सुमेरु पर्वतलाई दाहिने पारेर घुमिरहन्छन्। 


तत उपरिष्टादुशना द्विलक्षयोजनत उपरम्यते पुरतः पश्चात् सहैव 
वाकस्य शेष्रयमान्यसाम्याभिगतिभिरकवच्चरति लोकानां 
नित्यदानुकूल एव॒ प्रायेण वष॑यंश्चारेणानुमीयते स 
वृष्टिविष्टम्भग्रहोपरामनः॥ १२॥ 


पढार्थ द्विलक्षयोजनतः  दुई लाख उपरिष्टात्  माधि 
ततः  त्यस नक्षत्रमण्डलबाट योजनदेखि उङाना  शुक्र 


रालालन्द्री टीका 


२०९८० 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २२ 
उपलभ्यते  अवस्थित छन् सह एव वा  संगसंगै पनि वयन्  वृष्टि गराउने 
शोघ्यमान्यसाम्याभिः  शीघ्र, अकंवत्  सूर्य लोकानां  प्राणीहरूको 

मन्द र समान चरति  हिंददछन् नित्यदा अनुकूलः एव  सध 
गतिभिः  गतिहरुद्रारा शुक्र वृष्टिविष्टम्भग्रहोपरामनः  अनुकूल नै रहने 

अकंस्य  सूर्यको वृष्टिनिरोधक ग्रहहरूलाई सः  ती शुक्र 

पुरतः  अगाडि शान्त पार्ने चारेण  प्रकाशमय गतिद्रारा 
पर्चात्  पछाडि र प्रायेण  प्रायः गरी अनुमीयते  जानिन्छन् 





ताक्यार्थ नक्षत्रमण्डलभन्दा दुई लाख योजन माथि शुक्र रहेका छन् । सूर्यको रै शीघ्र, मन्द र 
समान गति भएका यी शुक्र कटहिले सूर्यका अधि, कहिले सूर्यका पछि र कहिले संगसंगै भएर 
भ्रमण गर्दछन् । वर्षा हुन नदिने ग्रहहरूलाई शान्त गराई नित्य वृष्टि गराउने हदा यी शुक्र सर्धं 
सबेका लागि अनुकूल मानिन्छन् । 


उशनसा बुधो व्याख्यातस्तत उपरिष्टाद् द्विलक्षयोजनतो बुधः 
सोमसुत उपलभ्यमानः प्रायेण शुभकृद् यदाकांद् व्यतिरिच्येत 
तदातिवाताभ्रप्रायानावृष्ट्यादिभयमाशंसते ॥ १३॥ 


पदार्थ उपरिष्टात्  माथि अकांत्  सूर्यबाट 

उशनसा  शुक्रको गतिद्रारा सोमसुतः  चन्द्रमाका पुत्र व्यतिरिच्येत  अलग ह॒न्छन् 
बुधः  बुध को गति पनि बुधः  बुध तदा  तब 

व्याख्यातः  वर्णन गरियो उपलभ्यमानः  अवस्थित छन् अतिवाताभ्रप्रायानावृष्ट्यादि 





ततः  ती शुक्रदेखि प्रायेण  प्रायः गरी भयम्  आंधी, घना बादल, 
दविलक्षयोजनतः  दुई लाख शुभकृत्  मङ्गल गर्ने बुधले अनावृष्टि आदिको भय 
योजनभन्दा यदा  जब आरांसते  जनांछन् 


ताक्यार्थ शुक्रदेखि दुई लाख योजन माथि शुक्रको जस्तो गति भएका चन्द्रमाका पुत्र बुध 
रहेका छन् । प्रायः मङ्लकारी भए पनि जब बुध सूर्यबाट टाढा हुन्छन् तब यिनले ओंधीबेहरी, घना 
बादल, अनावृष्टि आदिको भय गरांछन् । 


अत ऊष्वंमङ्गारकोऽपि योजनलक्षद्वितय उपलभ्यमानस्तिभिस्तिभिः 

र त र ९ १ नद   

पक्षेरेकेकरो राशीन् द्ादशानुभुङ्क्ते यदि न वक्रेणाभिवतेते 

प्रायेणाश्ुभग्रहो ऽघरांसः ॥ ४ ॥ 
योजन 


पदार्थ 
अतः  यी बुधदेखि 
योजनलक्षद्वितय  दुई लाख 


उ्वंम्  माथि 
उपलभ्यमानः  रहने 


अशुभयरहः  अशुभ ग्रह भनिने 
प्रायेण  प्रायः 
अघदरांसः  अमङ्गलसूचक 


रामालन्द्री टीका 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
अङ्गारकः  मङ्गल न अभिवतेते  हिंडनन् भने 
अपि  पनि त्रिभिः त्रिभिः  तीनतीन 
यदि  यदि पञ्षेः  पक्षहरूद्रारा 


वक्रेण  वक्र गतिले एकेकङशाः  एकएक गरी 


२०४१ 
अध्याय २२ 


द्वादश  बाह ओट 
राशीन्  राशिलाई 
अनुभुङक्तं  भोग अतिक्रमण 





गर्दछ्न् 


ताक्यार्थ बुधदेखि दुई लाख योजन माथि प्रायः अमङ्गलसूचक र अशुभ ग्रह मानिने मङ्गल 
रहेका छन्। यी वक्रगतिमा हिंडेनन् भने तीनतीन पक्षमा बाह राशिलाई एकएक गरी भोग 


गर्दछन् । 
तत उपरिष्टाद् द्विलक्षयोजनान्तरगतो भगवान् बृहस्पतिरेकेकस्मिन् 
राशो परिवत्सरं परिवत्सरं चरति यदि न वक्रः स्यात् प्रायेणालुकूलो 
ब्राह्मणकुलस्य ॥ १५॥ 

पदार्थ वृहस्पतिः  देवगुरु बृहस्पति वर्षको दरले 


ततः  त्यस मङ्गल ग्रहदेखि यदि  यदि 

उपरिष्टात्  माथि न वक्रः  वक्रगतिवाला नभएमा 
दविलक्षयोजनान्तरगतः  दुई एकैकस्मिन्  एकएक 

लाख योजनको दूरीमा अवस्थित।राशो  राशिमा 

भगवान्  रेश्वर्यशाली परिवत्सरं परिवत्सरं  एकएक 


चरति  भोग गर्दचछछन् यिनी 
प्रायेण  प्रायः गरी 
ब्राह्मणकुलस्य  ब्राह्मणकुलको 
अनुकूलः स्यात्  अनुकूल 





रहन्छन् 


ताक्यार्थ मङ्गलदेखि दुई लाख योजन माथि ेश्वर्यशाली देवगुरु बृहस्पति रहेका छन् । प्रायशः 
ब्राह्मणकुलका अनुकूल मानिने यी बृहस्पतिले वक्रगतिमा नहदा प्रत्येक राशिलाई एकएक वर्षका 


दरले भोग गर्दछन् । 
तत उपरिष्टाद् योजनलक्षद्वयात् प्रतीयमान 


 डानेरुचर एकैकस्मिन् 


राशो त्रिंशन्मासान् विलम्बमानः सवौनेवानुपर्येति तावदुभिरनुवत्सरः 


प्रायेण हि सववषामान्तिकरः ॥ ६॥ 


पढार्थ एकैकस्मिन्  एकएक 
ततः  ती बृहस्पतिदेखि राशो  राशिमा 


तरिंशन्मासान्  तीस महिनासम्म 
योजनलशक्षद्वयात्  दुई लाख विरुम्बमानः  दिला गर्दै 

योजन दूरीमा बस्ददछन् 

प्रतीयमानः  देखिने अवस्थित तावदूभिः  त्यत्ति ने 

रानेर्चरः  शनैश्चर अनुवत्सरः  तीस वर्षमा 


उपरिष्टात्  माथि 


सवान् एव  सम्पूर्ण 
राशिहरूलाई 
अनुपर्येति  अतिक्रमण गर्दछछन् 
हि  निश्चय नै शनैश्चर 
प्रायेण  धैरेजसो 

 
स्वेषाम्  सबका लागि 





अशान्तिकरः  अशान्ति गर्दछन् 


रामालन्द्री टीका 


२०८२ 
पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २२ 


ताक्यार्थ बृहस्पतिदेखि दुई लाख योजन माथि रहेको शनैश्चर प्रत्येक राशिमा तीस महिनासम्म 
बस्दछन्। सबेका निम्ति प्रायः अशान्तिकारक शनैश्चरले तीस वर्षमा सम्पूर्ण राशिको भोग 
गर्दछछन् । 


तत उत्तरस्मादुषय एकादशलक्षयोजनान्तर उपरभ्यन्ते य एव 
लोकानां शमनुभावयन्तो भगवतो विष्णोयंत्परमं पदं प्रदक्षिणं 





प्रकमन्ति ॥ १७ ॥ 
पदढार्थ ऋषिहरू भगवतः  भगवान् 
ततः  त्यो शनैश्चरदेखि उपलभ्यन्ते  देखिन्छन् विष्णोः  नारायणको 
उत्तरस्मात्  माथि ये  जुन ऋषिहरू यत्  जुन 
एकादशलक्षयोजनान्तरे एव  लोकानां  प्राणीहरूको परमं पदं  परमपद ध्रुवलोकको 
एघार लाख योजनको दूरीमा ने शम्  कल्याण प्रदक्षिणं  प्रदक्षिणा 
ऋषयः  कश्यप आदि सात अनुभावयन्तः  गराखदे प्रकमन्ति  गर्दछछन् 


ताक्यार्थ शनैश्चरदेखि एघार लाख योजन माथि कश्यप आदि सप्तर्णिहरू रेका छन्। ती 
ऋषिहरू सम्पूर्ण लोकको कल्याणको कामना गर्दै भगवान् विष्णुको परमपद ध्रुवलोकको 
प्रदक्षिणा गर्दछन् । 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां पञ्चमस्कन्धे 
ज्योतिशचकवणने द्वाविंशोऽध्यायः ॥ २२॥ 


रामालन्द्री टीका 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


२०८२ 


अध्याय २३ 


भ  
अथ तरयावशाऽष्वायः 


शिशुमार चक्रको वर्णन 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 


अथ तस्मात् परतस्त्रयोदशलक्षयोजनान्तरतो यत्तद् विष्णोः परमं 


पदमभिवदन्ति यत्र ह महाभागवतो ध्रुव 


ओत्तानपादिरग्निनेन्द्रेण 


प्रजापतिना कश्यपेन धर्मेण च समकालयुग्भिः सबहुमानं दक्षिणतः 


क्रियमाण इदानीमपि कत्पजीविनामाजीव्य 
उपवणिंतः॥ १॥ 


पढार्थ भक्त 

अथ  एवं रैतले ओत्तानपादिः  महाराज 
तस्मात्  त्यो सप्तर्षिलोकदेखि उत्तानपादका पुत्र 
त्रयोदशलक्षयोजनान्तरतः  तेह घुवः  ध्रुव रहन्छन्, उनको 
लाख योजन समकालयुग्भिः  समकालमा 
परतः  माथि साथ हिंडने 

विष्णोः  भगवान् नारायणको अग्निना  अग्निद्रारा 

यत् तत्  जुन त्यो प्रसिद्ध इन्द्रेण  इन्दरद्रारा 

परमं पदम्  परम पद घ्रुवलोक प्रजापतिना  प्रजापतिद्रारा 
अभिवदन्ति  छ भनेर भन्दचछन् कर्यपेन  कश्यपद्रारा र 

ह  निश्चय नै धर्मेण च  धर्मद्वारा पनि 

यत्र  जुन घ्रुवलोकमा इदानीम् अपि  अहिले पनि यो 
महाभागवतः  भगवान्का परम लोक 


ताक्यार्थ हे राजा ! सप्तर्षि बस्ने ठाउँभन्दा तेह लाख योजन 
घ्रवलोक छ । त्यहं उत्तानपादका पुत्र भगवद्भक्त ध्रुव रहन्छन्। 


उपास्ते ४ ् 
उपास्ते तस्येहानुभाव 


सबहुमानं  अत्यन्त आदरपूर्वक 
दक्षिणतः  दायाँबाट प्रदक्षिणा 
क्रियमाणः  गरिएको छ 
कल्पजीविनाम्  कल्पसम्म मर्त्य 
आदि लोकमा बस्नेवालाहरूको 
आजीव्य  आश्रय पाएर ध्रुवजी 
उपास्ते  रहनुभएको छ 

इह  यस मनुष्यलोकमा 

तस्य  ती ध्रुवको 

अनुभावः  भगवद् आराधना र 
राज्यपालन आदिरूप कीर्ति 
उपवणिंतः  बताइयो 





माथि भगवान् विष्णुको परमपद 
जसलाई अग्नि, इन्द्र, प्रजापति, 


कश्यप र धर्म आदि देवहरूले अत्यन्त आदरपूर्वकं प्रदक्षिणा गरिरहन्छन्। अहिले पनि 
कल्पान्तसम्म रहिरहने सम्पूर्ण प्राणीहरू यिनैमा आधारित छन् । ध्रुवलोकको प्रभाव पहिले चतुर्थ 


स्कन्धर्म बताइसकियो । 


 ५०. अ ज्योतिर्गणानां     क्षत्रादीनामनिमिषेणानव्यक्तरंहसा  न  
स ह सवषा ज्यातणाना अहन 


रामालन्द्री टीका 


२०४४ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


अध्याय २३ 


भगवता काठेन भ्राम्यमाणानां स्थाणुरिवावष्टम्भ ईङवरेण विहितः 


रारवद्वभासते ॥ २॥ 


पढार्थ काठेन  कालद्रारा 
हि  निश्चय नै भ्राम्यमाणानां  घुमाइएका 
सः  त्यो ध्रुवलौक सर्वेषां  सम्पूर्ण 


 


अनिमिषेण  कहिल्यै नरोकिने 
अन्यक्तरंहसा  अव्यक्त 
गतिवाला 

भगवता  शक्तिसम्पन्न 


ग्रहनक्षत्रादीनाम्  ग्रह, नक्षत्र 
आदि 

ज्योतिगंणानां  ज्योतिर्गणहरूको 
स्थाणुः इव  मियोरूप दुटो ४ै 





अवष्टम्भः  आधारको रूपमा 
ईङ्वरेण  भगवान्रारा 
विहितः  स्थापित भएर 
शरवत्  सर्धं 

अवभासते  प्रकाशित छ 


ताक्यार्थ कहिल्यै नरोकिने अव्यक्तगतिमान् शक्तिशाली भगवान् कालद्रारा घुमादएका ग्रह, 
नक्षत्र आदि ज्योतिर्गणहरूको मियोरूप ठुटा रै ध्रुवलोक आधारको रूपमा रहेर स्धैँ प्रकाशित 


हृन्छ । 


टिप्पणी सबे ग्रहनक्षत्रहरू कालचक्रको अधीनमा बस्दछन्, तर यो धरुवलोक कालचक्रको पनि 


आधार भएकाले यसले कालचक्रलाई अतिक्रमण गरेको छ। 
यथा मेटीस्तम्भ अआक्रमणपङवः 
सवनेयंथास्थानं मण्डलानि चरन्त्येवं 


संयोनितास्विभिस्तिभिः 


भगणा ग्रहादय 


एतस्मिन्नन्तवहियोगिन काठचक्र आयोजिता ध्रुवमेवावलम्ब्य 
वायुनोदीयंमाणा आकल्पान्तं परिचङ्करमन्ति नभसि यथा मेघाः 
ख्येनादयो वायुवशाः कम॑ंसारथयः परिवत॑न्ते एवं ज्योतिगंणाः 
प्रकृतिपुरुषसंयोगालुगृहीताः कमनिमिंतगतयो भुवि न पतन्ति ॥ ३॥ 


पदार्थ सवनेः  डोरीद्रारा 

यथा  जसरी यथास्थानं  आआपफ्नो 
मेदीस्तम्भे  दाई गर्दा खलामा स्थानमा नजिक, बीच र टढा 
गाडिएको मियोमा गरी बौधिएर 

संयोजिताः  बांधिएका मण्डलानि  गोलो घेरामा 
आक्रमणपडावः  धान मादने चरन्ति  घुम्दछन् 

गोरु वा पशुहरू एवं  त्यसै गरी 

त्रिभिः त्रिभिः  छोटो, मध्यम र एतस्मिन्  यो 

लामो गरी तीन ओट कारचक्रे  समयको चक्रमा 





त्रिभिः त्रिभिः  उत्तरायण, 
दक्षिणायन र विषुवत् नामक 
तीन अयनद्रारा 

अन्त्वैहि्योगिन  भित्र, बाहिर 
आदि स्थानविशेषको विभागमा 
आआफनो क्रमअनुसार 
आयोजिताः  ईश्वरद्रारा नियुक्त 
वायुना  वायुबाट 

उदीय॑माणाः  प्रेरित भएका 


रालालन्द्री टीका 


२०४५ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २३ 
ग्रहादयः  सूर्य आदि ग्रह र॒ कमंसारथयः  आपन कर्मको प्रकृतिपुरुषसंयोगाुगृहीताः  
भगणाः  न्नत्रसमूहले सहायताले प्रकृति र पुरुषको संयोगबाट 
घ्ुवमेव  ध्रुवलोकलाई ने वायुवशाः  वायुको वशीभूत अनुगृहीत भएका 

अवलम्न्य  आश्य आधार भएका वायुका कारण कमनिमिंतगतयः  आआफ्नो 
मानेर मेघाः  बादलहरू र कर्म अनुरूप गति भएका 
आकल्पान्तं  कल्पको श्येनादयः  बाज आदि पक्षीहरू ज्योतिगंणाः  नक्षत्रगणहरू 
समाप्तिसम्म नभसि  आकाशमा घुम्दछछन् 

परिचङ्क्रमन्ति  घुमिरहन्छन् परिवतंन्ते  उड्दछन् भुवि  पृथिवीमा 

यथा  जसरी एवं  त्यसरी नै न पतन्ति  खस्दैनन् 





ताक्यार्थ जसरी दाद हाल्दा विभिन्न परिमाणका डोरीमा क्रमशः बाँधिएका गोरुहरू बीचमा 
रहेको मियोलाई वरिपरिबाट घुम्दछछन् त्यसै गरी सम्पूर्ण ग्रहनक्षव्रहरू ध्रुवलोकलाई आधार बनाएर 
वायुको प्रेरणाद्रारा कल्पान्तसम्म घुमिरहन्छन्। जसरी मेघ र बाज आदि पक्षी आपफ्ना पखेटका 
सहायताले वायुको अधीनमा रर आकाशमा उडिरहन्छन् त्यसै गरी यी ग्रहनक्षत्रहरू पनि प्रकृति र 
पुरुषको संयोगका कारण आआपफ्नो कर्मअनुसार परिक्रमा गरिरहन्छन्, पृथिवीमा खस्देनन्। 


केचनेतज्ज्योतिरनीकं न्द,     ५   रि्ुमारसंस्थानेन 
केचनेतज्ज्योतिरनीकं शद्युमारसस्थानन भगवता वासुदवस्य 
योगधारणायामलुवणंयन्ति ॥ ४ ॥ 


पढार्थ भगवतः वासुदेवस्य  भगवान् ज्योतिरनीकं  ज्योतिश्चक्र 
केचन  केटी मनिसहरू नारायणको स्थित छ भनेर 
रशिुमारसंस्थानेन  शिशुमार योगधारणायाम्  योगमायामा अनुवर्णयन्ति  वणन गर्दछछन् 
संस्थानको रूपमा एतत्  यो 
ताक्यार्थ कसैकसैले भगवान् नारायणको योगमायारूप शक्तिद्रारा सञ्चालित यस 
ज्योतिचक्रलाई शिशुमार चक्रका रूपमा वर्णन गर्दछन् । 


यस्य पुच्छग्रेऽवाक्षिरसः कुण्डलीभूतदेहस्य ध्रुव उपकल्पितस्तस्य 
लाङ्गले प्रजापतिरग्निरिनद्रो धमं इति पुच्छमूले धाता विधाता च 
कट्यां सप्तषंयः। तस्य॒ दक्षिणावतंकुण्डलीभूतदशरीरस्य 
यान्युदगयनानि दक्षिणपार्श्वे तु नक्षत्राण्युपकल्पयन्ति दक्षिणायनानि 
त॒ सव्ये। यथा शिशुमारस्य कुण्डलाभोगसन्निवेशस्य 
९   भ त्वजवीथी 
पाश्वयोरुभयोरप्यवयवाः समसङ्ख्या भवन्ति। पृष्ठे त्वजवीथी 
आकारागङ्गा चोद्रतः ॥ ५॥ 





रामालन्द्री टीका 


२०४८६ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २३ 
पदार्थ सप्तषंयः  कश्यप आदि कुण्डल फँ गोलो बनेर बसेको 
अवाक्षिरसः  शिर तलतिर॒ सप्तर्षिहरू अवस्थित छन् शिद्ुमारस्य  शिशुमारको 
फर्किएको दक्षिणावतंकुण्डलीभूतशरीरस्य  उभयोः  दुबैतिरको 
कुण्डलीभूतदेहस्य  कुण्डल दायाँतफ घुमेको कुण्डलजस्तो पारवंयोः  भागमा 

जस्तो देह भएको शरीर भएको अवयवाः अपि  अवयवहरू 
यस्य  जुन शिशुमार चक्रको तस्य  त्यस शिशुमार चक्रको पनि 

पुच्छा  पुच्छरको अग्रभागमा दक्षिणपा्वँ  दायां भागमा समसङ्ख्या  बराबर 

धरुवः  ध्रुवलोक उदगयनानि  उत्तरायणमा सङ्ख्यामा 

उपकल्पितः  स्थित छ हिंडने भवन्ति  हन्छन् त्यसै गरी यहाँ 
तस्य  त्यो शिशुमार चक्रको यानि  जुन अभिजित्देखि पनि दक्षिणायन र उत्तरायणका 
लङ्कले  पुच्छरको मध्यभागमा  चौधर नक्षत्रहरूको सङ्ख्या बराबर 
प्रजापतिः  प्रजापति सन्ये तु  वामभागमा छ 

अग्निः  अग्नि दक्षिणायनानि  दक्षिणतर्फ हिने पृष्ठे तु  शिशुमारचक्रको 

इन्द्रः  इन्द्र र पुष्यदेखि उत्तराषाढासम्मका पीठमा 

घमं इति  धर्म अवस्थित छन् चौध अजवीथी  मूल, पूर्वाषाढा र 
पुच्छमूले  पुच्छरको फेदमा नक्षत्राणि  नक्षत्रहरू छन् भनी उत्तराषाढा गरी तीन नक्षत्रहरूको 
घाता  धाता र उपकल्पयन्ति  बताउंछन् समूह रहेको छ 

विधाता च  विधाता पनि छन् यथा तु  जसरी लोकमा उद्रतः च  पेटमा चाहं 

कटूयां  कटिभागमा कुण्डलाभोगसन्निवेशस्य  आकाशगङ्गा  आकाशगङ्गा छ 





ताक्यार्थ तलतिर मुख फरकिएको र कुण्डलजस्तो देह भएको त्यस शिशुमारचक्रको पुच्छरको 
अगाडिको भागमा ध्रुवलोक रहेको छ भने मध्यभागमा प्रजापति, अग्नि, इन्द्र र धर्म आदि 
अवस्थित छन् र ॒फेदमा धाता र विधाता रहेका छन्। त्यसै गरी कटिभागमा कश्यप आदि 
सप्तर्षिहरू छन् भने दाहिनेपट्ट उत्तरायणमा हिंडने अभिजित्देखि लिएर पुनर्वसुसम्मका चौध नक्षत्र 
र देब्रेपट्टि दकषिणायनमा हिंडने पुष्यदेखि उत्तराषाढासम्मका चौध नक्ष व्रहरू अवस्थित छन्। जसरी 
लोकमा कुण्डलजस्तो गोलो आकारमा बसेको सर्पको दुबेतिरको भागमा समान अङ्गहरू देखिन्छन्, 
त्यसै गरी शिशुमार चक्रको पनि दुबै भागमा बराबर चौध चौध ओटा नक्षत्रहरू रहेका छन्। 
त्यस्तै त्यस चक्रको पीठमा मूल, पूर्वाषाढा र उत्तराषाढा तीन नक्षत्रहरूको समूह अवस्थित छ भने 
पेटमा आकाशगङ्गा छ। 


 त  प क  अ  ५ 
पुनवंसुपुष्यो दक्षिणवामयोः श्रोण्योराद्राशृटेषे च दक्षिणवामयोः 
परिचिमयोः पादयोरभिजिदुत्तराषाढे दक्षिणवामयोनौसिकयो 
यथासङ्ख्यं भ्रवणपूवांषाटे दक्षिणवामयोर्लोचनयोधनिष्ठा मूलं च 


रामालन्द्री टीका 


२०९८७ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २३ 
 कणंयोम॑घादीन्यष्ट    क ९ 
दाक्षणवामयाः कणयोमघादीन्यष्ट नक्षत्राण दाक्षणायनान 
वामपाइव॑वडक्रिषु युञ्जीत तथेव मृगक्ीषांदीन्युदगयनानि 
क    असो प्रयुञ्जीत दे रातमिषाज्येष्टे  
दक्षिणपार्वंवङ्क्रिषु प्रातिलोम्येन प्रयुञ्जीत शतभिषाज्येष्ठे 
स्कन्धयोदैक्षिणवामयोन्यसेत् ॥ ६॥ 
पदार्थ उत्तराषाढा दाहिनेतिरको हाडविशेषमा 
दक्षिणवामयोः  शिशुमारचक्रको दक्षिणवामयोः  दायाँ र बाया युञ्जीत  रेका छन् 
दायाँ र बायां लोचनयोः  आंँखामा तथा एव  त्यस्तै नै 


अ अ 
श्रोण्योः  कटिभागमा 


श्रवणपूवांषाढे  श्रवण र 


पुनक॑सुपुष्यो  पुनर्वसु र पुष्य पूर्वाषाढा नक्षत्र 


परिचमयोः  पछाडिको 
दक्षिणवामयोः  दायां र बाया 
पादयोः  चरणमा 

आद्रोरुरेषे च  आर्द्रा र 
अश्लेषा 


दक्षिणवामयोः  दायाँ र बायां 


कणंयोः  कानमा 
धनिष्ठा मूलं च  धनिष्ठा र 
मूल 


दक्षिणायनानि  दक्षिणायनसंग 


दक्षिणवामयोः  दायां र बाया सम्बद्ध 


नासिकयोः  नाकको प्वालमा 
यथासङ्ख्यं  क्रमशः 


मघादीनि  मघा आदि 
अष्ट नक्षत्राणि  आठ नक्षत्रहरू 


अभिजिटुत्तराषाठे  अभिजित् र वामपाश्वंवडकरिघु  


प्रातिलोम्येन  उल्टोतिरबाट 
मृगशीषांदीनि  मगशीर्षा आदि 
उद्गयनानि  उत्तरायणका 
दक्षिणपार्वंवडःक्रिषु  
दाहिनेतिरको हड्डीमा 
प्रयुञ्जीत  अवस्थित छन् 
दक्षिणवामयोः  दायां र बायां 
स्कन्धयोः  कोँधमा 
शातभिषाज्येष्ठे  शतभिषा र 
ज्येष्ठा नक्षत्र 





न्यसेत्  अवस्थित छन् 


ताक्यार्थ त्यस शिशुमारचक्रको दायां र बायाँ कटिभागमा पुनर्वसु र पुष्य नक्षत्र छन्, 
पदछाडिका दायाँ र बायोँ खुद्रामा आर्द्र र अश्लेषा नक्षत्र रहेका छन् भने दायोँ र बायाँं नाकका 
प्वालमा क्रमशः अभिजित् र उत्तराषाढा नक्षत्र रेका छन्। यसै गरी दायोँ र बायोँ आंखामा 
श्रवण र पूर्वाषाढा नक्षत्र तथा दायाँ र बाय कानमा धनिष्ठा र मूल नक्षत्र रेका छन् । त्यस्तै 
दक्षिणायनका मघा आदि आठ नक्षत्रहरू बायाँतिरका हाडमा र मृगशिरा आदि उत्तरायणका आठ 
नक्षत्रहरू दायांतिरका हाडमा छन् भने शतभिषा र ज्येष्ठा यी दुई नक्षत्रहरू क्रमशः दायां र बायां 


कांधमा रहेका छन् । 


उत्तराहनावगस्तिरधराहनो यमो मुखेषु चाङ्गारकः रानेरुचर उपस्थे 
बृहस्पतिः ककुदि वक्षस्यादित्यो हृदये नारायणो मनसि चन्द्रो 
नाभ्यामुशना स्तनयोरदिवनो बुधः प्राणापानयो राहुगे केतवः 
सवोद्गेषु रोमसु स्वे तारागणाः ॥ ७॥ 


रामालन्द्री टीका 


२०९४८ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
पदार्थ जुरो रहने ठाडमा 
उत्तराहनो  शिशुमार चक्रको वृहस्पतिः  बृहस्पति 
माथिल्लो चिंडोमा वक्षसि  छातीमा 
अगस्तिः  अगस्ति आदित्यः  सूर्य 
अधराहनो  तल्लो चिँडोमा हृदये  हृदयमा 

यमः  यमराज नारायणः  नारायण 
मुखेषु च  मुखमा मनसि  मनमा 
अङ्गारकः  मङ्गल चन्द्रः  चन्द्रमा 
उपस्थे  लिङ्गप्रदेशमा नाभ्याम्  नाभिमा 
रानेरुचरः  शनि उशना  शुक्र 


ककुदि  घांटीको पचछ्ाडिपट्टि स्तनयोः  स्तनमा 





अध्याय २३ 


अदिवनो  अश्विनीकुमार 
प्राणापानयोः  प्राण र अपानमा 


बुधः  बुध 

गे  गलामा 

राहुः  राहु 

सवद्धेषु  सम्पूर्ण अङ्गमा 
केतवः  केतु 

रोमसु  रमा 

स्वे  सम्पूर्ण 


तारागणाः  तारागणहरू छन् 


ताक्यार्थ शिशुमार चक्रको माथिल्लो चिरडोमा अगस्त्य, तल्लो चिडडोमा नक्षत्ररूप यम, 


मुखमा मङ्गल, लिङ्गप्रदेशमा शनि, जुरोमा बृहस्पति, छातीमा सूर्य, 


हृदयमा नारयण, मनमा चन्द्रमा, 


नाभिमा शुक्र, स्तनमा अश्विनीकुमार, प्राण र अपानमा बुध, गलामा राहु, सम्पूर्णं अङ्गमा केतु र 


रँहरूमा सम्पूर्ण तारागण रहेका छन् । 
ग्द  ् ९  
प्तड् हव भगवता ववष्णाः सवद्वतामय 
प्रयतो वाग्यतो निरीक्षमाण उपतिष्ठेत 


रूपमहरहः सन्ध्यायां 
् अ  अ 
नमो ज्योतलीकाय 


कालायनायानिमिषां पतये महापुरुषायाभिधीमहीति ॥ ८ ॥ 


पदार्थ सन्ध्यायां  सन्ध्याकालमा 
भगवतः विष्णोः  भगवान् प्रयतः  शुद्ध र 

नारायणको वाग्यतः  मोन भई 

एतत् उहएव यो निरीक्षमाणः  दर्शन गरी 
सवेदेवतामयं  सम्पूर्ण देवतामय उपतिष्ठेत  चिन्तन गरोस् तथा 
रूपम्  स्वरूपलाई ज्योतिर्लोकाय  ज्योतिर्गणहरूका 
अहरहः  प्रतिदिन आश्चय 





कालायनाय  कालचक्रस्वरूप 
अनिमिषां पतये  सूर्य आदि 
देवताहरूका स्वामी हजुरलाई 
नमः  नमस्कार छ 

महापुरुषाय  परमपुरुष हजुरलाई 
अभिधीमहि इति  ध्यान गर्द 


वाक्यार्थ यो भगवान् विष्णुको सर्वदेवमय स्वरूप हो। नित्य सन्ध्याकालमा पवित्र र शान्त 
बनेर मौन भई चिन्तन गर्दे यसो भन्नुपर्छ सम्पूर्ण ग्रह, नक्षत्र आदिको आश्रय, कालचक्र स्वरूप, 
सर्वदेवाधिपति परमपुरुष परमात्मालाई म नमस्कारपूर्वक ध्यान गर्व । 


,  


ग्रहक्ष॑तारामयमाधिदेविकं पापापहं मन्त्रकृतां त्रिकालम् । 
नमस्यतः स्मरतो वा त्रिकां नश्येत तत्कालजमाशु पापम् ॥ ९॥ 


रामालन्द्री टीका 


२०४९ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २३ 
पदार्थ मन्त्रकृतां  मन्त्रको जप गर्ने व्यक्तिको पनि 
ग्रहक्ष॑तारामयम्  ग्रह, नक्षत्र र मनुष्यहरूको तत्काक्जम्  तत्काल गरेको 
तारामय भगवान्को पापापहं  पापलाई नाश पापम्  पाप 

आधिदैविकं  आधिदैविक गरिदिन्छ, त्यस्तै आयु  तुरुनतै 

स्वरूपले त्रिकाटं  तीनै काल नश्येत  नष्ट हुन्छन् 
त्रिकालम्  प्रातः, मध्याह्न र॒ स्मरतः  स्मरण गर्ने 

सायङ्ाल रूप तीन समय नमस्यतः वा  नमस्कार गर्ने 





ताक्यार्थ ग्रहनक्षत्र र ताराका रूपमा भगवान्को आधिदैविक स्वरूप प्रकाशित भद्रहेको छ। 
जुन व्यक्तिले प्रातः, मध्याह्न र सांर तीनै कालमा यस आधिदैविक स्वरूपको नित्य चिन्तन र 
वन्दना गर्वछ त्यसले तत्तत् समयमा गरेका पापहरू तुरन्त नष्ट हुन्छन् । 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां पञ्चमस्कन्धे 


वि  


रशिदुमारसंस्थावणंनं नाम तरयोविंशोऽध्यायः ॥ २३॥ 


रामालन्द्री टीका 


२०८५० 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २४ 


अथ चतुर्विशोऽध्यायः 
राहु आदिको स्थिति र अतल आदि तलका लोकहरूको वर्णन 
श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
अधस्तात् सवितुर्योजनायुते स्वभाुनक्षत्रवच्चरतीत्येके योऽसा 
वमरत्वं ग्रहत्वं चारुभत भगववदूुकम्पया स्वयमसुरापसदः 


न   ९    . 
सहक्या द्यतदहस्तस्य तात जन्म कमाण चपारष्दादू 
व्यामः ॥ १॥ 

पदढार्थ यः जुन अरुभत  प्राप्त गयो 

एके  केही विद्रानूहरू सेंहिकेयः  सिंहिकाको छोरो हो तात  हे महाराज परीक्षित् 

सवितुः  सूर्यदेखि असो  त्यो राहुल तस्य  त्यो राहुको 

योजनायुते  दश हजार योजन हि  निश्चय नै जन्मकमोणि  जन्म र कर्महरू 

अधस्तात्  तल अतदहंः  ग्रहत्व र अमरत्व च  पनि 

स्वभाुः  राहु पाउन अयोग्य भएर पनि उपरिष्टात्  माथि षष्ठ स्कन्ध 

नक्षत्रवत्  नक्षत्रहरू पै भगवदनुकम्पया  भगवान् र अष्टम स्कन्धमा 

चरति इति  घुम्दछ, भन्दछन् नारायणको कृपाले वक्ष्यामः  बताउनेकछछौँ 

स्वयम्  आफैमा अमरत्वं  अमरत्व र 

असुरापसदः  असुराधम ग्रहत्वं च  ग्रहत्व पनि 





ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! केही विद्वानूहरू सूर्यभन्दा दश हजार योजन तल राहु नक्षत्र म घुमिरहन्छ 
भन्छन् । सिंहिकाको छोरो त्यो राहु स्वयं असुराधम भएको हूनाले देवत्व र अमरत्वका लागि योग्य 
नभएर पनि भगवान् नारायणको कपाले त्यसले देवत्व र ग्रहत्व प्राप्त गरेको छ। यसको जन्म र 
कर्मका सम्बन्धमा षष्ठ स्कन्ध र अष्टम स्कन्धमा वर्णन गरिने । 


यदद्स्तरणेमण्डलं प्रतपतस्तद्विस्तरतो योजनायुतमाचक्षते 
हादशसहस्रं सोमस्य त्रयोदशसहस्रं राहोयंः पवेणि तदुन्यवधानकृद् 
वेरानुबन्धः सूर्याचन्द्रमसावभिधावति ॥ २॥ 


पदार्थ यत्  जुन विस्तरतः  फैलिएको आधारमा 
प्रतपतः  ज्यादै तातो भएका मण्डलं  मण्डल छ योजनायतम्  दश हजार 
अद् तरणेः  ती सूर्यको तत्  त्यो मण्डल योजनको छ भनेर 


रालालन्द्री टीका 


पञ्चम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


आचक्षते  भन्दछन्, त्यसै गरी ्रयोदशसहस्रं  तेह हजार 


सोमस्य  चन्द्रमाको विस्तार 
द्वादशसहस्रं  बाह हजार 
योजन 

राहोः  राहको विस्तार 


योजन छ 

यः  जुन राहूले 

पवेणि  ओँसी र पूर्णिमामा 
तदुन्यवधानकृत्  सूर्य र 


२०५१ 
अध्याय २४ 


 अमुत पिउन नदिएर 
न 

न्धः  शत्रुता सिद्ध गर्न 
५४ न्त 

सूयाचन्द्रमसो  सूर्य र चनद्रलाई 
अभिधावति  आक्रमण गर्द 





ताक्यार्थ अत्यन्त तातो सूर्यको मण्डल दश हजार योजन दायोँबायाँ फैलिएको छ। त्यस्तै 
चन्द्रमण्डल बाह हजार योजन फैलिएको छ भने राहुको विस्तार तेह ॒ हजार योजन छ। 
अमृतपानको समयमा देवताहरूको बीचमा पस्दा सूर्य र चन्द्रले आफ्नो भेद खोलिदिएका कारण 
रिसाएको हनाले यस राहुले ओँसी र पूर्णिमामा क्रमशः सूर्य र चन्द्रमालाई आक्रमण गर्दछछ। 


टिप्पणी  देवता र दानव मिलेर समुद्र मन्थन गर्दा अमृत प्राप्त भयो । त्यो अमृत कसले लिने 
भन्ने बारेमा देवता र दानवबीच रगडा भयो । यसै क्रममा भगवान् विष्णुले मोहिनी रूप धारण 
गरेर देवता र दानवका अगाडि उपस्थित भई उक्त अमृत बराबर भाग लगाददिने आश्वासन 
दिनुभयो । मोहिनीरूप धारण गरेका भगवान् विष्णुको उक्त प्रस्तावमा देवता र दानव दुबैथरीले 
सहमति जनाए। यसपच्ि मोहिनीरूप भगवान् विष्णुले अमृत बांदा राहु देवताको बीचमा घुसेको 
थियो। यो रहस्य सूर्य र चनद्रले भगवान् विष्णुलाई बताएको हूनाले विष्णुले चक्रले शिर काटी 
शरीरदेखि छुटयाइदिनुभएको हुनाले राह सूर्य र चन्द्रमाप्रति क्रुद्ध भएको हो । 


तन्निरम्योभयत्रापि भगवता रक्षणाय प्रयुक्तं सुदशनं नाम भागवतं 
दयितमस्त्रं तत्तेजसा दुविंषहं मुहुः परिवतंमानमभ्यवस्थितो 
मुहूत॑मुद्धिजमानस्चकितहदय आरादेव निवतेते तदुपरागमिति 
वदन्ति लोकाः ॥ ३॥ 


पदढार्थ 

तत्  त्यो सूर्य र चन्द्रलाई 
राहुले आक्रमण गर्छ भन्ने 
निरम्य  सुनेर थाहा पाएर 
उभयत्र  सूर्य र चन्द्र दुबैको 
अपि  पनि 

रक्षणाय  रक्षाका लागि 
भागवतं  भगवान्को 
सुदशंनं नाम  सुदर्शन नाम 
गरेको 

दयितम्  प्रिय 


अस्त्रं  अस्त्रलाई 

भगवता  भगवानूले 

प्रयुक्तं  प्रयोग गर्नुभएको 
मुहुः  सर्धै 

परिवतंमानम्  घुमिरहेको 
तेजसा  तेजले 

दुविंषहं  सहनै नसकिने 

तत्  त्यो सुदर्शन चक्र देखेर 
अभ्यवस्थितः  सामने भएकोले 
मुहूतम्  एकच्छिन 
उद्िजमानः  तर्सिएको र 


चकितहदयः  हदय कपिर 
चकित भएको राहू 

आरात् एव  नजिकेबाट 
निवतेते  फर्कन्छ 

लोकाः  मनुष्यहरू 

तत्  त्यो अमृत पिउन नदिन 
मारमा बसेर सूर्य र चन्द्रलाई 
आक्रमण गर्ने राहुको कर्मलाई 
उपरागम् इति  ग्रहण भनेर 
वदन्ति  भन्दछन् 





रामालन्द्री टीका 


२०५२ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २४ 


वाक्यार्थ राहको आक्रमणबाट सूर्य र चन्द्रलाई बचाउन भगवानूले आफ्नो प्रिय सुदर्शन 
चक्रलाई नियुक्त गरिदिनुभएको छ । निरन्तर घुमिरहने सुदर्शन चक्रको असह्य तेजदेखि उराएर त्यो 
राहु एकै चिनपच्छि सूर्य र चन्द्रमाको नजिकबाट हट्दछ । यही सूर्य र चन्द्रको अगाडि राहु रह॑दाको 


समयलाई मानिसहरू ग्रहण भन्दछन् । 


ततोऽधस्तात् सिद्धचारणविद्याधराणां सदनानि तावन्मात्र 
पव ॥ ४॥ 
पदार्थ सिद्धचारणविद्याधराणां  सिद्ध, तावन्मात्रे  त्यतिके परिमाणमा 
ततः  त्यस राहुदेखि चारण र विद्याधरका एव  ने छन् 
अधस्तात्  तल सदनानि  निवासस्थानहरू 


ताक्यार्थ राहुदेखि दश हजार योजन तल सिद्ध, चारण र विद्याधरहरूको निवासस्थान त्यतिकै 
परिमाणका रहेका छन् । 


ततोऽधस्ताद् यक्षरक्षःपिशाचप्रेतभूतगणानां विहाराजिरमन्तरिकष 
यावद् वायुः प्रवाति यावन्मेघा उपलभ्यन्ते ॥ ५॥ 


पढार्थ प्रवाति  वेगले बहन्छ यक्ष, राक्षस, पिशाच, प्रेत र 
ततः  सिद्ध आदि बस्ने त्यस यावत्  जहांसम्म भूतका गणहरूको 

स्थानदेखि मेघाः  बादलहरू विहाराजिरम्  विहारस्थान 
अधस्तात्  तल उपलभ्यन्ते  पादन्छन् अन्तरिक्षं  अन्तरिक्ष लोक छ 
यावत्  जहाँसम्म त्यहां सम्म 

वायुः  वायु यक्षरक्षःपिशाचप्रेतभूतगणानां  





ताक्यार्थ सिद्धहरूको लोकदेखि तल जहांसम्म वायु बहन्छ र बादल देखिन्छ त्यस ॒ठार्द॑लाई 
अन्तरिक्ष लोक भनिन्छ। यस लोकमा यक्ष, राक्षस, पिशाच, प्रेत र भूतहरू विहार गर्दछन् । 


ततोऽधस्ताच्छतयोजनान्तर इयं पृथिवी यावद्धंसभासश्येन 

सुपणांद्यः पतत्तिप्रवरा उत्पतन्तीति ॥ ६॥ 
पदार्थ इयं पृथिवी  यो पृथिवीलोक छ 
ततः  त्यो अन्तरिक्ष लोकदेखि यावत्  जहांसम्म 


शातयोजनान्तरे  सय योजन हंसभासद्येनसुपणांदयः  हांस, त्यहांसम्म पृथिवी फैलिएको 
अधस्तात्  तल गिद्ध, बाज, गरुड आदि छ 


ताक्यार्थ अन्तरिक्षलोकदेखि सय योजन तल यो पुथिवी लोक रहेको छ । जहाँ सम्म हँस, गिद्ध, 
बाज, गरुड आदि पक्षीहरू उडन सक्छन् त्यहांसम्म पृथिवीलोकको सीमा मानिन्छ। 


पतत्तिप्रवराः  श्रेष्ठ पक्षीहरू 
उत्पतन्तीति  उडदछन् 





रामालन्द्री टीका 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


२०५२ 


अध्याय २४ 


उपवणिंतं भूमेयंथासन्निवेशावस्थानमवनेरप्यधस्तात् सप्त भूविवरा 
एकेकशो योजनायुतान्तरेणायामविस्तारेणोपक्कप्ता अतलं वितलं 
सुतलं तलातलं महातलं रसातलं पातालमिति ॥ ७ ॥ 


पदार्थ महातरं रसातलं पातालम् इति  
भूमेः  पृथिवीको अतल, वितल, सुतल, तलातल, 
सन्निवेशावस्थानम्  स्थिति र॒महातल, रसातल र पाताल नाम 
विस्तार भएका 

यथा  जस्तो छ त्यस्तै सप्त भूविवराः  सात ओटा 
उपवणिंतं  व्याख्या गरियो लोक छन् ती लोकटरू 


अवनेः अपि  पृथिवीदेखि पनि एकैकशः  एकएक गरी 
अधस्तात्  तल योजनायुतान्तरेण  दशदश 
अतलं वितलं सुतलं तलातलं हजार योजन तल अर्थात् 


भूलोकदेखि दश हजार योजन 
तल अतल, अतलदेखि दश 
हजार योजन तल वितल आदि 
क्रमले स्थित छन्  
आयामविस्तारेण  ती प्रत्येक 
लोकहरू दशहजार योजन 
विस्तरत सीमामा 

उपक्छप्ताः  लम्बाइ र 
चौडादमा फैलिएका छन् 





ताक्यार्थ पृथिवीदेखि तल अतल, वितल, सुतल, तलातल, महातल, रसातल र पाताल नामका 
सात ओटा लोकहरू रहेका छन्। एउटादेखि अर्को लोक दशहजार योजन दूरीमा रहेका यी प्रत्येक 


लोकको लम्बाई र चौडाई पनि दश हजार योजन रहेको छ। 


एतेषु हि बिलस्वर्गेषु स्वगांदप्यधिककामभोगेरवयांनन्दभूति 


सुसमद्धभवनोद्यानाकरीडविहारेषु दैत्यदानवकाद्रवेया 


नित्यप्रमुदितातुरक्तकलत्रापत्यबन्धुसुहदनुचरा गृहपतय ईरवराद् 
प्यप्रतिहतकामा मायाविनोदा निवसन्ति ॥ ८॥ 


पदार्थ एतेषु हि  यिन 

स्वगांत् अपि  स्वर्गभन्दा पनि बिटस्वगेषु  पृथिवीभन्दा तल 
अधिककामभोगेर्वयांनन्दभूति रहेका स्वर्मभन्दा पनि सुन्दर 
विभूतिभिः  धेरै विषयभोग, अतल आदि लोकहरूमा 
एश्वर्य, आनन्द, प्रभाव र नित्यप्रमुदितातुरक्तकलत्रापत्य 
सम्पत्तिहरूद्रारा बन्धुसुहृदयुचराः  परस्पर 
सुसमृद्धभवनोद्यानाकीडविहारेषु  अनुरक्त भएका स्च प्रसन्न 
समृदधिपूर्ण महल, महलका पत्नी, पुत्र, बन्धु, मित्र र 
वरिपरि बर्गैचा क्रीडास्थल र॒ नोकरहरूले युक्त 
विहारभूमिहरू भएको गृहपतयः  सदगृहस्थहरू तथा 


्  दैत्य, 
दानव र नागहरू 

ईङवरात् अपि  शक्तिसम्पन्न 
इन्द्र॒ आदि देवताहरूबाट पनि 
अप्रतिहतकामाः  कटहिल्यै पनि 
मनोरथ विफल हुन नसक्ने 
मायाविनोदाः  पारस्परिक 
प्रममा प्रसन्न भएका दैत्य 
दानव र गृहस्थहरू 

निवसन्ति  सु खपूर्वक बस्दछन् 





रामालन्द्री टीका 


२०५ 
पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २४ 


ताक्यार्थ स्वर्गभन्दा पनि उत्तम यी पाताल आदि पुथिवीभन्दा तलका लोकहरू विषयभोग, 
एश्वर्य, आनन्द, प्रभाव र धनसम्पत्तिले परिपूर्ण छन्। यहांको वेभवपूर्ण भवन, उद्यान र 
क्रीडास्थलहरूमा इन्द्र॒ आदि देवताहरूले पनि बाधा पु्याउन नसक्ने, दैत्य, दानव, नाग र 
सदगृहस्थहरू बन्धु बान्धवसहित अत्यन्त प्रसन्न भएर विहार गर्दछछन्। 
येषु महाराज मयेन मायाविना विनिमिंताः पुरो नानामणिप्रवर 
प्रवेकविरचितविचित्रभवनप्राकारगोपुरसभाचेत्यचत्वरायतनादिभिनांगा 
सुरमिथुनपारावतज्चुकसारिकाकीणंकृत्रिमभूमिभिविवरेश्वरगृहोत्तमे    


मिथुनपारावतश्युकसारिकाकीणं 
समलङ्कृताश्चकासति ॥ ९॥ 





पदढार्थ   अनेक मेनाको जोडीले व्याप्त कृत्रिम 
महाराज  हे राजा परीक्षित्  शरेष्ठ मणिहरूद्रारा भूमिहरूद्रारा तथा 
्    न्द 
येषु  जुन अतल आदि लोकमा निर्मित विचित्र भवन, पर्खाल, विवरेर्वरगृहात्तमैः  पातालका 


मायाविना  मायावी पुरदार, सभागुह, चैत्य, आंगन र अधिपतिहरूको सुन्दर र धेष्ठ 
मयेन  मयनामक दानवद्रारा यज्ञशालाहरूद्रारा तथा भवनहरूदरारा 

विनिमिंताः  बनादइएको नागासुरमिथुनपारावतञ्चुक  समलद्कृताः  सजिएका 
नानामणिप्रवरप्रवेकविरचित सारिकाकीणंकृत्रिमभूमिभिः  पुरः  सहरहरू 





विचित्रभवनप्राकारगोपुरसभा नाग र असुर एवं परेवा, सुगा र चकासति  शोभायमान छन् 


ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! यी अतल, वितल आदि लोकहरूमा महामायावी मय दानवले 
बनाएका अत्यन्त सुन्दर अनेक नगरहरू फल्मलाद्रहेका छन्। यहाँका भवन, पर्खाल, सहरका द्वार, 
सभाभवन, मन्दिर, आंगन र यज्ञशालाहरू अमूल्य मणिले बनेका छन्। यी लोकका 
अधिपतिहरूका भव्य भवन र बर्गँचाहरू विभिन्न प्रकारका नाग, असुर, परेवा, सुगा, मेना 
आदिका दम्पति र तिनका सुमधुर बोलीले मनमोहक बनेका छन्। सुन र मणिले बनेका हदा 
यहाँको भूमि नै प्रकाशमय बनेको छ। 


उद्यानानि चातितरां मनहइन्द्रियानन्दिभिः कुसुमफलस्तबकसुभग 
किसटख्यावनतरूचिरविरपविरपिनां ठताङ्गालिद्धितानां श्रीभिः 
समिथुनविविधविहद्गमजलारायानाममर्जलपूणानां सषकुलो 
ल्लङ्घनक्चुभितनीरनीरजकुमुदकुवलयकहारनीलोत्पललोहितशत 
पत्रादिवनेषु कृतनिकेतनानामेकविहाराकुलमघुरविविघस्वनादिभि 
रिन्द्रियोत्सवेरमरलोकभिियमतिरायितानि ॥ ९०॥ 


रामालन्द्री टीका 


पञ्चम स्कन्ध 

पदढार्थ 

अतितरां  जुन अतल आदि 
लोकमा अत्यन्त 
मनइन्द्रियानन्दिमिः  मन र 
इन्द्रियहरूलाई आनन्दित बनाउने 


ठताङ्गालिद्खितानां  विभिन्न 
लहराहरुद्रारा बेरिएको 
कुसुमफलस्तबकसुभगकिंसलया 
वनतरुचिरविरपविटपिनां  फूल 
र फलका गुच्छा र कोमल 
पालुवाले भकेका सुन्दर हंगा 
भएका वृक्षहरूको तथा 
अमल्जलपू्णानां  निर्मल 
जलले भरिएका 


श्रीमद्भागवत 


समिथुनविविधविहद्गमजला 
रायानाम्  विभिन्न जोडी 
चराहरूले सुशोभित 
जलाशयहरूको 

श्रीमिः  शोभाद्रारा तथा 
खषकुलोल्लङ्घन्षुभितनीर 
नीरजकुमुदकुवल्यकहारनीलो 
त्पललोहितशतपत्रादिवनेषु  वी 
जलाशयमा बस्ने माछाका 
समूहको उफरिने, खेल्ने आदि 
क्रीडाले हल्लिएको पानीमा 
भएका कमल, कुमुद, कुवलय, 
कह्लार, नीलकमल, रक्तकमल, 
सयपत्रीकमल आदि विभिन्न 





२०५५ 
अध्याय २४ 


कमलका फूलहरूको वनमा 
कृतनिकेतनानाम्  घर बनाएका 
चराहरूका 
एकविहाराकुलमघुरविविधस्वना 
दिभिः  अखण्ड विहारका 
लागि व्याकुल पक्षीहरूका 
विभिन्न प्रकारका मधुर 
आवाजहरुद्रारा 

इन्द्रियोत्सवेः  इन्द्रियलाई दिने 
आनन्दले 

अमरलोकश्चियम् च  देवताका 
लोक स्वर्गको शोभालाई समेत 
अतिरशायितानि  जितने 
उद्यानानि  बगँचाहरू छन् 


ताक्यार्थ यहँका सुन्दर बर्गँचाहरूले देवलोकका बगँचालाई पनि माथ गर्दछन् किनभने यी 
बरगँचामा लहराहरूले सुशोभित अत्यन्त सुन्दर विभिन्न वृक्षहरू छन्, ती वृक्षका हाँगाहरू राम्रा 
राम्रा फलपफूलका दुप्पाले र कोमल कोपिलाहरूको भारले ढुकेका छन् । डिलमा बसेका विभिन्न 
प्रकारका चराचुरुङ़ीका जोडी र रङ़ीचङ़ी माछाले युक्त भएका तथा निर्मल पानीले भरिपूर्ण भएका 
त्यहाँका अनेक पोखरीको शोभा पनि अपूर्वं छ। ती पौखरीहरूमा कमल, कुमुद सेतो चन्द्रकमल, 
कुवलय चन्द्रकमल, कह्लार सांखमा फुल्ने सेतो कमल, नीलकमल, रक्तकमल, सयपत्रीकमल 
आदि विभिन्न जातका कमलहरू स्थ फलिरहेका हृन्छन्। ती सुन्दर कमलको वनमा बसेर 
कराइरहने चराहरूको मनै हर्ने मधुर ध्वनिले स्वर्गीय आनन्दलाई पनि खल्लो पार्दछ्छन्। 


यत्र ह वाव न भयमहोरात्रादिभिः कालविभागेरुपलक्ष्यते ॥ १९॥ 


पढार्थ अहोरात्रादिभिः  अहोरात्र आदि भयम्  डर 

यत्र  जुन अतल आदि लोकमा काठविभागेः  समयको न उपलक्ष्यते  हदेन 

ह वाव  निश्चयने विभाजनका कारणले 

ताक्यार्थ ती अतल आदि लोकमा दिन, रात आदि काल विभाजन हदेन, अतः कालबाट हुने 
कुनै पनि भय यहाँ हूदेन । 


यत्र हि महाहिप्रवररिरोमणयः सवं तमः प्रबाधन्ते ॥ १२॥ 


पढार्थ महाहिप्रवरशिरोमणयः  ठला सर्वं  सम्पूर्ण 
यत्र  जुन अतल आदि लोकमा ठुला नागका शिरमा हुने शरेष्ठ तमः  अन्धकारलाई 
हि  निश्चय नै मणिहरूले प्रबाधन्ते  हटाइदिन्छन् 


रामालन्द्री टीका 


२०५६ 
पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २४ 
वाक्यार्थ ती अतल आदि लोकको अन्धकारलाई यहाँ बस्ने ठलाटुला नागहरूको शिरमा 
रहेका मणिको प्रकाशले नष्ट गर्द । 
न वा एतेषु वसतां दिव्योषधिरसरसायनान्नपानस्नानादिभिराधयो 
व्याधयो त् वलीपलितजरादयश्च   ५  देहवेवण्यदो्गन्ध्यस्वेद त् 
व्याघया वलीपलितजरादयश्च न्घ्यस्वद् 


   ्  


क्टमग्लानारात वयाऽवस्थार्च भवान्त ॥ १३॥ 
पदढार्थ  कारणले घटने, शरीर गनाउने, पसिना 
वा  अथवा आधयः व्याधयः च  मानसिक आउने, थाक्ने, उत्साह क्षीण हुने 
एतेषु  यी लोकटरूमा र शारीरिक रोगहरू जस्ता 


वसतां  बस्ने प्राणीहरूको वलीपलितजरादयः  छला वयः अवस्थाः च  शरीरमा 
दिव्योषधिरसरसायनान्नपान चाउरिने, केश फुल्ने बुदयादईं र॒ उमेर अवस्थाअनुसार आउने 
स्नानादिभिः  दिव्य ओषधि, देहवेवण्यदोगंन्ध्यस्वेदक्लम समस्याहरू पनि 

रस, रसायन, अन्न, पान र स्नानग्कानिः इति  शगीरको कान्ति न भवन्ति  हैदेनन् 

ताक्यार्थ यी अतल आदि लोकका निवासीहरूले दिव्य ओषधि, रस, रसायन, अन्न, पान र 
स्नान आदिको सेवन गर्ने हुनाले उनीहरूलाई मानसिक तथा शारीरिक कुनै पनि रोग लाग्दैन। 
उनीहरूको शरीरमा छला चाउरी पर्ने, कपाल फुल्ने, नै, बुढो हने, शरीरको तेज हराउने, शरीर 
गनाउने, पसिना आउने, थकादइ लागने, अल्छी लाग्ने, आयु तथा शरीरको अवस्था फेरिने आदि 
जस्ता कुनै पनि समस्या आँदैनन्। 


न॒हि तेषां कल्याणानां प्रभवति कुतश्चन मूत्युविना 
भगवत्तेजसर्चकरापदेशात् ॥ १४ ॥ 








पदार्थ मृत्युः  मृत्यु चक्रापदेशात्  सुदर्शन चक्र 
कल्याणानां  परम भाग्यशाली हि  निश्चय नै विना  विना 

तेषां  ती अतल आदि भगवत्तेजसः  भगवान्को कुतर्चन  कतेबाट पनि 
लोकवासी प्राणीहरूको तेजस्वी न प्रभवति  हन सक्दैन 


ताक्यार्थ अति भाग्यमानी यी अतल आदि लोकमा बस्ने प्राणीहरूको मृत्यु भगवान्को तेजस्वी 
सुदर्शन चक्रदेखि बहक अरू कुनै साधनबाट हुन सक्दैन। 


यस्मिन् प्रविष्टेऽसुरवधूनां प्रायः पुंसवनानि भयादेव स्रवन्ति पतन्ति 
च ॥ १५॥ 


पदार्थ यस्मिन्  जुन सुदर्शन असुरवधूनां  दैत्यपत्नीहरूको 
प्रायः  धेरैजसो प्रविष्टे  आदा पुंसवनानि  गर्भहरू 


रामालन्द्री टीका 


पञ्चम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


भयात् एव  डरका कारण नै स्रवन्ति  तुहिन र 
ताक्यार्थ सुदर्शनचक्रको प्रवेश हुने बित्तिकै त्यसको उरले प्रायः त्यहाँका दैत्यपत्नीहरूको गर्भ 


२०५७ 


अध्याय २४ 


पतन्ति च  पतन हुने पनि गर्छ 


अथातठे ् पु पु न ३ ३ त 
अथातरे मयपुत्रोऽसुरो बलो निवसति येन ह वा इह सृष्टाः 
षण्णवतिमांयाः कारचनाद्यापि मायाविनो धारयन्ति यस्य च 


न्द, ९ 


जृम्भमाणस्य मुखतस्त्रयः स्त्रीगणा उदपद्यन्त स्वेरिण्यः कामिन्यः 
पुंश्चल्य इति या वै बिलायनं प्रविष्टं पुरुषं रसेन हाटकाख्येन 
स्वविलासावलोकनातुरागस्मितसंलापोपगृहनादिभिः 
रमयन्ति यस्मिन्नुपयुक्ते पुरुष ईरवरो ऽहं 
सिद्धोऽहमित्ययुतमहागजबलमात्मानमभिमन्यमानः कत्थते मदान्ध 


तुहिने गर्छ । 
साधयित्वा 
स्वैरं किल 
इव ॥ १६॥ 

पदार्थ 

अथ  यसरी 


अते  अतल लोकमा 
मयपुत्रः  मयको पुत्र 
बलः  बल नामक 
असुरः  दैत्य 

निवसति  बस्दछ 

येन  जुन बल असुरले 
हवा  निश्चयने 

इह  यस अतल लोकमा 


धारयन्ति  लिन्छन् जान्दछछन् 
जृम्भमाणस्य  हाइ गर्न 
लागेको 

यस्य च  जुन बलासुरको 
मुखतः  मुखबाट 

स्वैरिण्यः  स्वैरिणी आपनो 
जस्तै वर्ण भएको पुरुषसंग 
स्वतन्त्रतापूर्वक रमण गर्ने स्त्री 
कामिन्यः  कामिनी जोसंग 
पनि रमण गर्ने स्त्री 


षण्णवतिः  छयानन्बे प्रकारको पुंश्चल्यः इति  पुंश्चली पोल 


मायाः  माया 

सृष्टाः  रच्यो 

अद्य अपि  अहिले पनि 
मायाविनः  कोटीकोही 
मायावी पुरुषहरू 
कार्चनः  ती छयानव्बे 
मायामध्ये केटी मायालाई 


जाने स्त्री गरी 

त्रयः  तीन प्रकारका 
स्व्रीगणाः  स््रीहरू 
उदपद्यन्त  उत्पन भए 
याःवे  जुन ती स््रीहरू 
बिलायनं  अतल लोकमा 
प्रविष्टं पुरुषं  बस्ने पुरुषलाई 





हाटकाख्येन  हाटक नाम 
गरेको 

रसेन  रसद्रारा 

साधयित्वा  सम्भोगका लागि 
सामर्थ्यवान् बनाएर 
स्वविलासावलोकनानुरागस्मित 
संलापोपगृहनादिभिः  आपनो 
असाधारण हाउभाड आदि 
विलासले, कटाक्ष, अनुराग, 
मुस्कान, प्रणयालाप, आलिङ्गन 
आदिद्रारा 

स्वेरं किल  यथेष्ट 

रमयन्ति  रमण गरा्ंछन् 
यस्मिन्  जुन हाटकरस 
उपयुक्ते  पिएपछ्ि 

मदान्धः इव  मदले अन्ध पुरुष 
ठँ 
आत्मानम्  आपू लाई 


रामालन्द्री टीका 


२०५८ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २४ 
अयुतमहागजबलम्  दश हजार पुरुषः  पुरुष अहम्  म 

ठुला हात्ती ४ बलियो भएको अहं  म सिद्धः इति  सिद्ध हँ भनी 
अभिमन्यमानः  सोच्ने ईवरः  ईश्वर हं कत्थते  भन्दछ 


वाक्यार्थ अतल लोकमा बल नाम गरेको मय दानवको छोरो बस्दछ। यस मय दानवले 
छयानब्बे प्रकारका मायाको सृष्टि गरेको छ । अहिले पनि कोहीकोही मायावी पुरुषले छयानव्बे 
प्रकारका मायामध्ये कुनैकुनै माया जान्दछन् । एक पटक हाद गर्न लाग्दा त्यस मय दानवका 
मुखनाट स्वैरिणी आफूसमानको वर्ण हुने पुरुषसंग रमण गर्ने स्त्री, कामिनी जोसंग पनि रमण 
गर्न स्त्री र पुंश्चली अत्यन्त चञ्चल स्वभाव भएकी स्त्री गरी तीन प्रकारका स्त्रीहरू प्रकट 
भए । यिनीहरूले यस लोकमा रहने पुरुषहरूलाई हाटक नाम गरेको रस पिलाएर सम्भोगका लागि 
समर्थ बनाई आफ्नो प्रेमपूर्ण हाउभाउ, मुस्कान, आलिङ्गन आदिद्रारा मुग्ध पार्द आफनो इच्छा 
अनुसार क्रीडा गर्वछन्। त्यो हाटक रस पिई मदान्ध बनेका एवं दश हजार हात्तीको समान बल 
भएका वी पुरुषहरू म ईश्वर हः म सिद्ध हँ भन्दै हिंड्दछन्। 
ततोऽधस्ताद् वितले हरो भगवान् हाटकेश्वरः स्वपाष॑दभूतगणावृतः 
प्रजापतिसर्गोपवृंहणाय भवो भवान्या सह मिथुनीभूत आस्ते यतः 
सरित्प्रवरा भवयोर्वीर्येण  
प्रवृत्ता ट हाटकी नाम भवयोर्वीर्येण यत्र 
चित्रभानुमांतरिश्वना समिध्यमान ओजसा पिबति तन्निष्ठ्यूतं 
हाटकाख्यं सुवणं भूषणेनासुरेन्द्रावरोधेषु पुरुषाः सह 
पुरुषीभिधांरयन्ति ॥ १७॥ 
पदार्थ स्वपाष॑द्भूतगणावृतः  आफ्ना 
ततः  त्यो अतल लोकभन्दा पार्षद भूतगणहरूले सहित भएर 
अधस्तात्  दश हजार योजन आस्ते  बस्नुहन्छ 
तल रहेको यतः  जुन वितलबाट 
वितठे  वितल लोकमा भवयोः  शिव र पार्वतीको 
प्रजापतिसर्गोपवृंहणाय  ब्रह्माले वीर्येण  शक्तिले 
गर्ने सुष्टिको वृद्धिका लागि हाटकी नाम  हाटकी नाम 
भवान्या सह  पार्वतीले सहित भएकी 


मिथुनीभूतः  जोडी भएर सरित्प्रवरा  श्रेष्ठ नदी 
हाटकेश्वरः  हाटकेश्वर नामक प्रवृत्ता  बगेकी छन् 


समिध्यमानः  धपक्क बलेका 
चित्रभानुः  अग्निले 

ओजसा  बलपूर्वक 

पिबति  जल पिर्ठंछन् 
तन्निष्द्यूतं  ती चित्रभानुले 
थुकेर बनेको 

हाटकाख्यं  हाटक नाम गरेको 
सुवणं  सुनलाई 

पुरुषाः  पुरुषहरूले 
असुरेनद्रावरोधेषु  दानवराजको 


हरः  भक्तहरूका पाप नाश गर्नयत्र  जुन यो वितलमा 
भगवान् भवः  भगवान् शङ्र॒ मातरिश्वना  वायुद्रारा 


अन्तःपुरमा 





पुरुषीभिः सह  स्त्रीहरूले सहित 


रामालन्द्री टीका 


२०५९ 
पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २४ 


भएर भूषणेन  गहनाको रूपमा धारयन्ति  धारण गर्दछन् 


ताक्यार्थ अतल लोकभन्दा तल रहेको वितल लोकमा हाटकेश्वर भगवान् शङ्कर ब्रह्माको 
सुष्टिको निरन्तरताको लागि भवानी र आप्ना पार्षदहरू सहित विहार गर्दै बस्नुहुन्छ । त्यहं 
भवानीशङ्रको शक्तिट्रारा हाटकी नाम गरेकी पवित्र नदी बग्दछिन्। वायुले प्रेरित भएका अग्निले 
यस नदीको जल उत्साहपूर्वक पिंदछन्। ती चित्रभानुले धथुकेर बनेको हाटक नामक सुनलाई 
देत्यराजका दरबारका स्त्री र पुरुषहरूले गहनाको रूपमा धारण गर्वछन् । 


ततोऽधस्तात् सुतठे उदारश्रवाः पुण्यङ्टोको विरोचनात्मजो 
बलिभंगवता महेन्द्रस्य परियं चिकीषंमाणेनादितेकन्धकायो भूत्वा 
वटुवामनरूपेण पराक्षिप्तरोकत्रयो भगवदनुकम्पयेव पुनः प्रवेशित 
इन्द्रादिष्वविद्यमानया सुसमृद्धया भ्रियामिजुष्टः स्वधर्मेणाराधयं 
स्तमेव भगवन्तमाराधनीयमपगतसाध्वस आस्तेऽधुनापि ॥ १८ ॥ 


पढार्थ वटुवामनरूपेण  वामनरूप  समृद्धिपूर्ण 

ततः  त्यो वितलभन्दा दश वटक ब्रह्मचारीको भेष श्रिया  सम्पत्तिद्रारा 

हजार योजन लिएका अभियुष्टः  भोग गरिरहेका 
अधस्तात्  तल रहेको भगवता  भगवान् नारायणद्रारा अपगतसाध्वसः  इन्द्र आदि 
सुतठे  सुतल लोकमा पराक्षिप्तलोकत्रयः  तीन देवताबाट प्राप्त हुने भयदेखि 
उदारश्रवाः  परम यशस्वी पाउको नि्हले तीनै लोक निश्चिन्त भएका बलि 
पुण्यरखोकः  पवित्र चरित्रवालालिदएका स्वधर्मेण  भगवानूदरारा उपदिष्ट 
विरोचनात्मजः  विरोचनका पुनः  फेरि आफनो धर्मको आचरण गर्दै 
पुत्र भगवदनुकम्पया एव  आराधनीयम्  परम पूजनीय 
बलिः  बलि महाराजले भगवान्को दयाले नै तम् एव  उनै वामनरूप 
महेन्द्रस्य  इन्द्रको प्रवेरितः  सुतलमा पठाइएका भगवन्तम्  भगवान्लाई 
प्रियं  कल्याण र आराधयन्  पूजा गर्दै 
चिकीष॑माणेन  गर्न चाहने इन्द्रादिषु  इन्द्र आदि देवतामा अघुना अपि  अहिले पनि 
अदितेः  अदितिबाट पनि आस्ते  बसिरहेका छन् 
ठन्धकायः भूत्वा  जन्म शरीर अविद्यमानया  नभएको 

ग्रहण गरेर सुसमृद्धया  अत्यधिक 





ताक्यार्थ वितल लोकभन्दा तल रहेको सुतल लोकमा महायशस्वी पवित्र कीर्तिं विरोचनका 
छोरा, राजा बलि बस्दछन् । इन्द्रको कल्याण गर्न अदितिको गर्भवाट वामनको रूपमा जन्मनुभएका 
भगवान् नारायणले तीन पाउमा सम्पूर्ण राज्यसम्पत्ति हरण गरेर पनि फेरि कृपा गरेर यी 


रामालन्द्री टीका 


२०६० 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २४ 


बलिराजालाई सुतल लोकको राजा बनाइदिनुभएको हो । इन्द्रको भन्दा बढता सम्पत्ति भएका यी 
बलिराजा आज पनि आफ्ना धर्म र आचरणअनुसार परमपूज्य भगवान् वामनको आराधना गरेर 
बसेका छन्। 


नो प्ेतत् साक्षात्कारो भूमिदानस्य यत् तद् 


भगवत्यद्नोषजीवनिकायानां ्  ५ जीवभूतात्मभूते ४ ९ कत् 
भगवत्यरोषजीवनिकायानां ठ परमात्मनि वासुदेवे 
तीथंतमे पात्र उपपन्ने परया श्रद्धया परमादरसमाहितमनसा 
सम्प्रतिपादितस्य साक्षादपवगंदवारस्य यद् बिलनिल्येशवरय॑म् ॥ १९॥ 





पढार्थ भगवति वासुदेवे  भगवान् गरिएको 

यत्  जुन वासुदेव रूप साक्षात्  साक्नात् 
बिखनिख्येरुवयंम्  भूविवर वा परमात्मनि  परमात्मालाई अपवर्गदयारस्य  मोक्षदरार 
सुतल लोकको एेश्वर्य छ पात्रे  सत्पात्रको रूपमा भएको 

एतत्  यो उपपन्ने  प्राप्त गररेपछ्छि भूमिदानस्य  त्रिलोकरूप 
अरोषजीवनिकायानां  सम्पूर्ण परया  अत्यन्त भूमिदानको 
प्राणीसमूहहरूका श्रद्धया  श्रद्धाले युक्त साक्षात्कारः  फल 
जीवभूतात्मभूते  जीवको परमादरसमाहितमनसा  परम नो एव  हुन सक्दैन 
रूपमा रहनुहुने आत्मस्वरूप र॒आदरका कारण स्थिर मनद्रारा 

तीथंतमे  सबै जीवका नियन्ता सम्प्रतिपादितस्य  समर्पण 


ताक्यार्थ राजा बलिले साक्षात् भगवान् नारायणलाई श्रद्धापूर्वक गरेको भूमिदानको फल केवल 
सुतल लोकको एेश्वर्य प्राप्त गर्नु मात्र पर्याप्त छैन । सम्पूर्ण प्राणीका आत्मा र नियन्ताको रूपमा 
रहनुहुने परमात्मालाई सत्पात्रको रूपमा पाएर उहाँ लाई श्रद्धापूर्वक एकाग्र भई गरिएको त्यो 
भूमिदानको फल अनित्य एेश्वर्य मात्र हुन सक्देन, मोक्ष मात्र त्यसको उचित फल हो। 


वितरण कुनै पनि उदात्त कर्म, कठोर साधना वा तपस्याको परम फल भनेको मोक्ष नै हो। 
तपस्या आदिबाट ेश्वर्य आदि फल पनि प्राप्त हुन सक्छ तर त्यो अनित्य छ, एक दिन त्यसको 
नाश ह॒न्छ। यसर्थ परमात्माको प्राप्ति र त्यसबाट प्राप्त हुने मोक्ष ने मुख्य फल हुन्छ भन्ने 
देखाउनका लागि नै यहां बलिले साक्षात् भगवान् नारायणलाई श्रद्धापूर्वक गरेको उदात्त कर्म 
भूमिदानको फल केवल सुतल लोकको एश्वर्य प्राप्त गर्नु मात्र पर्याप्त होइन भनिएको हो । 


यस्य ह वाव श्ुतपतनप्रस्खलनादिषु विवशः सकृन्नामाभिगृणन् 
पुरुषः कमम॑बन्धनमजञ्जसा विधुनोति यस्य॒ हैव प्रतिबाधनं 
मुसक्षवोऽन्यथेवोपलभन्ते ॥ २०॥ 


रामालन्द्री टीका 


२०६९१ 





पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २४ 
पढार्थ यस्य  जुन परमात्माको यस्य ह एव  जुन कर्मबन्धनको 
्ुतपतनप्रस्खलनादिषु  हाच्छिनाम अभिगृणन् नामोच्चारण प्रतिबाधनं  विनाशका लागि 
गर्दा, लड्दा, चिप्लँदा यस्ता गर्दा मुमुक्षवः  मूमृक्चुहरू 
अवस्थामा कमंबन्धनम्  कर्मबन्धनलाई अन्यथा एव  साड ख्य, योग 
विवशः  विवश भएको ह वाव  निश्चय ने आदिद्रारा प्रतिपादित क्लेशदायी 
पुरुषः  पुरुषले अञ्जसा  सजिलैसंग अनेक साधनहरूको 

सकृत्  एकपल्ट मात्र विधुनोति  नष्ट गर्द उपलभन्ते  आश्रय लिन्छन् 


ताक्यार्थ मुमुक्षुहरूले ठलो योग साधनद्वारा कष्टपूर्वक नष्ट गर्ने कर्मबन्धनलाई हाच्छिठं गर्दा, 
लडदा र चि्प्लंदा आत्तिएर एक पटक पनि भगवान्को नाम उच्चारण गर्न व्यक्तिले सजिलै नष्ट 
गर्द । साक्षात् भगवानूलाई गरेको भूमिदानको फल के होला ? 


तदुभक्तानामात्मवतां सर्वेषामात्मन्यात्मद आत्मतयेव ॥ २९॥ 





पदार्थ आत्मदे  आफ्नै स्वरूप प्रदान भगवानूमा 

तत्  त्यसैले गर्ने आत्मतया एव  आत्मभावले 
आत्मवतां  आपफ्ना ज्ञानी सर्वेषाम्  सम्पूर्ण प्राणीहरूका गरिएको भूमिदानको फल यत्ति 
भक्तानाम्  भक्तहरूलाई आत्मनि  आत्मारूप मात्र त होइन 


वाक्यार्थ त्यसैले आप्ना भक्त र ज्ञानीहरूलाई आपने स्वरूप प्रदान गर्ने र सम्पूर्ण प्राणीहरूका 
आत्मारूप भगवान्लाई भक्तिपूर्वक आत्मभावले गरिएको भूमिदानको फल सुतल लोकको एश्वर्य 
मात्र हुन सक्देन। 


न वे भगवान् नूनममुष्याुजग्राह यदुत पुनरात्मालुस्मृतिमोषणं 
मायामयभोगेरुवयैमेवातुतेति ॥ २२ ॥ 


पदार्थ यत् उत पुनः  किनभने भोगेरव्यम् एव  भोग र रेश्वर्य 
नूनम्  निश्चय नै आत्मानुस्मृतिमोषणं  ने 

अमुष्य  यी बलिलाई भगवान्को आफनो स्वरूपको अमुम्  यिनलाई 

भगवान्  भगवान्ले स्मृतिलाई चोर्ने विस्मृति गराउन अतनुत इति  विस्तार प्रदान 
वै  निश्चय नै मायामयं  माया पप्रकृतिको गर्नुभयो 

न अनुजग्राह  अनुग्रह गर्नुभएन कार्य भएको 





ताक्यार्थ यदि भगवान्ले बलिले गरेको सर्वस्व दानको सट्रामा आफैलाई भुलादइदिने अनित्य 
भोग र एश्वर्य मात्र दिनुभएको हो भने भगवानूले बलिलाई वास्तवमा अनुग्रह गर्नुभएन । 


यत् तद् भगवतानधिगतान्योपायेन याच्जाच्छलेनापहतस्वशरीरा 
वशोषितरोकत्रयो वरुणपाशेर्च सम्प्रतिमुक्तो गिरिदर्यां चापविद्ध 
इति होवाच ॥ २३॥ 


रालालन्द्री टीका 


१०९९ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २४ 
पदढार्थ जमिन माग्ने वहानाले सम्प्रतिसुक्तः  राम्री बन्धनमा 
यत् तत्  जुन ती बलिबाट अपहतस्वशरीरावरोषित पारिएका 

अनधिगतान्योपायेन  छलबाहेक लोकत्रयः  आपनो गिरिदर्यां  पर्वतीय गुफामा 
अरू कुनै उपाय प्राप्त नगरेका शरीरबाहेकको तीनै लोक हरण अपविद्धः च  थुनिएका बलिले 
भगवता  भगवानुद्रारा गरिएका र ह  निश्चय ने 

याच्जच्छलेन  चार पाड वरुणपादोः च  वरुणपाशद्रारा इति उवाच  यसो भनेका धिए 





ताक्यार्थ अरू कुनै उपाय नभएर भगवान्ले जमिन माग्ने वहानाले बलिको तीनै लोकको राज्य 
खोसी केवल शरीर मात्र बाँकी राख्नुभयो। त्यत्तिले पनि नपुगेर उसलाई वरुणपाशले बांधेर 
पर्वतको गुफामा फालिदिनुभयो । त्यस समयमा पनि बलिले यस्तो भनेका थिए 


नूनं बतायं भगवानर्थेषु न निष्णातो योऽसाविन्द्रो यस्य सचिवो 
मन्त्राय वृत एकान्ततो बृहस्पतिस्तमतिहाय स्वयमुपेन्द्रेणात्मान 
मयाचतात्मनस्वारिषो नो एव तद्दास्यमतिगम्भीरवयसः कालस्य 
मन्वन्तरपरिवृत्तं कियल्लोकत्रयमिदम् ॥ २४॥ 





पदठार्थ अयं  यी इन्द्र भोगने 

यः असो  जुन यी अर्थेषु  आफ्नो प्रयोजनमा अयाचत  मागे मूर्खताले गरदा 
भगवान्  एेश्वर्यशाली न निष्णातः  सिपालु कछैनन् तटुदास्यम्  भगवान्को दासत्व 
इन्द्रः  देवराज इन्द्र छन् किनभने इन्द्रले नो  मागेनन् 

वृहस्पतिः  देवगुरु बृहस्पति तम्  ती भगवान्लाई अतिगम्भीरवयसः  अत्यन्तै 
यस्य  जसको अतिहाय  त्यागेर वेगशाली परिवर्तनशील वा 
सचिवः  सहायक सहयोगी स्वयम् उपेन्द्रेण  वामनरूपधारी क्षणिक 

छन् तथा साक्षात् नारायणद्रारा कालस्य  समयको हिसाबले 
मन्त्राय  विचार विमर्शका आत्मानम्  आणू म बलि मन्वन्तरपरिवृत्तं  एक 

लागि लाई मन्वन्तरसम्म मात्र रहने 
एकान्ततः  परम भक्तिपूर्वकं आत्मनः च  आफ्नो म इदम्  यो 

वृतः  नियुक्त गरिएका छन् बलिको लोकत्रयम्  तीन लोक त 

नूनं बत  निश्चय नै आशिषः एव  तीनै लोकको कियत्  कति हो र 


वाक्यार्थ दुःखको कुरा यी इन्द्र विद्रान् भएर पनि आफ्नो स्वार्थ पूरा गर्नमा सिपालु रहेनछन् 
किनभने देवगुरु बृहस्पतिजस्ता सल्लाहकार भएर पनि उनले भगवानूलाई माध्यम बनाएर मेरो 
राज्य मागे। सम्पूर्ण एेश्वर्यभन्दा ठुलो भगवान्को चरणकमलको सेवा नमागेर तुच्छ राज्यभोग 
मागनु निश्चय नै उनको मूर्खता हो । केवल एक मन्वन्तरसम्म मात्र रहने यी तीनै लोक तकेने 
महत्त्वपूर्ण वस्तु हुन् र ? 


रामालन्द्री टीका 


पञ्चम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


२०६ 


अध्याय २४ 


यस्यानुदास्यमेवास्मत्पितामहः किर वरे न तु स्वपत्यं 
यदुताकुतोभयं पदं दीयमानं भगवतः परमिति 
स्वपितरि ॥ २५॥ 


पदढार्थ 
खदु  निश्चय नै 


यत् उत  जुन 
अकुतोभयं  कतैनाट पनि भय 


अस्मत्पितामहः  हाम्रा हजुरबा नभएको 
प्रह्ादले असली स्वार्थ बुरेकोले भगवता  भगवान्ले 


स्वपितरि  आप्ना पिता 
हिरण्यकशिपु 
उपरते  मरेपछ्ि 


दीयमानं  दिन चाहेको 
स्वपित्र्यं  आफ्नो पिताको 
पदं किट  निष्कण्टक राज्य 


  ् 


मात भगवतापरतं खदु 


पनि 

भगवतः परम् इति  भगवान् 
देखि भिन्न वस्तु भन्ने बुफी 

न वव्रे  वरण गर्ुभएन 

यस्य  जुन भगवान्को 
अनुदास्यम् एव तु  दासता 
चाह याचना गर्नुभयो 





वाक्यार्थ यसै कारणले मेरा हजुरबुबा प्रह्ादले भगवान् नृसिंहको हातबाट आफ्ना पिता 
हिरण्यकशिपुको मृत्यु भएपचछि भगवत्सेवाकै वर मारनुभएको धियो । भगवान्ले निष्कष्टक राज्य 
दिन खोज्दा पनि त्यसले भगवान्देखि टाढा बनाउने सम्मेर उहाँले त्यसलाई स्वीकार नगरी केवल 
भगवान्को सेवा माग्नुभयो । 


तस्य महानुभावस्यानुपथममृजितकषायः को वास्मद्विधः 
परिहीणभगवदनुग्रह उपजिगमिषतीति ॥ २६॥ 
पदार्थ अमृजितकषायः  राग, द्वेष नभएको 
महानुभावस्य  महामनस्वी आदि क्षीण नभएको अस्मद्विधः  म बलि जस्तो 
तस्य  ती प्रह्ादका परिहीणभगवदयुग्रहः  कः वा  कुन पुरुष 
अनुपथम्  मार्गको पछिपछि भगवान्को अनुग्रह प्राप्त उपजिगमिषति इति  जान सक्छ 





ताक्यार्थ त्यस्ता महापुरुषको अनुसरण म ॒जस्तो राग, द्रेषले भरिएको र भगवान्को कृपा 
नमिलेको पुरुषले कसरी गर्न सक्ने ? 


तस्यानुचरितमुपरिष्टाद् विस्तरिष्यते यस्य भगवान् स्वयमखिल 
जगद्रुरुनारायणो हारि गदापाणिरवतिष्ठते निजजनानुकम्पितहदयो 
येनाङ्गुष्ठेन पदा दशकन्धरो योजनायुतायुतं दिग्विजय 
उन्वाटितः ॥ २७ ॥ 


अनुचरितम्  जीवनचरित्र 
उपरिष्टात्  माथि अगाडि 


पदार्थ 
तस्य  ती बलिको 


अष्टमस्कन्धमा 
  ध 
विस्तरिष्यते  विस्तारपूर्वक 


रालालन्द्री टीका 


२०६४ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २४ 
बताइनेछछ स्वयम् भगवान्  साक्षात् दङकन्धरः  रावण 

यस्य  जुन बलिको भगवान् पदा अङ्गुष्ठेन  पाडको बुढी 
दवारि  ढोकामा गदापाणिः  गदा हातमा लिने ओँलाले नै 

अखिरजगटुगुरुः  ब्रह्म आदि नारायणः  नारायण नै योजनायुतायुतं  एक लाख 
सम्पूर्ण प्राणीहरूका गुरु अवतिष्ठते  बस्नुहुन्छ योजन टाढा 
निजजनानुकम्पितहदयः  येन  जुन भगवान् नारायणले उच्चाटितः  प्यांकिएको थियो 
आपना भक्तप्रति दयाले युक्त दिग्विजये  दिग्विजियका लागि 

हदय भएका बलिको द्वारमा प्रवेश गरेको 





ताक्यार्थ दानी बलि राजाको चरित्र अष्टम स्कन्धमा विस्तारपूर्वक वर्णन गरिनछ। राजा 
बलिको दढोकामा भक्तहरूका लागि अत्यन्त दयालु हृदय भएका सम्पूर्ण जगत्का परमपूज्य गुर 
भगवान् नारायण स्वयं हातमा गदा लिई पहरा दिद्रहनुभएको छ । जुन भगवानू्ले एक पटक 
दिग्विजय गर्दै सुतल लोकमा पुगेको घमण्डी रावणलाई आफ्नो पाउको बुढी ओँलाको प्रहारले नै 
लाखौँं योजन पर फालिदिनुभएको थियो । 
ततोऽघस्तात् तलातठे मयो नाम ॒दानवेन्द्रस्तिपुराधिपतिभंगवता 
पुरारिणा त्रिखोकीडं चिकीषुंणा निदग्धस्वपुरत्रयस्तत्प्रसादाल्छन्ध 


र न वि से    ् 
पदा मायावनामाचाचा महादवन पार्रान्षता वगतसुदशनभया 





महीयते ॥ २८ ॥ 
पदढार्थ शान्ति फेरि प्राप्त गरेको र 
ततः  त्यस सुतलबाट चिकीषुंणा  चाहने महादेवेन  महादेवद्रारा 
अधस्तात्  तल रहेको भगवता  भगवान् परिरक्षितः  रक्ना गरिएकाले 
तलातठे  तलातल लोकमा पुरारिणा  शङ्ारा विगतसुदशंनभयः  नारायणको 
तरिपुराधिपतिः  तीनै लोकका निदृग्धस्वपुरत्रयः  आफ्ना तीनै सुदर्शनास्त्रबाट पनि नडराउने 
मालिक उढादएपचछि मायाविनाम्  मायावीहरूका 
मयः नाम  मय नाम गरेका तत्प्रसादात्  उनै भगवान् आचायः  गुरु मय 
दानवेन्द्रः  असुरराज बस्दछन् शिवको कृपाबाट महीयते  तलातल लोकमा 
त्रिखोकीरां  तीनै लोकमा छन्धपदः  डढेका तीनै लोक पूजित छन् 


ताक्यार्थ सुतलभन्दा तल रहेको तलातल लोकमा तीनै लोकका मालिक दानवराज मय 
बस्दछन्। पहिला तीनै लोकको कल्याणका निम्ति भगवान् शङ्रले मयका तीनै लोक भस्म 
ररिदिनुभएको थियो तापनि पछि फेरि भगवान्के कृपाले उनले यो लोक प्राप्त गरेका ह॒न्। 
भगवान् महादेवद्वारा सर्धैँ सुरक्षित हुनाले सुदर्शन चक्रको समेत कुनै डर नभएका मायावीहरूका 
गुरु ती मयलाई तलातलवासीहरू अत्यन्त आदर गर्दछ्छन्। 


रामालन्द्री टीका 


पञ्चम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


२०६५ 


अध्याय २४ 


ततोऽघस्तान्महातठे काद्रवेयाणां सर्पाणां नैकशिरसां कोधवशो 
नाम॒ गणः कुहकतक्षककालियसुषेणादिप्रधाना महाभोगवन्तः 
पतत्तरिराजाधिपतेः पुरुषवाहादनवरतमुद्धिनमानाः स्वकलत्रापत्य 
सुहत्कुट॒म्बसद्गेन क्वचित् प्रमत्ता विहरन्ति ॥ २९॥ 


पदार्थ 

ततः  त्यस तलातलदेखि 
अधस्तात्  तल रहेको 
महातठे  महातल लोकमा 
काद्रवेयाणां  कद्ूका सन्तान 
नैकदिरसां  अनेक फणा 
भएका 

सपांणां  सर्पहरूको 
क्रोधवशः नाम  क्रोधवश 


नामक 
गणः  समूह बसेको छ 
पतत्तिराजाधिपतेः  पक्षिराज 
पुरुषवाहात्  भगवान् 
नारायणका वाहन गरुडजीबाट 
अनवरतम्  निरन्तर 
उद्विनिमानाः  तर्सिएर पनि 
क्वचित्  कहिलेकाहीं 
स्वकलत्रापत्यसुहत्वुटुम्बसङ्गेन  





आफ्ना पत्नी, पुत्र, मित्र, कुटम्ब 
आदिको साथमा रहं॑दा 

प्रमत्ताः  प्रमादी विषयासक्त 
कुहकतक्षककालियसुषेणादि 
प्रधानाः  कुहक, तक्षक, 
कालिय, सुषेण आदि गरिएका 
महाभोगवन्तः  विशाल शरीर 
भएका नाग सर्प हरू 

विहरन्ति  विहार गर्दछछन् 


ताक्यार्थ तलातल लोकभन्दा तल महातल लोक रेको छ । त्यस लोकमा अनेक फणा भएका 
क्रोधवश नाम गरेका क्रूका सन्तान सर्पहरूको समूह रहेको छ । यिनमा कुहक, तक्षक, कालिय र 
सुषेण आदि मुख्य सर्पहरू रहेका छन्। यी सर्पहरू भगवान् नारायणका वाहन पक्षीहरूका राजा 
गरुडजीको भयले सर्धै हड्बडादइरहे तापनि कहिलेकाहीं विषयासक्तं भई आप्ना पत्नी, पुत्र र मित्र 


आदिका साथमा विहार गर्दछन् । 


ततोऽधस्ताद् रसातठे दैतेया दानवाः पणयो नाम निवातकवचाः 
काठेया हिरण्यपुरवासिन इति विबुधप्रत्यनीका उत्पत्या महौजसो 
महासाहसिनो भगवतः सकठलोकानुभावस्य हरेरेव तेजसा 
प्रतिहतबलावलेपा बिलेदाया इव वसन्ति ये वै सरमयेन्द्रदूत्या 
वाग्भिम॑न्त्रवणमिरिन्द्राद् बिभ्यति ॥ ३० ॥ 


पढार्थ 

ततः  त्यस महातलदेखि 
अधस्तात्  तल रहेको 
रसातटे  रसातल लोकमा 
निवातकवचाः निवातकवच 


आदि नाम भएका 

न् 

देतेयाः  दैत्यहरू 

काठेयाः  कालेय नामक 
दानवाः  दानवहरू र 
पणयः नाम  पणि नामका 





हिरण्यपुरवासिनः इति  
हिरण्यपुरवासीहरू बस्दछन् 
उत्पत्या  जन्मदेखि नै 
महोजसः  अत्यन्त शक्तिशाली 
महासाहसिनः  अधिक साहसी 


रामालन्द्री टीका 


१०९६ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


विबुधप्रत्यनीकाः  देवताका शत्रुअभिमान चूर्ण भएका ती 
सकललोकानुभावस्य  सम्पूर्ण असुरहरू 

लोकमा प्रभाव भएका बिलेरायाः इव  सर्पं ४ लुकेर 
भगवतः हरेः एव  भगवान् वसन्ति  बस्दछछन् 
नारायणको नै ये वे  जुन दैत्यहरू 

तेजसा  तेज सुदर्शनचक्रद्रारा इन्द्रदूत्या  इन्द्रकी 


अध्याय २४ 


सरमया  सरमाद्रारा उच्चरित 
मन्त्रवणौभिः  मन्त्रवर्ण आदि 
युक्त 

वाग्भिः  वाक्यहरूद्रारा 
इन्द्रात्  देवराज इन्द्रबाट 
बिभ्यति  उरांछन् 





प्रतिहतबलखावरेपाः  शक्तिको सन्देशवाहिका दूती 


ताक्यार्थ महातलदेखि तल रसातल रेको छ । त्यस रसातलमा निवातकवच नामका दैत्यहरू, 
कालेय नाममा दानवहरू र पणि नामका हिरण्यपुरवासीहरू रहन्छन् । देवताका शत्रु भएका 
यिनीहरू जन्मैदेखि अत्यन्त बलिया र साहसी भए तापनि भगवान् नारायणको सुदर्शन चक्रले बल 
र घमण्ड नासिएकाले सर्प ४ लुकेर बस्दछन्। इन्द्रकी सन्देशवाहिका सरमाका मन्त्रवर्ण आदि 
युक्त सन्देश वाक्य सुनेर यिनीहरू इन्द्रदोखि सर्धँ डराइरहन्छन् । 


विवरण यस प्रसङ्गमा प्रसिद्ध वैदिक आख्यान यसप्रकार छ एक पटक पणि नामको असुरले 
पृथिवीलाई रसातलमा लगेर लुकाएको थियो । इन्द्रले पृथिवीको खोजी गर्न सरमा नाम गरेकी 
दूतीलाई पठाए । सरमाले पृथिवीलाई पणिले रसातलमा पु्याएको थाहा पाइन् र रसातल पुगिन्। 
त्यसपचछ्ि पणि आदि दानवहरूले सरमासंग सन्धि गर्न चाहे तर सरमा सन्धिको पक्षमा थिदनन्। 
अतः उनले इन्द्रको स्तुति गर्दै देत्यहरूलाई कठोर वचनले भनिन् हताः इन्द्रेण पणयः शयध्वमिति 
हे पापीहरू ! तिमीहरू इन्द्रनाट मेर पृथ्वीमा सुल्ेछो । सरमाको यस्तो वचनका कारण पणि 
आदि असुरहरू इन्द्रबाट सध डराएर रहन थाले । 


ततोऽधस्तात् पाताठे नागलोकपतयो वासुकिप्रमुखाः रह्ध 
कुलिकमहाशङ्कखवेतघनञ्जयधृतराष्टरशा्खचूडकम्बलारवतरदेवदत्ता 
दयो महाभोगिनो महामषां निवसन्ति येषामु ह वै 
पञ्चसप्तदशशतसहस्रश्ीषाणां फणासु विरचिता महामणयो 
रोचिष्णवः पातालविवरतिमिरनिकरं स्वरोचिषा विधमन्ति ॥ ३९॥ 


पदार्थ रह्कुलिकमहारह्खवेत महामषांः  अत्यन्त रिसाहा 
ततः  त्यस रसातलदेखि धनञ्जयधृतराष्टरशद्धचूड महाभोगिनः  दुला शरीर 
अधस्तात्  दश हजार योजन कम्बलारवतरदेवदत्तादयः  भएका 

तल रहेको  कुलिक, महाशङ्ख, नागलोकपतयः  नागलोकका 
पाताठे  पाताल लोकमा श्वेत, धनञ्जय, धुतराष्ट्, पतिहरू 


निवसन्ति  बस्दछछन् 
उहवै  निश्चयनै 


रामालन्द्री टीका 


वासुकिप्रमुखाः  वासुकि 
समेतका 


शङ्खनचूड, कम्बल, अश्वतर, 
देवदत्त आदि 





२०६७ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २४ 
पञ्चसप्तदशशतसहस्ररीषांणां  विरचिताः  रहेका लोकमा रहेको अन्धकारको 
पांच, सात, दश, सय र कसैको रोचिष्णवः  चम्किला समूहलाई 

हजार ओटा शिर भएका महामणयः  दुला मणिहरूले विधमन्ति  नष्ट गर्दछन् 

न 

येषाम्  जुन यी नागराजहरूको स्वरोचिषा  आफ्नो कान्तिदरारा 

फणासु  फणाहरूमा पाताकविवरतिमिरनिकरं  पाताल 





वाक्यार्थ रसातलभन्दा दश हजार योजन तल पाताललोक छ। त्यहँ वासुकी, शङ्ख, कुलिक, 
महाशङ्ख, धनञ्जय, धृतराष्ट्र, शङ्खनचूड, कम्बल, अश्वतर र देवदत्त आदि दुलाटठुला फणा 
भएका अत्यन्त क्रोधी नागहरू बस्दछछन्। तीमध्ये वासुकी यस लोकका प्रधान नाग हूुन्। यी 
नागहरू कुनै पाँच कुनै सात, कुनै दश, कुनै सय र कुनै हजार शिर भएका छन्। तिनै शिरहरूमा 
रहेका प्रकाशयुक्तं फणाको कान्तिले नै रसातलको सम्पूर्ण अन्धकार नष्ट गर्व । 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां पञ्चमस्कन्धे राहादिस्थिति 


 


बिलस्वगंमयांदानिरूपणं नाम चतुविंशोऽध्यायः ॥ २४ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


२०६८ 


पञ्चम स्कन्ध 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 


श्रीमद्भागवत अध्याय २५ 
अथ  अ घ्याय 
अथ प्ञ्चाक्शाऽव्वायः 
सङर्षण देवको वर्णन र स्तुति 
तस्य मूलदेशे त्रिंश्योजनसहस्रान्तर आस्ते या वे कला 


भगवतस्तामसी समाख्यातानन्त इति सात्वतीया द्रष्टृदुश्ययोः 
सङषंणमहमित्यमिमानलक्षणं यं सङ्कषंणमित्याचक्षते ॥ १॥ 


पदार्थ 

तस्य  त्यस पाताल लोकको 
मूलदेशे  तलतिर 
त्रंशद्योजनसहस्रान्तरे  तीस 
हजार योजनको दूरीमा 

यावे  जुन 

अनन्तः इति  अनन्त नामले 
समाख्याता  प्रसिद्ध 

भगवतः  भगवान्को 


तामसी  तमोगुणका कार्यको 
संहार गर्ने 

कला  कला मूर्ति 

आस्ते  छ 

सात्वतीयाः  सात्वत तन्त्रमा 
निष्ठा भएका पाञ्चरात्रागमका 
अनुयायी भक्तहरू 
र्टदुर्ययोः  द्रष्टा र दृश्यको 
अहम् इति अभिमानलक्षणं  म 


यसको भोक्ताहं यो मेरो भोग्य 
हो भन्ने अहङ्ारद्रारा 

सङ्षंणम्  द्रष्टा र दृश्यलाई 
एकीकरण गर्ने 

यं  भगवान्को जुन तामस 
कलालाई 

सङ्षणम् इति  सङुर्षण भनेर 
आचक्षते  भन्दछन् 





ताक्यार्थ हे राजा ! पाताललोकभन्दा तल तीस हजार योजनको दूरीमा तमोगुणका कार्यको 
संहार गर्न अनन्त नामले प्रसिद्ध भगवानूको नित्यकला छ। अहड़ाररूप भएकाले त्यसले द्रष्टा र 
दृश्यलाई तानेर एडटे गरा्ख॑ंछ । त्यसे हुनाले पञ्चरात्र आगमका अनुयायीहरूले भगवान्को यस 


स्वरूपलाई सदर्षणः भन्दछन्। 


यस्येदं क्षितिमण्डलं भगवतोऽनन्तमूर्तेः सहस्रशिरस एकस्मिन्नेव 


सीषणि भियमाणं सिद्धाथं इव लक्ष्यते ॥ २॥ 


पदार्थ 

यस्य  जुन 

सहस्रशिरसः  हजार फणा र 
अनन्तमूर्तेः  अनन्त स्वरूप 
भएका 


भगवतः  भगवान् सङुर्षणको 
एकस्मिन् एव  एउटा मात्र 
रीषणि  फणामा 

ध्रियमाणं  राखिएको 

इद्  यो 


क्षितिमण्डलं  भूमण्डल 
सिद्धाः इव  सर्स्यूको दाना ठै 
सानो 

लक्ष्यते  लाग्दछछ 





वाक्यार्थ भगवान् सडर्षण हजार शिरवाला र अनन्त स्वरूपयुक्त हनुह॒न्छ । तीमध्ये एउटा शिरमा 
राखिएको यो सम्पूर्ण भूमण्डल सस्यको एउटा दानाजस्तो देखिन्छ । 


रालालन्द्री टीका 


२०६९ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २५ 


यस्य॒ ह वा इदं काठेनोपसञ्जिहीषंतोऽमषविरचित 
रुचिरश्रमदुश्चुवोरन्तरेण साङ्षंणो नाम रुद्र॒ एकादशव्यूहस्त्यक्ष 
स्विरिखं शुलमुत्तम्भयन्नुदतिष्ठत् ॥ ३॥ 





पदार्थ क्रोधनाट उत्पन्न भएर भएका त्रिलोचन 

काठेन  काल क्रमञनुसार घुमिरहेको सुन्दर भ्रुकुटीको रुद्रः  रुद्र भनेर चिनिने 

ह वा  निस्सन्देह अन्तरेण  बीचबाट शिवको अवतार 

इदं  यो जगत्लाई साङ्षंणः नाम  सङर्षण त्रिरिखं  तीन ओटा शिखा 
उपसञ्जिहदीष॑तः  संहार गर्ने नामका भएको 

इच्छा भएका एकाद्ङाव्यूहः  एघार ओटको शूकम्  शूल त्रिशूल 
यस्य  जुन भगवान्को समूह भएका उत्तम्भयन्  उठादै 
अम्विरचितरुचिरभ्रमदुभ्रवोः  यक्षः  तीन आटा आंखा उदतिष्ठत्  प्रकट हुनुभयो 


वाक्यार्थ प्रलयकाल आएपचछि जब भगवानूलाई यस संसारको संहार गर्ने इच्छा भयो तब 
क्रोधले गर्दा चञ्चल बनेर घुमिरहेका उहांका दुबे भ्रुकुटीको बीचबाट तीन टप्पा भएको त्रिशूल 
हातमा लिएका एघार मूर्तिं र तीन नेत्र भएका सदर्षण नामका रुद्र प्रकट हुनुभयो । 


यस्याङ्प्रिकमलयुगलारुणविदादनखमणिषण्डमण्डलेष्वहिपतयः सह 
सात्वतषभेरेकान्तभक्तियोगेनावनमन्तः स्ववदनानि परिस्फुरत्कुण्डल 
प्रभामण्डितगण्डस्थलान्यतिमनोहराणि प्रमुदितमनसः खलु 
विलोकयन्ति ॥ ४॥ 


पढार्थ एकान्तभक्तियोगेन  एकाग्रता कुण्डलको प्रभाले अलङ्कृत 


यस्य  जुन सङुर्षण भगवान्को पूर्वक गरिएको शुद्ध भक्तिले 
अङ्घ्रिकमलयुगलारुणविराद् अवनमन्तः  नमस्कार गर्दै 
नखमणिषण्डमण्डलठेषु  दुई प्रमुदितमनसः  प्रसननचित्त 
ओटा चरणकमलको रातोरातो भएका 

नडरूप मणिको समूहका धघेरामाअहिपतयः  नागराजहरू 
सात्वतषभेः सह  भ्रष्ठश्रेष्ठ परिस्फुरत्कुण्डलप्रभामण्डित 
भक्तहरूका साथ गण्डस्थलानि  चम्किरहेको 





गाला भएको 

अतिमनोहराणि  अत्यन्त सुन्दर 
आकर्षक 

स्ववदनानि  आपनो मुखलाई 
खलु  निश्चय नै 

विलोकयन्ति  हर्दछन् 


ताक्यार्थ भगवान् सङडर्षणका चरणकमलका स्वच्छ र सफा नडहरू मणिको लहर रै 
टल्किरहेका छन्। जब अन्य मुख्यमुख्य भक्तले सहित भएर अनेक नागराजहरूले अत्यन्त 
भक्तिभावले उहाँलाई प्रणाम गर्दछछन् तब उनीहरूले ती नखमणिहरूमा आफ्नो प्रसन्न अनुहारको 


रामालन्द्री टीका 


२०७० 
पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २५ 


प्रतिबिम्ब देखन थाल्दचछन् । चम्किने कुण्डल र त्यसको प्रकाशले चम्किएका गालाले युक्त आफ्नो 
सुन्दर अनुहारलाई देखेर उनीहरूको मन अत्यन्त प्रसन्न हुन्छ । 


यस्यैव हि नागराजकुमायं आरिष आशासानाश्चार्वद्वलय 
विलसितविरशाद्विपुलघवलसुभगरुचिरभुजरजतस्तम्मेष्वरुरुचन्दन 
ुद्ुमपङ्कानुरेपेनावलिम्पमानास्तदमिमशंनोन्मथितहृदयमकरध्वजावेश 
रुचिरललितस्मितास्तदनुरागमदमुदितमदविघूणिंतारुणकरुणावलोक 
नयनवदनारविन्दं सव्रीडं किर विलोकयन्ति ॥ ५॥ 


पदार्थ लेपले सव्रीडं  लज्जापूर्वक 

हि  निश्चय नै अवकलिम्पमानाः  लेपन गरेका तदुरागमदमुदितमदविघूणिता 
यस्य एव  जुन भगवान् तदभिमरानोन्मथितहदयमकर रुणकरुणावलोकनयनवद्ना 
सङुर्षणको ध्वजवेशारुचिरटलितस्मिताः  विन्दं  भगवान् सङर्षणको 
चारवद्गवलयविलसितविहदविपुल आपना अङ्गहरूको स्पर्शबाट अनुराग र गर्वयुक्त तथा 
घधवलसुभगरुचिरभुजरजत जिस्किएका कामदेवको प्रसन्नता र दयापूर्ण गर्वका 
स्तम्भेषु  सुन्दर अङ्गमण्डलमा प्रवेशका कारण मनमोहक र॒ कारण हल्लिएका अलिअलि 
शोभायमान निष्कलङ लामा मृदुल मुस्कान भएका राता नेत्र र मुखरूपी कमललाई 
सेता सौभाग्यसूचक आकर्षक आशिषः  आशीर्वाद भोग को किल  निस्सन्देह 

चांदीको खम्भाजस्ता भुजामा आशासानाः  चाहना गर्ने विलोकयन्ति  हैर्दछन् 
अगुरुचन्दनकुङ्कमपङ्काचुेपेन  नागराजकुमायंः  नागराजका 

अगुरु चन्दन र कुडकुमको कन्याहरू नागराजकुमारीहरू 





ताक्यार्थ विभिन्न नागराजकुमारीहरू अनेक कामनासहित सडर्षण भगवानूका चांँदीका 
स्तम्भसमान अत्यन्त सुशोभित, लामालामा, सेतो वर्णं भएका सुन्दर हातहरूमा अगुरु चन्दन र 
कुड कुम आदिको सुगन्धित लेप लगारंछन्। त्यस सुन्दर अङ्गस्पर्शले गर्दा कुमारीहरूको मनमा 
कामवासनाको सञ्चार हृन्छ । त्यसपछि तिनीहरूले भगवान् सडर्षणको सुन्दर मुखारविन्दलाई मधुर 
मुस्कानसहित लजाँद हेर्न थाल्दकछन् । 

५ 


स एव भगवाननन्तोऽनन्तगुणाणंव आदिदेव उपसंहृतामष॑रोषवेगो 
लोकानां स्वस्तय आस्ते ॥ ६॥ 


 
पदार्थ आदिदेवः  प्रथम देवता वेगलाई नियन्त्रण गरेका 
अनन्तगुणाणंवः  असडख्य उपसंहृतामषरोषवेगः  आपनो सः एव  उनै सङर्षण नामले 
गुणका सागर असहनशीलता र क्रोधको परिचित 


रामालन्द्री टीका 


पञ्चम स्कन्ध 


भगवान् अनन्तः  भगवान् 
अनन्त 


श्रीमद्भागवत 


लोकानां  संसारका 
स्वस्तये  कल्याणका लागि 


२०७१ 
अध्याय २५ 


आस्ते  बस्नुहुन्छ 


ताक्यार्थ अनन्त गुणका स्वामी सङुर्षण नामले परिचित आदिदेव अनन्त आफनो सहन गर्न 
नसकिने स्वभाव र क्रोधको वेगलाई रोकेर सम्पूर्णं लोकको कल्याणका निम्ति विराजमान 


हनहन्छ । 


ध्यायमानः सुरासुरोरगसिद्धगन्धर्वविद्याधरमुनिगणेरनवरतमदमुदित 
विकृतविहललोचनः सुखलितमुखरिकामृतेनाप्यायमानः स्वपाषंद 
विबरुधयूधपतीनपरिम्लानरागनवतुलसिकामोदमध्वासवेन मायन्मघु 
करव्रातमघुरमीतश्रियं वैजयन्तीं स्वां वनमाखां नीलवासा 
एककुण्डलो हरककुदि कृतसुभगसुन्दरभुजो भगवान् महेन्द्रो 
वारणेन्द्र इव काञ्चनीं कक्षामुदारलीलो बिभतिं ॥ ७॥ 


पदार्थ 


आप्यायमानः  हर्णित गराउने 


सुरासुरोरगसिद्धगन्धवविद्याधर नीरवासाः  निलो वस्त्र 
मुनिगणेः  देवता, दानव, नाग, लगाउनुहुने 
सिद्ध, गन्धर्व, विद्याधर र ऋषि एककुण्डकः  कानमा एउटा 


गणहरूद्रारा 
ध्यायमानः  ध्यान गरिएका 


मात्रै कुण्डल लगाउनुहुने 
हलककुदि  हलोको बिंडमा 


सुगन्ध र मधुर 
मकरन्दद्रारा 
माद्न्मघुकरव्रातमधुरगीतभ्रियं  
उन्मत्त भंवराहरूका समूहहरूको 
मधुर गीतले शोभायमान 

स्वां  आफ्नो 


अनवरतमदमुदितविकृतविहल कृतसुभगसुन्दरमुजः  मङ्गलमय विजयन्ती वनमालां  वैजयन्ती 


र 

लोचनः  मदद्रारा निरन्तर 
प्रसन्न, चञ्चल तथा वरपर 
घुमिरहेका आंखा भएका 


सुन्दर हात राख्नुहुने 
उदारलीलः  भक्तहरूको 
मनोरथ पूर्ण गर्ने दिव्य लीलामा 


सुललितमुखरिकामृतेन  मधुर संलग्न 


वाणीरूप अमृतद्रारा 


भगवान्  सङुर्षण भगवान् 


स्वपाष॑दविबुधयूथपतीन्  आपनाअपरिम्लानरागनवुलसिकामोद् 


पार्षद र देवताका 
गणपतिहरूलाई 


मघ्वासवेन  कटहिल्यै फिका 
नहुने कान्ति भएको नयां 


नामको वनमालालाई 

महेन्द्रः  देवराज इन्द्रका 
वारणेन्द्र  गजराज एेरावतले 
काञ्चनीं  सुनले निर्मित 
कक्षाम् इव  मेखलालाई धारण 
गरे ठै 

बिभतिं  धारण गर्नृहुन्छ 





ताक्यार्थ देवता, असुर, नाग, सिद्ध, गन्धर्व, विद्याधर र मुनिहरू निरन्तर भगवान् सङर्षणको 
ध्यान गरिरहन्छन् । उहाँका दुबे नेत्र निरन्तर मदले प्रफुल्लित, विह्वल र चञ्चल छन्। उहाँ आफ्ना 
सुललित वचनरूपी अमृतले आफ्ना पार्षद देवगणलाई सदा सन्तुष्ट गराद्रहनुह॒न्छ । उहाँंको 
शरीरमा नीलाम्बर र कानमा कुण्डल चम्किरहेका छन्। उदार लीला गर्नुहुने उहाँको सुन्दर हात 


रामालन्द्री टीका 


२०७२ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २५ 


हलोको विंडमा राखिएको छ । घाँटीमा उहांले इन्द्रको एेरावत हात्तीले सुनको सिक्री धारण गरे पै 
वेजयन्ती माला पहिरनुभएको छ । कटहिल्यै नओदलाउने मालाको सुगन्ध र नयाँ तुलसीदलको 


सुवासले उन्मत्त भएका भ्रमराहरू निरन्तर मधुरस्वरले भूं भूं गर्दै त्यस मालाको शोभालाई 
बढादरहेका छन् । 


य एष एवमु्ुतो ध्यायमानो मुसुक्षुणामनादिकालकमंवासना 
ग्रथितमविद्यामयं हृदयग्रन्थिं सत्तवरजस्तमोमयमन्तहंदयं गत आशु 
निभिनत्ति तस्यानुभावान् भगवान् स्वायम्भुवो नारदः सह तुम्बुरुणा 
सभायां बरह्मणः संश्टोकयामास ॥ ८ ॥ 


अनादि कालदेखिका 
कर्मवासनाद्रारा बाँधिएको 


पदार्थ 
एवम्  यसप्रकार 


स्वायम्भुवः  ब्रह्माका पुत्र 
भगवान् नारदः  भगवान् 


अनुश्चुतः  भक्तटरुद्रारा गुरुको सत्त्वरजस्तमोमयम्  सत्त्व, रज नारदले 
मुखबाट माहात्म्य सुनिएका र तम गुणले युक्त ब्रह्मणः  ब्रह्माजीको 
ध्यायमानः  चिन्तन गरिएका अविद्यामयं  अविद्यात्मक सभायां  सभामा 


हृदयग्रन्थिं  हदयको ्रन्थिलाई 
आशु  तत्काल 

निभिनत्ति  नष्ट गरिदिनुहुन्छ 
यः एषः  जुन यी भगवान् तस्य  त्यस्ता भगवान् 
सङर्षणले सङर्षणको 
अनादिकालकमंवासनाग्रथितम्  अनुभावान्  पवित्र कीर्विहरू 
ताक्यार्थ यसप्रकार आफ्नो माहात्म्यको श्रवण र ध्यान गर्ने भक्तहरूको हृदयमा सङर्षण 
भगवान् स्वयं प्रवेश गर्नहुन्छ र अनादि कालदेखि कामवासनामा जेलिएको जीवको त्रिगुणात्मक 
अविद्याग्रन्थिलाई चद चुँडालिदिनुहुन्छ। एक पटक ब्रह्माका छोरा देवर्षिं नारदजीले तुम्बुर् 
गन्धर्वको साथमा ब्रह्माजीको सभामा पुगेर यसप्रकार उहांको महिमाको वर्णन गर्नुभएको थियो । 


उत्पत्तिस्थितिखयहेतवोऽस्य कल्पाः सत्त्वाद्याः प्रकृतिगुणा यदीक्षयासन् । 
यद्रूपं ध्रुवमकृतं यदेकमात्मन् नानाघात् कथमु ह वेद् तस्य वत्मं ॥ ९॥ 


सुसुक्षुणाम्  मृमृश्चुहरूको 
अन्तः हृद्यं  हृद यभित्र 
गतः  प्रवेश गरेका 


तुम्बुरुणा सह  तुम्बुरु नाम 
गरेका गन्धर्वका साथ 
संर्खोकयामास  यसप्रकार 
वर्णन गर्नुभएको थियो 





पदढार्थ सत्त्वाद्याः  सत्त्व आदि कल्पाः आआफ्नो कार्यमा 
अस्य  यो जगत्को प्रकृतिगुणाः  प्रकृतिका तीन समर्थ 
उत्पत्तिस्थितिलयहेतवः  गुणहरू आसन्  हन्छन् 


उत्पत्ति, स्थिति र लयका कारण यदीक्षया  जुन सङुर्षण प्रभुको 


भएका 


दृष्टि मात्रले 





यद्र  जुन परमात्माको स्वरूप 
धुवम्  नित्य अनन्त 


रामालन्द्री टीका 


२०७२ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २५ 


तस्य  ती भगवान् सडर्षणको 
वत्मं  प्राप्तिमार्ग 

कथम्  कसरी 

वेद्  जानन सकिन्छ र 


अकृतं  अकृत्रिम अनादि नाना  भूतभौतिक अनेक कार्य 
यत् एकम्  जो एक मात्र सत्य सङ्ल्प मात्रले उत्पन्न गरेर 
भएर अधात्  प्रकट धारण गर्नृहुन्छ 
आत्मन्  स्वयं आपौँभित्र उह  निश्चयने 

ताक्यार्थ जसको दृष्टि मात्रले जगत्को सृष्टि, स्थिति र प्रलयका कारण भएका सत्त्व, रज, 
तम आदि गुणहरू आआप्नो काम गर्न समर्थ हुन्छन्, जसको स्वरूप अनादि र अनन्त छ तथा 
जो एक मात्र भएर पनि अनेक किसिमका प्रपञ्चको सिर्जना गर्नृहन्छ वा आफू नै कार्यरूपमा 
प्रकट हुनुहन्छ त्यस्ता ब्रह्मस्वरूप भगवान् सङुर्षणको महिमालाई उहांको कृपा विना कसरी जान्न 





सकिन्छ र? 


मूतिं नः पुरुकृपया बभार सत्त्वं संशुद्धं सदसदिदं विभाति तत्र । 
यल्लीलां मृगपतिराददेऽनव्यामादातुं स्वजनमनांस्युदारवीयंः ॥ १० ॥ 


पढार्थ पुरुकृपया  अत्यन्त कृपापूर्वक 
तत्र  उने परमात्मामा संशुद्धं सत्त्वं  शुद्ध सत्त्वात्मक 
इदं  यो मूर्तिं  स्वरूपलाई 


बभार  धारण गर्नुभयो 
उदारवीयंः  ठुलो सामर्थ्य 
भएका 

मृगपतिः  सिंह फँ सम्पूर्ण 
जीवका स्वामी ती भगवानूले 


सदसत्  स्थूलसूक्ष्मात्मक 
कार्यकारणात्मक जगत् 
विभाति  प्रकाशित छ 

उहाँ सङुर्षण भगवानूले 

नः  हामी भक्तहरूको लागि 


स्वजनमनांसि  आपफ्ना 
भक्तहरूका मनलाई 
आदातुं  आकर्षित गर्न 
यत्  जो 

अनवद्यम्  पवित्र 
टीलां  लीला 

आददे  गर्ृभयो 





ताक्यार्थ उहाँबाट नै यो कार्यकारणरूप सारा प्रपञ्च प्रकाशित भद्रहेको छ। आफ्ना 
भक्तहरूको चित्त आकर्षित गर्नका लागि उहाँले गरेका वीरतापूर्ण लीलाहरूलाई पराक्रमी सिंहले 
आदर्श मानेर ग्रहण गरेको छ। उनै दयालु सङर्षण भगवानूले हामीमाथि ठुलो कृपा गरेर यो 
विशुद्ध सत्त्वमय स्वरूप धारण गर्जुभएको हो । 


यन्नाम श्रुतमनुकीतेयेदकस्मादातां वा यदि पतितः प्रलम्भनाद् वा । 
हन्त्यंहः सपदि नृणामदोषमन्यं कं रोषाद् भगवत आश्रयेन्मुमु्ुः ॥ ११॥ 


पढार्थ आतः  दुःखी भगवन्नामको श्रवण र कीर्तनले 


यन्नाम  जुन भगवान्को नाम पतितः  सदाचार र वर्णाश्रम 
श्रुतम्  अरूले उच्चारण गरेको धर्मबाट पतित भएका मानिसले 


सुनिएको छ प्रलम्भनात् वा  उपहासपूर्वक नै 
अकस्मात्  अचानक यदि अनुकीतेयेत्  यदि 
वा  अथवा उच्चारण गर्द भने त्यो 


नृणाम्  मनुष्यहरूको 
अरोषम्  सम्पूर्ण 

अंहः  पापलाई 

सपदि  तुरन्तै 

हन्ति  नाश गरिदिन्छ त्यसैले 





रालालन्द्री टीका 


२०७५४ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २५ 
मुमुष्चुः  मुमु्षुले रोषात्  भिन्न कं  कसलाई 
भगवतः  भगवानूदेखि अन्यं  अर्को आश्रयेत्  आश्रय बनाउला 


ताक्यार्थ उहांको नाम मात्र पनि कतैबाट सुनेर कुनै दुःखी वा पापीले पापनिवृत्तिका लागि 
अकस्मात् वा ठदट्राका रूपमा उच्चारण गय्यो भने पनि त्यो पवित्र हुन्छ र त्यसलाई सुनने अरू 
सबैको पनि पाप नष्ट हुन्छ । यस्ता सङुर्षण भगवान्लाई डर मोक्षको इच्छा गर्ने कुन व्यक्तिले 
अरू कसैको आश्रय लेला ? 


मूघ॑न्यपिंतमणुवत् सहस्रमूध्नां भृगोलं सगिरिसरित्समुद्रसत्त्वम्। 
आनन्त्यादनिमितविक्रमस्य भूम्नः को वीयांण्यधिगणयेत् सहस्रजिहः ॥ १२॥ 





पदार्थ अणुवत्  अणु कै सहस्रजिहः  हजार जिभ्रो 
सहस्रमृध्नः  हजार फणा अपिंतम्  बसेको छ भएको 

भएका भगवान् सङर्षणको अनिमितविक्रमस्य  अपरिमेय कः  कुन व्यक्तिले 
मूधनि  एउटै शिरमा शक्ति भएका अधिगणयेत्  गणना गर्न 
सगिरिसरित्समुद्रसत्त्वम्  अनेक भूम्नः  परमात्माको सक्ला 

पर्वत, नदी, समुद्रहरूसहित आनन्त्यात्  अन्त नभएकाले 

भूगोलं  ब्रह्माण्ड वीयोणि  शक्तिहरूलाई 


ताक्यार्थ पर्वत, नदी, समुद्र र प्राणी समुदाय आदिले भरिपूर्णं यो सम्पूर्ण संसार उने हजार शिर 
भएका भगवान् सदूर्षणको एडटा शिरमा सानो अणुसमान रहेको छ । अनन्त भएको हुनाले उहाँको 
पराक्रमको कुनै गणना नै छैन। हजार जिभ्रो भएको व्यक्तिले पनि सर्वव्यापक भगवान्को 
पराक्रमको गणना गर्न सक्दैन। 


एवम्प्रभावो भगवाननन्तो दुरन्तवीर्योरुगुणानुभावः। 
मूले रसायाः स्थित आत्मतन्त्रो यो लीलया क्ष्मां स्थितये बिभति ॥ १३॥ 


पदार्थ आदि गुणले युक्त भएका स्थितः  बसेर 

एवम्प्रभावः  यस्तो प्रभाव आत्मतन्त्रः  आपौँमा स्वतन्त्र लीलया  सजिलै्ंग 
हजारी जिभरो भएका व्यक्तिले यः  जुन स्थितये  जगत्को स्थितिका 
पनि वर्णन गर्न नसक्ने शक्ति अनन्तः  अन्त्य रहित लागि 

भएका भगवान्  भगवान् क्ष्मां  प्रथिवीलाई 
दुरन्तवीरयोंरुगुणाुभावः  अनन्त रसायाः  पृथिवीको बिभतिं  धारण गर्नृहुन्छ 
बल, धेर ज्ञान, वैराग्य, एश्वर्य मूले  फेदमा पातालमा 





ताक्यार्थ वास्तवमा अनन्त भगवानूको बल, ज्ञान, गुण र प्रभावको कुनै सीमा नै छैन। यस्ता 
प्रभावशाली भएर पनि उहाँले सम्पूर्ण लोकको कल्याणका निम्ति रसातलमुनि आपन महिमामा 
रहेर लीलापूर्वक पृथिवीलाई धारण गरिरहनुभएको छ। 


रालालन्द्री टीका 


२०७५ 
पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २५ 


एता द्येवेह नृभिरुपगन्तव्या गतयो यथाकमविनिमिंता 
यथोपदेामनुव्णिंताः कामान् कामयमनेः ॥ ४ ॥ 


पदार्थ उपगन्तव्याः  प्राप्त गर्न योग्य एताः एव  यत्ति नै हन् 

इह  यस लोक प्रवृत्तिमार्ग मा यथाकर्मविनि्मिंताः  आआपनो यथोपदेशम्  मैले गुरुको 
कामान्  भौतिक सुख कर्म अनुसार रचिएका मुखबाट सुनेअनुसारका गतिहरू 
कामयमानैः  चाहने गतयः  गतिहरू अनुवणिंताः  बता 

नृभिः  मनुष्यहरुद्रारा हि  निश्चय नै 





ताक्यार्थ प्रवृत्तिरूप धर्म गर्ने मानिसलाई फलको रूपमा प्राप्त हुने आआपफना कर्मअनुसार 
रचिएका विभिन्न प्रकारका गतिहरू यति ने हुन् । मैले गुरुको मुखबाट सुनेअनुसारका गतिहरू 
बताएं । 
एतावतीं राजन् पुंसः प्रवृत्तिलक्षणस्य धम॑स्य विपाकगतय 
उच्चावचा विसदृशा यथाप्ररनं व्याचख्ये किमन्यत् कथयाम 


इति ॥ १५॥ 
पढार्थ विसद्शाः  परस्पर भिननभिन्न प्रश्नअनुसार 
राजन्  हे महाराज परीक्षित् पुंसः  पुरुषहरूका व्याचख्ये  यिनको वर्णन गरं 
प्रवृत्तिलक्षणस्य  प्रवृत्तिरूप विपाकगतयः  परिणाममा प्राप्तअन्यत्  अब अरू 
लक्षण भएका हुने फलरूप गतिहरू किम्  के 
धर्मस्य  धर्म कर्मको हि  निश्चय नै कथयामः इति  बताऊँ 
उच्चावचाः  उच्च स्वर्गादिलोकएतावतीः  यति नै हुन् 
र नीच पातलादि लोकरूप  यथाप्रहनं  तपाईको 





वाक्यार्थ हे महाराज परीभ्षित् ! प्रवृत्तिरूप धर्म गर्ने मानिसलाई फलको रूपमा प्राप्त हुने 
विभिन्न प्रकारका उच्च स्वर्गादिलोक र नीच पातलादि लोकरूप गतिहरू यति ने हुन्। तपाईको 
प्रश्नअनुसार ती सबै मेले सुना, अब अरू केही सुनने इच्छा भए भन्नुहोस् । 


इति श्रीमदुभागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां पञ्चमस्कन्धे 
भूविवरविध्युपवणंनं नाम पञ्चविंशोऽध्यायः ॥ २५॥ 


रामालन्द्री टीका 


२०७६ 
पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २६ 
अथ षड्विंशोऽध्यायः 
नरकका विभिन गतिहरूको वर्णन 


राजोवाच राजा परीक्षित्ले भन्नुभयो 
महषं एतद् वैचित्र्यं लोकस्य कथमिति ॥ १॥ 


पढार्थ द कथम् इति  कसरी हुन्छ 
महष  हे महर्षि एतत्  यो कर्मफलमा हुने 


र, . 


लोकस्य  कर्म गर्न  भिन्नता 
ताक्यार्थ हे महर्षि ! लोकले प्राप्त गर्ने कर्मफलको भिन्नता कसरी हृन्छ ? त्यो बताउनुहोस् । 


ऋषिरुवाच श्रीशुकदेव ऋषिले भन्नुभयो 
तरिगुणत्वात् कतुः श्रद्धया कमंगतयः पृथग्विधाः सवां एव सवंस्य 
तारतम्येन भवन्ति ॥ २॥ 


पढार्थ तामसरूप श्रद्धाका कारण भएकाले 

कतुः  कर्म गर्ने व्यक्तिको कमंगतयः  कर्मजन्य गतिहरू सवां एव  सबै गतिहरू 
त्रिगुणत्वात्  सत्त्व, रज र तम पृथग्विधाः  भिन्न भिन हने सवंस्य  सबै कर्मकर्ताहरूलाई 
तीन गुणका कारण गर्दचछछन् त्यसैले ती गतिहरूमा भवन्ति  प्राप्त हने गर्दछछन् 
श्रद्धया  सात्त्विक, राजस र॒ तारतम्येन  कमबेसी हुने 
ताक्यार्थ राजा ! कर्म गर्ने व्यक्ति सत्त्व, रज र तम तीन गुणले युक्त हुने भएकाले उसको 
श्रद्धामा पनि सत्व आदि गुणका कारण भिन्नता हुन्छ । यसरी श्रद्धा र स्वभावको भेदले गर्दा यी 
सम्पूर्ण कर्मका गतिहरू पनि भिन्न भिनन हुन्छन्। यी विभिन गतिहरू सबेलाई क्रमशः प्राप्त 
हन्छन्। 





टिप्पणी सात्त्विक श्रद्धाद्रारा धर्म र धर्मबाट सुख, राजस श्रद्धाबाट धर्माधिर्म र त्यसबाट 
सुखदुःख तथा तामस श्वद्धाबाट पाप र त्यसबाट दुःख, मोह आदि उत्पन्न हृन्छन्। यसरी श्रद्धामा 
हने भेदबाट त्यसको फल सुखदुःख आदिमा पनि भिन्नता हृन्छ । 


अथेदानीं प्रतिषिद्धलक्षणस्याधमंस्य तथेव कतुं श्रद्धाया वेसादश्यात् 
कमफटं विसदृशं भवति या द्यनादयविद्यया कृतकामानां 
तत्परिणामलक्षणाः सृतयः सहस्रशः प्रवृत्तास्तासां 
पराचुर्येणालुवणयिष्यामः॥ २॥ 


रालालन्द्री टीका 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
पदार्थ कर्मफलं  कर्मको फल पनि 
अथ  यसप्रकार विसद्शं  भिन्नभिन्न ने 
इदानीं  अब भवति  हने गर्द 
प्रतिषिद्धलक्षणस्य  शास्व्रद्रारा हि  निश्चय नै 

निषेध गरिएका अनाद्यविद्या  अनादि 


अविद्याका कारण 
कृतकामानां  कामनापूर्वक कर्म 


अधमस्य  अधर्मको र 
तथा एव  त्यसै गरी 
कतुः  कर्तको गर्ने व्यक्तिहरूको 

श्रद्धायाः  श्रद्धामा हुने तत्परिणामलक्षणाः  अधर्मको 
वेसादुश्यात्  भिननताका कारण मात्राअनुसार नै फल भएका 





२० ५७७ 


अध्याय २६ 


सहस्रशः  हजार प्रकारका 
याः  जुन 

सृतयः  नरक आदि गतिहरू 
प्रवृत्ताः  परमात्माद्रारा सिर्जना 
गरिएका छन् 

तासां  ती नरकका गतिहरूको 
प्राचुर्येण  विस्तारपूर्वक 
अनुवणेयिष्यामः  वर्णन गर्नु 


ताक्यार्थ निषिद्ध कर्मरूपी पाप गर्नेलाई पनि उसको श्रद्धाको असमानताका कारण सर्धं एकै 
प्रकारको फल मिल्देन। अनादि अविद्याको वशमा परैर कामनापूर्वक गरिएका निषिद्ध कर्मको 
परिणाम स्वरूप जुन हजारौँ प्रकारका नरक प्राप्त हृन्छन्, ती सबेको विस्तारपूर्वक वर्णन गर्व । 
टिप्पणी प्रमादद्रारा भएको अधर्मका कारण थोरै दुःख, जानाजान गरिएको अधर्मबाट मध्यम 
दुःख तथा नास्तिकबुदधिका कारण गरिएको अधर्मबाट अधिक दुःख हुन्छ । 


राजोवाच राजा परीक्षित्ले भन्नुभयो 


नरका नाम भगवन् किं देशविरोषा अथवा बहिस्तरिरोक्या 


आहोस्विदन्तराल इति ॥ ४॥ 


पदढार्थ गँ हन् कि 

भगवन्  हे भगवान् शुकजी अथवा  अथवा 
नरकाः नाम  नरकहरू त्रिखोक्याः  तीन लोक 
किं के ब्रह्माण्ड भन्दा 
देशविरेषाः  पृथिवीके कुनै बहिः  बाहिर छन् 


आहोस्वित्  अथवा 

०३ 
अन्तरारे इति  ब्रह्माण्डभित्रै 
कहीं छन् 





ताक्यार्थ हे भगवान् शुकजी ! हजुरले जुनजुन नरकको वर्णन गर्न लाग्नुभएको छ ती यसै 


पृथिवीका कुनै ठा हुन् अथवा यस ब्रह्माण्डभन्दा बाहिर छन् वा 
ऋषिरुवाच श्रीशुकदेव ऋषिले भन्नुभयो 


अन्तराल एव॒ त्रिजगत्यास्तु 


विरि 


यसै भित्र कुनै ठँमा छन् ? 


दक्षिणस्यामधस्ताद् 


भूमेरुपरिष्टाच्च जलाद् यस्यामग्निष्वात्तादयः पितृगणा दिदि 
स्वानां गोत्राणां परमेण समाधिना सत्या एवारिष आशासाना 


निवसन्ति ॥ ५॥ 


रामालन्द्री टीका 


२०७  


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २६ 
पदार्थ उपरिष्टात् च  माथि ती समाधिना  समाधिमा मगन 
त्रिजगत्याः तु  त्रिलोकको नरकहरू छन् भएर 

अन्तराठे एव  भित्र नै यस्याम्  जुन स्वानां  आप्ना 

दक्षिणस्याम्  दक्षिण दिशि  दिशामा गोत्राणां  सन्तानहरूको 

दिहि  दिशामा अग्निष्वात्तादयः  अगिनिष्वात्ता सत्याः एव  कल्याणमय 

भूमेः  पृथिवीदेखि आदि आरिषः  आशीर्वादको 
अधस्तात्  तलतिर पितृगणाः  पित्रगणहरू आशासानाः  कामना गर्दै 
जलात्  जलदेखि परमेण  अत्यन्त श्रेष्ठ निवसन्ति  बस्दछन् 





ताक्यार्थ यी नरकहरू त्रिलोकभित्रै दक्षिण दिशामा पुथिवीदेखि तल जलमाथि रेका छन् । 
यसै दिशामा अग्निष्वात्ता आदि पित्रृहरू समाधिमा मगन भएर आआफ्ना गोत्रमा उत्पन्न भएका 
सन्तानहरूको मङ्गलकामना गर्दै बस्दछन्। 


यत्र ह॒ वाव भगवान् पितृराजो वैवस्वतः स्वविषयं प्रापितेषु 
स्वपुरुषेजन्तुषु सम्परेतेषु यथाकर्मावद्यं दोषमेवानुल्लङ्धित 
भगवच्छासनः सगणो दमं घारयति ॥ ६॥ 


पदढार्थ   सूर्यपुत्र जन्तुषु  प्राणीहरूमा 
यत्र  जहाँ नरकमा भगवान्  भगवान् यथाकर्मावद्यं  जीवले गरेको 
ह वाव  निस्सन्देह पितुराजः  यमराज पापको मात्राजनुसार 


अनुल्लङ्धितभगवच्छासनः  सम्परेतेषु  मरेकाहरूलाई दोषम् एव  दुष्कर्मको फल 
भगवान्को शासनलाई कहिल्यै स्वविषयं  आप्नो लोकमा भएको दुःखरूप 
पनि उल्लङ्घन नगरी स्वपुरुषेः  आपना दूतहरुद्रारा दमं  दण्ड 
सगणः  गणसहित प्रापितेषु  ल्याइएका घारयति  प्रदान गर्नृहुन्छ 
ताक्यार्थ यस नरक लोकमा भगवान्को आज्ञा कहिल्यै उल्लङ्घन नग्न, सूर्यका पुत्र पित्ुराज 
यम आपफ्ना सेवकका साथमा बस्नुभएको छ। ती यमराजले आफ्ना दूतहरूद्रारा ल्याइएका मृत 
प्राणीहरूलाई उनीहरूले गरेका दुष्कर्मअनुसार दण्ड दिनुहुन्छ । 
तत्र॒ हैके नरकानेकविंशतिं गणयन्ति। अथ तांस्ते राजन् 
नामरूपलक्षणतो ऽनुक्रमिष्यामस्तामिस्रोऽन्धतामिस्रो रोरवो 
महारोरवः कुम्भीपाकः कालसूत्रमसिपत्रवनं सूकरमुखमन्धकूपः 


सन्दंशस्तप्तसूमिवं्रकण्टकशात्मली ९.९ 


९ कृमिभोजन ज वैतरणी स् 
 ल्मरी वेतरणी पूयोदः 
प्राणरोधो विरसनं लालाभक्षः सारमेयादनमवीचिरयःपानमिति । 


रामालन्द्री टीका 





२०७९ 
पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २६ 


 ९ ७ क्षोगणभोजन  न भ 
किञ्च क्षारकदंमो र  शूलप्रोतो दन्द्श्युकोऽवरट 
निरोधनः पयांवतंनः सूचीमुखमित्यष्टाविंशतिनंरका विविध 


यातनाभूमयः ॥ ७ ॥ 
पदार्थ   महारौरव अयःपानम् इति  र अयपान 
तत्र  त्यस यमलोकमा कुम्भीपाकः  कुम्भीपाक यी एक्काईस नरकहरू हुन् 
ह  निश्चय नै काठसूत्रम्  कालसूत्र किञ्च  यस्तै अरू 
एके  कसैले असिपत्रवनं  असिपत्रवन क्षारकद॑मः  क्षारकर्दम 


सृकरमुखम्  सूकरमुख रक्षोगणभोजनः  रक्नोगणभोजन 
अन्धकूपः  अन्धकूप शूटलप्रोतः  शूलप्रोत 
कृमिभोजनः  कृमिभोजन  दन्दश्चुकः  दन्दशूक 

सन्दंशः  सन्दंश अवटनिरोधनः  अवटनिरोधन 
तप्तसुमिंः  तप्तसूर्मि पयांवतंनः  पर्यावर्तन 


एकविंशतिं  एक्काईस ओटा 
नरकान्  नरकहरू छन् भनेर 
गणयन्ति  गणना गर्दछन् 
अथ  अब 

राजन्  हे महाराज 








ते  तपारईलाई वच्रकण्टकदाल्मटी  सूचीमुखम् इति  सूचीमुख 
नामरूपलक्षणतः  नाम, रूप र वज्रकण्टकशाल्मली समेत गरी 

लक्षणअनुसार वैतरणी  वैतरणी अष्टाविंशतिः  यी अद्राईस 
तान्  ती नरकहरू पूयोदः  पूयोद ओटा 

अनुक्रमिष्यामः  क्रमैले वर्णन प्राणरोधः  प्राणरोध विविधयातनाभूमयः  विभिन्न 
गर्नु विह्सनं  विशसन यातनाका भोगस्थल भएका 
तामिस्रः  तामिच्न लालाभक्षः  लालाभक्ष नरकाः  नरकहरू छन् 
अन्धतामिखः  अन्धतामिस्च सारमेयादनम्  सारमेयादन 

रोरवः  रौरव अवीचिः  अवीचि 


ताक्यार्थ कसैकसैले नरकको सङख्या एक्काईस छ भनेर बताएका छन्। अब म तपाईलाई 
नाम, रूप र लक्षणअनुसार ती नरकको क्रमेसँग वर्णन गर्द । ती एक्काईस नरक का नाम तामिस्र, 
अन्धतामिस्र, रौरव, महारौरव, कुम्भीपाक, कालसूत्र, असिपत्रवन, सूकरमुख, अन्धकूप, 
कृमिभोजन, सन्दंश, तप्तसूर्मि, वज्रकण्टकशाल्मली, वैतरणी, पूयोद, प्राणरोध, विशसन, लालाभक्ष, 
सारमेयादन, अवीचि र अयःपान हून्। यी बाहेक क्षारकर्दम, रक्षोगणभोजन, शूलप्रोत, दन्दशूक, 
अवटनिरोधन, पर्यावर्तन र सूचीमुख नाम गरेका अन्य सात नरकहरू पनि रहेका छन्। यी दुबे 
मिलाएर विभिन्न प्रकारका यातना भोग्ने जम्मा अद्राईस ओटा नरकटहरू छन् । 


तत्र॒ यस्तु परवित्तापत्यकलत्राण्यपहरति स दहि कालपाशबद्धो 
यमपुरुषेरतिभयानकेस्तामिस्रे नरके बलान्निपात्यते। अनरानानुद 


रामालन्द्री टीका 


२०८  


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


अध्याय २६ 


पानदण्डताडनसन्तजंनादिभियांतनाभियांत्यमानो जन्तुर्यत्र कदमल 
मासादित एकदेव मृच्छमुपयाति तामिस्रप्राये ॥ ८ ॥ 


पदार्थ काठपारबद्धः  कालपाशमा 
तत्र  ती नरकहरूमध्ये बांधिटन्छ र त्यसलाई 
यः तु  जुन मानिसले बलात्  बलपूर्वक 


परवित्तापत्यकलत्राणि  अककितामिखे  ताम्र नामक 


सम्पत्ति, सन्तान र पत्नीलाई नरके  नरकमा 

अपहरति  अपहरण गर्दछ निपात्यते  फ्यांकिन्छ 

हि  निश्चय नै अनरानानुदपानदण्डताडन 
सः  त्यो व्यक्ति सन्तज॑नादिभिः  अन्न खान 


अतिभयानकेः  ज्यादे उरलाग्दा नदिने, पानी पिउन नदिने, 
यमपुरुषेः  यमराजका दण्डले पिटने, भयभीत गराउने 
दूतहरूद्रारा आदि विभिन्न 


यातनाभिः  यातनाहरूद्रारा 
यात्यमानः  पीडित गराइएको 
जन्तुः  जीव 

यत्र  जुन 

तामिस्रप्राये  ज्यादै अन्धकार 
हुने तामिस्न नरकमा 
करमलम्  अत्यन्त दुःख 
आसादितः  पाएर 

एकदा एव  कहिलेकाहीं 
मृच्छांम्  मूर्च्छा 

उपयाति  प्राप्त गर्द 





ताक्यार्थ अककि सम्पत्ति, सन्तान अथवा स्त्रीको हरण गर्न व्यक्तिलाई डरलाग्दा यमदूतहरूले 
कालपाशले बांँधेर बलपूर्वक तामिन्न नरकमा खसालिदिन्छन्। अन्धकारमय त्यस नरकमा अन्न, 
पानी नदिएर, लौराले पिटैर तथा डर देखाएर त्यस व्यक्तिलाई यमदूतहरूले विभिन्न प्रकारका 
दुःख दिन्छन्। कठोर पीडा सहन नसकेर त्यो जीव अत्यन्त दुःखी हदे कहिलेकाहीं मूर्च्छा पर्वछ। 
एवमेवान्धतामिस्रे यस्तु वञ्चयित्वा पुरुषं दारादीनुपयुङ्क्ते यत्र 


दारीरी निपात्यमानो यातनास्थो वेदनया नष्टमतिनंष्टदुष्टिङ्च 


भवति यथा 
तमुपदिशन्ति ॥ ९॥ 


पदार्थ अन्धतामिस्र  अन्धतामिच् 
एवम् एव  यसै गरी नरकमा यमदूतहरूले 
यः तु  जुन मान्छेले निपात्यमानः  प्यांकिएको 


पुरुषं  अर्को व्यक्तिलाई 
वञ्चयित्वा  ठगेर छलेर 
दारादीन्  त्यसका पत्नी, 


यातनास्थः  अत्यन्त दुःखद 
यातनामय अवस्थामा पुगेको 
शरीरी  शरीरधाी जीव 


सम्पत्ति आदिलाई वृरुच्यमानमूलः  जरा 
उपयुङ्क्ते  भोग गर्द भने काटिएको 
यत्र  जहां वनस्पतिः  वृक्ष 


वनस्पतिवृंश्न्यमानमूलस्तस्मादन्धतामिसं 


यथा  ए 

वेदनया  अत्यधिक वेदनाले 
नष्टमतिः  बुद्धि नष्ट भएको 
नष्टदुष्टिः च  दृष्टि नष्ट 
भएको 

भवति  हन्छ 

तस्मात्  दुष्टि अन्धो भएर 
अन्धकारमय हुने भएकाले 





तम्  त्यो नरकलाई 


रामालन्द्री टीका 


१०८९ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २६ 


अन्धतामिस्रं  अन्धतामिघ्॒ उपदिशन्ति  भन्दछन् 


ताक्यार्थ यसै गरी जसले अकलिाई धोका दिएर उसकी पत्नी, सम्पत्ति आदिको भोग गर्द 
त्यो अन्धतामिस्र नरकमा पर्दछ । त्यहाँको कठोर यातनाका कारण जरा काटिएको रुख भँ सुकेको 
त्यस व्यक्तिले ज्यादै कष्ट भएका कारण होसहवास गुमारंछ र उसले केही पनि देख्दैन। दृष्टि 


नष्ट हुने भएकाले यसलाई अन्धतामिस्र नरक भनिन्छ । 


यस्त्विह वा 


एतदहमिति ममेदमिति भूतद्रोहेण 


न  
कवल 


स्वकुटुम्बमेवानुदिनं प्रपुष्णाति स तदिह विहाय स्वयमेव तदद्युभेन 


    
ररव नपतात ॥ ९० ॥ 


पदढार्थ भूतद्रोहेण  अरू प्राणीहरूसंग आदि कुटुम्बलाई 

यःतु  जुन जीव द्रोह गरी इह एव  यही लोकमा नै 
वै  निश्चयनै केवलं  केवल विहाय  छाडेर 

इह  यस लोकमा स्वकुदुम्बम् एव  आफनो तद्ुभेन  प्राणिद्रोहजन्य 
एतत्  यस शरीरलाई कुट्म्बलाई मात्र पापका कारण 

अहम् इति  म हं अनुदिनं  प्रतिदिन स्वयम्  आण् चाहं 

वा  अथवा प्रपुष्णाति  पोषण गर्द रोरवे  रौरव नामक नरकमा 
इद्म्  यी स्त्री, पुत्र धन सः  त्यो व्यक्ति निपतति  खस्दचछछ 
आदिलाई तत्  त्यो अहं र ममभावद्रारा 

मम इति  मेरो हो भने ठानेर बाँधिएको शरीर र स्त्री, पुत्र 





ताक्यार्थ जो मानिस यस लोकमा ्यो शरीरनैमदहँर यी स्त्रीपुत्र, धनसम्पत्ति मेरा हन् 
भन्दे अरू प्राणीसंग द्रोह गरी सर्धं आफ्ना कुटुम्बको मात्र पालनपोषणमा लागिरहन्छ त्यो 
मानिस स्त्री, पुत्र आदि कुटुम्बलाई यही लोकमा नै छाडेर आफ्नो पापका कारण रौरव नरकमा 
पर्वछ। 


ये त्विह यथेवामुना विहिंसिता जन्तवः परत्र यमयातनामुपगतं त 
एव रुरवो भूत्वा तथा तमेव विहिंसन्ति तस्माद्रोरवमित्याहू रुरुरिति 
सपादतिक्रूरसत्त्वस्यापदेशः ॥ १९॥ 


ये  जति पनि 
जन्तवः  प्राणीहरू छन् 
तेएव  ती प्राणीहरूले नै 


यमयातनाम्  यमलोकको 
यातना 
उपगतं  प्राप्त गरेका 


पदार्थ 
इह  यस मर्त्यलोकमा 
अमुना  यस व्यक्तिद्रारा 


यथा एव  जसरी तु  निश्चयनै तम्एव  त्यो हिंम्रक 
विहिंसिताः  हिंसा गरिएका परत्र  परलोकमा व्यक्तिलाई नै 





रामालन्द्री टीका 


१०८९ 
पञ्चम स्कन्ध 


रुरवः  रुरुनामक पशुविशेष 
भूत्वा  भएर 

तथा  त्यसले पूर्वजन्ममा 
पशुलाई हिंसा गरे ४ गरीने 


श्रीमद्भागवत 


। व्यक्तिलाई रुरुपशु भएर 
यातना दिने भएकाले 

न  

रोरवम् इति  रोरव नाम भएको 
नरक भनेर 


अध्याय २६ 


सपात्  सर्पभन्दा पनि 
अतिक्रूरसत्त्वस्य  ज्यादै रूर 
प्राणीको 

व्यपदेशः  नाम हो 


विहिंसन्ति  हिंसा गर्दछन् आहुः  भन्दचछन् 
तस्मात्  हिंसित पशुहरूले रुरुः इति  रुरु भनेको 
ताक्यार्थ त्यस व्यक्तिले यस लोकमा कुटुम्बको पालनपोषणका निम्ति जुनजुन प्राणीलाई 
जस्तोजस्तो दुःख दिएको हुन्छ तिनै जीवहरू परलोकमा रुरु नामका पशु बनेर त्यसलाई उसैगरी 
दुःख दिन्छन्। रुरु भनेको सर्पभन्दा पनि बढता क्रूर स्वभाव भएको जीव हो। यसै हुनाले यस 
नरकलाई रौरव भनिएको हो । 


एवमेव महारोरवो यत्र निपतितं पुरुषं करव्यादा नाम रुरवस्तं क्रव्येण 
घातयन्ति यः केवलं देहम्भरः ॥ १२॥ 





पदार्थ पोषण गर्दछ त्यो गरेका 
एवम् एव  यसे गरी यत्र  जुन महारौरव नामक रुरवः  ररुहरूले 
४०२। ४० 
महारोरवः  महारौरव नामक नरकमा क्रव्येण  त्यो व्यक्तिको मासु 
नरक छ निपतितं  खसेको खानका लागि 
यः  जुन व्यक्तिले तं  त्यस घातयन्ति  मार्दछन् 
र म ५ 
केवलं  केवल पुरुषं  व्यक्तिलाई 
देहम्भरः  आफ्नै मात्र शरीरको क्रव्यादाः नाम  क्रव्याद नाम 





ताक्यार्थ महारौरव नामक नरक पनि यस्त छ । त्यसमा प्राणीहरूको द्रोह गर्न, कसैको वास्ता 
नराखी केवल आफ्नो शरीरको पालनपोषणमा लाग्ने व्यक्तिहरू पर्दछछन्। यस नरकमा काचो 
मासु खाने रुरु नामक जीवले मासु खानका लागि त्यस्ता व्यक्तिलाई मार्दछछन्। 


यस्त्विह वा उग्रः पून् पक्षिणो वा प्राणत उपरन्धयति तमपकरुणं 


पुरुषादैरपि विगरहिंतमसुत्र॒ यमानुचराः कुम्भीपाके तप्ततेले 
उपरन्धयन्ति ॥ १३॥ 
पदार्थ प्राणतः  जिद पकारं 
वै  निश्चय नै पशून्  पशुहरूलाई पुरुषदेः अपि  मान्छेको मासु 
इह  यस मनुष्य लोकमा वा  अथवा खाने राक्षसहरूद्रारा पनि 


विगहितम्  निन्दित भएका 
अपकरुणं  दयारहित 


पक्षिणः  पक्षीहरूलाई 
उपरन्धयति  खानका लागि 


उग्रः  क्रूर स्वभाव भएको 
यः तु  जुन व्यक्तिले 





रामालन्द्री टीका 


२०८३ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २६ 
तम्  त्यो मान्छेलाई कुम्भीपाके  कुम्भीपाक नामक उपरन्धयन्ति  उमाल्दछन् 
अमुत्र  उँ परलोकमा नरकमा लगेर 


यमानुचराः  यमदूतहरूने तप्ततैले  तातो तेलमा 

ताक्यार्थ यस मनुष्यलोकमा रहेर जसले आफनो पेट पाल्नका निम्ति जिरँदा पशुपक्षीलाई 
मारेर तिनको मासु खाने गर्छन्, नरभक्षी राक्षसहरूद्रारा समेत निन्दा गरिने त्यस्ता क्रूर निर्दयी 
व्यक्तिलाई यमदूतले कुम्भीपाक नरकमा लगेर बेसरी तातेको तेलमा हालेर भक्भकी उमाल्दछन् । 


यस्त्विह पितृविप्रनह्यघुक् स कालसूत्रसंज्ञके नरके अयुतयोजन 
परिमण्डठे ताम्रमये तप्तखठे उपय॑घस्ताद्ग्न्यकम्यामतितप्यमाने 
ऽभिनिवेरितः ्चुत्पिपासाभ्यां च दद्यमानान्तबहि शरीर आस्ते शेते 
चेष्टतेऽवतिष्ठति परिधावति च यावन्ति पशुरोमाणि 


तावदष॑सहस्राणि ॥ ९४॥ 





पदार्थ आस्ते  कटहिले थ्याच्च बस्छ 
यः तु  जुन मानिसले अतितप्यमाने  अत्यन्त रोते  कहिले सुत्छ 

इह  यस लोकमा तताइएको चेष्टते  कठिले छट्पटा्ंछ 
पितृविप्रनह्यधरुक्  मातापिता, कालसूत्रसंज्ञके  कालसूत्र अवतिष्ठति  कटिले स्थिर हुन्छ 
ब्राह्मण र वेदको विरोध गरेको नामक परिधावति च  कहिले यताउता 
छ नरके  नरकमा दौडन्छ पनि 

सः  त्यस मानिसलाई अभिनिवेशितः  प्रवेश गराइन्छ यावन्ति  जुन सडख्यामा 
अयुतयोजनपरिमण्डठे  दश॒ र पशुरोमाणि  त्यस नरपशुको 
हजार योजनमा फैलिएको ्षुत्पिपासाभ्यां च  भोक र॒ शरीरमा रौँ थिए 

ताम्रमये  तामाद्रारा निर्मित तिखबिाट तावदुवषंसहस्राणि  त्यति नै 
तप्तखले  तल जमिन तातेको दद्यमानान्तवहि शरीरः  हजार वर्षसम्म त्यो मानिसले 
उपयंघस्तात्  माथि र तलबाट शरीरको भित्र र बाहिर दग्ध कालसूत्र नरकमा दुःख 
अग्न्यकम्याम्  आगो र व्याकुल भएको त्यो मानिस भोग्नुपर्दछछ 


ताक्यार्थ जुन मानिसले यस लोकमा आप्ना बाबुआमा, ब्राह्मण र वेदको विरोध गर्द 
त्यसलाई यमदूतहरूले कालसूत्र नामक नरकमा लैजान्छन्। दश हजार योजन फैलिएको र 
तामाको भूद भएको त्यस नरकलाई माथितिरबाट सूर्यले र तलतिरबाट अग्निलि ततादरहेको छ। 
त्यहाँ परेको जीव भोकप्यासले आकुलव्याकुल बनेर भित्रबाहिरबाट जल्न थाल्दछ। आगोको 
दाहले छट्पटिएर त्यो जीव कहिले बस्ने, कहिले पल्टने, कहिले छट्पटाउने, कहिले उभिने र 
किले यताउति दौडिने गर्द । त्यस नरपशुको शरीरमा जति रौं ह॒न्छन् त्यति हजार वर्षसम्म 
त्यसले यस्ते किसिमको दुर्गति भोगिरहन्छ। 


रामालन्द्री टीका 


२०८४ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २६ 


यस्त्विह वे निजवेदपथादनापद्यपगतः पाखण्डं 
चोपगतस्तमसिपत्रवनं प्रवेरय कराया प्रहरन्ति तत्र हासावितस्ततो 
धावमान उभयतो धरिस्तालवनासिपतरदिकयमानस्वान्नो हा 

४ स्मीति   ९  .    स्वधर्महा ९ 
हतोऽ परमया वेदनया मूच्छितः पदे पदे निपतति स्वधमहा 
पाखण्डानुगतं फलं भुङ्क्ते ॥ १५॥ 


पदार्थ प्रवेश्य  प्रवेश गराई मानिस 

यः तु  जुन मानिस कराया  कोर्यले हा हतः अस्मि इति  हाय ! 
इह  यो लोकमा प्रहरन्ति  पिटदछन् मरैनिमत भनेर करावे 

वै  निस्सन्देह ह  निश्चय नै परमया  अत्यन्त 

अनापदि  कुनै पनि आपत्ति तत्र  त्यहां वेदनया  पीडाले 

नभएको अवस्थामा पनि असो  त्यो नरकमा गएको मूच्छितः  मूर्च्छित भई 
निजवेद्पथात्  आपनो मानिस पदे पदे  प्रत्येक पाइलामा 
वेदप्रतिपादित सनातन मार्गबाट इतस्ततः  यताउता निपतति  लडदछ 

अपगतः  हटेको छ धावमानः  दौडंदै स्वधमंहा  आफ्नो धर्मघातीले 


पाखण्डं च  पाखण्डता पनि 
उपगतः  स्वीकार गरेको छ 
तम्  त्यो पाखण्डीलाई 
असिपत्रवनं  असिपत्रवन 


उभयतः धीरैः  दुबैतिर तीखा 
तालवनासिपत्रैः  ताड नामक 
रुखका तरबारजस्ता पातहरूद्रारा 
छिदयमानसवांङ्गः  सम्पूर्ण शरीर 


पाखण्डानुगतं  पाखण्डी 
धर्मको स्वीकारबाट प्राप्त हुने 
फलं  फललाई 

भुङक्ते  यसी भोग गर्दछछ 





छियाछ्िया बनादृएको त्यो 
ताक्यार्थ जुन व्यक्तिले आपत्तिरहित अवस्थामा पनि आफ्नो वेदिक मार्गलाई छोडेर अन्य 
पाखण्ड मार्गको आश्रय लिन्छ त्यस मानिसलाई यमदूतहरूले असिपत्रवन नाम गरेको नरकमा 
लगेर कोर्यले पिट्दछन्। पिटाइले आत्तिएर बाँच्नका लागि यताउति दौडंदा अत्यन्त धारिला ताड 
वृक्षका पातले त्यसको शरीर छियाछ्िया ह॒न्छ । त्यसपच्ि सम्पूर्ण शरीर क्षतविक्षत भएको त्यो 
मानिस अय्या ! मर नि म त भन्दै चिच्याङँदे प्रत्येक पाइलामा मूर्च्छा पर्दे लड्न थाल्दछछ। आफ्नो 
धर्मलाई छडर पाखण्ड मार्गमा हिडने व्यक्तिले यसप्रकार आफ्नो कुकर्मको फल भोगनुपर्दछछ । 
यस्त्विह वै राजा राजपुरुषो वा अदण्ड्ये दण्डं प्रणयति ब्राह्मणे वा 
रारीरदण्डं स पापीयान्नरकेऽमुत्र सूकरमुखे निपतति तत्रातिबठे 
विनिष्पिष्यमाणावयवो यथवेहेश्चुखण्ड आर्तस्वरेण स्वनयन् 
क्वचिन्मूच्छितः कदमलमुपगतो यथेवेहादुष्टदोषा उपरुद्धाः ॥ ६ ॥ 


निस्त 
रामालन्द्री टीका 


नामक नरकमा 


पञ्चम स्कन्ध 


पढार्थ 

वे  निश्चय नै 

इह  यस लोकमा 

यःतु  जुन 

राजा  राजा 

राजपुरुषः वै  अथवा 
राजकर्मचारीले 

अदण्ड्ये  दण्ड दिन नमिल्ने 
मानिसलाई 

दण्डं  दण्ड दिन्छ अथवा 
ब्राह्मणे वा  अपराधी नै भए 
पनि ब्राह्मणलाई 

रारीरदण्डं  पिटाइ आदि 
शारीरिक दण्ड 

प्रणयति  दिन्छ भने 
पापीयान्  परम पापी 


श्रीमद्भागवत 


सःत्यो राजा वा 

अमुत्र  परलोकमा 

सूकरमुखे  सूकरमुख नामको 
नरके  नरकमा 

निपतति  खस्दछ 

तत्र  त्यस नरकमा 

अतिबलः  ज्यादै बलिया 
यमदूतहरूद्रारा 
विनिष्पिष्यमाणावयवः  सम्पूर्ण 
शरीरका अङ्हरू पिसिएको त्यो 
मानिस 

यथा  जसरी 

इह एव  यहाँ 

इक्चुखण्डः  कोलमा पेलिदे 
गरेको उखुको टुक्रा करारंछ 





२०८५ 


अध्याय २६ 


त्यसैे गरी 

आतंस्वरेण  करुण स्वरले 
स्वनयन्  अय्या नि! मर 
भनी करादे 

क्वचित्  किले कहिले 
करमलम्  मोहमा 
उपगतः  प्राप्त भई 
मूच्छितः  मूर्च्छित हुन्छ 
यथा एव  जसरी 

इह  यस लोकमा 
अदुष्टदोषाः  निर्दोषलाई दण्ड 
दिदा ती निरपराधी व्यक्ति 
उपरुद्धाः  दण्डका कारण 
मूर्छित भएका थिए 


ताक्यार्थ यस लोकमा राजा वा राजकर्मचारी भएर जसले निरपराध व्यक्तिलाई अन्यायपूर्वक 
दण्ड दिने अथवा ब्राह्मणलाई शारीरिक दण्ड दिन्छ त्यस्तो पापी मानिस मरेपछि सूकरमुख नाम 
गरेको नरकमा पर्दछ। जहाँ बलवान् यमदूतहरूले उसलाई कुल्चन्छन्। कोलमा पेलिएको उखु फँ 
यमदूतका कुल्चादइले पेलिएको त्यो व्यक्ति जसरी उसले सजाय दिदा यस लोकका निर्दोष 
व्यक्तिहरू रुने चिच्याउने गर्दथे त्यसै गरी कहिले रुनेचिच्याउने र कहिले मूर्च्छा पर्ने गर्द । 


यस्त्विह वै भूतानामीडश्वरोपकल्पितवृत्तीनामविविक्तपरव्यथानां स्वयं 
पुरुषोपकल्पितवृत्तिविविक्तपरव्यथो व्यथामाचरति स परत्रान्धकूपे 
तदभिद्रोहेण निपतति तत्र हासो ते्जन्तुमिः पञ्युमृगपक्षि 
सरीसुपेमंशकयूकामत्कुणमक्षिकादिभिये 


सवंतोऽमिद्रह्यमाणस्तमसि 


परिक्रामति यथा कुदारीरे जीवः ॥ १७ ॥ 


पदार्थ 
वे  निश्चय नै 
यः तु  जुन मानिसले 


इह  यस लोकमा 
पुरुषोपकल्पितवृत्तिः  


न द र 
क चाभट्ूग्चास्तः 


विहतनिद्रानिवृतिरटन्धावस्थानः 


पनि विधिनिषेधपूर्वक 
जीविकाको समुचित व्यवस्था 


भगवानूद्रारा वा स्वयं आपूटढारा हदाहदे पनि 


रामालन्द्री टीका 


१०८६ 
पञ्चम स्कन्ध 


विविक्तपरल्यथः  अरूको 
पीडालाई जान्दाजान्दै पनि 
सः  त्यो मानिस 
ईङवरोपकल्पितवृत्तीनाम्  
ईश्वरद्वारा रगत पिउने जीविका 
दिदरएका 

अविविक्तपरव्यथानां  रक्तपान 
गर्दा अरूलाई दुख्छ भने नजाने 
भूतानाम्  उडुस आदि क्षुद्र 
प्राणीहरूको 

व्यथाम्  पीडादायी कर्म 
स्वयं  आपै 

आचरति  गर्दछछ भने 

परत्र  परलोकमा 
तदभिद्रोहेण  ती उड्स आदि 





श्रीमद्भागवत 


द्रोहका कारण 
अन्धकूपे  अन्धकूप नरकमा 
निपतति  खस्दछ 

तत्र  त्यो नरकमा 


जन्तुको दुःखलाई जानेको 
व्यक्तिद्वारा 

अभिद्रुग्धाः  हिंसित भएका 

ये  जुन जति पनि जन्तु छन् 
तेः तैः  वीती 
पञ्ुमृगपक्षिसरीसेपेः  पशु, मृग, 
पक्षी, सर्पहरू 
मराकयूकामत्कुणमक्षिकादिमिः  
लामखुट्े, जुका, उदड़स, फिगा 





अध्याय २६ 


आदि 

जन्तुभिः  जन्तुहर्द्रारा 
सवतः  सबैतिरबाट 
अभिद्रृ्यमाणः  टोकिएको 
अलन्धावस्थानः  कते पनि 
बस्ते ठठं नपाएको 

असो  त्यो हिंम्रक व्यक्ति 
विहतनिद्रानिवृतिः  सुखसंग 
बस्त र निदाउन समेत नपाएर 
तमसि  घोर अन्धकारमा 
परिक्रामति  भौँतारिन्छ 

यथा  जसरी 

कुदारीरे  रोगी शरीरमा रेको 
जीवः  जीव छट्पटा्ंछ 


ताक्यार्थ जुन मानिसले यस जन्ममा उडुस आदि जीवहरूको हिंसा गर्वछछ त्यो मानिस अन्धकूप 
नामक नरकमा पर्दछछ किनभने स्वयं भगवानूले नै तिनीहरूलाई रक्तपान आदि कर्ममा नियुक्त 
गर्नुभएको हो। यी अज्ञानी जीवहरूमा अर्कको वेदना बुम्ने क्षमता नभए तापनि मान्छेलाई 
भगवान्ले ने गर्न हुने र गर्न नहुने सम्पूर्ण कर्मको निर्देश गरिदिनुभएकाले उसलाई अककि 
कण्टको ज्ञान हुन्छ । जानेर पनि उसले यस जन्ममा जजसलाई दुःख दिएथ्यो तिन पशुपक्षी, मृग, 
सरीसुप घम्रेर हिंडने सर्प आदि, लामयुद्, जुका, उडुस, रंगा आदि जन्तुहरूले नरकमा उसलाई 
चारैतिरबाट टोक्न थाल्दछन् । त्यस टोकादइबाट आत्तिएर त्यो व्यक्ति रोगग्रस्त शरीरमा रहेको जीव 
छटपटाए ४ घोर अंँध्यारो नरकमा छट्पटाइरहन्छ । 


यस्त्विह 


वा 


असंविभज्यार्नाति 


यत्किञ्चनोपनत 


मनिमिंतपञ्चयज्ञो वायससंस्तुतः स परत्र कृमिभोजने नरकाधमे 
निपतति तत्र शतसहस्रयोजने कृमिकुण्डे कृमिभूतः स्वयं कृमिभिरेव 


भक्ष्यमाणः 


कृमिभोजनो 


भ 
यातयतं ॥ १८ ॥ 


पदार्थ 
यः तु  जुन व्यक्ति 
इह  यस लोकमा 


वा निश्चयनै 
यत्किञ्चन  जुनसुके पनि 
उपनतम्  प्राप्त भएको कुरा 


 


यावत्तदप्रत्ताप्रहूतादो ऽनिववशमात्मानं 


असंविभज्य  पाहना, केटाकेटी, 
बुढापाकाहरूलाई नवाँडी एक्लै 
अइनाति  आफू मात्रै खान्छ 


रामालन्द्री टीका 


२०८७ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २६ 
अनिमिंतपञ्चयज्ञः  तत्र  त्यहां स्वयं  आफैले पनि 
पञ्चमहायज्ञ पनि नगरेको अप्रतताप्रहूतादः  नवां डीकन र कृमिभोजनः  किरा खान्छ 
वायससंस्तुतः  काकको नदिरईदकन खाने त्यो मानिस यावत्  जति योजन लामो 
समानरूपले वर्णित रातसहस्रयोजने  एक लाख तत्  त्यो कृमिकुण्ड छ त्यति 
सः  त्यो मानिस योजन लम्बाद र चौडाइ भएको ने वर्षसम्म 

परत्र  परलोकमा कृमिकुण्डे  किराहरूको कुण्डमा अनिवेंशम्  पश्चात्ताप 
कृमिभोजने  कृमिभोजन नामक कृमिभूतः  किरा भएर नगर्नेवाला 

नरकाधमे  खराब नरकमा कृमिभिः एव  किराहरूद्रारा नै आत्मानं  आूलाई 

निपतति  खस्दछ भक्ष्यमाणः  खाइन्छ र यातयते  पीडित गरा्ंछ 





ताक्यार्थ जुन मानिसले यस लोकमा पञ्च महायज्ञ नगरी अथवा आफूलाई प्राप्त भएको अन्न 
बालक, वृद्ध र अतिथि आदिलाई नवांडी आफू मात्र खान्छ त्यो कागजस्तो व्यक्ति मरेपच्ि 
कृमिभोजन नामक तुच्छ नरकमा पर्वछ। कुमिभोजन नाम गरेको नरकमा एक लाख योजन 
लम्बाद र चौडादइ भएको कीरैकिराले भरिएको कुण्ड छ । त्यसै कुण्डमा परैर जबसम्म त्यसले 
गरेका पापको फल समाप्त हदेन तबसम्म त्यसले यातना भोगिरहनुपर्दछ । त्यस ॒कुण्डमा रहँदा 
त्यस व्यक्तिले तिनै किराहरूलाई र ती किराहरूले त्यस व्यक्ति लाई खाद्रहन्छन् । 


यस्त्विह वै स्तेयेन बलाद् वा हिरण्यरत्नादीनि बाह्मणस्य 
वापहरत्यन्यस्य वानापदि पुरुषस्तममुत्र राजन् यमपुरुषा 
अयस्मयेरग्निपिण्डेः सन्दंडोस्त्वचि निष्कुषन्ति ॥ १९॥ 





पदार्थ ब्राह्मणस्य  ब्राह्मणको मानिसलाई 

राजन्  हे महाराज परीक्षित् वा अथवा अमुत्र  परलोकमा नरकमा 
इह तु  यस लोकमा अन्यस्य  अरू कसैको पनि यमपुरुषाः  यमदूतहरूले 

वै  निश्चय नै अनापदि  कुनै ठलो आपत्ति अग्निपिण्डेः  आगोका तप्त 
यः  जुन नपरेसम्म सामान्य अवस्थामा पिण्डले डाम्छन् र 

पुरुषः  मानिसले हिरण्यरत्नादीनि  सुन र अयस्मयैः  फलामबाट बनेका 
स्तेयेन  चोरी गरेर रत्नहरू सन्दंशः  सनासाहरूले 

वा  अथवा अपहरति  हरण गर्दछ भने त्वचि  छाला 

बलात्  बलपूर्वक जवर्जस्ती तम्  त्यो चोरी गर्न निष्कुषन्ति  कादृछन् 


ताक्यार्थ हे राजा ! जुन मानिसले यस लोकमा र॑दा इलो आपत्ति नपरेको अवस्थामा पनि 
चोरी गरेर अथवा जवर्जस्तीसंग ब्राह्मण तथा अरू कुनै व्यक्तिको सुन, रत्न आदि हरण गर्द 
त्यसलाई यमदूतहरूले अग्निपिण्डले डामिदिन्छन् र आगो समानको फलामका ताता सनासाहरूले 
छला काद्ने गर्वछछन्। 


रामालन्द्री टीका 


२०८८ 


पञ्चम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


अध्याय २६ 


यस्त्विह वा अगम्यां स्त्रियमगम्यं वा पुरुषं योषिदभिगच्छति 


तावमुत्र 


कशया 


ताडयन्तस्तिग्मया 


सूम्यां लोहमय्या 


पुरुषमालिङ्गयन्ति स्त्रियं च पुरुषरूपया सूम्यां ॥ २०॥ 


पदार्थ 

इह  यस लोकमा 

यः तु  जुन पुरुषले 
अगम्यां  गमन गर्न निषिद्ध 
स्त्रियम्  स्त्रीसंग 

वा  अथवा 

योषित्  स्त्री 

अगम्यं  गमन गर्न नहुने 
पुरुषं वा  पुरुषसंग 


अभिगच्छति  सम्भोग गरन् 
तो  ती परस्त्री वा परपुरुषसंग 
गमन गर्ने नरनारी दुबैलाई 
अमुत्र  त्यस परलोकमा 
कराया  कोर्रले 

ताडयन्तः  चुट्दै 

पुरुषम्  पुरुषलाई 

लोहमय्या  फलामबाट बनेको 
तिग्मया  तातेको 


सम्यां  आद्रमार्हको मूर्तिसंग र 
स्त्रियं  स्त्रीलाई 

पुरुषरूपया  पुरुषको आकृति 
भएको फलामबाट बनेको तातो 
सूम्यां च  प्रतिमासंग पनि 
आलिङ्गयन्ति  आलिङ्गन 
गरांछन् 





ताक्यार्थ यस लोकमा अगम्या स्त्रीसंग सम्भोग गर्ने पुरुष र अगम्य पुरुषसंग सम्भोग गर्ने 
स्त्रीलाई मरेपछ्ि यमदूतहरूले कर्य ठोक्दै तप्तभूमि नाम गरेको नरकमा लैजान्छन् । त्यहाँ लगेर 
त्यस्तो पुरुषलाई तातेको फलामको आइमाईको मूर्तिसंग र त्यस्ती आद्मारईलाई तातेको फलामे 
पुरुषको मूर्तिसंग अँगालो हाल्न लगांछन्। 


यस्त्विह वे सवीभिगमस्तमसुत्र निरये वर्तमानं वज्रकण्टक 
शाल्मलीमारोप्य निष्कषन्ति ॥ २९॥ 


पदढार्थ पनि सम्भोग गर्द कण्टकशाल्मली नामक 

यः तु  जुन मानिस तम्  त्यस्तो व्यक्तिलाई निरये  नरकमा 

इह  यस लोकमा अमुत्र  परलोकमा आरोप्य  खसालेर 

न      

वे  निश्चय नै वतमानं  रहेको निष्कषन्ति  तलतिर तान्दछछन् 
सवोभिगमः  सबैसंग जोसंग वज्रकण्टकशात्मलीम्  वज 





ताक्यार्थ यस लोकमा जोसँंग पनि सम्भोग गर्ने व्यक्तिलाईद मेषि यमदूतहरूले 
वज्रकण्टकशाल्मली नामक नरकमा लैजान्छन् र वज्रजस्ता कठोर कांडा भएको सिमलको रुखमा 
चढाएर तलतिर लतार्दै तान्दछछन्। 


ये त्विह वै राजन्या राजपुरुषा वा अपाखण्डा ध्मसेतून् भिन्दन्ति ते 
सम्परेत्य वैतरण्यां निपतन्ति भिन्नम्यादास्तस्यां निरयपरिखा 
भूतायां नद्यां यादोगणेरितस्ततो भक्ष्यमाणा आत्मना न वियुज्य 


रामालन्द्री टीका 


पञ्चम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


२०८९ 


अध्याय २६ 


मानाश्चासुभिरुह्यमानाः स्वाघेन कम॑पाकमनुस्मरन्तो विण्मूत्रपूय 
रोणितकेशनखास्थिमेदोमांसवसावाहिन्यामुपतप्यन्ते ॥ २२॥ 


पदार्थ 

अपाखण्डाः  पाखण्डी नभए 
पनि 

येजो 

राजन्याः  राजाहरू 
राजपुरुषाः वा  अथवा 
राजपुरुषहरू 

इह तु  यस लोकमा 
धर्मसेतून्  धर्मका यथोचित 
नियम वा मर्यादाहरूलाई 
भिन्दन्ति  उल्लङ्घन गर्दछछन् 
भिन्नमयांदाः  मर्यादा नमान्ने 
ते  ती राजा वा राजपुरूषहरू 
वे  निश्चय नै 





 वैतरणी नदीमा 
निपतन्ति  खस्दछन् 
निरयपरिखाभूतायां  नरकको 
खाड़ी जस्तो भएको 
विण्मूत्रपूयशोणितकेशनखास्थि 
मेदोमांसवसावाहिन्याम्  मल, 
मूत्र, पिप, रगत, केश, नड, 
हाड, बोसो, मासु, मासी आदि 
बर्ने 

तस्यां  त्यो वैतरणी नामक 
नयां  नदीमा 

इतस्ततः  यताउति हिंडिरहेका 
यादोगणेः  हिंसक 


जलजन्तुहरूको समूहद्रारा 
भक्ष्यमाणाः  खादइएका तर 
आत्मना  आफ्नो शरीरबाट 
न वियुज्यमानाः  भिन्न 
नभएका शरीर नद्ुटेका 
स्वाघेन  आफ्नो पापका 
कारण 

असुभिः  प्राणवायुद्रारा 
उह्यमानाः च  बोकिएका 
जिंदा ती मानिसहरू 
कमपाकम्  कुकर्मको परिणाम 
अनुस्मरन्तः  सम्फेदे 
उपतप्यन्ते  पद्कुतादइरहन्छन् 





ताक्यार्थ पाखण्डी नभए तापनि धर्मको मर्यादा उल्लङ्घन गर्ने राजा अथवा राजपुरुषहरू 
मरेपछि वैतरणी नदीमा पर्दछ्न्। मल, मूत्र, पिप, रगत, केश, नड, हाड, बोसो, मासु, मासी आदि 
घणित वस्तुहरूले भरिएको त्यो वैतरणी नदीले पुरे नरकलाई चारैतिरबाट धेरेको छ। यसमा 
पर्नासाथ हिंम्रक जलजन्तुहरूले त्यस्ता पापीहरूलाई चारैतिरबाट खान थाल्दछन् तर पापका कारण 
प्राण अडिद्ररहने हुनाले त्यसको मृत्यु चाहं हदेन । त्यस व्यक्तिले आफ्नो कुकर्मको फल सम्णेर 
पद्ुतारंछ र अत्यन्त आकुलव्याकुल भएर यी सबै यातना भोगिरहन्छ । 


्   वृषलीपतयो त  नष्टरोचाचारनियमास्त्यक्तरज्जा 
य त्वह व वृषलीपतयो नष्टराचाचारनयमास्त्यक्तरुज्जाः 


९.९ 


पयुचर्यां चरन्ति ते चापि प्रेत्य पूयविण्मूत्रश्टेष्ममलापूणाणवे 
निपतन्ति तदेवातिबीभत्सितमरनन्ति ॥ २३॥ 


पदार्थ 

इह तु  यस लोकमा 

वै  निश्चयनै 

् 

ये  जुन मानिसहरू 
नष्टशोचाचारनियमाः  शौच, 


आचार आदि नियम नष्ट भएका 
त्यक्तकज्जाः  लाज छोडका 
वृषलीपतयः  शूद्रस््रीका 
पतिहरू 

पडुच्यां  पशुको ४ आचरण 


चरन्ति  गर्दछन् 

ते च अपि  त्यस्ता मानिसहरू 
पनि 

परेत्य  मरेपछ्छि 





पूयविण्मूत्रररेष्ममलापूणाणवे  


रामालन्द्री टीका 


२०९० 
पञ्चम स्कन्ध 


पिप, मल, मूत्र, कफ, फोहर 
आदिले पूर्ण पूयोदनामक 


श्रीमद्भागवत 


निपतन्ति  खस्दछन् 


अध्याय २६ 


तत् एव  त्यही कुरान 


अतिबीभत्सितम्  ज्यादै धिन अइनन्ति  खान्छन् 


समुद्रमा लाग्दो 


ताक्यार्थ यस लोकमा आपफ्ना शौचआचारका नियमहरू त्यागेर निर्लज्ज बनी पशु ४ मनपरि 
गर्दै हिंडने तथा श्रस्त्रीहरूसंग सम्बन्ध जोड़ने व्यक्तिहरू मरेपछि पिप, विष्टा, मूत्र, कफ, मल 
आदिले भरिएको पूयोद नाम गरेको समुद्रमा परी अति धिनलाग्दा वस्तु खाएर बस्दछन् । 


  न्द  न  अतीर्थे 
ये त्विह वे इवगदभपतयो ब्राह्मणादयो मृगयाविहारा अतीथं च 
मृगान् निघ्नन्ति तानपि सम्परेतान् लक्ष्यभूतान् यमपुरुषा 
इषुभिर्विध्यन्ति ॥ २४॥ 


पदार्थ सिकार गर्ने तान् अपि  तिनीहरूलाई पनि 
येजो ब्राह्मणादयः  द्विजातिहरू लक्ष्यभूतान्  लक्ष्य बनाएर 
इह तु  यस लोकमा अतीर्थे च  शास्त्रको निर्देश यमपुरुषाः  यमदूतहरूले 

वै  निश्चयनै बाहेक केवल खानका लागि इषुभिः  बाण प्रहार गरेर 


विध्यन्ति शरीरलाई ट्क्रा 
पार्छन् 


इवगदभपतयः  कुकुर र गधा मृगान्  मृग आदि पशुहरूलाई 
आदि पशुका मालिक निघ्नन्ति  मार्दछन् भने 


मृगयाविहाराः  पशुहरूको सम्परेतान्  मरेपछि 
वाक्यार्थ ब्राह्मण आदि उच्च कुलमा जन्मिएर पनि यस लोकमा जसले कुकुर, गधा आदि 
पाल्ने, शास्त्रविरुद्ध पशुहरू मारने जस्ता कर्म गर्वछछन् त्यस्ता व्यक्ति प्राणरोध नामक नरकमा 
पर्दछन्। त्यहं यी पापीहरूलाई यमदूतहरूले बाणले छेडेर शरीरलाई टक्राटक्रा पारेर दुःख 
दिन्छन्। 





ये त्विह वै दाम्भिका दम्भयज्ञेषु पुन् विरासन्ति तानमुष्मिन् लोके 
वैशसे नरके पतितान् निरयपतयो यातयित्वा विशसन्ति ॥ २५॥ 





पदार्थ र लागि गरिने यज्ञमा नरके  नरकमा 

वे  निश्चय नै पशून्  पशुहरूलाई पतितान्  खसेका 

येजो विशसन्ति  मार्दछन् तान्  ती मानिसहरूलाई 
दाम्भिकाः  आडम्बरी अमुष्मिन्  त्यो निरयपतयः  यमदूतहरूले 
मानिसहरू लोके  परलोकमा यातयित्वा  टुलो यातना दिएर 
इह तु  यस लोकमा वेशसे  वैशस वा विशसन विशसन्ति  छियाछिया पार्छन् 
दम्भयज्ञेषु  आपनो प्रतिष्ठा नामक 


ताक्यार्थ यस लोकमा केवल आडम्बरका निम्ति गरिएका यज्ञमा पशु मार्ने आडम्बरी व्यक्ति 


रामालन्द्री टीका 


२०९९१ 
पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २६ 


अनुष्ठानको रहस्यलाई नजान्ने तर आफूलाई धार्मिक देखाउन यज्ञानुष्ठटानमा प्रवृत्त भएको 
मरेपछि वैशस नामक नरकमा पर्व । त्यस नरकमा यस्ता दम्भी मानिसको शरीरलाई यमदूतहरूले 
छियाछिया पार्छन् । 


यस्त्विह वे सवर्णां भार्या द्विजो रेतः पाययति काममोहितस्तं 
पापकृतममुत्र रेतः कुल्यायां पातयित्वा रेतः सम्पाययन्ति ॥ २६॥ 


पदढार्थ  तु यो लोकमा  परलोकमा 

वे  निश्चयनै सवर्णां  आफ्नै वर्ण गोत्रकी रेतः कुल्यायां  वीर्यको नदीमा 
काममोहितः  कामासक्त भायां  पत्नीलाई लालभक्षनामक नरकमा 
भएको रेतः  वीर्य पातयित्वा  हालेर 

यः  जुन पाययति  पान गरांछ यमदूतहरूले 

द्विजः  ब्राह्मणः क्षत्रिय वा पापकृतम्  पाप काम गर्ने रेतः  वीर्य 

वैश्यले तं  त्यो पुरुषलाई सम्पाययन्ति  पिउन लगा्ंछन् 





ताक्यार्थ यस लोकमा द्विजकुलमा जन्मिएर कामासक्त भई आपनै गोत्रकी स्त्रीलाई वीर्यपान 
गराउने व्यक्तिलाई मरेपछि यमदूतहरूले वीर्यको नदीमा खसाएर वीर्य नै पिउन लगारंछन् । 


ये त्विह वै दस्यवोऽग्निदा गरदा ग्रामान् सार्थान् वा विलुम्पन्ति 
राजानो राजभटा वा तांश्चापि हि परेत्य यमदूता वज्रदंष्ट्राः स्वानः 
सप्तशतानि विंशतिश्च सरभसं खादन्ति ॥ २७ ॥ 





पदार्थ अग्निदाः  आगो लगाएर वज्रदंष्टाः  वज्र रँ दाहा 

वे  निश्चय नै च  पनि भएका 

इह तु  यस लोकमा ग्रामान्  गां वा घर इवानः  कुकुरको रूप लिएका 
ये  जुन सार्थान् वा  अथवा सप्तरातानि विंशतिः च  सात 
दस्यवः  डाँकाहरू व्यापारीहरूलाई सय बीस जना 

राजानः  राजाहरू या विदटुम्पन्ति  लुट्दछन् भने यमदूताः  यमदूतहरूले 
राजभयाः  राजसेनाहरूले हि  निश्चय नै सारमेयादन नरकमा 

वा अथवा तान् अपि  तिनीहरूलाई पनि सरभसं  वेगसंग आएर 

गरदाः  विष पिलाएर वा परेत्य  मरेपछ्ि खादन्ति  खान्छन् 


ताक्यार्थ यस लोकमा अर्काको घरमा आगो लगाउने, अर्कालाई विष खुवाउने अथवा 
व्यापारीको समूहलाई लुट्ने चोर, राजा वा राजपुरुष मरेपछि सारमेयादन नामक नरकमा पर्दछन् । 
त्यहँ वज्रजस्ता दाहा भएका कुकुरको रूप लिएका सात सय बीस जना यमदूतहरूले आएर 
हतारहतार गर्दै टोक्दछछन्। 


रामालन्द्री टीका 


१० 


पञ्चम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


अध्याय २६ 


यस्त्विह वा अनृतं वदति साक्ष्ये द्रव्यविनिमये दाने वा कथञ्चित् स 


चर,  


न 


तं ॒त्रत्य नर्क 


वीचिमत्यघ ,   २ योजनरातोच्छयाद् वः 
 शरा नरवकड च्मवाद् 


गिरिमू्नः सम्पात्यते यत्र॒ जलमिव स्थलमरमपृष्ठमवभासते 
तदवीचिमत्तिलरो वि्ीयंमाणदरीरो न म्रियमाणः पुनरारोपितो 
निपतति ॥ २८॥ 


पदढार्थ 

यः वा  जुन चाहं व्यक्तिले 
इह तु  यस लोकमा 

साक्ष्ये  साक्षी बसेर बयान 
दिंदा 

दरन्यविनिमये  वस्तुको लेनदेन 
वा व्यापार गर्दा 

वा  अथवा 

दाने  दान गर्दा 

कथच्चित्  कुनै प्रकारको 
अनृतं  खट 

वदति  बोल्दछ भने 

सः  त्यो ांटने मानिसलाई 
वै  निश्चयनै 

प्रेत्य  मरेपछ्छि 


नभएको 

अवीचिमति  अवीचिमान् 
नामक 

नरके  नरकमा 
योजनशतोच्छयात्  सय योजन 
अग्लो 

गरिमुध्नः  पहाडको चुचुरोबाट 
अधःशिरा  उधो मुन्टो पारेर 
सम्पात्यते  खसाइन्छ 

यत्र  जुन अवीचिमान् नरकमा 
अरमपृष्ठम्  दुङ्गाको सतह 
भएको 

स्थलम्  गं 

जलम् इव  पानीको सतह यँ 
अवभासते  प्रतीत हुन्छ 


निरवकारो  कुनै पनि आधार तत्  जल ड प्रतीत हुने तर 
तवाक्यार्थ साक्षी बस्ने वेलामा धनको लेनदेनमा अथवा दान दिने समयमा रूट बोल्ने व्यक्ति 
मरेपछि अवीचिमान् नरकमा पर्वछ । त्यहाँ त्यसलाई यमदूतहरूले सय योजन अग्लो पहाडको 
टाकुराबाट तलतिर टाउको पारी खसाल्दछन्। यसरी खसाल्दा शरीर टुक्राटुक्रा भए तापनि उसको 
प्राण चाहं निस्कंदेन । त्यसैले यसलाई बारम्बार माथिबाट खसालिरहन्छन्। यस नरकको पत्थर 
पत्थरको भूमि पानी सरह देखिने भएको हूनाले यसको नाम अवीचिमान् भएको हो । 
३    राजन्यो    सोमपीथस्तत्कटवरं ५ ५ 
यस्त्विह वे विप्रो राजन्यो वेर्यो वा सोमपीथस्तत्कटतरं वा सुरा 
व्रतस्थोऽपि वा पिबति प्रमादतस्तेषां निरयं नीतानामुरसि 


पदाकम्यास्ये वहिना द्रवमाणं काष्णांयसं निषिञ्चन्ति ॥ २९॥ 


जल नहूने भएकाले ने त्यो 
नरकलाई 

अवीचिमत्  अवीचिमान् 
भनिन्छ 

तिलशः  तिलको बिउजस्ता 
ससाना टक्रामा 
विश्ीयंमाणशरीरः  शरीरलाई 
छियाछिया बनादइएको तर 
न भ्रियमाणः  नमररेको त्यो 
मानिस 

पुनः  फेरि पहाडको 
चुचुरामा 

आरोपितः  पुयाइएर 
निपतति  खस्दछ 





रामालन्द्री टीका 


पञ्चम स्कन्ध 


पदार्थ 

वै  निश्चयनै 

इह तु  यस लोकमा 

यः  जुन 

विप्रः  ब्राह्मणले 
तत्कल्त्रं  ब्राह्मणपत्नीले 
व्रतस्थः अपि वा  अथवा 
त्रतानुष्ठान गरेको मान्छेले 
प्रमादतः  दुक्किएर 


श्रीमद्भागवत 


 अथवा अरू कुनै कारणले 
सुरां  मदिरा 

पिबति  पिंछ 

राजन्यः  क्षत्रियले 

वेश्यः वा  अथवा वैश्यले 
सोमपीथः सोमरस पिर्खंछ भने 
निरयं  अयःपान नामक 
नरकमा 

नीतानाम्  लगिएका 






२०९३ 
अध्याय २६ 


तेषां  तिनीहरूको 
उरसि  छातीमा 

पदा  खुटराले 

आक्रम्य  प्रहार गरेर 
आस्ये  मुखमा 
विना  आगोले तातेर 
द्रवमाणं  परिलिएको 
काष्णांयसं  फलाम 





निषिञ्चन्ति  हालिदिन्छन् 


ताक्यार्थ यस लोकमा यदि कुनै ब्राह्मण वा ब्राह्मणीले अथवा त्रत धारण गरेको व्यक्तिले 
प्रमादवश वा कुनै कारणले मदिरा सेवन गरे अथवा कुनै क्षत्रिय वा वैश्यले सोमपान गरे भने 
यिनीहरू अयःपान नाम गरेको नरकमा पर्दछन्। त्यहं यमदूतहरूले त्यस्ता व्यक्तिको छातीमा 
खुटाले कुल्चिएर मुखमा पगालेको तातो फलाम हालिदिन्छन् । 


अथ च यस्त्विह वा आत्मसम्भावनेन स्वयमधमो जन्मतपोविद्या 
चारवणांश्रमवतो वरीयसो न बहु मन्येत स मृतक एव मृत्वा क्षारकदमे 
निरयेऽवाकडिरा निपातितो दुरन्ता यातना ह्यदनुते ॥ २० ॥ 


पढार्थ जन्मतपोविद्याचारवणांश्रमवतः  क्षारकदेमे  क्षारकर्दम नामक 
अथच  यसै गरी जन्म, तप, विद्या, वर्ण आश्वममा निरये  नरकमा यमदूतद्रारा 
इह वा  यस लोकमा वरीयसः  आफूभन्दा शरेष्ठ र॒ अवाकरिराः  उँधो मृन्टो 
यः  जुन मनुष्य आदरणीय व्यक्तिहरूलाई लगाई 


स्वयम् तु  आफैमा 

अधमः  नीच छ तर 
आत्मसम्भावनेन  भम दलो, 
विद्या आदि गुणयुक्त रश्रेष्ठ दु 
भनेर 


न बहु मन्येत  समुचित आदर 
गर्दैन भने 

मृतकः एव  जि्ँदे मरेतुल्य 
सः  त्यो व्यक्ति पुनः 

मृत्वा  सांच्चिकै मरेपछ्ि 





निपातितः  खसादन्छ र 


हि  निस्सन्देह 

दुरन्ताः  सहनै नसकिने अनन्त 
यातनाः  पीडाहरू 

अ्नुते  भोग्दछछ 


ताक्यार्थ यस लोकमा निम्न कुलमा जन्मेर पनि आफूलाई दठुलो सम्फेर जन्म, तप, विद्या, 
आचार, आश्रम आदिमा आफूभन्दा ठुलाको समुचित सत्कार नगर्ने व्यक्ति जिरँदो भएर पनि मूर्दा 
जस्तो हुन्छ । त्यस्तो व्यक्तिलाई मरेपचछ्ि यमदूतहरूले क्षारकर्दम नामक नुनिलो पानीको दह भएको 
नरकमा धो मुन्टो पारेर खसाल्दछन्। यहाँ त्यस जीवले अनेक प्रकारका सहनै नसकिने 
यातनाहरू भोग्नपर्दछ । 


  क यजन्ते   
य त्वह वं पुरुषाः पुरुषमयन न्तं यादव स्तरिय नृपशून् 


रामालन्द्री टीका 


२०९४ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


अध्याय २६ 


खादन्ति तांच ते पडाव इव निहता यमसदने यातयन्तो रक्षोगणाः 
सोनिका इव स्वधितिनावदायासृक्. पिबन्ति नृत्यन्ति च गायन्ति च 


हृष्यमाणा यथेह पुरुषादाः ॥ ३१॥ 


पढार्थ निहताः  पुरुषमेधमा बलिको 
नर 

वे  निश्चय नै रूपमा मारिएका 

ये  जुन पशवः इव  पशु यै 


पुरुषाः  मानिसहरू ते  ती मानिसहरूले 

इह तु  यस लोकमा रक्षोगणाः  राक्षसको समूह 
पुरुषमेधेन  पुरुषको हिंसाद्रारा भएर 

यजन्ते  पूजाआराधना गर्दछन्।यमसदने  यमलोकमा 

याःच  जुन रक्षोगणभोजन नामक नरकमा 
स्त्रियः  स्त्रीहरू यातयन्तः  पीडा दिदे 
नृपशून्  नरमांस सोनिकाः इव  कसाईूले ४ 
खादन्ति  खान्छन् स्वधितिना  तरबारले काटी 





तान् च  तिनीहरूलाई पनि असृक्  रगत 


अवदाय  लिएर 

पिबन्ति  पिर्ंछन् 

हृष्यमाणः  आनन्दित भएर 
च  पनि 

नृत्यन्ति  नाच्दछछन् 

गायन्ति च  गारंछन् तथा 
यथा  जसरी 

इह  यो मर्त्यलोकमा पहिले 
पुरुषादाः  बलि दिदएका 
पुरुषको मासु खाएर प्रसन्न भई 
नाच्थे, गाथे 


वाक्यार्थ यस लोकमा मान्छेको बलि दिने पुरुषहरू र नरमांस खाने स्त्रीहरू रक्नोगणभोजन 
नामक नरकमा पर्वछछन्। त्यहं पशु ४ मारिएका तिनै पुरुषहरू राक्षस बनेर कसारईले ४ आफ्नो 
हतियारले काटीकाटी त्यस्ता पापीको रगत पिंदचछछन्। जसरी मान्छेको बलि दिएर र मासु खाने 
ती व्यक्तिहरू यस लोकमा आनन्दित हुन्थे त्यसै गरी ती राक्षसहरू पनि यिनैको रगत पिएर खुसी 
हदे नाच्दछन्। 

 र ् न्द र  

य त्वह वा अनागसाऽरण्य याम वा वश्रम्मकरुपसृतानुपावन्रम्मस्य 

जिजीविषून् शूलसूत्रादिषुपप्रोतान् क्रीडनकतया यातयन्ति तेऽपि च 


प्रेत्य यमयातनासु शूलादिषु प्रोतात्मानः श्ुत्तडभ्यां चाभिहताः 


कङकवटादिभिर्चेतस्ततस्तिग्मतुण्डेराहन्यमाना आत्मरामलं 
स्मरन्ति ॥ ३२॥ 
पदढार्थ   गामा उपविश्नम्भय्य  विश्वस्त गराएर 
येवा  जुन चाहं व्यक्तिले वा अथवा उपसृतान्  आएका 
इह तु  यस लोकमा वश्रम्भकेः  विश्वास हुने जिजीविषून्  बांच्न चाहने 
अरण्ये  वनमा उपायद्रारा अनागसः  निरपराध जीवलाई 





रामालन्द्री टीका 


२०९५ 
पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २६ 


शूलसूत्रादिषु  शूल, धागो यमयातनासु  यमराजले यातना कङवरादिमिः  दु्गीफोर, वट 


आदिमा दिने समयमा आदि चराहर्द्रारा 

उपप्रोतान्  चढाएर वा बाँधेर शूलादिषु  शूल आदिमा इतस्ततः  यताउता सबेतिर 
क्रीडनकतया  खेलौना ४ गरी शूलप्रोत नरकमा आहन्यमानाः  टोकिन्छन् र 
यातयन्ति  यातना दिन्छन् भने प्रोतात्मानः  शरीर उनिएका र च  अनि 

ते अपिच  त्यस्ता ्ुत्तूडभ्यां  भोकप्यासद्रारा आत्मङमलं  आफनो पाप 


विश्वासघाती करूर मानिसहरू अभिहताः च  व्याकुल समेत स्मरन्ति  सम्फन्छन् 
पनि भएर 
्रेत्य  मरेपछ्ि तिग्मतुण्डेः  मुख तिखो भएका 
ताक्यार्थ गा वा जङ्गलका स्वतन्त्रतापूर्वक बाँच्न चाहने सोणा निरपराध जीवलाई कुनै 
उपायले वा फकाएर समाती तिनलाई थुन्ने, बांध्ने, घोच्ने आदि कुकर्म गरेर यातना दिने व्यक्ति 
मरेपछि शूलप्रोत नामक नरकमा पर्व । त्यहाँ त्यस्ता व्यक्तिलाई यमदूतहरूले तीखातीखा शूलले 
घोच्दछन्। भोक, प्यासले आत्तिएको वेला त्यसलाई दुङगीफोर, वट आदि तीखो चुच्चो भएका 
नरकका डरलाग्दा चराहरूले दुगन थाल्दचछछन् । त्यति वेला त्यो व्यक्ति उहिले आले गरेका पाप 
सम्णे पद्ुताउन थाल्दछ । 
ये त्विह वै भूतान्युदधेजयन्ति नरा उल्बणस्वभावा यथा 
दन्दशुकास्तेऽपि प्रेत्य नरके दन्दशुकाख्ये निपतन्ति यत्र नृप 
दन्दशूकाः पञ्चमुखाः सप्तमुखा उपसृत्य ग्रसन्ति यथा 


बिठेशयान् ॥ ३२॥ 





पदार्थ   निश्चय नै पञ्चमुखाः  पाँच मुख भएका 
नृप  हे महाराज उद्वूनयन्ति  तसिने गरन् सप्तमुखाः  सात मुख भएका 
इह तु  यस लोकमा ते अपि  तिनीहरू पनि दन्दश्चकाः  सर्पहरू 

दन्दशूकाः यथा  सर्पं यै प्रेत्य  मरेपछ्ि उपसृत्य  आएर 
उल्बणस्वभावाः  डरलाग्दो दन्दशुकाख्ये  दन्दशूक नामक यथा बिलेरायान्  मूसालाई ठै 
स्वभाव भएका नरके  नरकमा ग्रसन्ति  निल्दछछन् 

ये नराः  जुन मनुष्यहरू निपतन्ति  खस्दछन् 

भूतानि  प्राणीहरूलाई यत्र  जुन दन्दशूक नरकमा 





ताक्यार्थ हे राजा ! सर्पको यै भयडूर स्वभाव धारण गरेर यस लोकमा प्राणीहरूलाई तरसाउनि 
व्यक्ति मरेपछि दन्दशूक नामक नरकमा पर्छ । त्यहाँका पाँचमुखे, सातमुखे सर्पहरूले त्यस 
पापीलाई मुसालाई ॐ निल्दछन्। 


रामालन्द्री टीका 


२०९६ 
पञ्चम स्कन्ध 


, 


पदढार्थ 

इह तु  यस लोकमा 

ये वा जो मानिसहरू 

भूतानि  प्राणीहरूलाई 
अन्धावटकुसूलगुहादिषु  सास 
पोर्न नसकिने अंँघ्यारो गहिरो 


श्रीमद्भागवत 


निरुन्धन्ति  थुन्छन् 

तथा  त्यसै गरी ती 
पुरुषहरूलाई 

अमुत्र  यमलोकको अवट 
निरोधन नरकमा 

४ 

तेषु एव  तिने अन्धकूप 


खाल्टो, भकारी, गुफा आदिमा आदिमा 





अध्याय २६ 


त्विह वा अन्धावरकुसूलगुहादिषु भूतानि निरुन्धन्ति तथामुत्र 
तेष्वेवोपवेश्य सगरेण वहविना धूमेन निरुन्धन्ति ॥ ३४ ॥ 


उपवेर्य  राखेर 
सगरेण  विषले सहित 
वहिना  अग्निजन्य 

न् धुवाँले 
धूमेन  धुवाँले 
निरुन्धन्ति  ढाकिदिन्छन् 


ताक्यार्थ यस लोकमा जसले अरूलाई अँध्यारो खाल्डो, भकारी वा गुफा आदिमा धुनी दुःख 
दिन्छ, त्यसलाई मरेपछि यमदूतहरूले अवटनिरोधन नामक नरकमा लगेर थुनिदिन्छन् र त्यहाँको 
विषालु आगोबाट निस्केको धू्वाँले ढाकेर त्यसलाई उकुसमुकुस पारिदिन्छन्। 


यस्त्विह वा 


अतिथीनमभ्यागतान् वा 


गृहपतिरसकृदुपगत 


 मन्युदिध  नु निरी ्    
रिव पापेन चश्चुषा निरीक्षते तस्य॒ चापि निरये 
पापदुष्टेरक्षिणी वज्रतुण्डा गृध्राः कङ्ककाकवटादयः प्रसद्यो 
रुबलादुत्पाटयन्ति ॥ ३५॥ 


पदार्थ 
इह तु  यस लोकमा 
यःवा  जुन 


गृहपतिः  घरमालिकले 
उपगतमन्युः  क्रोधित भई 
अतिथीन्  पहिले थाहा नभई 
आएका पाहूना वा 
अभ्यागतान्  पहिले जानकारी 
दिएर आएका पाहुनालाई 

वा  अथवा 


दिघक्षुः इव  उढा्द॑ला ४ैँ गरी 
पापेन  पापमय 

चक्चुषा  आंँखाले वक्रदुष्टिले 
असकृत्  बारम्बार 

निरीक्षते  ठैर्दछ त्यो मानिस 
निरये  पर्यावर्तन नामक 
नरकमा 

वच्रतुण्डाः  वज्र ४ मुख भएका 
गृघ्राः  गिद्धहरूले र 
कङ्ककाकवटादयः  दुङ्गीफोर, 





काग, वटेर आदि पक्षीहरूले 
च  पनि 

पापदुष्टेः  पापपूर्ण दृष्टि 
भएको 

तस्य  त्यस मानिसका 
अक्षिणी  आंखालाई 

अपि  पनि 

प्रसद्य  हठात् आक्रमण गरी 
उरुबलात्  अत्यन्त बलपूर्वक 
उत्पाटयन्ति  उप्काइदिन्छन् 


ताक्यार्थ यस लोकमा आफ्नो घरमा आएका पाहुनालाई रिसले राताराता ओंँखा बनाएर 
उटढार्ला गरी हेर्न व्यक्ति मरेपछ्ि पर्यावर्तन नामक नरकमा पर्दछ। त्यहं त्यसका ती पापी 
ओं खालाई गिद्ध, दुड्गीफोर, काग र वटर आदि पक्षीहरूले जबरजस्ती बाहिर निकालिदिन्छन्। 


रामालन्द्री टीका 


२०९७ 
पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २६ 
यस्त्विह वा आद्याभिमतिरहङ्कतिस्तिय्रक्षणः सवंतोऽभिविशङ़ी 
अर्थन्ययनाशचिन्तया परिशुष्यमाणहदयवदनो निवृतिमनवगतो ग्रह 
इवाथंममिरक्षति स चापि प्रत्य तदुत्पादनोत्कषणसंरक्षणशमलग्रहः 
सूचीमुखे नरके निपतति यत्र ह वित्तग्रहं पापपुरुषं धमराजपुरुषा 
वायका इव स्व॑तोऽङ्खषु सुतैः परिवयन्ति ॥ ३६॥ 


पढार्थ  मन र नरके  नरकमा 
इह तु  यस लोकमा मुख सुकेको निपतति  पर्दछछ खस्दलछ 
यः वा  जुन व्यक्तिले निवृतिम्  सुख प्रसन्नता यत्र  जुन नरकमा 


अनवगतः  प्राप्त नगरेको ह  निश्चयनै 
ग्रहः इव  ब्रह्मराक्षसले ै वित्तग्रहं  जसरी पनि पैसा 
अथम्  सम्पत्ति कमाउने अर्थपिशाच 
ति्य्रेक्षणः  वाङ्गो ठैर्नवाला अभिरक्षति  जोगाइराख्छ पापपुरुषं  पापी व्यक्तिलाई 
सवतः  सबे पिता, गुरु आदि तदुत्पादनोत्कषंणसंरक्षणरमल वायकाः इव  सूचीकारले यै 
मान्यजनहरूमा ग्रहः  धनको कमाइ, वृद्धि, धममंराजपुरुषाः  यमदूतहरूले 
अभिविरङी  मेरो धन रक्षा आदिका लागि पाप गर्दछछ सवतः  सबैतिरबाट 
लगिदिन्छन् भनेर शङ्गा गर्ने सःच त्यो व्यक्ति अद्गेषु  शरीरका अङ्गहरूमा 
अर्थन्ययनाराचिन्तया  धनको प्रेत्य अपि  मरेपछि पनि सूत्रैः  धागोले 
खर्च भई नाश हने चिन्ताले सूचीमुखे  सूचीमुख नामक परिवयन्ति  सि्डदछछन् 
ताक्यार्थ जुन मानिसले यस लोकमा आ्ूलाई धनी सम्किएर अभिमानपूर्वक अरूलाई बाड़ी 
दृष्टिले हर्द र आफ्नो धन लगिदिने हुन् कि भन्ने शङड़ा गर्दछ तथा धनको नाश हुने हो कि भन्ने 
चिन्ताले हरपल चिन्तित भई त्यसको रक्षा र वृद्धिका निम्ति अनेक प्रकारका पाप गर्द त्यो 
मानिस मरेपछि सूचीमुख नामक नरकमा पर्दछ। त्यहं त्यस लोभी मानिसको शरीरलाई 
यमदूतहरूले सूचीकारले लुगा सिए रँ सियो र धागोले सिँदछन् । 


एवंविधा नरका यमालये सन्ति शतशः सहस्रशस्तेषु सर्वेषु च सवं 
एवाधमंवतिनो ये केचिदिहोदिता अनुदिताश्चावनिपते पययेण 
विशन्ति तथेव धमांनुवतिंन इतरत्र इह तु पुनभवे त उभयशेषाभ्यां 
निविशन्ति ॥ २७ ॥ 

पदार्थ अवनिपते  हे महाराज एवंविधाः  यसप्रकारका 


आद्याभिमतिः  धनी हँ भनेर 
अहतिः  म ने ठलो र श्रेष्ठ 
ह भन्ने अहङ्कारी 








रामालन्द्री टीका 


२०९८ 
पञ्चम स्कन्ध 


शतशः  स्योँ 

सहस्रशः  हजारौँ 
नरकाः  नरकटहरू 
यमालये  यमलोकमा 
सन्ति  छन् 

तेषु  ती नरकहरूमध्ये 
केचित्  केही नरकटहरू 
इह  यहाँ 

उदिताः  बताइयो केही 


श्रीमद्भागवत 


सर्वेषु च  सवै नरकटरूमा 
एव  पनि 

ये जो 

अधमंवतिनः  पापीहरू छन् 
सरवे  तिनीहरू सबै यातनार्थ 
पययेण  पालैपालो गरेर 
विशन्ति  नरकमा प्रविष्ट 
हन्छन् 

तथा एव  त्यसै गरी 


अनुदिताः च  बताइएन पनि घमांनुवतिंनः तु  धर्मत्माहरू 
वाक्यार्थ हे महाराज ! यस किसिमका स्यौ, हजारौँ नरकहरू छन् । केही नरकको यहाँ वर्णन 
गरियो केटीको गरिएन। जुनजुन नरक को यहाँ वर्णन गरियो र जसको बारेमा केही भनिएको 
कैन ती सबै नरकमा आआपफ्नो कर्मअनुसार पापी जीवहरू पर्दछन्। यसै गरी धर्मात्मा मानिसहरू 
चाह स्वर्ग आदि लोकमा जान्छन्। यसप्रकारसंग स्वर्ग र नरकको भोगले आफनो अधिकांश पाप 
र पुण्य सकिएपचछि जी वहरू बांकी रहेको पापपुण्यको फल भोग्नका लागि फेरि जन्म लिएर यस 


मर्त्यलोकमा आंछन् । 


निवृत्तिक्षणमागं आदावेव व्याख्यातः। 





अध्याय २६ 
चाहं 
इतरत्र  स्वर्ग आदि लोकमा 
जान्छन् 


उभयरोषाभ्यां  बाँकी रेका 
पुण्य र पापको भोगका लागि 
ते  ती पुण्य र पाप भएका 
मानिसहरू 

पुनः  फेरि अर्को जन्ममा 
इह भवे  यस मर्त्य लोकमा 
निविशन्ति  प्रवेश गर्दछन् 


एतावानेवाण्डकोशो 


यश्चतुदंशधा पुराणेषु विकल्पित उपगीयते यत् तद् भगवतो 
नारायणस्य साक्षान्महापुरुषस्य स्थविष्ठं रूपमात्ममायारुण 
मयमनुवणिंतमादुतः पठति शृणोति श्रावयति स उपगेयं भगवतः 
परमात्मनोऽग्राह्यमपि श्रद्धाभक्तिविरुद्धबुद्धिर्वेद ॥ ३८ ॥ 


पदार्थ 
निवृत्तिलक्षणमागंः  धर्म र 
अधर्मदेखि भिनन भएको 
निवृक्तिमार्ग 


आदो एव  पहिले नै 
व्याख्यातः  बताद्यो 
पुराणेषु  पुराणहरूमा 
चतुदंशधा  चौध लोकको 
रूपमा 

विकल्पितः  बतादइएको 


यः  जुन 
अण्डकोशः  ब्रह्माण्ड छ त्यो 
एतावान् एव  यति नै हो भनी 
उपगीयते  बताइएको छ 

यत् तत्  जुन त्यो चतुर्दश 
भुवन 

साक्षात्  साक्षात् 

महापुरुषस्य  महापुरुष 
भगवतः  भगवान् 
नारायणस्य  नारायणको 


आत्ममायागुणमयम्  आफ्नो 
मायाशक्तिको सत्त्व आदि गुणले 


युक्त 
स्थविष्टं  स्थूल 
रूपम्  रूप हो भनी 


अनुवणिंतम्  वर्णन गरिएको 
छ यस प्रकरणलाई 

आदतः  जसले श्रद्धापूर्वक 
पठति  पद्दछ 





शृणोति  सुन्छ र 


रामालन्द्री टीका 


२०९९ 


पञ्चम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २६ 
श्रावयति  सुनांछ सः  त्यस मानिसले अग्राह्यम् अपि  ग्रहण गर्न 
श्रद्धाभक्तिविशद्धबुदधिः  श्रद्धा र भगवतः  ेश्वर्यशाली नसकिने सूक्ष्म रूपलाई पनि 
भक्तिका कारण अत्यन्त शुद्ध परमात्मनः  परमात्माको वेद्  जान्दछ 

बुद्धि भएको उपगेयं  उपनिषद्मा बताइएको 





ताक्यार्थ धर्म र अधर्मदेखि भिन्न निवृक्तिमार्गको व्याख्या पहिले नै द्वितीय स्कन्धमा 
गरिसकियो । पुराणमा चौध भुवनको रूपमा वर्णन गरिएको ब्रह्माण्डकोश यत्ति नै हो । साक्षात् 
भगवान् नारायणको आफ्नो मायाका गुणले भरिएको यस स्थूल ब्रह्माण्डको वर्णन मैले तपार्ईदलाई 
सुना । यसलाई श्रद्धा र भक्तिपूर्वक पदन, सुनने वा सुनाउने व्यक्तिले उपनिषद्मा बतादएको सूक्ष्म 
आत्मतत्वलाई समेत जान्दछ। 


श्रुत्वा स्थूलं तथा सृक्ष्मं रूपं भगवतो यतिः। 


स्थूले निर्जितमात्मानं शनैः सृक्ष्मं धिया नयेदिति ॥ ३९॥ 
पढार्थ सृक्ष्मं  सूक्ष्म निर्गुण आत्मानं  मनलाई 
यतिः  संन्यासीले रूपं  स्वरूपलाई धिया  बुदधिदारा 
भगवतः  परमात्माको श्रुत्वा  सुनेर रानेः  विस्तार 
स्थूलं  स्थूल सगुण र स्थूले  स्थूल सगुण रूपमा सूक्ष्मं  सूक्ष्म निर्गुण स्वरूपमा 
तथा  त्यस्तै निर्जितम्  स्थिर बनाइएको नयेत् इति  लानुपर्दछ 





ताक्यार्थ संन्यासीले भगवान्को स्थूल र सूक्ष्म दुबै रूपको श्रवण गरेर पहिले स्थूलरूपमा 
चित्तलाई स्थिर गरिसकेपछि बिस्तारेबिस्तारे चित्तलाई त्यहांबाट हटएर सूक्ष्मरूपमा 
लगाउनुपर्वछछ । 


भूद्रीपवषंसरिदद्रिनभःसमुद्र 
पातालदिङ्नरकभागणलोकसंस्था । 
गीता मया तव नृपादुभुतमीड्वरस्य 
स्थूलं वपुःसकरुजीवनिकायधाम ॥ ४०॥ 





पदार्थ नदी, पहाड, आकाश, समुद्र, अदुभुतम्  अदभुत 

नृप  हे महाराज परीक्षित् पाताल, दिशा, नरक, नक्षत्रगण र स्थूलं  स्थूल 

मया  मैले लोकको स्थिति सकलजीवनिकायधाम  सम्पूर्ण 
भूहीपवषंसरिदद्रिनभःसमुद्र तव  तपाईको लागि जीव समूहको आश्रयभूत 
पातालदिङ्नरकभागणलोक गीता  बता यी सबै वपुः  शरीर हो 

संस्था  पृथिवी, द्वीप, वर्ष, ईङवरस्य  परमात्माको 


रामालन्द्री टीका 


२९०२ 
षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 


ताक्यार्थ हे राजा ! मेले तपारईलाई पृथिवी, द्वीप, वर्ष, नदी, पर्वत, आकाश, समुद्र, पाताल, 
दिशा, नरक, नक्षत्रगण आदि सम्पूर्ण लोकको स्थिति सुनार्णं। यही नै भगवान्को अदभुत स्थूल 
रूप हो । सम्पूर्ण जीवहरू यसैको आश्रयमा रहेका छन् । 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां पञ्चमस्कन्धे 
नरकानुवणंनं नाम षड्विंशोऽध्यायः ॥ २६॥ 


इति पञ्चमः स्कन्धः समाप्तः ॥ 


रामालन्द्री टीका 


२९०३ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 


अथ षष्ठः स्कन्धः 


अथ प्रथमोऽध्यायः 
अजामिल उपाख्यानको प्रारम्भ 


राजोवाच राजा परीक्षितले भन्नुभयो 
निवृत्तिमागंः कथित आदौ भगवता यथा । 
क्रमयोगोपलब्धेन बरह्मणा यदसंसृतिः ॥ १॥ 


पढार्थ निवृत्तिमागंः  मोक्षमार्ग क्रमले प्राप्त हुने 
भगवता  हजुरले कथितः  बताउनुभयो ब्रह्मणा  ब्रह्माजीसंगे 
आदौ  पहिले यत्  जुन मोक्ष मार्गद्रारा असंसृतिः  सांसारिक 
यथा  जसरी क्रमयोगोपठन्धेन  अर्चिरादि बन्धननाट मुक्त हुन्छ 





वाक्यार्थ हे शुकदेवजी ! हजुरले अगाडि द्वितीयस्कन्ध २२४मा वैश्वानरं याति इत्यादि 
वचनद्वारा मोक्षमार्गको उपदेश गर्नुभयो । यस मोक्ष मार्गद्रारा जीवात्मा अर्चिरादि क्रमले प्राप्त हुने 
ब्रह्मलोकमा पुग्दछछ र ब्रह्माजीसंँगै जन्ममृत्युको चक्ररूप सांसारिक बन्धनबाट मुक्त हुन्छ । 


 र, ज्र  न 
प्रवृत्तिकक्षणङ्वव नयुण्यावषया सुन । 
सावटीनप्रकृतेगुणसगं ४७  
योऽ  पुनः पुनः ॥ २॥ 


पदढार्थ पुनः  बारम्बार स्वर्ग आदि फलरूप 
मुने  हे मुनि गुणसगंः  सत्त्व आदि प्रवृत्तिलक्षणः  प्रवृत्तिमार्ग 
यः  जुन गुणहरूको सम्पकनाट प्राप्त हुने च एव  पनि बताउनुभयो 


अलीनप्कृतेः  माया अज्ञान असो  यस प्रकारको 
निवृत्त नभएका व्यक्तिहरूको त्रगुण्यविषयः  त्रिगुणमय 
वाक्यार्थ हे मनि शुकदेवजी ! हजुरले ३३२२० मा दक्षिणेन पथार्यम्णः पितृलोकं ब्रजन्ति ते 
इत्यादि वचनद्वारा प्रवृत्तिमार्गको उपदेश गर्नुभयो । त्यस मार्गबाट जाने व्यक्तिहरूको अज्ञान निवृत्त 
भटनसकेको हुनाले सत्त्व आदि गुणहरूमा सम्पर्क भडदरहन्छ र तिनीहरू तत्तत् लोकमा प्राप्त हुने 
फल भोगन बारम्बार जन्म लिद्रहन्छन् । 





रामालन्द्री टीका 


२९०४ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 
अधमंलक्षणा नाना नरकाश्चानुवणिंताः। 
मन्वन्तरदङच व्याख्यात आजाद्यः स्वायम्भुवो यतः ॥ ३॥ 

पदढार्थ नरकाः च  नरकहरू पनि यतः  जुन मन्वन्तरका 


अनुवणिताः  बताउनुभयो र॒ आद्यः  अधिपति प्रथम 
फलको रूपमा प्राप्त हुने मन्वन्तरः च  मन्वन्तर पनि स्वायम्भुवः  स्वायम्भुव मनु 
नाना  विभिन्न प्रकारका व्याख्यातः  बताउनुभयो थिए 

ताक्यार्थ हजुरले पञ्चम स्कन्धको छन्बीसौँ अध्यायमा अधर्मको फलको रूपमा प्राप्त हुने 
विभिन्न प्रकारका नरकहरूको पनि वर्णन गर्नुभयो । साथे ततीय स्कन्धको एघारौँ अध्यायमा 
मन्वन्तरको समेत वर्णन गर्नुभयो जुन मन्वन्तरका प्रथम अधिपति ब्रह्माजीका पुत्र स्वायम्भुव मनु 


थिए। 


अघमंलक्षणाः  अधर्मको 





प्रियव्रतोत्तानपदोर्वंशस्तच्चरितानि च । 
हीपवषंसमुद्राद्रिनदुयानवनस्पतीन् ॥ ४ ॥ 


पदार्थ तच्चरितानि  उनीहरूको चरित्र देश, समुद्र, पहाड, नदी, 

 भ ् 

प्रियत्रतोत्तानपदोः  प्रियव्रत र॒तथा नरगँचा र वनस्पतिहरूको पनि 
उत्तानपादको दीपवषंसमुद्राद्िनदुद्यानवन वणन गर्नुभयो 

वंशः  वंशपरम्परा स्पतीन् च  विभिन्न द्वीप, वर्ष 





वाक्यार्थ प्रियत्रत र उत्तानपादको पञ्चम र चतुर्थं स्कन्धमा वंशपरम्परा र उनीहरूको 
चरित्रका साथे विभिन्न प्रकारका द्वीप, वर्ष देश, समुद्र, पहाड, नदी, बरगँचा र वनस्पतिहरूको 
पनि वर्णन गर्नुभयो । 


धरामण्डलसंस्थानं भागलक्षणमानतः । 
ज्योतिषां विवराणां च यथेदमसृजट् विभुः ॥ ५॥ 


पढार्थ ज्योतिषां  सूर्य आदि ज्योतिर्मय 
भागलक्षणमानतः  लोकहरूको नक्षत्र एवं 

विभाजन, लक्षण र परिमाणद्रारा विवराणां  पाताल आदि 
धरामण्डलसंस्थानं  भूगोलको लोकको अवस्था र 

स्थिति इदम्  यो सम्पूर्ण जगत्लाई 





विभुः  परमात्माले 

यथा  जसरी 

असृजत्  सृष्टि गर्नुभयो त्यो 
सब हजुरले बताउनुभयो 


ताक्यार्थ विभिन्न लोकहरूको विभाजन, तीती लोकहरूको लक्षण र परिमाण, भूमण्डलको 
स्थिति, सूर्य आदि ज्योतिर्मय नक्षत्र र तलका पाताल आदि लोकहरूको अवस्थाको समेत हजुरले 
पञ्चम स्कन्धमा त्यसरी वर्णन गर्नुभयो जुन रूपमा भगवानूले यो सम्पूर्णं जगतूको सृष्टि 
गर्नुभएको थियो । 


रामालन्द्री टीका 


षष्ठ स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


अधुनेह महाभाग यथेव नरकान्नरः । 
नानोग्रयातनान्नेयात् तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥ ६॥ 


पदार्थ 

महाभाग  हे महाभाग 
अधुना  अब 

नरः  मनुष्यले 

इह  यस लोकमा 


यथा एव  जे उपाय गर्नलि 
् 

नानोग्रयातनान्  विभिन्न 

प्रकारका भयङ्र यातना दिडने 

नरकान्  नरकमा 

न इयात्  जानुपर्देन 


२९०५ 


अध्याय१ 


तत्  त्यो उपाय 

मे  मलाई 
व्याख्यातुम्  बताउन 
अ्हैसि  योग्य हुनृहुन्छ 





ताक्यार्थ हे महाभाग! अब म॒ कस्ता उपायहरूको आश्रय गर्नलि मनुष्यहरूले विभिन्न 
प्रकारका भयङ्कर यातना दिने नरकहरूमा जानु पर्वैन त्यस्ता उपायहरू जानन चाहन्हु, कृपापूर्वक 
बताउनुहोस् । 

श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 


 र    


न चेदिहैवापचितिं यथांहसः कृतस्य कुयान्मनरउक्तिपाणिभिः। 
धरुवं ५ नरै, अ न्द,  भ कीर्तिता भ  
धुवं स वे प्रेत्य नरकानुपेति ये कीतिता मे भवतस्तिग्मयातनाः ॥ ७ ॥ 





पढार्थ । कुयांत् चेत्  गर्दन भने ये जुन 

मनरउक्तिपाणिमिः  मन, वचन रसः  त्यो प्रायश्चित्त नगर्ने तिग्मयातनाः  कटोर यातना 
हात आदि इन्द्रियहरूद्रारा मानिस दिइने नरकहरू 

कृतस्य  गरिएका वे  निश्चय नै मे  मैले 

अंहसः  पापको प्रेत्य  मरेपछि भवतः  तपार्ईका लागि 

इह एव  यस लोकमा नै धरुवं  अवश्य पनि कीतिंताः  पहिले नै बता 
यथा  शास्त्रले बताएञनुसार नरकान्  विभिन्न नरकटहरूमा 

अपचितिं  प्रायश्चित्त उपेति  प्राप्त हुन्छ 


ताक्यार्थ यो लोकमा मनुष्यले मन, वचन र इन्द्रियहरुद्रारा गरेका पापहरूलाई शास्त्रले 
नताएअनुसार प्रायश्चित्त गरेन भने त्यस्तो प्रायश्चित्त नगर्ने मानिस मरेपछ्ि अवश्य पनि कठोर 
यातना दिद्रने नरकहरूमा जानुपर्दछछ जुन नरकहरूको वर्णन मैले पहिले पन्चम स्कन्धमा ने 


गरिसके। 


तस्मात् पुरेवादिवह पापनिष्कृतो यतेत मृत्योरविपद्यतात्मना । 
दोषस्य दुष्ट्वा गुरुलाघवं यथा भिषक् चिकित्सेत रुजां निदानवित् ॥ ८ ॥ 


पदार्थ 
तस्मात्  त्यसकारण 


इह  यस लोकमा 
मृत्योः  मूत्यु हनुभन्दा 


पुरा एव  पहिले नै 
अविपद्यता  बुदा र रोग 


रामालन्द्री टीका 


२९०६ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 
आदिले आक्रमण नगरिएको यतेत  प्रयत्न गरोस् दोषस्य  रोगको 

आत्मना  शरीरटारा यथा  जसरी गुरुलाघवं  जटिल वा सामान्य 
पापनिष्कृतो  पापको रुजां  रोगहरूको अवस्थालाई 

प्रायश्चित्तका लागि निदानवित्  कारण जाने दुष्ट्वा  देखेर 

आयु  चिर भिषक्  वैद्यले चिकित्सेत  उपचार गर्द 





ताक्यार्थ त्यसकारण यस जीवनको अन्त्य हुनुपूर्व नै शरीर बुढो नहदे र रोग नलाग्दे पापहरूको 
जटिल वा सामान्य अवस्थालाई विचार गरी आफूले गरेका पापको प्रायश्चित्तका लागि चछछिटै 
प्रयास गर्नुपर्दछ। जसरी रोगको मूल कारण विचार गर्ने असल वैद्यले रोगीको मृत्यु हुनुभन्दा 
पहिले नै रोगको स्वरूप र अवस्थाको विचार गरी तुरुन्त उपचार गर्वछछ। 


राजोवाच राजा परीक्षित्ले भन्नुभयो 
दुष्टश्ुताभ्यां यत् पापं जानन्नप्यात्मनोऽहितम् । 
करोति भूयो विवशाः प्रायदिचत्तमथो कथम् ॥ ९॥ 
पदार्थ अहितम्  हानिकारक भएको करोति  गरिरहन्छ 
यत्  जुन पापं  पाप कर्मलाई अथो  यस्तो अवस्थामा 
दष्टशरुताभ्यां  लौकिक दण्ड र जानन् अपि  जान्दा जान्दै पनि प्रायश्चित्तम्  प्रायश्चित्त 
शास्त्रले बताएका दण्ड हुने विवशः  वासनाद्रारा विवश ॒ कथम्  कसरी हुन सक्छ र 
भएको हदा भएको व्यक्तिले 
आत्मनः  आफ्नो लागि भूयः  फेरि पनि पाप कर्म 


ताक्यार्थ पाप कर्म गर्दा राजदण्ड, लोकनिन्दा, दुष्कीर्तिं आदि लौकिक दण्ड र शास्त्रवचन 
अनुसार मरेपछि नरकयातना आदि प्राप्त हुन्छ भन्ने कुरा जान्दाजान्दे पनि मनुष्य वासनाद्रारा 
वशीभूत भई फेरि पनि पापे गर्दछ भने त्यस्तो पापीको प्रायश्चित्त कसरी हुन सक्दछ ? 


क्वचिन्निवततेऽभद्रात् क्वचिच्चरति तत् पुनः। 
प्रायदिचत्तमतोऽपार्थं मन्ये कुञ्जरशोचवत् ॥ १० ॥ 








पदार्थ क्वचित्  कहिले कुञ्जरद्ोचवत्  हात्तीले नुहाए 
क्वचित्  कटहिले तत्  त्यही पाप भ 

अभद्रात्  पापबाट चरति  गर्दछ अपार्थं  बेकार हुन्छ भन्ने 
निवतैते  मुक्त ह॒न्छ अतः  त्यसकारण मन्ये  मान्दं 

पुनः  फेरि प्रायरिचत्तम्  प्रायश्चित्त 


ताक्यार्थ मनुष्य कहिलेकाहीं प्रायश्चित्त गरेर पापबाट मुक्त हुन्छ, तर फेरि त्यही पाप 
गरिहाल्छ। त्यसकारण मलाई के लाग्दछ भने पापी मनुष्यले गरेको प्रायश्चित्त हात्तीले नुहाए फँ 


रामालन्द्री टीका 


२९ ०७ 
षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 


व्यर्थ हुन्छ । जसरी हात्तीले नुहाउने वित्तिकै हिलोमा सुत्ने गर्वछछ त्यस्तै मनुष्यले प्रायश्चित्त 
गर्नेवित्तिकै पाप गर्वछ भने प्रायश्चित्त गरेर के फाइदा भयो त ?  

श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 

कमणा क्मनिहांरो न ह्यात्यन्तिक इष्यते । 

अविद्वदधिकारित्वात् प्रायरिचत्तं विमानम् ॥ ॥ 


पढार्थ हि  निश्चय नै न इष्यते  हदेन त्यसैले 
अविद्वदधिकारित्वात्  अज्ञानी कमणा  कर्मद्रारा विमशंनम्  आत्मसाक्षात्काररूप 
व्यक्ति नै कर्ममा अधिकारी हुने आत्यन्तिकः  सम्पूर्णरूपमा ज्ञान नै 

भएकाले कर्मनिहारः  पाप कर्मको नाश पप्रायरिचत्तं  प्रायश्चित्त हो 





ताक्यार्थ अज्ञानी व्यक्ति नै कर्ममा अधिकारी हुने भएकाले यस्ता व्यक्तिले गरेको प्रायश्चित्तरूप 
कर्मबाट उसले गरेका पाप कर्मको सर्वथा विनाश हुन सक्दैन। अतः परमात्मतत्त्वसाक्षात्कार नै 
वास्तविक प्रायश्चित्त हो किनभने तत्त्वज्ञान भएपलछि मात्र अविद्या र ॒तज्जन्य पापकर्महरू स्वतः 
निवृत्त हुन्छन् । 
वितवरण आत्मा धर्म र अधर्म दुबैदेखि टाढा छ कठोपनिषद्, १२१४ । धर्म र अधर्मका कार्य 
सुख र दुःख हुन्। धर्म र अधर्म अनि त्यसबाट हने दुःख र सुख केटीले पनि मुक्त व्यक्तिलाई 
दँदेनन् छान्दोग्योपनिषद्, ८१२१ । मूक्त व्यक्तिहरूले आपू शरीरभन्दा भिननन आत्मा हँ भन्ने 
कुराको बोध गर्ने भएकाले नै उनीहरूलाई धर्म र अधर्म अनि त्यसबाट हने दुःख र सुखले स्पर्शं 
गर्न नसकेका हून्। मुक्त व्यक्तिलाई धर्म र अधर्मले स्पर्श नगर्नु भनेकै आत्मा धर्म र अधर्म 
दुबेदेखि टाढा छ भन्नु हो । 

सामान्य मानिसहरू पाप र त्यसको फल दुःखदेखि टाढा रहन चाहन्छन् र पुण्यको फल 
स्वर्ग आदि सुखलाई त्यागन चाहेदेनन्। आपूले गरेका पापहरूलाई यही जन्ममा प्रायश्चित्त, त्रत, 
उपासना आदि कर्मद्रारा हटाउन पाए अनन्त समयसम्म सुख भोगन सकिन्छ भन्ने उनीहरूको 
चाहना हुन्छ । तर विवेकी मानिसहरू भने स्वर्ग आदि सुख पनि अन्त्यमा दुःखदायक हुने भएकाले 
पुण्य र त्यसको फल स्वर्ग आदि सुखलाई समेत चार्हैदेनन्। 

वस्तुतः धर्म र अधर्मदेि टाढा रहने आत्मा मात्र सुखस्वरूप हो । यसैले आत्मज्ञान हदा 
मात्र वास्तविक सुख प्राप्त हुन्छ। शुकदेवजी भन्नुहुन्छ प्रायश्चित्त गरेर॒तीती निश्चित 
पापहरूबाट द्ुट्कारा पाउन सकिन्छ तर पापको संस्कारले युक्त मन अनि त्यसको कारण 
अज्ञानलाई यसबाट दुटाउन सकिनन। अज्ञान रहुन्ेल गरिने सवे प्रायश्चित्त कर्महरू हात्तीको 
नुहादइजस्ता हून्। जसरी हात्ती नदीमा पसेर स्नान गर्छ अनि बाहिर आएपचछि फेरि हिलोमा 
लडीबुडी खेल्छ त्यसै गरी जति प्रायश्चित्त गरे पनि अज्ञानी मानिसले दुष्कर्महरू गरिरहन्छ । यसर्थ 
पापबाट द्ुटने साधन ज्ञान नै हो। आफूलाई पाप र पुण्यभन्दा पर रहेको आत्मा रूपमा जानेपछि 
पापको चिन्ता हैदैन। आत्मज्ञानबाट अज्ञान हटेपल्ि पाप र पुण्य दुबे हट्दछन्। ब्रह्मसूत्र 


रामालन्द्री टीका 


२९०८ 
षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 


४१८१३मा पनि यही कुरालाई सड केत गर्दै भनिएको छ तदधिगमे उत्तरपूर्वाघयोः 
अश्लेषविनाशौ तदव्यपदेशात् अर्थात् आत्मज्ञानबाट पुराना पापपुण्यका सम्पूर्णं कर्महरू नष्ट 
हृन्छन् अनि आगामी पुण्य र पाप आफूमा लिप्त हँदेनन्। यसैले प्रस्तुत श्लोकमा पनि तत्वज्ञान 
भएपच्ि मात्र अविन्या र तज्जन्य पापकर्महरू स्वतः निवृत्त हुन्छन् भनिएको हो । 


नाइनतः पथ्यमेवान्नं व्याधयोऽभिभवन्ति हि । 
एवं नियमकृद्राजन् शनेः क्षेमाय कल्पते ॥ १२॥ 





पदार्थ हि  निश्चय नै नियमकृत्  नियमहरूकेा पालन 
राजन्  हे महाराज व्याधयः  रोगहरूले गर्न व्यक्ति 

पथ्यम् एव  पथ्य मात्र न अभिभवन्ति  आक्रमण गर्न रानैः  विस्तार 

अन्नं  अन्न सक्देनन् क्षेमाय  कल्याणका लागि 
अनतः  खाने व्यक्तिलाई एवं  यसै गरी कल्पते  समर्थ हुन्छ 


ताक्यार्थ हे महाराज ! जसरी पथ्य मात्र भोजन गर्ने व्यक्तिलाई रोगहरूले आक्रमण गर्न 
सक्देनन्, त्यसै गरी शास्त्रोक्त नियमहरूको परिपालन गरिरहने व्यक्ति पनि विस्तारे ज्ञानप्राप्तिका 
लागि समर्थ हुन्छ । 


तपसा बरह्मचर्येण शमेन च दमेन च । 

त्यागेन सत्यशोचाभ्यां यमेन नियमेन च ॥ १६॥ 
देहवाग्बुद्धिजं धीरा धम॑ज्ञाः श्रद्धयान्विताः । 
क्षिपन्त्यघं महदपि वेणुगुल्ममिवानलः ॥ १४ ॥ 





पदढार्थ ट र मनद्वारा उत्पन्न हुने 
धम॑ज्ञाः  धर्मको रहस्य जाने त्यागेन  दानद्रारा महत् अपि  लै पनि 
श्रद्धयान्विताः  श्रद्धाले युक्त सत्यशोचामभ्यां च  सत्यभाषण अघं  पापलाई 

भएका एवं स्नान आदि शौचद्रारा अनलः  आगाले 

धीराः  ज्ञानी व्यक्तिहरू यमेन  यम अहिंसा, सत्य वेणुगुत्मम् इव  नांसको 
तपसा  तपस्याद्रारा आदिद्रारा र खाडलाई यै 

ब्रह्मचर्येण  ब्रह्मचर्यद्रारा नियमेन च  जप पूजा क्षिपन्ति  नष्ट गर्दछछन् 
रामेन  मनोनिग्रहद्रारा आदिद्रारा पनि 

दमेन च  बाह्य इन्द्रियको देहवाग्बुद्धिजं  शरीर, वचन र 


ताक्यार्थ जसरी आगोले बाँंसका खडलाई डउढाएर तत्काल नष्ट गरिदिन्छ त्यसै गरी धर्मको 
रहस्य बुम्ने श्रद्धालु, विरक्त र ज्ञानी व्यक्तिहरूले तपस्या, ब्रह्मचर्य, मनको नियन्त्रण, इन्द्रियसंयमः, 
दान, सत्य अनि स्नान आदि शारीरिक शौच, यम, जप आदि भित्री र बाहिरी साधनद्रारा शरीर, 


रालालन्द्री टीका 


षष्ठ स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


२९०९ 


अध्याय१ 


मन र॒ वचनद्वारा गरिएका सानाटुला सम्पूर्ण पापहरूलाई नष्ट गर्वछछन् । 
केचित् केवलया भक्त्या वासुदेवपरायणाः । 
अघं घुन्वन्ति कार्त्स्न्येन नीहारमिव भास्करः ॥ १५॥ 


पढार्थ 
वासुदेवपरायणाः  भगवान् 
वासुदेवमा समर्पित भएका 


केवलया  केवल एक मात्र 

भक्त्या  भक्तिरूप साधनद्रारा 
अ 

कात्स्न्यन  अविद्यासहित सम्पूर्ण 


भास्करः  सूर्यले 
नीहारम् इव  कुहिरोलाई ठँ 
धुन्वन्ति  नाश गर्दछछन् 





केचित्  केही भक्तहरू अघं  पापलाई 


ताक्यार्थ भगवान् वासुदेवमा मात्र समर्पित भएका केही भक्तहरू केवल भक्तिरूप साधनद्रारा 
अविद्यासहित सम्पूर्णं पापलाई त्यसरी नै नष्ट गर्दछन् जसरी सूर्यले आफनो प्रकाशद्रारा कुहिरोलाई 
नष्ट गर्दछछन्। 

न तथा ह्यघवान् राजन् पूयेत तपआदिभिः। 

यथा कृष्णापिंतप्राणस्तत्पूरुषनिषेवया ॥ १६॥ 


तत्पूरुषनिषेवया  भगवान्का 
भक्तहरूको निरन्तर सेवाद्रारा 


तपञआदिभिः  तपस्या आदि 
कठोर साधनाद्रारा 


पदढार्थ 
राजन्  हे महाराज 





कृष्णापिंतप्राणः  भगवान्मा यथा  जसरी हि  निश्चय नै 
मात्र चित्तवृत्ति लगाउने पूयेत  पवित्र हुन्छ न  पवित्र हैदेनन् 
अघवान्  पापी व्यक्ति पनि तथा  त्यसरी 


वाक्यार्थ हे महाराज ! विषयबाट विमुख भई भगवद्भजनमा मात्र चित्तवृत्ति लगाउने पापी 
व्यक्ति पनि भगवान्का भक्तहरूको सेवा गर्नलि जति सजिलै पवित्र हृन्छ त्यति सजिलै तपस्या 
आदि कठोर साधनाद्रारा पवित्र हुन सक्दैन । 


सधीचीनो ह्ययं लोके पन्थाः क्षेमोऽकुतोभयः। 
सुशीलाः साधवो यत्र नारायणपरायणाः ॥ १७ ॥ 


अयंयो 
पन्थाः  भक्तिमार्ग 


सुरीलाः  सदाचारी 
नारायणपरायणाः  नारायण ने 
क्षेमः  कल्याणकारी सध्रीचीनः  उत्तम मानिन्छ एक मात्र परम प्राप्तव्य भएका 
अकुतोभयः  भयरहित यत्र हि  जुन भक्तिमार्ममा साधवः  सज्जनहरू हिंददचछन् 
ताक्यार्थ संसारमा कल्याणकारी, भयरहित र उत्तम मार्ग भनेर भक्तिमार्गलाई मानिएको छ 
किनभने सदाचारी, भगवद्भक्त, सत्पुरुषहरू यही मार्गमा हिंडदछन् । 


पदार्थ 
न्त् ॐ 
टोके  संसारमा 





रामालन्द्री टीका 


२९९० 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 
प्रायदिचत्तानि चीणौनि नारायणपराङ्मुखम् । 
न निष्पुनन्ति राजेन्द्र सुराकुम्भमिवापगाः ॥ १८ ॥ 

पदढार्थ चीणानि  अनुष्ठान गरिएका भएका प्राणीहरूलाई 


राजेन्द्र॒  हे राजश्रेष्ठं परीक्षित् 
आपगाः  नदीहरूले 
सुराकुम्भम् इव  मदिराले 
भरिएको घैँटोलाई 


प्रायरिचत्तानि  प्रायश्चित्तमूलक 
सम्पूर्ण कर्महरूले 
नारायणपराङ्मुखम्  
नारायणको भक्तिबाट विमुख 





न निष्पुनन्ति  पवित्र गराउन 
सक्देनन् 


वाक्यार्थ हे महाराज परीभ्षित् ! जसरी गङ्गा आदि पवित्र नदीहरूले मदिराले भरिएको धैँटोलाई 
पवित्र गराउन सक्दैनन् त्यसै गरी प्रायश्चित्तका लागि गरिएका कर्महरूले नारायणको भक्तिबाट 
विमुख भएका प्राणीलाई पवित्र गराउन सक्दैनन् । 


   


 नरै, ल 


सकृन्मनः कृष्णपदारविन्दयोनिवेशितं तद्गुणरागि येरिह । 
न ते यमं पाशभृतश्च तद्भयान् स्वप्नेऽपि पश्यन्ति हि चीणेनिष्कृताः ॥ १९॥ 


पढार्थ 

येः  जुन व्यक्तिले 
तदुरणरागि  भगवानूका 
गुणहरूमा आसक्त भएको 
मनः  आफनो मनलाई 

इह  यस लोकमा 
कृष्णपदारविन्द्योः  भगवान् 


श्रीकृष्णको चरणकमलमा 
सकृत्  एकपटक मात्र पनि 
निवेशितं  राख्दछन् भने 

हि  निश्चय नै 

चीणनिष्कृताः  पापबाट मुक्त 
भएका 

ते  ती मानिसहरू 





स्वप्ने अपि  सपनामा पनि 
यमं  यमराजलाई र 
पारभृतः  पाश धारण गरेका 
तद्भटान् च  यमराजका 
दूतहरूलाई पनि 

न पश्यन्ति  देख्दैनन् 


ताक्यार्थ जसले भगवान् श्रीकृष्णको नाम, यश, लीला, कर्म आदि गुणहरूमा आसक्त भएको 
मनलाई यस लोकमा भगवान् श्रीकृष्णको चरणकमलमा एकै पटक मात्र पनि अड्याएर राख्दछ 
त्यसले नै त्यस व्यक्तिका सम्पूर्णं पापहरूको प्रायिश्चित्त भट्हाल्छ । त्यस्ता भगवद्गुणानुरागी 
भक्तहरूले सपनामा पनि यमराज वा पाशधारी यमराजका दूतहरूलाई देख्दैनन् । यमदूतहरू देखा 
पर्न सक्दैनन् भने ऊ नरक जाने त सम्भावना नै भएन । 


अत्र चोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । 
दूतानां विष्णुयमयोः संवादस्तं निबोध मे ॥ २०॥ 


पदार्थ 
अत्र च  यस विषयमा 
पुरातनम्  अत्यन्त पुरानो 


इमम्  यो 
इतिहासं  इतिहास 
उदाहरन्ति  बतारंछन् जहाँ 


विष्णुयमयोः  भगवान् विष्णुका 
र यमराजका 
दूतानां  दूतहरूको 


रामालन्द्री टीका 


२९९९ 
षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 
संवादः  संवाद प्रसिद्धकछ मे  मबाट 
तं  त्यो संवाद निबोध  सुन्नुहोस् 


ताक्यार्थ भगवदभक्तिले पापलाई पूरे विनाश गर्द भन्ने विषयमा विद्वानूहरू एउटा अत्यन्त 
पुरानो इतिहास बतांदचछन्। भगवान् विष्णुका दूत र यमराजका दूतहरूको संवाद भएको त्यो 
इतिहास म बतारंद्ु, सुन्नृहोस् । 


कान्यकुन्जे द्विजः करिचद् दासीपतिरजामिलः। 
नाम्ना नष्टसदाचारो दास्याः संसगंदूषितः ॥ २९॥ 





पदार्थ आदि सदाचारबाट भ्रष्ट भएको नाम्ना  नामबाट 

कान्यकुन्जे  कान्यकुन्न नाम॒ दास्याः  दासीको अजामिलः  अजामिल भनिने 
गरेको नगरमा संसग॑दूषितः  संसर्गले दूषित करचित्  कुनै 

नष्टसदाचारः  सन्ध्यावन्दन दासीपतिः  दासीको पति द्विजः  ब्राह्मण बस्दथ्यो 


ताक्यार्थ कान्यकुन्ज नाम गरेको नगरमा कुनै एउटा अजामिल नाम गरेका दासीको पति 
ब्राह्मण बस्दथ्यो । ऊ ब्राह्मण भए पनि सन्ध्यावन्दन आदि सदाचारबाट भ्रष्ट भएको र दासीको 
संसर्गले दूषित भएको धियो । 

   


बन्दक्षकेतवेश्चोरयेगै्हितां वृत्तिमास्थितः। 
बिभ्रत्कुदटुम्बमशुचियांतयामास देहिनः ॥ २२॥ 


पढार्थ गहिंतां  निन्दित ५ पालनपोषण गर्दै 
त    

बन्दक्षकेतवेः  मान्छेहरूलाई वृत्तिम्  पेसा देहिनः  प्राणीहरूलाई 

बन्दी बनाउने, जुवा खेल्ने, आस्थितः  गरेका हुनाले यातयामास  पीडा दिन्ध्यो 

ठगने र अशुचिः  अपवित्र अजामिल 

चर्यः च  चोरी गर्ने आदि कुटुम्बम्  परिवारलाई 





ताक्यार्थ त्यो पापी अजामिल सोणा मान्छेहरूलाई बन्दी बनाउने, जुवा खेल्ने, ठगने, चोरी गर्ने 
जस्ता निन्दित कर्महरू गरी आफ्नो र परिवारको पालनपोषण गर्दथ्यो र॒ अन्य प्राणीहरूलाई 
अत्यन्ते सताउने गर्दथ्यो । 


एवं निवसतस्तस्य लालयानस्य तत्सुतान् । 
काठोऽत्यगान्महान् राजन्नष्टारीत्यायुषः समाः ॥ २३॥ 


पदार्थ निवसतः  बसेको तस्य  त्यस अजामिलको 
राजन्  हे महाराज तत्सुतान्  दासीका छो राहरूलाई। आयुषः  आयुको 
एवं  यसरी दुराचारपूर्वक लालयानस्य  पालपोषण गर्न अष्टाशीति समाः  ८८ वर्ष 


रामालन्द्री टीका 


२९९२ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 


महान्  धरे महत्त्वपूर्ण कालः  समय अत्यगात्  बित्यो 


ताक्यार्थ हे महाराज ! यसरी दुष्कर्महरूको आचरण गरी दासीका पत्रहरूको भरण पोषण गर्दै 


सेको अजामिलको आफ्नो आयुको अठासी वर्ष लामो धेर महत्त्वपूर्ण समय बित्यो । 


तस्य प्रवयसः पुत्रा दश तेषां तु योऽवमः। 


बालो नारायणो नाम्ना पित्रोर्च दयितो भृराम् ॥ २४ ॥ 


तेषां  तीमध्ये 

प्रयसः  बुढो भदसकेको यःतु जुन 

तस्य  त्यस अजामिलका नाम्ना नारायणः  नारायण नाम 
दर पुत्राः  दश भाइ छोराहरू भएको 


पदार्थ 


वाकः  छोरो 

पित्रोः च  मातापिता दुबैको 
भृराम्  अत्यन्त 

द्यितः  प्यारो थियो 





थिए अवमः  कान्छो 


ताक्यार्थ अजामिल बुढो भडसकेको धियो । त्यसका दश भाद छोराहरू थिए । तीमध्ये नारायण 
नाम गरेको उसको कान्छो छोरो चाहं बाबु र आमा दुबेको अत्यन्ते प्यारो थियो । 


स बद्धहृदयस्तस्मिन्नभके कलभाषिणि । 
निरीक्षमाणस्तल्लीलां मुमुदे जरटो भृशम् ॥ २५॥ 





पढार्थ बद्धहदयः  मन आसक्त भएको नारायणको बालक्रीडालाई 
कलभाषिणि  मिठे बोल्े सःत्यो निरीक्षमाणः  ठेरेर 
तस्मिन्  त्यो प्यार जरठः  बुढो अजामिल भृशम्  अत्यन्त 

अभके  बालकमा तल्लीलां  त्यो छोरो मुमुदे  आनन्दित हुन््यो 


ताक्यार्थ मिठे बोल्ने त्यो प्यारो कान्छो छोरो नारायणमा अजामिलको हृदय आसक्त भएको 
थियो । त्यसैले त्यो बुढो अजामिल छोराले खेलेको हैरेर अत्यन्त आनन्दित हुन्थ्यो । 


भुञ्जानः प्रपिबन् खादन् बारकस्नेहयन्त्ितः। 
भोजयन् पाययन् मूढो न वेदागतमन्तकम् ॥ २६॥ 





पदार्थ प्रपिबन्  पिद अन्तकम्  काल 
बाठकस्नेहयन्तितः  बालक खादन्  चपाडदै र आगतम्  आएको समेत 
नारायणको स्नेहले बाँधिएको बालकं  बालकलाई न वेद्  थाहा पाएन 
मूढः  मूर्ख अजामिलले भोजयन्  खुवाडदै 

भुञ्जानः  खाद पाययन्  पिलादे रहँदा 


ताक्यार्थ बालक नारायणको स्नेहले बाँधिएको मूर्ख अजामिलले आफूले खोदे, पिरदे अनि 
बच्चालाई खुवाडदे, पियार्दँदे गरेर बच्चासँग रमाद्ररह॑दा आफ्नो काल आएको समेत थाहा पाएन। 


रामालन्द्री टीका 


२९९२ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 


स एवं वत॑मानोऽज्ञो मृत्युकाल उपस्थिते । 
मतिं चकार तनये बारे नारायणाहये ॥ २७ ॥ 


पढार्थ मृत्युकाठे  मृत्युको समय तनये  छोरामा 

एवं  यसप्रकार उपस्थिते  आएपचछ्ि मतिं  बुद्धि 

वतमानः  समय बितादरहेको नारायणाहये  नारायण नाम॒ चकार  बनायो सोच्न थाल्यो 
अज्ञः  मूर्खं भएको 

सः  त्यो अजामिल बाठे  बालक 





ताक्यार्थ यसरी समय बितादरहेको मूर्ख अजामिलले जब काल नजिक आयो तब आफ्नो 
कान्छो छोरो नारायणको सम्ख्ना गर्न लाग्यो । 


स पाशहस्तास्त्रीन् दुष्ट्वा पुरुषान् भृादारुणान् । 
वक्रतुण्डानृध्वंरोम्ण आत्मानं नेतुमागतान् ॥ २८॥ 
दूरे कीडनकासक्त पुत्रं नारायणाहयम् । 

प्लावितेन स्वरेणोच्चेराजुहावाकुठेन्द्रियः ॥ २९॥ 


पदार्थ त्रीन्  तीन जना नारायणाहयम्  नारायण नाम 
पाराहस्तान्  हातमा पाश पुरुषान्  पुरुषहरूलाई भएको 

लिएका दष्ट्वा  देखेर पुत्रं  छोरालाई 

भृरादारुणान्  अत्यन्त डरलाग्दा आकुलेन्द्रियः  व्याकुल चित्त प्लावितेन  लामो उच्चारण 
ऊध्वंरोम्णः  ठाडा रौ भएका भएको भएको 

वक्रतुण्डान्  बाङ्गो मुख भएका सः  त्यो अजामिलले उच्चैः  चर्को 

आत्मानं  आपूलाई दूरे  अलिक टाढा स्वरेण  स्वरले 

नेतुम्  लिन क्रीडनकासक्तं  खेलमा मस्त आयुहाव  बोलायो 
आगतान्  आएका भएको 





ताक्यार्थ एक दिन अजामिलले हातमा पाश लिएका, बाङ्गो मुख भएका, शरीरका रौँहरू 
ठाडा भएका तीन जना डर लाग्दा पुरुषहरू आपरूलाई लिन आएको देख्यो र आक्तिंदै अलिक 
टाढा खेलिरहेको छोरोलाई चर्को स्वरले नारायण भनी बोलायो । 


निशम्य म्रियमाणस्य ब्रुवतो हरिकीतंनम् । 
भतुंनांम महाराज पाष॑ंदाः सहसापतन् ॥ २०॥ 


पदार्थ प्रियमाणस्य  मर्न लागेको गरेको 
महाराज  हे महाराज ब्रुवतः  नारायण नाम उच्चारण मुखतः  त्यस अजामिलको 


रामालन्द्री टीका 


२९९४ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 
मुखबाट हरिकीतंनम्  श्रीहरिको कीर्तन अपतन्  अजामिलको छेउमा 
भतुंः नाम  आफनो स्वामीको गरेको भन्ने मानेर आए 

नाम पाष॑दाः  भगवान्का पार्षदहरू 

निरम्य  सुनेर सहसा  तुरन्त 





ताक्यार्थ हे महाराज ! मरने वेलामा आपफ्ना स्वामीको नारायण नाम उच्चारण गरेको सुनेर त्यस 
व्यक्तिले हरिकीर्तन गरेको भन्ठानेर भगवान् नारायणका पार्षदहरू अजामिलको नजिकमा तुरन्त 
आडपुगे । 


विकषंतोऽन्तहंदयाद् दासीपतिमजामिलम्। 
यमप्रेव्यान् विष्णुदूता वारयामासुरोजसा ॥ ३१॥ 





पढार्थ सूक्ष्म शरीरदेखि नै विष्णुदूताः  भगवान् विष्णुका 
दासीपतिम्  दासीको पति विकषंतः  खिच्ै गरेका दूतहरूले 

अजामिलम्  अजामिललाई यमप्रष्यान्  यमराजका ओजसा  बलपूर्वक 
अन्तहंदयात्  भित्रै हृदयदेखि दूतहरूलाई वारयामासुः  हटाए 


ताक्यार्थ जब दासीपति अजामिलको सूक्ष्म शरीरलाई यमराजले पठाएका यमदूतहरूले 
जबरजस्ती खिच्दै थिए तब भगवान् विष्णुका दूतहरूले उनीहरूलाई बलपूर्वक हटाइदिए । 


उन्वुनिषेधितास्तांस्ते ९  .   न्द 
उन्वुनिषेधितास्तांस्ते वेवस्वतपुरःसराः। 
के यूयं प्रतिषेद्धारो धमम॑राजस्य शासनम् ॥ २२॥ 


पढार्थ दूतहरूले प्रतिषेद्धारः  उल्लङ्घन गर्ने 
निषेधिताः  देवदूतहरूद्रारा तान्  ती विष्णुदूतहरूलाई यूयं  तिमीहरू 

निषेध गरिएका उत्चुः  सोधे केकोहौ 

तेती धर्मराजस्य  धर्मराजको 

वैवस्वतपुरःसराः  यमराजका शासनम्  आज्ञालाई 





ताक्यार्थ देवदूतहरूको निषेधका कारण अजामिललाई लैजान नपाएका यमदूतहरूले ती 
विष्णुदूतहरूलाई सोधे, धर्मराजको आज्ञालाई उल्लडघन गर्ने तिमीहरू को हौ ? 


कस्य वा कुत आयाताः कस्मादस्य निषेधथ । 
किं देवा उपदेवा वा यूयं किं सिद्धसत्तमाः ॥ ३३॥ 





पदार्थ कस्मात्  के कारणले किं के 

कस्य  कसकादूतहौ अस्य  यस अजामिललाई देवाः  देवता हौ अथवा 
कुतः वा  कहांबाट परलोक लेजान उपदेवाः  यक्ष, गन्धर्व आदि 
आयाताः  आएका हौ निषेधथ  रोकदैछौ उपदेव हौ 


रामालन्द्री टीका 


२९९५ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 
वा  अथवा किं के श्रेष्ठ पुरुष हौ 
यूयं  तिमीहरू सिद्धसत्तमाः  सिद्धहरूमा पनि 


ताक्यार्थ तिमीहरू कसका दूत हौ ? कहांबाट आएका हौ ? यस अजामिललाई नरक लैजान 
किन दिंदेनौ ? के तिमीहरू देवता, यक्ष, गन्धर्व आदि उपदेव वा कुनै श्रेष्ठ सिद्धपुरुष हौ कि ? 


सवे पद्मपलाशाक्षाः पीतकोरोयवाससः। 

किरीटिनः कुण्डलिनो लसत्पुष्करमालिनः ॥ २४ ॥ 

सरवे च नूत्नवयसः सवं चारुचतुभंजाः । 

घनुरनिषङ्गासिगदारादङ्खचकाम्बुजश्चियः ॥ ३५॥ 
क 


दिशो वितिमिरालोकाः कुव॑न्तः स्वेन रोचिषा । 
किमर्थं घम॑पाटस्य किङ्करान् नो निषेधथ ॥ ३६ ॥ 


पढार्थ लगाएका स्वेन  आफ्नो 

भ व न 
सवं  तिमीहरू सबे स्वे च  सबै जना रोचिषा  प्रकाशले 
पद्मपलाशाक्षाः  कमलको पातानूत्नवयसः  नयाँ उमेरका दिशः  दिशाहरूलाई 
ॐ सुन्दर आंखा भएका तरुण अवस्थाका वितिमिरालोकाः  अन्धकार र 
पीतकोरोयवाससः  पैलो चारुचतुुजाः  सुन्दर चार हात अन्य प्रकाशले रहित 
रेशमको लुगा लगाएका भएका कुव॑न्तः  बनाउने तिमीहरू 


किरीटिनः  शिरमा मुकुट र॒ धलुर्निषङ्गासिगदाशङ्कचकाम्बुज नः  हामी 
कुण्डलिनः  कानमा कुण्डल भ्रियः  हातमा धनु, ठेक्रो, घमंपालस्य  धर्मराजका 





लगाएका तरबार, गदा, शङ्ख, चक्र र॒ किङ्करान्  सेवकहरूलाई 
लसत्पुष्करमालिनः  प्रकाशमानकमलको शोभाले युक्त भएका किमर्थं  किन 
कमलका पूलको माला सव  सबै जना निषेधथ  रोक्दचछी 


ताक्यार्थ कमलका पात फ सुन्दर ओंँखा भएका, पलो रेशमी लुगा लगाएका, शिरमा मुकुट र 
कानमा कुण्डल लगाएका, प्रकाशमान कमलका पूलको माला लगाएका सबै भर्खरको उमेरका, 
आना सुन्दर चार हातहरूमा धनु, टोक्रो, तरबार, गदा, शङ्ख, चक्र र कमलको फूल धारण 
गरेर खन् सुशोभित भएका तिमीहरूले आफ्नो शरीरको कान्तिले चार दिशाबाट भित्रको अँध्यारो र 
अरू बाहिरी उज्यालोलाई हटा्देछौ । यति राम्रा तिमीहरूले हामी यमराजका दूतहरूलाई किन 
निषेध गरिरहेका छौ ? 

श्रीडुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 


नर, अ, ९ 
इत्युक्ते यमदूतेस्ते वासुदेवोक्तकारिणः। 
तान् प्रत्यूचुः प्रहस्येदं मेघनिहांदया गिरा ॥ २७ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


२९९६ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 
पदढार्थ वासुदेवको आज्ञा पालन गर्ने तान् प्रति  ती यमदूतहरूलाई 
यमदूतेः  यमदूतहरुद्वारा ते  ती पार्षदहरूले इदं  यसो 

इति  यसप्रकार प्रहस्य  केही मुस्कुराडदै उत््ुः  भने 

उक्ते  भनिएपछ्छि मेघनिहांदया  मेघ गर्जिएजस्तो 

वासुदेवोक्तकारिणः  भगवान् गिरा  गम्भीर वाणीद्रारा 





ताक्यार्थ यसरी यमदूतहरूले सोधेपछि भगवान्को आज्ञा पालन गर्ने ती पार्षदहरूले केही 
मुस्कुराऊदे मेघ गर्जेजस्तो गम्भीर वाणीले यसो भने 
विष्णुदूता ऊचुः विष्णुका दूतहरूले भने 


यूयं वै धमराजस्य यदि निर्देशकारिणः। 
ब्रूत धमंस्य नस्तत्त्वं यच्च धम॑स्य लक्षणम् ॥ ३८ ॥ 


पढार्थ निर्देशकारिणः  आज्ञाको पालन धममस्य  धर्मको 

यदि  यदि गर्नैवाला हौ भने लक्षणम् च  लक्षण पनि 
यूयं  तिमीहरू धममस्य  धर्मको नः  हामीहरूलाई 

वे  सांच्चिकै यत्  जुन नूत  बताओ 

धर्मराजस्य  धर्मराजको तत्त्वं  स्वरूप हो त्यो र 





ताक्यार्थ यदि तिमीहरू सांच्चिके धर्मराजको आज्ञा पालन गर्ने सेवक हौ भने धर्मको स्वरूप र 
लक्षणके हो? त्यो कुरा हामीहरूलाई सुनाओ । 


कथं स्विद् भ्रियते दण्डः किं वास्य स्थानमीप्सितम् । 
दण्ड्याः किं कारिणः सर्वे आहोस्वित् कतिचिन्नृणाम् ॥ ३९॥ 





पदार्थ ईप्सितम्  योग्य कारिणः  कर्म गर्ने 

दण्डः  दण्ड स्थानम्  पात्र विषय, कारण सर्वे  सबैलाई दण्ड दिनुपर् 
कथं स्वित्  कसरी किंवाकेहो आहोस्वित्  अथवा 

भ्रियते  दिडृन्छ किंके कतिचित्  केटी व्यक्तिहरू 
अस्य  यो दण्डको नृणाम्  मनुष्यहरूमध्ये मात्र दण्ड्याः  दण्डनीय हुन्छन् 


ताक्यार्थ कसरी दण्ड दिड्न्छ ? दण्डको योग्य पात्रको हो? कर्म गर्ने सबे व्यक्िहरूलाई दण्ड 
दिनुपर्ने हो कि केही मानिसहरू मात्र दण्डनीय हुन्छन् ? 


यमदूता उत्चुः यमराजका दूतहरूले भने 

    न घर्मो ५ ह्यधर्मस्तद्विपर्यय    

वेदप्रणिहितो धमां ह्यधमंस्तद्विपययः। 

वेदो नारायणः साक्षात् स्वयम्भूरिति शुश्रुम ॥ ४०॥ 


रालालन्द्री टीका 


४.. 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 
पदार्थ तद्िपयंयः  त्यसको विपरीत वेदः  वेद 

वेदप्रणिहितः  वेदद्रारा विधान वेदद्रारा निषेध गरिएको कर्म साक्षात्  साक्षात् 

गरिएको कर्म अधमः  अधर्महो नारायणः  भगवान् नै हो भन्ने 
धमः  धर्महो स्वयम्भूः  भगवान्को श्वासको इति  यस्तो 

हि  निश्चय नै रूपमा आफ उत्पन्न भएको शुश्चुम  हामीले सुनेका छँ 





ताक्यार्थ वेदद्वारा विधान गरिएका अग्निहोत्र आदि कर्म धर्म हो भने वेदले गर्नुहुन्न भनी निषेध 
गरिएको कर्म अधर्म हो । भगवान्को श्वासरूपमा आपै उत्पन्न भएको हूनाले वेद साक्षात् भगवान् 
नारायण नै हो भन्ने हामीहरूले सुनेका छँ । 
वितरण संसारमा अनेक थरी पदार्थहरू छन् । ती पदार्थहरू प्रमेय अर्थात् जान्न योग्य छन् । यी 
पदार्थहरूको ज्ञान गर्नका लागि नै परमात्माले हामीहरूलाई इन्द्रियहरू दिनुभएको छ । एडटै पदार्थं 
कसैलाई राम्रो, कसैलाई नराम्रो, कसैलाई अनुकूल र कसैलाई प्रतिकूल लाग्दछछ। यसको निर्णय 
गर्न हामी स्वतन्त्र छँ किनभने हामीसंग उक्त कार्य गर्न समर्थ इन्द्रियहरू छन्। तर जुन वस्तुहरू 
इन्द्रियको परिधि या घेराभित्र आङँदेनन् त्यस्ता वस्तुहरू पनि संसारमा छन्। धर्म र अधर्म यस्तै 
पदार्थ हुन्। यस्ता पदार्थलाई जानन शास्त्रप्रमाणको आवश्यकता पर्व्छ। शास्त्रले नै समान 
किसिमले पक्षपातरहित भई धर्म र अधर्मको निर्णय गर्वछछ। 

धर्म र अधर्मको निर्णय गर्ने शास्त्र वेद हो । मीमांसा दर्शन जैमिनीय सूत्र, ११२मा पनि 
चोदनालक्षणोऽर्थो धर्मः अर्थात् वेदले जे गर्न आदेश दिएको छ त्यही गर्नु नै धर्म हो भनिएको छ । 
वेदले धर्म र ब्रह्मको विषयमा निर्णय दिन्छ। यो अन्तिम प्रमाण हो। यो कुनै व्यक्तिले बनाएको 
होइन । स्वयं परमात्माले पनि यसलाई रच्नुभएको होइन । यसैले यसलाई अपौरुषेय भनिएको हो । 
मानिसहरूमा भ्रम जस्ते सिपीमा चाँदी देखनु, डोरीमा सर्प देख्नु आदि, प्रमाद असावधानी, 
विप्रलिप्सा लोभ जस्ता दोषहरू रहन्छन्। यी दोषका कारणले मानिसका प्रमाण ज्ञानहरू भ्रान्त 
हन जान्छन् र उनीहरू धर्मको बारेमा सही निर्णय दिन सक्दैनन्। वेदमा यी कुनै पनि दोष हँदेनन् । 
यसर्थ पूर्वीय दर्शनशास्त्रमा ईश्वरको भन्दा पनि बढी वेदको महत्व देखिन्छ । आस्तिक र नास्तिक 
दर्शनको विभाग गर्दा वेदलाई प्रमाण मानने आस्तिक र वेदलाई प्रमाण नमान्ने नास्तिक भनी 
विभाग गरिएको छ। वेद अपौरुषेय भएकाले भ्रान्तिरहित छ अनि धर्म र अधर्मको निर्णय दिन 
पनि समर्थ छ । यसैले यस श्लोकमा पनि वेदद्वारा निर्धारण गरिएका अग्निहोत्र आदि कर्म धर्महो 
र वेदले गर्नूहुन्न भनी निषेध गरिएको हिंसा आदि कर्म अधर्म हो भनिएको हो । 


 रज ् 
येन स्वधाम्न्यमी भावा रजःसत्त्वततमोमयाः। 
गुणनामकरियासूपेरविभाव्यन्ते यथातथम् ॥ ४१॥ 


पदार्थ अमी  यी दृश्यमान भावाः  प्राणीहरू 
येन  जुन नारायणद्रारा रजःसत्त्वतमोमयाः  सात्त्विक गुणनामक्रियारूपेः  गुण, नाम, 
स्वधाम्नि  आप्नो स्वरूपमा आदि त्रिगुणमय कर्म र रूपहरुद्रारा 


रामालन्द्री टीका 


२९९८ 
षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 


यथातथम्  वणश्चिम आदि अधिकारञनुसार विभाव्यन्ते  सृष्टि गरिन्छन् 
ताक्यार्थ भगवान् नारायणले आपने स्वरूपमा यो अगाडि देखिने प्रपज्चलाई यथायोग्य सृष्टि 
गर्नृहुन्छ । जसमा सत्त्व, रज, तम यी तीन गुणले युक्त प्राणीहरू शान्ति, क्षमा, सौन्दर्य आदि गुण 
ब्राह्मण, क्षत्रिय आदि नाम पद्ने, पढाउने इत्यादि क्रिया र नर, पशु इत्यादि रूपको भेदले 
विभिन्न वर्गमा विभाजित छन् र त्यसमा पनि वर्णाश्रम आदि यथोचित विभागञनुसार द्रा 
फेलिएका देखिन्छन् । 


सूर्योऽग्निः खं मरुद् गावः सोमः सन्ध्याहनी दिशः । 


 न घमं ९  .  र,  

क कः काला घम इत द्यत दद्यस्व सान्नषणः ॥ २॥ 
पढार्थ सन्ध्या  सन्ध्याकाल  हि यी सूर्य आदि 
सूयः  सूर्य अहनी  दिनरात अधिष्ठाता देवताहरू नै 
अग्निः  अग्नि दिशः  दिशा देद्यस्य  जीवका 
खं  आकाश कं  जल साक्षिणः  धर्म र अधर्मरूप 
मरुत्  वायु कुः  पृथिवी कर्मका साक्षी हन् 
गावः  वाणी काठः  काल र 
सोमः  चन्द्रमा धमः इति  धर्म यसप्रकार 





ताक्यार्थ जीवले गरेका धर्म र अधर्मरूप सम्पूर्णं कर्मका साक्षीहरू सूर्य, अग्नि, वायु, वाणी, 
चन्द्रमा, सन्ध्याकाल, दिनरात, दिशा, जल, प्रथिवी र धर्मका अधिष्ठाता देवताहरू हन् । 


   


एतैरधर्मो विज्ञातः स्थानं दण्डस्य युज्यते । 
सरवे कमांनुरोधेन दण्डमर्हन्ति कारिणः ॥ ४३॥ 


पदढार्थ स्थानं  कारणले पापकर्मको मात्राअनुसार 
एतेः  यी सूर्य आदि साक्षीद्रारा युज्यते  युक्त हुन्छ दण्डम्  दण्ड 

विज्ञातः  जानिएको कारिणः  पाप कर्म गर्न अर्हन्ति  प्राप्त गर्दछछन् 
अधमः  अधर्म स्वे  सम्पूर्ण प्राणीहरू 

दण्डस्य  दण्डको कमानुरोधेन  आपफूले गरेका 





ताक्यार्थ यिनै सूर्य आदि साक्षीद्रारा अधर्मको जानकारी पादन्छ र त्यसलाई यथोचित दण्ड 
दिड्न्छ । पाप कर्म गर्ने मानिसहरूले आपले गरेका पापकर्मको मात्राअनुसार सानो वा ठुलो दण्ड 
प्राप्त गर्दछछन् । 


सम्भवन्ति हि भद्राणि विपरीतानि चानघाः । 
कारिणां गुणसङ्गोऽस्ति देहवान् न ह्यकमंकृत् ॥ ४४॥ 


रामालन्द्री टीका 


षष्ठ स्कन्ध 


पलढार्थ 

अनघाः  हे निष्पाप जनहरू 
कारिणां  सकाम कर्म गर्ने 
व्यक्तिहरूको 


श्रीमद्भागवत 


विपरीतानि च  निषिद्ध 
कर्मबाट पापहरू पनि 
सम्भवन्ति  भद्रहन्छन् 

हि  किनभने ती कर्मीहिरूमा 


भद्राणि  शुभ कर्मबाट पुण्यहरू गुणसङ्गः  सत्त्व आदि गुणको 


ङ् 


सम्पर्क 


२९९९ 


अध्याय१ 


  भडरहन्छ 

हि  निश्चय नै 

देहवान्  शरीरधारी प्राणी 
अकममंकृत्  कर्मरहित 

न  हन सक्दैन 





ताक्यार्थ हे निष्पाप जनहरू ! सकाम कर्म गर्ने व्यक्तिबाट पाप वा पुण्य भद्रहन्छन् किनभने 
कर्म सत्त्व आदि गुणमा सम्बद्ध भएर नै गरिन्छ । त्यसैले गुणको सम्पर्कमा रेको देहधारी प्राणी 
एक क्षण पनि शरीर, मन वा वचनबाट हुने कुनै पनि कर्मबाट अलग भएर रहन सक्देन । 


४ यथाधर्मो न्ह धर्मो  समीहित 
येन यावान् धमां वेह समीहितः। 
स एव तत्फलं मुके तथा तावदमुत्र वे ॥ ४५॥ 


पदार्थ 

इह  यस लोकमा 
येन  जुन व्यक्तिद्रारा 
यावान्  जति 

यथा  जसरी 


अधमः  पाप 

घमः वा  अथवा पुण्य 
समीहितः  गरिएको छ 
सः एव  त्यसै व्यक्तिले 
अमुत्र  स्वर्ग, नरक आदि 


परलोकमा 

तावत्  त्यतिनै 

तत्फटं  पाप वा पुण्यको फल 
न 

तथा वे  त्यसरी नै 





भुङ्के  भोग गर्द 


ताक्यार्थ कुनै मानिसले यस लोकमा जति वा जसरी पाप वा पुण्य गरेको छ त्यस व्यक्तिले 
स्वर्ग, नरक आदि परलोकमा त्यति र त्यसरी नै पाप वा पुण्यको फल भोग्ददछछ। 


  र  देवप्रवरास्मैविध्यमुपलम ४ 
यथेह यते । 
भूतेषु गुणवेचित्र्यात् तथान्यत्रानुमीयते ॥ ४६ ॥ 


पलढार्थ 

देवप्रवराः  हे श्रेष्ठ देवगणहरू 
यथा  जसरी 

इह  यस लोकमा 

भूतेषु  प्राणीहरूमा 


,  


त्रेवेष्यम्  त्रिगुणको 


भिन्नताका कारण सुख, दुःख 
वा सुख र दुःखको समानता 
उपलभ्यते  देखिन्छ 

तथा  त्यसे गरी 
गुणवेचत्रयात्  गणको 
विभेदका कारण धर्म, अधर्म 


आदिमा हुने प्रवृत्तिअनुसार 
अन्यत्र  परलोक अर्को जन्ममा 
पनि सुखदुःख आदिको 
अनुमीयते  अनुमान हुन्छ 





वाक्यार्थ हे श्रेष्ठ देवगणहरू ! जसरी यस लोकमा सत्व गुणद्वारा सुख, तमोगुणद्रारा दुःख 
अनि रजोगुणद्वारा सुख र दुःख दुबे बराबरी मात्रामा प्राप्त हृन्छन् त्यसै गरी धर्मको फलरूप 
परलोकमा पनि यहाँको जस्त सुख र दुःखको अनुमान गर्न सकिन्छ । 


रामालन्द्री टीका 


 


षष्ठ स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


अध्याय१ 


वतंमानोऽन्ययोः कालो गुणाभिज्ञापको यथा । 
एवं जन्मान्ययोरेतद् धमांधर्मनिदंनम् ॥ ४७ ॥ 


पदार्थ 

यथा  जसरी 

वतमानः  हाल भद्रहेको 
काठः  वसन्त आदि काल 
ऋतुले फूल फुल्ने आदि 
विशेषताले 


अन्ययोः  अरू भूत र भविष्यत् 
कालका वसन्त आदिमा हुने 
गुणामिज्ञापकः  फूल फुल्ने, 
पालुवा पलाउने आदि आफ्नो 
स्वभाव जनांछ 

एवं  यसै गरी 





एतत् जन्म  यो हालको जन्म 
पनि 

अन्ययोः  अरू पहिलेका र 
पच्िका आफ्ना जन्मको 
धमांधर्मनिदशंनम्  धर्म र 
अधर्मको ज्ञापक हुन्छ 


ताक्यार्थ जसरी वर्तमान वसन्त आदि ऋतुले आफ्नो फूल एफुल्ने आदि विशेषताद्रारा भूत र 
भविष्यत् कालका वसन्त आदि ऋतुहरूमा हुने एूल फुल्ने, पालुवा पलाउने आदि आफ्नो गुण 
स्वभाव जनां त्यस्ते वर्तमान मनुष्यजन्मले मनुष्यको पटहिलेका र ॒पचछिका जन्मको धर्म र 
अधर्मको ज्ञापन गरांछ । 

मनसेव पुरे देवः पूरव॑रूपं विपश्यति । 

अनुमीमांसतेऽपूवं मनसा भगवानजः ॥ ४८ ॥ 


पदार्थ बसेर विपश्यति  थाहा पाउनुहुन्छ 
भगवान्  रेश्वर्यशाली मनसा एव  मनद्वारा नै मनसा  मनद्वारा नै 
अजः  अजन्मा पूर्वरूपं  पूर्वजन्म र परजन्मको अपूव  पूर्वकृत धर्माधर्म 


देवः  ईश्वर यमराजले देवत्व, मनुष्यत्व आदि अनुसार भावी रूप 
पुरे  प्राणीहरूको अन्तर्हदयमा पपूर्वरूपलाई अनुमीमांसते  विचार गर्नहुन्छ 


ताक्यार्थ रेश्वर्यशाली, अजन्मा यमराजले प्राणीहरूको अन्तर्हूदयमा बसेर मनद्वारा नै सम्पूर्ण 
प्राणीहरूको पूर्वजन्म र परजन्मको देवत्व, मनुष्यत्व आदि र ध्मधिर्म आदि पूर्वरूपलाई थाहा 
पाउनुहुन्छ र मनद्वारा प्राणीले गरेको धर्म र अधर्मका अनुसार सम्पूर्ण प्राणीहरूको भावी रूप 
कस्तो हुने हो भन्ने कुराको समेत विचार गर्नृहुन्छ । 


यथाज्ञस्तमसा युक्त उपास्ते व्यक्तमेव हि । 
न वेद पूवंमपरं नष्टजन्मस्मृतिस्तथा ॥ ४९॥ 





पदार्थ युक्तः  युक्त भई उपास्ते  अहंभावले जान्दछ 
यथा  जसरी हि  निश्चय नै तथा  त्यसै गरी 

अज्ञः  ज्ञानरहित मानिस व्यक्तम्  स्वाप्निक शरीरलाई नष्टजन्मस्मृतिः  पूर्वापरजन्म 
तमसा  निद्राले एव  ने विर्सिएको मानिसले 





रामालन्द्री टीका 


२९२९ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 


पूर्वम्  पूर्वजन्म र अपरं एव  भावीजन्मलाई पनि न वेद्  जान्दैन 
ताक्यार्थ जसरी निद्राको अधीनमा भएको मानिसले स्वाप्निकं शरीरलाई नै वास्तविक शरीर 
ठान्दछ र त्यही शरीरमा अहंबुद्धि गर्दछ, आफनो सुतेको वास्तविक शरीरलाई जान्दैन त्यसै गरी 
अज्ञानी जीवले पनि पूर्वजन्म र भावीजन्मलाई जान्देन केवल वर्तमान जन्मलाई मात्र वास्तविक 
ठान्दछ । 

पञ्चभिः कुरुते स्वार्थान् पञ्च वेदाथ पञ्चमिः। 


एकस्तु षोडरोन त्रीन् स्वयं सप्तदशोऽश्नुते ॥ ५० ॥ 


पदार्थ कर्मन्द्रियका कार्यहरू वेद्  जान्दछ यसप्रकार 
षोडरोन  सौ मनसहित॒ कुरुते  गर्द स्वयं  आँ एडटै जीवले 
सप्तदशः  स्रौ भएको अथ  त्यस्तै त्रीन्  ज्ञानेन्द्रिय, कर्मेन्द्रिय र 
एकः तु  जीवले पञ्चभिः  श्रोत्र आदि पांच मनका विषयहरूलाई 
पञ्चभिः  वाणी आदि पांच ज्ञानेन्द्रियद्रारा अर्नुते  भोग गर्द 
कर्मन्दरियद्रारा पञ्च  शब्द, स्पर्श, रूप, रस र 

स्वाथांन्  आफूले चाहेका गन्ध यी पाँच तन्मात्रालाई 





ताक्यार्थ सोह मनले सहित स्रौ भएको जीवले शरीरमा विद्यमान पाँच कर्मन्द्रियहरूको 
सहाराले आपले चाहेका विभिन्न कर्महरू गर्दछ । श्रोत्र आदि पाँच ज्ञानेन्द्रियले शब्द आदि पांच 
विषय पञ्चतन्मात्राहरूको ज्ञान गर्दछ र यसले ज्ञानेन्द्रिय, कर्मेन्द्रिय र मनका सम्पूर्ण 
विषयहरूको एक्लै भोग गर्द । 

तदेतत् षोडशकटं लिङ्गं शक्तित्रयं महत् । 


घत्तेऽनुसंसृतिं पुंसि हष॑ंशोकभयातिंदाम् ॥ ५१॥ 





पदार्थ त्रिगुणको कार्य भएको पुंसि  जीवमा रहेर 

तत्  त्यसकारण षोडशाकटं  मन, दश इन्द्रिय र॒हषंशोकभयातिंदाम्  क्रमशः 
एतत्  यो पांच तन्मात्रा गरी सोह कलाले हर्ष, शोक र भय प्रदान गर्ने 
महत्  दुर्निवार्य युक्त अनुसंसृतिं  संसारचक्र 
शक्तित्रयं  सत्व आदि लिङ्गं  सूक्ष्म शरीरले धत्ते  प्राप्त गर्दछछ 


ताक्यार्थ सत्त्व आदि त्रिगुणको कार्य भएको जीवको सूक्ष्म शरीर मन, दश इन्द्रिय रपाँच 
तन्मात्रा गरी सोह कलाले युक्त छ र अत्यन्त बलवान् भएकाले दुर्निवार्यं पनि छ । सूक्ष्म शरीरले 
जीवमा रहेर हर्ष, शोक र भय प्रदान गर्ने संसारचक्र प्राप्त गर्दछ। 


 नर नेच्छन् ९८ ९ 
देद्यज्ञोऽजितषड्वरगों कमौणि कारयते । 
कोराकार इवात्मानं कर्मणाच्छाद्य सुद्यति ॥ ५२॥ 


रामालन्द्री टीका 


२९२२ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


पदार्थ ।  जीवले 
अज्ञः  वस्तुतथ्यलाई नजानने न इच्छन्  कर्मानुष्ठानमा इच्छ 
अजितषड्वगंः  पाँच ज्ञानेन्द्रिय नभए पनि 


अध्याय१ 


सन 
कमणा  आफ्नै कर्मद्रारा 
आत्मानं  आफैलाई 
आच्छाद्य  ढाकेर 


रमन वा काम, क्रोध, लोभ, कमणि  कार्यहरू 
मोह, मद र मात्सर्यरूप कार्ते  गर्न विवश हुन्छ 
षडवर्गलाई जित्न नसकेको कोशकारः इव  रेशमी किराले 


ताक्यार्थ जुन जीवले अज्ञानका कारण पाँच ज्ञानेन्द्रिय र मन अथवा काम, क्रोध, लोभ, मोह, 
मद, मात्सर्य रूप छ ओटा शत्रुलाई जित्न सक्दैन तथा उक्त छ ओटा शत्रुहरूको अधीनमा रहेर 
कर्म गरिरहन्छ, त्यो जीव रेशमी किराले मुखबाट निस्कने आफ्नो तन्तुबाट कोश बनाएर र त्यही 
कोशमा ढाकिएर मरे ४ आफ्नै कर्मजालमा जेलिन्छ र त्यहं आफैं समाप्त हृन्छ । 


न हि कर्चित् क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकमंकृत्। 


 ,  


कार्यते ह्यवशः कमं गणिः स्वाभाविकेबंलात् ॥ ५३॥ 


मुह्यति  मोहित हुन्छ, अत्तालिन्छ 








पदढार्थ अकर्मकृत्  कुनै पनि कर्म॑ गुणेः  सत्व आदि गुणद्वारा 
हि  निश्चय नै नगरीकन अवज्ञाः  असहाय बनाइएर 
करिचत्  कुनै पनि प्राणी न तिष्ठति  बस्न सक्दैन बलात्  बलपूर्वक 
जातु  कहिल्यै पनि हि  त्यसैले कमं  कर्म 

९ स्वाभाविके त ९० 
क्षणम् अपि  एक क्षण पनि   स्वतः सिद्ध कायते  गराइन्छ 


ताक्यार्थ कुनै पनि प्राणी कहिल्यै पनि एक क्षण मात्र पनि निष्क्रिय भएर बस्न सक्दैन। 
कायिक, वाचिक वा मानसिक कुनै न कुनै कर्म गरिरहन्छ किनभने हरेक प्राणी पूर्वजन्मको वा 
पूर्वकर्मको संस्कारञनुरूप निर्मित राग आदि सत्व आदि गुणको वशीभूत भएर कर्म गर्न विवश 
हृन्छ । 

लब्ध्वा निमित्तमव्यक्तं व्यक्ताव्यक्तं भवत्युत । 


यथायोनि  यथाबीजं  र 
यथायोनि यथाबीजं स्वभावेन बटीयसा ॥ ५४ ॥ 


पढार्थ यथायोनि  किले आमाजस्तै 
अन्यक्तं  नदेखिने पापपुण्यलाई स्त्रीको रूपमा र 

निमित्तम्  कारणका रूपमा यथाबीजं  किले पिताजस्तै 
लन्घ्वा  अवलम्बन गरेर पुरुषको रूपमा 

उतनै बलीयसा  प्रबल 
वाक्यार्थ नदेखिने पापपुण्यको आधारमा जीवलाई यस जन्ममा स्थूल र सूष्ष्म शरीरको प्राप्ति 
हन्छ । पूर्वजन्मका कर्मको प्रबल वासनाका अनुसार उसलाई कहिले आमाको जस्त स्त्रीको शरीर 
त कहिले पिताको जस्तै पुरुषको शरीर प्राप्त हुन्छ । 


स्वभावेन  कर्मवासनानुरूप 
व्यक्ताव्यक्तं  स्थूल र सूक्ष्म 
शरीर 

भवति  प्राप्त हुन्छ 





रामालन्द्री टीका 


२९१२२ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 
एष प्रकृतिसङ्गेन पुरुषस्य विपयंयः। 
आसीत् स एव न चिरादीशसङ्गाद् विलीयते ॥ ५५॥ 
पढार्थ एषः  यो ईरासङ्गात्  भगवदभजनद्रारा 
पुरुषस्य  जीवात्माको विपयंयः  विपरीत बुद्धि एव  नै 
प्रकृतिसब्गेन  मायाको संसर्गका आसीत्  भएको थियो न चिरात्  छि 


सः  त्यो विपरीतबुद्धि विलीयते  नष्ट हुन्छ 

ताक्यार्थ मायासंगको संसर्गका कारण आत्माको देह आदिमा अध्यास हुन जांँदा जीवले 
आफ्नो वास्तविक आनन्दमय स्वरूपलाई विर्सैर विपरीत बुद्धि गर्ने गरेको हो। यस्तो अवस्थामा 
जीवले भगवान्को भजन गरमा त्यो म दुःखी हँ भने विपरीत बुद्धि छिटै नष्ट हुन्छ अरू 


कारण 





उपायले हदेन । 


अयं हि श्रुतसम्पन्नः शीलवृत्तगुणालयः। 
धृतव्रतो मृदुदान्तः सत्यवाङ्मन्रविच्छुचिः ॥ ५६ ॥ 
गुवंग्न्यतिथिवृद्धानां शुश्रूषुनिरहङकतः। 
सवभूतसुहृत् साघुमिंतवागनसूयकः ॥ ५७ ॥ 


पदढार्थ 

अयं  यो अजामिल 

हि  निश्चय नै 

श्रुतसम्पन्नः  वेद आदि शास्त्र 
जान्ने 

शीलवृत्तगुणालयः  शील, 
सदाचार र सदगुणले युक्त 
धृतव्रतः  शोच, सन्तोष आदि 
नियममा निष्ठा राख्ने 


मृदुः  सुकोमल हृदय भएको 
दान्तः  इन्द्रिय जितेको 
सत्यवाक्  सत्य बोल्ने 
मन्त्रवित्  मन्त्र जाने र 

शुचिः  पवित्र थियो 
गुवंगन्यतिथिवद्धानां  गुरुजन, 
अग्नि, अतिथिगण र वृद्धहरूको 
शुभ्रूषुः  सेवा गर्न 

निरहष्कतः  सबैको सेवा गरेर 


पनि सेवक हँ भनी अहङ्कार 
नगर्ने 

स्वभूतसुहृत्  सवै प्राणीसंग 
मित्रतापूर्ण व्यवहार गर्ने 
साधुः  सज्जन 

मितवाक्  थोर बोल्ने र 
अनसूयकः  ईर््यारहित थियो 





तवाक्यार्थ अजामिल वेद आदि शास्त्र जान्ने, शुद्धभावना भएको, सुशील, सदाचारी र दया, 
क्षमा आदि गुणले सम्पन्न पनि धियो । शौच, सन्तोष आदि नियममा निष्ठा राख्ने सुकोमल हृदय 
भएको, जितेन्द्रिय, सत्यवादी र ॒मन्त्रका रहस्यहरूलाई बुर्ने मान्छे थियो भने भित्रीबाहिरी 
शुद्धतामा पनि ध्यान पु्यारथ्यो । सेवा भावनाले युक्त भई गुरुवर्ग, अग्नि, अतिथि र वृद्धहरूको 
खुब सेवा गर्दथ्यो तर पनि म सेवक हँ भनी अहङ़ार गर्देनथ्यो। ऊ सम्पूर्ण प्राणीहरूको 
हितचिन्तन गर्न, अल्पभाषी र ईर्यारहित सज्जन धियो । 


रामालन्द्री टीका 


२९१२४ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 


एकदासौ वनं यातः पितृसन्देशकृद् द्विजः। 
आदाय तत आवृत्तः फरुपुष्पसमित्कुदान् ॥ ५८ ॥ 


पदढार्थ द्विजः  ब्राह्मण अजामिल फूल, समिधा र कुश 
एकदा  एक दिन वनं  वन आदाय  लिएर 
पितृसन्देशकृत्  पिताको आज्ञा यातः  गएको थियो आवृत्तः  फर्कियो 
पालन गर्न ततः  वनबाट 

असो  यो फलपुष्पसमित्कुशान्  फल, 





ताक्यार्थ एक दिन यो ब्राह्मण अजामिल पिताको आज्ञाअनुसार वन गयो र वनबाट फल, 
फूल, समिधा र कुश लिएर फकिंदे थियो । 

ददश कामिनं कज्िच्छू्रं सह भुजिष्यया । 

पीत्वा च मधु मेरेयं मदाघूणिंतनेत्रया ॥ ५९ ॥ 

मत्तया विरकथन्नीव्या व्यपेतं निरपत्रपम् । 


क्रीडन्तमनुगायन्तं हसन्तमनयान्तिके ॥ ६० ॥ 





पदार्थ कपड़ा खुस्केर अरधनगन भएकी गाँदे गरेको र 

बाटामा अजामिलले भुजिष्यया सह  वेश्याका साथ हसन्तम् च  संगसंगै हाँस्वै 
मैरेयं  सोम लताबाट बनेको कीडन्तम्  खेलिरहेको गरेको 

मघु  मदिरा व्यपेतं  आचारभ्रष्ट कञ्चित्  कुनै 

पीत्वा  पिएर निरपत्रपम्  लाजसरम नभएको कामिनं  कामनामा आसक्त 
मदाघूणिंतनेत्रया  मदिराले लद अन्तिके  वेश्यासंगै नजिकै श्रं  शूद्रलाई 

भई ओंखा घुमाउँदै गरेकी सेको द्दशं  देख्यो 

मत्तया  नशाले होश गुमाएकी अनया  त्यस वेश्यासंग 

विङ्ल्थन्नीव्या  कम्मरका अनुगायन्तं  संगसंगै गीत 


ताक्यार्थ घर फकिंदा बाटामा अजामिलले सोम लताबाट बनेको मदिरा पिएर लद भई होश 
गुमाएकी, नशाका कारण आंँखा घुमादे गरेकी, अरधनगन अवस्थामा रहेकी वेश्या र त्यसैसंग 
खेल्दे बसिरेको कुनै एउटा आचारभ्रष्ट कामुक शूद्रलाई देख्यो । त्यो शूद्र मदिरा पिएर निर्लज्ज 
भई त्यही वेश्यासंग विहार गरिरहेको थियो र वेश्यासंग नजिकै बसी वेश्यासंगसंगे गीत गाँदे र 
हाँस्दे थियो । 
दुष्ट्वा तां कामलिप्तेन बाहूना परिरम्भिताम्  
स  


जगाम हृच्छयवरं सहसेव विमाहतः ॥ ६९ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


पदार्थ परिरम्भिताम्  आलिङ्गन गरिएकी 


२९२५ 


अध्याय१ 


सहसा एव  तुरन्ते 


कामरिप्तेन  कामनालाई तां  त्यस वेश्यालाई हृच्छयवशं  कामदेवको वशमा 





उत्तेजित पार्ने चन्दन आदि दुष्ट्वा  देखेर जगाम  गयो कामनाको 
दलेका विमोहितः  मोहित भएको त्यो अधीनमा पुग्यो 
बाहुना  हातद्रारा अजामिल 


ताक्यार्थ श्रले आपफ्ना हातमा कामोदीपक चन्दनहरू दलेर वेश्यालाई आलिङ्गन गरिरहेको 
थियो। यो सबै देखेर विमोहित भएको अजामिल प्रारब्धवश तुरन्त कामनाको अधीनमा हुन पुग्यो । 


स्तम्भयन्नात्मनात्मानं यावत्सत्वं यथाश्रुतम् । 
न शशाक समाधातुं मनो मदनवेपितम् ॥ ६२॥ 





पदार्थ शास्त्र अनुसार चञ्चल भएको 

आत्मना  आफूले आत्मानं  आपूलाई मनः  आफ्नो मनलाई 
यावत्सत्त्वं  आफ्नो शक्ति  स्तम्भयन्  नियन्त्रित गर्न समाधातुं  नियन्त्रित गर्न 
अनुसार  गरेको अजामिलले न शशाक  सकेन 
यथाश्रुतम्  आपफूले जानेको मदनवेपितम्  कामवासनाले 


तवाक्यार्थ अजामिलले आफनो धैर्यशक्ति र जानेको शास्त्रज्ञानको आधारमा कामवासनाले 
चञ्चल भएको मनलाई सकेसम्म नियन्त्रण गर्ने प्रयास गय्यो तर सकेन। 


तन्निमित्तस्मरन्याजग्रहम्रस्तो विचेतनः। 
तामेव मनसा ध्यायन् स्वधमोद् विरराम ह ॥ ६३॥ 


पढार्थ विचेतनः  कर्तव्याकर्तव्यलाई ध्यायन्  चिन्तन गरी 


तन्निमित्तस्मरव्याजयहयस्तः  विर्सिएको अजामिल 
त्यो वेश्याको दर्शनबाट उत्पन्न ह  निश्चय नै 
कामनावासनाको निहूंमा आएकोमनसा  मनले 


स्वधमीत्  आपनो ब्राह्मणोचित 
धर्मबाट 
विरराम  भ्रष्ट भयो 





प्रारब्धरूप पिशाचद्वारा ग्रस्त भई ताम् एव  त्यही वेश्यालाई 


तवाक्यार्थ त्यस वेश्यालाई देखेपक्ि कामवासनारूपी पिशाचबाट ग्रस्त भई अजामिलले आफनो 
कर्तव्यलाई पनि विर्सियो । आफ्नो ब्राह्मणोचित धर्महरू पनि गर्न छड्यो र त्यही वेश्याको चिन्तन 
गर्न थाल्यो । 


्   
तामव ताषयामास प्तर्वणाथन यावता । 


ग्राम्ये्म॑नोरमेः कामेः प्रसीदेत यथा तथा ॥ ६४ ॥ 


पदार्थ मनोरमे  मनपर्ने राम्राराम्रा प्राम्येः  गामा पाडने गहना, 


रामालन्द्री टीका 


२९१२६ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 
कपडा आदि प्रसीदेत  खुसी हन्छे अर्थेन  सम्पत्तिले 

कामेः  मनलाई आनन्द दिने तथा  त्यसै गरी ताम् एव  त्यही वेश्यालाई 
उपहारहरू दिएर त्यो वेश्या यावता  भए जति सबे तोषयामास  खुसी पार्न थाल्यो 
यथा  जसरी पित्र्येण  पिताले कमाएको 





ताक्यार्थ अजामिलले वेश्यालाई मन पर्ने राम्राराम्रा गहना, कपडा आदि वस्तुहरू र उसको 
मनलाई आनन्द दिने उपहारहरू लगेर त्यसलाई दिन थाल्यो। यसरी उसले आफ्ना पिताले 
कमाएको सम्पत्ति पनि त्यही वेश्याको सन्तुष्टिका लागि खर्च गय्यो र वेश्यालाई खुसी पार्न 
थाल्यो । 

विप्रां स्वभायामप्रोढां कुठे महति रम्मिताम् । 


विससजौचिरात् पापः स्वेरिण्यापाद्गविद्धधीः ॥ ६५॥ 





पढार्थ महति  इलो स्वभायांम्  आपनी पत्नीलाई 
स्वैरिण्या  वेश्याको कुठे  कुलमा अचिरात्  तत्काल नै 
अपाङ्गविद्धधीः  काममय टेढो लम्भिताम्  विवाहित विससजं  त्यागिदियो 
हेराइले बुद्धि छेडिएको विप्रां  ब्राह्मणकुलमा उत्पन्न 

पापः  पापी अजामिलले अग्रोढां  नवयौवना 


ताक्यार्थ त्यस वेश्याका कामुक चेष्टाबाट मुग्ध भएको अजामिलले त्यसैसंगको सम्पर्कपच्ि 
असल ब्राह्मण परिवारकी नवयौवना आफनी पत्नीलाई समेत तत्काल नै त्यागिदियो । 


यतस्ततश्चोपनिन्ये न्यायतोऽन्यायतो घनम् । 
बभारास्याः कुटुम्बिन्याः कुटुम्बं मन्दधीरयम् ॥ ६६ ॥ 





पढार्थ अन्यायतः च  अन्यायपूर्वक अस्याः  यही वेश्याका 
मन्दधीः  मन्दबुद्धि भएको समेत कुटुम्बं  परिवारलाई 
अयम्  यो अजामिलले धनम्  सम्पत्ति बभार  भरणपोषण गर्दथ्यो 
यतस्ततः  जहां तटींबाट उपनिन्ये  ल्या्थ्यो र 

न्यायतः  न्यायपूर्वक र कुटुम्बिन्याः  धरे जहान भएकी 


ताक्यार्थ मूर्ख अजामिलले जहँकहींबाट न्यायपूर्वकं वा अन्यायपूर्वक चोरी आदि गरेर धन 
ल्यारँथ्यो र त्यो धनले त्यही वेश्या र त्यसको परिवारको भरणपोषण गर्दथ्यो । 


यदसो शास्त्रमुल्छदघ्य स्वेरचायायगहिंतः। 
अवतत चिरं कालमघायुरद्युचिमंलात् ॥ ६७ ॥ 
पढार्थ यत्  त्यसकारण स्वैरचारी  स्वच्छन्द हिंडने 


रालालन्द्री टीका 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


आर्यगर्हिंतः  सज्जनद्रारा निन्दितअसो  यो अजामिल 

अघायुः  पापी जीवन भएको शास्त्रम्  शास्त्रलाई 

मखात्  राग आदि दोषद्रारा उल्लङ्घ्य  उल्लङ्घन गरेर 
अशुचिः  अपवित्र चिरं  लामो 





२९२७ 


अध्याय१ 


कालम्  समय 
अवतंत  रह्यो 


ताक्यार्थ छडा भएर हिंडने यो पापी अजामिल सज्जनहरूबाट निन्दित भयो । वेश्यासंगको राग 
र आफ्नी पत्नीसंगको द्रेषका कारण अपवित्र भयो । यसरी यस अजामिलले शास्त्रीय मर्यादाको 


उल्लडघन गरेर लामो समय बितायो। 


तत एनं दण्डपाणेः सकाशं कृतकिल्बिषम् । 


०३ ४५९   भ शदधयति   
न्प्यामाऽकृतानवदश यत्र दण्डन शुद्धयात ॥ ६८ ॥ 


पदार्थ एनं  यस अजामिललाई 
ततः  त्यसकारण दण्डपाणेः  हातमा दण्ड 
कृतकिल्बिषम्  अनेक प्रकारका लिएका यमराजको 
पापकर्महरू गरेको तर सकाशं  समीपमा 


अकृतनिर्ेशं  प्रायश्चित्त नगरेको नेष्यामः  लैजानेक्छं 





यत्र  जहाँ लगेपचछि 
दण्डेन  दण्ड पाएर 
शुद्धयति  शुद्ध ह॒न्छ 


ताक्यार्थ यसले जीवनमा अनेक पापहरू गयो तर पापको प्रायश्चित्त गेन । त्यसैले हामी 
यसलाई दण्ड दिन यमराजको समीपमा लैजान्छौं । त्यहोँ दण्ड पाएर यो अजामिल शुद्ध हुने । 


त्यसैले हे देवदूतहरू हो ! हामीलाई नरोक । 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां षष्टस्कन्धे 


ऽजामिलोपाख्याने प्रथमोऽध्यायः ॥ १॥ 


रालालन्द्री टीका 


२१२८ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


अथ द्वितीयोऽध्यायः 


अध्याय २ 


भगवान्का दूतद्वारा भागवत धर्मको निरूपण र अजामिलको परमधाम गमन 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
एवं ते भगवदुदूता यमदूताभिभाषितम् । 


उपधायांथ तान् राजन् प्रत्याहुनंयकोविदाः ॥ १॥ 


पढार्थ भगवदुदताः  भगवान्का 
राजन्  हे महाराज परीक्षित् दूतहरूले 

नयकोविदाः  प्रायश्चित्त एवं  यसप्रकार 

आदिको निर्णय दिन सिपालु यमदूताभिभाषितम्  यमराजका 
तेती दूतहरूको भनाइ 





उपधायं  बुेर 

अथ  यसपच्ि 

तान् प्रति  ती यमदूतहरूलाई 
आहुः  भन्न लागे 


ताक्यार्थ हे महाराज परीक्षित् ! प्रायश्चित्त आदिको निर्णयमा निपुण भएका भगवान् 
नारायणका दूतहरूले यमदूतहरूको भनादइलाई राम्ररी सुनिसकेपच्ि त्यसको उत्तरका रूपमा 


उनीहरूलाई भन्न लागे । 
विष्णुदूता उचुः भगवान् विष्णुका दूतहरूले भने 
अहो कष्टं धम॑दुशामधमंः स्पृशते सभाम् । 


 ्     वृथा 
यत्रादण्ड्यष्वपापषु दण्डा याध्रयतं वृथा ॥ २॥ 


पदार्थ   अधर्मले 

अहो  अहो स्पृराते  छोदइरहेको छ 

कष्टं  दुःखको कुरा येः  जुन 

धरम॑दुशाम्  धर्म जाननेहरूको अपापेषु  पाप नभएका 
सभाम्  सभालाई अदण्ड्येषु  दण्ड दिनै नहुने 





व्यक्तिहरूमा 

वृथा  विना काममा 
दण्डः  दण्ड 

भ्रियते  धारण गरदिदैछ 


ताक्यार्थ अहो ! अत्यन्त दुःख लाग्दो र आश्चर्यको कुरा, धर्मसभामा पनि अधर्मको प्रवेश 
भए । जहाँ धर्माधर्म विवेकी यमराजद्वारा पनि निष्पाप, दण्ड दिनै नहुने व्यक्तिलाई अकारण दण्ड 


दिदे । 


प्रजानां पितरो ये च शास्तारः साधवः समाः 


यदि स्यात् तेषु वेषम्यं कं यान्ति शरणं प्रजाः ॥ ३॥ 


रामालन्द्री टीका 


२९२९ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 
पदार्थ  समदर्शी पनि छन् कं  कसको 

येजो तेषु च  तिनीहरूमा पनि शरणं  शरणमा 

प्रजानां  प्रजाहरूका यदि  यदि यान्ति  जान्छन् 

पितरः  पिता ै वेषम्यं  विषमता 

शास्तारः  शासकहरू स्यात्  हुन्छ भने 

साधवः  परोपकारी र प्रजाः  प्रजाहरू 





ताक्यार्थ जुन शासकले पिता भं वात्सल्यपूर्वक प्रजाहरूको पालन गर्नुपर्ने हो र गुरु ४ सन्मार्ग 
देखाउनुपर्ने हो, जो समदर्शी र परोपकारी हुनुपर्ने हो उसैले यदि प्रजालाई दुःख दिने, कुमार्गमा 
लगाउने, परोपकार नगर्ने आदि उल्टै व्यवहार गर्छ भने विचरा प्रजाहरू कसको शरणमा जाने ? 


९ श्रेयानितरस्तत्तदीहते ९ ४५ 
यद् यदाचरति भ्रेयानितरस्तत्तदीहते । 
स यत्प्रमाणं कुरूते लोकस्तदनुवतते ॥ ४॥ 





पढार्थ पनि कुरुते  गर्द 

श्रेयान्  धर्म जाने श्रेष्ठ व्यक्ति तत् तत्  त्यी र त्यस्तै लोकः  अरू मानिसले पनि 
यत् यत्  जेजस्तो ईहते  कर्म गर्द तत्  त्यही आचरणको 
आचरति  आचरण गर्द सः  त्यो श्रेष्ठ व्यक्ति अनुवतते  अनुसरण गर्दछछ 
इतरः  अरू अज्ञानी मानिसयत्प्रमाणं  जे जस्तो आचरण 


ताक्यार्थ धर्म जानने श्रेष्ठ व्यक्तिले जेजस्तो आचरण गर्दछ वा आफ्नो आचरणबाट जुन 
कर्मलाई अनुमोदन गर्दछछ, अरू साधारण मानिसले पनि त्यही कर्म ॑वा त्यही आचरणको अनुसरण 
गर्दछछन् । 


यस्याङ्के दिर आधाय लोकः स्वपिति निवृंतः। 
स्वयं धमंमधमं वा न हि वेद् यथा पञ्युः ॥ ५॥ 





पढार्थ निवृतः  निश्चिन्त भई हि  निश्चय नै 

यस्य  जुन धर्मज्ञ व्यक्तिको स्वपिति  सुत्दछ स्वयं  आर्फै 

अङ्क  काखमा यथा  जसरी घमंम्  धर्म वा 

शिरः  शिर पड्युः  पशु आफ्नो मालिकमा अघमं वा  अधर्म भने कुरा 
आधाय  राखेर विश्वास गर्द त्यस्ते न वेद  जान्दैन केवल दुलाले 
लोकः  प्राणी श्रेष्ठजनको पचि लाग्ने मानिस गरेको कुरा जान्दछ 


ताक्यार्थ जसरी पशु आफ्नो मालिकको विश्वास गरी दरुक्क हन्छ, त्यस्तै साधारण मानिसहरू 
पनि धर्मज्ञ श्रेष्ठ व्यक्तिको काखमा शिर राखेर विश्वास गरेर निश्चिन्त हुन्छन् किनभने उनीहरू 
स्वयं आफू धर्म अधर्म के हो भन्ने कुरा जान्देनन्, ठुलाबडाले जे गयो त्यसैको अनुसरण मात्रै 
गर्दछछन् । 


रामालन्द्री टीका 


२१२० 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 


स कथं न्यर्पितात्मानं कृतमेत्रमचेतनम् । 
विस्रम्भणीयो भूतानां सघृणो द्रोग्धुमहति ॥ ६॥ 


पदढार्थ सघृणः  दयालु व्यक्ति नभएका सामान्य प्राणीहरूलाई 
भूतानां  प्राणीहरूको कृतमेत्रम्  मित्रताभाव भएका कथं  कसरी 

विस्रम्भणीयः  विश्वासपात्र॒ न्यपिंतात्मानं  विश्वासपूर्वक दोग्धुम्  द्रोह गर्न 

सः  त्यो धर्माधर्मको आत्मसमर्पण गर्ने अहेति  सक्दछ र 

निर्णयकर्ता अचेतनम्  शास्त्रीय ज्ञान 





ताक्यार्थ घर्माधिर्मको निर्णय गर्न जसलाई सम्पूर्ण प्राणीहरूले विश्वास गरेका छन्, जो अककि 
दुःख देख्दा दुःखी हृन्छ, जो सम्पूर्ण प्राणीहरूको शुभेच्छुक छ त्यस्तो धार्मिक व्यक्तिले आपफूलाई 
विश्वास गरेर आत्मसमर्पण गर्ने शास्त्रीय ज्ञान नभएका सामान्य प्राणीहरूलाई कहाँ विश्वासघात 
गर्न हुन्छ र ? 

अयं हि कृतनिर्वेशो जन्मकोट्यंहसामपि । 

यद् व्याजहार विव्लो नाम स्वस्त्ययनं हरेः ॥ ७॥ 


पदार्थ कृतर्निर्वेशः  प्रायश्चित्त गरेको स्वस्त्ययनं  कल्याणकारी 
हि  निश्चय नै छ नाम  नारायण नाम 
अयं  यो अजामिलले यत्  किनभने व्याजहार  उच्चारण गय्यो 


जन्मकोट्यंहसाम् अपि  करोडौँ विवशः  विवश भएर पनि 
जन्ममा सञ्चित पापकर्मको पनिहरेः  भगवान् नारायणको 





ताक्यार्थ यो अजामिलले करोडौँ जन्महरूमा सञ्चित गरेका आपफ्ना पापकर्महरूको प्रायश्चित्त 
गरिसकेको छ किनभने यसले विवश भएर किन नहोस् भगवान्को कल्याणकारी नारायण नामको 
उच्चारण गरेको छ। 


एतेनैव ह्यघोनोऽस्य कृतं स्यादघनिष्कृतम् । 
यदा नारायणायेति जगाद् चतुरक्षरम् ॥ ८ ॥ 


पदार्थ जगाद्  उच्चारण गय्यो अघनिष्कृतम्  अनेक जन्मदेखि 
यदा  जब अजामिलले हि  निश्चय नै सञ्चित पापको प्रायश्चित्त 
नारायण  हे नारायण एतेन एव  यही भगवान्को कृतं  गरेको 

आय इति  आऊ भनेर यो नामोच्चारणद्वारा नै स्यात्  भयो 

चतुरक्षरम्  चार अक्षर भएको अघोनः  पापी नै भए पनि 

भगवान् नारायणको नाम अस्य  यो अजामिलको 





रामालन्द्री टीका 


२९२९ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 


ताक्यार्थ अजामिलले मर्न लाग्दा हि नारायण ! आऊ भनी भगवान्को चार अक्षर भएको 
नामको उच्चारण गव्यो । यद्यपि उसले छोरालाई बोलाउन नारायण नाम उच्चारण गरेको हो 
तापनि त्यो नाम वास्तवमा भगवान्को हूनाले त्यही नामोच्चारणद्वारा नै यस पापी अजामिलको 
अनेक जन्ममा सञ्चित भएका पापहरूको समेत प्रायश्चित्त भयो । 


स्तेनः सुरापो मित्रघुग्बह्महा गुरुतल्पगः । 
स्त्रीराजपितुगोहन्ता ये च पातकिनोऽपरे ॥ ९॥ 
सर्वेषामप्यघवतामिदमेव सुनिष्कृतम् । 
नामव्याहरणं विष्णोयंतस्तद्धिषया मतिः ॥ १०॥ 





पढार्थ ये  यस्तै जो नामव्याहरणं एव  नामोच्चारण 
स्तेनः  चोर अपरे  अरू ने 

सुरापः  जंड्याहा पातकिनः  पाप गर्ने मानिसहरू सुनिष्कृतम्  उत्तम प्रायश्चित्त हो 
मित्रध्रुक्  मित्ऋ्रोही च  पनि छन् यस्ता यतः  जुन नामोच्चारणबाट नै 
ब्रह्महा  ब्राह्मणको हत्यारा सवषाम् अपि  सबै किसिमका तद्विषया  भगवान्का लीला, 
गुरुतल्पगः  गुरुपत्नी गमन गर्नेअघवताम्  पापीहरूको चरित्र आदिमा लाग्ने 
स्त्रीराजपितृगोहन्ता  स्त्री, इदम्  यही मतिः  बुद्धि बन्द 

राजा, पिता, गाई मार्ने र विष्णोः  नारायणको 


ताक्यार्थ चोर जंड्याहा, मित्रद्रोही, ब्राह्मणको हत्यारा, गुरुपत्नी गमन गर्ने, स्त्री, राजा, पिता र 
गाईको हत्या गर्ने तथा यस्तै अरूअरू पाप गर्ने पापीहरूको उत्तम प्रायश्चित्त भनेकै भगवान्को 
नाम लिनु हो। भगवन्नामको उच्चारणबाट नै भगवान्को लीला, चरित्र आदिमा बुद्धि लाग्दछछ । 


विवरण यस श्लोकमा आएको यतस्तद्विषया मतिः यस पदावलीको अर्थ दुई प्रकारले गर्न 
सकिन्छ । पहिलो अर्थ हो भगवान्को नामकीर्तन सम्पूर्णं पापहरूको शोधक छ किनभने नाम 
उच्चारण गरेपछि तद्विषया अर्थात् भगवानूलाई विषय गर्ने बुद्धिवृत्ति उत्पन हुन्छ । संसारका सबै 
थरी पदार्थहरूको नाम उच्चारण गर्दा मनमा त्यसको स्पष्ट आकार बोध भएकै हुन्छ । कापी भन्ने 
शब्दबाट कसैले कटहिल्यै पनि कलम भन्ने अर्थ बुण्दैन। भगवान्को नामले पनि स्वतः परमात्माको 
स्मरण गरा्ंछ र पाप नष्ट हुन्छ । 

दोस्रो अर्थ यस प्रकार छ यतः विष्णोः तद्विषया मतिः अर्थात् नाम उच्चारण सबै 
पापलाई नष्ट गर्छ किनभने नाम उच्चारण गरेको सुनेपछ्ि भगवान्को बुद्धि तद्विषया अर्थात् 
आफ्नो भक्तको ध्यानमा लाग्छ। भक्तको मन भगवान्मा लाग्नु र भगवानूको मन पनि भक्तमा 
लागनु दुबे मिलेर पापहरू नष्ट गर्दछन् र चित्त चांँडे शुद्ध हन्छ । त्यसैले तपस्या आदिबाट भन्दा 
भक्तिबाट नै चांडे चित्त शुद्ध हुने देखिन्छ । अरू साधनमा साधकको मात्र प्रयास रहन्छ भने 
भक्तिमार्गमा भक्तको लागि भगवान्ले समेत प्रयास गर्नृहुन्छ । 


रामालन्द्री टीका 


२९३२२ 
षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 


निष्कृतेरुदितेन्रह्यवादिमिस्तथा  


न निष्कृतेरुदितेबह्यवादिमिस्तथा विशुद्धयत्यघवान् वरतादिभिः। 
यथा हरेनांमपदेरुदाहतेस्तदुत्तमरलोकगुणोपलम्भकम् ॥ ९९ ॥ 





पदार्थ विश्ुद्धयति  शुद्ध हुन्छ निष्कृतेः  प्रायश्चित्तहरूद्रारा 
उदाहृतैः  थाहै नपाईकन भए तथा  त्यसै गरी न  शुद्ध हदेन किनभने 

पनि उच्चारण गरिएको बह्मवादिभिः  ब्रह्मवादी धर्मज्ञ तत्  त्यो भगवान्को नामनै 
हरेः  भगवान् नारायणको ऋषिमुनिहरूद्रारा उत्तमरलोकगुणोपलम्भकम्  
नामपदेः  नामोच्चारण माव्रले उदितैः  बताइएका उत्तमकीर्तिं भएका भगवान्का 
अघवान्  पापी व्यक्ति त्रतादिभिः  चान्द्रायण व्रत गुणहरूका माध्यमले स्वयं 

यथा  जसरी आदि भगवान्को साक्षात्कार गरांछन् 


ताक्यार्थ भगवान् नारायणको नाम उच्चारण गर्दा नमस्कार आदि क्रियाको पनि खासै 
आवश्यकता छैन। जे होस् जसरी भए पनि भगवान्को नामको उच्चारण गर्दा पापी जति छिटो 
पापबाट मुक्त हृन्छ त्यति मनु आदि विशिष्ट धर्मज्ञ ऋषिमुनिहरूद्वारा बतादइएका चान्द्रायण आदि 
प्रायश्ित्तद्रारा समेत शुद्ध हून सक्देन किनभने भगवान्को नामले उत्तमकीर्तिं भएका भगवान्का 
एश्वर्य आदि गुणहरूका माध्यमले स्वयं भगवत्तत्वलाई ने प्रकाशित गरिदिन्छ तर ब्रत आदिले 
चाहं प्रायश्चित्त मात्र गरारंछन् । 


नैकान्तिकं तद्धि कृतेऽपि निष्कृते मनः पुनधांवति चेदसत्पथे । 
तत्कर्मनिहारमभीप्सतां हरेगणानुवादः खलु सत्त्वभावनः ॥ १२॥ 


पढार्थ धावति चेत्  जान्छ भने व्यक्तिहरूका लागि 

हि  निश्चय नै तत्  त्यो प्रायश्चित्त हरेः  भगवान् श्रीहरिको 
निष्कृते  प्रायश्चित्त एिकान्तिकं न  पाप नष्ट गुणातुवादः  गुणसङ़र्तन नै 
कृते अपि  गरे पनि गर्नैवाला हुन सक्दैन खलु  निश्चय नै 

मनः  मन तत्कर्मनिहारम्  ती पापहरूको सत्त्वभावनः  अन्तःकरणको 
पुनः  फेरि आत्यन्तिक नाश शुद्धि गर्नैवाला हुन्छ 
असत्पथे  पापमार्गमा अभीप्सतां  चाहने 





वाक्यार्थ चान्द्रायण आदि त्रतको अनुष्ठानद्वारा गरिएको प्रायश्चित्तले पूर्णरूपमा पापलाई 
शोधन गर्न सक्देन । त्यसद्रारा कथञ्चित् पापशोधन भए पनि मन पुनः पापकर्ममा नै लागिरहन्छ। 
अतः आपफ्ना पापहरूको आत्यन्तिक शुद्धि चाहने व्यक्तिले त भगवान्को गुणसङ़ीर्तन नै गर्नुपर्वछ 
किनभने भगवानूको गुणानुवाद नामकीर्तन नै एक मात्र अन्तःकरण शुद्धि गर्ने साधन हो । 

अथेनं मापनयत कृतारोषाघनिष्कृतम् । 


यदसो भगवन्नाम भ्रियमाणः समग्रहीत् ॥ १६॥ 


रामालन्द्री टीका 


२९३द् 





षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 
पढार्थ समग्रहीत्  सम्पूर्णरूपमा प्रायश्चित्त गरेको 

यत्  यसकारण उच्चारण गययो एनं  यो अजामिललाई 
म्रियमाणः  मर्न लागेको अथ  त्यसैले मा अपनयत  यमलोक 

असो  यो अजामिलले कृतारोषाघनिष्कृतम्  नामको नलैजाओ 

भगवन्नाम  भगवान्को नाम॒ उच्चारणद्रारा सम्पूर्ण पापको 


ताक्यार्थ यस अजामिलले मृत्युकालमा भगवान्को पवित्र नामको उच्चारण गरेकाले नै यसका 
सम्पूर्ण पापको प्रायश्चित्त भटदसकेको छ । अतः हे यमदूतहरू हो ! यसलाई यमलोक नलैजाओ । 


५५१     ७  
साङ्केत्यं पारिहास्यं वा स्तोभं हेलनमेव वा । 
वेकुण्ठनामग्रहणमरोषाघहरं विदुः ॥ १४ ॥ 


पदढार्थ  अनुतान भर्दावा अरोषाघहरं  सम्पूर्ण पापका 
साङ्केत्यं  कसैलाई सङ़त गर्दा हेलनम् एव वा  अवहेलना या नाश गर्नैवाला हन्छ भनी 
पारिहास्यं  ख्यालटद्रा गर्दा उपेक्षा नै गर्दा विदुः  धर्मज्ञहरू जान्दछछन् 
वा  अथवा वेकुण्डनामग्रहणम्  भगवान् 

स्तोभं  गीत, सङ्गीत आदिको नारायणको नामको उच्चारण 





ताक्यार्थ कसैलाई बोलारंँदा, ख्यालट्द्रा गर्दा, गीतसङगीत आदिमा तानअनुतान भर्दा, 
अवहेलना गर्दा वा जस्तोसुकै अवस्थामा पनि गरिएको भगवानूको नामोच्चारणले मानिसको 
सम्पूर्ण पापलाई नाश गर्दछ भनी धर्मज्ञहरू बताउँदछन् । 


पतितः स्खलितो भग्नः सन्दष्टस्तप्त आहतः। 
हरिरित्यवरोनाह पुमान् नाहति यातनाम् ॥ १५॥ 


पढार्थ तप्तः  ज्वर आदिले ग्रस्त हुँदा हरिः इति  हरिः भनेर 
पतितः  मुरदैमा वा खाल्डोमा वा आह  भन्दछछ त्यो व्यक्तिले 
खसेको आहतः  पि्िंदे गरेको व्यक्तिले।यातनाम्  यमलोकका पीडा 
स्खलितः  बाटोमा लडेको अवशेन  वेदनाद्रारा मर्माहत॒ न अहेति  प्राप्त गर्दैन 

भग्नः  अङ्ग भङ्ग भएको भएको अवस्थामा अनायास 

सन्दृष्टः  सर्प आदिले उसेको पुमान्  जुन व्यक्तिले 





ताक्यार्थ रुख आदिबाट भूमिमा वा भूमिबाट खाल्डो आदिमा खस्दा, बाटोमा लड्दा, अङ्गभङ्ग 
हदा, सर्पं आदिले उस्दा, ज्वर आदिले पीडित हदा, दण्डका कारण चोट लाग्दा अथवा कुनै पनि 
प्रकारको चोट पर्दा जुन व्यक्तिले रि! भनेर भगवान्को नाम लिन्छ त्यसले यमलोक 
नरक का पीडाहरू भोग्नु पर्दैन। 


रामालन्द्री टीका 


२९१३४ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
गुरूणां च कघूनां च गुरूणि च रघूनि च। 
प्रायरिचत्तानि पापानां ज्ञात्वोक्तानि महषिभिः 
पदठार्थ लघूनां च  ससाना 


पापहरूका लागि 
लघूनि च  सानै प्रकारका 
प्रायरिचत्तानि च  प्रायश्चित्तहरू 


गुरूणां  ठलाटुला 
पापानां  पापहरूका लागि 
गुरूणि  ठुलै र 





अध्याय २ 


॥ ९६ ॥ 

महषिभिः च  महर्षिहरूद्रारा 
पनि 

ज्ञात्वा  जाने 

उक्तानि  बताइएका छन् 


वाक्यार्थ महर्णिहरूले पापको वस्तुस्थिति, स्वरूप र प्रकृति आदिलाई जानेर नै ठुलाढुला 
पापका लागि ठुलै र साना पापका लागि सानै खालका प्रायश््ित्तहरू बताएका छन्। 


तेस्तान्यघानि पूयन्ते तपोदानजपादिभिः। 


नाधरम॑जं तद्धदयं तदपीशाङ्धिसेवया ॥ १७ ॥ 


पढार्थ पूयन्ते  शुद्ध हुन्छन् 
तपोदानजपादिभिः  तपस्या, अधर्मजं  अधर्मबाट मलिन 
दान, जप आदि भएको 

तेः  ती प्रायश्चित्तमूलक तद्धद्यं  पापसंस्कारवाला 
कर्महरूद्रारा अन्तःकरण 

तानि  प्राणीहरूले गरेका न  शुद्ध हैदेन 


अघानि  पापहरू तत् अपि  त्यो पापको 


संस्कारले भरिएको अन्तःकरण 
पनि 

ईशाङ्प्रिसेवया  भगवान्का 
चरणकमलको सेवाद्रारा 

शुद्ध हुन्छ 





ताक्यार्थ तपस्या, दान, जप आदि प्रायश्चित्तमूलक कर्महरुद्रारा मनुष्यले गरेका सम्पूर्ण पापहरू 
निस्सन्देह नष्ट हन्छन् तर अधर्मबाट मलिन बनेको पापसंस्कारवाला अन्तःकरण शुद्ध हैदेन। केवल 
भगवान्का चरणकमलको सेवा र भगवत्कथाश्रवण आदि भक्तिद्रारा मात्र शुद्ध हुन सक्छ । 


अज्ञानादथवा ज्ञानादुत्तमङ्टोकनाम यत् । 


सङ्खीतिंतमघं ५     यथानल 
पुंसो दहेदेधो  ॥ १८ ॥ 
पढार्थ यत्  जुन 


अज्ञानात्  पापको प्रायश्चित्त सङ्गीतिंतम्  उच्चारण गरिएको 


हन्छ भन्ने नजानी उत्तमङलोकनाम  पवित्र कीर्ति 
अथवा  अथवा भएका भगवान् श्रीहरिको नामले 
ज्ञानात्  जानेर अनलः  आगोले 


यथा  जसरी पोल्छ त्यसै 
गरी 





पुंसः  मनुष्यको 
अघं  पापलाई 
दहेत्  उढांछ 


ताक्यार्थ जसरी आगोले जानैर वा नजानी जसरी छोए पनि पोल्दछ त्यसरी ने जानेर वा 
नजानी जसरी भए पनि भगवान् नारायणको नाम लिदृन्छ भने त्यो नामकीर्तनले मनुष्यका सम्पूर्ण 


पापहरू उढेर खरानी हन्छन् । 


रामालन्द्री टीका 


२९२५ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 
यथागदं वीयंतममुपयुक्तं यदुच्छया । 
अजानतोऽप्यात्मरणं कुयान्मन्त्रोऽप्युदाहृत  ॥ १९॥ 
पदढार्थ उपयुक्तम् अपि  खादइयो भने उदाहृतः  अज्ञानवश उच्चारण 
यथा  जसरी पनि गरिएको 
वीयंतमम्  अत्यन्त शक्तिशाली अजानतः  ओषधिको प्रभाव मन्त्रः अपि  भगवन्नामले पनि 
अगदं  ओषधीले नजान्ने व्यक्तिको लागि पनि चित्तशुद्धि कल्याणप्राप्ति आदि 
यदुच्छया  ओषधीको प्रभाव आत्मगुणं  आप्नो काम फल दिए छोड 
नजानी र श्वद्धाबुद्धि नगरी कुयांत्  गर्दछछ त्यस्तै 





ताक्यार्थ ओषधीको प्रभाव जानेर वा नजानी त्यसमा विश्वास गरेर वा नगरी जसरी भए पनि 
परम शक्तिशाली ओषधी खाइए त्यसले आफ्नो गुणद्वारा रोग नाश गरिदिन्छ त्यसै गरी अज्ञानवश 
उच्चारण गरिए पनि भगवन्नामले चित्तशुद्धि, कल्याणप्राप्ति आदि फल दिए छोड्दचछछ । 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
त एवं सुविनिर्णीय घमं भागवतं नृप । 
तं याम्यपाशान्निमुंच्य विप्रं मृत्योरमूमुचन् ॥ २०॥ 


पढार्थ घर्मं  धर्मको पाशबाट 
नृप  हे महाराज परीक्षित् सुविनिर्णीय  राम्रोसंग निर्णय गरेर निमुंच्य  मुक्त गरेर 
एवं  यसप्रकार तं  त्यो मरने लागेको मृत्योः  मत्युबाट पनि 


ते  ती भगवान्का दूतहरूले विप्रं  ब्राह्मण अजामिललाई अमूमुचन्  बचाए 
भागवतं  भगवान् सम्बन्धी याम्यपारात्  यमदूतको 


ताक्यार्थ हे महाराज परीक्षित् ! यसप्रकार भगवान्का दूतहरूले युक्तिपूर्वक भागवत धर्मको 
निरूपण गरेर त्यस अजामिललाई यमदूतको पाशबाट मूक्त गरे र उसलाई मृत्युबाट समेत बचाए। 


इति प्रत्युदिता याम्या दूता यात्वा यमान्तिके । 
यमराज्ञे यथा सवंमाचचश्चुररिन्दम ॥ २९॥ 








पदुर्थ याम्याः  यमराजका यमराज्ञे  यमराजलाई 
अरिन्दम  हे शत्रुजयी परीक्षित् दूताः  दूतहरू यथा सर्व॑म्  त्यहोँका सम्पूर्ण 
इति  यसप्रकार यमान्तिके  यमराजको नजिकै घटनाहरू जस्ताको तस्तो 
प्रत्युदिताः  जवाफ दिइएका यात्वा  गएर आचचक्षुः  सुनाए 


ताक्यार्थ हे शत्रुजयी परीक्षित् ! देवदूतहरूका सबै कुराहरू सुनेर यमदूतहरू यमलोक गई 
यमराजलाई सम्पूर्ण वृत्तान्त यथावत् सुनाए। 


रालालन्द्री टीका 


२९१२६ 


षष्ठ स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


अध्याय २ 


दिजः पाशाद् विनिसुंक्तो गतभीः प्रकृतिं गतः। 
ववन्दे शिरसा विष्णोः किङ्करान् दशंनोत्सवः ॥ २२॥ 


पढार्थ 

पाशात्  यमदूतको पाशबाट 
विनिमुंक्तः  द्ुटेको र 
गतभीः  निर्भय भएको 
द्विजः  ब्राह्मण अजामिल 


प्रकृतिं गतः  स्वस्थ भयो र 
दशंनोत्सवः  भगवान्का 
दूतहरूलाई देखेर प्रसन्न भएको 
अजामिलले 

विष्णोः  भगवान् विष्णुका 





किङ्करान्  दूतहरूलाई 
शिरसा  शिर ढुकाएर 
ववन्दे  प्रणाम गयो 


वाक्यार्थ यमदूतको पाशबाट मूक्त भएको ब्राह्मण अजामिल स्वस्थ भयो। उसले भगवान्का 
दूतहरूलाई देखेर आनन्दमा मग्न हदे भगवान् विष्णुका दूतहरूलाई शिर दुकाएर सादर प्रणाम गयो । 


तं विव्षुमभिप्रेत्य महापुरुषकिङ्कराः । 
सहसा पश्यतस्तस्य तत्रान्तदैधिरेऽनघ ॥ २६॥ 


पढार्थ 
अनघ  हे निष्पाप परीक्षित् 


विवक्ुम्  केही बोल्न लागेको 
तं  त्यसको भावलाई 


महापुरुषकिङ्कराः  भगवान्का अभिप्रेत्य  बुरेर 


दूतहरूले 


पश्यतः  हेरिरहेको 





तस्य  त्यस अजामिलको 
तत्र  अगाडिनै 

सहसा  अकस्मात् 
अन्तदैधिरे  अन्तधनि भए 


ताक्यार्थ हे निष्पाप परीक्षित् ! महापुरुष नारायणका दूतहरूले जब अजामिलले हामीलाई केही 
भनन खोज्दैछ भन्ने बुरे त्यति वेला नै उनीहरू त्यहांबाट अकस्मात् अन्तर्धान भए । 


अजामिलोऽप्यथाकण्यं दूतानां यमकृष्णयोः । 


धर्मं भागवतं शुद्ध 


 नरै,  


भक्तिमान् भगवत्याशु माहात्म्यश्रवणाद्धरेः । 
अनुतापो महानासीत् स्मरतोऽश्युभमात्मनः ॥ २५॥ 


पदार्थ 

अथ  त्यसपछि 

अजामिलः अपि  अजामिलले 
पनि 

यमकृष्णयोः  यमराज र 
भगवान् नारायणका 


  शुद्ध 

भागवतं धर्म  भागवत धर्म र 
यमदूतहरूबाट 

गुणाश्रयम्  त्रिगुणमा आधारित 
संसारमा हुने प्रवृत्तिविषयक 

त्रैविद्यं च  वेदप्रतिपादित 


दूतानां  दूतहरूको संवादमा प्रायश्वित्तमूलक धर्म पनि 


नारायणका दूतबाट 


आकण्यं  सुनेर 





नैवेद्यं च गुणाश्रयम् ॥ २४॥ 


हरेः  भगवान्को 
माहात्म्यश्रवणात्  माहात्म्य 
सुनेका कारण 

आदु  तुरुन्ते 

भगवति  भगवान् नारायणमा 
भक्तिमान्  भक्तिले युक्त 
भएको 

आत्मनः  आफ्ना 


रामालन्द्री टीका 


१९९० 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 
अशुभम्  पापकर्महरू अजामिललाई अनुतापः  पश्चात्ताप 
स्मरतः  सम्फेदै गरेको महान्  ठलो आसीत्  भयो 


ताक्यार्थ यसरी अजामिलले यमदूत र विष्णुदूतका संवादको प्रसङ्गमा विष्णुदूतहरूबाट शुद्ध 
भागवतधर्म र यमदूतहरूबाट वेदप्रतिपादित त्रिगुणसम्बद्ध प्रवृत्तिविषयक प्रायश्चित्तमूलक धर्मको 
कुरा सुनेर भगवान्को महिमा थाहा पायो र उसको भगवानूमा भक्ति बदढेर आयो। आपफूले 
विगतमा गरेका पापहरू सम्णेर उसलाई अत्यधिक पश्चात्ताप भयो । 


अहो मे परमं कष्टमभूदविजितात्मनः। 
येन विप्ठावितं ह्य वृषल्यां जायतात्मना ॥ २६॥ 





पदार्थ परमं  अत्यन्त दासीमा पुत्र उत्पादन गर्ने 
अहो  अहो कष्टम्  दुःखको कुरा येन  जुन 

अविजितात्मनः  इन्द्रियहरूलाई अभूत्  यही हो कि आत्मना  मैले 

वशमा राख्न नसकेको वृषल्यां  शूद्रस््री दासी मा बह्म  ब्राह्मणत्वलाई 

मे  मेरो जायता  पत्ररूपले उत्पन्न विप्ठावितं  समाप्त पारँ 


ताक्यार्थ अहो ! इन्द्रियहरूलाई वशमा राख्न नसकेको मेले ब्राह्मण भएर एडी दासीसंग संसर्ग 
गरेर सन्तान उत्पन्न गरी आफ्नो ब्राह्मणत्वलाई समाप्त पारँ । 


धिङ् मां विगहिंतं सदुभिुष्कृतं कुलकज्जलम् । 
हित्वा बालां सतीं योऽहं सुरापामसतीमगाम् ॥ २७॥ 





पढार्थ मां  मलाई सतीं  पतिव्रता पत्नीलाई 
सदुभिः  सज्जनहरुदरारा धिक्  धिक्कार छ हित्वा  त्यागेर 

विगरहिंतं  निन्दित यः  जुन पापी सुरापाम्  मदिरा पिउने 
दुष्कृतं  पापकर्म गर्ने अहं  म असतीम्  वेश्यासंग 
कुलकज्जलम्  कुलको कलङ बालां  अबोध नवविवाहिता अगाम्  सम्पकं गर्न गँ 


ताक्यार्थ म सज्जनहरुूद्रारा निन्दित पापी हँ र कुलको कलङ़ हं । मलाई धिक्कार छ किनभने 
मेले आफ्नी अबोध नवविवाहिता पतित्रता पत्नीलाई त्यागेर मदिरा पिउने वेश्यासंग संसर्ग गररँ। 


वृद्धावनाथो पितरो नान्यबन्धू तपस्विनो । 
अहो मयाघुना त्यक्तावकृतज्ञेन नीचवत् ॥ २८॥ 


पदार्थ मया  मद्रारा अनाथो  सहारा नभएका 
अहो  अहो अघुना  अहिले नान्यबन्धू  मबाहेक अरू 
अकृतज्ञेन  कृतघ्न भएको वृद्धो  वृद्ध पुत्रहरू नभएका 


रालालन्द्री टीका 


२१३८ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 
  न्रे 

तपस्विनो  तपस्वी नीचवत्  अधम व्यक्तिले 

पितरो र त्यक्तो 

पितरो  माता पिता त्यक्तो  त्यागिए 


ताक्यार्थ अहो ! कृतघ्न भएको मेले सहारा नभएका वृद्ध॒ तपस्वी मातापितालाई अधम 
व्यक्तिले ४ त्यागे । 


सोऽदहं व्यक्त पतिष्यामि नरके भृरादारुणे । 
धर्मघ्नाः कामिनो यत्र विन्दन्ति यमयातनाः ॥ २९॥ 


पदार्थ व्यक्तं  अवश्य यमयातनाः  यमराजको यातना 
सः  त्यस्तो पापिष्ठ पतिष्यामि  पर्न विन्दन्ति  भोग्दछन् प्राप्त 

अहं  म यत्र  जुन नरकमा गर्दछन् 

भृशदारुणे  अत्यन्त उरलाग्दो धमंघ्नाः  धर्मघाती 

नरके  नरकमा कामिनः  कामी मानिसहरू 





ताक्यार्थ त्यस्तो पापिष्ठ म अत्यन्त उरलाग्दो नरकमा पर्नह्ु, जहाँ धर्मघाती कामी मानिसहरूले 
यमराजद्वारा दिदने कठोर यातनाहरू भोग्दछन् । 


किमिदं स्वप्न आहोस्वित् साक्षाद् दुष्टमिहादुुतम्। 
क्व याता अद्य ते ये मां व्यकष॑न् पाशपाणयः ॥ २० ॥ 


पढार्थ आहोस्वित्  अथवा मां  मलाई 

इद्म्  यो इह  जाग्रत् अवस्थामा व्यकष॑न्  खिच्दै थिए 
अद्भुतम्  आश्चर्य मैले साक्षात्  प्रत्यक्ष देखेको ह॑ ति  ती पुरूषहरू 
किंके येजो अद्य  अहिले 

स्वप्ने  सपनामा पाशपाणयः  हातमा पाश क्व  कहाँ 

दुष्टम्  देखेको हं लिएका पुरुषहरूले याताः  गए 





ताक्यार्थ अहिले मेले जो आश्चर्यको घटना देखें, त्यो के सपना हो कि? अथवा जाग्रत् 
अवस्थाकै प्रत्यक्ष अनुभव हो? जो हातमा पाश लिएर मलाई खिच्दै थिए ती पुरुषहरू अहिले 
कहाँ गए ? 


अथ ते क्व गताः सिद्धार्चत्वारस्चारुदशांनाः । 
व्यमोचयन् नीयमानं बद्ध्वा पादोरधो भुवः ॥ ३९॥ 


पदार्थ बदुध्वा  बाँधेर नीयमानं  लैजान लागिएको 
अथ  त्यस्तै भुवः  पृथिवीको मलाई 
पारोः  डोरीले अधः  तलतिर नरकतिर व्यमोचयन्  बचाए 


रामालन्द्री टीका 


तेती 
चारुदशंनाः  सुन्दर 


श्रीमद्भागवत 


चत्वारः  चार जना 
सिद्धाः  सिद्ध पुरुषहरू 


२९१२९ 


अध्याय २ 


क्व गताः  कहाँ गए 


ताक्यार्थ डोरीले बांँधेर नरकतिर लैजान लागिएको मलाई बचाउने सुन्दर चार जना सिद्ध 
पुरुषहरू अहिले कँ गए ? 


अथापि श अ   ्  
अथाप म इमगस्य वदुघत्तमदृशन । 
  दः ् प्रसीदति 
भवतन्य मद्खरन यनात्मा म प्रसीदति ॥ ३२ ॥ 





पढार्थ मङ्गलेन  जन्मान्तरीय पुण्य मे  मेरो 

अथ अपि  यस जन्ममा म॒ भवितव्यं  हुनुपर्दछ आत्मा  मन 

पापी भए पनि येन  जुन पुण्यका कारण प्रसीदति  प्रसन्न भएको छ 
दुभंगस्य  भाग्यरहित भएका विबुधोत्तमदशेने  उत्तम 

मे मेरो देवताहरूको दर्शन गरेपछ्ि 


ताक्यार्थ यस जन्ममा म पापी भए पनि मैले पूर्वजन्ममा अवश्य पुण्य गरेको रहेष्ु, जुन 
पुण्यका कारण मैले उत्तम देवताहरूको दर्शन गर्न पाएँ । देवताहरूको दर्शनले नै अहिले मेरो मन 
प्रसन्न भड्रहेको छ। 
अन्यथा ९ नाशुचेवृंषटीपते  द. 

अन्यया ग्यमाणस्य नाशुचेवृषलीपते   

वैकुण्ठनामग्रहणं जिह वक्तुमिहार्हति ॥ ३३॥ 
पदढार्थ वृषलीपतेः  शूदरस्त्रीको पति   वैकुण्ठका 
अन्यथा  पूर्वजन्मको पुण्यविना वेश्यागामी मालिक नारायणको नामोच्चारण 
इह  यो मर्न लागेको अवस्थामा प्रियमाणस्य  मर्न लागेको मेरो वक्तुम्  गर्न 
अशुचेः  अपवित्र जिह  जिभ्रोले न अहेति  सक्दैनथ्यो 
ताक्यार्थ यदि मेरो पूर्वजन्मको पुण्य नहदो हो त मर्न लागेको, अपवित्र एवं वेश्यागामी म 
जस्तो व्यक्तिको जिभ्रोबाट वेकुण्ठाधिपति भगवान् नारायणको नामोच्चारण हनै सक्देनथ्यो । 

क्व चाहं किंतवः पापो ह्मघ्नो निरपत्रपः। 


क्व च नारायणेत्येतद् भगवन्नाम मङ्गलम् ॥ ३४॥ 





पदार्थ निरपत्रपः च  लाज पनि एतत्  यो 

कितवः  कपटी नभएको मङ्गलम्  मङ्गलकारी 

पापः  पापी अहं  म भगवन्नाम  भगवान्को नाम 
ब्रह्मघ्नः  ब्राह्मणत्वलाई नष्ट क्व  कहाँ च  पनि 

गर्ने नारायण इति  नारायण भन्ने क्व  कहाँ 


रामालन्द्री टीका 


२९४० 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 


ताक्यार्थ ब्राह्मणोचित कर्मबाट भ्रष्ट, पापी, निर्लज्ज, कपट व्यवहार गर्ने ठग म॒ कहाँ? 
परमकल्याणकारी भगवान्को नारायणः भन्ने श्रेष्ठ पवित्र नाम कहाँ ? 


सोऽहं तथा यतिष्यामि यतचित्तेन्द्रियानिलः। 
यथा न भूय आत्मानमन्धे तमसि मज्जये ॥ ३५॥ 


पदढार्थ तथा  त्यस्तो नरकमा 
सः  त्यस्तो नीच यतिष्यामि  प्रयास गर्नु आत्मानम्  आफूलाई 
अहं  म यथा  जुन प्रयासद्रारा न मज्जये  नडुबाऊँ 


यतचित्तेन्द्रियानिलः  मन, भूयः  फेरि 
इन्द्रिय र प्राणलाई वशमा राखेर अन्धे तमसि  महामोहमय 





ताक्यार्थ म त्यस्तो नीच धिर्णं तर अब म॒ मन, इन्द्रिय र प्राणहरूलाईद वशमा राखेर 
भगवत्प्राप्तिका लागि त्यस्तो प्रयास गर्नु जुन प्रयासद्रारा मेले पुनः यस महामोहमय नरकमा 
फस्नु नपरोस् । 


विमुच्य तमिमं बन्धमविद्याकामकमंजम् । 
स्व॑भूतसुहृच्छान्तो मेत्रः करुण आत्मवान् ॥ ३६॥ 
मोचये ग्रस्तमात्मानं योषिन्मय्यात्ममायया । 
विक्रीडितो ययेवाहं कीडामृग इवाधमः ॥ ३७ ॥ 


पदार्थ काम र कर्मबाट उत्पन्न आत्मानं  आफूलाई 


स्वभूतसुहृत्  सवै प्राणीहरूमा तम् इमं  यो घरपरिवाररूप 
मित्रताको व्यवहार गर्न समदर्शी बन्धम्  बन्धनलाई 

करुणः  दयावान् विमुच्य  त्याग गरेर 

मेत्रः  हितकारी योषिन्मय्या  स्त्रीमयी 

शान्तः  विषयभोगमा इच्छा शून्य आत्ममायया  परमात्माकी 
आत्मवान्  स्थिर चित्त भई मोहिनीस्वरूप माया शक्तद्रारा 
अविद्याकामकमंजम्  अविद्या, ्रस्तम्  युक्त भएको 





मोचये  मुक्त गरा 

यया एव  जुन मायाशक्तिट्रारा 
अधमः  मूर्ख 

अहं  म 

क्रीडामृगः इव  चेलौनाको पशु 
क 
विक्रीडितः  खेलिणं 


ताक्यार्थ अज्ञानका कारण देह आदिमा आत्मबुदधि गरी विषयभोगको इच्छापूर्तिका लागि मेले 
विभिन्न कर्महरू गर । परिणाममा म स्त्रीपुत्रादिको आसक्तिरूप कठोर सांसारिक बन्धनमा फसेँ। 
अब म यस बन्धनलाई त्यागेर सम्पूर्ण प्राणीहरूको दुःखसुखलाई समरूपले हर्द । दीनहीनप्रति 
दयाको भाव राख्द्कु र यथोचित उपकार गर्द । विषयभोगको इच्छालाई मनमा आन दिन्नं र 
स्थिर चित्त भई भगवान्को स्त्रीमयी मोहिनीरूप त्यो मायाशक्तिबाट ग्रस्त म आपफूलाई स्वयं मुक्त 
गरा जुन मायाशक्तिले मलाई खेलौनाको पशु ४ बनायो । 


रामालन्द्री टीका 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
 .      हित्वामिथ्या्थंघीर्मतिम्    

ममाहमिति देहादौ हित्वामिथ्याथधीमतिम्। 

१   तत्कीतंनादिभि   
घास्य मना भमगवात शुद्ध तत्कीतनादिमि  ॥ 
अहम् मम  म रमेरो भन्ने 
इति  यस्तो 
मतिम्  बुदधिलाई 
हित्वा  त्यागेर 
तत्कीतनादिभिः  भगवान्को 


पढार्थ 

अमिथ्याथघीः  परमात्माको 
सत्यतालाई बुषेको म 

देहादौ  शरीर, इन्द्रिय र स्वी, 
पुत्र आदिमा 





२९४१ 


अध्याय २ 
२८ ॥ 
नामसङ़ीर्तन आदि गरेर 
शुद्धं  शुद्ध भएको 
मनः  मनलाई 


भगवति  भगवानूमा 
धास्ये  धारण गर्नु 


ताक्यार्थ मेले परमात्माको सत्यतालाई बुँ। अब म शरीर, इन्द्रिय र स्त्रीपुत्रादिमा हुने 
स्वाभाविक मर मेरो भन्ने भावलाई त्याग्दद्कु र भगवान्को नामसङ़ीर्वनद्रारा मनलाई शुद्ध पार्छुर 


त्यो शुद्ध मन भगवानूमा स्थिर गरा । 
श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 


इति जातसुनिर्वेदः क्षणसङ्गेन साधुषु । 
गद्गादारमुपेयाय मुक्तसवांनुबन्धनः ॥ ३९॥ 
पदार्थ सङ्गतबाट 
इति  यसरी जातसुनिर्वेदः  राम्ररी वैराग्य 
साधुषु  भगवान्का पार्षदहरूकोउत्पन भएको 
क्षणसङ्गेन  थोर क्षणको मुक्तसवानुबन्धनः  सम्पूर्ण 
ताक्यार्थ यसरी भगवान्का पार्षदहरूसंग भएको केटी क्षण 





सांसारिक मोहबन्धनलाई त्याग 
गरी अजामिल 

गद्ाद्मारम्  हरिद्वार 

उपेयाय  गयो 


मात्रको सत्सङ्गले अजामिललाई 


वेराग्य आयो । त्यसपच्छि सम्पूर्ण सौसारिक मोहलाई त्यागेर ऊ हरिद्वार गयो । 


 ॥०९ आसीनो  ९ 
स तास्मन् द्वसद्न आसीनो योगमाभ्रितः। 


प्रत्याहतेन्द्ियय्रामो युयोज मन आत्मनि ॥ ४०॥ 


पढार्थ योगम्  अष्टाङ्ग योग 

तस्मिन्  त्यो आश्रितः  अवलम्बन गरी 
देवसदने  देवस्थल हर्द्रारमा प्रत्याहृतेन्द्रियग्रामः  विषयबाट 
आसीनः  बसेर इन्द्रियसमूहलाई हटाएको 





सः  त्यो अजामिलले 
आत्मनि  भगवान् नारायणमा 
मनः  मनलाई 

. 
युयोज  लगायो 


वाक्यार्थ देवस्थल हद्िद्रारमा गई अजामिलले आसनमा बसेर अष्टाङ्योगको साधनाद्रारा 
विषयनाट सम्पूर्ण इन्द्रियहरूलाई हटाएर मनलाई भगवान्मा सुस्थिर गरायो । 


रामालन्द्री टीका 


२१०२ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 
ततो गुणेभ्य आत्मानं वियुज्यात्मसमाधिना । 
युयुजे भगवद्धाम्नि बह्यण्यनुभवात्मनि ॥ ५१॥ 
पदार्थ वियुज्य  दुटाएर सच्चिदानन्दात्मक 
ततः  त्यसपछि आत्मसमाधिना  एकाग्र चित्तले भगवद्धाम्नि  भगवान्को दिव्य 
आत्मानं  मनलाई बह्मणि  सर्वव्यापक स्वरूपमा 
गुणेभ्यः  देह, इन्द्रिय आदिबाटअनुभवात्मनि  अनुभवस्वरूप युयुजे  जोडिदियो 





ताक्यार्थ त्यसपचछ्छि देह र इन्द्रिय आदिबाट पथक् गरेको मनलाई एकाग्रतापूर्वक अनुभवस्वरूप 


सर्वव्यापक भगवान् परब्रह्ममा जोडिदियो । 


यद्युपारतधीस्तस्मिन्नद्राक्षीत् पुरुषान् पुरः । 


उपरभ्योपटब्धान् प्राग् ववन्दे शिरसा द्विजः 


प्राक् उपलन्धान्  पहिले देखेका 
यहिं  जब पुरुषान्  भगवान्का चार जना 
तस्मिन्  भगवद्धाममा पार्षदहरूलाई 

उपारतधीः  निश्चल बुदिवृत्ति अद्राक्षीत्  देख्यो 


पदार्थ 


लगाएको अजामिलले 


उपरम्य  वती पार्षदहरूलाई 


॥ ४२॥ 
द्विजः  ब्राह्मण अजामिलले 
उठेर तिनीहरूलाई 
शिरसा  शिर ठुकाएर 
् 
ववन्दे  नमस्कार गय्यो 





पुरः  आफ्नो अगाडि देखेर 
वाक्यार्थ यसरी जब अजामिलले बुद्धिवृत्ति परमात्मामा सुस्थिर गरायो तब उसले आफ्नो 
अगाडि पहिले देखेका भगवान्का चार जना पार्षदहरूलाई देख्यो र ॒हत्तपत्त उठेर उसले ती 
पार्षदहरूलाई शिर ुकाएर सादर नमस्कार गययो । 

  तीर्थे  ४७ 

हित्वा कठेवरं तीथे गब्खाया दङनाद्नु । 


सद्यः स्वरूपं जगृहे भगवत्पारवंवतिनाम् ॥ ४३॥ 


पढार्थ तीथे  हरिदरारमा भगवत्पारवंवतिनाम्  भगवान्का 
दशनात्  देवपार्षदहरूको दर्शन गङ्गायां  गङ्गतटमा पार्षदहरूको 

अनु  पश्चात् कठेवरं  आफ्नो शरीर स्वरूपं  स्वरूप 

सद्यः  तुरुन्त हित्वा  त्यागेर जगृहे  ग्रहण गयो 





ताक्यार्थ देवपार्षदहरूको दर्शन पादइसकेपछि अजामिलले हरदरारको गङ्गातटमा आफ्नो शरीर 
त्यागिदियो र तुरुन्ते भगवान्का पार्षदहरूको स्वरूप ग्रहण गययो । 


साकं विहायसा विप्रो महापुरुषकिद्रेः । 
हेमं विमानमारुद्य ययो यत्र भियः पतिः ॥ ४४॥ 


रामालन्द्री टीका 


२१५३ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 
पदार्थ  सुवर्णमय यत्र  जहां 

विप्रः  ब्राह्मण अजामिल विमानम्  विमानमा श्रियः पतिः  लक्ष्मीपति 
महापुरुषकिद्करेः साकं  भगवान् आरुद्य  चटेर बस्नुहुन्छ त्यहीं 

नारायणका पार्षदहरूसंगौ विहायसा  आकाशमार्गबाट ययो  वैकुण्ठमा गयो 





वाक्यार्थ त्यसपच्ि भगवान्का पार्षदहरूसंगै सुवर्णमय विमानमा चढेर अजामिल 
आकाशमार्गबाट लक्ष्मीपति भगवान् विष्णुको धाम वैकुण्ठमा गयो । 


एवं स विप्ठावितसर्वधमां दास्याः पतिः पतितो गद्यंकमणा । 
निपात्यमानो निरये हतव्रतः सद्यो विमुक्तो भगवन्नाम गृह्णन् ॥ ४५॥ 





पदार्थ पतितः  ब्राह्मणत्वबाट गिरेको सः  त्यो अजामिल 
एवं  यसप्रकार दास्याः  दासीको भगवन्नाम  भगवान्को नाम 
विप्ठावितसवंधमां  सम्पूर्ण पतिः  पति गृह्नन्  उच्चारण गरेकाले 
ब्राह्मणोचित धर्मलाई त्यागेको हतव्रतः  नियमबाट पनि च्युत सदयः  तुरुन्तै 

अ अ  
गद्यकमणा  चोरी, दासीगमन भएको विमुक्तः  यमपाशबाट मूक्त भयो 
आदि निन्दित कर्म गरेका निरये  यमदूतहरुद्रारा नरकमा 
कारण निपात्यमानः  लैजान लागिएको 


ताक्यार्थ यसप्रकार ब्राह्मण भएर पनि ब्राह्मणोचित सम्पूर्ण धर्महरूलाई त्यागेको, चोरी, 

दासीगमन आदि निन्दति कर्महरू गर्ने अनि विवाहिता पत्नी र कुट्रम्बको पालनपोषण आदि 

कर्तव्यबाट च्युत अजामिललाई यमदूतहरूले नरकमा यातना दिनका लागि लैजान लागिरहेका थिए 

तापनि भगवान्का पवित्र नामको उच्चारण गरेको हुनाले ऊ तत्क्षण यमपाशबाट मुक्त भयो । 
नातः परं कमनिबन्धकृन्तनं मुमुक्षतां तीथंपदानुकीतंनात्। 


न यत्पुनः कमसु सज्जते मनो रजस्तमोभ्यां कलिटं ततोऽन्यथा ॥ ४६॥ 


पदढार्थ बन्धनलाई नष्ट गर्ने साधन ततः  त्यस्तो नामसङ़गीर्तनभन्दा 
अतः  त्यसकारण न  कैन अन्यथा  भिन्न प्रायश्चित्त 
मुमुक्षतां  मुमृक्षुहरूको लागि यत्  जुन नामसङ़गीर्तनबाट आदि साधनद्रारा त मन पुनः 
तीथपदानुकीतंनात्  भगवान्को पुनः  फेरि रजस्तमोभ्यां  रजोगुण र 
नामस ङ़ीर्तनभन्दा कमसु  कर्ममा तमोगुणका कारण 

परं  बाहेक अर्को मनः  मन कलिलं  दूषित हुन्छ 
कर्मनिबन्धकृन्तनं  कर्मजन्य न सज्जते  लिप्त हुदैन 





ताक्यार्थ कर्मजन्य सांसारिक बन्धनलाई तोडेर मूक्त हुन चाहने मुमृक्षुहरूका लागि भगवान्को 
नामस ड़ीर्तनभन्दा अतिरिक्त सरल साधन छैन किनभने नामस ङ़ीर्तन ग्ने मानिसको मन पुनः कर्ममा 


रालालन्द्री टीका 


२९०४ 
षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय र 


प्रवृत्त हदेन। यसदेखि भिन्न अन्य प्रायश्चित्त आदि साधनहरूको अनुष्ठानद्वारा त मन पुनः रजोगुण 
र तमोगुणबाट दूषित नै भद्रहन्छ । 


वितरण यस श्लोकमा कर्मजन्य सांसारिक बन्धनलाई तोडेर मुक्त हुन चाहने मुमृक्षुहरूका लागि 
भगवान्को नामसङ़र्तनभन्दा अतिरिक्त सरल साधन छैन भनिएको छ । वस्तुतः कर्महरूको बन्धन 
परमात्मतत्वको साक्षात्कार भएपच्ि मात्र द्ुट्छ । कर्महरू कामनापूर्वक हुन्छन् । फलको अभिलाषा 
वा कामना हनु अज्ञानको कार्य हो। जसले आफूलाई आनन्दरूप परमात्मा भनी जानेको छ ऊ 
कर्मबन्धनबाट मुक्त हुन्छ । त्यस्तो व्यक्ति बाहिरी वस्तुहरूको कामना र त्यसबाट हुने सुखको 
चाहना राख्दैन । त्यसकारण अविद्याको कारण वासना अनि वासनाको कारण भएका कर्महरूले नै 
निश्चित फल उत्पन्न गर्छन्। तिनलाई भोग्न जीवले फेरिफेरि अनन्त जन्म लिदरहनुपर्ने हुन्छ । 
पुराना कर्म भोगन नयाँ जन्म लिनु र नयाँ जन्ममा कर्म गरी फेरि अर्को जन्मको तयारी गर्नु यी 
यस्ता जटिल बन्धन हृन् जसलाई दुटाउन असाध्ये गाहो छ । कसैले आसक्तिरहित भई परमात्माके 
लागि भनी कर्म गर्दछ भने त्यस्तो श्रद्धालु व्यक्तिको चित्त विस्तारे शुद्ध हदे जान्छ र अन्त्यमा 
भगवानूको कृपाले नै तत्त्वज्ञान प्राप्त गरी ऊ संसारका यी खन्खटिला बन्धनहरूबाट मूक्त हुन्छ । 
यद्यपि भगवान्को नामसङ़गीर्तन गर्न वित्तिकै कर्मबन्धन नष्ट भएको जस्तो लाग्दैन तर पनि 
भगवानूको नामस ड़ीर्वनबाट स्वतः चित्त शुद्ध भई तत्त्वज्ञान उत्पनन हुन्छ । उसो भए नामसङ़ीर्तन 
गर्ने सबै व्यक्ति ज्ञानी र शुद्धचित्तवाला किन नभएका त भन्ने शङ़ाको उत्तर के हो भने उनीहरू 
नामस ङड़ीर्तनमा निष्ठावान् हन सकेका कछैनन्। नामसङ़गीर्तन गै पनि गर्ने अनि नयाँ पापहरू पनि 
गर्ने हूुनाले उनीहरूको चित्त मलिन बनिखेको हो । नाममा पूरा श्रद्धा नहूनु पनि नामापराध हो। 
यस किसिमको नामसङ़ीर्तनबाट पापनाशक शक्ति प्रकट हुन पादेन । यसप्रकार प्रायश्चित्त आदि 
कर्मले केवल पाप मात्र हटाउन सक्छ तर त्यसको कारण वासनालाई हटाउन सक्देन। त्यसैले 
प्रायश्चित्त आदि कर्मबाट कर्मबन्धन निवृत्त हदेन। भगवान्को कीर्तनले भने तत्वज्ञानद्रारा सम्पूर्ण 
पापलाई पूर्णतः नष्ट गर्न सक्छ। 


य एवं परमं गुह्यमितिहासमघापहम् । 
शुणुयाच्छ्द्वया युक्तो यश्च भक्त्यानुकीतेयेत् ॥ ४७ ॥ 
न वै स नरकं याति नेक्षितो यमकि्रेः । 
  भ महीयते 
यद्यप्यमङ्गलो मत्यां विष्णुलोके महीयते ॥ ४८ ॥ 





पदढार्थ रहस्य भएको युक्तः  युक्त भएर 

यः  जसले अधघापहम्  पाप नाश गर्ने गुणुयात्  सुन्दछ अथवा 
एवं  यसप्रकार वर्णित इतिहासम्  एतिहासिक आख्यान।यः  जसले 

परमं  अत्यन्त भक्त्या  भक्तिले र अनुकीतेयेत्  पाठ गर्द 
गुह्यम्  गोपनीय शास्त्रको श्रद्धया च  श्रद्धाले पनि सःत्यो 


रामालन्द्री टीका 


२९४५ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 
मत्यंः  मानिस नरकं  नरक विष्णुलोके  वैकुण्ठमा 

यद्यपि  यद्यपि न याति  जादैन महीयते  पूजित हुन्छ 

अमङ्गलः  पापी नै किन नहोस् यमकिङकरेः  यमदूतहर्द्रारा 

वे  निश्चय नै न ईक्षितः  ह्न नसकिएको त्यो 





ताक्यार्थ यो एेतिहासिक आख्यान अत्यन्त गोपनीय र पापनाश गर्नैवाला छ। जसले 
श्रद्धाभक्तिपूर्वक यस एतिहासिक आदख्यानको श्रवण वा कीर्तन गर्दछ त्यो मानिस पापी नै किन 
नहोस् उसले नरकमा कहिल्यै जानुपर्दैन किनभने उसलाई यमदूतहरूले ठाडो नजरले हेर्न पनि 
सक्देनन्। ऊ विष्णुलोकमा पूजनीय भएर रहन्छ । 


म्रियमाणो हरेनांम गृणन् पुत्रोपचारितम् । 
अजामिलोऽप्यगाद् धाम किं पुनः श्रद्धया गृणन् ॥ ४९॥ 


पदार्थ हरेः नाम  भगवान्को नाम॒ गृणन्  भगवन्नामोच्चारण गर्ने 
म्रियमाणः  मर्न लागेको गृणन्  उच्चारण गरेकाले व्यक्ति त खन् 

श्रद्धाभक्तिहीन पापी धाम  विष्णुलोकः किं पुनः  विष्णुलोकमा जान्छ 
अजामिलः  अजामिलले अगात्  गयो भन्ने कुरामा के सन्देह छर 
पुत्रोपचारितम् अपि  छोरालाई श्रद्धया  श्रद्धाभक्तिले युक्त भई 

लक्षित गरेर बोलेको भए पनि भगवान्लाई नै लक्षित गरी 





ताक्यार्थ श्रद्धाभक्ति नभएको त्यस्तो मर्ने लागेको अजामिलले यद्यपि छोरालाई लक्षित गरेर 
भगवान्को नाम उच्चारण गरेको थियो तापनि त्यही नामोच्चारणको प्रभावले ऊ विष्णुलोकमा 
गयो । यदि कोटी मानिसले श्रद्धा र भक्तिले युक्त भई स्वयं भगवान्लाई ने लक्षित गरी भगवान् 
नारायणको पवित्र नाम लिन्छ भने त्यो व्यक्ति विष्णुलोकमा पुग्दछ् भन्ने कुरामा के सन्देह छ र? 


अध्याय विवरण यस अध्यायमा भगवान्का नामको महत्त्व बतादइएको छ । भगवान् निर्गुण र 
निराकार हुनह॒न्छ । यस्ता निर्गुण र निराकार भगवान्को नामको महत्वका बारेमा किन चर्चा 
गरियो ? यस बारेमा सङक्नेपमा चर्चा गरोँ। 

भगवान् पारमार्थिक अवस्थामा निर्गुण र निराकार हुने भएकाले उहाँको नाम र रूपको 
कल्पना पनि हून सक्दैन परन्तु व्यावहारिक अवस्थामा परमात्माका अनेक नामहरू हुन सक्छन् र 
उहाँ नामी बन्न सक्नुह॒न्छ । विभिन्न सहस्रनाम स्तोत्रहरूमा आएका भगवान्का अनेकों नामहरू 
यसका उदाहरण हुन् । शास्त्रहरूमा नाम र नामीमध्ये कुन इलो हो भन्ने विषयमा गम्भीर विचार 
भएको देखिन्छ । सरसर्ती हर्दा नामभन्दा नामी ने ठलो हो जस्तो लाग्दछ तर सूक्ष्मरूपमा विचार 
गर्ने हो भने नामलाई ने ठुलो मान्नुपर्न देखिन्छ । भगवान् श्रीरामले त्रेतायुगका मनुष्यहरूलाई दर्शन, 
लीलाविहार आदिद्रारा उद्धार गर्नुभयो तर उहाँको नामले त त्रेताका मात्र नभई युगयुगान्तरका 
सबे प्राणीहरूको उद्धार गरेको देखिन्छ । खातावाल व्यक्ति बेड़मा स्वयं उपस्थित हँदारहुदे पनि 
त्यहँका कर्मचारीहरूले उसलाई भन्दा उसको नामाङ़्िति हस्ताक्षरलाई महत्व दिए रँ भगवान् 


रामालन्द्री टीका 


२९४६ 
षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय र 


ब्रह्माण्डका हरेक वस्तुहरूमा व्यापक रूपले विराजमान भए पनि मनुष्यले जबसम्म भगवानूको 
नाम लिँदैन तबसम्म उसले परमात्मालाई प्राप्त गर्न सक्दैन। यी प्रसङ्गहरूबाट के स्पष्ट हुन्छ भने 
नाम र नामी अन्योन्यपूरक भए तापनि नामको महत्त्व बढी छ। भगवान्को नाम आफैमा परम 
पवित्र, परम शक्तिशाली र पापनाशक छ। भनिएको पनि छ 
नाम्नोऽस्ति यावती शक्तिः पापनिर्हरणे हरेः । 
तावत् कर्तुं न शक्नोति पातकं पातकी जनः ।। 
अर्थात् भगवान्को नाममा पापलाई नष्ट गर्ने त्यति धेर शक्ति छ जति पाप कुनै पनि 
पापीले आफनो सम्पूर्ण जीवनमा गर्न सक्दैन। 
पद्मपुराणको पातालखण्डमा भगवान्का नामको महत्त्व र शक्ति प्रदर्शन गर्ने एउटा सानो 
प्रसङ्ग छ। त्रेता युगमा प्रसिद्ध ब्रह्मज्ञानी राजा जनक कार्यवश नरकको बाटो हदे स्वर्गतिर 
गडरहनुभएको धियो । उहाँको सान्निध्य पारदा यातना भोगिरहेका नरक का पापीहरूलाई आनन्द 
भयो र यो थाहा पाई दयालु राजा जनक नरकवासीको सुखका लागि त्यी बस्नुभयो । धैरे समय 
बितेपचि धर्मराज आफ जनकलाई खोज्दै आउनुभयो र यो ठा पुण्यात्माका लागि बस्न योग्य 
नभएको बताउनुभयो । तर जनकले भने दुःखीहरूलाई नरकबाट मूक्त गराउने भए मात्र आपू 
स्वर्गमा जाने बताउनुभयो । जीवनभर कहिल्यै पनि भगवान्को नाम नजपेको हुनाले यिनीहरू 
नरकमा परेका हृन् भन्ने कुरा धर्मराजबाट सुनेपछि जनकले जीवनभर भगवान्का नामस ङ़ीर्तन 
गनलि उत्पन्न भएको पुण्य नरकवासी प्राणीहरूको मूक्तिका लागि प्रदान गर्नुभयो 
यदा जन्मकूतैः पुण्यैः रघुनाथार्चनोदभवैः । 
एतेषां निरयान्मुक्तिः भवत्वत्र मनोरमा ।। 
अर्थात् जीवनभर रघुनाथ श्रीरामका नामस ड़ीर्तन र पूजनबाट उत्पन्न भएको पुण्यबाट यी 
नरकवासी प्राणीहरूको नरकबाट मूक्ति होस् । 
जनकले पुण्य प्रदान गरिसकेपच्ि नरकका प्राणीहरू दिव्यशरीरी भई वेकुण्ठतिर प्रस्थान 
गरे। यसबाट के प्रस्ट हुन्छ भने रामनाम स्वयंमा नै पापलाई नष्ट गर्ने महान् शस्त्र हो । रामनाम 
सङ़गीर्तन गर्ने भक्तहरूको सान्तिध्यले मात्र पनि दुःखी प्राणीहरूलाई असीम सुखको अनुभूति हृन्छ । 
त्यसैले रामनामको सम्बन्धमा भनिन्छ 
भर्जनं भवबीजानां अर्जनं सुखसम्पदाम् । 
तर्जनं यमदूतानां राम रामेति गर्जनम् ।। 
अर्थात् रामनामको गर्जना गर्ने प्राणीहरूका लागि संसारको बिउ नष्ट हुन्छ, अपार सुख 
सम्पत्तिको प्राप्ति हुन्छ र यमपाशबाट मूक्ति मिल्दछ। 
यज्ञ, दान, स्नान आदि पुण्यकर्म गर्दा देशकाल, स्थान आदिको अनुकूलतालाई विचार 
गर्नुपर्ने शास्त्रीय मान्यता छ तर भगवान्को नामस ड़ीर्तनमा उक्त शास्त्रीय विधिको आवश्यकता 
रहंदेन। जुनसुके स्थान र समयमा वा हिंड्दा, बस्दा, सुत्दा, भोजन गर्दा समेत भगवान्को 
नामसङ़ीर्तन गर्न सकिन्छ र यसरी गरिएको नामसङ़ीर्तनले मनुष्य सम्पूर्ण पापबाट मुक्त ह॒न्छ। 
पवित्रअपवित्र, कुलीनअकुलीन, दुष्टसाधु जस्तोसुके व्यक्ति किन नहोस् उसले यदि 


रामालन्द्री टीका 


२९८७ 
षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय र 


भगवानूको नाम उच्चारण गरेको छ भने ऊ बाहिरी र भित्री दुब रूपमा पवित्र हुन्छ । त्यसरी 
पवित्र भएको हृदयमा भगवान् वासुदेवको निवास हुन्छ । त्यसैले सम्पूर्ण ॒वेद, उपनिषद् र 
पुराणहरूले नामस ड़ीर्वनलाई महत्त्व दिएका छन्। ज्ञानका सन्दर्भमा पनि चित्तशुद्धिका लागि 
नामसङ़ीर्तन आवश्यक छ किनभने चित्तशुद्ध नभर्ईकन ज्ञान हदेन र नामसङ़गीर्तन बराबर सजिलो 
चित्तशुद्धिको उपाय अर्को कछैन। त्यसैले ज्ञानमार्गीहरू पनि भगवन्नामलाई महत्त्व दिने गर्दछन् । 
संसारदशामा पनि त्यस्ता मानिसलाई कुनै पनि प्रकारको दुःख वा अनिष्टले स्पर्श गर्न सक्देन 
किनभने भगवान् स्वयं ती भक्तहरूको रक्षाका लागि सर्धै कटिबद्ध हुनुहुन्छ । प्रह्लाद आदिको 
जीवनलाई हरन हो भने पनि यो कुरा स्पष्ट हृन्छ । हिरण्यकशिपुले आपनी बहिनी होलिकाको 
सहयोगबाट चितामा प्रह्ादलाई राखेर जलाउन लाग्दा हिरण्यकशिपुलाई प्रह्लादले भनेका छन् 
रामनाम जपतां कुतो भयं, सर्वतापशमनैकभेषजम्। 
पश्य तात मम गात्रसन्निधौ, पावकोऽपि सलिलायतेऽधुना । । 

अर्थात् सम्पूर्ण तापहरूलाई नष्ट गर्नका लागि एक मात्र परम ओषधि भगवानूको नामने 
हो। जसले भगवान्को नाम लिन्छ, उसलाई कुनै पनि प्रकारको भय हुन सक्देन। हैर्नुहोस् 
पिताजी ! रामनामको प्रभावले मेरा लागि अहिले आगो पनि पानी फैँ शीतल भएको छ। 

यसप्रकार सम्पूर्णं शास्त्रहरूले भगवान्को नामलाई ठलो महत्त्व दिएका छन्। भक्तिवादी 
आचार्यहरूले त सम्पूर्ण शास्त्रको निष्कर्षके रूपमा भगवन्नाम सङड़ीर्तनलाई प्रस्तुत गरेका छन्। 
भनिन्छ भगवन्नाम लिएर कलियुगका सम्पूर्णं दोषहरूबाट जति सजिलै मुक्त हुन सकिन्छ त्यति 
सजिलै अन्य त्रत, दान आदि साधनहरूबाट मूक्त हुन सकिंदैन। एकपटक मात्र उच्चारण गरिएको 
भगवन्नामले सम्पूर्ण पापहरूलाई समूल नाश गर्व्छ भने बारम्बार उच्चरित नामले 
पापवासनाहरूलाई नष्ट गरिदिन्छ। वासनाको समूल नाश नै मोक्षको स्वरूप हो। यसरी मोक्षको 
सरल साधनका रूपमा भगवन्नामको उच्चारणलाई लिद्रएको छ। यसर्थ सांसारिक सुखको साथे 
पारमार्थिक सुखसमेत प्रदान गर्न सक्ने क्षमता भगवन्नाम सङ़ीर्तनमा रहेको छ। 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां षष्टस्कन्धे 
ऽजामिलोपाख्याने द्वितीयोऽध्यायः ॥ २॥ 


रामालन्द्री टीका 


२९४८ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 


अथ तृतीयो ध्याय 
अथ ऽध्यायः 
यम र यमदूतहरूको संवाद 
राजोवाच राजा परीक्षित्ले भन्नुभयो 
निरम्य देवः स्वभटोपवणितं प्रत्याह किं तान् प्रति धमराजः । 
   मुरारेनदेरिकेयंस्य   र,  भ जनो र 
एवं हताज्ञो विहतान् वदो जनोऽयम् ॥ १॥ 





पदार्थ  उल्लडघन गरे मुरारेः  भगवान् विष्णुका 
५   
एवं  यसरी त्यस्ता   दूतहरद्रारा 
अयम्  यो देवः  देवता विहतान्  अपमानित भएका 
जनः  जीव धर्मराजः  यमराजले तान् प्रति  ती आपफना दूतहरूलाई 
यस्य  जसको स्वभटोपवर्णितं  आपन दूतहरूले कि  के 
वशो  वशमा छ बताएको वृत्तान्त प्रत्याह  भन्नुभयो 
हताज्ञः  देवपार्षदहरूले जसको निरम्य  सुनेर 


वाक्यार्थ हे मृनिवर।! सम्पूर्ण जीवहरूलाई अधीनमा राखने यमराजको आज्ञालाई 
देवपार्षदहरूले उल्लङ्घन गरे। देवपार्षदहरुद्रारा अपमानित भएका यमदूतहरूले यमलोकमा 
फरकिएर यमराजलाई सम्पूर्ण वृत्तान्त सुनाएपचछि यमराजले तिनीहरूलाई के भन्नुभयो ? 


भ त्  
यमस्य द्वस्व न दण्डभर््गः कुतश्चन श्चुतप्ूत आसीत्  


एतन्मुने वृङ्चति लोकसंशयं न हि त्वदन्य इति मे विनिरिचतम् ॥ २॥ 
पढार्थ श्ुतपूवंः  पहिले कहिल्यै पनि संशयलाई 
ऋषे  हे महामुनि सुनिएको हि  निश्चय नै 
देवस्य  भगवान् न आसीत्  थिएन त्वदन्यः  तपार्ईबाहेक अरूले 
यमस्य  यमराजको मुने  हे मुनि न वृदचति  नष्ट गर्न सक्दैन 
दण्डभङ्गः  आज्ञाको उल्लङ्घन एतत्  यो यमराजको आज्ञाको इति  यस्तो 
कुतङूचन  कतैबाट पनि हुन्छ उल्लङघन हन्छ भन्ने मे  मेरो 
भन्ने कुरा लोकसंशयं  लोकमा विद्यमान विनिरिचितम्  निश्चय छ 





ताक्यार्थ हे महर्षिं ! भगवान् यमराजको आज्ञाको उल्लड्घन कसैले कतेबाट पनि गर्न सक्दछ 
भन्ने कुरा मेले आजभन्दा पहिले कटहिल्यै सुनेको थिड्नँ । हे मुनिवर ! मलाई के लाग्दछ भने यस 
विषयमा जो लोकसंशय छ त्यसलाई हजुरबाहेक अरू कसैले पनि हटाउन सक्दैन । 


रामालन्द्री टीका 


२९४९ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 
श्रीञ्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
भगवत्पुरुषे राजन् याम्याः प्रतिहतोद्यमाः । 
पतिं विज्ञापयामासुयंमं संयमनीपतिम् ॥ ३॥ 

पदढार्थ भएका यमम्  यमराजलाई 


विज्ञापयामासुः  जानकारी 
गराए 


राजन्  हे महाराज परीक्षित् 
भगवत्पुरुषेः  भगवान्का 
पार्षदहरूद्वारा 

प्रतिहतोद्यमाः  प्रयास नष्ट 


ताक्यार्थ हे महाराज परीक्षित् ! भगवान्का पार्षदहरूले अजामिललाई यमलोक लैजान लागेका 
यमदूतहरूको प्रयासलाई असफल बनाइदिएपचछि यमदूतहरू यमलोक गएर संयमनी पुरीका मालिक 
आपफ्ना महाराज यमराजलाई सब घटना निवेदन गरे । 


याम्याः  यमदूतहरूले 

पतिं  आप्ना स्वामी 
संयमनीपतिम्  संयमनी पुरीका 
मालिक 





यमदूता ऊचुः यमराजका दूतहरूले भने 
कति सन्तीह शास्तारो जीवरोकस्य वे प्रभो । 
त्रेविध्यं कुवंतः कमं फलामिन्यक्तिहेतवः ॥ ४ ॥ 





पढार्थ कमं  कर्म ्ः प्रदाता 
प्रभो  हे प्रभु कुवंतः  गर्न वे  निश्चय नै 
त्रेविध्यं  सत्त्व आदि तीन गुण जीवलोकस्य  प्राणी समुदायको इह  तीनै लोकमा 
हेतु भएको पाप, पुण्य र शास्तारः  शासक कति सन्ति  कति छन् 
पापपुण्यमिश्रित फलाभिव्यक्तिहेतवः  


वाक्यार्थ हे प्रभु! जीवहरूले सत्त्व आदि तीन गुणबाट उत्पन्न हुने पाप, पुण्य र मिश्रित 
पापपुण्य गरी जम्मा तीन प्रकारका कर्महरू गर्दछन् । जीवहरूद्वारा अनुष्ठित यी तीन कर्महरूको 
फल दिने शासकहरू संसारमा कति जना छन् ? 


 ९  न  दण्डधारिण  
यदि स्युबंहवो लोके शास्तारो दण्डधारिणः । 
कस्य स्यातां न वा कस्य मृत्युश्चामृतमेव वा ॥ ५॥ 


पदढार्थ शास्तारः  शासकहरू फलर 

यदि  यदि बहवः  धेरै अमृतम् एव वा  स्वर्ग आदि 
लोके  संसारमा स्युः  छन् भने पुण्यकै फल पनि अथवा 
दण्डधारिणः  दण्ड धारण गर्ने मृत्युः च  नरक आदि पापको कस्य  कसलाई 





रामालन्द्री टीका 


२९५० 
षष्ठ स्कन्ध 


स्यातां  प्राप्त होला 


श्रीमद्भागवत 


कस्य वा  कसैलाई पनि 


अध्याय 


न  प्राप्त नहोला 


वाक्यार्थ यदि संसारमा दण्डधारण गर्ने शासकटहरू धरे छन् भने नरक आदि पापको फल र 
स्वर्ग आदि पुण्यको फल कसलाई प्रदान गर्ने ? यसको समुचित व्यवस्था हून कसरी हुन सक्ला र ? 


किन्तु शास्तृबहुत्वे स्याद् बहूनामिह कमिणाम् । 
शास्तृत्वमुपचारो हि यथा मण्डरवतिंनाम् ॥ ६ ॥ 


पढार्थ शास्तृबहुत्वे  शासकटरू धेर हदामण्डलवतिंनाम्  चक्रवर्ती 
किन्तु  यदि शास्तृत्वम्  शासकपन समस्त भूमण्डलको शासन गर्न 
इह  यस संसारमा उपचारः  गौण नाम मात्रको सम्राट्को अधीनमा रही शासन 
बहूनाम्  धरे स्यात्  होला गर्न व्यक्तिको शासकत्व नाम 
कमिणाम्  कर्म गर्ने हि  निश्चय नै मात्रको गौण हुन्छ 
मानिसहरूको यथा  जसरी 





वाक्यार्थ यदि संसारमा धेरै कर्म गर्नैवालाहरू भएको हूनाले कर्मफलदाता शासकटहरू पनि धैरे 
ने हन्छन् भन्नुहुन्छ भने उनीहरूको शासकत्व॒ कर्मफलदातुत्व त्यसरी ने नाम मात्रको गौण 
हन्छ जसरी चक्रवर्ती सम्राट्को अधीनमा रही निश्चित भूभागमा शासन गर्ने ससाना राजा 
रजौटाहरूमा नाम मात्रको शासकत्व रहन्छ । 


न  सेरवराणामधीर्वर 
अतस्त्वमेको भूतानां सेरवराणामधीरवरः। 
रास्ता दण्डधरो नृणां शुभाशुभविवेचनः ॥ ७ ॥ 


पदार्थ भूतानां  समस्त प्राणीहरूको 
अतः  यसकारण धेरै त्वम्  हजुर 

शास्ताहरूले कर्मको उचित फल एकः  एक मात्र 

दिन नसक्ने भएकाले अधीर्वरः  स्वामी 
सेश्वराणाम्  देवताहरूले सहित शास्ता  शासक तथा 


ताक्यार्थ कर्म गर्न व्यक्तिलाई धेरै शासकटहरूले कर्मको यथोचित फल प्रदान गर्न नसक्ने हुनाले 
मनुष्यहरूले गरेका कर्महरूको शुभाशुभ फल विचार गरी उचित दण्ड दिने दण्डदाता हजुर एक 
मात्र हुनुहुन्छ किनभने हजुर नै देवताहरू सहित सम्पूर्ण प्राणीहरूको मालिक हूनुहुन्छ । 


      ९ धुना 
तस्य ते विहतो दण्डो न रोके वर्ततेऽधुना । 
चतुर्भिरदुभुतेः सिद्धैराज्ञा ते विप्ररुम्भिता ॥ ८॥ 


प्रभावशाली 
ते  हजुरको 


नृणां  मनुष्यहरूको 
शुभाश्युभविवेचनः  पुण्य र पाप 
कर्महरूको निर्णय गरी 

दण्डधरः  दण्ड दिने हुनुहुन्छ 





पदार्थ 
तस्य  त्यस्ता अद्वितीय 


दण्डः  दण्ड 
लोके  लोकमा अरूले 


रामालन्द्री टीका 


षष्ठ स्कन्ध 


विहतः  उल्लडघन गरेको 
न वतेते  छैन तर 
अघुना  अहिले आएर 


श्रीमद्भागवत 


अदुमुतेः  अदभुत 
चतुभिंः  चार जना 
सिद्धेः  सिद्ध पुरुषहरूले 


२९५९१ 


अध्याय 


ते  हजुरको 
आज्ञा  आज्ञा 
विप्रलम्भिता  उल्लडघन गरे 


ताक्यार्थ यसप्रकारका अद्वितीय प्रभावशाली हजुरको दण्डको उल्लङ्घन लोकमा आजसम्म 
कसैले पनि गरेका थिएनन् तर आज ती चार जना अद्भुत स्वभाव भएका सिद्ध पुरुषहरूले 
हजुरको आज्ञाको उल्लडघन गरे। 


नीयमानं तवादेशादस्माभियांतनागृहान् । 
व्यामोचयन् पातकिनं छित्त्वा पाशान् प्रसह्य ते ॥ ९॥ 





पदार्थ नीयमानं  ल्याउन लागिएको पाशान्  पाश बाँध्ने डोरी लाई 
तव  हजुरको पातकिनं  पातकी किन्तवा  चछिनाई 

आदेशात्  आज्ञाअनुसार अजामिललाई व्यामोचयन्  मुक्त गरे 
अस्माभिः  हामीहरुद्रारा ते  ती चार सिद्ध पुरुषहरूले 

यातनागृहान्  यातनागृहमा प्रसह्य  जवर्जजस्ती 


ताक्यार्थ हि प्रभु! हजुरको आज्ञानुसार हामीहरूले महापापी अजामिललाई नरकको 
यातनागृहमा ल्याउन लाग्दै धियँ, ती सिद्धपुरुषहरू आएर अजामिललाई बांँधेको यमपाशलाई 
जबर्जस्ती छिनाई त्यसलाई मूक्त गरे। 


 अ म ९ वेदितुमिच्छामो श, भ भ 
तास्त वादूकुमच्छमा याद् ना मन्यस क्षमम्। 


नारायणेत्यभिहिते मा भेरित्याययुदरंतम् ॥ १० ॥ 
पढार्थ आययुः  आए गराउने पुरुषहरूबारे 
नारायण इति  नारायण यस्तो यदि  यदि ते  हजुराट 
वाक्य नः  हामीहरूलाई वेदितुम्  जान्न 
अभिहिते  भनेवित्तिकै क्षमम्  सुनाउन योग्य इच्छामः  चाहन्छौँ 
मा भेः इति  नडराऊ भन्दै मन्यसे  ठान्ुहुन्छ भने 
द्रुतम्  च्रे सिद्ध पुरुषहरू तान्  ती अजामिललाई मुक्त 





ताक्यार्थ अजामिलले नारायणः यस्तो वाक्यको उच्चारण गर्नासाथ नडराऊ, नडराऊ भन्दै 
सिद्ध पुरुषहरूले उसलाई यमपाशबाट मुक्त गरे। यदि हजुर हामीहरूलाई सुनाउन योग्य सम्िनुहुन्छ 
भने ती सिद्ध पुरुषहरू को हृन् भन्ने कुरा आज्ञा गर्नुहोस्, हामीहरू त्यो कुरा जानन चाहन्छँ । 


श्रीरुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
इति देवः स आपृष्टः प्रजासंयमनो यमः। 
प्रीतः स्वदूतान् प्रत्याह स्मरन् पादाम्बुजं हरेः ॥ १॥ 


रामालन्द्री टीका 


२९५२ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
पढार्थ ।  ती 

इति  यसप्रकार देवः  भगवान् 
आपृष्टः  दूतहरूद्रारा यमः  यमराज 
सोधिएका प्रीतः  प्रसन्न भएर 


ड व् 
प्रजासंयमनः  प्रजाका शासक हरेः  भगवान् विष्णुको 
वाक्यार्थ यसप्रकार यमदूतहरूले प्रश्न गरेपछछि प्रजाशासक 





अध्याय 


पादाम्बुजं  चरणकमललाई 
स्मरन्  सम्पदे 

स्वदूतान् प्रति  आप्ना 
दूतहरूलाई 

आह  भन्नुभयो 

यमराजले प्रसन्न भएर भगवान् 


नारायणको चरणकमललाई स्मरण गर्दै आपफ्ना दूतहरूलाई भन्नुभयो । 


यम उवाच यमराजले भन्नुभयो 


परो मदन्यो जगतस्तस्थुषश्च ओतं प्रोतं पटवद् यत्र विश्वम् । 
यदंशतोऽस्य स्थितिजन्मनाशा नस्योतवद् यस्य वहो च लोकः ॥ १२॥ 


पदार्थ भएका ब्रह्मा, विष्णु र शिवबाट 
मदन्यः  म यमराजभन्दा अस्य  यस जगतुको 

भिन्न स्थितिजन्मनाशाः  सृष्टि, 

परः  श्रेष्ठ स्थिति र लय हुन्छन्, 

जगतः  जङ्गम र यत्र  जुन परमात्मामा 

तस्थुषः च  स्थावर प्राणीको परवत्  कपडामा धागो पै 
अधीश्वर हुनुहुन्छ विङूवम्  चराचर जगत् 


यदंशतः  जुन परमात्माको अंशओतं प्रोतं  ओतप्रोत छ 





नसि  नाकमा 

ओतवत्  डोरी लगाइएको 
गोरु यै 

अस्य  जुन परमात्माको 
वदो च  वशमा 

लोकः  संसार रहेको छ 


ताक्यार्थ हे दूतहरू ! मभन्दा भिन्ने स्थावर एवं जङ्गम प्राणीहरूको मालिक भगवान् हुनुहन्छ । 
यिनै परमात्माका अंशभूत ब्रह्मा, विष्णु र महेश्वरबाट जगतूको जन्म, स्थिति र लय हुने गर्द । 
उनै परमात्मामा सम्पूर्ण चराचर जगत् कपडामा धागो ४ उनिएको छ। यो जगत् नाकमा डोरी 
लगाएको गोरु फैँ परमात्माको अधीनमा रहेको छ । त्यो परमात्मालाई तिमीहरूले जानेका कतैनौ । 


यो नामभिवोचि जनान् निजायां बध्नाति तन्त्यामिव दामभिगांः। 
यस्मे बलिं त इमे नामकर्मनिबन्धबद्धाङ्चकिता वहन्ति ॥ १३॥ 

ते ती 

नामकर्मनिबन्धबद्धाः  ब्राह्मण 
आदि भिन्नभिन्न नाम र 
अग्निहोत्र आदि कर्मका 


बन्धनमा बांँधिएका 
चकिताः  छक्क परेका 


निजायां  आफ्नो श्वासरूपले 
यः  जुन परमात्माले उत्पन्न लामो डोरीजस्तो 
तन्त्याम्  लामो डोरीमा वाचि  वेदरूप वाणीमा 
दामभिः  ससाना दाम्लाहरूले जनान्  मनुष्यहरूलाई 

गाः इव  गाई गोरुहरूलाई ४ बध्नाति  बाँध्नुहन्छ यथायोग्य 
नामभिः  ब्रह्मा आदि नामद्रारा चुरा कर्म गराउनुहन्छ 


पदार्थ 





रामालन्द्री टीका 


षष्ठ स्कन्ध 


दमे  यी मानिसहरू 
यस्मे  जुन परमात्मालाई 


श्रीमद्भागवत 


बिं  उपहार 
वहन्ति  चढारंछन् 


२९५३ 


अध्याय 


ताक्यार्थ जसरी किसानले दादर गर्दा एडटा लामो मूल डोरीमा ससाना दाम्लाहरूले गोरुलाई 
बाँध्दछ त्यसे गरी भगवान्ले पनि आफूबाट उत्पन्न वेदरूपी वाणीमा ब्राह्मण आदि वर्णमा विभक्त 
मनुष्यहरूलाई तत्तद वर्णोचित कर्ममा बांध्नुहुन्छ । यसरी मानिसहरू ब्राह्मण आदि नाम र अग्निहोत्र 
आदि कर्मबन्धनमा बाँधिन्छन् र भयभीत भएर उने परमात्मालाई उपहार चढारंछन् । 


ड न अ  ६४ न भ ग्निरीरा प अ   
अहं महेन्द्रो निरतिः प्रचेताः सोमोऽ  पवनोऽकों विरिञ्चः। 
आदित्यविश्वे वसवोऽथ साध्या मरुद्गणा रुद्रगणाः ससिद्धाः ॥ १४ ॥ 
अन्ये च ये विरवसृजोऽमरेशा भृग्वादयो ऽस्पृष्टरजस्तमस्काः। 


यस्येहितं न विदुः स्पृष्टमायाः सत्त्वप्रधाना अपि किं ततोऽन्ये ॥ १५॥ 





पढार्थ वसवः  अष्टवसु अस्पुष्टरजस्तमस्काः  रजः र 
अहं  म यमराज साध्याः  हादश साध्य देव तमोगुणले नछोदएका 

महेन्द्रः  इन्द्र गणविशेष सत्त्वप्रधानाः अपि  सत्त्वप्रधान 
निऋतिः  निरक्रति मरुद्गणाः  उनान्वास मरुद्गण भएर पनि 

प्रचेताः  वरूण रुद्रगणाः  एषघार रुद्र च  तथा 

सोमः  चन्द्रमा ससिद्धाः  देवयोनि सिद्धहरू स्पृष्टमायाः  मायाको 
अग्निः  अग्नि सहित अधीनमा रहेका छन् ती 

ईशः  महादेव विश्वसृजः  मरीचि आदि देवताहरूले पनि 

पवनः  वायु प्रजापतिहरू यस्य  जुन परमात्माको 
अकः  सूर्य भृग्वादयः  भृगु आदि ऋषिगण ईहितं  चेष्टा कर्म लाई 
विरिञ्चः  ब्रह्मा अमरेशाः  बृहस्पति आदि न विदुः  जानन सकेनन् 
आदित्यविश्वे  द्वादशादित्य र॒व्रेष्ठ देवताहरू ततः  ती देवगणदेखि 
विश्वेदेव येजो अन्ये  अरूले त 

अथ  त्यस्तै अन्ये  अरू श्रेष्ठ मनुष्य आदि किं  कसरी जानन सक्लान् 


ताक्यार्थ म यमराज इन्द्र, निति, वरुण, चन्द्र, अग्नि, महादेव, वायु, सूर्य, ब्रह्मा, 
द्रादशादित्य, विश्वेदेव, अष्टवसु, द्वादश साध्य, उनन्वास मरुद्गण, एकादश रुद्र, देवयोनिहरू, 
मरीचि आदि प्रजापति, भृगु आदि ऋषिगण, बृहस्पति आदि श्रेष्ठ देवगण तथा अन्य श्रेष्ठश्रेष्ठ 
ज्ञानी मनुष्यादिहरू जसमा रजोगुण र तमोगुणले स्पर्श गर्न सकेको कैन त्यस्ता सत्त्वगुण 
देवताहरूले पनि मायाको अधीनमा भएकाले परमात्माको कर्मको रहस्यलाई जान्न सकेनन् भने 
अरूले कसरी जानन सक्दछन् ? 


रामालन्द्री टीका 


२९५० 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 


५ न गोभिमनसासुभिवां       
य॑ वै न गोभिमंनसासुभिवां हृदा गिरा वासुभृतो विचक्षते । 
आत्मानमन्तहेदि सन्तमात्मनां चश्चुयेथेवाकृतयस्ततः परम् ॥ १६॥ 





पदढार्थ र असुभृतः  प्राणीहरूले 
आत्मनां  स्थावर र जङ्गम मनसा  मनद्वारा न विचक्षते  प्राप्त गर्न सक्दैनन् 
प्राणीहरूको हृदा  चित्तद्रारा यथा  जसरी 

अन्तहृदि  अन्तःकरणमा वा  अथवा आकृतयः  रूपले 

सन्तम्  विराजमान असुभिः  प्राणप्रधान ततः परम्  आफू रूप लाई 
आत्मानम् च  व्यापक कर्मन्द्रियहरूद्वारा प्रकाशित गर्ने 

आत्मारूप वा  अथवा चक्षुः  आंखालाई प्रकाशित 
यं  जुन परमात्मालाई गिरा  शब्दहरुद्रारा गर्न सक्देन 

गोभिः  श्रोत्र आदि वे  निश्चय नै 


वाक्यार्थ जसरी घटपटादि रूपहरूले आपफूलाई प्रकाशित गर्ने चक्षु इन्द्रियलाई प्रकाशित गर्न 
सक्देनन् त्यसै गरी स्थावरजङ्गम सबैका अन्तःकरणमा विराजमान परमात्मालाई प्राणीहरूले 
ज्ञानेन्द्रिय, मन, चित्त, कर्मेन्द्रिय, शब्दात्मक शास्त्र आदि साधनहरूले देख्न, जानन वा प्राप्त गर्न 
सक्देनन् । 


विवरण पृथ्वी, जल आदि सबै दृश्य पदार्थहरूभित्र एउटे चेतन तत्त्व बसेको छ । यही चेतन 
ततत्वले ने सम्पूर्ण पदार्थहरूलाई नियमित एवं व्यवस्थित गर्दछ । बृहदारण्यकोपनिषद् ३७मा 
याज्ञवल्क्यले आरुणिलाई उपदेश गर्दै पदार्थहरूले आपूभित्र बस्ने चेतन तत्त्वलाई चिन्न वा जान्न 
सक्देनन् भन्नुभएको छ । यहो पनि मनसा अर्थात् मनले र गोभिः अर्थात् वाणी आदि इन्द्रियहरूले 
पनि आत्मालाई जानन सक्दैनन् भनी बताद्रएको छ। पराञ्चि खानि व्यतृणत् स्वयम्भूः 
कठोपनिषनद्, २११ अर्थात् इन्द्रियहरू बाहिरी विषयहरूलाई मात्र जान्न॒सक्दछन् तर 
आत्मतत्त्व चाहं अन्तर्हृदि अर्थात् हृदयभित्र प्रकट हुन्छ । यदि शास्त्रोपदेश र आचार्योपदेशले शुद्ध 
भएको मन छ भने त्यसले आत्मालाई जान्न सक्छ । तर त्यो पनि संसारका पदार्थहरूलाई जाने 
जानने होडइन। संसारका पदार्थहरूलाई इदम् अर्थात् यो यस्तो हो भनेर जानन सकिन्छ भने 
आत्मालाई अहम्रूपले जानन सकिन्छ । त्यसैले यहाँ आत्मा मनको विषय पनि होइन भनिएको 
हो । श्लोकमा आएको आकृति पदले रूप, रस आदिलाई लिनुपर्वछछ । जसरी रूप, रस आदिले 
आफ्ना प्रकाशक चक्षु आदिलाई जान्न सक्दैनन् अनि आगाका छिल्काले आफनो कारण आगोलाई 
प्रकाशित गर्न सक्देनन् त्यसै गरी इन्द्रियहरूले पनि आफ्नो कारण र प्रकाशक आत्मालाई जान्न 
सक्देनन्। यसर्थ यस श्लोकमा परमात्मालाई प्राणीहरूले ज्ञानेन्द्रिय, मन, चित्त, कर्मेन्द्रिय, 
शब्दात्मक शास्त्र आदि साधनहरूले देखन, जान्न वा प्राप्त गर्न सक्देनन् भनिएको हो । 


रामालन्द्री टीका 


२९५५ 


अध्याय 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
हरेरधीरितु     
तस्यात्मतन्त्रस्य  परस्य मायाघधपतमहात्मनः। 
प्रायेण दूता इह वै मनोहराश्चरन्ति तद्रूपगुणस्वभावा  ॥ १७ ॥ 
पदढार्थ र  परमपुरुष महात्मा भएका 
परस्य  इन्द्रियातीत तस्य  ती लोकनायक 


हरेः  भगवान् नारायणका 
दूताः  दूतहरू 
वे  निश्चयनै 


आत्मतन्त्रस्य  सर्वस्वतन्त्र 
अधीरितुः  सबै प्राणीहरूका 
शासक 


मनोहराः  मनलाई आकर्षित गर्ने 
प्रायेण  प्रायः 

इह  यस जगत्मा 

चरन्ति  विचरण गर्दछछन् 


मायाधिपतेः  त्रिगुणात्मिका 
मायाका अधिपति 


तद्रूपगुणस्वभावाः  भगवानूकै 
जस्तो रूप, गुण र स्वभाव 





वाक्यार्थ परमात्मा सर्वस्वतन्त्र र सबे प्राणीहरूका शासक हनुहुन्छ । त्रिगुणात्मिका मायाका 
अधिपति, इन्द्रियातीत परमपुरुष परमात्माका दूतहरू परमात्मा रँ चतुर्भुजादि रूप, प्रभावादि 
विशिष्ट गुण र भक्तवात्सल्य आदि स्वभाव भएका छन्। भगवान् ॐ मनोहर व्यक्तित्व र शारीरिक 
संरचना भएका ती देवदूतहरू यस जगत्मा प्रायः इूलिरहन्छन् । 

अ  ९ 


भूतानि विष्णोः सुरपूजितानि दुदंशलिद्खानि महाद्भुतानि । 
रक्षन्ति तद्भक्तिमतः परेभ्यो मत्तङ्च मत्यांनथ सवंतर्च ॥ १८॥ 


पदार्थ दुर्लभ भएका आदिबाट 
अथ यी विष्णोः  विष्णुका मत्तः च  म यमराजबाट र 


सवंतः च  सबै विपत्तिहरूबाट 
पनि सर्धं 
रक्षन्ति  र्ना गर्दछछन् 


सुरपूजितानि  देवताहरुूद्वारा पनिभूतानि  दूतहरूले 

पूजा गरिएका तदुभक्तिमतः  भगवान् 
महादुभ॒तानि  अलौकिक विष्णुका भक्तिमान् 

आश्चर्यप्रद रूप भएका मत्यान्  मनुष्य प्राणीहरू लाई 
दुदंशलिङ्गानि  स्वरूप दर्शन परेभ्यः  काल, कर्म, शत्र 
ताक्यार्थ भगवान्का दूतहरू देवताहरुद्रारा पनि पूजित छन्। उनीहरूको रूप अलौकिक र 
आश्चर्यप्रद भएका हुनाले उनीहरूको स्वरूप दर्शन अत्यन्त दुर्लभ छ । ती विष्णुदूतहरूले भगवान् 
विष्णुका भक्तहरूलाई खराब काल परिस्थिति, खराब कर्म, शत्रु रम यमराजबाट तथा 
सम्पूर्ण विपत्तिहरूबाट समेत रक्षा गर्दछन् । 


धर्मं  ्षाद्भगवत्मरणीतं नर,  भ अजि 

घम ठु सा्ञाद्भगवत न व वटुक्रशषया नाप द्वाः । 

न सिद्धमुख्या असुरा मनुष्याः कुतश्च विद्याधरचारणादयः ॥ १९॥ 
वि  निश्चयनै 





पदार्थ साक्षाद्भगवत्प्रणीतं  साक्षात् 


रामालन्द्री टीका 


२९५६ 


षष्ठ स्कन्ध 


भगवान्ले रचना गर्नुभएको 


धर्मं तु  धर्मलाई त 


श्रीमद्भागवत 


न  जानन सकेनन् 
सिद्धमुख्याः  श्रेष्ठश्रेष्ठ 


अध्याय 


मनुष्याः  मनुष्यहरूले 
विद्याधरचारणादयः  विद्याधर र 


सिद्धहरूले पनि 
न  जानन सकेनन् भने 


चारण आदिले त 
कुतः च  कसरी जान्न सक्दछछछन् 


ऋषयः  सत्त्वगुणी ऋषिहरूले 
न विदुः  जानन सकेनन् 
देवाः  देवताहरूले असुराः  रजोगुणयुक्त 
अपि  पनि असुरहरूले 
ताक्यार्थ स्वयं भगवान्ले धर्मको अनुशासन बनाउनुभयो । त्यो धर्मानुशासनलाई सत्त्वगुण 
ऋषिगण, देवता र ्रेष्ठश्रेष्ठ सिद्धगणहरूले त॒जान्न सकेनन् भने रजोगुणी असुर, मनुष्य, 
विद्याधर र चारण आदिले कसरी जानन सक्दछन् ? 
स्वयम्भूनांरदः शम्भुः कुमारः कपिलो मनुः । 
४ जनको ४ भीष्मो   ९ 
व्रह्यद् जनक भीष्मो बाख्वयास्ाकवयम् ॥ २० ॥ 
रो विजानीमो ४ घर्म  ५ 
द्वादशेते विजानीमो धमं भागवतं भराः। 


गुह्यं विशुद्धं दुर्बोधं य॑ ज्ञात्वामृतमदनुते ॥ २९॥ 








पढार्थ   जनक विशुद्धं  परम पवित्र 

भरः  हे दूतहरू भीष्मः  भीष्मपितामह गुह्यं  रहस्यमय र 

स्वयम्भूः  ब्रह्मा बलिः  बलि दुर्बोधं  बुरुन कठिन 

नारदः  देवर्षिं नारद वेयासकिः  व्यासपुत्र शुकदेव धर्म  भागवत धर्मलाई 

शम्भुः  शिव वयम्  म धर्मराज विजानीमः  जान्दछछौँ 

कुमारः  सनत्कुमार एते  यी यं  जुन भागवत धर्मलाई 
कपिलः  महर्षि कपिल दादश  बाह जना हामीहरू ज्ञात्वा  जानेर 

मनुः  स्वायम्भुव मनु भागवतं  भगवान्ले उपदेश।अमृतम्  मोक्षरूप भगवान्लाई 
प्रहादः  प्रह्लाद गर्नुभएको अ्नुते  प्राप्त गर्न सकिन्छ 


ताक्यार्थ हे दूतहरू ! यो परमपावन भागवतधर्मलाई ब्रह्मा, देवर्षिं नारद, शिव, सनत्कुमार, 
महर्षिं कपिल, स्वायम्भुव मनु, प्रह्लाद, राजर्षिं जनक, भीष्मपितामह, बलि, व्यासपुत्र शुकदेव रम 
धर्मराज हामी बाह जनाले मात्र जान्दचछछं। जसले यो धर्मलाई जान्दछ उसले 
भगवत्तत्वसाक्षात्कार रूप मोक्षस्वरूपलाई प्राप्त गर्व॑छ । यसर्थ भगवानूदरारा प्रतिपादित भागवत धर्म 
परमपवित्र, रहस्यमय र॒जोकोहीले बुज्न कठिन छ। 


एतावानेव लोकेऽस्मिन् पुंसां घमः परः स्मृतः। 
भक्तियोगो भगवति तन्नामग्रहणादिभिः॥ २२॥ 
भगवति  भगवान् नारायणमा तन्नामग्रहणादिमिः  भगवान्को 


रामालन्द्री टीका 


पदार्थ 


२९५७ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 
नाम लिनु आदि साधनद्रारा लोके  संसारमा घमः  धर्म 

भक्तियोगः  भक्ति गरोस् पुंसां  मनुष्यहरूको एतावान् एव  यत्ति नै हो भनेर 
अस्मिन्  यस परः  सर्वोत्कष्ट स्मृतः  बताइएको छ 


ताक्यार्थ संसारमा मनुष्यहरूको सबैभन्दा महान् धर्म भनेको भगवान्को नामसङ़ीर्तन आदि 
साधनहरूको अवलम्बन गरेर भगवानूमा प्रेम वा भक्ति गर्नुनैहो। 


नामोच्चारणमाहात्म्यं हरेः परयत पुत्रकाः । 
अजामिलोऽपि येनैव मृत्युपाशादसुच्यत ॥ २३॥ 


पदार्थ परयत  हेर 

पुत्रकाः  हे दूतहरू येन  आपनो पुत्रलाई लक्षित 
हरेः  भगवान् श्रीहरिको गरी उच्चारण गरिएको जुन 
नामोच्चारणमाहात्म्यं  भगवन्नामद्रारा 

नामसड़ीर्तनको महत्व एव  नै 


अजामिलः  अजामिल 

अपि  पनि 

मृत्युपाशात्  संसारबन्धनबाट 
अमुच्यत  मुक्त भयो 





ताक्यार्थ हे दूतहरू ! भगवान् श्रीहरिको नामसङ़ीर्तनको माहात्म्य हेर, अजामिल जस्त 
महापापी पनि आनो पुत्रलाई लक्षित गरी उच्चारण गरिएको भगवन्नामद्वारा पनि संसारबन्धन वा 


यमपाशबाट मुक्त भयो । 
एतावतामघनि्हरणाय पुंसां 
सङीतनं भगवतो गुणकमंनाम्नाम् । 
विक्रय पुत्रमघवान् यदजामिलोऽपि 


नारायणेति म्रियमाण इयाय मुक्तिम् ॥ २४॥ 


पढार्थ अघनिहरणाय  पापक्षयका 
भगवतः  भगवान्का लागि 

गुणकम॑नाम्नाम्  गुण र अलम्  पर्याप्त छ 
कर्मसम्बन्धी नामहरूको यत्  किनभने 

सङ़ीतंनं  उच्चारण नारायण इति  नारायण यो 
एतावता  यति नै पनि नाम 


पुंसां  मानिसहरूको पुत्रम्  छोरालाई लक्षित गरी 





विक्रुर्य  कराएर 
त्रियमाणः  मर्ब लागेको 
अघवान्  पापी अपवित्र 
अजामिकः  अजामिलले 
अपि  पनि 

मुक्तिम्  मुक्ति 

इयाय  प्राप्त गयो 


ताक्यार्थ भगवान्का गुणसम्बन्धी भक्तवत्सल आदि, कर्मसम्बन्धी मधुसूदन आदि वा 
जन्मसम्बन्धी वासुदेव इत्यादि विभिन्न नामहरूको सङ़ीर्तन नै मानिसहरूको पापनाश गर्न समर्थ छ 
किनभने आत्तिएको वेला छोरालाई बोलाउन नारायण भनी कराएर भगवान्को नामोच्चारण गर्ने 
पापी मूत्युपीडामा छट्पटिरहेको अजामिलले पनि मुक्ति प्राप्त गय्यो भने स्वस्थ अवस्थामा नै 


रामालन्द्री टीका 


२९५८ 
षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 


श्रद्धापूर्वक भगवान्को नाम लिने व्यक्तिले त मोक्ष प्राप्त नगर्ने कुरे भएन। 

विवरण भगवान्लाई ने पुकार्नका लागि नभएर छोरा, नाति वा अरू कुनै व्यक्तिलाई 
बोलाउनका लागि भगवान्को नाम लिनुलाई नामाभास भनिन्छ। अजामिलले भगवानूको 
नामसङ़ीर्तन गरेको होइन, उसले छोरालाई बोलाउनका लागि नारायण नामको प्रयोग गरेको 
थियो । अर्को कुरा ऊ अत्यन्त दुराचारी थियो र मरणासन्न अवस्था भएकाले उसको चित्त पनि 
स्थिर थिएन। यस्तो हँदाहदे पनि उसले छोरालाई बोलाँदा नारायण उच्चारण ग्नलि उसलाई 
सारूप्य मुक्ति मिल्यो, पापनाश मात्रको के कुरा? यसर्थ भगवान्का नामहरूको सङ़ीर्तनबाट 
पापनाश हनुका साथे मूक्ति पनि प्राप्त हुन्छ । 


 य   महाजनो  
प्रायेण वेद तदिदं न ऽयं 
देव्या विमोहितमतिबंत माययालम् । 


त्रय्यां जडीकृतमतिमंधुपुष्पितायां 

वैतानिके महति कर्मणि युज्यमानः ॥ २५॥ 
पदार्थ टु अयं  यो वेद आदि शास्र 
बत  दुःखको कुरा त्रय्यां  वेदवाणीमा जान्ने 
देव्या  देवी जडीकृतमतिः  बुद्धि जड महाजनः  विद्रान्ले पनि 
मायया  मायाद्रारा बनादएको व्यक्ति तत् इदं  त्यस्तो यो भगवान्को 
अलम्  पूर्णतया वैतानिके  वेदमा उल्लिखित नामको महत्त्व 
विमोहितमतिः  बुद्धि मोहित भईमहति  ठुला दुला प्रायेण  धैरैनसो 
मघुपुष्पितायां  मधुर फलको कर्मणि  यज्ञ आदि कर्ममा नवेद  जान्दैनन् 
वर्णन गर्ने अर्थवाद वाक्यद्रारा युज्यमानः  युक्त भएको 





ताक्यार्थ वेद आदि शास्त्र जानने ठुलाढुला विद्वानूहरू पनि भगवान्को नामोच्चारणद्वारा 
सजिलैसंग मूक्ति प्राप्त गर्न सकिने रहस्यलाई बुम्देनन्। किनभने भगवान्को मायाद्रारा उनीहरूको 
बुद्धि मोहित भएको छ, त्यसैले उनीहरूको बुद्धि मिटोमिठो स्वर्गादि फलको वर्णन गर्ने 
अर्थवादमूलक वेदवाक्यहरूमा अल्ख्एको हुन्छ र उनीहरू वेदोक्त टठुलाटुला यज्ञ यागादिमा मात्र 
प्रवृत्त हृन्छन् । 

एवं विमृर्य सुधियो भगवत्यनन्ते 


सवांत्मना विदधते खलु भावयोगम् । 


 ९ दण्डमर्हन्त्यथ यद्यमीषां 
तेमेन न्त्यथ यद्यमीषां 
स्यात् पातक तदपि हन्त्युरुगायवादः ॥ २६ ॥ 
पदार्थ एवं  यसप्रकार विमृर्य  विचार गरेर 


रामालन्द्री टीका 


षष्ठ स्कन्ध 


सुधियः  विद्रानूहरूले 


श्रीमद्भागवत 


ते  ती नामसङड़ीर्वन गर्न भक्तहरू 


२९५९ 


अध्याय 


पातकं  पाप 


खलु  निश्चय नै मे  मेरो यमराजको 
सवांत्मना  चित्त एकाग्र बनाएरदण्डम्  दण्ड 

अनन्ते  अनन्त गुणशाली न अहैन्ति  पाडदैनन् 

भगवति  भगवान्मा अथ  कदाचित् 

भावयोगम्  परमप्रमपूर्वक यदि  यदि 

गरिने नामकीर्वन आदि भक्ति अमीषां  नामसङ़ीर्वन गर्ने यी 
विदधते  गर्दछन् भने मानिसहरूबाट पनि प्रमादवश 
वाक्यार्थ यसप्रकार विद्वान् मानिसहरू विचारपूर्वक एकाग्र चित्तद्रारा अनन्तगुणशाली भगवानूमा 
परमप्रमका साथमा नामसङ़गीर्तन आदि भक्ति गर्दछछन् । त्यस्ता भक्तहरू मेले दिने दण्डको भागी हुन 
सक्देनन् । त्यस्ता भगवन्नामस ड़ीर्तन गर्ने भक्तहरूबाट कदाचित् दुकिकिएर पाप भद्हालेछ भने पनि 
त्यो पापलाई अपार माहात्म्य भएको भगवन्नामकीर्तनले सजिलै नष्ट गरिदिन्छ । 


ते देवसिद्धपरिगीतपवित्रगाथा 

ये साधवः समदृशो भगवत्प्रपन्नाः । 
तान्नोपसीदत हरेगदयाभिगुप्तान् 

नैषां वयं न च वयः प्रभवाम दण्डे ॥ २७॥ 


स्यात्  भयो भने 

तत् अपि  त्यो पापलाई पनि 
उरुगायवादः  अपार महिमा 
भएका भगवान्का नामकीर्तनले 
हन्ति  सहजै नष्ट गरिदिन्छ 





पदार्थ तेवती एषां  यी भक्तहरूको 
ये  जो भक्तहरू साधवः  भक्तहरू दण्डे  दण्डका लागि 


वयं  हामी ब्रह्मा आदि 
देवताहरू 

न प्रभवामः  समर्थ छैन 
वयः च  स्वयं काल पनि 
न  समर्थेन 


हरेः  भगवान् श्रीहरिको 
गदया  गदाद्रारा 


समदुशः  समदर्शी छन् 
भगवत्प्रपन्नाः  भगवान्को 
शरणमा गएका छन् र अभिगुप्तान्  रक्ना गरिएका 
देवसिद्धपरिगीतपवित्रगाथाः  तान्  ती भगवद्भक्तहरूलाई 
जसको पवित्र जीवन चरित्रलाई लिन 

देवता र सिद्धगणले पनि स्तुति न उपसीदत  तिमीहरू कटहिल्यै 
गर्दछन् नजानू किनभने 

ताक्यार्थ भगवान्को शरणमा प्राप्त भएका समदर्शी भक्तहरूको पवित्र जीवनचरित्रको स्तुति 
वर्णन देवता र सिद्धगणहरूले पनि गरिरहेका हृन्छन् । ती भक्तहरूलाई भगवान्ले आफ्नो गदाद्रारा 
सर्वदा रक्ना गरिरहनुभएको हुन्छ । तिमीहरू त्यस्ता भक्तहरूलाई लिन उनीहरूको नजिकमा कटहिल्यै 
नजानू। तिनीहरूलाई दण्ड दिन म लगायत ब्रह्मा आदि देवताहरूमा पनि सामर्थ्य छैन । स्वयं 
काल पनि भक्तहरूलाई दण्ड दिन समर्थ छैन। 

विवरण ईश्वरका अनेक रूपहरू छन्। यी रूपहरूको भिन्नभिन्न विधिले उपासना गर्ने अनेक 
मतहरू पनि चलेका छन्। परमात्माको रहस्यलाई नबुरी भेदबुद्धिले उपासना गर्न भ्रान्त व्यक्तिहरू 


रामालन्द्री टीका 





२९६० 
षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 


आफनो दीक्षाचिह लिदसकेपछछि पापै गरे पनि आपरूलाई यमराजले दण्ड दिन नसक्ने बता्ंछन् तर 
भगवान्को चह या दीक्षा लिंदेमा यमदण्ड नपाइने होदन । यमराजले दुन सक्दैनन्, नरक जानै 
पर्देन भन्ने यी जस्ता अनेकौँ शास्त्रवाक्यहरूको तात्पर्य के हो भने जो शुद्ध मनले भगवान्को भक्त 
हुन्छ, ऊ स्वतः पापरहित र मुक्त हृन्छ । भक्तिको आडमा पापबाट बच्न सकिन्छ भन्ने भ्रम राख्नु 
आफलाई धोका दिनु हो। पापै गरे पनि नरक जान पर्देन भन्ने वचनले कलियुगमा असंयमी 
व्यक्तिहरू नामजपको आडमा सबे पाप छल्न प्रवृत्त हून सक्छन्। तर यस किसिमको नामजपबाट 
पापनाश हुन सक्दैन। यस्तो स्थितिलाई नामापराध मानिन्छ। नामापराध गर्नेले नामी परमात्माके 
अपराध गर्दछ । त्यसबाट खन् सड़ट आद्पर्दछ । 


तानानयध्वमसतो विमुखान् मुकुन्द 
पादारविन्दमकरन्द्रसाद्जखरम् । 
निष्किञ्चनैः परमहंसकुठे रसन्ञे 
युष्टाद् गृहे निरयवत्म॑नि बद्धतृष्णान् ॥ २८॥ 





पढार्थ जुष्टात्  सेवा गरिएका गृहे  घरव्यवहारमा 
निष्किञ्चनेः  कुने पनि भौतिक मुकुन्दपादारविन्दमकरन्दरसात्  बद्धतृष्णान्  तृष्णाले बांधिएका 
सम्पत्ति नभएका भगवान्का चरणकमलको असतः  दुष्ट 

रसने 
  भगवत्तत्वको भजनरूप मधुर रसबाट तान्  ती भगवान्को भजन 
आनन्दलाई बुम्ने विमुखान्  विमुख भएका नगर्ने मानिसहरूलाई 
परमहंसकुेः  परमहंस अजस्रम्  सैं आनयध्वम्  ल्याउने गर 
विवेकी हरूको समूहले निरयवर्त्मनि  नरकको मार्गरूप 


ताक्यार्थ घरबार आदि भौतिक धनसम्पत्ति त्यागेका र आसक्तिरहित भएका परमहंसहरू 
भगवन्नामको दिव्य आनन्दलाई बु्दछन्। उनीहरू भगवान् नारायणको चरणारविन्दको 
भजनादिरूप मधुर रसास्वादन गर्दछन् तर जो मानिस त्यो मधुर रसबाट विमुख भई नरक जाने 
बाटोजस्तो घरव्यवहार आदि लौकिक उन्नतिको तुष्णामा सध बांधिएको हृन्छ र भगवान्को 
भजन, सेवा आदि गर्दन त्यस्ता दुष्ट मानिसहरूलाई दण्ड दिन तिमीहरू यहाँ ल्याउने गर । 


जिहया न वक्ति भगवद्गुणनामधेयं 
चेतरच न स्मरति तच्चरणारविन्दम् । 
कृष्णाय नो नमति यच्छिर एकदापि 
तानानयध्वमसतो ऽकृतविष्णुकृत्यान् ॥ २९॥ 
पढर्थ जिह्या  जसको जिभ्रोले एकदा अपि  एक दिन पनि 


रामालन्द्री टीका 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


२९६९१ 


भगवद्गुणनामधेयं  भगवान्का न स्मरति  किल्यै सम्कदेन 


यच्छिरः  जसको शिर 

न वक्ति  उच्चारण गर्दैन कृष्णाय  भगवान् श्रीकृष्णका 
चेतः च  मनले पनि निम्ति 

तच्चरणारविन्दम्  भगवान्को नो नमति  दुक्दैन 


नाम र गुणहरूको 


अध्याय ३ 
विष्णुका प्रति गर्नुपर्ने भजन 
आदि कर्तव्य नगर्ने 
तान्  त्यस्ता 


असतः  दुष्टहरूलाई 
आनयध्वम्  ल्याउने गर 





चरणकमललाई अकृतविष्णुकृत्यान्  भगवान् 
ताक्यार्थ जसको जिभ्रोले एक दिन पनि भगवान्को नाम र गुणहरूको उच्चारण गर्दैन, मनले 
भगवान्को चरणकमलको स्मरण कहिल्यै गरेको छैन, जसको शिर कहिल्यै पनि भगवान् 
श्रीकृष्णको चरणमा दुकेको छैन त्यस्ता भगवान्प्रति गर्नुपर्ने भजन आदि कर्तव्यहरूबाट विमुख 
दुष्टहरूलाई दण्ड दिन नरकमा ल्याउने गर । 


तत् क्षम्यतां स भगवान् पुरुषः पुराणो 
नारायणः स्वपुरुषेयंद्सत्कृतं नः। 
स्वानामहो न विदुषां रचिताञ्जलीनां 
क्षान्तिगरीयसि नमः पुरुषाय भूम्ने ॥ २०॥ 





पदार्थ नमस्कार गरिरहने क्षम्यतां  क्षमा गर्नुहोस् 

नः  मेरा स्वानाम्  मेरा दूतहरूको र॒ अहो  निश्चय नै 

स्वपुरुषेः  दूतहरुद्रारा नः  मेरो पनि गरीयसि  अत्यन्त महिमाशाली 
यत्  जुन भगवानूका पार्षदको तत्  त्यो अपराधलाई परमात्मामा 

असत्  अन्याय अपराध पुराणः  सनातन क्षान्तिः  क्षमा नै उपयुक्त गुण 
कृतं  गरियो पुरुषः  महापुरुष हन्छ, त्यसैले 

न विदुषां  भगवान्को माहात्म्य सः  ती भक्तवत्सल भूम्ने  सर्वव्यापक 

नजाने भगवान्  भगवान् पुरुषाय  परमपुरुष भगवान्लाई 
रचिताञ्जलीनां  भगवान्लाई नारायणः  नारायणले नमः  नमस्कार छ 


ताक्यार्थ मेरा दूतहरूले भगवान्का पार्षदहरूप्रति ठुलो अपराध गरे। यो मबाट भएको अपराध 
हो । भगवान् विष्णुप्रति सर्वदा नतमस्तक भएका तर उहाँको माहात्म्यलाई नजान्ने मेरा दूतहरूबाट 
र स्वयं मबाट पनि हुनगएको त्यो अपराधलाई सनातन भक्तवत्सल महापुरुष भगवान् नारायणले 
अवश्य क्षमा गर्नृहुनेछ किनभने अनन्त महिमाशाली भगवान्को क्षमा गर्नु उचित गुणहो। म 
त्यस्ता परमपुरुष सर्वव्यापक भगवान्लाई नमस्कार गर्ह 

तस्मात् सङ्कीतनं विष्णोजंगन्मङ्गलमंहसाम् । 


महतामपि कोरव्य विद्धयेकान्तिकनिष्कृतिम् ॥ ३९ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


२९६२ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 
पदार्थ जगन्मङ्गलम्  प्राणीहरूका एकान्तिकनिष्कृतिम्  समूल 
कोरव्य  हे परीक्षित् लागि पुरुषार्थप्रदायक र प्रायश्चित्त हो भनेर 

तस्मात्  त्यसैले महताम्  अत्यन्त इलाटुला विद्धि  जाननुहोस् 


विष्णोः  भगवान् विष्णुको अंहसाम् अपि  पापहरूको 
सङ्कीतनं  नामसङ़ीर्तन नै पनि 

ताक्यार्थ हे महाराज परीक्षित् ! यसप्रकार यमराजको भनाइबाट पनि के कुरा बुगनुहोस् भने 
भगवान् विष्णुको नामसङ्गीर्तनबाट पुरुषार्थ प्राप्ति र ठुलादटुला पापहरूको पनि सजिलै समूल 
प्रायश्चित्त हुन्छ । 


शुण्वतां गृणतां वीयांण्युदामानि हरेमुहुः । 

यथा सुजातया भक्त्या शुद्धयेन्नात्मा बतादिमिः॥ ३२॥ 
पढार्थ गृणतां  नामसङ़ीर्वन गर्न रुद्धयेत्  शुद्ध हन्छ त्यसरी 
मुहुः  बारम्बार मनुष्यहरूका लागि व्रतादिभिः  कृच्छरचान्द्रायण 
हरेः  भगवान् नारायणको सुजातया  सजिलैसंग भएको आदि प्रायश्चित्तहरूद्रारा 
उदामानि  पापनाश गर्न सक्षम भक्त्या  पवित्र भक्तिद्रारा न  शुद्ध हुन सक्दैन 
वीयोणि  ओजस्वी चरित्रहरू यथा  जसरी 
शुण्वतां  सुन्ने आत्मा  अन्तःकरण 
ताक्यार्थ पाप नाश गर्न सक्षम भगवान्का ओजस्वी चरित्रहरूको श्रवण र सङ़ीर्तन गर्दा जुन 


मानिसको हृदयमा पवित्र भक्ति अनायास उत्पन्न भई जति सजिलै उसको अन्तःकरण शुद्ध हुन्छ 
त्यसरी कृच्छचान्द्रायण आदि प्रायश्चित्तहरूद्वारा हुन सक्दैन । 


कृष्णाङ्धिपद्ूममघुलिण् न पुनविसृष्ट 
मायागुणेषु रमते वृजिनावहेषु । 
अन्यस्तु कामहत आत्मरजः प्रमारषटु 
मीहेत कमं यत एव रजः पुनः स्यात् ॥ ३२॥ 











पढार्थ कार्य विषयहरूमा प्रमाष्टुम्  शुद्ध गराउन 
कृष्णाङ्प्रिपद्ममधुलिट्  पुनः  फेरि कमं एव  प्रायश्चित्तरूप कर्म नै 
भगवान् श्रीकृष्णको न रमते  रमाडदेन ईहेत  गर्न चाहन्छ 
चरणकमलको सेवा गर्दा हुने अन्यः तु  अरू मानिस त॒ यतः  जुन कर्मबाट 
आनन्दलाई जानने व्यक्ति कामहतः  कामवासना पुनः  फेरि 

वृजिनावहेषु  दुःख दिनेवाला आदिबाट मोहित भई रजः  पाप 

विसृष्टमायागुणेषु  मायाका आत्मरजः  मनभित्रको पापलाई स्यात्  हुन्छ 


रामालन्द्री टीका 


२९६२ 
षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 


ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णको चरणकमलको भजनबाट प्राप्त हुने आनन्दको स्वाद लिने व्यक्ति 
एकपटक पटहिल्ये त्यागिसकेका मायाका कार्यभूत दुःखप्रद विषयहरूमा फेरि कटिल्ये पनि 
रमाठँदेन तर भगवद्भक्तिरसलाई नजान्ने मानिस चाह मायाका कार्य कामवासना आदिद्रारा 
मोहित भई मनभित्रका पापलाई शुद्ध गराउन प्रायश्चित्तनिमित्तक कर्महरू नै गर्न चाहन्छ । यसरी 
गरिएका कर्मबाट वासना मेटिँन र फेरि पाप भद्रहन्छ । 


इत्थं स्वभतुंगदितं भगवन्महित्वं 

संस्मृत्य विस्मितधियो यमकिडरास्ते । 
नैवाच्युताश्रयजनं प्रतिशङ्कमाना 

द्रष्टुं च बिभ्यति ततः प्रभृति स्म राजन् ॥ ३४॥ 





पदार्थ संस्मृत्य  सुनेर सम््एिर शङ्कमानाः  हामीलाई ने मार्छन् 
राजन्  हे महाराज परीक्षित् विस्मितधियः  आश्चर्यचकित कि भनी सशङ़्िति भएर 

इत्थं  यसप्रकार भएका ततः प्रभृति  त्यस समयदेखि 
स्वभतुंगदितं  आप्ना मालिक ति ती द्रष्टुं च  हेर्न पनि 

यमराजले बताएको यमकिङ्कराः  यमदूतहरू न एव  जाँदेनन् अपितु त्यस 
भगवन्महित्वं  भगवान्को अच्युताभ्रयजनं प्रति  भगवान्कोसमयदेखि त 

महिमालाई आश्चरयमा बस्ने भक्तप्रति बिभ्यति स्म  उराउन थाले 


ताक्यार्थ हे महाराज परीक्षित् ! आफ्ना मालिक यमराजले बताएको भगवान्को महिमा सुनेर 
त्यसको स्मरण गर्दै आश्चर्यचकित भएका यमदूतहरू भगवान्का आशित विष्णुदूतहरूले 
हामीहरूलाई नै मारने पो हुन् कि भनी सशङ्िति भए । त्यसपछि आफ्नै विनाशको आशङ़ाले 
उनीहरू भगवानूका भक्तहरूलाई हेर्न जान पनि डराउन थाले । 


इतिहासमिमं गुह्यं भगवान् कुम्भसम्भवः। 
कथयामास मलय आसीनो हरिमच॑यन् ॥ ३५॥ 





पदार्थ आसीनः  बस्नुभएका इमं  यो 

मलये  मलयपर्वतमा भगवान्  भगवान् गुह्यं  अत्यन्त गोपनीय 
हरिम्  भगवान् श्रीहरिलाई कुम्भसम्भवः  कुम्भनाट उत्पन्नइतिहासम्  इतिहास 
अचंयन्  पूजा गर्दै अगस्त्य ऋषिले कथयामास  सुनाउनुभएको हो 


ताक्यार्थ भगवान् श्रीहरिको पूजा गरेर मलयपर्वतमा बस्नुभएका कुम्भवाट उत्पन्न भगवान् 
अगस्त्य ऋषिले मलाई यो अत्यन्त गोपनीय इतिहास अजामिलको आख्यान सुनाउनुभएको हो । 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां षष्ठस्कन्धे 
५ तृतीयो ध्याय 
यमपुरुषसंवादे तृतीयोऽध्यायः ॥ ३॥ 


रामालन्द्री टीका 


२९६४ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
अथ  ध्याय 
अथ चुधाश्व्वाचः 
दक्षद्रारा भगवान्को स्तुति र भगवान्को प्रादुभवि 

राजोवाच राजा परीक्षित्ले भन्नुभयो 

देवासुरनृणां सगां नागानां मृगपक्षिणाम् । 

सामासिकस्त्वया प्रोक्तो यस्तु स्वायम्भुवेऽन्तरे ॥ १॥ 

तस्येव व्यासमिच्छामि ज्ञातुं ते भगवन् यथा । 

अनुसगं यया शक्त्या ससजं भगवान् परः ॥ २॥ 
पढार्थ यःतु  जुन परः  गुणातीत 
भगवन्  हे मुनि सामासिकः  सडक्षिप्त भगवान्  परमात्माले 
त्वया  हजुरले सगः  सृष्टि यथा  जुन तरिकाले 


स्वायम्भुवे  स्वायम्भुव प्रोक्तः  बताउनुभयो 
अन्तरे  मन्वन्तरमा तस्य एव  त्यही सष्टिको 
देवासुरनृणां  देव, दानव, मनुष्य व्यासम्  विस्तार 
नागानां  नाग ते  हजुरबाट 
मृगपक्षिणाम्  मृग आदि पशु र ज्ञातुं  जानन 

पक्षीहरूको इच्छामि  चाहन्छु कि 





यया  जुन 

राक्त्या  प्रकृति शक्तिट्रारा 
अनुसर्गं  पलिको सृष्टिलाई 
ससजं  सुजना गर्नुभयो 


ताक्यार्थ हे मुनि! स्वायम्भुव मन्वन्तरमा देव, दानव, मनुष्य, नाग, मृग आदि पशु र 
पक्षीहरूको सृुष्टिको वर्णन सङक्षेपमा तुतीयस्कन्धमा सुनाउनुभयो। अब म त्यही सुष्टिको 
सविस्तार वर्णन सुन्न चाहन्हुं। गुणातीत कार्यकारणातीत परमात्माले मायाशक्तिद्रारा उत्तरकालीन 


सृष्टि कसरी गर्नुभयो ? यसको बारेमा म हजुरबाट जानन चाहन्दु । 


सूत उवाच सूतजीले भन्नुभयो 
इति सम्प्ररनमाकण्यं राजर्ष॑बांदरायणिः। 


प्रतिनन्य महायोगी जगाद मुनिसत्तमाः ॥ ३॥ 


पदढार्थ सम्प्ररनम्  सुन्दर प्रश्न 
मुनिसत्तमाः  हे शौनक आदि आकण्यं  सुनेर 

ऋषिहरू महायोगी  महायोगी 

इति  यसप्रकार बादरायणिः  बादरायणका पुत्र 


राजर्षेः  राजर्षि परीक्षित्को शुकदेवजीले 





प्रतिनन्य  परीभषित्को प्रशंसा 
गर्दै 
जगाद  भन्नुभयो 


रामालन्द्री टीका 


२९६५ 
षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४ 
ताक्यार्थ हे शौनक आदि ऋषिहरू ! राजर्षिं परीभ्षितको अनुसर्गसम्बन्धी सुन्दर प्रश्न सुनेर 
महायोगी व्यासपुत्र शुकदेवजीले परीक्षित्को प्रशंसा गर्दै भन्नुभयो । 
श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
यदा प्रचेतसः पुत्रा दश प्राचीनबहिंषः। 
अन्तःसमुद्रादुन्मग्ना ददुद्युगां द्रमेवृताम् । । ४ ॥ 





पदार्थ प्रचेतसः  प्रचेतागणले रमेः  वृक्षहरूले 
प्राचीनबहिंषः  राजा यदा  जब वृताम्  ठाकिएकी 
प्राचीनबर्हिका अन्तःसमुद्रात्  समुद्रभित्रबाट गां  पृथिवीलाई 
दश पुत्राः  दश भाइ छोराहरू उन्मग्नाः  बाहिर निस्किएका ददृशुः  देखे 


ताक्यार्थ राजा प्राचीनबर्हिका प्रचेता नामका दश भाइ छोराहरू समुद्रभित्र पानीमा तपस्या गरेर 
बसेका धथिए। उनीहरू जब समुद्रबाट बाहिर निस्किए तब उनीहरूले पृथिवीलाई घना वृक्षहरूले 
दढाकिएको देखे । 

वितरण राजा प्राचीनबर्हिं वैदिक कर्मकाण्डका महान् अनुष्ठाता थिए। उनी कर्म गर्दा पशुबलि 
दिने गर्दथे। यो थाहा पाएर देवर्षि नारदले प्राचीनबर्हिलाई बलि नदिन उपदेश गरे। 
प्राचीनबर्हिलाई वेराग्य आयो । राज्य त्यागी उनी तपस्या गर्न वन गए । उनका प्रचेता आदि दश 
पुत्र समुद्रभित्र तपस्या गर्दै थिए। पिता प्राचीनबर्हिं वन गएपल्छि पृथिवीमा राज्य गर्ने राजा कोटी 
पनि नभएकाले उनका दश भाद छोराहरू समुद्रबाट बाहिर निस्किए। राजाको अभावमा कृषि 
आदि कर्म नभएकाले पृथिवी रुखेरुखले ढाकिएकी थिदन् । उनीहरूले यही देखे । 


र कुष्यमानास्ते तपोदीपितमन्यव ९ 
दम्य  कुप्यमानास्तं   
मुखतो वायुमग्निं च ससृजुस्तदिधक्षया ॥ ५॥ 


पढार्थ तपोदीपितमन्यवः  तपस्याका वायुम्  वायु र 

दरमेभ्यः  जतातते उभ्रिएका कारण खुब रिसाडै अग्निं च  आगोलाई पनि 
रुखहरूबाट तदिधक्षया  ती रुखहरूलाई ससुुः  उत्पन्न गरे 
करुध्यमानाः  रिसाएका डढाउने इच्छाले 

ते  वी प्रचेताहरू मुखतः  मुखबाट 





ताक्यार्थ पृथिवीमा जतातते उग्रिएका रुखहरू देखेर प्रचेताहरू अत्यन्त रिसाए । दीर्घकालीन 
तपोबलबाट प्राप्त तेजले ती सम्पूर्ण रुखहरूलाई उढाउनका लागि उनीहरूले मुखबाट वायु र 
अग्निलाई उत्पन्न गरे। 


रामालन्द्री टीका 


२९६६ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४ 


ताभ्यां निदंह्यमानांस्तानुपलम्य कुरूद्वह । 
राजोवाच महान् सोमो मन्युं प्ररामयन्निव ॥ ६॥ 


पदढार्थ उत्पन्न ती अग्निर वायुद्रारा सोमः  चन्द्रमाले 

कुरूदह  हे परीक्षित् निदंद्यमानान्  उदन लागेका मन्युं  प्रचेताहरूको क्रोधलाई 
तान्  ती वृक्षहरूलाई उपलभ्य  देखेर ती वृक्षका प्ररामयन् इव  शान्त गराङदे 
ताभ्यां  प्रचेताहरूको मुखबाट महान् राजा  महाराज उवाच  भने 





वाक्यार्थ हे परीक्षित् ! प्रचेताहरूको मुखबाट उत्पन्न अग्नि र वायुद्रारा उदन लागेका वृक्षहरू 
लाई देखेर ती वृक्षवनस्पतिहरूका महाराज चन्द्रमाले प्रचेताहरूको क्रोधलाई शान्त गराँदे भने । 


च  दीनम न द्रग्धुमहंथ .. 
मा दरमेभ्यो महाभागा दीनेभ्यो द्रोगधुमहंथ । 
विवधयिषवो यूयं प्रजानां पतयः स्मृताः ॥ ७ ॥ 





पदार्थ ्रोग्धुम्  द्रोह क्रोध गर्न यूयं  तपारईहरू 
महाभागाः  हे भाग्यशाली माअहंथ  योग्य हूनुहुत् प्रजानां  प्रजाहरूका 
प्रचेताहरू तपाईहरू किनभने पतयः  पति प्रजापति 
दीनेभ्यः  दुःखी असहाय विवधयिषवः  प्रजाहरूको वृद्धि स्मृताः  ह॒नुहन्छ 
दरमेभ्यः  रुखटहरूसंग चाहने 


ताक्यार्थ हे भाग्यशाली प्रचेताहरू ! यी दुःखी वृक्षहरूसंग क्रोध नगर्नृहोस् किनभने तपारईहरू 
प्रजाहरूको वृद्धि गर्न चाहने प्रजापति हुनुहुन्छ । 


अहो प्रजापतिपतिभभ॑गवान् हरिरव्ययः। 


    ५, 


वनस्पतीनोषधीर्च सस्जोजमिषं विभुः ॥ ८ ॥ 





पढार्थ भगवान्  भगवान् फल आदि र 

अहो  अहो हरिः  श्रीहरिले इषं च  ओषधिबाट निष्पन्न 
प्रजापतिपतिः  प्रजापतिका पतिवनस्पतीन्  वनस्पति धान, जौ, गहं आदि पनि 
अन्ययः  अविनाशी ओषधीः  ओषधि प्रजालाई खुवाडनका लागि 
विभुः  सर्वव्यापक ऊर्जम्  वृक्षबाट उत्पन हने ससजं  सृष्टि गर्नुभयो 


ताक्यार्थ अहो ! प्रजापतिका पनि पति अविनाशी सर्वव्यापक भगवान् श्रीहरिले प्रजालाई 
खुवाडनका लागि वनस्पति, ओषधिहरू, वनस्पतिनिष्पन्न फलादि र ओौषधिनिष्पन्न धान, जौ, गहं 
आदिको सृष्टि गर्नुभएको हो । 


अन्नं चराणामचरा ह्यपदः पादचारिणाम् । 
अहस्ता हस्तयुक्तानां द्विपदां च चतुष्पदः ॥ ९॥ 


रामालन्द्री टीका 


९९० 





षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४ 
पदार्थ गाई, भँसी आदिको लागि मृग आदि भक्ष्य हुन् र 
चराणाम्  चर उडने अपदः  खुरा नभएका द्विपदां च  दुई खुदा भएका 
पक्षीहरू को लागि घांसहरू भक्ष्य हुन् मनुष्य आदिका लागि 

अचराः  अचल फलफूल हि  निश्चय नै चतुष्पद्ः  चार खुरा भएका 
आदि हस्तयुक्तानां  हात भएका गोरु आदिद्रारा जोतेर पैदा हुने 
अन्नं  भक्ष्य हुन् बाघ आदिको लागि धान, जौ, गह आदि भक्ष्य हन् 
पादचारिणाम्  खुट्राले हिंडने अहस्ताः  हात नभएका 


ताक्यार्थ पखेटाले उडनेहरूको लागि अचर फलफूल आदि भक्ष्य हुन्। खुदराले हिंडने गाई, 
भँसी आदि प्राणीको लागि खुदा नभएका तरण, घाँस आदि भक्ष्य हन् । हात भएका बाघ आदिको 
लागि हात नभएका मृग आदि भक्ष्य हुन् । दई खुदा भएका मनुष्य आदिको लागि चारखुटटरे गोर 
आदिद्रारा जोतेर पैदा हुने धान, जौ, गहूं आदि भक्ष्य हुन्। 


यूयं च पित्रान्वादिष्टा देवदेवेन चानघाः । 
प्रजासगांय हि कथं वृक्षान् निदृग्धुमहंथ ॥ १०॥ 


वृक्षान्  रुखहरूलाई 
निदंग्धुम्  उढाउन 
कथं  कसरी 

अहंथ  सक्नुहुन्छ 


पदार्थ देवता भगवानुद्रारा पनि 
अनघाः  हे निष्पाप प्रचेताहरू पप्रजासगांय  प्रजाहरूको 

हि  निश्चय नै सृष्टिका लागि 

पित्रा  पिता प्राचीनबर्हिदरारा र यूयं च  तपाईहरू 

देवदेवे अन्वादिष्टाः  आदिष्ट हुनुहुन्छ 





देवद्वेन च  देवताका पनि 


ताक्यार्थ हे निष्पाप प्रचेताहरू ! पिता प्राचीनबर्हिले र देवाधिदेव भगवानूले पनि तपारईहरूलाई 
प्रजाको सृष्टि गर्न आदेश दिनुभएको छ । यस्तो अवस्थामा तपार्ईहरू प्रजाहरूको जीवनको आधार 
भएका वृक्षहरूलाई कसरी उढाउन सक्नुहुन्छ ? 


आतिष्ठत सतां मार्गं कोपं यच्छत दीपितम् । 
पित्रा पितामहेनापि जुष्टं वः प्रपितामहे ॥ १ ॥ 


पदार्थ 

वः  तपार्हरू 

पित्रा  पिता बुबा 
पितामहेन  पितामह हजुरबा 
प्रपितामहैः  प्रपितामह 


बाजेद्रारा 

अपि  पनि 

सुष्टं  सेवा गरिएको 

सतां  सज्जनहरूको 

मागं  जीवरक्षण गर्ने मार्गलाई 





आतिष्ठत  अनुसरण गर्नुहोस् 
यत्  यो 

दीपितम्  जलेको बढेको 
कोपं  आप्नो क्रोधलाई 
यच्छत  शान्त गर्नुहोस् 


ताक्यार्थ तपारईहरू आफ्नो पिता, पितामह र प्रपितामहहरूद्रारा पनि सेवित सज्जनहरूको 
जीवसंरक्षण गरिने मार्गलाई अनुसरण गर्नुहोस् र आपनो बढेको क्रोधलाई शान्त गर्नुहोस् । 


रामालन्द्री टीका 


२९६८ 

षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४ 
तोकानां पितरो बन्धू दशः पक्ष्म स्तिया पतिः। 
पतिः प्रजानां भिक्षूणां गृह्यज्ञानां बुधः सुहृत् ॥ १२॥ 


पदार्थ स्त्रियाः  पत्नीको लागि बुधः  ज्ञानी व्यक्ति 

तोकानां  बालकहरूका लागि पतिः  लोग्ने बन्धु हो सुहृत्  बन्धु हो त्यसै गरी 
पितरो  मातापिता भिक्षुणां  भिक्षुहरूका लागि प्रजानां  प्रजाहरूको लागि 
बन्धू  बन्धु पालक हृन् गृही  अन्न आदि दिने गृहस्थ पतिः  मालिक राजा बन्धुहो 
दशः  आंखाका लागि बन्धुहो 

पक्ष्म  परेला बन्धु रक्षक हुन् अज्ञानां  अज्ञानीहरूका लागि 





ताक्यार्थ जसरी बालकहरूका लागि मातापिता, ओंँखाका लागि परेला, पत्नीको लागि पति, 
भिक्षुहरूका लागि गृहस्थ व्यक्ति र अज्ञानीका लागि ज्ञानी रक्षक हुन्छ त्यसै गरी प्रजाहरूको 
लागि राजा नै रक्षक वा पालक बन्धु हृन्छ। 


न हरिरीश्वर 
अन्तदेहेषु भूतानामात्मास्ते हरिरीरवरः। 


च  र 


स्वं तद्धिष्ण्यमीक्षध्वमेवं वस्तोषितो ह्यसो ॥ १३॥ 





पढार्थ हरिः  भगवान् श्रीहरि हि  निश्चय नै 

भूतानाम्  सम्पूर्ण प्राणीहरूको आस्ते  रहनुभएको छ एवं  यसरी सर्वत्र भगवदबुद्धि 
देहेषु  शरीरमा सवं  सम्पूर्ण स्थावरजङ्गम रूप गरेपछ्ि 

अन्तः  भित्र हृदयमा विश्वमा असो  ती घटघटवासी भगवान् 
आत्मा  आत्मरूपले तद्िष्ण्यम्  भगवद्बुद्धि गरी वः  तपारईहरूदेखि 

ईङवरः  सर्वशक्तिमान् ईक्षध्वम्  ठैर्नृहोस् तोषितः  प्रसन्न हुनुहुनेछ 


ताक्यार्थ सम्पूर्ण प्राणीहरूको शरीरभित्र हृदयमा सर्वशक्तिमान् सर्वान्तर्यामी भगवान् श्रीहरिले 
निवास गर्नुभएको छ । त्यसैले तपाईहरू स्थावरजङ्गमात्मक संसारलाई भगवदबुदधिले हेर्नुहोस् । 
यसरी हेनलि निश्चय नै तपाईहरूसंग घटघटवासी भगवान् प्रसन्न हूनुहुने। 


यः समुत्पतितं देह आकारान्मन्युमुल्बणम् । 
आत्मजिज्ञासया यच्छेत् स गुणानतिवतेते ॥ १ ॥ 





पढार्थ समुत्पतितं  खसेको यच्छेत्  शान्त गर्दछछ 

यः  जसले उल्बणम्  भयङ्कर सः  उसले 

देहे  शरीरमा अवस्थित मन्युम्  क्रोधलाई गुणान्  तीनै गुण सांसारिक 
आकाशात्  हृदयरूप आत्मजिज्ञासया  दुःख र यसका कारणहरू लाई 
आकाशबाट आत्मविचारद्रारा अतिवतेते  उल्लङ्घन गर्द 


रामालन्द्री टीका 


२९६९ 
षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४ 


ताक्यार्थ जसले हृदयभित्रबाट पैदा हुने भयङ्कर क्रोधलाई आत्मचिन्तनद्रारा शान्त गर्द उसले 
मात्रै सांसारिक दुःख र यसका कारणहरूलाई अतिक्रमण गर्द । 


विवरण यहाँ क्रोधलाई आकाशात् समुत्पतितं अर्थात् आकाशबाट खसेको भनी बताइएको 
छ। आकाशबाट खस्नु भन्नुको तात्पर्य हो अकस्मात् वा थाहै नपाई प्राप्त हुनु। सबै 
मानिसहरूमा हतारमा वा थाहै नपाईकन नै क्रोध उत्पन्न हुन्छ । जब रिसाउनु पर्ने कारणमाथि 
मनुष्य विचार गर्न थाल्दछ त्यसै वेला उसको रिसको अन्त्य हृन्छ किनभने मानिसहरू धेर जसो 
अरूको गल्तीले नभई आफ्नै अविवेक या घमण्डको कारणले रिसारंछन् र ॒दुःख पारंछन्। 
क्रोधका कारण नै मानिस आपफनी पत्नी, बन्धुबान्धवहरूलाई समेत दुःख दिने गर्दछछ । त्यसैले यहां 
क्रोधको आवेगलाई आकाशबाट अचानक खस्ने भनी बतादइएको हो । 


दग्धद्मेर्दनि ० 


अलं दग्धद्रमदीनेः खिलानां शिवमस्तु वः। 
पत्नीत्वे  
वाक्षीं द्येषा वरा कन्या पत्नीत्वे प्रतिगृह्यताम् ॥ १५॥ 


पदार्थ वः  तपाईहरूको पनि वरा  वरण गर्न योग्य उत्तम 
दीनः  दुःखी भएका शिवम्  कल्याण कन्या  कन्यालाई 
दग्धैः  ठेका अस्तु  होस् पत्नीत्वे  पत्नीका रूपमा 


रमेः  वृक्षहरूलाई उढाएर वाक्षीं  वृक्षहरूद्रारा पालिएकी प्रतिगृह्यताम्  स्वीकार गर्नुहोस् 
अलं  केही फाद्दा कैन एषा  यी मारिषा नामकी 
खिलानां  बाँकी वृक्षहरूको र॒हि  निश्चय नै 
वाक्यार्थ उदढेर दुःखी भएका यी वृक्षहरूलाई अरू उढाउनुको प्रयोजन छैन, नडढाउनुहोस् । 
उद्नबाट बचेका शेष वृक्षहरूलाई बचाउनुहोस्। यसैमा तपाईहरूको कल्याण हुनेछ । हे 
प्रचेताहरू ! यी वृक्षहरूद्रारा पालनपोषण गरिएकी मारिषा नाम गरेकी उत्तम कन्या हून्। 
यिनलाई पत्नीका रूपमा स्वीकार गर्नुहोस् । 


इत्यामन्त्र्य वरारोहां कन्यामाप्सरसीं नृप । 
राजा न्स ष धर्मेणोपयेमिरे    न 
सोमो राजा ययो दत्त्वा ते धमंणोपयामरे ॥ १६ ॥ 








पढार्थ भएकी अप्सराकी ते  ती प्रचेताहरूले 
नृप  हे राजा परीक्षित् कन्याम्  मारिषा नामकी चन्द्रमाद्रारा दिदएकी 
इति  यसप्रकार छोरी कन्यालाई 

आमन्त्य  सान्त्वना वचन॒ त्त्वा  प्रचेताहरूलाई दिएर धर्मेण  धर्मपूर्वक 
बोलेर राजा  राजा उपयेमिरे  विवाह गरे 
वरारोहां  सुन्दर नितम्ब भएकी सोमः  चन्द्रमा 

आप्सरसीं  प्रम्लोचा नाम॒ ययो  गए 


ताक्यार्थ हे महाराज परीभ्षित् ! यसप्रकार राजा चन्द्रमाले प्रचेताहरूलाई सम्णाईबुखाई शान्त 


रानालन्द्री टीका 


२९७० 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४ 


गराएर प्रम्लोचा अप्सराकी पुत्री परमसुन्दरी मारिषालाई धर्मपत्नीको रूपमा प्रचेताहरूलाई दिएर 
आप्नै लोक गए । प्रचेताहरूले पनि मारिषालाई धर्मपूर्वक विवाह गरे। 


तेभ्यस्तस्यां समभवद् दक्षः प्राचेतसः किंल । 
यस्य प्रजाविसर्गेण लोका आपूरितास्त्रयः ॥ १७ ॥ 





पदार्थ प्राचेतस नामक त्रयः  तीन 

तेभ्यः  ती प्रचेताहरूबाट दक्षः  दक्ष लोकाः  लोक 
तस्यां  ती मारिषामा समभवत्  उत्पन्न भए आपूरिताः  भरिए 
किल  निश्चय नै यस्य  जुन दक्षको 

प्राचेतसः  प्रचेताका पुत्र प्रजाविसर्गेण  प्रजा सृष्टद्रारा 


ताक्यार्थ मारिषाको गर्भवाट प्रचेताहरूको छोरा प्राचेतस नामका दक्षको जन्म भयो। यी 
प्राचेतस दक्षको प्रजासुष्टिद्रारा तीनै लोक भरिए। 


यथा ससजं भूतानि दक्षो दुहितृवत्सलः । 
रेतसा मनसा चैव तन्ममावहितः शुणु ॥ १८ ॥ 


पदार्थ 


मनसा  सङल्पद्रारा 


दुहितृवत्सलः  छोरीलाई प्रेम गर्नेच एव  पनि 


दक्षः  प्रजापति दक्षले 
यथा  जसरी 
रेतसा  वीर्यद्रारा र 


भूतानि  प्राणीहरूको 
ससजं  सृष्टि गरे 
तत्  त्यो सृष्टि 





मम  मबाट 
अवहितः  सावधान भएर 
शृणु  सुन्नुहोस् 


ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! प्रचेताका छोरा दक्षले छोरीहरूलाई अत्यन्त प्रेम गर्दथे। यिनले वीर्य र 
सड़ल्पद्रारा सम्पूर्ण प्राणीहरूको सृष्टि गरे। यस विषयमा म तपारईलाई सुनार, सावधान भएर 
सुन्नुहोस् । ॥ ॥ नि 

मनस्वासृजत् पच प्रजापातारमाः प्रजाः । 

देवासुरमनुष्यादीन् नभ स्थलजटोकसः ॥ १९॥ 


पदार्थ ॐ देवता, 
प्रजापतिः  दक्षले असुर र मनुष्य आदि गरिएका 
नभस्थर्जटोकसः  आकाश, इमाः  यी 

स्थल र जलमा बस्ने प्रजाः  प्रजाहरूलाई 





मनसा एव  सड्ल्पद्वारा नै 
पूर्वं  सबैभन्दा अगाडि 
असृजत्  सृष्टि गरे 


ताक्यार्थ दक्षले सबेभन्दा पहिले आकाश, स्थल र जलमा बस्ने देवता, असुर र मनुष्य आदि 


प्रजाहरूको सृष्टि सङ्ल्पद्वारा गरे। 


रामालन्द्री टीका 


१०९ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४ 


तमवंहितमारोक्य प्रजासर्गं प्रजापतिः । 
विन्ध्यपादानुप्ज्य सोऽचरटद् दुष्करं तपः ॥ २०॥ 


पदार्थ अबृंहितम्  पूर्णङूपले उपवज्य  गएर 
सः ती दक्ष नामका नफैलिएको दुष्करं  कठोर 
प्रजापतिः  प्रजापतिले आलोक्य  देखेर तपः  तपस्या 


तं  त्यो आफैले बनाएको विन्प्यपादान्  विन्ध्याचलको अचरत्  गरे 
प्रजासर्गं  प्रजाहरूको सृष्टिलाई प्रान्तीय भागमा 


ताक्यार्थ जब दक्षले आफूद्रारा गरिएको सृष्टि लोकमा बदन र फलन नसकेको देखे, तब 
विन्ध्याचलको प्रान्तीय भागमा गएर उनी कठोर तपस्या गर्न लागे । 


तत्राघमषणं नाम तीर्थं पापहरं परम् । 
उपस्पृश्यानुसवनं तपसातोषयद्धरिम् ॥ २९॥ 





पदढार्थ पापहरं  पाप नाश गर्न तपसा  तपस्याद्रारा 

तत्र  त्यो विन्ध्याचलको प्रान्त परम्  श्रेष्ठ हरिम्  भगवान् श्रीहरिलाई 
भागमा तीथं  तीर्थ छ त्यो वीर्थमा अतोषयत्  खुसी गराउन 
अघमषणं नाम  अघमर्षण अनुसवनं  त्रिकाल आराधना गरे 

नाम गरेको उपस्पृक्य  आचमन आदि गरेर 





ताक्यार्थ विन्ध्याचलको नजिकमा अघमर्षण नाम गरेको पापनाशक अत्यन्त श्रेष्ठ तीर्थ छ। 
त्यो तीर्थमा तीनै काल आचमन आदि गरेर प्रजापतिले तपस्याद्रारा भगवान् श्रीहरिको आराधना 
गरे । 


अस्तोषीद्धंसराद्येन भगवन्तमधोक्षजम् । 
तुभ्यं तदभिधास्यामि कस्यातुष्यद् यतो हरिः ॥ २२॥ 


पदढार्थ अस्तोषीत्  स्तुति गरे तत्  त्यो दक्षले गरेको स्तुति 
हंसगुद्येन  हंसगुह्यनामक यतः  जुन स्तोत्रनाट तुभ्यं  तपाईलाई 

स्तोत्रद्रारा दक्षले कस्य  दक्षसंग अभिधास्यामि  बताउनेद्ु 
भगवन्तं  भगवान् हरिः  भगवान् हरि 

अधोक्षजम्  अधोक्षजलाई अतुष्यत्  प्रसन हुनुभयो 





वाक्यार्थत्यस वेला दक्षले हंसगृह्य परमहंसको रहस्य नामक स्तोत्रद्रारा भगवान् अधोक्षजको 
स्तुति गरे। उनले गरेको स्तुति सुनेर भगवान् हरि प्रसन्न हूनुभयो । दक्षले गरेको त्यो स्तुति म 
तपार्ईलाई सुनार । 


रामालन्द्री टीका 


२९७२ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४ 


प्रजापतिरुवाच दक्ष प्रजापतिले भने 
नमः परायावितथानुभूतये गुणत्रयाभासनिमित्तबन्धवे । 
अदुष्टधाम्ने गुणतत्त्वबुद्धिमिनिवृत्तमानाय दधे स्वयम्भुवे ॥ २३॥ 


पदार्थ कारणरूप मायाका नियन्त्रक निवृत्तमानाय  प्रमाणद्रारा पत्तो 
पराय  माया रमायाको गुणतत्त्ववुद्धिभिः  गुणजन्य नलाग्ने 
कार्यभन्दा टाढा रहनुभएका रूप, रस आदि विषयमा मन॒ स्वयम्भुवे  स्वयंप्रकाश 





अवितथानुभूतये  सत्य स्वरूप लगाउने मनुष्यहरूदरारा परमात्मालाई 
गुणत्रयाभासनिमित्तबन्धवे  तीन अदुष्टधाम्ने  नदेखिने स्वरूप नमः  नमस्कार 
गणको आभास जीवको भएका दधे  गर्दह्ु 


ताक्यार्थ हे भगवान् ! हजुर माया र मायाको कार्यभन्दा पर र सत्यस्वरूप हुनुहन्छ। तीन 
गुणको आभासका रूपमा रेको जीवको कारणभूत मायालाई हजुरले नै नियन्त्रण गर्नुहुन्छ । 
गुणजन्य रूप, रस आदि विषयलाई नै सत्य माने मनुष्यहरूले हजुरको साक्षात्कार गर्न सक्दैनन् 
किनभने हनजुर प्रत्यक्ष आदि प्रमाणहरूद्रारा नपाइने र वस्तुतः स्वयंप्रकाश हुनुहुन्छ । त्यस्ता हजुरलाई 
नमस्कार छ। 


विवरण प्राचेतस दक्षले गरेको हंसगुह्यः नामक स्तोत्र यस श्लोकबाट सुरु हृन्छ। भगवान् 
शङ्रको दरेषको कारणले बोकाको टाउको भएका दक्षप्रजापतिले त्यो घृणित जीवन मन पराएनन् 
र प्रचेताका पुत्रको रूपमा जन्म लिए अनि सृष्टिको विस्तार गर्न थाले। दक्षले आद्रारा गरिएको 
सुष्टि लोकमा बदन र फलन नसकेको थाहा पाएपछि विन्ध्याचलमा गएर कठोर तपस्या गर्न 
लागे। त्यस वेला दक्षले ८हंसगुह्य नामक स्तोत्र्रारा भगवान् अधोक्षजको स्तुति गरे। 

स्तुतिका क्रममा यस श्लोकमा दक्षले माया र मायाप्रतिबिम्ब जीव यी दुबेलाई आफ्नो 
नियन्त्रणमा राख्ने परमात्मालाई नमस्कार गर्द भनेका छन्। जीव मायाका तीन गुणमा परेको 
प्रतिबिम्ब भएकाले यसलाई गुणत्रयाभास भनिएको हो। माया चाह जीवभावको कारण हो। 
माया र मायाप्रतिबिम्ब जीव यी दुबैलाई आफ्नो नियन्त्रणमा राख्ने परमात्मा नै हुनुहन्छ । सत्त्वगुणी 
मायामा परेको परमात्माको प्रतिबिम्ब ईश्वर र रजोगुणी अविद्यामा परेको प्रतिबिम्ब जीव हो। 
सत्त्वगुणी भएकाले ईश्वर सर्वज्ञ, सर्वव्यापक हुनुहन्छ अनि रजोगुणी जीव चाहं अविद्याका कारण 
अल्पज्ञ र परिच्छिन्न छ । मायाकै एकदेश अविद्यामा परेको प्रतिबिम्ब जीव भएकाले यस श्लोकमा 
जीवको कारणका रूपमा मायालाई लिइएको हो । 


न यस्य सख्यं पुरुषोऽवेति सख्युः सखा वसन् संवसतः पुरेऽस्मिन् 
गुणो यथा गुणिनो व्यक्तदुष्टेस्तस्मे महेशाय नमस्करोमि ॥ २४॥ 
पदार्थ अस्मिन्  यो पुरे  शरीरमा 


रामालन्द्री टीका 


२९७३ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४ 
संवसतः  बस्ने सखा  साथी भएको गुणिनः  विषयी चक्षु आदि 
व्यक्तदुष्टेः  प्रपञ्चलाई मात्र॒ पुरुषः  जीवले इन्द्रियहरूलाई जान्दैनन् 

देख्ने दृष्टि भएको वसन्  एडटै शरीरमा संगै बसे तस्मे  त्यस्ता 

यस्य  जुन जीवको पनि महेशाय  परमेश्वरलाई 


सख्युः  साथी भएका ईश्वरको न अवेति  जान्न सक्दैन नमस्करोमि  नमस्कार गर्द 
सख्यं  मित्रतालाई भित्रबाहिर यथा  जसरी 
प्रकाशित गर्न भएकाले गुणः  रूप आदि विषयले 





ताक्यार्थ जसरी रूप आदि विषयहरूले आफ्नो प्रकाशक चक्षु आदि इन्द्रियहरूलाई जान्न 
सक्देनन् त्यसै गरी परमात्मा मित्रभावले जीवको शरीरमा बसी उसको बाह्य र आन्तरिक 
इन्द्रियहरूलाई प्रकाशित गरिदिनुहुन्छ तर प्रपज्चतर्फ दृष्टि भएको जीवले परमात्माको त्यो 
मित्रतालाई बुम्न सक्देन। गुणमा आसक्त त्यस्ता व्यक्तिहरुद्रारा जान्न नसकिने परमेश्वरलाई 
नमस्कार गर्व । 


देहोऽसवोऽक्षा मनवो भूतमात्रानात्मानमन्यं च विदुः परं यत्। 
सवं पुमान् वेद गुणांश्च तज्ज्ञो न वेद सवज्ञमनन्तमीडे ॥ २५॥ 


पदढार्थ पदार्थहरूलाई अनि वेद्  चेतन भएकाले जान्दछ 
देहः  शरीर परं च  त्यसदेखि पनि पर॒ त्यसै गरी 

असवः  प्राणहरू रहेको तज्ज्ञः  पूर्वोक्त शरीरादिलाई 
अक्षाः  इन्द्रियहरू यत्  जुन जीवको स्वरूपलाई जान्ने व्यक्तिले पनि 

मनवः  मन, बुद्धि, चित्त, अहद़ारन विदुः  जानन सक्दैनन् सवंज्ञम्  सर्वज्ञ हजुरलाई 
भूतमात्रान्  पृथिवी आदि पञ्च पुमान्  जीवले त न वेद्  जानन सक्दैन त्यस्ता 
महाभूत र गन्ध आदि पञ्च॒ सर्वं  ती सम्पूर्ण शरीर अनन्तम्  अनन्त हजुरलाई 
तन्मात्रा आदिलाई र ईडे  स्तुति गर्द 

आत्मानम्  आपफूलाई र गुणान् च  सत्व आदि गुणलाई 

अन्यं  आपफूदेखि भिन्न पनि 





ताक्यार्थ शरीर, प्राण, इन्द्रिय, मन, बुद्धि, चित्त, अहङ्कार, पृथिवी आदि पञ्चमहाभूत र गन्ध 
आदि पञ्चतन्मात्राहरू स्वरूपतः जड भएकाले यिनीहरूले आपूलाई, आफूदेखि भिन्न 
पदार्थहरूलाई र देहादिभन्दा पर रहेको जीवको स्वरूपलाई जानन सक्दैनन् तर जीव स्वरूपतः 
चेतन भएकाले पूर्वोक्तं शरीर आदिलाई र सत्व आदि गुणहरूलाई पनि जान्दछ तापनि सर्वज्ञ 
हजुरलाई जान्न सक्देन । त्यस्ता अनन्तस्वरूप हजुरलाई म स्तुति गर्व । 


यदोपरामो मनसो नामरूपरूपस्य दुष्टस्मृतिसम्प्रमोषात् । 
य ईयते केवलया स्वसंस्थया हंसाय तस्मे शुचिसद्मने नमः॥ २६॥ 


रामालन्द्री टीका 


२९१७४ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


पदढार्थ मनसः  मनको 

यदा  समाधि अवस्थामा जब उपरामः  विलय हुन्छ त्यस 
दुष्टस्मृतिसम्प्रमोषात्  प्रत्यक्ष वेला 

ज्ञान एवं स्मरणसमेतको नाश यः जो हजुर 

भएपचछ्छि केवलया  केवल 
नामरूपरूपस्य  नाम र रूपको स्वसंस्थया  आफ्नो सत्, चित् 


अध्याय 


ईयते  प्रतीत भद्रहनुहुन्छ 
शुचिसद्मने  शुद्ध मन नै 
प्रतीतिस्थान भएका 

तस्मे  त्यस्ता 

हंसाय  शुद्ध हजुरलाई 
नमः  नमस्कार गर्ह 





उपस्थितिले युक्त र आनन्दरूप स्थितिद्रारा 


ताक्यार्थ समाधि अवस्थामा प्रत्यक्ष ज्ञान तथा स्मृतिको नाश भएपछछि नाम र रूपको 
उपस्थितिले युक्त मनको समेत विलय हुन्छ त्यस वेला पनि हजुर केवल आफ्नो सच्चिदानन्द 
अवस्थामा प्रतीत भट्रहनुहन्छ । शुद्ध मनमा प्रतीत हुनुहने शुद्धस्वरूप हजुरलाई म नमस्कार गर्द । 


वितरण परमात्मा सच्चिदानन्दस्वरूप हूनुहृन्छ । सच््चिदानन्दरूपता नै उहाँको संस्था 
अर्थात् स्थिति हो । इन्द्रियहरूको माध्यमबाट प्रत्यक्ष ज्ञान हुने अवस्था मनको जाग्रत् अवस्था हो। 
स्मृतिको अवस्था भनेको मनको स्वप्नावस्था हो। जाग्रत् अवस्थामा ग्रहण गरिएका विषयहरूलाई 
ने मनले स्वप्नावस्थामा खेलादरहेको हुन्छ । जाग्रत् र स्वप्न यी दुबे अवस्थामा मनमा नाम र 
रूपको उपस्थिति ह॒न्छ । समाधि अवस्था यी दुबे अवस्थाभन्दा भिन्न अवस्था हो। यस अवस्थामा 
मनमा कुनै पनि सांसारिक विषयहरूको उपस्थिति रहेको हदेन । सुषुप्ति अवस्थामा पनि मनमा 
कुनै पनि सांसारिक विषयहरूको उपस्थिति रहेको हेन तर सुषुप्ति अवस्था र समाधि अवस्थाको 
मनमा भिन्नता छ । सुषुप्ति अवस्थामा मन अज्ञानमा लीन भएको हृन्छ भने समाधि अवस्थामा मन 
अज्ञानमा लीन भएको हदेन । समाधि अवस्थामा मन निदाडँदा पनि निदार्दैदेन र कुनै विषयलाई 
चिताउँदा पनि चिताडँदेन। यस अवस्थामा मन आत्मरूप बनेको हृन्छ । आत्मतत्व हंसरूप अर्थात् 
अत्यन्त पवित्र छ । त्यसैले चञ्चलता, लय आदि दोषहरूले युक्त अन्तःकरणमा यो प्रकट हदेन। 
यसर्थ शुचिसद्म अर्थात् पवित्र मन नै परमात्माको सच््चिदानन्दरूपताको बोध हुने स्थान हो । 


मनीषिणोऽन्तहृदि सन्निवेशितं स्वराक्तिभिनवभिरच त्रिवृटूभिः। 
वदिं यथा दारुणि पाञ्चदश्यं मनीषया निष्कषन्ति गूढम् ॥ २७॥ 


पदार्थ गूढम्  ढाकिएका हजुरलाई यथा च  जसरी 
मनीषिणः  मनलाई नियन्त्रण अन्तहृदि  हृद यभित्र दारूणि  काठमा 
गर्ने विवेकीहरू सन्निवेरितं  रहनुहने हजुरलाई पाञ्चदश्यं  पन्घ्र ओट 


त्रिवृदुमिः  तीनले गुणन 
गरिएका 


मनीषया  शुद्ध भएको बुद्धिद्रारा 
निष्कषन्ति  अहङ्ारास्पद 


नवभिः  नौ ओटा ३०८९ २७ आत्मादेखि भिन्न रूपले ध्यान 
स्वशक्तिभिः  आफनो शक्तिद्रारा गर्दचछन् 


वाक्यार्थ 


सामिधेनी मन्त्रद्रारा 
याज्ञिकहरूले 
वहिं  अलौकिक अग्निलाई 





उत्पन्न गर्दछछन् 


जसी याज्ञिकहरूले काठभित्र रहेको अलौकिक अग्निलाई पन्त्र ओटा 


रामालन्द्री टीका 


२९७५ 
षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४ 


सामिधेनीमन्त्रका माध्यमबाट उत्पन्न गर्दछन् त्यसै गरी मनलाई नियन्त्रण गर्ने विवेकीहरूले 
मूलप्रकृति, प्रकृतिका सत्त्व, रज, तम तीन गुण, महत्तत्व, अहङ्कार, मन, पञ्चतन्मात्रा, पञ्चमहाभूत, 
दश इन्द्रिय गरी सत्ताईस ओटा शक्तिद्रारा ढाकिएर अप्रकाशमान भएर बस्नुभएका हजुरलाई 
श्रवणादि साधनद्रारा शुद्ध भएको बुदधिद्रारा आफ्नै हृदयभित्र प्राप्त गर्दछछछन् र अहङ्ारास्पद 
आत्मादेखि भिन्नरूपले हजुरको ध्यान गर्दछन् । 

विवरण परमात्मा आप्ना शक्तिहरूद्रारा ढाकिनुभएको छ। जसरी पानीमाथि पलाउने र्याउले 
तलाउलाई ने ढाकिदिन्छ त्यसै गरी परमात्मामा नै उत्पन्न प्रकृति, महत्त्व आदिले परमात्माको 
शुद्ध स्वरूपलाई ढाकेका छन् तर बुद्धिमान् विचारकहरूले प्रकृति र त्यसका कार्यहरूले ढाकेको 
आत्माको साक्षात्कार गर छोडछन्। जगत्को निषेध गरेर त्योभन्दा भिन्नरूपमा आत्मालाई बुगन 
ने आत्माको साक्षात्कार गर्नु हो । यहाँ सत्ताईस ओटा शक्ति भनेर मूलप्रकृति, प्रकृतिका सत्व, रज, 
तम यी तीन गुण, महत्त्व, अहङ़ार, मन, पञ्चतन्मात्रा, पञ्चमहाभूत, दश इन्द्रियलाई लिनुपर्दछछ । 
यसरी विभिन्न शक्तिले ढाकिनुभएका परमात्मालाई विचारकहरू त्यसै गरी प्रत्यक्षरूपमा हद यभित्र 
प्रकट गर्दछछन् जसरी याज्ञिकहरू सामिधेनी नाम गरेका पाञ्चदश्य अर्थात् अग्निसम्बन्धी पन्ध्र 
मन्त्रहरूद्वारा काठभित्रको अग्निलाई प्रकट गर्दछन्। सर्वव्यापक अग्नितत्वलाई मन्थनद्वारा काठमा 
प्रकट गरेजस्ते सर्वव्यापक आत्मतत्त्वलाई विचारद्वारा हृद यभित्र प्रकट गर्नुपर्वछछ भन्ने यो श्लोकको 
आशय हो । 


स वे ममारोषविरोषमायानिषेधनिवांणसुखानुभूतिः। 
स सवनामा स च विदवरूपः प्रसीदतामनिरुक्तात्मरशक्तिः ॥ २८ ॥ 


पदार्थ प्रपञ्चलाई विवेकपूर्वक त्याग अनिरुक्तात्मशक्तिः  जसको 
वै  निश्चय नै गरेपच्छि मोक्षसुखरूप अनुभूतिको स्वरूपमा मायाको पनि 

सः  ती परमात्मा रूपमा विराजमान हुनुहुन्छ उपलब्धि हून सक्देन 

मम  मेरा निमित्त सः  ती परमात्मा सः  ती परमात्मा 


अरोषविरोषमायानिषेधनिवांण सवनामा  सम्पूर्ण नामवाला र प्रसीदताम्  प्रसन्न हुनहोस् 
सुखानुभूतिः  सम्पूर्ण रूपमा विङवरूपः च  सम्पूर्ण 
माया र मायाको कार्यरूप रूपवाला पनि हुनुहुन्छ 





वाक्यार्थ सम्पूर्णरूपमा माया र मायाको कार्यरूप प्रपञ्चलाई विवेकद्रारा परित्याग गरिसकेपचछ्छि 
मोक्षसुखको रूपमा अनुभूतिमा हजुर नै विराजमान हूनहुन्छ । सम्पूर्ण नाम र रूप पनि हजुरकै 
स्वरूप हुन् । हजुरको स्वरूपमा मायाको प्रवेश कैन । त्यस्ता परमात्मा मप्रति प्रसन्न हुनुहोस् । 


यद् यन्निरुक्तं वचसा निरूपितं धियाक्षभिवां मनसा वोत यस्य । 
मा भूत् स्वरूपं गुणरूपं हि तत् तत् स वै गुणापायविसगलक्षणः ॥ २९॥ 
पदार्थ वचसा  वाणीद्रारा यत् यत्  जेजे कुरा 


रामालन्द्री टीका 


२९७६ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४ 
निरुक्तं  बतादन्छ मनसा  मनद्वारा जे कुराको ।  सत्व आदि गुणका 
धिया  बुदधिद्रारा सङड्ल्प गरिन्छ त्यसद्रारा कार्य हृन् 

निरूपितं  जे कुरा चिन्तन॒ यस्य  जुन सच्चिदानन्दरूप वि  निश्चय नै 

गरिन्छ भगवान्को सः  ती परमात्मा 

वा  अथवा स्वरूपं  वास्तविक स्वरूप गुणापायविसगंलक्षणः  गुणको 
अक्षभिः  चक्षु आदि इन्द्रियद्वारामा भूत्  प्रकाशित हुन सक्दैन कार्यभूत चराचर जगतूको प्रलय 
जेजे विषयहरू ग्रहण हि  किनभने र सुष्टिद्रारा लक्षित हुनहुन्छ 
गरिन्छन् तत् तत्  तीती वाणी आदि 

उत  अथवा सवे 





ताक्यार्थ वाणीद्रारा जे बताइन्छ, बुदिद्रारा जे चिन्तन गरिन्छ, चक्षु आदि इन्द्रियद्रारा जेजे 
गृहीत हन्छन्, मनद्वारा जजसको सडल्प गरिन्छ, ती सबै वाणी आदि साधनहरूद्रारा हजुरको 
वास्तविक स्वरूप प्रकाशित हुन सक्दैन किनभने उक्त साधनहरू सत्त्व आदि गुणका कार्य 
भएकाले गुणरूप नै हुन् भने हजुर गुणको कार्य चराचर जगत्को प्रलय र सृष्टिद्रारा लक्षित 
हनु्हन्छ । 

विवरण संसारका सम्पूर्ण पदार्थहरू त्रिगुणात्मक छन्। तिनीहरूको ज्ञान इन्द्रियव्यापारदारा मात्र 
हृन्छ । जससंग इन्द्रियसम्बन्ध कायम हुन्छ वतीती पदार्थहरू ज्ञात हन्छन् नत्र हैदेनन् । पदार्थहरूको 
उत्पत्ति कुनै एउटा निश्चित अधिकरणमा ह॒न्छ। जुन अधिकरणमा पदार्थं जन्मन्छ त्यी 
अधिकरणमा नष्ट पनि हुन्छ । जस्तो माटोबाट उत्पन्न हुने घट माटोरूपमा नै नष्ट हुन्छ । घट 
उत्पन्न हदा घटज्ञान पनि उत्पनन हुन्छ । पदार्थ र त्यसको ज्ञानले आफनो अविनाशी अधिकरणको 
बोध गरारंछन्। जस्तो व्यवहारकालमा घटको उत्पत्ति र नाशको अधिकरण माटो अविनाशी 
मानिन्छ। उत्पन्न र नाश भएको पदार्थलाई देखेर त्यसको अधिकरणको बोध हुन्छ। 
वेदान्तसिद्धान्तअनुसार सम्पूर्ण पदार्थहरू ब्रह्मा उत्पनन हृन्छन् र त्यहं नष्ट ॒हुन्छन्। ती 
पदार्थहरूको उत्पत्ति र नाशद्वारा त्यसको अधिकरणभूत अविनाशी ब्रह्मतत््वको बोध हुन्छ । यहां 
गुण भनेर पदार्थलाई लिइएको हो भने त्यसको अपाय उत्पत्ति र विसर्ग नाशद्रारा परमसत्य 
अविनाशी आत्मा लक्षित हुन्छ भनी बताइएको हो । 


  स, भ यथा १ ९० 
यस्मिन् यतो येन च यस्य यस्मे यद् यो यथा कुरुते कायते च । 
परावरेषां परमं प्राक् प्रसिद्धं तद् नह्य तद्धेतुरनन्यदेकम् ॥ २० ॥ 





पदढार्थ येन  जुन परमात्माद्रारा यथा  जुन प्रकारले 

यो विश्व यस्य च  जुन परमात्माको कायते च  गराउनु पनि हन्छ 
यः  जुन परमात्माले यस्मे  जुन परमात्माका लागि ती 

यस्मिन्  जुन परमात्मामा यत्  जुन परमात्मा स्वयंलाई परावरेषां  पर र अवर 

यतः  जुन परमात्माबाट कुरुते  सृष्टि गर्नुहुन्छ कारणहरूको पनि 


रामालन्द्री टीका 


२९७७ 
षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४ 


परमं  परम कारण परमात्मा न प्रसिद्धं  स्वतः सिद्ध हुनुहून्थ्यो एकम्  सजातीय आदि 

हुनहन्छ किनभने तद्धेतुः  त्यो जगत्को भेदशन्य 

प्राक्  कार्यकारणको सृष्टि कारणका रूपमा रहेको तत् ब्रह्म  त्यो ब्रह्मस्वरूप हजुर 
हुनुभन्दा अगाडि पनि हजुर अनन्यत्  विजातीय भेदशन्य मात्र हुनुहुन्छ 





ताक्यार्थ यो जगत् अधिकरणरूप हजुरमा नै स्थित छ । अपादानरूप हजुरबाट नै उत्पन्न हुन्छ । 
करणरूप स्वयं हजुरद्ारा सम्बन्धरूप आप्नै कुरा सम्प्रदानको रूपमा आफ्नै लागि आफ प्रयोजक 
बनेर यस जगत्को सृष्टि गर्नुहुन्छ । त्यसकारण कर्मको रूपमा जगत् बन्ने र कर्ताको रूपमा जगत् 
बनाउने पनि हजुर नै हुनहुन्छ। परावर कारणहरूका पनि परमकारण हजुर ने हुनुहुन्छ । 
कार्यकारणात्मक जगत्को सृुष्टि हुनुभन्दा पहिले पनि हजुर नै स्वतःसिद्धरूपले विराजमान 
हनहन््यो । जगत्को कारण भएर पनि हजुरमा जगत्को सजातीय र विजातीय भेद छैन । हजुर नै 
अद्वितीय ब्रह्म हुनुहन्छ । 


यच्छक्तयो वदतां वादिनां वे विवादसंवादभुवो भवन्ति । 
कुर्वन्ति चेषां मुहुरात्ममोहं तस्मे नमोऽनन्तगुणाय भूम्ने ॥ ३९॥ 





पढार्थ र कहिले संवादको विषय कुवन्ति  बनाइदिन्छन् 

वे  निश्चय नै भवन्ति  हुन्छन् तस्मे  त्यस्ता 

यच्छक्तयः  जुन परमात्माका मुहुः  निरन्तर अनन्तगुणाय  अनन्त गुण 
माया आदि शक्तिहरू एषां  यी आपूलाई विद्वान् भएका 

वदतां  दर्शनको कुरा गर्ने मानने वादी प्रतिवादीहरूको भूम्ने  सर्वव्यापक परमात्मालाई 
वादिनां  वादी प्रतिवादीहरूको आत्ममोहं  मनको मोह नमः  नमस्कार छ 
विवादसंवादभुवः  किले विवादच  पनि 


ताक्यार्थ विभिन्न दर्शनका विषयहरूमा वादविवाद गर्ने वादीप्रतिवादीहरूको लागि 
परमात्माका माया आदि शक्तिहरू कहिले विवाद र कहिले संवादका विषय बन्दछन्। ती 
परमात्माका शक्तिहरूले आपफूलाई विद्वान् ठान्ने वादीप्रतिवादीको मनलाई मोहित बनाडइदिन्छन्। 
यस्ता कल्याण आदि अनन्तगुण भएका सर्वव्यापक हजुरलाई म नमस्कार गर्दह्ु । 

अस्तीति नास्तीति च वस्तुनिष्टयोरेकस्थयोभिन्नविरुद्धघमंयोः। 

अवेक्षितं किञ्चन योगसाङ्ख्ययोः समं परं ह्यनुकूलं बृहत् तत् ॥ ३२॥ 


पढार्थ हि  निश्चय नै एकस्थयोः  एक परमात्मालाई 
अस्ति इति  परमात्मा साकार भिन्नविरुद्धधमंयोः  भिनन र॒ ्रह्मरूपले प्रतिपादन गर्न 
हनुहन्छ विरुद्ध स्वरूप बताउने योगसाङ्ख्ययोः  योग र 
नास्ति इति च  परमात्मा वस्तुनिष्ठ्योः  तर परमात्माको साङ्ख्य शास्त्रको 

साकार हुनुहुन्न अस्तित्वलाई स्वीकार गर्ने किञ्चन  परमतत्तवमा केही 





रालालन्द्री टीका 


२९७८ 
षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४ 


पनि भिन्नता नभएको परं समं  परम समवस्तु अवेक्षितं  प्रतीत हुन्छ 
अनुकूलं  दुबेमा विवाद नहुने तत् बृहत्  त्यही ब्रह्म नै 


ताक्यार्थ उपासनामूलक योग आदि शास्त्रका अनुयायीहरू उपास्य परमात्मा हात, पाड आदि 
अवयव भएका मूर्तिमान् साकार हनुहृन्छ भन्दछन् भने ज्ञानमूलक साड्ख्यसिद्धान्तका अनुयायीहरू 
परमात्मा निर्गुण निराकार हुनुहुन्छ भन्दछन्। यसरी परमात्मा साकार हुनुहुन्छ र निराकार हुनुहुन्छ 
भन्ने कुरामा भिन्नभिन्न मान्यताहरू देखिए पनि परमात्माको अस्तित्वलाई स्वीकार गर्ने साडख्य 
र योगमा वस्तुतः भिन्नता छैन किनभने दुबेले ब्रह्मरूपमा हजुरके प्रतिपादन गरेका हुन्। हे 
भगवान् ! हजुरको स्वरूपको विषयमा उट्ने गरेका विवादको समाधान हुने परमसम ब्रह्मवस्तु 
हजुर ने हूनुहुन्छ । 
विवरण उपनिषद्मा आएका ज्ञानपरक वाक्यहरू विधिमुख र निषेधमुख गरी दुई प्रकारका 
छन्। यी दुबे किसिमका वाक्यले परमात्माको वर्णन गर्दछन् । 

विधिमुख वाक्यले आत्मालाई सद्रूपले प्रतिपादन गर्दछन्। विधिमुख वाक्यका अनुसार 
जगत्का सम्पूर्ण पदार्थहरूमा परमात्मा विद्यमान हुनुहन्छ । स्वाधिष्ठान उहाँबाटै जगत्को सृष्टि, 
स्थिति र लय हुन्छ भन्ने सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म तेत्तिरीयोपनिषद्, २११, यतो वा इमानि भूतानि 
जायन्ते तैत्तिरीयोपनिषद्, ३११ ईशावास्यमिदं सर्वम् ईशावास्योपनिषद्, १ जस्ता आत्मालाई 
सद्रूपले प्रतिपादन गर्ने वाक्यहरू विधिमुख वाक्य हून्। सम्पूर्णं प्राणीहरूका हात खुद्राहरू 
परमात्माकै हात खुट्रा हुन् । उहांको पाड ने पृथ्वी हो, आकाश ने मूर्धास्थान हो, उनन्वास वायुने 
उहांका प्राण हुन् भनी विराट् रूपमा परमात्माको चिन्तन गरिन्छ । परमात्माबाट नै जगत्को सृष्टि, 
स्थिति र लय हुन्छ । परमात्माको स्वरूप सत्य, ज्ञान र आनन्द हो । यसप्रकार परमात्मामा सत्य, 
ज्ञान आदि स्वरूपभूत गुणहरू, जगत्कर्तुत्व र॒सर्वरूपत्वको विधान गरेर विधिवाक्यद्रारा 
परमात्माको प्रतिपादन गरिन्छ । अस्तिरूपले परमात्माको वर्णन गर्नु यस्ता वाक्यको वेशिष्ट्य हो । 

निषेधमुख वाक्यमा चाहं कार्यकारणात्मक प्रपञ्चको निषेध गरिन्छ । कार्यहरूको क्रमशः 
निषेध गर्दै जाँदा कारण परमात्मा मात्र अवशिष्ट रहने भएकाले उहांको निषेध हुन सक्दैन। यसरी 
निषेध हुन नसक्ने भएकाले परमात्मालाई सत्य र अविनाशी भनिएको हो । यसरी माया र त्यसका 
कार्यहरूको निषेध गरेर अवशिष्ट आत्मततत्वको प्रतिपादन गर्ने वाक्यलाई निषेधमुख वाक्य 
भनिन्छ। जस्तै अस्थूलमनण्वहस्वम् बृहदारण्यकोपनिषद् ३८८ नान्तःप्रज्ञं न बहिष्प्रज्ञम् 
माण्डूक्योपनिषद् ७ नेति नेति बृहदारण्यकोपनिषद् ४४२२ इत्यादि वाक्यहरू निषेधमुख 
वाक्य हुन् । सम्पूर्ण पदार्थहरू निषिद्ध भद्सक्दा पनि ब्रह्मको कहिल्ये निषेध हदेन । 

एडटा वाक्यले परमात्मामा जगत्कर्तृत्व देखाउनु अनि अर्कोलि त्यही परमात्मामा जगत्को 
निषेध गर्नु परस्पर विरुद्ध कुरा हन् । तर परमात्मालाई बुखाउने ती दुबे वाक्यहरू एडटै परमात्माको 
प्रतिपादनमा पर्यवसित भएका छन्। कुनै वस्तुलाई विधान गर्न त्यसको अधिष्ठान चाहिन्छ अनि 
कुनै वस्तुलाई हटारँदा पनि कुनै अधिष्ठानबाट नै त्यसलाई हटाइन्छ । विधिमुख वाक्यले जगत्को 
विधान परमात्मारूप अधिष्ठानमा गरिन्छ र निषेधमुख वाक्यले जगत्को निषेध पनि परमात्मामा नै 


रामालन्द्री टीका 


२९७९ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४ 


गरिन्छ । यसरी विधि र निषेध दुबेको अधिष्ठानको रूपमा परमात्मा सिद्ध हून्छ । निषेध र विधान 
जगत्को गरिन्छ परमात्माको होइन । यसैले विधि र निषेधले परमात्मालाई स्पर्श गर्न सक्देनन् भने 
आशय यस श्लोकमा प्रस्तुत गरिएको छ। 


योऽनुग्रहार्थं भजतां पादमूलमनामरूपो भगवाननन्तः । 


  जन्मकर्मभिर्भेजे   न  
नामान रूपाणण च जन्मकमाभभ्जं स मह्य परमः प्रसीदतु ॥ ३३ ॥ 


पढार्थ भजतां  भजन गर्ने मनुष्यहरूको 
अनन्तः  देश, काल र वस्तुको अुग्रहाथं  अनुग्रहका लागि 
सीमाले नचुषटिने जन्मकर्मभिः  जन्म र कर्गह्रारा 
अनामरूपः  नाम र रूपले रहित।नामानि  वासुदेव, मुरारि 

यः  जुन इत्यादि नाम र 


भेजे  ग्रहण गर्नुभयो 
सः  त्यस्ता 

परमः  परमेश्वर 

मह्यं  ममाथि 

प्रसीदतु  प्रसनन हनुहोस् 


भगवान्  परमात्माले रूपाणि च  विभिन्न रूपहरू 
पादमूलम्  आप्नो चरणतलको पनि 


ताक्यार्थ हे भगवान् ! हजुर देश, काल र वस्तुको सीमाले ह्ुद्टिनुहुन्न । हजुरको कुनै पनि नाम 
र रूप छैन तापनि आफ्नो चरणतलको भजन गर्ने भक्तजनहरूलाई अनुग्रह गर्न स्वयं अजन्मा भएर 
पनि विभिन्न रूपमा उत्पनन हुनुहुन्छ । जन्मबाट प्रसिद्ध वासुदेव आदि र कर्मबाट प्रसिद्ध मुरारि 
इत्यादि नामहरूलाई स्वीकार गर्नृहुन्छ । हे परमेश्वर ! ममाथ प्रसनन हुनुहोस् । 

यः प्राकृतेज्ञानपथेजंनानां यथाशयं देहगतो विभाति । 


यथानिल  ९  न  ईदवरो ८० ४ कुरुतान्मनोरथम् 
ययानरः पाथवमाश्रत गुण स ईरुवरो म कुरुतान्मनस्थम् ॥ २४ ॥ 





पदढार्थ भावअनुसार तत्तददेवताको रूपवाला हुन्छ 

यः  जुन अन्तर्यामी भगवान्ले रूपमा उनीहरूको हृदयमा सः  त्यस्ता 
जनानां  मनुष्यहरूको विभाति  प्रकाशित हुनुहच्छ ईखवरः  भगवानूले 
देहगतः अपि  देहभित्र यथा  जसरी मे  मेरो 


मनोरथम्  मनोरथलाई 
कुरुतात्  पूरा गर्नुहोस् 


पार्थिवम्  पार्थिव 

गुणं  धुलो, गन्ध आदि गुणमा 
ज्ञानपथेः  ज्ञानमार्गद्रारा आश्रितः  आशित भएको 
यथाशयं  उपासकहरूको अनिलः  हावा विविध नाम र 
ताक्यार्थ हे भगवान् ! हजुर सम्पूर्ण प्राणीहरूको हृदयतलमा विराजमान हुनुहुन्छ । जसरी पार्थिव 
धुलो, गन्ध आदि गुणमा आश्रित भएको हावा विविध धुलोमय, गन्धमय आदि नाम र रूपवाला 
हुन्छ त्यसरी ने साधारण ज्ञानमार्गद्रारा उपासकहरूको हृदयमा उनीहरूको भावनाअनुसार तत्तद् 
देवताको रूपमा प्रकाशित हुनुहुने हजुरले मेरो मनोरथलाई पूर्ण गर्नुहोस् । 


विराजमान भए पनि 
प्राकृतैः  साधारण 





रामालन्द्री टीका 


२९८० 


षष्ठ स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
इति स्तुतः संस्तुवतः स तस्मिन्नघमर्षणे । 
आविरासीत् कुरुश्रेष्ठ भगवान् भक्तवत्सलः ॥ ३५॥ 


पदार्थ 


नजिके रहेको 


कुरुश्रेष्ठ  कुरुश्रेष्ठ हे परीक्षित् अघमर्षणे  अघमर्षण तीर्थमा 


इति  यसप्रकार 


संस्तुवतः  स्तुति गर्ने दक्षद्रारा 


तस्मिन्  त्यो विन्ध्याचलको स्तुतः  स्तुति गरिएका 
ताक्यार्थ हे कुरुश्रेष्ठ परीभषित् ! यसप्रकार विन्ध्याचलको नजिके रहेको अघमर्षण तीर्थमा 
दक्षले भगवान्को स्तुति गरे। त्यो स्तुतिद्रारा प्रसन्न हुनुभएका भक्तवत्सल भगवान् दक्षको अगाडि 


प्रकट हुनुभयो । 


कृतपादः सुपणसि प्रम्बाष्टमहाभुजः। 
चकराङ्खासिचमंषुधनुःपारागदाधरः ॥ ३६ ॥ 
पीतवासा घनश्यामः प्रसन्नवदनेक्षणः । 
वनमालानिवीताङ्गो लसच्छ्रीवत्सकोस्तुभः ॥ ३७ ॥ 
महाकिरीटकटकः स्फुरन्मकरकुण्डलः। 
काञ्च्यङ्गुटीयवलयनूपुराङ्गदभूषितः ॥ ३८ ॥ 


पदार्थ 

सुपर्णांसे  गरुडको कांधमा 
कृतपादः  पाड राखेका 
प्रलम्बाष्टमहामुजः  लामा 
लामा आठ ओटा हात भएका 
चकराङ्वासिचर्मेषुघनुःपारागदा 
धरः  हातमा चक्र, शङ्ख, 
तरबार, ढाल, बाण, धनु, पाश 
डोरी र गदा धारण गरेका 


घनरयामः  वषकि बादलजस्तो 
श्याम कृष्ण वर्ण भएका 
प्रसन्नवदनेक्षणः  मुखमण्डल र 
ओंखा प्रसन्न भएका 
वनमालानिवीताङ्गः  गलादेखि 
पाडसम्म वनमाला लगाएका 
रसच्छीवत्सकोस्तुभः  छातीमा 
श्रीवत्स चिह्न र गलामा कौस्तुभ 
मणि शोभायमान भएका 


पीतवासाः  पैलो लुगा लगाउने महाकिरीटकटकः  शिरमा 


अध्याय 


भक्तवत्सलः  भक्तवत्सल 
सःती 

भगवान्  भगवान् 
आविरासीत्  प्रकट हुनुभयो 





बहुमूल्य महामुकुट र हातमा 
सुनौलो बाला लगाएका 
स्फुरन्मकरकुण्डलः  कानमा 
प्रकाशमान मकराकार कुण्डल 
लगाएका 
काञ्च्यङ्गलीयवल्यनूपुराङ्गद् 
भूषितः  सुनले बनेको कन्दनी, 
ओंँटी, बाला, पाउजु र॒बाजुले 
भूषित भएका भगवान् 





दक्षका अगाडि प्रकट हूुनुभयो 


ताक्यार्थ भगवान्ले प्रकट हदा गरुडको कांधमा पाड राख्नुभएको थियो । उहाँले आठ ओट 
आपफ्ना लामालामा हातमा शङ्ख, चक्र, तरबार, ढाल, बाण, धनु, पाश डोरी र गदा धारण 
गर्नुभएको थियो । पीताम्बर लगाउनुभएका भगवान्को वर्ण वर्षाकालीन मेघको जस्तो श्यामल 
थियो । मुखमण्डल र नेत्रयुगल प्रसन्न थिए। कण्टदेखि पाउसम्म लत्रने वनमाला धारण गर्जुभएको 


रामालन्द्री टीका 


२९८१ 
षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४ 


थियो । छातीमा शोभायमान श्रीवत्स चिह, गलामा कौस्तुभ मणि, शिरमा बहुमूल्य महामुकुट, 
हातमा सुनौलो बाला, कानमा प्रकाशमान मकराकार कुण्डल लगाउनुभएको थियो । यसै गरी 
सुनले बनेको कन्दनी, ओँटी, बाला, पाउजु र बाजु पनि भगवान्का तत्तत् अङ्गमा शोभायमान 
धिए। 

न, भ ५  . त 

नेरकक्यमहन रूप बच्रत् त्रभ्ुवनद्वरः । 

नारदनन्दाये पारषदे सुरयृथपे 

वृतो नारदनन्दायेः पाषदेः  ॥ ३९॥ 

स्तूयमानोऽनुगायदुभिः सिद्धगन्धक॑चारणेः । 

रूपं तन्महदाश्चर्यं विचक्ष्यागतसाध्वसः ॥ ४०॥ 

ननाम दण्डवद् भूमो प्रहृष्टात्मा प्रजापतिः। 

न किञ्चनोदीरयितुमशकत् तीया मुदा ॥ 

आपूरितमनोदरेहदिन्य इव निरः ॥ ४१॥ 
पदार्थ  धारण गर्ने  लौरो छै लमतन्न भई 
नारदनन्दाद्यैः  नारद र नन्द   तीनै लोकका ननाम  साष्टाङ्ग प्रणाम गरे 
आदि श्वर भगवान् दक्षका अगाडि निररेः  रुरनाहरूद्रारा 
पाषदेः  पार्षदहरुद्रारा तथा हनुभयो दिन्यः इव  नदीहरू छै 
सुरयूथेः  इन्द्र॒ आदि  त्यो भगवान्को तीया  अत्यन्त तीव्र 
लोकपालहरूको समूहद्रारा ् आश्चर्यमय पुदा  आनन्दका कारण 
वृतः  ढाकिएका  स्वरूपलाई आपूरितमनोदरेः  खुसीले मन 
अनुगायदुभिः  स्तुति गरिरहेका  देखेर आदि इन्द्रियहरू भरिएको हदा 










सिद्धगन्धरकक्चारणेः  सिद्ध, गन्धर्व  प्रसन्न चित्त भएकाकिञ्चन  केही पनि 
र चारणहरुद्रारा यितुम्  बोल्न दक्षले 


स्तूयमानः  प्रार्थना गरिएका 
त्रैलोक्यमोहनं  तीनै लोकलाई 
मोहित पार्ने सुन्दर रूप 


ताक्यार्थ भगवान्ले तीनै लोकलाई मोहित गराउन रूप धारण गर्नुभएको धियो । नारद, नन्द 
आदि पार्षद र इन्द्र॒ आदि लोकपालहरू भगवानूका वरिपरि बसी स्तुतिगान र सिद्ध, गन्धर्व र 
चारणहरूले भगवान्को प्रार्थना गरिरहेका धिए । त्रिलोकपति भगवान्को यस्तो महान् आश्चर्यप्रद 
अलौकिक रूप देखेर दक्ष प्रसन्न त भए तर केटी डरका कारण अलिअलि आत्तिए । त्यसपछि दक्ष 
प्रजापतिले भूमिमा लौरो  लमतन्न भई भगवान्का चरणकमलमा साष्टाङ्ग दण्डवत् प्रणाम गरे। 
जसरी एरनाको पानीले नदी भरिन्छ त्यसै गरी अतिशय खुसीका कारण दक्षको मनलगायत 
सम्पूर्ण इन्द्रियका द्रारहरू भरिएको हुनाले उनले तत्काल केही बोल्न सकेनन्। 


वसः  उर नहटेका न अराकत्  सकेनन् 
  दक्ष प्रजापतिले 





रामालन्द्री टीका 


२९८२ 

षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४ 
तं तथावनतं भक्तं प्रजाकामं प्रजापतिम् । 
चित्तज्ञः सव॑भूतानामिद्माह जनादंनः ॥ ४२॥ 





पदार्थ तथा  त्यसरी तंती 

सवभूतानाम्  सबै प्राणीहरूको अवनतं  ढुकेका प्रजापतिम्  दक्ष प्रजापतिलाई 
चित्तज्ञः  मनोभावलाई जानने प्रजाकामं  सन्तति चाहने इदम्  यसो 

जनादंनः  भगवान् नारायणले भक्तं  आप्नो भक्त आह  भन्नुभयो 


ताक्यार्थ त्यसरी केर बसेका, प्रजाहरूको सुष्टि गर्न चाहने आफ्ना भक्त दक्ष प्रजापतिलाई 
सबे प्राणीहरूको मनोभावलाई जान्नुहुने भगवान् नारायणले यसो भन्नुभयो । 


श्रीभगवानुवाच श्रीभगवान्ले भन्नुभयो 
प्राचेतस महाभाग संसिद्धस्तपसा भवान् । 
यच्छ्रद्या मत्परया मयि भावं परं गतः ॥ ४३॥ 





पदढार्थ तपसा  तपस्याद्रारा श्रद्धया  श्रद्धाका कारण 
महाभाग  परम भाग्यमानी संसिद्धः  सिद्ध भएका छौ मयि  ममा 

प्राचेतस  प्रचेताका पुत्र हे दक्ष यत्  त्यसकारण परं भावं  परम भक्ति 
भवान्  तिमी मत्परया  मलाई विषय गर्ने गतः  प्राप्त गरेका छौ 


ताक्यार्थ हे परम भाग्यमानी प्रचेतापुत्र दक्ष ! तिमीले अत्यन्त श्रद्धापूर्वक ममा प्रेम गरेर मेरो 
परम भक्तिलाई प्राप्त गरेका छ । त्यसैले तिम्रो तपस्या सिद्ध भएको छ। 


प्रीतोऽहं ते प्रजानाथ यत् तेऽस्योदुबंहणं तपः। 
ममेष कामो भूतानां यदभूयासुविभूतयः ॥ ४४ ॥ 





पढार्थ तपः  तपस्या हो त्यसैले भूयासुः  होस् 
प्रजानाथ  हे प्रजापति दक्ष अहं म यत्  किनभने 
अस्य  यस संसारको ते  तिमीबाट एषः  यो 
उदुब॑हणं  वृद्धि गराउने प्रीतः  प्रसन्न भएको हु मम  मेयो 

यत्  जो यो भूतानां  समस्त प्राणीहरूको कामः  इच्छा हो 
तेतिम्रो विभूतयः  समृद्धि 


ताक्यार्थ हे प्रजापति दक्ष ! तिमीले संसार प्रजाको वृद्धिका लागि मेरो तपस्या गरेका दहौ। म 
तिमीबाट अति प्रसनन द्ु। समस्त प्रजाहरूको अभिवृद्धि होस् भन्ने यो मेरो पनि इच्छा हो । 


ब्रह्मा भवो भवन्तर्च मनवो विबुधेश्वराः । 
विभूतयो मम ह्येता भूतानां भूतिहेतवः ॥ ४५॥ 


रालालन्द्री टीका 


२९८२ 





षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४ 
पदढार्थ मनुहरू कारण हुन् 

बह्या  चतुर्मुख ब्रह्मा विबुधेश्वराः  इन्द्र॒ आदि हि  किनभने 

भवः  महादेव देवताहरू एताः  यी ब्रह्मा आदि 

भवन्तः  तिमी लगायतका च  पनि देवताहरू 

प्रजापतिहरू भूतानां  प्राणीहरूका मम मेरा 

मनवः  स्वायम्भुव आदि भूतिहेतवः  अभिवृद्धिका विभूतयः  अवतारविशेष हुन् 


ताक्यार्थ चतुर्मुख ब्रह्मा, महादेव, तिमी लगायत अन्य प्रजापतिहरू, स्वायम्भुव मनुहरू, इन्द्र 
आदि देवताहरू यी सबै प्राणीहरूका अभिवृदधिका कारण हुन् किनभने यी सब देवताहरू मेरे 
विभूति अवतारविशेष हृन् । 


तपो मे हृदयं बह्यंस्ततुविंद्या क्रियाकृतिः । 
अङ्गानि कतवो जाता धमं आत्मासवः सुराः ॥ ५६॥ 


पदार्थ विद्या  विद्या साङ्ग मन्त्रजप अङ्गानि  मेरा अङ्ग हुन् 
ब्रह्मन्  हे ब्रह्मन् तनुः  मेरो शरीर हो घमः  यज्ञबाट उत्पन्न अपूर्व 
तपः  यम, नियम आदि क्रिया  नित्य, नैमित्तिक क्रिया आत्मा  मेरो मन हो 

तपस्या आकृतिः  मेरो आकृति हो सुराः  यज्ञभाग खाने देवताहरू 
मे मेरो जाताः  निष्पन्न भएका असवः  मेरा प्राण हुन् 

हृदयं  हदय हो क्रतवः  यज्ञहरू 





ताक्यार्थ हे ब्रह्मन् ! यमनियम आदिले युक्त तपस्या मेरो हृदय हो । साङ्ग मन्त्रजप मेरो शरीर 
हो । नित्य नैमित्तिक क्रिया मेयो आकृति हो । निष्पन्न यज्ञहरू मेरा अङ्ग हुन् । यज्ञजन्य धर्म मेरो 
मन हो । यज्ञभाग खाने देवताहरू मेरा प्राण हुन्। 


अहमेवासमेवाग्रे नान्यत् किञ्चान्तरं बहिः। 
संज्ञानमात्रमव्यक्तं प्रसुप्तमिव विङवतः ॥ ४७ ॥ 


पदढार्थ बाहिरको भौतिक सृष्टि वा संज्ञानमात्रम्  चैतन्य मात्र 
अग्रे  सृष्टि हुनुभन्दा अधि बाह्य वस्तु र तद्ग्राहक इन्द्रिय थियो, त्यो पनि 

अहम् ए  म मात्र आदि अन्यक्तं  प्रकट भएको थिएन 
आसम् एव  थिषँ नै किञ्च  केही पनि विश्वतः  सबैतिरबाट 

आन्तरं  भित्री आध्यात्मिक रअन्यत्  मभिननन वस्तु प्रसुप्तम् इव  सुषुप्ति ४ थियो 
बहिः  बाहिरी यो सृष्टिभन्दा न  थिएन 





ताक्यार्थ सृष्टि हुनुभन्दा अधि म मात्रै धि्ठँं। अन्तर्वस्तुग्राहक अन्तःकरण तथा भौतिक सृष्टि 
अर्थात् मभन्दा भिन्न बाह्य वस्तु र तद्ग्राहक इन्द्रियहरू केटी पनि यिएनन्। अव्यक्त अवस्थामा 


रामालन्द्री टीका 


२९८७ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


अध्याय 


चैतन्य मात्र थियो । त्यसैले सबेतिर सुषुप्ति व्याप्त भए भँ लाग्दथ्यो । 


मय्यनन्तगुणेऽनन्ते गुणतो गुणविग्रहः । 
यदासीत् तत एवाद्यः स्वयम्भूः समभूदजः ॥ 


पदार्थ गुणविग्रहः  गुणहरूको कार्यरूप 
यदा  जब ब्रह्माण्ड 

अनन्तगुणे  अनन्त गुण भएका आसीत्  पैदा भएको थियो तब 
अनन्ते  अनन्त ततः एव  ब्रह्माण्डको उत्पत्ति 
मयि  म परमात्मामा भएपचछछि 

गुणतः  गुणमयी मायाबाट आद्यः  प्रजापतिहरूका पनि 





४८ ॥ 


आदिपुरुष 

स्वयम्भूः  स्वयम्भू 
अजः  अयोनिज ब्रह्मा 
समभूत्  उत्पन्न भए 


ताक्यार्थ म॒ असीमित गुणसम्पन्नं सर्वव्यापक अनन्त हूँ। जब ममा गुणमयी मायाका सत्त्व 
आदि गुणहरूको क्षोभवबाट ब्रह्माण्ड उत्पन्न भयो त्यसपछि प्रजापतिहरूका पनि आदिपुरुष 


अयोनिज स्वयम्भू ब्रह्मा उत्पन्न भए । 
ग्रै भ वीर्योपवंहित  
स वे यदा महादेवो मम वीयोपवृंहितः। 


मेने खिलमिवात्मानसुद्तः सगकर्मणि ॥ ४९॥ 


पदार्थ  ती ब्रह्माजी 

मम  मेरो वे  निश्चय नै 

वीर्योपवृंहितः  शक्तिले ढाकिएरसगंकमणि  सृष्टि गर्ने काममा 
सुष्टि गर्न लागिपेरेका यदा  जब 


महादेवः  देवताहरूमा प्रमुख उद्यतः  तयार भए तब 





आत्मानम्  आपूलाई 
खिलम् इव  सृष्टि गर्न असमर्थ 


 


मेने  पाए माने 


ताक्यार्थ मेरो शक्ति पाएर सृष्टि गर्न कटिबद्ध भएका देवश्रेष्ठं ब्रह्मा जब सुष्टिविस्तार गर्न 
लागे तब उनले आपफूलाई त्यस काममा असमर्थं भएको जस्तो महसुस गरे। 


 दे  ् 


अथ मेऽभिहितो दवस्तपाऽ तप्यत दरुणम् । 


नव वि्वसृजो युष्मान् येनादावसृजद् विभुः ॥ ५०॥ 


पदार्थ तपः  तपस्या 
अथ  त्यसपच्छि अतप्यत  गरे 
मे  मद्रारा येन  जुन तपस्याद्रारा 


अभिहितः  तपस्या गर भनिएका विभुः  प्रजा सृष्टि गर्न समर्थ 
प 
दवः  ब्रह्मदेवले भएका ब्रह्माजीले 
आदो 
दारुणम्  कटोर आदो  सर्वप्रथम 


ताक्यार्थ त्यसपछि मेले ब्रह्माजीलाई तपस्या गर्न आदेश दिपं। 





युष्मान्  तिमीलगायत 

नव  नौ जना 

विवसुजः  प्रजापतिहरूलाई 
असृजत्  सृष्टि गरे 


मेरो आनज्ञाबमोजिम उनले कठोर 
रालानन्द्री टीका 


२९८५ 
षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४ 


तपस्या गरे। तपस्याकै बलले उनी प्रजाहरूको सृुष्टि गर्न समर्थं भए र उनले सर्वप्रथम 
तिमीसमेतका नौ जना प्रजापतिहरूको सृष्टि गरे। 


एषा पञ्चजनस्याङ्ग दुहिता वे प्रजापतेः। 
असिक्नी नाम पत्नीत्वे प्रजेशा प्रतिगृह्यताम् ॥ ५९॥ 





पढार्थ असिक्नी नाम  असिक्नी नाम २  कन्यालाई 

अङ्ख  हे प्रिय भएकी पत्नीत्वे  पत्नीको रूपमा 
प्रजेशा  प्रजापति पञ्चजनस्य  पञ्चजन नामका वि  निश्चय नै 

एषा  यी प्रजापतेः  प्रजापतिकी प्रतिगृह्यताम्  स्वीकार गर 


तवाक्यार्थ हे प्रिय प्रजापति दक्ष ! पञ्चजन नाम भएका प्रजापतिकी असिक्नी नाम भएकी यी 
कन्यालाई तिमी पत्नीको रूपमा स्वीकार गर। 


मिथुनन्यवायघमंस्त्वं प्रनासगेमिमं पुनः। 
मिथुनव्यवायधमिण्यां भूरिशो भावयिष्यसि ॥ ५२॥ 


पढार्थ मिथुनन्यवायघमिण्यां  त्यस्ते प्रजासग॑म्  प्रजाहरूको 
मिथुनन्यवायघमंः  स्री र धर्मलाई नै स्वीकार गर्न पत्नी सृष्टिलाई 

पुरुषका बीच मैथुन सम्भोग असिक्नीमा भूरिशः  धेरै फैलिएको 
धर्मलाई स्वीकार गर्नैवाला पुनः  फेरि भावयिष्यसि  बनाउन सक्छौ 
त्वं  तिमीले इमं  यो 





ताक्यार्थ तिमी स्त्रीपुरुषबीच हुने मैथुनधर्मलाई स्वीकार गर। यिनी असिक्नीले पनि 
मेथुनधर्मलाई स्वीकार गर्नैछ्छिन् । यही मेथुनधर्मबाट तिमीले प्रजासृष्टिलाई विस्तार गर्न सक्नेष्ठौ । 


त्वत्तोऽघस्तात् प्रजाः सवां मिथुनीभूय मायया । 
मदीयया भविष्यन्ति हरिष्यन्ति च मे बलिम् ॥ ५३॥ 





पदार्थ मिथुनीभूय  स्त्री र पुरुषको भविष्यन्ति  उत्पन्न हुनेछन् 
त्वत्तः  तिमीभन्दा मिथुनीभावबाट मे  मेरो 

अधस्तात्  पछि सवांः  सम्पूर्ण बलिम् च  पूजा पनि 
मदीयया  मेरो प्रजाः  छोरा, नाति आदि हरिष्यन्ति  गर्नछन् 
मायया  मायाका कारण प्रजाहरू 


वाक्यार्थ तिमीभन्दा पछि मेरो मायाका कारण स्त्रीपुरुषको मिथुनीभावबाट छोरा, नाति आदि 
रूपले सम्पूर्ण प्रजाहरू उत्पन्न हुनेन् र मेरो सेवा पूजा पनि गर्नैछन् । 


रामालन्द्री टीका 


२९८६ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४ 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 

इत्युक्त्वा मिषतस्तस्य भगवान् विङ्वभावनः। 

स्वप्नोपलब्धाथं इव तत्रेवान्तदधे हरिः ॥ ५४॥ 
पढार्थ हरिः  नारायण तस्य  ती दक्षको 
इति  यसप्रकार स्वप्नोपलब्धाथंः इव  स्वप्नमा तत्र एव  अगाडि नै 
उक्त्वा  भनेर आज्ञा दिएर देखिएका पदार्थहरू ब्युंकिएपछछि अन्तदैधे  अन्तधनि हुनुभयो 
विकवभावनः  विश्वव्यापक  हराए यै 
भगवान्  भगवान् मिषतः  हिरिरहेका 
ताक्यार्थ विश्वव्यापक भगवानूले यसप्रकार दक्षलाई आज्ञा दिएपचछ्ि जसरी स्वप्नमा देखिएका 
पदार्थहरू ब्युंखिएपचछ्छि लुप्त हुन्छन् त्यसै गरी उनके आंखाको अगाडि भगवान् अन्तधनि हुनुभयो । 





इति श्रीमदुभागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां षष्टस्कन्धे चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


२१८७ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 


अथ ४ ध्याय 
अथ पञ्चमाशव्यायः 
नारदको उपदेशबाट दक्षपुत्रलाई वैराग्य र नारदजीलाई दक्षको श्राप 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
तस्यां स पाञ्चजन्यां वे विष्णुमायोपवृंहितः। 
हयंश्वसंज्ञानयुतं पुत्रानजनयद् विभुः ॥ १॥ 


पढार्थ  ती दक्षले अयुतं  दश हजार 
विष्णुमायोपवृहितः  भगवान् वि  निश्चय नै पुत्रान्  छोराहरूलाई 
विष्णुको मायाद्रारा सामर्थ्य पाञ्चजन्यां  पञ्चजनकी पत्री अजनयत्  उत्पन्न गरे 
प्राप्त गरेका तस्यां  ती पत्नी असिक्नीमा 

विभुः  सृष्टि गर्न समर्थ हय॑र्वसंज्ञान्  हर्यश्व नाम भएका 





ताक्यार्थ भगवान् विष्णुको मायाशक्तिद्रारा प्रजाहरूको सृष्टि गर्न सामर्थ्य प्राप्त गरेका 
शक्तिसम्पननन दक्ष प्रजापतिले आपफ्नी पत्नी पञ्चजनकी पुत्री असिक्नीको गर्भवाट हर्यश्व नाम 
भएका दश हजार छोराहरू उत्पन्न गरे । 


अपृथग्धमंशीलास्ते स्वे दाक्षायणा नृप । 
पित्रा प्रोक्ताः प्रजासग प्रतीचीं प्रययुदिंशम् ॥ २॥ 


पदार्थ अपृथग्धमंशीलाः  एके दाक्षायणाः  दक्षका पूत्रहरू 
नृप  हे महाराज परीक्षित् किसिमको आचरण र स्वभाव प्रतीचीं  पश्चिम 

पित्रा  पिता दक्षद्रारा भएका दिशम्  दिशातिर 

प्रजासर्गे  प्रजाको सृष्टि गर्न ति ती हर्यश्व नामका प्रययुः  गए 

प्रोक्ताः  आदेश दिद्एका सव  सम्पूर्ण 





ताक्यार्थ हे महाराज परीक्षित् ! दक्षका ती दश हजार पत्रहरूको स्वभाव र आचरण एकै 
किसिमको धियो । उनीहरूलाई पिता दक्ष प्रजापतिले प्रजाहरूको सृष्टि गर्न आज्ञा दिए । त्यसपछि 
ती दक्षपुत्रहरू तपस्या गर्न पश्चिम दिशातिर गए । 


तत्र नारायणसरस्तीथं सिन्धुसमुद्रयोः । 


सङ्गमो यत्र सुमहन्मुनिसिद्धनिषेवितम् ॥ ३॥ 
पढार्थ सिन्धुसमुद्रयोः  सिन्धु नदी र॒ सङ्गमः  सङ्गम छ 
यत्र  जहाँ समुद्रको तत्र  त्यस पश्चिम दिशामा 


रामालन्द्री टीका 


२९८८ 


षष्ठ स्कन्ध 


मुनिसिद्धनिषेवितम्  मुनि र 
सिद्धहरूद्रारा सेवन गरिएको 


श्रीमद्भागवत 


सुमहत्  अत्यन्त विशाल 


अध्याय ५ 


भएको 


नारायणसरः  नारायणसर नाम तीर्थं  वीर्थछ 


ताक्यार्थ उनीहरू गएको पश्चिम दिशामा सिन्धु नदी र समृद्रको सङ्गमस्थल छ। त्यहीं 
ठुलाडुला मुनि र सिद्धहरूले निवास गर्ने गरेको नारायणसर नाम गरेको अत्यन्त विशाल तीर्थ 


छ । 


तदुपस्पशंनादेव विनिधूतमलारायाः। 
धर्मे पारमहंस्ये च प्रोत्पन्नमतयोऽप्युत ॥ ४ ॥ 
 क     ्  

तेपिरे तप एवोग्रं पित्रादेशेन यन्तिताः। 
प्रजाविवृद्धये यत्तान् देवर्षिस्तान् ददशां ह ॥ ५॥ 


पदढार्थ 

तदुपस्परांनात् एव  त्यस 
नारायणसरको जलमा स्नान, 
आचमन गनलि मात्रै पनि 


प्रोत्पन्नमतयः च  योग्य शुद्ध 
अन्तःकरण भएका 

अप्युत  तर 

पित्रा  पिता दक्षको 


विनिधूंतमलाशयाः  राग आदि आदेशेन  आज्ञाद्रारा 
मल नहुनाले शुद्ध हृदय भएका यन्त्रिताः  बाँधिएका 
पारमहंस्ये  परमहंस विवेकी दक्षपुत्रहरू 


योगीहरूको 
धर्मे  आत्मज्ञानरूप धर्ममा 


उग्रं  कठोर 
तपः एव  तपस्या नै 


  गर्न लागे 
ह  निश्चय ने 
देवर्षिः  देवर्षि नारदले 
प्रजाविवृद्धये  प्रजाहरूको 
वृद्धिका लागि 
यत्तान्  प्रयत्नशील 
तान्  ती दक्षपुत्रहरूलाई 
द्दशं  देख्नुभयो 





ताक्यार्थ नारायणसरको जलमा स्नान, आचमन गर्नसिाथ हर्यश्वहरूको हृदय राग, द्वेष आदि 
मलले रहित भयो । उनीहरूको बुद्धि परमहंस योगीहरूको आत्मज्ञान रूप भागवत धर्ममा केन्द्रित 
थियो । यसरी ज्ञानमार्ममा रुचि भएर पनि पिता दक्षको आदेशमा बाँधिएर प्रजाहरूको सृष्टि गर्न 


प्रयत्नशील भई कठोर तपस्या गर्न लागेका दक्षपुत्रहरूलाई देवर्षि नारदले देख्नुभयो । 
उवाच चाथ हर्य॑रवाः कथं खक्ष्यथ वे प्रजाः । 
अदृष्ट्वान्तं भुवो यूयं बालिशा बत पालकाः ॥ ६ ॥ 


पढार्थ  प्रजापालक भएर अन्तम्  अन्तलाई 
अथ च  तपस्यामा लागेका पनि अदुष्ट्वा  नदेखीकन 
हर्यश्वलाई देखेपछछि नारदजीले यूयं  तिमीहरू कथं  कसरी 

उवाच  भन्नुभयो बालिकाः  अज्ञानी मूर्ख रौ परजाः  प्रजाहरूलाई 
हर्याः  हे हर्यश्वहरूहो वि  निश्चय नै सखक्ष्यथ  सृष्टि गर्न 
बत  निश्चय नै भुवः  पृथिवीको 





रालालन्द्री टीका 


२९८९ 
षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 
ताक्यार्थ तपस्यामा लागेका हर्यश्वलाई देखेपक्ि नारदजीले प्रश्न गर्दै भन्नुभयो हे दक्षपुत्र 


हर्यश्वहरू हो ! तिमीहरू प्रजापालक भएर पनि मूर्ख रेचो किनभने तिमीहरूले पृथिवीको 
अन्तलाई देखेका कैन । यो कुरा नजानी तिमीहरू कसरी प्रजासृष्टि गर्दी ? 


तथेकपुरुषं राष्ट बिलं चादुष्टनिगंमम्। 

बहुरूपां स्त्रियं चापि पुमांसं पुंश्चलीपतिम् ॥ ७ ॥ 
नदीमुभयतो वाहां पञ्चपञ्चाद्भुतं गृहम् । 
क्वचिद्धंसं चित्रकथं क्षोरपव्यं स्वयं भ्रमिम्॥ ८ ॥ 





पदार्थ स्त्रियं  स्त्रीलाई गृहम्  घरलाई 

तथा  त्यसै पृथिवीको अन्त ४ च अपि  त्यस्तै चित्रकथं  अनौठो कथा स्वर 
एकपुरुषं  एक मात्र पुरुष पुंश्चलीपतिम्  व्यभिचारिणी भएको 

भएको स्त्रीको पति भएको हंसं  हाँसलाई 

राष्ट्रं  राष्टलाई पुमांसं  पुरुषलाई क्षोरपन्यं  छुरी र वज्रले बनेको 
अदुष्टनिगंमम्  बाहिर निस्कने उभयतोवाहां  दुबैतिर बगने स्वयं भ्रमिम्  आफ घुम्न 
बाटो नभएको नदीम् च  नदीलाई चक्रजस्तो वस्तुलाई समेत 
बिं च  चिद्रलाई पञ्चपञ्चादुभुतं  पच्चीस ओटाक्वचित्  कहिल्यै पनि नजानी 
बहुरूपां  धरे रूप भएकी वस्तुहरूले बनेको अनीटो कसरी प्रजाहरूको सृष्टि गर्दी 


ताक्यार्थ यहाँ एउटा यस्तो राष्ट्र छ जसमा एउटा मात्रै पुरुष बस्दछ, एउटा यस्तो छिद्र गुफा 
छ जहाँ छिरिसकेपकछि बाहिर निस्कने बाटो छैन, एडी स्त्री केनो धेरै रूप भएकी छे, एउटा 
पुरुष छ जो व्यभिचारिणी स्त्रीको पति हो, एउटा यस्तो नदी छ जो दुबे दिशातिर बग्दछ, एटा 
अनौठो घर छ जुन पच्चीस ओटा वस्तुहरूले बनेको छ, एउटा हांस छ जसको स्वर विचित्रको छ, 
एडटा यस्तो चक्र छ जुन द्री र वज्रले बनेको छ र आफ घुमिरहन्छ । यो कुरा के हो नजानी 
कसरी प्रजाहरूको सुष्टि गर्दछो ? 


वितरण माधथिका तीन श्लोकहरूमा नारदजीले हर्यश्वहरूलाई विभिन्न आध्यात्मिक प्रश्नहरू 
सोध्नुभएको छ । ती प्रश्नहरू यस प्रकार छन् १. भूमिको अन्त कहाँ छ ? २. एडटे पुरुष भएको 
राष्ट कुन हो ? ३. निस्कने ठाद ने नभएको गुफा कुन हो? ४. बहुरूपी स्त्री को हन् ? ५. 
व्यभिचारिणी स्त्रीको पति को हो ? ६. तलमाथि दुबेतिर बग्ने नदी कुन हो ? ७. पच्चीस चिजले 
नेको अदभुत घर कुन हो? ठ. विचित्र स्वर भएको हांस कुन हो ? ९. वज्रजत्तिकै दृढ अनि 
आफैं घुमिरहने वस्तु के हो? यी नौ ओटा प्रश्नहरू प्रतीकात्मक रूपमा आध्यात्मिक विषयलाई 
सोधिएका प्रश्नहरू हन्। तलका १११९ श्लोकमा हर्यश्वहरूले यिन प्रश्नहरूको उत्तरको बारेमा 
चिन्तन गरेका छन् । 


रामालन्द्री टीका 


९९० 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


कथं स्वपितुरादेशमविद्वांसो विपरिचितः। 
अनुरूपमविज्ञाय अहो सर्गं करिष्यथ ॥ ९॥ 


युक्त भएको 

अहो  आश्चर्य छ आदेशम्  आदेश आज्ञा लाई 
विपरिचतः  विद्वान् भएका अविज्ञाय  नबुकी 

स्वपितुः  आपना पिता दक्षको अविद्वांसः  मूर्ख भई 
अनुरूपम्  वास्तविक अर्थले तिमीहरूले 


पदार्थ 





अध्याय ५ 


कथं  कसरी 
सगं  सृष्टि 
करिष्यथ  सञ्चालन गर्नेष्ठौ 


ताक्यार्थ हे हर्यश्वहरू ! आफ्ना विद्वान् पिता दक्षको वास्तविक अर्थ भएको आदेशलाई 
तिमीहरूले बुम्न सकेनौ । पिताको भनाइको वास्तविक तात्पर्यलाई नबुखी तिमीहरू कसरी सृष्टि 


सञ्चालन गर्न सक्दचछी ? 
श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
तन्निराम्याथ हयंश्वा ओत्पत्तिकमनीषया । 


वाचः कूटं तु देवष स्वयं विममृदुधिंया ॥ ०॥ 


पदढार्थ रहस्यमय वाणीलाई 

अथ  त्यसपछि निरम्य  सुनेर 

देव्षैः  नारदजीको हयंरवाः  हर्यश्वहरूले 

तत्  त्यो ओत्पत्तिकमनीषया  जन्मसिद्ध 


वाचः कूटं तु  बुर्न कठिन गूढ सहज विचार शक्ति भएको 





धिया  आफ्नो बुदधिद्रारा 
स्वयं  आफैं 
विममृश्युः  विचार गर्न लागे 


ताक्यार्थ हर्यश्वहरू जन्मजात विचारशील विवेकी धिए। उनीहरूले देवर्षिं नारदले घुमाएर 
भनेको गूढ रहस्यमय वाणी सुनैर आपनो बुदधिले आफ मनमनै विचार गर्न लागे । 


भूः कषेत्रं जीवसंज्ञं यदनादि निजबन्धनम् । 


अदष्ट्वा तस्य निवाणं किमसत्क्ममिभवेत् ॥ ९१॥ 


लिङ्गशरीर हो 

यत्  जो लिङ्गशरीर 

अनादि  अनादि कालदेखिको 
सुखदुःख आदिको जनक निजबन्धनम्  जीवको बन्धन हो 
भएकाले तस्य  त्यस सृष्ष्म शरीरको 
जीवसंज्ञं  जीव उपाधि भएको निवांणं  अन्त विनाशको 


पढार्थ 
भूः  पृथिवी नै 
क्षेत्रं  खेत ड पुण्यपाप 





उपायलाई 

अदष्ट्वा  नजानी 
असत्कर्मभिः  मोक्षमा काम 
नलाग्ने बेकारका कर्महरूद्रारा 
किम्  के प्रयोजन फल 
भवेत्  सिद्ध हन सक्ला 


ताक्यार्थ भूमिको अन्त कहाँ छ ? नारदको यस प्रश्नको विषयमा हर्यश्वहरूले यसरी विचार 
गरे पृथिवी भनेको लिङ्गशरीर हो किनभने पृथिवीमा धान आदि फले ४ यस लिङ्गशरीरबाट 


रामालन्द्री टीका 


२९९९१ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 


पुण्यपाप, सुखदुःख आदि उत्पनन हुन्छन्। लिङ्गशरीर नै अनादि कालदेखिको जीवको बन्धन हो । 
अतः लिङ्गशरीरको विनाशको उपाय नबुखी मोक्षमा काम नलाग्ने बेकारका कर्महरूको अवलम्बन 
गरेर हामीलाई के लाभ हुन सक्दछछ ? केटी पनि हदेन। 


एक एवेर्वरस्तुयां भगवान् स्वाश्रयः परः। 
तमदष्ट्वाभवं पुंसः किमसत्कर्मभिभवेत् ॥ १२॥ 
स्वाश्रयः  आफैमा आशित छ 


पदार्थ 
ईङवरः  सर्वसमर्थ ईश्वर 
एकः एव  एडरै छ 


परः  प्रकृति र त्यसको 


कार्यभन्दा पनि पर रहेको छ 


तुयं  विश्व, तेजस र प्राज्ञदेखि भगवान्  एेश्वर्यले परिपूर्ण छ 
भिन्न भई तिनीहरूको अभवम्  उत्पत्तिरहित नित्य 
साक्षीरूपले रहेको छ तम्  त्यो परमात्मालाई 





अदुष्ट्वा  नजानी 
असत्क्मभिः  बन्धनमूलक 
कर्महरुद्रारा 

पुंसः  पुरुषको 

किम्  कुन प्रयोजन 

भवेत्  सिद्ध हुन्छ र 


ताक्यार्थ एडटै पुरुष भएको राष्ट्र कुन हो ? नारदको यस प्रश्नको विषयमा हर्यश्वहरूले यसरी 
विचार गरे ईश्वर एडटै र सर्वसमर्थ छ। ऊ जाग्रत् आदि अवस्था र तिनका अभिमानी विश्व, 
तेजस र प्राज्ञभन्दा भिन्न छ र तीती अवस्थाहरूमा साक्षीरूपले रहेको छ । प्रकृति र त्यसका 
कार्यहरूमन्दा पर रहेको ेश्वर्यले परिपूर्ण भगवान् उत्पत्तिरहित र नित्य छ । यस्तो भगवानूलाई 


नजानी मोक्षका लागि अनुपयोगी कर्महरू गरेर पुरुषलाई के लाभ हुन्छ र ? 


इह  यस लोकमा 


पुमान्नैवेति यद् गत्वा बिलस्वर्गं गतो यथा । 
प्रत्यग्धामाविद इह किमसत्कममिभवेत् ॥ १३॥ 
पदढार्थ न एव एति  फेरि संसारमा 
यत्  जसलाई आँदेन 


गत्वा  प्राप्त गरेर 

बिलस्वगं  पाताल 

गतः यथा  गएको व्यक्ति यैं 
पुमान्  पुरुष 


प्रत्यग्धाम  त्यो ज्योतिर्मय 
ब्रह्मलाई 

अविदः  नजान्ने व्यक्तिको 
लागि 





असत्कममभिः  नष्ट हुने 

स्वगदिको साधन भएका 
कर्महरूद्रारा 

किम्  के प्रयोजन सिद्ध 
भवेत्  हन्छ 


ताक्यार्थ एउटा छिद्र छ जसमा छिरेपछि निस्कने बाटो कैन ? यो प्रश्नको विचार हर्यश्वहरूले 
यसरी गरे जसरी भूछिद्ररूप पातालमा प्रवेश गरेको व्यक्ति फरकिएर फेरि आङँदेन त्यसै गरी 
ज्योतिर्मय ब्रह्मलाई प्राप्त गरेको व्यक्ति पुनः संसारमा फर्केर आर्दँदेन । त्यो ब्रह्मलाई नजानी नश्वर 
स्वर्गादि लोकको साधन भएका कर्महरू गरेर के प्रयोजन सिद्ध हुन्छ ? 


नानारूपात्मनो बुद्धिः स्वेरिणीव गुणान्विता । 
तन्निष्ठामगतस्येह किमसत्कमममिभवेत् ॥ ९ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


२९९२ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 
पढार्थ आत्मनः  जीवको व्यक्तिको 

स्वैरिणी इव  व्यभिचारिणी बुद्धिः  बुद्धि इह  यो लोकमा 

स्त्री गुणान्विता  विभिन्न गुणले युक्त असत्कमभिः  कुत्सित भोग 
नानारूपा  गन्ध आदि छ भोगाउने कर्मद्रारा 

विषयहरूमा उन्मुख हुने तन्निष्ठाम्  बुद्धिको किम्  के प्रयोजन सिद्ध 
भएकाले रूप, रस आदि अनेक अवसानभूत विवेकलाई भवेत्  हन्छ 

रूप भएको अगतस्य  प्राप्त नगरेको 





ताक्यार्थ एडी यस्ती बहरूपिणी स्त्री के त्यो को हो भन्ने नारदको प्रश्नमा हर्यश्वहरूले 
विचार गर्दछन् जसरी व्यभिचारिणी स्त्री विभिन्न वस्त्र लगाएर बहुरूपिणी बन्दक्छे त्यसै गरी गन्ध 
आदि विषयहरूमा उन्मुख हुने रूप, रस आदि अनेक रूप भएकी बुद्धि नै बहुरूपिणी स्त्री हो । 
नुदधिले विभिन्न सतव आदि गुणलाई वस्त्र ४ धारण गर्वछ। त्यही बुदधिनिष्ठ विवेकलाई प्राप्त 
नगरेको व्यक्तिले यस लोकमा कुत्सित भोग भोगाउने कर्म गरेर के लाभ प्राप्त गरोस् ? 


तत्सङ्गभरंरितेश्वयं संसरन्तं कुभार्यवत् 
तद्गतीरबुधस्येह किमसत्कममिभवेत् ॥ १५॥ 





पदार्थ तदुगतीः  बुद्धिको सङ्गतका इह  यो लोकमा 
तत्सङ्गभरंशितेदवर्यं  बुद्धिको कारण हर्ष, विषाद आदि प्राप्त असत्क्मभिः  बन्धनमूलक 
सङ्गतले असङ्गता, स्वतन्त्रता गरेर कर्मद्रारा 

आदि एश्वर्य नष्ट भएको संसरन्तं  आउने र जाने किम्  के प्रयोजन सिद्ध 
कुभायंवत्  व्यभिचारिणी गरिरहने आत्मालाई भवेत्  हन्छ 

स्त्रीको पति रै अबुधस्य  नजान्ने व्यक्तिको 


ताक्यार्थ कुन यस्तो पुरुष छ जो व्यभिचारिणी स्त्रीको पति हो? यस प्रश्नको उत्तरमा 
हर्यश्वहरूले सोच्न लागे जसरी व्यभिचारिणी स्त्रीको पतिको स्वतन्त्रता र एेश्वर्य नष्ट हुन्छ त्यसै 
गरी बुद्धि पनि व्यभिचारिणी स्त्रीसमान छ। बुदिसंग सङ्गत गर्ने मानिसको पनि स्वतन्त्रता नष्ट 
हन्छ र हर्ष, विषाद आदि प्राप्त गरी संसारमा आउने र जाने भद्रहन्छ । यसरी संसारमा आउने र 
जाने गरिरहने आत्मालाई नजान्ने मानिसले बन्धनमूलक सकाम कर्म गरेर के प्रयोजन प्राप्त 
होला? 


सृष्ट्यप्ययकरीं मायां वेलाकूलान्तवेगिताम् । 


   


मत्तस्य तामविज्ञस्य किमसत्कममिभवेत् ॥ १६॥ 


पढार्थ ताम्  त्यो भगवान्को शक्तिभूतनिस्किने ठँ तट भए रँ 
सृष्ट्यप्ययकरीं  जगत्को सृष्टि विलाकूलान्तवेगिताम्  संसाखप्रवाहमा परेका मानिसको 
र लय गर्ने नदीप्रवाहमा परेका मनुष्यहरूको निस्किने ठा विद्या, तप आदि 


रामालन्द्री टीका 


२९९३ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 
उपाय अपनाउने व्यक्तिको मायां  मायालाई असत्कमभिः  संसारम 
मनमा क्रोध आदि वेगपूर्वक अविज्ञस्य  नजान्ने जाकिदिने कर्मद्रारा 


उत्पन्न गराटदिने र सृष्टि र लय मत्तस्य  विषयभोगमा लम्पट 


दुबेतिर बग्ने 


व्यक्तिको लागि 





किम् भवेत्  के लाभ हुन्छ 


ताक्यार्थ दुबेतिर बग्ने नदी कुन हो ? भन्ने नारदको प्रश्नमा हर्यश्वहरूले विचार गरे जगत्को 
सुष्टि र लय गर्ने भगवान्को शक्तिरूप माया नै दुबे दिशातिर बग्ने नदी हो। सृष्टिकालमा 
पूर्वपूर्वक्रमले तत्त्वहरू सृष्टि गर्ने र लयकालमा उत्तरोत्तर क्रमले पूर्वपूर्वतत्तवहरूमा प्रवेश गर्न 
भएकाले मायालाई दुबेतिर सृष्टि र लय बग्ने नदी भनिएको हो । नदीप्रवाहमा परेका मनुष्यको 
निस्किने ठं तट भए ४ संसारप्रवाहमा परेका मानिसको निस्किने उपाय विद्या, तप आदि हून्। 
मायाले त्यो विद्या, तप आदि उपायको अवलम्बन गर्न व्यक्तिको मनमा वेगपूर्वक क्रोध, अहङकार 
आदि उत्पन्न गरिदिन्छ। त्यसरी सृष्टि र लय दुबेतिर प्रवाह भएको मायाद्रारा मोहित भई काम, 
क्रोध आदिका कारण संसार प्रवाहमा खसेको छुं भन्ने नजानी मायाकै कार्य विषयभोगमा लम्पट 
हने व्यक्तिले संसारचक्रमा घुमाद्रहने कर्म गरेर के प्राप्त गर्ला ? 


पञ्चविंशतितत्त्वानां पुरुषोऽद्भुतदपंणम् । 
अध्यात्ममबुघस्येह किमसत्कर्मभिभवेत् ॥ १७ ॥ 


पदढार्थ 

पुरुषः  परमात्मा 
पञ्चविंशतितत््वानां  पच्चीस 
तत्त्वरूप घरको 


अध्यात्मम्  समस्त कार्यकारण 
रूप समूहको अधिष्ठाता भएको 
यो परमेश्वरलाई 

अबुधस्य  नजान्ने व्यक्तिको 


लाग्ने तर आत्मस्वरूपलाई ढाक्ने 
परतन्त्रता दिने कर्महरुद्रारा 
किम्  के प्रयोजन 

भवेत्  सिद्ध हुन्छ र 


अदुभुतदपंणम्  अनौटो इह  यस लोकमा 
प्रकाशक र आश्रय हो असत्कमभिः  स्वतन्त्रजस्तो 
ताक्यार्थ पच्चीस ओटा तत्त्वहरूले बनेको घर के हो? भन्ने नारदको प्रश्नमा हर्यश्वहरूले 
विचार गरे पच्चीस तत््वहरू चौबीस ओट प्राकृत पदार्थं र एउटा जीवले बनेको शरीर ने 
आश्चर्यमय अदभुत घर हो। यसको आश्रय र प्रकाशक परमात्मा ह॒नहन्छ । समस्त कार्यकारणरूप 
समूहको अधिष्ठाता ती परमेश्वरलाई नबुखी मानिसले यो लोकमा आत्मस्वतन्त्रता विरोधी कर्महरू 
गरी के लाभहोला? 


एकवरं शास्त्रमुत्सृज्य बन्धमोक्षातुदशंनम् । 
विविक्तपदमज्ञाय किमसत्कममिभवेत् ॥ १८ ॥ 





पदार्थ 


पदार्थलाई विभिन्न पदद्रारा 


एवं  ईश्वरको प्रतिपादन गर्न ्ुट्याउने 


विविक्तपद्म्  जड र चेतन 


मोक्षलाई स्पष्ट देखाउने 
शास्त्रम्  वेद, उपनिषद् आदि 


बन्धमोक्षानुदशंनम्  बन्धन र॒शास्त्रलाई 


रामालन्द्री टीका 


२९९४ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 
अज्ञाय  नजानी असत्कमभिः  बहिर्मुखी किम्  के लाभ 
उत्सृज्य  त्यागेर कर्मद्रारा भवेत्  ह॒न्छ र 


ताक्यार्थ विचित्र स्वर भएको हांस के हो? यसको उत्तर ईश्वरको प्रतिपादन गर्न वेद, 
उपनिषद् आदि शास्त्रहरू नै विचित्र स्वर भएका विवेकी हांससमान हन्। विभिन्न पद र 
वाक्यहरूद्वारा शास्त्रहरूले बन्धन र मोक्षको स्वरूपलाई द्ुट्याएर स्पष्ट देखाउने गर्दछछन्। यस्तो 
आत्ममुखी शास्त्रलाई छाडी मानिसलाई बहिर्मुखी बनाउने कर्मद्रारा के त्यस्तो लाभ हुन सक्दछ ? 


काटचकरं भ्रमिस्तीक्ष्णं सवं निष्कषंयज्जगत्। 
स्वतन्त्रमबुधस्येह किमसत्कर्मभिभवेत् ॥ १९॥ 





पदार्थ जगत्  संसारलाई अबुधस्य  नजान्ने व्यक्तिको 
भ्रमिः  सर्धं घुमिरहने निष्कषंयत्  कर्मानुरूप स्वर्ग, इह  यस लोकमा 

तीक्ष्णं  दुरा र वज्र रै अत्यन्त नरक आदिमा खिच्ने असत्कर्मभिः  अनित्य कर्मद्रारा 
तिखो भएको स्वतन्त्रम्  कसैद्रारा नरोकिने किम्  के प्रयोजन सिद्ध 

सवं  सम्पूर्ण कालचक्रं  कालरूपी चक्रलाई भवेत्  हुन्छ 


ताक्यार्थ री र ॒वज्रले बनेको आफैं घुमिरहने चक्रविशेषको सन्दर्भमा हर्यश्वहरूले विचार 
गरे सर्धं घुमिरहने दुरा र वज्र ४ अत्यन्त तिखो कालचक्रले नै संसारका समस्त जीवहरूलाई 
जन्म, मरण आदि विभिन्न रूपमा तान्ने र उनीहरूको कर्मअनुरूप स्वर्ग, नरक आदि लोकमा 
खिच्ने काम गरिरहन्छ । कसैद्रारा पनि रोक्न नसकिने कालचक्रको स्वरूपलाई नबुरी यो लोकमा 
जसले अनित्य कर्मको अनुष्ठान गरिरहन्छ त्यसले के प्रयोजन सिद्ध गर्न सक्ला ? 


वितरण माधथिका नौ श्लोकहरूमा नारदजीले सोधेका नौ ओटा प्रश्नहरूको उत्तरका बारेमा 
हर्यश्वहरूले चिन्तन गरेका छन् । ती प्रश्नहरू यसै अध्यायको आर्ट श्लोकको विवरणमा दिद्एका 
छन् । 

हर्यश्वहरूले चिन्तन गरेको पहिलो प्रश्नको उत्तर यस प्रकार छ भूमिको क्षेत्र विशाल 
छ । क्षेत्र भन्नाले सत्र कलाले बनेको लिङ्गशरीर हो । त्यसको अन्त्य ज्ञानद्वारा मोक्ष भएपछछि हृन्छ । 
यस्ते दोस्रो प्रश्नको उत्तर यसप्रकार छ एक मात्र पुरुष परमात्मा हनुहन्छ जो सम्पूर्ण संसारको 
आश्रय र शासक हुनहुन्छ । तेस्रो प्रश्नको उत्तर हो निस्कने ठँ नै नभएको गुफा भनेको 
स्वयम्प्रकाश ब्रह्मत्व हो जसलाई प्राप्त गरेपछि ज्ञानीहरू संसारमा फक॑देनन्। चौथो प्रश्नको उत्तर 
हो बुद्धि वेश्या स्त्री जस्ती छे जसले आप्ना रुचि र निर्णयहरूलाई फेरिरहन्छे । पाँचौँ प्रश्नको 
उत्तर हो व्यभिचारिणी स्त्रीको पति भनेको बुद्धिको मालिक यही जीवात्मा हो जो दुष्ट स्त्रीको 
सङ्गतले बविग्रिएको मानिस ॐ संसारको उल्फनमा परिरहेको छ । कैट प्रश्नको उत्तर हो दुबेतिर 
बग्ने नदी भनेको माया हो जो जगत्को सुष्टि र प्रलय दुबे गर्दछठे। सातौँ प्रश्नको उत्तर हो 
पच्चीस वस्तुले बनेको अदभुत घर भनेको यही शरीर नै हो जो दश इन्द्रिय, पञ्चप्राण, 
पज्चतन्मात्रा र मन, बुद्धि, अहङ्कार, प्रकृति अनि पुरुष मिलेर बनेको छ, जसको अधिष्ठाता पुरुष 


रालालन्द्री टीका 


२९९५ 
षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 


जीवात्मा हो। आठ प्रश्नको उत्तर हो बन्धन र मोक्ष दुबैको बाटो स्पष्ट छ्ुटयाएर देखाउन 
शास्त्रहरू ने हांस हून्। यिनले संसार र आत्मालाई द्ुट्यारंछन्। नवौ प्रश्नको उत्तर हो 
वज्रसमान बलियो आफ घुम्ने चक्र भनेको काल हो जो दिनप्रतिदिन आफ्नो वेगले बददे ने 
जान्छ । 

यी प्रश्नहरूको उत्तर नबुखी गरिएका कर्महरू असत्कर्म अर्थात् व्यर्थका कर्महरू हुन् भनी 
नारदजीले हर्यश्वलाई भन्नुभएको छ । असत्कर्म नौ प्रकारका छन् १. जीवलाई सुख दिन नसक्ने 
कर्महरू २. ईश्वरलाई समर्पण नगरिएका कर्महरू ३. ब्रह्मा नपुययाई तर संसारम फर्काउनि 
स्वर्गादि फल भएका सकाम कर्महरू ४. चञ्चल बुदिजस्तै अशान्त कर्महरू ५. बुदधिको भर परी 
विवेक विना नै जीवले गरेका कर्महरू ६. मायाद्रारा प्रायोजित मायिक असत्य कर्महरू ७. 
शरीरभित्र बन्धनमा परेको जीवले आफूलाई स्वतन्त्र फँ ठानी गरेका स्वतन्त्रता हनन गर्ने कर्महरू 
८. मोक्षको विचार नगरी गरिने जीवलाई बहिर्मुख बनाउने कर्महरू एवं ९. कालले सवे दृष्ट फल 
नाश गर्ने सकाम कर्महरू। यस्ता कर्महरूबाट जीवलाई परमपुरुषार्थरूप मोक्ष प्राप्तिमा सहयोग 
नमिल्ने भएकाले यिनीहरूलाई असत्कर्म भनिएको हो । 


शास्त्रस्य पितुरादेशं यो न वेद् निवतंकम् । 
कथं तदनुरूपाय गुणविसरम्भ्युपक्रमेत् ॥ २०॥ 





पढार्थ यः  जसले तदनुरूपाय  कर्मबाट 
शास्त्रस्य  वेद आदि शास्त्ररूपन वेद्  जान्दैन त्यो निवृत्तिका लागि पिताको 
पितुः  पिताको गुणविखरम्भी  शब्दात्मक आज्ञापालन 

निवतंकम्  कर्मनिवृत्तिरूप गुणप्रयुक्त प्रवृत्तिमार्गमा विश्वास कथं  कसरी 

आदेशं  आदेशलाई गर्ने व्यक्तिले उपक्रमेत्  गर्न सक्छ 


ताक्यार्थ उपनयन आदि संस्कारद्रारा दोस्रो जन्म दिने र जन्मपछ्छि पनि हित उपदेश गर्ने 
भएकाले वेद आदि शास्त्रहरू पिता हन्। त्यस्ता शास्त्ररूप पिताको आदेश कर्ममा होइन 
कर्मनिवृत्तिमा केन्द्रित छ। यो कुरा जसले बुण्दैन त्यो व्यक्ति स्वर्गकामो यजेत इत्यादि 
शब्दात्मक गुणद्वारा प्रयुक्त प्रवृत्तिमार्गमा विश्वास गर्दछ। त्यस्तो मानिसले कर्मनिवृत्तिमूलक 
पिताको आज्ञापालन कसरी गर्न सक्दछ ? 


इति व्यवसिता राजन् हयंश्वा एकचेतसः। 
प्रययुस्तं परिक्रम्य पन्थानमनिवतंनम् ॥ २१९॥ 


पदार्थ अर्थनिश्चय गरेका परिक्रम्य  परिक्रमा गरेर 
राजन्  हे राजा परीक्षित् एकचेतसः  एक मत भएका अनिवतंनम्  फेरि संसार 
इति  यसप्रकार हयंरवाः  हर्यश्वहरू नफर्कने 

व्यवसिताः  नारदको वाक्यमा तं  ती उपदेश दिने नारदलाई पन्थानम्  मोक्षमार्गमा 





रामालन्द्री टीका 


२९९६ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 


निवृत्तिमार्गमा प्रययुः  हिंडे 

ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! यसप्रकार देवर्षि नारदको वचनको अर्थ रहस्य सबै हर्यश्वहरूले 
लुफे र त्यसमा सबैको मत पनि मिल्यो। त्यसपछि उनीहरूले ज्ञानको उपदेश गर्ने नारदजीलाई 
परिक्रमा गरी मोक्षपथ निवृकत्तिमार्गको अनुयायी भई त्यहांबाट हिंडे जहँबाट फेरि संसारमा 
फर्कनु पर्देन। 


९ निभांतहषीकेशपदाम्बुजे  न 
स्वरबह्यणि निभातहषीकेरापदाम्बुजे । 
अखण्डं चित्तमावेश्य खोकानुचरन्सुनिः ॥ २२॥ 





पढार्थ भगवान् विष्णुको चरणकमलमा चित्तम्  मन 

मुनिः  देवर्षिं नारद स्वरब्रह्मणि  षड्ज आदि आवेशय  स्थिर गरी 
निभांतहषीकेशपदाम्बुजे  स्वररूप परब्रह्ममा लोकान्  लोक लोकान्तरमा 
अभिन्नरूपले प्रकट हूनुभएका अखण्डं  एकाग्र अनुचरत्  घुम्न थाल्नुभयो 


ताक्यार्थ देवर्षिं नारदमुनि पनि षड्ज आदि स्वरमा अभिन्न रूपले प्रकट हुनुभएका परब्रह्म 
परमात्मामा आफ्नो मनलाई एकाग्रतापूर्वक स्थिर गरी लोकलोकान्तरमा विचरण गर्न लागनुभयो । 


नाशं निरम्य पुत्राणां नारदाच्छीलशालिनाम् । 
अन्वतप्यत कः शोचन् सुप्रजस्त्वं शुचां पदम् ॥ २३॥ 


नाहं  गृहस्थधर्मबाट निवृत्ति 
निरम्य  सुनेर 
कः  दक्षप्रजापति 


पढार्थ 
नारदात्  देवर्षिं नारदबाट 
रीलशालिनाम्  अत्यन्त 


अन्वतप्यत  दुःखाकुल भए 
सुप्रजस्त्वं  राम्रो छोरा हनु पनि 
रुचां  शोकको 





सुशील रोचन्  मेरा छोराहरू पदम्  कारण स्थान हो 
पुत्राणां  हर्यश्व आदि सन्तानोत्पादनरूप धर्मबाट च्युत 
छोराहरूको भए भनेर शोक गर्वे 


ताक्यार्थ देवर्षिं नारदको वचनबाट अत्यन्त सुशील आप्ना हर्यश्व॒ आदि पूत्रहरू गार्हस्थ्य 
धर्मबाट पराडमुख भई निवृत्तिमार्गमा लागेर हिंडे भन्ने सुनैर दक्षप्रजापतिले अहो ! मेरा छोराहरू 
सन्तानोत्पादनरूप धर्मबाट च्युत भए भनी शोक गर्दै अत्यन्त दुःखी हुन लागे। राम्रो छोरा हनु पनि 
शोकको कारण हो। 


स भूयः पाञ्चजन्यायामजेन परिसान्त्वितः । 
पुत्रानजनयद् दक्षः शबलारवान् सहस्रशः ॥ २४॥ 
परिसान्त्वितः  आश्वस्त 


पदार्थ 
अजेन  ब्रह्माद्रारा 


गरिएका 


सः ती शोकाकुल 
दक्षः  दक्षप्रजापतिले 


रामालन्द्री टीका 


२९९७ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 
भूयः  फेरि राबलारश्वान्  शबलाश्व नाम॒ पुत्रान्  छोराहरू 
पाञ्चजन्यायाम्  आफ्नी पत्नी गरेका अजनयत्  उत्पन्न गरे 
पाञ्चजन्या असिक्नीमा सहस्रशः  एक हजार 


ताक्यार्थ यसरी दुःखित भएका दक्षप्रजापतिलाई ब्रह्माजीले सम्णाईबुखाई गरेर आश्वस्त 
बनाए । त्यसपछि दक्षले फेरि आपफ्नी पत्नी पञ्चजनीकी छोरी असिक्नीबाट शबलाश्व नाम गरेका 
एक हजार पुत्र जन्माए। 


तेऽपि पित्रा समादिष्टाः प्रजासर्गे धृतव्रताः । 
नारायणसरो जग्मुयत्र सिद्धाः स्वपूर्वजाः ॥ २५॥ 


पढार्थ ते अपि  ती शबलाश्व आदि स्वपूर्वजाः  आपना हर्यश्व 
पित्रा  पिता दक्षद्रारा दक्षका छोराहरू पनि आदि दाडइहरू 

प्रनासगे  प्रजाहरूको सृष्टि गर्मनारायणसरः  नारायणसर नाम सिद्धाः  नारदको उपदेशद्रारा 
समादिष्टाः  आदेश दिदएका गरेको वीर्थमा सिद्ध भएका थिए 

धृतव्रताः  प्रजावृद्धिको ब्रत जग्मुः  तपस्या गर्न गए 

लिएका यत्र  जुन वीर्थमा 





ताक्यार्थ ती पूत्रहरू पनि पिता दक्षको आनज्ञानुसार प्रजाको सुष्टि गर्न कटिबद्ध थिए। त्यसका 
लागि उनीहरू पनि नारायणसर नामक तीर्थमा तपस्या गर्न गए जुन तीर्थमा हर्यश्व आदि आफ्ना 
दाजुहरू नारदको उपदेशबाट भक्ति र ज्ञान प्राप्त गरी कृतार्थं भएका थिए। 


तदुपस्पशांनादेव विनिधूतमलाशयाः। 
जपन्तो बह्म परमं तेपुस्तेऽत्र महत् तपः ॥ २६॥ 





पदार्थ रागादि मल नष्ट भएर शुद्ध बह्य  ब्रह्मलाई प्रणवलाई 
तदुपस्परांनादेव  त्यो अन्तःकरण भएका जपन्तः  जप गर्दै 
नारायणसर तीर्थको जलाचमन ते  ती शबलाश्वहरूले महत्तपः  दलो तपस्या 
आदि गर्नासाथ अत्र  यो नारायणसर वीर्थमा तेपुः  गरे 
विनिधूतमलारायाः  मनका परमं  परम 


ताक्यार्थ शबलाश्वहरूले नारायणसरको जलमा आचमन गर्नासाथ राग आदि मलहरू नष्ट भई 
उनीहरूको अन्तःकरण शुद्ध भयो । त्यसपछि त्यही तीर्थमा बसेर उनीहरूले परब्रह्मरूप प्रणवको 
जप गर्दै कठोर तपस्या गर्न लागे। 


अन्भक्षाः कतिचिन्मासान् कतिचिद् वायुभोजनाः । 
आराधयन् मन््रमिममभ्यस्यन्त इडस्पतिम् ॥ २७॥ 


रामालन्द्री टीका 


२९९८ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 


ॐ नमो नारायणाय पुरुषाय महात्मने । 
विशुद्धसत््वधिष्ण्याय महाहंसाय धीमहि ॥ २८ ॥ 


पढार्थ विशुद्धसत््वधिष्ण्याय  शुद्ध धीमहि  ध्यान गर्दछछछँ 
कतिचित्  कति केही चित्त नै प्रतीतिस्थान भएका इमम्  यो 

मासान्  महिनासम्म महाहंसाय  परमहंसस्वरूप मन्त्रम्  मन्त्रलाई 

अब्भक्षाः  पानी मात्र पिएर महात्मने  सर्वव्यापक अभ्यस्यन्तः  अभ्यास गर्दै 
कतिचित्  केही महिनासम्म॒ अन्तर्यामी महात्मा इडस्पतिम्  मन्त्रका अधिपति 
वायुभोजनाः  हावा मात्र खाएर पुरुषाय  सर्वेश्वर नारायणलाई 

तपस्यारत शबलाश्वहरूले नारायणाय  नारायणलाई आराधयन्  आराधना गरे 

ॐ  ॐकारस्वरूप नमः  नमस्कारपूर्वक 





ताक्यार्थ केही महिनासम्म पानी मात्र पिएर र केही महिनासम्म हावा मात्र खाएर 
शबलाश्वहरूले शुद्ध चित्त नै प्रतीतिस्थान भएका परमहंस अन्तर्यामी ॐकारस्वरूप सर्वेश्वर 
नारायणलाई नमस्कारपूर्वक ध्यान गर्वछी यो मन्त्रको अभ्यास गरी मन्त्राधिपति नारायणको 
आराधना गररे। 


इति तानपि राजेन्द्र प्रतिसगधियो मुनिः। 
उपेत्य नारदः प्राह वाचः कूटानि पूवंवत् ॥ २९॥ 


पढार्थ तान् अपि  ती शबलाश्वहरू पूववत्  पहिले भने एँ 
राजेन्द्र  हे महाराज भएको ठाङमा पनि वाचः कूटानि  कूट वचन 
इति  यसप्रकार उपेत्य  आएर प्राह  भन्न लाग्नुभयो 


प्रतिसगधियः  नयाँ सुष्टिका नारदः  नारद 
लागि दृढ विचार भएका मुनिः  मुनि देवर्णिले 


ताक्यार्थ हे महाराज परीक्षित् ! यसप्रकार प्रजाहरूको नयाँ सृष्टिका लागि व्रत बसेका 
शबलाश्वहरूले तपस्या गरेको ठाडँमा पुनः नारदमुनि आद्पुगनुभयो र पहिले हर्यश्वहरूलाई भने फँ 
कूटवचन भन्नुभयो । 


दाक्षायणाः संशुणुत गदतो निगमं मम । 
अन्विच्छतानुपदवीं भ्रातृणां भ्रातृवत्सलाः ॥ ३०॥ 





पदार्थ दाक्षायणाः  हे दक्षपुतव्रहरू हो निगमं  उपदेश 
भ्रातृवत्सलाः  दाइहरूलाई प्रेम गदतः  उपदेश दिनेवाला संशुणुत  सुन 
गर्ने मम  मेरो भ्रातृणां  आपना दाजु हर्यश्व 


रामालन्द्री टीका 


२९९९ 
षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 


आदिको अन्विच्छत  इच्छा गर 
अनुपदवीं  निवृत्तिमार्गलाई अनुसरण गर 


वाक्यार्थ हे दक्षपुत्र शबलाश्वहरू ! म तिमीहरूलाई उपदेश गर्दह्ु, मेरो उपदेश सुन । तिमीहरू 
आपना दाजु हर्यश्वहरूहरूले अवलम्बन गरेको निवृकत्तिमार्गके अनुसरण गर । 


भ्रातृणां प्रायणं भ्राता योऽनुतिष्ठति धमवित्। 
स पुण्यबन्धुः पुरुषो मरुदुभिः सह मोदते ॥ ३१९॥ 





पदार्थ भ्रातृणां  दाइहरूको सःत्यो 

घमवित्  धर्मलाई जाने प्रायणं  श्रेष्ठ मार्गलाई पुरुषः  पुरुष 

यः  जुन अनुतिष्ठति  अनुसरण गर्दछ मरुद्भिः सह  मरुदगणहरूसंग 
भ्राता  भादले पुण्यबन्धुः  पुण्य नै बन्धु भएको मोदते  स्वर्गमा आनन्दले रहन्छ 


ताक्यार्थ तिमीहरू दाजुको अनुगमनरूप धर्मलाई जान्ददछी र पुण्यवान् पनि छौ । जुन भाइहरूले 
आपफ्ना दाजुहरुद्रारा अनुष्ठान गरिएको उत्तम मार्गको अनुसरण गर्वछछन् ती भाडइहरू 
मरुदगणहरूसंग स्वर्गलोकमा आनन्दपूर्वक रमार्ंछन्। 


एतावदुक्त्वा प्रययो नारदोऽमोघदरशंनः। 
तेऽपि चान्वगमन् मागं भ्रातृणामेव मारिष ॥ ३२॥ 





पढार्थ एतावत्  यति कुरा भ्रातृणाम् एव  हर्यश्व आदि 
मारिषि  हे रेष्ठ परीक्षित् उक्त्वा  भनेर दाजुहरूको नै 

अमोघद्शनः  सफल दर्शन प्रययो  जानुभयो मार्गं  निवृत्तिमार्गलाई 
भएका ते अपि च  ती शबलाश्वहरूले अन्वगमन्  अनुसरण गरे 
नारदः  नारदमुनि पनि 


ताक्यार्थ हे पुरुषश्रेष्ठ परीक्षित् ! नारदजीको दर्शन कहिल्यै विफल व्यर्थ हदेन। पूर्वोक्त 
प्रकारले उपदेश गरेर नारदजी त्यहांबाट हिंडनुभयो । त्यसपछि शबलाश्वहरूले पनि प्रजासुष्टिमूलक 
प्रवृत्तिमार्गलाई त्यागी दाजु हर्यश्वहरूकै निवृत्तिमार्गको अनुसरण गरे । 


सघ्रीचीनं प्रतीचीनं परस्यानुपथं गताः । 

नाद्यापि ते निवत॑न्ते परिचिमा यामिनीरिव ॥ ३३॥ 
पदार्थ परस्य  परब्रह्मरूप नारायणको पदिचिमाः  बितेका 
सध्रीचीनं  अत्यन्त सुन्दर अनुपथं  अनुकूल मार्गमा यामिनीः इव  रात्रि ठै 
प्रतीचीनं  अन्तर्मुखी गताः  प्राप्त भएका अद्य अपि  अहिलेसम्म पनि 
चित्तवृत्तिद्रारा पादने ते  ती शबलाश्वहरू न निवतंन्ते  फर्किएका छैनन् 





रामालन्द्री टीका 


२२०० 
षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 


ताक्यार्थ ती दक्षपुत्र शबलाश्वहरूले अन्तर्मुखी चित्तवृत्तिद्रारा पाने पख्रह्मस्वरूप नारायणको 
अनुकूल अति सुन्दर भगवत्प्राप्तिको मार्गमा लागे। जसरी बितेका रातहरू फकििनन् त्यसै गरी 
उनीहरू पनि अहिलेसम्म पनि त्यो भगवत्प्राप्तिको मार्गबाट फर्किएका छैनन् । 


एतस्मिन् काल उत्पातान् बहून् पशयन् प्रजापतिः। 
पूवंवन्नारदकृतं पुत्रनारमुपाश्णोत् ॥ ३४ ॥ 


पदार्थ पश्यन्  देख्न थालेका प्रजासृष्टि गर्नबाट रोकी 
एतस्मिन्  यो प्रजापतिः  प्रजापति दक्षले निवृत्तिमार्गमा लगाएको कुरा 
काठे  समयमा पूववत्  अधि कै उपाद्णोत्  सुने 

बहून्  अनेक नारदकृतं  देवर्षिं नारदले गरेको 

उत्पातान्  अनिष्ट सड़तहरू पुत्रनारशम्  छोराहरूलाई 





ताक्यार्थ यता दक्नप्रजापतिले अनेक थरीका नराम्रा लक्षणहरू देखन थालेका थिए। यस्तै 
अवस्थामा उनले देवर्षिं नारदको उपदेशबाट आफना छोरा शबलाश्वहरू पनि हर्यश्वहरू रे 
प्रजासुष्टि ग्ने काममा नलागी निवृकत्तिमार्गमा लागेको कुरा सुने। 


चुक्रोध नारदायासौ पुत्र्ोकविमूच्छितः। 
देवर्षिमुपलभ्याह रोषाद् विस्फुरिताधरः ॥ ३५॥ 


पदार्थ नारदाय  नारप्रति ५  नारद मुनिलाई 
पत्रशोकविमूच्छितः  पत्रहरू चुकोध  अत्यन्त रिसाए उपरुभ्य  भेटेर 
कर्तव्यविमुख भए भने चिन्ताले रोषात्  रसिका कारण आह  भने 

मूर्च्छित व्याकुल भएका विस्फुरिताधरः  ओट कपिका 

असो  ती दक्ष दक्षप्रजापतिले 





ताक्यार्थ पुत्रहरू कर्तव्यविमुख भएको सुनैर चिन्ताले व्याकुल भएका दक्ष आप्ना छोराहरूलाई 
त्यस्तो उपदेश दिने नारदसंग अत्यन्त रिसाए। जब उनले नारदलाई भेटे तब रिसले थर ओठ 
कपाँदे नारदलाई भने। 

विवरण आना परमप्रिय पुत्र शबलाश्वहरू मोक्षमार्गमा लागेको थाहा पाएर प्रजासृुष्टि गर्न 
चाहने यी दक्षप्रजापति विरक्तिन्छन् र त्यी वेला उपदेश गरी यिनको सजिलै उद्धार गर्न सकिन्छ 
भन्ने विचार गरी दक्षको कल्याणका लागि नारदजी स्वयं दक्षको समीपमा आउनुहुन्छ । स्वायम्भुव 
मनुको वंशमा उत्पन्न प्रियत्रत, उत्तानपाद, ध्रुव, प्राचीनबर्हि, प्रचेता, हर्यश्व आदि सबैलाई 
भगवानूके कृपाद्वारा मेले मोक्षमार्गमा लगाउन उपदेश गर र ती सबैको उद्धार पनि भयो, एक 
जना यिनै दक्षलाई मात्र किन अविव्ामय अन्धकारमा छदं यिनको उद्धार किन नगरूं भन्ने 
सोची नारदजी दक्षका अगाडि आउनुभएको हो । नारदलाई आफ्नो अगाडि देखेर दक्ष खन् क्रुद्ध 
भए। 


रामालन्द्री टीका 


२९०१ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 
दक्ष उवाच दक्ष प्रजापतिले भने 
अहो असाधो साधूनां साधुलिङ्गेन नस्त्वया । 
असाघ्वकायभंकाणां भिक्षोमांग॑ः प्रदशिंतः ॥ ३६ ॥ 
पदार्थ त्वया  तं आडम्बरीले अभ॑काणां  मेरा बालक 
अहो  अहो नः  मेरा छोराहरूको लागि 
असाधो  हे दुष्ट नारद साधूनां  सज्जन छोराहरूको भिक्षोः  सन्न्यासीहरूको 
साधुलिद्गेन  साधुको ४ वेष असाघु  अहित मागः  बाटो 
धारण गरेको अकारि  गराइस् प्रदिंतः  देखाइदिदस् 





ताक्यार्थ हे दुष्ट नारद! साधु रँ यज्ञोपवीत, जटा, विभूति आदि चिहृहरू धारण गर्ने तं 
आडम्बरीले मेरा सन्मार्गममा रहेका बालक छोराहरूलाई सन्न्यासीहरूको बाटो 
निवृकत्तिमार्ग देखाददिएर नराम्रो काम गरिस् । 


ऋणेस्तरिभिरमुक्तानाममीमांसितकर्मणाम् । 
विघातः श्रेयसः पाप लोकयोरुभयोः कृतः ॥ ३७ ॥ 


पढार्थ अमुक्तानाम्  मुक्त नभएका श्रेयसः  सुखलाई 
पाप  हे पापी अमीमांसितकमंणाम्  कर्मको विघातः  नष्ट 
त्रिभिः  तीन ओटा देवता, विचार नगरेका मेरा छोराको कृतः  गराइस् 
ऋषि र पितुहरूको उभयोः  दुबे 

ऋणेः  ऋणद्रारा लोकयोः  लोकको 





ताक्यार्थ हे पापी नारद ! मेरा छोराहरू तीन ओटा ऋणबाट मूक्त भएका धथिएनन् र कर्मको 
सम्बन्धमा चिन्तन पनि गरिसकेका थिएनन्। त्यस्ता मेरा छोराहरूलाई सानैमा विषयत्याग गर्न 
लगाएर यो लोकको सुखबाट तथा मोक्षको अनधिकारी भएकाले परलोकको सुखबाट समेत 
वञ्चित गरादस् । 


विवरण जायमानो वै ब्राह्मणस्त्रिभिकऋणवान् जायते ब्रह्मचर्येण ऋषिभ्यो यज्ञेन देवेभ्यः प्रजया 
पितुभ्यः एष वा अनृणो यः पुत्री यज्वा ब्रह्मचारी इत्यादि श्रुतिवचनअनुसार मानिसहरू तीन ऋणले 
युक्त भएर जन्मिएका हृन्छन्। यी तीन ऋणहरू हुन् ऋषिक्रण, देवक्रण र ॒पितुकऋण । 
मानिसहरूले आफ्नो पुरुषार्थद्रारा ती तीन ऋणहरू चुक्ता गर्नुपर्दछ। ऋषिहरूको ऋण 
ब्रह्मचर्यपूर्वक गुरुकुलमा बसेर शास्त्राध्ययन गनलि चुक्ता हुन्छ भने देवऋण यज्ञद्रारा देवताहरूलाई 
प्रसन्न पारेपच्ि चुक्ता हुन्छ एवं पितुक्रण सन्तति परम्परा चलाएपछि चुक्ता हुन्छ । तीन ऋणबाट 
मक्त भएर मात्र मोक्षमा मन लगाउनुपर्दछछ नत्र पतित भटृन्छ भन्ने मनुको वचन पाइन्छ 
अनधीत्य द्विजो वेदान् अनुत्पाद्य तथात्मजान् । 


रामालन्द्री टीका 


२२०२ 
षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 


अयष्ट्वा चैव देवेभ्यो मोक्षमिच्छन् पतत्यधः । । ६३७ 
अर्थात् जुन द्विजले वेदको अध्ययन नगरी, सन्तान नजन्माई र देवताको पूजा नगरी मोक्ष 
चाहन्छ त्यसको पतन हुन्छ । 
यहाँ दक्षले तीन ओटा ऋणबाट मूक्त नभएका आप्ना छोराहरूलाई सानैमा विषयत्याग 
गर्न लगाएर यो लोकको सुखबाट तथा मोक्षको अनधिकारी भएकाले परलोकको सुखबाट समेत 
वञ्चित गराएको भन्दै नारदजीप्रति आक्रोश व्यक्त गरेका छन् । 


एवं त्वं निरनुक्रोशो बालानां मतिभिद्धरेः । 
पाष॑दमध्ये चरसि यशोहा निरपत्रपः ॥ ३८ ॥ 


पदार्थ बाखानां  अबोध बालकटहरूको त्वं  तं यस्तो फटाहा भएर पनि 
एवं  यसप्रकार प्राणीद्रोह गरी मतिभित्  बुद्धि नष्ट गरिदिने पाष॑द्मध्ये  भगवान् 

हरेः  श्रीहरिको निरनुकोशः  निर्दयी नारायणको पार्षद भएर 

यशोहा  कीर्तिं नष्ट गर्न निरपत्रपः  निर्लज्ज चरसि  कसरी हिंडछस् 





वाक्यार्थ यसरी तैले मेरा अबोध छोराहरूको बुद्धि बिगारिस्। यसप्रकार तैले श्रीहरिको 
यशलाई समेत कलङ्भित बनादस् । यस्तो निर्लज्ज र निर्दयी भएर पनि तँ भगवान्को पार्षद भएर 
कसरी हिड्कछस् ? 

ननु भागवता नित्यं भूतानुग्रहकातराः । 

५ न  वे ग्द नर,  

ऋते त्वां सोहदघ्नं वे वेरङ्करमवेरिणाम् ॥ ३९॥ 
पदार्थ   शत्रुता गर्न भूतानुग्रहकातराः  प्राणीहरूमा 
ननु  निश्चय नै त्वां ऋते  तलाई छोडर अरू दया गर्न व्याकुल हुन्छन् तं 
सोहदध्नं  मित्रतालाई नष्ट गर्नेभागवताः  भगवान्का पार्षदहरूअहित गर्छस्, लाज लाग्दैन 
अवेरिणाम्  कसैप्रति शत्रुता वि  निश्चय नै 
नगर्नेहरूप्रति पनि नित्यं  सध 


ताक्यार्थ र्तबाहेकका अरू भगवान्का पार्षदहरू त प्राणीहरूमाथि दया गर्न सर्धँ व्याकुल 
हन्छन्। तँ चाहं मित्रतालाई नाश गर्छस्, कसैसँंग पनि शत्रुता नगर्ने सज्जनहरूसंग पनि शत्रुता 
गर्वछस् । यसरी प्राणीद्रोह गर्न तलाई लाज लाग्देन। 


नेत्थं पुंसां विरागः स्यात् त्वया केवलिना मृषा । 
मन्यसे यद्युपशमं स्नेहपाशनिकृन्तनम् ॥ ४०॥ 


पढार्थ उपरमं  भौतिक सुख स्नेहपाशनिकृन्तनम्  सांसारिक 
यदि  यदि त्यारनुलाई प्रमरूप बन्धनको विनाश हो भन्ने 





रामालन्द्री टीका 


२९०द् 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 
मन्यसे  मान्छस् भने पनि मृषा  मिथ्याचारी पुंसां  मानिसहरूलाई 

त्यो गलत हो किनभने त्वया  तंद्रारा विरागः  वैराग्य 

केवलिना  केवल इत्थं  यसरी भ्रम फिंजाइए पनि न स्यात्  हुन सक्दैन 


ताक्यार्थ भौतिक सुख त्याग्नु नै सांसारिक प्रेमबन्धनको विनाश गर्नु हो भने मान्दछस् भने 
त्यो सरासर गलत हो किनभने मिथ्यावादी तैले यसप्रकारको भ्रमात्मक ज्ञान प्रदान गर्देमा कुनै 
पनि मानिसलाई वैराग्य हुन सक्दैन । 


नानुभूय न जानाति पुमान् विषयतीक्ष्णताम् । 


   


निर्वदेत स्वयं तस्मान्न तथा भिन्नधीः परेः ॥ ४१॥ 





पढार्थ दुःखमयतालाई निविंयेत  जसरी वैराग्य हुन्छ 
पुमान्  मानिसले न जानाति  जान्दैन तथा  त्यसरी 

स्वयं  आपले तस्मात्  त्यसैले विषयको परैः  अरूद्रारा 

न अनुभूय  अनुभव नगरी अनुभवबाट यो दुःखमय हो भिन्नधीः  सिकाएका ज्ञानबाट 
विषयतीक्ष्णताम्  विषयको भने जानेपछि न  वैराग्य आ्ँदैन 


ताक्यार्थ मानिसले आफ विषयभोगको अनुभव नगरी त्यसको दुःखमयतालाई जानन सक्दैन। 
आफैले विषयभोग गरेर विषयको दुःखरूपतालाई बुरेपछि जसरी वैराग्य उत्पन्न हुन्छ त्यसरी 
अरूले सिकाएका ज्ञानबाट हुदैन । 

विवरण सब मनुष्यहरू आफूले अनुभव गरेको कुरामा मात्र विश्वास गर्दछन्। विषयहरूको 
भोग गर्दा त्यसबाट उत्पन्न हुने दुःख मानिसहरूले सर्धै अनुभव गरिरहेके छन्। दक्ष भन्छन् 
आले गृहस्थाश्रमका दुःखहरू भोगी त्यसबाट वैराग्य हदा जुन दृढता आफूमा रहन्छ त्यो 
उपदेशबाट प्राप्त हुने वैराग्यमा रहँदेन। अकलि सम्छएर भएको वैराग्य धेरै दिक्देन किनभने 
त्यसमा आफनो अनुभव मिसिएको हदेन। यसकारण मानिसहरूलाई पहिला भोग गर्न नै दिनुपर्द । 
अनि जब उनीहरू आफतँले जानीबुकी वैराग्य धारण गर्दछन् तब उनीहरूलाई मोक्षमार्गको उपदेश 
गर्नुपर्वछ भन्ने दक्षको आशय हो । 


यन्नस्त्वं कमंसन्धानां साधूनां गृहमेधिनाम् । 
कृतवानसि दुमषं विप्रियं तव मषिंतम्॥ ४२॥ 


पदार्थ नः  हामीहरूको मेरो कृतवान्  गरेको 
कममंसन्धानां  वैदिक कर्मको यत्  जुन असि  थिस् 

अनुष्ठान गर्ने दुमषं  छोरालाई भदकाउनु तव  तेरो त्यो अपराधलाई 
साधूनां  स्वर्ग आदि प्राप्त गर्ने स्तो असह्य मषिंतम्  मैले सहेको धिष 
साधनामा लागेका विप्रियं  अप्रिय काम 

गृहमेधिनाम्  गृहस्थाश्रमका त्वं  तैले 





रामालन्द्री टीका 


२९०४ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


अध्याय ५ 


ताक्यार्थ हामी स्वर्गादि प्राप्त गर्ने साधनामा लागेका वैदिक कर्म गर्ने गृहस्थी हौँ। तैले पहिले 
ने एक पटक मेरा छोरालाई भडकाउने अत्यन्त अप्रिय काम गरेको थिस् र त्यो अपकारलाई मेले 


एकपटक सहेको धिं । 
तन्तुकृन्तन यन्नस्त्वमभद्रमचरः पुनः। 


तस्माल्लोकेषु ते मूढ न भवेद् भ्रमतः पदम् ॥ ४३॥ 


पढार्थ यत्  जुन मेरा शबलाश्व आदिलोकेषु  लोकलोकान्तरमा 
तन्तुकृन्तन  हे मेरो सन्तानको छो राहरूलाई भड्काउने जस्तो भ्रमतः  घुम्ने 

परम्परालाई नाश गर्ने दुष्ट अभद्रम्  दुष्टता ते  तेरो करीं पनि 

त्वम्  तैले अचरः  गरिस् पदम्  अवस्थिति 

पुनः  फेरि पनि तस्मात्  त्यसकारण न भवेत्  नहोस् 

नः हाम्रो मूढ  हे मूर्ख नारद 





ताक्यार्थ हे दुष्ट नारद ! तैले पहिले पनि मेरो सन्तानको परम्परालाई मासेको होस् । फेरि पनि 
दोप्रोपटक मेरा पुत्र शबलाश्वहरूलाई भड्काएर अर्को दुष्टता गरिस्। त्यसैले हे मूर्ख! 
लोकलोकान्तरमा धुमिरहने तलाई कतै पनि विश्राम लिने ठा प्राप्त नहोस् । 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
प्रतिजग्राह तद् बादं नारदः साघुसम्मतः। 
एतावान् साधुवादो हि तितिक्षेतेश्वरः स्वयम् ॥ ४४ ॥ 


पढार्थ प्रतिजग्राह  ग्रहण गर्नुभयो हि  निश्चय नै 
साधुसम्मतः  साधुहरूमा श्रेष्ठ स्वयम्  आफैं साधुवादः  साधु हनुको अर्थ 
नारदः  नारदमुनिले ईरुवरः  प्रतिकार गर्न सक्नेले एतावान्  यति नै हो 


तितिक्षेत  अरूले दिएको श्राप 
पनि सहन्छन् प्रतिकार गर्दैनन् 


तत्  त्यो दक्षको श्रापलाई 
बाढं  राम्रो भनी 


ताक्यार्थ हे परीभित् ! साधुहरूमा श्रेष्ठ नारदजीले दक्षको श्रापलाई राम्रो भनी स्वीकार 
गर्नुभयो । श्रापको प्रतिकार गर्व समर्थ हदाहदे पनि प्रतिकार नगर्नु नै साधुको साधुता हो। 





इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां षष्ठस्कन्धे 
नारदशापो नाम पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५॥ 


रामालन्द्री टीका 


२२०५ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 


अथ घ्याय 
अय षष्ठाश्च्यायः 
दक्षप्रजापतिका साटीओटी कन्याको वंश विवरण 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
ततः प्राचेतसो ऽसिक्न्यामनुनीतः स्वयम्भुवा । 
षष्टिं सञ्जनयामास दुहितृः पितृवत्सलाः ॥ १॥ 


पदार्थ सुष्टिको विस्तार गर्न पुनः असाध्ये माया गर्न 
ततः  पुत्रशोकले दक्ष विह्वल प्रित षष्टिं  साठी ओटी 
भएपच्ि प्राचेतसः  दक्ष प्रजापतिले दुहित्ः  छोरीहरू 


स्वयम्भुवा  ब्रह्माजीद्रारा असिक्न्याम्  पत्नी असिक्नीमा सञ्जनयामास  उत्पन्न गरे 
अनुनीतः  आश्वस्त गरी पितृवत्सलाः  बुवालाई 
ताक्यार्थ पुत्रशोकले विहल दक्षलाई ब्रह्माजीले आश्वस्त पारी सुष्टिविस्तारका लागि पुनः 
प्रित गर्नुभयो । त्यसपछि दक्षले आप्नी पत्नी असिक्नीबाट साठी ओदी छोरीहरू जन्माए । ती सबे 
छोरीहरू पिता दक्षलाई असाध्यै माया गर्दथे। 





  


द्र वमाय कायन्दाद्रषट्त्रणव दत्तवान् । 


भ 


भूतार््गर कृशारवभ्या   ताल््याय चापराः ॥ २॥ 
पदढार्थ त्रिणव  त्रिगुणित नौ अपराः  बांकी रहेका चार 
द्रा  दश ओटी छोरीहरू सत्ताईस ओटी ओटी 
धर्माय  धर्मराजलाई इन्दोः  चन्द्रमालाई च  पुनः 
द्विषट्  द्विगुण छ र एक तेह द दवे  दुई दुई ओटी ताक्ष्यांय  तार्य नाम गरेका 
ओटी भूता्गिरकृशाख्वेभ्यः  भूत, कश्यपलाई 
काय  कश्यपलाई अङ्गिरा र कृशाश्वलाई दत्तवान्  दक्षले दिए 





वाक्यार्थ दक्षले ती छोरीहरूमध्ये दश ओटी धर्मराजलाई, तेह ओटी कश्यपलाई, सत्ताईस ओदी 
चन्द्रमालाई, दुर्ददुई ओटी क्रमशः भूत रुद्र, अङ्गिरा र कृशाश्वलाई र बांकी रहेका चार ओटी 
तार्य नाम गरेका कश्यपलाई दिए 


नामधेयान्यमूषां त्वं सापत्यानां च मे शुणु । 
यासां प्रसूतिप्रसवे्लोँका आपूरितास््रयः ॥३॥ 
पदार्थ सापत्यानां  सन्तानहरूले सहितभएका 


रालालन्द्री टीका 


११०९ 


षष्ठ स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


अमूषां  ती दक्षकन्याहरूको शुणु  सुन्नुहोस् 


नामधेयानि  नामहरू 
मे  मबाट 
त्वं च  तपारईले 


यासां  जुन दक्षपुत्रीहरूको 
प्रसूतिप्रसवेः  पुत्रपौत्रादिद्रारा 
त्रयः  तीन 





अध्याय ६ 


लोकाः  लोकहरू 
आपूरिताः  भरिए 


वाक्यार्थ हि महाराज परीक्षित् ! अब म तपार्ईलाई दक्षका कन्या र तिनका सन्तानहरूको नाम 
बता्ह्ु, ध्यानपूर्वक सुन्नुहोस्। यी दक्षकन्याहरूको पुत्रपौत्रादि सन्तानद्वारा तीन लोक भरिए। 


भावुलम्बा ककुन्जामिरविंश्वा साध्या मरुत्वती । 
वसुमुंहूतां सङ्कल्पा घमंपत्न्यः सुताञ्डुणु ॥ ४॥ 
पदार्थ साध्या  साध्या पत्नी हुन् 
भातुः  भानु मरुत्वती  मरुत्वती मे  मबाट 
लम्बा  लम्बा वसुः  वसु सुतान्  यिनका छोराहरूको नाम 
ककुभ्  ककुभ् महतां  मूर्ता शुणु  सुन्वृहोस् 
जामिः  जामि सङ्कल्पा  सङ्ल्पा यिनीहरू 
विद्वा  विश्वा धमंपत्न्यः  धर्मका नौ ओटी 





ताक्यार्थ धर्मलाई विवाह गरेर दिएका दक्षका दश छोरीहरू भानु, लम्बा, ककुभ्, जामि, 
विश्वा, साध्या, मरुत्वती, वसु, मुहूर्ता र सङ्ल्पा ह॒न्। धर्मका यी दश पत्नीका छोराहरूको नाम 
पनि मबाट सुन्नुहोस् । 


् षत पु ् 
भानोस्तु देवऋषभ इन्द्रसेनस्ततो नृप । 
विद्योत आसील्टम्बायास्ततर्च स्तनयित्नवः ॥ ५॥ 





पढार्थ ततः तु  त्यसपछि विद्योतः  विद्योत भए 
नृप  हे महाराज परीक्षित् इन्द्रसेनः  इन्द्रसेन ततः च  वी विद्योतबाट 
भानोः  भानुका पुत्र आसीत्  भए स्तनयित्नवः  स्तनयित्नु 
देव्रषभः  देवऋषभ ठलम्बायाः  लम्बाका छोरा मेघगण भए 


वाक्यार्थ हे महाराज ! भानुको पुत्र देवऋषभ र उनका छोरा इन्द्रसेन भए । लम्बाका पुत्र 
विद्योत र विद्योतका पुत्र स्तनयित्नु मेघगण भए। 


ककुभः सङ्कटस्तस्य कीकटस्तनयो यतः। 
भुवो दुगोणि जामेयः स्वगं नन्दिस्ततोऽभवत् ॥ ६॥ 


तस्य  ती सडटको 
तनयः  पुत्र 


पदार्थ 
ककुभः  ककुभूवाट 


सङ्कटः  सङट नामक पुत्र 
अभवत्  भए 


रामालन्द्री टीका 


२२०७ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 
कीकटः  कीकट भए दुगोणि  दर्गका अभिमानी स्वगंः  स्वर्ग भए 

यतः  जुन कीकटबाट देवताहरू पुत्र भए ततः  ती स्वर्गबाट 

भुवः  पुथिवीको जामेयः  जामिका पुत्र नन्दिः  नन्दि नामका पुत्र भए 


वाक्यार्थ ककुभूबाट सङट नामका पुत्र भए भने सङ्टका पुत्र कीकट र कीकटका पुत्र 
पुथिवीका दुर्गहरूका अभिमानी देवताहरू भए । जामिका पुत्र स्वर्ग नामका भए र स्वर्गका पुत्र 
नन्दि नामका भए। 


विश्वेदेवास्तु विङवाया अप्रजांस्तान् प्रचक्षते । 


साध्योगणस्तु साध्याया अथसिद्धिस्तु तत्सुतः ॥ ७॥ 
पदढार्थ अप्रजान्  सन्तानहीन तत्सुतः  ती साध्यगणका पुत्र 
विश्वायाः तु  विश्वाबाट त॒ प्रचक्षते  भनिन्छ अथेसिद्धिः  अर्थसिद्धि भए 


विष्वेदेवाः  विश्वेदेव पुत्र भए साध्यायाः तु  साध्याबाट चाहं 
तान्  ती विश्वेदेवहरूलाई साध्योगणः तु  साध्यगण भए 
ताक्यार्थ विश्वाको विश्वेदेव नामक पुत्र भए । विश्वेदेवको कुनै पनि सन्तान भएनन् त्यसैले 
उनलाई अपुत्र सन्तानहटीन भनिन्छ । साध्याको पुत्र साध्यनामक देवगण र उनका पुत्र अर्थसिद्धि 
भए। 





मरुत्वांश्च जयन्तश्च मरुत्वत्या बभूवतुः। 
जयन्तो वासुदेवांश उपेन्द्र इति यं विदुः ॥ ८ ॥ 


पदार्थ पुत्र हन् 

मरुत्वत्याः  मरुत्वतीमा बभूवतुः  भए यं  जसलाई 

मरुत्वान् च  मरुत्वान् र जयन्तः  जयन्त उपेन्द्रः इति  उपेन्द्र भनी 
जयन्तः च  जयन्त गरी दुई वासुदेवांशः  वासुदेवका अंश विदुः  जान्दछन् भन्दछन् 





वाक्यार्थ मरुत्वतीका मरुत्वान् र जयन्त नामक दुई पुत्र जन्मिए। जयन्त भगवान् वासुदेवका 
अंश हन् । यिनैलाई उपेन्द्र पनि भन्दछन्। 


,  


मतक द्वगणा समुहूतायार्व जाज्ञर । 
यव फठ व्रयच्छान्त भूताना स्वस्वकाक्जम् ॥ ९॥ 


पदार्थ ४  उत्पन्न भए स्वस्वकालजम्  तत्तत् कालमा 
मुहूतांयाः च  मुहूर्ताबाट ये  जसले गरिएका कर्मअनुसार उत्पनन हुने 
   ५ 

मोहूतिकाः  मृहूर्तका अभिमानी वै  निश्चय नै फट  फल 

द्वगणाः  देवगणहरू भूतानां  प्राणीहरूको प्रयच्छन्ति  प्रदान गर्दछछन् 





रामालन्द्री टीका 


२२०८ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 


वाक्यार्थ मुहूर्ताबाट मुहूर्वका अभिमानी देवगणहरू जन्मिए । यिनीहरूले जीवलाई तत्तत् मृहूर्तमा 
तीती जीवहरूले गरेका कर्मअनुसारको फल प्रदान गर्दछन् । 


सङ्ल्पायाङ्च सङ्कल्पः कामः सङ्कल्पजः स्मृतः। 
वसबोऽष्टो वसोः पुत्रास्तेषां नामानि मे शुणु ॥ ०॥ 


पढार्थ स्मृतः  हन् तेषां  ती अष्टवसुहरूका 
सङूल्पायाः च  सङ्ल्पाबाट त वसोः  वसुका नामानि  नाम 

सङ्कल्पः  सङ्कल्प नामक पत्र भए वसवः  वसु नै नाम भएका मे  मबाट 

सङ्कल्पजः  सङल्पका पुत्र॒ अष्टो  आठ जना शुणु  सुन्नुहोस् 





कामः  काम पुत्राः  पुत्रहरू भए 
वाक्यार्थ सडत्पाबाट सङहल्प नामक पुत्र उत्पन्न भए भने सडल्पका चाहं काम नामका पुत्र 
भए । वसुका आठ जना पुत्रहरू भए जसलाई वसु नै भनिन्छ । ती अष्टवसुहरूको नाम पनि मबाट 
सुन्नृहोस् । 


्  भ  भ न 


द्रोणः प्राणो ध्रुवो ऽको ऽग्नर्दोषो वसुविंभावसुः । 


् ने  


द्रणस्वाभमतः पत्न्या हव्शकम्याद्यः ॥ ९९ ॥ 


पदार्थ दोषः  दोष हषंशोकभयादयः  हर्ष, शोक र 
द्रोणः  द्रोण वसुः  वसु भय आदिका अभिमानी 

प्राणः  प्राण विभावसुः  विभावसु देवताहरू छोरा भए 

धरुवः  ध्रुव द्रोणस्य  द्रोणकी 

अकः  अर्क अभिमतेः  अभिमति नामकी 

अग्निः  अग्नि पत्न्याः  पत्नीबाट 





ताक्यार्थ द्रोण, प्राण, ध्रुव, अर्क, अग्नि, दोष, वसु र विभावसु यिनै अष्टवसु हून्। यीमध्ये 
द्रोणकी पत्नी अभिमतीबाट हर्ष, शोक, भय आदिका अभिमानी देवताहरू पुत्रूपमा जन्मिए। 


प्राणस्योज॑स्वती भायां सह आयुः पुरोजवः। 
धरुवस्य भायां धरणिरसूत विविधाः पुरः ॥१२॥ 


पदार्थ आयुः  आयु धरणिः  धरणि भडइन् उनले 


प्राणस्य  प्राणकी पुरोजवः  पुरोजव नामका तीन 
ऊरजस्वती  ऊर्जस्वती नामकी पुत्र भए 

भायां  पत्नी भन् तिनीबाट घुवस्य  ध्रुवकी 

सहः  सह भायां  पत्नी 


विविधाः  अनेक 
पुरः  नगरका अभिमानी 
देवताहरूलाई पुत्रको रूपमा 





असूत  उत्पन्न गरिन् 


रालालन्द्री टीका 


२२०९ 
षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 


ताक्यार्थ प्राणकी पत्नी ऊर्जस्वती हुन्। उनीबाट सह, आयु र पुरोजव नामका तीन पुत्र भए। 
ध्ुवकी पत्नी धरणिले विभिन्न नगरका अभिमानी देवताहरूलाई जन्म दिद्न्। 


अकस्य वासना भायां पुत्रास्तषांदयः स्मृताः। 
अग्नेभांयां वसोधांरा पुत्रा द्रविणकादयः ॥ १२॥ 





पढार्थ तषांद्यः  तुष्णा आदि वसोधांरा  वसोर्धारा नामकी 
अकस्य  अर्ककी पत्राः  छोराहरू भायां  पत्नी भद्न् उनीबाट 
वासना  वासना नाम गरेकी स्मृताः  भए द्रविणकादयः  द्रविणक आदि 
भायां  पत्नी भन् उनका अग्नेः  अग्निकी पत्राः  छोराहरू जन्मिए 


ताक्यार्थ अर्ककी पत्नी वासनाबाट तृष्णा आदि पुत्रहरू भए । अग्निकी पत्नी वसोर्धारा भडन्। 
उनीबाट द्रविणक आदि पुत्रहरू जन्मिए। 


स्कन्दश्च कृत्तिकापुत्रो ये विशाखादयस्ततः। 
क शा्वरीपुत्र  क 
दोषस्य शर्वरीपुत्रः शिशुमारो हरेः कला ॥ १४॥ 





पढार्थ ततः  ती स्कन्दबाट रावंरीपुत्रः  शर्वरी नामकी 
कृत्तिकापुत्रः  कृत्तिकाको छोरो ये  जो पत्नीबाट जन्मिएका 

स्कन्दः च  स्कन्द पनि विक्षाखादयः  विशाखा आदि शिद्युमारः  शिशुमार 
अग्निनामक वसुबाट नै उत्पनन छन् तिनीहरू उत्पन्न भए हरेः  भगवान्का 

भए दोषस्य  दोषका कला  अंशावतार मानिन्छन् 


ताक्यार्थ कृत्तिकाको पुत्र स्कन्द पनि अग्नि नामक वसुबाटै उत्पनन भए । स्कन्दबाट विशाखा 
आदि जन्मिए। दोषकी पत्नी शर्वरी थिडन्। उनीबाट शिशुमारको जन्म भयो । यिनलाई भगवान् 
नारायणको अंशावतार मानिन्छ। 


वसोराद्विरसीपुत्रो     कृतीपति 
वसोराद्विरसीपुत्रो विवकमां कृतीपतिः। 
ततो मनुश्चाश्चुषो ऽभूद् विश्वे साध्या मनोः सुताः ॥ १५॥ 


पढार्थ शिल्पी भए मनोः  चाक्षुष मनुबाट 
वसोः  वसुको ततङ्च  विश्वकर्माकी पत्नी विवे  विश्वेदेव र 
आद्गिरसीपुत्रः  पत्नी कृतीबाट पनि साध्याः  साध्यहरू देवगण 


आङ्गिरसीबाट जन्मिएका छोरा चाक्षुषः  चाक्षुष नामका सुताः  पत्रहरू भए 
कृतीपतिः  कृतीका पति मनुः  मनु 

विदवकमां  विश्वकर्मा महान् अभूत्  उत्पन भए 
ताक्यार्थ वसुकी पत्नी आङ्गिरसीबाट विश्वकर्मा नामका पुत्र जन्मिए। यिनकी पत्नी कृती 





रामालन्द्री टीका 


 


षष्ठ स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


अध्याय र 


थिडन्। कृतीबाट विश्वकर्माका पुत्र चाक्षुष नामका मनु भए। चाक्षुष मनुका पत्र विश्वेदेव र 


साध्य नामक देवगण भए । 


विभावसोरसूतोषा व्युष्टं रोचिषमातपम् । 
पञ्चयामोऽथ भूतानि येन जाग्रति कमंसु ॥ १६॥ 


पदढार्थ 

विभावसोः  विभावसुकी 
उषा  उषा नामकी पत्नीले 
युष  व्युष्ट 

रोचिषम्  रोचिष र 


आतपम्  आतप तीन पुत्रहरू 
असूत  जन्माइन् 

अथ  त्यसपचछ्ि 

पञ्चयामः  आतपका पुत्र 
पज्चयाम दिनका अभिमानी 


देवता भए 

येन  जुन पञ्चयामका कारण 
भूतानि  प्राणीहरू 

कमसु  काममा 





जाग्रति  प्रवृत्त हन्छन् 


ताक्यार्थ विभावसुकी पत्नी उषाले व्युष्ट, रोचिष र आतप तीन पुत्रहरू जन्माइन्। आतपका 
पुत्र दिनका अभिमानी देवता पञ्चयाम रातको तीन याम र दिनको प्रदोष एवं प्रत्यूष भए। 
यिनके कारण प्राणीहरू आआप्नो कर्ममा प्रवृत्त ह॒न्छन् । 


सरूपासूत भूतस्य भायां रुद्रांश्च कोरिशः। 
 जो  भीमो उग्रो   

रैवतोऽजो भवो भीमो वाम उग्रो वृषाकपिः ॥ १७॥ 
अजेकपादहिर्बधन्यो बहुरूपो महानिति । 

रुद्रस्य पाषंदाश्चान्ये घोराः भूतविनायकाः ॥ १८ ॥ 





पदार्थ भवः  भव इति  यी एघार रुद्रहरू 

भूतस्य  भूतकी भीमः  भीम महान्  मुख्य छन् 

भायां  पत्नी दुई पत्नीमध्ये वामः  वाम अन्ये च  अरू पनि 

सरूपा  सरूपाले उग्रः  उग्र रुद्रस्य  एघार रद्रहरूका 
कोटिशः च  करोदौँ वृषाकपिः  वृषाकपि पाष॑दाः  पार्षदहरू 

रुद्रान्  रुद्रहरूलाई अजः  अज घोराः  उरलाग्दा छन्, त्यस्ता 
असूत  जन्माइन् तिनीमध्ये एकपात्  एकपात् भूतविनायकाः  भूत र विनायक 
रेवतः  रेवत अदिर्बुघ्न्यः  अहिर्बुध्य दोस्री पत्नी भूताका छोरा हुन् 
अजः  अज बहुरूपः  बहुरूप 


वाक्यार्थ भूतकी सरूपा र भूता नामकी दुई पत्नी थिए। तीमध्ये सरूपाले करोडौँ रुद्रहरूलाई 
जन्माइन्। तीमध्ये रेवत, अज, भव, भीम, वाम, उग्र, वृषाकपि, अज, एकपात्, अहिर्बुध्न्य, बहुरूप 
नामका एघार रुद्रहरू प्रमुख मानिन्छन् । एघार रुद्रका पार्षदहरू जो भयङ्कर उरलाग्दा छन् त्यस्ता 
भूत र विनायक आदि भूतकी दोस्री पत्नी भूताबाट उत्पन्न भएका हृन् । 


रामालन्द्री टीका 


२९९९ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 


प्रजापतेरङ्गिरसः स्वधा पत्नी पितृनथ । 
अथवीर्गिरसं वेदं पुत्रत्वे चाकरोत् सती ॥ १९॥ 





पदार्थ पत्नी  पत्नीले वेदं  वेदलाई 

अङ्गिरसः  अङ्गिरा नामका पितृन्  पितृहरूलाई पुत्रत्वे  पुत्रको रूपमा 
प्रजापतेः  प्रजापतिकी अथ  त्यस्तै अकरोत्  उत्पन्न गरिन् 
दुई ओटी पत्नी थिए, तीमध्ये सती च  सती नामकी पत्नीले 

स्वधा  स्वधा नामकी अथवोद्गिरसं  अथवङ्गिरा नामक 


ताक्यार्थ अङ्गिरा नामक प्रजापतिका दुई पत्नी थिए, स्वधा र सती। तीमध्ये स्वधाले 
पित्हरूलाई र सतीले अथवङ्किरा नामक वेदलाई पुत्रका रूपमा जन्म दिए। 


कृशार्वोऽचिषि भायांयां धूम्रकेरामजीजनत्। 


धिषणायां वेदशिरो देवलं वयुनं मनुम् ॥ २०॥ 
पदार्थ पुत्रलाई   देवल 
कृरारवः  कृशाश्वले अजीजनत्  उत्पन्न गरे वयुनं  वयुन र 
अर्चिषि  अर्चि नाम गरेकी धिषणायां  धिषणा नामकी मनुम्  मनुसमेतका चार पुत्र 
भायांयां  पत्नीमा अर्की पत्नीमा जन्मिए 
धू्रकेराम्  धूम्रकेश नामका विदशिरः  वेदशिरा 





ताक्यार्थ कृशाश्वले अर्चि नाम गरेकी पत्नीबाट धूम्रकेश नामका पुत्र उत्पन्न गरे भने धिषणा 
नामकी अर्की पत्नीबाट वेदशिरा, देवल, वयुन र मनु नामका चार पुत्र जन्मिए। 


  यामिनीति  
ताक्ष्यस्य विनता कद्रूः पतङ्गी यामिनीति च। 
पतङ्ग्यसूत पतगान् यामिनी रारभानथ ॥ २१॥ 


पदार्थ पतद्गी  पतङ्गी अथ  त्यस्तै 
ताक्ष्यंस्य  त॒क्षनामक मरीचिका यामिनी इति च  यामिनी यामिनी  यामिनीले 
पुत्र तार्य नामक कश्यपकी नामकी चार पत्नी भए तीमध्ये शलभान्  सलहहरू 
विनता  विनता पतङ्गी  पतङीले असूत  जन्माइन् 
कद्रूः  कद्रू पतगान्  पक्षीहरू 
ताक्यार्थ तार्क्ष्य नामक कश्यपका विनता, क्रू, पतङ्गी र यामिनी गरी चार ओटी पत्नी थिए। 
यीमध्ये पतङगीले पक्षीहरूलाई र यामिनीले सलह आदि किराहरूलाई जन्माइन् । 


सुपणांसूत गरुडं साक्षाद् यज्ञेशावाहनम् । 
सूर्यसूतमनूरुं च कद्रनांगाननेकशः ॥ २२॥ 





रालालन्द्री टीका 


२९१२ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 
पदार्थ गरुडं  गरुडलाई र कद्रूः  कदरूले 

सुपणां  सुपर्णा विनता,ले सयंसूतम्  सूर्यको सारथि अनेकशः  अनेकौँ 

साक्षात्  साक्षात् अनूरु च  अरुणलाई पनि नागान्  नागहरूलाई 
यज्ञेरावाहनम्  विष्णुको वाहन असूत  उत्पन्न गरिन् जन्मादन् 





ताक्यार्थ सुपणलि भगवान् विष्णुको वाहन भएका गरुडलाई र भगवान् श्रीसूर्यदेवका सारथि 
अरुणलाई पनि जन्म दिडन्। कद्रूले चाहं अनेकौँ नागहरूलाई उत्पन्न गरिन्। 


कृत्तिकादीनि नक्षत्राणीन्दोः पत्न्यस्तु भारत । 
दक्षशापात् सोऽनपत्यस्तासु यक्ष्मग्रहादिंतः ॥ २३॥ 


पदार्थ सत्ताईस ओटी सः  ती चन्द्रमा 
भारत  हे परीभित् नक्षत्राणि  नक्षत्रका अभिमानी तासु  ती पत्नीहरूमा 
इन्दोः  चन्द्रमाका देवीहरू हुन् अनपत्यः  सन्तान रहित भए 


पत्न्यः तु  पत्नीहरू चाहं दक्षशापात्  दक्षको श्रापबाट 
कृत्तिकादीनि  कृत्तिका आदि यक्ष्मग्रहादिंतः  क्षयरोगले ग्रस्त 
ताक्यार्थ हे महाराज परीक्षित् ! कृत्तिका आदि सत्ताईस नक्षत्रका अभिमानी देवीहरू सबे 
चन्द्रमाकी पत्नी हुन् । दक्षको श्रापका कारण चन्द्रमा क्षयरोगी बने र उनका ती कुनै पनि 
पत्नीबाट सन्तान भएनन्। 
विवरण कृत्तिका आदि सत्ताईस ओटी चनद्रपत्नीहरू दक्षप्रजापतिका छोरीहरू ह॒न्। यीमध्ये 
रोहिणीलाई चन्द्रमाले अधिक प्रेम गर्दथे भने बाँकी छन्बीस ओटीलाई उपेक्षा गर्दथे। ती उपेक्षित 
छोरीहरूको यो अवस्था बुफेपछछि दक्षलाई चन्द्रमादेखि रिस उद्यो र उनले चन्द्रमालाई श्राप दिए । 
दक्षको श्रापका कारण चन्द्रमा क्षयरोगी बने। परिणामतः उनका सत्ताईस ओटै पत्नीबाट सन्तान 
पनि हन सकेनन्। 
५ भ ध  
पुनः प्रसाद्य त सामः कला कम क्षय दताः । 
शुणु नामानि लोकानां मातृणां शङ्कराणि च ॥ २४॥ 


अथ कश्यपपत्नीनां यत्प्रसूतमिदं जगत्। 
    


अदितिदितिदनुः काष्ठा अरिष्टा सुरसा इला ॥ २५॥ 
मुनिः कोधवरशा ताम्रा सुरभिः सरमा तिमिः, 





 भि 


तमयाद्गणा जासन श्वापदाः सरमासुताः ॥ २६॥ 
पदार्थ तं  ती दक्षलाई सोमः  चन्द्रमाले 
पुनः  फेरि प्रसाद्य  प्रसन्न गराएर क्षये  कृष्णपक्षमा 


रामालन्द्री टीका 


२९१२ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 
दिताः  खण्डित भएका शृणु  सुननुहोस् मुनिः  मुनि 

कलाः  कला अंश लाई शुक्ल इदं  यो क्रोधवशा  क्रोधवशा 

पक्षमा बद्दै गई कला पूर्ण हुने वर जगत्  संसार ताम्रा  ताम्रा 

लेभे  प्राप्त गरे तर पत्नीबाट यत्प्रसूतम्  जुन लोकमाता सुरभिः  सुरभि 

सन्तान प्राप्त गर्न भने सकेनन् हरूबाट उत्पन भएको हो सरमा  सरमा 

अथ  अब अदितिः  अदिति तिमिः  तिमि यी 
कर्यपपत्नीनां  कश्यपकी दितिः  दिति लोकमाताहरूमध्ये 

पत्नी भएका दनुः  दनु तिमेः  तिमिनाट 

लोकानां मातृणां  लोक काष्ठा  काष्ठा यादोगणाः  जलजन्तुहरू 
माताहरूका अरिष्टा  अरिष्टा आसन्  जन्मिए 

राङ्कराणि  मङ्गलमय सुरसा  सुरसा सरमासुताः  सरमाका छोराहरू 
नामानि च  नामहरू पनि इला  इला सवापदाः  बाघ आदि वनचर भए 





वाक्यार्थ क्षयरोगबाट मुक्ति पाठन चन्द्रमाले पुनः दक्षलाई प्रसन्न गराए र आफ्ना क्षययुक्त 
कलालाई शुक्लपक्षमा बद्दे गएर पूर्णिमासम्ममा कला पूर्ण हुने वर प्राप्त गरे तर पत्नीबाट 
सन्तान प्राप्त गर्न भने सकेनन् । हे महाराज ! कश्यपका पत्नीहरूको मङ्गलमय नाम सुन्नुहोस् । 
अदिति, दिति, दनु, काष्ठा, अरिष्टा, सुरसा, इला, मुनि, क्रोधवशा, ताम्रा, सुरभि, सरमा र तिमि 
कश्यपका यी सत्र ओटी पत्नी लोकमाता हृन् । यिनीहरूबाट नै यो सम्पूर्ण जगत् उत्पन्न भएको 
हो । यी लोकमाताहरूमध्ये तिमिको गर्भवाट जलजन्तु र सरमाबाट बाघ आदि वनचरहरू जन्मिए। 


सुरभेमहिषा गावो ये चान्ये द्विशफा नृप । 
ताम्रायाः श्येनगृध्राद्या मुनेरप्सरसां गणाः ॥ २७॥ 





पढार्थ येचजो स्येनगृधायाः  बाज, गिद्ध 
नृप  हे महाराज अन्ये  अरू आदि भए 

सुरभेः  सुरभिको गर्भवाट द्विशफाः  दुई ओटा खुर मुनेः  मुनिबाट 

महिषाः  भसी भएका पशुहरू छन् ती जन्मिए अप्सरसां गणाः  अप्सराका 
गावः  गाई र ताम्रायाः  ताम्राका पुत्रहरू गणहरू जन्मिए 


वाक्यार्थ हे महाराज ! सुरभिको गर्भबाट गाई, भँसी र अरू दुई ओटा खुर भएका पशुहरू 
जन्मिए । ताम्राको पुत्रूपमा बाज, गिद्ध आदि पक्षीहरू जन्मिए । मुनिको गर्भबाट अप्सराका समूह 
उत्पन्न भए । 


दन्दशुकादयः सपां राजन् कोधवशात्मजाः। 
इलाया भूरुहाः सरवे यातुधानाश्च सौरसाः ॥ २८॥ 
राजन्  हे महाराज परीक्षित् कोधवश्ात्मजाः  करोधवशाका 


रामालन्द्री टीका 


पदार्थ 


२९९४ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत 

पुत्रहरू इलायाः  इलाका पत्रहरू 
सपाः  सर्पहरू र स्वे च  सम्पूर्ण 

दन्दशूकादयः  बिच्छी आदि भूरुहाः  पृथिवीबाट उत्पनन हुने 
विषालु जन्तुहरू भए वनस्पतिहरू भए 


ताक्यार्थ हे परीक्षित्! क्रोधवशाको पुत्रको रूपमा सर्प, 


अध्याय र 


सोरसाः  सुरसाका पुत्रहरू 
यातुधानाः  राक्षसहरू भए 





विच्छी आदि विषालु जन्तुहरू 


जन्मिए । पृथिवीमा उत्पनन हुने सम्पूर्ण वनस्पतिहरू इलाका पत्रहरू हन् भने राक्षसहरू सुरसाका 


तेषां  तिनीहरूमध्ये 
प्राघानिकान्  रेष्ठ पुत्रहरू 
को नाम 


पुत्र इत् । 
अरिष्टायारच गन्धवांः काष्ठाया द्विशफेतराः । 
सुता दनोरेकषष्टस्तेषां प्राधानिकाञ्डणु ॥ २९॥ 
पढार्थ द्विशफेतराः  एउटा मात्र खुर 
अख्ष्टायाः च  अर्ष्टाका भएका घोडा, गधा आदि भए 
पत्रहरू दनोः  दनुका 


गन्धवांः  गन्धर्वहरू भए एकषष्टिः  एकसट्ढी ओटा 
काष्ठायाः  काष्ठाका पुत्रहरू सुताः  पत्रहरू भए 


शृणु  सुन्नुहोस् 





ताक्यार्थ अरिष्टाका पुत्रहरू गन्धर्व हन् भने एउटा मात्र खुर भएका घोडा, गधा आदि 
काष्ठाका पुत्र हन् । दनुका एकसट्ी जना छोरा भए । यीमध्ये मुख्य छोराहरू अठटार जना छन्। 


यिनीहरूको नाम सुन्ुहोस् । 
 दिमूां  म हयमीवो  
मूधा शम्बराऽरष्टा हयग्रीवो वभावसुः । 


अयोमुखः शङ्कुशिराः स्वभाुः कपिलोऽरुणः 


पुलोमा वृषपवां च एकचकोऽनुतापनः। 


॥ २० ॥ 


धूम्रकेशो विरूपाक्षो विप्रचित्तिर्च दुजंयः ॥ ३१॥ 


पदार्थ शङ्करिराः  शडकुशिरा 
दिमूघां  द्विमूर्धा स्वभांनुः  स्वभन 
शम्बरः  शम्बर कपिलः  कपिल 
अरिष्टः  अरिष्ट अरुणः  अरुण 
हयग्रीवः  हयग्रीव पुलोमा  पुलोमा 


वृषपवां  वृषपर्वा 
एकचक्रः  एकचक्र 


विभावसुः  विभावसु 
अयोमुखः  अयोमुख 





अनुतापनः  अनुतापन 
धू्रकेशः  धूम्रकेश 
विरूपाक्षः  विरूपाक्ष 
विप्रचित्तिः च  विप्रचित्ति र 
दुजंयः च  दुर्जय पनि 

यी अठटार जना चर्चित पुत्रहरू 
हन् 


ताक्यार्थ द्विमूर्धा, शम्बर, अरिष्ट, हयग्रीव, विभावसु, अयोमुख, शङ्कुशिरा, स्वर्भानु, कपिल, 
अरुण, पुलोमा, वृषपर्वा, एकचक्र, अनुतापन, धूम्रकेश, विरूपाक्ष, विप्रचित्ति र दुर्जय। दनुका 


रामालन्द्री टीका 


. 
षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 


एकसट्टी जना छोरामध्ये यी अटार जना चर्चित पुतव्रहरू हृन् । 
स्वभानोः सुप्रभां कन्यामुवाह नमुचिः किल । 
वृषपवंणस्तु शर्मिष्ठां ययातिर्नाहुषो बली ॥ २२॥ 





पदार्थ किल  निश्चय नै नाहुषः  नहुषका छोरा 
स्वभानोः  स्वभनुकी उवाह  विवाह गरे बली  पराक्रमी 

कन्याम्  छोरी वृषपवंणः  वृषपर्वाकी ययातिः  ययातिले विवाह गरे 
सुप्रभां  सुप्रभालाई शमिष्ठां तु  शर्मिष्ठा नामकी 

नमुचिः  नमुचिले छोरीलाई चाहं 


वाक्यार्थ स्वर्भानुकी सुप्रभा नामकी कन्या धिन् । उनलाई नमुचिले विवाह गरे। वृषपर्वाकी 
छोरी शर्भिष्ठालाई नहुषका पुत्र महापराक्रमी ययातिले विवाह गर । 


वैश्वानरसुता याश्च चतखड्चारुदशनाः। 
उपदानवी हयरिरा पुलोमा कालका तथा ॥ ३३॥ 


पदढार्थ   त्यस्तै वेश्वानरका छोरीहरू भए 
उपदानवी  उपदानवी कारका  कालका नाम गरेका याः  जो तिनीहरू 

हयरिरा  हयशिरा चतस्रः  चारवटी चारुदशंनाः च  अत्यन्त रामरा 
पुरोमा  पुलोमा र वेश्वानरसुताः  दनुपुत्र थिए 





ताक्यार्थ दनुका पुत्र वेश्वानरकी चार ओटी अत्यन्त राम्रा छोरीहरू भए । उनीहरूको नाम 
धथियो उपदानवी, हयशिरा, पुलोमा र कालका। 


उपदानवीं हिरण्याक्षः क्रतुहयशिरां नृप । 

पुलोमां कारकां च द वेरुवानरसुते तु कः ॥ ३४॥ 
उपयेमेऽथ भगवान् कड्यपो बह्मचोदितः। 
पोरोमाः कारुकेयाङ्च दानवा युद्धशालिनः ॥ २५॥ 
तयोः षष्टिसहस्राणि यज्ञघ्नांस्ते पितुः पिता । 
जघान स्वगतो राजन्नेक इन्द्रप्रियङ्करः ॥ २६॥ 





पदार्थ क्रतुः  क्रतुले जह्यचोदितः  ब्रह्माजीको आज्ञाले 
नृप  हे महाराज परीक्षित् हयशिरां  हयशिरालाई कः  प्रजापति 

हिरण्याक्षः  हिरण्याक्षले उपयेमे  विवाह गरे भगवान्  भगवान् 

उपदानवीं  उपदानवीलाई र॒ अथ  त्यसपछि कर्यपः  कश्यपले 


रामालन्द्री टीका 


२९९६ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 
तु  चारि पोलोमाः  पौलोम र यज्ञघ्नान्  यज्ञमा व्यवधान 
पुलोमां  पुलोमा र कार्केयाः च  कालकेय नाम॒ खडा गर्दथे यिनीहरूलाई 
काठकां च  कालकासमेत गरी भएका पुत्र इन्द्रप्रियङ्रः  इन्द्रको हित चाहने 
हे  दुई ओटी युद्धशालिनः  युद्ध गर्व सिपालु ते  तपाईको 

वैश्वानरसुते  वैश्वानरकी षष्टिसहस्राणि  साठी हजार पितुः पिता  पितामह अर्जुनले 
छोरीलाई विवाह गरे दानवाः  दानवहरू भए एकः  एक्लैले 

राजन्  हे महाराज जसलाई निवातकवच पनि स्वगंतः  स्वर्ग गएको वेलामा 
तयोः  वी पुलोमा र कालकाकोभनिन्छ, जो जघान  मारिदिए 





ताक्यार्थ हि महाराज परीक्षित्! ती वेश्वानरकी चार ओटी छोरीहरूमध्ये हिरण्याक्षले 
उपदानवीलाई र क्रतुले हयशिरालाई विवाह गरे। त्यसपचछछि ब्रह्माजीको आज्ञाअनुसार प्रजापति 
भगवान् कश्यपले बाँकी रेका पुलोमा र कालका बेश्वानरकी दुई ओटी छोरीहरूलाई विवाह 
गरे। हे महाराज ! पुलोमा र कालकाको गर्भवाट पौलोम र कालकेय नाम गरेका साठी हजार 
दानवहरू जन्मिए । यिनीहरू महापराक्रमी र युद्ध गर्न सिपालु थिए र वेलावेला यज्ञमा विघ्न खडा 
गर्दथे। जसका कारण इन्द्रलाई कष्ट भएको धियो । त्यसैकारण इन्द्रका हितैषी तपारईका पितामह 
अर्जुनले स्वर्ग गएको वेलामा एक्लैले यी पौलोम र कालकेय दानवहरूलाई मारिदिए। 


विप्रचित्तिः सिंहिकायां शतं चैकमजीजनत् 
राहुज्येष्टं केतुरातं ग्रहत्वं य उपागतः ॥ ३७ ॥ 


पदार्थ गरी जुन राहले 
विप्रचित्तिः  विप्रचित्तिले रातं चैकम्  एक सय एक  ्रहत्वं  ्रहको मान्यता 
सिंहिकायां  सिंहिकामा पुत्रहरू उपागतः  प्राप्त गयो 


राहुज्येष्टं  जेठो राहु भएका अजीजनत्  उत्पन्न गरे 
केतुशतं  केतुसमेत सय जना यः  केतुले सहित भएको 
ताक्यार्थ विप्रचित्तिकी पत्नी सिंहिकाको गर्भबाट केतुसमेत गरी एक सय एक पत्रहरू उत्पन्न 
भए । तिनीहरूमध्ये जेठो भएको राहु र केतुले ग्रहको मान्यता पनि प्राप्त गरे। 

अथातः श्रूयतां वंशो योऽदितरनुपूरवंशः। 

यत्र नारायणो देवः स्वांशोनावतरद् विभुः ॥ ३८ ॥ 








पदढार्थ वंशः  वंश छ त्यो  प्रकाशमान भगवान् 
अथ  यसपच्ि अनुपूवंशः  क्रमैले नारायणः  नारायण 

अतः  महत्त्वपूर्णं भएकोले श्रयतां  सुन्नुहोस् स्वांशेन  आफ्नो अंशद्रारा 
यः  जुन यत्र  जुन अदितिको वंशमा वामन भगवान्को रूपमा 
अदितेः  अदितिको विभुः  सर्वव्यापक अवतरत्  अवतार लिनुभयो 


रालालन्द्री टीका 


२२९७ 
षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 


ताक्यार्थ हे परीक्षित्! अब क्रमशः अदितिको वंशवर्णन सुन्नुहोस्। अदितिको वंशमा 
सर्वव्यापक प्रकाशमान भगवान् नारायणले वामनको रूपमा अंशावतार लिनुभयो । 


विवस्वानयमा पषा त्वष्टाथ सविता भगः। 
धाता विधाता वरुणो मित्रः राक उरुकमः॥ ३९॥ 


पदार्थ सविता  सविता राकः  इन्द्र 

अथ  यी सबे भगः  भग उरुक्रमः  वामन त्रिविक्रम यी 
विवस्वान्  विवस्वान् घाता  धाता बाह जना अदितिका पुत्र हुन् र 
अयमा  अर्यमा विधाता  विधाता यिनलाई बाह आदित्य पनि 
पूषा  पूषा वरुणः  वरुण भनिन्छ 

त्वष्टा  त्वष्टा मित्रः  मित्र 





ताक्यार्थ विवस्वान्, अर्यमा, पूषा, त्वष्टा, सविता, भग, धाता, विधाता, वरुण, मित्र, इन्द्र र 
वामन गरी बाह जना अदितिका पुत्रहरू थिए। अदितिका पुत्र भएकाले यिनीहरूलाई बाह 
आदित्य पनि भनिन्छ। 


विवस्वतः श्राद्धदेवं संज्ञासूयत वे मनुम्। 
मिथुनं च महाभागा यमं देवं यमीं तथा ॥ 
सेव भूत्वाथ वडवा नासत्यो सुषुवे भुवि ॥ ४०॥ 





पदार्थ मनुम्  मनुलाई अथ  कुनै समयमा 
विवस्वतः  विवस्वान्की असूयत  उत्पनन गरिन् साएव  तिनै संज्ञा नै 
महाभागा  परम भाग्यवती तथा  त्यस्तै वडवा  वडवा नामक घोडी 
पत्नी मिथुनं  जुम्ल्याहाको रूपमा भूत्वा  भएर 

संज्ञा  संज्ञाले यमीं  यमी यमुनालाई र॒ भुवि  पृथिवीमा आई 

वे  निश्चय नै यमं देवं च  यमदेव यमराज नासत्यो  अश्विनीकुमारलाई 
श्राद्धदेवं  श्राद्धदेव नामका लाई पनि जन्माइन् सुषुवे  जन्माइन् 


ताक्यार्थ विवस्वानूकी परम भाग्यवती पत्नी संज्ञा थिडन्। यिनले श्राद्धदेव नामका मनुलाई 
जन्मादन् भने जुम्ल्याहा सन्तानको रूपमा यमराज र यमुनालाई जन्माइन्। यस्ते कुनै वेला यिनैले 
बडवा नामकी घोड़ी भएर परथिवीलोकमा आई अश्विनीकुमारलाई जन्माइन् । 


छाया न्द ५   

छाया शन्ङ्चर् कभ सावाण च मन्युं ततः। 

कन्यां च तपती या वै वव्रे संवरणं पतिम् ॥ ४१॥ 
पढार्थ खाया  विवस्वान्की अर्की पत्नी छायाले 


रामालन्द्री टीका 


२९९८ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


तपतीं  तपती नाम गरेकी 
कन्यां च  छोरीलाई पनि 


शानेर्चरं  शनैश्चरलाई 
ततः  त्यसपछि 


अध्याय र 


  निश्चय नै 
संवरणं  संवरणलाई 


पतिम्  पतिका रूपमा 
वरे  वरण गरिन् 


सावर्णिं  सावर्णि नाम गरेका ठेभे  प्राप्त गरिन् जन्माइन् 
मनुं च  मनुलाई र त्यस्तै, या  जुन तपतीले 
ताक्यार्थ विवस्वानूकी अर्की पत्नी छाया थिडन्। उनले विवस्वानूबाट शनैश्चरलाई र 
सावर्णिनामक मनुलाई जन्म दिदन्। छायाकी तपती नामकी एडटी छोरी पनि थिदन् जसले 
संवरणलाई पतिको रूपमा वरण गरन् । 


अय॑म्णो मातृका पत्नी तयोर्चषणयः सुताः। 
यत्र वै मानुषी जातिर्ब्रह्मणा चोपकल्पिता ॥ ४२॥ 


  राम्रो नराम्रो कर्म 
कर्तव्याकर्तव्य जान्ने 
सुताः  पत्रहरू भए 

वे  निश्चय नै 

यत्र  जुन छोराहरूमा 


ब्रह्मणा  ब्रह्माजीले 

मानुषी  मनुष्य आत्मानुसन्धान 
गर्न समर्थ भएको 

जातिः च  जातिको 
उपकल्पिता  सृष्टि गर्नुभयो 
वाक्यार्थ अर्यमाकी पत्नी मातृका थिद्रन्। अर्यमा र मातुकाको गर्भवाट कर्तव्याकर्तव्यलाई 
जानेका कर्मशील धरे सन्तानहरू उत्पनन भए । तिनीहरू आत्मानुसन्धान गर्न समर्थ भएकाले 
ब्रह्माजीले सर्वप्रथम उनीहरूमा नै आत्मानुसन्धान गर्न समर्थ मनुष्य जातिको सृष्टि गर्नुभयो । 


पूषानपत्यः पिष्टादो भग्नद्न्तोऽभवत् पुरा । 
योऽसौ दक्षाय कुपितं जहास विवृतद्धिजः ॥ ४३॥ 


पढार्थ 

अयंम्णः  अर्यमाकी 

मातृका  मात॒का नाम गरेकी 
पत्नी  पत्नी थिदन् 

तयोः  अर्यमा र मात॒काको 








पदढार्थ पुरा  उहिले दक्षको यज्ञमा वीरभद्रह्रारा 

पूषा  पूषा दक्षाय  दक्षप्रति भग्नदन्तः  दांत भांँचिएका 
अनपत्यः  सन्तानहीन कुपितं  रिसाएका शिवलाई असौ  ती पूषा 

अभवत्  भए विवृतद्विजः  दांत देखाएर पिष्टादः  पिठ मात्रै खाने भए 
यः  जुन पूषाले जहास  हाँसेर जिस्क्याए 


ताक्यार्थ पूषाका सन्तान थिएनन्। दक्षको यज्ञमा जब 


भगवान् शङ्कर दक्षसंग अत्यन्त 


रिसाउनुभएको धियो त्यस वेलामा रिसाएका शिवलाई देखेर यिनै पूषाले दत देखाएर हाँस्दै 
जिस्क्याए। यसरी जिस्क्याउनाले वीरभद्रले यिनका दांत खारिदिए। त्यसपछि यिनी पिढठो मात्र 
खान लागे। 


त्वष्टदैत्यानुजा भायां रचना नाम कन्यका । 


   


सन्निवेशस्तयोज॑ज्ञे विवरूपङ्च वी्यंवान् ॥ ४५॥ 


रामालन्द्री टीका 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


पढार्थ भायां  पत्नी भन् 
दैत्याुजा  दैत्यहरूकी बहिनी तयोः  त्वष्टा र सचनाको 


रचना नाम  रचना नाम गरेकी गर्भवाट 
कन्यका  असुरकन्या सन्निवेशः  सन्निवेश र 
त्वष्टुः  त्वष्टाकी वीयंवान्  महापराक्रमी 


२९९१९ 


अध्याय र 


विर्वरूपः च  विश्वरूप पनि 
पृत्रको रूपमा 
जज्ञे  जन्मिए 





ताक्यार्थ देत्यहरूकी बहिनी रचना त्वष्टाकी पत्नी भडइन्। त्वष्टा र ॒रचनाबाट संनिवेश र 


महापराक्रमी विश्वरूप गरी दुई छोरा जन्मिए । 
तं वविरे सुरगणा स्वस्रीयं द्विषतामपि । 


विमतेन परित्यक्ता गुरुणाद्विरसेन यत् ॥ ५५॥ 


पदार्थ परित्यक्ताः  त्यागिएका 

यत्  जब सुरगणाः  देवगणहरूले 
विमतेन  अपमानित भएका द्विषताम्  आप्ना शत्रुं भएका 
गुरुणा  देवगुरु दैत्य हरूको 

अङ्गिरसेन  बृहस्पतिले स्वस्रीयं  भान्ो भए पनि 


तं  ती विश्वरूपलाई 
वतिरे  पुरोहितका रूपमा वरण 
गरे 





ताक्यार्थ विश्वरूप असुरहरूको भान्जा धथिए। जब इन्द्रले गरेको आफ्नो अपमानका कारण 
बृहस्पतिले देवताहरूलाई त्याग गरे त्यसपच्छि देवताहरूले शत्रुकै भान्जा भए पनि विश्वरूपलाई 


पुरोहितका रूपमा वरण गरे । 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां षष्टस्कन्धे षष्ठोऽध्यायः ॥ ६॥ 


रालालन्द्री टीका 


५ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


अथ सप्तमोऽध्यायः 


अध्याय ७ 


बृहस्पतिद्रारा देवताको परित्याग र देवताद्रारा विश्वरूपलाई देवगुरुका रूपमा वरण 


राजोवाच राजा परीक्षित्ले भन्नुभयो 


कस्य हेतोः परित्यक्ता आचार्येणात्मनः सुराः । 
एतदाचक्ष्व भगवचञ्छिष्याणामकमं गुरो ॥ १॥ 


पढार्थ कस्य  के 

भगवन्  हे भगवान् हेतोः  कारणले 

आचार्येण  देवगुरु बृहस्पतिद्रारा परित्यक्ताः  परित्याग गरिए 
आत्मनः  आपफ्ना प्यारा शिष्याणाम्  शिष्य देवताहरूको 
सुराः  देवताहरू गु  गुरु बृहस्पतिप्रति 
वाक्यार्थ हे भगवान् ! देवगुरु बृहस्पतिले आफ्ना प्रिय शिष्य 





अक्रमं  अपराध के थियो 
एतत्  यो कुरा 
आचक्ष्व  बताउनुहोस् 


देवताहरूलाई किन त्यागनुभयो ? 


देवताहरूले गुरु बृहस्पतिप्रति के त्यस्तो अपराध गरेका थिए ? यो कुरा मलाई बताउनुहोस् । 


श्रीडुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
इन्द्रस्त्िभुवनेश्वयंमदोल्लङ्धितसत्पथः। 
मरुद्भिवंसुभी रुदरेरादित्ये्रैभुमिनृप ॥ २॥ 


विवेदेवेश्च साध्यश्च नासत्याभ्यां परिधित 
    


सिद्धचारणगन्ध्वेमुनिमिब्रह्यवादिमिः॥ ३॥ 
विद्याधराप्सरोभिङ्च किन्नरैः पतगोरगेः। 


 
॥। 


निषेव्यमाणो मघवान् स्तूयमानर्च भारत ॥ ४॥ 


विर्वेदेवेः च  विश्वेदेवहरू 
साध्येः च  साध्यगण 
नासत्याभ्यां  अश्विनीकुमारहरू 
सिद्धचारणगन्धरववैः  सिद्ध, 
चारण र गन्धर्वहरू यस्त 
ब्रह्मवादिभिः  ब्रह्मज्ञानी 
मुनिभिः  ऋषिहरूद्रारा 


पढार्थ 

नृप  हे महाराज परीक्षित् 
मरुदुभिः  मरुद्गण 
वसुभिः  अष्टवसु 

रुद्रैः  एकादश रुद्र 
आदित्यः  द्वादश आदित्य 
ऋभुभिः  ऋभुहरू 





परिश्रितः  आश्रय गरिएका 
विद्याधराप्सरोभिः  विद्याधर र 
अप्सराहरूद्रारा 

किन्नरैः  किन्नरहरुद्रारा 
पतगोरोः च  पक्षी र 
नागहरूद्रारा पनि 

निषेव्यमाणः  सेवा गरिएका र 


रामालन्द्री टीका 


षष्ठ स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


स्तूयमानः च  स्तुति गरिएका व्रिभुवनैश्व्यमदोल्लङ्धित 


इन्द्रः  इन्द्रले 
भृरम्  बारम्बार 


सत्पथः  तीनै लोकको 
पिश्वर्यको मदले सदाचारको 


२२२१ 
अध्याय ७ 


मार्गलाई उल्लड्घन गरेका थिए 


वाक्यार्थ हे महाराज परीक्षित् ! मरुद्गण, अष्टवसु, एकादश रुद्र, द्रादशादित्य, ऋभुहरू, 
विश्वेदेवहरू, साध्यगण र अश्विनीकुमार महाराज इन्द्रको सेवा र स्तुतिमा संलग्न थिए। सिद्ध, 
चारण, गन्धर्व, ब्रह्मज्ञानी ऋषिगण, विद्याधर, अप्सराहरू, किन्नरहरू, पक्षी तथा नागहरू पनि 
इन्द्रको सेवा र स्तुति गरिरहेका थिए। यसरी तीनै लोकको रेश्वर्य पाएर मदोन्मत्त भई इन्द्रले 
सदाचारको मार्गलाई बारम्बार उल्लडघन गर्न लागे । 


उपगीयमानो ठकलितमास्थानाघ्यासनाभ्रितः। 


पाण्डुरेणातपत्रेण चन्द्रमण्डलचारुणा ॥ ५॥ 
यक्तरचान्येः पारमेष्ट्येश्चामरव्यजनादिभिः। 

विराजमानः पोलोम्या सहाधांसनया भृशम् ॥ ६॥ 
स यदा परमाचायं देवानामात्मनरूच ह । 
नाभ्यनन्दत सम्प्राप्तं प्रत्युत्थानासनादिमिः ॥ ७ ॥ 
वाचस्पतिं मुनिवरं सुरासुरनमस्कृतम् । 
नोच्चचालासनादिन्द्रः पश्यन्नपि सभागतम् ॥ ८ ॥ 


पदार्थ 

भारत  हे महाराज ! यस्ते 
वन्दीजनद्रारा 

ललितं  मिटे स्वरले 
उपमीयमानः  कीर्तिं गाइएका 
आस्थानाघ्यासनाभ्रितः  


सभामण्डपको सिंहासनमा बसेका पौरोम्या सह  पुलोमाकी छोरी 


चामरव्यजनादिभिः  चामर, 
आदि 

पारमेष्ट्येः  महाराजका 
चिह्विशेषहरूद्रारा युक्त भएका 
अधांसनया  आधा सिंहासनमा 
बसेकी 


चन्द्रमण्डटचारुणा  चन्द्रमण्डल शचीसंग 


४ सुन्दर भएको 
पाण्डुरेण  सेतो 

न 
आतपत्रेण  छाताले 
युक्तः  युक्त भएका 
अन्येः च  अरू पनि 


विराजमानः  सुशोभित भएका 
सःवती 

मघवान्  शक्तिशाली 

इन्द्रः  इन्द्रले 

ह  निश्चय नै 


 जब 

  देवताहरूको र 
आत्मनः च  आफ्नो पनि 
परमाचार्यं  परमगुरु भएका 
सुरासुरनमस्कृतम्  देव, दानव 
आदिद्रारा नमस्कार गरिएका 
सम्प्राप्तं  आडनुभएका 
मुनिवरं  मुनिवर 

वाचस्पतिं  बृहस्पतिलाई 
सभागतम्  सभामण्डपमा नै 
आउनुभएको 

पश्यन् अपि  देखेर पनि 





आसनात्  सिंहासनबाट 


रामालन्द्री टीका 


२२९२२ 
षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 


न उन्वचाक  उठेनन् र आसन दिने जस्ता कर्मद्ारा पनि गरेनन् 
प्त्युत्थानासनादिमिः  उट्ने, नाभ्यनन्दत  स्वागत सत्कार 


ताक्यार्थ हे महाराज परीक्षित् ! एक दिनको कुरा हो, सबेद्रारा सेवा गरिएका र स्तुतिगान 
गरिएका देवराज इन्द्र सभामण्डपमा अवस्थित सिंहासनमा विराजमान धिए। चन्द्रमण्डल एँ सेतो 
छाता तथा चामर, पड्खा आदि राजकीय चिहहरूले शोभायमान इन्द्रको आधा सिंहासनमा शची 
पनि विराजमान थिडन् । त्यही वेला इन्द्रका र अन्य देवगणका समेत परमगुरु मुनिवर बृहस्पति 
आद्पुगनुभयो । उहाँ आउनुभएको देखेर पनि इन्द्रले आसनबाट उट्ने, बस्नका लागि आसन दिने 
जस्ता स्वागत सत्कारका कामहरू गरेनन् । 


ततो निगत्य सहसा कविराद्गिरसः प्रभुः । 
आययो स्वगृहं तृष्णीं विद्धान् श्रीमदविक्रियाम् ॥ ९॥ 


पदार्थ विद्वान्  जानेका निग॑त्य  बाहिर निस्किएर 
ततः  इन्द्रबाट अपमानित कविः  त्रिकालदर्शी सहसा  तत्काल 

भएपचछ्छि प्रभुः  श्राप दिन समर्थ भए स्वगृहं  आप्नो घर 
श्रीमदविक्रियाम्  तीनै लोकको पनि आययो  फर्किनुभयो 
एेश्वर्यले उत्पन्न भएको मदजन्य आङ्गिरसः  बृहस्पति 

जडतालाई तृष्णीं  चूपचाप 





ताक्यार्थ त्रिकालदर्शी गुरु बृहस्पतिले इन्द्र तीन लोकको रेश्वर्यले मात्तिएर अन्धा भएका छन् 
भन्ने बुमनुभयो । आफ्नो स्वागत नगरेर आफूलाई अपमान गर्ने इन्द्रलाई श्राप दिन सक्नुहून्थ्यो, 
तापनि उहाँ इन्द्रसभाबाट चुपचाप बाहिर निस्कनुभयो र तत्काल आफ्नो घर फरकिनुभयो । 


  प्रतिबध्येन््रो न न 
त्येव न्द्रो गुरुहेखनमात्मनः। 
गह॑यामास सदसि स्वयमात्मानमात्मना ॥ ९० ॥ 


पढार्थ गुरुहेखनम्  गुरुको अपमान आत्मना  आपूले 

तहिं एव  देवगुरु फर्किनासाथ प्रतिबुध्य  जानेर आत्मानम्  आपै लाई 

इन्द्रः  इन्द्रे सदसि  सभामा गहंयामास  निन्दा गर्न थाले 
आत्मनः  आपूबाट भएको स्वयं  आफैं 





ताक्यार्थ देवगुरु बृहस्पति सभामण्डपबाट बाहिरिएपचछि जब इन्द्रलाई आपफूले गरेको गुरुको 
अपमानको बोध भयो तब उनी सभाभवनमा आफूले आपने निन्दा गर्न लागे । 

विवरण देवता र दानव दुबे एडटै प्रजापतिका सन्तानहरू हुन्। उनीहरूमा धरे कुरामा समता 
पादृन्छ । देवताहरू पनि स्वर्गीय विषय भोरन अत्यन्त लालायित रहन्छन् र॒ असुरहरू पनि। 
देवताहरूमा पनि ई्प्यावृत्ति छ र असुरहरूमा पनि । सांसारिक विषयमा दुबेको समता हूंदाहँदे पनि 


रामालन्द्री टीका 


२२२२ 
षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 


शास्त्रहरूमा देवताहरूलाई उच्च योनि मानिएको छ भने असुरहरूलाई नीच योनि। यसको कारण 
स्वभाव नै हो । देवताहरू सतत्वगुणी स्वभावका हने भएकाले उनीहरूलाई उच्च योनिका मानिएको 
हो। 

देवताहरू सततवगुणी स्वभावका भएको हूुनाले नै उनीहरू आफ्नो दोषलाई जानिसकेपच्ि 
त्यसबाट पछि हट्दचछछन् र विनम्र भई माफी माग्दछन्। यहाँ इन्द्रबाट आफ्नो गुरुको नै अपमान गर्ने 
ट्लो अपराध भएको छ तर अभिमानवश भएको यो अपराधलाई उनले विनम्र र लज्जायुक्त भई 
स्वीकार गरेका छन् । 

देवता र दानवसित सम्बन्धित अन्य प्रसङ्गहरू उपनिषदमा पनि छन्। छन्दोग्योपनिषद् 
८८१२ अनुसार इन्द्र र विरोचन दुबे जना प्रजापतिकहाँ ब्रह्मविद्या ग्रहण गर्न गएका धथिए। 
अन्तर्मुखी प्रवृत्तिका इन्द्रले विचारपूर्वक बारम्बारको उपदेशपच्छि ब्रह्मलाई बुरे तर विरोचनले भने 
शरीरलाई नै आत्मा मानेर आपनो घर आए । यस्ते बृहदारण्यकोपनिषद् १३७मा पनि देवतालाई 
शास्त्रीय वृत्ति र दानवलाई सांसारिक वृत्तिका रूपमा लिद्एको छ। यस्थ गल्ती गरे पनि 
त्यसलाई सपार्नु देवताहरूको सत्त्वगुण स्वभावको परिचय हो भने बुनुपर्दछ । 


अहो बत मयासाघु कृतं वे दभ्रबुद्धिना । 
यन्मयेरुवयमत्तेन गुरुः सदसि कात्कृतः ॥ ९९॥ 


पदार्थ कृतं  गरियो सदसि  सभामा 
अहो  अहो यत्  किनभने गुरुः  गुरुको 

बत  दुःखको कुरा दभ्रबुद्धिना  मन्दबुद्धि भएको कात्कृतः  दुर्व्यवहार 
मया  मद्रारा एेङवयंमत्तेन  एेश्वर्यका कारण तिरस्कार गरियो 
वे  निश्चयनै उन्मत्त भएको 

असाधु  निन्दनीय कर्म मया  मद्रारा 





ताक्यार्थ रेश्वर्यको उन्मादले गर्दा मन्दबुद्धि भएको मेले सभामा गुरुलाई दुर्व्यवहार गर । अहो ! 
मेले यो ज्यादे निन्दनीय काम गरं 


् गृध्येत् श    न  
को पण्डितो लक्ष्मीं त्रिविष्टपपतेरपि । 
ययाहमासुरं भावं नीतोऽद्य विबुधेश्वरः ॥ १२॥ 


पदार्थ लक्ष्मीं  सम्पत्तिलाई अहं  म 

कः  कुन गृध्येत्  इच्छा गर्ला आसुरं भावं  असुरहरूमा हुने 
पण्डितः  ेश्वर्यको दोषलाई यया  जुन सम्पत्तिदरारा निकृष्ट भावनामा 

जाने ज्ञानी मानिस विबुधेश्वरः  देवराज भएर नीतः  प्राप्त भं 
तरिविष्टपपतेः  स्वर्गको राजा अपि  पनि 

मेरो अद्य  आज 





रामालन्द्री टीका 


२२२४ 
षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 


ताक्यार्थ रेश्वर्यमा दोष हुन्छ भन्ने बुेको कुन ज्ञानी मानिसले स्वर्गको अधिपति मेरो 
श्रीसम्पत्तिलाई पाठने इच्छा गर्ला र? गर्दन जुन श्रीसम्पत्तिद्रारा स्वयं म देवराज इन्द्र आज 
असुरहरू ॐ निकृष्ट भावनामा पुँ । 


ये पारमेष्ट्यं धिषणमधितिष्ठन्न कञ्चन । 
प्रतयुत्तिष्टेदिति बयुधंमं ते न परं विदुः ॥ १३॥ 





पदार्थ कञ्चन  कसैलाई पनि परं  उत्तम 

ये  जसले न प्रत्युत्तिष्ठेत्  उट्नु पर्दैन धमं  धर्मलाई 
पारमेष्ट्यं  राजकीय इति  यसो न विदुः  जान्दैनन् 
धिषणम्  सिंहासनमा न्युः  भन्दछन् 

अधितिष्ठन्  बसेको राजाले ते  तिनीहरूले 


ताक्यार्थ राजकीय सिंहासनमा बसेको राजाले कोटी आदा पनि उटनु पर्दैन भनेर जसले 
भन्दछन् तिनीहरूले धर्मको उत्तम स्वरूपलाई जानेका रछैनन्। 


तेषां कुपथदेष्यृणां पततां तमसि द्यधः। 
ये श्रदृध्यु्वचस्ते वे मज्जन्त्यरमप्ठवा इव ॥ १४॥ 


पढार्थ तेषां  त्यस्ता नीचहरूको   पक्के 

अधः तमसि  अन्धकारमय वचः  वाणीलाई अरमप्ठवाः इव  दुङ्गा 
घोर नरकमा ये  जसले राखिएको इङ्ग रै 

पततां  खसेका श्रदध्युः  विश्वास गर्दछन् मज्जन्ति  चुर्लुम्मै इब्दछन् 
कुपथदेष्टृणां  कुमार्गको हि  निश्चय नै 

उपदेश गर्ने ते  तिनीहरू 





ताक्यार्थ कुमार्गको उपदेश गर्न त्यस्ता नीच व्यक्तिहरू घोर अन्धकारमय नरक आदि लोकमा 
पर्वछन् भने यी नीचहरूको भनाइलाई जसले पत्यांछन् तिनीहरू पनि दङ्गाले भरिएको डुङ्गा 
नदीमा डुबे फँ नरकादि दुःखलोकमा चुर्तुम्म इब्दछन्। 


अथाहममराचायंमगाघधिषणं द्विजम् । 
प्रसादयिष्ये निशठः शीष्णां तच्चरणं स्पृरान् ॥ ५॥ 





पदार्थ युक्त सर्वज्ञ रीष्णां  शिरले 

अथ  त्यसैले अब द्विजम्  ब्राह्मण तच्चरणं  गुरुको चरणलाई 
अहम्  म अमराचाय॑म्  देवगुरुलाई स्पृशन्  छोएर ढोगेर 
अगाधधिषणं  अथाह ज्ञानले निशठः  अभिमानरहित भएर प्रसादयिष्ये  प्रसन्न गराउनेच् 


ताक्यार्थ देवगुरु अथाह ज्ञानले सम्पन्न ब्राह्मण हूनुह॒न्छ । त्यसैले अभिमानरहित भएर म शिरले 
गुरुको चरणकमललाई स्पर्श गर्नु र उहाँलाई प्रसन्न गराउन । 


रामालन्द्री टीका 


षष्ठ स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


२९२५ 


अध्याय ७ 


एवं चिन्तयतस्तस्य मघोनो भगवान् गृहात्। 
वृहस्पतिगंतोऽदुष्यां गतिमध्यात्ममायया ॥ १६ ॥ 


पदार्थ 

तस्य  ती 

मघोनः  देवराज इन्द्रले 
एवं  यसप्रकार 

चिन्तयतः  विचार गरिरहेके 


वेला 

भगवान्  सर्वज्ञ इन्द्रको 
अभिप्रायलाई जानने 

वृहस्पतिः  बृहस्पति 
अध्यात्ममायया  आध्यात्मिक 


शक्तिद्रारा 

गृहात्  आफ्नो कुटीबाट पनि 
अदुष्टां गतिम्  अन्तधनि 
गतः  हुनुभयो 





ताक्यार्थ यसरी देवराज इन्द्र सभाम बसेर विचार गरिरहेका थिए। सर्वज्ञ गुरु बृहस्पतिले 
इन्द्रको अभिप्रायलाई बुख्नुभयो र आध्यात्मिक शक्तिद्रारा उह आफ्नो कुटीबाट पनि अन्तर्धान 
हूनुभयो । 


गुरोनीधिगतः संज्ञां परीक्षन् भगवान् स्वराट् । 
ध्यायन् धिया सुरे्युक्तः शमं नालभतात्मनः ॥ १७ ॥ 


पढार्थ 

भगवान्  एेश्वर्यशाली 
स्वराट्  सम्राट् इन्द्रले 
परीक्षन्  सवेतिर खोजे पनि 
गुरोः  गुर बृहस्पतिको 
संज्ञां  स्थिति कहाँ हनुहुन्छ 


भन्ने कुरा 

न अधिगतः  थाहा पाउन 
सकेनन् त्यसपचछ्छि गुरुविनएको 
हाम्रो कसरी रक्षा होला भन्ने 
धिया  बुदधिले 

ध्यायन्  चिन्तन गर्दै 


सुरैः  देवताहरूले 

युक्तः  सहित भएका इन्द्रले 
आत्मनः  आफ्नो 

रामं  कल्याण 

न अलभत  प्राप्त गर्न सकेनन् 





ताक्यार्थ रेश्वर्यशाली सम्राट् इन्द्रले सबेतिर खोजी गरे तर गुरु बृहस्पति कहाँ हुनुहुन्छ भन्ने 
पत्ता लगाउन सकेनन्। गुरुको अभावमा असुरहरूबाट हाम्रो रक्षा कसरी होला भन्ने चिन्तन 
इन्द्रलगायत सम्पूर्ण देवताहरूले गर्न थाले तर कतैबाट पनि इन्द्रले आफ्नो कल्याण देखेनन्। 


तच्छरत्वेवासुराः सवं आश्ित्योानसं मतम् । 
देवान् प्रत्युदयमं चक्रुदुमंदा आततायिनः ॥ १८ ॥ 


पदार्थ 
तत्  इन्द्र र बृहस्पतिको 
वैमनस्य 


दुमंदाः  दुष्ट 
आततायिनः  उपद्रो मच्चाउने 
असुराः  दानवहरूले 


रत्वा एव  सुन्ने थाहा पाउने ओडशनसं  शुक्राचार्यको 


बित्तिके 
सवे  सबै 


मतम्  आज्ञा 
आश्रित्य  लिएर 


सुसज्जित भई 
देवान् प्रति  देवताहरूप्रति 
उद्यमं  आक्रमण 

चक्रुः  गरे 





रामालन्द्री टीका 


२०९२६ 


षष्ठ स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


अध्याय ७ 


ताक्यार्थ इन्द्र र बृहस्पतिबीचको वेमनस्य सुन्नासाथ सम्पूर्ण दुष्ट आततायी दानवहरूले आपफ्ना 
गुर शुक्राचार्यको आज्ञा लिएर शस्त्रास्त्रले सुसज्जित भई देवताहरूमाथि आक्रमण गरे । 


,   न 


तेर्विंसृष्टेषुभिस्ती   ॐ  
क््णानाभन्नाङ्खारुबाहवः। 
ह्याणं शरणं जग्मुः सहेन्द्रा नतकन्धराः ॥ १९॥ 


पदढार्थ 

तेः  ती असुरहरूद्रारा 
तीक्ष्णेः  तिखातिखा 
विसुष्टेषुभिः  प्रहार गरिएका 
बाणद्रारा 


निर्भिन्नाद्लोरुबाहव नद ० 


रुबाहवः  जांघ र 
बाहु जस्ता अङ्गमा घाड लागी 
चियाछिया भएका 

नतकन्धराः  पराजयको लाजले 
गर्दन कंध एुकाएका 


सहेन्द्राः  इन्द्रसहितका 
देवताहरू 

ब्रह्माणं  ब्रह्माजीको 
ङारणं  शरणमा 





जग्मुः  गए 


ताक्यार्थ असुरहरूले तिखातिखा बाण प्रहार गरे। ती बाणहरूद्वारा देवताहरूको जाँघ, बाहू 
जस्ता अङ्गमा घाड लागी छियाछिया भयो। त्यसपछि पराजयको लाजले गर्दन काद 
इन्द्रसहितका सम्पूर्ण देवताहरू रक्षाको उपाय खोज्न ब्रह्माजीको शरणमा गए। 


तांस्तथाभ्यर्दितान् वीक्ष्य भगवानात्मभूरजः। 
कृपया परया देव उवाच परिसान्त्वयन् ॥ २०॥ 


पदार्थ परया  अत्यन्त   स्वयम्भू 
तान्  ती देवताहरूलाई कृपया  कृपाद्रारा देवः  देवता ब्रह्माजीले 
तथा  त्यसरी परिसान्त्वयन्  सान्त्वना ददै उवाच  भन्नुभयो 


अभ्यदिंतान्  दानवद्रारा पीडित भगवान्  सर्वज्ञ 
वीक्ष्य  देखेर अजः  अजन्मा 
ताक्यार्थ अजन्मा, सर्वज्ञ, स्वयम्भू ब्रह्माजीले दानवहरुद्रारा पीडित भई आफ्नै शरणमा आएका 
देवताहरूलाई देखेर कृपापूर्वक उनीहरूलाई सान्वना दिदे भन्नुभयो । 


ब्रह्मोवाच ब्रह्माजीले भन्नुभयो 
अहो बत सुरश्रेष्ठा ह्यभद्रं वः कृतं महत्। 
ब्रहिष्टं बराह्मणं दान्तमेश्वयान्नाभ्यनन्दत ॥ २९॥ 





पढार्थ पनि वः  तिमीहरूबाट 
सुरश्रेष्ठाः  हे देवताहरू जद्धिष्टं  ब्रह्मज्ञानी गुरुलाई महत्  ठलो 
एवयांत्  एेश्वर्यजन्य न अभ्यनन्दत  सम्मान गरेनौ अभद्रं  अपराध 
अभिमानका कारण अहो  अहो कृतं  गरियो 
ब्राह्मणं  ब्राह्मण त्यसमा पनि बत  दुःखको कुरा 

दान्तम्  जितेन्द्रिय त्यसमा हि  निश्चय नै 





रामालन्द्री टीका 


२९२७ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 


वाक्यार्थ हे देवताहरू ! एेश्वर्यजन्य अभिमानका कारण तिमीहरूले एउटा ब्राह्मण त्यसमा 
पनि जितेन्द्रिय त्यसमा पनि ब्रह्मज्ञानी गुरुलाई तिरस्कार गय्यौ । निश्चय ने तिमीहरूबाट अक्षम्य 
अपराध गरिएको छ। 


तस्यायमनयस्यासीत् परेभ्यो वः पराभवः। 
्रक्षणेभ्यः स्ववेरिभ्यः समृद्धानां च यत् सुराः ॥ २२॥ 


पदार्थ परेभ्यः  शत्रु दैत्य हरूबाट अनयस्य  गुरुप्रति गरिएको 
सुराः  हे देवताहरू समृद्धानां च  समद्धशाली अन्यायको अपराधको 
स्ववेरिभ्यः  आपना शत्रु वः  तिमीहरूको अयम्  यो परिणाम प्रतिफल 
भएका तिमीहरुद्रारा पहिले यत्  जुन आसीत्  थियो 

पराजित भई पराभवः  पराजय छ त्यो 

प्रक्षीणेभ्यः  शक्तिहीन भएका तस्य  त्यी 





वाक्यार्थ हि देवताहरू ! तिमीहरूबाट हरादएका असुरहरू पहिले शक्तिहीन भएका थिए। तिन 
शक्तिहीन शत्रुहरूबाट आज तिमीहरू समृद्धशाली भएर पनि पराजित भयौ । यो सबै गुरुप्रति 
तिमीहरूले गरेको अपराधको परिणाम हो । 


मघवन् द्विषतः पर्य प्रक्षीणान् गुवतिकमात्। 
सम्प्रत्युपचितान् भूयः काव्यमाराध्य भक्तितः ॥ 
आददीरन्निख्यनं ममापि भृगुदेवताः ॥ २२॥ 





पढार्थ कान्यं  आप्ना गुरु देवता मानने दैत्यहरूले 

मघवन्  हे देवराज इन्द्र ह मम  मेरो 

गुवतिकमात्  पहिले गुरुको आराध्य  सेवा, आराधना गरेर अपि  पनि 

तिरस्कार गरेकाले भूयः  फेरि निक्यनं  लोक ब्रह्मलोक लाई 
प्रक्षीणान्  शक्तिहीन भएका उपचितान्  शक्तिशाली भएका आददीरन्  बलपूर्वक खोसेर 
द्विषतः  दैत्य शत्रुहरू जो छन् ती दैत्यहरूलाई लिन सक्छन् 

सम्प्रति  अहिले पर्य  हिर 

भक्तितः  श्रद्धापूर्वक भृगुदेवताः  शुक्राचार्यलाई 


वाक्यार्थ हे देवराज इन्द्र ! तिम्रा शत्रु असुरहरूले पनि एकपटक आफ्ना गुरु शुक्राचार्यलाई 
तिरस्कार गरेका धिए। परिणामतः उनीहरू पनि शक्तिहीन भए तर अहिले तिन असुरहरू गुरु 
शुक्राचार्यलाई श्रद्धापूर्वक सेवा, आराधना गरेर पुनः शक्तिशाली भएका छन्। ती असुरहरूलाई हेर 
त ! आफ्ना गुरुलाई देवता मानने तिनीहरूले मेरो ब्रह्मलोक पनि बलपूर्वक खोसेर लिन सक्दछछन्। 


रामालन्द्री टीका 


. 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 
त्रिपिष्टपं किं गणयन्त्यभेयमन्त्रा भृगृणामतुशिक्षिताथांः । 
न विप्रगोविन्दगवीरवराणां भवन्त्यभद्राणि नरेश्वराणाम् ॥ २४॥ 
पदार्थ त्रिपिष्टपं  स्वर्गलाई आदि पूज्य महानुभावहरूको 
भृगूणाम्  शुक्राचार्यबाट किंके कृपा पाएका 
अनुशिक्षिताथांः  राजनीति, गणयन्ति  गन्दये नरेश्वराणाम्  राजाहरूको 
अर्थशास्त्र आदि विषय जानेका गन्देनन्, किनभने अभद्राणि  अमङ्गल 
अभेदययमन्त्राः  गुप्त विचार विप्रगोविन्द्गवीरवराणां  न भवन्ति  हदेन 
भएका दैत्यहरू ब्राह्मण, नारायण, गाई र गुरु 





ताक्यार्थ शुक्राचार्यको शिक्षाबाट राजनीति, अर्थशास्त्र आदि विषयका ज्ञाता भएका 
असुरहरूले तिम्रो स्वर्गलोकलाई त ॒गन्दैगन्देनन् किनभने जसले ब्राह्मण, भगवान् नारायण, गाई 
र गुरु आदि पूजनीय महानुभावहरूको कृपा प्राप्त गरेको छ त्यस्ताको अमङ्गल हँदेन । 


तद्दिर्वरूपं भजताञ्चु विप्रं तपस्विनं त्वाष्टूमथात्मवन्तम्। 
सभाजितोऽर्थान् स विधास्यते वो यदि क्षमिष्यष्वमुतास्य कमं ॥ २५॥ 


पदार्थ आडु  शीघ्र सभाजितः  सत्कार गरिएका 
तत्  त्यसकारण भजत  सेवा गर सः  ती विश्वरूपले 
तपस्विनं  तपस्वी यदि  यदि वः  तिमीहरूको 
आत्मवन्तम्  जितेन्द्रि अस्य  यी विश्वरूपको अथांन्  मनोरथलाई 

विप्रं  ब्राह्मण कमं  व्यवहारलाई विधास्यते  पूर्णं गरिदिनेछन् 
त्वाष्टम्  त्वष्टाका पुत्र क्षमिष्यध्वम्  क्षमा गय्यौ भने 

विङ्वरूपं  विश्वरूपलाई अथ  त्यसपछि तिमीहरूद्रारा 





ताक्यार्थ त्यसकारण तिमीहरू त्वष्टाका पुत्र विश्वरूप भएको ठारँमा गई चछिटै उनको सेवा 
गर। उनी ब्राह्मण हुन्, तपस्वी र जितेन्द्रिय पनि छन्। यदि विश्वरूपले गरेको असुरपक्षको 
व्यवहारलाई तिमीहरूले सहन गयौ भने उनले तिमीहरूका सम्पूर्ण मनोरथ पूर्ण गरिदिनेकछछन् । 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
त एवमुदिता राजन् बरह्मणा विगतज्वराः । 
ऋषिं त्वाष्टूमुपवज्य परिष्वज्येदम्ुवन् ॥ २६॥ 


पदार्थ 
राजन्  हे महाराज परीक्षित् 
बरह्मणा  ब्रह्माजीद्रारा 


एवं  यसप्रकार 
उदिताः  उपाय बतादएका 
ते  ती इन्द्र आदि देवताहरू 


विगतज्वराः  असुरले आक्रमण 
गर्छन् कि भन्ने चिन्ताबाट मुक्त भई 
त्वाष्ट्रं  त्वष्टाका पुत्र 


रामालन्द्री टीका 


२९२९ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 
विश्वरूप परिष्वज्य  ऋषिलाई हृदयमा अद्ुवन्  भने 

ऋषिं  ऋषि भएको स्थानमा लगाएर आलि ङ्गनपूर्वक 

उपव्रज्य  गएर इद्म्  यसो 


वाक्यार्थ हे महाराज परीक्षित् ! ब्रह्माजीले यसप्रकार उपाय बताइदिएपचछ्छि इन्द्र॒ आदि देवताहरू 
असुरले आक्रमण गर्छन् कि भन्ने चिन्ताबाट मुक्त भए। अनि विश्वरूप मुनि भएको ठँमा गएर 
विश्वरूपलाई आलिङ्गन गर्दै देवताहरूले यसो भने। 


देवा उचुः देवताहरूले भने 
वयं तेऽतिथयः प्राप्ता आश्रमं भद्रमस्तु ते। 
कामः सम्पाद्यतां तात पितृणां समयोचितः ॥ २७॥ 


पढार्थ वयं  हामीहरू पितृणां  पितासमान हामीहरूको 
तात  हे बाबु अतिथयः  अतिथिको रूपमा समयोचितः  समयानुकूल 

ते तिगभ्रो तेतिम्रो कामः  हाम्रो इच्छा 

भद्रं  कल्याण आश्रमं  निवासमा सम्पाद्यतां  पूरा गरिदेऊ 

अस्तु  होस् प्राप्ताः  आएका छँ त्यसैले 





वाक्यार्थ हे बाबु विश्वरूप ! तिम्रो कल्याण होस्। हामीहरू अतिथिका रूपमा याचक बनेर 
तिम्रो आश्वममा आएका छँ । पितासमान हामीहरूको अहिलेको अवस्थानुसारको इच्छा पूर्ण 
गरिदेऊ । 


पत्राणां हि परो घमः पितुद्युश्रूषणं सताम् । 
अपि पुत्रवतां बह्यन् किमुत बह्यचारिणाम् ॥ २८ ॥ 





पदार्थ सताम्  सज्जन जह्यचारिणाम्  ब्रह्मचारीहरूको 
ब्रह्मन्  हे ब्राह्मण विश्वरूप पुत्राणां  पुत्रहरूको लागि त 

हि  निश्चय नै परः  श्रेष्ठ किम् उत  के भन्नु र 

पुत्रवतां  छोरा पाएकाहरूको घमं  धर्म कर्तव्य 

अपि  पनि पितृश्ुभरूषणं  पिताको सेवानै हो 


ताक्यार्थ हे ब्राह्मण विश्वरूप ! चाहे उसले धरे सन्तान जन्माइसकेको किन नहोस् हरेक 
पुत्रहरूको सबैभन्दा इलो धर्म भनेको पिताको सेवा गर्नु ने हो। त्यसमा पनि ब्रह्मचारी पुत्रहरूको 
लागि त यो नै सबैभन्दा ठुलो धर्म हो। 


प ्    प्रजापते 
आचार्यों बह्यणो मूतिंः पिता मूतिंः   
भ्राता मरुत्पतेमूतिमांता साक्षात् क्षितेस्तनुः ॥ २९॥ 


रालालन्द्री टीका 


२९२० 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 
पढार्थ पिता  जन्मदाता बाबु चाह माता  आमा 

आचार्यः  उपनयनसंस्कारपूर्वक प्रजापतेः  ब्रह्माका साक्षात् क्षितेः  साक्षात् 
अङ्गसहित वेदशास्त्रको ज्ञान दिनेमूतिंः  स्वरूप हुन् पृथिवीको 


आचार्य भ्राता  दाजु 

ह्मणः  वेदका मरुत्पतेः  इन्द्रका 
मृतिः  स्वरूप हृन् मृतिः  स्वरूप हुन् 
ताक्यार्थ उपनयनसंस्कारपूर्वक अङ्गसहित वेदशास्त्रको ज्ञान दिने आचार्य वेदका स्वरूप हृन्, 
जन्म दिने पिता जनकत्व धर्म बराबर भएकोले ब्रह्माका, दाजु कर्तृत्व धर्म बराबर भएकोले 
इन्द्रको र माता चाहं गर्भमा धारण गर्ने भएकाले धारकत्व धर्म समान भएकोले पृथिवीको 


स्वरूप हुन् । 


तनुः  शरीर स्वरूप हुन् 





द्याया भगिनी मूतिंधमंस्यात्मातिथिः स्वयम् । 
अग्नेरभ्यागतो मतिः सर्वभूतानि चात्मनः ॥ २० ॥ 


पदार्थ स्वयम्  साक्षात् मतिः  स्वरूप हुन् र 
भगिनी  बहिनी धर्मस्य  धर्मको संभूतानि  सम्पूर्ण प्राणीहरू 
दयायाः  दयाकी आत्मा  स्वरूप हुन् आत्मनः च  आफ्नै स्वरूप 
मृतिः  स्वरूप हुन् अभ्यागतः  पूर्व जानकारी आत्मस्वरूप हन् 

अतिथिः  पूर्वजानकारी विना सहित घरमा आउने पाहुना 

घरमा आउने व्यक्ति पाहुना अग्नेः  अग्निको 





ताक्यार्थ बहिनी दयाकी मूर्तिं हुन्, जानकारीविना घरमा आउने पाहुना साक्षात् धर्मका स्वरूप 
हन्, पूर्व जानकारीसहित घरमा आउने पाहुना अग्निका स्वरूप हन् र पुथिवीका सम्पूर्ण प्राणीहरू 
आफ्नै स्वरूप हुन् । 


तस्मात् पितृणामातांनामार्तिं परपराभवम् । 
तपसापनयंस्तात सन्देशं कतुंमहसि ॥ ३१॥ 


परपराभवम्  शत्रुबाट भएको 
तात  हे पुत्र विश्वरूप हाम्रो पराजयरूप 

तस्मात्  त्यसकारण आति  दुःखलाई 

आतानाम्  शत्रुहरूबाट पीडित तपसा  तपोबलद्रारा 
पितृणाम्  हामी पिताहरूको अपनयन्  हटाडँदे 
ताक्यार्थ हे पुत्र विश्वरूप! शत्रुबाट पीडित हामी पिताहरूको दुःखलाई तपोबलद्रारा 
हटाइदेऊ । हाम्रो इच्छा पूरा गर्न तिमी निश्चय ने सक्षम छौ । 


सन्देशं  हाम्रो इच्छालाई 
कतुम्  पूर्ण गराउन 
अर्हसि  योग्य छौ 


पदार्थ 





रामालन्द्री टीका 


२२३९१ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 
वृणीमहे ् त्वोपाध्यायं    ५ 
वृणीमहे त्वोपाध्यायं बहिष्ठं बाह्यणं गुरुम् । 
यथाञ्जसा विजेष्यामः सपत्नांस्तव तेजसा ॥ ३२॥ 
पदार्थ उपाध्यायं  उपाध्याय आचार्य तव  तिम्रो 
ब्र्धिष्टं  ब्रह्मज्ञानी का रूपमा तेजसा  तेजद्रारा 
ब्राह्मणं  ब्राह्मण वृणीमहे  वरण गर्द अञ्जसा  सजिलै 
गुरुम्  हाम्रा जन्मजात गुरु यथा  आचार्यका रूपमा वरण सपत्नान्  शत्ुहरूलाई 
त्वा  तिमीलाई गनलि विजेष्यामः  जिल्नछँ 





ताक्यार्थ तिमी ब्रह्मज्ञानी ब्राह्मण र हाम्रा जन्मजात गुरु पनि हौ। हामी तिमीलाई आचार्यका 
रूपमा वरण गर्दछौं । तिमीलाई आचार्य बनाएपच्ि हामी तिम्रो तेजद्रारा सजिलैसंग शत्रुहरूलाई 
जित्नेकछँ । 


न गहंयन्ति ह्यर्थेषु यविष्टाङ््रयभिवादनम्। 
छन्दोभ्योऽन्यत्र न बह्यन् वयो ज्येष्ट्यस्य कारणम् ॥ ३३॥ 


पदढार्थ पाउमा अभिवादन गर्न कामलाई 
जह्यन्  हे ब्राह्मण विश्वरूप हि  निश्चय नै वृद्धहरू 
अर्थेषु  कुन प्रयोजन सिद्ध गर्व न गह॑यन्ति  निन्दा गर्देनन् 
यविष्ठाङ्घ्यमभिवादनम्  छन्दोभ्यः  वेदज्ञानदेखि 
आफूभन्दा सानो मान्छेको अन्यत्र  बाहेक 
वाक्यार्थ हे ब्राह्मण ! निश्चित प्रयोजनको प्राप्तिका लागि आपरूभन्दा सानो मान्छेको पामा 
अभिवादन गर्न कामलाई कसैले पनि निन्दनीय मानेको कैन। वास्तविकता के हो भने, वेदको ज्ञान 
ने पूज्यताको कारण हो, उमेर होइन । 

ऋषिरुवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 


स  स 


अभ्यर्थितः सुरग्णेः पौरोहित्ये महातपाः। 
स विरवरूपस्तानाह प्रसन्नः ररध्णया गिरा ॥ ३४ ॥ 


पदार्थ महातपाः  परमतपस्वी 
सुरणेः  इन्द्र॒ आदि देवताद्रारा सः  ती 

पौरोहित्ये  पौरोहित्यका लागि विश्वरूपः  विश्वरूपले तान्  ती देवताहरूलाई 
अभ्यथिंतः  प्रार्थना गरिएका प्रसन्नः  प्रसन्न भएर आह  भन्न लागे 

वाक्यार्थ हे महाराज परीक्षित् ! यसप्रकार इन्द्र॒ आदि देवताहरूले पौरोहित्यका लागि आचार्य 
बनिदिन प्रार्थना गरेपछि परमतपस्वी विश्वरूपले प्रसन्न भएर मधुर वाणीद्रारा देवताहरूलाई भन्न 
लागे। 


वयः  उमेर अवस्था 
ज्येष्ट्यस्य  पूजा ठलो हनु 
को 

न कारणम्  कारण होइन 





इलक्ष्णया  मधुर 
गिरा  वाणीद्रारा 





रामालन्द्री टीका 


२९२२ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 


विरवरूप उवाच विश्वरूपले भने 
विगर्हितं धम॑शीरेबरंह्यवचं उपव्ययम् । 
 ० ज, ९ 


कथं नु मद्विधो नाथा टोकेरोरभियाचितम् ॥ 
प्रत्याख्यास्यति तच्छिष्यः स एव स्वाथं उच्यते ॥ ३५॥ 


पार्थ मद्विधः  मजस्तो प्रत्याख्यास्यति  निषेध गर्न 
नाथाः  हे देवताहरू तच्छिष्यः  तपार्ईहरूको सेवकले सक्दछ किनभने हाम्रो लागि 
धर्मशीटेः  धार्मिक रोकेशेः  लोकका ईश्वर भएका सः एव  त्यही तपार्हरूको 
व्यक्तिहरुद्रारा तपाईहरुद्रारा कामनालाई पूरा गर्नुने 
विगतं  निन्दित पौरोहित्य अभियाचितम्  प्रार्थित कुरालाई स्वाथंः  आपनो पुरुषार्थ 
ब्रह्मवचंः  ब्रह्मतेजको नु  निश्चय नै कर्तव्य 

उपन्ययम्  नाशक हो तापनि कथं  कसरी उच्यते  भनिन्छ 





ताक्यार्थ हे पूज्य देवताहरू ! धर्मनिष्ठ व्यक्तिहरूले ब्रह्मतेजको नाश गर्ने भएकाले पौरोहित्य 
कर्मको निन्दा गरेका छन् तापनि हजुरहरू जस्ता लोकेश्वरहरूले मलाई त्यही कर्म गर्नका लागि 
प्रार्थना गर्नृहुन्छ भने म त्यसलाई निषेध गर्न सक्दिनँ किनभने म हजुरहरूको सेवक शिष्य ह । 
हजुरहरूको आज्ञापालन गर्ज नै मेरो परमकर्तव्य हो । 


अकिञ्चनानां हि धनं शिलोञ्छनं तेनेह निर्वतिंतसाघुसत्कियः। 
कथं विग्य नु करोम्यधीडवराः पोरोधसं हृष्यति येन दुर्मतिः ॥ ३६॥ 


पढार्थ हि  निश्चय नै दुमतिः  बुद्धि भ्रष्ट भएको व्यक्ति 
अधीरवराः  हे लोकेश्वरहरू घनं  धन हो हृष्यति  खुसी हन्छ त्यस्तो 
अकिञ्चनानां  मजस्तो तेन  त्यी अन्नसंग्रह वृत्ति्रारा विगर्यं  निन्दित 

अकिञ्चन तपस्वीहरूको इह  यस गृहस्थाश्रममा पौरोधसं  पौरोहित्य कर्म 
शिलोञ्छनं  कृषकले चेतमा निवेतिंतसाघुसत्कियः  नु  निश्चय नै 

छाडेको अन्नहरू टिप्नु शिल रसज्जनहरूले गर्न देवता र कथं  कसरी 

फरेका अन्नकणको संग्रह उञ्छ पितुको कर्म गर्नेम करोमि  गर्न सक्छ 

ने येन  जुन पौरोहित्य कर्मद्रारा 





ताक्यार्थ हे लोकेश्वरहरू ! म ॒जस्तो अकिञ्चन तपस्वीहरूको धन भनेको कृषकले उपेक्षा गरेर 
खेतमा छाडेको अन्न शिल र बजारमा रेका अन्नकणहरूको संग्रह उच्छ हो र हामी त्यही 
अन्तद्रारा गृहस्थाश्रममा रही सज्जन पुरुषहरूले गर्ने देवपितकार्यहरू गर्वछँ। त्यसैले म॒ निन्दित 
पौरोहित्य कर्म किन गरू ? जुन कर्म गरेर मति भ्रष्ट भएका लोभी पुरुषहरू खुसी ह॒न्छन् । 


रामालन्द्री टीका 


षष्ठ स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


तथापि न प्रतिनूयां गुरुभिः प्राथितं कियत् 
भवतां प्रथितं सवं प्रणेरर्थख्च साधये ॥ २७ ॥ 


पदार्थ 

तथा अपि  पौरोहित्य निन्दनीय 
भए पनि 

न प्रतिब्रूयां  हजुरहरूको 
परार्थनालाई अस्वीकार गर्दिनं 


गुरुभिः  पूज्य हजुरहरूले 
कियत्  कति नै 

प्रथितं  इच्छा गर्नुभएको छ र 
भवतां  हजुरहरूको 

सवं  सबै 





२९२२ 


अध्याय ७ 


प्राथिंतं  चाहनाहरूलाई 
प्रणिः  प्राण तन र 
अर्थैः च  धनद्रारा पनि 
साधये  सिद्ध गर्नु 


ताक्यार्थ पौरोहित्य कर्म निन्दनीय भए पनि हजुरहरूको प्रार्थनालाई म अस्वीकार गर्दन 
किनभने हजुरहरूले कति नै इच्छा गर्नुभएको छ र? त्यसैले हजुरहरूको चाहनालाई यो वा 


धनद्वारा पनि सिद्ध गर्नु । 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
तेभ्य एवं प्रतिश्रुत्य विश्वरूपो महातपाः । 
पौरोहित्यं वृतश्चक्रे परमेण समाधिना ॥ ३८ ॥ 


पदढार्थ 

महातपाः  परमतपस्वी 
विड्वरूपः  विश्वरूपले 
तेभ्यः  ती देवताहरूसंग 


एवं  यसप्रकार 

प्रतिश्चुत्य  प्रतिज्ञा गरेर 

वृतः  देवताहरूद्रारा पुरोहितका 
रूपमा वरण भई 





परमेण  अत्यन्त 
समाधिना  मनोयोगपूर्वक 
पोरोहित्यं  पौरोहित्य कर्म 
चक्रे  गर्न थाले 


ताक्यार्थ हे महाराज ! परमतपस्वी विश्वरूपले देवताहरूसंग पौरोहित्य कर्म गर्ने प्रतिज्ञा गरेर 
उनीहरूको पुरोहितका रूपमा वरण लिए । त्यसपछि मन लगाएर देवताहरूको पौरोहित्य कर्म गर्न 


लागे। 


सुरद्विषां श्रियं गुप्तामोडशनस्यापि विद्यया । 
आच्छिद्यादान्महेन्द्राय वेष्णन्या विद्यया विभुः ॥ ३९॥ 


पदार्थ 
ओदनस्य  शुक्राचार्यको 
विद्या  विद्याद्रारा 


र  असुरहरूको 
श्रियं  सम्पत्तिलाई 
विभुः  भगवान्को अनूग्रहद्रारा 


गुप्ताम् अपि  अत्यन्त सुरक्षित देवकार्य गर्न समर्थ विश्वरूपले 


रहेको भए पनि 


विष्णन्या  वैष्णवी 





विद्यया  विद्याद्रारा 
आच्छिद्य  खोसेर फिर्ता 


ल्याएर 
महेन्द्राय  इन्द्रलाई 
अदात्  दिए 


ताक्यार्थ शुक्राचार्यले आफनो विद्याद्रारा असुरहरूको सम्पत्तिलाई अत्यन्त सुरभित गरिदिएका 
थिए तापनि भगवान्को अनुग्रहद्रारा देवताहरूको कार्य सिद्ध गर्न समर्थ भएका विश्वरूपले 


रामालन्द्री टीका 


२९३४ 
षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 
असुरहरूको त्यो सुरक्षित सम्पत्तिलाई वैष्णवी विद्याद्रारा खोसेर फिर्ता ल्याएर इन्द्रलाई दिए। 

यया गुप्तः सहस्राक्षो जिग्येऽसुरचमूरविभुः। 

तां प्राह स महेन्द्राय विश्वरूप उदारधीः ॥ ४०॥ 


पढार्थ असुरचमूः  दानवसेनालाई विरवरूपः  विश्वरूपले 
यया  जुन विव्याद्रारा जिग्ये  जितेका थिए महेन्द्राय  देवराज इन्द्रलाई 
गुप्तः  सुरक्षित भई तां  त्यो विद्या प्राह  उपदेश गरेका थिए 
सहस्राक्षः  इन्द्रले उदारधीः  उदारलुदधि भएका 

विभुः  समर्थ भएर सः उनै 





ताक्यार्थ जुन विद्याद्रारा सुरक्षित र समर्थं भई इन्द्रले दानवसेनालाई जितेका धथिए त्यो विद्या 
उने उदारबुदधि विश्वरूपले इन्द्रलाई बताएका धिए। 


इति श्रीमदुभागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां षष्टस्कन्धे सप्तमोऽध्यायः ॥ ७ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


२९२५ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय नत 
अथ च ध्याय 
अथ अष्टमाव्यायः 
नारायणकवचको उपदेश 
राजोवाच राजा परीक्षित्ले भन्नुभयो 
यया गुप्तः सहस्राक्षः सवाहान् रिपुसेनिकान्। 
क्रीडन्निव विनिनिंत्य त्रिखोक्या बुभुजे भयम् ॥ १॥ 
भगवंस्तन्ममाख्याहि वमं नारायणात्मकम् । 
यथाततायिनः शतून् येन गुप्तोऽजयन्मृधे ॥ २॥ 
पढार्थ त्रिखोक्याः  तीनै लोकको येन  जुन कवचद्रारा 
यया  जुन वैष्णवी विद्याद्रारा श्रियम्  एेश्वर्यलाई गुप्तः  सुरक्षित इन्द्रले 
गुप्तः  सुरक्षित भएका बुभुजे  भोग गरे मघे  युद्धमा 
सहस्राक्षः  इन्द्रले तत्  त्यो यथा  जसरी 
क्रीडन् इव  खेलां ची नारायणात्मकम् वत्मं  आततायिनः  मार्न आदइलाग्ने 
सवाहान्  वाहनसहित भएका नारायणकवच शत्रून्  शत्रु दैत्यहरूलाई 
रिपुसैनिकान्  शत्रुको मम  मलाई अजयत्  जिते 
सैनिकलाई आख्याहि  बताउनुहोस् 
विनिनिंत्य  जितेर भगवन्  हे मुनिवर 





वाक्यार्थ हे शुकदेवजी ! जुन वैष्णवी विद्याद्रारा सुरक्ित भई इन्द्रले वाहनले सहित भएका 
शत्रुको सेनालाई खेलखेलमँ जितेर तीनै लोकको एेश्वर्यलाई भोग गरे, त्यो नारायणकवच मलाई 
बताउनुहोस् र युद्धमा इन्द्रले दैत्यहरूलाई कसरी जिते यो कुरा पनि बताउनुहोस् । 


श्रीडुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
वृतः पुरोहितस्त्वाष्टरो महेन्द्रायानुपृच्छते । 
नारायणाख्यं वमाह तदिहैकमनाः शुणु ॥ ३॥ 





पढार्थ अनुपृच्छते  प्रश्नकर्ता तत्  त्यो उपदेश 
वृतः  पौरोहित्य कर्ममा वरण महेन्द्राय  देवराज इन्द्रलाई इह  अब 

गरिएका नारायणाख्यं वमं  एकमनाः  एकचित्तले 
पुरोहितः  देवताहरूका पुरोहित नारायणकवच शुणु  सुन्नृहोस् 
त्वष्टः  विश्वरूपले आह  उपदेश गरे 


रामालन्द्री टीका 


२९३६ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय नत 


ताक्यार्थ देवताहरूको पौरोहित्य कर्ममा नियुक्त भएका त्वष्टाका पुत्र विश्वरूपले इन्द्रको प्रश्न 
सुनिसकेपछि उनलाई नारायणकवचको उपदेश गरे। हे परीक्षित् ! अब म तपार्ईलाई त्यो कवचको 
उपदेश गर्दह्कु, एकचित्त भई सुन्नुहोस् । 


विङ्वरूप उवाच विश्वरूपले भने 

घोताङ्ध्रिपाणिराचम्य सपवित्र उद्ङ्मुखः। 

कृतस्वाद्गकरन्यासो मन्त्राभ्यां वाग्यतः शुचिः ॥ ४॥ 

नारायणमयं वमं सन्नद्येद् भय आगते । 
पादयोजानुनोरूर्वोरुूद्र ९   न   

पादयोजानुनोरूवांरुद्रे हृयथोरसि ॥ ५॥ 

मुखे रिरस्यातुपूल्यांदोङ्कारादीनि विन्यसेत् 

ॐ नमो नारायणायेति विपयंयमथापि वा ॥ ६॥ 


नारायणपरं  नारायण देवता आओङ्कारादीनि  ॐ कारबाट सुरु 


गरी 


पदार्थ 
भये  भय भएको 


आगते  प्राप्त भएको वेला वत्मं  नारायणकवच 
घोताङ्ग्रिपाणिः  हातपाउ धोएरसन्नद्येत्  धारण गरोस् ॐ 
आचम्य  आचमन गरी नमो नारायणाय यो मन्त्रले 
सपवित्रः  कुशको पवित्र लिएर पादयोः  दुई पाउमा 
उदङ्मुखः  उत्तरमुख गरी जानुनोः  दुई घुंडामा 
वाग्यतः  मौन रही ऊर्वोः  दुई जांघमा 


आनुपूल्यांत्  क्रमैले एक एक 
अक्षरले 

विन्यसेत्  न्यास गरोस् 

वा  अथवा 

अथ अपि  त्यसपछि पनि 
विपयंयम्  पूर्वोक्त मन्त्रको 


विपरीत क्रमले 

ॐ नमः नारायणाय इति  ॐ 
नमो नारायणाय यो मन्त्रले 
न्यास गरोस् 


शुचिः  पवित्र भएको व्यक्तिले उद्र  पेटमा 
मन्त्राभ्यां  अष्टाक्षर ॐ नमो हृदि  हृदयमा 
नारायणाय र द्वादशाक्षर ॐ उरसि  छातीमा 
नमो भगवते वासुदेवाय मन्तरदरारामुखे  मुखमा र 
कृतस्वाञ्गकरन्यासः  अङ्गन्यास अथ  त्यसपछि 
र करन्यास गरी शिरसि  शिरमा 


ताक्यार्थ जब भयको प्राप्ति हुन्छ तब हातपाड धोएर आचमन गरी कुशनिर्मित पवित्र धारण 
गरेर उत्तर मुख भई मोन रहनू । त्यसपछि अष्टाक्षर ॐ नमो नारायणाय र द्वादशाक्षर ॐ नमो 
भगवते वासुदेवायः यी दुई मन्त्रद्रारा अङ्गन्यास र करन्यास गरी नारायणदेवतात्मक 
नारायणकवचलाई शरीरमा धारण गर्नू। सर्वप्रथम ॐ नमो नारायणाय यो अष्टाक्षर मन्त्रले पाड, 
घडा, जांँघ, पेट, हदय, छाती, मुख र शिरमा क्रमेले ऽछकारवाट प्रारम्भ गरेर न्यास गर्न अनि 
पूर्वोक्त विपरीतक्रमले शिरबाट प्रारम्भ गरेर पाठसम्म आठ ओट अङ्गमा न्यास गर्नू। 





रामालन्द्री टीका 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
करन्यासं ततः कुया दवादशाक्षरविद्यया । 
प्रणवादियकारान्तमङ्गल्यङ्गुष्टपवंसु ॥ ७ ॥ 

पदढार्थ मन्त्रले 

ततः  त्यसपछि प्रणवादियकारान्तं  ॐकारदेखि 


दवादश्ाक्षरविद्यया  ॐ नमो यकारसम्म 
भगवते वासुदेवाय यो द्वादशाक्षर अङ्गुल्यद्गुष्ठपवंसु  ओँलाहरूका 


२९३७ 


अध्याय नत 


प्रत्येक दुरईदुई आं ख्लाहरूमा 
करन्यासं  करन्यास 
कुयांत्  गरोस् 





ताक्यार्थ यसप्रकार अङ्न्यास गरिसकेपच्छि ॐ नमो भगवते वासुदेवायः यो द्वादशाक्षरी मन्त्रले 
ॐॐकारदेखि यकारसम्म दाहिने हातको चोरी ओँलादेखि देत्रे हातको चोरी ओँलासम्म दुबै हातका 
बूढी ओंँला बाहेकका आठ ओँलामा र ती ओँलाका दुईदुई ओंँख्लामा करन्यास गर्नू। 


न्यसेद्धदय ओकारं विकारमनु मृधनि । 


षकारं तु श्चुवोमंध्ये णकारं शिखया न्यसेत् ॥ ८ ॥ 


न  नत्रयोयुञ्ज्यान्नकारं ९ सर्वसन्धिषु 
वेकारं नेत्रयोयुञ्ज्यान्नकारं सवंसन्धिषु । 


मकारमस्तरमुदिश्य मन्त्रमूरतिंभवेद् बुधः ॥ ९॥ 


सविसर्गं फडन्तं तत्सर्वदिश्चु विनिदिरोत्। 
ॐ विष्णवे नम इति ॥ १०॥ 


पदढार्थ णकारं  णको उच्चारणद्रारा 
ॐ विष्णवे नमः इति  ॐ शिखया  शिखामा 

विष्णवे नमः यो षडक्षर मन्त्रले न्यसेत्  न्यास गर्न 

फेरि न्यास गर्नुपर्दछछ वेकारं  वेको उच्चारणद्रारा 
ओङ्कारं  ॐको उच्चारणद्रारा नित्रयोः  दुबै आंखामा 

हृदये  हृदयमा नकारं  नको उच्चारणद्रारा 
अनु  त्यसपछि सवंसन्धिषु  शरीरमा सबै 
विकारम्  विको उच्चारणद्रारा सन्धिभागमा 

मूधनि  शिरमा युञ्ज्यात्  न्यास गरोस् 
न्यसेत्  न्यास गरू मकारं  मलाई 

तु  त्यस्तै अस्त्रं  अस्त्रको रूपमा 
षकारं  ष्को उच्चारणद्रारा उदिश्य  ध्यान गरी 

रुवोः  दुई ओंखीभौँको सविसगं  मः यसप्रकार 
मध्ये  बीचमा विसर्गध्वनिले सहित 


फडन्तं  फट् अन्त्यमा भएको 
तत्  त्यो ॐ विष्णवे नमः 
अस्त्रायफट् ध्वनि उच्चारण 
गरी 

सवदिष्चु  सम्पूर्ण दिशामा 
विनिदिशोत्  बन्धन गर्न 
दिग्बन्धन गर्नू यसप्रकार ॐ 
विष्णवे नमः यो षडक्षरी 
मन्त्रले न्यास गरिसकेपच्छि 
बुधः  न्यासकर्ता 

मन्त्रमूतिंः  मन्तरस्वरूप 
भवेत्  हन्छ 





रामालन्द्री टीका 


२९३८ 
षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८ 


ताक्यार्थ त्यसपछि फेरि ॐ विष्णवे नमः यो षडक्षर मन्त्रले न्यास गर्नुपर्दछ। ॐ को 
उच्चारण गरेर हृदयमा, विको उच्चारण गरेर शिरमा ष्को उच्चारण गरेर दुई ओंखीभौँको 
बीचमा, णको उच्चारण गरेर शिखामा वेको उच्चारणपूर्वक दुबे आंँखामा, नको 
उच्चारणपूर्वक शरीरका सबै सन्धिभागमा र मलाई अस्त्रको रूपमा ध्यान गरी ॐ मः 
यसप्रकार विसर्गसहितको ध्वनि उच्चारणपूर्वक अस्त्राय फट् भनेर पूर्वादि सबै दिग्बन्धन गर्नू। 
यसप्रकार ॐ विष्णवे नमः यो षडक्षर मन्त्रले न्यास गर्ने व्यक्ति स्वयं मन्त्रस्वरूप हुन्छ । 


आत्मानं परमं ध्यायेद् ध्येयं षट्राक्तिभियुंतम् । 
विद्यातेजस्तपोमूतिमिमं मन्त्रमुदाहरेत् ॥ ९॥ 


पदुर्थ विद्यातेजस्तपोमूतिंम्  विद्या, इमं मन्त्रं  यो मन्त्र 
षट्शक्तिभिः  सम्पूर्ण एेश्वर्य, तिज र तपका प्रतिमूर्वि उदाहरेत्  उच्चारण पाठ 


धर्म, यश, सम्पत्ति, ज्ञान र ध्येयं  ध्यान गर्न योग्य ध्येय गरोस् 
वेराग्यरूप  ओटा शक्तिले परमं आत्मानं  परमात्मालाई 
युतम्  सम्पनन भएको ध्यायेत्  ध्यान गरोस् र 
ताक्यार्थ यसपचल्ि साधकले सम्पूर्ण एश्वर्य, धर्म, यश, सम्पत्ति, ज्ञान र वैराग्यरूप षट्शक्तिले 
सम्पनन विद्या, तेज र तपका प्रतिमूर्ति परमात्माको ध्यान गरोस्। यसरी ध्यान गर्दै प्रस्तुत 
नारायणकवचको पाठ गरोस्। 


ॐ हरिविंदध्यान्मम स्वरक्षां न्यस्ताङ्ग्रिपद्मः पतगेन्द्रपृष्ठे । 
द्रारिचमासिगदेषुचापपाशान् दधानोऽष्टगुणो ऽष्टबाहुः ॥ १२॥ 


पदढार्थ गदा, बाण, धनु र पाश ॐ  प्रणवमूर्ति 

पतगेन्द्रपृष्ठे  गरुडको पीठमा दधानः  धारण गर्नुभएका हरिः  भगवान् नारायणले 
न्यस्ताङ्घरिपटूमः  चरणकमल अष्बाहुः  आठ ओटा भुजा मम  मेरो 

राख्नुभएका भएका स्वरक्षां  सबै अवस्थामा रक्षा 
द्रारस्चिमौसिगदेषुचापपाशान्  ।अष्टगुणः  अणिमा, महिमा विदध्यात्  गर्नुहोस् 

शडख, चक्र, ढाल, तरबार, आदि आठ सिदधिले सम्पन्न 








ताक्यार्थ गरूडको पीठमा चरणकमल राख्नुभएका, आपफ्ना आठ ओटा भुजाहरूमा शङ्ख, 
चक्र, ढाल, तरबार, गदा, बाण, धनु र पाश धारण गर्नुभएका, अष्टसिद्धिद्रारा सम्पन्न हुनुभएका 
त्यस्ता साक्षात् प्रणवमूर्तिं नारायणले जुनसुकै देश, काल र परिस्थितिमा मेरो रक्षा गर्नुहोस् । 


 ९ 


जलेषु मां रक्षतु मत्स्यमूतिंयादोगणेभ्यो वरुणस्य पाशात्। 
स्थरेषु मायावटुवामनोऽन्यात् त्रिविक्रमः खेऽवतु विरवरूपः॥ १६॥ 


रामालन्द्री टीका 


२९३९ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय त 
पढार्थ यादोगणेभ्यः  हिक अन्यात्  मेरो रक्षा गर्नुहोस् 
मत्स्यमूतिंः  मत्स्यावतार  जलजन्तुहरूबाट त्रिविक्रमः  तीन पाडमा तीनै 
भगवान्ले मां  मलाई लोकलाई अतिक्रमण गर्ने 
जरेषु  जलमा नदी, सागर रक्षतु  रक्षा गर्नुहोस् विश्वरूपः  विश्वरूप श्रीहरिले 
आदिमा मायावटुवामनः  स्वेच्छाले खे  आकाशमा 

वरुणस्य  वरुणको ब्रह्मचारी बन्नुभएका वामनले अवतु  रक्षा गर्नुहोस् 

पाशात्  पाशबाट तथा स्थटेषु  जमिनमा 





ताक्यार्थ मत्स्यावतार लिने मत्स्यमूर्ति भगवानूले नदी, सागर आदि जलमा वरूणको पाशबाट र 
हिं्रक जलजन्तुहरूबाट मलाई रक्षा गर्नुहोस् । स्वेच्छाले मायालाई स्वीकार गरी ब्रह्मचारी रूपमा 
अवतीर्ण हुनुभएका भगवान् वामनले जमिनमा मेरो रभ्रा गर्नुहोस् । तीन पाउमा तीनै लोकलाई 
अतिक्रमण गर्ने विश्वरूप भगवान् त्रिविक्रमले आकाशमा मेरो रभ्ना गर्नुहोस् । 


ुर्गेष्वटन्याजिमुखादिषु प्रभुः पायान्नृसिंहोऽसुरयूथपारिः । 
विमुञ्चतो यस्य महाट्ृहासं दिशो विनेदुन्यंपर्तेश्च गभांः ॥ ४ ॥ 


पढार्थ विनेदुः  घन्किए त्यसलाई प्रभुः  परमेश्वर 

महाहासं  घोर अट्हास सुनेर असुरपत्नीहरूका नृसिंहः  ती न॒सिंहले 
विमुञ्चतः  गर्ने गभांः च  गर्भहरू पनि अटन्याजिमुखादिषु  जङ्गल, 
यस्य  जुन भगवान्को न्यपतन्  खसे रणभूमि आदि 

अट्हासले असुरयूथपारिः  असुरसमूहको दुर्गेषु  सङ्टग्रस्त स्थानमा 
दिशः  चार दिशा स्वामी हिरण्यकशिपुको शत्रु पायात्  रक्षा गर्नुहोस् 





ताक्यार्थ जसको उरलाग्दो महा अट्रहास सुनेर सम्पूर्ण दिशाहरू घन्किए तथा जसको घोर 
अट्रहास सुनैर असुरपत्नीहरूको गर्भपात भयो, असुरराज हिरण्यकशिपुका परम शत्रु ती परमेश्वर 
नुसिंहले जङ्गल, रणभूमि आदि सङ्टग्रस्त ठामा मेरो रक्षा गर्नुहोस् । 


र माध्वनि  यज्ञकल्प स्वदंष्टयोन्नीतधरो 
रक्षत्वसो माध्वनि यज्ञकल्पः स्वदंषटर् वराहः। 
रामोऽद्विकूटेष्वथ विप्रवासे सलक्ष्मणोऽन्याद् भरताग्रजोऽस्मान् ॥ १५॥ 


पदार्थ मा  मलाई सलक्ष्मणः  लक्ष्मणसहित भएका 
स्वदंष्टूया  आफ्नो दाहाले अध्वनि  बाटोमा भरतायजः  भरतका दाजु 
उन्नीतघरः  पृथिवीलाई रक्षतु  रक्षा गर्नुहोस् श्रीरामचन्द्रले 

उठएका रामः  जमदग्निपुत्र परशुरामले अस्मान्  हामीहरूलाई 
यज्ञकल्पः  यज्ञबाट तप्त हने अद्विकूटेषु  पर्वतको शिखरमा विप्रवासे  परदेशमा 

असो  ती भगवान् रक्षा गर्नुहोस् अन्यात्  रक्षा गर्नुहोस् 

वराहः  वराहले अथ  यसै गरी 





रालालन्द्री टीका 


२९४० 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय नत 


ताक्यार्थ जो यज्ञबाट तृप्त हनुहृन्छ वा जो यज्ञफल प्रदान गर्न समर्थ हुनुहुन्छ त्यस्ता भगवान् 
वराहले रसातलबाट पृथिवीलाई आफनो दाहामा राखी माथि उठाउनुभएको थियो । तिनै भगवान् 
वराहले मलाई बाटोमा र्ना गर्नुहोस् । जमदग्निका पुत्र भगवान् परशुरामले पर्वतको शिखरमा मेरो 
रक्षा गर्नुहोस्। यसै गरी लक्ष्मणले सहित भएका भरतका दाजु श्रीरामचन्द्रले हामीहरूलाई 
परदेशमा रक्षा गर्नुहोस् । 


मामुप्रधमांदखिलात् प्रमादान्नारायणः पातु नर्च हासात् । 
दत्तस्त्वयोगादथ योगनाथः पायाद् गुणेशः कपिलः कमंबन्धात् ॥ ६ ॥ 


पदार्थ माम्  मलाई तु  चाहं 

नारायणः  नारायणले पातु  रक्षा गर्नुहोस् अयोगात्  योगको नाशबाट 

उग्रघमांत्  मारण, मोहन नरः च  नर नामक ऋषिले रक्रा गर्नुहोस् 

आदि अभिचारबाट तथा हासात्  गर्वबाट रक्षा गर्नुहोस् गुणेशः  गुणका मालिक 

अखिलात्  सम्पूर्ण अथ  त्यसै गरी कपिलः  महामुनि कपिलले 
 अ 

प्रमादात्  विहितकर्म नगर्नुरूप योगनाथः  योगीश्वर कमंबन्धात्  कर्मबन्धनबाट 

प्रमादबाट दत्तः  दत्तात्रेयले पायात्  रभ्ना गर्नुहोस् 





ताक्यार्थ भगवान् नारायणले मारण, मोहन आदि अभिचार र व्णश्िमधर्मोचित कर्म नगर्नु 
आदि प्रमादबाट मलाई रक्रा गर्नुहोस्। नर नामक ऋषिले गर्वबाट र्ना गर्नुहोस्। योगीश्वर 
दत्तात्रेयले योगनाशबाट रक्षा गर्नुहोस् । गुणाधीश महामुनि कपिलले कर्मको बन्धनबाट मलाई र्ना 


गर्नुहोस् । 
६ कामदेवाद्धयस्लीषां    न 
सनत्कुमारोऽवतु कामदेवाद्धयशीषां मां पथि देवहेलनात् 
देव्षिवयंः पुरुषाच॑नान्तरात् कूमां हरिमां निरयादशेषात् ॥ १७॥ 





पढार्थ ट  देवताहरूलाई अपराधबाट रक्षा गर्नुहोस् 
सनत्कुमारः  सनत्कुमारले प्रणाम आदि नगरीकन हिंड्दा हुने कूम  कच्छपरूप 

मां  मलाई अपराध दोषबाट रक्षा हरिः  नारायणले 
कामदेवात्  कामदेवबाट गर्नुहोस् मां  मलाई 

अवतु  रक्षा गर्नुहोस् देवषिंवयंः  देवर्षिमा भ्रष्ठ नारदले अशोषात्  सम्पूर्ण 
हयशीषां  भगवान् हयग्रीवले पुरुषाचनान्तरात्  भगवान्को निरयात्  नरकबाट रक्षा 
पथि  बाटोमा सेवा गर्न नजान्दा हुने गर्नुहोस् 


ताक्यार्थ सनत्कुमारले कामदेवबाट तथा भगवान् हयग्रीवले बाटोमा भगवान्का मूर्तिहरूलाई 
प्रणाम आदि नगरीकन दहिंड्दा हुने देवतिरस्कार आदि दोषबाट रक्षा गर्नुहोस् । देवर्षि नारदले 
भगवानूको सेवा, पूजन आदि नजान्दा उत्पनन हुने सम्पूर्ण अपराधबाट रक्षा गर्नुहोस् । कच्छपरूप 
भगवान् नारायणले सम्पूर्ण नरकबाट रक्ना गर्नुहोस् । 


रामालन्द्री टीका 


२९४१ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ठ 


वितवरण भगवान्को सेवा गर्न नजान्दा हुने अपराध बत्तीस ओटा छन्। यिनीहरूलाई ने 
सेवापराध भनिन्छ। ती यसप्रकार छन् १. वाहनमा चदढेर या चप्पल लगाएर मन्दिरमा जानु २. 
जन्माष्टमी आदि उत्सवहरूमा रथयात्रा आदिको दर्शन नग्न ३. मूर्तिलाई देखेपचछ्छि दर्शन नगर्नु ४. 
अपवित्र अवस्थामा दर्शन गर्नु ५. एक हातले प्रणाम गर्नु ६. परिक्रमा गर्दा मूर्तिको अधि रोकिएर 
प्रणाम नगरी फटाफट हिंडनु ७ भगवान्का सामने खुदा फौलाउनु ८. भगवानूको अधि टुक्रुक्क 
बसी हातले घँडाहरूलाई च्याप्नु ९. भगवान्को अधि सुत्नु १०. भगवान्का अधि खाना खानु ११. 
भगवान्को अधि दुंटो बोल्नु १२. भगवान्को अधि इलो स्वरले बोल्नु १३. भगवान्को अधि अरू 
व्यक्तिसित बोलचाल गर्नु १४. भगवान्को अधि बेस्सरी च्याँद्िनु १५. भगवान्को अधि रगडा, 
रिस गर्नु १६. भगवान्को अधि कसैलाई दुःख दिनु १७. भगवानूका अधि कसैमाथि कृपा गर्नु १८. 
भगवानूको अधि अप्रिय बोल्नु १९. भगवान्का अधि ओदनेले सारा शरीर ढाकेर बस्नु २०. 
भगवान्को अधि कसैको निन्दा गर्नु २१. भगवान्को अधि कसैको स्तुति गर्नु २२. भगवान्को 
अधि अश्लील शब्दहरू बोल्नु २३. भगवान्को अधि अपानवायुं छाडनु २४. सामर्थ्य हदा पनि 
सामान्य उपचारले भगवानूको पूजा गरी खर्च जोगाउन खोज्नु २५. भगवान्लाई नचढाई कुनै वस्तु 
खानु २६. ऋतुमा उत्पन्न हुने फललाई पहिले भगवानूमा नचडढाउनु २७. घरमा भएका साग, 
फलपूल आदि वस्तु सर्वप्रथम भगवान्लाई नैवेद्य चढाउनका लागि प्रयोगमा नल्याउनु २८. 
भगवानूपट्ि पीठ फर्काएर बस्नु २९. भगवान्को अधि अरू कसैलाई प्रणाम गर्नु ३०. गुरुदेव 
आदा स्वागत, प्रार्थना र प्रणाम नगर्नुं ३१. आफैले आफ्नो प्रशंसा गर्नु र ३२. अरू देवताहरूको 
निन्दा गर्नु। 

भगवान् सर्वव्यापी र सबका कारण हुनुहन्छ । सबे प्राणीहरूले आपफूलाई उहाँको सेवक 
ठान्नुपर्दछ। भगवान्को मूर्तिको अधि रह॑दा पनि म जड मूर्तिको अधि द्र मेले जे गरे पनि हृन्छ 
भन्ने सोच्नु हैदेन। भगवान् त सर्वव्यापक र आफ्नै आत्मा हुनहन्छ। यद्यपि भगवान्लाई 
प्राणीहरूले सम्मान गर्दा नगर्दा कुनै फरक पर्दैन तर प्राणीहरूले आपरूलाई जीवन र उत्तम परिवेश 
दिएकोमा कृतज्ञ हुन उहांको सेवा गर्नुपर्दछ । सबे किसिमका अपराधबाट बचेर गरेको सेवाद्रारा 
मूर्तिबाट पनि परमचेतन सत्ता परमात्मालाई प्रत्यक्ष प्रकट गर्न सकिन्छ । 


धन्वन्तरिभंगवान् पात्वपथ्याद् दवन्दराद् भयादुषभो निर्जितात्मा । 
यज्ञश्च लोकादवताज्जनान्ताद् बलो गणात् कोधवश्ञादहीन्द्रः ॥ १८ ॥ 





पढार्थ निजिंतात्मा  इन्द्रिय जितेका अवतात्  रक्ना गर्नुहोस् 
भगवान्  भगवान् ऋषभः  ऋषभदेवले बलः  बलभद्रले 

धन्वन्तरिः  धन्वन्तरिले दन्द्वात्  चिसो तातोबाट हुने जनान्तात्  मनुष्यजन्य 
अपथ्यात्  रोगजनक वस्तुको भयात्  डरबाट रक्षा गर्नुहोस् उपघातबाट रक्षा गर्नुहोस् 
भक्षण कुपथ्यबाट यज्ञश्च  यज्ञरूपी भगवान्ले अहीन्द्रः  नागराज शेषले 
पातु  रक्षा गर्नुहोस् लोकात्  लोकको अपवादबाट क्रोधवशात्  क्रोधवश नामक 


रामालन्द्री टीका 


२९४२ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय नत 


सर्पहरूको गणात्  गणबाट रक्षा गर्नृहोस् 

ताक्यार्थ भगवान् धन्वन्तरिले रोगजनक वस्तुको भक्षण कुपथ्यबाट, इन्द्रियजित ऋषभदेवले 
चिसो तातो आदि द्रन्द्रजन्य भयबाट रक्षा गर्नुहोस् । यज्ञरूपमा अवतार लिनुहुने भगवानूले लोकको 
अपवादबाट, बलभद्रले मनुष्यजन्य उपघातबाट र नागराज शेषले क्रोधवश नामक सर्पहरूको 
गणबाट मेरो रक्षा गर्नुहोस् । 


द्वैपायनो भगवानप्रबोधाद् बुद्धस्तु पाषण्डगणात् प्रमादात् 
कल्किः कठेः काटमलात् प्रपातु धममावनायोरुकृतावतारः ॥ १९॥ 





पदार्थ वेदविरुद्ध आचरण गर्ने व्यक्ति र लिने 

भगवान्  भगवान् वेदविहित कर्म गर्दा हुने कल्किः  भगवान् कलि्किले 
द्वैपायनः  दवैपायनले आलस्यबाट काल्मलात्  समयजन्य 
अप्रबोधात्  अज्ञानबाट धममांवनाय  धर्मको रक्नाका विभिन दोषहरूबाट भएको 
बद्धः तु  बुद्धले चाहं लागि कठेः  कलिकालबाट 
पाषण्डगणात् प्रमादात्  उरुकृतावतारः  अनेक अवतार प्रपातु  मेरो रक्षा गर्नुहोस् 


ताक्यार्थ भगवान् द्रैपायनले अज्ञानबाट, बुद्धले वेदविरुद्ध आचरण गर्ने पाखण्डी जनसमूहबाट 
र वेदविहित कर्मको अनुष्ठानमा हुने आलस्यबाट रक्षा गर्नृहोस्। धर्मको रक्नाका लागि अनेक 
अवतार लिने भगवान् कल्किले समयक्रमसंगे रागादि दोषहरू बद्दे जाने कलिकालबाट समेत 
मेरो रक्षा गर्नुहोस् । 

मां केशवो गदया प्रातरव्याद् गोविन्द् आसङ्गवमात्तवेणुः । 


नारायणः प्राह उदात्तरक्तिम्यन्दिने विष्णुररीन्द्रपाणिः ॥ २०॥ 


पढार्थ गोविन्दः  गोविन्दले प्राह्णः  मध्याह् पूर्वको समयमा 
केदरावः  भगवान् केशवले आसङ्गवम्  दिनको दोस्रो भाग रक्षा गर्नुहोस् 

मां  मलाई पूर्वाह्न पूर्वको समयमा रक्षा अरीन्द्रपाणिः  सुदर्शन 

गद्या  आफनो गदाद्रारा गर्नुहोस् चक्रधारी 

प्रातः  दिनको पहिलो भागमा उदात्तशक्तिः  अनेक विष्णुः  भगवान् विष्णुले 
अन्यात्  रक्षा गर्नुहोस् शक्तिहरूलाई धारण गर्ने मध्यन्दिने  मध्याहमा मेरो 
आत्तवेणुः  वेणु लिने नारायणः  भगवान् नारायणले रक्ना गर्नुहोस् 





ताक्यार्थ भगवान् केशवले आफ्नो गदाद्रारा दिनको प्रथम भाग सूर्योदयदेखि पाँच 
घडीसम्मको समयमा रक्षा गर्नुहोस्। वेणुधारी भगवान् गोविन्दले दिनको दोप्रो भाग कटं 
घडीदेखि दश घडीपर्यन्तको पूर्वाहिपूर्वको समयमा रक्षा गर्नुहोस् । अनेक शक्तिहरूलाई धारण गर्न 
भगवान् नारायणले दिनको तेस्रो भाग एकादश घडीदेखि पन्ध्र घडीपर्यन्तको समयमा रक्षा 


रामालन्द्री टीका 


२९४३ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय नत 


गर्नुहोस् तथा सुदर्शन चक्रधारी विष्णुले मध्याह्न सोर घडीदेखि बीस घडीपर्यन्तको कालमा रक्षा 
गर्नुहोस् । 


देवोऽपराहे मधुहोग्रधन्वा सायं त्रिधामावतु माधवो माम् । 
 हषीकेदा उतार्धरात्रे ९ निद्ीथ ् 
दोषे हृषीकेशा उतार्धरात्रे नि्ीथ एकोऽवतु पदूमनाभः ॥ २९॥ 


पदढार्थ माघवः  भगवान् माधवले पदूमनाभः  भगवान् पद्मनाभले 
उग्रधन्वा  भीषण धनुर्धरी माम्  मलाई अधंरात्रे  रातको दोघ्रो भाग 
देवः  भगवान् सायं  सायड़ालमा अर्धरात्रमा र 

मघुह  मधुसूदनले अवतु  रक्षा गर्नुहोस् उत  तथा 


निरीथे  रातको तेस्रो भागमा 
अवतु  मेरो रक्ना गर्नुहोस् 


हृषीकेशः  भगवान् हृषीकेशले 
दोषे  प्रदोषकालमा 

एकः  एक्लै 

ताक्यार्थ शा्नामक भीषण धनुलाई धारण गर्ने भगवान् मधुसूदनले अपराहमा र भगवान् 
ब्रह्मा, विष्णु, महेश्वररूप त्रिमूर्ति माधवले सायङ्ालमा मलाई रक्षा गर्नुहोस् । भगवान् हृषीकेशले 
प्रदोषकाल रात्रिको प्रथमभागमा, भगवान् पद्मनाभ एक्लैले अर्धरात रातको दोस्रो भागमा र 
मध्यरात रातको तेस्रो भागमा मेरो रक्षा गर्नुहोस् । 


श्रीवत्सधामापररात्र ईशः प्रत्यूष ईशोऽसिधरो जनार्दनः । 
दामोदरोऽन्यादनुसन्ध्यं प्रभाते विश्वेश्वरो भगवान् कालमूर्तिः ॥ २२॥ 


अपराहे  अपराहमा 
त्रिधामा  ब्रह्मा आदि 
त्रिमूर्तिवाला 





ईशः  भगवान् 
जनादंनः  जनार्दनले 


पढार्थ 

श्रीवत्सघामा  वक्षस्थलमा 
श्रीवत्सचिह भएका प्रत्यूषे  उषाकाल ब्रह्ममृहूर्त मा 
ईरः  भगवानूले दामोदरः  भगवान् दामोदरले 
अपररात्रे  रातको अन्तिम प्रहरमा अनुसन्ध्यं  प्रत्येक 

असिधरः  खड्ग लिने सन्ध्याकालमा 


कालमूतिंः  कालमूर्वि 
भगवान्  भगवान् 
विद्वेरवरः  विश्वेश्वरले 
प्रभाते  प्रभातकालमा 
अन्यात्  मेरो रक्षा गर्नुहोस् 





ताक्यार्थ वक्षस्थलमा श्रीवत्सचिह्न भएका भगवान् नारायणले रातको अन्तिम प्रहर रातको 
चतुर्थ भागमा सूर्योदयभन्दा पूर्वको समयमा हातमा खड्ग धारण गर्ने भगवान् जनार्वनले 
उषाकाल ब्रह्ममृहूर्तमा भगवान् दामोदरले सन्ध्याकालमा र कालमूर्तिं भगवान् विश्वेश्वरले 
प्रभातकालमा मलाई रक्ना गर्नुहोस् । 


चक्रं युगान्तानकतिग्मनेमि भ्रमत्समन्ताद् भगवत्प्रयुक्तम्। 


दन्दग्धि दन्द्ग्ध्यस्सिन्यमाश्यु कक्षं यथा वातसखो हताशः ॥ २३॥ 


रामालन्द्री टीका 


२२०४४ 





षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय नत 
पढार्थ चक्रं  चक्र जलाइदिन्छ 
युगान्तानकतिग्मनेमि  समन्तात्  सबैतिर यथा  जसरी 

प्रलयकालको अग्नि फ भयडूर भ्रमत्  घुम्दै वातसखः  वायुको मित्र 
तीक्ष्ण किनारा धार भएको अस्सिन्यम्  शत्रुको सेनालाई हुताशः  आगोले 
भगवत्परयुक्तम्  भगवानद्रारा आजु  शीघ्र तुरुन्त कक्षं  सुकेका घाँसपातलाई 
प्रित दन्दग्ि दन्दग्धि  पूर्णरूपमा जला्ंछ 


ताक्यार्थ भगवान्को सुदर्शन चक्र प्रलयकालीन अग्नि फँ भयडर तीक्ष्ण किनारा धारले युक्त 
छर त्यो चक्र भगवान्को प्रणाले अभिप्ररित भएर चरैतिर घुमिरहन्छ । भगवान्को त्यो सुदर्शन 
चक्रले मेरा शत्रुहरूको सेनालाई त्यसरी पूर्णरूपमा जलाइदिन्छ जसरी वायुद्रारा प्रेरित आगोले 
सुकेका तृणहरूलाई जलारंछ । 
गदेऽशनिस्पशंनविस्फुलिद्गं निष्पिण्टि निष्पिण्द्यनितप्रियासि । 
कुष्माण्डवेनायकयक्षरक्षो भूतम्रहांइचुर्णय चूणंयारीन् ॥ २४॥ 


पदार्थ असि छौ मपनिरनै गराद्देऊ 
अरानिस्पशंनविस्फुलिद्गे  वज्र॒ भगवान्को भक्त हँ अतः अरीन्  अरू शत्रुहरूलाई पनि 
ॐ स्पर्श गर्न नसकिने अग्निका कुष्माण्डेवेनायकयक्षरक्षोभूत निष्पिण्डि निष्पिण्डि  पिसेर 
ज्वालाहरू भएको ग्रहान्  कुष्माण्ड, वैनायक, धुलोपिठो गराद्देऊ 

गदे  हे कौमोदकी गदा तिमी यक्ष, राक्षस, भूत र ग्रहहरूलाई 

अनितप्रिया  भगवान्को प्रिय चूर्णय चूणंय  चूर्णचूर्ण 





ताक्यार्थ हे कौमोदकी गदा ! तिमीबाट उत्पन्न भएका अग्निज्वालाहरूको स्पर्श वज्र फँ असह्य 
छ । तिमी भगवान्को अत्यन्त प्रिय पनि छौ। म भगवान्को तिमीजस्तै भक्त ह अतः तिमी 
कुष्माण्ड, वैनायक, यक्ष, राक्षस, भूत र ग्रहहरूलाई वचूर्णचूर्ण गराद्देऊ। मेरा अरू पनि 
शत्रुहरूलाई पिसेर धुलोपिटो गराद्देऊ । 

त्वं यातुधानप्रमथप्रेतमातृपिशाचविपरग्रहघोरदुष्टीन् । 


्   भीमस्वनो    
दरन्द्र् वद्रावय कृष्णपूरता रहृदयान कम्पयन् ॥ २५॥ 


पढार्थ त्वं  तिमी अरेः  मेरा शत्रुहरूको 
द्रन्द्र॒  हे पाञ्चजन्य शङ्ख यातुधानप्रमथप्रेतमातृपिशाच हृदयानि  हदयलाई 
कृष्णपूरितः  भगवान् विप्र्रहघोरदुष्टीन्  राक्षस, कम्पयन्  थकदे 
श्रीकृष्णले फुक्नुभएको वायुले प्रमथ, प्रेत, मातृका, पिशाच, विद्रावय  भगाददेऊ 
भरिएर बज्ने तथा ब्रह्मराक्षस आदि डरलाग्दा दृष्टि 

भीमस्वनः  भयङ्कर शब्द गर्व भएका 





रामालन्द्री टीका 


२२८५ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय नत 


ताक्यार्थ हे पाञ्चजन्य शङ्ख ! तिमी भगवान् श्रीकृष्णले फुक्नुभएको वायुले भरिएर अत्यन्त 
भयानक शब्दमा बज्छौ । तिम्रो त्यो भीषण शब्दले राक्षस, प्रमथ, प्रेत, मात्रका, पिशाच, ब्रह्मराक्षस 
आदि डरलाग्दा दुष्टि भएका मेरा शत्रुहरूको हृदयलाई थर्कर्डंदे भगाद्देऊ । 

त्वं तिग्मधारासिवरारिसेन्यमीरप्रयुक्तो मम छिन्धि छिन्धि । 

चक्षुषि चमंञ्छतचन्द्र छादय द्विषामघोनां हर पापचक्षुषाम् ॥ २६॥ 
पदार्थ छिन्धि छिन्धि  पूरे छिनालिदेऊ 
तिग्मघार  तिखो धार भएका शतचन्द्र  सय ओटा 
असिवर  हे श्रेष्ठ तरबार चन्द्रमाको आकारजस्तो मण्डल 
ईराप्रयुक्तः  भगवानूद्रारा प्रयुक्त भएका 
त्वं  तिमीले चमन्  हे ढाल 
मम  मेरो अघोनां  पापी 
अरिसेन्यम्  शत्रुसेनालाई द्विषाम्  मेरा शत्रुहरूको 
ताक्यार्थ हे श्रेष्ठ तरबार ! तिम्रा धारहरू अत्यन्त तिखा छन् । त्यसैले तिमी भगवान्बाट प्रेरित 


भई मेरा शत्रुसैन्यहरूलाई पूरे छिनालिदेऊ । हे ढाल ! सय ओटा चन्द्रमाको जस्त तिम्रो मण्डल छ। 
मेरा पापी शत्रुहरूको आंखालाई ढाकिदेऊ । पापदृष्टि भएका मेरा शत्रुहरूको दृष्टिलाई हरण गरेर 


चक्षुषि  आं खाहरूलाई 

छादय  टढाकिदेऊ 
पापचक्षुषाम्  पापदृष्टि भएका 
मेरा शत्रुहरूको ओंँखालाई त 
हर  हरण गरिदेऊ अन्धो 
बनाइदेऊ 





अन्धो बनाददेऊ । 


१ प , २९ 
यन्न भच अहभ्याऽ भूत कतुभ्या नृभ्य प्र च। 
सरीसृपेभ अ  र त ९ 
न्या दष्टूभ्या भूतम्वाञहभ्यप्तवा॥ २७॥ 


  भगवन्नामरूपास्त्रकीतनात् 
सवाण्यतान भगवन्नामरूपास्त्रकीतनात् । 


प्रयान्तु सङ्क्षयं सद्यो ये नः श्रेयःप्रतीपकाः ॥ २८॥ 


पदार्थ जल आदि पञ्चमहाभूतबाट अनि 
ग्रहेभ्यः  सूर्य आदि नवग्रहबाट अंहोभ्यः एव  पापीबाट पनि 
केतुभ्यः  उल्कापात आदिबाट नः  हामीहरूको 


नृभ्यः एव च  दुष्ट यत्  जुन 
मनुष्यहरूबाट भयं  डर 
सरीसपिभ्यः  घेर हिंडने सर्प अभूत्  थियो छ 
आदिबाट एतानि  यी 


दष्ट्िभ्यः  कठोर दांत भएका सवांणि  सबै भयहरू तथा 
बाघ आदिबाट ये  जुन 
भूतेभ्यः च  प्रेत आदिबाटर नः  हाम्रा 





श्रेयःप्रतीपकाः  कल्याणका 
बाधकहरू छन् ती सबे 
भगवन्नामरूपास्त्रकीतंनात्  
भगवान्को नाम, रूप र 
अस्त्रहरूको गुणकीर्तनबाट 
सदयः  चछिरै 

सङ्क्षयं  विनाशमा 
प्रयान्तु  प्राप्त होऊन् 


रामालन्द्री टीका 


२२४६ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय नत 


ताक्यार्थ सूर्यादि नवग्रह, उल्कापात, दुष्ट मनुष्य, घसचेर हिंडने सर्प आदि, कठोर दांत भएका 
बाघ आदि, प्रेत आदिबाट र जल आदि पन्चमहाभूतबाट अनि पापीजनबाट हामीहरूलाई अत्यन्त 
भय छ । यी सम्पूर्ण भयहरू हाम्रो कल्याणका बाधक हून्। भगवान्को नाम, रूप तथा भगवान्को 
शस्त्रअस्त्रको गुणकीर्वनद्वारा ती सबे भयहरू तुरुन्त नष्ट होऊन्। 


गरुडो भगवान् स्तोत्रस्तोभद्छन्दोमयः प्रभुः । 
रक्षत्वरोषकृच्छरेम्यो विष्वक्सेनः स्वनामभिः ॥ २९॥ 


पढार्थ प्रमुः  सर्वसमर्थ विष्वक्सेनः  विष्वक्सेनले 
स्तोत्रस्तोभः  बृहत्, रथन्तर भगवान्  भगवान् स्वनामभिः  आपनो नामद्रारा 
आदि सामवेदीय मन्त्रहरूद्रारा गरुडः  गरुडले विपत्तिहरूबाट 

स्तुति गरिएका अरोषकृच्छरेभ्यः  सबै दुःखबाट रक्षतु  रक्रा गर्नुहोस् 
छन्दोमयः  वेदमूर्ति र 





ताक्यार्थ बृहत्, रथन्तर आदि सामवेदीय मन्त्रहरुद्रारा स्तुति गरिएका वेदमूर्ति, सर्वसमर्थ 
भगवान् गरुड र विष्वक्सेनले हामीले गरेको उहाँहरूको नामकीर्तनबाट प्रभावित भई हामीलाई 
सम्पूर्ण दुःखबाट रक्षा गर्नुहोस् । 


सवांपदुभ्यो हरेनौमरूपयानायुधानि नः। 
बुद्धीन्द्रियमन प्राणान् पान्तु पाषंद्भूषणाः ॥ २०॥ 





पढार्थ पाष॑दभूषणाः  भगवान्का मुख्यनः  हाम्रा 

हरेः  भगवान् श्रीहरिका पार्षदहरूले बुद्धीन्द्रियमनःप्राणान्  बुद्धि, 
नामरूपयानायुधानि  नाम, रूप, सवांपदुभ्यः  सम्पूर्ण इन्द्रिय, मन र प्राणलाई 
वाहन र हतियारहरूले तथा  विपत्तिबाट पान्तु  र्ना गरून् 


ताक्यार्थ भगवान् श्रीहरिका नाम, रूप, वाहन र हतियारले तथा भगवान्का मुख्य पार्षदहरूले 
सम्पूर्ण विपत्तिबाट हाम्रा बुद्धि, इन्द्रिय, मन र प्राणलाई रक्षा गरून्। 


यथा हि भगवानेव वस्तुतः सदसच्च यत्। 
सत्येनानेन नः स्वे यान्तु नाशमुपद्रवाः ॥ ३१॥ 


पढार्थ भगवान्भन्दा भिन्न होइन सवे  सम्पूर्ण 
वस्तुतः  परमार्थतः हि  निश्चय नै उपद्रवाः  उपद्रवहरू 
सत्  मूर्त यथा  जो शास्त्रदरारा प्रतिपादित नाशम्  नाशमा 
असत् च  अमूर्त अनेन  यही यान्तु  प्राप्त होउन् 
यत्  यो जगत् सत्येन  सत्यद्रारा 

भगवान् एव  भगवान् नै हो नः  हाम्रा 





रामालन्द्री टीका 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


२२८७ 


अध्याय नत 


ताक्यार्थ मूर्तं र अमूर्तं रूपमा देखिने यो जगत् वास्तवमा भगवानूकै स्वरूप हो। यो जगत् 
भगवानृदेखि भिन्न होडन । सम्पूर्ण शास्त्रले यही सत्यलाई प्रतिपादन गरेका छन्। यही सत्यद्रारा 


हाम्रा सम्पूर्ण उपद्रवहरू नाष्ट होऊन्। 


यथेकात्म्यानुभावानां विकल्परहितः स्वयम् । 


भूषणायुधलिङ्गाख्या धत्ते शक्तीः स्वमायया ॥ ३२॥ 


न  म  
तनव सत्यमानन सवज्ञा भगवान् हारः । 


न्रे र,    
पाठु सवः स्वरूपनः सदा सवत्र सवगः ॥ २२॥ 


पदार्थ लगायत 

यथा  जसरी शक्तीः  ज्ञान एश्वर्य आदि 
एेकात्म्याुभावानां  जीव र॒ अनन्त शक्तिहरू 

ब्रह्मको एकताको अनुभव गर्ने स्वमायया  स्वेच्छापूर्वक 
मानिसहरूका लागि स्वयम्  आप 
विकल्परहितः  भेदरहित भए घत्ते  धारण गर्नुहुन्छ 

पनि अज्ञानी मानिसहरूका तिन एव  त्यी 

लागि सत्यमानेन  शास्त्रले बताएको 
भूषणायुधलिद्गाख्या  कौस्तुभ यथार्थ प्रमाणद्वारा 

आदि भूषण, सुदर्शन आदि स्वैः  सम्पूर्ण 

हतियार, चतुर्भज आदि चिहहरू स्वरूपैः  विभिन्न 


स्वरूपहरूद्रारा 
नः  हामीहरूलाई 
सदा  सर्धं 

सवत्र  सवै ठ्मा 
सवंगः  सर्वव्यापक 


सर्वज्ञः  सर्ववेत्ता 
भगवान्  भगवान् 
हरिः  श्रीहरिले 


पातु  रक्ना गर्नुहोस् 





ताक्यार्थ हजुर जीव र ब्रह्मको एकताको साक्षात्कार भएका ज्ञानी मानिसहरूका लागि 
भेदरहित अद्वैतरूपमा रहनुह॒न्छ तर भेददृष्टि भएका अज्ञानी मानिसहरूका लागि कौस्तुभ आदि 
भूषणहरू, सुदर्शन आदि अस्त्रहरू, चतुर्भुज आदि चिह्हरू र विभिन स्वरूपहरू स्वीकार गरी 
स्वेच्छापूर्वक ज्ञान, एश्वर्य आदि शक्तिहरूलाई स्वयं धारण गर्बृहुन्छ । शास्त्रहरूले बताएको यथार्थ 
पनि यही हो । यही सत्यको आधारमा सर्वव्यापक सर्वज्ञ भगवान् श्रीहरिले विभिन्न स्वरूप धारण 


गरी हामीहरूलाई विभिन्न सर्धै, सब ठाँमा रक्षा गर्नुहोस् । 


विदिष्चु दिश्षध्वंमधः समन्तादन्तबेहिभंगवान् नारसिंहः । 
प्रहापर्यैल्टोकभयं स्वनेन स्वतेजसा यस्तसमस्ततेजाः ॥ २४ ॥ 


पदढार्थ प्रहापयन्  हटाइदिने र 
स्वनेन  आपनो अट्हासद्रारा स्वतेजसा  आपनो शक्तिले 
लोकभयं  मनुष्यहरूमा हने ग्रस्तसमस्ततेजाः  दिग्गज, 
भयलाई विष, शस्त्र, जल, अग्नि आदि 


तेजस्वी वस्तुहरूको तेजलाई 
पनि निस्तेज गरादइदिने 
भगवान्  भगवान् 





नारसिंहः  नसिंहले 


रामालन्द्री टीका 


२२८८ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय नत 
दिष्चु  पूर्वं आदि दिशाहरूमा ऊध्वंम्  माथि समन्तात्  सबैतिरबाट मेरो 
र अघः  तल रक्ना गर्नुहोस् 

विदिक्षु  आग्नेय आदि अन्तः  भित्र 

विदिशाहरूमा बहिः  बाहिर 





ताक्यार्थ जसले आफ्नो इलो अट्रहासद्वारा मनुष्यहरूमा हुने विभिन्न प्रकारका भयहरूलाई 
हटाइदिनुहुन्छ तथा आफ्नो शक्तद्रारा दिग्गज, विष, शस्त्र, जल, अग्नि आदि तेजस्वी वस्तुहरूको 
तेजलाई पनि फिका गराइदिनुहुन्छ त्यस्ता भगवान् नुसिंहले पूर्व आदि दिशाहरूमा, आग्नेय आदि 
विदिशाहरूमा, माथि, तल, भित्र, बाहिर सबेतिरबाट मेरो रक्ना गर्नुहोस् । 
विवरण यस श्लोकलाई श्रीधर स्वामीले दुई प्रकारले अर्थ गर्नुभएको छ। पहिलो अर्थ 
यसप्रकार छ आफ्नो तेजद्वारा सम्पूर्ण ब्रह्माण्डको तेजलाई जित्नुहूने भगवान् नुसिंहले आपफना 
गर्जनाद्रारा सम्पूर्ण प्राणीहरूको भयलाई हटाडँदे सबेतिरबाट मेरो रक्षा गर्नुहोस्। यो अर्थ मूल 
श्लोकको पदार्थमा गरिएको छ। 

दोस्रो अर्थ यसप्रकार छ नारसिंह भने पदले प्रहादजीलाई लिनुपर्दछछ। नरसिंहः देवता 
अस्य यस विग्रहबाट नरसिंहका उपासक प्रह्ादजी नारसिंह हुनुहुन्छ । स्वतेजसा अर्थात् आप्नो 
भगवदभक्तिको प्रभावका कारणले उहाँले संसारका सबै तेजलाई ग्रस्त गर्नुभएको छ। 
दिग्गजविषशस्त्रजलवाय्वरन्यादीनां तेजांसि अर्थात् उहाँंले आफ्नो प्रभावका कारणले हात्तीले 
कुल्चाउने, विष खुवाउने, शस्त्र प्रहार गर्ने, पानीमा इडुबाउने जस्ता आक्रमणहरूको प्रभावलाई नष्ट 
गर्नुभयो । स्वनेन अर्थात् भगवान् नुसिंहनामको गर्जनाद्रारा प्रट्लादले प्राणीहरूको भयलाई हटादे 
उनीहरूको सबेतिरबाट रक्ना गर्नुहोस् । 

यसरी यस श्लोकको दुबे अर्थ गर्न सम्भव छ। 


मघवन्निदमाख्यातं वमं नारायणात्मकम् । 
विजेष्यस्यञ्जसा येन दंशितोऽसुरयूथपान् ॥ ३५॥ 


पढार्थ वमं  कवच नारायणकवच असुरयूथपान्  दानवका 
मघवन्  हे देवराज आख्यातं  तपारईलाई बता अधिपतिहरूलाई पनि 
इदम्  यो येन  जुन यो कवचद्रारा विजेष्यसि  जित्नुहुनेछ 
नारायणात्मकम्  नारायण दंशितः  सुरक्षित भई तपाई 

देवता भएको अञ्जसा  सजितै 





ताक्यार्थ हे देवराज ! मैले तपारईलाई नारायण देवता भएको यो नारायणकवच बताएं । तपाई 
यो कवचद्रारा सुरक्षित भएपचछि दानवका अधिपतिहरूलाई सजिलैसंग जित्नुहुनेछ । 


एतद् धारयमाणस्तु य॑ यं परयति चक्षुषा । 
पदा वा संस्पृरोत् सद्यः साध्वसात् स विमुच्यते ॥ ३६ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


२२४९ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय त 
पढार्थ यं यं  जुनजुन वस्तुलाई संस्पृरोत्  स्पर्श गर्द 

एतत्  यो नारायणकवचलाई चक्षुषा  ओंँखाले सः  त्यो व्यक्ति 

धारयमाणः  धारण गर्ने परयति  हैर्दछ साध्वसात्  भयबाट 

व्यक्तिले वा  अथवा सदयः  छिरै 

तु  निश्चयनै पदा  पाउले विमुच्यते  मक्त हन्छ 





ताक्यार्थ यो नारायणकवचलाई धारण गर्ने व्यक्तिले जुनजुन वस्तुलाई आंखाले हैर्दछ वा 
पाउले स्पर्श गर्द त्यो व्यक्ति तत्काल भयबाट मुक्त हुन्छ । 


न कुतरिचद् भयं तस्य विद्यां धारयतो भवेत् । 
राजदस्युग्रहादिभ्यो व्याघ्रादिभ्यङ्च किचित् ॥ ३७ ॥ 


पढार्थ राजदस्युप्रहादिभ्यः  राजा, 
तस्य  ती भगवान् नारायणको चोर, ग्रह आदिबाट 

विद्यां  वैष्णवी विद्यालाई ्याघ्रादिभ्यः च  बाघ आदि 
धारयतः  धारण गर्ने हिंस्रक जन्तुबाट र 
व्यक्तिलाई कुतङ््चित्  अन्य कतैबाट 


कहिचित्  कटहिल्ये पनि 
भयं  भय 
न भवेत्  हदेन 





तवाक्यार्थ भगवान्को यो वैष्णवी विद्यालाई जसले धारण गर्द त्यसलाई राजा, चोर, ग्रह, बाघ 
आदि हिंञ्नक जन्तु र अन्य कतैबाट पनि कहिल्यै भय हैदेन। 


इमां विद्यां पुरा करिचत् कोशिको धारयन् द्विजः। 
योगधारणया स्वाद्गं जहौ स मरुधन्वनि ॥ ३८ ॥ 


पदार्थ 

पुरा  धैरे समय अगाडि 
करिचत्  कुनै 

कोरिकः  कौशिक गोत्रमा 


द्विजः  ब्राह्मणले 

इमां  यो 

विद्यां  वैष्णवी विद्यालाई 
धारयन्  धारण गरेका धिए 


मरुधन्वनि  मरुभूमिमा 
योगधारणया  योगधारणाद्रारा 


स्वाद्खं  आफ्नो शरीर 
जहो  त्यागे 





उत्पन्न सः  ती ब्राह्मणले 
ताक्यार्थ धरे समय अगाडि कौशिक गोत्रमा उत्पन्न एक जना ब्राह्मणले यही वैष्णवी 
विद्यालाई धारण गरेका धथिए । उनले मरुभूमिमा गई योगसमाधिट्रारा आफ्नो शरीरलाई त्यागे । 


   गन्धव॑पतिरेकदा ९ न 
तस्योपरि विमानेन गन । 
,  चित्ररथ स्त्रीभिवंतो ९  द्विज 
ययो चित्ररथः स्त्रीभिवृतो यत्र द्विजक्षयः ॥ ३९॥ 


पदार्थ स्त्रीभिः  आफ्नी पत्नीहरूद्रारा गन्धवंपतिः  गन्धर्वराज 
एकदा  एक दिन वृतः  युक्त भएर चित्ररथः  चित्ररथ 


रामालन्द्री टीका 


२९२५० 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ठ 
यत्र  जहाँ तस्य  त्यही गडँको ययो  गद्ररहेका थिए 

द्विजक्षयः  वी ब्राह्मणको उपरि  माथि आकाशमा 

देहत्याग भएको विमानेन  विमानमा बसेर 


वाक्यार्थ जुन ठर्ख॑मा ती ब्राह्मणले शरीर त्यागेका थिए त्यही ठको माथि आकाशमा एक 
दिन गन्धर्वराज चित्ररथ पत्नीहरूले सहित भएर विमानमा बसी गद्रहेका धिए। 


गगनान्न्यपतत् सद्यः सविमानो ह्यवाकरिराः। 
स वालखिल्यवचनादस्थीन्यादाय विस्मितः ॥ 
प्रास्य प्राचीसरस्वत्यां स्नात्वा धाम स्वमन्वगात् ॥ ४०॥ 


पदार्थ वालखिल्यवचनात्  वालखिल्य स्नात्वा  स्नान गरी 

हि  निश्चय नै ऋषिको आनज्ञानुसार विस्मितः  नारायणकवचको 
सविमानः  विमानसहित सः  ती चित्ररथले प्रभावबाट आश्चर्यचकित हदे 
अवाकरिराः  उधोमुन्टो भएका  अस्थीनि  हाडहरू स्वम्  आफनो 

चित्ररथ आदाय  लिएर धाम  लोक गन्धर्वलोक 
सद्यः  तत्कालै प्राचीसरस्वत्यां  पूर्ववाहिनी अन्वगात्  गए 

गगनात्  आकाशबाट सरस्वती नदीमा 

न्यपतत्  खसे प्रास्य  बगाएर 





वाक्यार्थ नारायणकवचलाई धारण गर्न ब्राह्मणले देहत्याग गरेको भूमिलाई नाघेकाले चित्ररथ 
तत्काल विमानसहित उधोमुन्टो भई आकाशबाट खसे। यी ब्राह्मणको हाडहरूलाई सरस्वती 
नदीमा बगाऊ अनि मात्र तिमी यहाँबाट आफ्नो लोक जान सक्छी भन्ने वालखिल्य ऋषिको 
आज्ञानुसार चित्ररथले मृत ब्राह्मणका हाडहरू लगेर पूर्ववाहिनी सरस्वती नदीमा बगाई स्नान गरेर 
नारायणकवचको प्रभावबाट आश्चर्यचकित हदे आफ्नो गन्धर्वलोक गए । 

विवरण भगवान्का दिव्य नामहरूद्रारा बनेका कवचहरूले साधकहरूको शरीर र मनलाई 
नियन्त्रित गर्दछन्। भगवान्का दिव्य नामहरूले बनेका कवचहरू मन्त्ररूप हुन्छन्। नाममा भन्दा 
मन्त्रहरूमा बढी ओजस्विता र प्रभावकारिता रहन्छ। नामजप गर्नलाई शुद्धाशुद्धि आदि कटीको 
पनि विचार गर्नुपर्देन तर मन्त्रजप निश्चित समयमा पवित्र अवस्था र स्थानमा गरिन्छ। मन्त्रलाई 
देख्ने विशेष ऋषिहरू पनि हुन्छन् र तिनको उपदेश गर्ने गुरुशिष्यपरम्परा या सम्प्रदाय पनि हृन्छन् । 
यी विभिन्न पारस्परिक कारणले मन्त्रहरू विभिन्न प्रयोजनसमेत सिद्ध गर्न सकिने गरी तेजस्वी 
बनेका हुन्छन्। नारायणकवच यस्ते मन्त्रात्मक कवच हो। प्राचीन कालदेखि अनेकौँं ऋषिहरूको 
साधना र तपस्याका शक्तिहरू यी मन्त्रहरूमा छन्। त्यसैले विधिविधानले यसको पाठ गर्नाले 
भूतबाधा, रोग, दुःस्वप्न, आदि सांसारिक पीडा र अन्य काम, क्रोध आदि आध्यात्मिक पीडालाई 
पनि शान्त गर्न सकिन्छ । 


रामालन्द्री टीका 


२९५९ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय नत 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
य इदं शृणुयात् कारे यो धारयति चादुतः। 
तं नमस्यन्ति भूतानि मुच्यते सवंतो भयात् ॥ ४१॥ 


पदार्थ च  पनि नमस्यन्ति  नमस्कार गर्दछन् 
यः  जुन व्यक्तिले आदृतः  आदसपूर्वक सवंतः  सब प्रकारका 

काठे  जुनसुके समयमा घारयति  यो कवचलाई धारण भयात्  भयनाट त्यो 

इदं  यो नारायणकवच गर्दछ भने मुच्यते  मुक्त हन्छ 
शणुयात्  सुन्दछ तं  त्यस व्यक्तिलाई 

यः  जसले भूतानि  सम्पूर्ण प्राणीहरूले 





वाक्यार्थ हे महाराज परीक्षित् ! जुन व्यक्तिले जुनसुकै समयमा यो नारायणकवच सुन्दछ वा 
आदसपूर्वक धारण गर्दछछ त्यसलाई सम्पूर्ण प्राणीहरूले नमस्कार गर्दछछन्। ऊ सबे प्रकारका भयबाट 
मुक्त हुन्छ । 


एतां विद्यामधिगतो विर्वरूपाच्छतक्रतुः। 


न्द, ० ू     क 
तरेरोक्यलक्ष्मीं बुभुजे विनिजित्य मृधेऽसुरान् ॥ ४२॥ 
पदार्थ अधिगतः  प्राप्त गरेका र  तीनै लोकको 
विङूवरूपात्  विश्वरूपबाट शतक्रतुः  इन्द्रले एिश्वर्यलाई 
एतां  यो मृधे  युद्धमा बुभुजे  भोग गरे 
विद्यां  वैष्णवी विद्या असुरान्  दैत्यहरूलाई 
नारायणकवच विनिनिंत्य  जितेर 





ताक्यार्थ विश्वरूपबाट यो वैष्णवी विद्या नारायणकवच प्राप्त गरी इन्द्रले युद्धमा दैत्यहरूलाई 
परास्त गरी तीनै लोकको एेश्वर्यलाई भोग गरे। 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां षष्ठस्कन्धे 
नारायणवमंकथनं नामाष्टमोऽध्यायः ॥ ८ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


ररषर् 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 


अथ नवमोऽध्यायः 
विश्वरूपको वध, वृत्रासुराट पराजित भएपचछ्ि भगवानूको प्रेरणाबाट 
देवताहरू दधीचि ऋषिकहाँ जानु 
श्रीडुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
तस्यासन् वि्वरूपस्य शिरांसि त्रीणि भारत । 
सोमपीथं सुरापीथमन्नादमिति शुश्रुम ॥ १॥ 





पदार्थ शिरांसि  शिरहरू भक्षण गर्ने 

भारत  हे परीक्षित् आसन्  थिए इति  यस्तो 

तस्य  ती देवपुरोहित सोमपीथं  सोमपान गर्ने शुश्चुम  हामीले विद्रानूहरूबाट 
विङवरूपस्य  विश्वरूपका सुरापीथम्  सुरापान गर्ने सुनेका धियँ 

त्रीणि  तीन ओटा अन्नादम्  अन्न आदिको 


वाक्यार्थ हे परीक्षित् ! देवपुरोहित विश्वरूपका तीन ओट शिरहरू धथिए। उनी ती तीन 
मुखमध्ये एउटा मुखबाट सोमपान, अर्को मुखबाट सुरापान र तेस्रो मुखबाट अन्न आदि भक्षण 
गर्दथे भन्ने हामीले सुनेका धियौँ । 


टिप्पणीं देवपुरोहित विश्वरूपले तीन शिरका तीन मुखमध्ये एउटा मुखबाट सोमपान, अर्को 
मुखबाट सुरापान र तेस्रो मुखबाट अनन आदि भक्षण गर्दथे भन्ने कुरा विश्वरूपो वै त्वाष्ट्रः 
पुरोहितो देवानामासीत् स्वस्रीयोऽसुराणां तस्य त्रीणि शीषण्यासन् सोमपानं सुरापानमन्नादम् यस 
श्रुतिमा बतादएको छ । 

   ५ 


स वे बहिषि देवेभ्यो भागं प्रत्यक्षमुच्चकेः 
अवदद् यस्य पितरो देवाः सप्रश्रयं नृप ॥ २॥ 


पढार्थ  ती देवपुत्र विश्वरूपले   देवताहरूलाई 
नृप  हे महाराज वे  निश्चय नै भागं  हवि आहूति 
यस्य  जसका बहिषि  यज्ञमा उनन्वकेः  इन्द्राय इदम्, अग्नये 


पितरः  पिता त्वष्टा 
देवाः  देवता थिए 


प्रत्यक्षम्  प्रत्यक्षरूपमा इदम् भन्दै उच्च स्वरमा 

सप्रश्रयं  विनयपूर्वक अवदत्  उच्चारण गर्दै दिए 
ताक्यार्थ हे महाराज ! उनका पिता त्वष्टा द्वादश आदित्यमध्येका एउटा देवता थिए। अतः 
यज्ञमा विश्वरूपले इन्द्राय इदम्, अग्नये इदम् भन्दै उच्चस्वरमा देवताहरूलाई विनयपूर्वक प्रत्यक्ष 
आहूति दिने गर्दथे । 





रामालन्द्री टीका 


२९५३ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 


स एव हि ददो भागं परोक्षमसुरान् परति । 
यजमानोऽवहद्भागं मातृस्नेहवशानुगः ॥ ३॥ 





पदढार्थ परोक्षम्  देवताहरूको आंखा त्यही स्नेहको वशीभूत भई 
सःएव  तिन छलेर गुप्तरूपमा भागं  आहति 

यजमानः  देवताहरूका ददो  दिन्थे हि  निश्चय नै 

यजमान विश्वरूपले मातृस्नेहवशानुगः  आपनी अवहत्  असुरहरूलाई पुग्याउंथे 
असुरान् प्रति  असुरहरूलाई पनिआमा असुरकन्या रचनाको 

भागं  यज्ञको आहूति देत्यप्रति स्नेह भएका कारण 


ताक्यार्थ विश्वरूपकी आमा रचना असुरकन्या भएकीले असुरहरूप्रति देवपुरोहित विश्वरूपको 
स्नेह हुनाले त्यही स्नेहका कारण उनले देवताहरूको ओंँखा छलेर गुप्त रूपमा असुरहरूलाई पनि 
यज्ञमा आहूति भाग दिने गर्दथे । 


    धर्मालीकं ९ ५. 
तद् देवहेलनं तस्य धमांलीकं सुरेरवरः। 
आलक्ष्य तरसा भीतस्तच्छीषाण्यच्छिनद् रुषा ॥ ४॥ 





पदढार्थ कपट भएको हो भन्ने तरसा  वेगपूर्वक 
तत्  त्यो असुरहरूलाई आहति आलक््य  जानेर तस्य  विश्वरूपको 
दिने काम भीतः  उराएका तच्छीषीणि  तीन ओरै 
देवहेलनं  देवताप्रतिको अपराध सुरे्वरः  इन्द्रले शिरहरूलाई 

घमांलीकं  धर्मको नाममा रुषा  क्रोधका कारण अच्छिनत्  काटिदिए 


ताक्यार्थ विश्वरूपले असुरहरूलाई आहूति दिएको थाहा पाएका देवराज इन्द्रले त्यो कर्मलाई 
देवताप्रतिको अपराध र धर्ममा गरिएको कपट सम्य र यसले असुरहरूको शक्ति बढाँदेछछ र 
हामीप्रति घात गर्दै भनेर उराए। अतः उनले क्रोधका कारण वेगपूर्वक विश्वरूपका तीन ओट 
शिरहरू काटिदिए। 

विवरण त्वष्टाको पुत्र विश्वरूपका तीन शिर धिए देवतासम्बन्धी, असुरसम्बन्धी र 
मनुष्यसम्बन्धी । यी तीन शिरहरूमध्ये विश्वरूप पहिलोले सोमपान, दोपस्नोले मदिरापान र तेप्रोले 
भोजन गर्दथे। यो अवस्थालाई जान्दाजान्दै पनि देवताहरूले विश्वरूपलाई आप्नो पुरोहित 
बनाएका यथिए । ब्रह्माजीले देवताहरूलाई पहिल्यै सूचित गर्नुभएको धियो यिनी आमाको 
सम्बन्धका कारणले असुरहरूप्रति पनि दयाभाव राख्नेछन् तिमीहरूले त्यसको वास्ता गर्नहदेन 
भागवत, ६७२५ । यति हदाहदे देवताहरूले गल्ती दोहोयाए । उनीहरूले के ठाने भने हाम्रो 
पुरोहित भएर असुरहरूलाई पनि यज्ञभाग दिनु इलो अपराध हो। विश्वरूपले कपट र अधर्म 
गरेको जुन वर्णन छ त्यो इन्द्रको भावनालाई लिएर भनिएको हो, निरपेक्षरूपमा होइन भन्ने 
नुनुपर्दछ । 


रामालन्द्री टीका 


ररपं 


अध्याय ९ 


अन्नादं  अन्न खाने शिर थियो 
सः  त्यो शिर 
तित्तिरिः  तित्रो भयो 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
सोमपीथं   ९ 
सोमपीथं तु यत् तस्य शिर आसीत् कपिञ्जलः । 
कलविङ्कः सुरापीथमन्नादं यत् स तित्तिरिः ॥ ५॥ 

पदार्थ कपिञ्जलः  कपिञ्जल पक्षी 

तस्य  ती विश्वरूपको आसीत्  भयो 

सोमपीथं  सोमरस पिउने सुरापीथम्  मदिरा पिउने शिर 

यत्  जुन कलविङ्कः  भंगेरा भयो 


शिरः  शिर थियो त्यो यत् तु  जुन चाहं 





ताक्यार्थ विश्वरूपको सोमपान गर्ने शिर कपिञ्जल नामक पक्षी भयो भने मदिरापान गर्ने शिर 


भँगेरा र अन्नभक्षण गर्ने शिर चाहं तित्रो भयो । 
ब्रह्महत्यामजञ्जलिना जग्राह यदपीर्वरः। 
संवत्सरान्ते तदघं भूतानां स विशुद्धये ॥ 


भूम्यम्बुदरमयोषिदुम्यश्चतुधां व्यभजद्धरिः ॥ ६॥ 


पदढार्थ जग्राह  स्वीकार ग्रहण गरे 
यत् अपि  यद्यपि इन्द्र संवत्सरान्ते  ब्रह्महत्या लागेको 
ईङ्वरः  त्रिलोकका अधिपति एक वर्षपछि 

थिए तथापि सःती 


विश्युद्धये  शुद्धताका लागि 
तत् अघं  त्यो ब्रह्महत्यारूप 
पापलाई 
भूम्यम्बुदरमयोषिदुभ्यः  भूमि, 
जल, वृक्ष र स्त्रीलाई गरी 


ब्रह्महत्याम्  विश्वरूपको हरिः  देवराज इन्द्रे 
वधबाट भएको ब्रह्महत्यालाई भूतानां  पञ्चमहाभूतजन्य 
अञ्जलिना  दुबै हातले आफ्नो शरीरको 


वाक्यार्थ यद्यपि त्रिलोकाधिपति इन्द्रले विश्वरूपको वधजन्य ब्रह्महत्यालाई हटाउन सक्दथे तर 
पनि उनले त्यसलाई दुबे हातले सहजे स्वीकार गरे, ब्रह्महत्या लागेको एक वर्षपछि उनले 
पञ्चमहाभूतात्मक आफ्नो शरीरको शुद्धताका लागि भूमि, जल, वृक्ष र स्त्रीलाई ब्रह्महत्याका पाप 
चार भागमा बांँडेर दिए। 


भूमिस्तुरीयं जग्राह खातपूरवरेण वै । 
ईरिणं ब्रह्महत्याया रूपं भूमो प्रदुर्यते ॥ ७ ॥ 


चतुधां  चार भाग लगाएर 
व्यभजत्  बांडर दिए 








पदार्थ ॥  ब्रह्महत्याको भूमौ  पृथिवीमा त्यसै 
भूमिः  पृथिवीले तुरीयं रूपं  चौथो भागलाई वेलादेखि 

खातपूरवरेण  खाल्टो परैको वि  निश्चय नै ईरिणं  मरुभूमि 

भाग स्वतः भरिने वर पाएर जग्राह  स्वीकार गरिन् ्रदुश्यते  देखिन्छ 


रामालन्द्री टीका 


२२५५ 
षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 


ताक्यार्थ खाल्टो परेको भागमा स्वतः भरिदै जाने वरदान पाएर पृथिवीले ब्रह्महत्याको चतुर्थ 
भाग चार भागको एक भाग स्वीकार गरिन्। त्यसै वेलादेखि ब्रह्महत्याको पाप स्वीकार गरेको 
कारणले पृथिवीमा कतैकते मरुभूमि देखिने भएको हो । 

    अ  


त्यं छेदविरोहेण वरेण जगृहुदरमाः । 
तेषां नियांसरूपेण ब्रहमहत्या प्रदुश्यते ॥ ८ ॥ 





पढार्थ तुर्यं  ब्रह्महत्याको दोघ चोपको रूपमा 
छेदविरोहेण  काटेपछछि फेरि चौथादइ भाग बह्यहत्या  ब्रह्महत्या 
पलाउने जगृहुः  ग्रहण गरे अतः ्दुश्यते  देखिन्छ 
वरेण  वरलाई स्वीकार गरी तेषां  ती वृक्षहरूको 

दमाः  वृक्षहरूले नियांसरूपेण  काट्दा निस्कने 


ताक्यार्थ वृक्षहरूले काटेपलि पुनः पलाउने वरदान स्वीकार गरी इन्द्रको ब्रह्महत्याको दोस्रो 
चौथादइ भाग ग्रहण गरे। वृक्षहरूलाई काट्दा त्यसबाट निस्कने चोप ब्रह्महत्याका कारण 
निस्किएको हो । 


शारवत्कामवरेणांहस्तुरीयं जगृहुः स्ियः। 
रजोरूपेण तास्वंहो मासि मासि प्रदर्यते ॥ ९॥ 


पढार्थ प्राप्त गरी रजोरूपेण  रजस्वला हदा 
स्त्रियः  स््रीहरूले अंहः  ब्रह्महत्याको आउने रजको रूपमा 
शारवत्कामवरेण  सर्धं पुरुषसंग तुरीयं  अर्को चतुर्थाश मासि मासि  प्रत्येक महिनामा 
सहवास गर्दा पनि पूर्ण त्॒प्ति जगृहुः  ग्रहण गरे अतः प्रदुश्यते  देखिन्छ 

नहोस् र गर्भवतीले सहवास तासु  ती स्त्रीहरूमा 

गर्दा गर्भपात नहोस् भन्ने वर॒ अंहः  ब्रह्महत्यारूप पाप 





ताक्यार्थ पुरुषसंग नित्य सहवास गर्दा पनि पूर्ण तुप्ति नहुने र गर्भवती अवस्थामा सहवास गर्दा 
गर्भम्राव नहुने वरदान लिई ब्रह्महत्याको तेस्रो चौथादइ भाग स्त्रीहरूले ग्रहण गरे। अतः स्त्रीहरूमा 
ब्रह्महत्यारूप पाप प्रत्येक महिनामा रजस्वला हदा आउने रजको रूपमा देखिन्छ । 


द्रन्यभूयोवरेणापस्तुरीयं जगृहुमलम् । 
तासु बुदुवुदफेनाम्यां दुष्टं तद्धरति क्षिपन् ॥ १० ॥ 


पदढार्थ पनि नसकियोस् भन्ने वर्रारा आपः  जलले 
दरव्यभूयोवरेण  जलवृद्धि कुवा, तुरीयं  अन्तिम चतुर्थांश जगृहुः  ग्रहण गय्यो अतः 
नदी आदिबाट जल जति छिके मलम्  ब्रह्महत्याजन्य पापलाई तासु  ती जलमा 


रामालन्द्री टीका 


२९५६ 


षष्ठ स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


बुद्बदफेनाभ्यां  फोका, फिंज, त्यसैले 


तरङ़् आदिका रूपमा 
दुष्टं  ब्रह्महत्या देखिन्छ 


तत्  त्यो पापरूप फिंजलाई 
क्षिपन्  हटाएर मनुष्यले 


अध्याय ९ 


हरति  पानी ग्रहण गर्द्छ 


ताक्यार्थ कुवा, नदी आदिबाट जल जति छिके पनि नसुक्ने बरु मूल फुटेर जलवृदधि हदे जाने 
वरदान पाएर ब्रह्महत्याको अन्तिम चौथादइ भाग जलले स्वीकार गयो । त्यसैले अहिले पनि जलमा 
फोका, फिंज, तरङ्ग आदिका रूपमा त्यो ब्रह्महत्या पाप देखापर्दछ। मनुष्यहरूले ती फोका, 
फिंजहरूलाई हातले हटाएर मात्र जल पिउने गर्दछछन्। 


हतपुत्रस्ततस्त्वष्टा जुहावेन्द्राय रात्रवे । 
इन्द्रशत्रो विवधंस्व मा चिरं जहि विद्विषम् ॥ ११॥ 


पलढार्थ 

ततः  त्यसपचछ्ि विश्वरूप 
मारिएपचछ्ि 

हतपुत्रः  पुत्र मेका 
त्वष्टा  विश्वरूपका पिता 


त्वष्टाले 

इन्द्रशत्रो  हे इन्द्रका शतु 
विवधंस्व  बद्दैजाऊ 
माचिरं  चछिरै 

विद्विषम्  शत्रु इन्द्रलाई 


जहि  मार यस्तो मन्त्र पटेर 
इन्द्राय  इन्द्रलाई मारन 

रात्रवे  शत्रु जन्माउनका लागि 
जुहाव  हवन गरे 





ताक्यार्थ विश्वरूपलाई इन्द्रले मारिसकेपछि पुत्रशोकले दुःखी भएका विश्वरूपका पिता 
त्वष्टाले हे इन्द्रका शत्रु ! तिग्रो अभिवृद्धि होस् र डिलो नगरी आप्नो शत्रु इन्द्रलाई मार यस्तो 
मन्त्र पढेर इन्द्रलाई मार्ने शत्रु जन्माउनका लागि हवन गरे । 


अथान्वाहायपचनादुत्थितो घोरदशंनः। 
कृतान्त इव लोकानां युगान्तसमये यथा ॥ १२॥ 


पढार्थ घोरदर्शनः  हर्द उरलाग्दो पुरुष खोकानां  सम्पूर्ण लोकको 
अथ  त्यो हवनपचछ्ि उत्थितः  निस्कियो कृतान्तः इव  काल ठै थियो 
अन्वाहायंपचनात्  अन्वाहार्य यथा  जसरी 

पचननामक दक्षिणाग्निबाट युगान्तसमये  प्रलयकालमा 





ताक्यार्थ यसरी त्वष्टाले हवन गरिसकेपछि अन्वाहार्यपचन नामक दकषिणाग्निबाट अत्यन्त 
उरलाग्दो पुरुष दत्य उत्पन्न भयो । त्यो पुरुष प्रलयकालमा सम्पूर्णं लोकको संहार गर्न उत्पन्न 
भएको काल रँ लाग्दथ्यो । 
वितरण वैदिक मन्त्रहरूको स्वरोच्चारणमा अलिकति पनि त्रुटि भयो भने ठुलो अनर्थ हुन्छ भन्ने 
कुराको दृष्टान्तको रूपमा यस प्रसङ्गलाई लिने गरिन्छ । 

त्वष्टाले इन्द्रलाई मार्न यज्ञ गरे। उनले इन्द्रशत्रर्विवर्धस्व यो मन्त्रको उच्चारण गर्वे अग्निमा 
आहूति गरे। मेयो छोरो विश्वरूपलाई मारने इन्द्रलाई नाश गर्न पुत्र वृत्रासुरको जन्म होस् भन्ने 


रामालन्द्री टीका 


२२५७ 
षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 


त्वष्टाको उदेश्य थियो तर यो मन्त्रको उच्चारण गर्दा स्वरको गलत उच्चारणले इन्दरद्रारा नष्ट हुने 
वृत्रासुर जन्मियोस् भन्ने अर्थ भयो । 

तत्पुरुष समासमा समस्त पदको अन्तिम अक्षरको स्वर उदात्त हुन्छ । इन्द्रशत्रुः यो पदको 
इन्द्रस्य शत्रुनशिकः यस अर्थमा षष्ठी तत्पुरुष समास गर्दा अन्तिम अक्षर उकार उदात्त र अरू 
अक्षरहरू अनुदात्त हृन्छन्। तत्पुरुषसमासअनुसारको उच्चारण गर्दा इन्द्रको नाशक वुत्रासुर नै 
बद्दथ्यो तर त्वष्टाले शत्रु पदमा रहेको उकारको उदात्त उच्चारण नगरेर इन्द्रपदको अकारलाई 
उदात्त उच्चारण गरेकाले यस पदको अर्थ बदलिन गयो । बहुब्रीहिसमासको विशेष नियमअनुसार 
समासान्तमा उदात्त हुने सामान्य नियम यहाँ लाग्देन। बरु इन्द्र यो पूर्वपदको स्वर पहिले जस्तै 
उदात्त नै रहिरहन्छ । हरेक प्रातिपदिक राम, श्याम, इन्द्र॒ आदि पदहरूको अन्तिम अक्षर उदात्त 
हन्छ । यसअनुसार बहुब्रीहि समास गर्दा इन्द्रको अकार उदात्त ने रहिरह्यो र अरू अक्षरहरू अनुदात्त 
भए । इन्द्रशत्रुः भन्ने पदको बहुब्रीहि समास गर्दा इन्द्रः शत्रर्नाशको यस्य सः अर्थात् इन्द्र छ नाशक 
जसको त्यो वृत्रासुर बढोस् भन्ने अर्थ हृन्छ। शत्रुको उकारलाई उदात्त उच्चारण गर्नुपर्नेमा रिसको 
असावधानीका कारण इन्द्रको अकारलाई उदात्त उच्चारण गरेकाले इन्द्रद्वारा नष्ट हुने छोरो पो 
जन्मिन गयो। यसबाट के बुखिन्छ भने मन्त्रहरूको उच्चारण गर्दा उदात्त, अनुदात्त, स्वरित यी 
स्वरहरूको राम्ररी विचार गर्नुपर्वछछ । नत्र मन्त्रहरूबाट विपरीत फलक प्राप्ति पनि हुन सक्दछ । 


विष्वग् विवधंमानं तमिषुमात्रं दिने दिने। 
दग्धदोरप्रतीकाशं सन्ध्याभ्रानीकव्चसम् ॥ १३॥ 
तप्तताम्ररिखारमश्चं मध्याह्याकोग्रलोचनम् ॥ ४ ॥ 


पदार्थ दग्धशेलप्रतीकारां  उढेको भएको 

विष्वक्  चारतिर पर्वतजस्तो कालो मध्याह्वाकोग्रलोचनम्  मध्याह् 
इषुमात्रं  प्रहार गरिएको बाण सन्ध्याभ्रानीकवचंसम्  सांरुको कालको सूर्य छै प्रचण्ड आंखा 
फँ बादलको जस्तै तेज भएको भएको थियो 

दिने दिने  प्रतिदिन तप्तताम्रशिखारमश्चं  तताएको 

विवधंमानं  बददै गएको तामा फँ राता केश र दाहीजुंगा 





ताक्यार्थ त्यो पुरूष धनुबाट पयाँकिएको बाण ॐ हान्तिएर चरतिर बदृदै थियो । उडेको पर्वत 
४ कालो तर साँखुको बादलको जस्त तेज भएको त्यस पुरुषको कपाल, दाहीजुंगा तताएको 
तामाजस्तो रातोरातो वर्णको थियो। उसका आंखा मध्याहकालका प्रचण्ड उरलाग्दा सूर्यजस्ता 
धिए। 


देदीप्यमाने त्रिशिखे शू आरोप्य रोदसी । 
नृत्यन्तमुन्नदन्तं च चालयन्तं पदा महीम् ॥ १५॥ 


रामालन्द्री टीका 


२९५८ 


षष्ठ स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


द्रीगम्भीरवक्त्रेण पिबता च नभस्तलम् । 
लिहता जिहयक्षणि ग्रसता भुवनत्रयम् ॥ १६॥ 
महता रेोद्रदंष्टरेण जृम्भमाणं मुहुमंहः । 


वित्रस्ता दुद्रुरखोका वीक्ष्य 


पदार्थ 

देदीप्यमाने  प्रकाशमान 
त्रिशिखे  तीन ओटा टप्पा 
भएको 

शूले  आपनो त्रिशूलमा 
रोदसी  अन्तरिक्षलाई 
आरोप्य  राखे ड गरेर 
नृत्यन्तम्  नाच्दै र 
उन्नदन्तं च  करा्ददे गरेको 
पदा  खुटराले 

महीम्  पृथिवीलाई 


चारयन्तं  हल्लारदे कपाडदे 


भ 


र  गुफाजस्तो 
गहिरो मुखले 

नभस्तलम् च  आकाशलाई 
पनि 

पिबता  पिउन लागे फैँ गरेको 
जिहया  जिभ्रोले 

ऋक्षाणि  तारागणहरूलाई 
लिहता  चार्टला ४ गरेको 
भुवनत्रयम्  तीन लोकलाई 
ग्रसता  निल्न लागे फँ गरेको 
महता  एकदम लो 











 उरलाग्दा दाहाहरू 


अध्याय ९ 


सव॑ दशा द्डश ॥ १७ ॥ 


भएको मुखले 

मुहुमुहुः  बारम्बार 
जृम्भमाणं  हाई गरिरहेको 
तम्  त्यो वुत्रासुरलाई 
वीक्ष्य  देखेर 

वित्रस्ताः  उराएका 

स्वे  सम्पूर्ण 

लोकाः  प्राणीहरू 

दश दिः  दशै दिशातिर 
दुद्रुवुः  भागे 





ताक्यार्थ उसले तीन ओटा द्प्पा भएको चम्किलो त्रिशूल लिएर त्यो त्रिशूलमा आकाश र 
पृथिवी अन्तरिक्नलाई राखे ४ गरी नाच्दा, उच्च स्वरले कराँदा गर्जिंदा र खुद्रा बजार्दा 
पृथिवी नै उरले कांँपिरहेकी धिदन्। आप्नो गुफाजस्तो गहिरो मुख खोल्दा उसले आकाशलाई 
पिउन लागिरेको र जिभ्रोले तारागणहरूलाई चाट्न लागिरहेको जस्तो लाग्थ्यो। यसरी मानौँ 
उसले तीनै लोकलाई निल्न लागिरेको थियो। उसका लामालामा डर लाग्दा दाहाहरू थिए। 
ऊ मुखले बारम्बार हाई गरिरहन्थ्यो । त्यस्तो उरलाग्दो वृत्रासुरलाई देखेर सम्पूर्ण प्राणीहरू उराएर 
दशे दिशातिर भाग्न लागे। 


येनावृता इमे लोकास्तमसा त्वाष्टरमूतिना । 
स वै वृत्र इति प्रोक्तः पापः परमदारुणः ॥ १८ ॥ 


ः  निश्चय ने 
वृत्रः इति  वृत्रासुर भनेर 
प्रोक्तः  प्रसिद्ध भयो 


पढार्थ लोकाः  प्राणीहरूलाई 

येन  जुन त्यो आवृताः  घेयो ढाकिदियो 
त्वाष्टरमूतिंना  त्वष्टाको पुत्रले परमदारुणः  अत्यन्त भयर 
तमसा  आप्नो तमोगुणद्रारा पापः  पापको रूप भँ भएको 
द्मे  यी सबै सः  त्यो पुरुष 





रामालन्द्री टीका 


५५५ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 


ताक्यार्थ दक्षिणाग्निबाट उत्पन्न भएको त्यो त्वष्टाको उरलाग्दो पुत्र संसारलाई आवृत गर्ने 
हुनाले वृत्रासुर नामले प्रसिद्ध भयो । अत्यन्त भयडूर पापको रूप ॐ भएको त्यो वृत्रासुरले आफ्नो 
तमोगुणद्रारा सम्पूर्ण प्राणीहरूलाई घेययो । 


तं निजघ्नुरमिद्रुत्य सगणा विबुधषंभाः। 
स्वेः स्वे्दिव्यास्त्रशस्तरोधेः सोऽग्रसत् तानि कृत्स्नशः ॥ १९॥ 


पदार्थ स्वैः स्वैः  आप्नोआप्नो तानि  ती दिव्य शस्तरास्तरहरूलाई 
सगणाः  गणले सहित भएका दिव्यास्त्रशस्त्रोधेः  विभिन कृत्स्नशः  सम्ूर्णरूपमा 
विबुधषभाः  श्रेष्ठ देवताहरू दिव्य अस्त्र शस्त्रहरुूद्रारा अग्रसत्  निलिदियो 

अभिद्रुत्य  दौडिदै नजिक गएर निजघ्नुः  मार्नलाई प्रहार गरे 

तं  त्यो वृत्रासुरलाई सः  त्यो वृत्रासुरले 





वाक्यार्थ श्रेष्ठश्रेष्ठ देवताहरू आआपफ्नो गणसहित भई रुटपट दौडंदे गएर वृत्रासुरलाई 
आक्रमण गरे। आआपना दिव्य शस््रास्त्रहरू प्रहार गरी त्यसलाई मारन खोजे तर वृत्रासुरले 
देवताहरूद्रारा आपरूमाथि प्रक्षिप्त विभिन्न दिव्य शस््रास्त्रहरूलाई पूर्णरूपमा निलिदियो । 


ततस्ते विस्मिताः स्वे विषण्णा ग्रस्ततेजसः। 
प्रत्यञ्चमादिपुरुषमुपतस्थुः समाहिताः ॥ २०॥ 





पदार्थ विषण्णाः  अत्यन्त दुःखी र॒ प्रत्यञ्चम्  अन्तर्यामी 

ततः  त्यसपछि विस्मिताः  आश्चर्यचकित आदिपुरुषम्  आदिपुरुष 
ग्रस्ततेजस च  

ग्रस्ततेजसः  आफ्नो सम्पूर्ण ते स्वं  ती सबै देवताहरू भगवान् नारायणको 

शक्ति नष्ट भएका समाहिताः  एकत्रित भई उपतस्थुः  शरणमा गए 


ताक्यार्थ त्यसपच्ि आफ्नो सम्पूर्ण शक्ति नष्ट भएका देवताहरू अत्यन्त दुःखी र आश्चर्यचकित 
भए । त्यसपछि एकत्रित भएका देवताहरू सर्वान्तर्यामी भगवान् नारायणको शरणमा गए । 


देवा उचुः देवताहरूले भने 
वाय्वम्बराग्न्यप्क्षितयस्त्िरोका ब्रह्मादयो ये वयमुद्धिजन्तः। 


हराम यस्मे बलिमन्तकोऽसो बिभेति यस्माद्रणं ततो नः ॥ २१९॥ 
पदार्थ लोकमा बस्ने प्राणीहरू वयम्  हामी इन्द्र॒ आदि 


वाय्वम्बराग्न्यप्क्षितयः  वायु, बह्मादयः  तीन लोकका देवताहरू छ हामी सबै 
आकाश, अग्नि, जल र पृथिवी अधिपति ब्रह्मा आदि देवता र॒ उद्विजन्तः  उराएर 

यी पांच महाभूत अरू यस्मे  जुन काललाई 
त्रिखोकाः  तीन लोक रती येनो बलिम्  उपहार पूजा सामग्री 





रामालन्द्री टीका 


५ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 
हरामः  प्रदान गर्दछौं यस्मात्  जसबाट नः हाम्रो 
असो  त्यो बिभेति  उरारंछ अरणं  शरण रक्षा होस् 


अन्तकः  काल पनि ततः  त्यही परमेश्वरबाट 

ताक्यार्थ वायु, आकाश, अग्नि, जल र पृथिवी यी पाँच महाभूत, महाभूतबाट उत्पन्न तीन 
लोक रती लोकमा बस्ने प्राणीहरू, तीन लोकका अधिपति ब्रह्मा आदि देवता र हामी इन्द्र 
आदि देवताहरू कालसंँग उराॐँदे जसलाई उपहार पूजा सामग्री चढारंछो त्यस्तो काल पनि जुन 


परमात्मासंग उरा्ंछ, तिनै परमात्मा नै अब हाम्रो शरण हुनुहन्छ । 
अविस्मितं तं परिपू्णंकामं स्वेनेव लाभेन समं प्रशान्तम् । 
विनोपसप॑त्यपरं हि बालिशः खवलान्गुलेनातितिततिं सिन्धुम् ॥ २२॥ 


पढार्थ परिपृणंकामं  कामना पूर्ण भएका 
अविस्मितं  संसारका कुनै पनि समं  कुनै उपाधि नभएका 
घटना देखेर आश्चर्यचकित नहूने परशान्तम्  शान्त राग आदि 
स्वेन  आपनै परमानन्द रहित 

स्वरूपको तं विना  हजुरलाई छडेर जो 
लाभेन एव  साक्षात्कार्रारा नै अपरं  अरू कसैको शरणमा 





उपसपति  जान्छ ऊ 
बालिशः  मूर्खहो 
हि  किनभने त्यो व्यक्ति 

न 
रवखाह्ुखेन  कुकुरको पुच्छरले 
सिन्धुम्  समुद्रलाई 
अतितिततिं  तर्न चाहन्छ 


ताक्यार्थ भगवान् संसारका सब घटनासंग परिचित हुनुहन्छ, त्यसैले कुनै पनि घटना देखेर 
उहांलाई आश्चर्य लाग्देन। स्वरूपानन्दको साक्षात्कार भएको हूनाले उहाँ पूर्णकाम, उपाधि वा 
परिच्छेदबाट रहित र राग आदि नभणएकाले शान्तस्वरूप हुनुहुन्छ । त्यस्ता भगवान्लाई छाडेर जो 
व्यक्ति अरू कसैको शरणमा जान्छ ऊ कुकुरको पुच्छर समातेर समुद्र तर्न खोज्ने मूर्खजस्तै हो । 


् न जगती  ५  मनुर्याबध ञ्य  
यस्यारुशु्खं जगतीं स्वनावं मनुययथावघ्य ततार इग् । 


स एव नस्त्वाष्टरूभयाद् दुरन्तात् जाताश्रितान् वारिचरोऽपि नूनम् ॥ २६॥ 


पदार्थ मनुः  सत्यव्रत नामका मनुले 
यस्य  जुन मत्स्यरूप यथा  जसरी सजिलै 
भगवान्को दुगम्  प्रलयकालको भयलाई 
उरुशुङ्गे  लामो सिङ्मा ततार  पार गर्नुभयो 

जगतीं  परथिवीरूप वारिचरः  मत्स्यरूप लिने 
स्वनावं  आप्नो इङ्गालाई सः एव  उने भगवानूले नै 
आबध्य  बांधेर आभितान्  शरणमा आएका 





नः अपि  हामीहरूलाई पनि 


नूनम्  निश्चय नै 
दुरन्तात्  अनन्त 


त्वाष्टरभयात्  त्वष्टाको पुत्र 
वृत्रासुरको भयबाट 
त्राता  रभ्ना गर्नुहुनेछ 


ताक्यार्थ जगत्को प्रलय हुन लाग्दा वैवस्वत मनुका पुत्र सत्यत्रत मनु प्रथिवीरूप डुङ्गालाई 
मत्स्यावतार लिनुभएका भगवान्को लामो सिडमा बाँधेर भयबाट मुक्त हुनुभएको धियो । उने 


रामालन्द्री टीका 


२२६९ 
षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 


मत्स्यरूप अवतार लिने भगवानूले शरणमा आएका हामी सबै देवताहरूलाई त्वष्टाको छोरा 
वृत्रासुरको भयबाट अवश्य रक्ना गर्नृहुने । 


संयमाम्भस्युदी्णवातोर्मिरेवे  न्द न 


पुरा स्वयम्भूरपि संयमाम्भस्युदीणं  कराले 
एकोऽरविन्दात् पतितस्ततार तस्माद् भयाद् येन स नोऽस्तु पारः ॥ २४॥ 


पदार्थ अरविन्दात्  भगवान्को येन  जुन भगवान्को कृपाबाट 
पुरा  सृष्टिको आरम्भकालमा नाभिकमलबाट ततार  पार हुनुभयो बांँच्नुभयो 
उदीर्णवातोमिंरेः  हावाको पतितः  खस्नुभएका सः  त्यही भगवान् 

वेगबाट उत्पनन तरङ्गको शब्दद्वारा एकः  असहाय नः  हाम्रो वृत्रासुरजन्य भयको 
कराले  भयङ्कर स्वयम्भूः अपि  ब्रह्माजी पनि पारः  तारक 

संयमाम्भसि  प्रलयकालको तस्मात्  त्यो जलमा खस्नुरूप अस्तु  हनुहोस् 

जलमा भयात्  भयबाट 





ताक्यार्थ सृष्टिको आरम्भमा हावाको वेगबाट उत्पन्न तरङ्गको शब्दका कारण ब्रह्माजी 
भगवान्को नाभिकमलबाट प्रलयकालीन समूद्रको जलमा खस्नुभयो। यसरी समुद्रमा खसेर 
असहाय भएका ब्रह्माजीलाई जुन भगवान्ले कृपा गरी त्यो भीषण जलबाट उद्धार गर्नुभयो उने 
भगवानूले हामीलाई पनि वृत्रासुरको भयबाट उद्धार गर्नुहोस् । 


ईरो ९ निजमायया ससजं  अ येनानुसृजाम  .१ 
य एक ईशो निजमायया नः ससजं येनानुसृजाम विश्वम् । 
वयं न यस्यापि पुरः समीहतः पर्याम लिद्गं पृथगीशमानिनः ॥ २५॥ 





पढार्थ येन  जुन भगवानूदरारा अपि  भएर पनि हामीहरू 
यः  जुन सर्वरक्नक अनुगृहीत भएर समीहतः  अन्तर्यामी भएर 
ईशः  परमात्मा वयं  हामी देवताहरू हामीलाई प्रेरित गर्न 

एकः  अद्वितीय भए पनि विदवम्  संसारलाई यस्य  जुन परमात्माको 
निजमायया  आपनो मायाद्रारा अनुसृजामः  सृष्टि गर्दचछछँ पुरः  प्रत्यक्ष 

नः  हामीहरूलाई पृथगीरामानिनः  आफूलाई लिङ्गं  स्वरूपलाई 

ससजं  सृष्टि गर्नुभयो भिन्न र स्वतन्त्र ईश्वर माने न पर्यामः  देखन सक्देनौँ 


वाक्यार्थ सर्वरक्षक परमात्मा स्वरूपतः अद्वितीय हूनुहन्छ र उहाँले नै आफ्नो अभिन्न 
मायाशक्तिद्रारा हाम्रो सृष्टि गर्नुभएको हो। उनै भगवान्को अनुग्रह पाएर नै हामीहरू पनि 
सुष्टिकार्यको सञ्चालन गरिरहेका छँ । हामीहरूलाई तत्तत् कार्यमा परमात्माले नै प्रत्यक्ष रूपमा 
प्रित गरिरहनुभएको छ तापनि हामीहरू आपफूलाई स्वतन्त्र र परमात्मादेखि भिननन ठान्दछछछँ । यही 
अभिमानका कारण हामीहरू उहाँको वास्तविक प्रत्यक्ष स्वरूपलाई बुम्न सक्दैनौँ । 


त ,    ९   
यो नः सपत्नेभृरामद्यमानान् देवषितियंङ्नृषु नित्य एव । 
कृतावतारस्तनुभिः स्वमायया कृत्वात्मसात् पाति युगे युगे च ॥ २६॥ 


रालालन्द्री टीका 


२२६२ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
पदढार्थ नसिंह, हयग्रीव, वराह आदि र 
नित्यः  निर्विकार मनुष्य राम, कृष्ण आदि योनिमा 


यः एव  जुन परमात्माले नै कृतावतारः  अवतार लिई 
स्वमायया  आपनो मायाद्रारा सपत्नैः  असुर आदि 


अध्याय ९ 


नः  हामीहरूलाई 
आत्मसात्  आत्मीय 
कृत्वा  बनाएर 

युगे युगे  हरेक युगमा 


तनुभिः  विभिन्न शरीर लिएर शत्रुहरूद्रारा पाति च  र्ना पनि गर्नृहुन्छ 
देवषितियंङ्नृषु  देवता वामन, भृशम्  अत्यन्त 

ऋषि परशुराम, पशुपक्षी अद्यमानान्  पीडित भएका 
ताक्यार्थ हामी देवताहरू जब जब असुर आदि शत्रुहरूबाट पीडित हृन्छीं, तब तब नित्य, 
निर्विकार भगवानूले आफ्नो मायाशक्तिद्रारा वामन आदि देवता, परशुराम आदि ऋषि, नुसिंह, 
हयग्रीव, वराह आदि पशुपक्षी र राम, कृष्ण आदि मनुष्यको रूपमा शरीर ग्रहण गरी अवतार 


लिनुहुन्छ र हरेक युगमा हाम्रो रक्षा गर्नहुन्छ । 
तमेव देवं वयमात्मदैवतं परं प्रधानं पुरुषं विरवमन्यम्। 
व्रजाम सरवे शरणं शरण्यं स्वानां स नो धास्यति रां महात्मा ॥ २७॥ 


व्रजामः  जान्छँ 
सः  उनै भक्तवत्सल 
महात्मा  परमात्माले 





अन्यम्  प्रकृति र पुरुषभन्दा 
विलक्षण 
विश्वम्  विश्वरूप 


पदार्थ 
वयम्  हामी 
सव  सम्पूर्ण देवताहरू 


आत्मदेवतं  जीवहरूका देवता परं  सर्वश्रेष्ठ स्वानां  आफन्त 
प्रधानं  सम्पूर्ण जगत्का मूल रारण्यं  शरणागतवत्सल नः  हामी भक्तहरूको 
कारण भएका प्रकृतिरूप तम् एव देवं  उनै भगवान्को शं  कल्याण 





पुरुषं  परमपुरुष शरणं  शरणमा धास्यति  गर्नृहुनेछ 

ताक्यार्थ उनै परमात्मा सम्पूर्णं जीवहरूका उपास्य देवता हूनुहुन्छ । जगत्को मूलकारण प्रकृति 
र पुरुषको रूपमा उहाँ नै रहनुभएको हदा वास्तवमा जगत्को मूलकारण पनि उहाँ नै हुनुहुन्छ 
तापनि स्वरूपतः प्रकृतिपुरुषभन्दा विलक्षण विश्वरूप हुनुहुन्छ । हामी शरणागतवत्सल भगवानूको 
ने शरणमा जान्छौं। भक्तहरूको रक्षा गर्ने उहाँ भगवानूले नै हामी भक्तहरूको पनि कल्याण 


गर्नृहुनेछ । 
श्रीरुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
इति तेषां महाराज सुराणामुपतिष्ठताम्। 
प्रतीच्यां दिङ्यभूदाविः राद्कचक्रगदाधरः ॥ २८ ॥ 


तेषां  ती 
सुराणाम्  देवताहरूको सामु 


पदार्थ इति  यसप्रकार 
महाराज  हे महाराज परीक्षित् उपतिष्ठताम्  स्तुति गर्ने 


रामालन्द्री टीका 


२९६२ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 
प्रतीच्यां  पश्चिम शाद्वचक्रगदाधरः  शङ्ख, चक्र आविः अभूत्  प्रकट हुनुभयो 
दिदि  दिशातर्फ र गदा धारण गर्ने भगवान् 


ताक्यार्थ हे महाराज परीक्षित् ! यसप्रकार आफ्नो शरणमा आएर स्तुति गर्ने इन्द्र॒ आदि 
देवताहरूको अगाडि पश्चिम दिशातफं शडख, चक्र र गदा धारण गर्नुभएका भगवान् नारायण 
प्रकट हुनुभयो । 


आत्मतुल्येः षोडदामिविंना श्रीवत्सकोस्तुमो । 
पयुंपासितमुन्नद्ररशरदम्बुरुदेक्षणम् ॥ २९॥ 
दुष्ट्वा तमवनो सवं ईक्षणाहादविक्लवाः। 
दण्डवत् पतिता राजञ्छनैरुत्थाय तुष्टुवुः ॥ २० ॥ 


पढार्थ आदि पार्षदहरद्रारा सवे  सम्पूर्ण इन्द्रादि देवताहरू 
राजन्  हे महाराज पर्युपासितम्  सेवा गरिएका अवनो  पृथिवीमा 
श्रीवत्सकोस्तुभो विना  श्रीवत्स उन्निद्रशरदग्बुरुदेक्षणम्  दण्डवत्  दण्ड भएर 

र कौस्तुभ चिह्न धारण नगरेका  फुलेको कमलजस्तै पतिताः  दोग्नका लागि के र 
तर चतुर्भुज आदि चिका नेत्र भएका रनः  विस्तार 

कारण तम्  ती भगवानूलाई उत्थाय  उकठेर 

आत्मतुल्येः  भगवान्के जस्तो दष्ट्वा  देखेर तुष्टवुः  स्तुति गर्न लागे 
समानरूप भएका दक्षणाहादविक्छवाः  भगवान्को 

षोडशभिः  सोह जना सुनन्द दर्शन पाएर खुसीले व्याकुल 





ताक्यार्थ त्यसबखत शङ्ख, चक्र, गदा र पद्म धारण गरेका भगवान् नारायणलाई भगवान् 
जस्तै तर छातीमा श्रीवत्स र कौस्तुभ चिह नभएका, चतुर्भुज आदि चिह्न भएका सुनन्द आदि सोह 
जना पार्षदहरूले सेवा गरिरहेका थिए। शरत्कालमा लेको कमल जस्ता आंँखा भएका 
भगवान्लाई देखेर सम्पूर्णं इन्द्र॒ आदि देवताहरू परमानन्दले गदगद भए र त्यसपच्छि उनीहरूले 
पृथिवीमा दण्ड फैँ लम्पसार परैर भगवानूलाई ढोग गरी विस्तारे उठेर स्तुति गर्न लागे। 


देवा उतः देवताहरूले भने 


४ यज्ञवीर्याय ४ उत न 

नमस्ते यज्ञवीयाय वयसे उत ते नमः। 

नमस्ते ह्यस्तचक्राय नमः सुपुरु्रूतये ॥ ३९॥ 
पढार्थ ते  हजुरलाई वयसे  कालरूप 
यज्ञवीयांय  यज्ञको फल नमः  नमस्कार छ ते  हजुरलाई 
दिनुहूने उत  तथा नमः  नमस्कार छ 


रामालन्द्री टीका 


२२६४ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 
हि  निश्चय नै प्रहार गर्ने सुपुरुहूतये  कल्याणकारी धेरै 
अस्तचक्राय  भक्तको रक्षाका ते  हजुरलाई नाम भएका हजुरलाई 

लागि दुष्टमाथि सुदर्शन चक्र नमः  नमस्कार छ नमः  नमस्कार छ 


ताक्यार्थ हे भगवान् ! हजुर यज्ञको फल दिनेवाला हूनुहुन्छ, स्वर्ग आदि यज्ञफलको समयलाई 
निश्चित गर्ने कालरूप पनि हजुर ने हुनुहुन्छ, भक्तहरूको रक्ना गर्न भक्तका शत्रुहरूमाथि सुदर्शन 
चक्र प्रहार गर्नहुन्छ । हजुरका धेरै नामहरू छन् र ती सबै नामहरू कल्याणकारी पनि छन् । त्यस्ता 
हजुरलाई नमस्कार छ । 


गतीनां तिसृणामीरितु   
यत् ते गतीनां  परमं पदम् । 
नावांचीनो विसगंस्य धातरवेदित॒म्हति ॥ ३२॥ 


पढार्थ ईशितुः  गुण र कर्मजनुसार विसर्गस्य  सुष्टिको 

घातः  हे जगत्पालक भगवान् नियन्त्रण गर्न अर्वाचीनः  पिको व्यक्तिले 
तिसृणाम्  तीन प्रकारको ते  हजुरको हामीहरूले 

गतीनां  देवादि उत्तम, मनुष्यादियत्  जुन वेदितुम्  जानन 

मध्यम र पशु आदि अधम परमं  उत्कृष्ट वास्तविक न अति  सक्दैन सकदैनौ 
योनिहरूको पदम्  स्वरूपलाई 





ताक्यार्थ हे जगत्पालक भगवान् ! हजुरले जीवहरूका दुद्रा गुण र कर्मअनुसार उनीहरूलाई 
देवता आदि उत्तम, मनुष्य आदि मध्यम र पशु आदि अधम गति प्रदान गर्नृहुन्छ। हामी त यो 
सुष्टिको धेरै समयपच्छि उत्पन्न भएका हौं । अतः हामीजस्ता पिका व्यक्तिले हजुरको वास्तविक 
स्वरूपलाई जान्न सक्दैनन्। 
ॐ नमस्तेऽस्तु भगवन् नारायण वासुदेवादिपुरुष महापुरुष महानुभाव 
परममङ्गल परमकल्याण परमकारुणिक केवल जगदाधार लोकैकनाथ 
सर्वख्वर लक्ष्मीनाथ परमहंसपरिव्राजकेः परमेणात्मयोगसमाधिना 


भ  ् 


परिभावितपरिस्फुटपारमहंस्यधर्मेणोदूघाटिततमःकपारद्वारे चित्तेऽपावृत 
आत्मलोके स्वयमुपठन्धनिजसुखानुभवो भवान् ॥ ३३॥ 





पदार्थ आदिपुरुष  हे जगत्कारण परमकारुणिक  हे परम दयालु 
भगवन्  हे सम्पूर्ण एेश्वर्यले महापुरुष  हे पुरुषोत्तम केवल जगदाधार  हे जगत्का 
युक्त परमात्मा महानुभाव  हे परम शक्तिशाली एक मात्र आधार 

नारायण  हे जीवहरूका आश्रय परममङ्गल  हे मङ्गलमूर्ति लोकैकनाथ  हे लोकका एक 
वासुदेव  हे वासुदेव परमकल्याण  हे कल्याणरूप मात्र अधिष्ठाता 


रामालन्द्री टीका 


षष्ठ स्कन्ध 


सर्वश्वर  हे देवाधिदेव 
लक्ष्मीनाथ  हे लक्ष्मीका पति 
परमहंसपरिवाजकैः  परमहंस 
ज्ञानी संन्यासीहसरूद्रारा 

परमेण  अति बलियो 


श्रीमद्भागवत 


प्रकाशित भगवदभक्तिरूप 
धर्मद्वारा 

उदुघाटिततमःकपाटद्ारे  अनादि 
अनज्ञानरूप अन्धकारमय टोका 
भगवत्साक्षात्कार निरोधकलाई 


५ 


अध्याय ९ 


स्वयम्  आफैं 

भवान्  हजुर 
उपलन्धनिजसुखानुभवः  प्रकट 
हुने आत्मसुखको अनुभव ज्ञान 
स्वरूप भएर रहनृहुन्छ त्यस्ता 


आत्मयोगसमाधिना  नष्ट गरेर दर्शनयोग्य बनाएको ॐ  ॐॐकारस्वरूप 
परमात्मामा चित्तको चित्ते  चित्त ते  हजुरलाई 
एकाग्रताद्रारा अपावृते  खुला भएपचछि नमः अस्तु  नमस्कार छ 
परिभावितपरिस्फुटपारमहंस्य आत्मलोके  प्रत्यकरूप 


स्वधाममा 





धर्मेण  शुद्ध अन्तःकरणमा 
ताक्यार्थ हे भगवान् ! हजुर सम्पूर्ण एेश्वर्यले सम्पन्न र जीवहरूका लागि एक मात्र प्राप्त गर्न 
योग्य हूनुहुन्छ । हे वासुदेव ! हजुर जगत्को आदिकारण र पुरुषोत्तम हुनहन्छ । हजुर परम 
शक्तिशाली, परम कल्याणकारी र परम दयालु हुनहुन्छ । त्यसैले आप्ना भक्तहरूको दुःखलाई 
हरण गरिदिनुहन्छ। हजुर ने लोकको आधार, अधिष्ठाता, सर्वसमर्थ र देवाधिदेव हूनहुन्छ । हे 
लक्ष्मीनाथ ! परमहंस ज्ञानी संन्यासीहरूले चित्तलाई परमात्मामा केन्द्रित गरी अति दृढ 
एकाग्रताद्रारा जब हजुरको भजन र चिन्तन गर्दछन् तब शुद्ध भएको उनीहरूको अन्तःकरणवबाट 
ज्ञानलाई लुकाउने अनादि अज्ञानरूप ढोका खुल्दछछ तब उनीहरूको चित्तमा हजुर प्रत्यक्रूपमा 
प्रकट हूनुहुन्छ र अनुभवस्वरूप भई रहनुहुन्छ । त्यस्ता ॐकारस्वरूप हजुरलाई नमस्कार छ । 


विवरण अष्टाङ्गयोगद्रारा पूर्णरूपले एकाग्र भएको चित्तद्रारा अन्वेषण र विचार गरेर 
ज्ञानीहरुूद्रारा पारमहंस्यधर्मलाई प्रकट गरियो । परमहंस अर्थात् विरक्त विवेकीहरूको धर्म भनेकै 
परमात्माको भजन हो । जसले आत्मज्ञानी सन्तहरूले  संसारभन्दा विलक्षण परमात्मामा आफ्नो 
मन लगारंछ र मनद्वारा सर्वव्यापी उनको भजन गरिरहन्छ भने त्यो व्यक्तिको हृदयका बन्द 
दो काहरू स्वतः खुल्दछन् । हदयलाई परमात्मातिरबाट बन्द गर्ने खापा भनेको तम अर्थात् अज्ञान नै 
हो । विवेकद्रारा संसारभन्दा विलक्षण परमात्माको ज्ञान गरिसकेपच्छि अज्ञान हट्छ । अज्ञान हटेपच्छि 
खुला भएको हृदयमा बल्ल परमात्मा प्रकट हुनुहुन्छ भन्ने यो वाक्यको आशय हो । 


दुरवबोध इव तवायं विहारयोगो यदशरणोऽशरीर 
इदमनवेक्षितास्मत्समवाय आत्मनेवाविक्रियमाणेन सगुणमगुणः 
सृजसि पासि हरसि ॥ ३४॥ 


सृष्टि, पालन र संहार आदि छ 
विहारयोगः  खेल खेल्ने तरिका यत्  किनभने 
दुरवबोधः इव  जान्न कठिन ४ अरारणः  आधाररहित 


पदार्थ 
तव  हजुरको 
अयम्  यो चराचर जगतूको 


रामालन्द्री टीका 


२०९६६ 


षष्ठ स्कन्ध 


अरारीरः  शरीररहित 


श्रीमद्भागवत 


भएका हजुरले 


अध्याय ९ 


सृजसि  सृष्टि गर्नृहन्छ 


पासि  पालन गर्नृहुन्छ र 
हरसि  संहार पनि गर्नुहुन्छ 


अनवेक्षितास्मत्समवायः  बल अविक्रियमाणेन  विकार रहित 
आदिका अधिष्ठाता इन्द्र आदि ।आत्मना एव  आफूले नै 
देवताहरूको सहयोग ॒ नचाहिने सगुणम्  गुणले युक्त भएको 
अगुणः  सत्त्व आदि गुणरहित इदम्  यो विश्वलाई 


ताक्यार्थ हजुरले खेल खेले ४ अनायासै यो जगत्को सृष्टि, पालन र संहार आदिनजेजे काम 
गर्नृहुन्छ त्यो कुरा जानन अत्यन्ते कठिन छ किनभने विना कुनै आधार, विना कुनै शरीर तथा 
सुष्टिका लागि सत्त्व आदि त्रिगुणरहित विकारशून्य हजुरले आफू एक्लैले यो सगुण जगत्को 
सुष्टि, पालन र संहार गर्नृहुन्छ । हजुरलाई सृष्टि गर्न बल आदिका अधिष्ठाता हामी इन्द्र आदि 
देवताहरूको सहयोग चाहिन्न । 





अथ तत्र भवान् कि देवदत्तवदिह गुणविसगंपतितः पारतन्त्येण 
स्वकृतकुशलाकुशलं फलमुपाददात्याहोस्विदात्माराम उपरमरीलः 
समञ्जसदशंन उदास्त इति ह वाव न विदामः ॥ ३५॥ 





पदार्थ पारतन्त्र्येण  काल, कर्म र॒ समञ्जसदशंनः  अबाधित 
अथ  त्यस्तै स्वभाव आदिको अधीनमा रही ज्ञानले युक्त भई 

तत्र  जगत्को सुष्टि गर्दा स्वकृतकुशलाकुशलं  आफद्रारा उदास्ते  उदासीन रूपमा 
भवान्  हजुर गरिएका कर्मको सुखदुःखरूप रहनुहन्छ 

किं के फलम्  फल इति  यो कुरा 

देवदत्तवत्  देवदत्त आदि कुनै उपाददाति  भोग गर्नुहुन्छ ह वाव  निश्चय ने 

सामान्य व्यक्ति आहोस्वित्  अथवा इह  हजुरमा 
गुणविसर्गपतितः  सत्त्व आदि आत्मारामः  आत्मतुष्ट न विदामः  हामीहरू जान्दैनौं 
गुणले बनेको शरीरमा प्रवेश गरी उपशमरीलः  शान्त स्वभाव 


ताक्यार्थ जसरी देवदत्त आदि नाम भएका सामान्य व्यक्तिहरू कर्म गर्दा शुभाशुभ वा सुख 
दुःखरूप फल भोग्दछन् त्यसै गरी जगत्को सृष्टि गर्ने सन्दर्भमा हजुर पनि सत्व आदि गुणले 
बनेको शरीरमा जीवरूपले प्रकट भई काल, कर्म र स्वभाव आदिको अधीनमा रहेर आद्रारा 
सम्पादित सुखदुःख आदि कर्मको फल भोगनुहन्छ ? अथवा आफमा सन्तुष्ट, शान्त र नित्य 
ज्ञानले युक्त समदर्शी भई उदासीनरूपमा साक्षीभावले रहनृहुन्छ ? हामी यो कुरा जान्दैनौँ । 
न हि विरोध उभयं भगवत्यपरिगणितगुणगण ईर्वरेऽनवगाह्य 
माहात्म्येऽवांचीनविकल्पवितकंविचारप्रमाणाभासकुतकशास्त्रकलिखा 
न्तःकरणाश्रयदुरवग्रहवादिनां विवादानवसर उपरतसमस्तमायामये 


रालालन्द्री टीका 


षष्ठ स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


५५५ 


अध्याय ९ 


केवर एवात्ममायामन्तधांय को न्वर्थो दुघंट इव भवति 
स्वरूपद्याभावात् ॥ ३६ ॥ 


पदार्थ 
भगवति  रश्वर्यशाली 


अन्तःकरण दूषित भएका कारण 
दुराग्रही वाणीबोल्ने 


अपरिगणितगुणगणे  असङ्ख्य नास्तिकटहरूको 


दिव्य गुणहरूले सम्पन्न 

ईरवरे  सर्वसमर्थ 
अनवगाह्यमाहात्म्ये  जानन 
नसकिने महिमा भएका 
अवांचीनविकल्पवितक॑विचार 
प्रमाणाभासकुतकशास््रकलिला 
न्तःकरणाश्रयदुरवग्रहवादिनां  
विकल्प, तक, विचार, 


विवादानवसरे  फगडाको 
अवसर विषय ने नहुनुभएका 
उपरतसमस्तमायामये  समस्त 
मायामय सांसारिक दोषले शून्य 
केवठे एव  अद्वितीय हजुरमा 
हि  निश्चय नै 

उभयं  कर्तृत्व, अकर्तृत्व, 
सुखीत्व, दुःखीत्व आदि विरोधी 


आत्ममायाम्  आफ्नो 
मायाशक्तिलाई 

अन्तधांय  लुकाएर राखेर 
कोनु  कुनै पनि 

अर्थः  कर्तृत्व आदि विषय 
दुघंटः इव  असङ्गत फैँ 
भवति  हन्छ किनभने 
स्वरूपद्ययाभावात्  हजुरमा 
कर्तृत्व, अकर्तृत्व, सुखित्व, 
दुःखित्व आदि दुबे स्वरूप कछैनन् 
हजुर अनिर्वचनीय हूनुहुन्छ 


प्रमाणाभास र कुतकले युक्त धर्म हूनुमा 
वेदविरुद्ध शास््रको अध्ययनद्रारान विरोधः  कुनै विरोध छैन 
वाक्यार्थ हे भगवान् ! असंख्य दिव्य गुणहरूले सम्पन्न हजुर सर्वसमर्थ हूनुहुन्छ । हजुरको 
महिमालाई जानन सकिंदेन। यो कुरा हो कि होइन भन्ने विकल्प, विरोधी विचार तर्क, यही हो 
भन्ने निश्चयात्मक विचार, अपूर्ण असङ्गत प्रमाण भएको प्रमाणाभास र कुतर्कले युक्त वेदविरुद्ध 
शास्त्रको अध्ययनद्वारा अन्तःकरण दूषित भएका कारण दुराग्रही वाणी बोल्ने नास्तिकहरू विवाद 
गर्छन् भने गरिरहून्। तापनि विचार गर्दा हजुरमा कर्तृत्व, अकर्तृत्व, सुखीत्व, दुःखीत्व आदि 
विरोधी धर्महरू रहन सक्दछन्। यसमा कुनै विरोध कैन र रगडा गरिरहनु आवश्यक पनि कैन 
किनभने मायाशक्तिलाई आपफूभित्र राखेर स्वीकार गरेर अघटित घटना घटाउन सक्ने हजुर 
वास्तवमा समस्त मायामय सांसारिक दोषले शून्य हूनहन्छ र अद्वितीय स्वरूपले रहनुभएको छ। 
हजुरले असङ्गत ४ लाग्ने कर्तृत्व आदि विषयहरूलाई स्वीकार गर्बूहुन्छ र देवदत्त आदि सामान्य 
व्यक्ति फ कर्ता, भोक्ता पनि बन्नुहुन्छ तापनि वास्तविकता चाह के हो भने हजुरमा कर्तृत्व, 
अकर्तृत्व र सुखित्व, दुःखित्व आदि दुबे स्वरूप रहन सक्देनन् किनभने हजुर अनिर्वचनीय हूनहुन्छ । 
विवरण माथिका तीन गद्यखण्डहरूमा सगुण र निर्गुण कुनै पनि रूपद्रारा परमात्मालाई निश्चय 
गरी जनाउन नसकिने बतादृएको छ। भगवानूलाई यदि सगुण हुनुहन्छ मात्र भन्ने हो भने 
उपनिषदभरि अव्यक्त, अचिन्त्य, निरञ्जन, अनन्त भनी उहांको निर्गुण रूपलाई वास्तविक भनी 
बतादइएको छ । यदि निर्गुण मात्र हूनुहृन्छ भन्ने हो भने संसारको रचना, गुरुशास्त्रशिष्यको 
कल्पना आदि सवे असम्भव बन्दछछन्। एडटै परमात्मा सगुण र निर्गुण दुबे हुनह॒न्छ भने पनि 
सबेलाई पत्याउनै गाहो छ किनभने विरोधी वस्तुहरू एउटे चिजमा सम्भव हँदेनन्। 

यी र यस्ता अनेकों समस्या भए तापनि के सत्य हो भने वास्तवमा निर्गुण रहने परमात्मा 


रामालन्द्री टीका 





२२६८ 
षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 


ने मायाका सत्त्व, रज र तम गुणलाई स्वीकार गर्दै संसारको सृष्टि आदि गर्नृहुन्छ। यही 
परमात्माको विचित्र लीला हो। परमात्माको कुनै शरीर छैन। उहाँ अकायमव्रणमश्नाविरम् 
ईशावास्योपनिषद्, ८ अर्थात् स्थूल, सूक्ष्म र कारण तीनै शरीरहरूले रहित हुनृहुन्छ । उहाँ अशरण 
आधाररहित हुनृहुन्छ किनभने उहाँ स्वे महिम्नि छान्दोग्योपनिषद्, ७२४१ अर्थात् आपने 
महिमामा प्रतिष्ठित हुनुहुन्छ । तर उहाँबाट नै यो त्रिगुणात्मक संसार बनेको हो। अरु उहाँ नै 
जगत्को रूपमा व्यक्त हुनुभएको हो । आधुनिक वादी, प्रतिवादीहरू परमात्माको विषयमा तर्कं, 
वितर्कं गर्दछ्न्, तर ती विवादहरूको विषय परमात्मतत््व कटहिल्यै बन्देन । विकल्प भनेर यस्तो हो 
कि त्यस्तो हो भन्ने संशयलाई लिनुपर्वछछ भने, विचार भनेर तिनीहरूले गर्ने आआफना निर्णयलाई 
लिनुपर्दछ । यी सब संशय आदिका कारण प्रमाणाभासहरू हुन्, जसले ब्रह्मको यथार्थ स्वरूपलाई 
प्रकट नगरी अयथार्थ स्वरूपहरूमा दुलारंछन्। ईश्वरको सम्बन्धमा विवाद गर्नेहरू यिन 
आपसआपसका कुतर्कयुक्त शास्त्रहरूलाई आफ्नो मनमा राख्छन् र उनीहरूको आआप्नो मतप्रति 
दुराग्रह समेत रहन्छ। 

वास्तवमा ईश्वर सगुण कि निर्गुण भन्ने प्रश्न ने अनुचित छ किनभने स्वरूपद्रयाभावात् 
परमात्मतत्त्वमा वास्तवमा दुबे रूप दछैनन्। ब्रह्म उपाधिको कारणले सगुण हुने हो, वास्तवमा 
सगुण बनेको होदन। अनि ब्रह्म निर्गुण छ भन्दा पनि गुणको निषेध गरेर भनिने होइन । गुण नै 
नभएपच्ि के को गुणको निषेध ? यसकारण सगुणनिर्गुण दुबे शब्दप्रयोगहरू ब्रह्मा वास्तवमा 
होइनन्। यी दुब शब्दले उपाधिकै विधान र त्यसकै निषेध गरेका हन् । त्यसैले सगुणनिर्गुणको 
विरोध ब्रह्मा छैन भन्नु यसको तात्पर्य हो । 


समविषममतीनां मतमनुसरसि यथा रज्जुखण्डः सपौदिधियाम् ॥ ३७ ॥ 





पदार्थ अनुसरसि  अनुसरण गर्नृहुन्छ डोरी नै देखिन्छ तर 
समविषममतीनां  यथार्थवृदधि रयथा  जसरी यथार्थबुद्धि सपोदिधियाम्  भान्त बुद्धि 
भ्रान्तबुदधि भएका व्यक्तिहरूको भएका व्यक्तिका लागि भएका व्यक्तिहरूको लागि सर्प, 
मतम्  अभिप्रायलाई हजुरले रज्जुखण्डः  डोरीको ट॒क्रा माला आदि रँ लाग्छ 


ताक्यार्थ हजुरले यथार्थबुदधि र भ्रान्तबुद्धि भएका दुबे खाले व्यक्तिहरूको अभिप्राय ज्ञानलाई 
अनुसरण गर्नृहुन्छ । अभेदबुदधि भएका ज्ञानीहरूका लागि हजुर निर्गुण, निराकार सच्चिदानन्दरूप 
आत्मतत्वका रूपमा प्रतीत हुनुहन्छ भने भेदवादीहरूका लागि गुणविशिष्ट र कर्तृत्व आदि धर्मले 
युक्त भएर प्रतीत हुनहन्छ । जसरी यथार्थबुदधि भएका व्यक्तिहरूका लागि डोरीको टुक्रा केवल 
डोरीकै रूपमा प्रतीयमान हुन्छ तर भ्रान्तबुदधि भएका व्यक्तिहरूको लागि त्यही डोरी सर्प, माला 
आदिको रूपमा प्रतीत हुन्छ । 


स एव हि पुनः सवंवस्तुनि वस्तुस्वरूपः सर्वेश्वरः सकल 
जगत्कारणकारणभूतः सवंप्रत्यगात्मत्वात् सवंगुणाभासोपलक्षित 
एक एव पयंवरोषितः ॥ ३८ ॥ 


रालालन्द्री टीका 


षष्ठ स्कन्ध 


२९६९ 


श्रीमद्भागवत 


पदार्थ 

सः एव  उनै जगत्का कारण 
परमात्मा नै 

पुनः  फेरि विचार गर्दा 

हि  निश्चय नै 

सवंवस्त॒ुनि  सम्पूर्ण प्रपञ्चमा 
वस्तुस्वरूपः  परमार्थरूपले 
रहनुभएको छ 

सर्वेश्वरः  सर्वेश्वर हुनुहुन्छ 


सकठ्जगत्कारणकारणभूतः  
सम्पूर्ण जगत्को कारण भएका 
महत् आदि तत्त्वहरूको पनि 
कारण हुनुहुन्छ 
सरव॑प्रत्यगात्मत्वात्  सम्पूर्ण 
जीवका अन्तर्यामी भएका कारण 
स्वगुणाभासोपलक्षितः  सम्पूर्ण 
सत्त्व आदि गुणहरूको कार्य 
भएको जड इन्द्रियहरूको 


अध्याय ९ 


प्रकाशद्रारा बोधित हुनुहुन्छ 
त्यसैले 

एकः एव  एक मात्र हजुर 
सम्पूर्ण जगत्को अधिष्ठानरूपले 
विराजमान हुनहुन्छ भनेर 
पयंवरोषितः  श्रुतिद्रारा अन्य 
पदार्थको निषेध गरी हजुर मात्र 
शेष रहनुभएको भनेको छ 





ताक्यार्थ अर्को तरिकाले विचार गर्दा पनि के कुरा स्पष्ट हुन्छ भने जगत्कारण परमात्मा नै 
सम्पूर्ण प्रपञ्चमा परमार्थरूपले रहनुभएको छ। हि सर्वेश्वर ! सम्पूर्ण जगत्को कारण महत् आदि 
तत्त्वहरूको पनि कारण हजुर ने हुनुहुन्छ । सम्पूर्णं जीवका अन्तर्यामी हजुर प्रकृतिका सतव आदि 
गुणहरूको कार्यभूत इन्द्रियहरूको प्रकाशद्वारा पनि बोधित हुनृहन्छ। सम्पूर्ण जगत्को 
अधिष्ठानरूपले विराजमान हजुर अद्वितीय हूनुहृन्छ । श्युतिहरुद्रारा जगत्का अन्य सम्पूर्ण 
पदार्थहरूको निषेध गर्दा हजुर मात्र सत्रूपले बाँकी रहनुभएको छ । 


विवरण यहाँ गुण भनेका विषय हुन् र आभास भनेको ज्ञान हो। विषयको ज्ञान परमात्माको 
उपलक्षण हो । उपलक्षण भनेको त्यस्तो धर्म हो जो कहिले परमात्मामा रहन्छ अनि कहिले रदेन । 
संसारदशामा परमात्मामा विषयको ज्ञान छ अनि प्रलय मुक्तदशामा विषयको ज्ञान छैन। 
यसकारण परमात्मतततव विषयको ज्ञानद्वारा उपलक्षित छ भन्ने यस पदको अर्थ हो। यहाँ के शङड़ा 
हुन्छ भने विषयको ज्ञान कहाँ परमात्माले गर्ने हो र? यो त जीवले पो गर्ने हो। परमात्मासंग 
विषयज्ञानको सम्बन्ध कसरी हुन सक्छ र ? यदि परमात्मा पनि विषयज्ञानवाला हुने हो भने त्यो 
तत्त्व पनि संसारी हुने भयो । यस शङ्को उत्तरस्वरूप अर्को पद आएको छ सर्वप्रत्यगात्मत्वात् 
अर्थात् परमात्मा सबैको हदयभित्र प्रत्यगात्मरूपले बस्नुभएको छ । अन्तःकरण, जीव आदिलाई 
प्रकाशित गर्ने साक्षीलाई प्रत्यगात्मा भनिन्छ। अर एडटै परमात्मा नै अन्तःकरणभित्र परिच्छिन्न 
रूपले र्ैदा जीव र त्यसलाई प्रकाशित गर्न शुद्ध रूपमा रह॑दा साक्षी बन्दछछ भन्ने वेदान्त सिद्धान्त 
हो । सम्पूर्णं जीवका रूपमा आउने अर्को कुन चाहं तत्व हुन सक्छ र ? सम्पूर्ण सुष्टिको रूपमा 
प्रकट हुने परमात्माभन्दा अर्को कुन दोप्रो वस्तु छ र? अनेक जीवहरूको रूपमा प्रकट भई 
विषयहरूको ग्रहण गर्न, व्यवहार ग्ने परमात्माभन्दा कुनै अर्को शक्ति हुन सक्छ र? कदापि 
सक्देन। उपनिषदभाष्यमा शङड्राचार्य लेखनुह॒न्छ सर्वाविद्याकृतसंव्यवहाराणां पर एवात्मा 
आस्पदमिति वेदान्तसिद्धान्तः छान्दोग्योपनिषद्, ८१२१ अर्थात् अविद्याद्रारा भएका से 
भ्रमव्यवहारहरूको आश्रय केवल परमात्मा नै हो, यही नै वेदान्तको परम सिद्धान्त हो। जीव, 
जगत्, अविद्या कुनै पनि चिज परमात्माभन्दा दुद्र अस्तित्ववाला कैनन् । विभिन्न रूपमा प्रकट हुने 


रामालन्द्री टीका 


२२७० 


षष्ठ स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


अध्याय ९ 


परमात्मा अनेक भए तापनि स्वाभाविक अवस्थामा एकरूप हुनहन्छ भन्ने निर्णयलाई एक एव 
पर्यवशेषितः भने पदले प्रकट गरेको छ। 


अथ ह वाव तव महिमामृतरससमुद्रविघ्रुषा सकृदवलीढया स्वमनसि 


निष्यन्दमानानवरतसुखेन 


विस्मारितदुष्टश्चुतविषयसुखलेशाभासाः 


परमभागवता एकान्तिनो भगवति सव॑भूतप्रियसुहृदि सवांत्मनि नितरां 
निरन्तरं निवृंतमनसः कथमु ह वा एते मधुमथन पुनः स्वाथंकुरला 
ह्यात्मप्रियसुहदः साधवस्त्वच्चरणाम्बुजानुसेवां विसृजन्ति न यत्र 
पुनरयं संसारपयावतंः ॥ ३९॥ 


पदढार्थ 

अथ ह वाव  त्यसैले 
मघुमथन  हे मधुसूदन 
तव  हजुरको 
महिमामृतरससमुद्रविरुषा  
महिमाले परिपूर्ण अमृतमय 
रसरूप सागरको एक कणले 
सकृदवलीढया  एक पटक 
मात्र पनि आस्वादन गरेको 
भक्तिद्रारा 

स्वमनसि  आफ्नो हृदयमा 


सम्पूर्ण सुखहरूलाई विर्सिएका 
एकान्तिनः  भोगको आकांक्षा 
नभएका 

सर्वभूतप्रियसुहृदि  सम्पूर्ण 
जीवहरूका परममित्र 

सवांत्मनि  सबका अन्तरात्मा 
भगवति  एेश्वर्यसम्पनन हजुरमा 
नितरां  प्रतिदिन तथा 
निरन्तरं  प्रतिक्षण 

निवृंतमनसः  सुखी मन भएका 
स्वार्थ॑कुराखाः  पुरुषार्थको 


निष्यन्दमानानवरतसुखेन  नित्य साधनमा सिपालु 


प्रवाहित पर्मसुखका कारण 


हि  निश्चय नै 


एते  यी 

परमभागवताः  भगवान्का 
परम भक्तहरू 
त्वच्चरणाम्बुजानुसेवां  हजुरको 
चरणकमलको सेवालाई 

पुनः  फेरि 

कथमुहवा  कसरी 

विसृजन्ति  छोडन सक्दछन् 
यत्र  जुन चरणकमलको सेवामा 
पुनः  फेरि 

अयं  यो 

संसारपयांवतंः  संसाररूप 
भुमरीमा 


विस्मारितदष्टश्चुतविषयसुखलेशाआत्मग्नियसुहृदः  परमात्मालाई 
भासाः  यस लोकका वा परमप्रिय मित्र ठन्न 
स्वर्गका देखेसुनैका र भोगेका साधवः  परोपकारी सज्जन 


ताक्यार्थ हे मधुसूदन ! जसले हजुरको महिमाले परिपूर्ण भएको अमृतमय रससागरको एडटै 
मात्र कण पनि श्रद्धापूर्वकं आस्वादन गर्दछ भने त्यसको हृदयमा निरन्तर परम आनन्दको अनुभूति 
प्रवाहित हुन थाल्दछछ । त्यसपचछ्छि त्यो व्यक्तिले अहिलेसम्मका सांसारिक र स्वर्गीय विषयमा जति 
पनि सुख देखेको, सुनेको र भोगेको थियो ती सम्पूर्ण सुखहरूलाई बिर्सन्छ र उसमा विषयभोगको 
इच्छा पनि रहेदेन । हे भगवान् ! हजुर सम्पूर्ण जीवहरूका परममित्र र सबका अन्तरात्मा हुनुहुन्छ । 
त्यसैले हजुरमा जसको चित्त प्रतिदिन प्रतिक्षण एकाग्र हृन्छ र त्यही एकाग्रतामा जसले सुखको 


न  भौँतारिदरहनु पर्दैन 





रामालन्द्री टीका 


२२.७९१ 
षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 


अनुभूति गर्दछन् तिनै भक्तहरू परमार्थसिदधिका लागि निपुण हृन्छन्। परमात्मालाई परम मित्र 
मान्ने, परोपकारमा लागेका भगवान्का परमभक्त ती व्यक्तिहरूले भगवान्को चरणकमलको 
सेवालाई कसरी छोडन सक्दछन् र ? जुन चरणको सेवा ग्नलि फेरि संसाररूप भुमरीमा 
भौ तारिद्रहनु पर्दैन। 


विवरण संसारका सबे प्राणीहरू सुख वा आनन्द चाहन्छन्। हुन पनि सम्पूर्ण व्यवहारहरूको 
अन्तिम उदेश्य सुख या आनन्द पाउनु नै हो। अनि सुख किन पाउने यसको अर्को कुनै उदेश्य 
पान्न । सुख सबे प्राणीहरूलाई स्वतः नै मन पर्दछछ । संसारका विषयहरूको भोगबाट, परमात्माको 
भक्तिबाट, आत्मचिन्तनबाट सबेले आआप्नो बुदधिअनुसार सुख चाहिरहेका छन् । त्यसैले सुखको 
विषयमा शास्त्रहरूमा धरे चर्चा गरिएको पादृन्छ । 

वेदान्त शास्त्रअनुसार सुख तीन प्रकारका छन्। पहिलो सुख भनेको आत्मा हो। 
विज्ञानमानन्दं ब्रह्म बृहदारण्कोपनिषद्, ३९२८ अर्थात् ब्रह्म ज्ञान र॒ आनन्दस्वरूप छ भनी 
उपनिषद्मा बताइएको छ। यो आनन्द भनेको ब्रह्म नै हो। संसारको जस्तो आस्वादन गरिने 
आनन्द होइन यो । दोस्रो सुख भनेको आनन्दस्वरूप आत्मा अन्तःकरणमा प्रतिबिम्बित हुनु हो । यो 
आनन्द परमपुरुषार्थ मोक्षरूप हो । आनन्दरूप ब्रह्म शुद्ध अन्तःकरणमा प्रतिबिम्बित भएपच्छि 
कृतकृत्य बनेका ज्ञानीहरू जीवन्मुक्तिको अनुभव गर्दछन् । तेस्रो सुख चाह यो लोक परलोक 
आदिका विषयहरू भोग गरेपच्छि हुने सुख हो । 

ब्रह्म अनन्त आनन्द हो । प्राणीहरूलाई परम तृप्ति दिन त्यस आनन्दले अन्तःकरणमा आरूढ 
हन पर्छ । विषयवासनाले नहल्लिएको शान्त अन्तःकरणमा त्यो आनन्द देखापर्दछ । संसारका सबे 
पदार्थहरूमा आपन प्रतिबिम्ब देखी ज्ञानीहरू रमारदछन् भन्ने वर्णन उपनिषद्मा पाडइन्छ । अहो म 
ने अन्न हँ र अन्न खानेवाला पनि, अहो यो आश्चर्य हो, यो आश्चर्य हो भनी तैत्तिरीयोपनिषद् 
२१०६मा आफ्नो स्वरूपको ज्ञानद्वारा अज्ञान नष्ट भएपच्छि यो आनन्द प्रकट हृन्छ भनिएको छ । 
यो अन्तःकरणको वृत्तिमा प्रतिबिम्बित आनन्द हो। त्यसैले जीवन रहुन्नेल यसको आस्वादन 
सम्भव छ। अर्को आनन्द संसारका सबै प्राणीहरूले चिने जानेको विषय हो। संसारका 
पदार्थहरूको भोग गरेपचछ्ि उत्पन्न हुने यो आनन्द चाह मुख्य पुरुषार्थ होइन किनभने पहिलो त 
यसलाई सबले पाइरहेका छन्, दोस्रो चाहं यसले अनेक वासना, चिन्ता र असन्तुष्टिहरू थपेर खन् 
अन्तःकरणलाई दुःखी र अशान्त बनाइदिन्छ। तैत्तिरीय र बृहदारण्यकोपनिषद्मा मानिसदेखि 
ब्रह्माजीसम्मका सम्पूर्ण विषयानन्दहरूको वर्णन गरिएको छ । यसप्रकार सामान्यतया तीन 
आनन्दहरू रहेको थाहा हुन्छ । 

वेदान्तशास्त्रले विषयबाट आउने आनन्दलाई पनि ब्रह्मानन्दके मात्रा, लेश या आभास भनी 
बताएको छ । ब्रह्मभन्दा दुद आनन्द विषयमा छैन । पञ्चदशीकार उपनिषदको आनन्दसिद्धान्तलाई 
स्पष्टरूपमा अभिव्यक्त ग्द भन्नुहुन्छ 

विषयेष्वपि लब्धेषु तदिच्छोपरमे सति। 
अन्तर्मुखमनोवृत्तौ आनन्दः प्रतिबिम्बते । । ११८६ 
मानिसहरू अनादि कालदेखि विषयहरू भोगेर आनन्दको अनुभव गर्दै आएका हुन् । सुँगुर, 


रामालन्द्री टीका 


२२७२ 
षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 


कुकुर, बिरालो, देवता, मनुष्य आदि अनेक योनिमा भोगिएका संस्कारहरू मानिसको 
अन्तःकरणमा छन् । ती विभिन्न संस्कारमध्ये मानिसले भोग्न सक्ने विषयहरूबाट आनन्द पाएका 
संस्कारहरू मात्र अन्तःकरणभित्र उदबुद्ध भएर बसेका हृन्छन्। लामो समयदेखि भोग्न नपादा ती 
विषयहरूको त्ृष्णाले सताद्रहेको हुन्छ अनि जब त्यो विषय प्राप्त हुन्छ तब मन चिरप्रतीकषित 
वस्तुलाई पाएर केही समय शान्त हुन्छ । वृत्तिहरूले हरेक विषयको ज्ञान आफ्नो शासक भोक्ता 
जीवात्मालाई बुखार्ठंछन्, जो उनीहरूको नियम हो। चिखप्रतीकषित वस्तुलाई पाएर खुसीसाथ 
आफूतिर फरकिएको मनमा साक्षी आनन्दरूप आत्माको प्रतिबिम्ब पर्वछ । त्यसैलाई विषयानन्द 
भनिन्छ । जुन विषयलाई पारदा मन जति प्रसनन र शान्त हुन्छ, त्यो वेला ब्रह्मरूप आनन्दको 
प्रतिबिम्ब त्यति नै स्पष्टसंग पर्दछ। संसारमा विषयहरू भोगदा आनन्दको जुन घटीबटी अनुभव 
हुन्छ, त्यो मनद्वारा भएको हो । 

ब्रह्मतत्वको ज्ञानद्वारा प्राप्त हुने कृतकृत्यताको आनन्द र विषयबाट प्राप्त हुने आनन्द दुबे 
ब्रह्मरूप आनन्दकै आभास वा प्रतिबिम्ब हुन्। तर ज्ञानद्वारा अज्ञान नष्ट भएको अन्तःकरणमा 
ब्रह्मरूप आनन्द आफ्नो पूर्ण स्वरूपमा प्रकट हुन्छ भने विषयको संस्कारले युक्त मलिन 
अन्तःकरणमा ब्रह्मानन्द पूर्णरूपले प्रकट हूदेन । जतिजति कामनाशून्यता बद्दै जान्छ त्यति त्यति 
मन शान्त र स्थिर हदे जान्छ। अनि त्यही स्थिरताको मात्रानुसार आनन्दको प्रत्यक्षतामा पनि 
तारतम्य देखिन्छ । एतस्यैवानन्दस्य अन्यानि भूतानि मात्रां उपजीवन्ति बृहदारण्यकोपनिषद्, 
४३२२ अर्थात् यही ब्रह्मरूप परम आनन्दको मात्रालाई पाएर सबै मनुष्यदेखि ब्रह्मासम्मका 
प्राणीहरू आनन्दित हृन्छन्। ज्ञानीहरू चाहं पूर्णरूपमा कामनाशून्य हन्छन्। त्यसैले उनीहरू 
ब्रह्मानन्दके आभास वा लेशरूप ती विषयका ससाना आनन्दहरूको केटी वास्ता गर्देनन्। यसरी 
मुख्य आनन्द ब्रह्मरूप आनन्द हो । त्यसको आभास ज्ञानीको पूर्णं विरक्त अन्तःकरणमा ब्रह्मरूपले 
ने पर्दछ । अतः त्यहं आनन्दको स्पष्ट प्राकट्य हुन्छ । विषयीहरूको आनन्द भने विषयको संसर्गले 
दूषित हुन्छ र विषयहरूसंगे नष्ट पनि हुन्छ, त्यसैले यो हेय छ। 


त्रिभुवनात्मभवन त्रिविक्रम त्रिनयन त्रिलोकमनोहरानुभाव तवेव 
विभूतयो दितिजदूनुजादयश्चापि तेषामनुक्रमसमयोऽयमिति स्वात्म 
मायया सुरनरमृगमिभध्रितजल्चराकृतिभियंथापराधं दण्डं दण्डधर 
द्घथं एवमेनमपि भगवञ्जहि त्वाष्टरमुत यदि मन्यसे ॥ ४०॥ 


पदार्थ अग्निरूप तीन नेत्र भएका भगवन्  हे भगवान् 
त्रिभुवनात्मभवन  हे तीन भगवान् दितिजदूनुजादयः  दैत्य र 
भुवनका आत्मा र आश्रय त्रिखोकमनोहरानुभाव  तीनै दानवहरू र 

त्रिविक्रम  हि वामन भगवान् लोकको मन चरने प्रभाव भएका च अपि  मनुष्यहरू पनि 
त्रिनयन  हे सूर्य, चन्द्रर दण्डधर  दण्डधारण गर्न तव एव  हजुरका ने 





रामालन्द्री टीका 


षष्ठ स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


विभूतयः  विभूतिहरू हुन् तर आदि पशु, नृसिंह, हयग्रीव 


अयम्  यो समय चाहं 
अनुक्रमसमयः  उपद्रवको 
समय होइन भन्ने 

इति  यस्तो विचार गरेर 
स्वात्ममायया  आफ्नो 
मायाद्रारा 
सुरनरमृगमिभितजलचरा 


आदि मिधचित र मत्स्य कूर्म 
आदि जलचरको आकृतिमा 
अवतार ग्रहण गरी 
यथापराधं  अपराधञनुसार 
तेषाम्  ती दैत्य, दानव र 
मनुष्यहरूलाई 

दण्डं  यथोचित दण्ड 


कृतिभिः  वामन आदि देवता, दघथं  लिनुहन्छ दिनुहन्छ 
राम, कृष्ण आदि मनुष्य, वराह एवम्  यसै गरी 


२२.७३ 
अध्याय र 


यदि  यदि 

मन्यसे  उचित सम्षनुहुन्छ भने 
उत  निश्चय नै 

एनम्  यो 

त्वाष्टरम्  त्वष्टाको पुत्र 
वृत्रासुरलाई 

अपि  पनि 

जहि  मार्नुहोस् 





ताक्यार्थ हे वामन भगवान् ! हजुर तीनै लोकको आत्मा र आश्रय हुनुहन्छ । चन्द्र, सूर्य र अग्नि 
हजुरका तीन ओटा ओंँखाहरू छन् । हे त्रिलोकनायक ! हजुरले आपफ्ना लीला, गुण, कथा र 
प्रभावद्रारा तीनै लोकको मनलाई हरण गर्नुभएको छ। हे दण्डधर ! दैत्य, दानव र मनुष्यहरू 
हजुरकै विभूतिहरू हुन् तथापि यो यिनीहरूको उपद्रवको समय होदन यस्तो विचार गरेर हजुरले 
आफ्नो मायाशक्तिद्रारा वामन आदि देवता, राम, कृष्ण आदि मनुष्य, वराह आदि पशु तथा नृसिंह, 
हयग्रीव आदि मिधित र मत्स्य, कूर्म आदि जलचरको आकृतिमा अनेक अवतार ग्रहण गरी ती 
देत्य, दानव र मनुष्यहरूलाई अपराधअनुसारको दण्ड दिनुहुन्छ। त्यसैले हे भगवान् ! हजुर नै 
अपराधीहरूलाई दण्ड दिने एक मात्र पुरुष हूनुभएको हनाले यदि हजुरलाई उचित लाग्दछ भने 
त्वष्टाको पुत्र वृत्रासुरको पनि वध गर्नुहोस् । 


अस्माकं तावकानां तव नतानां तत ततामह तव चरणनलिन 


युगलध्यानानुबद्धहृदयनिगडानां 


स्वलिद्गविवरणेनात्मसात्कृताना 


मनुकम्पानुरञ्जितविशदरुचिरशिशिरस्मितावरोकेन विगलितमघुर 
मुखरसामृतकलया चान्तस्तापमनघाहसि शमयितुम् ॥ ४१॥ 


पढार्थ 

तत  हे पिताजी 

ततामह  हे पितामह 

अनघ  हे निष्पाप 
तावकानां  हजुरका प्रेमी 
तव  हजुरको चरणमा 
नतानां  केका 
चरणनलिनयुगरघ्यानातुबद्ध 


हृदयनिगडानां  दुब 
चरणकमलको ध्यान गर्दा 
हजुरको प्रेमरूप बन्धनले हृदय 
नाँधिएका 

स्वलिङ्गविवरणेन  आफ्नो 
स्वरूपलाई प्रकट गरेर 
आत्मसात्कृतानाम्  भक्तका 
रूपमा स्वीकार गरिएका 


अस्माकं  हामीहरूको 
अन्तस्तापम्  मनभित्र रहेको 
वृत्रासुरको भयलाई 
अनुकम्पानुरञ्जितविशद्रुचिर 
शिशिरस्मितावलोकेन  दयाले 
अनुरञ्जित निर्मल, मनोहर एवं 
शीतल मन्द मुस्कानयुक्त हेराइले 
र 





रामालन्द्री टीका 


२२७४ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 


रामयितुम्  शान्त गर्न हटाउन 
अहैसि  सक्नुहुन्छ 


विगलितमधुरमुखरसामृतकलया उत्पनन आनन्ददायी मिटा 
च  मुखरूप चन्द्रमाबाट वचनरूप अमृतद्वारा पनि 


ताक्यार्थ हे भगवान् ! हजुर नै हाम्रा पिता र पितामह ह॒नहन्छ । हामी हजुरकै हौँ र हजुरको 
चरणकमलमा उुकेका च्छ । हजुरको चरणकमलको ध्यान गर्दा हजुरको प्रेमरूप बन्धनले हाम्रो 
हृदय बांधिएको छ । हजुरले आफ्नो असाधारण स्वरूप प्रकट गरेर हामीलाई आफ्नो भक्तको 
रूपमा स्वीकार गर्नुभएको छ। दयाले अनुरञ्जित, निर्मल, मनोहर र शीतल मन्द मुस्कानयुक्त 
हेराइले तथा आफ्नो मुखरूप चन्द्रमाबाट उत्पन्न आनन्ददायी मिठा वचनरूप अमृतद्रारा पनि हाम्रो 


हृदयमा रहेको वृत्रासुरको भयलाई समाप्त गरिदिनुहोस् । 


अथ 


भगवंस्तवास्माभिरखिलजगदुत्पत्तिस्थितिलयनिमित्तायमान 


दिन्यमायाविनोदस्य सकठ्जीवनिकायानामन्तहदयेषु बहिरपि च 
ब्रह्यप्रत्यगात्मस्वरूपेण प्रधानरूपेण च यथादेशकाट्देहावस्थान 
विशेषं तदुपादानोपलम्भकतयानुभवतः सवप्रत्ययसाक्षिण आकाश 
शारीरस्य साक्षात्परबह्मणः परमात्मनः कियानिह वा अथविरोषो 
विज्ञापनीयः स्याद् विस्फुलिद्वादिभिरिव हिरण्यरेतसः ॥ ४२॥ 


पदार्थ 

अथ  त्यसैले 

भगवन्  हे भगवान् 

अस्माभिः  हामीहरद्रारा 
अखिलजगदुत्पत्तिस्थितिलय 
निमित्तायमानदिन्यमाया 
विनोदस्य  सम्पूर्ण जगत्को 
उत्पत्ति, स्थिति र लयका लागि 
कारण भएको दिव्य 
मायाशक्तिद्रारा विहार गर्ने 


बहिः अपि च  बाहिर पनि 
प्रधानरूपेण च  प्रकृतिजन्य 
विभिन्न वस्तुको रूपमा रहनुहूने 
यथादेशकाल्देहावस्थानविरेषं  
देश, काल र शरीरको विशेष 
अवस्थाअनुसार 
तदुपादानोपलम्भकतया  
तिनीहरूको उपादान कारण र 
प्रकाशकको रूपमा 

अनुभवतः  अनुभव गर्नृहुने 


सकठजीवनिकायानाम्  सम्पूर्ण सर्वप्रत्ययसाक्षिणः  सम्पूर्ण 


जीवका समूहको 
अन्तहंदयेषु  हदयभित्र 
ब्रह्यप्रत्यगात्मस्वरूपेण  


जी वहरूको चित्तवृत्तिका साक्षी 
आकाराशरीरस्य  आकाश ठै 
निर्विकार स्वरूप भएका र 


ब्रह्मरूपले अन्तर्यामीस्वरूपद्वारा रसाक्षात्परब्ह्यणः  साक्षात् 


परब्रह्म 

परमात्मनः  परमात्मा 

तव  हजुरको 

इह  अहिले 

कियान् वै  कति 

अथविरोषः  आपनो प्रयोजन 
विज्ञापनीयः  निवेदन गर्नुप्न 
स्यात्  होला र अर्थात् 
निवेदन गरिरहनुपर्दैन, जसरी 
विस्फुलिङ्गादिभिः  अग्निका 
खिल्का आदिले 

हिरण्यरेतसः इव  अग्निको 
स्वरूपलाई प्रकाशित गर्न 
सक्दैन 





तवाक्यार्थ हे भगवान् ! हजुर जगत्को उत्पत्ति, स्थिति र लयको कारण भएको दिव्य 


रामालन्द्री टीका 


२२७५ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 


मायाशक्तिसंग विहार गर्नृहुन्छ । सम्पूर्ण जीवसमूहका हृदयभित्र ब्रह्म र अन्तर्यामीरूपले तथा बाहिर 
प्रकृतिजन्य विभिन्न सांसारिक वस्तुहरूमा हजुर नै विराजमान हूनुहुन्छ । विभिन्न देश, विभिन्न 
काल, विभिन्न शरीर र विभिन्न अवस्थाहरू र तिनको उपादानकारण तथा प्रकाशक पनि हजुर नै 
हनुहुन्छ । सम्पूर्ण जीवहरूको चित्तवृत्तिका साक्षी पनि हजुर ने हूनुहुन्छ । आकाश भँ निर्विकार र 
निर्लिप्त रहनुहूने हजुर साक्षात् परब्रह्म परमात्मा हुनुहन्छ । त्यसैले हे भगवान् ! जसरी अग्निका 
रिल्काहरूले अग्निलाई प्रकाशित गर्न सक्दैनन् त्यसै गरी हामी पनि हाम्रो प्रयोजन वा कुनै पनि 
स्वार्थं बताउन सक्दैनौँ, हजुर आँ विज्ञ हुनुहुन्छ । 


अत एव॒ स्वयं तदुपकल्पयास्माकं भगवतः परमगुरोस्तव 
चरणरातपलाराच्छायां विविधवृजिनसंसारपस्थिमोपरमनीमुपसृतानां 
वयं यत्कामेनोपसादिताः ॥ ५३॥ 


पदार्थ शमनीम्  विभिन्न पापजन्य चरणकमलको छत्रछयामा 
अत एव  त्यसैले जन्ममूत्युरूप संसारको परिश्रम उपसादिताः  आएका छँ 
वयं  हामीहरू ताप लाई शान्त पार्ने तत् त्यो 


यत्कामेन  जे इच्छाद्रारा 
उपसृतानां  हजुरको शरणमा 
आएका भक्तहरूको 
विविधवृजिनसंसारपरिश्रमोप 


भगवतः  रेश्वर्यशाली 
परमगुरोः  परमगुर 
तव  हजुरको 
चरणरातपलारशच्छायां  


अस्माकं  हाम्रो काम 
स्वयं  निवेदनविना नै आपै 
उपकल्पय  सम्पननन गरिदिनुहोस् 





ताक्यार्थ हजुर रेश्वर्यसम्पनन र जगत्को परमगुर हनुहन्छ । हजुरको चरणकमलको छायाले 
विभिन्न प्रकारको पापको परिणामजन्य जन्ममृत्युरूप संसारको तापलाई शान्त ॒गराइदिन्छ । 
हामीहरू त्यही ताप विनाश गर्न हजुरको चरणकमलको छत्रछायामा आएका छँ । त्यसकारण हे 
भगवान् ! हामीहरू जुन इच्छा लिएर हजुरको शरणमा आएका हौं, त्यो कुरा हजुर आफैं बुमनुहोस् 
र हामीहरूले निवेदन नगरीकन स्वयं त्यो कार्य सम्पन्न गरिदिनुहोस्। 


अथो ईड जहि त्वाष्ट्रं ग्रसन्तं भुवनत्रयम् । 
ग्रस्तानि येन नः कृष्ण तेजांस्यस्त्रायुधानि च ॥ ५४॥ 





पदार्थ ग्रसन्तं  निल्न लागेको तेजांसि  प्रभाव पराक्रम र 
अथः  त्यसैले त्वाष्टरं  वुत्रासुरलाई अस्त्रायुघानि च  शस्त्र, अस्त्र 
ईश  हे भगवान् जहि  वध गर्नुहोस् आदि हतियारहरूलाई पनि 
कृष्ण  हे श्रीकृष्ण येन  जुन वृत्रासुरले ग्रस्तानि  निस्तेज गरिदियो 
भुवनत्रयम्  तीन लोकलाई नः  हामी देवताका 


ताक्यार्थ हे भगवान् ! वृत्रासुरले तीनै लोकलाई निल्न लागिरहेको छ। यसले हाम्रा शस्त्र, 


रामालन्द्री टीका 


२२७६ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


अध्याय ९ 


अस्त्र आदि हतियार र प्रभावलाई निस्तेज गरिदिएको छ। त्यसैले हि भगवान् श्रीकृष्ण ! यस 


वृत्रासुरको वध गर्नुहोस् । 
हंसाय दहनिलयाय निरीक्षकाय 
कृष्णाय मृष्टयशसे निरुपक्रमाय । 
सत्सङ्ग्रहाय भवपान्थनिजाश्नमाप्ता 


् परीष्टगतये त ् 
वन्ते परीष्टगतये हरये नमस्ते ॥ ४५॥ 


पदार्थ निरुपक्रमाय  विना परिश्रम 
हंसाय  शुद्धस्वरूप भएका कार्य गर्न सक्ने 
दहनिलयाय  भक्तहरूको दहर सत्सङ्ग्रहाय  सत्पुरुषहरुद्रारा 


हदयरूप आकाशमा बस्ने रुचादइने 
निरीक्षकाय  सर्वसाक्षी अन्ते  प्रलयकालमा 
कृष्णाय  जगत्का भारहर्ता भवपान्थनिजाश्रमाप्तो  


मृष्टयशसे  पवित्रकीर्तिं भएका संसाररूप बाटामा हिंडर थकित 


भएका मनुष्यलाई आप्नो 
शरणमा आदा 

परीष्टगतये  सबै दुष्टिले उत्तम 
मानिएको मोक्षफल दिने 

हरये  ताप नाश गर्ने 

ते  हजुरलाई 





नमः  नमस्कार छ 


ताक्यार्थ हे भगवान् ! हजुर शुद्धस्वरूप हुनहुन्छ, भक्तहरूको हृदयाकाशमा हजुर नै साक्षीरूपले 
विराजमान हूनुहुन्छ । हजुरले नै जगत्मा बद्दै गएको भार हरण गर्नृहुन्छ । पृथिवीको भार हरण 
गरी भक्तको उद्धार गर्ने हजुरको पवित्र कीर्तिं सर्वत्र व्याप्त छ। परिश्रम विना नै जस्तोसुके कार्य 
सम्पादन गर्न सक्ने हजुरलाई सत्पुरुषहरूले मात्र भेटराउन सक्छन्। संसाररूप बाटामा हिंडर थकित 
भएका मनुष्य बटुवाहरू जब प्रलयकालमा हजुरको शरणमा आंछन् तब तिनीहरूलाई हजुरले 
सबे दुष्टिबाट उत्तम मानिएको मोक्षरूप फल प्रदान गर्नृहुन्छ । त्यस्ता भक्तजनको ताप नष्ट गर्नुहुने 
हे भगवान् ! हजुरलाई हाम्रो नमस्कार छ । 


श्रीडुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
अथेवमीडितो राजन् सादरं त्रिदरो्ैरिः। 
स्वमुपस्थानमाकण्यं प्राह तानभिनन्दितः ॥ ५६॥ 


सादरं  आदरपूर्वक 

ईडितः  स्तुति गरिएका र 
अभिनन्दितः  प्रसन्न गरादइएका 
हरिः  भगवान् श्रीहरिले 

स्वम्  आफ्नो 


पदार्थ 

राजन्  हे महाराज परीक्षित् 
एवम्  यसप्रकार 

त्रिदशः  इन्द्र आदि 
देवताहरूदरारा 


उपस्थानम्  स्तोत्रलाई 
आकण्यं  सुनेर 
अथ  त्यसपछि 
तान्  ती देवताहरूलाई 





प्राह  भन्नुभयो 


वाक्यार्थ हे महाराज परीक्षित् ! यसप्रकार इन्द्र॒ आदि देवताहरूले आदरपूर्वक भगवान्को स्तुति 


रामालन्द्री टीका 


२२७७ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 


गरे । देवताहरूले गरेको आपनो स्तुति सुनेर भगवान् अत्यन्त प्रसन्न हूनुभयो र उहाँले देवताहरूलाई 
भन्नुभयो । 


श्रीभगवानुवाच श्रीभगवान्ले भन्नुभयो 
प्रीतोऽहं वः सुरश्रेष्ठा मदुपस्थानविद्यया । 
आत्मेर्वयंस्मृतिः पुंसां भक्तिरचैव यया मयि ॥ ४७॥ 





पदार्थ वः  तिमीहरूसंग भक्तिः  अनुराग 

सुरभरष्ठाः  हे श्रेष्ठ देवताहरू प्रीतः  प्रसन्न भँ आत्मेरव्यस्मृतिः च एव  
मदुपस्थानविद्यया  यो मेरो यया  जुन यो स्तुतिद्रारा आफ्नो देश्वर्यको प्राप्ति र 
स्तोत्रसहितको विद्या ज्ञान ्रारा पुंसां  पुरुषहरूको वास्तविक स्वरूपको अनुभूति 
अहं  म मयि  ममा पनि हुनेछ 


वाक्यार्थ हे श्रेष्ठ देवताहरू ! तिमीहरूले गरेको मेयो स्तुतियुक्त ज्ञानद्वारा म तिमीहरूसंग प्रसन्न 
भए । तिमीहरूले गरेको यो स्तोत्रद्रारा ममा पुरुषहरूको अनुराग भक्ति उत्पन्न हून र आफनो 
एश्वर्य तथा वास्तविक स्वरूपको समेत अनुभव ज्ञान हुने । 


किं दुरापं मयि प्रीते तथापि विबुघषभाः। 
मय्येकान्तमतिनांन्यन्मत्तो वाञ्छति तत्त्ववित् ॥ ४८ ॥ 





पदार्थ दुरापं  दुर्लभ कर तत्त्ववित्  तत्तवज्ञानीले 
विद्घषंभाः  हे श्रेष्ठ देवताहरू तथा अपि  तर पनि मत्तः  मदेखि 

मयिम मयि  ममानै अन्यत्  भिन्न अरू कुनै वस्तु 
परीते  प्रसन्न भएपचछि एकान्तमतिः  निरन्तर समर्पित न वाञ्छति  चा्हेदेन 

कि  कुन चाह वस्तु बुद्धि भएको 


ताक्यार्थ हे श्रेष्ठ देवताहरू ! म प्रसन्न भडसकेपच्छि कुनै पनि वस्तु दुर्लभ हदेन तापनि मलाई ने 
एक मात्र प्राप्तव्य मान्ने तत्त्वज्ञ मेरा भक्तहरूले मदेखि भिन्न कुनै पनि वस्तुको चाहना गर्देनन्। 


न वेद कृपणः श्रेय आत्मनो गुणवस्तुदुक् । 
तस्य तानिच्छतो यच्छेद् यदि सोऽपि तथाविधः ॥ ४९॥ 





पदार्थ आत्मनः  आप्नो इच्छतः  इच्छा गर्ने 
गुणवस्तुदक्  सत्त्व आदि श्रेयः  कल्याणलाई तस्य  त्यो अज्ञानी व्यक्तिलाई 
त्रिगुणबाट उत्पन सांसारिक न वेद्  जानन सक्दैन ती विषयहरू 

विषयलाई सत्य मानने यदि  यदि कसैले यच्छेत्  दिन्छ भने 

कृपणः  अज्ञानी व्यक्ति तान्  ती विषयहरू नै सः  त्यो दाता 


रामालन्द्री टीका 


२२७८ 
षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 


अपि  पनि तथाविधः  त्यस्तै अज्ञानी हो 


ताक्यार्थ सत्व आदि त्रिगुणबाट उत्पनन सांसारिक विषयलाई सत्य मान्ते अज्ञानी व्यक्तिले 
आफ्नो वास्तविक कल्याणलाई बुण्नै सक्देन। यदि कुनै दाताले त्यो मूर्खलाई उसको 
चाहनाअनुसारका सांसारिक विषयहरू प्रदान गर्द भने त्यो दाता पनि त्यस्तै अज्ञानी मूर्ख हो। 


स्वयं निःश्रेयसं विद्वान् न वक्त्यज्ञाय कमं हि । 
न राति रोगिणोऽपथ्यं वाञ्छतो हि भिषक्तमः ॥ ५०॥ 


पदार्थ अज्ञाय  अज्ञानी व्यक्तिलाई भिषक्तमः  असल वैद्यले 
हि  निश्चय नै कमं  दुःखको कारण विषय र वाञ्छतः  इच्छा गरे पनि 
स्वयं  जसले आले त्यसलाई पाउने साधन सकाम रोगिणः  रोगीका लागि 
निश्रेयसं  कल्याणप्राप्तिको कर्मलाई अपथ्यं  अपथ्य वस्तु 
साधन भगवदभजनलाई न वक्ति  उपदेश गर्दन जसरी न राति  खान दिदैन 
विद्वान्  जान्दछ उसले हि  निश्चय नै 





ताक्यार्थ जसले कल्याण मोक्ष र त्यसको साधन भगवद्भजनको महत्त्वलाई जानेको छ 
उसले आफनो कल्याण कसरी हृन्छ भन्ने नुने मूर्खलाई दुःखको कारण विषय र त्यसको साधन 
कर्मको उपदेश कटहिल्यै गर्दन । जसरी रोगीले खान चाहे पनि असल वेद्यले उसलाई अपथ्य वस्तु 
खान दिदेन। 


विवरण यस प्रसङ्गमा भगवान्के मुखबाट जीवहरूप्रति उहाँको वात्सल्य कस्तो प्रकारको छ 
भन्ने अभिव्यक्ति भएको छ । देवताहरू जहिलेसुकै आपूलाई कष्ट पर्दा भगवानूलाई पुकार्वछछन्। 
उनीहरू कष्ट आइपर्दा के चाहन्छन् भने भगवान्ले प्रत्यक्ष हस्तक्षेप गरेर दैत्यको संहार गरी 
हामीलाई समृद्ध पार्नृहोस्। तर उनीहरूले भनेअनुसार नै भगवान्ले काम गर्नुपर्वछछ भन्ने होइन । 
मानिसहरू पढाई, खेल या व्यवहार जतासुके आफ उत्कृष्ट र श्रेष्ठ भएको हिरन चाहन्छन्। सबेले 
आपूलाई उत्कृष्ट बनाउन गरेको प्रार्थनामध्ये कसको चाहं पुकारा भगवानूले सुन्नुहोला ? 
यसकारण सकाम प्रार्थना गर्नु अनावश्यक र हास्यास्पद दुबे हो। चिकित्सकले कांडा निकाल्न 
छाला चिर्नु तत्काल दुःखदायक भए पनि पचि हितकारक भए यै प्राणीहरूले आज पाएको दुःख 
पछि उनीहरूके कल्याणका लागि हुन्छ । दृश्यअदृश्यरूपले जन्मजन्मान्तरसम्म प्राणीहरूको 
कल्याणका लागि प्रयत्न गर्ने परमात्माभन्दा अरू कसलाई आफ्नो भनी विश्वास गर्न सकिन्छ र ? 
के आमा, बाबु, मित्र वा भरखरि भेट भएको व्यक्तिले आफूलाई सहायता गर्नु उनको दयाको 
कषेत्रभन्दा बाहिर पर्छ ? के उनले प्रेरणा नदिई स्वतन्त्रूपमा प्राणीहरू एकञआपसमा उपकार र 
सहायता गर्दछछन् ? गर्देनन्। त्यसकारण के बुमनुपर्दछ भने आपूलाई मन परेको वस्तु प्राप्त भएन 
भने पनि भगवानप्रति गरिएको प्रार्थना खेर गएको हैदेन। कुनै अदृश्य जोखिमबाट भक्तलाई 
बचाउन भगवानूले दुःखको उपहार दिनुभएको हो भनी परमात्मा र उहांको नित्यसिद्ध 
वात्सल्यप्रेममा खन् दुढविश्वासी हुनुपर्दछ । 


रामालन्द्री टीका 


९०९ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 


मघवन् यात भद्रं वो दध्यञ्चमृषिसत्तमम्। 
विद्याव्रततपःसारं गात्रं याचत मा चिरम् ॥ ५१९॥ 


पदढार्थ यात  जाओ तपस्याले सुदृढ भएको 
मघवन्  हे देवराज इन्द्र वः  तिमीहरूको गात्रं  दधीचिको शरीर 
ऋषिसत्तमम्  ऋषिश्रष्ठ भद्रं  कल्याण हुनेछ मा चिरम्  ठिलो नगरीकन 
द्ध्यञ्चम्  दधीचि्षि समक्ष विद्याब्रततपःसारं  विद्या, त्रत रयाचत  मागिहाल 





ताक्यार्थ हे देवराज इन्द्र ! तिमीहरू डिलो नगरी ऋषिश्रेष्ठ दधीचिको शरणमा जाओ। उहाँ 
ऋषिबाट नै तिमीहरूको कल्याण मनोरथसिदधि हुनेछ । तुरुन्ते गएर विद्या, त्रत र तपस्याले सुदृढ 
भएको दधीचि ऋषिको शरीर मागिहाल । 


स वा अधिगतो दध्यङ्डदिवभ्यां नह्य निष्कलम् । 
यद्वा अदवरिरो नाम तयोरमरतां व्यधात् ॥ ५२॥ 


पदढार्थ   निश्चय नै तयोः  देवताहरुद्रारा अमृत 
सःवा  ती प्रसिद्ध यत्  जुनघोडाको मुखबाट पिउन वञ्चित गरादृएका ती 
दध्यङ्  दधीचि ऋषिले अरिवभ्यां  अश्विनीकुमारलाई अश्विनीकुमारलाई ज्ञान दिएर 
निष्कलम्  शुद्ध अङ्वशिरः नाम  अश्वशिर अमरतां  अमर 

ब्रह्म  ब्रह्मलाई नामक ब्रह्मविद्याको उपदेश न्यधात्  बनाइविनुभएको धियो 
अधिगतः  जान्नुभएको छ  गर्नुभयो 





वाक्यार्थ ती प्रसिद्ध॒ दधीचि ऋषिले शुद्ध ब्रह्मतत्त्वलाई जान्नुभएको छ। उहाँले 
अश्विनीकुमारलाई घोडाको मुखबाट अश्वशिर नामक ब्रह्मतत्त्वको उपदेश गर्नुभएको धियो । 
अश्विनीकुमार स्वर्गका वेद्य भएकाले देवताहरुद्रारा अमृतपान गर्नबाट वञ्चित गरादएका धिए तर 
दधीचिले ब्रह्मज्ञान प्रदान गरेर उनीहरूलाई अमर बनाइदिनुभएको धियो । 
वितरण दधीचि ऋषिलाई प्रवर्ग्य यज्ञकर्मको ज्ञान र ब्रह्मको ज्ञान थियो। उहाँले घोडाको 
टाउकोबाट अश्विनीकुमारलाई ब्रह्मविद्याको उपदेश गर्नुभएको थियो भने कुरा उपनिषदमा 
पाटन्छ । स॒ दध्यङ् ह यन्मध्वाथर्वणो नाम शीर्ष्णा प्रयदीमुवाच बृहदारण्यकोपनिषद्, २५१६ 
अर्थात् दधीचि ऋषिले घोडाको टाउडकोबाट अश्विनीकुमारलाई ब्रह्मविद्याको उपदेश गर्नुभएको 
थियो। यो प्रसङ्ग यसप्रकार छ 

एक दिन स्वर्गका वैद्य अश्विनीकुमारले ब्रह्मज्ञानको उपदेश गर्न ऋषिलाई प्रार्थना गरे तर 
आपू यज्ञकर्ममा व्यस्त रहेकाले कुनै उचित समयमा ब्रह्मोपदेश गरंँला भनी उहाँले 
अश्विनीकुमारलाई फर्काइ्दिनुभयो । यो थाहा पाएर इन्द्रले दधीचिमुनि भएको ठार्द॑मा आएर भने 
क्रषिवर ! अश्विनीकुमार स्वर्गका वेद्य हून्। उनीहरूलाई ब्रह्मज्ञानको उपदेश नगर्नुहोला । यदि 
गर्नुभयो भने म॒ तपाईको शिर काटिदिनेष्ु यसरी धम्क्याएर इन्द्र॒ गए । केही दिनपचछ्ि ऋषिले 


रालालन्द्री टीका 


२२८० 
षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 


भनेअनुसार ब्रह्मज्ञानका लागि अश्विनीकुमार आद्पुगे र ॒ज्ञानप्रदान गर्न निवेदन गरे। ऋषिले 
उनीहरूलाई इन्द्रले दिएको चेतावनी सुनाउनुभयो। सवे कुरा बुरेपक्छि अश्विनीकुमारले भने 
मुनिवर ! हामी हजुरको शिर काटेर घोडाको शिर जोडिदिन्छौं। हजुरले त्यही घोडाको शिरबाट 
ज्ञानको उपदेश गर्नुहोस् । जब इन्द्रले हजुरको त्यो घोडाको टाउको काटिदिनेछन् तब हामीहरू 
हजुरको वास्तविक शिर पुनः जोडिदिनेछछौ स्वर्गका वैद्य अश्विनीकुमारले भनेबमोजिम घोडाको 
शिरबाट दधीचिले ब्रह्मज्ञानको उपदेश गर्नुभयो । क्रुद्ध भएका इन्द्रले ऋषिको अश्वशिर काटिदिए । 
त्यसपच्ि तुरुन्त अश्विनीकुमारले ऋषिको पहिलाको शिर जोडिदिए। यसरी घोडाको शिरबाट 
अश्विनीकुमारलाई ब्रह्मज्ञानको उपदेश गर्नुभएकाले दधीचि ऋषिको नाम अश्वशिर र उहाँले 
बताएको ब्रह्मविद्याको नाम अश्वशिरा रहेको हो । 


दध्यङ्डनथवंणस्त्वष्टरे वमौभेदयं मदात्मकम् । 
विश्वरूपाय यत् प्रादात् त्वष्टा यत् त्वमधास्ततः ॥ ५३॥ 


पदढार्थ जान्नुभएको छ ततः  त्यसपच्ि 

आथवंणः  अथर्वाका पुत्र यत्  जुन कवचलाई दधीचिले यत्  जो त्यही कवचलाई 
दध्यङ्  दधीचिले त्वष्टरे  त्वष्टालाई त्वम्  तिमी इन्द्रले 
अभेद्यं  अन्य मन्त्रद्रारा अभेद्य त्वष्टा  त्वष्टाले अधाः  धारण गरेका छौ 
मदात्मकम् वमे  म नारायण वि्वरूपाय  विश्वरूपलाई 

देवता भएको नारायणकवच प्रादात्  दिए 





वाक्यार्थ अथर्वाका पुत्र दधीचि ऋषिले कुन पनि मन्त्रद्रारा भेदन नहूने म नारायण ने देवता 
भएको नारायणकवच जान्नुभएको छ। उहाँंले त्वष्टालाई नारायणकवचको ज्ञान दिनुभयो, 
त्यसपच्छि त्वष्टाले आफ्नो पुत्र विश्वरूपलाई दिए र विश्वरूपनाट प्राप्त गरेर तिमीहरूले पनि त्यो 
नारायणकवच धारण गरेका छौ । 


युष्मभ्यं याचितोऽरिवभ्यां धमम॑ज्ञोऽङ्गानि दास्यति । 
ततस्तेरायुधश्रष्टो विर्वकर्मविनिमिंतः॥ 
येन वृत्ररिरो हतां म्तेजउपवृंहितः ॥ ५४ ॥ 


पढार्थ ॥  तिमीहरूलाई विश्वकर्मद्वारा बनाइएको 
अरिवभ्यां  दधीचिका शिष्य अङ्गानि  देहको अङ्ग हड्डी आयुधश्रेष्ठः  श्रेष्ठ हतियार 
अश्विनीकुमारद्रारा दास्यति  दिनुहुनेछ वज्र बन्ने 

याचितः  याचना गरिएका ततः  त्यसपछि मत्तेजउपवृंहितः  मेरो शक्तिले 
धर्मज्ञः  परदुःखहरण गरु नै तैः  ती ऋषिको हाडद्रारा युक्त भएका तिमीले 

धर्म हो भन्ने माने दधीचिले विर्वकर्मविनिमिंतः  येन  त्यो वजरद्रारा 





रामालन्द्री टीका 


२९८९१ 
षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 


वृत्रहिरः  वृत्रासुरको शिरलाई हतां  छेदन हरण गर्नैद्छौ 
ताक्यार्थ तिमीहरूको तफबाट दधीचिका शिष्य अश्विनीकुमारले माग्नेवित्तिकै धर्म ॒जान्ने 
दधीचि ऋषिले आफ्नो शरीरको हाड तिमीहरूलाई दिनुहुनेछ । त्यसपछि ऋषिको त्यो हाडलाई 
विश्वकमलि सर्वश्रेष्ठ हतियार वज्र बनाइदिनेछन्। हे देवराज इन्द्र ! मेरो शक्तिले समर्थं भर्ई 
तिमीले वृत्रासुरको शिर काट्नेच्छौ । 

तस्मिन् विनिहते यूयं तेजोऽस्त्रायुधसम्पदः। 

भूयः प्राप्स्यथ भद्रं वो न हिंसन्ति च मत्परान् ॥ ५५॥ 


पढार्थ तेजःअस्त्रायुधसम्पदः  तेज, किनभने 

तस्मिन्  त्यो वुत्रासुर हतियार र सम्पत्तिहरू मत्परान्  मेरा भक्तहरूलाई 
विनिहते  मरेपछ्छि प्राप्स्यथ  प्राप्त गर्ने कसैले पनि 

यूयं  तिमीहरूले वः  तिमीहरूको न हिंसन्ति  हिंसा गर्न सक्दैनन् 
भूयः  फेरि भद्रं च  कल्याण पनि हुनेछ 





ताक्यार्थ वृत्रासुर मरेपच्ि तिमीहरूलाई फेरि पनि तेज, शस्त्रास्त्र आदि हतियार र एेश्वर्य आदि 
सम्पत्तिहरू प्राप्त हनेछन्। तिमीहरूको कल्याण हुनेछ किनभने मेरा भक्तहरूलाई कसैले पनि हिंसा 
गर्न सक्देनन् । 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां षष्ठस्कन्धे नवमोऽध्यायः ॥ ९॥ 


रामालन्द्री टीका 


५ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 


अथ दरमोऽध्यायः 
देवताहरुद्रारा दधीचिको शरीरको हाडबाट वज्जनिर्माण र 
वुत्रासुरको सेनामाथि आक्रमण 
श्रीडुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
इन्द्रमेवं समादिश्य भगवान् विरुवभावनः। 
पश्यतामनिमेषाणां तत्रेवान्तदेधे हरिः ॥ १॥ 


पढार्थ विङवभावनः  जगन्निर्माता अनिमेषाणां  देवताहरूको सामु 
एवं  यसप्रकार भगवान्  भगवान् तत्र एव  त्यहीं नै जंँखाके 
इन्द्रम्  इन्द्रलाई हरिः  श्रीहरि अगाडि 

समादिङय  आज्ञा दिएर पश्यताम्  र्वै गरेका अन्तदेधे  अन्तधनि हुनुभयो 





वाक्यार्थ यसप्रकार देवराज इन्द्रलाई दधीचि ऋषिको शरणमा जान आज्ञा दिएर जगतूप्नष्टा 
भगवान् श्रीहरि देवताहरूकै अगाडि अन्तधनि हुनुभयो । 


तथाभियाचितो न      देवेऋषिराथ्वणो  
तथाभियाचितो देवेऋरषिराथवंणो महान् । 
मोदमान उवाचेदं प्रहसन्निव भारत ॥ २॥ 


पदार्थ अभियाचितः  याचना गरिएका मोदमानः  प्रसन्न भएर 
भारत  हे परीक्षित् महान्  उदारचित्त भएका प्रहसन् इव  हँसे फँ गरी 
तथा  त्यसरी भगवान्को ऋषिः  ऋषि इदं  यसो 

आज्ञाले आथवंणः  अथर्वाका पुत्र उवाच  भन्नुभयो 

दवेः  इन्द्र॒ आदि देवताहरूदरारा दधीचिले 





ताक्यार्थ हे महाराज परीक्षित् ! भगवान्को आज्ञाअनुसार इन्द्र॒ आदि देवताहरूले अथर्वाका पुत्र 
दधीचि ऋषि भएको ठा्द॑मा गएर शरीरको हाड दिन अनुरोध गरे। देवताहरूको प्रार्थना सुनेर 
दधीचि प्रसन्न हूनुभयो र केटी हासे ४ैँ गरी भन्नुभयो । 


अपि वृन्दारका यूयं न जानीथ शरीरिणाम् । 
संस्थायां यस्त्वभिद्रोहो दुःसहश्चेतनापहः ॥ ३॥ 


पदढार्थ संस्थायां  मृत्युकालमा चेतनापहः  चेतनाको विनाश 
वृन्दारकाः  हे देवताहरू यःतु  जुन दुःसहः  सहन कठिन हुने र 
यूयं  तपारईहरू रारीरिणाम्  प्राणीहरूलाई अभिद्रोहः  अतिशय दुःख दिने 


रामालन्द्री टीका 


२९८३ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 
हुन्छ त्यो कुरा न जानीथ  जान्नुहुन जानने 
अपि के भए किन मेरो शरीर माग्नुहुन्छ 


वाक्यार्थ हे देवताहरू ! मृत्युकालमा प्राणीहरूलाई सहने नसकिने गरी दुःख हुन्छ र दुःखके 
कारण प्राणीहरू चेतनाशन्य मूर्च्छित हुन्छन् । मृत्युको समयमा प्राणीहरूलाई हने दुःखलाई के 
तपार्ईहरू जान्नुहुन्न ? यदि जान्नुहन्छ भने किन मेरो शरीर माग्नुहुन्छ ? 


जिजीविषूणां जीवानामात्मा प्रेष्ठ इहेप्सितः। 
क उत्सहेत तं दातुं भिक्षमाणाय विष्णवे ॥ ४॥ 


पदार्थ ।  ज्यादै प्यारो हुन्छ तं  त्यो शरीर 
जिजीविषृणां  बांँच्न चाहने किनभने दातुं  दिन 
जीवानां  जीवहरूका लागि ईप्सितः  ज्यादै चाहना कः  कुन व्यक्ति 
इह  यस लोकमा भएका गरिएको ह॒न्छ त्यसैले उत्सहेत  सक्छ 
प्यारा वस्तुहरूमध्ये भिक्षमाणाय  भिक्षा माग्ने 

आत्मा  शरीर विष्णवे  स्वयं विष्णुलाई पनि 





वाक्यार्थ यस लोकमा बांँच्न चाहने जीवहरूको लागि शरीर सबैभन्दा इच्छा गरिएको र 
सबेभन्दा प्यारो वस्तु हो । भिक्ुक भएर स्वयं भगवान् विष्णु नै आए पनि आपनै शरीर दिने साहस 
त कसले गर्द र? 


देवा उत्ुः देवताहरूले भने 
किं नु तद् दुस्त्यजं ह्यन् पुंसां भूतानुकम्पिनाम् । 
भवद्विधानां महतां पुण्यश्खोकेड्यकमणाम् ॥ ५॥ 





पदार्थ दया गर्ने पुंसां  व्यक्तिहरूको लागि 
ब्रह्मन्  हे पूज्य ब्राह्मण महतां  उदारचित्त भएका दुस्त्यजं  त्याग गर्न कठिन 
भवद्विधानां  हजुरजस्ता पुण्यरुखोकेड्यकमंणाम्  पवित्र तत्  त्यस्तो वस्तु 
भूतानुकम्पिनाम्  प्राणीहरूप्रति कीर्वि र प्रसंशनीय कर्म भएका किंनु केहुन्छर 


ताक्यार्थ हे पूज्य ब्राह्मण ! हजुर प्राणीहरूप्रति अत्यन्त दयालु र उदारचित्तवाला हुनुहुन्छ । 
हजुरले गरेका कर्महरू प्रसंशनीय छन्। हजुरजस्तो उदारचित्त र पवित्र कीर्तिं भएको व्यक्तिका 
लागि त्यस्तो त्याग गर्न कठिन वस्तुकेने हृन्छ र? 
स्वार्थपरो न भ ् 
ननु स्वाथपर ककान वद् परसङ्कटम् । 
यदि वेद् न याचेत नेति नाह यदीङ्वरः॥ ६॥ 
लोकः  व्यक्तिले 


पढार्थ स्वाथंपरः  स्वार्थी 


रामालन्द्री टीका 


२९८८ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 
परसङ्कटम्  दाताको समस्यालाई लोकः  दाताले पनि ननु  निश्चय नै 

न वेद्  जान्दैन परसङ्टम्  माग्नेवाला ईरवरः  दान दिन सक्ने दाताले 
यदि  यदि याचकको समस्यालाई न इति  दिन्नं भन्ते वचन 

वेद्  जान्दथ्यो भने न वेद्  जान्दैन न आह  भन्दैनथ्यो 

न याचेत  माग्दैनथ्यो यदि  यदि 

स्वाथपरः  स्वार्थी वेद्  जान्ने भए 





ताक्यार्थ स्वार्थी याचकहरू दाताको समस्यालाई जान्दैनन्। यदि जान्दथे भने माग्दैनथे। त्यसै 
गरी स्वार्थीहरूले माग्नेवाला याचकको समस्यालाई जान्दैनन्। यदि जान्ने भए दान दिन समर्थ 
भएर पनि दिन्नँ भन्दैनथे । 


ऋषिरुवाच दधीचि ऋषिले भन्नुभयो 
घमं वः श्रोतुकामेन यूयं मे प्रत्युदाहताः। 
एष वः प्रियमात्मानं त्यजन्तं सन्त्यजाम्यहम् ॥ ७ ॥ 


पदार्थ प्रत्युदाहृताः  हेदेन भनेर प्रियम्  प्यारो 

वः  तपार्ईहरूको मुखनाट फर्कइए रँ हूनुभयो आत्मानं  शरीरलाई 
धर्म  धर्म एषः  यो वः  तपाईहरूको लागि 
श्रोतुकामेन  सुन चाहने अहम्  म सन्त्यजामि  छड्ु 

मे  मद्रारा त्यजन्तं  प्रारब्ध कर्म 

यूयं  तपार्ईहरू सकिएपचछि मलाई त्यागने 





वाक्यार्थ हे देवगण ! तपार्ईहरूको मुखबाट धर्म ॒सुन्न चाहेर मैले तपाईहरूको याचनाप्रति 
उपेक्षा गरे ४ गरेको मात्र हँ । प्रार्धकर्मको क्षय भएपचछि यो शरीरले मलाई स्वतः त्याग गर्ने । 
अतः म तपारईहरूको कार्य सिद्ध गर्नका लागि यो प्यारो शरीरलाई अहिल्यै छा । 


योऽध्रुवेणात्मना नाथा न घर्मं न यशः पुमान् । 
ईहेत भूतदयया स शोच्यः स्थावेरेरपि ॥ ८॥ 





पढार्थ अघरुवेण  अनित्य सः  त्यो व्यक्ति 

नाथाः  हे देवताहरू आत्मना  शरीरले स्थावरः अपि  वृक्षहरूभन्दा 
यः जुन धर्मं  धर्म पनि 

पुमान्  व्यक्तिले न ईहेत  प्राप्त गर्न चाहेदैन शोच्यः  निन्दनीय हो 
भूतदयया  सम्पूर्ण प्राणीमाथि यशाः  यश पनि 

दयाभाव राखी न  चाहँदेन भने 


ताक्यार्थ हे देवताहरू ! जुन व्यक्तिले सम्पूर्ण प्राणीहरूमा दयाभाव राखी आफ्नो अनित्य 


रामालन्द्री टीका 


२२८५ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 


शरीरद्रारा उनीहरूको उपकार धर्म गर्दन र यश प्राप्त गर्ने चेष्टा पनि गर्दन भने त्यो व्यक्ति वृक्ष 
आदि स्थावरभन्दा पनि निकृष्ट हो । वृक्षहरूले फलपूल आदि दिएर परोपकार त गर्दछछन्, ऊ त 


केही पनि गर्देन। 
एतावानव्ययो धर्मः पुण्यशूकोकेरुपासितः। 


यो भूतद्ोकहषाभ्यामात्मा शोचति हष्यति ॥ ९॥ 


पढार्थ रोचति  दुःखमा शोक गर्छ र 
यः  जुन हृष्यति  हर्षमा खुसी हुन्छ भने 
आत्मा  व्यक्ति एतावान्  यही नै 
भूतशोकहषाभ्याम्  अन्ययः  अविनाशी 


प्राणीहरूको दुःख र हर्षबाट धमः  धर्म हो त्यसैले यो धर्म 





क 


पुण्यश्लोकः  पवित्र कीर्ति 
भएका महापुरुषहरद्रारा 
उपासितः  उपासना गरिएको छ 


ताक्यार्थ अन्य प्राणीहरूको दुःखमा शोक गर्नु र हर्षमा आनन्दित हनु नै अविनाशी धर्म हो। 


यस्ते धर्मलाई पवित्र कीर्तिं भएका महापुरुषहरूले आदर गर्छन्। 
अहो दैन्यमहो कष्टं पारक्यः क्षणभङ्ग । 


न्त्  स   
यन्नापकुयादस्वाथमत्य 
पदढार्थ आदि, शरीर आदिद्रारा 
पारक्येः  मरेपचछि स्याल, गिद्ध मत्य॑ः  मरणशील मानिसले 
आदिद्रारा खाइने यत्  जो 
अस्वार्थेः  आपनो काम नलाग्ने न उपकुयांत्  अरूको उपकार 


 


 स्वज्ञातिवियहेः ॥ १०॥ 


कष्टं  दुःखको विषय हो 
अहो  अहो 

दैन्यम्  दुःखमय छ र त्यस्तो 
जीवन व्यर्थ छ 


क्षणभङ्गुरः  क्षणभडट्गुर गर्दैन भने यस्तो शुष्क जीवन 
स्वज्ञातिविग्रहैः  धन, पुत्र॒ अहो  अहो 

ताक्यार्थ धन, पुत्र आदि एवं शरीर सबै क्षणभडगुर छन्। मरेपछि यिनीहरूको र स्वयं आफ्नो 
शरीरको पनि कुन प्रयोजन छैन । मरेपछि शरीरलाई स्याल, गिद्ध आदिले खाने मात्रै हो अरू कामै 
कैन । यस्तो नश्वर शरीर वा धन आदिद्रारा जसले अरूको उपकार गर्देन भने त्यसको त्यस्तो 
परोपकाररहित शुष्क जीवन हनु दुःखको विषय हो । त्यसको जीवन व्यर्थ छ। 


श्रीडुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
एवं कृतव्यवसितो दध्यङ्डाथवंणस्तनुम्। 
परे भगवति ब्रह्मण्यात्मानं सन्नयञ्जहो ॥ ९॥ 





पढार्थ कृतव्यवसितः  शरीर दान गर्ने आथवंणः  अथर्वाका पत्र 
एवं  यसप्रकार निश्चय गरेका दध्यङ्  दधीचिले 


रालालन्द्री टीका 


२९८६ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 
भगवति  भगवान् आत्मानं  आपफूलाई तनुम्  शरीर 
परे बरह्मणि  परब्रह्ममा सन्नयन्  लीन गरेर जहौ  त्याग गर्नृभयो 


ताक्यार्थ यसप्रकार देवताहरूलाई शरीर दान गर्ने निश्चय गरेका अथर्वाका पुत्र दधीचिले 
परब्रह्म परमात्मामा आपूलाई लीन गरी शरीरको त्याग गर्नुभयो । 


विवरण परोपकारी साधुहरू कतिसम्म दयालु र त्यागी हुन्छन् भन्ने प्राचीन वैदिक परम्पराको 
दिग्दर्शन यहाँ पाइन्छ । कसैले कोहीसँग मलाई तिम्रो हाड चाहिएकाले तिमी देऊ भनी माग्यो र 
त्यो सुनेर उसले आप्नो शरीर त्यागेर हाड दियो भने त्यो भन्दा परोपकारको आदर्श अरू के 
होला ? यस्तो उपकार गर्न त्यस्ता व्यक्तिहरू मात्र समर्थ हृन्छन् जो सवे प्राणीहरूभित्र आपने 
आत्मालाई देख्दछन्। ज्ञानीहरू परोपकारको लागि आफ्नै शरीर पनि त्यागिदिन्छन्। उनीहरू 
शरीरका लागि होइन परम अस्तित्वका लागि बांचेका हन्छन् भन्ने कुरा दधीचिको प्रसङ्गबाट बुण्न 
सकिन्छ । 


यताक्षासुमनोबुद्धिस्तत्त्वदुग् ध्वस्तबन्धनः। 

आस्थितः परमं योगं न देहं बुबुधे गतम् ॥ १२॥ 
पदार्थ एकताको साक्षात्कार गरेका ।  शरीर 
यताक्षासुमनोबुद्धिः  इन्द्रिय, प्वस्तबन्धनः  संसारका सबै गतम्  दुटेको 
प्राण, मन र बुद्धिलाई वशमा बन्धनहरू नष्ट भदसकेका न बुबुधे  थाहा पाउनुभएन 
राखेका परमं योगं  योगसमाधिमा 
तत््वदुक्छ्  जीव र ब्रह्मको आस्थितः  बसेका दधीचिले 
ताक्यार्थ इन्द्रिय, प्राण, मन र बुदधिलाई वशमा रा्नुभएका दधीचिले जीव र ब्रह्मको एकताको 
साक्षात्कार गर्नुभएको थियो । उहाँको लागि सांसारिक बन्धन पहिले नै नष्ट भदसकेको धियो । 


शरीरको त्याग गर्ने वेला तत्त्वज्ञानी दधीचि ऋषि योगसमाधिमा बस्नुभएको थियो । अतः उहाँले 
शरीर द्ुटेको थाह पाडनुभएन । 
अथेन्द्रो वज्रमुद्यम्य निमितं विङवकमंणा । 
मुनेः शुक्तिभिरुत्सिक्तो भगवत्तेजसान्वितः ॥ १६॥ 
न्द   अ 


वृतो देवगणेः सर्वगजेन्द्रोपर्यशोभत । 
स्तूयमानो मुनिगणेस्तेलोक्यं हर्षयन्निव ॥ १४ ॥ 





र्भ्  देवगणे 
पढार्थ अन्वितः  युक्त भई ध  देवताहरुद्रारा 
अथ  त्यसपच्छि उत्सिक्तः  शक्तिसम्पन्न वृतः  घेरिएका 
भगवत्तजसा १०२४   न 
भगवत्तेजसा  भगवान्को तेजलेस्वेः  सम्पूर्ण मुनिगणः  मुनिहर्द्रारा 


रामालन्द्री टीका 


षष्ठ स्कन्ध 


स्तूयमानः  स्तुति गरिएका 
इन्द्रः  देवराज इन्द्र 

मुनेः  दधीचि ऋषिको 
शक्तिभिः  हाडबाट 


श्रीमद्भागवत 


विङवकमंणा  विश्वकमद्रारा 
निमितं  बनादइएको 

वज्रम्  वज 

उद्यम्य  उठाएर 


२२८७ 


अध्याय १० 


 तीनै लोकलाई 

हष॑यन्निव  खुसी गराए मै 
गजेन्द्रोपरि न  

र  एेरावतमाथि 

अरोभत  शोभायमान भए 


ताक्यार्थ भगवान् नारायणको तेज शक्तिले पहिले पनि युक्त भएका देवराज इन्द्र दधीचि 
ऋषिको हाडबाट विश्वकर्मद्वारा बनादइएको वज्रलाई हातमा लिएपचछ्छि खन् शक्तिशाली बने । उनका 
वरिपरि देवताहरू तेनाथ धिए । मुनिगणले उनको स्तुति गरिरहेका थिए । यसप्रकार तीनै लोकलाई 
हर्षित गरारदे उनी एेरावत हात्तीमाथि शोभायमान भए। 


वृत्रमभ्यद्रवच्छेत्तुमसुरानीकयृथपेः। 
पयंस्तमोजसा राजन् करद्धो रुद्र इवान्तकम् ॥ १५॥ 


पदार्थ 
राजन्  हे महाराज परीक्षित् 
रुद्रः  रिसाएका रुद्रले 


कुद्धः  रिसाएका इन्द्रले 
ओजसा  वेगपूर्वक 
असुरानीकयुथेः  असुरसेनाका 


वृत्रम्  वृत्रासुरलाई 
छे॒म्  मार्न 
अभ्यद्रवत्  आक्रमण गरे 


सेनापतिहरूद्रारा 
पयंस्तम्  घरिएको 
ताक्यार्थ हे महाराज परीक्षित् ! प्रलयकालमा रिसाएका भगवान् रुद्रले स्वयं यमराजलाई मार्न 
लागे ४ रिसाएका देवराज इन्द्रले सम्पूर्णं शक्ति लगाएर वेगपूर्वक असुरसेनाका सेनापतिहरूद्वारा 
वरिपरिबाट घेरिएर बसेको वृत्रासुरलाई मारब उसमाथि आक्रमण गरे। 

ततः सुराणामसुरे रणः परमदारुणः। 


४ भ ९ प्रथमे   
न्रतामुख नमदायामभवत् युग ॥ १६॥ 


अन्तकम् इव  प्रलयकालमा 
यमराजलाई काललाई ठै 





पढार्थ त्रेतामुखे  त्रेतायुगको सुरुमा परमदारुणः  अत्यन्त भीषण 
ततः  त्यसपछि वैवस्वत नमंदायाम्  नर्मदाको तटमा रणः  युद्ध 

मन्वन्तरको सुराणाम्  देवताहरूको अभवत्  भयो 

प्रथमे युगे  प्रथम चतुर्मुगमा असुरैः  दानवहरूसंग 





ताक्यार्थ वैवस्वत मन्वन्तरको प्रथम चतुर्युग अन्तर्गतको त्रेतायुगको आरम्भकालमा नर्मदा 
नदीको तटमा देवताहरूको दानवहरूसंग अत्यन्त भीषण युद्ध भयो । 


रदरैवंसुभिरादित्येरदिवभ्यां पितृवहिभिः। 
मरुदुभित्ऋमुभिः साध्येविंवेदेवेम॑रुत्पतिम् ॥ १७॥ 


रामालन्द्री टीका 


२२८८ 


षष्ठ स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


दुष्ट्वा वज्रधरं शकर रोचमानं स्वया श्रिया । 
नामृष्यन्नसुरा राजन् मधे वृत्रपुरःसराः ॥ ८ ॥ 


पदढार्थ 

राजन्  हे महाराज परीक्षित् 
रुद्रैः  सद्र 

वसुभिः  अष्ट वसुहरू 
आदित्यः  द्वादश आदित्य 
अदिवभ्यां  अश्विनीकुमार 


ऋभुभिः  ऋभुगण 

साध्येः  साध्यगण 

विश्वेदेवे  विश्वेदेव आदिद्रारा 
युक्त भएका 

वज्रधरं  वज्रधारण गरेका 
स्वया  आफ्नो 


पितृवहिभिः  पितृदेव, अग्निदेव श्रिया  कान्तिलि 


मरुदुभिः  मरुद्गण 


रोचमानं  शोभायमान 


अध्याय १० 


मरुत्पतिम्  मरुत्पति 

राक्र  इन्द्रलाई 

दुष्ट्वा  देखेर 

मृघे  युद्धमा 

वृत्रपुरःसराः  वुत्रासुर आदि 
अग्र सेनानायक भएका 
असुराः  असुरहरूले 

न अमृष्यन्  सहन सकेनन् 





वाक्यार्थ हे महाराज परीक्षित् ! रुद्र, अष्टवसु, द्वादश आदित्य, अश्विनीकुमार, पितुदेव, 
अग्निदिव, मरुद्गण, ऋभुगण, साध्यगण, विश्वेदेव आदिले सहित भएका मरुत्पति देवराज इन्द्र 
आफ्नो विलक्षण कान्तिलि शोभायमान थिए। यसरी रणभूमिमा शोभायमान इन्द्रलाई देखेर वुत्रासुर 
आदि असुरका सेनापतिहरूले सहन सकेनन्। 


नमुचिः शम्बरोऽनवां द्विमूधां ऋषभोऽम्बरः। 

हयग्रीवः शङ्कुशिरा विप्रचित्तिरयोमुखः ॥ १९॥ 
्     

पुलोमा वृषपवां च प्रहेतिहतिरुत्कलः। 

दैतेया दानवा यक्षा रक्षांसि च सहस्रशाः ॥ २०॥ 

सुमालिमालिप्रमुखाः कातंस्वरपरिच्छदाः। 

प्रतिषिष्येन्द्रसेनामरं मृत्योरपि दुरासदम् ॥ २१९॥ 


पढार्थ 

सुमालिमालिप्रमुखाः  सुमाली, 
माली आदि श्रेष्ठ असुरहरूले 
सहित भएका 
कातंस्वरपरिच्छदाः  सुवर्णमय 
सामग्रीले सजिएका 

नमुचिः  नमुचि 

राम्बरः  शम्बर 

अनवां  अनर्वा 


दिमूधां  द्विमूर्धा 


ऋषभः  ऋषभ 
अम्बरः  अम्बर 
हयमीवः  हयग्रीव 


शङ्करिरा  शङ्कुशिरा 
विप्रचित्तिः  विप्रचित्ति 
अयोमुखः  अयोमुख 
पुलोमा  पुलोमा 
वृषपवां च  वृषपर्वा 


 प्रहेति 

हेतिः  हेति र 

उत्कलः च  उत्कल समेतका 
सहसखशः  हजारों 

देतेयाः  दैत्य 

दानवाः  दानव 

यक्षाः  यक्ष 

रक्षांसि  राक्षसहरू 

मृत्योः  मत्युभन्दा 





रामालन्द्री टीका 


२९८९ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 
अपि  पनि इन्द्रसेनाग्रं  इन्द्रको सेनालाई प्रतिषिध्य  छेकेर अस्त्र प्रहार 
दुरासदम्  अजेय अगाडिबाट गर्न थाले 


ताक्यार्थ सुवर्णमय सामग्रीले सजिएका, सुमाली, माली आदि शरेष्ठ असुरहरूले सहित भएका 
नमुचि, शम्बर, अनर्वा, द्विमूर्धा, ऋषभ, अम्बर, हयग्रीव, शडकुशिरा, विप्रचित्ति, अयोमुख, पुलोमा, 
वृषपर्वा, प्रहेति, हेति, उत्कल आदि हजारौँ दैत्य, दानव तथा यक्ष र राक्षसहरूले मृत्युभन्दा पनि 
अजेय इन्द्रको सेनालाई चारैतिरबाट छेकेर अस्त्र प्रहार गर्न थाले। 

अभ्यदंयन्नसम्भ्रान्ताः सिंहनादेन दुमंदाः। 

गदाभिः परिधेबीणेः प्रासमुद्गरतोमेरः ॥ २२॥ 

न्रे र न्द रातघ्नीभि्ुशुण्डिमि     
शूठ पररवधः खड्गः रातघ्नीभियुशयण्डिमि   


स्वंतोऽवाकिरन् शस्तरेरस्तेङ्च विबुधष॑भान् ॥ २३॥ 


पदार्थ परिधिः  परिघ फलामे लौरो भुदयुण्डिभिः  भुशुण्डी आदि 
वृत्रका सैनिकहरूले बणिः  बाण रस्त्रेः  शस्त्र र 


दुमंदाः  अभिमानपूर्वक 
असम्श्रान्ताः  निर्भय भई 


प्रासमुद्गरतोमरेः  भाला, 
मुटग्रो, तोमर 


अस्त्रेश्च  अस््द्रारा पनि 
स्वतः  चारैतिरबाट 


विद्घषंभान्  देवताहरूलाई 
अवाकिरन्  ढाकिदिए 


सिंहनादेन  सिंह ४ गर्जना गरी शलः  शूल 

इन्द्रको सेनालाई परङ्वधेः  बन्वरो 
अभ्यद॑यन्  हैरान पार्न थाले खड्गैः  खड्ग 
गदाभिः  गदा रातघ्नीमिः  शतघ्नी 
ताक्यार्थ वृत्रका सैनिकहरूले अभिमान र निर्भयताका साथ सिंह फँ गर्जना गर्दै गदा, परिघ, 
बाण, भाला, मुद्गरो, तोमर, शूल, बन्वरो, खड्ग, शतघ्नी, भुशुण्डी तथा अन्य शस्त्रास्त्रहरू 
चारैतिरवाट प्रहार गरी देवसेनालाई ढाकिदिए। 


न तेऽदुर्यन्त सञ्छन्नाः रारजाठे  समन्ततः । 
पद्वानुपुद्पतितेर्ज्योतीषीव 


नपुह्कपतिते्ज्योतीषीव नभोघनैः ॥ २४॥ 





पदार्थ समन्ततः  चारैतिर मेघहरूले ढाकिएका 

७ ज्योतीषि ५ 
पुह्वानुपुद्कपतितेः  एकपचछि सञ्छन्नाः  ढाकिएका ज्योतीषि इव  ताराहरू फँ 
अर्को बाणको प्रहार गरिएको ति ती देवताहरू न अदुद्यन्त  अदृष्ट भए 
रारजाटेः  बाणको समूहद्रारा नभोघनैः  आकाशमा रहेका देखिएनन् 





ताक्यार्थ असुरहरूले एउटा बाण प्रहार गर्नासाथ त्यसको पचिपच्छि तुरन्त अर्को बाण प्रहार 
गरेकाले बाणहरूको समूहद्रारा चारैतिरबाट ढाकिएर देवसेनाहरू त्यसरी नदेखिने भए जसरी 
आकाशमा रहेका मेघहरूद्रारा ढाकिएका ताराहरू नदेखिने हुन्छन् । 


रामालन्द्री टीका 


२९९० 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 


भ ०. भ नर, 
न त शस्त्रास्त्रवषाघा ह्यासंडुः सुरसानकन् । 


छिन्नाः सिद्धपथे दवेरघुहस्तैः सहस्रधा ॥ २५॥ 
पदार्थ ः सिद्धपथे  आकाशमार्गमा नै 
ते ती असुख्रारा पफयौकिएका हि  निश्चय नै सहसखधा  हजारौँ भागमा 
रास्त्रस्त्रवर्षोघाः  शस्त्र र न आसेदुः  प्राप्त गर्न सकेनन् छिन्नाः  टकरा बनाइए 
अस्त्ररूप वर्षको समूहले रघुहस्तैः  छिटो हात चलाउने 
सुरसेनिकान्  देवताका देवेः  देवताहरूद्रारा 





ताक्यार्थ असुरहरूले वर्षा गरेका शस्त्रास्त्रको समूहले देवसेनाहरूलाई स्पर्श पनि गर्न सकेनन् 
किनभने देवताहरूले छिटो हात चलां, त्यसैले देवताहरूले ती शस्त्रास्त्रहरूलाई आफ्नो नजिक 
आद्पुगनुभन्दा अगाडि नै आकाशमार्गमा नै हजारों भागमा टुक्राटुक्रा पारिदिए। 


क्षीणास्त्ररस्तोघा    र, 
अथ क्षीणास्तरशस्त्रोघा गिरिश्खदरमोपलेः । 
अभ्यवषन् सुरबलं चिच्छिदुस्तांश्च पूववत् ॥ २६॥ 


पदढार्थ गिरिशखदरमोपलेः  पर्वतका तान् च  असुरले फयाँकेका ती 
अथ  त्यसपछि चुचुरा, रुख, दङ्गा आदिद्रारा वृक्ष आदिलाई पनि 
क्षीणास्तररस्त्रोघाः  सबै शस्त्र सुरबलं  देवसेनामाथि चिच्छिदुः  छेदन गरिदिए 
अस्त्रका समूह विफल भएका अभ्यवषंन्  वृष्टि गरे 

दानवहरूले पूववत्  अगाडि फैँ देवताहरूले 





ताक्यार्थ त्यसपछि जब दानवहरूका सबै शस्त्र अस्त्रहरू नष्ट र निष्फल भए तब उनीहरूले 
देवताहरूको सेनामाथि पर्वतको चुचुरो, रुख, दुङ्गा आदि वर्षाउन लागे तर देवताहरूले असुरले 
फयाँकेका वृक्ष आदिलाई पनि पहिले फँ ट॒क्रा टुक्रा बनाइदिए। 


तानक्षतान् स्वस्तिमतो निशाम्य रस्त्रास्तरपुरोरथ वृत्रनाथाः । 


 ९  ग्र,  


द्रगददूभावावघाद्रद्ुर्नरावन्षतास्तत्नरसुरन्द्रसनकन् ॥ २७ ॥ 
पदढार्थ विविधाद्िशङ्खैः  विभिन्न निराम्य  देखेर 
रास्त्रास्तरपूगोः  विभिन्न शस्त्र॒पर्वतका चुचुराहरू प्रहार गर्दा अथ  त्यसपच्छि 
अस्त्रहरूद्वारा पनि पनि वृत्रनाथाः  वृत्रासुर ने रक्षक 
अक्षतान्  चोट नलागेका अविक्षतान्  चोट नलागेका भएका असुरहरू 
स्वास्तमतः  स्वस्थ रहेका तान्  ती तत्रसुः  डराए 
द्रुमे इन्द्रसैनिकान्  इन्द्रका 
द्षदुभिः  दुङ्गा र सैनिकहरूलाई 





रामालन्द्री टीका 


२९९१ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 


ताक्यार्थ असुरहरूले इन्द्रका सेनामाथि विभिन्न शस््रास्त्रहरू प्रहार गरे तर पनि इन्द्रका 
सेनाहरूलाई कुनै चोट लागेन । उनीहरू पूर्ववत् स्वस्थ नै धथिए। वृक्ष, दुङ्गा र विभिन पहाडका 
चुचुराहरूले प्रहार गर्दा पनि उनीहरूलाई कुनै क्षति पुगेन। यो सबै देखेर वृत्रासुरका सेनाहरू 
उराए। 

न्द, न 


सवं प्रयासा अभवन् विमोघाः कृताः कृता देवगणेषु देत्येः। 
कृष्णानुकूलेषु यथा महत्सु शुद्धेः प्रयुक्ता रुषती रूक्षवाचः ॥ २८॥ 





पदार्थ स्वँ  सम्पूर्ण देः  नीचहरूद्रारा 
कृष्णानुकूटेषु  श्रीकृष्णका प्रयासाः  श्रमहरू प्रयुक्ताः  प्रयोग गरिएका 
परम भक्त विमोघाः  निष्फल रुषतीः  क्रोधमय सरापजस्ता 
देवगणेषु  देवताहरूमा अभवन्  भए रूक्षवाचः  निन्दा वचनहरू 
दैत्यैः  दानवहर्द्रारा यथा  जसरी प्रभावकारी हन सक्दैनन् 
कृताः कृताः  बारम्बार गरिएका महत्सु  सज्जनहरूमा 


वाक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णका परमभक्त देवताहरूलाई परास्त गर्न असुरहरूले बारम्बार गरेका 
सम्पूर्ण प्रयासहरू त्यसरी नै निष्फल भए जसरी नीचहरूले प्रयोग गरेका क्रोधपूर्णं सरापजस्ता 
निन्दापरक वचनहरू सज्जनहरूमा निष्फल हुन्छन्। 


ते स्वप्रयासं वितथं निरीक्ष्य हरावभक्ता हतयुद्धदपांः । 
पलायनायाजिमुखे विसृज्य पतिं मनस्ते दधुरात्तसाराः ॥ २९॥ 


शक्ति खोसिएका 

हरो  भगवान्मा तेते  ती प्रसिद्ध दैत्यहरूले 
अभक्ताः  भक्ति नभएका स्वप्रयासं  आफ्नो प्रयासलाई 
हतयुद्धदपांः  युद्धको अभिमान वितथं  व्यर्थ हुन लागेको 
हराएका निरीक्ष्य  देखेर 

आत्तसाराः  देवताहरुद्रारा आजिमुखे  युद्धको सुरुमा नै 


पदार्थ 





पतिं  आफ्ना स्वामी 
वृत्रासुरलाई 

विसृज्य  छाडर 

पलायनाय  भागनका लागि 
मनः  मन 

दधुः  लगाए भाग्न थाले 


ताक्यार्थ भगवानूमा भक्तिभावना नभएका ती बलवान् असुरहरूको युद्धमा हुने स्वाभाविक 
अभिमान हरायो । देवताहरूले उनीहरूको तेजलाई प्रभावहीन बनाइदिएका धिए । उनीहरूले जब 
आप्ना सम्पूर्ण प्रयासहरू व्यर्थ भएको देखे तब युद्धभूमिमा आप्ना स्वामी वृत्रासुरलाई एक्लै 
छाडर भागन थाले। 


वृत्रोऽसुरांस्ताननुगान् मनस्वी प्रधावतः प्रक्ष्य बभाष एतत्। 
पलायितं प्रेक्ष्य बटं च भग्नं भयेन तीव्रेण विहस्य वीरः ॥ ३० ॥ 


रामालन्द्री टीका 


२९९२ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 
पदार्थ   भाग्दै गरेका वीरः  वीर 

भग्नं  देवताहरुद्रारा हारेका र तान्  ती वृत्रः  वृत्रासुरले 

तीव्रेण  ज्यादै अनुगान्  तितरबितर भएका विहस्य  हाँसेर 

भयेन  उरले अनुयायी एतत्  यस्तो वचन 

पठायितं  भागेका असुरान् च  असुरहरूलाई पनि बभाषे  बोल्यो 

बलं  आप्ना सेनाहरूलाई प्रेक्ष्य  देखेर 

प्रक्ष्य  देखेर मनस्वी  धीर 





ताक्यार्थ देवताहरूसंग हारैर उरले भाग्दै गरेका र तितरवितर भएका आपफ्ना अनुयायी 
सेनाहरूलाई देखेर धीर तथा वीर वृत्रासुरले हाँसेर भन्न लाग्यो । 


काटोपपन्नां रुचिरां मनस्विनामुवाच वाचं पुरुषप्रवीरः । 
हे विप्रचित्ते नमुचे पुलोमन् मयानवंञ्छम्बर मे शुणुध्वम् ॥ ३१॥ 


पढार्थ  वाणी अनवंन्  हे अनर्वा 
पुरुषप्रवीरः  पुरुषश्रेष्ठ वृत्रले जगाद  बोल्यो शम्बर  हे शम्बर 
कालोपपन्नां  युद्धकालमा विप्रचित्ते  हे विप्रचित्ति पमे मेरो कुरा 
उचित भएको नमुचे  हे नमुचि शृणुध्वम्  सुन 
मनस्विनां  धीरहरूका लागि पुलोमन्  हे पुलोमा 

रुचिरां  मनोहर लाग्ने मय  हे मय 





ताक्यार्थ पुरुषश्चेष्ठ वृत्रले युद्धकालमा उचित भएको वीरतापूर्ण वाणी बोल्दै भन्यो हे 
विप्रचित्ति, हे पुलोमा, हि मय, हे अनर्वा र हे शम्बरहरू हो ! मेरो कुरा सुन। 


जातस्य मृत्युधुव एव सवंतः प्रतिक्रिया यस्य न चेह क्कप्ता । 
लोको यदार्चाथ ततो यदि ह्यमुं को नाम मृत्युं न वृणीत युक्तम् ॥ ३२॥ 





पदार्थ प्रतिक्रिया  प्रतिकारको उपाय अथ  त्यसैले 

जातस्य  जन्मेका प्राणीहरूको न च क्लृप्ता  कसैले पनि अमुं यो 

एषः  यो रचना गरेको छेन युक्तम्  वीरहरूलाई उचित 
मृत्युः  मरण ततः  त्यो मृत्युबाट मृत्युं  मत्युलाई 

सवंतः  सर्वत्र यदि  यदि यस लोकमा हि  निश्चयनै 

घ्ुवः  निश्चित छ किनभने यशः  कीर्तिं र कः नाम  कुन चाहं वीरले 
यस्य  जुन मृत्युको लोकः च  स्वर्ग आदि लोक न वृणीत  स्वीकार नगर्ला 
इह  यस संसारमा पनि प्राप्त हुन्छ भने 


ताक्यार्थ उत्पन्न प्राणीहरूको मृत्यु निश्चित छ किनभने यस संसारमा मृत्युको प्रतिकार गर्ने 


रामालन्द्री टीका 


२२९द् 
षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 
उपाय कसैले पनि रचना गरेको कैन । मृत्युबाट यदि यो लोकमा कीर्तिं र स्वर्ग आदि लोक प्राप्त 
हुन्छ भने युद्धभूमिमा हुने वीरोचित मूत्युलाई कुन चार्हिं वीरले स्वीकार नगर्ला ? 
दरो सम्मताविह मृत्यू दुरापो यद् बह्मसन्धारणया जितासुः । 
भ  , विजह्याद् यदग्रणीर्वीरिराये  
कलवर यागरता तू ननवृत्तः ॥ २६३ ॥ 


पदार्थ विजह्यात्  त्यागोस् दो मृत्यू  यी दुई थरी मृत्यु 
योगरतः  योगाभ्यासमा लागेकोयत्  यो एउटा मृत्यु हो इह  यस लोकमा 
जितासुः  प्राणलाई जितेको अग्रणीः  युद्धमा अग्रगामी भएर दुरापौ  दुर्लभ भनेर 





योगी अनिवृत्तः  त्यहांबाट नभागी सम्मतो  मानिएका छन् 
ब्रह्मसन्धारणया  ब्रह्मचिन्तनद्रारा वीरशये  रणभूमिमा शरीर त्याग्नु 
कटठेवरं  शरीर यत्  जो अर्को उत्तम मृत्यु हो 


वाक्यार्थ यस लोकमा दुई प्रकारको मूत्युलाई श्रेष्ठ मानिएको छ, ब्रह्मचिन्तनद्रारा योगीको मृत्यु 
र रणभूमिमा वीरको मत्यु। त्यसैले कि त प्राण आदिलाई वशमा राखेर ब्रह्मचिन्तन गर्द 
समाधिनिष्ठ योगीले ॐ प्राण त्याग्नु बेस अथवा युद्धभूमिमा अग्रगामी भएर त्यहाँबाट नभागी शरीर 
त्याग्नु बेस । अतः तिमीहरू कोही पनि युद्धभूमिबाट नभाग किनभने यहाँ हुने मृत्यु ज्यादै दुर्लभ 
छ। 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां षष्ठस्कन्धे 
इन्द्रवृत्रासुरयुद्धवणंनं नाम दशमोऽध्यायः ॥ १० ॥ 


रामालन्द्री टीका 


२९९४ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 
। ् घ्याय 
अथकद्शाशव्यायः 
वृत्रासुरको वीरवाणी र भगवत्प्राप्ति 

श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 

त एवं शंसतो धर्मं वचः पत्युरचेतसः। 

नेवागृह्णन् भयत्रस्ताः परयनपरा नृप ॥ १॥ 
पदार्थ अचेतसः  ज्यादै उराएकाले पत्युः  आप्ना मालिकका 


नृप  हे राजा परीक्षित् बेहोस समेत भएका 

भयत्रस्ताः  देवताहरूको डउरले ते  वृत्रासुरका ती सैनिकहरूले 
आत्तिएर एवं  यसप्रकार 

पलायनपराः  भाग्न लागिरहेका शंसतः  भनिरहेका 





घर्मं  वीरधर्म अनुकूल 
वचः  उत्साहपूर्णं वचनहरूलाई 
न एव अगृह्णन्  ग्रहण गरेनन् 


ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित्! वत्रासुरका सैनिकहरू देवताहरूको डउरले आत्तिएर भाग्न 
लागिरहेका थिए र केटी चाहं उराएकाले बेहोस समेत भदसकेका थिए। यसैले ती सैनिकहरूले 
आप्ना मालिकले भनेका वीरधर्मअनुकूल उत्साह बढाउने कुरामा ध्यानै दिएनन्। 


विश्ीयंमाणां पृतनामासुरीमसुरषंभः। 
कालानुकूठेस्तरिदशेः काल्यमानामनाथवत् ॥ 
पदार्थ कालानुकूलेः  समय अनुकूल 
असुरषभः  असुरघरेष्ठ वृत्रासुरले भएका कारण 
आसुरीम्  असुर पक्षको त्रिदशः  देवताहरुद्रारा 
पृतनाम्  आपनो सेनालाई काल्यमानाम्  लखेटिद्रहेको र 





२॥ 

अनाथवत्  रक्षक नभए यैं 
विश्ञीयंमाणां  नष्ट भदरहेको 
देख्यो 


ताक्यार्थ अनुकूल समय पाएका देवताहरूद्रारा लखेटिएका हदा आफ्ना सेनाहरू अनाथ भए फँ 


छिन्नभिन्न बनी भागिरहेको र नष्ट भट्रहेको वुत्रासुरले देख्यो । 
दुष्ट्वातप्यत सङद्कद्ध इन्द्ररशन्रुरमषिंत   


तान्निवार्यौजसा राजन्निभ॑त्स्येदमुवाच ह ॥ २॥ 


पढार्थ अतप्यत  ज्यादे दुःखी भयो र 
राजन्  हे राजा परीक्षित् सङ्क्रुद्धः  रिसाएको र 
दुष्ट्वा  आपनो सेनाको यस्तो अमषिंतः  सहनै नसक्ने बनेको 
दुर्गति देखेर वृत्रासुर इन्द्रशत्रुः  इन्द्रको शत्र 





वृत्रासुरले 

ह  निश्चय नै 

तान्  ती देवतागणलाई 
ओजसा  आफ्नो पराक्रमद्रारा 


रामालन्द्री टीका 


१९१५ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 
निवायं  रोकेर इदम्  यस्तो 
निभंत्स्यं  हप्काङदे उवाच  भन्यो 


ताक्यार्थ आप्ना सेनाको त्यस्तो दुर्गति देखेर वृत्रासुर अत्यन्त दुःखी भयो। यसरी ज्यादै 
रिसाएर खप्नै नसकेको वृत्रासुरले आफनो पराक्रमले देवगणलाई रोकेर हप्काँदे उनीहरूलाई यसो 
भन्न लाग्यो । 


कि व उच्वरितेमांतुधांवद्भिः पृष्ठतो हतेः। 
न हि भीतवधः इलाघ्यो न स्वग्यं शूरमानिनाम् ॥ ४॥ 





पदढार्थ पृष्ठतः  पिमा शूरवीर मान्नेहरूका लागि 
मातुः  वीरजननी असुरमाताको हतैः  प्रहार गनलि भीतवधः  उरपोकहरूको वध 
लागि वः  तिमी देवताहरूको न शकाघ्यः  न प्रशंसाको कुरा 
उच्वरितेः  विष्टासमान भएका किं  के प्रयोजन सिद्ध ह॒न्छ॒ हुन्छ र 

धावद्भिः  युद्धमा पिष्डं हि  निश्चयनै न स्वम्यः  न त पुण्यद्रारा 
देखाई भागिरहेका असुरहरूलाई शूरमानिनाम्  आफूलाई ठुला स्वर्गको नै कारण हुन्छ 


ताक्यार्थ आमाको विष्टासमान भएका र युद्धभूमिबाट पिल फर्कए्र भागने उरपोक 
असुरहरूमाथि पछडिबाट प्रहार गनलि तिमी देवताहरूलाई कुनै लाभ छैन। आफूलाई शूरवीर 
मानने तिमीहरूजस्ताको निम्ति उरपोकटहरूको वध गर्नु कुनै प्रशंसाको कुरा होइन, न त यसबाट 
स्वर्ग ने प्राप्त हुन्छ । 


यदि वः प्रधने श्रद्धा सारं वा क्षुल्लका हृदि । 
अग्रे तिष्ठत मात्रं मे न चेद् ्ाम्यसुखे स्पृहा ॥ ५॥ 





पढार्थ स्पृहा  इच्छा चेत्  भने 

क्षुल्लकाः  हे तुच्छ विचार न  छैन त्यसै गरी मात्रं  केही छिन मात्र 
भएका देवताहरू प्रथने  युद्धमा नै मे  मेरो 

यदि  यदि श्रद्धा  आस्था छ अग्रे  अगाडि 

वः  तिमीहरूलाई वा  अथवा तिष्ठत  टिकेर हिर 
ग्राम्यसुखे  तुच्छ विषयहरूको हृदि  हृदयमा 

भोगमा सारं  मेरो सामना गर्ने धैर्यछ 


वाक्यार्थ तसर्थ हे तुच्छ विचार भएका देवताहरू ! यदि तिमीहरूमा युद्ध गर्ने सोख र धैर्यछ 
तथा जीवित रहेर विषयसुख भोग्ने अभिलाषा छैन भने केही छिन मात्र मेरो अगाडि टिकेर हेर। 


एवं सुरगणान् कुद्धो भीषयन् वपुषा रिपून् । 
व्यनदत् सुमहाप्राणो येन लोका विचेतसः ॥ ६॥ 


रामालन्द्री टीका 


२९९६ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 


येन  जुन गर्जनाको स्वरबाट 
लोकाः  आसपासका धेरै 
प्राणीहरू 


पढार्थ रिपून्  आपफ्ना जन्मजात शत्र 
एवं  यसप्रकार भर्त्सना गरेर सुरगणान्  देवताहरूलाई 
सुमहाप्राणः  अत्यन्त बलवान् भीषयन्  उरादै 





वृत्रासुरले कुद्धः  अत्यन्त रिसाएर विचेतसः  अचेत भए 
वपुषा  अत्यन्त भयानक व्यनदत्  ठलो स्वरले गर्जना 
शरीखारा गय्यो 


ताक्यार्थ यसप्रकार आफ्ना जन्मजात शत्रु देवताहरूलाई आफ्नो विशाल शरीरले भयभीत 
गराॐँदे महाबली वृत्रासुरले भयडूर गर्जना गययो। त्यो ठुलो गर्जनाले आसपासका धरे प्राणीहरू 
अचेत भए। 


भ     
तन दवगणाः सव वृत्रावस्फाटनन वं । 


निपेतुर्मच्छिता भूमो यथेवारानिना हताः ॥ ७ ॥ 
पढार्थ  एव  वज्रले नै   निश्चय नै 
तेन  त्यो हताः यथा  हानिएका छै भई मूच्छिताः  मूर्च्छित भई 


वृत्रविस्फोटनेन  वुत्रासुरको स्वँ  सबै भूमो  युद्धभूमि्म 
भयडूर गर्जनद्रारा देवगणाः  देवताहरू निपेतुः  लड 
ताक्यार्थ वृत्रासुरको त्यो भीषण गर्जनाले सम्पूर्ण देवताहरू वज्रप्रहार गरे ४ मूर्छित भएर 
युद्धभूमि्म लड । 
ममदं पद्भ्यां सुरसेन्यमातुरं निमीलिताक्षं रणरङ्गुम॑दः। 
गां कम्पयन्नुद्यतशूल ओजसा नालं वनं यूथपतियथोन्मद्ः ॥ ८ ॥ 


पढार्थ रणरङ्गदुमंदः  युद्धभूमिमा मात ॒त्यही कारणले 

उन्मदः  अत्यन्त मात्तिएको चठेको वृत्रासुरले निमीलिताक्षं  आंखा चिम्लेर 
यूथपतिः  हात्तीले उद्यतद्यूलः  हातमा त्रिशूल पल्टिरहेका 

यथा  जसरी नचाउदै सुरसेन्यम्  देवताको सेनालाई 


नाटं  कमलका डाँठहरूको ओजसा  आप्नो पराक्रमले 
वनं  राडीलाई केही छिनमा नै गां  प्रथिवीलाई नै 
माडर सोतर पारिदिन्छ, त्यसै कम्पयन्  कपाँदे 
गरी आतुरं  अत्यन्त भयभीत र 


ताक्यार्थ त्यसपछि उन्मत्त हात्तीले जसरी कमलका वनलाई एके क्षणमा माडर सोतर पार्द 
त्यसै गरी युद्धभूमिमा कसैले रोक्न नसक्ने एवं हातमा त्रिशूल लिएको वृत्रासुरले उरले ओआंँखा 
चिम्लेर पल्टिरेका देवसेनालाई खुद्राले कच्याककुचुक पारिदियो। त्यस समयमा वृत्रासुरको 
प्रबल पराक्रमले गर्दा पृथिवीसमेत काम्न लागिन्। 


पटुभ्यां  खुट्राले 
ममदं  कच्याककुचुक 
पारिदियो 





रामालन्द्री टीका 


षष्ठ स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


१९१७ 


अध्याय ११ 


विलोक्य तं वच्रधरोऽत्यमषिंतः स्वरात्रवेऽमिद्रवते महागदाम् । 
चिक्षेप तामापततीं सुदुःसहां जग्राह वामेन करेण खीलख्या ॥ ९॥ 


पदार्थ 

वज्रधरः  वज्रधारी इन्द्रले 

तं  त्यो वृत्रासुरलाई 
विलोक्य  देखेर 

अति अमषिंतः  ज्यादै असह्य 
भएकाले 

अभिद्रवते  आफूलाई ठम्टन 


लागेको 

स्वरत्रवे  आपनो शत्रु 
वृत्रासुरलाई 

महागदाम्  शक्तिशाली गदाले 
चिक्षेप  प्रहार गरे तर 
वृत्रासुरले 

ताम्  त्यो 


आपततीं  आपूतिर आद्वपुग्न 
लागेको 

सुदुःसहां  असह्य गदालाई 
लीलया  खेलांचीमा नै 


वामेन  बायाँ 
क 
करेण  हातले 





जग्राह  समातिदियो 


वाक्यार्थ देवराज इन्द्रलाई उन्मत्त बनेको वृत्रासुरको आक्रमण सह्य भएन। उनले अत्यन्त 
रिसाएर आपफूलाई रुम्टन लागेको त्यस वृत्रासुरमाथि शक्तिशाली गदा प्रहार गरे तर उसले त्यस 
गदालाई आपरूनिर आइ नपुम्दे ख्यालख्यालम आफ्नो बायाँ हातले समातिदियो । 


स इन्द्रशत्रुः कुपितो भृशं तया महेन्द्रवाहं गद्योग्रविकमः। 
जघान कुम्भस्थल उन्नदन् मृधे तत् कमं सर्वे समपूजयन् नृप ॥ १०॥ 


पढार्थ मघे  युद्धभूमिमा जघान  प्रहार गयो 
नृप  हे राजा परीक्षित् उन्नदन्  भयङ्कर गर्जना ग्वै तत्  वृत्रासुरको त्यो 
उग्रविक्रमः  महापराक्रमी तया त्यो कमं  अत्यन्त साहसी कार्यको 


इन्द्रश्रुः  इन्द्रको शत्र गदया  असह्य गदाद्रारा सव  सबै वीरहरूले 





सः  त्यो वुत्रासुरले महेन्द्रवाहं  इन्द्रको वाहन समपूजयन्  प्रशंसा गरे 
भृशां  अत्यन्त एिरावत हात्तीलाई 
कुपितः  रसादे कुम्भस्थठे  टाउकोमा नै 


ताक्यार्थ त्यस महापराक्रमी वृत्रासुरले अत्यन्त रिसाएर ठुलो गर्जना गर्दै त्यही गदाले इन्द्रको 
वाहन एेरावत हात्तीको टाउकोमा प्रहार गययो। उसको यस्तो साहसी कार्यलाई सबै वीरहरूले 
प्रशंसा गरे। 

भ र        र यथा 

ष्एरावता वृत्रमदाभमरृष्ट वघणतारद्रिः कुरुशाहता चथा । 


अपासरद् भिन्नमुखः सहेन्द्रो मुञ्चन्नसृक्सप्तधनुमृंशातंः ॥ ९ ॥ 





पदार्थ अद्रिः  पर्वत वृत्रगदाभिमृष्टः  वृत्रासुरको 
यथा  जसरी विघूणिंतः  कम्पित हृन्छ त्यसै गदाको प्रहारले 

कुलिशाहतः  वजरद्रारा प्रहार गरी भिन्नमुखः  शिर फुटेको हुनाले 
गरिएको एरावतः  एेरावत हात्ती पनि असुक्.  रगतका धारा 


रामालन्द्री टीका 


२९२९८ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 
मुञ्चन्  चुहादे सप्तधनुः  सात धनु बराबर अपासरत्  हट्यो 

भृशातंः  अत्यन्त पीडित भएर ठादं अर्थात् अट्टाईस हात 

सहेन्द्रः  इनद्रसहित नै पछाडि 


ताक्यार्थ गदाको प्रहारले शिर फुटेको एेरावत हात्ती वज्रको चोट परेको पर्वत भँ अत्यन्त 
पीडित भई शिर फुटेको हूनाले रगत बगाँदे इन्द्रसहित अद्राईस हात पछाडि हट्यो । 


न सन्नवाहाय विषण्णचेतसे प्रायुङ्क भूयः स गदां महात्मा । 
इन्द्रो ऽमृतस्यन्दिकराभिमरखावीतन्यथक्षतवाहोऽवतस्थे ॥ १२॥ 





पदार्थ भई बसिरहेका इन्द्रमाथि क्षतवाहः  अमृतमय हातले 
महात्मा  युद्धनीतिञनुसार मात्र भूयः  फेरि सुम्सुम्याएर घायल एेरावत 
आचरण गर्ने विशाल हृदय भएको गदां  गदा हात्तीको पीडा शान्त पारी फेरि 
सः  त्यो वृत्रले न प्रायुङ्क  प्रहार गरेन युद्धभूमिमा नै 

सन्नवाहाय  आफ्नो वाहन इन्द्रः  इन्द्रले पनि वृत्रले अवतस्थे  उपस्थित भए 
मूर्च्छित भएकाले छोडिदिएको समयभित्र 

विषण्णचेतसे  अत्यन्त दुःखी अमृतस्यन्दिकराभिमरांवीतव्यथ 


ताक्यार्थ आफ्नो वाहन मूर्च्छित भएकाले अत्यन्त हडबडाएका इन्द्रमाथि युद्धनीतिलाई पालना 
गर्दै वुत्रासुरले फेरि गदा प्रहार गरेन। यसै अवसरमा इन्द्रले आपफ्ना अमृतमय हातले सुम्सुम्याएर 
घायल एेरावत हात्तीको पीडा शान्त गरिदिए र फेरि युद्धभूमिमँ खडा भए । 


स तं नृपेन्द्राहवकाम्यया रिपुं वज्रायुधं भ्रातृहणं विटोक्य । 
स्मरंश्च तत् कमं नृरांसमंहः शोकेन मोहेन हसञ्जगाद ॥ १३॥ 





पदार्थ व्रायुधं  वज्र हातमा लिई स्मरन्  खल्ली सम्येर 
नृपेन्द्र  हे राजा विलोक्य  आफूत्फ आदइरहेको शोकेन  शोक र 

सः  त्यो वृत्रासुरले देखेर मोहेन  मोहले भरिएर 
भ्रातृहणं  आफ्नो दाजु नृशंसम्  अत्यन्त बर्बर र हसन्  गिज्याए यै हाँस्पै 
विश्वरूपलाई मारन अंहः च  पापयुक्त समेत जगाद  यसो भन लाग्यो 
तं रिपुं  त्यही दुष्ट इन्द्रलाई तत् कमं  इन्द्रले गरेको त्यो 

आहवकाम्यया  युद्धको इच्छाले दुष्कर्मलाई 


ताक्यार्थ हे राजा ! आफ्ना दाजु विश्वरूपलाई मारने देत्यशत्रु इन्द्रलाई हातमा वज्र लिएर 
युद्धका निम्ति फेरि आप्नो सामुने आएको देखेर इन्द्रले गरेको अत्यन्त बर्बर र पापमय 
दुष्कर्मलाई खलख्ली सम्ऱदै शोक र मोहले भरिएर इन्द्रलाई गिज्याउने उेश्यले हांस्दे वृत्रासुरले 
यसो भन्न लाग्यो । 


रामालन्द्री टीका 


षष्ठ स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


वृत्र उवाच वृत्रासुरले भन्यो 
दिष्ट्या भवान् मे समवस्थितो रिपुं बह्महा गुरुहा भ्रातृहा च । 
दिष्ट्यानृणोऽद्याहमसत्तम त्वया मच्छूनिभिन्नदुषद्भदाचिरात् ॥ १४ ॥ 


पदढार्थ 

दिष्ट्या  सौ भाग्यले गर्दा 
मे  मेरो 

रिपुः  शत्र 

अद्य  आज 

समवस्थितः  मेरे अगाडि 
उभिएको छ 

यःजो 


भवान्  तं इन्द्र 

ब्रह्महा  ब्राह्मणको हत्यारा 
गुरुहा  आफ्नो गुरुको हत्यारा र 
भ्रातृहा  मेयो दाइको हत्यारा 

च  पनि होस् 

असत्तम  हे अत्यन्त नीच इन्द्र 
मच्छूलनि्िन्नदुषदधृदा  दुङ्गा फँ 
कटोर तेरो छातीलाई आफ्नो 


५९. 


अध्याय ११ 


त्रिशूलद्वारा छियाछिया पारेर 
त्वया  तेरो निहुंले 

अहम्  म 

दिष्ट्या  सौभाग्यले गर्दा 
अचिरात्  केही समयपचछि नै 
अनृणः  भादको मृत्यु र पिताको 
आज्ञारूपी दुबे ऋणबाट मुक्त 





हने 


ताक्यार्थ ब्राह्मणको हत्या गर्ने, गुरुघातक एवं मेरा दाजुलाई मार्ने मेरो शत्र आज मेरे अगाडि 
उपस्थित छ, इलो सौभाग्यको कुरा हो। हे दुष्ट इन्द्र ! अब चांडे नै दुङ्गाजस्तो तेरो कठोर 
छातीलाई आफनो त्रिशूलले चछियाछिया पारेर चट नै म भादको मृत्युर पिताको आज्ञारूपी दुबे 


ऋणबाट मुक्त हृनद । 


 ग्रजस्यात्मविदो    दविजातेगरोरपापस्य न   ९ 
यो नोऽग्रजस्यात्मविदो द्विजतेगुरोरपापस्य च दीक्षितस्य । 
विश्रभ्य खड्गेन शिरांस्यवृरचत् पशोरिवाकरुणः स्वगंकामः ॥ १५॥ 


पदढार्थ 

यःजोर्तैले 

आत्मविदः  आत्मज्ञानी 
द्विजातेः  वेदपाढठी ब्राह्मण 
अपापस्य  निष्पाप र 
दीक्षितस्य च  यज्ञमा दीभ्षित 
समेत भएका 


गुरोः  आफ्नै गुरु 

नः हाम्रा 

अग्रजस्य  दाइ विश्वरूपको 
विश्रभ्य  पहिले अभयको 
विश्वास दिलाई पचि 

खड्गेन  खड्गद्रारा 
स्वगंकामः  स्वर्ग चाहने 





अकरुणः  निर्वयी व्यक्तिले 
पशोः इव  यज्ञमा पशुवध गरे 
ठँ 
शिरांसि  तीनै शिरहरूलाई 
अवृर्चत्  काटिस् 


ताक्यार्थ स्वर्गको चाहना गर्ने निर्दयी व्यक्तिले यज्ञमा नि्दोषि पशुको टाउको काटे एँ तैले 
पहिले अभयको विश्वास दिलाई पछि विश्वासघात गरेर आत्मज्ञानी, ब्राह्मण, निष्पाप र यज्ञमा 
दीक्षित आफ्नै गुरु र मेरा दाजुको टाउको काटिस्। 


हीश्रीदयाकीतिभिरुज््तं त्वां स्वकर्मणा पुरुषादेङ्च गरम् । 
कृच्छ्रेण मच्छुविभिन्नदेहमस्पृष्टवहिं समदन्ति गृधाः ॥ १६ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


२२०० 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 
पढार्थ पुरुषादेरुच  मान्छेको मासु अस्पृष्टवहिं  मृत्युपछि घरणाले 
दीश्रीद्याकीतिभिः  लज्जा, खाने राक्षसहरूद्रारा पनि आगोले पनि शरीर दछन नचाहने 
एश्वर्य, दया र कीर्तिं आदि ग्यम्  अत्यन्त घणा गरिएको त्वां  त॑ पापीलाई 
सदगुणहरूले मच्छूलविभिन्नदेहम्  मेरो गृध्राः  गिद्धहरूले 

उज्स्तिं  रहित एवं व्रिशूलद्रारा शगर छिनननभिनन॒ समदन्ति  मजाले खानेछन् 
स्वकमंणा  आप्ना क्रूर भएको 

दुष्कर्महरूका कारणले कृच्छ्रेण  कठिनाइले मर्नछस् 





ताक्यार्थ लज्जा, ेश्वर्य, दया र कीर्तिं आदि सदगुणहरूले रहित तेरा यस्ता कुकर्मलाई त 
मान्छेको मासु खाने राक्षसले समेत निन्दा गर्दछन्। अब मेरो त्रिशूलले चछियाछ्िया भएर तड्पी 
तड्पी मेको तेरो लाशलाई घुणाले गर्दा आगोले समेत द्ुनेक्ठैन र गिद्धहरूले तेरो शरीरको मासु 
लुक्ी लखी खानेछछन् । 

अन्येऽनु ये त्वेह नृरांसमज्ञा ये द्युयतास्तराः प्रहरन्ति मह्यम् । 


तेभूतनाथान् सगणान्निशातत्रिश्ूलनििन्नगलेयंजामि ॥ १७ ॥ 





पढार्थ  अनु  तेरो साथ लागी छिनाइएका देवताहरूद्वारा पनि 
इह  यो रणभूमिमा उद्यतास्त्राः  अस्त्रशस्त्र उठाई सगणान्  गण सहितका 
अन्ये  अरू मह्यम्  ममाथि भूतनाथान्  भगवान् 

ये ये  जजसले प्रहरन्ति  प्रहार गर्दछन् भूतनाथलाई 

अज्ञाः  तेरो भयानक अपराध तैः  तीती यजामि  बलि अर्पण गर्नु 
र त्यसको परिणामलाई ननुेर निशातत्रिशूलनििन्नगलेः  

नृरांसं  नीच कर्म गर्ने अति तिखो त्रिशूलद्रारा गर्धन 


ताक्यार्थ यी अज्ञानी देवताहरू तेरो भयानक अपराध र त्यसको परिणामलाई नबुखेर तँजस्ता 
पापी र हिंस्रकको पछि लागेर यस रणभूमिमा ममाथि विभिन्न प्रकारका श््रास्त्रहरूले प्रहार 
गरिरहेका छन्। म॒ अब आफ्नो तिखो त्रिशूलले यी देवताहरूको टाडका काटेर तिन 
टाउकाहरूद्रारा गणसहित भएका भगवान् भूतनाथलाई बलि अर्पण गर्नु । 
वितवरण माथिका चार श्लोकहरूमा वृत्रासुरले आफ्नो सहज वीरताको र इन्द्रसँग प्रतिशोध लिने 
कुराको अभिव्यक्ति वीरकै भाषाले गरेको छ र इन्द्रको जघन्य अपराधलाई धिक्कार्नसम्म 
धिक्कारेको छ। शत्रुहरूलाई गाली गरेको वर्णन जतासुके पाडइन्छ तर यति आत्मविश्वासपूर्वक 
उसका कुकृत्यहरूलाई धिक्कार्नु सबैबाट सम्भव छैन । जो व्यक्ति आपले गल्ती गर्देन उसले मात्र 
यस्ता आत्मविश्वासका वचनहरू बोल्न सक्दछ । यहाँ वृत्रासुरले आप्ना दाइ विश्वरूपलाई इन्द्रले 
मार्न नहुनेमा निम्नानुसारका विशेष कारणहरू देखाएको छ । ती हुन् 

जो व्यक्तिहरू पाप र दुराचारले रहित छन् त्यस्ता व्यक्तिहरूलाई मार्नुं ठलो अपराध हो। 
दीक्षित अर्थात् यज्ञ, याग या अन्य कुनै सत्कर्ममा दीक्षा लिएर बसेको वेला आफ्नो प्रबल शत्रु 
भए पनि उसलाई मार्नु हैदेन। वेदपाठी द्विजातिलाई कुनै पनि हालतमा मार्ज हदेन। आत्मज्ञानीले 


रामालन्द्री टीका 


२२०१ 
षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 


आपूभित्र अभिनन रूपले सम्पूर्ण संसारलाई साक्षात्कार गरेको हुने हुनाले उसलाई मार्दा 
परमात्मालाई नै मारेसमान हुन जान्छ । जो आफ्नो उद्धार गर्न तयार रहन्छ त्यस्ता गुरुलाई नै मार्ज 
ज्यादे ठुलो अपराध हो । 

इन्द्रादि देवताहरूले तपस्यामा लागेका विश्वरूपलाई आफँले विश्वास दिलाई गुरु बनाएका 
थिए। पहिले विश्वास दिलाई पछि उसलाई मार्य अर्को अपराध हो। यसप्रकार यहाँ वत्रासुरले 
इन्द्रलाई अपराधबोधले गलाउने प्रयास गरेको छ । 


क क   ग्र  भ 
अथो हरे मे कुलिरोन वीर हतां प्रमथ्यैव शिरो यदीह । 
तत्रानृणो भूतबलिं विधाय मनस्विनां पाद्रजः प्रपत्स्ये ॥ ८ ॥ 


पदार्थ इह  यही संग्रामभूमिमा विधाय  बनाएर 

हरे  हे इन्द्र कुलिरोन  वजद्रारा अनृणः  कर्मबन्धनबाट द्ुटेर म 
वीर  हे प्रचण्ड वीर मे  मेरो मनस्विनां  महापुरुषहरूको 
अथो  अथवा शिरः  शिरलाई पाद्रजः  चरणरज भएको ठाखं 
यदि  यदि हतां  यदि छिनाइस् भने पनि परमात्मस्वरूपमा 

प्रमथ्य  मेरा सारा सेनाहरूको तत्र  त्यो अवस्थामा प्रपत्स्ये  पुगनेद्ु 

दमनविनाश गरेर भूतबलिं  आफ्नो शरीरदरारा 

एव  नै पशुपन्छी आदिलाई सन्तुष्ट 





ताक्यार्थ हे वीर इन्द्र ! तैले यस युद्धस्थलमा कुनै उपायले मेरा सेनालाई छिन्नभिन्न गरेर 
आफ्नो वज्जले मेरो टाउको काटिस् भने पनि आफ्नो शरीरद्वारा पशुपन्छी आदिलाई सन्तुष्ट बनाएर 
एवं समस्त कर्मबन्धनबाट मुक्त भएर म महापुरुषहरूको चरणरज भएको ठा परमात्मस्वरूपमा 
जानेद्धु । 
वितवरण वृत्रासुर केवल प्रबल पराक्रमी वीर मात्र थिएन ऊ सत्यनिष्ठ र भगवान्को भक्त समेत 
थियो। ऊ यो युद्धमा के परिणाम हृदे भन्ने अन्तर्यामी परमात्माको इच्छालाई बुरदथ्यो । 
भगवदिच्छालाई बुे तापनि सामान्य प्राणीहरू त्यसप्रति विद्रोह गर्न तम्सन्छन् र भगवानूप्रति 
समर्पित हदेनन्। जघन्य अपराधी र आप्ना सहज शत्रु इन्द्रके जित हदे र आफ्नो हार हदे भन्ने 
लुेर पनि वृत्रको भगवानुप्रति विद्रेषभाव जागृत नभएर आदरभाव नै रहेको छ। यसलाई 
स्वीकारभाव भनिन्छ। परमात्माको इच्छाले जे हुन्छ, आफ्नो हित वा अहित लाग्ने जे कुरा हुन्छ ती 
सबे कुरा समान रूपले स्वीकार गर्न उत्तम भक्त र ज्ञानीहरूले मात्र सक्छन्। 

सुरेश कस्मान्न हिनोषि वसरं पुरः स्थिते वैरिणि मय्यमोघम् । 

मा संशयिष्ठा न गदेव वचं स्यान्निष्फटं कृपणार्थेव याच्जा ॥ १९॥ 


पदार्थ पुरः  अगाडि ५  म 
सुरेश  हे देवराज इन्द्र स्थिते  उपस्थित वैरिणि  शत्रमाथि 


रामालन्द्री टीका 


२३०२ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 
कस्मात्  किन गरिएको गदा इव  गदाप्रहार रँ 
अमोघम्  कटहिल्ये व्यर्थ नहुने याच्ञा  याचनासमान वज्रः  वज्रप्रहार 

व्रं  वज्र व्यर्थ होला कि भनी निष्फलं  व्यर्थ 

न हिनोषि  प्रहार गर्दैनस् मा संशयिष्ठाः  शङ्गा नगर न स्यात्  हुनेकैन 

कृपणाथां  कञ्जुस व्यक्तिसंग॒ किनभने 





ताक्यार्थ हे देवराज इन्द्र ! आफ्नै अगाडि उपस्थित शत्रु ममाथि आफनो अमोघ वज्र किन प्रहार 
गर्देनस् ? कञ्जुस व्यक्तिसंग गरिएको याचना ॐ वजप्रहार पनि व्यर्थ हुने हो कि भनी शङ़ा नगर् 
किनभने वजप्रहार गदाप्रहार फँ निष्फल हुनेेन । 


 तेजसा हरेर्दधीचेस्तपसा ९  
नन्वेष वरस्तव शकर तेजसा हरेर्दधीचेस्तपसा च तेजितः। 
तेनेव शातं जहि विष्णुयन्त्रितो यतो हरिविंजयः श्रीगुणास्ततः ॥ २०॥ 





पदार्थ तपसा  तपस्याबाट समेत यतः  जुन पक्षतिर 

शाक  हे इन्दर तेजितः  अत्यन्त तेजिलो हरिः  भगवान् श्रीहरि र 
ननु  निश्चय ने भएको छ उहाँको मङ्गलमय इच्छा रहन्छ 
तव  तेरो विष्णुयन्त्रितः  विष्णु भगवान्ले ततः  त्यसैतफं नै 

एषः व्रः  यो वज्र निर्देशन दिएअनुसार विजयः  विजय 

हरेः  भगवान् श्रीहरिको तेन एव  त्यही वज्रद्रारा नै श्रीः  सम्पत्ति र 

तेजसा  तेजद्रारा र शतँ  आपनो शत्रु मलाई गुणाः  अरू सम्पूर्ण 

दधीचेः  दधीचि ऋषिको जहि  मारिहाल्, किनभने गुणहरूसमेत रहन्छन् 


ताक्यार्थ हे इन्द्र! तेरो यो वज्र भगवान् श्रीहरिको तेज र दधीचिको तपस्याको प्रभावले 
शक्तिशाली भद्रहेको छ। भगवान् विष्णुले मलाई मारने आज्ञा तलाई दिद्रसक्नुभएको छ । तसर्थ 
अब चछर यही वज्जले आफ्नो शत्रु मलाई मारिहाल् किनभने जहाँ स्वयं भगवान् विष्णु हूनुहन्छ 
त्यहीं नै विजय, सम्पत्ति र अन्य सम्पूर्णं गुणहरू रहन्छन् । 
अहं समाधाय मनो यथाह सङूषंणस्तच्वरणारविन्द् । 
त्वह्रहोटुलितग्राम्यपारो गतिं मुनेयांम्यपविद्धलोकः ॥ २९॥ 
समेत यहीं छोडर 
मुनेः  परम ज्ञानी मुनिहरूले 


पदार्थ चरणकमलमा 
अहं  म मनः  मनलाई 


सङषंणः  भगवान् सङर्षणले समाधाय  एकाकार बनाएर 
यथा  जेजे त्वहरंहोटुलितग्राम्यपाशाः तेरो 
आह  आज्ञा दिनुभएको थियो वज्रको वेगद्रारा सौसारिक 

त्यही अनुसार विषयभोगको बन्धनलाई छिनादे 
तच्वरणारविन्द्  उहांको अपविद्धलोकः  यस शरीरलाई 


पाठने 
गतिं  भगवत्स्वरूप गतिलाई 
यामि  प्राप्त गर्नु 





रामालन्द्री टीका 


२३०३ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 


ताक्यार्थ हे इन्द्र ! अब म भगवान् सङर्षणले मलाई जस्तो उपदेश गर्नुभएको छ त्यसै अनुसार 
आफ्नो मनलाई उहाँ के चरणमा लगाउनेद्टुं। तेरो वज्रको वेगले विषयभोगरूपी बन्धन काटिएपच्ि 
म यस शरीरलाई त्यागेर परम ज्ञानी मुनिहरूले पाउने गति प्राप्त गर्नु । 


विवरण माथिका तीन श्लोकमा इन्द्रलाई जितेर बांच्नुभन्दा लडाईमा मर्य नै आफ्नो लागि 
कल्याणकारक भएको वृत्रको बुखाइ छ। उसको प्रबल निश्चय के छ भने जतापटटि भगवान्को 
इच्छा रहन्छ त्यतेपट्ट विजय, श्री र अन्य गुणहरू रहन्छन् । एकचोटिको आफ्नो गदाको प्रहार व्यर्थ 
भटसकेकाले निरास भई बसेका इन्द्रलाई वृत्रले वज्रप्रहार गर्न उक्साउनु र त्यसको महत्त्व सुनाई 
उनमा साहसको सञ्चार गर्न खोज्नुले यस कुराको पुष्टि हुन्छ । इन्द्रको वज्रद्रारा मर्न चाहनुको 
स्पष्टीकरण पनि उसले दिएको छ । जसरी पासोमा परेको चरा कसैले पासो काटी आफूलाई 
त्यसबाट द्ुटाद्देओस् भन्ने चाहन्छ त्यै गरी वजप्रहाारा ्राम्यपाश अर्थात् विषयभोगका 
आकांक्षाहरूलाई छिनाई भगवत्स्वरूपमा पुरने छटपदी वृत्रलाई देखिन्छ । 


पुंसां किठेकान्तधियां स्वकानां याः सम्पदो दिवि भूमो रसायाम् । 
न राति यद् द्वेष उद्वेग आधिमंदः कलिव्यंसनं सम्प्रयासः ॥ २२॥ 


पदार्थ रसायाम्  रसातलमा उद्वेगः  चिन्ता 
एकान्तधियां  केवल भगवान्को याः  जति पनि आधिः  मानसिक पीडा 
मात्र चिन्तन गर्न सम्पदः  सम्पत्तिहरू छन्, ती मद्  घमण्ड 
स्वकानां  आप्ना अत्यन्त प्रिय कुनै पनि कलिः  फगडा 





पुंसां  प्राणीहरूका लागि किल  निश्चय नै व्यसनं  अनेक कष्ट र 
भगवानूले न राति  दिनुहुन्न सम्प्रयासः  कडा परिश्रम मात्र 
दिवि  स्वर्गमा यत्  किनभने तिनीहरूबाट मिल्न सक्छ 

भूमो  पृथिवीमा र देषः  शत्रुता 


ताक्यार्थ आपफूमा अनन्य प्रेम गर्ने भक्तलाई भगवान्ले स्वर्ग, पृथिवी र पातालका कुनै पनि 
सम्पत्ति दिनुहुन्न किनभने ती सम्पत्तिबाट परमानन्द प्राप्त हुनुको सटा शत्रुता, चिन्ता, मानसिक 
पीडा, घमण्ड, कलह, दुःख, क्लेश र कडा परिश्रम मात्र भद्ररहन्छन्। 


तरवर्गिकायासविघातमस्मत्पतिर्विघन्ते पुरुषस्य शक्र । 
र भगवत्प्रसादो क     र 
ततोऽनुमेयो भगवत्प्रसादो यो दुरुभो ऽकिञ्चनगोचचरोऽन्येः ॥ २३॥ 


  ९ 
त्रवगिकायासविघातम्  धर्म, अर्थ 
र कामका फन्खटहरूको विनाश 


पदार्थ 
राक्र  हि इन्द्र 


भगवत्प्रसाद  भगवान् प्रसन्न 
हुनुभएछ भन्ने कुराको 


वित्ते  गरिदिनुहुन्छ र 
ततः  त्यही सम्पत्ति आदिको 
नाशद्रारा नै 


अस्मत्पतिः  हाम्रा स्वामीले 
पुरुषस्य  आफ्नो आश्रयमा 
आने प्राणीको 





अनुमेयः  अनुमान गर्न सकिन्छ 
अकिञ्चनगोचरः  निष्किञ्चन 
भक्तहरूले मात्र अनुभव गर्न सक्ने 


रामालन्द्री टीका 


२२०४ 
षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 


यः  जुन भगवान्को प्रसन्नता आसक्त व्यक्तिहरूद्रारा 

अन्येः  अरू तंजस्ता विषयमा दुखंभः  पाउन सकिंदेन 

ताक्यार्थ हे इन्द्र ! भगवानूले आफ्ना भक्तका धर्म, अर्थं र कामसम्बन्धी सबै समस्याहरू नाश 
गरिदिनुहुन्छ । यसैबाट भगवान्को कृपाको अनुमान हुन्छ । यस्तो भगवत्कृपा त केवल अकिञ्चन 
भक्तहरूलाई मात्र प्राप्त हुन्छ । अरूका निम्ति त यो अत्यन्त दुर्लभ छ। 

वितरण माथिका दुई श्लोकमा वृत्रले भगवान्को कृपाको रहस्यपूर्ण विवेचन गरेको छ। 
भगवान्ले जो आप्ना एकान्तभक्त हुन्छन् तिनीहरूलाई यो लोक अथवा परलोकका कुनै पनि 
विषयभोग, सम्पत्तिहरू दिनृहुन्न। आपफ्ना भक्तहरूलाई त उहाँले छन् समृद्ध र सुखी पार्नुपर्ने हो। 
किन सम्पत्ति दिनृहुन्न ? भन्ने शङ्को उत्तर के हो भने ती सम्पत्ति, वैभव र समुद्धिबाट मानिसहरू 
शान्त र प्रसन्न बन्न सक्दैनन्। उनीहरू खन् उद्विग्न र विक्षिप्त बन्दछछन् । सम्पत्ति भएपच्ि त्यसको 
चिन्ता स्वतः नै भडहाल्दकछ । कसैले आपूभन्दा बदी सम्पत्ति कमायो भने त्यसप्रति ईर्ष्या पनि हुन 
सक्दछ । बृहदारण्यकोपनिषद् २४२मा याज्ञवल्क्यले भनेका छन् अमृतस्य तु नाशास्ति वित्तेन । 
सम्पत्ति परम सुख प्राप्त गर्ने साधन होन, यसद्वारा त सुखको आशा पनि गर्न सकिन्न । मैत्रेयीले 
याज्ञवल्क्यलाई भनेकी छन् त्यस्तो सम्पत्ति लिएर म के गरू, जसबाट म अमृतत्व पाडन 
सक्िदिनँ बृहदारण्यकोपनिषद्, २४३ । सम्पत्तिले त सुखको आशमा मानिसलाई दुक्याडदे खन् 
अशान्त बनाइदिन्छ । त्यसैले भगवान् सच्चा रूपले प्रसन्न हुनुभएको तब थाहा पाडइन्छ, जब धर्म, 
अर्थ र कामका सम्पूर्ण छन्ख्टहरू समाप्त हुन्छन् । त्रैवर्गिक पदले धर्म, अर्थ र कामलाई लिनुपर्दछ । 
त्यसबाट हुने न्ट तिनलाई भोगेर पाइने सुखभन्दा धैरे छ । वृत्रासुर भन्छ हे इन्द्र ! तलाई 
लागेको होला, भगवान्ले मेरो पक्ष लिएर मलाई स्वर्गको राजा बनाउने हुनुभयो, वुत्रासुरलाई मार्ने 
हनुभयो । तर हेर, मेरा भगवान्ले त मेरे पो कल्याण र परमहित गर्दै हनुहुन्छ । यो कुरा तलाई थाह 
कैन । त्रिलोकको राज्य सञ्चालनको दुःखबाट म मूक्त हुने भएं। सनातन आनन्दलाई प्राप्त गरी 
कृतकृत्य रहने मेरो इच्छा पूरा हुने भयो । तं चार्हिँ त्यही छन्छटिलो दलदलमा फस्ने भदस् । तंजस्ता 
संसारी, जो भगवान्को भजन गरी केही पाउन खोज्छन् त्यस्तामाथि भगवानूको यो परम अनुग्रह 
कहिल्यै प्रकट हूदेन। वृत्रासुरका यी भनाटहरूमा परमात्माप्रतिको पूर्ण विश्वास, दृढ भक्ति, 
आत्मशक्ति र प्रबल वैराग्यको खल्को पाइन्छ । 


अहं हरे तव पदेकमूलदासानुदासो भवितास्मि भूयः। 
मनः स्मरेतासुपतेगाणांस्ते गृणीत वाक् कमं करोतु कायः ॥ २४॥ 
पदढार्थ पदेकमूख्दासानुदासः  चरणको गुणान्  परम कल्याणकारी 


हरे  हे अज्ञान आदि समस्त॒ सेवा गर्न अनन्य भक्तहरूको सेवक गुणहरूलाई 
भन्खटहरूलाई नाश गरिदिने प्रभु भविता अस्मि  भद्रहन सक स्मरेत  सर्धं सम्किरहोस् अनि 





अहं  म मनः  मेरो मनले वाक्  वाणीले पनि 
भूयः  अरूअरू जन्ममा पनि असुपतेः  प्राणप्यारा गृणीत  हजुरकै गुणहरूको 
तव  हजुरको ते  हजुरको गान गरिरहोस् भने 


रामालन्द्री टीका 


२३०५ 
षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 
कायः  शरीरले समेत कमं  हजुरकै सेवारूप कर्म॑ करोतु  गरिरहोस् 
ताक्यार्थ हे प्रभु! मलाई अर्को जन्ममा हजुरका चरणका सेवक भक्तहरूको दास भएर रहने 


सुअवसर प्राप्त होस् । मेरो मनले प्राणप्रिय हजुरके गुणको चिन्तन गरिरहोस् । वाणीले हजुरके गुण 
गान गरिरहोस् र सम्पूर्ण शरीर हजुरकै सेवामा लागिरहोस् । 


न नाकपृष्टं न च पारमेष्ठ्यं न सारव॑भोमं न रसाधिपत्यम् । 
न योगसिद्धीरपुनभ॑वं वा समञ्जस त्वा विरहय्य काङ्क्षे ॥ २५॥ 


पदार्थ पनि न  मलाई चा्हिंदेन त्वा  हजुरलाई 
समञ्जस  हे सम्पूर्ण साव॑भोमं  सम्पूर्ण भूमण्डलको विरहय्य  छोडेर प्राप्त हुने कुन 
सौभाग्यका स्रोत हुनुभएका प्रभु राज्य योगसिद्धीः  योगका सिद्धिहरू 
म न  चार्हिदेन एवं 
नाकपृष्टं  स्वर्गलोक रसाधिपत्यम्  रसातलको अपुनभ॑वं वा  मोक्षसमेतका 
न  चान्नं आधिपत्य अमूल्य पदार्थ पनि 

५ चा्हिदेन ्  
पारमेष्ठ्यं च  ब्रह्माजीको पद॒ न  चार्हिदेन न काङ्क्षे  म चाहन्नं 





ताक्यार्थ हे सम्पूर्ण सौभाग्यका प्रोत हुनुभएका प्रभु ! हजुरलाई छडेर मलाई स्वर्ग, ब्रह्मलोक, 
भूमण्डलको साम्राज्य, रसातलको आधिपत्य, योगका सिदधिहरू अथवा मोक्षसमेतका अरू कुनै 
पनि पदार्थको इच्छा छैन । 


अजातपक्षा इव मातरं खगाः स्तन्यं यथा वत्सतराः श्चुधातांः । 
परियं प्रियेव व्युषितं विषण्णा मनोऽरविन्दाक्ष दिदुक्षते त्वाम् ॥ २९॥ 


पदार्थ वत्सतराः  ससाना व्युषितं  परदेशमा गएको 
अजातपक्षाः  प्वांख नउभ्रिएका बाच्छाहरूले प्रियं इव  आपनो प्रियलाई 
खगाः  चराका ससाना यथा  जसरी जसरी सम्फिन्छिन् 

बचेराहरूले कुनै कष्ट पर्दा स्तन्यं  आमाको दुध पिउन अरविन्दाक्ष  हे कमलनयन प्रभु 
मातरं इव  आपफ्नी आमालाई खोज्छन् अथवा मनः  मेरो मन पनि 

जसरी खोज्छन् विषण्णा  लामो वियोगका त्वाम्  हजुरलाई 

ुघातांः  भोकले आकुल कारणले कामासक्त भएकी दिद्षते  हेर्न खोजिरहेको छ 
व्याकुल भएका प्रिया  प्रियाले 





वाक्यार्थ हे कमलनयन प्रभु! जसरी प्वाँख नउग्रेका चराका बचेराहरू भोकले आत्तिएर 
आमाको प्रतीक्षा गरिरहन्छन्, जसरी भोका बाच्छाहरू आमाको दुध चुस्नका लागि उत्सुक रहन्छन् 
र जसरी कामासक्त भएकी प्रिया परदेशमा गएको आफ्नो प्रियलाई भेटन उत्कण्ठित रहन्छे त्यसै 
ररी तीन तापले पीडित, कर्मबन्धनले बाँधिएको र काम आदिले सतादइएको मेरो मन पनि हजुरको 
दर्शनका लागि छटपटाइरहेको छ । 


रामालन्द्री टीका 


२३०६ 
षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 


ममोत्तमरलोकजनेषु सख्यं संसारचक्रे भ्रमतः स्वकर्मभिः । 
त्वन्माययात्मात्मजदारगेहेष्वासक्तचित्तस्य न नाथ भूयात् ॥ २७॥ 





पदढार्थ मम  मेरो त्वन्मायया  हजुरकी मायाद्रारा 
नाथ  हे नाथ उत्तमरलोकजनेषु  पवित्रकीर्तिं आत्मात्मजदारगेहेषु  अनित्य 
स्वकमभिः  आफ्ना अनन्त भएका भगवान्का प्यारा भक्त शरीर, पुत्र, पत्नी र घर आदिमा 
पुण्य र पापकर्महरूका कारण सज्जनहरूसंग आसक्तचित्तस्य  चित्त आसक्त 
संसारचके  संसारको चक्रमा नै सख्यं  मित्रताको सम्बन्ध भएका संसारी प्राणीसंग 

भ्रमतः  बारम्बार घुमिरहने भूयात्  होस् तर न  कटहिल्यै सम्बन्ध नहोस् 


ताक्यार्थ हे नाथ ! आपफ्ना अनन्त पुण्य र पापकर्महरूका कारण संसारचक्रमा घुमिरहनु परे 
तापनि मेरो हजुरका प्रिय भक्तहरूसंग मित्रता भद्रहोस् तर हजुरकी त्रिगुणात्मिका मायाले मोहित 
भएर पुत्र, पत्नी, शरीर, सम्पत्ति आदिमा आसक्त रहने संसारी मानिससित कुनै प्रकारको सम्बन्ध 
नहोस्। 
वितरण माधथिका चार श्लोकहरूमा वृत्रले भगवान्को भावपूर्ण स्तुति गरेको छ। लडाईंको 
नीचमा भगवान्को विषयमा कुराकानी गर्दगर्दे वृत्रको चित्त भगवान्मा परे तन्मय भयो । आपफ्ना 
हृदयमा सर्धं प्रकट रहने प्रभु मानौँ प्रत्यक्ष आफ्नो अगाडि देखिनुभए ॐ उसले भगवान्को प्रार्थना 
गरेको छ । उसले भगवान्लाई सकेसम्म कोमल पदावलीले स्तुति गरेको छ। 

वृत्रको मनले कुनै वस्तु नचाहीकन केवल भगवान्लाई मात्र चाहेको छ। जसरी प्वाँंख 
नउग्रिएका चराका बचेराहरू आफ्नो आमाबाबु चारा खोज्न बाहिर गएको बखत उल्लू, बाज 
आदिबाट पीडित हदा अत्यन्त चिच्याहट र उत्कण्ठाका साथ आमाको खोजी गर्दछछन् त्यसै गरी 
तीन तापहरूबाट अत्यन्त पीडित बनिरहेको वृत्रको मनले पनि उत्कण्ठित भएर भगवान्को खोजी 
गरिरहेको छ । जसरी भोकले अत्यन्त व्याकुल बनेका बाच्छाबाच्छीहरू आपफ्नी आमा वनबाट 
फर्केर आएपछि दाम्लोबाट फुत्किएर दुध पिउन लालायित हृन्छन् त्यसै गरी वृत्रको कर्महरूको 
बन्धनमा बाँधिएको मन त्यहाँबाट फुत्किई भगवानूलाई भेट्न लालायित छ। अनि विदेश गएको 
प्रियलाई कहिले भेटैँला भन्ने कामनाबाट अत्यन्त पीडित भद्रहेकी प्रियाले जसरी प्रिय आउने 
दिन उनको व्यग्रतापूर्वक प्रतीक्षा गर्छिन् त्यसै गरी सांसारिक कामनाहरूले सताएर हैरान परेको 
वृत्रको मनले भगवानूसँंगको मिलनलाई व्यग्रतापूर्वक पर्यिरहेको छ। 

वृत्र भगवानसँग भन्दछ भगवान् ! आपफ्ना आसक्ततियुक्त कर्महरूको कारणले संसारमा 
बारम्बार मेरो जन्म भडइ ने रहला। म॒ हजुरलाई आफ्नो कर्मबन्धन चछिनाइदिने प्रार्थना गर्दा पनि 
गर्विनँ र यसको म योग्य पनि छैन। म हजुरको मायाद्रारा शरीर, पुत्र, पत्नी, घर आदिमा स्वतः 
आसक्त छँदेष्ु। यदि हजुर कृपा गर्नृहुन्छ भने कर्मका कारणले संसारमा घुमिरहंदा पनि म यी 
पतनकारी विषयहरूको आसक्तिमा नफसूं, बरु मलाई भक्तहरूको नै सङ्गत मिलोस्। आफनो 
कर्मबन्धन नाश गरेर मोक्षप्रदान गर्न समेत भगवान्संग प्रार्थना नगर्ने वृत्रको भक्ति अत्यन्त 


रालालन्द्री टीका 


२२०७ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 


उच्चकोटिको देखिन्छ । भगवदगीतामा बतादइएका चारथरी भक्तहरूमध्ये ज्ञानी भक्तले मात्र 
मोक्षको पनि कामना नराखेर भगवान्को भक्ति गर्न सक्दछ । प्रेमलक्षणा भक्तिमा पुगेका ती 
जीवन्मुक्त व्यक्तिहरू मात्र भगवान्को दिव्य प्रेममा यसप्रकार डन्न सक्छन्। आफनो पूर्वजन्मको 
कल्मष राक्षस भई जर्न्मदा पूरा निवृत्त भई वृत्रको हृदयमा ज्ञानको प्रकाश उदित भदसकेको भान 
हन्छ। वृत्र मृत्युपछि अलोकं समपद्यत अर्थात् भगवानूकै स्वरूपमा मिल्यो भनी उसको 
विदेहमुक्तिको वर्णन श्रीमद्भागवत ६१२३५ म गरिएको छ । पूर्णं ज्ञान भटसकेकाले ऊ मूत्युपच्ि 
वेकुण्ठ आदि कुनै लोकमा पुगेन, अपितु यही ब्रह्मरूपतालाई उसले प्राप्त गययो। यसप्रकार ज्ञानी 
भक्तहरूको निश्छल प्रमको उदात्तता वृत्रमा देखिन्छ । 


इति श्रीमदुभागवते महापुराणे पारहंस्यां संहितायां षष्टस्कन्धे 
वत्रस्येन्द्रोपदेशो नामेकाद्योऽध्यायः ॥ १९॥ 


रामालन्द्री टीका 


२३०८ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 
अथ न घ्याय 
अथ इद्शश्व्यायः 
वृत्रासुरको वध 
ऋषिरुवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
एवं जिहासुर्नृप देहमाजौ मृत्युं वरं विजयान्मन्यमानः । 
शूलं प्रगृ्याभ्यपतत् सुरेन्द्रं यथा महापुरुषं केटभोऽप्सु ॥ १॥ 
पदार्थ मृत्युं  आफ्नो मृत्युलाई विष्णुलाई मार्न दगुरेथ्यो त्यसरी 
नृप  हे महाराज वरं  श्रेष्ठ ने 
एवं  यसप्रकार मन्यमानः  मानेको वृत्रासुरले शलं  त्रिशूल 
आजो  युद्धभूमिमा नै यथा  जसरी प्रगृह्य  हातमा लिएर 


देहम्  आपनो शरीरलाई 
जिहासुः  छोडन चाहदे 
विजयात्  जितभन्दा 


अप्सु  प्रलय कालको जलमा 
 

केटभः  कैटभ नामक दैत्यले 
महापुरुषं  महापुरुष भगवान् 





सुरेन्द्रं  इन्द्रलाई मार्न 
अभ्यपतत्  वेगले दौडियो 


ताक्यार्थ यसरी विजय प्राप्त गर्बुको सटा मृत्युलाई नै श्रेष्ठ सम्फने त्यस वृत्रासुरले युद्धभूमिमा 
ने आफनो शरीर त्यागने चाहनाले जसरी प्रलयकालको जलमा कैटभ नामक दैत्य भगवान् 
विष्णुमाथि प्रहार गर्न दगुरेथ्यो त्यसै गरी आफ्नो त्रिशूल उचालेर इन्द्रमाथि आक्रमण गर्न वेगले 


दौडियो। 

ततो युगान्ताग्निकठोरजिहमाविध्य शूलं तरसासुरेन्द्रः । 

क्षिप्त्वा महेन्द्राय विनद्य वीरो हतोऽसि पापेति रुषा जगाद ॥ २॥ 
पदार्थ शूं  आपनो त्रिशूललाई गर्दै 
ततः  त्यसपच्ि आविध्य  फनफनी घुमाएर रुषा  रिसले चूर भएर 
वीरः  वीर महेन्द्राय  इन्द्रलाई मार्नका पाप  पापी इन्द्र 
असुरेन्द्रः  दानवराज वृत्रासुरले लागि हतः असि  अब तँ मरिस् 
युगान्ताग्निकटठोरजिहम्  तरसा  वेगपूर्वक इति  यस्तो 


क्षिप्त्वा  प्रहार गरेर 
विनद्य  चरको स्वरले गर्जना 


प्रलयकालीन अग्निसिमान 
अत्यन्त तिखो टुप्पो भएको 





जगाद्  भन्यो 


वाक्यार्थ त्यसपच्ि वीर वृत्रासुरले प्रलयकालीन अग्निसिमान अत्यन्त तिखो ट्प्पौ भएको आफ्नो 
त्रिशूललाई फनफनी घुमाएर वेगले इन्द्रमा प्रहार गय्यो र अति रिसाएर गर्जना गर्दै हि पापी 


इन्द्र ! अब तं मरिस् भन्यो । 


रामालन्द्री टीका 


२३०९ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 


ख आपतत् तद् विचल् ्रहोल्कवन्निरीक्षय दुष्प्क्यमजातविक्छवः । 
वच्रेण व्री रातपवणाच्छिनद् भुजं च तस्योरगराजभोगम् ॥ ३॥ 


पदार्थ तत्  त्यो त्रिशूललाई तस्य  त्यस वृत्रासुरको 

र निरी 
दुष्प्क््यम्  देख्दै अत्यन्त भयङ्र निरीक्ष्य  देखी उरगराजभोगम्  नागराज 
ग्रहोल्कवत्  ग्रह र उल्काहरू अजातविक्छवः  कन्ति नडराएका  वासुकिको समान 
घुमे कै व्री  इन्द्रले भुजं च  विशाल भुजालाई 
विचठत्  घुम्दैघुम्दै रातपवंणा  सय आंख्ला समेत 
खे  आकाशमार्ममा भएको अच्छिनत्  छिनाए 
आपतत्  आरपौतर्फ आदरहेको वन्रेण  वज्रद्रारा त्रिशूललाई र 





ताक्यार्थ ग्रह र उल्का ४ फनफनी घुम्दे आकाशबाट आफतिर आद्रहेको त्यो भयडर 
त्रिशूललाई देखेर पनि क्ति नहडबडाएका इन्द्रले आफ्नो सय आंख्ला भएको वज्रले त्रिशूललाई र 
वृत्रासुरको नागराज वासुकिजस्तो विशाल हातलाई समेत काटिदिए। 


छिन्नैकबाहुः परिघेण वृत्रः संरन्ध आसाद्य गृहीतवज्रम् । 
हनो तताडन्द्रमथामरेभं व्रं च हस्तान्न्यपतन्मघोनः ॥ ४॥ 


पदार्थ इन्द्रम्  इन्द्रको नजिक एेरावतलाई पनि प्रहार गयो 
छिन्नैकबाहुः  एउटा हात आसाद्य  पुगेर मघोनः  वृत्रको प्रहारबाट 
चिनाइएको परिघेण  आफ्नो परिघद्रारा अचेत ४ भएका इन्द्रको त 
वृत्रः  वुतव्रासुरले हनो  च्यापुमा हस्तात्  हातबाट 

संरब्धः  अत्यन्त रिसाई तताड  जोडसंग प्रहार गययो व्रं च  वज्र पनि 
गृहीतवज्रम्  हातमा वज्र अथ  त्यसै गरी न्यपतत्  खस्यो 

लिएका अमरेभं  इन्द्रको वाहन 





ताक्यार्थ एउटा हात काटिनाले अत्यन्त रिसाएको वृत्रासुरले हातमा वज्र धारण गरेका इन्द्रको 
च्यापुमा र उनको वाहन एेरावत हात्तीको टाउकोमा आफ्नो परिघट्रारा बेस्सरी प्रहार गयो । त्यस 
प्रहारबाट अचेत ४ भएका इन्द्रको हातबाट वज्र नै खस्यो । 


वृत्रस्य कमौतिमहादुभुतं तत् सुरासुराश्चारणसिद्धसङ्घाः। 
अपूजयंस्तत्पुरुट्रतसङटं निरीक्ष्य हा हेति विचुकुशुभंशम् ॥ ५॥ 
पदार्थ तत् कमं  त्यो पराक्रमलाई सिद्धहरूले समेत 


वृत्रस्य  वृत्रासुरको सुरासुराः  देवता, दानव आदि अपूजयन्  साहसिक कार्य 
अतिमहाटूभुतं  ज्यादे अदभुत चारणसिद्धसङ्घाः  चारण र॒ भनी प्रशंसा गरे त्यसै गरी 


रामालन्द्री टीका 


२२९० 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 


तत्  त्यो प्राणै जालाजस्तो निरीक्ष्य  देखेर देवताहरू विचुक्रुशुः  कराउन लागे 
पुरुतसङ्रं  इन्द्रमाथि भृराम्  बारम्बार 

आइपरेको सङ्टलाई हाहा इति  हाहाकार गर्दै 

ताक्यार्थ वृत्रासुरको यो अदभुत पराक्रमलाई देखेर सम्पूर्ण देवता, दानव, चारण, 
सिद्धगणहरूले उसको प्रशंसा गर्न लागे, साथे इन्द्रमाथि परेको सडटलाई देखेर देवताहरू चर्को 
स्वरले बारम्बार हाहाकार गर्दै कराउन लागे । 


इन्द्रो न व्रं जगृहे विलज्जितश्च्युतं स्वहस्तादरिसन्निो पुनः। 
तमाह वृत्रो हर आत्तवज्रो जहि स्वरात्ुं न विषादकालः ॥ ६॥ 





पढार्थ व्रं  वज्नलाई हरे  हे इन्द्र 

विलज्जितः  लाजले भुतुक्कै पुनः  फेरि आत्तवज्ः  हातमा वज्र लिएर 
भएका न जगृहे  उठाएनन् उनको स्वशत्रुं  आपनो शत्रुलाई 
इन्द्रः  इन्द्रले त्यस्तो अवस्था देखी जहि  मारिहाल् 

अरिसिन्निधो  शत्रुको अगाडि तम्  ती इन्द्रलाई विषादकालः  यो दुःख मानेर 
स्वहस्तात्  आफ्नो हातबाट वृत्रः  वृत्रासुरले बस्ने समय 

च्युतं  खसेको आह  भन्यो न  होइन 


ताक्यार्थ आफ्नो शत्रुका अगाडि आफ्नो हातबाट खसेको वज्जलाई लाजले गर्दा इन्द्रले फेरि 
उठाउन सकेनन्। त्यसपचछ्छि लज्जित इन्द्रलाई पराक्रमी वृत्रासुरले हे इन्द्र ! छर वज्र उठाई आफनो 
शत्रुलाई मारिहाल्, यो दुःख मानेर बस्ने समय होदन भन्दै सम्खाउन लाग्यो । 


युयुत्सतां कुत्रचिदाततायिनां जयः सदैकत्र न वे परात्मनाम् । 
विनैकमुत्पत्तिखयस्थितीश्वरं सर्वज्ञमाद्यं पुरुषं सनातनम् ॥ ७॥ 


पदार्थ  छोडेर कुत्रचित्  कहीं कहीं 
उत्पत्तिकयस्थितीरवरं  जगत्कोवि  निश्चय नै एकत्र  कहिलेकाहीं मात्र 
उत्पत्ति, पालन र संहार गर्ने परात्मनाम्  शरीरलाई महं जयः  जित हुन्छ 
सवंज्ञम्  सर्वज्ञ भन्ने सदा  सध 

आयं पुरुषं  पुराण पुरुष युयुत्सतां  आपसमा लडाई गर्नन  जित मात्र भद्रहैदेन 
सनातनम्  सनातन आततायिनां  दुष्ट 

एकं  एक मात्र परमात्मालाई हत्याराहरूको 





ताक्यार्थ जगत्को उत्पत्ति, स्थिति र संहार गर्ने सर्वज्ञ र सनातन एक मात्र आदि पुरुष 
परमात्मालाई छाडेर देहाभिमानी दुष्टहरूको कटहिलेकाहीं मात्र विजय हृन्छ, सध विजय हदेन। 


रामालन्द्री टीका 


षष्ठ स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


२३९११ 


अध्याय १२ 


भ प   प 
रकाः सपाट यस्यम श्वसन्त विवशा वद । 
द्विजा इव रिचा बद्धाः स काल इह कारणम् ॥ ८ ॥ 


पदार्थ 

रिचा  जालद्रारा 

बद्धाः  बांधिएका 

द्विजाः इव  चराहरू दै 

यस्य  जुन परमात्माको 
् 

वरो  अधीनमा रहेर 


विवशाः  परवश भएका 

इमे  यी सबै 

सपालाः  लोकपालहरूले सहित 
लोकाः  लोकहरू 

श्वसन्ति  आफनो चेष्टा गर्दछन् 
सः  त्यस्ता 


कालः  सबेका मालिक 
भगवान् नै 

इह  यो हाम्रो जय वा 
पराजयमा 

कारणम्  कारण हुनुह॒न्छ 





ताक्यार्थ जालले बाँधिएका चराहरू फैँ विवश भएर लोकपाल सहितका यी सबै लोक जसको 
अधीनमा रही आआप्नो कार्यमा लागेका छन् त्यही कालरूपी सर्वनियन्त्रक भगवान् नै हामी 
सबैको जय वा पराजयको मूल कारण हूनुहुन्छ । 


ओजः सहो बलं प्राणममृतं मृत्युमेव च । 
तमज्ञाय जनो हेतुमात्मानं मन्यते जडम् ॥ ९॥ 


पलढार्थ 

ओजः  मानसिक साहस 
सहः  इन्द्रियहरूको सामर्थ्य 
बट  शारीरिक बल 


अमृतं  जीवन र 
मृत्युम् च  मृत्युको रूपमा 
समेत रहने 

तं  ती परमात्मालाई 
अज्ञाय एव  नजान्नाले नै 


जनः  मनुष्य 

जडम्  जड 

आत्मानं  शरीरलाई नै 

हेतुम्  जयपराजयको कारण 
मन्यते  मान्दछ 





प्राणम्  प्राण 
ताक्यार्थ उनै कालरूप परमात्मा नै मनुष्यका साहस, सामर्थ्य, बल, प्राण, जीवन एवं मृत्युको 
समेत कारण हुनुहुन्छ तर मानिसहरू उहाँ लाई नबुखेर जड शरीरलाई नै जयपराजयको कारण 
सम्खन्छन् । 


यथा दारुमयी नारी यथा यन्त्रमयो मृगः। 
एवं भूतानि मघवन्नीरातन्त्राणि विद्धि भोः ॥ १०॥ 


पढार्थ यथा  जसरी भूतानि  सम्पूर्ण प्राणीहरू पनि 
भोः मघवन्  हे इन्द यन्त्रमयः  यन्त्रको ईरातन्त्राणि  भगवान्को 

यथा  जसरी खेलौनाको अधीनमा छन् भनी 

दारुमयी  काठको मृगः  मृग पराधीन हुन्छन् विद्धि  बुस् 

नारी  पुतली र एवं  ठीक त्यसै गरी 





ताक्यार्थ हे इन्द्र ! जसरी कट्पुतली र यन्त्रमय मृग आदि खेलौना नचाउनेके अधीनमा ह॒न्छन् 
ठीक त्यसै गरी सम्पूर्ण प्राणीहरू कालरूप भगवान्को अधीनमा छन् भने बुर । 


रामालन्द्री टीका 


२३१२ 


षष्ठ स्कन्ध 


अध्याय १२ 


श्रीमद्भागवत 


पुरुषः प्रकृतिर्व्यक्तमात्मा भूतेन्द्रियाशयाः । 


राक्नुवन्त्यस्य सगि न विना यदनुग्रहात् ॥ ९९ ॥ 


पदढार्थ आत्मा  अहङ्कार 
सांख्यप्रतिपादित भ 

पुरुषः  सांख निर्गुण भूतेन्द्रियाशयाः  पञ्चमहाभूत, 

पुरुष ज्ञानेन्द्रिय, कर्मेन्द्रिय र मन पनि 

प्रकृतिः  त्रिगुणात्मिका प्रकृति यदनुग्रहात् विना  जुन 

व्यक्तम्  महत्त्व परमात्माको अनुग्रह नपाई 


अस्य  यस संसारको 
सगदो  सृष्टि, स्थिति र संहार 
गर्न 

न शक्नुवन्ति  समर्थं हँदैनन् 





वाक्यार्थ भगवान्को कृपा नभरईकन पुरुष, प्रकृति, महत्तत्त्व, अहङ़ार, पञ्चभूत, इन्द्रिय र 
अन्तःकरण यी कुनै पनि संसारको सृष्टि, स्थिति र संहार गर्बमा समर्थ हदेनन् । 
अविद्वानेवमात्मानं मन्यतेऽनीरामीड्वरम् । 
भूतेः सृजति भूतानि ग्रसते तानि तेः स्वयम् ॥ १२॥ 
पढार्थ ईर्वरम्  सबै थोक गर्न सक्ने 
एवं  यसप्रकार परमात्मालाई मन्यते  मान्दछछ 
अविद्वान् एव  नजानेर नै स्वयम्  साक्षात् भगवान् नै 
मनुष्यले भूतेः  पिता, माता आदि 
अनीशम्  केही गर्न नसक्ने निमित्त बनेका प्राणीहरुद्रारा 
आत्मानं  आपफूलाई भूतानि  अर प्राणीहरूलाई 
तवाक्यार्थ सर्वनियन्ता भगवान् नै हुनुहुन्छ भने नबुफेको जीवले मात्र आफ लाई कर्ता, भोक्ता 


मान्दछ । वास्तवमा भगवान्ले ने पिता, माता आदिलाई निमित्त बनाएर अन्य प्राणीहरूको सृष्टि र 
बाघ, भालु आदिलाई निमित्त बनाएर उनीहरूको विनाश गराउनुहन्छ । 


आयुः श्रीः कीतिरेश्वयंमारिषः पुरुषस्य याः। 


र  जन्माउनुहुन्छ र 
तेः  ती बाघ, भालु आदि 
निमित्त बनेका प्राणीहरुद्रारा नै 
तानि  ती जीवात्माहरूलाई 
ग्रसते  संहार गर्नुहुन्छ 





भवन्त्येव हि तत्काठे यथानिच्छोविंपयंयाः ॥ १३॥ 
पदार्थ पुरुषस्य  प्राणीले याः  जति पनि अनुकूल 
यथा  जसरी आदिषः  मरिमेटेर चाहने पदार्थहरू छन्, ती पनि 
अनिच्छोः  प्राणीले नचाहे पनि आयुः  दीर्घजीवन हि  निश्चय नै 
विपयंयाः  मृत्यु, दुष्कीर्तिं आदि श्रीः  सम्पत्ति तत्काठे  त्यो समय 
समस्याहरू प्राप्त हृन्छन् त्यै कीतिः  यश आदस केपि 





गरी एङ्वय॑म्  सम्पन्नता इत्यादि भवन्ति एव  हृन्छन् नै 
वाक्यार्थ जसरी नचा्हँदानचार्हेदे मान्छेलाई मृत्यु, दुष्कीर्तिं आदि समस्याहरू प्राप्त हुन्छन्, 


रामालन्द्री टीका 


२३१२ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 


त्यसै गरी समय अनुकूल भएमा उसलाई दीर्घजीवन, सम्पत्ति, यश, एश्वर्य आदि सफलता प्राप्त 
हन्छन्। 
तस्मादकीरतियशसोर्जयापजययोरपि   स    
तस्मादकीतियशसोजंयापजययोरपि । 
समः स्यात् सुखदुःखाभ्यां मृत्युजीवितयोस्तथा ॥ १ ॥ 


पदार्थ सुखदुःखाभ्यां  सुखदुःख मिल्दा मृत्युमा समेत बुदिमान्ले 
तस्मात्  त्यसैले अपि  पनि र समः  समान भावले 
अकीतिंयशसोः  यशअपयशमातथा  त्यसै गरी स्यात्  रहनुपर्दछ 
जयापजययोः  जितहार हदा र।मृत्युजीवितयोः  जीवन र 
ताक्यार्थ यसरी सबे कुरा ईश्वराधीन भएकाले यशअपयश, जयपराजय, सुखदुःख, जीवन 
मृत्यु यी कुरामा ध्यान नदिई हर्षशोकलाई त्यागेर सर्धं समान भावले रहनुपर्वछ। 


सत्त्वं रजस्तम इति प्रकृतेनांत्मनो गुणाः। 
तत्र साक्षिणमात्मानं यो वेद् स न बध्यते ॥ १५॥ 





पढार्थ प्रकृतेः  प्रकृतिका हुन् आत्मानं  आत्मालाई 
सत्त्वं  सत्त्व आत्मनः न  आत्माका होडनन् वेद्  जान्दछछ 
रजः  रज र यः  जसले सः  त्यो बुद्धिमान् व्यक्ति 


तमः इति  तमसमेत तत्र  ती अवस्थामा न बध्यते  बन्धनमा पर्दैन 
गुणाः  यी तीन गुणहरू साक्षिणम्  साक्षी भएर रहने 
ताक्यार्थ सतव, रज र तम यी तीन गुण प्रकृतिका हन्, आत्माका होदनन्। अतः जसले 


आत्मालाई यी तीन गुणको साक्षी भनी बु्दछछ त्यो व्यक्ति बन्धनमा पर्दैन। 





विवरण यस उपदेश प्रसङ्गले वृत्र पूर्ण ज्ञानी भएको पुष्टि गर्दछछ। युद्धको बीचमा युद्धभूमिरमँ 
रहंदा उसले जीवन र मृत्युलाई समान देखेको छ । सत्त्व, रज र तमोगुण अनुसार प्रकृतिका 
कार्यहरू परिवर्तन भद्रहन्छन् तर तिनको परिवर्तनले साक्षी आत्मा आफूलाई दुन नसक्ने उसको 
अनुभव छ । अरु ऊ इन्द्रलाई यी सवे उपदेश सुनारँदेछ । भगवानूमा पूर्ण निर्भर ज्ञानीहरूको जीवन 
र मृत्युमा हुने समान दृष्टि वृत्रमा स्पष्ट नै देखन सकिन्छ । 


पर्य मां निनिंतं शक वृक्णायुधभुजं मृधे । 
घटमानं यथाशक्ति तव प्राणजिहीषंया ॥ १६ ॥ 


पदार्थ वृक्णायुधभुजं  तद्वारा अस्त्र र॒तापनि 
शक्र  हि इन्द्र हातसमेत काटिएको तव  तेयो 
मृधे  युद्धभूमिमा निनिंतं  हारिसकेको भए प्राणजिहीषंया  प्राण लिने 


रामालन्द्री टीका 


२२९४ 
षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 


इच्छाले शक्ति लगाई मां  मलाई पनि त 
यथाशक्ति  आफ्नो बचेखुचेको घटमानं  प्रयास गरिरहेको पश्य  हर् 


वाक्यार्थ हे इन्द्र ! युद्धभूमिमा तंद्रारा अस्त्र र हात काटिएर पराजित भटइसकेको भए तापनि तेयो 
प्राण लिने इच्छाले सकेसम्मको प्रयास गरिरहेको मलाई ने हेर्। 


प्राणग्लहोऽयं समर इष्वक्षो वाहनासनः। 
अत्र न ज्ञायतेऽमुष्य जयोऽमुष्य पराजयः ॥ १७ ॥ 





पदार्थ हुन्, अनि जयः  जित हुन्छ र 

अयं  यो वाहनासनः  आआफ्ना अमुष्य  यसको 

समरः  युद्ध भन्ने कुरा बाहनहरू नै पासा फिंजाइने पराजयः  हार हन्छ भन्ने 
प्राणग्कहः  प्राणको बाजी थापेरकपडाजस्ता हुन् न ज्ञायते  जान सकिंदैन 
खेलिने एकप्रकारको जुवा नै हो अत्र  यहाँ 

इष्वक्षः  यहां बाणहरू पासा अमुष्य  यसको 


ताक्यार्थ यो युद्ध भन्ने कुरो प्राणको बाजी थापेर खेलिने एकप्रकारको जुवा नै हो। जुन 
खेलमा बाणहरू पासाका रूपमा र वाहनहरू पासा फिंजाउने कपडारूपमा रहेका छन्। यस 
खेलमा यसको जित हुन्छ र यसको हार हुन्छ भनेर भन्न सकिंदेन । 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
इन्द्रो वृत्रवचः श्रुत्वा गतालीकमपूजयत् । 
गृहीतवज्रः प्रहसंस्तमाह गतविस्मयः ॥ १८ ॥ 


पदार्थ श्रुत्वा  सुनेर प्रहसन्  हंसिलो अनुहारले 
इन्द्रः  इन्द्रले गृहीतवज्रः  हातमा वज्र लिएर तम्  त्यस वृत्रासुरलाई 
गताटीकम्  कपटरहित अपूजयत्  आदर गरे आह  भने 

वृत्रवचः  वुत्रासुरको वचनलाई गतविस्मयः  आश्चर्य नमानी 





वाक्यार्थ यसप्रकारको वृत्रासुरको कपटरहित कुरा सुनेर इन्द्रले उसको आदर गरे। त्यसपच्ि 
वृत्रासुरले युद्धमा देखाएको धैर्यमा कुनै आश्चर्य नमानी हातमा वज्र लिएर हाँसीहाँसीकन यसो 
भन्न लागे । 


इन्द्र उवाच इन्द्रले भने 
४  सिद्धो   . ४ मतिरीदश्षी 
अहो दानव सिद्धोऽसि यस्य ते मतिरीदृशी । 
भक्तः सवांत्मनात्मानं सुहृदं जगदीश्वरम् ॥ १९॥ 
पदार्थ अहो  आश्चर्य छ दानव  हे दानवराज तिमी 


रालालन्द्री टीका 


२२१५ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 
सिद्धः असि  कृतार्थ र धन्य छौ मतिः  बुद्धि छ तिमीले 

यस्य  जुन आत्मानं  सम्पूर्ण प्राणीहरूको सवांत्मना  सम्पूर्ण भावले 
ते तिम्रो आत्मस्वरूप भक्तः  भजन गरेका छौ 

ईदुशी  यसप्रकारको विवेक, सुहृदं  सैका परममित्र 

धैर्य र भक्तिले युक्त जगदीश्वरम्  जगदीश्वर प्रभुको 





ताक्यार्थ हे दानवराज ! यसप्रकारको विवेक, धैर्य र भक्तिले युक्त बुद्धि भएका तिमी धन्य 
छो । तिमीले सम्पूर्ण प्राणीहरूका आत्मस्वरूप जगदीश्वरको सर्वात्मभावले भजन गरेका छौ । 


भवानतार्षन्मायां वे वेष्णवी जनमोहिनीम् । 
यद् विहायासुरं भावं महापुरुषतां गतः ॥ २०॥ 





पदार्थ   भगवान् विष्णुको भावं  भावलाई 

वै  निश्चयनै मायाम्  मायालाई विहाय  चटक्कै छाडेर 
भवान्  तिमीले अतार्षीत्  पक्कै पनि तयौ महापुरुषतां  उदार हृदय 
जनमोहिनीम्  सम्पूर्ण जीवलाईयत्  किनभने भएका महापुरुषहरूको भावमा 
मोहित बनाउने आसुरं  असुरहरूमा हुने गतः  पुगेका छौ 


वाक्यार्थ तिमीले सम्पूर्ण जीवलाई मोहित पार्ने भगवान्को मायालाई पक्कै जितिसकेका छौ 
किनभने तिमी आसुर भावलाई छाडेर महापुरुषको भावमा पुगेका छौ । 


खल्विदं महदार्चर्यं यद्रजःप्रकृतेस्तव । 
वासुदेवे भगवति सत्त्वात्मनि दुढा मतिः ॥ २९॥ 





पढार्थ वासुदेवे  वासुदेवमा इदम्  यो 

रजःप्रकृतेः  रजोगुणी स्वभावकायत्  जसरी महद्  ज्यादे 

तव  तिम्रो दुढा  अत्यन्त अडिग आचर्य  आश्चर्यको कुरो हो 
सत्त्वात्मनि  विशुद्ध सत्तवस्वरूपमतिः  बुद्धि लागेको छ 

भगवति  भगवान् खलु  निश्चय नै 


वाक्यार्थ रजोगुणी भएर पनि सत्त्वगुणस्वरूप भगवान् वासुदेवमा तिम्रो बुद्धि यसरी दृढसंग 
लारनु निश्चय ने टुलो आश्चर्यको कुरो हो । 


  ,  नर,  भ ० 
यस्य मक्तमगवात हरा नःश्रयस्श्वर् । 
विक्रीडतोऽमृताम्भोधो किं श्रेः खातकोदकेः ॥ २२॥ 
पदार्थ निशश्रेयसेश्वरे  मोक्षका मालिक हरो  श्रीहरिमा 
यस्य  जुन सौभाग्यशालीको भगवति  भगवान् भक्तिः  दृढ भक्ति लागेको छ, 


रामालन्द्री टीका 


२३१६ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 
त्यस्ता विकरीडतः  विहार गर्ने खातकोदकैः  कुवाजस्ता स्वर्ग 
अमृताम्भोधो  मोक्षरूपी व्यक्तिका लागि आदि लोकहरूको 

अमृतको सागरमा देः  थेरे मात्र सुख दिने कि के प्रयोजन छर 


वाक्यार्थ मोक्षका मालिक भगवान् श्रीहरिमा दढ भक्ति लागेका भक्तहरू मोक्षरूपी आनन्दको 
अमृतसागरमा विहार गर्दछछन्। उनीहरूलाई संसारको विषयभोगरूपी कुवाजस्ता स्वर्ग आदि 
लोकहरूको के आवश्यकता छ र? 


वितरण यस प्रसङ्गमा आफूले भक्ति गर्न नसके तापनि भगवान्को र उहँका भक्त वृत्रासुरको 
प्रशंसा गरी इन्द्रले आफ्नो सतत्वगुणी देवस्वभाव प्रकट गरेका छन्। इन्द्र॒ आदि देवताहरू 
विषयभोगमा असाध्यै आसक्त हृन्छन्। सम्पूर्ण वेदको अर्थसहित ज्ञान उनीहरूलाई जन्मजात नै 
हुन्छ तैपनि वेदप्रतिपाद्च परम पुरुष परमात्मातिर उनीहरूको दृष्टि जौदेन । तपनि भगवान्को भक्त 
हनु र आत्मज्ञानी हनु साहै राग्रो हो भन्ने उनीहरूलाई थाहा छ । अन्य व्यक्तिहरू ज्ञानी भएको 
देवताहरू मन पराडदेनन्। मुक्त भयो भने आपरूभन्दा माथि जान्छ भन्ने सोचेर उनीहरू अरूलाई 
मक्त हून दिन चाहेदेनन्। यसको अर्को कारण के हो भने आस्तिकं मनुष्य जो आपफूलाई यज्ञ, 
पूजा आदिद्रारा सन्तुष्ट र बलियो बनार्ंकछछ ऊ मुक्त भयो भने आफ्नो सेवकको संख्या घट्दछ । 
जसरी मानिसहरू आप्ना पशु हराए भने दुःखी हुन्छन् त्यसै गरी देवताहरू पनि आपफ्ना सेवकहरू 
मक्त हन खोज्दा त्यसमा विघ्न गर्दछछन् बृहदारण्यकोपनिषद्, १४१० । ध्यान र उपासनामा बस्दा 
अनेक चिन्तनले मन बिथोलिदिनु, योगीहरूलाई पनि योगभ्रष्ट गराइदिनु यसका उदाहरण हुन् । 
यति हदाहैदे पनि मूक्त भटसकेका व्यक्तिप्रति भने उनीहरू आदर भावना नै राख्दछन्। यो 
आदरभाव उनीहरूको सत्त्वगुणको परिचय हो । 


श्रीडुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
इति ब्ुवाणावन्योन्यं धर्मजिज्ञासया नृप । 
युयुधाते महावीयौविन्द्रवृत्रो युधाम्पती ॥ २३॥ 


पदार्थ जानने इच्छाले युधाम्पती  सेनाका नायक 
नृप  हे राजा अन्योन्यं  आपसमा इन्दरवत्रो  इन्द्र र वुत्रासुरले 
इति  यसप्रकार ब्रुवाणो  बातचित गरिखेका युयुधाते  युद्ध गर्न लागे 
धर्मजिज्ञासया  धर्मको रहस्य महावीर्यो  अत्यन्त पराक्रमी 





ताक्यार्थ हे राजा ! यसप्रकार धर्मको रहस्य जानने इच्छाले आपसमा वार्तालाप गरिरहेका 
पराक्रमी सेनानायक इन्द्र र वुत्रासुरले फेरि भयर युद्ध गर्न लागे । 


आविध्य परिघं वृत्रः काष्णांयसमरिन्दमः। 
इन्द्राय प्राहिणोद् घोरं वामहस्तेन मारिष ॥ २४॥ 


रामालन्द्री टीका 


२२३९७ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 
पढार्थ काष्णांयसम्  फलामले बनेको वामहस्तेन  देत्रे हातले 

मारिष  हे राजा घोरं  अत्यन्त उरलाग्दो आविध्य  फनफनी घुमाङदे 
अरिन्दमः  शत्रुलाई नाश गर्ने परिघं  परिघ फलामे इन्द्राय  इन्द्रमाथि 

वृत्रः  वुत्रासुरले लौरो लाई प्राहिणोत्  प्रहार गयो 





ताक्यार्थ युद्धमा शत्रुको नाश गर्न चाहने वृत्रासुरले फलामले बनेको अत्यन्त उरलाग्दो 
परिघलाई देत्रे हातले उचालेर फनफनी घुमाठँदे इन्द्रमाथि प्रहार गययो । 


स तु वृत्रस्य परिघं करं च करभोपमम् । 
चिच्छेद् युगपद् देवो वच्रेण शतपवंणा ॥ २५॥ 





पढार्थ वज्रेण  आप्नो वज्रले करं च  बाँकी रहेको अर्को 
सः ती वृत्रस्य  वृत्रासुरको हातलाई समेत 

देवः तु  देवराज इन्द्रे चाहं परिघं  परिघलाई र युगपत्  एकेचोटिमा 
रातपवंणा  सय ओआंख्ला भएको करभोपमम्  हात्तीको सुं डजस्तो चिच्छेद  छिनालिदिए 


ताक्यार्थ देवराज इन्द्रले पनि वृत्रासुरको त्यो परिघ तथा हात्तीको सुँडजस्तो लामो उसको 
हातलाई सय आंख्ला भएको आफ्नो वञ्जले एके पटकमा छिनालिदिए। 


दोभ्यामुत्कृत्तमूलाभ्यां बभौ रक्तस्रवोऽसुरः। 
छिन्नपक्षो यथा गोत्रः खाद् भ्रष्टो वच्रिणा हतः ॥ २६॥ 





पदढार्थ असुरः  वृत्रासुर भ्रष्टः  खसिरहेको 
दोभ्याम्  दुबै हातका वच्रिणा  इनद्रदरारा वजले गोत्रः यथा  पर्वत रै 
उत्कृत्तमूखाभ्यां  कांधेसम्मको हतः  हानिएपच्छि बभौ  देखियो 

भाग काटिदसकेपच्छि चिन्नपक्षः  पखेटा काटिएकाले 

रक्तस्रवः  रगत बगा्दे गरेको खात्  आकाशबाट 


ताक्यार्थ दुबे हातको काँधैदेखिको भाग काटिदसकेपछि वृत्रासुरको दुबे हातको फेदबाट 
रगतको धारा बरन लाग्यो । त्यस वेला वृत्र यस्तो देखियो कि मानँ इन्द्रको वज्रको प्रहारले पखेटा 
काटिएपच्छि कुनै पर्वत नै आकाशबाट खसिरहेको छ। 


कृत्वाधरां हनुं भूमो दैत्यो दिव्युत्तरां हलुम्। 
नभोगम्भीरवक्तरेण ठेटिदहोल्वणजिहया ॥ २७ ॥ 
दृष्टाभिः कालकल्पामिग्र॑सन्निव जगत्त्रयम् । 
अतिमात्रमहाकाय आक्षिपंस्तरसा गिरीन् ॥ २८ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


२३९८ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 


गिरिराट् पादचारीव पद्भ्यां निजंरयन् महीम् । 
जग्रास स समासाद्य विणं सहवाहनम् ॥ २९॥ 


पदार्थ द्वि  स्वर्गमा महीम्  पृथिवीलाई कुल्चेर 
पादचारी  पैदल हिड्दै गरेको कृत्वा  बनाएर निज॑रयन्  छियाछिया बनाएर र 
गिरिराट् इव  पर्वतजस्तै नभोगम्भीरवक्त्रेण  आकाश ४ तरसा  प्रनल वेगले 
अतिमात्रमहाकायः  साह ठुलो गहिरो मुख गिरीन्  पर्वतहरूलाई 

र भयानक शरीर भएको रेलिदहोल्बणजिहया  आक्षिपन्  उलटपुलट पार्द 
सःत्यो लपलपाउँदो लामो जिब्रो र॒ विणं  इन्द्र भएको ठाद॑मा 
दैत्यः  दानव वृत्रासुरले कालकल्पाभिः  मृत्युको समान समासाद्य  पुगी 

अधरां  तल्लो दृष्टराभिः  दाह्महरूले सहवाहनम्  एेरावत हात्तीसहित 
हनुं  चिँडो च्यापुलाई जगत्त्रयम्  तनै लोकलाई इन्द्रलाई 

भूमो  भुदैमा र ग्रसन् इव  निलुंला मै गर्दै जग्रास  निलिदियो 

उत्तरां  माथिल्लो पदभ्यां  आफ्ना दुबे 

हनुम्  च्यापुलाई गोडाहरूद्रारा 





ताक्यार्थ मानँ पेदल हिंडड़ल गरिरहेको पर्वत हो कि जस्तो अति इलो र भयानक शरीर 
भएको दानव वृत्रासुरले तल्लो च्यापुलाई भूर्दैमा अडयाएर र माथिल्लो च्यापुलाई स्वर्गतिर 
फैलाएर आकाश रै गहिरो मुख, लपलपारंदो लामो जितब्रो र मृत्युसमानका तीखा दाहाले तीनै 
लोकलाई निलुँला ४ गर्न लाग्यो। यसक्रममा आप्ना गोडाले पृथिवीलाई हिकणर छियाछ्छिया पार्द 
प्रबल वेगले पहाडहरूलाई उलटपुलट पार्द इन्द्रको नजिकमा पुगी उसले एेरावत हात्तीसहित 
इन्द्रलाई निलिदियो । 


महाप्राणो महावीयं महासपं इव दिपम्। 
वृत्रग्रस्तं तमालक्ष्य सप्रजापतयः सुराः। 
हा कष्टमिति निविण्णाइचुक्रुशुः समहषंयः ॥ २०॥ 


पदार्थ तम्  ती इन्द्रलाई वाहनसहित निर्विण्णाः  अत्यन्त दुःखी भई 
महाप्राणः  ज्यादे शक्तिशाली र वृत्रग्रस्तं  वृत्रासुरले निलेको हा  अहो 
महावीयंः  प्रबल पराक्रम गर्ने आलक्ष्य  देखेर कष्टम् इति  अनर्थ भयो भनी 


महासपंः  ठुलो अजिङ्गरले सप्रजापतयः  प्रजापतिहरू र॒ चुक्रुशुः  चिच्याउन थाले 
द्विपम् इव  सिङ्ै हात्तीलाई निले समहष॑यः  महर्षिहरू सहितका 
रँ सुराः  देवताहरू 


वाक्यार्थ ठलो अजिङ्गरले सिङ्ग हात्तीलाई सुलुत्त निले ४ पराक्रमी वृत्रासुरले हात्तीसहित 





रामालन्द्री टीका 


२३१९ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 


इन्द्रलाई निलेको देखेर आत्तिएका प्रजापति र महर्षिहरू सहित सम्पूर्ण देवताहरू ठुलो अनर्थं 
भयो भन्दै चिच्याउन थाले। 


निगीर्णोऽप्यसुरेन्द्रेण न ममारोदरं गतः। 
महापुरुषसन्नद्धो योगमायाबठेन च ॥ ३१॥ 





पदार्थ पुगिसकेका भए पनि इन्द्र मायाबलबाट समेत रक्षित 
असुरेन्द्रेण  दानवराज महापुरुषसन्नद्धः  भएकाले 

वृत्रासुर्रारा नारायणकवचद्रारा सबैतिरबाट न ममार  मरेनन् 
निगीणंः  निलिएका र ढाकिएकाले एवं 

उदरं गतः अपि  पेट योगमायाबलेन च  योगबल र 


ताक्यार्थ वृत्रासुरले निलेर उसको पेटमा पुगे तापनि नारायणकवच तथा योगबल र 
मायाबलद्रारा सुरक्षित रहेकाले इन्द्र मरेनन्। 


भित्त्वा वज्रेण तत्कुक्षिं निष्कम्य बलभिद् विभुः। 
उच्चकतं शिरः रात्रोभिरिश्मिवोजसा ॥ ३२॥ 





पढार्थ भित्त्वा  चिरेर रात्रोः  वुत्रासुरको 
विभुः  शक्तिशाली भएका निष्कम्य  बाहिर निस्की शिरः  शिरलाई 
बलभित्  इन्द्रले ओजसा  पूरे तागत लगाएर उच्चकतं  छिनालिदिए 
वज्रेण  आपनो वज्रद्रारा गिरेः  पर्वतको 

तत्कुक्षिं  वृत्रासुरको पेटलाई शृङ्गम् इव  चुचुरोसमान 


ताक्यार्थ शक्तिशाली इन्द्रले वृत्रासुरको पेटमा पुगे पनि आफ्नो वजद्रारा उसको पेटलाई चिरेर 
बाहिर निस्की सम्पूर्ण शक्ति लगाएर त्यस शत्र वृत्रासुरको टाउको काटिदिए। 


वचस्तु तत्कन्धरमाशुवेगः कृन्तन् समन्तात् परिवतंमानः। 
न्यपातयत् तावदहगणेन यो ज्योतिषामयने वात्रहत्ये ॥ ३३॥ 


पढार्थ आश्युवेगः  अत्यन्त वेगवान् तावत्  त्यति नै 

तत्कन्धरम्  त्यस वुत्रासुरको वज्रः तु  वजरले समेत अहगणेन  दिन लगाई 
गर्धनलाई ज्योतिषाम्  सूर्य आदि ग्रहको वार्त्रहत्ये  वृत्रासुरको हत्याको 
कृन्तन्  काट्दै अयने  उत्तरायण र समय आएपचछ्छि मात्र बल्लबल्ल 
समन्तात्  चारतिर दकषिणायनको न्यपातयत्  भुर्ईमा खसाल्यो 
परिवतंमानः  घुमिरहेको यः  जति समय लाग्दछ 





ताक्यार्थ त्यस वृत्रासुरको गर्धनलाई काट्दै चारैतिर घुमिरेको इन्द्रको त्यस अत्यन्त वेगवान् 


रालालन्द्री टीका 


२३२० 
षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 


वज्रले समेत सूर्य आदि ग्रहहरूलाई उत्तरायण, दक्षिणायन मार्गमा घुम्न जति समय लाग्छ, त्यत्ति 
ने समय ३६९५ दिन लगाएर वृत्रासुरको मूत्युको योग आएपचछ्ि मात्र उसको शिर काटेर भर्दमा 
खसाल्यो । 


तदा च खे दुन्दुभयो विनेदुग॑न्धवेसिद्धाः समहिंसङ्घाः। 
वात्रघ्नलिद्गिस्तममिष्टुवाना मन्त्रमंदा कुसुमेरभ्यव्ष॑न् ॥ २४ ॥ 


पदार्थ सहित अमिष्टुवानाः  स्तुति गर्दै 
तदा च  त्यस समयमा गन्धवैसिद्धाः  गन्धर्व र सिद्धहरू मुदा  प्रसन्नताले गर्दा 
खे  आकाशमा वात्रघ्नटि्ैः  वुत्रासुर मारने कुसुमः  फूलहरूले 
दुन्दुभयः  दुन्दुभि दमाहाहरू इन्द्रका पराक्रमलाई सूचित गर्ने अभ्यवषन्  वर्षा गरे 
विनेदुः  बज्न थाले मन्त्रैः  मन्तरहरूद्रारा 

समहषिंसङ्घाः  महर्षिहरू तम्  ती इन्द्रलाई 





वाक्यार्थ त्यस समयमा आकाशमा दुन्दुभि बाजा बज्न लागे। महर्षिहरूले सहित गन्धर्व र 
सिद्धहरूले वुत्रासुर मार्ने इन्द्रको पराक्रमलाई सूचित गर्ने मन्त्रहरूद्रारा इन्द्रको स्तुति गर्दै प्रसन्न 
भएर पुष्पवर्षा गर्न लागे । 


वृत्रस्य देहान्निष्कान्तमात्मज्योतिररिन्दम । 
परयतां सर्वैखोकानामटोकं समपद्यत ॥ ३५॥ 


पढार्थ निष्कान्तम्  निस्किएको अलोकं  सम्पूर्ण लोकहरूभन्दा 
अरिन्दिमि  हे शत्रुनाशक आत्मज्योतिः  आत्मारूपी तेज पर भगवान्को यथार्थ स्वरूपमा 
परीक्षित् सवेरोकानाम्  देवता, मनुष्य, समपद्यत  लीन भयो 

वृत्रस्य  वृत्रासुरको सिद्ध आदि सबेले 

५ 

देहात्  शरीरबाट परयतां  हेदर्हिद 





ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! त्यसै समयमा वृत्रासुरको शरीरबाट बाहिर निस्केको आत्मज्योति 
देवता, मनुष्य, सिद्ध आदिले हेदहिरदै सम्पूर्णं लोकहरूमन्दा पर रहेको भगवानूको यथार्थ स्वरूपमा 
लीन हुनपुग्यो । 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां षष्ठस्कन्धे 
वृत्रवधो नाम द्वादशोऽध्यायः ॥ १२॥ 


रामालन्द्री टीका 


२३२१ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 


अथ त्रयोदद्यो ऽध्याय 
अथ तयदशाऽष्वायः 


इन्द्रमाथि ब्रह्महत्याको आक्रमण 
श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
् ् न  भ  
वृत्रे हते त्रयो लोका विना शक्रेण भूरिद । 
सपाला ह्यभवन् सदयो विज्वरा निवृतेन्द्रियाः॥ १॥ 





पढार्थ सद्यः  तत्काल नै हि  निश्चय नै 

भूरिद  हे महादानी परीक्षित् शक्रेण विना  इन्द्रलाई छाडेर विज्वराः  चिन्तारहित र 
वृत्रे  वुत्रासुर सपालाः  लोकपालहरूले सहित निरवृतेन्द्रियाः  अत्यन्त खुसी 
हते  मारिएपचि त्रयः लोकाः  तीनै लोक अभवन्  भए 


ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! वृत्रासुर मारिएपक्ि लोकपालहरूले सहित तीनै लोक प्रसन्न र 
चिन्तारहित भए तर इन्द्र भने प्रसन्न भएनन्। 


  ९   नै ष 
देवषिपितृभूतानि दैत्या देवानुगाः स्वयम् । 
प्रतिजग्मुः स्वधिष्ण्यानि बरहयेशेन्द्रादयस्ततः ॥ २॥ 





पदार्थ र गन्धर्व आदि समेत प्रतिजग्मुः  फर्किए 

 ९   

द्वषिपितभूतानि  देवता, ऋषि, स्वयम्  दुःखी भएका इन्द्रसंग ततः  त्यसपच्ि 

पित, भूतहरू नसोधीकन नै बद्येरोन्द्रादयः  ब्रह्मा, भगवान् 
दैत्याः  दैत्यहरू र स्वधिष्ण्यानि  आप्नो शङ्कर र इन्द्र॒ आदि पनि आफ्नो 
देवातुगाः  देवताका सेवकटहरू वासस्थानतिर रातिर लागे 


ताक्यार्थ इन्द्र मनमने दुःखी थिए । त्यही बीचमा ने देवता, ऋषि, पित्र, दैत्य र गन्धर्वहरू समेत 
सब उनलाई नसोधीकन नै आआप्नो लोकतिर गए । केटी समयपच्ि ब्रह्मा, भगवान् शङ्कर र इन्द्र 
पनि आआफ्नो ठाडंतिर लागे । 

टिप्पणी  वृत्रासुरलाई मारेपछछि इन्द्र ब्रह्महत्याबाट डराई मानस सरोवरभित्र लुक्न गएका धिए। 
उनी स्वर्ग गएका थिएनन् । ब्रह्मा आदि देबतासंगे इन्द्र पनि आफ्नो ठांमा गए भनी यहाँ बताउनु 
गमन क्रियाको समताले हो । वृत्र मरेपछ्छि ब्रह्मा आदि देवताहरू आआपफ्नो लोकमा गए तर इन्द्र 
चाहं मानस सरोवरमा एक हजार वर्षसम्म लुकेर पचि मात्र स्वर्ग गए । 


राजोवाच राजा परीक्षित्ले भन्नुभयो 

 न   श्रोतुमिच्छामि  र 
इन्द्रस्यानिर्वृतहतु श्रोतुमिच्छामि भो मुने । 
येनासन् सुखिनो देवा हरेदुःखं कुतोऽभवत् ॥ ३॥ 


रालालन्द्री टीका 


२३२२९ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 
पढार्थ थ सुन्न आसन्  भएका धिए भने 

भो मुने  हे शुकदेव मृनि इच्छामि  चाहन्छु हरेः  इन्द्रको मनमा 

इन्द्रस्य  इन्द्रको येन  जुन कारणले दुःखं  दुःख 

अनिरवृतेः  अप्रसननताको देवाः  देवताहरू कुतः  कसरी 

हेतुं  कारण सुखिनः  अत्यन्त सुखी अभवत्  भयो 





ताक्यार्थ हे शुकदेव मुनि ! वृत्रासुरलाई मारेपलि अरू सम्पूर्ण देवताहरू चाह अत्यन्त सुखी 
भए तर इन्द्र चाहं किन दुःखी भए ? म इन्द्रको अप्रसन्नताको कारण सुन्न चाहन्दु । 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 

वृत्रविक्रमसंविग्नाः सर्वे देवाः सहषिभिः। 

तद्वधाया्थयन्निन्द्रं नैच्छद् भीतो वृहदधात् ॥ ४ ॥ 
पदार्थ   देवताहरू तर 
ऋषिभिः सह  ऋषिहरूले सहित तद्वधाय  त्यस वृत्रासुरको वध बृहद्वधात्  ब्रह्महत्याबाट 
वृत्रविक्रमसंविग्नाः  वृत्रासुरको गर्नको लागि भीतः  असाध्यै उराउने इन्द्रले 
पराक्रमबाट भयभीत भएका इन्द्रं  इन्द्रलाई न एच्छत्  त्यसो गर्न चाहेका 
स्वे  सवे आ्थंयन्  प्रार्थना गरेका थिए॒ थिएनन् 
ताक्यार्थ वृत्रासुरको प्रबल पराक्रमबाट आत्तिएका सबे देवताहरूले ऋषिहरू सहित भई 


वृत्रासुरलाई मारब इन्द्रसंग प्रार्थना गरेका थिए तर उनले ब्रह्महत्याको डरले वृत्रलाई मारन चाहेका 
धिएनन्। 





इन्द्र उवाच इन्द्रले भने 
स्रीभूजलद्रमेरेनो विर्वरूपवधोदुभवम् । 
विभक्तमनुगृहणदमिवृत्रहत्यां क्व माज्म्यंहम् ॥ ५॥ 





पदार्थ गर्न अहम्  मेले 
विष्वरूपवधोदुभवम्  स्वरीभूजलद्रुमेः  स्त्रीजाति, ुत्रहत्यां  वृत्रासुरलाई मारर 
विश्वरूपलाई मारेर लागेको पृथिवी, जल र रुखले पेदा हने ब्रह्महत्या पापलाई 
एनः  ब्रह्महत्याको पाप त॒ विभक्तम्  बांडेर लिएका थिए क्व  कहां 

अनुगृहदुभिः  ममाथि अनुग्रह तर माज्मिं  पखाल्न सक्छ र 


वाक्यार्थ विश्वरूपलाई मार्दा लागेको ब्रह्महत्याको पापलाई त ममाथि अनुग्रह गर्ने दयामय 
स्त्रीजाति, पृथिवी, जल र रुखहरूले चारभाग लगाई बांडर लिददिएका थिए, तर अब ब्राह्मणपुत्र 
वृत्रासुरलाई मारेर पैदा हुने ब्रह्महत्या पापलाई म कहाँ पखाल्न सकुला र ? 


रामालन्द्री टीका 


२३२२ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
ऋषयस्तदुपाकण्यं महेन्द्रमिदमब्रुवन् । 
याजयिष्याम भद्रं ते हयमेधेन मा स्म भेः॥ ६॥ 





पदढार्थ इदम्  यस्तो विधानले 

तत्  त्यो देवराज इन्द्रको कुरा अघ्ुवन्  भने याजयिष्यामः  तिमीलाई यज्ञ 
उपाकण्यं  सुनेर ते हे डन्द्र तिम्रो गराउनेच्छं, त्यसैले 

ऋषयः  ऋषिहरूले भद्रं  कल्याण होस् मा स्मभेः  कन्ति नडराऊ 
महेन्द्रम्  इन्द्रलाई हयमेधेन  अश्वमेधको 


वाक्यार्थ इन्द्रको त्यस्तो वचन सुनेर ऋषिहरूले उनलाई भने हि इन्द्र तिग्रो कल्याण हुनेछ, 
तिमी नडराऊ किनभने हामीहरू तिमीलाई अश्वमेध यज्ञ गराउनेछछौ । 


हयमेधेन पुरुषं परमात्मानमीरवरम्। 
इष्ट्वा नारायणं देवं मोक्ष्यसेऽपि जगद्वधात् ॥ ७ ॥ 


पदार्थ ए  परमात्मा जगद्वधात् अपि  संसारैलाई 
हयमेधेन  अश्वमेध यज्ञद्रारा दिवं  भगवान् मारेको पापबाट पनि 

पुरुषं  पुराण पुरुष नारायणं  श्रीहरिलाई मोक्ष्यसे  मुक्त हुनेौ 
ईर्वरम्  सवै जगत्का नियन्ता इष्ट्वा  आराधना गरेर 





ताक्यार्थ पुराणपुरुष भगवान् नारायण सबे जगत्का नियन्ता हूनहुन्छ । उहाँ लाई अश्वमेध 
यज्ञदरारा आराधना गय्यौ भने संसारलाई मारेको पापबाट पनि तिमी द्ुटनेष्छी । 


ब्रह्महा पितृहा गोघ्नो मातृदाचायंहाघवान्। 
रवाद् पुल्कसको वापि शुद्धयेरन् यस्य कीतंनात् ॥ ८ ॥ 





पदार्थ पितृहा  पितालाई मार्ने इवादः  कुकुरको मासु खाने 
यस्य  जुन भगवान्को गोघ्नः  गार्ईको हत्या गर्ने पुल्कसकः  मासुको कारोवार 
कीतंनात्  नाम जप्नाले मातृहा  आमालाई मारन गर्ने व्यक्ति 

बह्यहा  वेदपाढी ब्राह्मणलाई आचायंहा  गुरुलाई मार्ने आदि वा अपि  भए पनि 

मार्ने अघवान्  भयर पापीहरू र॒ शुद्ध्येरन्  पवित्र हुन्छन् 


ताक्यार्थ भगवान्को नाम जप्नाले वेदपाढठी ब्राह्मणलाई मारन, मातापितालाई मारने, आफना 
गुरुलाई मारने र गाईको हत्या गर्ने महापापीहरू पनि शुद्ध हन्छन् त्यसै गरी कुकुरको मासु खानेहरू 
र प्राणीलाई मारेर मासु बेच्नेहरू पनि पवित्र बन्दछछन्। 


रामालन्द्री टीका 


२३२४ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 


व १ श्रद्धान्वितो  अर द नो 
तमदवमेधेन महामखेन श्रद्धान्वितोऽस्माभिरनुष्ठितेन । 
हत्वापि सबह्य चराचरं त्वं न रिप्यसे किं खलनिग्रहेण ॥ ९॥ 


पढार्थ त्वं  तिमीले न किप्यसे  पापबाट लिप्त 
अस्माभिः  हामीद्रारा तम्  ती भगवान्लाई खुसी हनेक्ैनौ भने 

अनुष्ठितेन  गराइएको पाय्यौ भने खलनिग्रहेण  दुष्टलाई मारेर त 
अरुवमेधेन  अश्वमेध नामक सब्रह्म  ब्राह्मणसहित किंकेनैहुन्छर 

महामखेन  महायज्ञदरारा चराचरं  चराचर सबै प्राणीलाई 

श्रद्धान्वितः  श्रद्धाले युक्त हत्वा अपि  मारेर पनि 





ताक्यार्थ हामीद्रारा गराइृएको अश्वमेध महायज्ञद्रारा अत्यन्त श्रद्धाका साथ ती सर्वपापनाशक 
भगवानूलाई खुसी पाय्यौ भने तिमी ब्राह्मणसहित चराचर जगत्को नै हत्या गरे तापनि पापयुक्त 
हनेक्ैनौ भने दुष्टलाई मारेर के नै हुन्छ र ? 


श्रीरुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 


   य, 


पव सञ्चादता वव्रमरुत्वानहनद् रपुम्। 
ब्रह्महत्या हत तास्मन्नाससाद् वृषाकपम् ॥ १० ॥ 





पदढार्थ मरुत्वान्  इन्द्रले हते  मारिएपच्छि 

एवं  यसप्रकार रिपुम्  शत्रु वृत्रासुर लाई ब्रह्महत्या  ब्रह्महत्या नामक पाप 
विघ्रः  ब्राह्मण ऋषिहरुद्रारा अहनत्  मारे वृषाकपिम्  इन्द्रकहाँ 
सञ्चोदितः  प्रेरणा गरिएका तस्मिन्  त्यो वृत्रासुर आससाद्  आद्पुग्यो 


ताक्यार्थ यसरी ऋषिहरुद्रारा प्रेरित भएका इन्द्रले वृत्रासुरलाई मारे अनि ब्रह्महत्याको पाप 
इन्द्रकहाँ आदइपुग्यो । 


   


तयन्द्रः स्मासहत् तापं नवृतिनामुमाविरात् । 
हीमन्तं वाच्यतां प्राप्तं सुखयन्त्यपि नो गुणाः ॥ १९॥ 


पदार्थ अमुम्  ती इन्द्रलाई प्राप्तं  सहनुपय्यो भने, त्यसलाई 
तया  त्यो ब्रह्महत्याको कारण निवृतिः  अलिकति पनि सुख गुणाः अपि  अनेक गुणहरूले 
इन्द्रः  इन्द्रले न आवेशात्  मिलेन, किनभने पनि 

तापं  इलो कष्ट हीमन्तं  लज्जावान् व्यक्तिलाई नः सुखयन्ति  सुखी बनाउन 
असहत् स्म  सहनुपय्यो वाच्यतां  निन्दावचन सक्देनन् 





वाक्यार्थ त्यो ब्रह्महत्याको पापको कारण इन्द्रले धैरे दुःख सहनुपययो । उनलाई रत्तिभर पनि 
सुख मिलेन। किनभने लज्जावान् व्यक्तिले निन्दा सुन्नुपय्यो भने उनीहरू अनेक गुणहरूबाट पनि 
सुखी हन सक्देनन्। 


रामालन्द्री टीका 


२२२५ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 


तां ददशानुधावन्तीं चाण्डारीमिव रूपिणीम् । 
जरया वेपमानाङ्गीं यक्ष्मग्रस्तामसृक्पटाम् ॥ १२॥ 
विकीयं पलितान् केशांस्तिष्ठ तिष्ठेति भाषिणीम् । 
मीनगन्ध्यसुगन्धेन कुवंतीं माग॑दूषणम् ॥ १३॥ 





पढार्थ कपडा लथपथ भएकी कुवंतीं  बनाउदै 

चाण्डाठीम् इव  चाण्डाल्नी ४ पठितान्  सेते फुलेका तिष्ठ तिष्ठ इति  रख पर्खः 
रूपिणीम्  रूप भएकी केशान्  रँक्रालाई यसो 

जरया  बुदयारईका कारणले विकीयं  फिजार्दै र भाषिणीम्  भन्दै 

वेपमानाद्गीं  अङ्हरू मीनगन्प्यसुगन्धेन  सासैपिच्छे अनुधावन्तीं  आपनो पचछ्िपछि 
कपाइहरहेकी निस्किएको माछाको गन्धजस्तो दौडेर आदरहेकी 

यक्ष्मग्रस्ताम्  क्षयरोग लागेकी र्गन्धद्रारा तां  त्यो ब्रह्महत्यालाई 
असृक्पटाम्  रगतले सारा मागंदूषणम्  बाटोलाई गनाउने ददश  इनद्रले देखे 


ताक्यार्थ माछ गनाएको जस्तो गनाउने सासले पूरे बाटोलाई नै दुर्गन्धित बनाँदे आफ्नो पचि 
लागेर आद्रहेकी चाण्डालीको रूप धारण गरेकी ब्रह्महत्यालाई इन्द्रे देखे । क्षयरोग लागेकी त्यस 
चाण्डाल्नीका सारा अङ्गहरू बुदढयार्ईैका कारणले थरथर कँपिरेका थिए, सेते फुलेका णरँक्राहरू 
फिंजाठँदे दौडिरहेकी त्यसका सारा कपडाहरू रगतले लथपथ भएका थिए। 

नभो गतो दिशः सवांः सहस्राक्षो विशाम्पते । 


प्रागुदीचीं दिशं तृणं प्रविष्टो नृप मानसम् ॥ १४॥ 


पढार्थ सवाः  सबै पूर्व, पश्चिम दिशं  ईशान दिशातिर दौडिई 
विशाम्पते  प्रजाका मालिक आदि तूणं  हतारहतार 

नृप  हे राजा परीक्षित् दिशः  दिशाहरूमा समेत मानसम्  मानससरोवरमा 
सहस्राक्षः  हजार नेत्र भएका गतः  शरण लिन पगे, तर करीं प्रविष्टः  पसे 

इन्द्र ब्रह्महत्याबाट भाग्दै पनि ब्रह्महत्याले नछछोडपच्छि 

नभः  आकाशमा र प्रागुदीचीं  पूर्व र उत्तर बीचको 





ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! त्यस ब्रह्महत्याबाट बच्न इन्द्र॒ आकाशमा र पूर्वपश्चिम आदि 
सम्पूर्ण दिशाहरूमा घुमे, तर कीं पनि उनलाई ब्रह्महत्याले छोडेन। त्यसपछि इन्द्र हतारहतार गर्दै 
ईशान दिशातिर रहेको मानससरोवरभित्र पसे । त्यो सरोवर भगवान् शङ्रका अनुचरहरूद्वारा र्ना 
गरिएको धियो, त्यसैले त्यहाँ ब्रह्महत्या पुगन सक्देनथ्यो । 


रामालन्द्री टीका 


२३२६ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 


स आवसत् पुष्करनालतन्तूनलन्धभोगो यदिहाग्निदूतः। 
वषौणि साहस्रमलक्षितोऽन्तः स चिन्तयन् ब्रह्मवधाद् विमोक्षम् ॥ १५॥ 





पदार्थ यत्  जो कि भोगका सामग्री नभर्ईकन नै 

सः  ती इन्दर अग्निदूतः  अग्निको सहाराले पुष्करनाकतन्तून्  कमलका 
अन्तः  मनमनले यज्ञको भोजन पाउने डाँठका रेसाहरूभित्र 

ब्रह्मवधात्  ब्रह्महत्या पापबाट सः  ती इन्द्र साहस्रं वषीणि  हजारी वर्षसम्म 
विमोक्षम्  छुटने उपाय इह  यस मानससरोवरभित्र॒ आवसत्  लुकेर बसिरहे 
चिन्तयन्  चिन्तन गर्दै अग्नि पस्न नसक्ने भएकाले 

अलक्षितः  लुकिरहे अरब्धभोगः  कुनै पनि 


ताक्यार्थ ती इन्द्र मनमनै ब्रह्महत्याको पापबाट द्ुटने उपायको खोजी गर्दै कमलका डँठका 
रेसाहरूभित्र कसैले नदेख्ने गरी लुकेर हजार वर्षसम्म बसिरे। उनी यस मानससरोवरभित्र 
भोकभोके रहेका थिए किनभने इन्द्रले अग्निको माध्यमले नै यज्ञभोग प्राप्त गर्छन्, मानससरोवरमा 
अग्नि जान नसक्ने भएकाले त्यहाँ उनलाई आवश्यक पर्ने भोजनसामग्री नै थिएन। 


वितवरण मानससरोवरभित्र कमलको डांठमा लुकेर बसेका इन्द्रकहाँं अग्नि जान सकेनन् । त्यसैले 
उनलाई आहूति प्राप्त भएन। तर जलभित्र अग्नि देवता पुरन नसक्ने भने कुरा होइन किनभने 
जलका देवता वरुणकहां पनि उनले नै आहूति पु्यारंछन्। मानस सरोवरभित्र॒ अग्नि पुर्न 
नसक्नुमा विशेष कारण छ । मानस सरोवरक्षेत्र भगवान् शङ्रको विहारभूमि हो । त्यहां भगवान्को 
इच्छा र आज्ञा नभई कोही पनि भित्र पस्न सक्दैन। इन्द्र॒ आफले गरेको ब्रह्महत्या पाप त त्यहं 
पस्न सकेन भने अग्नि त्यहोँ पस्न सक्ने कुरे भएन । त्यसैले एकहजार वर्षसम्म आहूति नखाईकन 
इन्द्र त्यहं बसे भनी बताइएको हो । 


तावत् त्रिणाकं नहुषः शशास विद्यातपोयोगवबलानुभावः। 
स सम्पदैश्व्यमदान्धबुद्धिर्नीतस्तिरस्चां गतिमिन्द्रपत्न्या ॥ १६ ॥ 


पदार्थ त्रिणाकं  स्वर्गलाई इन्द्रपत्न्या  इन्द्रपत्नी शचीद्रारा 
तावत्  इन्द्र मानस सरोवरमा शशासं  शासन गरे, तर तिरश्चां  तेर्सिएर हिने सर्पको 
लुकिरह॑दासम्म सः  ती नहूषले गतिम्  अवस्थामा योनिमा 
विद्यातपोयोगबलानुभावः  विन्या, सम्पदेष्वय॑मदान्धबुद्धिः  नीतः  पुययाइए 

तपस्या र योगबलले युक्त भएका सम्पत्ति र एेश्वर्यको मातले 

नहुषः  नहुष राजाले बुद्धि अन्धो भर्ई 





वाक्यार्थ इन्द्र त्यस मानसरोवरमा लुकुन्जेलसम्म विद्या, तपस्या र योगबलले युक्त नहुष राजाले 
स्वर्गमा शासन गरे। तर सम्पत्ति र ेश्वर्यबाट मात्तिएका उनले इन्द्रपत्नी शचीसंग दुराचार गर्न 


रामालन्द्री टीका 


२३२७ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 


खोजे । त्यसपछि शचीले ऋषिहरुद्रारा श्वाप दिलाई उनलाई सर्पयोनिमा पुय्याइदिइन् । 


विवरण इन्द्र॒ नहुन्जेल स्वर्गमा पृथ्वीका राजा नहुषले शासन गरे। विस्तारे उनमा सम्पत्ति र 
पदको मद चदन थाल्यो । आपू स्वर्गको राजा भएपचछ्छि इन्द्रपत्नी शचीलाई पनि उनले आफ्नै रानी 
बनाउन खोजे। यसपच्ि शची आत्तिदे बृहस्पतिको शरणमा पुगिन्। बृहस्पतिले शचीलाई यस 
सङ़टबाट पार त्ने उपाय सिकाडनुभयो । सिकाएअनुसार नै शचीले नहषकहँ गएर भनिन् यदि 
तपाद ऋषि महर्षिहरूले बोकेको पाल्कीमा चढेर आडनुहृन्छ भने म॒ तपार्हकी रानी ह॒न्छु ॥ यसर्थ 
नहषले पनि अगस्त्य आदि ऋषिहरूलाई पाल्की बोकाए र उनले बाटोमा आत्तिंदे सर्प, सर्पः 
अर्थात्, छिटोछिटो हिंड भने। अगस्त्य ऋषि रिसाउनुभयो र उहाँले नहूषलाई सर्प ने हुने श्राप 
दिनुभयो । यसप्रकार शची जोगिडइन् । 


ततो गतो बह्यगिरोपहूत ऋतम्भरध्याननिवारिताघः। 
पापस्तु दिग्देवतया हतोजास्तं नाभ्यभूदवितं विष्णुपत्न्या ॥ १७ ॥ 


पदार्थ उपहूतः  स्वर्गं बोलाइएका इन्द्र विष्णुपत्न्या  भगवान् विष्णुकी 
ततः  त्यसपच्छि गतः  स्वर्गलोक गए पत्नी लक्ष्मीद्रारा 
ऋतम्भरध्याननिवारिताघः  दिग्देवतया  ईशान दिशाका अवितं  रक्षा गरिएका 


सत्यका रघ्नक भगवान्को मालिक शङ्कर भगवान््रारा तं  ती इन्द्रलाई 
ध्यानद्वारा पाप नष्ट भएका हतोजाः  तेज नष्ट गरिएको न अभ्यभूत्  ढाक्न सकेन 
जह्मगिरा  ब्राह्मणहरूको वचनलेपापः तु  ब्रह्महत्या पापले त 





ताक्यार्थ हजारो वर्षपछि ऋषिहरूले इन्द्रलाई स्वर्गमा नै बोलाए । त्यतिन्जेलसम्म सत्यका 
परमरक्षक भगवान्को निरन्तर ध्यान गर्नलि इन्द्रका धेरै पापहरू नष्ट भद्सकेका थिए। त्यस 
ब्रह्महत्यालाई पनि भगवान् शङडूरले तेजहीन बनाइसक्नुभएको थियो । अनि विष्णुपत्नी लक्ष्मीजीले 
इन्द्रको रक्षा गर्नुभएको थियो, यसै कारण ब्रह्महत्याले बाहिर निस्केपछ्छि पनि इन्द्रलाई दुन सकेन । 


९  सक 
तं च बह्यषयोऽभ्येत्य हयमेधेन भारत । 
यथावद् दीक्षयाञ्चक्रुः पुरुषाराधनेन ह ॥ ८ ॥ 





पदार्थ अभ्येत्य  नजिके बोलाएर हयमेधेन  अश्वमेध यज्ञको 
भारत  हे परीक्षित् ह  निश्चय नै विधिद्रारा 

बरह्यषंयः च  ब्रहमर्षिहरूले चाह पुरुषाराधनेन  भगवान्को यथावत्  शास्त्रअनुसार 

तं  ती फर्कैका इन्द्रलाई आराधना गरिने दीक्षयाञ्चक्रुः  दीक्षित गरे 


ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! ब्रहमर्षिहरूले चाहं फर्केका इन्द्रलाई अश्वमेध यज्ञद्रारा भगवान्को 
आराधना गराउन शास्त्रानुसार दीक्षा दिए। 


रामालन्द्री टीका 


२३२८ 


श्रीमद्भागवत 


अथेज्यमाने ४०   ९  
अथेज्यमाने पुरुषे स्वदेवमयात्मनि। 
सक महेन्द्रेण     
अवमेधे महेन्द्रेण वितते बह्यवादिमिः ॥ १९॥ 
स वे त्वाष्टूवधो भूयानपि पापचयो नृप । 


षष्ठ स्कन्ध 

नीतस्तेनैव शून्याय 
पदढार्थ 
नृप  हे परीक्षित् 


अथ  दीक्षा भदसकेपचछ्छि 
बह्यवादिमिः  ब्रह्म्षिहरद्रारा 
वितते  सञ्चालन गरिएको 
अङवमेधे  अश्वमेध यज्ञमा 
महेन्द्रेण  देवराज इन्दरद्रारा 
सवेदेवमयात्मनि  सर्वदेव 
स्वरूप हुनुभएका 


नीहार इव भानुना ॥ २० 


 अन्तयमिी परमात्माको 
इज्यमाने  आराधना हुन 
थालेपच्छि 

वे  निश्चय नै 

सःत्यो 

त्वाष्ट्वधः  त्वष्टाका छोरा 
वृत्रासुरलाई मारेको 

भूयान्  ब्रह्महत्यारूपी ज्यादै 
ठुलो 





अध्याय १३ 


पापचयः अपि  पापराशि पनि 
भानुना  सूर्य उदाएपच्ि 
नीहारः इव  कुहिरो नष्ट भए 
ठ 
तेन एव  त्यही यज्ञद्रारा नै 
शून्याय  पूर्णरूपले नष्ट 
नीतः एव  पारियो नै 


ताक्यार्थ दीक्षाविधि समाप्त भडसकेपछ्ि वेदज्ञ ब्रह्मर्षिहरूद्वारा अश्वमेध यज्ञको सञ्चालन हुन 
थाल्यो । इन्द्रले त्यो यज्ञद्रारा सबै देवताका स्वरूप भएका भगवान् श्रीहरिको आराधना गरे। 
जसरी सूर्य उदाएपचछि कुहिरो आफैं नष्ट हुन्छ त्यसै गरी भगवान्को आराधना गनलि त्वष्टाका 
छोरा वृत्रासुरलाई मारेको ब्रह्महत्यारूपी अतिभयङूर पाप पनि पूर्णतः नष्ट भयो । 
  असक  स  र मरीचिमि   जन 
स वाजम्घन यथादतन वतायमानन श्रः। 
इष्ट्वाधियज्ञं पुरुषं पुराणमिन्द्रो महानास विधूतपापः ॥ २९॥ 


पदढार्थ 

यथोदितेन  विधिअनुसार 
मरीचिमिश्रैः  मरीचि आदि 
महर्षिहरुद्रारा 

वितायमानेन  विस्तरत रूपले 
सम्पन्न गराइएका 


वाजिमेधेन  अश्वमेध यज्ञद्रारा 

अधियज्ञं  यज्ञपति 

पुराणम्  समस्त जगत्का कारण 
पुरुषं  अन्तर्यामी परमात्मालाई 
इष्ट्वा  खुसी बनाएपचछि 

सः इन्द्रः  ती इन्द्र 





विधूतपापः  सबै पाप नष्ट भएर 
महान्  फेरि पहिलेजस्तै 
सम्माननीय 

आस  भए 


वाक्यार्थ ती इन्द्रले मरीचि आदि महर्षिहरूद्रारा विस्त्रतरूपले विधिअनुसार अश्वमेध यज्ञ 
सम्पन्न गरे। यसरी यज्ञद्रारा यज्ञपति पुराणपुरुष भगवान्लाई प्रसन्न बनाएर आपफ्ना समस्त 
पापहरूलाई नष्ट गरेका ती इन्द्र फेरि पहिलेजस्ते सम्माननीय भए । 


रामालन्द्री टीका 


२३२९ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 
इदं महाख्यानमरोषपाप्मनां प्रक्षालनं तीथंपदानुकीतनम् । 
भक्त्युच्छरयं भक्तजनानुवणंनं महेन्द्रमोक्षं विजयं मरुत्वतः ॥ २२॥ 
पढार्थ गरिएको अरोषपाप्मनां  जानेनजानेका 
मरुत्वतः  इन्द्रको इदं  यो सबै थरी पापहरूलाई 
विजयं  जित महाख्यानम्  पवित्र आख्यान प्रक्षालनं  पखाल्छ र 
महेन्द्रमोक्षं  ब्रह्महत्याबाट ती्थपदालुकीत॑नम्  आपना भक्त्युच्छ्रयं  निष्काम 
इन्द्रको मूक्ति र परमपवित्र पाडद्रारा तीर्थलाई भक्तिलाई बढाद्दिन्छ 
भक्तजनानुवणंनं  वृत्रासुर आदि पनि पवित्र पारिदिने भगवान्को 
भक्तहरूको चरित्र वर्णन गुणवर्णन गर्छ, त्यसैले नै 





ताक्यार्थ इन्द्रको विजय, उनको ब्रह्महत्याबाट मुक्ति र वृत्रासुरजस्ता भगवान्का भक्तहरूको 
चरित्र वर्णन गरिएको यो पवित्र आख्यानले उने भगवान्को गुणवर्णन गर्दछछ, जसको पाउले 
सम्पूर्ण तीर्थलाई पनि पवित्र बनाइदिन्छ। त्यसैले यो प्रसङ्गले जानीनजानी गरिएका सबेथरी 
पापहरूलाई पखालिदिन्छ र निष्काम भक्ति पनि बढादइदिन्छ । 


  बुधा  ९ प्व॑णीन्द्रियम्  
पठेयुराख्यानमिदं सदा बुधाः शुण्वन्त्यथो पवेणि पवंणीन्द्रियम् । 
धन्यं यस्यं निखिलाघमोचनं रिपुञ्जयं स्वस्त्ययनं तथायुषम् ॥ २३॥ 





पदार्थ रिपुञ्जयं  शत्रुनाश गरिदिने सदा  सध 

इन्द्रियम्  इन्द्रियहरूलाई स्वस्त्ययनं  सबैमा मङ्गल गर्ने पठेयुः  पदिरहून् 
शक्तिशाली बनाउने तथा  त्यस्तै अथः  अथवा 

धन्यं  धनप्रदान गर्न आयुषम्  आयुलाई बढाइदिने पवेणि पवेणि  विशेष 
यङस्यं  कीर्तिं फिंजाउने इदं  यो पर्वहरूमा 

निखिलाघमोचनं  सम्पूर्ण आख्यानम्  कथालाई शुण्वन्ति  अवश्य नै सुनून् 
पापहरूलाई नष्ट गरिद्दिने बुधाः  बुद्धिमान् मान्छेहरू 


ताक्यार्थ यो कथाप्रसङ्ग इन्द्रियलाई शक्तिप्रदान गर्ने, धन दिने, कीर्ति बढाइदिने, सम्पूर्ण 
पापहरूलाई तत्काल नै नष्ट गराद्दिने, शत्रुको नाश गराउने, मङ्गल दिने र आयुसमेत बढाउने 
खालको छ। त्यसैले बुद्धिमान् मानिसहरूले यसलाई सध पडिरहून् अथवा दिनदिनै पदन समय 
मिलेन भने पनि एकादशी, प्रदोष आदि विशेष पर्वहरूमा त अवश्य नै श्रवण गरून्। 


इति श्रीमदुभागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां षष्ठस्कन्धे 
इन्द्रविजयो नाम त्रयोदशोऽध्यायः ॥ १२॥ 


रामालन्द्री टीका 


२३२० 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


अथ अ घ्याय 
अथ चतुदरश च्याय 
वुत्रासुरको पूर्वचरित्र 
परीक्षिदुवाच राजा परीक्षित्ले भन्नुभयो 
रजस्तमश्वभावस्य ब्रह्मन् वृत्रस्य पाप्मनः। 


अध्याय १४ 


॥॥ 
॥॥ 


नारायणे भगवति कथमासीद् दुढा मतिः ॥ १॥ 


पदार्थ देवताहरूलाई दुःख दिने 
ब्रह्मन्  हे शुकदेवजी वृत्रस्य  वृत्रासुरको 
रजस्तमःस्वभावस्य  रजोगुण रभगवति  भगवान् 

तमोगुणले युक्त स्वभाव भएको नारायणे  नारायणमा 

पाप्मनः  पापकर्म गर्ने कथम्  कसरी 

ताक्यार्थ हे शुकदेवजी ! रजोगुण र तमोगुणले युक्त स्वभाव 


दढा  अचल 
मतिः  बुद्धि भक्तिभाव 
आसीत्  हन सक्यो 





भएको एवं देवताहरूलाई दुःख 


दिने वृत्रासुरको भगवान् नारायणमा कसरी विशुद्ध भक्ति हुन सक्यो ? 


देवानां शुद्धसत्त्वानामृषीणां चामलात्मनाम् । 
भक्तिमुकुन्दचरणे न प्रायेणोपजायते ॥ २॥ 
पदढार्थ पवित्र हुने 
प्रायेण  धैरे जसो ऋषीणां  तपस्वी ऋषिहरूको 
रुद्धसत्त्वानाम्  सत्त्वगुणवाला च  समेत 
देवानां  देवताहरूको र मुकुन्दचरणे  भगवान् 
अमलात्मनाम्  अन्तःकरण मुकुन्दको चरणमा 


भक्तिः  अट्ट प्रेम 
न उपजायते  सजिलैसंग 
लाग्देन 





ताक्यार्थ धैरेजसो सत्त्वगुणवाला देवताहरू र पवित्र अन्तःकरण हुने तपस्वी ऋषिहरूको समेत 


भगवान् मुकुन्दको चरणमा त्यति सजिलैसंग अट्ट प्रेम लाग्देन। 


रजोभिः समसङ्ख्याताः पाथिवेरिह जन्तवः 


० प  अ अ मनुजादय 
तषा च कचनहन्त नरया व मनुजादयः ॥ २॥ 


पढार्थ म  बराबर छन् 
इह  यो संसारमा वे  निश्चयनै 

जन्तवः  प्राणीहरू तेषां  ती प्राणीमध्ये 

पाथिवेः  माटोको मनुजादयः  मनुष्य आदि 


रजोभिः  धुलोका कण ये केचन  कुनै श्रेष्ठ प्राणीहरू 


मात्र 
श्रेयः  वास्तविक कल्याण 
ईहन्ते  चाहन्छन् 





रामालन्द्री टीका 


षष्ठ स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


२३३९१ 


अध्याय १४ 


तवाक्यार्थ यो संसारमा प्राणीहरू त धुलोको कण बराबर अनन्त छन् तर तीमध्ये मनुष्य आदि 
कुन श्रेष्ठ प्राणीहरू नै वास्तविक कल्याण चाहन्छन् र त्यसमा प्रयास पनि गर्न सक्छन्। 


       द्विजोत्तम भ 
प्रायो मुमुक्षवस्तेषां केचनेव द्विजोत्तम । 
मुमुक्षुणां सहस्रेषु करिचन्मुच्येत सिध्यति ॥ ४॥ 


पदढार्थ 

द्विजोत्तम  हे ब्राह्मणश्रेष्ठ 
शुकदेवजी 

प्रायः  धेरैजसो 

तेषां  तिनीहरूमध्ये पनि 


केचन एव  कोहीकोटी मात्र 
मुसुक्षवः  संसारको बन्धनबाट 
छुट्न चाहन्छन् भने 

मुमुक्षूणां  मुक्त हुन खोज्ने 
सहस्रेषु  हजारौमध्ये पनि 





करिचत्  कोटीकोही मात्र 
मुच्येत  छुटन सक्छ 
सिध्यति  तत्त्वज्ञान त करै 
कसैले मात्र गर्न सक्दलछ 


ताक्यार्थ हे शुकदेवजी ! ती मनुष्यहरूमध्ये पनि कोही विरलै व्यक्ति मात्र संसारको बन्धनबाट 
छुटन चाहने हुन्छन्। मूक्त हुन खोज्नेमध्ये कोही मात्र घरपरिवार आदिको आसक्तिबाट छ्ुट्न 
सक्छन् र तत्त्वज्ञान त खन् कोटीकोहीले मात्र प्राप्त गर्न सक्छन्। 


मुक्तानामपि सिद्धानां नारायणपरायणः । 
सुदुलभः प्रशान्तात्मा कोटिष्वपि महामुने ॥ ५॥ 


पदठार्थ सिद्धानां अपि  सिद्धहरूमध्ये 
महामुने  हे महामुनि शुकदेव पनि 
मुक्तानाम् अपि  मुक्त भएका नारायणपरायणः  भगवान् 


प्रशान्तात्मा  शान्तचित्त हुने 
व्यक्ति 
सुदुलेभः  अत्यन्त दुर्लभ छ 





कोटिषु  करोढौँ नारायणमा आधित भई 
ताक्यार्थ हे शुकदेवजी ! मूक्त भएका करोडौँ सिद्धहरूमध्ये पनि भगवानूमा आधित भई 
शान्तचित्त रहने व्यक्ति अत्यन्त दुर्लभ हुन्छ । 


वृत्रस्तु स कथं पापः सवंलोकोपतापनः। 
इत्थं दुढमतिः कृष्ण आसीत् सङ्ग्राम उल्बणे ॥ ६॥ 


पदार्थ वृत्रः तु  वुत्रासुर चाहं द्ढमतिः  दुढभक्तिवाला 
पापः  पापी योनिमा उत्पनन॒ उल्बणे  अत्यन्त भयडर कथं  कसरी 
सवंलोकोपतापनः  समस्त सङ्यामे  युद्धमा समेत आसीत्  भयो 


लोकलाई सताउने इत्थं  यसप्रकार 
सःत्यो कृष्णे  भगवान् श्रीकृष्णमा 
ताक्यार्थ समस्त लोकलाई सताउने असुरयोनिमा उत्पन्न भए पनि वृत्रासुरको चाहं भयडर 
युद्धको बीचमा पनि भगवान् श्रीकृष्णमा दृढ भक्ति कसरी भयो ? 





रामालन्द्री टीका 


२३२२ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
ट भूयाञ्छ्रोतुं ५  
जत्र नः सशय भूयाज्छतु कातूहठ प्रमा । 
यः पौरुषेण समरे सहस्राक्षमतोषयत् ॥ ७॥ 
पदार्थ इन्द्रलाई समेत 
यः  जसले अतोषयत्  खुसी पारिदियो 


समरे  युद्धभूमिमा उत्र  यस्तो वत्रासुरका विषयमा 
पौरुषेण  आपनो पुरुषार्थद्रारा प्रभो  हे शुकदेवजी 
सहस्राक्षम्  हजार नेत्र भएका नः  मलाई 


अध्याय १४ 


भूयान्  अतीव 

संरायः  शङ्गा छर 

श्रोतुं  त्यस विषयमा सुन्न 
कौतूहलं  अत्यन्त उत्कण्ठा छ 





वाक्यार्थ हे शुकदेवजी ! जुन वृत्रासुरले युद्धभूमिमा आफ्नो पुरुषार्थद्रारा वज्रधारी इन्द्रलाई पनि 


कायल पारेर खुसी बनाएको थियो । त्यस्तो वृत्रासुरको विषयमा 
यो विषयमा जानन चाहन्द्ु, मलाई बताउनुहोस् । 


सूत उवाच सूतजीले भन्नुभयो 
परीक्षितोऽथ सम्प्रनं भगवान् बाद्रायणिः। 


मलाई साहे शङ लागेको छ, म 


निराम्य श्रदधानस्य प्रतिनन्दय वचोऽबवीत् ॥ ८ ॥ 


सम्प्ररनं  प्रश्नलाई 
निरम्य  सुनेर 

भगवान्  भगवान् 
बाद्रायणिः  शुकदेवजीले 


पदार्थ 

अथ  यसप्रकार 

श्रदधानस्य  अत्यन्त श्रद्धालु 
परीक्षितः  राजा परीक्षित्को 





प्रतिनन्य  उनको भनादलाई 
प्रशंसा गर्द 

वचः  यस्तो कुरा 
अनवीत्  भन्नुभयो 


वाक्यार्थ यसप्रकार अत्यन्त श्रद्धालु राजा परीक्षित्को प्रश्न सुनेर शुकदेवजीले उनको प्रश्नको 


प्रशंसा गर्नुभयो र यसो भन्नुभयो । 
श्रीडुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
शृणुष्वावहितो राजन्नितिहासमिमं यथा । 
श्रुतं देपायनमुखान्नारदाद् देवलादपि ॥ ९॥ 


पदार्थ  वेदव्यासको 
राजन्  हे राजा परीक्षित् मुखबाट 

इमं  यो नारदात्  नारदबाट र 
इतिहासम्  पुरानो कुरा देवलात् अपि  देवलको 
यथा  जसरी मेले मुखबाट समेत 





श्रुतं  सुनेको धिं त्यसै गरी 
बताह 

अवहितः  ध्यानपूर्वक 
शृणुष्व  सुननुहोस् 


ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! यो पुरानो इतिहास जसरी मेले नारद, व्यास र देवलको मुखबाट समेत 


रामालन्द्री टीका 


२३२२ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 
सुनेको धि, त्यही अनुसार म तपारईलाई बता, ध्यानपूर्वक सुन्नुहोस् । 
आसीद् राजा साव॑भोमः शुरसेनेषु वे नृप । 
चित्रकेतुरिति ख्यातो यस्यासीत् कामघुङ् मही ॥ १०॥ 
पढार्थ ख्यातः  प्रसिद्ध मही  पृथिवी 
नृप  हे राजा साव॑भोमः  चक्रवर्ती कामधुक्  इच्छाअनुसारको 
वै  निश्चयनै राजा  महाराज सामग्री दिने 
शुरसेनेषु  शूरसेन देशमा आसीत्  थिए आसीत्  धिन् 
चित्रकेतुः इति  चित्रकेतु नामले यस्य  जुन राजाको राज्यमा 





ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! शूरसेन भन्ने देशमा चित्रकेतु नामका प्रख्यात चक्रवर्ती राजा धथिए, 
जसको राज्यमा पृथिवीबाट आवश्यक अन्न, जल आदि इच्छाअनुसारका सम्पूर्णं पदार्थहरू प्राप्त 
हुन्थे । 


तस्य भायांसहस्राणां सहस्राणि दशाभवन् । 
सान्तानिकर्चापि नृपो न ठेमे तासु सन्ततिम् ॥ ९९॥ 


पदढार्थ एक करोड उनले 
तस्य  ती चित्रकेतु राजाका अभवन्  थिए तासु  ती रानीहरूमा 
भायांसहस्राणां  हजार नृपः  राजा सन्ततिम्  एउटै पनि सन्तान 


पत्नीहरूका सान्तानिकः च अपि  सन्तान नेभे  पाउन सकेनन् 
दशसहस्राणि  दश हजार समूह जन्माउन प्रयत्नरत भएर पनि 
ताक्यार्थ ती चित्रकेतु राजाका एक करोड रानीहरू थिए। राजा सन्तान जन्माउन प्रयत्नरत 


भएर पनि उनले ती कुनै पत्नीबाट पनि सन्तान जन्माउन सकेनन्। 





अ कस।  


रूपोदायंवयोजन्मविदयेश्वयश्रियादिमिः। 
सम्पन्नस्य गुणेः सर्वैरिचन्ता बन्ध्यापतेरभूत् ॥ १२॥ 


पदार्थ सर्वैः  सम्पूर्ण राजालाई 
रूपोदार्यवयोजन्मवियेरवयै गुणैः  गुणहरूले चिन्ता  ठलो चिन्ता 
भ्रियादिभिः  सुन्दर रूप, सम्पन्नस्य  युक्त भएर पनि अभूत्  भयो 


उदारता, जवानी, उत्तम कुल, 
विद्या, एेश्वर्य र धन आदि 


र 
बन्ध्यापतेः  आपफना कुनै पनि 
रानीबाट सन्तान पाडन नसकेका 





ताक्यार्थ सुन्दर रूप, उदारता, जवानी, उत्तम कुल, विद्या, एश्वर्य र धन आदि सम्पूर्ण 
गुणहरूले युक्त भए पनि कुनै रानीबाट पनि सन्तान पाडन नसक्नाले ती राजालाई ठुलो चिन्ता 


पयो । 


रामालन्द्री टीका 


२३२४ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 
न तस्य सम्पदः सवां महिष्यो वामलोचनाः । 
सावभोमस्य भृर्चेयमभवन् प्रीतिहेतवः ॥ १३॥ 
पदार्थ सवांः  सबैथरी इयम्  यी 
सार्वभोमस्य  चक्रवर्ती राजा सम्पदः  सम्पत्तिहरू भूः च  पृथिवी पनि 
भएका वामलोचनाः  अत्यन्त सुन्दरी प्रीतिहेतवः  प्रसन्नताका कारण 
तस्य  वी चित्रकेतुका लागि महिष्यः  रानीहरू न अभवन्  भएनन् 





वाक्यार्थ चक्रवर्तीं राजा भएका चित्रकेतुलाई सबैथरी सम्पत्ति, अत्यन्त सुन्दरी रानीहरू र 
पृथिवीको राज्यले पनि प्रसन्नता दिन सकेनन्। 


तस्येकदा तु भवनमङ्खिरा भगवानृषिः । 
लोकानुचरन्नेतानुपागच्छद् यदुच्छया ॥ १४ ॥ 


एतान्  यी भवनम्  राजमहलमा 
लोकान्  पृथिवी आदि लोकहरू उपागच्छत्  आद्पुगनुभयो 
अनुचरन्  घुम्दे 


पदार्थ 

एकदा तु  कुनै समयमा 
भगवान्  योगौश्वर्यले सम्पन्न 
अद्धिरा  अङ्गिरानामक यदुच्छया  आपन इच्छाले 
ऋषिः  ऋषि तस्य  ती चित्रकेतु राजाको 
वाक्यार्थ कुनै समयमा योगबलले युक्त भएका अङ्गिरा नाम गरेका ऋषि आफ्नै इच्छाले पृथिवी 
आदि लोकहरूमा घुम्दे चित्रकेतु राजाको राजमहलमा आद्पुगनुभयो । 


तं पूजयित्वा विधिवत् प्रत्युत्थानाहणादिभिः। 
कृतातिथ्यमुपासीदत् सुखासीनं समाहितः ॥ १५॥ 





पदार्थ विधिवत्  विधिपूर्वक प्राप्त गरी 
परत्युत्थानादणादिभिः  आसन पूजयित्वा  पूजा गरेपछछि राजा सुखासीनं  सुखपूर्वक 
नाट उट्ने, पाद्य, अर्घ्य दिने पनि बसिरहेका ऋषिको 


आदि सेवाद्रारा समाहितः  शान्त भावले उपासीदत्  नजिकै बसे 


तं  ती ऋषिलाई कृतातिथ्यम्  आतिथ्य सत्कार 


ताक्यार्थ राजाले पनि आसनबाट उठी पाद्य, अर्घ्य आदि सेवाट्रारा विधिपूर्वक उहाँको पूजा गरे 
र सुखपूर्वक बसिरहनुभएका ऋषिको नजिक आई उनी बसे । 


महर्षिस्तमुपासीनं प्रश्रयावनतं क्षितौ । 
प्रतिपूज्य महाराज समाभाष्येद्मनवीत् ॥ १६॥ 





रामालन्द्री टीका 


षष्ठ स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


क्षितो  भुदैमा नै 


२२३३५ 


अध्याय १४ 


समाभाघ्य  सम्बोधन गरी 


पदार्थ 


महाराज  हे महाराज परीक्षित् उपासीनं  बसेका 
प्रश्रयावनतं  नम्रताका कारण तम्  ती राजालाई 
फुकेर प्रतिपूज्य  आदरपूर्वक 


महर्षिः  महर्षि अङ्गिराले 
इदम्  यसप्रकार 
अनवीत्  भन्नुभयो 





ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! नम्रतापूर्वक दुक्दै भुम बसेका ती राजालाई आदरपूर्वकं सम्बोधन गरी 
महर्षि अङ्गिराले यसप्रकार भन्नुभयो । 


अद्िरा उवाच अङ्किराले भन्नुभयो 
अपि तेऽनामयं स्वस्ति प्रकृतीनां तथात्मनः। 
यथा प्रकृतिभिगुप्तः पुमान् राजापि सप्तभिः ॥ १७॥ 


पदार्थ अनामयं  रोगरहितता र गुप्तः  घेरिएर रहन्छ, त्यसै 
ते तिम्रो स्वस्ति  कुशलमङ्गल नै गरी 

आत्मनः  शरीरको र यथा  जसरी राजा अपि  राजा पनि 
तथा  त्यस्तै पुमान्  जीवात्मा सप्तभिः  सात वस्तुहरद्रारा 
प्रकृतीनां  प्रजाहरूको पनि प्रकृतिभिः  महत्त्व, अहङ्ार सुरक्षित रहन्छ 

अपि के आदि आवरणहरूले 





ताक्यार्थ हे राजा ! तिम्रो शरीर स्वस्थ छ? के तिम्रा प्रजाहरू कुशलमङ्गल नै छन् ? जसरी 
जीवात्मा महत्तत्त्व, अहर आदि तत्त्वहरूले ढाकिएर सुरक्षित रहन्छ त्यसै गरी राजा पनि गुरु, 
मन्त्री, हितैषी मित्र, समृद्ध अर्थतन्त्र, राज्य, बलिया किल्ला र सशक्त सेनारूपी सात 
प्रकृतिहरूद्वारा घेरिएर सुरक्षित रहन्छ । 


आत्मानं प्रकृतिष्वद्धा निधाय श्रेय आप्तुयात्। 
राज्ञा तथा प्रकृतयो नरदेवाहिताधयः ॥ १८ ॥ 


पदार्थ प्रकृतिषु  प्रजाहरूको अनुसार प्रकृतयः  प्रजाहरूले पनि 
नरदेव  हे राजा निधाय  राखेर चलाएर मात्र आहिताधयः  राज्य व्यवस्थाका 
अद्धा  निश्चय नै श्रेयः  कल्याण सम्पूर्ण भार राजामाथि छाडेर नै 
राज्ञा  राजाले आप्नुयात्  प्राप्त गर्वछछ सुखसमृद्धि प्राप्त गर्दछन् 
आत्मानं  आपफूलाई तथा  त्यसै गरी 





वाक्यार्थ हे राजा ! राजाले प्रजाहरूको इच्छानुसार आफूलाई नियमव्यवस्थामा चलाएर मात्र 
राज्यसुख प्राप्त गर्द भने प्रजाहरूले पनि राज्यसञ्चालनका सम्पूर्ण भारहरू राजामाथि छाडेर 


सुखसमृद्धि प्राप्त गर्वछछन् । 


रामालन्द्री टीका 


२३३६ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 
अपि दाराः प्रजामात्या भृत्याः श्रेण्योऽथ मन्त्रिणः । 
पोरा जनपदा भूषा जात्मजा वरावतिंनः॥ १९ ॥ 

पढार्थ श्रेण्यः  व्यापारीहरू भूपाः  प्रदेशका शासकहरू 


मन्त्रिणः  सल्लाह दिने 
मन्त्रीहरू 


आत्मजाः  पुत्रहरू पनि 
अपि के 


दाराः  आपना पत्नीहरू 
प्रजामात्याः  जनता र 


कर्मचारी तन्त्र पोराः  नगरवासीहरू वदावतिंनः  तिम्रा वशम छन् 
भृत्याः  सेवकहरू जानपदाः  ससाना गामा 
अथ  त्यसै गरी बस्ने जनताहरू 





ताक्यार्थ के तिम्रा पत्ीहरू, जनताहरू, कर्मचारीहरू, सेवकहरू, व्यापारीहरू, सल्लाह दिने 
मन्त्रीहरू, नगरवासीहरू, ससाना गामा बस्ने जनताहरू, प्रदेशप्रदेशका ससाना शासकहरू र 
पुत्रहरू पनि वशमा नै छन् ? 


यस्यात्मानुवशर्चेत् स्यात् सवे तदरागा इमे । 
लोकाः सपाला यच्छन्ति सवै बलिमतन्द्रिताः ॥ २०॥ 





पढार्थ द्मे  यी माथि बतादएका सवे  सबै 

यस्य  जुन राजाको सर्वे  प्रजा, मन्त्री आदि सबै खोकाः  प्राणीहरू 

आत्मा  मन तद्वशगाः  त्यो व्यक्तिको अतन्द्रिताः  सावधानीका साथ 
अनुवशः  आप्नो अधीनमा वशमा हुन्छन् बलिम्  उपहार आदि 

स्यात् चेत्  छ भने सपालाः  लोकपालहरू सहित यच्छन्ति  अर्पण गर्दछन् 


ताक्यार्थ जुन राजाले मनलाई वशमा राखेको छ भने पत्नी, जनता आदि सबे उसको वशमा ने 
रहन्छन् । अर लोकपालहरूले सहित समस्त लोकका प्राणीहरूले समेत उसलाई उपहार चढारंछन्। 


आत्मनः प्रीयते नात्मा परतः स्वत एव वा । 
लक्षयेऽरब्धकामं त्वां चिन्तया शबलं मुखम् ॥ २९॥ 





पदार्थ स्वतः वा  अथवा आफ्नै चिन्तया शबलं  चिन्ताले युक्त 
आत्मनः  तिम्रो कारणले हो मुखम्  मलिन अनुहार 
आत्मा  मन अरन्धकामं एव  आफ्नो इच्छा लगाइरहेका छौ भन्ने 

न प्रीयते  खुसी छैन पुरा नभएकाले नै लक्षये  लख कारिरेको छु 
परतः  अ्कको कारणले हो त्वां  तिमी 


ताक्यार्थ म तिमीलाई भित्री मनदेखि ने खुसी छौ जस्तो देख्दिनँ । यो बेखुसी आफ्ना कारणले 
हो वा कोटी अरूको कारणबाट हो। तिम्रो मनको कुनै इच्छा पूरा नभएकाले नै तिम्रो अनुहार 


चिन्तिति भएको हो भन्ते मलाई लागिरहेको छ । 


रामालन्द्री टीका 


२३२० 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 


एवं विकल्पितो राजन् विदुषा मुनिनापि सः। 
परश्रयावनतोऽभ्याह प्रजाकामस्ततो मुनिम् ॥ २२॥ 


पदढार्थ ततः  राजाबाट प्रश्नको उत्तर प्रजाकामः  पुत्रको इच्छा गर्दै 
राजन्  हे राजा परीक्षित् सुन्ने इच्छाले प्रभ्रयावनतः  नम्रतापूर्वक केर 
विदुषा  मनको भावना जाने एवं  यसप्रकार मुनिम्  म॒निलाई 

मुनिना अपि  अङ्गिरा ऋषिले विकल्पितः  धरे प्रश्न गरिएका अभ्याह  भने 

पनि सः  ती राजाले पनि 





ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! राजा चित्रकेतुलाई सन्तानको इच्छा धियो । जब मनको भावना बुण्ने 
अङ्गिरा ऋषिले राजालाई अनेक प्रश्नहरू गर्जुभयो तब नम्रतापूर्वक केर उनले यसो भने। 


चित्रकेतुरुवाच चित्रकेतुले भने 
भगवन् किं न विदितं तपोज्ञानसमाधिभिः । 
योगिनां ध्वस्तपापानां बहिरन्तः शरीरिषु ॥ २३॥ 





पढार्थ ध्वस्तपापानां  सम्पूर्ण पाप प्राणीहरूको 

भगवन्  हे भगवान् नष्ट भएका बहिरन्तः  बाहिरी र भित्री भाव 
तपोज्ञानसमाधिभिः  तपस्या, योगिनां  योगीहरूका लागि कि  के चाहं 

ज्ञान र समाधि आदिद्रारा शरीरिषु  हामी जस्ता न विदितं  थाहा छैन र 


ताक्यार्थ हे भगवान् ! योगीहरूका सारा पाप तपस्या, ज्ञान र समाधिद्वारा नष्ट भएका हुन्छन्, 
त्यस्ता हजुरहरूलाई हामीहरूजस्ता प्राणीहरूका भित्री बाहिरी सम्पूर्णं कुराहरू के चाहं थाहा छैन 
र? 


तथापि पृच्छतो ब्रूयां बह्यन्नात्मनि चिन्तितम् । 


भवतो विदुषश्चापि चोदितस्त्वदुज्ञया ॥ २४॥ 
पदार्थ भवतः  हजुरले चोदितः च  प्रेरित पनि भएर 
ब्रह्मन्  हे अङ्गिरा ऋषि पृच्छतः  सोधिसकेपचछ्ि आत्मनि  आप्नो 
तथा अपि  तर पनि अपि  पनि चिन्तितम्  चिन्ताको विषय 
विदुषः  सबै कुरा जानने त्वद्नुज्ञया  हजुरके आज्ञाद्रारा यां  भन्दद्ु 





ताक्यार्थ हे ऋषि ! हजुर सर्वज्ञ हुनहन्छ तर पनि हजुरले सोधिसकेपछि हजुरकै आज्ञाको पालना 
गर्दै म आफ्नो चिन्ताको विषय भन्द्ु। 


  प्राथ्यां ९ साम्राज्येश्वयंसम्पद ण  
लोकपाठरपे प्राथ्याः साम्नाज्यरुवयसम्पद्ः । 
न नन्दयन्त्यप्रजं मां श्त्तूटकाममिवापरे ॥ २५॥ 


रामालन्द्री टीका 


२३३८ 





षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 
पढार्थ लोकपालः  इन्द्र॒ आदि समेत 

्ुचचट्कामम्  भोक र प्यासले लौकपालहरूले अप्रजं  सन्तानहीन 

व्याकुल मानिसलाई प्राथ्यांः  चाहन योग्य मां  मलाई 

अपरे इव  अरू साम्राज्येश्वयंसम्पदः अपि  न नन्दयन्ति  खुसी गराउन 
विषयभोगहरूले यै साम्राज्य, एेश्वर्य वैभव आदिले सक्दैनन् 


ताक्यार्थ मेरो साम्राज्य, एश्वर्य र वैभव इन्द्र॒ आदि लोकपालहरूले पनि चाहना गरिने खालको 
छ। तर जसरी भोकप्यासले व्याकुल भएको मानिसलाई अरू विषयभोगहरूले सन्तुष्ट दिन 
सक्देनन् त्यसरी नै सन्तानले रहित मलाई यी सारा सुखसम्पत्तिले पनि खुसी गराउन सक्दैनन्। 


 पूरे ५ 
ततः पाहि महाभाग पृवेः सह गतं तमः। 


यथा तरेम दुष्तारं प्रजया तद् विधेहि नः ॥ २६॥ 
पदढार्थ तमः  घोर दुःखमा नः  हामीहरू 
महाभाग  हि ऋषि गतं  फसेको मलाई तरेम  तर्न सर्कौला 
ततः  त्यै कारण पाहि  बचाउनुहोस् तत्  त्यही 
पूर्वैः सह  पिण्ड नपाइने यथा  जुन उपायले विधेहि  गरिदिनुहोस् 
भयले दुःखित आफ्ना प्रजया  सन्ततिलाई पाएर 
पूर्वजहरूसंगे दुष्तारं  नरकको घोर दुःखलाई 





ताक्यार्थ हि ऋषि ! मेरो सन्ततिपरम्परा टटेको देखेर मेरा पूर्वजहरू पिण्ड नपादइने भयले अत्यन्ते 
चिन्तित छन् । हामीहरू जुन उपायले सन्तान पाएर नरकको घोर दुःखबाट तर्न सक्छ त्यही उपाय 
बताउनुहोस् । 

श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 

इत्यथितः स भगवान् कृपाटुबरह्यणः सुतः। 


श्रपयित्वा चरु त्वाष्ट्रं त्वष्टारमयजद् विभुः ॥ २७॥ 


पदार्थ कृपालुः  अत्यन्त दयावान् श्रपयित्वा  जम्मा पारी 

इति  यसप्रकार ब्रह्मणः सुतः  ब्रह्माजीका छोरा त्वष्टारम्  त्वष्टा देवतालाई 
अथतः  राजाले प्रार्थना सः भगवान्  अङ्गिरा ऋषिले अयजत्  यजन गर्नुभयो 
गरिएका त्वाष्टरं  त्वष्टासम्बन्धी 

विभुः  सर्वसमर्थ चरुं  विशेष हवन सामग्री लाई 





ताक्यार्थ यसप्रकार राजाले सर्वसमर्थ, अत्यन्त दयावान् एवं ब्रह्माजीका छोरा ती अङ्गिरा 
ऋषिलाई प्रार्थना गरे र उहाँले पनि त्वष्टा देवतासम्बन्धी हवन सामग्रीले त्वष्टा देवताको पूजा 
गर्नुभयो । 


रामालन्द्री टीका 


२३२९ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 
ज्येष्ठा भ ् महिषीणां  
ज्यष्ठाज्रष्ठलाचयारज्ञा महिषीणां चच मारत 
नाम्ना कृतद्युतिस्तस्ये यज्ञोच्छिष्टमदाद् दविजः ॥ २८॥ 

पदार्थ भएकी तस्ये  तिनैलाई 

भारत  हे परीक्षित् याजो द्विजः  अङ्गिराले 

राज्ञः  राजाका ज्येष्ठा च  जेढी र यज्ञोच्छिष्टम्  यज्ञबाट बांकी 


महिषीणां  रानीहरूमध्ये भ्रष्टा च  गुणहरूले श्रेष्ठ पनि 
कृतद्युतिः नाम्ना  कृतद्युति नामधिडइन् 


रहेको प्रसाद 





अदात्  दिनुभयो 


वाक्यार्थ हे परीक्षित् ! राजाका अनेक पत्नीहरूमध्ये जेठी कृतद्युति गुणहरूले श्रेष्ठ पनि थिन, 


यसैले अङ्गिरा ऋषिले यज्ञबाट बेंचेको प्रसाद उनैलाई दिनुभयो । 


७ 


अथाह नृपतिं राजन् भवितेकस्तवात्मजः। 


हषडोकप्रदस्तुम्यमिति बह्यसुतो ययो ॥ २९॥ 


पढार्थ हरषशोकप्रदः  खुसी र चिन्ता इति  यसप्रकार बताई 
अथ  यसपचछ्ि दुबे दिने ब्रह्मसुतः  ब्रह्माजीका पुत्र 
नृपतिं  राजालाई तव  तिम्रो अङ्गिरा 

आह  भन्नुभयो एकः  एउटा ययो  जानुभयो 

राजन्  हे चित्रकेतु आत्मजः  पुत्र 

तुभ्यम्  तिमीलाई भविता  उत्पन्न हुनेछ 





ताक्यार्थ यसपचछि ब्रह्माजीका पुत्र अङ्गिराले राजालाई भन्नुभयो हि चित्रकेतु ! तिमीलाई 
खुसी र चिन्ता दुबे दिने एउटा छोरा उत्पन्न हुनेछ यति भनी उहाँ जानुभयो । 


सापि तत्प्राशनादेव चित्रकेतोरधारयत् । 
 कृतद्युतिर्देवी न  भ  कृत्तिकाग्नेरिवात्मजम् 
गभ कृतद्युतिर्देवी त्मजम् ॥ ३० ॥ 


पढार्थ कृतदुतिः देवी  महारानी चित्रकेतोः  चित्रकेतुको 
कृत्तिका  कृत्तिकाले कृतद्युतिले गर्भं  गर्भलाई 

अग्नेः  अग्निको अपि  पनि अधारयत्  धारण गरन् 
आत्मजम् इव  पुत्रलाई ४ तत्प्राशनाद् एव  त्यो प्रसाद 

साती खाएपचछि 





ताक्यार्थ जसरी कृत्तिकाले आफनो गर्भमा अग्निका पुत्रलाई धारण गरेकी धिन्, त्यसै गरी 
यज्ञको प्रसाद खाएपचछि ती कृतद्युतिले चित्रकेतुको गर्भ धारण गरिन्। 


रामालन्द्री टीका 


२३४० 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 


तस्या अनुदिनं गभ॑ः शुक्छपक्ष इवोडपः। 
४ त् दुरसेनेशतेजसा र, ९ 
ववृधे शुरसेनेशतेजसा शनकेनुंप ॥ २१९॥ 





पदढार्थ तस्याः  ती रानीको उडपः इव  चन्द्रमा 
नृप  हे राजा परीक्षित् गभ॑ः  गर्भ शानकेः  विस्तार 
शुरसेनेशतेजसा  शूरसेनदेशका अनुदिनं  हरेक दिन ववृधे  बदन थाल्यो 
मालिक चित्रकेतुको तेजद्रारा शुक्छपक्षे  शुक्लपक्षको वेला 


ताक्यार्थ हे परीभ्ित् ! सूरसेन देशका राजा चित्रकेतुको तेजद्वारा रानीको गर्भमा रहेको बच्चा 
शुक्लपक्षको चन्द्रमा ४ैँ दिनदिनै बदन लाग्यो । 


अथ काठ उपावृत्ते कुमारः समजायत । 
जनयन् शूरसेनानां शुण्वतां परमां मुदम् ॥ ३२॥ 


पदार्थ शुण्वतां  सुखद समाचार सुने मुदम्  प्रसन्नता 

अथ  समय बित्दे जांँदा शूरसेनानां  शूरसेन देशका जनयन्  उत्पन्न गर्दै 

काठे  जन्मसमय प्रजाहरूको मनमा कुमारः  राजाको पुत्र पनि 
उपावृत्ते  आएपछ्छि परमां  अत्यन्त समजायत  राम्रोसंग जन्मियो 





ताक्यार्थ आफ्नो जन्मने समय आद्पुगेपछि राजाको पुत्र पनि जन्मियो । यो खुसीको खबर सुन्ने 
सबे प्रजाहरूको मनमा अत्यन्त प्रसन्नता भयो । 


हृष्टो राजा कुमारस्य स्नातः शुचिरल्कुतः। 
वाचयित्वारिषो विप्रैः कारयामास जातकम् ॥ ३३॥ 


पदार्थ अलङ्कुतः  गरगहनाहरूद्रारा कुमारस्य  आफ्नो छोराको 
हृष्टः  धेर खुसी भएका सुशोभित भई जातकम्  जातकर्म संस्कार 
राजा  राजाले पनि किपरिः  ब्राह्मणहरूद्रारा कारयामास  गराए 

स्नातः  नुहाएर आशिषः  स्वस्तिवाचन 

शुचिः  पवित्र भएर र वाचयित्वा  पढाएर 





ताक्यार्थ अत्यन्त प्रसनन भएका राजाले पनि नुहाएर पवित्र भई गरगहनाहरू समेत लगाएर 
ब्राह्मणहरूद्रारा स्वस्तिवाचन गराई आफ्नो छोराको जातकर्म संस्कार गराए। 


तेभ्यो हिरण्यं रजतं वासांस्याभरणानि च । 
ग्रामान् हयान् गजान् प्रादाद् धेनूनामलुंदानि षट् ॥ २४ ॥ 


पदार्थ तिभ्यः  ती ब्राह्मणहरूलाई हिरण्यं  सुन 


रामालन्द्री टीका 


२३४१ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 
रजतं  चांदी ग्रामान्  गा्हरू धेनूनाम् षट् अबुंदानि च  साठी 
वासांसि  कपडा हयान्  घोडाहरू करोड गाईहरू समेत 
आभरणानि  गहनाहरू गजान्  हात्तीहरू र प्रादात्  दिए 


ताक्यार्थ राजाले वी ब्राह्मणहरूलाई सुन, चाँदी, कपडा, गहना, गारहरू, घोडा, हात्तीहरू र 
साठी करोड गाईहरू पनि दान गरे । 


ववषं काममन्येषां पजन्य इव देहिनाम् । 
धन्यं यशस्यमायुष्यं कुमारस्य महामनाः ॥ ३५॥ 


पदार्थ   आयु बढाउने गरी कामम्  इच्छाअनुसारका 
महामनाः  अत्यन्त उदार राजाले पर्जन्यः इव  बादलले जल ॒ वस्तुहरूको 

कुमारस्य  कुमारको बसि ठै ववषं  वर्षा गरिदिए 
धन्यं  धन बढाउने अन्येषां  अरू 

यशस्यम्  यश बढाउने र॒ देहिनाम्  प्रजाका लागि पनि 





वाक्यार्थ अत्यन्त उदार हृदय भएका ती राजाले आफ्नो छोराको धन, यश र आयु बढोस् भनी 
बादलले जल बर्सएि ४ अरू सम्पूर्ण प्रजाहरूलाई पनि इच्छाअनुसारका मागे जति वस्तुहरूको 
वर्षा गरिदिए। 


कृच्छररन्धेऽथ राजषैस्तनयेऽनुदिनं पितुः । 
यथा निःस्वस्य कृच्छ्राप्ते धने स्नेहोऽन्ववधंत ॥ ३६ ॥ 





पदार्थ पाएको पितुः  वी पिता 

अथ  यसपच्ि घने  सम्पत्तिमा अत्यन्त राजर्षेः  राजा चित्रकेतुको पनि 
यथा  जसरी आसक्ति हुन्छ, त्यसै गरी स्नेहः  प्रेम 

निःस्वस्य  कङ्गालको कृच्छररन्धे  बल्लबल्ल पाएको अनुदिनं  हरेक दिन 

कृच्छप्ते  धरे दुःख गरेर तनये  आप्नो छोरामा अन्ववधंत  बदन लाग्यो 


ताक्यार्थ जसरी केटी पनि सम्पत्ति नभएको कङ्ालले धरे दुःख गरी पाएको सम्पत्तिमा अत्यन्त 
आसक्ति गर्द त्यसे गरी बल्लबल्ल पाएको त्यो छोरामा पनि राजाको प्रेम दिनदिनै बद्दै गयो । 


मातुस्त्वतितरां पुत्रे स्नेहो मोहसमुद्भवः। 
कृतद्युतेः सपत्नीनां प्रजाकामज्वरो ऽभवत् ॥ ३७ ॥ 


पढार्थ मोहसमुद्भवः  मोहका अतितरां  खन् बदी 
मातुः  आमा कारणले स्नेहः  प्रेम थियो यो देखेर 
कृतद्युतेः तु  कृतद्युतिको त॒ पुत्रे  आफ्नो छोरामा सपत्नीनां  उनका सौताहरूको 


रामालन्द्री टीका 


२३४२ 
षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 


मनमा इच्छाले खन्रन् जलन 

प्रजाकामज्वरः  सन्तानको अभवत्  हदे गयो 

ताक्यार्थ कृतद्युति रानीको त आफनो छोरामा पुत्रमोहको कारणले अत्यन्त स्नेह बहिरहेको 
थियो । यो देखेर उनका सौताहरूको मनमा पनि सन्तान पाउने इच्छाले जलन हदे गयो । 


चित्रकेतोरतिप्रीतियंथा   


चित्रकेतोरतिप्रीतियंथा दारे प्रजावति । 
न तथान्येषु सञ्जज्ञे बाट लार्यतोऽन्वहम् ॥ २८ ॥ 





पढार्थ यथा  जसरी अन्येषु  सन्तान नभएका अरू 
अन्वहम्  दिनदिन प्रजावति  सन्तानयुक्त रानीमा 

वाटं  बच्चालाई दारे  पत्नीमा न सञ्जज्ञे  प्रेम भएन 
लाख्यतः  हेरचाह गर्ने अतिप्रीतिः  ज्यादा प्रेम थियो 

चित्रकेतोः  राजा चित्रकेतुको तथा  त्यत्ति नै मात्रामा 


ताक्यार्थ राजा चित्रकेतु बल्लतल्ल जन्मेको आफ्नो बच्चालाई दिनदिनै हेरचाह गर्दथे, यसैले 
सन्तान भएकी पत्नीमा उनको जति प्रम भयो त्यति प्रेम अरू रानीहरूमा हुन सकेन । 


ताः पयंतप्यन्नात्मानं गहंयन्त्योऽभ्यसूयया । 
आनपत्येन दुःखेन राज्ञोऽनाद्रणेन च ॥ ३९॥ 


पदार्थ राज्ञः  राजाको आत्मानं  आपफूलाई 
आनपत्येन  आपनो छोरा  अनादरणेन  उपेक्षाको गहंयन्त्यः  धिक्कार्दै 
नभएको कारणले समेत अभ्यसूयया च  डाहद्रारा पनि 
दुःखेन  दुःखले र ताः  ती सवै रानीहरू पय॑तप्यन्  जल्न थाले 





ताक्यार्थ आप्नो चाह सन्तानै नभएकाले र चित्रकेतुले आफूलाई उपेक्षा गरेका कारणले समेत 
ती रानीहरू आपूलाई धिक्कार्दै डाहद्रारा भित्रभित्रे जल्न थाले। 


धिगप्रजां स्त्रियं पापां पत्युश्चागृहसम्मताम्। 
सुप्रजाभिः सपत्नीमिदांसीमिव तिरस्कृताम् ॥ ०॥ 





पदार्थ तिरस्कृताम्  तिरस्कार गरिने अप्रजां  सन्तानहीन 
सुप्रजाभिः  सन्तानयुक्त पत्युः च  पतिले समेत पापां  अभागी 
सपत्नीभिः  सौतेनीहरुद्रारा आगृहसम्मताम्  पत्नीरूपमा स्त्रियं  स्त्रीलाई 
दासीम् इव  दासीलाई यै स्वीकार नगरिने धिक्  धिक्कार छ 


वाक्यार्थ हामीजस्ता सन्तानहीन अभागी स्त्रीहरूलाई धिक्कार छ किनभने हामीलाई सन्तानयुक्त 
सौतेनीहरूले दासीलाई  हेलाँ गर्दछछन् अनि पतिले पनि हामीलाई पत्नीको रूपमा स्वीकार 
रर्देनन्। 

यसालाल्रन्द्री टीका 


२३०८३ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 


दासीनां को नु सन्तापः स्वामिनः परिचियंया । 
अभीक्ष्णं लब्धमानानां दास्या दासीव दुभंगाः ॥ ४१॥ 


पदढार्थ नांचिरहेका दास्याः  दासीका पनि 
स्वामिनः  आप्ना मालिकको दासीनां  यी दासीहरूको दासी इव  दासी छै भद्रहेका 
परिचयंया  सेवा गर कः नु सन्तापः  के चिन्ताछ छौं 

अभीक्ष्णं  सर्धै र 

लब्धमानानां  सम्मानित भएर दुभंगाः  हामी अभागिनीहरू त 





ताक्यार्थ आफ्नो मालिकको सेवा गरेर सर्धं सम्मानित जीवन जिउने यी दासीहरूलाई त के 
चिन्ता छ र ? तर हामीहरू त दासीका पनि दासीहरू रँ अपहेलित बनेका छँ । 


एवं सन्दह्यमानानां सपत्न्याः पुत्रसम्पदा । 
राज्ञोऽसम्मतवृत्तीनां विद्वेषो बलवानभूत् ॥ ४२॥ 


पदढार्थ सन्दह्यमानानां  दिन रात कृतद्युतिप्रति 
एवं  यसप्रकार डदिरहेका बलवान्  धेरै ने 
सपत्न्याः  सौतेनी कृतद्युतिको राज्ञः  राजाबाट समेत विद्रेषः  रिस 
पुत्रसम्पदा  सन्तानरूपी असम्मतवृत्तीनां  ख्याल अभूत्  भयो 
सम्पत्तिद्रारा नभएका तिनीहरूको 





ताक्यार्थ यसप्रकार ती सबे रानीहरू सौतेनी कृतद्युतिको काखमा सन्तान देखेर दिनरात 
जलिरहन्ये। यति मात्रे नभएर राजाबाट समेत ख्याल नगरिएपछि त तिनीहरूले कृतद्युतिको साहे 
ने ठलो रिसि गरे। 

विद्रेषनष्टमतयः स्त्रियो दारुणचेतसः। 


गरं ददुः कुमाराय दुमंषां नृपतिं प्रति ॥ ४३॥ 


पदार्थ रेष गनलि विवेक नष्ट भएका कुमाराय  त्यो सानो बच्चालाई 
नृपतिं प्रति  राजासंग दारुणचेतसः  कठोर हदय गरं  विष 

दुमंषांः  असाध्य रिसाएका भएका ददुः  दिए 

विद्वेषनष्टमतयः  कृतद्युतिसंग स्त्रियः  ती रानीहरूले 





ताक्यार्थ ती रानीहरू राजाप्रति असाध्य रिसाएका थिए। खन् कृतद्युतिसंग द्रेष गर्नलि त 
उनीहरूको विवेक नै नष्ट भएको थियो । अत्यन्त कठोर हृदय भएका ती दुष्ट रानीहरूले त्यो 
सानो बच्चालाई विष खुवाइदिए। 


रामालन्द्री टीका 


२३४० 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 


कृतद्युतिरजानन्ती सपत्नीनामघं महत् । 
सुप्त एवेति सञ्चिन्त्य निरीक्ष्य व्यचरद् गृहे ॥ ४४ ॥ 


पदार्थ अघं  पापलाई सुप्तः एव  पक्के निदाएको हो 
सपत्नीनाम्  आपफ्ना अजानन्ती  नजान्ने इति सच्चिन्त्य  यस्तो ठानेर 
सौताहरूको कृतद्युतिः  कृतद्युतिले गृहे  आपन महलमा 

महत्  अत्यन्त भयडूर निरीक्ष्य  बालकलाई हैर व्यचरत्  घुमिरहिन् 





ताक्यार्थ कृतद्युति चाहं आप्ना सौताहरूको भयङ्कर पापलाई जान्दैनथिन्। उनी अचेत 
नालकलाई हेरी निदाएको भन्ने सम्फ्एिर आफनो महलमा नै घुमिरहिन्। 


रायानं सुचिरं बाटमुपधायं मनीषिणी । 
पुत्रमानय मे भद्रे इति धात्रीमचोदयत् ॥ ४५॥ 


पढार्थ उपधायं  देखेर पत्रम्  छोरालाई 

बालम्  बालकलाई मनीषिणी  बुद्धिमती कृतद्युतिले  आनय इति  लिएर आऊ भनेर 
सुचिरं  लामो समयसम्म॒ द्रे  हे कल्याणी धात्रीम्  धारईदलाई 

रायानं  सुतिरेको मे  मेरो अचोदयत्  अहाइन् 





ताक्यार्थ बुद्धिमती कृतद्युतिले लामो समयसम्म आफ्नो छोरालाई सुतिरहेको देखेर आपफनी 
धाईलाई मेरो छोरो ल्याऊ भनी अहाइन्। 


सा शयानमुपव्रज्य दुष्ट्वा चोत्तारलोचनम् । 
प्राणेन्द्रियात्मभिस्त्यक्तं हतास्मीत्यपतद् भुवि ॥ ४६॥ 





पदार्थ फरकिएको हता अस्मिमतमरनि 
सा ती धार्ईले प्राणिन्द्रियात्मभिः च  प्राण, इति  यसो भन्दै 
रायानम्  सुतिरहेको बालकको इन्द्रिय र जीवात्माद्रारा समेत भुवि  भूर्दमा 

उपव्रज्य  नजिकै गएर हेर्दा त्यक्तं  छाडिदसकेको अपतत्  ठढलिन् 
उत्ताररोचनम्  आंखा दुष्ट्वा  देखेर 


ताक्यार्थ धाईइले सुतिरहेको बच्चोको नजिकमा गई हर्दा त्यहाँ प्राण, इन्द्रिय र जीवात्माले पनि 
छोडिसकेको र आंँखा पनि माथितिर फर्किएको देखिन्, त्यसपछि उनी म त मरै नि भन्दे भूर्ईमँ 
ढलिन्। 


तस्यास्तदाकण्यं भृशातुरं स्वरं घ्नन्त्याः कराभ्यामुर उच्चकैरपि । 
प्रविरय राज्ञी त्वरयात्मजान्तिकं ददशां बाटं सहसा मृतं सुतम् ॥ ४७ ॥ 
पढार्थ कराभ्याम् अपि  दुबै हातले उरः  छाती 


रामालन्द्री टीका 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
घ्नन्त्याः  पिटिरेकी आकण्यं  सुनेर 

तस्याः  ती धारईको त्वरया  छिटिचिटो 

तत्  त्यो आत्मजान्तिकं  छोरा सुत्ने 
भृरातुरं  ज्यादै आत्तिएको कोटठाभित्र 

उन्वकैः  टुलो प्रविश्य  पसेकी 

स्वरं  आवाज राज्ञी  रानीले 





२३४५ 


अध्याय १४ 
सहसा  एक्कासी 
बाख  बालक 
सुतम्  आफनो छोरालाई 
मृतं  मरिरहेको 
द्दशं  देखिन् 


ताक्यार्थ ती धाईले आफ्ना दुबे हातले छातीमा पिटदै ज्यादे आत्तिएर ठइलोदटुलो स्वरमा 
विलाप गरिरहेको सुनेर रटपट छोरा सुत्ने कोठामा पसेकी कृतद्युतिले आफ्नो बालक छोरालाई 


मरिरहेको देखिन्। 


पपात भूमो परिवृद्धया शुचा मुमोह विभ्रष्टशिरोरुहाम्बरा ॥ ४८ ॥ 


पदार्थ 
परिवृद्धया  ज्यादै बढेको 
शुचा  शोकद्रारा 


त स सि 
मुमोह  उनी मूर्च्छित भन् र॒भूमो  भूर्दैमा 
विभ्रष्टशिरोरुहाम्बरा  केश र॒ पपात  पचछारिइन् 
वस्त्रहरू अस्तव्यस्त भएकी उनी 


ताक्यार्थ सहने नसकिने पुत्रशोकबाट उनी मूर्च्छित भन् र कपाल र वस्त्रहरू पनि अस्तव्यस्त 


भएकी उनी भुर्ईदमा पचछछारिदन् । 


 अ  


९ 


ततो नृपान्तःपुरवतिनो जना नराश्च नायंश्च निरम्य रोदनम् । 
आगत्य तुल्यन्यसनाः सुदुःखितास्ताश्च व्यलीकं रुरुदुः कृतागसः ॥ ४९॥ 


पढार्थ नायः च  स््रीहरूसमेत 
ततः  त्यसपच्ि तुल्यव्यसनाः  सहानुभूतिका 
रोदनम्  त्यो विलापलाई कारण 

निरम्य  सुनेर सुदुःखिताः  अत्यन्त दुःखी 
नृपान्तःपुरवतिंनः  राजदरबारको भएका 

अन्तःपुरमा बस्ने जनाः  सवे मान्छेहरू 

नराः च  पुरुष र आगत्य  दौडिंदे आएर 





रुरुदुः  रुन लागे 

कृतागसः  बालक को हत्या 
गर्न अपराधी 

ताः च  ती रानीहरू समेत 

व्यलीकं  ठो स्वाड पार्द 

संगसंगे रुन लागे 


ताक्यार्थ त्यो हाहाकार समेतको विलापलाई सुनिसकेपछि राजदरबारका अन्तःपुरमा बस्ने स्त्री 
र पुरुषहरू सवे दौडिंदे आए । उनीहरू सहानुभूतिका कारण अत्यन्त दुःखी भई रोदरहेका थिए। ती 


अपराधी रानीहरू पनि दुटो स्वाड् पार्द संगसंगै रुन लागे । 


श्रुत्वा मृतं पुत्रमलक्षितान्तकं विनष्टदुष्टिः प्रपतन् स्खलन् पथि । 
स्नेहाुबन्धेधितया शुचा भृरां विमूच्छितोऽनुप्रकृतिद्विजेवृंतः ॥ ५०॥ 


पदार्थ अलक्षितान्तकं  मर्ते कुनै 


कारण नै नभए पनि 


रामालन्द्री टीका 


२३०४६ 


षष्ठ स्कन्ध 


पुत्रम्  आपनो छोरालाई 
मृतं  मरेको 

श्रुत्वा  सुनैर 
स्नेहानुबन्धेधितया  अत्यन्त 
प्रमका कारण बहिरहेको 
शुचा  शोकद्रारा 

भृरां  बारम्बार 


श्रीमद्भागवत 


विमूच्छितः  मूर्च्छित भएका र 
विनष्टदुष्टिः  आंखे नदेख्ने 
भएका ती राजा 

अनुप्रकृतिः  पचक्िपचछि 
मन्त्रीहरू र 

दविजः  अधिअधि 
ब्राह्मणहरुद्रारा 





अध्याय १४ 


वृतः  घेरिए तापनि 

पथि  बाटोमा 

प्रपतन्  परछारिदे 

स्खलन्  ठल्दै बल्लबल्ल घर 
आड्पुगे 


ताक्यार्थ राजाले बाहिर नै आफ्नो छोरा मेको सुने। कुनै कारणविना पनि आफ्नो मायालाग्दो 
छोरा मरेकाले शोकद्रारा राजा मूर्छित हदे थिए। उनको आंँखा अगाडि संसारे अँध्यारो भएको 
थियो। अधिअधि ब्राह्मण र पचछिपच्ि मन्त्रीहरूबाट धेरिए तापनि बाटोमा ढल्दै र पषछारिद 
बल्लबल्ल उनी घर आद्पुगे । 


पपात बालस्य स पादमूले मृतस्य विसरस्तरिरोरुहाम्बरः। 
दीर्घं श्वसन् बाष्पकलोपरोधतो निरुद्धकण्ठो न शाक भाषितुम् ॥ ५१॥ 


पढार्थ पादमूले  गोडा नजिकै पुमी 
विस्रस्तशिरोरुदाम्बरः  कपाल पपात  ठले 
र वस्त्रहरू जथाभावी छरिएका दीर्घं  लामोलामो 


निरुद्धकण्ठः  घाँटी रोकिएका 
उनी 
भाषितुम्  बोल्न 





सः ती राजा र्वसन्  सास लिंदै न शाराक  सकेनन् 
मृतस्य  मरेको वाष्पकलोपरोधतः  आंसुले 
बालस्य  बालकको भरिएकाले 


ताक्यार्थ राजा चित्रकेतु मेको बालकको गोडा नजिकै पुगी डड्रङ्ग ढले। उनका वस्त्र र 
कपाल जथाभावी छरिएका थिए । उनको सास लामोलामो भएको थियो र मूर्च्छा नष्ट भटसक्दा 
पनि आंसुको वेगले स्वर अवरुद्ध हूुनाले उनी बोल्न पनि सकेनन्। 


पतिं निरीक्ष्योरुशुचार्पितं तदा मृतं च बां सुतमेकसन्ततिम् । 
जनस्य राज्ञी प्रकृतेर्च हृद्रुजं सती दधाना विलाप चित्रधा ॥ ५२॥ 


पदार्थ एकसन्ततिम्  आफ्नो एक प्रकृतेः च  मन्त्री आदिको पनि 
सती  पतिव्रता मात्र सन्तान ह्रुं  मनको पीडालाई 
राज्ञी च  रानी पनि बालं सुतम्  बालक छोरालाई दधाना  न् बढाददे 


तदा  त्यस समयमा 

पतिं  आपफना पतिलाई 
उरुडशुचापिंतं  ठलो शोकले 
व्याकुल भएका अनि 


मृतं  मरिसकेको 
निरीक्ष्य  देखेर 

जनस्य  अन्तःपुरका सबे 
सेवक सेविकाहरूको र 





चित्रधा  अनेक प्रकारले 
विललाप  विलाप गर्न लागिन् 


रामालन्द्री टीका 


षष्ठ स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


२३४७ 


अध्याय १४ 


ताक्यार्थ पतिव्रता रानी कृतद्युतिले आफ्नो एउटा मात्र बालक छोरालाई मरिसकेको र आफ्ना 
पतिलाई पनि अत्यन्त शोकले व्याकुल भद्रहेको देखिन्। अन्तःपुरका सबै सेवकसेविकाहरूको र 
मन्त्री आदिको समेत मनको पीडालाई खन् बढार्दँदे उनी अनेक प्रकारले विलाप गर्न लागिन्। 


स्तन्यं कुङ्कमगन्धमण्डितं निषिञ्चती साञ्जनबाष्पनिन्दुभिः। 
विकीयं केशान् विगरत्स्रजः सुतं शुशोच चित्रं कुररीव सुस्वरम् ॥ ५३॥ 


पढार्थ 

साञ्जनबाष्पनिन्दुभिः  गाजलै 
बगाउने ओंसुका धाराहरूद्वारा 
कुङ्कमगन्धमण्डितं  कुडकुम, 
केशर, चन्दन आदिको लेपले 
सुशोभित 


स्तनद्वयं  आफ्ना दुबे स्तनलाई 
निषिञ्चती  भिजा्दे 
विगठत्खजः  पफूलहरू 
खसिरहेका 

केशान्  कपाललाई 

विकीयं  चारैतिर फिंजाखदै 


सुतं  आफ्नो छोराको विषयमा 
कुररी इव  न्याउली चरी यै 
सुस्वरम्  टठुलो स्वरले 

चित्रं  अनेक प्रकारसंग 

रुरोच  शोक ग्ब लागिन् 





ताक्यार्थ रानी कृतद्युति गाजलै बगाउने ंँसुका धाराहरूद्रारा कुडकुम, केशर, चन्दन आदिको 
लेपले सुशोभित आपफ्ना दुबे स्तनलाई भिजाँदे र फूलहरू खसिरहेका कपाललाई चारैतिर 
फिंजाठँद न्याउली चरी रोए रै बेसरी रदे पुत्रशोकले गर्दा अनेक तरहले शोक गर्न लागिन्। 


र विधातस्त्वमतीव त यस्त्वात्मसृष्ट्यप्रतिरूपमीहसे ० 
अहो ठ बालिशो यस्त्वात । 


   


परेऽनुजीवत्यपरस्य या मृतिविंपयंयशचेत् त्वमसि धरुवः परः ॥ ५५४ ॥ 


पदढार्थ 

अहो  हे 

विधातः  विधाता 
त्वम्  तिमी 

अतीव  साह 
बालिशः  मूर्ख रहे 
यःतु जो तिमी 


आत्मसृष्ट्यप्रतिरूपम्  आपनो 
सुष्टिप्रक्रियाकै विरुद्ध 

ईहसे  चेष्टा गरिरहेका छौ 

परे  आफूभन्दा बढा आमाबाबु 
अनुजीवति  बांच्दाांच्दै 
अपरस्य  साना बच्चाहरूको 
या  जुन 


मृतिः  म्न क्रमछत्यो 
विपयंयः चेत्  तिम्रो उल्टो 
बानीके कारणले भएको हो भने 
त्वम्  तिमी 

ध्रुवः  सर्धैका लागि 

परः  प्राणीहरूका परम शत्रु नै 





असि  रहेछछौ 


वाक्यार्थ हे विधाता! तिमी साहै मूर्ख रहेष्ौ किनभने तिमीले त आपनो सुष्टिप्रक्रियाके 
विरोधी कामहरू गरिरहेका छौ । तिम्रो मनपरीले नै बुढा आमाबाबुहरू जीवित छदे उनका 
बच्चाहरू मरिरहेका छन् । स्नेहको डोरी चुँडाल्ने तिमी प्राणीहरूका परमशत्रु पो रहेद्ौ । 


न हि कमङ्चेदिह मृत्युजन्मनोः शरीरिणामस्तु तदात्मकमभिः। 
यः स्नेहपाशो निजसगवृद्धये स्वयं कृतस्ते तमिमं विवृङ्चसि ॥ ५५॥ 


पदार्थ 
हि  यदि सांच्चै 


इह  यस संसारमा 
शरीरिणाम्  प्राणीहरूको 


मृत्युजन्मनोः  जन्म र मूत्युको 
क्रमः  ्रमबद्ध नियम 


रालालन्द्री टीका 


२३७४८ 
षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 


नचेत्  हैदेन भन्छौ भने निजसग॑वृद्धये  आफ्नो सृष्टि तम्  त्यी 
तत्  त्यो जन्ममृत्युको व्यवस्था बदढाउनका लागि इमं  यो स्नेहको डोरीलाई 
आत्मकर्मभिः  जीवहरूका आयः  जुन स्वयं  आपले 
आपन कर्महरूका कारणले नै स्नेहपाशः  सन्ततिहरूमा हुने विवृरचसि  छिनाद्रहेका छी 
अस्तु  होस् तिम्रो के काम स्नेहरूपी डोरी 
ते  तिमीद्रारा कृतः  बनादएको थियो 
ताक्यार्थ कुने प्राणी जन्मने र कुनै प्राणी मरने भने यो क्रम प्राणीहरूको आआफ्ने 
कर्मअनुसार भएको हो भन्छौ भने त्यो जन्म र मृत्युको व्यवस्था आफ्नै कर्मको कारणले स्वतः 
सिद्ध हने भयो । यसमा तिम्रो के आवश्यकता हुन्छ र ? आफ्नो सृष्टि बढाउनका लागि तिमीले 
हरेक आमाबाबुले आपफ्ना छोराछ्छोरीलाई प्रेम गर्ने जुन स्नेहको डोरी बनाएका धियौ त्यसैलाई 
तिमीले अहिले छिनाइरहेका छौ । 
विवरण आमाबाबुले आपना छोराछछोरीको लालनपोषणमा ज्यान दिएर लाग्नु अनि छोराछछोरीले 
फेरि आपफ्ना छोराछोरीमा प्रेम गर्नु सृष्टिको सनातन परम्परा हो। हरेक नयाँ पदी सवे बुढा 
पुरानाहरूको देखभाल र माया पाई हूर्कन्छ र ऊ पचि अर्को पिंदीको देखभाल गर्छ। भर्खर 
जन्मेको सानो बच्चो आगोले पोल्छ र हतियारले काट्दछछ भन्ने जान्दैन। उसले परिवारबाट प्रेम 
पाएन भने ऊ बाँच्न पनि सक्दैन। देखी, सुनी र भोगी हूरकिसकेका बुढा व्यक्तिहरूभन्दा केटी पनि 
नजान्ने साना बच्चाहरू यसैले धेरैका प्रेमपात्र बनेका हृन्छन् । 

जब भर्खरका साना बच्चाहरू मर्छन् र नयाँ बच्चा जन्माउन नसक्ने बुढाहरू मात्र बाँकी 
रहन्छन् तब सृष्टिको क्रम नै अवरुद्ध हुन सक्छ। यसकारण यहो विधातालाई आपने 
सुष्टिनियमको विरोधी भनिएको हो । कर्महरूको कारणले नै व्यक्तिको जन्म र मृत्यु हृन्छ भनेर 
विधाता पन्छिन मिल्दैन। कर्मका प्रेरक विधाता भएकाले यस्तो अवस्थामा स्नेहको डोरी चुँडाएको 
दोष उनैलाई जान्छ भने कृतद्युतिको दृष्टि छ । 


त्वं तात नासि च मां कृपणामनाथां 
त्यक्तु विचक्ष्व पितरं तव शोकतप्तम् । 





अनज्जस्तरेम भवताप्रजदुस्तरं यद् 
ध्वान्तं न याह्यकरुणेन यमेन दूरम् ॥ ५६॥ 
पदार्थ मां  मलाई अनि न अहेसि  योग्य छैनौ 
तात  हे बाबु तव  तिम्रा विचक्ष्व  हामी दुबैलाई हेर त 
त्वं च  तिमी पनि शोकतप्तम्  शोकले जलिरहेकाभवता  तिमी छोराद्रारा 
कृपणाम्  दुःखी र पितरं  पितालाई अप्रजदुस्तरं  छोरा नभई रत्नै 
अनाथां  अनाथ त्यक्तु  छोडन नसकिने 





रामालन्द्री टीका 


षष्ठ स्कन्ध 


यत्  जुन 


ध्वान्तं  नरक छ त्यसलाई 


अञ्जः  सजिलैसंग 


श्रीमद्भागवत 


तरेम  तर्नं 
अकरुणेन  अत्यन्त निर्दयी 
यमेन  यमराजसंग 


२३४९ 
अध्याय १४ 


दूरम्  हामीबाट टाढा 
न याहि  नजाऊ 


ताक्यार्थ हे बाबु ! तिमीविना म॒ अत्यन्त दुःखी र अनाथ बनेकी दु, तिम्रा पिता पनि शोकले 
जलिरहनुभएको छ, तिमी हामी दुबैलाई चटक्कै छोडन कसरी सक्छी? हिर त! पुत्रका रूपमा 
तिमीलाई पाएर पुत्र नभएकाहरूले तनै नसक्ने पुंनामक नरक हामी सजिलै त्नौ । त्यसैले निर्दयी 
यमराजसंग पछि लागेर हामीबाट टाढा नजाऊ। 


उत्तिष्ठ तात त इमे शिवो वयस्या 
स्त्वामाहयन्ति नृपनन्दन संविहतुंम्। 
सुप्तरिचरं ह्यानया च भवान् परीतो 
भुद्क्ष्व स्तनं पिब शुचो हर नः स्वकानाम् ॥ ५७ ॥ 





पदार्थ उत्तिष्ठ  उठ स्तनं  आमाको दूध 

तात  हे प्यारा भवान्  तिमी पिब  पिऊ 

तेतिम्रा चिरं  धेरै अधिदेखि हि  निश्चय नै 

इमे  यी सुप्तः  सुतिरहेका छौ स्वकानाम्  तिम्रा आफन्त 
शिशवः  साना साना अनया च  भोकले पनि नः  हामीहरूको 

वयस्याः  साथीहरू परीतः  खुब सतादइएका छौ शुचः  शोकलाई 
संविहतुम्  संगसंगे खेलन होला, हर  नष्ट गर 

त्वाम्  तिमीलाई नृपनन्दन  हे राजकुमार 

आह्वयन्ति  बोलाइरहेका छन् भुद्क्ष्व  खाऊ 


वाक्यार्थ हे बाबु! तिग्रा यी ससाना साथीहरू खेल्नका लागि तिमीलाई बोलाइरहेका छन्, 
त्यसैले अब ण्ट उठ। हे राजकुमार! तिमी धैरे समयसम्म सुतिसक्यौ यसैले भोकले खुब 
सताइरहेको होला, अब चाँडो केही खाई आमाको दूध पनि पिदहाल र आफन्तहरूको शोकलाई 
नष्ट गर। 


नाहं तनूज ददृशे हतमङ्गला ते 
मुग्धस्मितं मुदितवीक्षणमाननान्जम् । 
किं वा गतोऽस्यपुनरन्वयमन्यलोकं 
नीतोऽघृणेन न शुणोमि कला गिरस्ते ॥ ५८॥ 
पदार्थ तनूज  हे पुत्र हतमङ्गला  सम्पूर्ण सौभाग्य 


रामालन्द्री टीका 


२३५० 





षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 
नासिएकी कमललाई अघृणेन  लाज नभएको 

अहं  मेले न ददुशे  देखिरहेकी छैन यमराजले 

ते तिम्रो ते तिम्रा नीतः  लगेकोले 

मुग्धस्मितं  मिठो हंसाइ र॒ कलाः गिरः  मिठामिठा तोते अपुनरन्वयम्  फेरि फरकेर 
मुदितवीक्षणम्  प्रसनन हेराइने बोली आउन नसकिने 

युक्त न शुणोमि  सुन्दिनं अन्यलोकं  परलोकमा 
आननान्जम्  मुखरूप किंवा के तिमी गतः असि  पुगेकेहौत 


ताक्यार्थ हे मेरा छोरा! सम्पूर्ण सौभाग्य नासिएकी मैले तिम्रो मिठो हंसादइ र प्रसन्न हेराइले 
युक्त भएको मुख देखिरहेकी कैन । तिम्रो मिठो तोते बोली पनि म सुन्दिनँ, यो के भएको हो ? के 
तिमी लाजसरम नभएको यमराजले लगेकाले फेरि फरकेर आन नसकिने परलोक पुगेकै हौ त ? 

श्रीरुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 

विरुपन्त्या मृतं पुत्रमिति चित्रविलापनैः । 

चित्रकेतुर्भृशं तप्तो मुक्तकण्ठो रुरोद ह ॥ ५९॥ 


पदार्थ 
इति  यसप्रकार 
चित्रविलापनैः  अनेकथरी 


पुत्रम्  छोराको विषयमा 
विरुपन्त्याः  शोक गरिरहेकी 
रानीको अवस्था देखी 


चित्रकेतुः  चित्रकेतु राजा 
ह  निश्चय नै 
मुक्तकण्ठः  डांको छोडेर 


विलापका वचनहरुद्रारा भृशं  अत्यन्त रुरोद  रुन लागे 

मृतं  मरेको तप्तः  दुःखी भएका 

ताक्यार्थ यसरी आफ्नो मेको छोराको विषयमा अनेकथरी विलाप गरिरहेकी महारानी 

कृतद्युतिको अवस्था देखी राजा खन दुःखी भए र डाँको छोडी इलो स्वरले रुन लागे । 
तयोविंलपतोः सवे दम्पत्योस्तदनुत्रताः। 


रुरुदुः स्म नरा नाय॑ सवंमासीदचेतनम् ॥ ६० ॥ 





पढार्थ लाग्ने सवम्  सम्पूर्ण सहर नै 
तयोः  ती दुई सवे  सवे अचेतनम्  अचेतन छै 
दम्पत्योः  पतिपत्नी नराः  पुरुष र आसीत्  भयो 


विठपतोः  संगै रुन थालेपचछ्छि नायंः  स्तरीहरूसमेत 
तदनुव्रताः  उनीहरूको पचि रुरुदुः स्म  रुन थाले 
ताक्यार्थ ती दुई दम्पती एकैसाथ रुन लागेपछ्ि उनीहरूको पछि लागेका सबे स्त्रीपुरुषहरू पनि 
रुन लागे। यसप्रकार सम्पूर्ण सहर नै संदा संदा अचेत भए फैँ भयो । 





रामालन्द्री टीका 


२३५१ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 


एवं करमलमापन्नं नष्टसंज्ञमनायकम् । 
ज्ञात्वाङ्गिरा नाम मुनिराजगाम सनारदः ॥ ६१॥ 


पदार्थ नष्टसंज्ञम्  चेतनाविहीन र॒ सनारदः  नारदसहित 

एवं  यसप्रकार राजालाई अनायकम्  सम्खाउने अ्खिरा नाम  अङ्गिरा नामक 
करमलम्  टुलो विपत्तिमा मान्छेसमेत नभएको मुनिः  मुनि 

आपन्नं  फसेको ज्ञात्वा  जानेर आजगाम  आद्पुग्नुभयो 





ताक्यार्थ राजा चित्रकेतु ठलो विपत्तिमा फसेका थिए र चेतनाविहीन भएका थिए । उनलाई 
सम्णाउने व्यक्ति समेत कोही त्यहं नभएको थाहा पाएर नारदजीलाई साथमा लिई अङ्गिरा मुनि 
त्यहं आद्पुगनुभयो । 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां षष्ठस्कन्धे 
चित्रकेतुविलापो नाम चतुदंशोऽध्यायः ॥ १४ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


२३५२ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 
अथ गोऽध्याय 
अथ पञ्चदशा शव्यायः 
चित्रकेतुलाई अङ्गिरा र नारदको उपदेश 

श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 

उन्चतुमृंतकोपान्ते पतितं मृतकोपमम् । 

शोकाभिभूतं राजानं बोधयन्तो सदुक्तिभिः ॥ १॥ 
पदार्थ नजिकै वाणीहरुद्रारा 
शोकाभिभूतं  शोकग्रस्त भई पतितं  लडिरहेका बोधयन्तो  सम्फाउदै 


मृतकोपमम्  मूर्दा ४ राजानं  ती चित्रकेतु राजालाई 
मृतकोपान्ते  मरको छोराको सदुक्तिभिः  यथार्थ र सुन्दर 
ताक्यार्थ पुत्रशोकबाट अत्यन्त पीडित भई मेको छोराको 
सदुपदेशद्रारा सम्णारदे अङ्गिरा र नारदजीले भन्न लारनुभयो । 


उन्चतुः  अङ्गिरा र नारदजीले 
भन्न लागनुभयो 


नजिकै लडरहेका चित्रकेतुलाई 





कोऽयं स्यात् तव राजेन्द्र भवान् यमनुशोचति । 
त्वं चास्य कतमः सृष्टो पुरेदानीमतः परम् ॥ २॥ 


पदार्थ सृष्टो  जन्म मृत्युको क्रममा 
राजेन्द्र॒  हे चित्रकेतु पुरा  पूर्व जन्ममा 

यम्  जसको विषयमा इदानीम्  अहिले र 

भवान्  तिमी अतः परम्  आदो जन्ममा पनि 
अनुखोचति  शोक गर्दै्ौ अयं  यो बालक 


तव  तिम्रो 

कः स्यात्  को थियो होला 
त्वं च  तिमी पनि 

अस्य  यो जीवात्माको 
कतमः  के बनेका धियौ 





ताक्यार्थ हे चित्रकेतु ! जसको शोक गर्दै, यो बालक जन्ममुत्युको क्रममा पहिले, अहिले र 
आदो जन्ममा समेत केके बनेको थियो र तिमी पनि यसको केके बनेका धियौ भने कुरा के 


तिमीलाई थाहा छ ? 

यथा प्रयान्ति संयान्ति स्रोतोवेगेन बाटुकाः। 

संयुज्यन्ते वियुज्यन्ते तथा काठेन देहिनः ॥ 
प्रयान्ति  एक अकबिाट 

यथा  जसरी छुट्िन्छन् र 


स्रोतोवेगेन  पानीको भेलले संयान्ति  आपसमा 
बाटुकाः  बालुवाका कणहरू नजिकिन्छन् 


पदार्थ 


३॥ 


  त्यसै गरी 
हिनः  प्राणीहरू पनि 
कारेन  समयको प्रभावले 





संयुज्यन्ते  पति, पुत्र आदिको 


रामालन्द्री टीका 


२३५३ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 


सम्बन्धमा जोडिन्छन् र वियुज्यन्ते  छुटचछन् पनि 
ताक्यार्थ जसरी पानीको भेलले बालुवाका कणहरू एकञआपसमा जोडिंदे र दुवे गर्छन् त्यसै 


गरी सम्पूर्ण प्राणीहरू पनि समयको प्रभावले नै पति, पुत्र आदिको सम्बन्धमा जोडिन्छन् र 
दुटटिन्छन् पनि। 


यथा धानासु वै घाना भवन्ति न भवन्ति च। 
एवं भूतेषु भूतानि चोदितानीशमायया ॥ ४॥ 


पढार्थ न भवन्ति च  मर्द पनि गर्छन् ईशमायया  परमात्माको 

वे  निश्चय नै एवं  त्यसै गरी मायाद्रारा 

यथा  जसरी भूतेषु  पितामाता आदि चोदितानि  प्रेरित भएर जन्मिदै 
धानासु  बिउहरूबाट प्राणीहरूबाट उत्पन्न मर्द गर्छन् 

धानाः  अरू बिउहरू भूतानि  छोराछोरी आदि 

भवन्ति  उत्पनन हुन्छन् प्राणी पनि 





वाक्यार्थ जसरी बिउहरूबाट अरूअरू बिउहरू उत्पन्न हदे गर्छन् र मर्द पनि गर्छन्, त्यसै गरी 
आआफ्ना पितामाताबाट उत्पन्न प्राणीहरू पनि परमात्माको मायाट्वारा प्रेरित भई जन्मिंदे मर्द 
गर्दछन् । 


वयं च त्वं च ये चेमे तुल्यकालाश्चराचराः। 
जन्ममृत्योर्यथा पश्चात् प्राङ् नैवमघुनापि भोः ॥ ५॥ 


पदढार्थ तुल्यकालाः  हारै समयका न  धथिएनन् 

भोः हे राजा चराचराः  चरअचर प्राणीहरू एवम्  त्यसै कारणले 

वयं च  हामी छन् ती सबै प्राणीहरू अधुना अपि  अहिले देखिए 
त्वंच  तिमीर यथा  जसरी पनि तिनीहरू नभए बराबर 
येच जोजो जन्ममृत्योः  जन्म र मृत्युको हन् 

द्मे  यी प्राक् पर्चात्  अधि र पचि 





ताक्यार्थ हे राजा! हामी, तिमी र हामीसंगैका यी सम्पूर्ण प्राणीहरू जन्मभन्दा अधि र 
मृत्युपछि न थिए, न त हूनेछन् नै । अधि र पचि दुबे समयमा नभएका कारणले बीचमा देखिंदा 
देखिंदे पनि ती नभए बराबर हुन् । 


भूतेभूतानि भूतेशः सृजत्यवति हन्त्यजः। 
आत्मसुष्टैरस्वतन्त्रेरनपेक्षोऽपि बारुवत् ॥ ६॥ 


पदार्थ अजः  अजन्मा भूतेशः  सम्पूर्ण प्राणीहरूका 


रामालन्द्री टीका 


२३ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 
अधिपति आत्मसृष्टैः  आफौले सृष्टि सृजति  बनाउनुहुन्छ 

अनपेक्षः अपि  कसैको गरेका अवति  बचाउनुहुन्छ र 
सहाराविना सबै काम गर्न सक्ने अस्वतन्त्रः  पराधीन भएका हन्ति  मार्बूहन्छ पनि 

भएर पनि भूतेः  प्राणीहरुद्रारा 

बालवत्  बच्चाले पुतली खेलेकैभूतानि  अरू प्राणीहरूलाई 





ताक्यार्थ सम्पूर्ण प्राणीहरूका अधिपति परमात्मा कसैको सहाराविना नै संसारको व्यवस्था 
चलाउन सक्ने भएर पनि सानो बच्चाले पुतली खेलाएजस्तै आफैले जन्माएका प्राणीहरुद्रारा अरू 
प्राणीहरूलाई एकआपसमा जन्माउनुहुन्छ, बचाउनुहुन्छ र मार्नृहुन्छ पनि । 


नन   राजन्     भिजायते ४ 
देहेन देहिनो देहाद् देहोऽ  
बीजादेव यथा बीजं देद्यथं इव शारवतः॥ ७॥ 






पदार्थ  माताको शरीरबाट अर्थः इव  धटो आदि कार्यको 
राजन्  हे चित्रकेतु हिनः  जीवात्माको अपेक्षा, त्यसको कारण माटो 
यथा  जसरी देहः  शरीर नित्य भए यँ 


बीजात् एव  विउबाट नै अभिजायते  उत्पनन ह॒न्छ शावः  शरीर मर्दा पनि 
बीजं  अर्को बिउ उत्पन्न हुन्छ देही  शरीरधारी जीवात्मा रहिरहन्छ 
देहेन  पिताको शरीख्धारा चार्हिं 


ताक्यार्थ हे राजा ! जसरी एउटा बिउबाट अर्को बिड उत्पन्न हुन्छ, त्यसै गरी पितामाताको 
शरीरबाट जीवात्माको शरीर मात्र उत्पन्न हुन्छ । शरीरभित्र बस्ने जीवात्मा चाहं घटो फुट्दा पनि 
माटो रहिरहे फँ शरीर मर्दा पनि रहिरहन्छ । 


विवरण यस श्लोकमा जन्ममृत्यु आत्माको नभई देह अर्थात् शरीरको मात्र हुन्छ भनिएको छ । 
दिह धातुबाट बनेको देह शब्दको अर्थ उपचयः अर्थात् बदनु भन्ने हुन्छ । ज्न्म॑दा सानो हुने शरीर 
पछि विस्तारे बदने हनाले शरीरलाई देह भनिएको हो । देहका छ अवस्था हृन्छन्। यिनलाई 
षड्भावविकार पनि भनिन्छ । देह जन्मन्छ, रहन्छ, बद, किशोरयुवा आदि अवस्थामा परिणत 
हन्छ, चिदे जान्छ र नष्ट हुन्छ । यी देहका अनिवार्य धर्म हृन् । 
देहभित्र बस्ने चेतनततत्व आत्मालाई देही भनिन्छ । देह जसको हो वा देहको मालिक जो 
हो त्यही देही हो । आत्मा भने जन्मनु, बदनु आदि सम्पूर्णं परिवर्तनहरूदेखि भिन्न र तिनीहरूको 
प्रकाशक हो। बालक, युवा र वृद्ध अवस्थाका अनेक परिवर्तहरूलाई सिद्ध गर्ने अपरिवर्तनीय मः 
भन्ने तततव देहभन्दा भिन्न अजर, अमर छ भने आशय नै यस श्लोकमा स्पष्ट गरिएको हो । 
देहदेहिविभागोऽयमविवेककृतः पुरा । 
जातिव्यक्तिविभागोऽयं यथा वस्तुनि कल्पितः ॥ ८॥ 


पदार्थ यथा  जसरी अयं  यो 





रामालन्द्री टीका 


२३५५ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 
जातिव्यक्तिविभागः  जाति र॒ कल्पितः  कल्पना गरिएको हो, य  अनेक शरीर र 
व्यक्ति आदि विभाग त्यसै गरी शरीरे पिच्छे जीवात्माको भेद पनि 
वस्तुनि  एडटै मृत्तिकारूप अयम्  यो अविवेककृतः  अज्ञानका कारण 
वस्तुमा पुरा  अनादि कालदेखिको कल्पना गरिएको हो 





ताक्यार्थ जसरी यो चैटो हो र अनेक चैटाहरूमा एक घटत्व जाति बस्छ भन्ने जाति र 
व्यक्तिको भेद एडटे मृत्तिकारूप वस्तुमा कल्पना गरिएको मात्र हो त्यसै गरी अनेक शरीर र 
शरीरैपिच्छे अनेक जीवात्माहरूको भेद पनि केवल अज्ञानका कारण कल्पना गरिएको हो । 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
एवमारवासितो राजा चित्रकेतुद्विजोक्तिभिः। 
प्रमृज्य पाणिना वक्त्रमाधिम्लानमभाषत ॥ ९॥ 





पदार्थ राजा  महाराज पाणिना  दुई हातले 
एवम्  यसप्रकार चित्रकेतुः  चित्रकेतुले प्रमृज्य  पुचेर 
दविजोक्तिभिः  अङ्गिरा र नारद आधिम्खानम्  मानसिक अभाषत  यसो भने 
ऋषिका वचनहरूले सन्तापका कारण मलिन भएको 

आवासितः  केटी सम्णाइएका वक्त्रम्  अनुहारलाई 


ताक्यार्थ यसरी अङ्गिरा र नारदले सम्खाएपच्ि राजा चित्रकेतुले मानसिक दुःखको कारण 
मलिन भएको अनुहारलाई आफना दुई हातले पु्ठेर यसो भने । 


राजोवाच राजा चित्रकेतुले भने 
को युवां ज्ञानसम्पन्नो मदिष्ठ च महीयसाम् । 
अवधूतेन वेषेण गूढाविह समागतो ॥ १०॥ 


पढार्थ समागतो  आउनुभएका ज्ञानसम्पन्नौ  परम ज्ञानवान् 
अवधूतेन  विरक्त अवधूतको महीयसाम् च  शरेष्ठ युवां  हजुरहरू 

वेषेण  वेषमा व्यक्तिहरूमध्ये पनि को  को हुनुहुन्छ 

गूढो  आफूलाई लुकाएका महिष्ठौ  सर्वश्रेष्ठ 

इह  यहां महापुरुषजस्ता 





वाक्यार्थ विरक्त अवधूतको वेषमा आफूलाई लुकाएर मकां आनृहुने परम ज्ञानवान् सर्वश्रेष्ठ 
महापुरुष हजुरहरू को को हूनुहुन्छ ? 


चरन्ति यवनो कामं बराह्मणा भगवत्प्रियाः । 
मादुशां ग्राम्यबुद्धीनां बोधायोन्मत्तलिद्घिनः ॥ १९॥ 


रामालन्द्री टीका 


२३५६ 


षष्ठ स्कन्ध 


पदार्थ 
हि  निश्चय नै 


श्रीमद्भागवत 


ग्राम्यबुद्धीनां  सामान्य विषयको 
भोगमा बुद्धि लगाउने अज्ञानीलाई 


भगवत्प्रियाः  भगवान्का प्यारा बोधाय  ज्ञान दिनका लागि 
बाह्यणाः  ब्रह्मज्ञानी महापुरुषहरूउन्मत्तलिद्गिनः  पागलको 


मादृशां  मजस्ता 


जस्तो स्वरूप धारण गरी 


अध्याय १५ 


अवनो  संसारमा 
कामं  आफ्नै इच्छले 
चरन्ति  घुमिरहन्छन् 





ताक्यार्थ यो निश्चय नै हो कि भगवान्का अत्यन्त प्यारा ब्रह्मज्ञानी महापुरुषहरू मजस्ता 
सांसारिक बुद्धि भएका अज्ञानीहरूको लागि ज्ञान दिन पागलको जस्तो स्वरूप धारण गरी 


संसारमा स्वेच्छाले घुमिरहन्छन् । 


कुमारो नारद ऋभुरङ्गिरा देवलोऽसितः। 
अपान्तरतमो न्यासो माक॑ण्डयोऽथ गोतमः ॥ १२॥ 
वसिष्ठो भगवान् रामः कपिलो बादरायणिः । 
दुवांसा याज्ञवल्क्यश्च जातकण्यंस्तथारुणिः ॥ १३॥ 
रोमशश्च्यवनो दत्त आसुरिः सपतञ्जलिः। 
ऋषिर्वेदशिरा बोध्यो मुनिः पञ्चशिरास्तथा ॥ १४ ॥ 
हिरण्यनाभः कोसल्यः श्रुतदेव ऋतध्वजः। 
एते परे च सिद्धेशाश्चरन्ति ज्ञानहेतवः ॥ १५॥ 


पदढार्थ 

कुमारः  सनत्कुमार 
नारदः  नारद 

ऋभुः  ऋभु 

अद्विरा  अङ्गिरा 
देवलः  देवल 
असितः  असित 
अपान्तरतमः  अपान्तरतम 
व्यासः  व्यास 
माकण्डयः  मार्कण्डेय 
अथ  त्यसै गरी 
गोतमः  गौतम 
वसिष्ठः  वशिष्ठ 


भगवान् रामः  भगवान् 
परशुराम 

कपिलः  कपिलदेव 
बाद्रायणिः  शुकदेव 

दुवांसा  ऋषि दुर्वासा 
याज्ञवल्क्यः च  याज्ञवल्क्य र 
जातूकण्यंः  जातूकर्ण्य 

तथा  त्यसै गरी 

आरूणिः  आरुणि 

रोमशः  रोमश लोमश 
च्यवनः  च्यवन 

दत्तः  दत्तात्रेय 

सपतञ्जलिः  पतन्जलिसमेत 


आसुरिः  आसुरि 

वेदरिरा ऋषिः  ऋषि वेदशिरा 
तथा  अनि 

पञ्चशिराः  पञ्चशिरा 
हिरण्यनाभः  हिरण्यनाभ 
कोसल्यः  कौसल्य 

श्रुतदेवः  श्रुतदेव र 

ऋतघ्वजः  ऋतध्वज आदि 
एते  यी सबै ऋषिमुनिहरू र 
परे च  अरू पनि 

सिद्धेशाः  सिद्धिहरूका स्वामी 
ऋषिहरू 





ज्ञानहेतवः  प्राणीहरूलाई ज्ञान 


रामालन्द्री टीका 


२३५७ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 


चरन्ति  पृथिवीमा घुमिरहन्छन् 
ताक्यार्थ सनत्कुमार, नारद, ऋभु, अङ्गिरा, देवल, असित, अपान्तरतम, व्यास, मार्कण्डेय, गौतम, 
वशिष्ठ, परशुराम, कपिलदेव, शुकदेव, दुर्वासा, याज्ञवल्क्य, जातूकर्ण्य, आरुणि, रोमश, च्यवन, 
दत्तात्रेय, पतञ्जलि, आसुरि, वेदशिरा, पञ्चशिरा, हिरण्यनाभ, कौसल्य, श्रुतदेव, ऋतध्वज यी सबे 
ऋषिमुनि र अरू पनि समस्त सिदधिहरूका स्वामी सन्त महात्माहरू प्राणीहरूलाई ज्ञान दिन 
पृथिवीमा घुमिरहन्छन् । 


तस्माद् युवां गराम्यपोमंम मूढधियः प्रभू । 
अन्धे तमसि मग्नस्य ज्ञानदीप उदीयंताम् ॥ १६॥ 


दिनके लागि 


पदार्थ 


ग्राम्यपरोः  गादँले पशुबराबर 


प्रभू  हे सर्वसमर्थ ऋषिहरू मूढधियः  बुद्धिहीन र 


तस्मात्  त्यसै कारण 
युवां  हजुरहरू दुबेले 


अन्धे तमसि  अज्ञानरूपी 
अन्धकारमा 


मग्नस्य  पूरे डुबेको 

मम  मेरो मनमा 
ज्ञानदीपः  ज्ञानरूपी दियो 
उदीयंताम्  जलाइदिनुहोस् 





ताक्यार्थ हे सर्वसमर्थं ऋषिहरू ! हजुरहरू दुबैले गारले पशुजस्तो अज्ञानरूप घोर अन्धकारमा 
पूरे इबेको ज्ञानरहित भएको मेरो मनमा कृपया ज्ञानरूपी दियो जलाइदिनुहोस् । 


अद्धिरा उवाच महर्षि अङ्गिराले भन्नुभयो 
अहं ते पुत्रकामस्य पुत्रदोऽस्म्यङ्खिरा नृप । 
एष ब्रह्मसुतः साक्षान्नारदो भगवानृषिः ॥ १७ ॥ 





पदढार्थ पुत्रदः  छोरा दिने ब्रह्मसुतः  भगवान् ब्रह्माका पुत्र 
नृप  हि राजा अद्धिरा  अङ्गिरा नामको ऋषि भगवान्  योगैश्वर्यले युक्त 

अहं  म अस्मि  हं साक्षात्  साक्षात् 

पुत्रकामस्य  छोरा चाहने एषः  मेरो साथेमा रहने यी नारदः  देवर्षिं नारद हुनुहुन्छ 
ते  तिमीलाई ऋषिः  ऋषि चाहं 


ताक्यार्थ हे राजा! म छोराको चाहना गर्ने तिमीलाई छोरा दिने अङ्गिरा ऋषि हँ । मेरा साथमा 
रहनुहूने उहाँ चादिं ब्रह्माजीका मानसपुत्र योगेश्वर्यले युक्त साक्षात् देवर्षि नारदजी हुनुहुन्छ । 


इत्थं त्वां पुत्र्ोकेन मग्नं तमसि दुस्तरे । 
अतदहमनुस्मृत्य महापुरुषगोचरम् ॥ १८ ॥ 
अनुग्रहाय भवतः प्राप्तावावामिह प्रभो । 
ब्रह्मण्यो भगवद्भक्तो नावसीदितुमहंति ॥ १९॥ 


रालालन्द्री टीका 


२३५८ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
पढार्थ महापुरुषगोचरम्  परमपुरुष 
प्रभो  हे राजा भगवान्का भक्त भएकाले 
त्वां  तिमीलाई अतदहम्  यस्तो शोक गर्न 


पुत्रशोकेन  छोरा मरेको शोकले योग्य छैनौ भनेर 


अध्याय १५ 


इह  यहां 

प्राप्तो  आएका हौँ, किनभने 
ब्रह्मण्यः  ब्रह्यज्ञानीहरूको 
सेवक र 


इत्थं  यस प्रकार अनुस्मृत्य  विचार गरी 
दुस्तरे  अत्यन्त गहिरो भवतः  तिग्न 

तमसि  अज्ञानरूप अन्धकारमा अनुग्रहाय  अनुग्रहका लागि 
मग्नं  चुर्लुम्म इुबेको देखेर आवाम्  हामी दुई 
ताक्यार्थ हे राजा ! हामीले तिमीलाई छोरा मेको शोकले अत्यन्त गहिरो मोहरूपी अन्धकारमा 
चर्लुम्मे इबेको देख्यौँ । तिमी परमपुरुष भगवान्का भक्त हौ र यस्तो शोक गर्न योग्य छैनौ भन्ने 
विचार गरी तिम्रो कृपाको लागि हामी यहाँ आएका हौं किनभने ब्रह्मज्ञानीहरूका सेवक र 
भगवानूका भक्तहरू शोक गर्न योग्य हुदेनन्। 


तदेव ते परं ज्ञानं ददामि गृहमागतः । 


भगवदुभक्तः  भगवान्को भक्त 
अवसीदितुम्  शोक गर्न 
न अहेति  योग्य हदेन 





ज्ञात्वान्याभिनिवेशं ते पुत्रमेव द्दावहम् ॥ २०॥ 
पदार्थ परं  सर्वश्रेष्ठ वस्तुमा नै आसक्ति रहेको 
गृहम्  जुन समयमा म पहिले ज्ञानं  ब्रह्मज्ञान ज्ञात्वा  जानेर 
तिग्रो घरमा ददामि  दिने धिं तर अहम्  मेले 
आगतः  आएको धिष ते तिस्रो पत्रम् एव  छोरा नै 
तदा एव  त्यस वेलामा नै अन्याभिनिवेशं  आत्माभन्दा ददौ  दि 
ते  तिमीलाई अरू छोरा आदि सांसारिक 





ताक्यार्थ जुन समयमा म पहिलो पटक तिम्रो घरमा आएको धिं त्यही वेलामा नै मैले तिम्रा 
सब सांसारिक बन्धन चुँडाउने सर्वश्रेष्ठ ब्रह्मज्ञान दिन लागेको धिं । तर आत्मालाई छडेर अरू 
विषयमा नै तिग्रो आसक्ति भएको देखेर मेले त्यतिखेर तिमीलाई छोरा नै दिं । 

अधुना पुत्रिणां तापो भवतेवालुभूयते । 

एवं दारा गृहा रायो विविधेश्वय॑सम्पदः ॥ २९॥ 

शब्दादयश्च विषयाश्चला राज्यविभूतयः । 


मही राज्यं बरं कोषो भृत्यामात्याः सुहृज्जनाः ॥ २२॥ 


पढार्थ भएकाहरूको अनुभूयते  अनुभव गरिदैछ 
अघुना  अहिले तापः  दुःख एवं  यस प्रकार नै 


पुत्रिणां  छोराछोरी भवता एव  तिमीद्ारा नै दाराः  पत्नी 


रामालन्द्री टीका 


२३५९ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 
गृहाः  घर विषयाः  विषयहरू भृत्यामात्याः  सेवक, 

रायः  धन राज्यविभूतयः  राज्यको वैभव कर्मचारीहरू र 
विविधेर्वय॑सम्पदः  अनेक मही  पृथिवी सुहृज्जनाः च  आफन्त 
प्रकारका एश्वर्य सम्पत्तिहरू राज्यं  राज्य हितैषीहरू समेत सबे 

राब्दाद्यः  शब्द, स्पर्श, रूप, बट  सुदृढ सेना चलाः  अनित्य छन् 

रस, गन्ध गरी पाँच कोषः  धनसम्पत्ति 





ताक्यार्थ हे राजा ! अहिले तिमी आफले नै छोरा हुनेहरूका अनेक थरीका दुःखको 
अनुभव गर्दै । यसै गरी पत्नी, घर, धन, अनेक थरी एेश्वर्यसम्पत्ति, शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गन्ध 
जस्ता इन्द्रियका विषयहरू, पृथिवी, पृथिवीको राज्य, राज्यका वेभव, सुदृढ सेना, समृद्ध अर्थतन्त्र, 
सेवक, कर्मचारीहरू र आफन्त, हितैषीहरूसमेत सबै अनित्य छन् । 


सर्वेऽपि शूरसेनेमे शोकमोहभयातिंदाः। 
गन्धवंनगरप्रख्याः स्वप्नमायामनोरथाः ॥ २३॥ 
दुश्यमाना विनार्थेन न दुद्यन्ते मनोभवाः । 


कमभिष्यांयतो नाना कमोणि मनसोऽभवन् ॥ २४॥ 





पढार्थ भएर पनि कर्मभिः  अनेक थरी 
शुरसेन  हे शूरसेन देशका राजा दुश्यमानाः  देखिने यी वस्तुहरू कर्मारा 

भ गन्धवंनगरप्रख्या  ध्यायत 
इमे  यी न्धवनगरप्रख्याः  गन्धर्व नगर   यी अनित्य पदार्थको 
सर्वे अपि  पुत्र, राज्य आदि सवै ष र चिन्तन गर्ने मानिसहरूका लागि 
वस्तुहरू एक दिन नासिने स्वप्नमायामनोरथाः  सपना, मनसः  मनका कारणले 
भएकाले जादु र कल्पनाका वस्तुहरू फ नाना कमोणि  यी विषयहरूलाई 
म र  र 
शोकमोहभयातिदाः  शोक, मनोभवाः  मनको कल्पनाबाट सिद्ध गर्न अनेक थरी कर्महरू 
मोह, भय र चिन्ता दिन्छन् मात्रै देखिएका हुन् त्यसैले अभवन्  सत्य ४ प्रतीत 
अथेन विना स्वरूपतः असत्य न दुरूयन्ते  वास्तवमा देखिंदेनन् ह॒न्छन् 


ताक्यार्थ हे राजा ! पुत्र, राज्य आदि सब पदार्थहरू नाशवान् छन्, त्यसैले यिनीहरूबाट शोक 
मोह, भय र चिन्ता मात्र मिल्छ। स्वरूपतः असत्य भएर पनि केही क्षणका लागि देखिने यी 
पदार्थहरू आकाशमा देखिएका गन्धर्व नगरजस्ता, सपना, जादु र कल्पनाका वस्तुहरूसमान केवल 
मनका कारणले केही क्षण देखिन्छन्, अनि नष्ट हुन्छन्। यी अनित्य र काल्पनिक पदार्थहरूलाई 
पाडन अनेक प्रयास गर्न मानिसको मनका कारणले विभिन्न कर्मका बन्धनहरू सत्य छै प्रतीत 
हन्छन् । 

विवरण माथिका चार श्लोकहरूमा सांसारिक पदार्थहरू क्षणिक र दुःखदायी छन् भन्ने उल्लेख 
गरिएको छ। सांसारिक पदार्थहरू मायाको कारणले मात्र देखिएका हून्। यिनीहरू क्षणिक र 


रामालन्द्री टीका 


२३६० 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 


दुःखदायी हृन्छन् । सन्तान पार्ड॑दा, सम्पत्ति कमार्डंदा वा घर बनारँदा मानिसलाई सुखको अनुभूति 
हन्छ । यस्ते प्रशंसामय शब्द, मिटो रस र मुलायम स्पर्श यी सबे पदार्थहरूबाट पनि विषयासक्त 
मानिसहरू आनन्दको अनुभूति गर्दछन् । वास्तवमा यी पदार्थहरू क्षणिक छन्। यसर्थ यिनीहरूले 
केही छिन मात्र आनन्द दिन्छन्। यसरी नाश हुने पदार्थमा आनन्दको अनुभूति गर्दा तिनीहरू नष्ट 
हदा अवश्य नै कष्टको पनि अनुभूति हुन्छ । कुनै पनि भोग्य पदार्थबाट वास्तविक सुख मिल्दैन । 

सम्पूर्ण पदार्थहरू कर्मका कारणले उत्पन्न हृन्छन् भन्ने शास्त्रीय मान्यता छ । यस श्लोकमा 
पदार्थहरू मनको कल्पनाले देखिएका हन् भनी बताइएको छ । यसर्थ शङ्गा उर्छ कि पदार्थहरू 
कर्मका कारणले उत्पनन हृन्छन् या पदार्थहरू मनको कल्पनाले देखिएका मात्र हुन् ? यसको 
समाधान हो पदार्थहरूको कारण मन नै हो । पुण्य, पाप आदि कर्महरू मनबाट नै उत्पन्न हुन्छन् । 
मानिस जब कर्मवासनाले युक्त भई मनद्वारा फलको आशा राख्दै कर्म गर्छन् तब त्यो कर्मबाट 
पाप, पुण्य उत्पन्न हुन्छ । फलको आशा नराखी गरिएका कर्महरू पाप र पुण्य उत्पन्न गरी 
संसारका कारण बन्देनन्, बरु चित्तशुद्धि गरी मोक्षका कारण बन्दछन्। मनको आसक्तिबाहेक 
पुण्य र पाप भनेका केटी होदइनन्। आसक्तिका कारणले नै मानिसले संसारलाई प्राप्त गरेको हो । 
कर्महरू र त्यसबाट प्राप्त हुने संसार दुबे मनका आसक्तिका कारणले हुने हृन् र ज्ञान भएपछि यी 
सपनाका पदार्थहरूजस्ते बाधित हुन्छन् । 


अयं हि देहिनो देहो द्रव्यज्ञानकियात्मकः। 
देहिनो विविधक्ठेशसन्तापकृदुदाहृतः ॥ २५॥ 





पदार्थ पज्चमहाभूत, ज्ञानेन्द्रिय र थरीका दुःख र चिन्ता दिनेवाला 
हि  निश्चय नै कर्मन्द्रियको समूहरूप छ भनेर 

अयं  यो देहः  शरीर नै उदाहृतः  बताइएको छ 

देहिनः  जीवात्माको देहिनः  जीवात्माको लागि नै 

दरव्यज्ञानक्रियात्मकः  पृथिवी विविधक्छेरासन्तापकृत्  अनेक 


ताक्यार्थ तत्त्वज्ञानीहरू प्रथिवी, जल आदि पञ्चमहाभूत, पाँच ज्ञानेन्द्रिय र पाँच 
कर्मन्द्रियहरूको समूहजस्तो यो जीवात्माको शरीर उही जीवात्मालाई नै अनेक दुःख र चिन्ता 
दिन्छ भनेर बतारंछन् । 


तस्मात् स्वस्थेन मनसा विमृश्य गतिमात्मनः। 
द्वैते ध्रुवाथविश्रम्भं त्यजोपशममाविश ॥ २६॥ 


पदढार्थ हः  आफनो यो भ्रमात्मक संसारमा 
तस्मात्  त्यसै कारण गतिं  वास्तविक स्वरूपलाई घुवाथविश्नम्भं  सत्य हो भन्ने 
स्वस्थेन  शान्त विमृद्य  विचार गरेर विश्वासलाई 

मनसा  मनले देते  सबे पदार्थ छुद्र लागने त्यज  छोडिहाल र 





रामालन्द्री टीका 


२३६१ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 


उपडमम्  परमात्मामा नै आवि  प्रवेश गर 


ताक्यार्थ त्यसै कारण शान्त मनले आत्माको वास्तविक स्वरूपलाई विचार गरी तिमी अनेक 
पदार्थहरूको भेद देखिने यो संसारमा सत्यताको विश्वासलाई छोड र अन्तर्मुखी बनी परमात्माको 
आश्रय लेऊ । 


वितरण मानिसहरूमा संसारका पदार्थ र तिनको भोगमा बदी ढुकाव रहनुको एडटै कारण ती 
पदार्थहरूमा सत्यताको विश्वास गर्न हो। जबसम्म पदार्थमा सत्यताको विश्वास हुन्छ तबसम्म 
त्यहाँबाट आसक्ति हट्न सक्दैन। सानो सिपीको ट्क्रोलाई चांदी भन्ने विश्वास गरी त्यसको लागि 
तछा डमछाड गर्ने मान्छेको व्यवहारबाट यस कुराको पुष्टि हुन्छ । त्यसकारण अनन्त तृष्णा एवं 
अतूप्तिको दुःखमा नपर्ने हो भने असत्य पदार्थहरूमा सत्यताको विश्वास छडनुपर्दछछछ । सपनामा 
देखिएका करोड स्पैयाँमा कसैले आसक्ति गर्दन । दुई चार दिन मात्र बसिने धर्मशालामा पनि 
कसैको आसक्ति हदेन । यस्ते धरे वर्ष बसेको भए तापनि भाडा तिरेर अककि घरमा बसिएको छ 
भने त्यसमा त्यति माया हैदेन। यसर्थ यदि मानिसले पदार्थहरू सर्वै आपफूसंग रहिरहदेनन् भनेर 
जान्यो भने ऊ तिनबाट चिन्तित हँदेन । अरूको घर ठल्दा दुःख नमान्ने र आफ्नो चाहं पिंडी मात्र 
भत्कंदा पनि अत्यन्त दुःख मानने मानिसहरू के बुख्दैनन् भने यो दुःख उनीहरूलाई त्यो घटनाले 
होइन अपितु मेरो हो भनी कल्पना गरिएको सम्बन्धको कारणले भएको हो । आत्मभिन्न सम्पूर्ण 
दरैतप्रपञ्च एक दिन पानीको फोका पानी बिलाए ४ बिलाएर जान्छ। आफ्नो विवेकद्वारा 
आत्मालाई बुरी त्यसैमा भर पर्नुमा नै सबेको कल्याण हुन्छ । 


नारद् उवाच नारद मुनिले भन्नुभयो 
एतां मन्त्रोपनिषदं प्रतीच्छ प्रयतो मम । 
यां धारयन् सप्तरात्राद् द्रष्टा सङ्कषंणं विभुम् ॥ २७॥ 


पदार्थ प्रयतः  पवित्र भएर सङ्कषणं  सङर्षण 
मम  मबाट उपदेश गरिने प्रतीच्छ  ग्रहण गर विभुम्  भगवान्लाई 
एतां  यो यां  जुन कल्याणकारी मन्त्रलाई द्रष्टा  प्रत्यक्ष देखी 


मन्त्रोपनिषदं  परम कल्याण धारयन्  मनमा धारण गयौ भने 
गर्ने मन्त्रूप उपनिषद्लाई सप्तरात्रात्  साते रातमा 





ताक्यार्थ हे राजा ! मैले बताउने यो परमकल्याणकारी मन्त्रलाई पवित्र भई ग्रहण गर। जसलाई 
मनमा धारण गयौ भने तिमीले साते रातमा साक्षात् भगवान् सदर्षणको दर्शन पाउनेच्छौ । 


यत्पादमूलमुपसृत्य नरेन्द्र पूर्वे 
रावांदयो भ्रममिमं द्वितयं विसृज्य । 


रामालन्द्री टीका 


२३६२ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 

सद्यस्तदीयमतुलानधिकं महित्वं 

प्रापुभवानपि परं न चिरादुपेति ॥ २८॥ 

पढार्थ द्वितयं  द्रैत प्रापुः  प्राप्त गरे 
नरेन्द्र  हे राजा भ्रमम्  भ्रमलाई भवान् अपि  तिमीले पनि 
पूर्वे  प्राचीन समयमा विसृज्य  त्यागेर न चिरात्  केही समयको 
शावांदयः  शङ्कर आदि देवताले सद्यः  तत्काल नै उपासनापछि छिटै ने 
यत्पादमूलम्  जुन भगवान्को तदीयम्  उनै परमात्माको परं  परमात्माको परमपदलाई 
चरणतलमा अतुलानधिकं  जसको तुल्य र उपेति  प्राप्त ग्नौ 
उपसृत्य  आश्रय लिई बढी हदेन त्यस्तो 
इमं  यो महित्वं  महिमालाई 





वाक्यार्थ हे राजा ! पहिले शङ्कर आदि देवताले पनि जुन भगवान्का चरणरूप कमलको शरण 
लिई यो दैत भ्रमलाई त्यागेर उनैको तुलना गर्न नमिल्ने सर्वश्रेष्ठ महिमालाई प्राप्त गरे, तिमीले 
पनि केही दिनको उपासनापचछ्छि त्यही परमात्माको पदलाई प्राप्त गर्न । 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां षष्ठस्कन्धे 
चित्रकेतुसान्त्वनं नाम पञ्चदशोऽध्यायः ॥ १५॥ 


रामालन्द्री टीका 


२३६२ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 


अथ षोड घ्याय 
अथय ऽल्यायः 
चित्रकेतुलाई वैराग्य र भगवान् सङर्षणको दर्शन 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
अथ देवऋषी राजन् सम्परेतं नृपात्मजम् । 
दरोयित्वेति होवाच ज्ञातीनामनुशोचताम् ॥ १॥ 


पढार्थ सम्परेतं  मरेको दशेयित्वा  देखाएर 
राजन्  हे परीक्षित् नृपात्मजम्  चित्रकेतु राजाको इति  यस प्रकार 
अथ  त्यसपच्छि छोरालाई उवाच  भन्नुभयो 
ह  निश्चय नै अनुरोचताम्  शोक गरिरहेका 

देवऋषिः  देवर्षि नारदजीले ज्ञातीनाम्  बन्धुहरूके अगाडि 





ताक्यार्थ यसपच्छि देवर्षि नारदजीले चित्रकेतु राजाको छोरा मेका कारण वरिपरि बसेर शोक 
गरिरहेका बन्धुहरूकै अगाडि उसलाई प्रत्यक्ष उपस्थित गराउनुभयो र यसप्रकार भन्नुभयो । 


नारद् उवाच नारदजीले भन्नुभयो 
जीवात्मन् पश्य भद्रं ते मातरं पितरं च ते। 
सुहृदो बान्धवास्तप्ताः शुचा त्वत्कृतया भृशम् ॥ २॥ 


पदार्थ मातरं  आमा र त्वत्कृतया  तिम्रो मृत्युको 
जीवात्मन्  हे जीवात्मा पितरं च  बुबालाई समेत कारणले भएको 

तेतिम्रो पश्य  हैर त शुचा  शोकले 

भद्रं  कल्याण होस् सुहृदः  तिम्रा हितैषी भृराम्  धरे ने 

ते तिम्रा वान्धवाः  बान्धवहरू तप्ताः  दुःखी भट्रेका छन् 





वाक्यार्थ हे जीवात्मा ! तिम्रो कल्याण होस्, हेर त तिमीसंग विक्छोड भएको हदा शोकको 
कारणले तिम्रा आमाबाबु, हितैषी, बन्धु, बान्धवहरू अत्यन्त दुःखी भट्रहेका छन् । 


कलेवरं स्वमाविश्य रोषमायुः सुहदुवतः। 
भुङ्क्ष्व भोगान् पितुप्रत्तानधितिष्ठ नृपासनम् ॥ ३॥ 


पढार्थ कठेवरं  शरीरमा रोषम्  बांकी रेको 
स्वम्  आपने आविश्य  पसेर आयुः  आयुलाई 


रामालन्द्री टीका 


२३६४ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 


सुहद्वतः  आप्ना आफन्तसंगे भोगान्  राजकीय भोगलाई नृपासनम्  राजसिंहासनमा 
पितप्रत्तान्  पिताजीले दिएका भुङ्क्ष्व  भोग गर अधपितिष्ठ  बस 


ताक्यार्थ हे बाबु ! आफ्नो पुरानै शरीरमा फेरि फर्क । जीवनको बाँकी समय आफन्तहरूसंग 
बितार्दँदे तिमी पिताजीले दिएको राजकीय सुखसयललाई भोग गर्दै राजसिंहासनमा बस । 


जीव उवाच जीवले भन्यो 
कस्मिञ्जन्मन्यमी मह्यं पितरो मातरोऽभवन् । 
कममिश्राम्यमाणस्य देवतियंङ्नृयोनिषु ॥ ४ ॥ 





पदार्थ घुमिरहेको जन्मनि  जन्ममा 
कर्मभिः  कर्महरूद्रारा मह्यं  मेरो पितरः  बुबा र 
देवतियंङ्नृयोनिषु  देवता, पशु, अमी  यी हजुरले भन्नुभएका मातरः  आमा 
मान्छे आदिको योनिमा मान्छेहरू अभवन्  भएका हुन् 
भ्राम्यमाणस्य  बारम्बार कस्मिन्  कुन चाहं 


ताक्यार्थ हे नारदजी ! आफ्ना अनेक प्रकारका कर्महरुद्रारा देवता, पशु, मान्छे आदिको 
योनिमा अनेकों पटक धघुमिरहेको मेरो कुन चाह जन्ममा यी हजुरले देखाउनुभएका मान्छेहरू 
आमाबाबु बनेका हृन् ? 


बन्धुज्ञात्यरिमध्यस्थमित्रोदासीनविद्धिषः। 

सवं एव हि सर्वेषां भवन्ति कमशो मिथः ॥ ५॥ 
पदढार्थ क्रमशः  क्रमैसंग मध्यस्थ, उदासीन र विद्रेषी आदि 
हि  वास्तवमा मिथः  परस्परमा भवन्ति  भई ने रहन्छन् 
सर्वेषां  सब प्राणीहरूका लागि बन्धुज्ञात्यरिमध्यस्थमित्रोदासीन 
सर्वे एव  अरू सवै प्राणीहरू विद्धिषः  भादबन्धु, शत्रुमित्र, 
ताक्यार्थ वास्तवमा प्राणीहरूले लिने अनेक जन्ममा तिनीहरू जन्मैपिच्छे कहिले भाइबन्धु, 


किले शत्रुमित्र, कहिले ईर्प्यालु त कटहिले मध्यस्थ वा उदासीन एकआपसमा पालैपालो भई ने 
रहन्छन् । 





टिप्पणी विवाहको सम्बन्धद्वारा आफन्त भएका ससुराली आदिको खलकलाई बन्धु भनिन्छ 
भने आप्ना सपिण्डी दाजु भाइ पितापुर्खाको सम्बन्धलाई ज्ञाति भनिन्छ। अरि भनेका प्राणै लिन 
तयार हुने घातक शत्रुहरू हृन् । त्यसै गरी दुई शत्रुपक्षलाई मिलाउन खोज्ने व्यक्ति मध्यस्थ हो । 
मित्र भनेका आपरूलाई उपकार गर्ने हितैषी हून्। उदासीन भनेका आफूसंग सम्बन्ध नराख्ने वास्तै 
नगरिएका बाहिरी मान्छे हन्। अनि सम्पत्ति आदिका कारणले रगडा परी द्वेष गर्ने विद्ेषी हृन् । 


रामालन्द्री टीका 


२३६५ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 
यथा वस्तूनि पण्यानि हेमादीनि ततस्ततः। 
     जीवो    ९ 
पयंटन्ति नरेष्वेवं जीवो योनिषु कतुषु ॥ ६॥ 
पदढार्थ ततस्ततः  तीती मान्छेबाट एवं  यसै गरी 
यथा  जसरी कतुंषु  किनबेच गर्न जीवः  जीवात्मा पनि 


योनिषु  विभिन्न मनुष्य, पशु 
आदि योनिहरूमा घुमिरहन्छ 


पण्यानि  किनबेच गरिने नरेषु  अरूअरू मान्छेको 
हेमादीनि  चांदी 

हेमादीनि  सुन, चांदी आदि हातमा 

वस्तूनि  वस्तुहरू पयंटन्ति  घुमिरहन्छन् 
ताक्यार्थ जसरी सुन, चांदी आदिको किनबेच गर्दा तिनीहरू पुराना मान्छेहरूको हातबाट नयां 
नयाँ मान्छेहरूको हातमा घुमिरहन्छन् त्यसै गरी जीवात्मा पनि पशु, मनुष्य आदि विभिन्न 


योनिहरूमा घुमिरहन्छ । 
नित्यस्याथंस्य सम्बन्धो ह्यनित्यो दुर्यते नृषु । 
यावद् यस्य हि सम्बन्धो ममत्वं तावदेव हि ॥ ७॥ 
पदार्थ अनित्यः  अस्थायी 
हि  निश्चय नै सम्बन्धः  सम्बन्ध 
नित्यस्य  घरजग्गा, सुन चां दी दुर्यते  देखिन्छ 
आदि स्थायी पदार्थहरूको पनि हि  निश्चय नै 


नृषु  ती वस्तुका मालिकटहरूमा यावत् हि  जबसम्म 
परस्पर किनबेचको कारण यस्य  जुन पदार्थको 


वाक्यार्थ घरजग्गा, सुनचांदी आदि वस्तुहरू मान्छेहरूमन्दा अलि बढी नित्य नै हुन्छन् तर 
मालिकहरूले आपसमा किनबेच गर्दा ती पदार्थहरूको सम्बन्ध पनि त्यसका मालिकहरूसंग 
अनित्य ने देखिन्छ । जुनजुन वस्तुहरूको आफूसंग सम्बन्ध हुन्छ ती वस्तुसंग मात्र ममता रहन्छ । 


५  जीव श अ, 
एं योनिगतो जीवः स नित्यो निरहङतः। 
यावद् यत्रोपलभ्येत तावत् स्वत्वं हि तस्य तत्॥ ८ ॥ 





सम्बन्धः  आफूसंग नाता रहन्छ 
तावत् एव  तबसम्म मात्र 
अ्थ॑स्य  ती पदार्थको 

ममत्वं  ममता रहन्छ 





पदार्थ सः  त्यी अहङ्ाररहित जीव॒ तावत् हि  त्यति समयसम्म 
एवं  यसै गरी योनिगतः  विभिन्न योनिमा पुगेरमात्र 

जीवः  जीवात्मा यावत्  जबसम्म तत्  त्यो आफनो शरीर हो भन्ने 
नित्यः  नित्य र यत्र  जुनजुन शरीरमा स्वत्वं  ममता रहन्छ 

निरह्कुतः  पिता, पुत्र आदि उपरुभ्येत  रहिरहन्छ 

अभिमानले रहित छ तस्य  त्यो जीवको लागि 





रामालन्द्री टीका 


२२६६ 
षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 


ताक्यार्थ वास्तवमा जीवात्मा नित्य र अहङ्ाररहित छ तर पनि जबसम्म ऊ विभिन्न मनुष्य, 
पशु आदि शरीरहरूमा रहन्छ तबसम्म जीवको तीती शरीरहरूमा आफ्नो भन्ने ममता रहन्छ । 


वितरण माथिका दुई श्लोकमा संसारका पदार्थहरूमा हुने मानिसको ममतालाई स्पष्ट रूपमा 
बतादएको छ । सामान्य मानिसहरू घर, जग्गा, सम्पत्ति आदिमा प्रेम गर्छन्। संसारका धरे घर एवं 
जग्गाहरू सुन्दर एवं रमणीय हन्छन् तर मानिस सबै घरजगगामा समान रूपमा प्रेम गर्देनन्। प्रेम 
यदि सुन्दरतामा हुने हो भने संसारका सम्पूर्णं सुन्दर पदार्थमा बराबर प्रेम हुनुपर्न हो। तर यो 
स्थिति देखिंदेन । संसारका हरेक पदार्थहरू आपफूसंग सम्बन्धित भएपचछि मात्र तिनीहरूमा प्रेम 
हन्छ । यसर्थ मानिसहरूलाई आफ्नो घर, आफ्नो छोरा र आपने सम्पत्ति मात्र प्यारो हुन्छ । यसर्थ 
आफ्नो घर जल्दा र आफ्नो पैसा हरदा मात्र मान्छेलाई दुःख हुन्छ। आफ्नै घर पनि 
बेचिसकेपच्छि भत्कियो भने ऊ खासै दुःखी हदेन । आफ्नो जग्गा नदीले कटान गय्यो भनी अत्यन्त 
दुःख मान्ते मानिसहरू बेचिसकेपचछ्िको त्यही जग्गालाई नदीले कटान गर्दा धनन हाम्रो जग्गा 
परेन भनी छन् प्रसन्न भएको देखिन्छ । यी सब व्यवहारलाई विचार गर्दा के थाहा पादन्छ भने 
पदार्थहरू जबसम्म आपफ्ना रहन्छन् तबसम्म तिनीहरूबाट सुख, दुःख मिल्छ । जसरी घर जग्गालाई 
बेचेर त्यसमा रहेको मेरो हो भन्ने भावनालाई परिवर्तन गरेपचछ्छि त्यसले फेरि दुःख दिँदेन त्यसै गरी 
संसारका वस्तुहरूको ममताको मान्यतालाई विचार्रारा परिवर्तन गरिदिने हो भने अर्थात् ती 
वस्तुप्रतिको ममताभावलाई छोडिदिने हो भने कुनै वस्तुको नाश हदा पनि दुःखी हनु पर्दैन। 


एष नित्योऽव्ययः सक्षम एष सवांश्रयः स्वद् । 
आत्ममायारुणेविंरवमात्मानं सृजति प्रभुः ॥ ९॥ 





पदढार्थ सवांश्रयः  समस्त संसारको आत्ममायागुणेः  आपन 

एषः  यो जीव वस्तुतः आश्य र मायाका गुणहरुद्रारा 

नित्यः  शरीरसंगे नर्न स्वदृक्  स्वयं प्रकाश छ आत्मानं  आपौलाई 

अन्ययः  घटबढ नहुने प्रभुः  सर्वसमर्थं ईश्वररूप विम्  चराचर जगत्को रूपमा 
सृक्ष्मः  सबैभन्दा सूक्ष्म एषः  यही जीवले नै सृजति  सुजना गर्छ 


ताक्यार्थ यो जीवात्मा शरीर मर्दा शरीरसंगे मर्दन र घटबढ पनि हदैन। यो सबैभन्दा सूक्ष्म, 
सबैको आश्रय र स्वयंप्रकाश छ। यही जीवात्माले आफ्नो यथार्थं सर्वसमर्थं ईश्वररूपमा आफ्नै 
मायाका गुणहरुद्रारा आफैलाई चराचर जगत्को रूपमा सिर्जना गर्द । 


विवरण जीव ब्रह्मदेखि भिन्न होइन । अज्ञानको कारणले भिन्न ४ प्रतीत भई जीवात्मा र 
परमात्मा भन्ने ह्ुद्राह्ुट्र व्यवहार चलेको मात्र हो । जीव नित्य छ, सूक्ष्म छ, स्वयंप्रकाश छ र शरीर 
आदि सम्पूर्ण प्रपञ्चको आश्रय या आधार पनि यही हो। आपने मायाका सत्व, रज र तम 
गुणहरूद्रारा आफलाई विश्वको रूपमा सृष्टि गर्ने पनि यही हो। यस्ते प्रसङ्ग उपनिषद्मा पनि 
आएको छ । प्राज्ञ जीवलाई सम्पूर्ण संसारको रूपमा बताँदे माण्ड्ूक्योपनिषद् ६मा भनिएको 
छ एषः सर्वेश्वर एष सर्वज्ञ एषोऽन्तयम्यिष योनिः सर्वस्य प्रभवाप्ययौ हि भूतानाम् अर्थात् 


रामालन्द्री टीका 


२३६७ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 


सुषुप्ति अवस्थाको अभिमानी यही जीव ने सर्वेश्वर, सर्वज्ञ र सर्वान्तर्यामी हो, सबैको उपादान 
कारण, सबै उत्पन्न हुने र मरने ठाठँ यही हो । 

जीवात्मा ईश्वरभन्दा दुर तत्त्व हो किनभने जगत्कर्ता ईश्वर र अल्प शक्तिशाली जीव दुबे 
एडटै हून सक्दैनन् भन्ने केही दार्शनिकटहरूको मत रहेको छ । तर वेदान्तसिद्धान्तअनुसार सत्य र 
चेतन तततव एउटा मात्र छ । चेतन तत्व दुई हूनुको मतलब ती दुबे अपूर्ण, परिच्छिन हनु हो । पूर्ण 
स्वरूप परमात्मामा यो सम्भव छैन । 

उपाधिका कारणले मात्र जीवात्मा र परमात्मा भिन्न रूपमा देखिएका हुन् । ब्रह्म तत्त्व 
सत्त्वगुण प्रधान माया उपाधिलाई स्वीकार गर्दा ईश्वर बन्द भने रजोगुण प्रधान उपाधि 
अविद्यालाई स्वीकार गर्दा जीव बन्दछ। उपाधिके धर्मद्वारा ईश्वर जगत्को सृष्टि गर्छन् र जीव 
कर्मफलहरूलाई भोग्दछ । वास्तवमा त जीव र ईश्वर दुबे एउटे परमसत्ता हन् । जीव वस्तुतः ब्रह्म 
हो, ब्रह्म नै मायाशक्ति विशिष्ट हदा ईश्वर भएको हो । त्यसैले यहाँ जीवलाई जगत्कर्ता भनिएको 
हो । यसर्थ जीव र ईश्वरमा वस्तुतः भेद कैन, केवल उपाधिका कारणले मात्र भेद देखिएको छ। 


न ह्यस्यातिप्रियः करिचन्नाप्रियः स्वः परोऽपि वा। 
एकः सवेधियां दरष्टा कर्तृणां गुणदोषयोः ॥ १०॥ 





पढार्थ न छैन सवेधियां  सबैथरीका मान्छेका 
हि  निश्चय नै स्वः  आफन्त र बुद्धिको 

अस्य  यो जीवको लागि परः वा  परादसमेत पनि द्रष्टा  साक्षी रूपले 

करिचत्  कोही पनि न  कोही पनि कैन एकः  एक मात्र जीव रहेको छ 
अतिप्रियः  अत्यन्त प्यारो र॒ गुणदोषयोः  हित र अहित 

अप्रियः अपि  मन नपर्ने पनि कतृणां  गर्ने मित्र, शत्रु आदि 


ताक्यार्थ अहित गर्ने शत्रु, हित गर्ने मित्र वा अरू सबे प्राणीहरूका बुद्धिको साक्षी एड 
जीवात्मा हो। सबेको साक्षी भएकाले नै जीवका लागि कोही पनि प्रियअप्रिय वा आफ्नोपराइ् 
भन्ने हदेन। 


नादत्त आत्मा हि गुणं न दोषं न क्रियाफलम् । 
उदासीनवदासीनः परावरदुगीरवरः ॥ ९९ ॥ 





पढार्थ उदासीनवत्  शरीर आदिको न आदत्ते  ग्रहण गर्ैन 

हि  निश्चय नै व्यवहारमा उदासीन भई दोषं न  न यसका दोषलाई र 
परावरदक्.  कार्यकारण रूप आसीनः  बसिरहेको क्रियाफलम् न  न त विभिन्न 
समस्त पदार्थको द्रष्टा आत्मा  जीवात्माले कर्मका फललाई नै ग्रहण गर्द 
ईरवरः  समर्थवान् गुणं  शरीरका गुणहरूलाई 


ताक्यार्थ कार्य र कारणरूपी समस्त पदार्थहरूको द्रष्टा, शरीर र इन्द्रियलाई आफ्नो अधीनमा 


रामालन्द्री टीका 


२२६८ 
षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 


राख्ने र शरीर आदिका व्यवहारबाट उदासीन रहने जीवात्माले शरीरका गुणदोषहरूलाई र विभिन्न 
कर्मका फलहरूलाई पनि ग्रहण गर्दन । 


वितरण जीवात्माले चित्रकेतु आदिलाई उपदेश दिएको यस प्रसङ्गले मानिसहरूको भ्रम र 
मिथ्या ममतालाई नष्ट गर्नुपर्ने सन्देश दिएको छ । आपले माता, पिता या पत्र भनेर मानिने केवल 
शरीर मात्र होदन, भित्रको चेतन तत्त्वलाई हो। शरीर जस्ताको तस्तै र्दा पनि चेतनतत्त्व लुप्त 
भएपछि मान्छे मयो भनी लोकव्यवहार गरिन्छ । आफूले आफन्त मान्दै आएको त्यही भित्र बस्ने 
तत्त्वले चित्रकेतुको माध्यमले हरेक मानिसहरूलाई सम्खाएको छ । जीवका अनेक जन्म हृन्छन्। 
गाई, कुकुर, बिरालो, राक्षस र रुखबिरुवा आदि हदा तीती जन्मका आफ्नै माता, पिता रपुत्र 
आदि पनि हृन्छन्। सम्बन्धहरू क्रमशः फेरिदे जान्छन्। त्यसैले अनित्य सम्बन्धहरूमा नअ 
नित्य एवं अपरिवर्तनीय आत्मामा प्रेम गर्नुपर्दछ । 


श्रीडुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
इत्युदीयं र जीवो ० 
इत्युदीयं गतो जीवो ज्ञातयस्तस्य ते तदा । 
विस्मिता मुमुचुः शोकं छिन्त्वात्मस्नेहह्खलाम् ॥ १२॥ 


पढार्थ ते ती सबै स्नेहरूप साडलोको बन्धनलाई 
इति  यति तस्य  त्यस बच्चाका छिन्त्वा  छिनाएर 

उदीयं  भनेर ज्ञातयः  पितामाता आदि शोकं  पुत्रमृत्युको शोकलाई 
जीवः  जीवात्मा आफन्तहरू मुमुचुः  छाडिदिए 

गतः  शरीरबाट निस्किएर गयो विस्मिताः  छक्क परे 

तदा  त्यस वेला आत्मस्नेहशुङ्खलाम्  आआपफ्ना 





वाक्यार्थ यति भनेर जीवात्मा त्यस शरीरबाट निस्कियो। आफ्नो छोरो मेको शोकमा व्याकुल 
भट्रहेका ती पितामाताहरूले उसके मुखबाट उपदेशका कुरा सुनिसकेपछि स्नेहको बन्धनलाई 
छिनाए र पुत्रमत्युको शोकलाई पनि छडिदिए। 

प  न  ९ 


निहत्य ज्ञातयो ज्ञातेर्देहं कृत्वोचिताः करियाः । 
तत्यजुदुस्त्यजं स्नेहं शोकमोहभयातिंदम् ॥ १२॥ 


पदार्थ उचिताः  उचित मोह, भय र चिन्ता बढाउने 
ज्ञातयः  चित्रकेतु आदि बन्धुले क्रियाः  ओर्ध्वदेहिक कर्महरू दुस्त्यजं  त्याग्न कठिन 
ज्ञातेः  बन्धु बालकको समेत स्नेहं  आसक्तिलाई 

देहं  शरीरलाई कृत्वा  गरेर तत्यलुः  छाडिदिए 
निहत्य  घाटमा लगेर रोकमोहभयातिंदम्  शोक, 





ताक्यार्थ ती चित्रकेतु आदिले बालकको शरीरलाई घाटमा लगी उचित ओष्वदेहिक कर्महरू 


रामालन्द्री टीका 


२३६९ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 


गरे र शोक, मोह, भय अनि चिन्ता बढाउने त्यस्तो त्यारन कठिन आसक्तिलाई पनि चटक्कै 
छाडिदिए। 


बारघ्न्यो वीडितास्तत्र बाठदहत्याहतप्रभाः। 
बालहत्यारतं चेस्राह्यणेयन्निरूपितम्। 
यमुनायां महाराज स्मरन्त्यो द्विजभाषितम् ॥ १४॥ 


पदढार्थ रानीहरू बाह्मणः  ब्राह्मणहरद्रारा 
महाराज  हे परीक्षित् व्रीडिताः  लाजले भुतुक्कै भए यत् निरूपितम्  बताइएको 
तत्र  त्यहाँ र विधिअनुसार 


बालहत्याहतप्रभाः  बालकको द्विजभाषितम्  जीवात्मा नित्य बाठहत्याचतं  बालहत्याको 
हत्याले गर्दा सम्पूर्ण कान्ति छ भन्ने अङ्गिराको उपदेशलाई प्रायश्चित्त 

नष्ट भएका स्मरन्त्यः  मनमनले सम्िदै चेरुः  गरे 

बारघ्न्यः  बालकका हत्यारा यसुनायां  यमुना नदीको तीरमा 
ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! बालकको हत्या गर्ने ती अपराधी स्त्रीहरू लाजले भूतुक्के भए। 
बालकको हत्या गरेकाले उनीहरूको शरीरको कान्ति पनि नष्ट भएको धियो । उनीहरू सबेले 
जीवात्मा नित्य छ भन्ने अङ्गिराको उपदेशलाई मनमने सम्फदे यमूना नदीको तीरमा गए र 
ब्राह्मणहरूले बताएको विधिअनुसार बालहत्याको प्रायश्चित्त गरे। 





    


स इत्थं प्रतिबुद्धात्मा चित्रकेतुर्िजोक्तिभिः। 
गृहान्धकूपान्निष्कान्तः सरःपङ्कादिव दविपः ॥ १५॥ 





पदढार्थ सः ती गृहान्धकूपात्  घरगृहस्थीको 
इत्थं  यस प्रकार चित्रकेतुः  महाराज चित्रकेतु अंध्यारो कुवाबाट 
द्विजोक्तिभिः  अङ्गिरा र पनि निष्कान्तः  बाहिर निस्कन 
नारदका उपदेशबाट सर ःपङ्कात्  तलाउको हिलोबाट सफल भए 

प्रतिबुद्धात्मा  सम्फादएका द्विपः इव  हात्ती निस्किए र 


ताक्यार्थ यस प्रकार अङ्गिरा र नारदजीका उपदेशबाट सम्णादएका चित्रकेतु महाराज पनि 
तलाडको हिलोको आहालबाट हात्ती फुत्त बाहिर निस्किए ४ घरगृहस्थीको अँध्यारो कुवाबाट 
बाहिर निस्कन सफल भए। 


कालिन्द्यां विधिवत् स्नात्वा कृतपुण्यजलक्रियः । 
मोनेन संयतप्राणो ब्ह्यपुत्राववन्दत ॥ १६ ॥ 
पदार्थ कालिन्द्यां  यमुना नदीमा विधिवत्  विधिपूर्वक 


रामालन्द्री टीका 


२२७० 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 
स्नात्वा  स्नान गरी संयतप्राणः  सम्पूर्ण ब्रह्मपुत्रो  ब्रह्माजीका वी दुई 
कृतपुण्यजलक्रियः  जलतर्पण इन्द्रियहरूलाई शान्त बनाई  पत्रहरूलाई 

आदि पुण्यकर्महरू गरेर मोनेन  मृनिभावले अवन्दत  वन्दना गरे 


ताक्यार्थ उनले यमुना नदीमा विधिपूर्वकं स्नान गरी जलतर्पण आदि पुण्यकर्महरू गरे र 
संसारको कोलाहलबाट टाढा रही मुनिभावले सम्पूर्णं इन्द्रियलाई शान्त बनाएर ती दुई ब्रह्माजीका 
पुत्रहरूलाई भक्तिपूर्वक वन्दना गरे। 


अथ तस्मे प्रपन्नाय भक्ताय प्रयतात्मने । 
भगवान्नारदः प्रीतो विद्यामेतामुवाच ह ॥ १७ ॥ 





पढार्थ प्रयतात्मने  जितेन्द्रिय भएका नारदः  नारदजीले 

अथ  त्यसपछि तस्मे  ती राजालाई एताम्  यो 

प्रपन्नाय  आप्नो शरणमा प्रीतः  उनको वैराग्यबाट खुसी विद्याम्  मन्त्रविद्या 
आएका भएका ह उवाच  उपदेश गर्नुभयो 
भक्ताय  भगवान्का भक्त र॒ भगवान्  योगेश्वर्यले युक्त 


ताक्यार्थ यसरी भगवान्का भक्त र जितेन्द्रिय ती राजा आफ्नो शरणमा आएपछ्छि उनको 
वेराग्यबाट खुसी भएका योगविभूतिले युक्त नारदजीले भगवानसम्बन्धी मन्त्रविद्याको उपदेश 
गर्नुभयो । 


ॐ नमस्तुभ्यं भगवते वासुदेवाय धीमहि । 
प्रयुम्नायानिरुद्धाय नमः सङ्कषणाय च ॥ १८ ॥ 





पदृर्थ नमः  प्रणाम छ सङ्कषणाय च  सङर्षणस्वरूप 
ॐ  ओङारवाच्य परमात्मन् वासुदेवाय  वासुदेवलाई समेत हुनुभएका हजुरलाई 
भगवते  सवै विभूतिले सम्पन्न प्रदुम्नाय  प्रद्युम्नलाई नमः  प्रणाम र 

तुभ्यं  हजुरलाई अनिरुद्धाय  अनिरुद्धलाई र॒ धीमहि  ध्यान गर्द 


वाक्यार्थ हे ओङ्कारवाच्य परमात्मन् ! सबै विभूतिहरूले सम्पन्न हजुरलाई प्रणाम छ । वासुदेव, 
प्रद्युम्न, अनिरुद्ध र सङर्षणस्वरूप हजुरलाई बारम्बार प्रणाम र ध्यान गर्दछौं । 


नमो विज्ञानमात्राय परमानन्दमूतंये । 
आत्मारामाय शान्ताय निवृत्तदेतदुष्टये ॥ १९॥ 


पदार्थ परमानन्दमूरये  परम आनन्द शान्ताय  परम शान्त 
विज्ञानमात्राय  विशुद्ध नै शरीर भएका निवृत्तदेतदुष्य्ये  आपूभन्दा 
ज्ञानस्वरूप आत्मारामाय  आफैमा रमाउने अरूलाई भिन्न देख्ने भ्रमज्ञानले 


रामालन्द्री टीका 


२२७१ 
षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 


रहित हजुरलाई नमः  नमस्कार छ 


ताक्यार्थ परम आनन्द नै जसको शरीर हो, जो विशुद्ध ज्ञानस्वरूप र परम शान्त हुनुहुन्छ, 
आफैमा रमाद्रहने र अरूलाई आपफूभन्दा भिन्न रूपमा नदेख्ने त्यस्ता हजुरलाई नमस्कार छ । 


आत्मानन्दानुभूत्येव न्यस्तशक्त्यू्मये नमः। 
हृषीकेशाय ् अ.   
हृषीकेशाय महते नमस्ते विर्वमूतेये ॥ २०॥ 





पदढार्थ तरङ्गजस्ता राग, द्रेष आदिलाई महते  सर्वव्यापक प्रभु 
आत्मानन्दातुभूत्या एव  नष्ट गर्नुहुने प्रभुलाई ते  हजुरलाई 

आफ्नो स्वरूपभूत आनन्दको नमः  नमस्कार छ नमः  नमस्कार छ 
अनुभवद्रारा नै हृषीकेशाय  इन्द्रियहरूका प्रेरक 

न्यस्तशक्त्युमये  मायाशक्तिका विङूवमूतये  विराट्रूप 


ताक्यार्थ आप्नो स्वरूप भएको परम आनन्दको अनुभवद्रारा मायाशक्िका तरङ्गजस्ता राग, देष 
आदिलाई नष्ट गर्नृहूने हजुरलाई नमस्कार छ । हजुर समस्त इन्द्रियहरूका प्रेरक हुनहन्छ र संसारको 
रूपमा आफ प्रकट हुनृहुन्छ त्यस्ता विराट्रूप सर्वव्यापक हजुरलाई नमस्कार छ। 


वचस्युपरतेऽगप्राप्य य एको मनसा सह । 
अनामरूपरिचन्मात्रः सोऽव्यान्नः सदसत्परः ॥ २१॥ 


पढार्थ यः  जुन अवशिष्ट रहनुहुन्छ 
मनसा सह  मनले सहित अनामरूपः  नाम र रूपले रहितसः  उने परमात्माले 
वचसि  वाणी आदि इन्द्रियहरू चिन्मात्रः  केवल ज्ञानस्वरूप नः  हामीहरूलाई 
अप्राप्य  जुन परमात्मालाई सदसत्परः  कार्य र कारणरूप अन्यात्  रक्षा गर्नुहोस् 





पाउन नसकेर सत् र असत्भन्दा पर 
उपरते  निवृत्त भएपचछ्छि एकः  एक मात्र परमतत्त्व 


ताक्यार्थ नाम र रूप नभएका परमात्मालाई पाउन नसकेपछ्छि मन र वाणी आदि इन््रियहरू 
फिर्ता हृन्छन्। यस्ता कार्य र कारणरूप सत् र असत्भन्दा पर जो केवल ज्ञानस्वरूपले अवशिष्ट 
रहनुह॒न्छ त्यस्ता परमात्माले हामी सबेको रक्षा गर्नुहोस् । 


यस्मिन्निदं यतदचेदं तिष्ठत्यप्येति जायते । 
मृण्मयेष्विव मृज्जातिस्तस्मे ते बरह्मणे नमः॥ २२॥ 


पढार्थ जायते  उत्पनन हुन्छ तिष्ठति  टिकिरहन्छ र 
इदं  यो सम्पूर्ण संसार इदं  यो संसार अपि एति च  त्यहीं लीन पनि 
यतः  जसबाट यस्मिन्  जुन परमात्मामा नै हन्छ 


रामालन्द्री टीका 


२३७२् 
षष्ठ स्कन्ध 


मृण्मयेषु  माटोबाट बनेका 
धटो आदिमा 


श्रीमद्भागवत 


जो सबेतिर व्याप्त हुनुहुन्छ 
तस्मे  त्यस्ता 


मृज्जाति  द् 
 इव  माटो तत्व ४ ते  हजुर 
ताक्यार्थ यो सम्पूर्णं संसार जसबाट उत्पन हुन्छ, जहाँ टिक्दछ र जहाँ गई लीन हुन्छ त्यही 
परमात्मा हजुर हनुह॒न्छ । माटोबाट बनेका घटो, गमला आदि पदार्थहरूमा माटो व्याप्त भए गँ 
जताततै व्याप्त रहने सर्वव्यापक ब्रह्मस्वरूप हजुरलाई प्रणाम छ । 


यन्न स्पृरान्ति न विदुमनोबुद्धीन्द्रियासवः। 
अन्तवेहिङ्च विततं व्योमवत्तन्नतोऽस्म्यहम् ॥ २३॥ 


पढार्थ 
व्योमवत्  आकाश मै 


तापनि 
यत्  जुन परमतत्त्वलाई 


अन्तवेहिः  सबै पदार्थहरूको मनोवुद्धीन्द्रियासवः  मन, बुद्धि, 


भित्र र बाहिर 


इन्द्रिय र प्राणले समेत 


विततं च  व्याप्त भएको भए न विदुः  जानन सक्दैनन् र 


अध्याय १६ 


५ 
ब्रह्मणे  सर्वव्यापक परम 
तत्त्वलाई 
नमः  नमस्कार छ 


न स्पृशन्ति  दुन सक्दैनन् 
तत्  त्यो परमात्म तत्त्वलाई 
अहम्  म 

नतः अस्मि  प्रणाम गर्द 





ताक्यार्थ हरेक पदार्थहरूको भित्रबाहिर आकाश व्याप्त भए रै समस्त संसारको जतातते 
टनाटन परमतत्त्व भरिएको छ, तर पनि मन, बुद्धि, इन्द्रिय र प्राणले त्यसलाई जान्न र भट्राउन 
सक्देनन् । इन्द्रिय र प्राणद्वारा पाडन नसकिने त्यो परमात्म ततत्वलाई म प्रणाम गर्दह्ु। 


९ 


म  


दह न्द्रयव्राणमनाघयाऽ 


मी यदंशविद्धाः प्रचरन्ति कमसु । 


नैवान्यदा लोहमिवाप्रतप्तं स्थानेषु तद् द्रष्टूपदेशमेति ॥ २४॥ 


पदार्थ 

अमी यी सवे 
देदेन्द्रियप्राणमनोधियः  शरीर 
इन्द्रिय, मन र बुदधिहरू 
यदंशविद्धाः  जुन चित्स्वरूप 
परमात्माको ज्ञान र क्रियारूप 
अंशलाई प्राप्त गरेर मात्र 
कमसु  आआपफ्ना कर्ममा 


प्रचरन्ति  समर्थ हुन्छन् 
अप्रतप्तं  आगोद्रारा नतातेको 
लोहम् इव  फलामले पोल्न 
नसके ४ यी इन्द्रियहरूले पनि 
अन्यदा  आत्माको शक्ति प्राप्त 
नगरेको सुषुप्ति, मूरा आदि 
अवस्थामा 

न एव  कुनै पनि विषयलाई 


प्रकाशित गर्न सक्देनन् 
तत्  त्यी चेतन आत्मा नै 
स्थानेषु  जाग्रत् र स्वप्न 
अवस्थामा 

्रष्टूपदेशम्  द्रष्टा जीवको 
स्वरूप 

एति  प्राप्त गर्दछ 





ताक्यार्थ चित्स्वरूप परमात्माको ज्ञान र क्रिया अंशलाई प्राप्त गरी शरीर, इन्द्रिय, मन र 
बुदिहरू आआपफ्ना काम गर्न समर्थ हुन्छन्। जसरी आगोले नतातेको फलामले कसैलाई पनि 

पोल्न सक्दैन त्यसै गरी आत्माबाट चेतन सत्तालाई नपादा सुषुप्ति, मूर्च्छा आदि अवस्थामा ती 
इन्द्रियहरू कुनै पनि विषयलाई प्रकाशित गर्न सक्दैनन्। जाग्रत् र स्वप्नमा चाहं इन्द्रियहरूद्वारा 


रामालन्द्री टीका 


२३७३ 
षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 


विषयहरूको प्रकाश गर्दै यही चेतन आत्मा नै संसारको द्रष्टा बन्द । 


वितवरण आत्मतत्त्व इन्द्रिय, मन बुद्धि आदिको विषय होइन । इन्द्रिय र मन आदिले संसारलाई 
त प्रकाशित गर्न सक्छन् तर यिनीहरूमा आत्मालाई प्रकाशित गर्ने सामर्थ्य कैन । संसारका समस्त 
वस्तुहरू परिच्छिन्न र ॒नाशवान् हृन्छन्। आफनो अगाडिको सानो संसारलाई मात्र देखन सक्ने 
इन्द्रियहरू र आफ्नो सीमित ज्ञानको आधारमा सीमित र परिच्छिन्न पदार्थहरूलाई मात्र विचार गर्न 
सक्ने बुद्धिले आकाश ॐ सर्वव्यापक र अखण्ड वस्तुको ग्रहण गर्न सक्दैनन्। आकाश पनि 
पृथिवी, पानी आदि भन्दा भिन्न हो भनी बुम्नबुखाउन सकिन्छ तर आत्मा त कुनै रूपले पनि 
योभन्दा भिन्न र यत्ति मात्र हो भनी बरन बुखाउन सकिने विषय होन । 

इन्द्रियहरूले आत्मालाई ग्रहण गर्न नसक्नुको अर्को कारण हो आत्माको शक्तिलाई पाएर 
मात्र उनीहरू आआप्ना काम गर्न सक्दछन्। मन, बुद्धि र ज्ञानेन्द्रियहरूमा आत्माको ज्ञानशक्ति 
संयुक्त भएकाले तिनीहरू बाहिरी पदार्थहरूलाई जान्न समर्थ हुन्छन्, त्यसै गरी कर्मन्दरियहरूमा 
आत्माको क्रियाशक्ति संयुक्त हदा मात्र तिनीहरू पदार्थहरूको ्रहणत्याग गर्न सक्दछन् । जाग्रत् र 
स्वप्न अवस्थामा जीवात्मा इन्द्रियहरुद्रारा भद्रहेको समस्त क्रियाकलापलाई हेरिरहन्छ र सुषुप्ति 
अवस्थामा जीव आफ्नो आत्मस्वरूपमा लीन हृन्छ । त्यो द्रष्टा जीवसमेत आत्माभन्दा भिन्न पदार्थ 
होइन अपितु निरपेक्ष आत्मा नै अन्तःकरणको उत्पत्ति भएपचछि त्यसमा उपहित भई समस्त 
व्यवहारको द्रष्टा बनेको हो। द्रष्टा, दर्शन र दुश्यको त्रिपुटीभित्र पर्न द्रष्टा जीव अन्तःकरण 
रहुन्ेल अन्तःकरणको वृत्तिरूप क्षणिक ज्ञानद्वारा संसारका पदार्थहरूको द्रष्टा हो, जुन द्रष्टाभाव 
अन्तःकरण नष्ट हदा नष्ट हुन्छ । देखने पदार्थ नै कल्पित भएकाले आत्मामा शुद्ध द्रष्टरत्व पनि 
कल्पित नै हो । यस प्रकार द्रष्टाको रूपमा पनि प्रतिपादन गर्न नसकिने शुद्ध आत्मतत्वलाई उसकै 
शक्तिबाट चलेका इन्द्रियहरूले प्रकाशित गर्न र भेटराउन सक्देनन् । 

जीवका तीन अवस्थाहरूमध्ये जाग्रत् अवस्थामा जीव मन र इन्द्रियको माध्यमले 
विषयहरूको दर्शन ग्रहण गर्द । स्वप्न अवस्थामा चाहं इन्द्रियहरू लुप्त ह॒न्छन्, केवल मन मात्र 
नाँकी रहन्छ र त्यही मनले दृश्य पदार्थहरूको कल्पना गरेर जीव तिनीहरूको द्रष्टा बन्दछ । यी 
दुबे अवस्थामा इन्द्रिय र मनमा ज्ञानशक्ति, क्रियाशक्ति आदि अभिव्यक्त हूनुको कारण ब्रह्मको 
शक्तिलाई पाउनु नै हो। त्यसैले जाग्रत् र स्वप्नमा पनि जगत्को व्यवहार सिद्ध गर्नैवाला जीव 
होइन ब्रह्म न हो, ब्रह्मले नै सबै रूपमा अभिव्यक्त भई सबेलाई अनुभव गर्दै जगत् सिद्ध गरिरहेको 
छ । 

यहाँ के बुणनु आवश्यक छ भने सामान्यतया जगतमा दुई ओटा द्रष्टा तत्तव रहेका छन्। 
एटा जीवात्मा आंँखाद्रारा दृश्यप्रपञ्चको द्रष्टा हो भने अर्को साक्षी आफ्नो ज्ञानरूपताद्रारा नै सबै 
दृश्य अदृश्य प्रपञ्चको नित्य द्रष्टा हो । एउटा द्रष्टालाई इन्द्रिय आदि करणको आवश्यकता पर्दछ 
र ती देखिएका विषयहरूको फल भोगनु पनि पर्दछ भने अर्को द्रष्टा साक्षीलाईन त कुनै करणको 
आवश्यकता पर्दछ, न कुनै फलभोगको । जीवमा रेको द्रष्टरता जाग्रत् र स्वप्नमा अभिव्यक्त हुन्छ, 
सुषुप्तिमा हदेन। तर साक्षी चाह सुषुप्ति अवस्थाको अज्ञानलाई पनि जानिरहन्छ । यसैले जीव 
केवल नाम मात्रको द्रष्टा हो, सम्पूर्ण संसारको भोग आदिको सिद्धि त त्यही ज्ञानस्वरूप तत्त्तबाट 


रामालन्द्री टीका 


२३७४ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 


भएको छ । व्यवहारकालमा दर्शन, स्पर्श, श्रवण, रसन आदि गर्न के अर्को कुनै चेतन छर? 
ब्रह्मभन्दा भिन्न जीव कहिल्यै पनि हून सक्दैन। त्यसैले व्यवहारको द्रष्टा पनि त्यही परमतत्त्व 
ब्रह्मलाई नै मान्नुपर्दछछ। यसो मान्दा ब्रह्मा कर्मफल भोगको सम्बन्ध हुन जान्छ भनी आपत्ति 
मान्नुपर्ने पनि देखिन्न किनभने ऊ नै जीव रूपमा आएर फलभोग गर्न सम्भव छदे । जहाँ 
एडउटाभन्दा अर्को दोस्रो वस्तु छदे छैन त्यहाँ जीव उपाधिको कारणले संसारको द्रष्टा हो र ब्रह्म 
निरूपाधिक द्रष्टा हो भनी छ्ुटयाउन मिल्दैन बृहदारण्यकोपनिषद् ३८११मा पनि ब्रह्मभन्दा 
भिन्न अर्को छैन भन्ने कुरा उल्लेख गरिएको छ नान्यत् अतोऽस्ति द्रष्ट, नान्यत् अतोऽस्ति श्रोतु, 
नान्यत् अतोऽस्ति मन्त्र, नान्यत् अतोऽस्ति विज्ञात अर्थात् सम्पूर्णं व्यवहारलाई सिद्ध गर्न द्रष्टा, 
श्रोता, मन्ता, विज्ञाता, रसयिता सबे ब्रह्मभन्दा भिन्न अर्को कोही कछैन। 


ॐ नमो भगवते महापुरुषाय महानुभावाय महाविभूतिपतये सकल 
सात्वतपरिवृटनिकरकरकमलकुडमलोपलालितचरणारविन्दयुगल परम 
परमेष्ठिन् नमस्ते ॥ २५॥ 


पदढार्थ 
सकलसात्वतपरिवृढनिकरकर 
कमलकुडमलोपलालितचरणार 
विन्द्युगल  सम्पूर्ण श्रेष्ठ 
भक्तका समूहले आफ्ना 
करकमलका अन्जुलीहरूद्रारा 


निरन्तर दुबे चरणकमलको सेवा 
गरिनुभएका हे प्रभ 

ॐ  हजुर ओङ्ारका वाच्य र 
परम परमेष्ठिन्  सर्वश्रेष्ठ तत्त्व 
नुहन्छ 


४.१ 


तं  त्यस्ता 


भगवते  एेश्वर्यशाली 
महापुरुषाय  परमपुरुष 
महानुभावाय  महाप्रभावशाली 
महाविभूतिपतये  अनन्त 
विभूतिहरूका स्वामी हजुरलाई 





नमो नमः  बारम्बार नमस्कार छ 


ताक्यार्थ हे ओङ्ारवाच्य परमेष्ठ तत्व ! अनेकों श्रेष्ठ भक्तहरू आपफ्ना करकमलका 
अन्जुलीद्रारा हजुरका चरणकमलको निरन्तर सेवा गरिरहन्छन्। त्यस्ता सम्पूर्ण एेश्वर्यले युक्त, 
अनन्त विभूतिहरूका स्वामी र महाप्रभावशाली परमपुरुष हजुरलाई प्रणाम छ। 

श्रीडुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 


भक्तायेतां प्रपन्नाय विद्यामादिरय नारदः । 
ययावङ्गिरसा साकं धाम स्वायम्भुवं प्रभो ॥ २६॥ 


पदार्थ भक्ताय  भगवान्का भक्त अद्खिरसा साकं  अङ्गिरा ऋषिसंगै 
प्रभो  हे परीभित् राजालाई स्वायम्भुवं  स्वयम्भू ब्रह्माको 
नारदः  नारदजीले एतां  यो धाम  लोकतिर 

प्रपन्नाय  आफ्नो शरणमा विद्याम्  मन्त्रविद्या ययो  जानुभयो 

आएका आदिश्य  उपदेश गरी 





वाक्यार्थ हे परीक्षित् ! यसप्रकार आफ्नो शरणमा आएका भगवान्का भक्त राजा चित्रकेतुलाई 


रामालन्द्री टीका 


२३७५ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 


यो मन्त्रविद्याको उपदेश गरेर नारदजी अङ्गिरा ऋषिको साथमा ब्रह्मलोकतिर जानुभयो । 
चित्रकेतुस्तु विद्यां तां यथा नारदभाषिताम् । 
धारयामास सप्ताहमन्भक्षः सुसमाहितः ॥ २७॥ 
पढार्थ उपदेश गरिएको 
चित्रकेतुः तु  चित्रकेतु राजाले विद्यां  मन्त्रविद्यालाई 
पनि सप्ताहम्  सात दिनसम्म 
तां त्यो अब्भक्षः  जल मात्र पिएर 
नारदभाषिताम्  नारदजीद्रारा सुसमाहितः  अत्यन्त 
ताक्यार्थ ती चित्रकेतु राजाले पनि नारदजीले उपदेश गरेको मन्त्रविद्यालाई नारदजीले जसरी 


बताउनुभएको थियो त्यसै गरी त्यही नियमअनुसार सात दिनसम्म जल मात्र पिएर अत्यन्त 
सावधानीका साथ धारण गरे। 


ततश्च सप्तरात्रान्ते विद्यया धायंमाणया । 
विद्याधराधिपत्यं स रेभेऽप्रतिहतं नृपः॥ २८॥ 


सावधानीका साथ 
यथा  नारदजीको आज्ञानुसार 
धारयामास  धारण गरे 





पदार्थ विद्यया  विद्याको प्रभावले विद्याधरहरूको मालिकको पद 
ततः च  त्यसपछि सप्तरात्रान्ते  सात रात बितेपचछ्छि ठेभे  प्राप्त गरे 


सः नृपः  वी राजा चित्रकेतु अप्रतिहतं  अखण्ड 
धायमाणया  धारण गरिरेको विद्याधराधिपत्यं  सबै 
ताक्यार्थ चित्रकेतु राजाले यो मन्त्रविद्याको साधना गरेको प्रभावले सात रात बितेपछ्छि 
विद्याधरहरूको अखण्ड आधिपत्य प्राप्त गरे। 





अ   अ    


ततः कतिपयाहोभि्िंदययेद्धमनोगतिः। 
जगाम देवदेवस्य शोषस्य चरणान्तिकम् ॥ २९॥ 





पढार्थ विद्यया  अखण्डरूपले   महान् देवता 
ततः  त्यसपच्छि धारण गरेकोले रोषस्य  भगवान् शेषको 
 भ ्   
कतिपयाहोभिः  अर केटी इद्धमनोगतिः  परमात्मदर्शन चरणान्तिकम्  चरणको नजिकै 
दिनसम्म गर्न योग्य मन भएका ती राजा जगाम  पुगन सफल भए 


ताक्यार्थ राजाले अ केही दिनसम्म यही मन्त्रविद्यालाई अखण्डरूपले धारण गरिरहे । त्यसकै 
प्रभावले उनको मन परमात्माको दर्शन गर्न योग्य भयो । अनि उनी भगवान् शेषजीको चरणनजिके 


पुरन सफल भए । 


रामालन्द्री टीका 


२२३७६ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 


मृणालगोरं शितिवाससं स्पुरत्किरीटकेयूरकटित्रकङ्कणम्। 

प्रसन्नवक्त्रारुणलोचनं वृतं ददश्ं सिद्धश्वरमण्डलेः प्रभुम् ॥ २०॥ 
पदढार्थ गोरो वर्ण भएका बाजु, पेटी र बालाले सुशोभित 
सिद्धेशवरमण्डलेः  सि द्धेश्वरका शितिवाससं  नीलो वस््र॒ प्रसन्नवक्त्रारुणलोचनं  राता 
समूहले लगाउनुभएका आंँखा र हंसिलो अनुहार भएका 
वृतं  धरिनुभएका स्फुरत्किरीटकेयूरकर्त्रिकङ्कणम्  प्रभुम्  शेष भगवान्लाई 
मृणालगौरं  कमलको नाल इ चमचम चम्किने र्नमय मुकुट, ददश  राजाले देखे 





ताक्यार्थ सिद्धेश्वरहरूका समूहले घेरिएर बस्नुभएका, कमलको नाल भै गोरो वर्णका उहाँले 
नीलो वस्त्र लगाउनुभएका, शिरमा चमचम चम्किने रत्नमय मुकुट, भुजामा रत्नमय बाजु र बाला, 
कम्मरमा पेटी लगाउनुभएका अनि हँसिलो अनुहार र राताराता आंँखा भएका शेष भगवानूलाई 
राजाले देखे । 


तदुदशंनध्वस्तसमस्तकिल्बिषः स्वच्छामलान्तःकरणोऽभ्ययान्मुनिः। 
प्रवृद्धभक्त्या प्रणयाश्रुलोचनः प्रहृष्टरोमानमदादिपुरुषम् ॥ ३१ ॥ 


पदढार्थ भएका बदधिरहेको भक्तिको कारण 
तदुदशंनध्वस्तसमस्तकिंल्विषः  मुनिः  राजर्षि चित्रकेतुले प्णयाश्चुलोचनः  प्रेमका 
भगवान् शेषको दर्शन गर्नलि आदिपुरुषम्  आदिपुरुष आंँसुले आंँखा भरिएका 





समस्त पाप नष्ट भएका शेषजीको प्रहृष्टरोमा  रोमाच्चित भएका 
स्वच्छामलान्तःकरणः  अभ्ययात्  शरणमा गए उनले 
अन्तःकरण स्वच्छ र निर्मल प्रवृद्धभक्त्या  अत्यन्त अनमत्  ढोगे 


ताक्यार्थ शेषजीको दर्शन गर्नलि राजा चित्रकेतुको समस्त पाप नष्ट भएको थियो । त्यसैले 
स्वच्छ र निर्मल अन्तःकरण भएका राजा आदिपुरुष शेषजीको शरणमा गए । प्रतिक्षण भक्ति 
बदिरका कारण उनका आंँखा प्रेमका आंसुले भरिएका थिए। यसरी रोमाञ्चित हदे उनले 
भगवान्लाई ढोगे। 


स उत्तमदलोकपदान्नविष्टरं प्रमाश्चुेरेरुपमेहयन् मुहुः । 


भ ९   नरै ५ प्रसमीडितुं ५  
्रमपरुदयाखरख्वणानगमा नवाशकत् त प्रसमीडितुं चरम् ॥ २२॥ 
पदढार्थ   खसिरहेका प्रेमोपरुद्धाखिर्वणनि्गमः  


उत्तमदखोकपदान्जविष्टरं  शेष प्रेममय आंसुका थोपाहरूले अतिशय प्रेमले गर्दा शब्दको 
भगवान्को पाड राख्ने आसनलाईउपमेहयन्  भिजादे गरेका उच्चारण नै रोकिएकाले 
मुहुः  बारम्बार सः  ती राजा चित्रकेतुले चिरम्  धेर समय पछिसम्म पनि 





रामालन्द्री टीका 


२३७७ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 


प्रसमीडितुं  स्तुति गर्व न एव अशकत्  सकेनन् 
वाक्यार्थ राजा चित्रकेतुले प्रेमका आंसुहरूद्रारा शेष भगवानूको चरण राखने आसनलाई 
भिजाँदे थिए। अतिशय प्रेमका कारण घाँटी ने रोकिएर बोल्नै नसक्ने भएका उनले धेरै 


तं  ती शेष भगवानूलाई 


समयसम्म पनि शेष भगवान्को स्तुति गर्न सकेनन्। 


ततः समाधाय मनो मनीषया बभाष एतत् प्रतिलन्धवागसो । 
नियम्य सर्वेन्द्रियबाह्यवतंनं जगद्गुरुं सात्वतसशास्त्रविग्रहम् ॥ ३३॥ 


पदार्थ 
ततः  धेरै समयपचछ्ि 
मनीषया  बुद्धद्रारा 


भएकाले बोल्न सकने भएका 

द 
असो  ती राजाले 
सर्वेन्द्रियबाह्यवतंनं  आपना सबै 
मनः  आफनो मनलाई इन्द्रियहरूको बहिर्वृत्तिलाई 
समाधाय  एकाग्र बनाठँदै नियम्य  रोकदै 


आदि शास्त्रमा बताइएका 
जगद्गुरुं  सबेका गुरु भगवान् 
शेषजीलाई 


एतत्  यस्तो 
बभाषे  भने 





प्रतिलन्धवाक्  मन अलि स्थिर सात्वतशास््रविग्रहम्  पाञ्चरात्र 


वाक्यार्थ भावनामा बगिरहेको आफ्नो मनलाई राजाले धैरे समयपचछ्छि बुद्धिपूर्वक रोके। मन 
स्थिर भएपछि उनी बोल्न सक्ने भए । त्यसपछि आफ्ना सम्पूर्ण इन्द्रियहरूलाई बाहिर जानबाट 
रोकी जसका स्वरूपको विषयमा पञ्चरात्र आदि शास््रहरू बताउंछन् त्यस्ता शेषजीलाई राजाले 
यसप्रकार स्तुति गरे। 


चित्रकेतुरुवाच चित्रकेतुले भने 
अजित जितः सममतिभिः साधुभिभंवान् नितात्मभिभंवता । 
विजितास्तेऽपि च भजतामकामात्मनां य आत्मदोऽतिकरुणः ॥ २४ ॥ 


अतिकरुणः  ज्यादै दयालु 
स्वभावका हुनुहुन्छ 


पदार्थ साधुभिः  साधुहरूद्रारा 
अजित  कसैद्रारा पनि जित्न जितः  जितिनुभएको छ 


नसकिने हे प्रभ भजताम्  आफनो स्मरण गर्ने भवता च  हजुरट्ारा पनि 
भवान्  हजुर अकामात्मनां  निष्काम ते अपि  ती सबै भक्तदरू पनि 
सममतिभिः  सबैतिर समान भक्तहरूलाई विजिताः  जितिएका छन् 

भाव राख्ने आत्मदः  आप्नो स्वरूप ने दिने 





जितात्मभिः  मनलाई जितेका यः  जुन हजुर 


ताक्यार्थ कसैबाट पनि नजितिने हे प्रभु! हजुरलाई सबेतिर समान भाव राख्ने इन्द्रिय र 
मनलाई जितेका साधुहरूले चारि वशमा पार्दछछन्। आफ्नो निरन्तर स्मरण गर्ने ती निष्काम 
भक्तहरूलाई हजुरले अत्यन्त करूणाले आफनो आत्मस्वरूप ने प्रदान गर्नुहुन्छ र हजुरले ती सबे 
भक्तहरूलाई आफ्नो वशमा राख्नुभएको छ । 


रामालन्द्री टीका 


२२७८ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 
तव विभवः खलु भगवन् जगदुद्यस्थितिलयादीनि । 
विद्वसुजस्तेऽशांशास्तत्र मृषा स्पधेन्ते पृथगभिमत्या ॥ २५॥ 

पदार्थ विभवः  विभूति हो पृथक्  दुदु एक अर्कालाई 

भगवन्  एेश्वर्यसम्पनन हे प्रभु विश्वसृजः  संसारका कारण मान्दे 

खलु  निश्चय नै निमताहरू अभिमत्या  अभिमानवश 

जगदुदयस्थितिख्यादीनि  ते  हजुरको नै मृषा  व्यर्थे 

जगत्को उत्पत्ति, स्थिति र लय अंशांशाः  अशंका पनि अंश सस्पधन्ते  सेखी गर्छन् 

आदि हुन् उनीहरू 

तव  हजुरको नै तत्र  त्यो आआफ्नो कार्यमा 





ताक्यार्थ सबेथरी देश्वर्यले सम्पन्न हे प्रभ ! जगत्को उत्पत्ति, स्थिति र लय हजुरका नै विभूति 
हन् । संसारका निर्माता ब्रह्मा, विष्णु आदि देवताहरू संसारको सृुष्टि, स्थिति आदिमा आपू 
आपूलाई नै कारण मानी व्यर्थे सेखी गरिरहून्, तर ती सब हजुरका अंशका पनि अंश हुन् । 


परमाणुपरममहतोस्त्वमाद्न्तान्तरवतीं त्रयविधुरः । 
आदावन्तेऽपि च सत्त्वानां यद् धरुवं तदेवान्तरालेऽपि ॥ ३६॥ 


पढार्थ त्रयविधुरः  पदार्थहरू उत्पत्ति, अन्ते अपि च  नाशपचछछि समेत 
त्वम्  हजुर नै नाशवाला भए पनि हजुर यत्  जुन 


परमाणुपरममहतोः  कारणरूप उत्पत्ति आदिले रहित नित्य 
परमाणुदेखि कार्यरूप विशाल हुनृहुन्छ, किनभने 

संसारको समेत सत्त्वानां  स्थायी देखा 
आदयन्तान्तरवतीं  अधि, पकछ्ि परिरहेका ती पदार्थहरूमा 


धुवं  स्थायीरूपमा रहने वस्तु छ 
तत् एव  त्यही वस्तु नै 
अन्तराठे  बीचमा 

अपि  पनि रहिरहन्छ 





र बीचमा पनि रहनुहुन्छ र आदो  उत्पत्तिभन्दा पहिले र 


ताक्यार्थ ससाना परमाणुदेखि विशाल संसारसम्मका सबे पदार्थहरू उत्पत्ति, स्थिति र नाश 
हुनेवाला छन्, तर हजुर चाहं ती तीनै विकारले रहित हुनहुन्छ । स्थायीरूपले देखा परिरहेका ती 
पदार्थहरूको उत्पत्ति हनुभन्दा अधि र नाशपचछ्ि पनि जुन चिज बाँकी रहन्छ त्यही नै बीचको 
अवस्थामा पनि रहन्छ । त्यसैले संसारको अधि, पछि र बीचमा समेत रहिरहने त केवल हजुर मात्र 
हनु्हन्छ । 


क्षित्यादिभिरेष किलावृतः सप्तमिदंशगुणोत्तेराण्डकोराः। 
यत्र पतत्यणुकल्पः सहाण्डकोटिकोटिभिस्तदनन्तः ॥ ३७ ॥ 
किल  निश्चय ने 


पढार्थ क्षित्यादिमिः  पृथिवी आदि 


रामालन्द्री टीका 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


दररुणोत्तेः  दशदश गुणा आण्डकोशः  ब्रह्माण्ड 
बढी परिमाण भएका आण्डकोटिकोटिभिः सह  
सप्तभिः  सात तत्वका घराले आपफूजस्तै अरू करोडौँ 


आवृतः  ढाकिएको ब्रह्माण्डहरू साथमा हदा पनि 
एषः  यो यत्र  जुन परमात्मामा 


२३७९ 
अध्याय १६ 


अणुकल्पः  अणु बराबर 
पतति  घुम्छ 

तत्  त्यसैले 

अनन्तः  हजुर अनन्त हुनुहुन्छ 





ताक्यार्थ एउटा ब्रह्माण्डका पृथिवी, जल, तेज, आकाश, अहङ्कार, महत्तत्त्व र प्रकृति गरी सात 
आवरणहरू छन्। एकपचछि अरू क्रमशः दशदशगुणाले बढी भएका ती तत्तवहरुद्रारा ढाकिएको 
यो ब्रह्माण्ड आफजस्ता अनेकौं करोडौँकरोड ब्रह्माण्डटरूले युक्त हदा पनि हजुरको अधिपच्छि 
अणु बराबर भई घुम्दछछ । त्यसैले हजुर अनन्त हुनुहुन्छ । 


 भ ् उपासते ४० विभूतीनं   
विषयतृषो नरपशवो य उपासते विभूतीनं परं त्वाम् । 
तेषामाशिष ईश तदनु विनयन्ति यथा राजकुलम् ॥ ३८ ॥ 


पदार्थ उपासते  उपासना गर्दछन् जीविका पनि नष्ट हुन्छ, त्यस्तै 
येजोजो परं  तर तेषाम्  ती सम्पत्ति, पुत्र आदि 
विषयतृषः  विषयमा मात्र॒ त्वाम् न  सर्वश्रेष्ठ हजुरलाई राट विषय चाहने मान्छेका 
आसक्त उपासना गर्देनन् आशिषः  कामनाहरू पनि 


नरपशवः  पशुतुल्य मानिसहरू ईश  हे भगवान् 
छन्, ती यथा  जसरी 
विभूतीः  हजुरकै एक अंश राजकुलम्  राजाको कुल नष्ट 


तदनु  ती देवताको नाश भएपचछ्छि 
विनश्यन्ति  नष्ट हुन्छन् 


मात्र इन्द्र॒ आदि देवताहरूलाई भएपचछि अनुयायीहरूको 





ताक्यार्थ हे भगवान् ! आहार, निद्रा आदि सामान्य विषयमा मात्र आसक्त पशुबराबरका 
मान्छेहरू इन्द्र, वरूण आदि अनेक देवताहरूको उपासना गर्दछछन्, सर्वश्रेष्ठ हजुरको उपासना 
गर्दैनन्। ती सम्पूर्णं देवताहरू हजुरकै एक अंश मात्र हुन्। जसरी राजाको कुल नष्ट भएपछि 
तिनका अनुयायीहरूको जीविका पनि स्वतः नष्ट हृन्छ त्यसै गरी ती देवताहरूको नाश हदा 
सकाम मान्छेका सब कामनाहरू पनि स्वतः नष्ट हून्छन् । 


कामधियस्त्वयि रचिता न परम रोहन्ति यथा करम्भवीजानि । 
ज्ञानात्मन्यगुणमये गुणगणतोऽस्य हन्दनालानि ॥ ३९॥ 


पदार्थ कामधियः  विभिन्न त्वयि  हजुरमा 
परम  हे परमात्मा पदार्थहरूको चाहना गर्ने रचिताः  लगादएका छन् भने 
यथा  जसरी बुद्धिसमेत यदि न रोहन्ति  संसारको कारण 


करम्भबीजानि  भुटिएका ज्ञानात्मनि  केवल ज्ञानस्वरूप 
बिउहरू उभ्िन सक्दैनन्, त्यसै गरी अगुणमये  निर्गुण 


बन्न सक्दैनन्, किनभने 
अस्य  यो जीवका 


रामालन्द्री टीका 





२२८० 
षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 


हन्दजालानि  सुखदुःख आदि गुणगणतः  सत्त्व आदि 

विरुद्ध अवस्थाहरू गुणद्वारा मात्र हुन्छन् 

ताक्यार्थ हे परमात्मा ! जसरी भुटिएका बिउहरू उमरिन सक्दैनन् त्यसै गरी यस लोक, 
परलोकका अनेक विषयहरूको चाहना गर्न बुद्धिसमेत हजुरमा लगादयो भने त्यो जन्ममृत्युरूपी 
संसारको कारण बन्न सक्देन। जीवका सुखदुःख आदि विभिन विरुद्ध अवस्थाहरू सत्त्व, रज 
आदि गुणका कारणले हृन्छन्, निर्गुणबाट हून सक्देनन्। हजुर केवल ज्ञानस्वरूप र निर्गुण हुनुहुन्छ, 
हजुरबाट संसारको प्राप्ति सम्भव छेन । 


विवरण यहाँ विषयवासनाले युक्त भई भगवान्को भजन गरियो भने पनि त्यो संसारको 
कारण नहूने बताइएको छ । यद्यपि वासनाको कारणले नै जीवको पुनर्जन्म हुन्छ । जेजे विषयको 
कामना उसले गरेको हुन्छ तीती कामनालाई पूरा गर्न ऊ तीती योनिहरूमा जन्म लिन्छ। तर 
पनि भगवानुसँंग सम्बन्ध बद्दे गयो भने ती विषयवासनाहरू विस्तारे नष्ट हुन्छन् र मोक्षतिर 
मन लाग्छ। भगवान् सर्वान्तर्यामी र आत्मस्वरूप हुनृहुन्छ । उहँको स्मरणबाट चित्त शुद्ध हुन्छ । 
संसारका पदार्थहरूको कामनाले नै भए पनि उहाँको स्मरण गरियो भने पनि अलिअलि त चित्त 
शुद्ध भडइहाल्छ । आपले कामना गरिएको फल भोगदा ठन् दुःखै मिलेको अनुभव बद्दे गएपच्ि 
एकदिन त्यो सकाम भक्त आफ्ना परमप्रिय आत्मासंग प्रेम मात्र गर्ने निष्काम भक्तमा परिणत हुन 
बेर लाग्देन। भगवान्को परम सुन्दरता संसारका सबै भोगहरूभन्दा पनि करोडौँ गुणा चित्ताकर्षक 
र मनोहर छ । त्यसैले कामनाले नै भए पनि भगवानूतिर लाग्यो भने विस्तारे जन्म जन्मान्तरमा भए 
पनि त्यो व्यक्ति परमात्मातिर फकिन्छ र उसको संसारबीज नष्ट हुन्छ भने यस श्लोकको आशय 
हो। 


जितमनित तदा भवता यदाह भागवतं धमंमनवद्यम् । 
निष्किञ्चना ये मुनय आत्मारामा यमुपासतेऽपवगांय ॥ ४०॥ 





पढार्थ अपवगांय  मोक्षका लागि आह  उपदेश गर्नुभयो 
अनित  हे अजित भगवान् यम्  जुन भागवत धर्मलाई तदा  त्यस समयमा 

 र 

येजो उपासते  ग्रहण गर्छन्, त्यस्तो भवता  हजुरले 
निष्किञ्चनाः  सवैथरी अनवद्यम्  विशुद्ध जितम्  सबैलाई जितेर खन् 
इच्छालाई त्यागेका भागवतं घम॑म्  भागवत उत्कृष्ट हुनुभयो 

आत्मारामाः  आफैमा रमाउने धर्मलाई 

मुनयः  ऋषिहरू छन्, तिनीहरूयदा  जुन समयमा 


वाक्यार्थ हे अजित भगवान् ! सबैथरी इच्छालाई त्यागेका आफैमा रमाउने मुनिहरूसमेत 
मोक्षको लागि भागवत धर्मको शरण लिन्छन्। यस्तो विशुद्ध धर्मलाई उपदेश गर्नलि हजुर सबेलाई 
जितेर न् उत्कृष्ट हूनुभयो । 


रामालन्द्री टीका 


२३८१ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 


विषममतिनं यत्र नृणां त्वमहमिति मम तवेति च यदन्यत्र । 
विषमधिया रचितो यः स ह्यविशुद्धः क्षयिष्णुरधमंबहुलः ॥ ४१॥ 


पढार्थ तव इति च  तिम्रा पुत्र यः  जुन काम्यधर्म छ 

यत्र  जुन भागवत धर्ममा परिवारहरू दुरा द्ुटर हृन् भने सःत्यो 

नृणां  उपासकटहरूको मनमा विषममतिः  भेदबुद्धि हि  निश्चय नै 

यत् अन्यत्र  अरू काम्य धर्ममा न  हदेन अविशुद्धः  रागद्रेषादिले युक्त 
फ विषमधिया  शत्रुनाश, स्वर्गादि भएकाले अशुद्ध 

त्वम्  तिमी र प्राप्ति होस् भन्ने जस्ता क्षयिष्णुः  नाशवान् 

अहम् इति  मद्र हँ विषमनुद्धिले अधमंबहुलः  हिंसादिले युक्त 
मम मेरार रचितः  गरिएको भएकाले अधर्मयुक्तं समेत छ 





ताक्यार्थ शत्रुको नाश होस्, मलाई भने स्वर्गादि लोक प्राप्त होस् भन्ने यस्ता इच्छा राखेर 
गरिएका काम्यकर्महरू रागद्रेषले युक्त भएकाले अशुद्ध छन्, स्वयं नाशवान् छन्, क्षणिक फल 
दिन्छन् र हिंसा आदिले युक्त भएकाले अधर्म मिसिएका पनि छन्। ती काम्यकर्मरूपी धर्म गर्बलाई 
तिमीम, तिम्रा परिवार सम्पत्ति, मेरा परिवार सम्पत्ति भन्ने भेदनबुदधिको समेत आवश्यकता पर्दछ्। 
तर सबेलाई परमात्मा देख्ने भागवतधर्ममा यस्तो भेदबुद्धि हदेन । 


विवरण सर्वव्यापी वासुदेवतत्वको सेवन, भजन, श्रवण आदिलाई भागवत धर्म भनिएको छ। 
जुन धर्ममा अरू काम्य कर्महरूमा जस्तो तेरोमेयो भन्ने भेदनबुद्धि कछैन। सर्वव्यापी एडटै 
परमात्मालाई तं र म भनी द्ुटूयाई गरिएका धर्मकर्महरू कटहिल्यै पनि शुद्ध हुन सक्दैनन् । 
तिनीहरूमा राग, द्वेष, अभिमान आदि दोष लागेका नै हृन्छन्। काम्य कर्महरुद्रारा पाडने फल 
नाशवान् हुन्छ अनि ती कर्महरूमा अनेक अधर्मको आशङ़ा पनि छ । सम्पूर्णं सत्कर्महरू र वेदोक्त 
यज्ञहरू भगवान्लाई अर्पण गर्ने उदेश्यले गर्दा मात्र तिनले शान्ति प्रदान गर्न सक्छन् । 


 अ  निजपरयो   कियानथं धर्मेण  
कः क्षेमो निजपरयोः  स्वपरद्रहा धर्मेण । 
स्वद्रोहात् तव कोपः परसम्पीडया च तथाधर्मः ॥ ४२॥ 


पढार्थ कः क्षेमः  कुन चाह सुख र॒कोपः  रिसाउने काम हुन्छ 
स्वपर्रहा  कि आफूले, कि कियान् अथंः  के नै प्रयोजन परसम्पीडया च  अरूलाई दुःख 
अकलि दुःख पाउने पर्ने सिद्ध हुन्छ दिनुपर्ने कर्मद्रारा त 

धर्मेण  काम्य धर्मले स्वद्रोहात्  आपले दुःख तथा  त्यसैनै 

निजपरयोः आपू र अरूको पाउनुपर्ने कर्म गरियो भने अधमः  अधर्म हुन्छ 

समेत तव  अन्तर्यामी हजुर 





ताक्यार्थ ती काम्य कर्महरू गर्दा कि व्यर्थमा आफूले दुःख पाउनुपर्दछ कि त अरूले दुःख 


रामालन्द्री टीका 


२३८२ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 


पाउनुपर्वछछ । व्यर्थमा आफूले दुःख पादा अन्तर्यामी हजुर रिसाउनुहन्छ अनि अरूलाई दुःख ददा 
त स्वतः अधर्म भट्हाल्छ। यसरी कि आले, कि अरूले दुःख पाउनै पर्ने ती काम्य कर्महरू 


रनलि आफ्नो वा अरूको पनि के नै प्रयोजन सिद्धहोलारके ने सुख मिल्ला? 


  अ 


भ १ 


न व्यभिचरति तवेक्षा यया ह्यभिहितो भागवतो घमः । 
स्थिरचरसत्त्वकदम्बेष्वपृथग्धियो यमुपासते त्वाया ॥ ४३॥ 


पदार्थ तव  हजुरको 

हि  निश्चय नै हजुखरारा ईक्षा  भावना 

यया  जुन करूणायुक्त न व्यभिचरति  कहिल्यै व्यर्थ 
भावनाले हदेन 


भागवतः धमं  भागवत धर्म स्थिरचरसत्त्वकदम्बेषु  चराचर 


अपृथग्धियः  हजुरलाई मात्र 
देख्ने 

आयाः तु  भक्तहरूले त 
यम्  यही भागवत धर्मलाई नै 
उपासते  ग्रहण गर्दछन् 


अभिहितः  बताइएको हो, त्यो सम्पूर्ण प्राणीहरूमा 


ताक्यार्थ मेरो भक्ति गरी प्राणीहरू कृतार्थ होऊन् भन्ने जुन करुणायुक्त भावनाले हजुरले 
भागवतधर्मको उपदेश गर्नुभएको हो त्यो भावना कहिल्यै व्यर्थ हँदेन किनभने सम्पूर्ण संसारभरि 
हजुरलाई मात्र देखने ज्ञानी भक्तहरू भागवतधर्मलाई ने ग्रहण गर्वछन् । 


न हि भगवन्नघटितमिदं त्वदुदशंनान्नृणामखिकपापक्षयः। 
यन्नाम सकृच्छरवणात् पुल्कसकोऽपि विमुच्यते संसारात् ॥ ४४ ॥ 





पढार्थ संसारात्  संसारबाट पापहरू नष्ट हुन 
भगवन्  हे प्रभु विमुच्यते  मुक्त हुन्छ भने हि  निश्चय नै 
सकृत्  एक पटक पनि त्वदुदशंनात्  हजुरको दर्शन इदं  यो कुरा 


यन्नाम  जसको नाम गनलि न अघटितम्  असम्भव होइन 
श्रवणात्  सुन्नाले मात्र नृणाम्  मनुष्यहरूको 

पुल्कसकः अपि  चाण्डाल पनि अखिलपापक्षयः  सम्पूर्ण 
ताक्यार्थ हे प्रभु! हजुरको नाम एकपटक सुन्नाले मात्र पनि चाण्डालसमेत संसारबन्धनबाट 
मुक्त हन्छन् भने मानिसहरूले हजुरको दर्शन गरे भने त खन् उनीहरूका सम्पूर्ण पापहरू नष्ट 


भदहाल्छन् भन्ने यो कुरा केटी असम्भव होन । 
अथ भगवन् वयमधुना त्वदवलोकपरिमृष्टारायमलाः। 
सुरऋषिणा यदुदितं तावकेन कथमन्यथा भवति ॥ ४५॥ 


अघुना  अहिले 
त्वद्वलोकपरिमृष्टाशयमलाः  





अथ  ययै कारण 
वयम्  हामी 


पदार्थ 
भगवन्  हे प्रभ 


रामालन्द्री टीका 


२३८३ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 


हजुरको दर्शनका कारण निर्मल यत्  जे भवति  हुन सक्छ र 
अन्तःकरण बनेका छँ उदितं  बतादइयो त्यो 
तावकेन  हजुरका अनन्य भक्त कथम्  कसरी 
सुरऋषिणा  देवर्षि नारदद्रारा अन्यथा  व्यर्थ 
ताक्यार्थ हे प्रभु! हजुरको दर्शन गनलि नै म अहिले निर्मल अन्तःकरणवाला बनेको ह्ु। 


हजुरका अनन्य भक्त देवर्षि नारदजीले बताउनुभएको कुरा कसरी व्यर्थ हुन्थ्यो र ? 
विदितमनन्त समस्तं तव जगदात्मनो जनैरिहाचरितम् । 
विज्ञाप्यं परमरारोः कियदिव सवितुरिव खद्योतः ॥ ५६॥ 


क 


खद्योतः इव  जुनकिरीहरुदरारा 
प्रकाशित गर्न खोजे यै 
परमगुरोः  सबैका गुरु 
प्रकाशक हजुरलाई 





पदढार्थ जगदात्मनः  सम्पूर्ण जगत्का 
अनन्त  हे अनन्तरूपधारी प्रभु आत्मस्वरूप 

इह  यस संसारमा तव  हजुरको लागि 

जनेः  प्राणीहरुद्रारा विदितम्  बुर्एिकै कुरा हो 
आचरितम्  गरिएको त्यस कारण कियत् इव  के नै 

समस्तं  सम्पूर्ण क्रियाकलाप सवितुः  सर्वप्रकाशक सूर्यलाई विज्ञाप्यं  बताउनुपर्छ र 
ताक्यार्थ हि अनन्तरूपमा प्रकट हुनुभएका प्रभु ! हजुर सबै प्राणीहरूका आत्मा हुनहुन्छ । त्यसैले 
संसारभर सबेले गरेका कामहरू हजुरलाई थाहा छ । जसरी जुनकिरीद्रारा सूर्यलाई प्रकाशित गर्न 
खोज्नु अनावश्यक छन््ट हो त्यसै गरी सर्वज्ञ हजुरलाई मेले आप्ना कुरा बताद्रहनु पनि 
आवश्यक छेन । 


नमस्तुभ्यं भगवते सकर्जगत्स्थितिलयोदयेशाय । 
दुरवसितात्मगतये कुयोगिनां भिदा परमहंसाय ॥ ४७॥ 





पदढार्थ 

कुयोगिनां  विषयमा आसक्त 
भएका व्यक्तिहरूको लागि 
भिदा  भेद दृष्टिको कारण 
दुरवसितात्मगतये  यथार्थ 


स्वरूपको ज्ञान हुन नसक्ने 
सकलजगत्स्थितिलयोदयेश्ाय  
सम्पूर्ण जगत्को उत्पत्ति, स्थिति 
र लयका कारण भएका 
परमहंसाय  अत्यन्त विशुद्ध 


भगवते  भगवान् 
तुभ्यं  हजुरलाई 
नमः  प्रणाम गर्दह्ु 





ताक्यार्थ तेरो र मेरो भन्ने भेददुष्टि गर्दै विषयमा आसक्त भएका संसारी मानिसहरूले 
परमात्माको यथार्थस्वरूपलाई जान्न सक्दैनन्। संसारको उत्पत्ति, स्थिति र लयका एक मात्र 
कारण अत्यन्त विशुद्ध त्यस्ता भगवान्लाई म प्रणाम गर्दह्ु। 


यं वै श्वसन्तमनु विश्वसृजः श्वसन्ति 
यं चेकितानमनु चित्तय उच्चकन्ति । 


रामालन्द्री टीका 


२३८४ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 


भूमण्डलं सषंपायति यस्य मूध्नि 
तस्मे नमो भगवतेऽस्तु सहस्रमूर्ध्ने ॥ ४८॥ 





पढार्थ गरन् मूध्नि  फणामा 

वे  निश्चय नै यं  जुन परमात्माले भूमण्डलं  सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड 

यं  जुन परमात्मा चेकितानम् अनु  प्रकाशित सषंपायति  सस्यको दाना 
रवसन्तम् अनु  चष्टायुक्त  गरेपच्ि मात्र बराबर सानो बन्छ 

भएपच्ि मात्र चित्तयः  सूर्य आदि देवता र॒ तस्मे  त्यस्ता 

विदवसृजः  त्यही चेष्टालाई इन्द्रिय सहस्रमृध्नँ  हजारी शिरले युक्त 
प्राप्त गर्दै ब्रह्मा आदि देवता र॒ उच्चकन्ति  आआप्नो भगवते  शेष भगवान्लाई 
इन्द्रियहरू समेत विषयलाई प्रकाशित गर्न सक्छन् नमः अस्तु  बारम्बार प्रणाम छ 
इवसन्ति  आआप्ना चेष्टा यस्य  जुन भगवान्को 


ताक्यार्थ परमात्माबाट क्रियाशक्तिरूपी चेष्टालाई प्राप्त गरेर सम्पूर्णं देवताहरू आआफनो 
काम गर्न सक्छन् भने इन्द्रियहरू आआपफ्नो व्यवहार गर्न सक्छन्। परमात्माके ज्ञानशक्तिको 
प्रकाशलाई पाएर ज्ञानैन्द्रियहरूले र सूर्य, चन्द्र॒ आदिले समेत आआफ्ना विषयलाई प्रकाशित 
गर्दछन् । जुन शेष भगवान्का एकएक फणामा सम्पूर्ण ब्रह्माण्डहरू सानो सस्यको दानाबराबर 
बन्छन् त्यस्ता हजारों शिर हुनुभएका भगवान्लाई बारम्बार नमस्कार गर्दह्ु। 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
संस्तुतो भगवानेवमनन्तस्तमभाषत । 
विद्याधरपतिं प्रीतरिचत्रकेतुं कुरूदह ॥ ४९॥ 





पदार्थ प्रीतः  अत्यन्त प्रसन्न मालिक 

कुरूद्भह  हे कुरुश्रेष्ठ परीक्षित् हुनुभएका तम्  ती 

एवम्  यस प्रकार अनन्तः  शेष चित्रकेतुं  चित्रकेतुलाई 
संस्तुतः  राजाद्रारा स्तुति भगवान्  भगवानूले अभाषत  भन्नुभयो 
गरिएका कारण विद्याधरपतिं  विद्याधरहरूका 


वाक्यार्थ हे परीक्षित् ! यसप्रकार राजाले स्तुति गरेपछि अत्यन्त प्रसन्न हुनुभएका शेष भगवानूले 
विद्याधरहरूका मालिक ती चित्रकेतु राजालाई यसप्रकार भन्नुभयो । 


श्रीभगवानुवाच श्रीभगवान् शेषले भन्नुभयो 
यन्नारदा्गिरोभ्यां ते व्याहतं मेऽनुशासनम् । 
संसिद्धोऽसि तया राजन् विद्यया दशनाच्च मे ॥ ५०॥ 


रामालन्द्री टीका 


२३८५ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 
पढार्थ मे  मेरो तत्त्वसम्बन्धी मे  मेरो 

राजन्  हे राजा अनुखासनम्  उपदेश दशनात् च  दर्शनबाट समेत 
ते  तिमीलाई व्याहृतं  बताइयो त्यो संसिद्धः  कृतार्थ 

नारदाद्विरोभ्यां  नारद र अङ्गिरा उपदेशबाट अनि असि  भएका छौ 

ऋषिद्रारा तया  नारदले उपदेश गर्नुभएको 

यत्  जुन विद्यया  मन्त्रविद्याबाट र 





वाक्यार्थ हि चित्रकेतु! देवर्षिं नारद र अङ्गिरा ऋषिले उपदेश गर्नुभएको तत्त्वज्ञानबाट, 
नारदजीले उपदेश गर्नुभएको मन्त्रविद्याबाट र मेरो दर्शनबाट समेत तिमी कृतार्थ बनेका छौ । 


अहं वे सर्वभूतानि भूतात्मा भूतभावनः। 
राब्दब्रह्म परं ब्रह्म ममोभे शारवती तनू ॥ ५१॥ 





पढार्थ रूपमा पसेर भोग गर्न र उभे  दुब 

अहवे मने भूतभावनः  सम्पूर्ण संसारलाई मम  मेरो नै 
स्वभूतानि  सम्पूर्ण चराचर प्रकाशित र नियन्त्रित गर्न पनि हँ शाश्वती  नित्य 
प्राणीस्वरूप हं शब्दब्रह्म  शब्दब्रह्म र तनू  स्वरूप हुन् 
भूतात्मा  सबेभित्र जीवात्माको परं बरह्म  परमात्मतत््व समेत 


ताक्यार्थ हे राजा! म नै सम्पूर्ण चराचर प्राणीस्वरूप हँ, सबे शरीरभित्र जीवात्माको रूपमा 
प्रवेश गरी भोग गर्ने रती सबै प्राणीलाई नियन्त्रित र प्रकाशित गर्ने पनिमनै हँ। ओडाररूपी 
शब्दब्रह्म र त्यसको अर्थ परमात्मतत्त्वसमेत दुबे मेरा नित्य स्वरूप हुन् । 


लोके विततमात्मानं लोकं चात्मनि सन्ततम् । 
उभयं च मया व्याप्तं मयि चैवोभयं कृतम् ॥ ५२॥ 





पढार्थ लोकं  सम्पूर्ण संसार व्याप्तं  व्याप्त छन् र 
लोके  सम्पूर्ण प्रपञ्चभरि सन्ततम्  अडिएको छ भन्ने मयिच  ममानै 
आत्मानं  आत्मतत््वलाई बुनुपर्छ उभयं एव  ती दुबे 
विततम्  सवैतिर फलिएको छ उभयं च  प्रपञ्च र आत्मा दुब कृतम्  कल्पित छन् भनेर 
आत्मनि च  आत्मत्वमा नै मया  म परमात्माद्रारा बुमनुपर्छ 


ताक्यार्थ सम्पूर्ण संसारभरि आत्मतत्व फैलिएको छ र आत्मामा ने सम्पूर्ण संसार अडिएको छ 
भनी बुणनुपर्दछ । जीवात्मा र प्रपञ्च दुबै म परमात्माद्रारा व्याप्त छन् र ममान दुबे कल्पित छन् 
भनी बुखनुपर्दछ् । 

वितरण शरीरभित्र दुई ओटा आत्मा छन् एडटा कर्मफलहरूको भोग गर्ने जीवात्मा र अर्को 
हरेक व्यवहारलाई प्रकाशित गरिरहने साक्षी आत्मा । सर्वव्यापी परमात्मा नै हरेक अन्तःकरणलाई 


रालालन्द्री टीका 


२३८६ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 


दुद्रा प्रकाशित गर्दा साक्षी बनेको हो भने अन्तःकरण र त्यसका वासनाहरूभित्र प्रतिबिम्बित 
हदा कर्ता, भोक्तारूप जीवात्मा बनेको हो। त्यही परमात्मा नै मायाशक्तिको कारणले दृश्य 
संसारको रूपमा पनि देखिएको हो । भगवद्गीताको पन्ध्रौँ अध्यायमा भोग्य प्रपञ्चलाई क्षर पुरुष, 
भोक्ता जीवात्मालाई अक्षर पुरुष र ती दुबेभन्दा विलक्षण सर्वव्यापी परमात्मालाई पुरुषोत्तम भनी 
बतादइएको छ । संसार क्षणक्षणमा नै बदलिरहने हुनाले क्षर पदार्थ हो । जीवात्मा नित्य भएकाले 
अक्षर पदार्थ हो। तर यी दुबे पदार्थ परमात्माको मायाशक्तिका कारण कल्पना गरिएका रूप हुन् 
भनी यहां बताइएको छ । 


यथा सुषुप्तः पुरुषो विश्वं पश्यति चात्मनि । 
आत्मानमेकदेशस्थं मन्यते स्वप्न उत्थितः ॥ ५३॥ 
एवं जागरणादीनि जीवस्थानानि चात्मनः। 
मायामात्राणि विज्ञाय तदुद्रष्टारं परं स्मरेत् ॥ ५४ ॥ 





पदढार्थ उठिसकेपच्छि चाहं भिन्नभिन्न अवस्थाहरू 
यथा  जसरी आत्मानम्  आपूलाई आत्मनः  परमात्माका 
सुषुप्तः  सुतेको एकदेशस्थं  एक ठांमा मायामात्राणि  माया मात्रै हुन् 
पुरुषः  मानिसले बसिरहेको भन्ने 

स्वप्ने  सपनामा मन्यते  उान्दछछ विज्ञाय  जानेर 

आत्मनि  आफैभित्र एवं  यसरी तदुद्रष्टारं  मायाभन्दा माथि 
विव  अनेक पदार्थहरूलाई जागरणादीनि  जाग्रत्, स्वप्न॒ रहेको त्यसको द्रष्टा 

परयति च  अनुभव गर्छ आदि परं च  परमात्मालाई 
उत्थितः  सपनाबाट जीवस्थानानि  जीवात्माका स्मरेत्  सम्ण्नुपर् 


ताक्यार्थ सुतेको मानिसले सपनामा अनेक पदार्थहरूलाई आफैभित्र देख्दछ । सपनाबाट 
उठिसकेपछि चाह आपरूलाई एक ठडँमा बसिरहेको पारं । जीवात्माका भिन्नभिन्नन यी जाग्रत् 
आदि अवस्थाहरू परमात्माका माया मात्र हन् भन्ने जानेर मायाभन्दा माथि रेका परमात्मालाई 
सम्खिनुपर्दछ। 


येन प्रसुप्तः पुरुषः स्वापं वेदात्मनस्तदा । 
सुखं च निगुणं बह्म तमात्मानमवेहि माम् ॥ ५५॥ 


पढार्थ येन  जुन सर्वज्ञ परमात्मासंग 
प्रसुप्तः  गाढा निद्रामा सुतेको एकीभूत भएको आफ्नो 
पुरुषः  जीवात्मा स्वरूपद्रारा 

तदा  सुषुप्ति कालमा आत्मनः  आफ्नो 





स्वापं  केही पनि नजानिएको 
गाढा निद्रालाई अनि 

निगणं  विषयको सम्बन्ध 
नभएको अतीन्द्रिय 


रामालन्द्री टीका 


२२८७ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 
सुखं च  सुखलाई पनि बह्म  परब्रह्म अवेहि  जान 

वेद्  जान्दछछ भने माम्  मलाई 

तम्  त्यस्तो आत्मानम्  आपू नै हो भनी 


ताक्यार्थ सुषुप्तिकालमा जब जीवात्मा गाढा निद्रामा रहन्छ, तब ऊ सर्वज्ञ परमात्मासंग 
एकीभूत भएको हुन्छ । कुनै पनि विषयको ज्ञान नभएको त्यो गाढा निद्रालाई अनि अतीन्द्रिय 
सुखलाई समेत जुन पख्रह्मके कारणले जान्दछछ त्यही परब्रह्म परमात्मालाई आफ्नो रूपमा चिन। 


उभयं स्मरतः पुंसः प्रस्वापप्रतिबोधयोः। 
अन्वेति व्यतिरिच्येत तज्ज्ञानं बह्म तत् परम् ॥ ५६॥ 





पदढार्थ जाग्रतूकालको प्रकाशक रूपले भने बदलिद्ररहन्छन् 

उभयं  जाग्रत् र सुषुप्ति जुन ज्ञान तज्ज्ञानं  त्यही सर्वप्रकाशक 
दुबैलाई अन्वेति  सबै अवस्थादरूमा ज्ञान नै 

स्मरतः  जानिरेको अनुगत भद्रहन्छ ब्रह्म  परब्रह्म स्वरूप हो र 
पुंसः  जीवात्माको व्यतिरिच्येत  तर ज्ञानका तत्  त्यही नै 
प्रस्वापप्रतिबोधयोः  सुषुप्ति र॒ विषय भएका ती अवस्थाहरू परम्  परमात्मा हो 


वाक्यार्थ जाग्रत् र सुषुप्ति दुबेलाई जानिरहेका जीवात्माको दुबे अवस्थालाई एउटै ज्ञानले 
प्रकाशित गरिरहेको छ । ज्ञानका विषय भएका ती विभिन्न अवस्थाहरू बदलिद्ररहे पनि नबदलिने 
जुन ज्ञान हो, त्यही ब्रह्म हो र त्यही परमात्मा हो भनी बुणनुपर्दछ । 


विवरण आत्मा नै एक मात्र परम सत्य हो। यसको अभेदसाक्षात्कार नगरी जीवलाई 
परमानन्दको प्राप्ति हुन सक्दैन। त्यसैले मोक्ष चाहने व्यक्तिले आत्मतत्त्वसाक्षात्कार गर्न परम 
आवश्यक छ । उपनिषदहरूमा मुख्यरूपले आत्मज्ञानका लागि दुई ओटा उपायहरू बतादइएको छ 
पञ्चकोशविवेक र अवस्थात्रयविवेक। प्रस्तुत पद्यमा भगवान् शेषले राजा चित्रकेतुलाई 
अवस्थात्रयको विवेकद्वारा आत्मज्ञान गराउने चेष्टा गर्नुभएको छ। 

जाग्रत्, स्वप्न र सुषुप्ति जीवका उपाधि हृन्। जाग्रत् अवस्था अन्तःकरणको सात्त्विक 
वृत्ति, स्वप्न राजसवृत्ति र सुषुप्ति अविद्यात्मिका तामसवृत्ति हो। जाग्रत्, स्वप्न र सुषुप्तिका 
अभिमानीहरू विश्व, तेजस र प्राज्ञ हृन्। जाग्रत् आदि अवस्था र यसका अभिमानी विश्व आदिमा 
अनुगत तत्वलाई तुरीय चेतन भनिन्छ। तुरीय चेतन ब्रह्मदखि अभिन्न तत्व हो। यसकै 
साक्षात्कार्रारा मात्र जीव सम्पूर्ण शोकहरूबाट पार भई ब्रह्मभावलाई प्राप्त गर्दछ । यहां भगवान् 
शेषले राजा चित्रकेतुलाई यसैको उपदेश गर्नुभएको छ। 

अन्वय र व्यतिरेकसिद्धान्तअनुसार जाग्रत् आदि तीनै अवस्थामा र तिनका अभिमानी विश्व 
आदिमा अनुगत तुरीयको अभाव कुनै पनि अवस्थामा कछैन। अवस्था र त्यसका अभिमानीहरू 
परस्परमा भिन्न छन् किनभने एउटा अवस्थामा अरू दुई अवस्थाको अभाव छ त्यसै गरी एटा 
अभिमानीमा अरू दुई अभिमानीको अभाव छ। मूलमा आएको व्यतिरिच्यते भने पदले अवस्था र 


रालालन्द्री टीका 


२३८८ 
षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 


तिनका अभिमानीहरूको परस्परमा हुने अभावलाई भगवान् शेषले सड़त गर्जुभएको हो । 

व्यतिरेक सिद्धान्तअनुसार अवस्था र त्यसका अभिमानीहरू परस्पर भिन्न छन् भन्ने कुरा 
बतादइयो तर यी सबेमा तुरीयततत्वको अन्वय हुन्छ । अन्वय भनेको पचछछिपछि लागनु वा अनुगत हून 
हो । उदाहरणका लागि एउटा पूलको मालामा परस्पर भिन्न अनेक पफूलहरू भित्र ती सबे 
प्रकारका पफूलहरूलाई एकत्रित गरी धागो बसेको हुन्छ । त्यसै गरी जाग्रत्, स्वप्न, सुषुप्ति यी तीन 
अवस्था र यसका अभिमानी विश्व, तैजस र प्राज्ञ फूल ॐ परस्परमा व्यभिचरित भए तापनि यी 
सबेमा तुरीय चेतन अनुगत भई उनिएको छ । मालाको जुनसुकै परूलभित्र धागो भए कै तुरीय चेतन 
जुनसुकै अवस्था र त्यसका अभिमानीहरूमा रेको छ । त्यसैले तुरीयं त्रिषु सन्ततम् अर्थात् तुरीय 
सबे अवस्थामा व्याप्त छ भनिएको हो । सबेतिर सबै अवस्थामा व्याप्त रहनु नै तुरीयको अन्वय 
हो। 

सुषुप्तिकालमा जीव तुरीय साक्षीसंग अभिन्न भई रहन्छ। यद्यपि सुषुप्ति पनि एउटा 
अवस्था हो र अवस्था भनेकै अज्ञानको कार्य हो तर जाग्रत् र स्वप्नमा जीवभावको कारण 
अन्तःकरण रहने अनि सुषुप्तिमा चाहं अन्तःकरण लीन हुने भएकाले त्यस वेलामा जीव 
जीवभावभन्दा माथि उठेको हुन्छ । अज्ञानको आवरण र विक्षेप दुई शक्तिमध्ये विक्षेपात्मक अज्ञान 
सुषुप्तिमा नष्ट हुन्छ र आवरणात्मक अज्ञान मात्र बाँकी रहन्छ। विक्षेप अर्थात् चञ्चलता नष्ट 
भएको त्यही अज्ञानमा आत्माको प्रतिबिम्ब पर्वछ। यसरी सुषुप्तिमा जीव आफ्नो स्वरूपलाई प्राप्त 
गर्दछ तर यो सबे अविद्यावृत्तिको माध्यमले भडरहेकाले जीव यसलाई जान्न सक्दैन । वेदान्तको 
सिद्धान्त के छ भने जीवको ज्ञान अन्तःकरणको वृत्तिद्रारा हृन्छ, यो स्पष्ट अनुभवमा पनि आर्खंछ र 
यसैले तद्विषयक अज्ञानलाई नष्ट पनि गर्दछ। त्यसै गरी साक्षीको ज्ञान चाहं अविद्यावृत्तिद्रारा 
हन्छ । यसको स्पष्ट अनुभव पनि हदेन र यसले अज्ञानको नाश गर्न पनि सक्दैन। बरु साक्षीको 
ज्ञानद्वारा अज्ञान प्रकाशित हृन्छ। सुषुप्तिकालमा साक्षीले आपले केही नजानेको अज्ञानलाई 
जानिरेको हुन्छ र त्यसको स्मृति जाग्रतूकालमा आएपचछ्ि मात्र हुन्छ । सुषुप्तिकालमा सांसारिक 
विषयको अज्ञान, आत्मा र सुख यी तीन प्रकाशित हृन्छन्। यी तीनैको स्मरण जाग्रतूमा आएपच्ि 
मात्र हुन्छ । अनुभव र स्मृति एडटै व्यक्तिमा रहनुपर्ने नियम छ । सुषुप्ति अवस्थाको प्राज्ञले अनुभव 
गरेको विषयको अज्ञान, आत्मा र सुखलाई जाग्रत्कालको विश्वले अनुभव नगर्नु पर्ने हो तर एडटै 
तुरीय ब्रह्म इन्द्रिय र विषयरूप उपाधिद्वारा विश्व, वासना उपाधिद्वारा तैजस र अज्ञान उपाधिद्रारा 
प्राज्ञ बनेको हुनाले यो सम्भव भएको हो । सुषुप्तिमा जीवले आफ्नो तुरीय चैतन्य स्वभावलाई 
प्राप्त गरेको हुन्छ । यही कुरा सता सोम्य तदा सम्पन्नो भवति छान्दोग्योपनिषद्, ६८१ र 
प्राज्ञेनात्मना सम्परिष्वक्तः बृहदारण्यकोपनिषद्, ४३२१ मन्त्रहरूले बताएका छन्। सुषुप्ति 
अवस्थामा नित्य प्राप्त हुने त्यो सुखरूप आत्मालाई अन्तःकरणवृत्तिद्रारा जाग्रत्कालमा नै प्रत्यक्ष 
गर्न सकियो भने आत्माको अज्ञान नष्ट हृन्छ र मोक्ष प्राप्त हुन्छ । सुषुप्तिको त्यो स्थितिलाई सम्प्र 
जाग्रतूमा मोक्ष पाडनका लागि नै सुषुप्ति अवस्थाको अत्यधिक प्रशंसा शास्त्रमा गरिएको हो भन्ने 
बुणनु पर्दछ। 

भगवान् शेष मायामा प्रतिबिम्बित सगुण ब्रह्म चेतन हुनहन्छ भने राजा चित्रकेतु 


रालालन्द्री टीका 


२३८९ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 


अन्तःकरणमा प्रतिबिम्बित चेतन अर्थात् प्रमाता वा चिदाभासरूप हून्। यी दुबे चेतनको बिम्ब 
निर्गुण ब्रह्म हो र यही ब्रह्म नै सुषुप्तिको साक्षी हो। जुन ब्रह्म चेतनको सहारा पाएर सुषुप्तिमा 
जीवले अतीन्द्रिय आनन्दको अनुभव गर्दछछछ त्यही आनन्दरूपता ने तिमी हामी सबैको वास्तविक 
स्वरूप हो भनेर भगवान् शेषले राजा चित्रकेतुलाई उपदेश गर्नुभएको हो । 

यदेतद् विस्मृतं पुंसो मद्भावं भिन्नमात्मनः। 


ततः संसार एतस्य देहाद् देहो मृतेमतिः ॥ ५७॥ 


पदार्थ आत्मनः  आपूभन्दा र  एक शरीरबाट 

यत्  यदि जीवले भिन्नम्  भिन्नरूपमा त्यसलाई देहः  अरू शरीरमा भौँतारिनु र 
एतत्  यो देख्छ मृतेः  एक चोटि मरेर 

मदुभावं  मेरो स्वरूप ततः  त्यसपछि त मृतिः  फेरि मरिरहनुपर्ने 
ब्रह्मरूपतालाई एतस्य  यो संसारः  यो संसारचक्र 

विस्मृतं  भुल्दछ पुंसः  जीवात्माको चलिरहन्छ 





ताक्यार्थ जब जीवले मेरो सर्वव्यापक ब्रह्मरूपतालाई भुल्छ, तब ऊ आपूलाई म परमात्माभन्दा 
भिन्न हँ भन्ने मानन थाल्दछ। तब यो जीवात्माको एउटा शरीरको रूपमा जन्मी फेरि अरू अरू 
रूपमा जन्मिरहनु र एकपटक मरी फेरि फेरि मरिरहनुरूपी संसार चलिरहन्छ । 


रब्ध्वेह मानुषीं योनिं ज्ञानविज्ञानसम्भवाम् । 
आत्मानं यो न बुद्धयेत न क्वचिच्छममाप्ुयात् ॥ ५८ ॥ 


पदार्थ मानुषीं  मनुष्यको 
इह  यहाँ यस धर्तीमा योनिं  जुनिलाई 


न बुद्धयेत  बुग्दैन भने 
क्वचित्  देवता आदि अरू 


ज्ञानविज्ञानसम्भवाम्  शास्त्रको छन्ध्वा  पाएर पनि 
ज्ञान र आत्माको प्रत्यक्ष ज्ञानको यः  जुन अभागी मनुष्यले 
एक मात्र उत्पत्तिस्थल आत्मानं  आफ्नो यथार्थरूपलाई 


ताक्यार्थ शास्त्रहरूको ज्ञान र आत्माको अनुभवरूप विज्ञान 


जुनसुके योनिमा पुगे पनि 
रामम्  शान्ति 





न आप्नुयात्  पाउन सक्दैन 
दुबे केवल मनुष्य योनिमा मात्र 


सम्भव छन्। यस धर्तीमा मनुष्यको जुनि पाएर पनि जुन अभागीले आफ्नो स्वरूपलाई बुण्दैन भने 
देवता आदि अरू अरू अनेक योनिहरूमा भौँताररदा पनि त्यसले शान्ति पाउन सक्दैन। 


स्मृत्वेहायां परिक्टेशं ततः फटविपयंयम्। 
अभयं चाप्यनीहायां सङ्कत्पाद् विरमेत् कविः 


कामना र कर्महरूमा 
परिक्टेशं  अनेकौँ ठन्ख्ट 


पदार्थ 
ईहायां  लौकिक र वैदिक 


॥ ५९ ॥ 


ततः  कर्म गरिसकेपच्ि पनि 
फलविपयंयम् अपि  फलको 


रामालन्द्री टीका 


२३९० 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 
उल्टोपाल्टो हनु अनि अभयं  निर्भयता सङ्त्पात्  सड्ल्पबाट 
अनीहायां च  केही पनि स्मृत्वा  विचार गरेर विरमेत्  निवृत्त हुनुपर् 
नचाहनुमा चाहं कविः  बुद्धिमान् मनुष्यले 


ताक्यार्थ लौकिक र पारलौकिक कर्महरू गर्दा अनेक खन्खटहरू आद्पर्दछछन्। जुन फल प्राप्त 
गर्न कर्म गरिएका हन् ती फल प्राप्त पनि हदेनन्। कुनै पनि पदार्थलाई नचाहंदा चाहं मनुष्य 
निर्भय भद्रहन सक्छ । यस्तो विचार गरी बुद्धिमान् मनुष्यले यो छन्खटिलो सङ्ल्पबाट निवृत्त 
हनुपरछ । 

सुखाय दुःखमोक्षाय कुवीते दम्पती क्रियाः । 


ततोऽनिवृत्तिरप्राप्तिदुंःखस्य च सुखस्य च ॥ ६०॥ 


पदार्थ क्रियाः  अनेक कर्महरू अनिवृत्तिः  निवृत्ति हैदेन 
दम्पती  पतिपत्नी भएर कुवते  गर्दचछन् तर पनि सुखस्य च  सुखको पनि 
सुखाय  सुख पाडन र ततः  त्यसबाट अप्राप्तिः  प्राप्ति हुन सक्दैन 
दुःखमोक्षाय  दुःख हटाउन॒ दुःखस्य च  दुःखको 





ताक्यार्थ पतिपत्नी भएर सुख पाद्रहन र दुःखलाई पूरे हटाउन अनेकथरी कर्महरू गरिरहन्छन्, 
तर पनि त्यसबाट उनीहरूलाई सुख प्राप्त पनि हुदैन र दुःख पनि हट्दैन । 
एवं विपयंयं बुद्ध्वा नृणां विज्ञाभिमानिनाम् । 
आत्मनर्च गतिं सृक्ष्मां स्थानत्रयविलक्षणाम् ॥ ६१॥ 
   


दुष्टश्चुताभिमांत्राभिनिंमुंक्तः स्वेन तेजसा । 
ज्ञानविज्ञानसन्तुष्टो मद्भक्तः पुरुषो भवेत् ॥ ६२॥ 


पदार्थ स्वप्न र सुषुप्ति यी तीन पारलौकिक विषयहरूबाट 

एवं  यस प्रकार अवस्थाभन्दा परको स्वेन  आपनो 
विज्ञाभिमानिनाम्  आपूलाई सृष्ष्मां  अत्यन्त सूक्ष्म तेजसा  विवेकले युक्त बलियो 
व्यवहार गर्न सिपालु मानने गतिं च  स्वरूपलाई समेत बुद्धिको सहायताले 

नृणां  कर्ममा आसक्त बुदुध्वा  बुषेर निमुक्तः  मक्त भई 
मनुष्यहरूको पुरुषः  बुद्धिमान् मनुष्यले ज्ञानविज्ञानसन्तुष्टः  शास्रज्ञान 
विपयंयं  जन्म र मृत्युको दुष्टश्रुताभिः  प्रत्यक्ष र र अनुभवले समेत सहित हदे 
दुःखरूपी उल्टो फल जानेर शास्त्रको प्रमाणबाट सिद्ध मटुभक्तः  मेरो भक्त 

आत्मनः  आत्माको भएका भवेत्  बनोस् 
स्थानत्रयविलक्षणाम्  जाग्रत्, मात्राभिः  लौकिक र 





रामालन्द्री टीका 


२३९१ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 


ताक्यार्थ यसप्रकार आपरूलाई व्यवहार गर्न असाध्ये सिपालु मानने कर्ममा आसक्त भएका 
मान्छेहरू खन् उल्टो जन्म र मूत्युको बन्धन प्राप्त गर्दछछन् । आत्माको स्वरूप चाहं जाग्रत्, स्वप्न र 
सुषुप्ति यी तीन ओटै अवस्थाहरूभमन्दा अत्यन्ते पर छ। यस्तो रहस्य बुणेर बुद्धिमान् मनुष्यले 
आफ्नो विवेकको बलले यो लोक र परलोकको विषयको आसक्तिदेखि द्ुटी शास्त्रज्ञान र 
अनुभवले पनि सहित हदे मेयो भक्त बन्नुपर्दछ । 


न्द  र   
एतावानेव मनुजर्योगनेपुणवुद्धिभिः। 
स्वार्थः सवांत्मना ज्ञेयो यत् परात्मेकदरंनम् ॥ ६२॥ 
पढार्थ स्वात्मना  उपासना, यज्ञ॒ परात्मेकदश्ंनम्  जीवात्मा र 
योगनेपुणवुद्धिमिः  अध्यात्म आदि सबै उपायले सिद्ध हुने परमात्माको एकतालाई बुखाउने 
योगको मार्ममा कुशलतापूर्वक स्वाथंः  आफ्नो एक मात्र आत्मज्ञान छ, त्यो 





बुद्धि लगाउने प्रयोजन भनेको एतावान् एव  यत्ति नै हो भनेर 
मतुजैः  मनुष्यहरूले यत्  जुन ज्ञेयः  बुमनुपर्दछ 


ताक्यार्थ अध्यात्मयोगको मार्गमा कुशलतापूर्वक बुद्धि लगाउने मनुष्यहरूले उपासना, तपस्या, 
दान आदि अनेकों उपायले प्राप्त गर्नुपर्ने परम प्रयोजन भनेको यही जीवात्मा र परमात्माको 
एकतालाई बुखाउने आत्मज्ञान मात्रै हो भनी बुमनुपर्दछ। 

वितरण माथिका दुई श्लोकमा मानवीय जीवनको परम प्रयोजनका बारेमा चर्चा गरिएको छ। 
मानिसले आफ्नो जीवनलाई सार्थक बनाउनका लागि पहिले यस लोक र परलोकका दुबे थरी 
विषयहरूबाट वैराग्य लिनुपर्दछ। यसको लागि संसारको अनित्यताको बोध हूनुपर्दछ। संसार 
नश्वर र दुःखदायी छ र सर्वव्यापी चेतनतत्त्व नित्य र परम आह्वादकारक छ भन्ने बुफेपछछि त्यो 
मानिस स्वतः त्यो सर्वव्यापी वासुदेव तत्त्वतिर तानिन्छ। असली परमात्मभक्ति पूर्ण विरक्त ज्ञानी 
पुरुषहरूले बाहेक अरू कसैले पनि गर्न सक्देन। देवता भएर देवताको पूजा गर्नुपर्दछ भन्ने 
शास्त्रीय मान्यता छ । परदेवतासंग अभिन्न रूपमा आपरूलाई जाने ज्ञानी नै परमात्माको असली 
सेवक हो । परमात्माका अनन्त नाम, अनन्त रूपमध्ये एक दुई रूपको चिन्तन र एक दुई नामके 
स्मरण गर्ने व्यक्तिभन्दा सम्पूर्ण संसारमा परमात्मततत्वके साक्षात्कार गर्ने, अरु आफनो अस्तित्व पनि 
त्यही परम अस्तित्व नै हो भनेर मानने ज्ञानी बाहिरी भक्ति गरे पनि नगरे पनि नित्य भक्त नै हो। 
यसर्थ॒बुदिले परमात्मतत्वको निश्चय गर्नु, मन सर्धं त्यही तत्त्तमा लागिरहनु र शरीरले 
लोकोपकार आदि निष्काम कर्महरू गरिरहनु नै मानवजीवनको सबभन्दा परम पुरुषार्थ हो । 


त्वमेतच्छ्रद्या राजन्नप्रमत्तो वचो मम । 

ज्ञानविज्ञानसम्पन्नो धारयन्नाशु सिध्यसि ॥ ६४ ॥ 
पदार्थ त्वम्  तिमीले मम  मेरो 
राजन्  हे राजा चित्रकेतु अप्रमत्तः  सावधान भई एतत्  यो 


रामालन्द्री टीका 


२३९२् 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 
वचः  उपदेशको वचनलाई ज्ञानविज्ञानसम्पन्नः  शास््रज्ञान सिध्यसि  मुक्त हनेछी 
श्रद्धया  श्रद्धापूर्वक र अनुभवले पनि युक्त भएर 


धारयन्  धारण गयौ भने आद्य  चांडेने 
ताक्यार्थ हे चित्रकेतु ! यदि तिमीले मेरो यस उपदेशलाई श्रद्धापूर्वकं धारण गयौ भने तिमी 
शास्त्रज्ञान र अनुभवले युक्त भई चांँडे नै मुक्त हुनेष्छौ । 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
आवास्य भगवानित्थं चित्रकेतुं जगद्गुरुः । 
पश्यतस्तस्य विश्वात्मा ततरचान्तदेधे हरिः ॥ ६५॥ 


पढार्थ हरिः भगवान्  भगवान् श्रीहरिले तस्य  ती राजाले 
जगद्गुरुः  सबेका गुरु इत्थं  यस प्रकार पर्यतः  ठेर्दार्द 
विह्वात्मा च  संसारका समस्तचित्रकेतुं  चित्रकेतु राजालाई ततः  त्यहाँबाट 

विषयको रूपमा प्रकट हुने आवास्य  आश्वासन दिएर अन्तदेधे  अन्तर्धान हुनुभयो 


ताक्यार्थ सबेका गुरु विश्वात्मा भगवान् श्रीहरिले राजा चित्रकेतुलाई यसप्रकार उपदेश 
दिनुभयो र उनलाई आश्वासन दिएर उनले हेदहिर्दै त्यहांबाट उहाँ अन्तर्धान हूनुभयो । 





इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां षष्ठस्कन्धे 
चित्रकेतोः परमात्मदरांनं नाम षोडदोऽध्यायः ॥ १६॥ 


रामालन्द्री टीका 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


२३९३ 


अध्याय १७ 


अथ सप्तदरोऽध्यायः 


चित्रकेतुलाई पार्वतीको श्राप 
श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 


यतश्चान्तर्हितोऽनन्तस्तस्ये कृत्वा दि नमः। 


विद्याधरदिचत्रकेतुर्चचार गगनेचरः ॥ १॥ 


पदार्थ तस्ये  त्यो 

यतः च  जुन दिशामा दि  दिशालाई 

अनन्तः  शेष भगवान् नमः  नमस्कार 

अन्तर्हितः  अन्तर्धान हूनुभएको कृत्वा  गरेर 

थियो गगनेचरः  आकाशमा घुम्ने 





विद्याधरः  विद्याधरहरूमा श्रेष्ठ 
 

चित्रकेतुः  चित्रकेतु राजा 
चचार  घुम्न थाले 


ताक्यार्थ विद्याधरहरूमा श्रेष्ठ राजा चित्रकेतु शेष भगवान् अन्तधनि हूनुभएको दिशालाई 


नमस्कार गरी आकाशमा विचरण गर्दै घुम्न थाले। 
स लक्षं वषंलक्षाणामव्याहतबलेन्द्रियः। 
स्तूयमानो महायोगी मुनिभिः सिद्धचारणेः ॥ 
कुखाचटन्द्रदरोणीषु नानासङ्ल्पसिद्धिषु । 


२॥ 


रेमे विद्याधरस्त्रीभिगांपयन् हरिमीरवरम् ॥ २॥ 


पदार्थ स्तूयमानः  प्रशंसित हदे 
सः ती अनव्याहतबठेन्द्रियः  शारीरिक 


महायोगी  महायोगी चित्रकेतुले बल र इन्द्रियशक्तिले सम्पन्न भई 
वष॑लक्षाणाम् लक्षं  लाखौँ नानासङ्ल्पसिदधिषु  सम्पूर्ण 
लाख वर्षसम्म कामनाहरूलाई पूरा गर्ने 
सिद्धचारणेः  सिद्ध, चारण र॒कुकाचलेन्द्रदरोणीषु  पर्वतराज 
मुनिभिः  मुनिहरुद्रारा समेत॒ सुमेर पर्वतका भन्ज्याङहरूमा 





्  विद्याधरका 
पत्नीहरूद्रारा 

ईङवरम्  सर्वेश्वर भगवान् 
हरिम्  श्रीहरिका कीर्विलाई 
गापयन्  गाउन लगा्दे 


रेमे  विहार गर्न लागे 


ताक्यार्थ ती महायोगी चित्रकेतु लाखौँःलाख वर्षसम्म पनि शारीरिक बल र इन्द्रियशक्तिले 
सम्पन्न भई अनेकों सिद्ध, चारण र मुनिहरुद्रारा प्रशंसित हदे अनि विद्याधरका पत्नीहरूलाई 
भगवान् श्रीहरिको कीर्तिं गाउन लगाएर सम्पूर्ण कामनाहरूलाई पूरा गर्ने सुमेर पर्वतका 


भन्ज्याङहरूमा विहार गर्न लागे । 


रामालन्द्री टीका 


२३९४ 


षष्ठ स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


एकदा स विमानेन विष्णुदत्तेन भास्वता । 
गिरिशं ददे गच्छन् परीतं सिद्धचारणेः ॥ ४॥ 
आलिङ्गयाङीकृतां देवीं बाहुना मुनिसंसदि । 
उवाच देव्याः शुण्वत्या जहासोच्चैस्तदन्तिके ॥ ५॥ 


पदार्थ 

एकदा  एक दिन 
विष्णुदत्तेन  शेष भगवान्ले 
दिनुभएको 

भास्वता  चम्किलो 
विमानेन  विमानद्रारा 
गच्छन्  जादे गर्दा 

सः  ती चित्रकेतुले 


 काखमा राखिएकी 
देवीं  पार्वती मातालाई 
बाहुना  हातले 

आलिङ्ग्य  अङ्माल गरेर 
सिद्धचारणेः  सिद्ध र 
चारणहरुद्रारा 

परीतं  वरिपरिबाट घेरिएर 


बस्नुहुने 


अध्याय १७ 


॑  देखे 

तदन्तिके  उहांको नजिक गई 
देव्याः  पार्वती माताले 
रुण्वत्याः  सुन्ने गरी 

उच्चैः  ठुलो स्वरले 

जहास  हासे र 

उवाच  भन्न लागे 





मुनिसंसदि  मुनिहरूको सभामा गिरिशं  भगवान् शङूरलाई 
ताक्यार्थ शेष भगवान्ले दिनुभएको चम्किलो विमानमा चदढेर चित्रकेतु एक दिन कते जादि 
थिए । त्यहाँ उनले सिद्ध र चारणहरूको बीचमा बसी आफ्नो काखमा राखिएकी पार्वतीलाई 
अङ्माल गरेर बस्नुभएका भगवान् शङूरलाई देखे र उहाँहरूके नजिक आई पार्वती माताले सुने 
गरी नै ठुलो स्वरले हाँस्दै यसो भन्न लागे। 

चित्रकेतुरुवाच चित्रकेतुले भने 


एष लोकगुरुः साक्षाद् धमं वक्ता शरीरिणाम् । 
आस्ते मुख्यः सभायां वे मिथुनीभूय भार्यया ॥ ६॥ 


पढार्थ लोकरुरुः  जगदगुरु हन् मिथुनीभूय  जोडी भएर 
एषः  यिनी मुख्यः  समस्त प्राणीहरूमध्ये अङ्माल गरेर 


शरीरिणाम्  प्राणीहरूको लागि मुख्य भएर पनि आस्ते  नसेका छन् 


घर्म वक्ता  धर्मको उपदेश गर्ने सभायां वे  सभाको बीचमा नै 
साक्षात्  प्रत्यक्ष भायंया  आप्नी पत्नीसंग 


ताक्यार्थ यिनी सम्पूर्ण प्राणीहरूलाई धर्मको उपदेश गर्ने साक्षात् जगदगुरु हुन्। सबै 
प्राणीहरूमा मुख्य भएर पनि ठलो सभाके बीचमा आपनी पत्नीसँंग अड़माल गरेर बसेका छन्। 


जटाधरस्तीव्रतपा बह्यवादिसभापतिः। 
  ५   यथा 
अडीकृत्य स्त्रियं चास्ते गतीः प्राकृतो यथा ॥ ७ ॥ 





रामालन्द्री टीका 


षष्ठ स्कन्ध 


पदार्थ 
जटाधरः  जटा धारण गर्ने 


श्रीमद्भागवत 


ब्रह्मवादिसभापतिः  ब्रह्यज्ञानी 
हरूको सभामा श्रेष्ठ भएर पनि 


ती्रतपाः  कठोर तपस्या गर्ने गतीः  लाजै नभएको 


र् 


प्राकृतः यथा  साधारण मानिस 


२३९५ 
अध्याय १७ 


भन 
स्त्रियं च  आप्नी पत्नीलाई 
अङीकृत्य  काखमा राखेर 





आस्ते  बसिरहेका छन् 


ताक्यार्थ यी लामा जटा धारण गर्छन्, कठोर तपस्या गर्छन् र ब्रह्मज्ञानीहरूमध्ये सर्वश्रेष्ठ पनि 
छन्, तर लाजै नभएको साधारण मानिस भँ आप्नी पत्नीलाई काखमा लिएर बसिरहेका छन् । 


प्रायशः प्राकृताङ्चापि स्रियं रहसि बिभ्रति । 


अयं महावतधरो बिभतिं सदसि स्त्रियम् ॥ ८ ॥ 


पदढार्थ 

प्रायशः  धरे जसो 
प्राकृताः च अपि  सामान्य 
व्यक्तिहरू पनि 

स्त्रियं  आफ्नी पत्नीलाई 


रहसि  एकान्तमा मात्र 
बिभ्रति  अंगालोमा राख्छन् 
अयं  यी चाहं 

महा्रतधरः  महान् त्रतलाई 
धारण गर्ने भएर पनि 


सदसि  सभाको बीचमा नै 
स्त्रियम्  आपनी पत्नीलाई 
९ अंगालोमा 

बिभात  अंगालोमा राखेर 
बसेका छन् 





ताक्यार्थ धरे जसो सामान्य मानिसहरूले पनि पत्नीलाई एकान्तमा मात्र अँगालोमा राख्दछन्, 
तर यी चाहं महान् व्रतलाई धारण ग्ने भएर पनि सभाको बीचमा नै आप्नी पत्नीलाई अंँगालोमा 
राखेर बसेका छन् । 


श्रीञ्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
भगवानपि तच्छत्वा प्रहस्यागाधधीनुप । 
तुष्णीं बभूव सदसि सम्याङ्च तदनुव्रताः ॥ ९॥ 


पदढार्थ भगवान्  भगवान् शङड्र 
नृप  हे परीक्षित् प्रहस्य  हाँस्वे 

तत्  चित्रकेतुको यो उपहास तुष्णीं  चुप 

श्रुत्वा अपि  सुनेर पनि बभूव  लाग्नुभयो 
अगाघधीः  अगाध बुद्धि भएका सदसि  त्यस सभामा बस्ने 
ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! चित्रकेतुले भनेको यस्तो उपहासको कुरा सुनेर पनि अगाध बुद्धि भएका 
भगवान् शङ्र मूसुमुसु हांसिरहनुभयो, केही पनि बोल्नुभएन। त्यस॒ सभामा बस्ने उहाँका 
अनुयायीहरू पनि चुप लागिरहे। 


इत्यतद्रीयविदुषि ब्रुवाणे बहशोभनम् । 
रुषाह देवी धृष्टाय निजिंतात्माभिमानिने ॥ १०॥ 


तद्ूनुत्रताः  भगवान्का अनुयायी 
सभ्याः च  सदस्यहरू पनि चुप 
लागे 





रामालन्द्री टीका 


२३९६ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १७ 
पदार्थ रः गरी धृष्टाय  ज्यादै उदृण्ड 
इति  यस प्रकार ब्रुवाणे  बोल्न लागेपछ्ि राजालाई 


अतद्रीयविदुषि  भगवान् शिवको देवी  भगवती पार्वती माताले 


प्रभावलाई नजान्ने ती राजाले 


निजिंतात्माभिमानिने  म 


रुषा  रिसादे 
आह  भन्नुभयो 





बहु अशोभनम्  अत्यन्त 


ताक्यार्थ भगवान् शङडूरको महिमा थाहा नपाएर त्यसरी असाध्ये नसुहाउने गरी जथाभावी 
बोल्दै गरेका आपरूलाई जितेन्द्रिय ठाने अनि असाध्ये उहृण्ड ती चित्रकेतुलाई भगवती पार्वती 
माताले रिसाँदे यसो भन्नुभयो । 


जितेन्द्रिय हूँ भन्ने घमण्ड भएका 


पावंत्युवाच पार्वतीले भन्नुभयो 
अयं किमधुना रोके शास्ता दण्डधरः प्रभुः । 
अस्मद्विधानां दुष्टानां निख्ज्जानां च विप्रकृत् ॥ ९९॥ 


पदार्थ दुष्टानां  दुष्ट र शास्ता  शासन गर्ने 

लोके  यस संसारमा निकंज्जानां च  निर्लज्जहरूको प्रभुः  हाभ्रो मालिक 
अधुना  अहिले विप्रकृत्  तिरस्कार गर्ने अयं किम्  यहीनैहो कि 
अस्मद्विधानां  हामीहरूजस्ता दण्डधरः  दण्ड दिने अनि क्याहो 





ताक्यार्थ अहिले यस संसारमा हामीहरूजस्ता दुष्ट र निर्लज्जहरूलाई तिरस्कार गर्दै दण्ड दिएर 
शासन गर्ने हाम्रो स्वामी यहीनेहोकिक्याहो ? 


न वेद् धमं किं पद्मयोनिनं ब्रह्मपुत्रा भृगुनारदाद्याः। 
न वे कुमारः कपिलो मलुरुच ये नो निषेधन्त्यतिवरतिंनं हरम् ॥ १२॥ 


पदढार्थ न  धर्म जान्देनन् होला 
किल  पक्कै पनि न  धर्म जान्दैनन् होला ये  जो यिनीहरू 

    
पट्मयोनिः  ब्रह्माजीले कुमारः  सनक आदि अतिवतिनं  मर्यादाको 
धमं  धर्मको रहस्यलाई कुमारहरू उल्लङ्घन गर्ने 


न वेद्  जान्नुभएको छैन होला कपिलः  कपिलदेव र हरम्  भगवान् शङ्रलाई 
भृगुनारदाद्याः  भगु, नारद आदि मनुः च  मनुले समेत नो निषेधन्ति  यसो गर्नबाट 
ब्रह्यत्राः  ब्रह्माजीका पुत्रहरूलेवि  निश्चय नै रोक्दैनन् 

ताक्यार्थ स्वयम् कमलयोनि ब्रह्माजी, उहाँका पुत्र भृगु, नारद आदि मुनिहरू, सनक आदि 
कुमारहरू, कपिलदेव र मनुहरूले समेत धर्मको रहस्यलाई जानेके छैनन् होला किनभने यिनीहरू 


धर्मको मर्यादालाई अतिक्रमण गर्ने भगवान् शङूरलाई त्यस कामबाट रोक्दैनन्। 





रामालन्द्री टीका 


२३९७ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १७ 


एषामनुध्येयपदान्जयुग्मं जगद्गुरुं मङ्गलमङ्गलं स्वयम् । 
यः क्षत्रबन्धुः परिभूय सूरीन् प्रशास्ति धृष्टस्तदयं हि दण्ड्यः ॥ १२॥ 





पदढार्थ मङ्गल बनाउने तत्  त्यसैले 

यः जुन यो स्वयम्  साक्षात् धृष्टः  अत्यन्त उदहृण्ड 
क्षत्रबन्धुः  दुष्ट क्षत्रिय जगद्गुरु  जगदगुरु शङ्रलाई र अयं  यो व्यक्ति 

एषाम्  यी ब्रह्मा आदिले पनि सूरीन्  यी उपस्थित सबै हि  निश्चय नै 
अनुध्येयपदान्जयुग्मं  ध्यान महात्माहरूलाई पनि दण्ड्यः  दण्ड दिन योग्य छ 
गरिने चरणयुगल भएका परिभूय  तिरस्कार गरेर 

मद्गलमङ्गटं  मङ्गललाई पनि प्रशास्ति  शासन गर्दै 


ताक्यार्थ ब्रह्मा आदिले पनि जसका दुबे चरणको निरन्तर ध्यान गरिरहन्छन् त्यस्ता अनि 
मङ्गललाई पनि मङ्गल बनाउनुहुने साक्षात् जगदगुरु भगवान्लाई र उहांका भक्त यी महात्माहरूलाई 
समेत तिरस्कार गरी यसले शासन गर्ने कुचेष्टा गर्दै । त्यसैले यो उदृण्ड व्यक्ति दण्ड पाडन योग्य 
छ । 
 यै,  
नायमहात वकुण्टपादमूकपसपणम् । 
सम्भावितमतिः स्तव्यः साधुभिः पयंपासितम् ॥ १ ॥ 


द  यो दुष्ट भगवान् श्रीहरिको चरण नजिकै 
साधुभिः  सज्जनहरुद्वारा रहन 

पयुंपासितम्  उपासना गरिने न अहेति  पटक्कै योग्य छैन 
भ  


पदार्थ 

स्तन्धः  अत्यन्त मूर्खं 
सम्भावितमतिः  आफूलाई 
ठुलो ठान्ने घमण्डले युक्त भएको 









ताक्यार्थ यो मनुष्य अत्यन्त मूर्खं रहे तर आपरूलाई सबेभन्दा दलो सम्किंदो रहे । 
सज्जनहरूद्वारा जुन भगवान्को उपासना गरिन्छ, त्यस्ता श्रीहरिका चरणको नजिक रहन यो 
पटक्कै योग्य छैन । 


अतः पापीयसीं योनिमासुरीं याहि दुर्मते । 
यथेह भूयो महतां न कतां पुत्र किल्बिषम् ॥ १५॥ 


पदार्थ योनिम्  योनिमा इह  यस प्रकार 

अतः  त्यस कारण याहि  जाऊ महतां  महापुरुषहरूको 
दुर्मते  हे दुर्बुद्धि यथा  जहाँ पुगेपचछि किल्बिषम्  अपराध 
पापीयसीं  पापमय पुत्र  हे बाबु न कतां  गर्न सवनेकठैन 
आसुरीं  असुरको भूयः  फेरि 





रामालन्द्री टीका 


२३९८ 
षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १७ 


ताक्यार्थ हे दुर्बुद्धि भएका चित्रकेतु ! तिमी पापमय असुर योनिमा जाऊ। हे बाबु! 
असुरकुलमा उत्पन्न भएपक्छि तिमीले फेरि यस प्रकार महापुरुषहरूको अपमान र ॒तिरस्काररूपी 
अपराध गर्न सक्नेक्ठैनौ । 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
एवं शाप्तदिचत्रकेतुविंमानादवरुद्य सः। 
प्रसादयामास सतीं मृध्नां नम्रेण भारत ॥ १६ ॥ 





पढार्थ सः ती नम्रेण  विनयले नम्र भएको 
भारत  हे परीक्षित् चित्रकेतुः  चित्रकेतुले मूध्नां  शिरले केर 

एवं  यस प्रकार विमानात्  आफ्नो विमानबाट सतीं  भगवती पार्वती मातालाई 
शप्तः  पार्वतीबाट श्राप पाएका अवरुद्य  ओर्लिएर प्रसादयामास  प्रसन्न पारे 


ताक्यार्थ हे परीभित् ! यस प्रकार पार्वती माताले श्राप दिएपचछछि ती चित्रकेतु विमानबाट तुरुन्तै 
ओर्लिए र नम्रतापूर्वक आफ्नो शिर दुकाठँदे भगवती पार्वती मातालाई प्रसन्न पारिहाले। 


चित्रकेतुरुवाच चित्रकेतुले भने 
प्रतिगृह्णामि ते शापमात्मनोऽञ्जलिनाम्बिके । 


र   र । 


देवेम॑त्यांय यत् प्रोक्तं पूवेदिष्टं हि तस्य तत्॥ १७॥ 






पदार्थ र  स्वीकार गरु तत्  त्यो कुरा 

अम्बिके  हे पार्वती माता हि  निश्चयनै तस्य  त्यसका लागि 

ते  हजुरको वैः  देवताहरूद्रारा पूर्वदिष्टं  पहिले नै निश्चित 
शापम्  श्रापलाई मत्यांय  मनुष्यका लागि भएको हुन्छ 

आत्मनः  आप्ना यत्  जुन कुरा 

अञ्जलिना  अञ्जुलि थापेर प्रोक्तं  भनिन्छ 





ताक्यार्थ हे पार्वती माता! म हजुरले दिनुभएको श्रापलाई आफ्ना दुबे हात जोडी अञ्जुलि 
थापेर स्वीकार गरु । किनभने देवताहरू मनुष्यहरूको लागि जे कुरा भन्छन् त्यो कुरा मनुष्यको 
लागि प्रारब्धानुसार पहिले नै निश्चित भएको हुन्छ । 


संसारचक एतस्मिञ्जन्तुरज्ञानमोहितः। 
भ्राम्यन् सुखं च दुःखं च भुङ्के सवत्र सव॑दा ॥ १८ ॥ 


पदार्थ मोहित भएको एतस्मिन्  यो 
अज्ञानमोहितः  अज्ञानद्रारा जन्तुः  जीव संसारचक्रे  संसारको चक्रमा 


रामालन्द्री टीका 


षष्ठ स्कन्ध 


भ्राम्यन्  भट्किंदे 
सवंदा  सधे 


श्रीमद्भागवत 


सर्वत्र  जहाँ  तहींबाट 
सुखं च  सुख र 


२३९९ 
अध्याय १७ 


दुःखं च  दुःख पनि 
भुङ्के  भोगिरहन्छ 


ताक्यार्थ अज्ञानद्रारा मोहित भएको जीव यो संसारको चक्करमा घुम्दै भट्किंदे हरेक समय 
जहाँ तहींबाट सुख र दुःख भोगिरहन्छ । 


नैवात्मा न परश्चापि करतां स्यात् सुखटुःखयोः। 
कतारं मन्यतेऽप्राज्ञ आत्मानं परमेव च ॥ १९॥ 


पढार्थ 

सुखदुःखयोः  सुख र दुःख 
दुबेको 

कतां  कर्तात 

आत्मा  आपू 


नएव  होदन नै 

परः च  अरू कोटी पनि 
न अपि स्यात्  हुन सक्दैन 
अप्राज्ञः  अज्ञानी मानिस नै 
आत्मानं  आपूलाई र 


परम् एव च  अरूलाई पनि 
कतारं  सुखदुःखको कर्ता 
मन्यते  मान्दछ 





ताक्यार्थ आपूलाई सुख र दुःख दिनेवाला न आपू हो, न त कोटी अरू व्यक्ति नै हो। 
अज्ञानी मानिस मात्र आपफूलाई वा अरू व्यक्तिलाई सुख र दुःखको कर्ता मान्दछ। 


गुणप्रवाह एतस्मिन् कः शापः को न्वनुग्रहः । 
कः स्वगो नरकः को वा कि सुखं दुःखमेव वा ॥ २०॥ 


पदढार्थ 
एतस्मिन्  यो 


गुणप्रवाहे  सत्त्व, रज र तम 


गुण बगिरहने संसारमा 
नु  निश्चयनै 
कः कुन 


सापः  श्रापहो र 
कः  कुन चाहं 
अनुग्रहः  कृपा हो 
कः  कुन चाहं 
स्वगं  स्वर्ग र 
कः वा  कुन चाहं 





नरकः  नरक हो 

किं  कुन चाहं 

सुखं  सुख हो र 
वा अथवा कुन चाहं 
दुःखम् एव  दुःखहो 


ताक्यार्थ यो संसार सत्व, रज र तम गुणको बहाव मात्र हो । त्यसैले यहाँ न श्राप र अनुप्रहने 
छन्, न त स्वर्ग र नरक ने छन्, अनिनतसुखर दुःख नै छन्। 


एकः सृजति भूतानि भगवानात्ममायया । 
एषां बन्धं च मोक्षं च सुखं दुःखं च निष्कलः ॥ २९॥ 


पदार्थ 
एकः  एक मात्र 
निष्कलः  पूर्णतम 


भगवान्  परमात्माले 


आत्ममायया  आफ्नो मायाद्रारा 
भूतानि  अनेक प्राणीहरूलाई 
एषां  यी अनन्त प्राणीहरूको 
बन्धं च  बन्धनलाई र 





मोक्षं च  मोक्षलाई 
सुखं  सुखलाई र 

दुःखं च  दुःखलाई पनि 
सृजति  सुजना गर्नृहुन्छ 


रामालन्द्री टीका 


२५४०० 
षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १७ 


ताक्यार्थ अनेकथरी प्राणीहरूलाई र यिनीहरूका बन्धनमोक्ष, सुखदुःख आदि सबेलाई शुद्ध 
र पूर्णतम एक मात्र परमात्माले आफनो मायाद्रारा सुजना गर्नुहुन्छ । 


न तस्य करिचद् दयितः प्रतीपो न ज्ञातिबन्धुनं परो न च स्वः। 
समस्य सवत्र निरञ्जनस्य सुखे न रागः कुत एव रोषः ॥ २२॥ 


पढार्थ प्रतीपः  अप्रिय सुखे  सुखमा 

सर्वत्र  सबै पदार्थहरूमा न रैन रागः  आसक्ति 

समस्य  समानरूपले रहने ज्ञातिबन्पुः  बन्धुबान्धवहरू न एव  कैन भने 

निरञ्जनस्य  माया, अज्ञान न  कछैनन् रोषः  आसक्ति गरिएको वस्तु 
आदि दोषले रहित परः  पराई मान्छे नपाएर हुने क्रोध त 

तस्य  ती सर्वात्मा भगवान्को न  छैनन् र कुतः  कहाँबाट हुने 

करिचत्  कोही पनि स्वः च  आप्ना मान्छे पनि 

द्यितः  प्रिय र न  कैनन् 





ताक्यार्थ भगवान् सम्पूर्णं संसारमा समानरूपले रहनुभएको छ । उहाँमा अज्ञान माया आदि 
दोषहरू छैनन्। उहाँको न कोही प्रिय र अप्रिय मित्र र शत्रु छन्। न त बन्धुबान्धव, पराई र 
आफन्त नै छन्। उहांमा आसक्ति नै छैन भने आसक्ति गरिएको वस्तु नपाएर हुने क्रोध एन् 
कहाँबाट हुने ? 


तथापि तच्छक्तिविसगं एषां सुखाय दुःखाय हिताहिताय । 
बन्धाय मोक्षाय च मृत्युजन्मनोः शरीरिणां संसृतयेऽवकल्पते ॥ २३॥ 


पदढार्थ शरीरिणां  प्राणीहरूको मोक्षाय  मोक्षका लागि 

तथा अपि  त्यसो भएर पनि सुखाय  सुखका लागि मृत्युजन्मनोः  जन्ममत्यु र 
तच्छक्तिविसगंः  उहांको दुःखाय  दुःखका लागि संसृतये च  बारम्बार संसार 
मायाशक्तिको कार्य पाप र पुण्य हिताहिताय  प्रियअप्रियका चक्रमा आउन जानका लागि 
ने लागि अवकल्पते  कारण बन्दछ 
एषां  यी बन्धाय  बन्धनका लागि 





वाक्यार्थ भगवान् सबेमा बराबर भए तापनि उहाँका मायाद्वारा हरेक प्राणीमा उत्पन्न पाप 
पुण्यहरू ने ती ती प्राणीहरूका सुखदुःख, प्रियअप्रिय, बन्धनमोक्ष, जन्ममृत्यु र बारम्बार 
संसारचक्रमा आन जानका लागि कारण बन्दछछछन्। 


अथ प्रसादये न त्वां शापमोक्षाय भामिनि । 
यन्मन्यसे असाधृक्तं मम तत् क्षम्यतां सति ॥ २४॥ 


रामालन्द्री टीका 


२४०९१ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १७ 
पदार्थ गर्नको लागि उक्तं  भनाइ हो 

अथ  यसै कारणले न प्रसादये  म प्रार्थना गर्विनं असाघु  अनुचित हो भनी 
भामिनि  हे पार्वती माता सतिन हेदेवी मन्यसे  ठान्नुहन्छ भने 

त्वां  हजुरलाई मम  मेरो तत्  त्यो कुरा 

शापमोक्षाय  श्रापबाट मुक्त यत्  जुन क्षम्यतां  क्षमा गर्नुहोस् 





ताक्यार्थ हे माता म हजुरलाई आफ्नो श्रापबाट मुक्त गरिदिनको लागि प्रार्थना गर्न चाहरन्न, तर 
मेरा जुन भनाइहरूलाई हजुरले अनुचित ठान्नुहुन्छ, तिनबाट मलाई क्षमा गरिपिनुहोस् । 
श्रीरुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 


इति प्रसाद्य गिरिशो चित्रकेतुररिन्दम । 
जगाम स्वविमानेन परयतोः स्मयतोस्तयोः ॥ २५॥ 


पदार्थ प्रसादय  प्रसन्न पारेर परयतोः  ठेर्दाहरद 

अरिन्दम  हे शत्रुनाशक परीक्षित्चित्रकेतुः  ती चित्रकेतु स्वविमानेन  आफ्नो विमानमा 
इति  यस प्रकार स्मयतोः  आश्चर्य मान्दै गरेका चढेर 

  ज्र ् उहाँहरूले ५ 

गिरेशो  शिव र पार्वतीलाई तयोः  उहांँहरूले जगाम  त्यहांबाट गए 





ताक्यार्थ हे परीभित् ! यस प्रकार चित्रकेतुले माता पार्वती र भगवान् शङ्रलाई प्रसन्न पारेपछ्ि 
उहांहरूले आश्चर्यपूर्वक हैर्दाहर्दे आफनो विमानमा चढेर त्यहँबाट गए । 


ततस्तु भगवान् रुद्रो रुद्राणीमिदमनवीत् । 
देवषिदेत्यसिद्धानां पाषंदानां च शुण्वताम् ॥ २६॥ 


पदार्थ ऋषि, दानव, सिद्धहरू र रुद्राणीम्  पार्वतीलाई 
ततः तु  त्यसपचछ्छि पाष॑दानां च  आपना इद्म्  यसो 
भगवान्  भगवान् पार्षदहरूको अगाडि अनवीत्  भन्नुभयो 
रुद्रः  शिवले रुण्वताम्  उनीहरूले पनि सुन्ने 

देवषिदेत्यसिद्धानां  देवता, गरी 





ताक्यार्थ त्यसपछि भगवान् शडूरले उपस्थित देवता, दानव, ऋषि, सिद्ध र आपफ्ना पार्षहरूलाई 
पनि सुनादे आपफ्नी पत्नी पार्वतीसंग यसो भन्नुभयो । 


श्रीरुद्र उवाच भगवान् रुद्रले भन्नुभयो 
दष्टवत्यसि सुश्रोणि हरेरदुभुतकमणः। 
माहात्म्यं भृत्यभृत्यानां निःस्पृहाणां महात्मनाम् ॥ २७ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


२४०२ 
षष्ठ स्कन्ध 


पढार्थ 
सुश्रोणि  हे सुन्दरी पार्वती 


श्रीमद्भागवत 


र 
अदटुभुतकमणः  अनौठा कर्म 


निःस्पृहाणां  कुनै इच्छा नगर्ने गर्ने 
महात्मनाम्  उदार हृदय भएका हरेः  भगवान् श्रीहरिका 





अध्याय १७ 


भृत्यभृत्यानां  सेवकका पनि 
सेवकहरूको 

माहात्म्यं  महिमा अहिले 
दुष्टवती असि  देखेकी छ्यौ 


ताक्यार्थ हे पार्वती ! भगवान् श्रीहरि अनौठा कर्म गर्नेवाला हूनुहुन्छ। उहाँका सेवकका 
सेवकहरू पनि सुख र दुःखमा कुनै कुराको पनि इच्छा नगर्ने र उदार हदय भएका हुन्छन् । 
उनीहरूको महिमा अहिले तिमी आफले देख्यौ । 


नारायणपराः सवं न कुतश्चन बिभ्यति । 

स्वगांपवगंनरकेष्वपि तुल्याथंदशिंनः ॥ २८ ॥ 
पदार्थ परमात्माको दर्शन गर्न 
स्वगांपवगंनरकेषु अपि  स्वर्ग, नारायणपराः  भगवान् 


मोक्ष र नरकमा पनि नारायणमा शरणागत भएका 


तुल्याथंद्शिंनः  एडटै वस्तु स  उहाँका सम्पूर्ण भक्तहरू 


ताक्यार्थ भगवान् नारायणको शरणमा पर्ने भक्तहरू कसैदेखि पनि पटक्कै उराउँदेनन् किनभने 
उनीहरू स्वर्ग, नरक र मोक्षमा समेत एड वस्तु परमात्मालाई देख्दछन् । 


भ  ५  दन्दानीशवरटीलया 
देहिनां देहसंयोगाद् दन  
सुखं दुःखं मृतिज॑न्म शापोऽनुग्रह एव च ॥ २९॥ 


मृतिः  मृत्यु 
खापः  श्रापर 


कुतङचन  कसैदेखि पनि 
न बिभ्यति  उराडदैनन् 





पढार्थ शरीरहरूसंग संयोग भई 
ईङ्वरलीरया एव  भगवान्को त्यसबाट 





लीलाका कारणले नै सुखं  सुख अनुग्रह च  अनुग्रह समेत गरी 
देहिनां  जीवात्माहरूको दुःखं  दुःख दन्द्रानि  अनेक विरुद्ध 
देहसंयोगात्  विभिन्न जन्म  जन्म कुराहरू प्राप्त भद्रहन्छन् 


ताक्यार्थ भगवान्को मायामय लीलाका कारणले नै जीवात्माहरूलाई विभिन मनुष्य, पशु, 
आदि शरीरहरू प्राप्त हृन्छन्। ती विभिन्न शरीरहरूसंग सम्बन्धित हदा शरीरञनुसारकै सुखदुःख, 
जन्ममृत्यु र श्रापअनुग्रह आदि अनेक विरुद्ध कुराहरू प्राप्त भद्वरहन्छन् । 


र  अ   
अविवेककृतः पुंसो ह्यथमेद इवात्मनि । 
गुणदोषविकत्पङ्च भिदेव स्रजिवत् कृतः ॥ २०॥ 


आत्मनि  स्वप्नमा आफूमा नै वस्तु प्रतीत भए रै 
अथभेदः इव  भ्रमले नभएका स्रजि वत्  एउटै मालामा 


पदार्थ 
हि  निश्चय नै 


रामालन्द्री टीका 


२४०द् 
षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १७ 


भिदा  सर्प, दण्ड आदि भेद पदार्थहरूमा गुण र दोष, सुख रअविवेककृतः  केवल अज्ञानकै 
कृतः इव  कल्पित भए दुःख आदिको बुद्धि पनि कारण भएको हो 
गुणदोषविकल्पः च  संसारका पुंसः  मानिसहरूको 

ताक्यार्थ स्वप्नमा भ्रमका कारणले नभएका वस्तु पनि आफपूभित्रै अनुभव गरिन्छन्। जाग्रत् 
कालमा पनि एडटे मालामा नभएका सर्प, दण्ड आदि अनेक भ्रमहरू भएका देखिन्छन्। यसै गरी 
मानिसहरू संसारका सुख, दुःख आदि पदार्थहरूमा जुन गुण र दोष देख्छन् त्यो केवल अज्ञानकै 
कारण भएको हो । 


वितरण माधथिका दुई श्लोकमा सुखदुःखको भेद केवल अविवेकको कारणले कल्पना 
गरिएको हो भन्ने उल्लेख गरिएको छ । संसारमा सुख र दुःख यही हो भन्ने कुनै निश्चित नियम 
र परिभाषा पादेदेन। जसलाई जहिले जेजे मनपर्दछ उसले तिनै कुराबाट सुख र दुःखको 
परिभाषा गर्दछ। पुस महिनामा अत्यन्त सुख दिने सिरक जेठमा दुःखदायी बन्दछ । एउटालाई मन 
पर्ने भोजन अर्कोलाई पटक्कै रुच्दैन। सपनामा पदार्थ कछैनन्, तर मानिस त्यहाँका पदार्थहरूमा 
समेत दुःख र सुखको बुद्धि गर्दछ। माला सर्पका रूपमा देखिंँदा मानिस भाग्दछ र त्यसबाट 
उसलाई दुःखको अनुभूति ह॒न्छ तर मालाकै रूपमा देख्दा भने मानिसलाई सुखको अनुभूति हृन्छ । 
कहाँ सुखको साधन मानिएको माला, अनि कहाँ अत्यन्त दुःखको कारण मानिने सर्प। कल्पनाकै 
कारण मालामा सर्प देखिए भँ व्यवहारका सुखदुःख पनि केवल कल्पना मात्र हुन् । 


वासुदेवे भगवति भक्तिमुद्हतां नृणाम् । 
ज्ञानवैराग्यवी्याणां नेह करिचद् व्यपाश्रयः ॥ ३१॥ 


पदार्थ ज्ञानवेराग्यवीर्याणां  ज्ञान र॒ व्यपाश्रयः  तेरो मेरो भनी 
भगवति  भगवान् वेराग्यरूपी बलले युक्त भएका रागद्रेष गर्नुपर्ने 

वासुदेवे  वासुदेवमा नृणाम्  मानिसहरूको लागि न  हदैन 

भक्तिम्  दुढ भक्ति हि  निश्चय नै 

उद्दहतां  धारण गरिरहने करिचत्  कुनै पनि वस्तु 





ताक्यार्थ ज्ञान र वैराग्यरूपी बलले युक्त भएका र भगवान् वासुदेवमा दृढ भक्ति गर्ने 
मानिसहरू संसारका कुनै पनि वस्तुमा तेरोमेरो भनी रागदरेष गर्दैनन्। 


नाहं विरिञ्चो न कुमारनारदो न बह्मपुत्रा मुनयः सुरेशाः। 
विदाम यस्येहितमंशकांशका न तत्स्वरूपं पृथगीशमानिनः ॥ २२॥ 


पदार्थ अहं  म शिवजीले न  जान्नुहुनन 
यस्य  जुन भगवान्को न  जान्दिनें कुमारनारदौ  कुमार र नारद 
ईहितम्  लीलाको रहस्यलाई विरिञ्चः  ब्रह्माजीले बह्यपुत्राः  ब्रह्माका सन्ततिहरू 


रामालन्द्री टीका 


२४०४ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १७ 
मुनयः  मुनिहरू र अंशकांडाकाः  भगवान्को अभिमानीहरूले त 

सुरेशाः  ठुला देवताहरू समेत अंशका पनि अंश भएर पनि तत्स्वरूपं  भगवान्को स्वरूप 
हामी कसैले पनि पृथक्  आपूलाई स्वतन्त्र दु न  ठन् बुम्न सक्दैनन् 

न विदामः  जान्दैनौं ईशमानिनः  ईश्वर ठान्ने 





ताक्यार्थ म, ब्रह्माजी, कुमारहरू, नारदजी, ब्रह्माजीका छोराहरू, मुनिहरू र ठुला टला 
देवताहरू समेत हामी कसैले पनि भगवान्को लीलाको रहस्यलाई पूर्णरूपमा बुरुन सक्देनौँ। 
त्यस्ता अनन्त प्रभुका अंशका पनि अंश भएर समेत जसले आपफूलाई द ईश्वर ४ ठानी अभिमान 
गर्छन् भने तिनले त खन् भगवान्को यथार्थ स्वरूपलाई के बुन् । 


वितरण यहाँ प्राणीहरूलाई भगवान्का ससाना अंश भनी बताइएको छ। भगवद्गीता 
१५७मा पनि ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातनः अर्थात् जीवात्मा मेरे अंश हो भनेर 
भगवानूले बताउनुभएको छ । जीवात्मा परमात्माको मायाद्वारा कल्पित रूप हो । यस दृष्ट्बाट हेर्न 
हो भने ऊ ईश्वरको अंश हो तर वास्तवमा भन्नुपर्दा चाहं जीव परमात्माबाट दछ्ुटयाउन मिल्ने 
छुट दुट्रे अङ्गहरू जस्तो अंश होइन । यदि सांच्चै नै जीवात्मालाई परमात्माका अंश भनी मानने हो 
भने जन्म, मृत्यु आदि सांसारिक दोषहरूले तीती अंशमा परमात्मालाई पनि ह्ुन्छन् र उनलाई 
संसारी मान्छे ४ बनार्डंछन्। टयाक्कै ईश्वरको रूपमा अनुभवमा नआउने भएकाले अनि 
जीवात्माहरू अनेक भएकाले उनीहरूलाई शास्त्रले ईश्वरको अंश भनी बताएका हून्। वास्तवमा 
एडटै परमात्मा नै आफ्नो मायाको कारणले भिन्नभिन्न अन्तःकरणहरूमा प्रतिबिम्बित भई 
जीवात्मा बनेको हो । यसर्थ परमात्माभन्दा भिन्न अरू कुनै पनि वस्तु छदे छैन । 


न ह्यस्यास्ति प्रियः करिचन्नाप्रियः स्वः परोऽपि वा। 
आत्मत्वात् सवभूतानां स्व॑भूतप्रियो हरिः ॥ ३३॥ 





पढार्थ न अस्ति छैन सवभूतानां  सम्पूर्ण प्राणीहरूको 
हि  निश्चय नै न अप्रियः  शत्रु छैन आत्मत्वात्  आत्मा हुनुभएको 
अस्य  यी भगवान्को स्वः  आफन्त र हदा 

कङिचत्  कोटी पनि परः अपि वा  पराइ पनि कैन सवंभूतप्रियः  सबै प्राणीहरूका 
प्रियः  प्यारो व्यक्ति हरिः  भगवान् श्रीहरि लागि प्रिय हुनुहुन्छ 


ताक्यार्थ भगवान्को लागि कोही पनि प्रिय वा अप्रिय र आफ्नो वा पराइ भन्ने कछैन। उहाँ 
सबैको आत्मा हुनुहुन्छ । त्यस कारण आत्मारूपले रहनुहूने भगवान् श्रीहरि सबे प्राणीहरूका लागि 
समान रूपले प्रिय हुनुहन्छ । 


तस्य चायं महाभागदिचत्रकेतुः प्रियोऽनुगः । 
सवत्र समद्क् शान्तो द्यं चैवाच्युतप्रियः ॥ ३४ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


२४०५ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १७ 
पदार्थ महाभागः  ठुला भाग्यशाली हि  निश्चय नै 

सर्वत्र  जहांसुकै चित्रकेतुः च  चित्रकेतु पनि अहं च  म पनि 

समदृक्  समान भाव राखने तस्य  उहाँ भगवानक अच्युतप्रियः एव  भगवान्को 
शान्तः  अत्यन्त शान्त रहने प्रियः  प्यारा अत्यन्त प्यारो दु 

अयं  यी अनुगः  अनुचर हुन् 





ताक्यार्थ यी सौभाग्यशाली चित्रकेतु भगवान्का प्रिय अनुचर हुन्। यिनी सबेतिर समान रूपले 
भगवद्भाव राख्दछन् र सध शान्त रहन्छन्। म पनि भगवान्को अत्यन्त प्यारो दु 


तस्मान्न विस्मयः कायं पुरुषेषु महात्मसु । 
महापुरुषभक्तेषु शान्तेषु समदरिषु ॥ ३५॥ 





पढार्थ शान्तेषु  शान्त विस्मयः  आश्चर्य 
तस्मात्  त्यसैले समदरिंषु  समान देख्ने न कायः  मान्नु पर्दैन 
महापुरुषभक्तेषु  परमपुरुष महात्मसु  महान् विचार भएका 

भगवान्का भक्त भएका पुरुषेषु  व्यक्तिहरूको सम्बन्धमा 


ताक्यार्थ त्यसैले परमपुरुष भगवान्का भक्त समदर्शी र शान्त महात्माहरूको व्यवहार देखेर 
केही आश्चर्य मान्न पर्देन। 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
इति श्रुत्वा भगवतः रिवस्योमाभिभाषितम् । 
बभूव शान्तधी राजन् देवी विगतविस्मया ॥ ३६॥ 


पदार्थ शिवस्य  शिवको भाव नष्ट भएकी 

राजन्  हे राजा परीक्षित् अभिभाषितम्  उपदेशलाई उमा देवी  भगवती उमा 
इति  यस प्रकार श्रुत्वा  सुनेर शान्तधी  शान्त मनवाली 
भगवतः  भगवान् विगतविस्मया  आश्चर्यको बभूव  हुनुभयो 





ताक्यार्थ यस प्रकार भगवान् शङ्रको वचन सुनिसकेपचछ्ि भगवती उमाको मनबाट आश्चर्यको 
भाव हट्यो र उरहाँंको मन शान्त भयो । 


इति भागवतो देव्याः प्रतिरशप्तुमलन्तमः। 
मूष्नां सञ्जगृहे शापमेतावत् साधुलक्षणम् ॥ ३७ ॥ 


पदार्थ अलन्तमः  समर्थ भएर पनि ्  देवी पार्वतीको 
इति  यस प्रकार भागवतः  भगवान्का भक्त ती शापम्  श्रापलाई 
प्रतिशप्तुम्  श्राप फर्क चित्रकेतुले मूध्नां  नम्र भएर शिर ुकाई 


रालालन्द्री टीका 


२७०६ 

षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १७ 
सञ्जगृहे  राम्ररी स्वीकार गरे साधुलक्षणम्  सत्पुरुषहरूको 

एतावत्  यही नै स्वभाव हो 


ताक्यार्थ पार्वतीको श्रापलाई फर्काडन समर्थ भएर पनि भगवान्का भक्त चित्रकेतुले उहाँको 
श्रापलाई विनयपूर्वक शिर एुकाई स्वीकार गरे। यही नै सत्पुरुषहरूको स्वभाव हो । 


जज्ञे  . न्स    
जज्ञे त्वष्टुदक्षिणाग्नो दानवीं योनिमाभितः। 
वृत्र इत्यभिविख्यातो ज्ञानविज्ञानसंयुतः ॥ ३८ ॥ 


पढार्थ योनिम्  जुनी शगीरलाई वृत्रः इति  वृत्रासुर नामले 
त्वष्टुः  त्वष्टाले गरेको यज्ञको आभरितः  धारण गरी अभिविख्यातः  प्रख्यात हदि 
दक्षिणाग्नौ  दक्षिणाग्निमा ज्ञानविज्ञानसंयुतः  ज्ञान र॒ जज्ञे  जन्मिए 

दानवीं  दानवको विज्ञानले युक्त भएका चित्रकेतु 





ताक्यार्थ चित्रकेतु दानवको जुनी पाई त्वष्टाले गरेको यज्ञको दक्षिणाग्निबाट प्रकट भए। 
उनको नाम वृत्रासुर भयो, उनी ज्ञान र विज्ञान दुबेले युक्त थिए। 


एतत् ते सवंमाख्यातं यन्मां त्वं परिपृच्छसि । 
वृत्रस्यासुरजातेङ्च कारणं भगवन्मतेः ॥ ३९॥ 


पदार्थ वृत्रस्य  वृत्रासुरको एतत्  यो 

यत्  जुन कुरा भगवन्मतेः  भगवानूमा बुद्धि सवंम्  वत्रासुरको सबै 
त्वं  तपारईले लाग्नुको पूर्वचरित्र 

मां  मलाई कारणं  कारण ते  तपारईलाई 
असुरजातेः च  असुर कुलमा परिपृच्छसि  सोध्नुभएको आख्यातं  बता 
उत्पन्न भएर पनि धियो 





ताक्यार्थ वृत्रासुर असुरकुलमा उत्पन भएर पनि उनको बुद्धि भगवानूमा लाग्नुको कारण के 
हो भनी तपार्ईदले जुन प्रश्न गर्नुभएको थियो त्यसको उत्तरको रूपमा मेले यो वृत्रासुरको 
पूर्वजन्मको सम्पूर्ण चरित्र तपाईलाई बताएं । 


इतिहासमिमं पुण्यं चित्रकेतोमंहात्मनः। 
माहात्म्यं विष्णुभक्तानां श्रुत्वा बन्धाद् विमुच्यते ॥ ४०॥ 





पदार्थ इतिहासम्  इतिहास श्रुत्वा  भक्तिपूर्वक सुनेर 

इमं  यो विष्णुभक्तानां  भगवान् बन्धात्  संसारको बन्धनबाट 
महात्मनः  महान् विचार भएका विष्णुका भक्तहरूको विमुच्यते  मुक्त हृन्छ 
चित्रकेतोः  चित्रकेतुको माहात्म्यं  माहात्म्यलाई प्रकट 

पुण्यं  पुण्यदायक गर्छ 


रामालन्द्री टीका 


२५०७ 
षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १७ 


ताक्यार्थ चित्रकेतु राजाको यो पुण्यदायक जीवन चरित्रले भगवान् विष्णुका सम्पूर्ण 
भक्तहरूको माहात्म्यलाई प्रकट गर्दछ। यसलाई भक्तिपूर्वकं सुन्नाले जीव संसारबन्धनबाट मुक्त 
हुन्छ । 

य एतत् प्रातरुत्थाय श्रद्धया वाग्यतः पठेत्  

इतिहासं हरिं स्मृत्वा स याति परमां गतिम् ॥ ५१॥ 





पदार्थ श्रद्धया  श्द्धापूर्वक पठेत्  पदला 

यः  जसले हरि  भगवान् श्रीहरिलाई सः  त्यसले 

प्रातः  प्रातःकालमा स्मृत्वा  सम्किएर परमां  सर्वोत्कृष्ट 
उत्थाय  उठेर एतत्  यो गतिम्  मोक्षपद 
वाग्यतः  मौन रही इतिहासं  इतिहास याति  प्राप्त गर्द 


वाक्यार्थ जसले प्रातःकालमा उठेर मौन रही श्रद्धापूर्वक भगवान् श्रीहरिलाई सम्िएर यो 
इतिहासको पाठ गर्छ उसले सर्वश्रेष्ठ मोक्षपद पारं । 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां षष्ठस्कन्धे 
चित्रकेतुशापो नाम सप्तदशोऽध्यायः ॥ १७ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


२४०८ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १८ 
अथ  घ्याय 
अथ अल्टाद्डराऽव्यायः 

अदिति र दितिका सन्तान तथा मरुद्गणको उत्पत्तिको वर्णन 

श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 

पृरिनस्तु पत्नी सवितुः सावित्रीं व्याहृतिं ्रयीम्। 

अग्निहोत्रं परं सोमं चातुमास्यं महामखान् ॥ १॥ 

सिद्धिभंगस्य भायाङ्ग महिमानं विभुं प्रभुम् । 

आशिषं च वरारोहां कन्यां प्रासूत सुव्रताम् ॥ २॥ 
पढार्थ देवता सिद्धिः  सिदधिले 
अङ्ग  हे प्रिय परीक्षित् अग्निहोत्रं  अग्निहोत्र महिमानं  महिमा 
सवितुः  सविताकी पञ्च  पशुयाग विभुं  विभु 
पत्नी  पत्नी सोमं  सोमयाग प्रभुम्  प्रभु नामका तीन पुत्र र 
पृदिनः तु  पुश्निले चातुमांस्यं  चातुर्मास्ययाग र॒ वरारोहां  अत्यन्त सुन्दरी 
सावित्रीं  सावित्रीका महामखान्  पज्च महायज्ञ सुव्रताम्  अति सुशील 
अभिमानी देवता समेतका अधिष्ठाता देवतालाई आहिषं  आशी नाम गरेकी 
व्याहृतिं  व्याहृतिका अभिमानी उत्पन्न गरिन् कन्यां च  एडी छोरीलाई पनि 
देवता भगस्य  भगकी प्रासूत  जन्माइन् 
त्रयीम्  त्रयीका अभिमानी भायां  पत्नी 





ताक्यार्थ हे प्रिय परीक्षित्! सविताको पृश्नि नामकी पत्नी थिदन्। उनले सावित्री 
गायत्री, व्याहृति, त्रयी वेद, अग्निहोत्र, पशुयाग, सोमयाग, चातुर्मास्य याग र पञ्चमहायज्ञका 
अधिष्ठाता देवतालाई जन्म दिइन्। भगकी पत्नी सिद्धिले महिमा, विभु र प्रभु नामका तीनषछोरा र 
आशी नामकी परमसुन्दरी र अतिसुशील एक कन्यालाई जन्म दिन् । 

धातुः कुदः सिनीवाली राका चानुमतिस्तथा । 


सायं दशंमथ प्रातः पृणंमासमनुकमात् ॥ २॥ 


पदार्थ राका  राका 
धातुः  धाताका चाहं तथा  त्यसै गरी 
कुदः  कुहू अनुमतिः  अनुमति नामकी 


सिनीवाटी  सिनीवाली चार पत्नी थिए, तिनीहरूले 





अनुकमात्  क्रमेले 
सायं  सायङ्ाल 
दशम्  दर्श 

अथ च  त्यसै गरी 


रामालन्द्री टीका 


२८०९ 
षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १८ 


प्रातः  प्रातःकाल र पू्णमासम्  पूर्णमास समेतका अभिमानी देवतालाई जन्माए 


वाक्यार्थ धाताकी चार ओटी पत्नी थिए कुहू अमावस्याकी अभिमानिनी देवी, सिनीवाली 
कृष्पक्षको चतुर्दशीकी अभिमानिनी देवी, राका पूर्णमासी र अनुमति शुक्लपक्षको चतुर्दशीकी 
अभिमानिनी देवी । यिनीहरूमध्ये क्रमेसंग कुहूले सायङालको अभिमानी देवता, सिनीवालीले 
दर्शका अभिमानी देवता, राकाले प्रातःकालका अभिमानी देवता र अनुमतिले पूर्णमासका 
अभिमानी देवतालाई जन्म दिन् । 


अग्नीन् पुरीष्यानाधत्त क्रियायां समनन्तरः। 
चषणी वरुणस्यासीद् यस्यां जातो भृरुः पुनः ॥ ४॥ 


पदढार्थ आघत्त  पुत्रूपमा जन्माए भृगुः  ब्रह्माका पुत्र भृगु 
समनन्तरः  विधाताले चर्षणी  चर्षणी पुनः  फेरि 

क्रियायां  आप्नी पत्नी क्रियामा वरुणस्य  वरुणकी पत्नी जातः  उत्पनन भए 
पुरीष्यान्  पुरीष्य नाम गरेका आसीत्  थिडइन् 
अग्नीन्  पांच अग्निहरूलाई यस्यां  जुन चर्षणीमा 


ताक्यार्थ धाताका भाइ विधाताले पत्नी क्रियाबाट पुरीष्य नामका पाँच ओटा अग्निहरूलाई 
पुत्ररूपमा जन्माए । वरुणकी पत्नी चर्षणीबाट ब्रह्माका पुत्र भुगुले फेरि जन्म लिए । 


वात्मीकिङ्च महायोगी वत्मीकादभवत् किल । 
अगस्त्यङ्च वसिष्टङ्च मित्रावरुणयोऋषी ॥ ५॥ 
रेतः सिषिचतुः कुम्भे उव॑श्याः सन्निधो द्रुतम् । 
रेवत्यां मित्र उत्सगगमरिष्टं पिप्पलं व्यधात् ॥ ६॥ 








पढार्थ ह  मित्रर भयो 

महायोगी  महायोगी वरुणका पुत्र हुन् मित्रः  मित्रले 

वाल्मीकिः च  वाल्मीकि पनि उवंश्याः  उर्वशी अप्सराको रेवत्यां  रेवतीबाट 

वत्मीकात्  वल्मीकबाट सन्निधो  नजिकमा जादा उत्सर्गम्  उत्सर्ग 

किर  निश्चय नै दूतम्  स्खलित भएको अरिष्टं  अरिष्ट र 

अभवत्  जन्मिए रेतः  वीर्यलाई पिप्पलं  पिप्पल नामका तीन पुत्र 
अगस्त्यः च  अगस्त्य र कुम्भे  घडामा व्यधात्  उत्पनन गरे 

वसिष्ठः च  वसिष्ठ सिषिचतुः  राखिदिए त्यही 

ऋषी  यी दुई जना ऋषि वीर्यबाट अगस्त्य र वसिष्ठको 


ताक्यार्थ महायोगी वाल्मीकि वल्मीकबाट जन्मिए । अगस्त्य र वसिष्ठ यी दुई ऋषिहरू मित्र र 
वरुणका छोरा हुन् । उर्वशी नामकी अप्सरालाई देखेर कामले मोहित भएका मित्र र वरूणको वीर्य 


रामालन्द्री टीका 


२४१० 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १८ 


स्खलित भयो । उनीहरूले त्यसलाई घडामा राखिदिए । त्यही वीर्यबाट अगस्त्य र वसिष्ठको जन्म 
भयो । मित्रे रेवतीबाट उत्सर्ग, अरिष्ट र पिप्पल नामका तीन छोरा जन्माए। 


पोरोम्यामिन्द्र आधत्त त्रीन् पुत्रानिति नः श्रुतम् । 
जयन्तमृषभं तात तृतीयं मीटुषं प्रभुः ॥ ७ ॥ 


पदार्थ पुलोमकी पत्री शचीमा त्रीन् पुत्रान् इति  तीन पुत्र 
तात  हे प्रिय परीक्षित् जयन्तम्  जयन्त आधत्त  उत्पन्न गरे भन्ने 
प्रभुः  सामर्थ्यवान् ऋषभं  ऋषभ र नः  हामीले 

इन्द्रः  इन्द्रले तृतीयं  तेस्रो चाहं श्रुतम्  सुनेका छँ 





पोटोम्याम्  पौलोमी मीटुषं  मीढुष नाम गरेका 
वाक्यार्थ हे महाराज परीक्षित् ! सामर्थ्यवान् इन्द्रले पुलोमकी पुत्री शचीबाट जयन्त, ऋषभ र 
मीदरष नामका तीन पुत्र जन्माएका धथिए भन्ने हामीले सुनेका छँ । 


उरुक्रमस्य देवस्य मायावामनरूपिणः। 
कीर्तौ पत्न्यां बृहच्छरलोकस्तस्यासन् सोभगाद्यः ॥ ८ ॥ 


पदढार्थ मायावामनरूपिणः  मायाद्रारा 
देवस्य  भगवान् वामनको रूप लिने भगवानूको 
उरुक्रमस्य  तीन पाउद्रारा वीनै कीतों  कीर्तिं नाम गरेकी 


नामका पुत्र भए 
तस्य  ती बृहच्छूलोकका 
सोभगादयः  सौभग आदि 
नामका अनेक सन्तान 


लोकलाई अतिक्रमण गरी पत्न्यां  पत्नीमा 
बलिलाई निग्रह गर्ने बृहच्छरलोकः  बृहच्छलोक आसन्  भए 

ताक्यार्थ बलिलाई निग्रह गर्न मायाशक्तिद्रारा वामनरूपमा अवतार लिएर तीन पाउमा तीन 
लोकलाई अतिक्रमण गर्ने भगवान् त्रिविक्रम विष्णुकी कीर्तिं नाम गरेकी पत्नी थिदन्। उनबाट 
बृहच्छलोक नामका पुत्र जन्मिए । बृहच्छूलोकका पनि सौभग आदि अनेक पुत्रहरू भए । 


तत्कम॑गुणवीयौणि काड्यपस्य महात्मनः । 


परचाद् वक्ष्यामहेऽदित्यां यथा वावततार ह ॥ ९॥ 


पर्चात्  पछाडि आँ 
स्कन्धमा 
वक्ष्यामहे  बताउनेच्ु 





पदार्थ अदित्यां  अदितिको गर्भमा 
महात्मनः  उदार चित्त भएका अवततार  जन्म लिनुभयो 
काश्यपस्य  कश्यपका पुत्र तत्कमगुणवीयोणि  उहाँका 
वामनले कर्म, गुण र पराक्रम 

यथा वा  जसरी जुन रूपमा ह  निश्चय नै 

ताक्यार्थ महर्षिं कश्यपका पुत्र महात्मा वामनका प्रसिद्ध कर्म, गुण र पराक्रमहरू के के थिए 
र उहाँले माता अदितिको गर्भबाट किन जन्म लिनुभयो ? यसको विस्तारपूर्वक वर्णन म पछ्छडि 


रामालन्द्री टीका 





२४११ 
षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १८ 
आरट स्कन्धमा गर्नु । 
अथ कश्यपदायादान् दैतेयान् कीतंयामि ते । 
यत्र भागवतः श्रीमान् प्रहादो बलिरेव च ॥ ० ॥ 





पढार्थ ते  तपाईलाई प्रहाद्ः  प्रहाद प्रह्लाद र 
अथ  अब कीतंयामि  बताह बलिः च  बलिको पनि जन्म 
कर्यपदायादान्  कश्यपका पुत्र यत्र एव  जुन वंशमा नै भएको थियो 

दैतेयान्  दितिका गर्भवाट श्रीमान्  यशस्वी 

उत्पन्न दैत्यहरूको वंश भागवतः  भगवान्का परमभक्त 


ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! अदितिको वंशवर्णनपच्ि अब म कश्यपबाट दितिको गर्भमा 
उत्पन्न भएका देत्यहरूको वंश बतार्ह्ु। जुन वंशमा भगवान्का परमभक्त, यशस्वी प्रह्लाद र 
बलिको जन्म भएको थियो । 

क  न्त, 


दितेद्वीवेव दायादो दैत्यदानववन्दितो । 
दिरण्यकरिपुनांम हिरण्याक्षश्च कीरतिंतो ॥  ॥ 


पदार्थ हिरण्यकरिपुः  हिरण्यकशिपु र दायादौ  पुत्र भए भनेर 
दितेः  दितिका हिरण्याक्षः नाम च  हिरण्याक्ष कीर्तितो  वर्णन गरियो 
दैत्यदानववन्दितौ  दैत्य र नाम गरेका 

दानवद्रारा पूजित दरो ए  दुई ओटा मात्र 





वाक्यार्थ दितिका सम्पूर्ण दैत्य र दानवहरुद्रारा पूजित हिरण्यकशिपु र हिरण्याक्ष नाम गरेका 
दुई जना मात्र पुत्र भए, जसको वर्णन मेले पहिला तुतीस्कन्धमा नै गरिसकेँ । 


हिरण्यकरिपोभांयां कयाघुनांम दानवी । 

जम्भस्य तनया दत्ता सुषुवे चतुरः सुतान् ॥ १२॥ 
संहादं प्रागुद्यादं हदं प्रहादमेव च । 

तत्स्वसा सिंहिका नाम राहुं विप्रचितोऽग्रहीत् ॥ १३॥ 


पढार्थ हिरण्यकशिपोः  हिरण्यकशिपुकी ह्रादं  हाद र 

दानवी  दनुवंशमा उत्पनन॒ कयाघुः नाम  कयाधु नामकी प्रहादम् एव च  प्रहाद प्रह्लाद 
जम्भस्य  जम्भकी भायां  पत्नीले गरी 

तनया  पुत्री प्राक्  सर्वप्रथम चतुरः  चार जना 

दत्ता  हिरण्यकशिपुलाई संहादं  संहाद सुतान्  पुत्रहरू 

दिदएकी यसैले अनुह्ादं  अनुहाद सुषुवे  जन्माइन् 





रामालन्द्री टीका 


२४९१२ 


षष्ठ स्कन्ध 


तत्स्वसा  यी चार भाईइकी 
बहिनी 
सिंहिका नाम  सिंहिका नाम 


श्रीमद्भागवत 


गरेकी थिडन् जसले 
विप्रचितः  विप्रचित्बाट 
राहुं  राहु नामका पुत्रलाई 


अध्याय १८ 


अग्रहीत्  जन्माइन् 


ताक्यार्थ हिरण्यकशिपुकी पत्नी कयाधु दनुवंशमा उत्पननन भएकी धिन्, उनी जम्भकी छोरी 
थिड्न् । उनका चार जना पुत्रहरू भए जसका नाम संहाद, अनुहाद, हाद र प्रहाद प्रह्ाद थियो। 
यी चार भादकी सिंहिका नामकी एडटी बहिनी थिडन्। सिहिंकाले विवाह विप्रचित्बाट राहु नाम 
गरेको पुत्रलाई जन्म ददन् । 


िरोऽहरद् यस्य हरिङ्चकरेण पिबतोऽमृतम् । 
संहाद्स्य कृतिभांयांसूत पञ्चजनं ततः ॥ ४ ॥ 


पढार्थ श्रीहरिले भायां  पत्नीले 

यस्य  जुन सिंहिकाका छोरा चक्रेण  आफ्नो सुदर्शन चक्रले ततः  ती संहादबाट 

राहुको शिरः  शिर पञ्चजनं  पञ्चजन नामको छोरा 
अमृतम्  अमृत अहरत्  काट्नुभयो असूत  जन्माइन् 

पिबतः  पान गर्ने समयमा संहादस्य  संहादकी 

हरिः  मोहिनीरूप भगवान् कृतिः  कृति नाम गररेकी 





ताक्यार्थ सिंहिकाको पुत्र राहको शिर अमत पान गर्ने समयमा मोहिनीरूप भगवान् विष्णुले 
आफ्नो सुदर्शनचक्र प्रहार गरेर काटिदिनुभयो। संहादकी पत्नीको नाम कृति धियो। उनले 
संहादबाट पञ्चजन नाम गरेको पुत्र जन्माटन् । 


हादस्य धमनिभांयांसूत वातापिमिल्वलम् । 
योऽगस्त्याय त्वतिथये पेचे वातापिमिल्वलः ॥ १५॥ 





पढार्थ इल्वलम्  इल्वल नामका दुरई अतिथये  अतिथि 

हाद्स्य  हादकी पुत्र अगस्त्याय  अगस्त्यका लागि 
धमनिः  धमनि नामकी असूत  जन्माइन् वातापिम्  वातापिलाई 

भायां  पत्नीले यःतु  जुन पेचे  पकाए 

वातापिम्  वातापि र इल्वलः  इल्वलले 


ताक्यार्थ हादकी पत्नी धमनिले वातापि र इल्वल नामका दुई पुत्र जन्मादन्। इल्वलले 
अतिथिरूपमा आएका महर्षिं अगस्त्यको सत्कारका लागि वातापिलाई नै पकाएर खुवाए । 


अनुदहादस्य सुम्यांयां बाष्कलो महिषस्तथा । 
विरोचनस्तु प्राहयादिर्ेन्यां तस्याभवद् बलिः ॥ ६ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


षष्ठ स्कन्ध 


पलढार्थ 
तथा  त्यसै गरी 
अनुहादस्य  अनुहादकी 


श्रीमद्भागवत 


महिषः  महिष नामका दुद 
पुत्र भए 
प्राह्यादिः  प्रहादको पुत्र 


२४९३ 
अध्याय १८ 


  पत्नी देवीबाट 
बलिः  बलिको जन्म 
अभवत्  भयो 


सूम्यांयां  सूर्म्या नामकी पत्नीमा विरोचनः  विरोचन भए 
बाष्कलः  बाष्कल र तस्य तु  ती विरोचनको 


ताक्यार्थ यसे गरी अनुहादकी पत्नी सूर्म्याले बाष्कल र महिष नामका दुई पुत्रलाई जन्म 
दिइन् । प्रहादका पत्र विरोचन धथिए। विरोचनकी पत्नी देवीबाट बलिको जन्म भयो । 


बाणज्येष्ठं पुत्ररातमरानायां ततोऽभवत्। 
तस्यानुभावः सुरुखोक्यः पश्चादेवाभिधास्यते ॥ १७ ॥ 








पढार्थ पुत्रशातम्  सय पुत्र सुरुखोक्यः  वर्णनीय छ जो 
ततः  ती बलिबाट अभवत्  भए पञ्चात् एव  पछाडि ने आँ 
अरानायां  अशना पत्नीमा तस्य  ती बलिको स्कन्धमा 

बाणज्येष्ठं  जेठो बाणसहितका अनुभावः  प्रभाव अभिधास्यते  बताइनेछ 


ताक्यार्थ दैत्यराज बलिकी अशना नाम गरेकी पत्नी थिडन्। उनले बाण आदि सय जना 
पुत्रहरू जन्माइन्। बलिको कीर्तिं वर्णन गर्न योग्य छ। त्यसैले त्यसको वर्णन पडि आठँ 
स्कन्धमा गरिने । 


बाण आराध्य गिरिं ठेभे तद्गणमुख्यताम् । 
यत्पाश्वं भगवानास्ते ह्यद्यापि पुरपालकः ॥ ८ ॥ 


पढार्थ 

बाणः  बाणासुरले 

गिरिशं  भगवान् शङ्रलाई 
आराध्य  आराधना गरेर 
तद्गणमुख्यताम्  भगवान् 


शिवको गणहरूमा श्रेष्ठता 
लेभे  प्राप्त गरे 

हि  निश्चय नै 

अद्य अपि  आज पनि 
यत्पा्वे  बाणासुरको नजिकै 





पुरपारकः  नगरको रक्षक भएर 
भगवान्  भगवान् शङ्कर 
आस्ते  बस्नुहुन्छ 


वाक्यार्थ बलिको जेठो छोरो बाणासुर भगवान् शङ्रको आराधना गरेर शिवगणको नायक 
भए । आज पनि भगवान् शङूर बाणासुरको नगरको रक्षक भएर उनैको नजिकमा बस्नुहुन्छ । 


मरुतरच दितेः पुत्रार्चत्वारिशन्नवाधिकाः। 


आसन्नप्रना ५ ४० 
त  सवं नीता इन्द्रण सात्मताम् ॥ १९॥ 


पदार्थ 


मरुतः च  मरुद्गण पनि 


चत्वारिशन्नवाधिकाः  उनन्वास दितेः  दितिकै 


पत्राः  छोराहरू हुन् 
तेती 


रामालन्द्री टीका 


२५१०४ 
षष्ठ स्कन्ध 
सवे  सबै 


अप्रजाः  सन्तानहीन 
आसन्  थिए 


श्रीमद्भागवत 


इन्द्रेण  देवराज इन्दरदरारा 
तिनीहरू 
सात्मताम्  आपूजस्ते देवता 


अध्याय १८ 


नीताः  बनाइए 


ताक्यार्थ दितिको गर्भबाट नै उनन्वास मरुदगणहरू जन्मिए । यिनीहरू सब जना सन्तानहीन 
भए । देवराज इन्द्रले यिनीहरूलाई आफूजस्तै देवता बनाए । 


राजोवाच राजा परीक्षित्ले भन्नुभयो 
कथं त आसुरं भावमपोद्योत्पत्तिकं गुरो । 
इन्द्रेण प्रापिताः सात्म्यं किं तत् साघु कृतं हि तेः ॥ २०॥ 


पदार्थ ः  इन्द्रद्ारा किंके 

गुरो  हे गुरु सात्म्यं  आफू बराबर देवत्वमा।तत्  त्यस्तो 

ते  ती दितिका पुत्र मरुत्हरू कथं  कसरी साघु  राम्रो काम 
ओत्पत्तिकं  जन्मसिद्ध प्रापिताः  प्राप्त गराइए कृतं  गरे 


हि  निश्चय नै 
तेः  ती मरुद्गणले 


आसुरं भावम्  आसुरभावलाई 
अपोह्य  त्यागेर 


ताक्यार्थ हे गुरु शुकदेवजी ! जन्मबाट असुर भएका दितिका पुत्र मरुद्गणले इन्द्रका लागि के 
त्यस्तो राम्रो कर्म गरे? जसका कारण उनीहरूले आसुरभावलाई त्यागे र इन्द्रले उनलाई आफू 
जस्तै देवता बनाए । 


दमे श्रदधते बह्यन्नृषयो हि मया सह । 
परिज्ञानाय भगवंस्तन्नो व्याख्यातुमहैसि ॥ २९॥ 








पढार्थ दमे  यी तत्  त्यसकारण 

जह्यन्  हे ब्राह्मण ऋषयः  ऋषिहरू नः  हामीहरूलाई 

भगवन्  हे भगवान् परिज्ञानाय  उक्त प्रश्नको उत्तर व्याख्यातुम् अहेसि  व्याख्या 
हि  निश्चय नै जान्नका लागि गर्न योग्य हुनुहुन्छ 

मया सह  मसंगे श्रदधते  इच्छा गरिरहेका छन् 


ताक्यार्थ हे ब्राह्मण शुकदेवजी ! मसंगै यी सम्पूर्ण ऋषिहरू पनि यो रहस्य जानन चाहन्छन्। 
त्यसैले हे भगवान् उक्त कुरा कृपापूर्वक व्याख्या गर्नुहोस् । 
सूत उवाच सूतजीले भन्नुभयो 


तद्विष्णुरातस्य स बाद्रायणिवंचो निराम्यादुतमल्पमथंवत् । 
सभाजयन् सन्निभृतेन चेतसा जगाद सत्रायण सवंदरशांनः ॥ २२॥ 


रामालन्द्री टीका 


२४९१५ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १८ 
पदार्थ विष्णुरातस्य  परीक्षित्को निरम्य  सुनेर 

सत्रायण  ब्रह्मसत्रके आश्रय आदृतम्  आदरले सहित सन्निभृतेन  आनन्दपूर्ण 

भएका हे शौनकजी अल्पम्  थोर शब्दमा चेतसा  चित्तले 

सवंदशंनः  सर्वज्ञ अर्थवत्  अनेक अर्थले युक्त सभाजयन्  परीक्षित्को सम्मान 
बादरायणिः  बादरायणका पुत्र तत्  त्यो गर्दै 

सः  ती शुकदेवजीले वचः  प्रश्नात्मक वाणी जगाद्  उत्तर दिनुभयो 





वाक्यार्थ हे शोनकजी ! महाराज परीभ्षित्को प्रश्न थोर शब्दको भए पनि अनेक अर्थयुक्त र 
सर्वलोकोपकारक धियो भने प्रशस्त आदरभावले पनि युक्त थियो । त्यसेले उनको त्यस्तो प्रश्न 
सुनेर साहे खुसी भएका शुकदेवले महाराज परीक्षित्को प्रशंसा गर्दै उक्त प्रश्नको उत्तर दिन 
लाग्नुभयो । 

श्रीडुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 


हतपुत्रा दितिः शकरपाष्णिंग्राहेण विष्णुना । 
मन्युना रोकदीप्तेन ज्वलन्ती पयचिन्तयत् ॥ २३॥ 


पदार्थ हिरण्यकशिपु छोरा मारिएकी ज्वलन्ती  जल्दै 
शक्रपाष्णिग्राहेण  इन्द्रलाई दितिः  दिति पयचिन्तयत्  विचार गर्न 
सहयोग गर्ने शोकदीप्तेन  शोकका कारण लागिन् 

विष्णुना  भगवान् विष्णुद्रारा दन्किएको 

हतपुत्राः  हिरण्याक्ष र मन्युना  रिसले 





वाक्यार्थ भगवान् विष्णुले इन्द्रको पक्ष लिई दितिका दुई छोरा हिरण्याक्ष र हिरण्यकशिपुलाई 
मारिदिनुभयो । त्यसपछि पुत्रशोकको अग्निमा जलेकी दितिले मन मने विचार गर्न लागिन्। 


कदा नु भ्रातृहन्तारमिन्द्रियाराममुल्बणम् । 
अक्लिन्नहृदयं पापं घातयित्वा शये सुखम् ॥ २४॥ 


पदढार्थ उल्बणम्  करूर र नु  निश्चय नै 
इन्द्रियारामम्  विषयसुखमा अक्लिन्नहृदयं  कठोरचित्त॒ कदा  किले 
मस्त हुने भएको सुखम्  सुखपूर्वक 
भ्रातृहन्तारम्  आपने पापं  पापी इन्द्रलाई राये  सुत्न पाला 
भाइहरूको हत्यारा घातयित्वा  मारेर 





ताक्यार्थ विषयसुखमा मस्त हुने, आफ्नै भाडहरू हिरण्याक्ष र हिरण्यकशिपुको हत्यारा, 
कटोरचित्त भएको त्यो पापी इन्द्रलाई मारेर कहिले सुखपूर्वक सुत्न पाडला ? 


रामालन्द्री टीका 


२४१६ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १८ 


कृमिविडभस्मसंज्ञासीद् यस्येशाभिहितस्य च । 
भूतध्रुक्तत्कृते स्वार्थं किं वेद निरयो यतः ॥ २५॥ 


पढार्थ आसीत्  हन्थ्यो वेद्  जान्दछ 
ईशाभिहितस्य  राजा भनेर तत्कृते  त्यस्तो शरीरको यतः  जुन प्राणीद्रोहबाट 
पुकारिएको व्यक्तिका शरीरको सुखका लागि जसले यस्य च  जसको 
मत्युपछि भूतघ्रुक.  प्राणीद्रोह गर्द भने निरयः  नरकप्राप्ति हुन्छ 
कृमिविड़भस्मसंज्ञा  किरा, किं  के त्यसले 

विष्ठा र खरानी भन्ने नाम स्वार्थं  आफ्नो कल्याण 





ताक्यार्थ राजा भनेर प्रजाहरूद्रारा पुकारिएका व्यक्तिहरूको पनि शरीर मरेपच्ि दाहसंस्कार 
नगरिए किरा, स्यालहरूले खाए विष्ठा वा उढाए भस्म हुन्छ । त्यस्तो शरीरको सुखका लागि 
जसले अरू प्राणीहरूको हिंसा गर्वछछ त्यसले जीवनको वास्तविक कल्याणलाई के जान्दछ ? 
जीवहिंसाबाट केवल नरकको प्राप्ति हुन्छ । 


आशासानस्य तस्येदं धरुवमुन्नद्धचेतसः। 
मदशोषक इन्द्रस्य भूयाद् येन सुतो हि मे ॥ २६९॥ 





पढार्थ भएको मे  मेरो 

इदं  यो देहलाई तस्य  त्यस सुतः  छोरो 

ध्रुवम्  नित्य इन्द्रस्य  इन्द्रको येन  जुनसुके उपायद्रारा पनि 
आशासानस्य  ठाने मदश्ोषकः  तीनै लोकको राजा हि  निश्चय नै 

उन्नद्धचेतसः  अनियन्तरित मन ह भने घमण्डलाई नाश गर्ने भूयात्  होस् 


ताक्यार्थ इन्द्र॒ आफ्नो शरीरलाई नै अविनाशी ठानेर बसेको छ । उसमा तीनै लोकको म राजा 
ह भन्ने घमण्ड पनि छ। त्यसकारण म कुनै पनि उपायद्रारा यस्तो पुत्र प्राप्त गर्न चाहन्ट्ु जसले 
इन्द्रको अभिमानलाई नष्ट गर्न सकोस् । 


इति भावेन सा भतुराचचारासकृत् प्रियम् । 
शुश्रूषयानुरागेण प्रश्रयेण दमेन च ॥ २७॥ 





पदार्थ अनुरागेण  स्नेह भतुंः  पति कश्यपको 
इति  यस्तो प्रश्रयेण  विनय र असकृत्  बारम्बार 
भावेन  पुत्रको चाहनाले दमेन च  इन्द्रियनिग्रहद्रारा प्रियम्  हित 

शुभ्रूषया  सेवा सा  ती दितिले आचचार  गर्न लागिन् 


ताक्यार्थ इन्द्रलाई मारने पुत्रको चाहना गरी दितिले आफ्ना पति कश्यपको सेवा, स्नेह, 


रामालन्द्री टीका 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


२४९७ 


अध्याय १८ 


विनयभाव, इन्द्रियनिग्रह आदि गरी कश्यपलाई प्रसन्न गराउन लागिन्। 


भक्त्या परमया राजन् मनो्ञेव॑ल्युभाषितेः। 


जग्राह सुस्मितापाङ्खवी र 
मना जग्राह भावज्ञा वक्षणः॥ २८ ॥ 


०२ 


पढार्थ वल्युभाषितेः  मधुर वचन र 
राजन्  हे महाराज परीक्षित् सुस्मितापाङ्गवीक्षणेः  सुन्दर 
परमया  परम मुस्कानसहितको कटाक्षपूर्ण 
भक्त्या  भक्तिले दृष्टिद्रारा 


मनोज्ञैः  मनोहर भावज्ञा  पतिको अभिप्रायलाई 





जान्ने दितिले पतिको 
मनः  मनलाई 
जग्राह  वशमा राखिन् 


ताक्यार्थ हे महाराज परीक्षित् ! आफनो पति कश्यपको मानसिक अभिप्रायलाई बुरुन सफल 
भएकी दिति अत्यन्त भक्तिभाव, मनोहर मधुर वचन र मुस्कानसहितको कटाक्षपूर्ण दृष्टिद्रारा 


पतिको मनलाई आफ्नो वशमा राख्न सफल भन् । 


एवं स्तिया जडीभूतो विद्वानपि विदग्धया । 


   


बाटमित्याह विवशो न तच्चित्रं हि याषात ॥ २९॥ 
पढार्थ विदान्  विद्वान् कश्यपले योषिति  आद्मारईहरूका 
विदग्धया  ज्यादै चलाखीद्रारा बाढम्  तिम्रो इच्छालाई पूर्ण प्रसङ्गमा 
स्त्रिया  पत्नीद्रारा गराउन चित्रं  आश्चर्य 
एवं  यसप्रकार सेवा आदिद्रारा इति अपि आह  यसो भनेर न हि  होइन 


जडीभूतः  मोहित भएका 
विवशाः  परतन्त्र भएका 


वचन दिनुभयो 
तत्  त्यो 





ताक्यार्थ यद्यपि कश्यप विद्वान् र संयमी हूनुहुन्थ्यो तपनि चलाखीद्वारा पतिलाई वशमा राख्न 
सिपालु दितिको सेवा आदि कर्मद्रारा उहाँ मोहित हुनुभयो । अतः पत्नीको अधीनमा हून पुगेका 
कश्यपले म॒तिम्रो इच्छालाई अवश्य पूर्ण गराउनेद्ु भनी वचन दिनुभयो । आइमाईको प्रसङ्गमा 
यस्तो हनु कुनै आश्चर्यको कुरा होन । 


विलोक्येकान्तभूतानि भूतान्यादो प्रजापतिः। 
स्त्रियं चकर स्वदहाधं यया पुंसां मतिहंता ॥ ३०॥ 





पदढार्थ भएका शरीरको आधा भागको रूपमा 
आदो  सृष्टिक प्रारम्भमा विलोक्य  देखेर स्त्रियं  स्त्रीहरूलाई 

भूतानि  प्राणीहरू प्रजापतिः  ब्रह्माजीले चके  सृष्टि गर्नुभयो 
एकान्तभूतानि  एक्लाएक्लै स्वदेहाधं  आप्नो पुरुष  यया  जुन स्त्रीहरूद्रारा 


रालालन्द्री टीका 


२४९८ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १८ 


पुंसां  पुरुषहरूको मतिः  बुद्धि हृता  हरण गरियो 


ताक्यार्थ सृष्टिको आरम्भमा सम्पूर्ण प्राणीहरू एक्लाएक्लै भएको देखेर सृष्टिकर्ता ब्रह्माजीले 
संसाखप्रवाहको निरन्तरताका लागि आफ्नो पुरुष शरीरको आधा भागका रूपमा स्त्री जातिको 
सुष्टि गर्मुभयो । तिन स्तरीहरूले पुरुषको बुद्धिलाई हरण गर्न थाले। 


एवं शुश्रूषितस्तात भगवान् कश्यपः स्त्रिया । 
प्रहस्य परमप्रीतो दितिमाहाभिनन्य च ॥ ३१॥ 


पदार्थ 

तात  हे प्रिय परीक्षित् 
स्त्रिया  पत्नी दितिद्रारा 
एवं  यस प्रकार 


शु्रूषितः  आराधना गरिएका 
परमप्रीतः  अत्यन्त प्रसन्न 
भगवान्  भगवान् 

कर्यपः  कश्यपले 


प्रहस्य  अलि अलि हांँसेर 
दितिम्  दितिलाई 
अभिनन्य च  प्रशंसा गर्दै 
आह  भन्नुभयो 





वाक्यार्थ हे प्रिय परीक्षित् ! यस प्रकार दितिद्रारा आराधना गरिएका भगवान् कश्यप परम 
प्रसन्न हुनुभयो र उहाँले अलिअलि हांँस्दे दितिलाई प्रशंसा गर्दै भन्नुभयो । 


करयप उवाच कश्यपजीले भन्नुभयो 
 प्रीतस्ते  र 
वरं वरय वामोरु ऽहमनिन्दिते । 
स्त्रिया भतरि सुप्रीते कः काम इह चागमः ॥ ३२॥ 


पदार्थ वरं  इच्छाअनुसारको वर च  परलोकमा पनि 
अनिन्दिते वामोरु  हे अनिन्य वरय  माग कः  कुन 

परम सुन्दरी भतैरि  पति काम  इच्छा 

अहम्  म सुप्रीते  प्रसनन भएपचछ्ि अगमः  दुर्लभ हुन्छ र 
ते  तिमीबाट स्त्रियाः  स्त्रीहरूको लागि 

प्रीतः  प्रसनन छु इह  यो लोकमा र 





ताक्यार्थ हे परमसुन्दी ! म॒ तिमीबाट अति नै प्रसनन भएको द्ु। त्यसैले तिमी आफनो 
इच्छानुसारको वर माग । पति प्रसन्न भए पत्नीको लागि यो लोक र परलोकमा पनि कुन त्यस्तो 
वस्तु होला जौ पूरा हुन नसकोस्। 


पतिरेव हि नारीणां दैवतं परमं स्मृतम् । 

मानसः सवभूतानां वासुदेवः श्रियः पतिः ॥ ३३॥ 

स एव देवतालिद्गैनांमरूपविकल्पितेः। 

इज्यते भगवान् पुम्भिः स्वरीभिङ्च पतिरूपधुक् ॥ २४ ॥ 


रालालन्द्री टीका 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
पदार्थ  सम्पूर्ण प्राणीहरूको 
हि  निश्चय पनि मानसः  मनमा साक्षीरूपले 
नारीणां  स्त्रीहरूका लागि नस्नुभएको छ 

पतिः एव  पति नै सःएव  उनै 

परमं  परम भगवान्  भगवान् वासुदेव 
दैवतं  देवता नामरूपविकल्पितेः  इन्द्र॒ आदि 


स्मृतम्  बतादइएको छ नाम र वज्रहस्त आदि रूप 


२८४९९ 
अध्याय १८ 


प्रकट हुनुहुन्छ र 
पुम्भिः  सम्पूर्ण जीवहरूद्रारा 
यज्ञादि कर्म र उपासनाहरुद्रारा 
इज्यते  पूजा गरिनृहुन्छ 
स्त्रीभिः च  स्व्रीहरुूद्वारा पनि 
पतिरूपधृक्  पतिको रूपमा 
उनै भगवान्को पूजा गरिन्छ 


श्रियः पतिः  लक्ष्मीका पति लिएका भिननभिन्न 

वासुदेवः  वासुदेव भगवान् देवतालिङ्खैः  देवताको शरीरदरारा 
ताक्यार्थ पति नै नारीहरूको परमदेवता हन् भनी शास्त्रहरूमा बतादइएको छ । सम्पूर्ण 
प्राणीहरूको मनमा साक्षीरूपले बस्नुभएका लक्ष्मीपति भगवान् वासुदेव नै इन्द्र आदि नाम र 
वज्रहस्त आदि विभिन्न रूपद्रारा विविध देवताहरूको रूपमा रहनुभएको छ । यज्ञ आदि कर्म र 
उपासनाहरुद्रारा सम्पूर्ण जीवहरूले उहाँ के पूजा आराधना गर्वछन्। उनै भगवान्ले स्त्रीहरूको 
लागि पतिको रूप धारण गर्नृहुन्छ। त्यसैले पतिका रूपमा स्त्रीहरूद्रारा उनै भगवान् पूजित 
हन्हन्छ । 





तस्मात् पतिता नाय॑ः श्रेयस्कामाः सुमध्यमे । 
यजन्तेऽनन्यभावेन पतिमात्मानमीरवरम् ॥ ३५॥ 


पदार्थ श्रेयस्कामाः  कल्याण चाहने 
सुमध्यमे  हे शोभनाङ़ी पतिव्रताः  पतिव्रता भएका 
तस्मात्  पतिरूपमा भगवान् नै नायः  नारीहरूले ईङवरम्  ईश्वरलाई नै 
रहनुभएकाले अनन्यभावेन  एकाग्रभावले यजन्ते  पूजा गर्दछन् 
वाक्यार्थ हे शोभनाड़ी ! पतिको रूपमा स्वयं भगवान् विराजमान हूनुभएकाले आफ्नो कल्याण 
चाहने प्रत्येक पतिव्रता नारीहरूले एकाग्रभावले पतिको पूजा गर्दछछन् किनभने पति नै उनीहरूको 
ईश्वर हो र आत्मा हो । 


पतिम्  पतिको रूपमा 
आत्मानम्  परमात्मा 





 ् 


्  ईद्ग्भावेन ९ 
सोऽहं त्वयाचिंतो भद्रे इदुग्भावेन भक्तितः । 
तत् ते सम्पादये काममसतीनां सुदुलंभम् ॥ ३६ ॥ 


पढार्थ अहं  म सुदुकभम्  अत्यन्त दुर्लभ 
भद्रे  हे कल्याणी अर्चितः  पूजित भणं तत्  त्यस्तो 
ईद्ग्भावेन  यस्तो अनन्यभावले सः  त्यो तिग्रो पति म कामम्  इच्छा 


ते तिम्रा लागि सम्पादये  पूरा गर्द 


असतीनां  असवीहरूको लागि 


भक्तितः  भक्तिपूर्वक 
त्वया  तिमीद्रारा 





रालालन्द्री टीका 


२४२० 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १८ 


ताक्यार्थ हे कल्याणी ! एकाग्रचित्तले भक्तिपूर्वक तिमीले मेरो सेवा गयौ, पूजा गय्यौ । त्यसैले 
म तिम्रो त्यस्तो इच्छा पूरा गरिदिन्छु जुन असतीहरूको लागि अति नै दुर्लभ छ। 


दितिरुवाच दितिले भनिन् 
वरदो यदि मे ब्रह्मन् पुत्रमिन्द्रहणं वृणे । 
अमृत्युं मृतपुत्राहं येन मे घातितो सुतो ॥ २७ ॥ 


पदार्थ अहं  म दिति मे  मेरो 

बह्यन्  हे ब्रह्मन् इन्द्रहणं  इन्द्रलाई मारन सक्ने सुतौ  हिरण्याक्ष र 

यदि  यदि अमृत्युं  नमन हिरण्यकशिपु दुरई छोरालाई 
मे  मेरो लागि पुत्रम्  छोरा घातितो  विष्णुद्रारा माय्यो 
वरदः  वर दिनुहुन्छ भने वृणे  माग्दह्ु 

मृतपुत्रा  छोरा मरेर दुःखी भएकी येन  जुन इन्द्रे 





वाक्यार्थ हे ब्रह्मन् ! यदि हजुर मलाई इच्छाअनुसार वर दिनृहुन्छ भने मलाई त्यस्तो अमर पुत्र 
दिनुहोस् जसले इन्द्रलाई मारब सकोस् किनभने त्यही इन्द्रले मेरा दुई छोरा हिरण्याक्ष र 
हिरण्यकशिपुलाई विष्णुद्रारा माय्यो। 


निशम्य तद्वचो विप्रो विमनाः पय॑तप्यत । 
अहो अधर्मः सुमहानद्य मे समुपस्थितः ॥ ३८ ॥ 


पढार्थ विमनाः  खिन्नचित्त भई मे  मलाई 

तद्वचः  दितिको त्यो कुरा पयंतप्यत  दुःखित भए सुमहान्  टुलो 

निशम्य  सुनेर अहो  अहो अधर्मः  अधर्म 

विप्रः  ब्राह्मण कश्यप अद्य  आज समुपस्थितः  प्राप्त हुन लाग्यो 





ताक्यार्थ दितिको कुरा सुनेर महर्षि कश्यपको मन खिन्न भयो । उहाँ अत्यन्त चिन्तित हुनुभयो । 
उहाँले विचार गर्नुभयो कि अहो ! आज मलाई ठुलो अधर्म प्राप्त हुन लाग्यो । 


र     क 
अहो अययन्द्रियारामो योषिन्मय्येह मायया । 
गृहीतचेताः कृपणः पतिष्ये नरके ध्रुवम् ॥ ३९॥ 


पदार्थ योषिन्मय्या  स्त्रीरूपी कृपणः  विवेकहीन म 
अहो  अहो मायया  मायाद्रारा ध्रुवम्  अवश्य पनि 
अद्य  आज इह  अहिले नरके  नरकमा 


इन्द्रियारामः  विषयभोगका गृहीतचेताः  चित्त पराधीन पतिष्ये  पर्न 
सुखमा आसक्त भई भएको 





रामालन्द्री टीका 


२४२१ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १८ 


ताक्यार्थ अहो ! म विषयभोगवाट उत्पन हुने भौतिक सुखमा आसक्त भएको दु । त्यसैले 
स्त्रीरूपी भगवान्को मायाशक्तिद्वारा मेरो मन वशीभूत भएको कारणले म विवेकहीन भँ । त्यसैले 


म निश्चय नै नरकमा पर्न । 


   


कोऽतिक्रमोऽनुवतंन्त्याः स्वभावमिह योषितः। 


धिङ् मां बताबुधं स्वाथ यदहं त्वजितेन्द्रियः ॥ ४०॥ 
पदढार्थ कः के बत  निश्चय नै 
स्वभावम्  अरूलाई मोहित गर्नेअतिक्रमः  दोष छ र स्वार्थे  आफ्नो उदेश्यलाई 
आफ्नो स्वभावलाई यत्  किनभने अबुधं  नजान्ने 
अनुवत॑न्त्याः  अनुसरण गर्ने अहं तु  स्वयम् म मां  मलाई 
योषितः  स्त्रीको अजितेन्द्रियः  इन्द्रियलाई धिक्.  धिक्कार छ 
इह  यहाँ वशमा राख्न असमर्थद्घु 





ताक्यार्थ यो स्त्रीको कुनै पनि दोष छैन किनभने यसले पुरुषलाई मोहित बनाउने आफ्नो 
स्वभावलाई अनुसरण गरेकी मात्रै हो। दोष त मेरे छ किनभने मेले आपफ्ना इन्द्रियहरूलाई वशमा 
राख्न सकिनँ। त्यसैले आफ्नो परम उदेश्यलाई ने बर्न नसक्ने मलाई धिक्कार छ। 


शारत्पदुमोत्सवं वक्त्रं वचरच श्रवणामृतम् । 
हृदयं क्षुरधाराभं स्त्रीणां को वेद चेष्टितम् ॥ ५९१॥ 


पदार्थ फँ लाग्ने मधुर स्त्रीणां  स्त्रीहरूको 
शरत्पद्मोत्सवं  शरदऋतुको वचः  वाणी चेष्टितम्  मनोभावलाई 
फुलेको कमलको फूल छै सुन्दर हृद्यं च  मन चाहं कः  कसले 


वक्त्रं  मुख ्ुरधाराभं  दछुराको धार षै वेद  जान्न सक्छ र 
श्रवणामृतम्  कानलाई अमृत भएको 
ताक्यार्थ शरदऋतुको फुलेको कमलको परूल फँ सुन्दर मुख, सुन्दा कानलाई अमृत ४ैँ मधुर 
लाग्ने वाणी भएका स्त्रीहरूको मन चाहं द्ुराको धारजस्तो अत्यन्त धारिलो हुन्छ । यस्ता 


स्त्रीहरूको मनोभावलाई कसले जानन सक्दछ र ? 
न हि करिचत् प्रियः स्त्रीणामञ्जसा स्वारिषात्मनाम्। 
पतिं पुत्रं भ्रातरं वा घ्नन्त्यथे घातयन्ति च ॥ ४२॥ 





पढार्थ अञ्जसा  सजिलैसंग नहि  हदेन 
स्वारिषात्मनाम्  आफनो इच्छा विना स्वार्थ अर्थे  स्वार्थका लागि 
पूरा गर्न दृढ मन भएका करिचत्  कुनै पनि पतिं  पति 

स्त्रीणाम्  स्त्रीहरूको प्रियः  प्यारो पत्रं  पुत्र 





रामालन्द्री टीका 


२४२२ 


षष्ठ स्कन्ध 


भ्रातरं  दाजुभाइलाई 
वा  समेत 


श्रीमद्भागवत 


घ्नन्ति  मार्दछछन् र 
घातयन्ति च  मार्न लगाउंछन् 


अध्याय १८ 


ताक्यार्थ आफ्नो इच्छा पूरा गर्न अत्यन्त दृढ भएका स्त्रीहरू विना स्वार्थ कसैलाई प्रेम गर्देनन् । 
उनीहरू आफ्नो स्वार्थ सिद्ध गर्न आप्ना परमप्रिय भनिएका पति, पुत्र र दाजुभादलाई पनि मार्छन् 
र मारन लगारंछन् । 

प्रतिश्चुतं ददामीति वचस्तन्न मृषा भवेत् । 


वधं ९    न ४५९ 
वघ नाहात चन्द्रञपि तत्रद्सुपकल्पत ॥ ॥ 





पदार्थ वचः  वाणी वधं  मृत्यु 

ददामि इति  जे मागे पनि मृषा  टो न अहेति  प्राप्त नगरून् 
वरदान दिन्हु भनेर जो न भवेत्  नहोस् तत्र  त्यसका लागि 
प्रतिश्रुतं  प्रतिज्ञा गँ इन्द्रः  इन्द्रले इद्म्  यो उपाय 

तत्  त्यो मेरो अपिच  पनि उपकल्पते  उपयुक्त हृन्छ 


ताक्यार्थ तिमीले जे मागे पनि म त्यो पूर्ण गराउनेद्ुः भनेर मेले जो दितिलाई वचन विर्णं त्यो 
पनि दुटो नहोस् र इन्द्रको पनि वध नहोस् । त्यसका लागि म एउटा उपयुक्त उपाय निकाल्दद्ु । 


इति सञ्चिन्त्य भगवान् मारीचः कुरुनन्दन । 
उवाच किञ्चित् कुपित आत्मानं च विगहंयन् ॥ ४४॥ 


पदार्थ मारीचः  कश्यपले दितिको प्रेममा मोहित भएकाले 
कुरुनन्दन  हे परीक्षित् किञ्चित्  अलिकति विगर्हयन्  निन्दा गर्दै 
इति  यसप्रकार कुपितः  दितिको दुर्भावनाका उवाच  भन्नुभयो 


सज्चिन्त्य  विचार गरेर कारण रिसा 

भगवान्  भगवान् आत्मानं च  आपफूलाई पनि 
ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! यसप्रकार मनमनै विचार गरेर भगवान् कश्यपले दितिको इन्दरप्रतिको 
दुभविना बुखी केही रिसाँदे तथा पत्नी दितिको प्रेममा मोहित हुन पुगेको आफलाई निन्दा गर्दै 
भन्नुभयो । 





कङ्यप उवाच कश्यपले भन्नुभयो 
पुत्रस्ते भविता भद्रे इन्द्रहा देवबान्धवः। 
संवत्सरं तमिदं यद्यञ्जो धारयिष्यसि ॥ ४५॥ 


पदार्थ 
भद्रे  हे कल्याणी 


यदि  यदि 
संवत्सरं  एक वर्षसम्म 


इदं  यो मेले बताउन लागेको 
व्रतम्  व्रत 


रामालन्द्री टीका 


२४२३ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १८ 


अञ्जः  राम्रोसंग विधिपूर्वक इन्द्रहा  इन्द्रलाई मारन सक्ने न  देवताहरूको 
धारयिष्यसि  धारण गयौ भने पुत्रः  छोरो हितैषी हुनेछ 
ते तिम्रो भविता  हुनेछ व्रतभङ्ग भएमा 


ताक्यार्थ हे कल्याणी । यदि तिमीले मेले बताउन लागेको त्रत एक वर्षसम्म विधिपूर्वक पालन 
गय्यौ भने तिमीलाई इन्द्रलाई मार्न सक्ने पुत्रको प्राप्ति हुनेछ तर बीचमा कहीं कते नियम भङ्ग 
भयो भने देवताहरूको हितेषी पुत्रको प्राप्ति हने । 


दितिरुवाच दितिले भनिन्  
धारयिष्ये व्रतं बह्यन् बरूहि कायोणि यानि मे। 
यानि चेह निषिद्धानि न व्रतं घ्नन्ति यानि तु ॥ ४६॥ 





पदार्थ कायोणि  मैले गर्नपर्छ चाहं 

नह्यन्  हे ब्रह्मन् यानि च  जेजे कुराहरू व्रतं  व्रतलाई 

व्रतं  व्रत इह  यो त्रत बस्दा न घ्नन्ति  खण्डित गराङदेनन् 
धारयिष्ये  धारण गर्नु निषिद्धानि  वर्जित छन् मे  मलाई 

यानि  जेजे यानि तु  जेजे कुराहरूले ब्रूहि  बताउनुहोस् 


ताक्यार्थ हे ब्रह्मन् ! म॒ हजुरले बताडन लाग्नुभएको व्रतको अनुष्ठान अवश्य गर्नु । त्रत गर्दा 
मेले के के गर्नुपर्वछर के के कुराहरू गर्नुहदेन ? केकस्ता कुराहरूले व्रत भङ्ग गरारँदछन् र केले 
गरादेनन् त्यो कुरा मलाई बताउनुहोस् । 


करयप उवाच कश्यपले भन्नुभयो 
न हिंस्याद् भूतजातानि न शपेन्नानृतं वदेत्। 
न छिन्यान्नखरोमाणि न स्पृशेद् यदमङ्गलम् ॥ ४७॥ 





पदार्थ अनृतं  टो यत्  जुन वस्तु 
भूतजातानि  कुनै पनि प्राणी लाई न वदेत्  नबोल्नू अमङ्गलम्  अपवित्र छ 
न हिंस्यात्  हिंसा नग्न नखरोमाणि  नड र्य त्यसलाई 

न शपेत्  कसैलाई श्राप नदिनू न छिन्दात्  नकाटनू न स्पृशेत्  नच्ुन् 


ताक्यार्थ हे दिति ! कुनै पनि प्राणीको हिंसा नगर्नू, कसैलाई श्राप नदिनू, ठट नबोल्नू, नड र 
रौ नकाटनू तथा अस्पुश्य वस्तुलाई ननू । 


नाप्सु स्नायान्न कुप्येत न सम्भाषेत दुर्जनैः। 
न वसीताघोतवासः स्रजं च विधृतां क्वचित् ॥ ४८॥ 


रामालन्द्री टीका 


२८२४ 


षष्ठ स्कन्ध 


पदढार्थ 

क्वचित्  कटहिल्यै पनि 
अप्सु  जलमा पसेर 
न स्नायात्  ननुहाउन् 


श्रीमद्भागवत 


न कुप्येत  कटहिल्यै नरिसाउनू 
दुजनैः  दुष्टहरूसंग 

न सम्भाषेत  नबोल्नू 
अघोतवासः  नधोएको लुगा 





अध्याय १८ 


न वसीत  नलगाउनू 

विधृतां  पहिले लगाइसकेको 
स्रजं च  माला पनि फेरि 
नलगाउन् 


ताक्यार्थ कटहिल्यै पनि नदी आदिको जलमा पसेर ननुहाउन्, कसैसंग नरिसाउनू्, दुष्ट 
मानिसहरूसंग नबोल्न् तथा नधोएको लुगा र पहिले एकपटक लगाइसकेको माला फेरि 
नलगाउन्। 


नोच्छिष्टं चण्डिकान्नं च सामिषं वृषलाहृतम् । 
भुञ्जीतोदक्यया दुष्टं पिबेन्नाञ्जलिना त्वपः ॥ ४९॥ 


पदार्थ 
उच्छिष्टं  जुटे 
चण्डिकान्नं  भद्रकालीलाई 


तोकिएको अन्न 
वृषलाहृतम्  शद्रले ल्याएको र 
उदक्यया  रजस्वला स्त्रीले 


अजञ्जलिना तु  अंजुलीले 
अपः  पानी 
न पिबेत्  नपिउन् 


चटढादइएको प्रसादरूप अन्न दृष्ट च  देखेको अन्न पनि 
सामिषं  मांस वा आमिष भनेरन भुञ्जीत  नखानू 


ताक्यार्थ जुठो अन्न, भद्रकाली आदि देवीलाई चढाइएको अन्न, मांस वा आमिष भनेर 
तोकिएको अन्न, शूद्रले ल्याएको अन्न र रजस्वला भएकी स्त्रीले देखेको छोएको अन्न नखान् 
तथा अंजुलीले पानी नपिउन्। 


नोच्छिष्टास्पृष्टसलिला सन्ध्यायां मुक्तमूघंजा । 
अनचिंतासंयतवागसंवीता बहिश्चरेत् ॥ ५०॥ 





पढार्थ मुक्तमूधंजा  केश नवाँधीकन उत्तरीय वस्त्र नलगारईकन 
उच्छिष्टा  जुटो भएर नचुटी अनचिंता  शृङ्गार नगरीकन बहिः  घरबाहिर 
अस्पृष्टसलिखा  हातगोडा असंयतवाक्  वाणी लाई न चरेत्  नघुम्नू 


नधोईकन नियन्त्रण नगरीकन 
सन्ध्यायां  सांँरुपख असंवीता  पद्यौरा आदि 
ताक्यार्थ मुख जुढो भएको अवस्थामा तथा हात, गोडा आदि नधोईकन घरबाट बाहिर 
ननिस्कनू, सन्ध्याकालमा र केश नबाँधेको अवस्थामा घरबाहिर नडल्नू, त्यसै गरी शृङ्गार आभूषण 
नलगाईकन बाहिर नडुल्न्, वाणीलाई नियन्त्रित नगरी तथा प््यौरा आदि नओडी घरबाहिर 
कहिल्यै नघुम्न्। 


नाघोतपादाप्रयता नाद्र॑पान्नो उदकरिराः। 
रायीत नापराङ्नान्येनं नग्ना न च सन्ध्ययोः ॥ ५९॥ 





रामालन्द्री टीका 


२४२५ 





षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १८ 
पदार्थ न  नसुल्नू अन्यः  अरू कुनै व्यक्तिसंग 
अघोतपादा  गोडा नधोई उदकरिराः  उत्तरतफं शिर गरेरन  नसुत्नू 

अप्रयता  शुद्ध नभरई न  नसुल्नू नग्ना च  नाङ्गै पनि नसुल्नू 

न शयीत  नसुल्न् अपराक्  पश्चिमतर्फ शिर गरेर सन्ध्ययोः  सन्ध्याकालमा पनि 
आद्रपात्  भिजेको गोडाले न नसुल्न् न  नसुल्तू 


वाक्यार्थ गोडा नधोई, शुद्ध नभई तथा गोडा धोएर नओबाई नसुत्नू, त्यसै गरी उत्तर र 
पश्चिमतफ शिर बनाएर पनि नसुल्तू, कुनै पनि व्यक्तिसंग नसुत्नू. नाङ्गे भएर नसुत्न्, त्यस्तै 
सन्ध्याकालमा पनि नसुत्तू। 


घोतवासा शुचिर्नित्यं सवमङ्गलसंयुता । 
पूजयेत् प्रातराशात् प्राग्गोविप्रान् भियमच्युतम् ॥ ५२॥ 


पढार्थ सवंमङ्गलसंयुता  सम्पूर्ण मङ्गल श्रियम्  लक्ष्मी र 
धोतवासाः  धोएको चोखो वस्तुहरूले युक्त भई अच्युतम्  नारायणलाई 
लुगा लगाएर प्रातराशात् प्राक  बिहानको पूजयेत्  पूजा गर्न 
शुचिः  पवित्र भएर भोजन नास्ता गर्नुभन्दा पहिले 

नित्यं  सरै गोविप्रान्  गाई, ब्राह्मण 





ताक्यार्थ धोएको चोखो लुगा लगाएर, पवित्र भएर बस्नू र नियमित रूपमा सम्पूर्ण माङ्गलिक 
द्रव्यहरूले सहित भई बिहानको भोजन गर्नुभन्दा अगाडि गाई, ब्राह्मण, लक्ष्मी र॒ भगवान् 
नारायणको पूजा गरन् । 

  वीरवतीर्चार्चैत्  म 

स्त्रियो सग्गन्धबलिमण्डनेः। 

पतिं चार्च्योपतिष्ठेत ध्यायेत् कोष्ठगतं च तम् ॥ ५३॥ 
पढार्थ अर्चेत्  पूजा गर्न गर्भभित्र प्राप्त भएको 
खग्गन्धबलिमण्डनेः  माला, पतिं च  आप्ना पतिलाई पनि तम् च  उने पतिलाई 
चन्दन, नैवेद्य र गरगहनाहरूद्रारा अच्यं  पूजा गरेर उनको ध्यायेत्  ध्यान गर्चू 
वीरवतीः  सौभाग्यवती सधवा उपतिष्ठेत  नजिकमा बस्तू 
स्त्रियः च  स्त्रीहरूलाई पनि कोष्टगतं  आफ्नो कोखभित्र 


वाक्यार्थ माला, चन्दन, नैवेद्य र गरगहनाहरूद्रारा सौ भाग्यवती सधवा नारीहरूको पूजा गर्न । 
पतिलाई पनि पूजा गरेर उनैको नजिकमा बसी आफ्नो गर्भमा उनै पतिको ध्यान गर्नू। 


सांवत्सरं पुंसवनं बतमेतदविष्टुतम् । 
धारयिष्यसि चेत् तुभ्यं शाकहा भविता सुतः ॥ ५४॥ 





रामालन्द्री टीका 


२४२६ 


षष्ठ स्कन्ध 


पढार्थ 

सांवत्सरं  एक वर्षसम्म 
पुंसवनं  पुंसवन नामको 
एतत्  मेले बताएको 
व्रतम्  त्रत 


श्रीमद्भागवत 


अविप्लुतम्  कीं, कतै, केही 
पनि त्रुटि नगरी 

धारयिष्यसि  गयो 

चेत्  भने 

तुभ्यं  तिमीलाई 





अध्याय १८ 


शक्रहा  इन्द्रलाई मारने 


सुतः  पुत्र 
भविता  प्राप्त हुनेछ 


ताक्यार्थ एक वर्षसम्म यो पुंसवन पुत्र उत्पन्न गराउने त्रत कहीं, कतै, केटी पनि त्रुटि हुन 
नदिई अनुष्ठान गय्यौ भने इन्द्रलाई मार्न सक्ने पुत्र प्राप्त ग्न्य । 


बाटमित्यभिप्रेत्याथ दिती राजन् महामनाः । 
कारयपं गभ॑माघत्त व्रतं चाञ्जो दधार सा ॥ ५५॥ 


पदार्थ 

राजन्  हे महाराज परीक्षित् 
सा ती कश्यपकी पत्नी 
महामनाः  अत्यन्त प्रसन्न मन 
भएकी 

दितिः  दितिले 


बाढम् इति  हन्छ भनी 
अभिप्रेत्य  कश्यपका कुरालाई 
स्वीकार गरेर 
अथ  त्यसपछि 
कारयपम्  कश्यपको 

४७ 
गभम्  गर्भलाई 





आधत्त  धारण गरिन् 

व्रतं च  पुंसवन व्रत पनि 
अञ्जः  राम्रोसंग 

दधार  अनुष्ठान गर्न थालिन् 


ताक्यार्थ हे महाराज परीक्षित् ! दितिले आफ्ना पति कश्यपको कुरालाई हुन्छ भनी स्वीकार 
गरिन् र अत्यन्त प्रसन्न भई उनले कश्यपको गर्भलाई धारण गरी विधिपूर्वक राग्रोसंग पुंसवन त्रत 
गर्न थालिन्। 


मातुष्वसुरभिप्रायमिन्द्र आज्ञाय मानद् । 
सुश्रूषणेनाश्रमस्थां दितिं पयचरत् कविः ॥ ५६॥ 


पदार्थ मातृष्वसुः  सानीआमा दितिको दितिं  दितिलाई 

मानद्  हे राजा अभिप्रायम्  मनसाय शुभ्रूषणेन  सेवाद्रारा 

कविः  आफनो काम पूरा गर्न आज्ञाय  बुेर पय॑चरत्  प्रसन्न गराउन थाले 
सिपालु आश्रमस्थां  कश्यपको 

इन्द्रः  इन्द्रले आश्रममा रेकी 





ताक्यार्थ हे महाराज परीक्षित् ! इन्द्र॒ आफ्नो काम पूरा गर्न अत्यन्त सिपालु थिए । उनले व्रत 
गर्न लागेकी सानीआमा दितिको मनसायलाई बुखेर कश्यपको आश्रममा रहेकी दितिको खुब सेवा 
गरे र उनलाई प्रसन्न गराउन थाले। 


नित्यं वनात् सुमनसः फलमूलसमित्कुशान् । 
पत्राङ्करमृदोऽपड्च काठे कार उपाहरत् ॥ ५७ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


२४२७ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १८ 
पदार्थ फलमूलसमित्कुशान्  फल, अपः च  जल पनि 

नित्यं  प्रतिदिन कन्दमूल, समिधा र कुशहरू काले काठे  उचित समयमा 
वनात्  जङ्गलबाट पत्रा्रमृदः  रुखका पालुवा, उपाहरत्  ल्याएर दिन लागे 
सुमनसः  पएूलहरू दूर्वाडकुर, माटो 





ताक्यार्थ इन्द्रले प्रत्येक दिन दितिका लागि पूजा गर्न चाहिने फूल, फल, कन्दमूल, समिधा, 
कुश, रुखका पालुवा, दूर्वाडकुर, पवित्र माटो, जल आदि ल्याएर उचित समयमा दितिलाई दिन 
लागे। 


एवं तस्या चतस्थाया व्रतच्छिद्रं हरिनृप । 
प्रेप्सुः पयंचरज्जिह्य मृगहेव मृगाकृतिः ॥ ५८ ॥ 





पदार्थ   ती दितिको मृगाकृतिः  मृगलाई फसाउन 
नृप  हे राजा व्रतच्छिद्रं  व्रतमा हने त्रुटि मृगको वेष धारण गर्ने 

एवं  यस प्रकार   थाहा पाउन चाहने मृगहा इव  शिकारीले रँ 
हरिः  इन्द्रले जिह्यः  कुटिल भए पनि साधुं पयंचरत्  दितिको सेवामा 
व्रतस्थाया  व्रत गरिरहेकी जस्तो भई लागिरहे 


ताक्यार्थ हे राजा ! जसरी मृगको शिकारीले म॒गलाई फसाउन मुगके जस्तो वेष धारण गरेर 
मृगको नजिक जान्छ त्यसै गरी देवराज इन्द्रले पनि दितिको व्रतमा हुने त्रुटि खोज्ने कुटिल भावना 
लिई बाहिर चाह साधुजस्तो भएर दितिको सेवा गरिरहे । 


नाध्यगच्छद् ्तच्छि्रं तत्परोऽथ महीपते । 
चिन्तां तीव्रां गतः शक्रः केन मे स्याच्छिवं त्विह ॥ ५९॥ 


पदढार्थ न अध्यगच्छत्  भेद्राएनन् स्यात्  होला भनेर 
महीपते  हे महाराज परीक्षित् अथ तु  तब उनी तीवा  प्रबल 
तत्परः  त्रतको त्रुटि खोज्न॒ इह  यस अवस्थामा चिन्तां  चिन्तामा 
तत्पर मे  मेरो गतः  प्राप्त भए 
शक्रः  इन्द्रले जब शिवं  कल्याण 

व्रतच्छिद्रं  व्रतपालनमा त्रुटि केन  कुन उपायबाट 





ताक्यार्थ हे महाराज परीक्षित् ! व्रतको त्रुटि खोज्न तत्पर इन्द्रले जति खोजे पनि कुनै पनि 
गल्ती पाडन सकेनन्। त्यसैले उनलाई अब मेरो कल्याण कसरी होला ? भनेर ठुलो चिन्ता हून 
थाल्यो । 


एकदा सा तु सन्ध्यायामुच्छिष्टा वतकरिंता । 
अस्पृष्टवार्यधोताङ्पिः सुष्वाप विधिमोहिता ॥ ६०॥ 


रालालन्द्री टीका 


२४२८ 





षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १८ 
पढार्थ विधिमोहिता  प्रारब्धवश मोहितउच्छिष्टा  जु मुख भएकी 
एकदा  एक दिन भएर सातु  ती दिति 

त्रतकरशिंता  व्रत गर्दा गर्दा अस्पृष्टवार्यघोताङ्घिः  जलले सन्ध्यायाम्  सन्ध्याकालमा 
दुब्लाएकी, थाकेकी हातमुख नधोई, गोडा नपखाली सुष्वाप  सुतिन् 


ताक्यार्थ त्रतानुष्ठान गर्दागर्दा दिति असाध्य दुन्लाएकी धिन् । एक दिन प्रारन्धवश मोहित 
भएकी दिति थाकेकी हुनाले जलले हातमुख नधोई, गोडा नपखाली, मुख नचुटी सन्ध्याकालमा 
सुतिन्। 

लब्ध्वा तदन्तरं शक्रो निद्रापहृतचेतसः। 

 ऊर  उद्रं ५ न  

दतः प्रवष्ट उद्र यशा यगमायया ॥ ६९ ॥ 
पदढार्थ अन्तरं  व्रतमा त्रुटि भएको मौका 
योगेशाः  अणिमा आदि सिदधिले खच्घ्वा  पाएर 


उदरं  गर्भमा 
योगमायया  योगसिद्धिद्रारा 





युक्त निद्रापहृतचेतसः  निदाएर प्रविष्टः  प्रवेश गरे 
शक्रः  इन्द्रले विचेत भएकी 
तत्  त्यो दितिः  दितिको 


ताक्यार्थ इन्द्र अणिमा आदि ेश्वर्यले सम्पन्न थिए। जब उनले कुबेलामा सुतेकी निदाएर 
विचेत भएकी दितिलाई देखे तब त्यही त्रतभङ् भएको मौकाको उपयोग गर्दै आफनो 
योगशक्तिद्रारा उनी दितिको गर्भमा प्रवेश गरे। 


चकतं सप्तधा गर्भं वज्रेण कनकप्रभम् । 
रुदन्तं सप्तधेकेकं मा रोदीरिति तान् पुनः ॥ ६२॥ 


पदार्थ सप्तधा  सात ट॒क्रामा तान्  सात भागमा टुक्रिएका 
कनकप्रभम्  सुन ४ चम्किलो चकतं  ट्क्राट्क्रा पारिदिए ती गर्भहरूलाई 
कान्ति भएको रुदन्तं  रोदरेका गर्भलाई एकेकं  एकएकलाई 


गर्भं  दितिको गर्भलाई मा रोदीः इति  नरोऊ भनी सप्तधा  सातसात टृक्रामा 
वज्रेण  वज्रद्रारा पुनः  फेरि काटिदिषए 

ताक्यार्थ दितिको गर्भमा पसेर इन्द्रले सुन ४ चम्किलो दितिको गर्भलाई वज्रले हानेर सात 
ट्क्रा बनाइदिए। सात ट्क्रा भएको गर्भं रुन थाल्यो। रदे गरेका ती गर्भलाई नरोऊ भन्दै 
प्रत्येकलाई फेरि सातसात टुक्रा गरेर काटिदिए। 


ते तमूचुः पाट्यमानाः सवं प्राञ्जलयो नृप । 
नो जिघांससि किमिन्द्र भ्रातरो मरुतस्तव ॥ ६३॥ 





रामालन्द्री टीका 


२८९९ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १८ 
पदार्थ प्राञ्जखयः  हात जोड्दे भ्रातरः  भाद 

नृप  हे राजा तम्  ती इन्द्रलाई मरुतः  मरुद्गण हौँ 

ते स्वे  ती सवै उत्चुः  भने नः  हामीहरूलाई 

पाट्यमानाः  टक्राटक्रा इन्द्र॒  हे इन्द्र हामी किं किन 

भएका गर्भृहरूले तव  हजुरका जिघांससि  मार्न चाहनुहुन्छ 





ताक्यार्थ हे महाराज परीक्षित् ! इन्द्रले उनन्वास खण्डमा टुक्रा गरेका गर्भहरूले इन्द्रलाई हात 
जोडेर नमस्कार गर्दै भने हे इन्द्र ! हामी हजुरका भाइ मरुद्गण हौँ । हजुर हामीलाई किन मार्च 
चाहनुहुन्छ ? 


मा भेष्ट भ्रातरो मह्यं यूयमित्याह कोरिकः। 
अनन्यभावान् पाष॑दानात्मनो मरुतां गणान् ॥ ६४ ॥ 





पदढार्थ आत्मनः  आपना मा भेष्ट  मसंग नडराओ 
कोरिकः  इन्द्रले पनि पाषंदान्  आज्ञाकारी मानेर इति  यस्तो 

मरुतां गणान्  मरुद्गणहरूलाई युयम्  तिमीहरू आह  भने 
अनन्यभावान्  आपप्रति मद्यं  मेरा 

अत्यन्त स्नेह भएका भ्रातरः  भाइहरू हौ भने 


ताक्यार्थ इन्द्रले पनि मरूदगणहरू आफप्रति अनन्य स्नेही र आपफ्ना आज्ञाकारी पार्षद मानेर 
भने, हि मरुद्गण ! तिमीहरू मेरा भाडहरू हौ, मसंग नडराओ। 


    


न ममार दितेगभः श्रीनिवासातुकम्पया । 
बहुधा कुलिराश्चुण्णो द्रौण्यस्त्रेण यथा भवान् ॥ ६५॥ 


पदार्थ गर्भः  गर्भ द्रोण्यस्त्रेण  अश्वत्थामाको 
बहुधा  धरे उनन्वास ट॒क्रामा श्रीनिवासानुकम्पया  भगवान्को दिव्यास्त्रले 

कुलि्चुण्णः  वज्रद्रारा टुक्रा कृपाद्रारा भवान्  तपाई मर्नुभएन 
पारिएको न ममार  मरेन 

दितिः  दितिको यथा  जसरी 





वाक्यार्थ हे परीक्षित् ! जसरी तपाई गर्भमा रेको वेला अश्वत्थामाले दिव्यास्त्र प्रहार गरे पनि 
भगवान्को कृपाका कारण मर्नुभएन त्यसै गरी दितिको गर्भ पनि इन्द्रको वजप्रहारले धेरै ट॒क्रामा 
टक्रिएको भए पनि भगवान् नारायणको कपाले गर्दा मरेन । 


सकृदिष्ट्वादिपुरुषं पुरुषो याति साम्यताम् । 
संवत्सरं किञ्चिदूनं दित्या यद्धरिरचिंतः ॥ ६६ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


२४२० 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १८ 


सजूरिन्द्रेण पञ्चाशद् देवास्ते मरुतोऽभवन् । 
व्यपोह्य मातुदोषं ते हरिणा सोमपाः कृताः ॥ ६७ ॥ 





पदार्थ दित्या  दितिले देवता 

पुरुषः  जुन व्यक्तिले किञ्चिदू उनं  केही समय कम अभवन्  भए 

आदिपुरुषं  भगवान्लाई संवत्सरं  एक वर्षसम्म हरिणा  इन्दरद्ारा 

सकृत्  एक पटक मात्र पनि हरिः  भगवान् नारायणलाई मातृदोषं  आमाको गल्तीलाई 
इष्ट्वा  पूजा गरेर अचिंतः  पूजा गरन् त्यसैले व्यपोह्य  हटाएर बिर्सिएरः 
साम्यताम्  भगवान्संग ते  ती दितिका उनन्वास गर्भं ते  वी मरुद्गणलाई 
समानता मरुतः  मरुद्गण भएर सोमपाः  सोमपान गर्न योग्य 
याति  प्राप्त गर्दछ इन्द्रेण सजूः इन्द्र सहित संग यज्ञभाग पाउने 

यत्  जुन पञ्चाशत् देवाः  पचास जना कृताः  बनाइयो 


ताक्यार्थ जसले एक पटक मात्र पनि भगवान्को पूजा गर्दछ उसले बिस्तारेबिस्तार 
भगवान्को समान भावलाई प्राप्त गर्द । दितिले त रण्डे एक वर्षसम्म भगवान् नारायणको पूजा 
गरेकी थिदन्। त्यसैले उनको गर्भ मरेन बरू उनका उनन्वास भागमा खण्डित भएका गर्भवाट 
मरुद्गण इन्द्रसहित भएर पचास ओट देवता भए। इन्द्रले पनि सानीआमा दितिका पुत्र 
मरुदगणहरूलाई उनीहरूको आमाको स्वभाव असुरभावबाट हुने शत्रुभावलाई भुलेर सोमपान 
गर्न योग्य यज्ञभागी देवता बनाए । 


दितिरुत्थाय ददश कुमाराननलप्रभान् । 


  


इन्द्रेण सहितान् देवी पय॑तुष्यदनिन्दिता ॥ ६८ ॥ 


पदार्थ उत्थाय  उठेर कुमारान्  आफ्ना छोरा 
अनिन्दिता  भगवान्को व्रतले अनलप्रभान्  आगो मरुदगणलाई 

गर्दा शुद्ध चित्त भएकी चम्किला ददुशे  देखिन् देखेर 
देवी  देवी इन्द्रेण सहितान्  इन्द्रसंग  पयंतुष्यत्  प्रसन्न भन् 
दितिः  दितिले मित्रता गरेर बसेका 





ताक्यार्थ भगवान्को ब्रतधारण गरेकी हूनाले दितिको अन्तःकरण शुद्ध भएको थियो । उनी जब 
निद्राबाट बिरँखिन्, तब आगोजस्ते तेजस्वी आफ्ना पुत्र मरुद्गण इन्द्रसंग मित्रता गरेर इन्द्रसंगे 
बसिरहेका देखेर उनी अति प्रसन्न भडटन्। 


अथेन्द्रमाह ताताहमादित्यानां भयावहम् । 
अपत्यमिच्छन्त्यचरं तमेतत् सुदुष्करम् ॥ ६९॥ 
पदार्थ अथ  त्यसपछि दितिले इन्द्रम्  इन्द्रलाई 


रामालन्द्री टीका 


२४३१ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १८ 
आह  भनिन् भयावहम्  भयङ्कर एतत्  पुंसवन नाम गरेको यो 
तात  हे बाबु अपत्यम्  पुत्रको सुदुष्करम्  अति कठिन 
आदित्यानां  अदितिका पुत्र इच्छन्ती  इच्छा गरेर व्रतम्  व्रत 

तिमी देवताहरूका लागि अहम्  म दितिले अचरं  गरेकी थि 





ताक्यार्थ त्यसपच्छि दितिले इन्द्रलाई सम्बोधन गर्दै भनिन्, हि बाबु ! मेले दिदी अदितिका पुत्र 
तिमी देवताहरूलाई भयभीत गराउने छोरा पाठन भनी यो पुंसवन नाम गरेको अति कठोर व्रत 
गरेकी धिर्णंः। 


एकः सङ्कल्पितः पुत्रः सप्त सप्ताभवन् कथम् । 
यदि ते विदितं पुत्र सत्यं कथय मा मृषा ॥ ७०॥ 


पदार्थ कथम्  कसरी विदितं  जानेका छौ भने 
एकः  एडट अभवन्  भए सत्यं  साँचो 

पुत्रः  पुत्र प्राप्त होस् भनी पुत्रनहेषोरा कथय  भन 

सङ्कल्पितः  सङ्ल्प गरेकी थि यदि  यदि मृषा  ढुटो 

सप्त सप्त  उनन्वास ओटा ते  तिमीले मा  नबोल 





ताक्यार्थ मैले केवल एउटा मात्र पुत्र होस् भनी सड़ल्प गरेकी धिं । कसरी उनन्वास पूत्रहरू 
भए ? हे पुत्र इन्द्र ! तिमीलाई यसको रहस्य थाहा छ भने सत्य सत्य भन, ढंटो नबोल । 


इन्द्र उवाचं इन्द्रले भने 
अम्ब तेऽहं न्यवसितमुपधायांगतोऽन्तिकम् । 
लब्धान्तरोऽच्छिदं गभ॑मथ॑बुद्धिनं धर्मवित् ॥ ७९१॥ 


पढार्थ ते  हजुरको गरेको मौका छोपेर हजुरको 
अम्ब  हे आमा व्यवसितम्  उदेश्यलाई गर्भमा पसी 

अथंुद्धिः  लौकिक सुखभोगमा उपधायं  जानेर गभम्  गर्भलाई 

बुद्धि आसक्त भएको अन्तिकम्  हजुरको नजिकमा अच्छिदं  काटिदिषँ 

न धर्मवित्  धर्मलाई नजान्ते आगतः  आं 

अहं  मैले लन्धान्तरः  हजुरले व्रतमा त्रुटि 





ताक्यार्थ हे आमा! मैले हजुरले गरेको त्रतको उदेश्य जानेको थिँ। त्यसैले मेरो मनमा 
धर्मको भावना हरायो । म लौकिक सुखभोगमा आसक्त हुन पुँ । त्यसैले हजुरको नजिकमा आणएर 
सेवा गर्न थालँ। हजुरले व्रतपालनमा त्रुटि गर्नसाथ हजुरको गर्भभित्र पसेर मैले गर्भलाई 
काटिदिणं। 


रामालन्द्री टीका 


२४२२ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १८ 


कृतो मे सप्तधा गभं आसन् सप्त कुमारकाः । 
तेऽपि चेकेकशो वृक्णाः सप्तधा नापि मम्रिरे ॥ ७२॥ 





पढार्थ सप्त  सात ओटा एकेकशः  एकएक गरेर 
मे  मद्रारा कुमारकाः  कुमारहरू सप्तधा  सातसात टक्रामा 
गभः  हजुरको गर्भलाई आसन्  भए वृक्णाः  काटिदिपं 

सप्तधा  सात टुक्रा ते अपिच  ती सात कुमारहरू अपि  तर पनि 

कृतः  बनाइएयो पनि न मम्रिरे  मरेनन् 


वाक्यार्थ सर्वप्रथम मेले हजुरको गर्भलाई सात टुक्रा बना्ण। त्यसपछि ती सात टुक्राहरू 
सात ओट कुमार भए । फेरि मेले ती सात ओटा ट॒क्रालाई सातसात टुक्रा बनाएर काटिविषं 
तर पनि ती कुमारहरू मरेनन्। 


ततस्तत् परमाङ्चयं वीक्ष्याध्यवसितं मया । 
महापुरुषपूजायाः सिद्धिः काप्यनुषद्विणी ॥ ७३॥ 





पदार्थ तत्  त्यसपछि काअपियो कुनै 

ततः  ती कुमारहरू नमरेको मया  मैले सिद्धिः  सिद्धि हो भनेर 
परम्  अत्यन्ते ठुलो महापुरुषपूजायाः  भगवान् अध्यवसितं  निश्चय गरं 
आश्चर्य  आश्चर्य नारायणको पूजाको 

वीक्ष्य  देखेर अनुषद्विणी  गौण फलरूप 


ताक्यार्थ त्यति धेरै ट॒क्रा बनारँदा पनि कुमारहरू नमर्नु जस्तो परम आश्चर्य देखेर मैले के 
निश्चय गर भने भगवान् नारायणको पूजाबाट प्राप्त भएको यो कुनै अवान्तर सिद्धि हो । 


आराधनं भगवत ईहमाना निराशिषः। 
ये तु नेच्छन्त्यपि परं ते स्वाथ॑कुराखाः स्मृताः ॥ ७४॥ 





पढार्थ आराधनं  पूजा चाहं स्वाथंकुशलाः  स्वार्थ सिद्ध गर्न 
येतु जुन ईहमानाः  चाहन्छन् तर सिपालु 

निराहिषः  निष्काम भावना परं अपि  मोक्षलाई समेत स्मृताः  मानिन्छन् 

भएका व्यक्तिहरू न इच्छन्ति  चाहँदैनन् 

भगवतः  भगवान् नारायणको ते  तिनीहरू 


ताक्यार्थ जो निष्काम भावनाले परमपुरुष भगवान् नारायणको पूजा गर्दछन् तर कामनाको 
नाममा साक्षात् मोक्षलाई पनि चा्हेदेनन् त्यागिदिन्छन् त्यस्ता व्यक्तिहरू नै वास्तविक स्वार्थ 
सिद्ध गर्ने व्यक्ति हुन् भनेर मानिन्छन्। 


रामालन्द्री टीका 


२४२३ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १८ 
आराध्यात्मप्रदं देवं स्वात्मानं जगदीश्वरम् । 
को वृणीते गुणस्परशं बुधः स्यान्नरकेऽपि यत् ॥ ७५॥ 
पदढार्थ आराध्य  पूजा गरेर यत्  जुन विषयसुख 
स्वात्मानं  आपन अन्तरात्मा गुणस्पशं  विषयभोगलाई नरके अपि  नरकमा पनि 
जगदीश्वरम्  जगत्का मालिक कः  कुन स्यात्  प्राप्त हुन्छ 


आत्मप्रद  आपनो स्वरूप दिने बुधः  विद्रानूले 
देवं  भगवान्लाई वृणीते  माग्दछछ होला 





ताक्यार्थ आफ्नै आत्मास्वरूप हुनुभएका, जगत्का मालिक, भक्तलाई आप्नै स्वरूप दिनुहुने 
यस्ता परम आराध्य भगवान्लाई पूजा गरेर प्रसन्न गराउने कुन त्यस्तो बुद्धिमान् व्यक्ति होला 
जसले विषयभोग मागिरहोस्, किनभने विषयभोग त नरकमा पनि प्राप्त हुन्छ । 


तदिदं मम दोजन्यं बािशस्य महीयसि । 
्षन्तुमहैसि मातस्त्वं दिष्ट्या गर्भो मृतोत्थितः ॥ ७६॥ 


पदार्थ 

महीयसि  परमपूजनीय 
मातः  हे आमा 
बालिशस्य  मूर्ख 
मम मेरो 


तत्  गर्भलाई टकरा पार्नुजस्तो 
इदं  यो क्रूर 

दोज॑न्यं  अपराधलाई 

त्वं  हजुरले 

क्षन्तुम्  क्षमा दिन 





अ्हैसि  योग्य हुनृहुन्छ 
दिष्ट्या  भाग्यवश 
गभः  हजुरको गर्भ 
मृतोत्थितः  मेर पनि 
पुनर्जीवित भयो 


ताक्यार्थ हे परमपूजनीय आमा ! मैले मूर्खतावश हजुरको गर्भ टुक्रा पार्नुजस्तो घोर अपराध 
गर, त्यसका लागि क्षमा दिनुहोस् । मरिसकेको हजुरको गर्भ पनि भाग्यवश पुनर्जीवित भएको छ । 


श्रीरुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
इन्द्रस्तयाभ्यनुज्ञातः शुद्धभावेन तुष्टया । 
मरुदुभिः सह तां नत्वा जगाम त्रिदिवं प्रभुः ॥ ७७॥ 


पदढार्थ अभ्यनुज्ञातः  आज्ञा पाएर प्रभुः  स्वर्गका राजा 
शुद्धभावेन  इन्द्रको निश्छल तां  ती दितिलाई इन्द्रः  देवराज इन्द्र 
भावबाट नत्वा  नमस्कार गरेर त्रिदिवं  स्वर्गलोक 


तुष्टया  प्रसन्न भएकी 
तया  ती दितिद्रारा 
ताक्यार्थ इन्द्रको निश्छल स्वभावबाट प्रसनन भएकी दितिले इन्द्रलाई स्वर्ग जान आज्ञा दिन् । 
इन्द्र पनि दितिलाई नमस्कार गरेर मरुद्गणहरूले सहित भई स्वर्गलोक गए । 


मरुदुभिः  मरुद्गणका 
सह  साथ 


जगाम  गए 





रामालन्द्री टीका 


२४३४ 
षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १८ 
एवं ते सव॑माख्यातं यन्मां त्वं परिपृच्छसि । 
मङ्गलं मरुतां जन्म किं भूयः कथयामि ते ॥ ७८॥ 





पदढार्थ मां  मलाई आख्यातं  बता 
मरुतां  मरुदगणको परिपृच्छसि  सोध्नुभएको थियो भूयः  फेरि 

यत् मङ्गलं  जुन मङ्गल सवम्  त्यो से ते  हजुरलाई 
जन्म  जन्म एवं  यस प्रकारले किंकेकुरा 

त्वं  तपार्ईले ते  तपाईलाई कथयामि  बताऊ 


ताक्यार्थ मरुद्गणको जन्म॒ अत्यन्त मङ्गलमय छ। उनीहरूको जन्म॒ कसरी भयो ? भन्ने 
तपाईको प्रश्नको मेले यस प्रकारले उत्तर दिं । अब फेरि तपाईलाई के बताऊँ ? 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां षष्ठस्कन्धे 
मरुदुत्पत्तिकथनं नामाष्टादश्ोऽध्यायः ॥ १८ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


२८३५ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १९ 


अथ एकोनविंदोऽध्यायः 


पुंसवन व्रतको विधि 

राजोवाच महाराज परीक्षिते भन्नुभयो 

व्रतं पुंसवनं बह्यन् भवता यदुदीरितम् । 

तस्य वेदितुमिच्छामि येन विष्णुः प्रसीदति ॥ १॥ 
पढार्थ व्रतं  ब्रत येन  जुन ब्रतद्रारा 
ब्रह्मन्  हे ज्ञानी शुकजी उदीरितम्  बताउनुभयो विष्णुः  भगवान् विष्णु 
भवता  हजुरले तस्य  त्यो व्रतको विधि प्रसीदति  प्रसन्न हुनुह॒न्छ 
यत्  जुन वेदितुम्  जानन 
पुंसवनं  पुंसवन नाम गरेको इच्छामि  चाहन्छु 





ताक्यार्थ हे शुकजी ! हजुरले पुंसवन त्रतको कुरा गर्नुभयो, अब म त्यो पुंसवन व्रतको विधि 
सुन चाहन्हुं जुन त्रतद्वारा भगवान् विष्णु प्रसन्न हुनुहन्छ । 


श्रीडुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 

्   अ क  
शुक्ले मागरिरे पक्षे योषिद् भवुरयुज्ञया । 
आरभेत व्रतमिदं साव॑कामिकमादितः॥ २॥ 





पढार्थ मागशिरे  मंसिर महिनामा पूरा गर्न 

 ् ५ 

योषत्  स्त्रीले शुक्छे पक्षे  शुक्लपक्षमा इदं  यो 

भतुंः  पतिको आदितः  प्रतिपदा तिथिदेखि चतम्  पुंसवन त्रत 
अनुज्ञया  आज्ञा लिएर सावंकामिकम्  सम्पूर्ण कामना आरभेत  आरम्भ गर्चू 


ताक्यार्थ स्त्रीले पतिको आज्ञा लिएर मंसिर महिनाको शुक्लपक्षको प्रतिपदा तिथिबाट सम्पूर्ण 
कामना पूरा गर्न यस ब्रतको आरम्भ गर्नुपर्दछ। 


निरम्य मरुतां जन्म बाह्यणाननुमन्त्य च । 


स्नात्वा शुक्छदती शुक्ले वसीतालङ्कुताम्बरे । 

पूजयेतत् प्रातराशात् प्राग् भगवन्तं भ्रिया सह ॥ २॥ 
पदार्थ जन्म  जन्मकथा ाह्यणान्  ब्राह्मणहरूलाई 
मरुतां  मरुदगणको निरम्य  सुनेर अनुमन्त्य  सोधेर 


रामालन्द्री टीका 


२४२६ 


षष्ठ स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


शुक्लदती  दांत सफा गरेकी अलङ्कृता च  अन्य सौभाग्य 


अध्याय १९ 


श्रिया सह  लक्ष्मीले सहित 





त्रतालु स्त्रीले शुङ्गारहरूले समेत अलङ्कृत भएका 

स्नात्वा  स्नान गरेर भई भगवन्तं  भगवान् नारायणलाई 
न. पूजयेत् त् 

शुक्रे  सेता प्रातराशात्  बिहानको पूजयेत्  पूजा गर्नू 

अम्बरे  दुई ओटा कपडा भोजनभन्दा 

वसीत  धारण गर्न र प्राक्  पहिला नै 


ताक्यार्थ दांत माफेपचछ्ि व्रतालु स्त्रीले स्नान गरेर दुई ओटा सेता कपड़ा तथा आना सम्पूर्ण 
शृडगार सामग्रीहरू लगाएर अलङ्कृत हुनुपर्दछ। दिनदिनै मरूद्गणको जन्मकथा सुन्नुपर्छ, 
त्यसपच्छि ब्राह्मणको आज्ञा लिएर बिहानको भोजन गर्नुभन्दा पहिला नै लक्ष्मीसहित भगवान् 
नारायणको पूजा गर्नुपर्दछ। 
 अ   र 

अठ तं नरपन्लाय पूणकाम नमाञस्वु त। 

महाविभूतिपतये नमः सकलसिद्धये ॥ ४॥ 
पढार्थ निरपेक्षाय  कुनै पनि वस्तुको 
पूणंकाम  सम्पूर्ण कामना प्राप्त अपेक्षा नगर्ने 


विभूतिहरूका स्वामी 
सकटसिद्धये  सम्पूर्ण सिद्धि 


गर्नुभएका हे भगवान् ते  हजुरलाई भएका हजुरलाई 
ते  हजुरलाई नमः  नमस्कार नमः  नमस्कार छ 
अरं  कुनै पनि वस्तुको अस्तु  छ 





महाविभूतिपतये  सम्पूर्ण 
वाक्यार्थ हे भगवान् ! सम्पूर्ण कामनाहरूलाई प्राप्त गर्जुभएका हजुरलाई कुनै पनि वस्तुको 
आवश्यकता कैन, न त हजुर कुनै वस्तुको अपेक्षा नै गर्नृहन्छ। सम्पूर्ण विभूतिहरूका स्वामी र 
सम्पूर्ण सिद्धिले सम्पन्न हुनुभएका हजुरलाई मेरो नमस्कार छ । 


यथा त्वं कृपया भूत्या तेजसा महिनोजसा । 


आवश्यकता छैन 


त स   

जुष्ट ईरा गुणेः स्वस्ततोऽसि भगवान् प्रभुः ॥ ५॥ 
पढार्थ तेजसा  तेज ततः  त्यही भएर हजुर 
ईशा  हे परमेश्वर महिना  महिमाद्रारा भगवान्  भगवान् र 
त्वं  हजुर ओजसा  पराक्रमद्रारा तथा प्रभुः  सर्वसमर्थ 
यथा  जसरी सम्पूर्ण रूपमा सवैः गणिः  सम्पूर्ण असि  हुनुहन्छ 
कृपया  कृपाद्रारा गुणहरूद्रारा 
भूत्या  रेश्वर्यद्रारा जुष्टः  युक्त हुनुहुन्छ 





ताक्यार्थ हे परमेश्वर ! हजुर कृपा, एेश्वर्य, तेज, महिमा, पराक्रम तथा सत्यकाम, सत्यसङ़ल्प 
आदि सम्पूर्ण गुणहरुद्रारा परिपूर्ण हुनुहुन्छ । त्यही भएर सर्वसमर्थ हजुरलाई भगवान् भनिन्छ । 


रालालन्द्री टीका 


२४२७ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १९ 


विष्णुपत्नि महामाये महापुरुषलक्षणे । 
प्रीयेथा मे महाभागे लोकमातनंमोऽस्तु ते ॥ ६॥ 


पढार्थ युक्त भएकी हे देवी ते  हजुरलाई 
विष्णुपत्नि  हे विष्णुपत्नी महाभागे  भाग्यशालिनी नमः  नमस्कार 
महामाये  हे महामाया लोकमातः  हे लोकमाता अस्तु  छ 


महापुरुषलक्षणे  भगवान्को मे  मप्रति 
जस्तौ एश्वर्य आदि लक्षणले प्रीयेथाः  प्रसन हुनृहोस् 





वाक्यार्थ हे देवी ! हजुर भगवान् विष्णुकी पत्नी तथा साक्षात् महामाया हुनुहुन्छ । भगवान्का 
सम्पूर्ण रेश्वर्य आदि लक्षणहरू हजुरमा पनि रहेका छन्। हे लोकमाता ! हजुर ज्यादै 
भाग्यशालिनी हुनुहन्छ । हजुर प्रसनन हुनुहोस्, हजुरलाई मेरो नमस्कार छ। 


ॐ नमो भगवते महापुरुषाय महानुभावाय महाविभूतिपतये सह महाविभूतिभि 
बलिमुपहराणीति । अनेनाहरहमंन्त्रेण विष्णोरावाहनाघ्यंपाद्योपस्पशंनस्नानवास 
उपवीतविभूषणगन्धयुष्पधूपदीपोपहारादयुपचारांर्च समाहित उपाहरेत् ॥ ७ ॥ 


पढार्थ हजुरलाई वासउपवीतविभूषणगन्धपुष्पधूप 
ॐ  कारस्वरूप बलिम्  अर्घ्य आदि दीपोपहाराद्युपचारान् च  
भगवते  भगवान्लाई पूजासामग्री आवाहन, अर्घ्य, पाद्य, आचमन, 
नमः  नमस्कार छ उपहराणि इति  समर्पण गर्दद्कं स्नान, वस्त्र, जनै, गहना, चन्दन, 
महापुरुषाय  पुरुषोत्तम भनेर फूल, धूप, दीप, नैवेद्य आदि 
महानुभावाय  विलक्षण प्रभाव समाहितः  एकाग्रचित्त भई पूजाद्रव्यहरू 

भएका अनेन  यो पूर्वोक्त अहरहः  प्रतिदिन 
महाविभूतिपतये  लक्ष्मीका पति मन्त्रेण  मन्तरहरारा उपाहरेत्  चढाउनु पर्दछ 
महाविभूतिभिः सह  विष्वक्सेन विष्णोः  भगवान् विष्णुको 

आदि पार्षदले सहित भएका आवाहनाघ्यंपाद्योपस्पशंनस्नान 





ताक्यार्थ उकारस्वरूप, विलक्षण प्रभावयुक्त हे पुरुषोत्तम ! लक्ष्मीका पति हे भगवान् ! 
विष्वक्सेन आदि पार्षदहरूले सहित हुनुभएका हजुरलाई म अर्घ्य आदि पूजासामग्री समर्पण गर्दह्ु। 
यसप्रकार ॐ नमो भगवते महापुरुषाय महानुभावाय महाविभूतिपतये सह महाविभूतिभि 
बलिमुपहराणि यस मन्त्रले एकाग्रचित्त भई प्रत्येक दिन भगवान् विष्णुलाई आवाहन, अर्घ्य, पाद्य, 
आचमन, स्नान, वस्त्र, जनै, गहना, चन्दन, फूल, धूप, दीप, नैवेद्य आदि पूजाद्रव्यहरू चढाउनु 
पर्दछ । 


रामालन्द्री टीका 


२४३८ 


अध्याय १९ 


नेवे्य आदि पूजासामग्री चाहं 


द्वादशाहुतीः  बाहपटक आहति 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत 

हविश्शेषं तु जुहुयादनले द्वादशाहुतीः । 

ॐ नमो भगवते महापुरुषाय महाविभूतिपतये स्वाहेति ॥ ८ ॥ 
पढार्थ महाविभूतिपतये  लक्ष्मीपति 
ॐ  कारस्वरूप नारायणलाई अनठे  अग्निमा 
भगवते  भगवान् स्वाहा इति  समर्पण गर्द 
महापुरुषाय  पुरुषोत्तमलाई भन्ने यो मन्त्रले दिएर 


नमः  नमस्कार छ हविः्ोषं तु  बांकी रहेको 





सुहुयात्  हवन गर्नुपर्वछछ 


वाक्यार्थ उकारस्वरूप पुरुषोत्तम हजुरलाई नमस्कार छ । लक्ष्मीपति हे नारायण ! म हजुरको 
लागि आहुति प्रदान गर्द भन्दै ॐ नमो भगवते महापुरुषाय महाविभूतिपतये स्वाहा यस मन्त्रले 
बाँकी रहेको नैवेद्य आदि पूजासामग्री चाह बाह पटक अग्निमा हवन दिनुपर्दछछ । 


श्रियं विष्णुं च वरदावारिषां प्रभवावुभो । 

भक्त्या सम्पूजयेन्नित्यं यदीच्छेत् सवंसम्पदः ॥ ९॥ 
पढार्थ प्रभवो  सिद्ध गरिदिने 
यदि  यदि वरदौ  वर दिने 
सर्वसम्पदः  सबै सम्पत्ति पाउने उभो  ती दुई 
इच्छेत्  इच्छा भएमा श्रियं  लक्ष्मीजी र 
आदरिषां  इच्छाहरूलाई विष्णुं च  विष्णुलाई पनि 
वाक्यार्थ यदि कसैले सब प्रकारको सम्पत्तिहरू प्राप्त होस् भनी इच्छा गर्व्छछ भने उसले 


इच्छाअनुसारका पदार्थहरूलाई सिद्ध गर्न समर्थं भगवती लक्ष्मीजी र भगवान् विष्णुको प्रतिदिन 
पूजा गरोस्। 


भक्त्या  प्रेमपूर्वक 
नित्यं  प्रतिदिन 
सम्पूजयेत्  पूजा गरोस् 





प्रणमेद् दण्डवद् भूमो भक्तिप्रहेण चेतसा । 
दशवारं जपेन्मन्त्रं ततः स्तोत्रमुदीरयेत् ॥ १०॥ 


पदढार्थ दण्डवत्  दण्ड फँ प्र स्वाहा यो मन्त्र 
भक्तिप्रहेण  भक्तिभावले प्रणमेत्  प्रणाम गरोस् दरावारं  दश पटक 
भरिएको ततः  त्यसपचि जपेत्  जप गरोस् 


मन्त्रं  ॐ नमो भगवते 
महापुरुषाय महाविभूतिपतये 


् 

चेतसा  मनटहारा स्तोत्रम्  यो स्तोत्र 

भूमो  पृथिवीमा उदीरयेत्  पाठ गरोस् 
वाक्यार्थ भक्तिभावनाले भरिएको मनले युक्त भई भगवान् लक्ष्मीनारायणलाई दण्डवत् प्रणाम 
गररेपछ्छि पूर्वोक्त ॐ नमो भगवते महापुरुषाय महाविभूतिपतये स्वाहा यो मन्त्र दश पटक जप गरी 





रालालन्द्री टीका 


२८३९ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १९ 


अगाडि श्लोकमा भनिने स्तोत्रको पाठ गरोस्। 
युवां तु विश्वस्य विभू जगतः कारणं परम् । 
इयं हि प्रकृतिः सृष्ष्मा मायाशक्तिदुरत्यया ॥ १९॥ 


पदार्थ 

युवां तु  हजुरहरू दुबे 
विूवस्य जगतः  सम्पूर्ण 
संसारको 


विभू  मालिक र 

परम्  मुख्य 

कारणं  कारण पनि हूनुहुन्छ 
इयं हि  यी भगवती लक्ष्मी 


सूक्ष्मा  सूल्म 
प्रकृतिः  प्रकृति र 
दुरत्यया  पार गर्न नसकिने 





मायाशक्तिः  मायाशक्ति हुनुहुन्छ 


ताक्यार्थ हे लक्ष्मीनारायण ! हजुरहरू दुबे जना सम्पूर्ण जगत्को मालिक हूनुहुन्छ । हजुरहरू ने 
जगत्को मुख्य कारण पनि हूनुहुन्छ । हे नारायण ! यी सूक्ष्म प्रकृतिरूपा भगवती लक्ष्मी ने पार गर्न 
नसकिने हजुरकी मायाशक्ति हुनुहुन्छ । 


तस्या अधीड्वरः साक्षात् त्वमेव पुरुषः परः। 
त्वं सवयज्ञ इज्येयं क्रियेयं फलमुग् भवान् ॥ १२॥ 


पदार्थ त्वम् एव  हजुर नै हनुहन्छ  व्यापारको रूपमा हूनुहुन्छ 
तस्याः  ती प्रकृतिको त्वं  हजुर नै भवान्  हजुर चाहं 

अधीङ्वरः  स्वामी सवंयज्ञः  सम्पूर्ण यज्ञको फलभुक्  फलभोक्ता हुनुहुन्छ 
परः  परम स्वरूपमा हुनुहुन्छ इयं  यी लक्ष्मीजी चाहं 
पुरुषः  पुरुष इयं  यी लक्ष्मी क्रिया  फल उत्पन्न गर्न क्रिया 
साक्षात्  साक्षात् इज्या  यज्ञ सम्पन्न गर्ने हुनुहुन्छ 





ताक्यार्थ हे भगवान् ! हजुर नै अव्यक्त प्रकृतिको नियन्ता र स्वामी हुनुहुन्छ र परमपुरुष पनि 
हजुर नै हनुहुन्छ । हजुर सम्पूर्ण यज्ञस्वरूप हुनुहन्छ भने माता लक्ष्मी यज्ञसम्पादक क्रिया हुनुहुन्छ । 
हे प्रभो ! हजुर नै यज्ञको फलभोक्ता हुनुहुन्छ, लक्ष्मीजी चाहं फल उत्पन्न गर्न क्रिया हुनुहुन्छ । 


गुणव्यक्तिरियं देवी व्यञ्जको गुणभुग् भवान् । 
त्वं हि सवंशरीयांत्मा श्रीः शरीरेन्द्रियाशयाः। 
नामरूपे भगवती प्रत्ययस्त्वमपाश्रयः ॥ १३॥ 


पदार्थ 

इयं  यी 

देवी  भगवती लक्ष्मी 
गुणव्यक्तिः  सत्त्व आदि 
गुणहरूको अभिव्यक्तिस्वरूप 


हनु्हन्छ 

भवान्  हजुर चाहं 

व्यञ्जकः  गुणको प्रकाशक र 
गुणभुक्  गुणको भोक्ता हुनुहन्छ 
हि  निश्चय नै 


त्वं  हजुर 

सवंशरीरी  सम्पूर्ण 
शरीरधारीहरूभित्र रहने 
आत्मा  आत्मा हुनुहुन्छ 





श्रीः  लक्ष्मीजी चाहं 


रामालन्द्री टीका 


२४८० 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १९ 
शारीरेन्द्रियाशयाः  शरीर नामरूपे  नाम र रूप हुनुहुन्छ अपाश्रयः  आधार समेत 
इन्द्रिय र अन्तःकरणरूपा हुनुहन्छत्वम्  हजुर चाहं हुनुहुन्छ 


भगवती  भगवती लक्ष्मी प्रत्ययः  नामरूपको प्रकाशक र 

ताक्यार्थ हे भगवान् नारायण ! भगवती लक्ष्मी सत्व आदि गुणहरूको अभिव्यक्तिस्वरूप 
हनहन्छ भने हजुर ती गुणहरूका प्रकाशक र भोक्ता हनुहृन्छ। हजुर ने सम्पूर्णं जीवहरूमा 
आत्मरूपले विराजमान हूनुह॒न्छ भने माता लक्ष्मी तिनै जीवहरूको शरीर, इन्द्रिय र 
अन्तःकरणरूपमा अवस्थित हूनुहुन्छ । लक्ष्मीजी नाम र रूपको रूपमा हूनुहुन्छ भने हजुर चाहं 
नामरूपको प्रकाशक र आधारका रूपमा रहनुभएको छ । 


यथा ५   भ    न्द 
यया सुवा त्रखकस्य वरदा परमाल्छ्ना । 
तथा म उत्तमरटोक सन्तु सत्या महाशिषः ॥ ४ ॥ 


पदार्थ परमेष्ठिनो  परमेश्वर हुनुहन्छ मारिषः  महान् कामनाहरू 
यथा  जसरी तथा  त्यसै गरी सत्याः  सत्य 

युवां  हजुरहरू दुब उत्तमङलोक  उत्तम कीर्ति सन्तु  होऊन् 

त्रिखोकस्य  तीनै लोकको भएका हे प्रभु 

वरदो  वरदाता र मे  मेरो 





ताक्यार्थ हे लक्ष्मीनारायण ! हजुरहरू दुबे जना तीनै लोकका सर्वश्वेष्ठ वरदाता र परमेश्वर 
हनहन्छ । पवित्रकीर्तिं भएका हे भगवान् ! मेरा महान् कामनाहरू हजुरको कृपाले पूर्ण सत्य 
होऊन्। 

इत्यमिष्ट्य वरदं श्रीनिवासं भरिया सह । 

तन्निःसार्योपहरणं दत्त्वाचमनमचयेत् ॥ १५॥ 


पदार्थ इति  यसप्रकार आचमनम्  आचमनीय जल 
श्रिया सह  लक्ष्मीले सहित अभिष्टय  स्तुति गरेर दत्त्वा  चढाएर 

भएका तत्  त्यो पहिले समर्पित अ्चैयेत्  पुनः पूजा गरोस् 
वरदं  वर दिने उपहरणं  नैवेद्य आदि पूजाद्रव्य 

श्रीनिवासं  नारायणलाई निःसायं  हटाएर 





ताक्यार्थ यसप्रकार माता लक्ष्मीले सहित भएका परम वरदाता भगवान् नारायणलाई स्तुति गरेर 
पहिले समर्पण गरिएका नैवेद्य आदि पूजासामग्रीहरू त्यहाँबाट हटाउनू र भगवानूलाई आचमन 
चढाएर पुनः पूजा गर्न । 
५  र न 
ततः स्तुवीत स्तात्रण भाक्तप्रहण चतसा । 
यज्ञोच्छिष्टमवघ्राय पुनरमभ्यचयेद्धरिम् ॥ १६ ॥ 
पदार्थ ततः  त्यसपचछि भक्तिपरहेण  भक्तिभावले एुकेको 


रामालन्द्री टीका 


२०४४८९१ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १९ 
चेतसा  हदयले यज्ञोच्छिष्टम्  यज्ञको बाँकी पुनः  फेरि 

स्तोत्रेण  यस स्तोव्रले वस्तुलाई हरिम्  भगवान् श्रीहरिलाई 
स्तुवीत  स्तुति गरोस् आघ्राय  सुंधेर अभ्यचेयेत्  पूजा गर्न 


ताक्यार्थ त्यसपछि भक्तिभावले दुकेको हदयले स्तोत्र पाठ गरी यज्ञको अवशिष्ट 
पूजाद्रव्यहरूलाई सुंघेर फेरि भगवान् श्रीहरिको पूजा गर्न । 
पतिं च परया भक्त्या महापुरुषचेतसा  


,  न 


प्रियेस्तेस्तेरुपनमेत् प्रमशीलः स्वयं पतिः। 
बिभृयात् सवंकमीणि पत्न्या उच्चावचानि च ॥ १७॥ 


प्रमक्चीकः  अत्यन्त प्रेमी भएर 
पत्न्याः  पत्नीका 
उच्चावचानि  सानाटठला 


पदार्थ प्रयिः  मन पर्न वस्तुहरद्रारा 
महापुरुषचेतसा  भगवान् मानेर पतिं च  पतिलाई 

परया भक्त्या  परम उपनमेत्  सेवा गर्न 
भक्तिभावले पतिः च  पतिले पनि सवंकमौणि  सम्पूर्ण कर्महरूमा 
तैः तेः  तीती स्वयं  आफू बिभृयात्  सहयोग गर्न 
वाक्यार्थ भगवान्को पूजा गरिसकेपछ्ि पत्नीले पतिलाई भगवान् सम्क्एर प्रमपूर्वक पतिलाई 
मनपरने वस्तुहरू चढाई उनको सेवामा उपस्थित हनू अनि पतिले पनि पत्नीको अत्यन्त प्रेमी भई 
पत्नीका साथ सानाटुला सम्पूर्ण कर्महरू गर्न सहयोग गर्न । 


कृतमेकतरेणापि दम्पत्योरुभयोरपि । 
पत्न्यां कुयांदनहांयां पतिरेतत् समाहितः ॥ १८ ॥ 





पदार्थ फलको कारण हुन्छ, त्यसैले समाहितः  एकाग्र भई 
दम्पत्योः  पति र पत्नीमध्ये पत्न्यां  पत्नी एतत्  पत्नीले गरेको कर्म 
एकतरेण अपि  एउटाले मात्रै अनहांयां  त्रत गर्न अयोग्य कुयात्  सम्पन्न गर्नू 
कृतम्  गरेको काम भएको वेलामा 

उभयोः अपि  दुबे दम्पतीको पतिः  पतिले 





ताक्यार्थ पति र पत्नीमध्ये कुनै एडटाले गरेको काम दुबेका लागि फल दिनेवाला बन्दछ। 
त्यसैले पत्नी रजस्वला भएर वा कुनै कारणले ब्रतादि कर्म गर्न अयोग्य भएको अवस्थामा पत्नीले 
गरेको कर्मलाई पतिले एकाग्र भएर पूर्ण गर्नुपर्दछ । 


विष्णोवर॑तमिदं बिभ्रन्न विहन्यात् कथञ्चन । 
   सरग्गन्धबलिमण्डने  ण 
विप्रान् स्त्रियो वीरवतीः खग्ग  
अ्चेदहरहभ॑क्त्या देवं नियममास्थितः ॥ १९॥ 


रामालन्द्री टीका 


२८४४२ 







षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १९ 
पदार्थ र व्रत चढाएर 

इदं  यो आस्थितः  बसेको तब्रतालुले विप्रान्  ब्राह्मणहरूलाई 
विष्णोः  भगवान् विष्णुको अहरहः  प्रतिदिन वीरवतीः  सौभाग्यवती 

व्रतम्  व्रतलाई भक्त्या  भक्तिपूर्वक स्यः  नारीहरूलाई 


 भगवान्को पूजा गरू अर्चेत्  पूजा गरोस् 
खग्गन्धबकिमण्डनेः  माला, 
चन्दन, नैवेद्य र शृङ्गारसामग्रीहरू 


बिभ्रत्  धारण गरेर बीचमा 
कथञ्चन  कुनै पनि कारणले 
न विहन्यात्  नत्यागोस् 
ताक्यार्थ भगवान् विष्णुसंग सम्बन्धित यो व्रत लिएको ब्रतालुले बीचमा कुनै पनि हालतमा 
त्रत छोडनु हदेन। यो व्रतको अनुष्ठान गर्ने व्यक्तिले प्रतिदिन भक्तिपूर्वकं भगवान् नारायणको र 
माला, चन्दन, नैवेद्य र आभूषणहरू चटढाएर ब्राह्मण र सौभाग्यवती स्त्रीको पूजा गर्नुपर्दछ । 


उद्वास्य देवं स्वे धाम्नि तन्निवेदितमग्रतः। 
अद्यादात्मविशुद्धयथं सवंकामद्धेये तथा ॥ २०॥ 





पढार्थ तन्निवेदितम्  भगवान्लाई सवंकामद्धेये  सम्पूर्ण 
देवं  भगवान् नारायणलाई चढाएको प्रसादलाई कामनाको सिदधिका लागि 
स्वे घाम्नि  आफ्नो धाममा अग्रतः  यथोचित भाग लगाएरअद्यात्  आफूले खाओस् 
उद्वास्य  संहारमुदराद्रारा आत्मविशुदधयर्थं  आत्मशुद्धि 

विसर्जन गरेर तथा  त्यस्तै 





ताक्यार्थ पूजा सकिएपचछछि संहारमृद्राद्रारा भगवान् नारायणलाई उहाँको आफ्नै धाममा विसर्जन 
गर्नुपर्वछछ । त्यसपछि उहाँलाई चढाएको प्रसादलाई यथोचित भाग लगाएर आत्मशुद्धि र सम्पूर्ण 
कामनाको सिद्धिका लागि आपले खानुपर्दछ। 


एतेन पूजाविधिना मासान् हाद हायनम् । 
नीत्वाथोपचरेत् साध्वी का्तिके चरमेऽहनि ॥ २१॥ 


पदार्थ दादश मासान्  बाह महिना चरमे अहनि  अन्तिम दिन 
साध्वी  सौभाग्यवती पतिव्रता हायनम्  एकवर्षसम्म अमावस्यामा त्रतको साङ्गता गर्न 
स्त्रीले नीत्वा  त्रत गर्दै बिताएर उपचरेत्  उपवास गरोस् 
एतेन  यो अथ  त्यसपछि 

पूजाविधिना  पूजाविधिद्रारा कात्तिके  कार्तिक महिनाको 





ताक्यार्थ माथि बतादइएअनुसारको पूजाविधिअनुसार सौभाग्यवती पतिव्रता स्त्रीले एकवर्षसम्म 
त्रत गरिसकेपचछि कार्चिक महिनाको अमावस्या तिथिका दिन व्रतको साङ्ता गर्नका लागि उपवास 
गर्नुपर्वछ । 


रामालन्द्री टीका 


२८७४२ 


षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १९ 
 उपस्पु्य ९ ९ 

रवाभूर्तञप उपस्पृश्य कृष्णमभ्यच्य पूववत् । 

पयभ्शुतेन जुहुयाच्चरुणा सह सपिंषा । 

पाकयज्ञविधानेन द्ादरोवाहुतीः पतिः ॥ २२॥ 
पदढार्थ कृष्णम्  भगवान् नारायणलाई चरुणा  चरुले 
इवोभूते  भोलिपल्ट प्रतिपदा अभ्यच्यं  पूजा गरेर पतिः एव  पतिले नै 
तिथिका दिन बिहान पाकयज्ञविधानेन  पाकयज्ञको दादश आहुतीः  बाह आहूति 
अपः  जलले विधिअनुरूप जुहुयात्  हवन गरोस् 
उपस्पृश्य  स्नान आदि गरेर पयश््युतेन  दूधमा पकाएको 
पूववत्  अधि यँ सर्पिषा सह  धिउ मिसिएको 





ताक्यार्थ उपवास गरेको भोलिपल्ट प्रतिपदाका दिन बिहान जलद्वारा स्नान आदि कार्य 
गरिसकेर पहिले फँ भगवान् नारायणको पूजा गर्नुपर्दछ । त्यसपच्ि पाकयज्ञको विधिअनुरूप धिड 
मिसिएको चरुले ब्रतालु स्त्रीको पतिले बाह पटक आहूति दिनुपर्दछ। 


आशिषः शिरसादाय द्विजः प्रीतिः समीरिताः। 
प्रणम्य शिरसा भक्त्या भुञ्जीत तदनुज्ञया ॥ २३॥ 
पदार्थ शिरसा  आदरपूर्वक शिर 
प्रीतिः  भोजन आदिद्रारा प्रसन्न एुकाएर 
दविजः  ब्राह्मणहरूद्रारा आदाय  स्वीकार गरी 


समीरिताः  दिइएका भक्त्या  प्रेमपूर्वक वी 
आरिषः  आशीर्वादहरूलाई ब्राह्मणहरूलाई 


शिरसा  शिर निहुराएर 

प्रणम्य  नमस्कार गरेर 
तदनुज्ञया  ती ब्राह्मणहरूको 
आज्ञा अनुसार 

भुञ्जीत  भोजन गरोस् 
ताक्यार्थ त्यसपच्छि ब्राह्मणहरूलाई भोजन गराएर उनीहरूलाई प्रसन्न पार्नुपर्दछ । ब्राह्मणहरूले 
दिएको आशीर्वादलाई आदरपूर्वक शिर इुकाएर स्वीकार गर्नुपर्वछछ र ब्राह्मणहरूको आज्ञाअनुसार 
आपूले पनि भोजन गर्नुपर्दछ । 


आचार्यमग्रतः कृत्वा वाग्यतः सह बन्धुभिः। 

दद्यात् पल्न्ये चरोः शेषं सुप्रजास्त्वं सुसोभगम् ॥ २४ ॥ 

आचार्यम्  आचार्यलाई सुसोभगम्  मङ्गलप्रदायक 
अग्रतः कृत्वा  सबैभन्दा चरोः  चरुको 

अगाडि प्रसाद दिएर आचार्यको रोषं  बाँकी भाग 


आज्ञा लिएर पत्न्यै  पत्नीलाई 
सुप्रजास्त्वं  असल पुत्र दिने र दद्यात्  देओस् 





पदार्थ 

बन्धुभिः सह  आफन्त र 
बन्धुहरूले सहित भएर 
वाग्यतः  वाणीलाई संयमित 
गरेको ब्रतालुले 





रामालन्द्री टीका 


२४४४ 
षष्ठ स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १९ 


ताक्यार्थ आफन्त र बन्धुहरूले सहित भएर तव्रतालु पुरुषले सर्वप्रथम आचार्य र त्यसपच्ि 
बन्धुहरूलाई भोजन गराउनुपर्दछ र आचार्यको आज्ञा लिएर त्यो असल पुत्र दिने र मङ्गलप्रदायक 
चरुको बाँकी भाग प्रसादका रूपमा पत्नीलाई खान दिनुपर्दछ्। 


एतच्चरित्वा विधिवद् बतं विभोरभीप्सितार्थं लभते पुमानिह । 
स्त्री त्वेतदास्थाय रमेत सोभगं श्रियं प्रजां जीवपतिं यशो गृहम् ॥ २५॥ 





पदढार्थ पुमान्  त्रतकर्ता पुरुषले सोभगं  सौभाग्य 
एतत्  यो पुंसवन नामक अभीप्सितार्थं  कामना गरेको श्रियं  सम्पत्ति 

व्रतं  व्रत वस्तुलाई प्रजां  सन्तान 

विधिवत्  विधिपूर्वक लभते  प्राप्त गर्द जीवपतिं  दीर्घजीवी पति 
चरित्वा  गरेर स्त्रीतु  स्त्रीले चाहं यशः  कीर्ति 

विभोः  भगवान्को कृपाले एतत्  यो त्रत गृहम्  सुन्दर घर 

इह  यही जन्ममा आस्थाय  गरेर लभेत  प्राप्त गर्द 


ताक्यार्थ जसले यो पुंसवन नाम गरेको व्रत विधिवत् गर्वछछ त्यो पुरुषले यही जन्ममा ने 
भगवान् नारायणको कृपाले कामना गरेको फल प्राप्त गर्द भने यो व्रतको अनुष्ठान गर्ने स्त्रीले 
चाहं अटल सौभाग्य, सम्पत्ति, सन्तान, दीर्घजीवी पति, पवित्र कीर्तिं र सुन्दर घर प्राप्त गर्दछे। 


कन्या च विन्देत समग्रलक्षणं वरं त्ववीरा हतकिल्बिषा गतिम् । 
मृतप्रना जीवसुता धनेश्वरी सुदुभंगा सुभगा रूपमग्रचम् ॥ २६॥ 
विन्देद् विरूपा विरुजा विमुच्यते य आमयावीन्द्रियकल्पदेहम् । 
एतत् पठन्नम्युदये च कमंण्यनन्ततुप्तिः पितुदेवतानाम् ॥ २७ ॥ 


पदार्थ मृतप्रजा  सन्तान मरेकी स्त्रीले आमयावी  रोगी छ, त्यसले 
कन्या च  व्रत गर्न कन्याले पनिजीवसुता  चिरायु पुत्र पारे र विरुजा  उरलाग्दो रोगबाट 
समग्रलक्षणं  सम्पूर्ण लक्षणले धनेश्वरी  प्रशस्त धनको विमुच्यते  मुक्त हृन्छ र 

युक्त भएको स्वामिनी हुन्छे इन्द्रियकल्यदेहम्  इन्द्रियहरूले 
वरं  वर सुदुभंगा  अभागिनी स्त्री युक्त सबल शरीर प्राप्त गर्दछछछ 
विन्देत  प्राप्त गर्द सुभगा  भाग्यवती हन्छे अभ्युदये कमणि च  यज्ञ, दान 
अवीरा तु  पति र पुत्र नभएकी विरूपा  कुरूप स्त्रील आदि शुभकर्ममा 

नारीले अग्रयम्  श्रेष्ठ एतत् पठन्  यसको पाट 
हतकिल्बिष  पापरहित भई रूपम्  सुन्दर रूप गर्नेका 

गतिम्  वैकुण्ठ आदि विन्देत्  प्राप्त गर्द पितृदेवतानाम्  पित्र र 
उत्तमलोक प्राप्त गर्दै यः जो देवताहरूलाई 





रामालन्द्री टीका 


षष्ठ स्कन्ध 


अनन्ततुप्तिः  अनन्त 


श्रीमद्भागवत 


समयसम्म तृप्ति मिल्दछ 


२५५४५ 


अध्याय १९ 


ताक्यार्थ यदि कुनै कन्याले यो पुंसवन त्रतको अनुष्ठान गर्वछठे भने उसलाई सम्पूर्ण 
सदगुणहरूले सम्पन्न भएको वर प्राप्त हुन्छ । पति र पुत्र दुबै नभएकी नारीले त्रत गरमा उसको 
पाप नष्ट हुछ र उसलाई उत्तम लोक प्राप्त हृन्छ । सन्तान मरेकी स्त्रीले व्रत गरेमा चिरायु पुत्र र 
प्रशस्त धनसम्पत्ति प्राप्त गर्वे, अभागिनी स्त्रीले सौभाग्य प्राप्त गर्दक्ठे, कुरूप स्त्रीले परमसौन्दर्य 
प्राप्ति गर्वे र रोगीको शरीर पनि बलियो बन्द । जुन पुरुषले यज्ञ, दान, देवपित्रुकार्य वा कुनै 
पनि शुभ कर्ममा यसको पाठ गर्व त्यस पुरुषका सम्पूर्ण पितु र देवताहरूलाई अनन्त समयसम्म 
तुप्ति मिल्दद । 


तुष्टाः प्रयच्छन्ति समस्तकामान् होमावसाने हुतभुक् श्रीहरिश्च । 
राजन् महन्मरुतां जन्म पुण्यं दितेव्र॑तं चाभिहितं महत् ते ॥ २८॥ 


महत् पुण्यं  अति पुण्य दिने 
मरुतां  मरुद्गणको 
जन्म  जन्म तथा 


पदार्थ 
हुतभुक्  हवन गरिएको 
द्रव्यको भोग गर्नेवाला 


तुष्टाः  सन्तुष्ट भएर 
होमावसाने  होम आदि कर्म 
सकिएपलछ्ि त्रतकर्तालाई 





हरिः  भगवान् श्रीहरि समस्तकामान्  सम्पूर्ण दितिः  दितिले गरेको 
श्रीः  भगवती लक्ष्मी इच्छाअनुसारका फलहरू व्रतं च  पुंसवन त्रत पनि 
च  समस्त देवता र पितुहरू प्रयच्छन्ति  प्रदान गर्दछन् ते  तपार्ईलाई 

पनि राजन्  हे महाराज परीक्षित् अभिहितं  मैले बतापेँ 


वाक्यार्थ भगवान् श्रीहरि, भगवती लक्ष्मी तथा समस्त देवता र पितुहरू हवनीय द्रव्यका भोक्ता 
हन्छन् । व्रत गर्ने व्यक्तिले गरेको हवन पाएर उनीहरू अति सन्तुष्ट बन्दछन् र उनीहरूले कर्मको 
समाप्तिपच्छि कर्ताका सम्पूर्ण कामनाहरूलाई पूर्णं गरिदिन्छन् । हे महाराज परीक्षित् ! मैले तपाईलाई 
अत्यन्त पुण्य दिने मरूद्गणको जन्मसम्बन्धी कथा र दितिले गरेको पवित्र पुंसवन त्रतको 
सम्बन्धमा बताएं । 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां षष्ठस्कन्धे 


न्द अ  


पुंसवनत्रतकथनं नामकानवंशोऽघ्यायः ॥ १९॥ 


इति षष्ठः स्कन्धः समाप्तः ॥ 


रामालन्द्री टीका 


२८४८५ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 


अथ सप्तमः स्कन्धः 
अथ प्रथमोऽध्यायः 
शिशुपालको पूर्वजन्म एवं जय र विजयलाई सनकादिको श्राप 


राजोवाच राजा परीक्षित्ले भन्नुभयो 
समः परियः सुहृद् बह्यन् भूतानां भगवान् स्वयम् । 
इन्द्रस्यार्थे कथं देत्यानवधीद् विषमो यथा ॥ १॥ 


पदार्थ 

ब्रह्मन्  हे शुकदेवजी 
भगवान्  भगवान् 
स्वयम्  अर्प विषमः यथा  सामान्य 
भूतानां  सबे प्राणीहरूका लागिमानिसले भेदभाव गरे यै 


समः  समान 
प्रियः  सबैका उत्तिकै प्यारा र 


  इन्द्रको 
अर्थे  स्वार्थ सिद्ध गर्गका लागि 


सुहृत्  सबैका हितैषी भएर पनिदित्यान्  दैत्यहरूलाई 


कथं  किन 





अवधीत्  मार्नुभयो 


ताक्यार्थ हे शुकदेवजी ! भगवान् सम्पूर्ण प्राणीहरूलाई समान भावले हर्नृहुन्छ, सबेलाई उत्तिकै 
प्रिय लाग्नुहन्छ अनि सबै प्राणीहरूका हितैषी हनुहृन्छ तर उहाँले जसरी सामान्य मानिसले 
भेदभावपूर्ण व्यवहार गरे फँ गरी इन्द्रको स्वार्थ सिद्ध गर्नका लागि दैत्यहरूलाई किन मार्नुभयो ? 


न ह्यस्याः सुरग्णेः साक्षान्निशश्रेयसात्मनः 


न विद्ेषः  कुनै रिस 
उद्धेगः च  आवेग पनि 


न प भ क  
गवासुरभ्य वदषा नदह्गङ्वायुणस्य ह ॥ २॥ 
पदार्थ सुरगणेः  देवताहरूद्रारा 
हि  निश्चय नै न अथंः  कुनै प्रयोजन छैन 
साक्षात्  आपै हि  निश्चय नै 


निभश्रेयसात्मनः  कल्याणरूप 
अस्य  यी भगवान्को 


अगुणस्य  निर्गुण भगवान्को 
असुरेभ्यः  असुरहरूसंग 


नएव  छैन 





ताक्यार्थ आफैं कल्याणरूप भएकाले भगवान्ले देवताहरूसंग आफ्नो कुनै प्रयोजन पूरा गर्नुपर्ने 
छैन । त्यसै गरी निर्गुण उहांमा दैत्यहरूप्रति रिस र आवेगको भावना पनि छैन । 


रामालन्द्री टीका 


२७४६ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 


इति नः सुमहाभाग नारायणगुणान् प्रति । 
संशयः सुमहाञ्जातस्तद् भवांश्छे्तुमहंति ॥ ३॥ 


पदार्थ नारायणगुणान् प्रति  तत्  त्यसलाई 
सुमहाभाग  महाभाग्यशाली भगवान्का गुणहरुप्रति भवान्  हजुरले 
शुकदेवजी सुमहान्  सहै टुलो छेत्तुम्  नष्ट गर्न 
इति  यसप्रकार संशयः  सन्देह अहेति  सक्नृह॒न्छ 
नः  मेरो मनमा जातः  प्रकट भएको छ 





ताक्यार्थ हे महाभाग्यशाली शुकदेवजी ! यस्तो विचार गदगद मेरो मनमा भगवान् नारायणमा 
समता आदि गुणहरू क्ैनन् कि भन्ने सन्देह उत्पन्न भएको छ । यस सन्देहलाई नष्ट गर्न हजुरले नै 
सक्नुहुन्छ । 


श्रीडुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
साघु पृष्टं महाराज हरेश्चरितमदुभुतम् । 
यद् भागवतमाहात्म्यं भगवदुभक्तिवरधंनम्॥ ४॥ 





पढार्थ चरितम्  चरित्रको विषयमा भागवतमाहात्म्यं  भगवान्का 
महाराज  हे महाराज परीक्षित् साघु  राम्रोसंग भक्तहरूको महिमा 

हरेः  श्रीहरि भगवान्को पृष्टं  प्रश्न गर्नुभयो भगवदुभक्तिवधंनम्  भगवान्मा 
अदुभुतम्  ज्यादे अनौटो यत्  किनभने भक्ति बढाउनेवाला हुन्छ 


ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! भगवान् ज्यादे अनौठा चरित्रहरू गर्नृहुन्छ । उहाँको चरित्रले भक्तहरूको 
महिमालाई प्रकट गर्छ र भक्तिलाई पनि बढा । त्यस विषयमा तपारईले राम्रो प्रश्न गर्मुभयो । 


  ४  . 


गीयते परमं पुण्यमृषिभिनारदादिभिः। 
नत्वा कृष्णाय मुनये कथयिष्ये हरेः कथाम् ॥ ५॥ 





पदढार्थ प्रहादको चरित्र हरेः  श्रीहरि भगवान्को 
नारदादिभिः  नारद आदि गीयते  गाइन्छ कथाम्  कथा 

ऋषिभिः  ऋषिहरुद्वारा कृष्णाय  कृष्णद्वैपायन कथयिष्ये  सुनार्दु 
परमं  अत्यन्त मुनये  व्यास मुनिलाई 

पुण्यम्  पुण्यदायक यो नत्वा  नमस्कार गरेर 


ताक्यार्थ भगवान्का गुणहरूसंग सम्बन्धित प्रह्नादको चरित्र अत्यन्त पुण्यदायक छ। नारद 
आदि श्रेष्ठ मुनिहरू यसलाई सर्धं गादरहन्छन्। म पनि कृष्णद्वैपायन व्यास मुनिलाई नमस्कार गरेर 
भगवान्को यो पवित्र कथा तपाईलाई सुनारंदद्ु । 


रामालन्द्री टीका 


२४४७ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 


निरणोऽपि ह्यजोऽव्यक्तो भगवान् प्रकृतेः परः। 
स्वमायागुणमाविकय बाध्यबाधकतां गतः ॥ ६॥ 





पदार्थ अन्यक्तः  अव्यक्त र आविश्य  स्वीकार गरेर 

 ५ 

हि  वास्तवमा प्रकृतेः  प्रकृतिदेखि बाध्यबाधकतां  मरने र मारन 
भगवान्  भगवान् परः अपि  पर भएर पनि परस्पर विरोधी अवस्थामा 
निगणः  गुणले रहित स्वमायागुणम्  आप्नो गतः  पुगनुहुन्छ 

अजः  अजन्मा मायाका गुणहरूलाई 


ताक्यार्थ भगवान् वास्तवमा त निर्गुण, अजन्मा, अव्यक्त र प्रकृतिदेखि पर हुनहुन्छ तर आफ्नो 
मायाका गुणहरूलाई स्वीकार गरेर मरने र मार्ने परस्परविरोधी रूप धारण गर्नृहुन्छ । 


सत्त्वं रजस्तम इति प्रकृतेनांत्मनो गुणाः । 
न तेषां युगपद् राजन् हास उल्लस एव वा ॥ ७॥ 





पदढार्थ गुणाः  तीन ओट गुणहरू युगपत् एव  एकसाथ 
राजन्  हे राजा परीक्षित् प्रकृतेः  प्रकृतिका हुन् हासः  घटने र 

सत्त्वं  सत्त्वगुण आत्मनः  आत्माका उल्लासः वा  बद्ने पनि 
रजः  रजोगुण न  होडनन् न  हैदेन 

तमः इति  तमोगुणसमेतका तेषां  ती गुणहरूको 


ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! सत्त्व, रज र तम यी गुणहरू केवल प्रकृतिका हन्, आत्माका होडइनन्। 
यी तीन ओट गुणहरू एकेसाथ घटने र बदन पनि हदेनन्। 


जयकाठे तु सत्त्वस्य देवषीन् रजसोऽसुरान् । 
तमसो यक्षरक्षांसि तत्कारानुगणोऽभजत् ॥ ८ ॥ 


पदार्थ ध  देवता र ऋषिहरूलाई यक्षरक्षांसि  यक्ष र 

तत्काखानुगुणः  समयानुसारका रजसः  रजोगुण बढेको वेला राक्षसहरूलाई 

गुणहरूको पक्ष लिने भगवान् असुरान्  दानवहरूलाई र अभजत्  अपनाउनुहन्छ 

सत्त्वस्य  सत्त्वगुणको तमसः तु  तमोगुण बढेको 
चाहं 

जयकारे  प्रबलता भएको वेलावेलामा चाहं 





ताक्यार्थ प्रकृतिका गुणहरू समयक्रमले प्रबल र निर्बल भडइ्रहन्छन् । प्रबल भएका गुणहरूको 
पक्ष सिदे भगवान्ले तिनीहरूको उन्नति गराउनुहन्छ । त्यसमध्ये सत्त्वगुण बढेको वेलामा देवता र 
ऋषिहरूको, रजोगुण बढेको वेलामा दानवहरूको अनि तमोगुण बटेको वेलामा यक्ष र 
राक्षसहरूको अभ्युदय गराउनुहुन्छ । 


रामालन्द्री टीका 


२४४८ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 


ज्योतिरादिरिवाभाति सङ्घातान्न विविच्यते । 
विदन्त्यात्मानमात्मस्थं मथित्वा कवयोऽन्ततः ॥ ९॥ 





पदार्थ देखिनुहुन्छ अन्ततः  जगत्को कारणको 
व  सा ९ 

ज्योतिराद्ः इव  आगो, पानी सङ्घातात्  शरीरबाट रूपमा काल, कर्म आदिलाई 

र आकाश ठाउमनुसार भिन्न न विविच्यते  आत्मालाई निषेध गरी 

भिन्न रूपमा देखा परे छटयाउन सकिंदेन आत्मस्थं  अफभित्र रहने 

आभाति  परमात्मा पनि कवयः  विद्वान् मुमुक्षुहरू चाहं आत्मानम्  परमात्मालाई 

उपाधिअनुसार दुरा रूपले मथित्वा  विचारपूर्वक विदन्ति  जान्दछन् 


ताक्यार्थ जसरी एडटे आगो काठअनुसार फरक हुन्छ, एउटे पानी भांँडाअनुसार थोर र धरे हुन्छ 
र एडटे आकाश घटो आदि उपाधिअनुसार सानो, ठलो आदि रूपमा प्रतीत ह॒न्छ त्यसै गरी सबेमा 
बराबर रहने भएर पनि परमात्मा शरीरेपिच्छे ह्राद रूपमा देखापर्नृहुन्छ । यद्यपि आत्मालाई 
शरीरबाट छ्ुटयाएर बुर्न सकिंदैन तर पनि विचारवान् मुमुक्षुहरू चाहं जगत्को कारण काल, 
कर्म, स्वभाव आदि केही हुन सक्दैनन्, केवल ब्रह्म नै हुन सक्छ भन्ने विचार गरी आफैभित्र रहने 
परमात्मालाई जान्दछछन् । 


यदा सिसृश्चुः पुर आत्मनः परो रजः सृजत्येष पृथक् स्वमायया । 
सत्त्वं विचित्रासु रिरंसुरीर्वरः शयिष्यमाणस्तम ईरयत्यसो ॥ १० ॥ 





पढार्थ एषः  उहांले ईरवरः  भगवान्ले 

यदा  जुन समयमा स्वमायया  आपनो मायाद्रारा सत्त्वं  सत्त्वगुणलाई रच्नुहुन्छ र 
परः  परमात्मा पृथक्  दै रायिष्यमाणः  विश्राम गर्न 
आत्मनः  आफ्नो लागि रजः  रजोगुणलाई इच्छा हदा 

पुरः  शरीरहरू सृजति  उत्पन्न गर्नुहुन्छ असो  उहाँले 

सिसृक्षुः  बनाउन चाहनुहन्छ विचित्रासु  अनेक शरीरहरूमा तमः  तमोगुणलाई 

त्यति वेला रिरसुः  रमाउन चाहने ईरयति  प्रेरित गर्नुहुन्छ 


वाक्यार्थ परमात्मा जब आफ्ना लागि अनेक शरीरहरूको सृष्टि गर्न चाहनुहुन्छ तब उहाँ आफ्नो 
मायाद्रवारा दु रजोगुणको रचना गर्नृहुन्छ । ती योनिहरूमा विहार गर्ने इच्छ हदा सत्वगुणलाई र 
संसारको प्रलय गरी विश्राम गर्ने इच्छा हदा तमोगुणलाई प्रेरित गर्नृहुन्छ । 
कां चरन्तं सृजतीश आश्रयं प्रधानपुम्भ्यां नरदेव सत्यकृत् 
सुरानीकम्िधयत्यत न्द 


य एष राजन्नपि काठ ईशिता सत्त्वं सुरानीकमिवेधयत्यतः। 
तत्प्रत्यनीकानसुरान् सुरप्रियो रजस्तमस्कान् प्रमिणोत्युरुश्रवाः ॥ १९॥ 


रामालन्द्री टीका 


२४९८९ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 
पदार्थ यः  जुन उरुश्रवाः  उत्तम कीर्ति 
नरदेव  हे राजा परीक्भित् एषः  यो हुनुभएका भगवानूले 

सत्यकृत्  सत्य सङ्ल्प भएका कालकः  कालले तत्प्रत्यनीकान्  देवताका शत्र 
ईशः  भगवान्ले सत्त्वं  सत्त्वगुणलाई रजस्तमस्कान्  रज र 
प्रधानपुम्भ्यां  प्रकृति र पुरुषद्राराएघयति  बढा्ंछ तमोगुणले युक्त भएका 

आश्रयं  आश्रय भएको ईशिता अपि  भगवान् पनि असुरान्  दैत्यहरूलाई 

चरन्तं  घुमिरहने सुरानीकम् इव  देवताहरूको प्रमिणोति  संहार गरे ४ 

कारं  काललाई बल बढाए रै गर्नहुन्छ गर्नृहुन्छ 

सृजति  बनाउनुहुन्छ सुरप्रियः  देवताहरूमा विशेष 

राजन्  हे परीक्षित् स्नेह गर्ने 





ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! भगवान्का सड़ल्पहरू सत्य हन्छन् । उहाँ ले जगत्को सृष्टि गर्ने वेलामा 
प्रकृति र पुरुषलाई साथ लिई जगत्को आधार भएको काललाई रच्नुहन्छ । जब यो काल आफ्नो 
क्रमअनुसार सतत्वगुणलाई बढारंछ तब कालका स्वामी भगवान् पनि देवताहरूको बल बढाए फँ 
गर्नृहुन्छ अनि रज र तमले युक्त भएका दैत्यहरूको संहार गरे रँ गर्नृहुन्छ । 

उत्रेवोदाहृतः पू्वैमितिहासः सुरर्षिणा । 

प्रीत्या महाकतो राजन् पृच्छतेऽजातरात्रवे ॥ १२॥ 


पदढार्थ महाक्रतो  ठलो राजसूय यज्ञमा सुरर्षिणा  देवर्षि नारदजीले 
राजन्  हे राजा परीक्षित् पृच्छते  प्रश्न गरिरहेका परीत्या  प्रेमपूर्वक 

अत्र एव  यही विषयमा नै अजातशत्रवे  अजातशत्रु राजा इतिहासः  पुरानो प्रसङ्ग 

पूर्वम्  पहिले युधिष्ठिरलाई उदाहृतः  सुनाउनुभएको थियो 
ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! महान् राजसूय यज्ञको बीचमा अजातशत्रु राजा युधिष्ठिरले देवर्षिं 


नारदजीलाई यही प्रश्न सोध्नुभएको धियो । देवर्षिं नारदले पनि यस सम्बन्धी पुरानो कुराको प्रसङ्ग 
राजालाई सुनाउनुभएको धियो । 


दुष्ट्वा महादुभुतं राजा राजसूये महाकतो । 
वासुदेवे भगवति सायुज्यं चेदिभूभुजः ॥ १३॥ 
तत्रासीनं सुरऋषिं राजा पाण्डुसुतः कतो । 

पप्रच्छ विस्मितमना मुनीनां शुण्वतामिदम् ॥ १४ ॥ 





पढार्थ राजसूये  राजसूय नाम गरेको वासुदेवे  वासुदेवमा 
पाण्डुसुतः  पाण्डुका पुत्र महाक्रतो  ठुलो यज्ञमा चेदिभूभुजः  चेदिदेशका राजा 
राजा  राजा युधिष्ठिरले भगवति  भगवान् शिशुपालको 


रालालन्द्री टीका 


२४५० 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 
महादुभुतं  ज्यादे अनौठो तत्र  त्यही शुण्वताम्  उनीहरूले सुनने गरी 
सायुज्यं  सायुज्य मुक्ति भएको कतो  यज्ञमा इदम्  यो 

दुष्ट्वा  देखेर आसीनं  रहनुभएका पप्रच्छ  प्रश्न गर्नुभयो 
विस्मितमनाः  आश्चर्य मानेका सुरऋषिं  देवर्षि नारदलाई 

राजा  युधिष्ठिरले मुनीनां  मुनिहरूका सामु 





वाक्यार्थ राजा युधिष्ठिरले गरेको राजसूय यज्ञको बीचमा चेदिदेशका राजा शिशुपाल 
भगवान््म मिल्यो। यो ज्यादै अनौढठो घटनालाई देखेर राजा युधिष्ठिर छक्क पर्नुभयो र त्यहीं 
रहनुभएका देवर्षि नारदजीलाई सभामा बस्ने अरू मुनिहरूले पनि सुनने गरी यस्तो प्रश्न गर्नुभयो । 


युधिष्ठिर उवाच युधिष्ठिरले भन्नुभयो 
अहो अत्यदुभुतं ह्येतद् दुरभेकान्तिनामपि । 
वासुदेवे परे तत्त्वे प्राप्तिश्चेद्यस्य विद्विषः ॥ १५॥ 







पढार्थ र  मायादेखि पर रहेका एकान्तिनाम् अपि  अनन्य 

अहो  आश्चर्य वासुदेवे तत्त्वे  वासुदेव तत्त्वसंग भक्तहटरूको लागि पनि 

हि  निश्चय नै विद्विषः  रुगडा गर्ने द्लेभा  पाउन दुर्लभ छ 
स, ॐ 

एतत्  यो कुरा  शिशुपालको 

अत्यटूभुतं  ज्यादै अनौठो भयो प्राप्तिः  जुन प्राप्ति भयो, त्यो 





ताक्यार्थ परमतत््वरूप भगवान् वासुदेव मायादेखि पर रहनुहन्छ, अनन्य भक्तहरूले पनि 
उहाँ लाई प्राप्त गर्न गाहे पर्छ । तर ज्यादै आश्चर्य त के भयो भने भगवान् वासुदेवसंग छगडा गर्न 
शिशुपालले समेत उहाँ लाई पायो । 


एतद् वेदितुमिच्छामः सवं एव वयं मुने । 


भगवन्निन्दया वेनो द्विजेस्तमसि पातितः ॥ १६ ॥ 
पदार्थ द्विजिः  ब्राह्मणटरुद्रारा सर्वे एव  सबले नै 
मुने  हे नारदजी तमसि  अन्धकारमय नरकमा वेदितुम्  जान्न 
वेनः  वेन राजा पातितः  खसालिएका धथिए तर इच्छामः  चाहन्छँ 
भगवन्निन्दया  भगवान्को एतत्  यहाँ उल्टो किन भयो भनी 
निन्दा गर्नालि वयं  हामी 





ताक्यार्थ हे नारदजी ! पहिले राजा वेनले भगवान्को निन्दा गर्दा ऋषिहरूले उनलाई 
अन्धकारमय नरकमा खसालिदिएका धिए। तर आज शिशुपाललाई चाह भगवान्को निन्दा गरेर 
पनि कसरी भगवत्प्राप्ति भयो भने कुरा हामी सबै जानन चाहन्छँ । 


रामालन्द्री टीका 


२४५१ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 


दमघोषसुतः पाप आरभ्य कलभाषणात् 
सम्प्रत्यमर्षी गोविन्द दन्तवकरच दुर्मतिः ॥ १७॥ 





पढार्थ दुमतिः  बुद्धि खराब भएको आरभ्य  सुरु गरेर 

पापः  पापी दृन्तवक्रः च  दन्तवक्रले पनि सम्प्रति  अहिलेसम्म 
दमघोषसुतः  यो दमघोषको करुभाषणात्  तोते बोल्ने गोविन्दे  भगवान्मा 

छोरा शिशुपाल र वेलादेखि अमषीं  रगडा गरिरहेका थिषए 


वाक्यार्थ दमघोषको छोरा पापी शिशुपाल र बुद्धि खराब भएको दन्तवक्र यी दुबेले तोते बोली 
बोल्न थालेदेखि अहिलेसम्म निरन्तर रूपमा भगवानूसंग रगडा मात्रै गरिरेका थिए। 


दापतोरसकृट् विष्णुं यद् नह्य परमव्ययम् । 
रिवत्रो न जातो जिह्वायां नान्धं विविशतुस्तमः ॥ ८ ॥ 





पदढार्थ असकृत्  अनेकं पटक न जातः  उत्पन भएन र 
यत्  जो रापतोः  गाली र निन्दा मात्रअन्धं  अन्धकारमय 
अन्ययम्  अविनाशी गरिरहने यिनीहरूको तमः  नरकमा पनि 

परम् बरह्म  परम ब्रह्मस्वरूप जिह्वायां  जिभ्रोमा न विविशतुः  प्रवेश गरेनन् 
विष्णुं  श्रीकृष्णलाई दिवत्रः  कुष्ठ रोग 


ताक्यार्थ अविनाशी परब्रह्मस्वरूप भगवान् श्रीकृष्णलाई निरन्तर गाली मात्र गरिरहने यी दुबे 
शिशुपाल र दन्तवक्रको जिभ्रोमा कुष्ठ रोग पनि लागेन र यी दुबै अन्धकारमय नरकमा पनि 
परेनन् किन होला ? । 


कथं तस्मिन् भगवति दुरवम्राहधामनि । 
पर्यतां सवंलोकानां लयमीयतुरञ्जसा ॥ १९॥ 


पदार्थ भगवति  भगवानूमा कथं  कसरी 
दुरवग्राहधामनि  जसलाई  सवंखोकानां  हामी सवैले ख्यम् ईयतुः  लीन भए 
पाउन ज्यादै कठिन छ परयतां  ेर्दार्दे 

तस्मिन्  त्यस्ता अञ्जसा  सजिलै 





ताक्यार्थ भगवान्लाई पाउन त ज्यादै कठिन छ तर यी दुई दुष्टहरू हामी सबेले हेदहिर्दै सजिलै 
भगवानूमा कसरी लीन भए ? 


एतद् भ्राम्यति मे बुद्धिदीपाचिरिव वायुना । 
ब्रूहयेतददुभुततमं भगर्वौस्तत्र कारणम् ॥ २०॥ 


रामालन्द्री टीका 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
पढार्थ वायुना  हावाको एोक्काले 
हि  निश्चय नै दीपाचिंः इव  बत्तीको ज्वाला 
एतत्  दुष्टहरूको भगवान्मा 

लय हून मे  मेरो 


अटुभुततमं  ज्यादै आश्चर्यको बुद्धिः  बुद्धि 
एतत्  यो कुरा देखेर भ्राम्यति  भौँतारिदइरहेको छ 


२७८५२ 
अध्याय १ 


तत्र  त्यस विषयमा 
भगवान्  सर्वज्ञ हजुरले 
कारणम्  कारण 

बूहि  बताउनुहोस् 





ताक्यार्थ दुष्टहरू पनि भगवान्मा लीन हनु ज्यादै आश्चर्यको कुरो हो। यो देखेर मेरो बुद्धि 
हावाले बत्तीको ज्वाला हल्लिए भँ भौँतारिदरेको छ । हजुर सर्वज्ञ हुनहुन्छ त्यसेले यसको रहस्य 


बताउनुहोस् । 

श्रीडुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 

राज्ञस्तद् वच आकण्यं नारदो भगवानृषिः । 

वृष्ट ब्राह तमाभाष्य शुण्वत्यास्तत् सद् कथाः ॥ २९॥ 
पदार्थ भगवान्  भगवान् सबेले 
राज्ञः  राजा युधिष्ठिरको नारदः ऋषिः  देवर्षि नारदजीलेशुण्वत्याः  सुनने गरी 
तत् वचः  त्यो वचन तम्  वी युधिष्ठिरलाई कथाः  कथा 
आकण्यं  सुनेर आभाष्य  सम्बोधन गरेर प्राह  सुनाउनुभयो 


तुष्टः  ज्यादै प्रसन्न हुनुभएका ।तत् सदः  त्यस सभामा बस्ने 





ताक्यार्थ राजा युधिष्ठिरको यस्तो प्रश्न सुनेपछ्ि नारदजी अत्यन्त प्रसन्न हूनुभयो र उहाँले 
युधिष्ठिरलाई सम्बोधन गर्दै सभाका सबेले सुनने गरी प्राचीन कथाप्रसङ्गहरू सुनाउनुभयो । 


नारद् उवाच नारदजीले भन्नुभयो 
निन्दनस्तवसत्कारन्यक्काराथं कठेवरम् । 


प्रधानपरयो राजन्नविवेकेन कल्पितम् ॥ २२॥ 


पदार्थ आदिको विषय भएको 
राजन्  हे राजा युधिष्ठिर कटेवरम्  यो शरीर 
निन्दनस्तवसत्कारन्यक्कारार्थं  प्रधानपरयो  प्रकृति र पुरुषको 


  स 


कल्पितम्  कल्पना गरिएको 
हो 





निन्दा, स्तुति, सत्कार, तिरस्कार अविवेकेन  विवेक नभएर नै 


ताक्यार्थ हे युधिष्ठिर ! निन्दा, स्तुति, सत्कार, तिरस्कार आदिको विषय भएको यो शरीर 
प्रकृति र पुरुषलाई द्ुटयाउने विवेक ज्ञान नभएका कारणले कल्पना गरिएको मात्र हो । 


हिंसा तदभिमानेन दण्डपारुष्ययोर्यथा । 
वेषम्यमिह भूतानां ममाहमिति पार्थिव ॥ २३ 


रामालन्द्री टीका 


२८५२ 





सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 
यन्निबद्धोऽभिमानोऽयं तद्यघात् प्राणिनां वधः। 
तयान यस्य केवल्यादभिमानोऽखिलात्मन   
परस्य दमकरौहिं हिंसा केनास्य क्प्यते ॥ २४ ॥ 
पदढार्थ  मरतं भन्ने प्राणीहरूको आत्मा भएकाले 
पार्थिव  हे राजा वेषम्यम्  भेदवुद्धि भद्रहन्छ उहांलाई 
अयं  यो दण्डपारुष्ययोः  शरीरलाई दण्ड।तथा  त्यसरी 
अभिमानः  अभिमान दिंदा र निन्दा गर्दा अभिमानः  शरीरमा म भने बुद्धि 
यन्निबद्धः  जुन शरीरमा रहेको हिंसा  आ््ूलाई पीडा हुन्छ र न  हैदैन 
हन्छ तद्वधात्  त्यो शरीर मर्दा हि  निश्चय नै 


तदभिमानेन  त्यस शगीरलाई नै प्राणिनां  प्राणीहरूका लागि 
महं भन्ने बुद्धि गनलि वधः  आपने मृत्यु भएजस्तो 





इह  यो संसारमा लाग्छ तर 

यथा  जसरी यस्य  जुन भगवान् चाहं 
भूतानां  प्राणीहरूको केवल्यात्  केवल एक मात्र र 
मम  मेरो र तेरो अखिलात्मनः  सम्पूर्ण 





परस्य  दुष्टहरूलाई पनि 
द्मकतुंः  दण्ड दिने 

अस्य  यी भगवान्को लागि 
हिंसा  पीडा हुने काम 

केन  कसले 

कल्प्यते  गर्न सक्छ 


ताक्यार्थ हे राजा ! सामान्य प्राणीहरूले शरीर म हूँ भन्ने बुद्धि गर्वछछन्। शरीरमा मात्र आफ्नो 
भावना राख्नु तेरोमेरो भन्ने भेदभावको कारण हो। यसै कारणले प्राणीहरू शरीरलाई दण्ड दिंदा 
र निन्दा गर्दा आफ पीडित हुन्छन् र शरीर मर्दा उनीहरूलाई आप्नै मृत्यु भएजस्तो लाग्छ। 
भगवान् चाहं केवल एक मात्र र सबैका आत्मा हुनुभएकाले उहांमा शरीर म हँ भन्ने अभिमान 
कछैन। अनि तेरोमेरो भने भेदभाव पनि कछैन। जुन भगवान् दुष्टहरूलाई उनीहरूके कल्याणका 
लागि दण्ड दिनुहुन्छ त्यस्ता भगवान्लाई निन्दा र तिरस्कार गरेर कसले दुःखी गर्न सक्दछ र ? 


र, न निर्वैरेण , ् 
तस्माद् वैरानुबन्धेन निर्वैरेण भयेन वा । 
स्नेहात् कामेन वा युञ्ज्यात् कथज्चिन्नक्षते पृथक् ॥ २५॥ 


पढार्थ स्नेहात्  प्रमको कारणले र॒ कथञ्चित्  अलिकति पनि 
तस्मात्  त्यसैले कामेन वा  पदार्थहरूको पृथक्  भेद 
वेरालुबन्धेन  प्रबल शत्रुताद्रारा कामनाद्रारा पनि न ईक्षते  देख्नुहन्न 


निर्वैरेण  मित्रताद्रारा 
भयेन वा  डउरको कारणले 


ताक्यार्थ त्यसकारण प्रबल शत्रुताको भावनाले होस् अथवा मित्रताको भावले होस्, उराएर 
होस्, प्रम गरेर होस् वा संसारका पदार्थहरूको चाहनाले होस् जसरी पनि आफ्नो मनलाई 


युञ्ज्यात्  मन भगवान्मा 
लगाउनुपर्दछ 





रामालन्द्री टीका 


२४५४ 
सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 


भगवान्मा लगाउनुपर्दछ, भगवान्को दृष्टिमा यी कुनै पनि भावहरूमा भिन्नता छैन । 
यथा वेरालुबन्धेन मत्य॑स्तन्मयतामियात्। 
न तथा भक्तियोगेन इति मे निरिचता मतिः ॥ २६॥ 





पढार्थ हने अवस्थालाई मे  मेरो 

यथा  जसरी इयात्  प्राप्त गर्दछ निदिचता  निश्चित 
वैराुबन्धेन  दृढ शत्रुताद्रारा तथा  त्यति सजिलै त मतिः  बुद्धि छ 
मत्यः  मनुष्य भक्तियोगेन  भक्तिभावद्रारा पनि 

तन्मयताम्  भगवान् लीन॒ न इति  प्राप्त हदेन भन्ने 


ताक्यार्थ शत्रुता भएको व्यक्तिको निरन्तर चिन्तन गरिने हुनाले मनुष्य भगवानूसंग दढ वैरभाव 
राखेर जति सजिलै उहाँमा लीन हुन सक्छ त्यति सजिलो भक्तियोगबाट पनि हैदेन भने मेरो दढ 
विश्वास छ । 


कीटः पेशस्कृता रुद्धः कुड्यायां तमनुस्मरन् । 
संरम्भभययोगेन विन्दते तत्स्वरूपताम् ॥ २७॥ 


पदार्थ कीटः  किरोले अनुस्मरन्  चिन्तन गदगद 
पेशस्कृता  कुमालकोटीद्रारा संरम्भभययोगेन  चिन्ता र भय तत्स्वरूपताम्  उसकै 
कुड्यायां  प्वालमा दुबेको कारणले स्वरूपलाई 

रुद्धः  बन्द गरिएको तम्  त्यही कुमालकोटीलाई विन्दते  प्राप्त गर्दछछ 





ताक्यार्थ कुमालकोदीद्रारा प्वालभित्र बन्द गरिएको किरो डर र चिन्ताको कारणले निरन्तर 
कुमालकोटीके चिन्तन गरिरहन्छ र अन्त्यमा कुमालकोटी नै बन्दछ। 


एवं कृष्णे भगवति मायामनुज ईश्वरे । 







वैरेण पूतपाप्मानस्तमापुरनुचिन्तया ॥ २८ ॥ 
पदार्थ   भगवान् पूतपाप्मानः  पाप नष्ट भएका 
एवं  यसै गरी कृष्णे  श्रीकृष्णमा पनि मानिसहरूले पनि 
मायामनुजे  मायाको कारणले वरेण  वैरभाव राखेर तम्  उनै भगवान्लाई 
मान्छे बन्नुभएका अनुचिन्तया  सध चिन्तन आपुः  प्राप्त गरे 
ईङवरे  सर्वसमर्थ गरिरहनाले 





ताक्यार्थ त्यसै गरी मायाका कारणले मान्छेको रूप धारण गर्नुभएका सर्वसमर्थ भगवान् 
श्रीकृष्णमा वेरभावना राखी निरन्तर उहाँके चिन्तन गर्नेहरूले आपफ्ना सम्पूर्ण पाप नष्ट गरी 
भगवान्लाई प्राप्त गरेका छन्। 


रामालन्द्री टीका 


र८पम् 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 


कामाद् द्वेषाद् भयात् स्नेहाद् यथा भक्तयेश्वरे मनः। 
आवेशय तदघं हित्वा बहवस्तद्गतिं गताः ॥ २९॥ 


पढार्थ द्वेषात्  रिसले बहवः  अनेक मनुष्यहरूले 
यथा  जसरी भयात्  डरले तदघं  काम, क्रोध आदिबाट 
भक्त्या  भक्तिद्रारा भक्तहरूले स्नेहात्  प्रमले हने त्यो पापलाई 

भगवान्लाई प्राप्त गरेका छन्, ईङवरे  भगवान्मा हित्वा  नष्ट गरेर 

त्यसै गरी मनः  आफ्नो मन तद्गतिं  भगवानूलाई 
कामात्  कामनाले आवेशय  लगाएर गताः  प्राप्त गरेका छन् 





ताक्यार्थ जसरी भक्तहरू भक्ति गरेर भगवान्मा प्राप्त भएका छन् त्यसै गरी अनेकौँ मानिसहरू 
कोटी कामनाले, कोही रिस गरेर, कोही डरका कारणले अनि कोही प्रमका कारण पनि 
भगवानूमा आफ्नो मन लगाएर समस्त पाप नष्ट गरी भगवान्लाई प्राप्त गरेका छन्। 


  वि 
गोप्यः कामाद् भयात् कसो द्ेषाच्चेद्यादयो नृपाः । 
सम्बन्धाद् वृष्णयः स्नेहाद् यूयं भक्तया वयं विभो ॥ २०॥ 


पदार्थ चेद्यादयः  शिशुपाल आदि यूयं  तपार्ईहरू 

विभो  हे महाराज युधिष्ठिर नृपाः  राजाहरू स्नेहात्  स्तेहका कारणले 
गोप्यः  गोपीहरू द्वेषात्  रिस गनलि वयं  हामी मुनिहरूले 

कामात्  कामनाको कारणले वष्णयः  यदु वंशीहरू भक्तया  भक्तिद्रारा भगवान्लाई 
कसः  राजा कंस सम्बन्धात्  सम्बन्धको प्राप्त गरेका छं 

भयात्  डरका कारणले कारणले 





ताक्यार्थ हे महाराज ! गोपीहरूले कामनाको कारणले, यस्ते कंसले डरका कारण, शिशुपाल 
आदिले द्रेषका कारण, यदुवंशीहरूले सम्बन्धका कारण तपाई पाण्डवहरूले स्नेहका कारण र 
हामी मुनिहरूले भक्तिद्रारा भगवान्लाई प्राप्त गरेका छँ । 


कतमोऽपि न वेनः स्यात् पञ्चानां पुरुषं प्रति। 
तस्मात् केनाप्युपायेन मनः कृष्णे निवेशयेत् ॥ २१९ ॥ 





पदार्थ वेनः  वेन राजा उपायेन  उपायले 

पुरुषं प्रति  परमपुरुष कतमः अपि  कुनै पनि कृष्णे  भगवान् श्रीकृष्णमा 
भगवान्मा मन लगाउने न स्यात्  होडनन् मनः  आफनो मनलाई 
पञ्चानां  पांच प्रकारमध्ये कुनै तस्मात्  त्यसैले निवेशयेत्  लगाउनुपर्दछ 
पनि प्रकारले मन लगाउनेमध्ये केन अपि  कुनै पनि 


ताक्यार्थ राजा वेनले भय, देष, सम्बन्ध, प्रेम र भक्ति गरी पाँच प्रकारमध्ये कुनै पनि प्रकारले 


रामालन्द्री टीका 


२८५६ 
सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 


परमपुरुष भगवानूमा मन लगाएनन्। भगवत्प्राप्तिको लागि कुनै पनि उपायले भगवान् श्रीकृष्णमा 
मन लगाउनु अनिवार्य छ। 


वितवरण उराएर होस्, दष गरेर होस्, कामनाले होस्, स्नेहद्रारा होस् अथवा भक्तिद्रारा होस् 
मानिसले भगवानूमा निरन्तर चित्त लगाउनु पर्दछ। भगवानूमा मानिसमा जस्त स्वार्थी भावना 
कैन। आपूलाई नराम्रो मानी चिन्तन गर्नेहरूको पनि भगवान् उत्तिके उद्धार गर्नृहुन्छ जति 
भक्तहरूको गर्नुहुन्छ । अखण्डरूपमा भगवानूलाई धारण गर्नु ठलो कुरो हो, भय आदि भावना त 
यसका साधन मात्र हुन्। भगवान् साधनमा दृष्टि लगाउनुहुन्न । 

भय, द्वेष, सम्बन्ध, स्नेह र भक्ति यी साधनहरूमा के फरक छ भने भय र द्रषले अदृष्ट 
फल मात्र दिन्छन् भने अन्य साधनहरूले दृष्ट र अदृष्ट दुबे फल दिन्छन्। भगवान्को भक्ति गर्दा 
मन प्रसन्न हुन्छ र जीवनमा शान्ति आंछ । यो भक्तिको दृष्ट फल हो । अदृष्ट फल चाहं वैकुण्ठ, 
कैलास आदि दिव्य लोकहरूको आनन्द पाउनु हो । 

दरेष र भय क्रमशः राजसी र तामसी वृत्ति हुन्। यसैले भगवानसंग देष र भय गर्दा 
भक्तिमा जस्तो आनन्द प्राप्त हदेन। तर शरीर त्याग गरेपछि चाहं राजसी र तामसी वृत्ति नष्ट 
हन्छन्। यसपचछ्ि चित्त शुद्ध हुन्छ र उसले दिव्यलोकको आनन्द प्राप्त गर्दछ । राजा वेनले चाहं 
भगवानूको निन्दा र द्वेष गरे तर त्यसबाट दृष्ट र अदृष्ट दुबे फल पाडन सकेनन् किनभने उनले 
अखण्डरूपमा कुनै पनि भावले भगवच्चिन्तन गर्न सकेनन्। कहिलेकाहीं मात्र निन्दा गर्ने भएकाले 
भगवानूसंग उनको शत्रुताको सम्बन्धसमेत दृढ हुन सकेन । यसर्थ भगवान्सँंग कुनै किसिमको पनि 
सम्बन्ध बनाउन नसकेकाले उनी घोर दुर्गतिमा पुगेका ह॒न्। 


न न्द, 
मातुष्वसेयो वर्चैद्यो दन्तवक्रश्च पाण्डव । 
पाषंदप्रवरो विष्णोर्विप्रशापात् पदच्युतो ॥ ३२॥ 





पदार्थ ।  दन्तवक्रः च  शिशुपाल र॑विप्रशापात्  ब्राह्मणहरूको 
पाण्डव  हे युधिष्ठिर दन्तवक्र यी दुबे श्रापका कारण 

वः  तपा्ईहरूका विष्णोः  भगवान् विष्णुको पदच्युत  आपनो ठँबाट 
मातृष्वसेयः  सानीमाको छोरा पाषंदप्रवरो  श्रेष्ठ पार्षदहरू खसेका धिए 


ताक्यार्थ हे युधिष्ठिर ! तपारईका सानीमाको छोरा यी शिशुपाल र दन्तवक्र दुबै पहिले भगवान् 
विष्णुका श्रेष्ठ पार्षद धथिए तर ब्राह्मणहरूको अपमान ग्नलि उनीहरूको श्रापका कारण आफ्नो 
ठाउंबाट खसेका थिए। 


युधिष्ठिर उवाच युधिष्ठिरले भन्नुभयो 
कीदुशः कस्य वा शापो हरिदासामिमशंनः। 
अश्रद्धेय इवाभाति हरेरेकान्तिनां भवः ॥ ३३॥ 


रामालन्द्री टीका 


२४५७ 
सप्तम स्कन्ध 


पदार्थ 


श्रीमद्भागवत 


कीदुशाः  कस्तो थियो र 


हरिदासाभिमरांनः  भगवान्का कस्य वा  कसले दिएका थिए 


सेवकलाई पनि लाग्ने 
रापः  त्यो श्राप 


हरेः  भगवान् श्रीहरिका 
एकान्तिनां  अत्यन्त 





अध्याय१ 


भक्तहरूको पनि 

भवः  फेरि जन्म हनु 
अश्रद्धेयः इव  अपत्यारिलो 
आभाति  लाग्दछ 


ताक्यार्थ भगवान्का सेवकटहरूलाई पनि लाग्न सक्ने त्यो श्राप कस्तो थियो र कसले दिएको 
थियो? मलाई त भगवानूका अनन्य भक्तहरूको पनि फेरि संसारमा जन्म भएको कुरा 
अपत्यारिलो ॐ लाग्छ। 


देहेन्द्रियासुहीनानां   ग्रै,  

ने वेकुण्ठपुरवासिनाम् । 

देहसम्बन्धसम्बद्धमेतदाख्यातुमरैसि ॥ २४ ॥ 
पदार्थ 
देहेन्द्रियासुहीनानां  शरीर, 


इन्द्रिय र प्राणले रहित भएका  फेरि सम्बन्ध गंसिएको 
वेकुण्ठ्पुरवासिनाम्  वैकुण्ठमा एतत्  यो कथाप्रसङ्ग 


ताक्यार्थ हे भगवान् ! वेकुण्ठमा बस्नेहरूको हाम्रो जस्तो भौतिक शरीर, इन्द्रिय र प्राणहरू 
हैदेनन्। उनीहरूको पनि शरीरसंग सम्बन्ध भएको यो अदभुत कथाप्रसङ्ग हजुर सुनाउनुहोस् । 


आख्यातुम्  भन्न 
अहेसि  योग्य हूनुहुन्छ 








नारद् उवाच नारदजीले भन्नुभयो 
एकदा ब्रह्मणः पुत्रा विष्णोर्छोकं यटुच्छया । 
सनन्दनादयो जग्मुरचरन्तो भुवनत्रयम् ॥ ३५॥ 


पदार्थ ब्रह्मणः  ब्रह्माजीका एकदा  एक दिन 
यदुच्छया  इच्छाअनुसार पत्राः  मानसपुत्रहरू विष्णोः लोकं  विष्णुको 


लोकमा 
जग्मुः  जानुभयो 


भुवनत्रयम्  तीनै लोकमा 
चरन्तः  विचरण गर्ने 


सनन्दनादयः  सनक, सनन्दन, 
सनातन र सनत्कुमारहरू 





ताक्यार्थ ब्रह्माका चार जना मानसपुत्र सनक, सनन्दन, सनातन र सनत्कुमार आपने इच्छानुसार 
तीनै लोकमा विचरण गर्नृहुन्थ्यो। एकदिन उहांहरू घुम्दाघुम्दै भगवान् विष्णुको निवासस्थल 
वेकुण्ठमा पुरनुभयो । 


पञ्चषड्ढायनाभाभाः पूर्वेषामपि पू्वंजाः । 
दिग्वाससः शिन् मत्वा द्वाःस्थो तान् प्रत्यषेधताम् ॥ २६ ॥ 


पदार्थ पूवंजाः  पहिले जन्मेका वर्षका बालकजस्ता मात्रै देखिने 
पूर्वेषाम् अपि  पूर्वजहरूमा पनि पञ्चषड्ढायनाभांभाः  पांचछ तान्  उदहाँहरूलाई 


रामालन्द्री टीका 


सप्तम स्कन्ध 


दिग्वाससः  नाडगै घुम्ने 
रिन्  बच्चाहरू 


श्रीमद्भागवत 


मत्वा  सोचेर 
द्वाःस्थो  द्वारपालहरूले 


२८५८ 
अध्याय १ 


प्रत्यषेधताम्  रोकिदिए 


ताक्यार्थ ब्रह्माजीका सृष्टिमा सबैभन्दा प्राचीन उहांहरू पाँंचछ वर्षका बच्चाहरू जस्ता 
देखिनुहुन्थ्यो । वैकुण्ठका दुई द्वारपालहरूले उहाँहरूलाई नाडगै घुम्ने बच्चाहरू सम्य र वैकुण्ठको 
मृख्यद्वारभित्र जान रोकिदिए। 


अरापन् कुपिता एवं युवां वासं न चाहंथः। 
रजस्तमोभ्यां रहिते पादमूले मधुद्धिषः। 
पापिष्ठामासुरीं योनिं बालिशो यातमार्वतः ॥ ३७ ॥ 





पदार्थ तमोगुणले अतः  त्यसैले 

एवं च  यसप्रकार रहिते  रहित भएको आशु  चांडेनै 
कुपिताः  रिसाएका उहाँहरूले मधुद्धिषः  मधु दानवका शत्रु पापिष्ठाम्  पापमय 
अरापन्  श्राप दिनुभयो भगवान्को आसुरीं  असुरको 
बालि  हे मूर्खहरू पादमूले  चरणको नजिक योनिं  जुनीमा 

युवां  तिमी दुई वासं  बस्न यातम्  जाओ 
रजस्तमोभ्यां  रजोगुण र॒ न अर्हथः  योग्य छैनी 


वाक्यार्थ रिसाएर उदहाँहरूले ती दुरईदलाई यसरी श्राप दिनुभयो हे मूर्खहरू ! भगवानूको चरण 
त रजोगुण र तमोगुणले रहित छ । भेदव्यवहार गरेकाले तिमीहरू भगवानूका चरणनजिक बस्त 
पटक्कै योग्य छैनौ । त्यसैले तिमीहरू चांडे नै पापमय असुरको जुनीमा जाओ। 


एवं शप्तो स्वभवनात् पतन्तो तैः कृपाटुभिः। 


प्रोक्तो पुनर्जन्मभिर्वां त्रिमिर्खोकाय कल्पताम् ॥ ३८ ॥ 
पदार्थ  ती जन्मभिः  जन्मसम्म 
एवं  यसप्रकार कृपालुभिः  दयालु मुनिहरूले असुरयोनिमा उत्पन्न भई 


राप्तो  श्राप दिएपछ्ि प्रोक्तौ  भन्नुभयो 
स्वभवनात्  वैकुण्बाट वां  तिमीहरू लोकाय  यही लोकमा 

पतन्तो  खसिरहेका वी दुर्दलाई त्रिभिः  तीन कल्पताम्  आउन सकने 
ताक्यार्थ यसप्रकार श्राप दिदसकेपछि ती दुबे वैकुण्ठबाट खस्न लागे। यो देखेर दयालु ती 


मुनिहरूले भन्नुभयो तिमीहरू तीन जन्मसम्म असुरको रूपमा जन्मेर आफ्नो पापको फल 
भोगिसकेपछछि फेरि यही वेकुण्ठ लोकमा आन सक्नेष्ठी । 


पुनः  फेरि 





रामालन्द्री टीका 


२४५९ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 


जज्ञाते   न पुत्रो   , 
जज्ञाते तो दितेः पुत्रो दैत्यदानववन्दितौ । 
हिरण्यकरिपुरज्येष्ठो हिरण्याक्षोऽनुजस्ततः ॥ ३९॥ 


पढार्थ जज्ञाते  उत्पन भए    हिरण्याक्ष थियो दुबे 
ततः  त्यसपछि ज्येष्ठः  जेठो छोरो दैत्यदानववन्दितौ  दैत्य र 

तो  ती दुई दहिरण्यकदिपुः  हिरण्यकशिपुं दानव सबैद्रारा सम्मानित थिए 
दितिः  दितिका थियो भने 

पुत्रो  दुई छोरा बनी अनुजः  भाई चाहं 





ताक्यार्थ त्यसपछि ती दुबे दितिका छोरा भई जन्मे। तीमध्ये जेठो हिरण्यकशिपु थियो भने 
कान्छो हिरण्याक्ष थियो । यी दुबे दैत्य र दानवहरूमध्ये सबेभन्दा श्रेष्ठ र सबेद्रारा सम्मानित थिए। 


हतो हिरण्यकरशिपुहैरिणा सिंहरूपिणा । 
हिरण्याक्षो धरोद्धारे बिभ्रता शोकरं वपुः ॥ ४०॥ 


पदार्थ बिभ्रता  धारण गर्ने धारण गर्न 

धरोद्धारे  जलमग्न पृथिवीलाई भगवानूद्रारा हरिणा  भगवान् श्रीहरिद्रारा 
उद्धार गर्न क्रममा हिरण्याक्षः  हिरण्याक्ष मारियो हिरण्यकरिपुः  हिरण्यकशिपु 
शोकरं  बैदेलको भने हतः  मारियो 

वपुः  शरीर सिंहरूपिणा  न॒सिंहको रूप 





ताक्यार्थ ती दुर्दमध्ये भाद हिरण्याक्षलाई भगवान्ले बैदेलको रूप धारण गरी पुथिवीलाई 
पानीबाट उद्धार गर्ने क्रममा मारिदिनुभयो भने हिरण्यकशिपुलाई नुसिंहको रूप धारण गरेर 
मारिदिनुभयो । 


हिरण्यकरिपुः पुत्रं प्रहादं केशवप्रियम् । 
जिघांसुरकरोन्नाना यातना मृत्युहेतवे ॥ ४९१॥ 





पढार्थ पुत्रं  आफ्नो छोरा लागि 

हिरण्यकशिपुः  हिरण्यकशिपुले प्रहयादं  प्रह्मादलाई नाना  अनेक थरी 
केदावप्रियम्  भगवान्लाई जिघांसुः  मारन खोज्दै यातनाः  यातनाहरू 
अत्यन्त प्रेम गर्ने मृत्युहेतवे  उनलाई मार्नका अकरोत्  दियो 


ताक्यार्थ प्रह्लाद भगवान्का अत्यन्त प्रिय थिए। यसकारण हिरण्यकशिपुले उनलाई मारन खोज्यो 
र अनेक उपाय रच्दै मार्नका लागि विभिन्न यातनाहरू पनि दियो । 

टिप्पणीं  संस्कृत भाषामा अस्पष्ट आवाज गर्नु भने अर्थमा रहेको हाद धातुबाट प्रह्ाद शब्द 
बन्दछ भने सन्तुष्ट या प्रसन्न हनु भन्ने अर्थमा रेको ह्वाद धातुबाट प्रह्लाद शब्द बन्द । 


रामालन्द्री टीका 


२४६० 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 


हिरण्यकशिपुका छोरा विष्णुभक्तका नाम प्रह्लाद वा प्रहाद दुबै हन् । संस्कृतका पुस्तकहरूमा दुबे 
पाठ पादृन्छन्। धातुको अर्थगत आधारमा प्रह्लाद नाम बढी उपयुक्त देखिएकाले र नेपाली भाषामा 
यो नाम बहुप्रचलित रेकोले नेपालीमा यहाँ प्रह्ाद नाम नै प्रयोग गरिएको छ। संस्कृत शब्द 
प्रहाद नै राखी भागवतको मूल पाठलाई यथावत् अनुसरण गरिएको छ। 


स्वभूतात्मभूतं तं प्रशान्तं समदशनम्। 
भगवत्तेजसा स्पृष्टं नारक्नोद्न्तुमु्यमेः ॥ ४२॥ 


पदार्थ तं  ती प्रह्मादलाई प्रयासले पनि उसले 
स्वभूतात्मभूतं  सम्पूर्ण भगवत्तेजसा  भगवान्को हन्तुम्  मार्न 
प्राणीका आत्मस्वरूप भएका तेजद्रारा न अशक्नोत्  सकेन 


समदशंनम्  समदर्शी स्पृष्टं  छोइएका हुनाले 
प्रशान्तं  अत्यन्त शान्त उद्यमेः  आप्ना अनेकौँ 
ताक्यार्थ सने प्राणीहरूका आत्मस्वरूप, समदर्शी, शान्त प्रह्ादलाई भगवान्ले आफ्नो तेजद्रारा 
सर्धं रक्षा गर्नृहुन्थ्यो। यसकारण आप्ना अनेकौँ प्रयास गर्दा पनि हिरण्यकशिपुले उनलाई मार्न 
सकेन। 





नर,   


ततस्तो राक्षसो जातो केशिन्यां विश्रवःसुतो । 
रावणः कुम्भकर्ण्च सव॑ंरोकोपतापनो ॥ ४३॥ 


पढार्थ कुम्भकणंः च  कुम्भकर्ण भई 
ततः  यो एक जन्म बवितेपछि विश्रवःसुतौ  विश्चवा ऋषिका 
तो वीदुर्दनै छोरा भई 

रावणः  रावण र केरिन्यां  केशिनी राक्षसीमा 
वाक्यार्थ एक जन्म वितेपच्छि ती दुई जय र विजय नै रावण र कुम्भकर्णं नामका राक्षस भई 
विश्वा र केशिनी केकसीको छोराको रूपमा उत्पन भए । उनीहरू आपफ्ना उत्पातहरूद्रारा सबे 
लोकलाई दुःखी बनारँथे । 


तत्रापि राघवो भूत्वा न्यहनच्छापमुक्तये । 
रामवीर्यं श्रोष्यसि त्वं माकण्डयमुखात् प्रभो ॥ ५४ ॥ 


 न 


सवंलोकोपतापनो  सबेलाई 
दुःखी बनाउने 

राक्षसो  राक्षसका रूपमा 
जातो  उत्पन्न भए 





पदृर्थ राघवः भूत्वा  श्रीरामचन्द्र बनेर 
प्रभो  हे शक्तिशाली युधिष्ठिर न्यहनत्  तिनीहरूलाई मार्नुभयो 
तत्र अपि  त्यस जन्ममा पनि त्वं  तपारईले 

शापमुक्तये  उनीहरूको रामवीर्यं  भगवान् श्रीरामको 
श्रापलाई नष्ट गर्न पराक्रम 


माकण्डेयमुखात्  मार्कण्डेय 
ऋषिको मुखबाट 
श्रोष्यसि  सुन्नुहनेछ 





रालालन्द्री टीका 


२८६१ 
सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 
ताक्यार्थ हे युधिष्ठिर ! त्यस जन्ममा पनि भगवान्ले उनीहरूलाई श्रापबाट मूक्त गर्बका लागि 


आफ श्रीरामचन्द्र बनी मार्नुभयो। तपाईले श्रीरामचन्द्रको प्रभावपूर्ण चरित्र चाहं मार्कण्डेय 
ऋषिको मुखबाट सुन्नुहुनेछछ । 


तावेव क्षत्रियो जातो मातृष्वस्रात्मजौ तव । 
अधुना शापनिरुक्तो कृष्णचक्रहतांहसो ॥ ४५॥ 


पदार्थ क्षत्रियो  क्षत्रिय कुलमा भई 

स जातो न्त   नर 

तोएव  ती दुर्ईने जातो  उत्पन्न भए रापनिमुक्तो  आफ्नो श्रापबाट 
तव  तपारईका अधुना  अहिले चार्हि, ती दुई नै टे 

मातृष्वस्रात्मजौ  सानीमाको कृष्णचक्रहतांहसो  भगवान् 

छोरा श्रीकृष्णको चक्रद्वारा पाप नष्ट 





ताक्यार्थ ती दुई नै तपारईका सानीमाका छोरा भई शिशुपाल र दन्तवक्रको रूपमा 
क्षत्रियकुलमा उत्पन्न भए । तेस्रो जन्मको अन्त्यमा भगवान् श्रीकृष्णको चक्रद्वारा मारिएपचछि चाहं 
यी दुबेका सम्पूर्ण पाप नष्ट भए र यी दुबे आफ्नो श्रापबाट दु । 


वेरानुबन्धतीनेण  ध्यानेनाच्युतसात्मताम् ४ 
र त्मताम् । 


नीतो पुनर्हरेः पाश्वं जग्मतुर्विष्णुपाषंदो ॥ ४६॥ 
पदढार्थ तन्मय हुने अवस्थामा हरेः  भगवान् श्रीहरिकै 
वेरालुबन्धतीरेण  तीव्र नीतो  प्राप्त भए यसरी पाश्वं  नजिक 
वेरभावको कारणले विष्णुपाषषदो  जय र विजय जग्मतुः  पुगे 


ध्यानेन  निरन्तरको चिन्तनद्रारा नामका भगवान्का पार्षदहरू 
अच्युतसात्मताम्  भगवानूमै पुनः  फेरि 

ताक्यार्थ तीव्र वैरभाव राखेर निरन्तर भगवान्के चिन्तन गरेका हूनाले यी दुबे शिशुपाल र 
दन्तवक्र भगवानूमै तन्मय भएका हून्। यसप्रकार आना तीन जन्म बिताएपचछ्ि ती दुई भगवान्का 
पार्षदहरू जय र विजय फेरि भगवानूकै नजिक गए । 

टिप्पणीं राजा युधिष्ठिरको राजसूय यज्ञको बीचमा भगवान् श्रीकृष्णको चक्रबाट शिशुपाल 
मात्र मरको थियो दन्तवक्र होइन । तर पचछ्िको प्रसङ्गलाई पनि यहाँ एकैचोटि बतादएको मात्र हो । 


युधिष्ठिर उवाच युधिष्ठिरले भन्नुभयो 

विद्वेषो दयिते पुत्रे कथमासीन्महात्मनि । 

बूहि मे भगवन् येन प्रहादस्याच्युतात्मता ॥ ४७ ॥ 
पदार्थ भगवन्  हे सर्वज्ञ नारदजी मे  मलाई 





रामालन्द्री टीका 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 

येन  जुन साधनद्रारा महात्मनि  त्यस्ता विशाल 
प्रहाद्स्य  प्रह्ादको हदय भएका 

अच्युतात्मता  भगवान् द्यिते  अत्यन्त प्रेम गर्नुप्न 


अच्युतमा मन लागेको थियो र पत्रे  आफ्ना छोरामा 





२७६२ 


अध्याय१ 


विद्वेषः  हिरण्यकशिपुको देष 
कथम्  कसरी 

आसीत्  भयो 

बूहि  बताउनुहोस् 


ताक्यार्थ हे नारदजी ! के साधनद्वारा प्रह्ादको मन भगवान्मा लाग्यो र त्यस्ता अत्यन्त प्रेम 
गर्नुपर्ने महात्मा पुत्रमाथि हिरण्यकशिपुले किन द्वेष गर्न पुगे, त्यो पनि मलाई बताउनुहोस् । 


इति श्रीमदुभागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां सप्तमस्कन्धे 


प्रहादचरितोपकमे प्रथमोऽध्यायः ॥ १॥ 


रामालन्द्री टीका 


२७६२ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


अथ द्वितीयोऽध्यायः 


अध्याय २ 


हिरण्याक्षको वध गरिएपछ्ि हिरण्यकशिपुले आपनी आमा र कुटम्बहरूलाई सम्खाउनु 


नारद् उवाच नारदजीले भन्नुभयो 
भ्रातर्येवं विनिहते हरिणा कोडमूतिंना । 


हिरण्यकरिपू राजन् पय॑तप्यद् रुषा शुचा ॥ 
पढार्थ हरिणा  भगवान् श्रीहरिद्रारा 
राजन्  हे युधिष्ठिर एवं  यसरी 
क्रोडमूतिंना  वराह अवतार भ्रातरि  भाद हिरण्याक्ष 
धारण गरेका विनिहते  मारिएपच्छि 





१॥ 

हिरण्यकरिषुः  हिरण्यकशिपु 
रुचा  शोकले र 

रुषा  रिसले 

पयंतप्यत्  दुःखी भयो 


वाक्यार्थ हे युधिष्ठिर ! जब भगवानूले वराह अवतार धारण गरेर हिरण्याक्षलाई मार्नुभयो 
त्यसपच्ि हिरण्याक्षको दाजु हिरण्यकशिपु भादइको मृत्युको शोकले र भगवानुप्रतिको रिसले खुब 


दुःखी भयो । 

आह चेदं रुषा घूणंः सन्दृष्टदङानच्छदः । 

कोपोज्ज्वलदुभ्यां चक्षुभ्यां निरीक्षन् धूम्रमम्बरम् ॥ २॥ 
पढार्थ हिरण्यकशिपुले जस्तो 
रुषा घृणंः  रिसले थरथर कोपोज्ज्वलदुभ्यां  रसिको अम्बरम्  आकाशलाई 
कोपिको आगाले धप्प बलेका निरीक्षन्  र्द 
सन्दष्टदशनच्छदः  आपनै चश्षुभ्यां  आंखाले इदं च  यस्तो 


दाँतले ओट टोक्दै गरेको धूम्रम्  रिसको धुवाँले ढाकिए 





आह  भन्न थाल्यो 


ताक्यार्थ रिसले थरथरी काँप्दे र दाँतले ओठ टोक्दे रसिको आगाले धप्प बलेको ओंँखाले 


आकाशतिर हैरदे हिरण्यकशिपुले यसो भन्न थाल्यो । 
करालद॑षटरग्रदुष्टूया दुष्प्र्ष्यशचुकुटीमुखः। 


शूलमुद्यम्य सदसि दानवानिदमवीत् ॥ ३॥ 


पदार्थ नसकिने ओंँखीभौँ र मुख 
करालदंषटरोग्रदुष्टूया  विकराल भएको हिरण्यकशिपुले 
दाहा र डरलाग्दो दृष्टिका कारणसदसि  सभाको बीचमा 
ुष्प्रक्ष्यश्ुकुरीमुखः  हेर्न शूलम्  त्रिशूल 





उद्यम्य  उठाएर 
दानवान्  दानवहरूलाई 
इदम्  यो कुरा 
अबवीत्  भन थाल्यो 


रामालन्द्री टीका 


२४६४ 
सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 


ताक्यार्थ लामालामा दाहा, उग्र दृष्टि र उरलाग्दो ओंँखीभौँका कारण विकराल र हैन 
नसकिने मुख भएको हिरण्यकशिपुले सभाको बीचमा ठुलो त्रिशूल उठाएर सारा दानवहरूलाई 
सम्बोधन गर्दै भन्न थाल्यो । 


भ, न  दविमूर्स्त्यक्ष 

भो भो दानवदेतेया दविमूरधस्त्यक्ष शम्बर । 
रातबाहो हयग्रीव नमुचे पाक इल्वल ॥ ५॥ 
विप्रचित्ते मम वचः पुलोमन् शकुनाद्यः। 


  ९ 


शणुतानन्तरं सवे क्रियतामाशु मा चिरम् ॥ ५॥ 
पदार्थ इल्वल  इल्वल वचः  वाणी 
दमन्  द्विमूर्धा विप्रचित्ते  विप्रचित्ति श॒णुत  सुन र 
त्यक्ष  त्यक्ष पुलोमन्  पुलोमा तथा अनन्तरं  त्यसपचछि 
राम्बर  शम्बर शकुनादयः  शकुन आदि नामका आश्ु  चांँडे नै 
रातबाहो  शतबाह भो भो दानवदैतेयाः  हे दानव क्रियताम्  गर 
हयग्रीव  हयग्रीव र दैत्यहरू हो मा चिरम्  डिलो नगर 
नमुचे  नमुचि सर्वे  तिमीहरू सबैले 
पाक  पाक मम मेरो 





ताक्यार्थ हे द्विमूर्धा, त्यक्ष, शम्बर, शतबाहु, हयग्रीव, नमुचि, पाक, इल्वल, विप्रचित्ति, पुलोमा 
तथा शकुन नामक दैत्य, दानवहरू ! तिमीहरू सबेले पहिला मेरो कुरा सुन र त्यसपछि ठिलो 
नगरी तुरुन्त मैले अह्ाएको काम गरिहाल । 

सपत्नेघीतितः शषदरभराता मे दयितः सुहत्। 

पाष्णिंग्राहेण हरिणा समेनाप्युपधावनेः ॥ ६॥ 
पढार्थ समेन अपि  देवता र दानव मे मेरो 
दैः  सामर्थ्यरहित दुबेमा समान भएका भए पनि सुहृत्  हितैषी र 
सपत्नैः  शत्रु देवताहरद्रारा पाष्िग्राहेण  आपनो पक्षमा दयितः  अत्यन्त प्यार 
उपधावनेः  विविध अनुनय र॒ल्याइएका भ्राता  भाद 
विनय आदिका माध्यमले हरिणा  हरिद्रारा घातितः  मारियो 
ताक्यार्थ हे दानवहरू ! तिमीहरूलाई थाहा नै छ क्षुद्र स्वभावका यी हाम्रा शत्रुं देवताहरूले 
देवता र दानव दुबेमा समान दृष्टि राख्ने भए पनि विविध अनुनय र विनय गरी विष्णुलाई आफ्नो 
पक्षमा ल्याएर हरिद्रया मेरो प्रिय र हितैषी भाइ हिरण्याक्षलाई मारे । 

तस्य त्यक्तस्वभावस्य घृणे्मांयावनोकस   


भजन्तं भजमानस्य बाटस्येवास्थिरात्मनः ॥ ७ ॥ 





रामालन्द्री टीका 


२८४६५ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 


मच्छूलभिन्नग्रीवस्य भूरिणा रुधिरेण वे । 
रुधिरप्रियं तषयिष्ये भ्रातरं मे गतन्यथः॥ ८ ॥ 





पदढार्थ भजन्तं  भजन गर्नैका लागि ८ आएको 

घृणेः  शुद्ध तेजोमय वा भजमानस्य  जस्तो चाह्यो भूरिणा  धरै 

निष्पक्ष स्वभाव भएको भए पनित्यस्ते पूरा गरिदिने रुधिरेण  रगतले 

अहिले बालस्य इव  बालकको जस्तै वि  निश्चय नै 
त्यक्तस्वभावस्य  आफ्नो देवता अस्थिरात्मनः  स्थिर चित्त गतव्यथः  शोकरहित भएर 
र दानवमा समान स्वभाव नभएको रुधिरप्रियं  रगत प्यारो मानने 
त्यागेको तथा तस्य  त्यो विष्णुको मे  मेरो 

मायावनोकसः  मायाद्रारा वराहमच्छूलभिन्नग्रीवस्य  मेरो भ्रातरं  भाड् हिरण्याक्षलाई 
आदि पशुको रूप धारण गर्ने र प्रिशूलले टाउको छुट्याइएको र तर्पयिष्ये  खुसी बनाउनेद्ु 


ताक्यार्थ यो विष्णु पहिला देवता र दानवमा कुनै भेद गर्देनथ्यो । अहिले यसले आफनो स्वभाव 
परिवर्तन गरेको छ । जसले उसको भजन गर्छ उसैको सहायता गर्न थालेको छ र मायाद्रारा वराह 
आदि विविध रूप धारण गर्दछ। त्यसैले यो त्रिशूलले म उसको घांँटी द्ुटयाइदिन्छु र त्यहाँबाट 
आएको रगतले रगत प्यारो मान्ने भाइ हिरण्याक्षलाई तर्पण दिन्छु। 

तस्मिन् कूटेऽहिते नष्टे कृत्तमूले वनस्पतौ । 


विटपा इव शुष्यन्ति विष्णुप्राणा दिवोकसः ॥ ९॥ 


पदार्थ नष्टे  मररेपछि वनस्पतौ  रुखहरूको 

अहिते  हाम्रो अहित गर्न विष्णुप्राणाः  विष्णुकै आश्रयमा कृत्तमूले  जरो काटिएपछ्ि 
कूटे  कुटिल स्वभावको नाँचेका विटपाः इव  अरू हांगाहरू यै 
तस्मिन्  त्यो विष्णु दिवोकसः  यी देवताहरू शुष्यन्ति  सुक्दछन् 





ताक्यार्थ जसरी रुखको जरा काटिएपचल्ि हांँगाहरू आफ सुक्छन् त्यसै गरी हामीहरूको अहित 
गर्ने, कुटिल स्वभावको शत्रु विष्णु मरेपछि यी सारा देवताहरू आफ नष्ट भएर जानेछछन् । 


तावद् यात सुवं यूयं बह्क्षत्रसमेधिताम् । 
सूदयध्वं तपोयज्ञस्वाध्यायव्रतदानिनः ॥ १०॥ 


पदढार्थ क्षत्रियहरूले भरिएको तपस्या, यज्ञ, स्वाध्याय तथा त्रत 
तावत्  त्यसैले भुवं  प्रथिवीमा र दान गर्ने व्यक्तिहरूलाई 

यूयं  तिमीहरू यात  जाओ सूदयध्वं  सिध्याओ 
बह्यक्षत्रसमेधिताम्  ब्राह्मण र॒तपोयज्ञस्वाध्यायवतदानिनः  





ताक्यार्थ हे दानवहरू ! तिमीहरू अहिले नै ब्राह्मण र क्षत्रियले भरिएको परथिवीमा जाओ र 


रामालन्द्री टीका 


२४६६ 
सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 
तपस्या, यज्ञ, स्वाध्याय, व्रत, दान आदि शुभ कर्म गर्न व्यक्तिहरूलाई सिध्याओ । 
विष्णुद्धिजक्रियामूलो यज्ञो धम॑मयः पुमान् । 
देवषिपितृभूतानां धमंस्य च परायणम् ॥ १९॥ 





पदार्थ भएको छ   देवता, ऋषि, 
विष्णुः  विष्णु पुमान्  परमपुरुष छ पितुहरू र सारा प्राणीहरूको 
द्विजक्रियामूलः  ब्राह्मणहरूले यज्ञः  यज्ञस्वरूप छ धर्मस्य च  धर्मको पनि 

गर्ने क्मनुष्ठान नै मुख्य आधार घमंमयः  धर्मस्वरूप पनि छ परायणम्  परम आश्रय छ 


ताक्यार्थ विष्णुको मुख्य आधार ब्राह्मणहरूले गर्न कर्मानुष्ठान हो । उसैलाई यज्ञस्वरूप र 
धर्ममय परम पुरुष भन्दछन्। देवता, ऋषि, पित्रृहरू र सारा प्राणीहरू तथा धर्मको पनि परम 
आश्चरयऊनै हो, 


यत्र यत्र द्विजा गावो वेदा वणांश्रमाः करियाः । 
तं तं जनपदं यात सन्दीपयत वृ्चत ॥ १२॥ 





पलढार्थ वणांश्रमाः  व्णश्रमव्यवस्था छयात  जाओ र 

यत्र यत्र  जहाँजहाँ र सन्दीपयत  आगो लगाओ 
द्विजाः  ब्राह्मणहरू छन् क्रियाः  कर्महरू हुन्छन् वृश्चत  सबेलाई काटमार गर 
गावः  गाईहरू छन् तंतं  तीवी 

वेदाः  वेदाध्ययन हुन्छ जनपदं  गामा 


ताक्यार्थ जुनजुन गामा ब्राह्मणहरू छन्, जहाँ गाईहरूको सेवा हुन्छ र वेदको अध्ययन हुन्छ 
तथा वर्णव्यवस्था र कर्महरू चल्छन् त्यही त्यही गामा जाओ र आगो लगाएर उपद्रव मच्चाओ 
अनि सबेलाई काटमार गर। 


इति ते भवूनिरदशमादाय शिरसादुताः। 
तथा प्रजानां कदनं विदधुः कदनप्रियाः ॥ १३॥ 





पदार्थ भ्निर्देशम्  स्वामीको आज्ञा तथा  आदेश बमोजिम 
कदनप्रियाः  हिंसा नै प्यारो पाएर प्रजानां  प्रजाहरूको 
मानने भएका आदुताः  अति प्रसन्न हद कदनं  हिंसा गर्ने काम 
ते  ती दानवहरूले शिरसा  शिर ढुकाएर विदधुः  गर्न थाले 

इति  यस्तो खालको आदाय  स्वीकार गरेर 


ताक्यार्थ हिंसा प्यारो लाग्ने ती दानवहरूले आफ्नो स्वामीको आदेश पाएपच्ि शिर दुकाएर 
आदेशलाई स्विकार्दे गा गामा हिंसाकर्महरू गर्न थाले । 


रामालन्द्री टीका 


२८४६७ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 


पुरग्रामव्रजोदयानक्षेत्रारामाश्रमाकरान्। 
खेटखवंटघोषांश्च ददहुः पत्तनानि च ॥ ४॥ 


साना वन, ऋषिहरूका आश्रम र 
मणि, रत्न आदिका खानीहरू 
खेटख्व॑टघोषान् च  
कृषकहरूको बस्ती, पहाड़ी गां 


र गोठालाका बस्तीहरू अनि 
पत्तनानि च  ठुलाठला 
राजधानीहरूलाई पनि 

ददहुः  उदढाएर नाश गरे 


पदढार्थ 
पुरग्रामव्रजोद्यानक्षेत्रारामाश्रमा 
करान्  नगर, गां, गोठ, 
नरगँचा, खेतवारी, फलपफूलका 





ताक्यार्थ ती दानवसेनाहरूले नगर, गा, गोठ, बगँचा, खेतबारी, फलफूलका साना वन, 
ऋषिहरूका आश्रम, मणि, रत्न आदिका खानीहरू, कृषकहरूको बस्ती, पहाड़ी गां र गोठालाका 
बस्ती एवं ठुलाठुला राजधानीहरूलाई पनि उढाएर नष्ट गरे । 
केचित् खनित्रेबिभिदुः सेतुप्राकारगोपुरान्। 
आजीव्यांदिचच्छिटुवृक्षान् केचित् परश्ुपाणयः ॥ 


प्रादहन् शरणान्यन्ये प्रजानां ज्वलितोल्मुकैः ॥ १५॥ 


पदढार्थ परश्युपाणयः  हातमा बन्वराहरू 
केचित्  तीमध्ये कसैले लिएर 

खनित्रैः  खनने सामानहरूले आजीव्यान्  जीविकाका 
सेतुप्राकारगोपुरान्  पुल, पर्खाल साधन भएका फलफूलका 


ज्वलितोल्मुकैः  बलेका 
अगुल्टाले 

प्रजानां  जनताहरूको 
रारणानि  घरहरूलाई 


र ठुलाढुला ढोकाहरूलाई वृक्षान्  रुखहरूलाई 
बिभिदुः  भत्काउन थाले चिच्छिदुः  काट्न थाले 
केचित्  कसैले अन्ये  फेरि अरूले 
वाक्यार्थ तीमध्ये कसैले खन्ने सामानहरूले खनेर पुल, पर्खाल र ढोकाहरू भत्काउन थाले। 
कसैले बन्वरो लिएर फलफूलका रुखहरू काटन थाले भने कसैले बलिरहेको अगुल्टाले 
जनताहरूका घर उढाउन थाले । 


प्रादहन्  उढाउन थाले 











५  क ० जर, न्रे  
एव विप्रकृतं ठक दत्यन्द्रानुचरसमुहुः । 
दिवं देवाः परित्यज्य भुवि चेरुरलक्षिताः ॥ १६॥ 
पढार्थ  लोकमा अलक्षिताः  लुकदै 
एवं  यसरी विप्रकृते  उपद्रव मच्चाएपचछ्छि भुवि  पृथिवीमा नै 
दत्येन्द्रानुचरेः  दैत्यराज   सारा देवताहरू चेरुः  घुम्न थाले 


दिवं  स्वर्गलोकलाई 
परित्यज्य  छाडेर 


हिरण्यकशिपुका अनुचरहरूले 
मुहुः  बारम्बार 





रामालन्द्री टीका 


२४६८ 
सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 


वाक्यार्थ यसप्रकार ती हिरण्यकशिपुका अनुचरहरूले बारम्बार उपद्रव मच्चाएपचछ्ि स्वर्गका 
देवताहरू पनि यज्ञको भाग नपाएर स्वर्गलोकलाई छडी पृथिवीतिर ने लुकीलुकी घुम्न थाले। 


हिरण्यकरिपुभ्रातुः सम्परेतस्य दुःखितः । 

कृत्वा कटोदकादीनि भ्रातृपुत्रानसान्त्वयत् ॥ १७ ॥ 
शकुनिं शम्बरं धृष्टं भूतसन्तापनं वृकम् । 
कालनाभं महानाभं हरिदमश्चुमथोत्कचम् ॥ १८ ॥ 


पढार्थ कृत्वा  गरेर हरिदमश्चुम्  हरिश्मश्र 
दुःखितः  दुःखित भएको शकुनिं  शकुनि महानाभं  महानाभ र 
हिरण्यकशिपुः  हिरण्यकशिपुले शम्बरं  शम्बर उत्कचम्  उत्कच नामका 
सम्परेतस्य  मेको धृष्टं  धृष्ट भ्रातुपुत्रान्  भाइका छोरा 
भ्रातुः  भाद हिरण्याक्षको भूतसन्तापनं  भूतसन्तापन  भतिजाहरूलाई 
कटोदकादीनि  अन्त्येष्टि आदि वृकम्  वृक असान्त्वयत्  सान्त्वना दियो 
संस्कार काठनाभं  कालनाभ 





ताक्यार्थ भाइको म॒त्युका कारण शोकले दुःखित भएको हिरण्यकशिपुले मरेको आफ्नो भादको 
सबे अन्त्येष्टि संस्कारहरू गरेर शकुनि, शम्बर, धृष्ट, भूतसन्तापन, वृक, कालनाभ, हरिश्मश्चु, 
महानाभ र उत्कच नामका भतिजाहरूलाई सान्त्वना दिदे सम्ायो । 


तन्मातरं रुषाभानुं दितिं च जननीं गिरा । 
रलक्ष्णया देशकालज्ञ इदमाह जनेरवर ॥ १९॥ 


पदार्थ बुरेको हिरण्यकशिपुले दितिं च  दितिलाई पनि 
जनेङवर  हे जनताका स्वामी तन्मातरं  ती शकुनि आदिकी लक्षणया  अत्यन्त मिठो 
युधिष्ठिर माता गिरा  वाणीले 

अथ  त्यसपछि रुषाभावुं  रुषाभानुलाई र॒ इदम्  यस्तो 
देशकालज्ञः  देश र काललाई जननीं  आमा आह  भन्यो 





ताक्यार्थ हे युधिष्ठिर ! त्यसपछि समय र परिस्थितिलाई बुरेको त्यो हिरण्यकशिपुले ती 
भतिजाहरूकी आमा हिरण्याक्षकी पत्नी अर्थात् भाद्वुहारी रुषाभानुलाई र॒ आपफ्नी आमा 
दितिलाई पनि मिठो बोलीले यसो भनेर सम्खाडन थाल्यो । 


दहिरण्यकदिपुरुवाच हिरण्यकशिपुले भन्यो 
अम्बाम्ब हे वधूः पुत्रा वीरं माहंथ शोचितुम् । 
रिपोरभिमुखे रलाघ्यः शुराणां वध ईप्सितः ॥ २०॥ 


रालालन्द्री टीका 


२८६९ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 
पढार्थ विषयमा अभिमुखे  अगाडि 

हे अम्बाम्ब  हे आमा रोचितुम्  शोक गर्नु वधः  मृत्यु 

वधूः  हे बुहार मा अहंथ  उचित छैन रखाघ्यः  सम्मानजनक र 


पुत्राः  हे भतिजाहरू हो शूराणां  वीरपुरुषहरूको लागि ईप्सितः  प्रशंसायोग्य छ 
वीरं  वीर हिरण्याक्षको रिपोः  शत्रुको 
वाक्यार्थ हे आमा! हे बुहारी ! हे भतिजाहरू ! वीर हिरण्याक्षको विषयमा शोक गर्नु उचित 
कैन । वीरहरूका लागि त शत्रुको अगाडि युद्धमा मर्न पाउनु सम्मान र प्रशंसाजनक कुरो हो। 


भूतानामिह संवासः प्रपायामिव सुव्रते । 


४२ 


देवेनेकत्र नीतानामुन्नीतानां स्वकमभिः॥ २९॥ 





पदढार्थ एकत्र  एके ठँमा प्रपायाम्  कुवा आदिमा 
सुते  हे आमा नीतानाम्  संयोग गराइएका र पंधेर्नीहरूको भेटघाट 

इह  यस लोकमा उन्नीतानां  वियुक्त गराइएका इव  फँ क्षणिक र अनित्य 
स्वकर्मभिः  आआपफ्नो भूतानाम्  प्राणीहरूको छ 

कर्मगतिको आधारमा संवासः  नातागोता र भेटघाट 

देवेन  दैवद्रारा हने काम 





वाक्यार्थ हे आमा! यस लोकमा आआफ्नो कर्मगतिको आधारमा दैवद्रारा संयोग र वियोग 
गराइएका प्राणीहरूको नातागोता र भेटघाट हुने काम कुवा आदिमा पंेर्नीहरूको भेटघाट रै 
क्षणिक र अनित्य छ। 


नित्य आत्मान्ययः शुद्धः सवंगः सवेवित् परः। 
घत्तेऽसावात्मनो लिद्गं मायया विसृजन् गुणान् ॥ २२॥ 





पदढार्थ छ गुणान्  त्रिगुणमय देह 
आत्मा  आत्मा स्वित्  सर्वज्ञ छर आदिलाई 

नित्यः  नित्य सवंगः  सर्वव्यापी पनि छ विसृजन्  सृष्टि गरेर 
अन्ययः  अविनाशी असो  यो जीवात्मा नै कर्मफलभोगको लागि 
शुद्धः  शुद्ध स्वरूपको छ आत्मनः  आफ्नो लिङ्गं  सूक्ष्म शरीरलाई 
परः  शरीर आदिदेखि भिन्नमायया  शक्तिस्वरूप मायाद्रारा धत्ते  धारण गर्द 


ताक्यार्थ आत्मा नित्य, अविनाशी र शुद्ध स्वरूप छ। यो शरीर इन्द्रिय आदिदेखि भिन्न र 
सर्वज्ञ छ । सर्वव्यापक रूपमा पनि यही आत्मा नै रहेको छ । यसले आप्नै शक्तिस्वरूप मायाद्रारा 
त्रिगुणमय देह आदिको सुष्टि गर्दछछ र कर्मफलको भोगका लागि सूक्ष्म शरीर धारण गर्दछछ। 


रामालन्द्री टीका 


२५७० 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 
यथाम्भसा प्रचरुता तरवोऽपि चला इव । 
चक्षुषा भ्राम्यमाणेन दुरूयते चरुतीव भूः ॥ २३॥ 
एवं गुणेभ्रांम्यमाणे मनस्यविकलः पुमान् । 
याति तत्साम्यतां भद्रे ह्यलिङ्गो लिङ्गवानिव ॥ २४॥ 
पदार्थ भूः  पृथिवी ने बराबरीमा 
भद्रे  हे आमा चठति इव  घुमिरहेको जस्तो याति  पुग्दछछ र दुःखी ह॒न्छ 
यथा  जसरी दुश्यते  देखिन्छ अनि 


एवं  त्यसै गरी 

गुणेः  सत्त्व आदि गुणहरूले 
युक्त भएको विषय आदिले 
मनसि  मनलाई 

भ्राम्यमाणे  घुमाएपचछि 


प्रचलता  हावाले चल्दै गरेका 
अम्भसा  तलाउका पानीसंग 
तरवः अपि  प्रतिबिम्बित 
भएका रुखहरू पनि 

चलाः इव  चलिरहे यँ 


र अविकलः  शोक आदि विकार 
भ्राम्यमाणेन  घुमाएको रहित भए पनि यो आत्मा 
चक्चुषा  आंँखाले तत्साम्यतां  त्यही मनको 





अलिङ्गः  शरीर आदिले रहित 
भएर पनि 

पुमान्  आत्मा 

हि  निश्चय नै 

लिङ्गवान् इव  शरीर आदिले 
युक्त जस्तो देखिन्छ 


ताक्यार्थ हे आमा! जसरी हावाले तलाउको पानी हल्लिएपच्छि प्रतिबिम्बित भएका रुखहरू 
पनि हल्लिएका जस्ता देखिन्छन्, आंँखालाई घुमाएपच्छि पृथिवी ने घुमेको जस्तो देखिन्छ त्यसै गरी 
सत्त्व आदि गुणले मनलाई धघुमाएपचछ्छि त्यही मनको साथसाथमा सब विकारले रहित भएको यो 
आत्मा पनि घुमेको जस्तो देखिन्छ र शरीर, इन्द्रिय आदिले युक्त जस्तो देखिन्छ । वास्तवमा यो 


भ्रमहो। 
एष आत्मविपयांसो ह्यलिङ्गे लिङ्गभावना । 
एष प्रियाप्रियर्योगो वियोगः कमंसंसृतिः ॥ २५॥ 
सम्भवरच विनारारच शोकरच विविधः स्मृतः। 
अविवेकर्च चिन्ता च विवेकास्मृतिरेव च ॥ २६॥ 
पदार्थ अज्ञान वा अन्यथाभान हो प्रियाप्रियेः  प्रिय र अप्रिय 
अलिद्धं  शरीररहित आत्मामा हि  निश्चय नै वस्तुसंग हुने 
लिङ्गभावना  शरीर आदिको एषः  यो अज्ञान योगः  संयोग र 


भावना गर्नु नै क्मंसंसृतिः  कर्मबन्धन हो र 
आत्मविपयांसः  आत्मविषयक एषः  यही अज्ञान नै 





वियोगः च  वियोगको हेतु 
सम्भवः  जन्म हुन्छ 


रामालन्द्री टीका 


२४७१ 
सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


विनाशः च  मृत्यु पनि हृन्छ र चिन्ता च  चिन्ता र 
विविधः  अनेक प्रकारको विवेकास्मृतिः  विवेकको पनि 


रोकः च  शोक विस्मृति 
अविवेकः च  अविवेक एव च  निश्चय नै 





अध्याय २ 


स्मृतः  अज्ञानको कारणले 
हुन्छ 


ताक्यार्थ शरीर आदि रहित आत्मालाई शरीरको रूपमा मान्नु नै आत्मविषयक अज्ञान वा 
अन्यथाभान हो। यसैले गर्दा आत्माको कर्मसंग सम्बन्ध हुन्छ र जन्म, मरण आदि प्रपञ्चले युक्त 
भएको संसारमा घुमिरहनुपरछ । प्रिय वस्तुसँग संयोग र अप्रिय वस्तुसंग विचछ्छोड भट्ररहन्छ । किले 
जन्म, कहिले मृत्यु भद नै रहन्छ । अज्ञानकै कारणले विविध शोक, चिन्ता अविवेक र केटी विवेक 


गरे पनि फेरि त्यसको विस्मृति आदि जीवात्मालाई भद्रहन्छ । 
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । 
यमस्य प्रेतबन्धूनां संवादं तं निबोधत ॥ २७ 


पदार्थ   विद्रानूहरू भन्ने 
अत्र अपि  यस विषयमा पनि गर्दछन् जो 

इमम्  यस्तो यमस्य  यमराजको र 
पुरातनम्  पुरानो प्रेतबन्धूनां  प्रेतका बन्धुहरूको 
इतिहासं  इतिहास संवादं  संवाद 





 

तंत्यो 

निबोधत  सावधान भएर 
सुन्नुहोस् 


वाक्यार्थ हे आमा ! यस विषयमा विद्रानूहरूले एउटा पुरानो इतिहास भन्ने गर्दछन्, जो यमराज 
र मेको व्यक्तिको बन्धुहरू बीचको संवादरूप छ । म त्यो पनि भन्द्ु, राम्रोसंग सुन्नुहोस् । 


उ्ीनरेष्वभूद् राजा सुयज्ञ इति विश्चुतः। 


सपल्नेनिंहतो युद्धे ज्ञातयस्तमुपासत ॥ २८ ॥ 


विश्चीणरत्नकवचं विभ्रष्टाभरणस्रजम् । 


शारनिभिन्नहदयं शयानमसृगाविलम् ॥ २९॥ 


प्रकीणकेशं ध्वस्ताक्षं रभसा दष्टदच्छदम् । 


रजकुण्टमुखाम्भोजं छिन्नायुधभुजं मृधे ॥ २० ॥ 


पदार्थ अभूत्  थिए ती राजा 
उशीनरेषु  उशीनर देशमा सपत्नैः  शत्रुहरूद्रारा 

सुयज्ञः इति  सुयज्ञ नामका युद्धे  युद्धमा 

विश्रुतः  प्रसिद्ध निहतः  मारिए 

राजा  राजा विश्चीणरत्नकवचं  रत्नमय कवच 





चिन्नभिन्न भएका 
विभ्रष्टाभरणस्जम्  विभिन्न 
गहना र मालाहरू छिन्नभिन्न 
भएका 


ङारानमिन्नहृदयं  बाणले लागेर 


रामालन्द्री टीका 


२४७२ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 
छाती फटेका रभसा  रिसको आवेगले छिन्नायुधभुजं  सारा शस्त्र र 
रायानम् सुतेका दष्टदच्छदम्  दाँंतले तल्लो हात पनि कारिएका 
असृगाविलम्  रगतले पुरे शरीर ओठ टोकिरहेका तम्  ती राजालाई 
लतपतिएका रजकुण्टमुखाम्भोजं  धुलै ज्ञातयः  बन्धुबान्धवहरूले 
प्रकीणकेशं  केश फिंजारिएका धुलाले मुखमण्डल ढाकिएका र उपासते  घेरेर बसे 

ध्वस्ताक्षं  आंखा फुटेका मृधे  युद्धमा 





ताक्यार्थ उशीनर देशमा सुयज्ञ नामका एक जना प्रसिद्ध राजा धथिए । कुनै समयमा उनी युद्धमा 
शत्रुहरूद्रारा मारिए । युद्धभूमिमा लडरहेका ती राजाका रत्नमय कवचहरू छिन्नभिन्न भएका 
धथिए। सारा गहना र मालाहरू पनि दायाँ र बायाँ छिरल्लिएका थिए। बाणले उनको छाती 
फटेको थियो । उनको शरीर रगतैरगतले लतपतिएर युद्धभूमिमा नै पसारिएको धियो, कपालहरू 
पनि यता र उता फिंजारिएका थिए, दुबे आंखा फुटेका थिए, रिसको आवेगले अहिले पनि दांतले 
ओठ टोकिरहेकै थियो, युद्धको धुलोले मुखमण्डल ढपक्के ढाकेको धियो, युद्धमा शत्रुहरुद्रारा 
शस्त्रहरू र हात पनि काटिएका थिए । उनका वरिपरि उनका बन्धुवान्धवहरूले घेरेर बसेका थिए। 


उशीनरेन्द्रं विधिना तथा कृतं पतिं महिष्यः प्रसमीक्ष्य दुःखिताः। 
हताः स्म नाथेति करेरुरो भृशं घ्नन्त्यो मुहस्तत्पदयोरुपापतन् ॥ ३१॥ 


पदढार्थ महिष्यः  राजा सुयज्ञका पतिको पाउमा 

विधिना  प्रारब्धद्रारा रानीहरू उपापतन्  परे र 

तथा कृतं  त्यस्तो अवस्थामा करैः  आप्ना हातले नाथ  हे प्राणेश्वर 
पुयाइएका भृरां  खुब हताः स्म  हामी त मयोँनि 
उशीनरेन्द्रं  उशीनरका राजा उरः  छातीमा इति  यसो भनेर विलाप गर्न 
पतिं  आफ्ना पतिलाई मुहुः  बारम्बार थाले 

प्रसमीक्ष्य  देखेर घ्नन्त्यः  हिकर्डदे 

दुःखिताः  दुःखित भएका तत्पदयोः  आपना मेका 





ताक्यार्थ राजा सुयज्ञका रानीहरू प्रारब्धद्वारा यो अवस्थामा पुययाइएका पतिलाई देखेर अत्यन्त 
दुःखित भए र हातले बारम्बार छातीमा हिक्डदे पतिदेवको पाउमा परैर हि हाम्रा प्राणेश्वर 
हजुरको मृत्युले हामी पनि मयौ नि भन्दे खुब विलाप गर्न थाले। 


रुदन्त्य उच्चेदैयिताङ्धिपङ्कजं सिञ्चन्त्य अस्रः कुचकु्कुमारुणेः । 


विस्रस्तकेशाभरणाः शुचं नृणां सृजन्त्य आक्रन्दनया विङेपिरे ॥ ३२॥ 
पदार्थ कुच्वकु्कुमारुणेः  आपना स्तनमा अस्रः  आंसुका धाराहरूले 
उच्यैः  चर्को स्वरले लगाएका कुडकुम आदि चन्दन दयिताङ्घरिपङ्कजं  पतिको 


रुदन्त्यः  रोद्रहेका रानीहरूले पखालिएर राते भएका पाठउलाई 


रामालन्द्री टीका 


२४७३ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 


सृजन्त्यः  उत्पनन गराैदे 
आक्रन्दनया  बेसरी कराएर 
विङेपिरे  विलाप गर्न थाले 


सिञ्चन्त्यः  भिजाददे भएका ती रानीहरूले 
विस्रस्तकेशाभरणाः  केश र॒ नृणां  अरू मानिसलाई पनि 
आभूषणहरू छरिएर अस्तव्यस्त शुचं  शोक 

ताक्यार्थ चरको स्वरले विलाप गरेर रोद्रहेका ती रानीहरूले स्तनका कुङ्कुम आदि चन्दन 
पखालिएर राते भएका आंसुका धाराले पतिको चरणलाई भिजाएका धथिए । केश र आभूषणहरू 
खुल्नाले अस्तव्यस्त भएका ती रानीहरूको पीडालाई देखेर अरूलाई पनि पीडाको अनुभव हुन्थ्यो । 
त्यस्ता रानीहरू पतिको चरणमा लडिवुडी गवै बेसरी कराएर विलाप गर्न थाले। 


  विधात्राकरुणेन ् न प्रणीतो   
अहो विधात्राकरुणेन नः प्रभो भवान् द्गगोचरां दशाम् । 
उशीनराणामसि वृत्तिदः पुरा कृतोऽधुना येन शुचां विवधंनः ॥ ३३॥ 





पढार्थ दुगगोचरां  आं खाले नदेखिने वृत्तिदः  जीविका प्रदान गर्न 
प्रभो  हे नाथ दशाम्  अवस्थामा कृतः  बनायो 

अहो  विचित्रको कुरा छ प्रणीतः  पुप्याइनुभयो अघुना  अहिले त्यही दैवले 
अकरुणेन  दयारहित येन  जुन दैवले सम्पूर्ण उशीनरवासीहरूलाई 
विधात्रा  विधाताद्रारा पुरा  पहिले शुचां  शोक 

भवान्  हजुर उश्ीनराणाम्  उशीनर देशमा विवधंनः  बढाउनेवाला 

नः  हामीहरूको बस्ने जनताको असि  हनुभएको छ 


ताक्यार्थ हे प्राणनाथ ! दयारहित विधाताले आज हजुरलाई हामीहरूको आंँखाले नदेखिने 
अवस्थामा पुय्याएको छ। जुन विधाताले पहिले जसलाई उशीनर देशमा बस्ने सबै जनतालाई 
वृत्तिप्रदान गरेर सुखपूर्वक पालन गर्ने व्यक्ति बनाएको थियो आज त्यही विधाताले हजुरलाई 
सबैको शोक बढाउने व्यक्ति बनाएको छ। 


 महीपते कथं  
त्वया कृतन्ञन क्य महीपते कथं विना स्याम सुहृततमन त। 


तत्रानुयानं तव वीर पादयोः शुश्रूषतीनां दिश यत्र यास्यसि ॥ ३४ ॥ 


पढार्थ ते  हजुरका पत्नी 
महीपते  हे महाराज वयं  हामीहरू 
सुहृत्तमेन  हामी सवैलाई कथं  कसरी 
अत्यन्त प्यारो गर्ने र स्याम  रहन सक्छ 
कृतज्ञेन  हाम्रो थोर सेवालाई वीर  हि वीर 

पनि धेरै सोचेर व्यवहार गर्न यत्र  जहाँ 


यास्यसि  हजुर जानुहुन्छ 
तत्र  त्यहीं नै जानको लागि 


त्वया  हजुर 
विना  नभई 





तव  हजुरको 

पादयोः  चरणको 
शुश्रूषतीनां  सेवा गर्ने दासी 
हा मीहरूलाई 

अनुयानं  पचि लागन 

दिशश  आज्ञा दिनुहोस् 


ताक्यार्थ हे महाराज ! हजुर हामीहरूलाई अत्यन्त प्यारो गर्ने र हाम्रो सेवालाई स्वीकार गर्ने 


रामालन्द्री टीका 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


२४७४ 


अध्याय २ 


हुनुहन्ध्यो । अब हजुर नहुदा हामी यहाँ कसरी सहन सक्छ ? त्यसैले हे वीर ! आफू जहाँ जानुहुन्छ 


त्यहीं जानको लागि हामीहरूलाई पनि आज्ञा दिनुहोस् । 
एवं विर्पतीनां वे परिगृह्य मृतं पतिम्। 


अनिच्छतीनां निहारमर्कोँऽस्तं संन्यवतंत ॥ ३५॥ 


पदढार्थ 

एवं  यसरी र 

मृतं  मेका निहारम्  दाहसंस्कार गर्न 
पतिम्  पतिलाई अनिच्छतीनां  नमानेका ती 


परिगृह्य  समातेर रानीहरूले यस्तो गरिरहँदा 





विरुपतीनां  रंदैकरारदे ध  निश्चय पनि 


अकः  सूर्य 
अस्तं  अस्ताचलतिर 
संन्यवत॑त  लागे 


ताक्यार्थ यसै गरी मेका पतिलाई समातेर रदे र कराडदे गर्दा उनीहरूको त्यो दिन बित्दै गयो 
र दाहसंस्कार गर्न पनि दिएनन् र भगवान् सूर्यको पनि अस्त भयो । 


तत्र ह प्रेतबन्धूनामाश्चुत्य परिदेवितम् । 


आह तान् बालको भूत्वा यमः स्वयमुपागतः ॥ ३६ ॥ 


पढार्थ तत्र  त्यस ठडंमा 
प्रेतबन्धूनाम्  सुयज्ञका ह  निश्चय नै 
बन्धुवान्धवहरूको बाककः  बालक 
परिदेवितम्  बिलौनालाई भूत्वा  बनेर 
आश्रुत्य  सुनेर स्वयम्  आप 





यमः  यमराज 

उपागतः  आडनुभयो र 
तान्  ती रोडरहेका सबेलाई 
आह  भन्न थाल्नुभयो 


ताक्यार्थ यसरी सुयज्ञका बन्धुवान्धवहरूको विलौना सुनेर स्वयम् यमराज बालक भएर त्यहाँ 


आडउनुभयो र ती सबेलाई भन्न थाट्नुभयो । 


यम उवाच यमराजले भन्नुभयो 


अहो अमीषां वयसाधिकानां विपश्यतां लोकविधिं विमोहः। 
यत्रागतस्तत्र गतं मनुष्यं स्वयं सधमां अपि शोचन्त्यपाथंम् ॥ २७ ॥ 


पदढार्थ अमीषां  यी मानिसहरूलाई 
अहो  आश्चर्य छ विमोहः  मोह भद्रहेको छ 
वयसा  उमेरले स्वयं  आफू 


अधिकानां  बुढा भडसकेका र समां अपि  मरणधर्मा भएर 
लोकविधिं  लोकको रीतिलाई पनि 
विपर्यतां  देखेका यत्र  जहांँबाट 





आगतः  आएको थियो 

तत्र  त्यहीं 

गतं  गएको 

मनुष्यं  मनुष्यलाई देखेर 
अपाथंम्  व्यर्थमा 

न 

शोचन्ति  शोक गर्देछन् 


रामालन्द्री टीका 


२४५७५ 
सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 


वाक्यार्थ आश्चर्यको कुरा छ, यी मानिसहरू बुढा भएर पनि अनि जन्ममरणको सांसारिक 
गतिलाई बुखेर पनि खुब मोहमा परिरहेका छन्। यो मानिस जहाँबाट आएको थियो त्यहं गयो र 
आफू पनि यसै गरी अवश्य जानु भनेपकछ्छि यिनीहरू व्यर्थमा शोक किन गर्वैछन् ? 


अहो वयं धन्यतमा यदत्र त्यक्ताः पितृभ्यां न विचिन्तयामः। 
अभक्ष्यमाणा अबला वृकादिभिः स रक्षिता रक्षति यो हि गर्भे ॥ २८ ॥ 





पदढार्थ त्यक्ताः  छाडिएका यः  जसले 

अहो  अहो अबलाः  दुर्बल र गर्भ  गर्भमा 

वयं  हामी बालकहरू त॒ वृकादिभिः  व्वाँंसो आदि रक्षति  रक्ना गर्छ 
घन्यतमाः  भाग्यशाली रहे हिक जन्तुहरुद्रारा सः हि  उसैले नै 
यत्  जो अभक्ष्यमाणाः  नखाइएका हँ रक्षिता  रक्ना गर्न 
पितृभ्यां  मातापिताले बाँचेका छँ 

ञत्र  यो वनमा न विचिन्तयामः  चिन्ता गर्दैनौँ 


वाक्यार्थ अहो ! यिनीहरूको अपेक्षामा त हामी बालकटरू ने धेरै भाग्यशाली रहेच्छँ। 
मातापिताद्रारा वनमा छडिएका भए पनि बाँचेके छँ । यद्यपि दुर्बल छँ, भाग्यले व्वाँसो आदि 
हिं्रक जन्तुहरूले खाएका छैनन् तैपनि हामी यसरी शोक गर्देनौँं। जसले गर्भमा हाम्रो रभ्रा गययो 
उसैले अहिले पनि रक्षा गर्ने । यिनीहरू किन शोक गर्छन् ह॑ ? 


य इच्छयेशः सृजतीदमव्ययो य एव रक्षत्यवलुम्पते च यः। 
तस्याबलाः कीडनमाहुरीरितुश्चराचरं निग्रहसङ्ग्रहे प्रभुः ॥ ३९॥ 


पदार्थ रक्षति  रक्षा गर्नहुन्छ र क्रीडनम्  खेलौना हो भनेर 
यः जो यः  जो परमात्माले आहुः  विद्रानूहरू भन्दछन् 
अन्ययः  अविनाशी अवटुम्पते च  आफैमा लीन जो परमात्मा 

ईशः  परमात्माले गर्नृहुन्छ निग्रहसङ्ग्रहे  सारा प्राणीको 


इच्छया  आफ्नो इच्छाले अबलाः  हे दुर्बल रानीहरू हो संहार गर्न र पालन गर्न दुबेमा 
इदम्  यो चराचर जगत्को चराचरं  यो चराचर जगत् प्रभुः  समर्थ हुनुहन्छ 

सृजति  सृष्टि गर्नृहुन्छ तस्य  त्यही 

यः एव  जुन परमात्माले नै ईशितुः  नियामक परमात्माको 
ताक्यार्थ जो अविनाशी परमात्मा हुनहुन्छ, उहाँले न संसारको उत्पत्ति, पालन र संहार गर्नहन्छ । 
हे महारानीहरू हो ! यो चराचर जगत् उहाँको खेलौना हो भनेर विद्रानूहरूले भनेका छन्। उही 
परमात्मा ने सारा प्राणीहरूको संहार र पालन गर्न समर्थ हुनुहुन्छ । 


पथि च्युतं तिष्ठति दिष्टरक्षितं गृहे स्थितं तद्विहतं विनश्यति । 
जीवत्यनाथोऽपि तदीक्षितो वने गृहेऽपि गुप्तोऽस्य हतो न जीवति ॥४०॥ 


रामालन्द्री टीका 





२४७६ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 
पदार्थ गृहे  घरमा नभए पनि 

दिष्टरक्षितं  परमात्माद्रारा रक्ना स्थितं अपि  राम्रोसंग राखे जीवति  बांच्दछ 

गरिएको छ भने पनि अस्य  उने परमात्माले 

पथि  बाटामा विनश्यति  नाश हुन्छ हतः  नष्ट गर्न चाहेको वस्तु 
च्युतं  खसेको छ भने पनि तदीक्षितः  भगवान्को गृहे  घरमा नै राखेर 

तिष्ठति  सुरक्षित रहन्छ कृपादृष्टि भएको वस्तु गुप्तः  राम्नरी रक्षा गरे पनि 
तद्विहतं  त्यो परमात्माद्रारा वने  वनमा न जीवति  बाँच्दैन 

उपेक्षा गरिएको छ भने अनाथः अपि  रक्षा गर्न कोटी 





ताक्यार्थ परमात्माले रक्षा गरेको चिज बाटामा खसेको छ भने पनि सुरक्षित रहुन्छ, उसले 
उपेक्षा गरेको छ भने घरमँ जोगाएर राखे पनि नष्ट हुन्छ । भगवान्को कृपादृष्टि पय्यो भने वनमा 
असहाय भएर रहेको पनि बांच्दछ तर परमात्माको कृपा रहेन भने घरमा राम्रोसंग राखेको भए 
पनि बांँच्न सक्दैन। 

 नर, रर,    


भूतान तस्तानजयानकमाभभवान्त काठ न भवान्त सवशः । 
न तत्र हत्मा व्रकृतावाप स्थितस्तस्या युणरन्यतमा ह् बध्यत ॥ ९॥ 





पदार्थ भवन्ति  जन्मन्छन् आत्मा  यो शुद्ध आत्मा 
सवंशः  सबै न भवन्ति  मर्दछन् अन्यतमः  त्यसदेखि बेग्लै छ 
भूतानि  प्राणीहरू ह  निश्चय नै तस्याः  ती प्रकृतिका 

तेः तेः  तीती पूर्वजन्मका तत्र  त्यो गुणेः  गुणहरूद्रारा 
निजयोनिकममिः  आआपफ्ना प्रकृतो  प्रकृतिको कार्यरूप न हि बध्यते  जन्ममूत्युको 
पूर्वजन्मका कर्महरूका आधारमा शरीरमा बन्धनमा पर्दैन 

काठे  कुनै समयमा स्थितः अपि  रहेको भए पनि 


ताक्यार्थ सबे प्राणीहरू आआफने पूर्वजन्मका कर्मका आधारमा कुनै समयमा जन्मन्छन् र कुनै 
समयमा मर्छन्। ती प्राणीहरूको शरीरहरूमा आत्मा रहे तापनि ती प्रकृतिका गुणहरूले आत्मालाई 
स्पर्श गर्न सक्दैनन् र शरीरको जन्ममूत्युले आत्मालाई केही असर गर्दैन। 

इदं शरीरं पुरुषस्य मोहजं यथा पृथग्भोतिकमीयते गृहम् । 


 न्द, 


ययदकः पाथवत्जसजनः कारन जाता वकृता वन्यत ॥ ४२॥ 


पदार्थ मोहजं  अज्ञानबाट प्राप्त बनेको 

इदं  यो भएको हो गृहम्  घर 

शारीरं  शरीर यथा  जसरी पृथक्  घरको स्वामीभन्दा 
पुरुषस्य  जीवको मोतिकम्  पञ्च महाभूतबाट अलग रूपमा 





रामालन्द्री टीका 


२४७७ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 
ईयते  बुरिन्छ त्ययै गरी शरीर माटोबाट बनेका घधैटा आदि र जातः  जन्मिएको 

पनि आत्माभन्दा बेग्लै छ तेज सुन आदिबाट बनेका जनः  यो शरीर 

यथा  जसरी गहनाहरू समयञनुसार बन्छन् विकृतः  बालक, कुमार आदि 
ओदकेः  पानीबाट बनेका बदलिन्छन् र नष्ट हुन्छन्, त्यय रूपले विकृत हदे अन्तिममा 
फोकाहरू गरी विनङ्यति  नष्ट हुन्छ 
पाथिवतेजसेः  पृथिवी काठेन  समयञनुसार 





ताक्यार्थ जीवात्मालाई यो शरीर अज्ञानको कारणले प्राप्त भएको हो। जसरी भौतिक 
पदार्थबाट बनेको घर त्यसको स्वामीभन्दा फरक हुन्छ त्यसै गरी शरीर आदि पनि आत्माभन्दा 
अलग हून्। जसरी पानीका विकार फोकाहरू, पृथिवीका विकार टा, सुनबाट बनेका 
गरगहनाहरू समयानुसार बन्छन् र विकृत हदे फेरि नष्ट ह॒न्छन् त्यसै गरी समयञनुसार जन्मिएको 
यो शरीर बालक, कुमार आदि रूपले विकृत हुँदै अन्तिममा नाश हुन्छ तर आत्मामा शरीरका 
विकारहरूको केही असर पर्दैन । 

वितरण आत्मा शरीरदेखि भिन्न छ । आत्मा नित्य, चेतन र अपरिवर्तनीय छ भने शरीर अनित्य, 
जड र परिवर्तनशील छ। यद्यपि म मोटो छु, म दुन्लो दुः भनी सामान्य व्यक्तिले आत्मालाई ने 
मोटो दुन्लो मान्दछन् तर पनि वास्तवमा मोटो, दुन्लो आदि शरीरका धर्महरू हुन्। आत्मालाई 
लिएर म मोटो दु, म दुब्लो छु भन्ने प्रतीति केवल मोहको कारणले भएको हो । आत्मा र 
आत्माभन्दा भिन्न शरीरलाई द्ुटयाउन नसक्नु नै मोह हो । मोहका कारणले नै अज्ञानी मानिसहरू 
विकृत अर्थात् बालक, युवा आदि अनेक अवस्थामा परिवर्तन भई अन्त्यमा मरने शरीरलाई अजर, 
अमर र अपरिवर्तनीय आत्मासंग जोडेर व्यवहार गर्दछछन्। जसरी अत्यन्त दुःख गरेर बनाएको घर 
पनि कसैलाई आत्माजस्तै प्यारो लागन सक्छ तर घरभन्दा आपू भिनन हो त्यसै गरी शरीर पनि 
भोतिक अर्थात् पृथ्वी, जल, तेज, वायु र आकाश यी पञ्चमहाभूतहरूबाट बनेको हो भने 
त्यसभन्दा भिन्न आत्मा ती सबैको कारण हो र अभौतिक हो। शरीर दृश्य हो भने आत्मा त्यसको 
द्रष्टा हो । पानीका फोका, माटाका भांँडा र सुनका गहनाहरू केटी समयपचछि नष्ट भए फँ शरीर 
पनि एकदिन नष्ट हुन्छ भने आत्मा कटहिल्यै नष्ट हँदेन । त्यसैले शरीरभन्दा आत्मा भिन्न हो । 


यथानलो न  ईयते यथानिलो   पृथक्  स्थित 
यथानलो दारुषु भिन्न ईयते यथानिलो देहगतः पृथक् स्थितः । 
यथा नभः सवगतं न सज्जते तथा पुमान् सवंरणाश्रयः परः ॥ ४३॥ 





पढार्थ    शरीरमा प्राण, अपान सवगतं  सर्वव्यापक भएर पनि 
यथा  जसरी आदिको रूपमा रेको न सज्जते  कीं ांसिएर रहदेन 
अनलः  अग्नि अनिलः  वायु तथा  त्यसै गरी 

दारुषु  दाउरया आदिमा पृथक्  शरीरभन्दा भिन्नै सर्वगुणाश्रयः  सम्पूर्ण गुण 
भिन्नः  दाउराभन्दा भिन्न रूपले स्थितः  अवस्थित छ शरीर, इन्द्रिय आदिको आश्रय 
ईयते  प्रतीत हुन्छ यथा  जसरी भएर पनि 

यथा  जसरी नभः  आकाश पुमान्  यो आत्मारूपी पुरुष 


रामालन्द्री टीका 


२४७८ 
सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 


परः  यी शरीर आदिभन्दा भिन्न र असङ्ग छ 
ताक्यार्थ जसरी अग्नि दाउराभन्दा बेग्लै रूपमा प्रतीत हुन्छ, जसरी शरीरभित्र प्राण, अपान 
आदिरूपले रहेको वायु शरीरदेखि भिन्न रूपमा देखिन्छ र जसरी आकाश सर्वव्यापक भएर पनि 
असङ्गरूपले रहेको छ त्यसै गरी यो आत्मा पनि सम्पूर्ण शरीर, इन्द्रिय आदिको आश्रय भएर पनि 
यिनीहरूभन्दा बेग्लै र असङ्गरूपले रहेको छ। 

सुयज्ञो नन्वयं शेते मूढा यमनुशोचथ । 


भ ् धे भ   
यः न्रता वाऽनुवक्तहं स न दृरयत काहटाचत् ॥ ८४ ॥ 


पदार्थ ननु  निश्चय ने अनुवक्ता  उत्तर दिनेवाला थियो 
मूढाः  हे मूर्खहरू इह  यहाँ अगाडि सः  त्यो आत्मा 

यम्  जसको विषयमा रोते  सुतिरहेको छ कहिचित्  कटिल्यै पनि 
अनुशोचथ  शोक गरिरहेका छौ यः  जो यसको शरीरभित्र॒ न दुश्यते  देखिंदेनथ्यो 

अयं  यो श्रोता  सुन्नेवाला र 

सुयज्ञः  सुयज्ञ राजा यः जो 





ताक्यार्थ हे मूर्खहरू हो ! जसको विषयमा तिमीहरू शोक गर्दै त्यो सुयज्ञको शरीर यहीं 
सुतिरहेको छ । यो शरीरभित्र जो सुनने र उत्तर दिनेवाला थियो त्यो आत्मा जस्ताको तस्ते छदे । 
फेरि तिमीहरू केका लागि शोक गरिरहेका छौ ? 


न श्रोता नातुवक्तायं मुख्योऽप्यत्र महानसुः । 
यस्त्वहेन्द्रियवानात्मा स चान्यः प्राणदेहयोः ॥ ५५॥ 





पढार्थ श्रोता न  श्रोता होइन र द्रष्टा छ 

उत्र  यो शरीरमा अनुवक्ता च  उत्तरदिनेवाला सःत्यो 

मुख्यः  सम्पूर्णं इन्द्रियवृत्तिको पनि आत्मा तु  जीवात्मा त 
सञ्चालक भएकोले मुख्य न  होइन प्राणदेहयोः  प्राण र शरीरभन्दा 
भएको यः जो अन्यः  बेगलै छ 

अयं  यो इह  यस शरीरमा 

महान् असुः अपि  महाप्राण पनि इन्द्रियवान्  देह इन्द्रिय आदिको 


ताक्यार्थ यस शरीरमा जो इन्द्रिय आदिको चेष्टाको कारणस्वरूप महाप्राण छ त्यो पनि श्रोता 
र वक्ता होदन। यसभित्र जो श्रोता र वक्ताको रूपमा तथा देह, इन्द्रिय आदिको द्रष्टाको रूपमा 
रहेको छ त्यो आत्मा हो र आत्मा प्राण, देह, इन्द्रिय आदिभन्दा बेग्लै छ । 


भूतेन्द्रियमनोलिग्गान् देहानुच्चावचान् विभुः । 
भजत्युत्सृजति ह्यन्यस्तच्चापि स्वेन तेजसा ॥ ४६॥ 


रालालन्द्री टीका 


२४७९ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 
पदार्थ  र मन आदिले युक्त भएका अपि  पनि 
हि  निश्चय नै उच्चावचान्  उंचानीचा स्वेन  आफ्नो 


विभुः  सर्वव्यापक आत्मा तेजसा  विवेकरूपी बलले 
अन्यः  शरीर आदिदेखि भिन्न भजति  वेलावेलामा स्वीकार भोगको अन्त्यपच्ि 

छ तैपनि उत्सृजति  त्याग्दछ 
भूतेन्द्रियमनोलिङ्गान्  भौतिक तत् च  ती शरीर आदिलाई 
ताक्यार्थ यद्यपि व्यापक आत्मा शरीर आदिदेखि अत्यन्त भिन्न छ तैपनि वेलाबखत भौतिक 
इन्द्रिय र मन आदिले युक्त देवता आदि उत्कृष्ट र पशु आदि निकृष्ट शरीरलाई स्वीकार गर्द, 
फेरि किले आफ्नै विवेकको बलले ती शरीरहरूलाई त्याग्दछ । 


यावल्लिङ्गान्वितो ह्यात्मा तावत् कमनिबन्धनम् । 
 ४७ भ भ अ 
ततो विपययः क्टेशो मायायोगोऽनुवतेते ॥ ४७ ॥ 











पदढार्थ तावत्  त्यहाँसम्म विपरीत ज्ञान भद्वरहन्छ र 
यावत्  जहिलेसम्म कर्मनिबन्धनम्  कर्मको बन्धन मायायोगः  मायाको कारणले 
आत्मा  यो जीवात्माले हि  निश्चय नै हने 

लिद्गान्वितः  सूक्ष्म शरीरमा ततः  कर्मबन्धन भएपछ्ि क्टेशः  दुःख 

आत्मनृद्धि गर्द विपयंयः  आत्मा र अनात्मामा अनुवतेते  पछि लागिरहन्छ 


ताक्यार्थ जहिलेसम्म जीवात्माले यो सत्र कलाले बनेको सूक्ष्म शरीरमा आत्मबुदधि गर्द 
तहिलेसम्म कर्मबन्धन द्ुटदेन । यही कर्मबन्धनले गर्दा विपरीत ज्ञान भद्ररहन्छ र मायाको कारणले 
हुने दुःख बारम्बार प्राप्त भडरहन्छ । 


विवरण अन्तःकरण मनमा परेको ब्रह्मको प्रतिबिम्ब नै जीवात्मा हो। यसर्थं जीवात्मा 
अन्तःकरणद्रारा अनेक कर्महरू गर्दछछ र ती कर्मका फलहरू जन्म, मृत्यु आदिलाई भोगन बाध्य 
हुन्छ । जीवले कर्म गर्दा अन्तःकरणमा फलको कामना राख्दछ र त्यही कामनाके कारण प्राप्त 
फल भोगन उसलाई विभिन्न जन्म लिद्रहनुपर्दछ । निष्काम कर्म जीवात्माको लागि बन्धनको 
कारण बन्दैन। यसकारण कर्म बन्धनको कारण नभई त्यसमा गरिने आसक्ति नै बन्धनको कारण 
हो । 

अन्तःकरण रहुन्जेलसम्म बन्धन रहिरहन्छ । अन्तःकरण विभिन्न सत्र ओटा कलाले बनेको 
सूक्ष्म शरीरको मुख्य घटक हो। जबसम्म मनुष्यको सूक्ष्म शरीर रहिरहन्छ तबसम्म बन्धन 
रहिरहन्छ । स्थूल शरीरमा आत्मबुदधि छोड्न भन्दा सूक्ष्म शरीरमा आत्मबृद्धि छोडन गाहो हुन्छ । 
हरेक चोटि मृत्युको वेलामा प्राणीले आफ्नो स्थूल शरीरमा आत्मबुद्धि छोडेर स्वर्ग, नरक आदि 
फल भोगे सूक्ष्म शरीरमा आत्मबुद्धि गरेको हृन्छ। यही सूक्ष्म शरीर नै कुकुर, बिरालो, गाई, 
मानिस आदि विभिन्न स्थूल शरीर धारण गरी तीती रूपमा जीवात्मालाई प्रकट गर्दछछ। स्थूल 


रामालन्द्री टीका 


सप्तम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


२४८० 


अध्याय २ 


शरीरमा गरिने आत्मबुद्धि प्राकृतिक उपायले मे्िंदे गरकछछ किनभने हरेक पटकको मृत्युमा यसलाई 
छाडने पर्दछछ तर सूष्ष्म शरीरमा गरिएको आत्मबुद्धि त ज्ञान भएपचछ्छि मात्र हट्दछ । त्यसेले ज्ञानद्वारा 
सूक्ष्म शरीरमा आत्मबुद्धि हटेपच्छि कर्मबन्धन नष्ट हुन्छ भनिएको हो । 


वितथाभिनिवेशोऽयं यदुगुणेष्वथंदुग्वचः। 
यथा मनोरथः स्वप्नः सर्वमेन्द्रियकं मृषा ॥ ४८ ॥ 


पदढार्थ 

गुणेषु  तीन गुणका कार्यरूप 
विषयसुखहरूमा 

अथंदुक्  सत्यत्व सिद्ध गर्न 
यत्  जो 

वचः  भनाई छ 

अयं  यो सबे 


वितथाभिनिवेशः  मिथ्या र 
भ्रमात्मक हो किनभने 

सवम्  सबै 

एन्द्रियकं  इन्द्रियको माध्यमले 
गरिने भोग जति 

मृषा  नितान्त मिथ्या छ 

यथा  जसरी 





मनोरथः  जाग्रतूमा मनले 
कल्पना गरेका र 

स्वप्नः  स्वप्नमा देखिएका 
सुखदुःख आदि पदार्थ पनि 
मिथ्या छन् 


ताक्यार्थ तीन गुणका कार्यरूप विषयका सुखहरूमा सत्यत्व सिद्ध गर्न भनादहरू मिथ्या र 
भ्रमात्मक छन् किनभने जसरी कल्पनाका कुराहरू र स्वप्नमा देखिएका पदार्थहरू मिथ्या हन्छन् 
त्यसरी नै इन्द्रियका माध्यमले गरिने सम्पूर्ण भोगहरू मिथ्या छन् । 


अथ नित्यमनित्यं वा नेह शोचन्ति तद्विदः । 
नान्यथा शक्यते कतुं स्वभावः शोचतामिति ॥ ४९॥ 


पदार्थ 
अथ  त्यस कारणले नै 
इह  यस संसारमा 


अनित्यं वा  अनित्य अनात्मरूप 
पदार्थका विषयमा पनि 
न शोचन्ति  शोक गर्दैनन् 


स्वभावः  स्वभावलाई 
अन्यथा कर्तुं  बदल्न 
न शक्यते  सकिदैन 





तद्विदः  तत्त्वज्ञ व्यक्तिहरू यस्तो तत्त्वज्ञान सुनेपछि पनि इति  यो पक्का हो 
नित्यम्  नित्य आत्माको शोचताम्  शोक गरिरहने 
विषयमा र व्यक्तिहरूको 


वाक्यार्थ आत्मा र अनात्मा नितान्त भिन्न भएकाले तत्त्व जानने व्यक्तिहरू नित्य आत्मा र 
अनित्य अनात्मा दुबेको विषयमा शोक गर्देनन्। यदि यी सबे कुरा जानेर पनि कोटी शोक गर्दछन् 
भने उनीहरूको स्वभावलाई कसैले बदल्न सक्दैन। 
टुन्धको विपिने कदिचत् पक्षिणां निमिंतोऽन्तकः। 
वितत्य जां विदधे तत्र तत्र प्ररोभयन् ॥ ५०॥ 

विपिने  कुनै वनमा 


पदढार्थ पक्षिणां  चराचुरुड़ीको 


रालालन्द्री टीका 


२४८१ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


तत्र तत्र  तीती धरे चराहरू 
हुने ंहरूमा चारा दछरेर 
प्रखोभयन्  लोभ देखाई 

जारं  पासो 


अन्तकः  यमराजके रूपमा 
निमिंतः  बनाएको जस्तो 
करिचत्  कुनै 

टुन्धकः  शिकारी थियो त्यो 





अध्याय २ 


वितत्य  फौलाएर 
विदधे  राख्ने गर्दथ्यो 


ताक्यार्थ कुनै वनमा चराचुरुङ़ीहरूको लागि यमराजसमान कुनै शिकारी रहन्थ्यो । त्यसले जता 
चराचुरुङगीहरू पाटृन्छन् त्यते खाने आहाराहरूको लोभ देखाएर पासो थाप्ने गर्दथ्यो । 


कुलिङ्गमिथुनं तत्र विचरत् समदुर्यत । 


४५९ कुलिद्नी लुन्धकेन ४०९  . 
त्यः  सहसा टुढ प्ररामता ॥ ९ ॥ 


पढार्थ जोडी 

तत्र  कुनै समयमा त्यो वनमा समदृश्यत  देखियो 
विचरत्  घुम्दै गरेको तयोः  ती दुरईदमध्येमा 
कुलिद्गमिथुनं  कुलिङ्ग पक्षीको कुलिद्गी  कुलिङ़गी पोथी लाई 





लुब्धकेन  त्यो व्याधाले 
सहसा  तुरन्त 

प्रलोभिता  आफ्नो पासोमा 
पारिहाल्यो 


ताक्यार्थ कुनै समयमा त्यसै वनमा धघुम्दै गरेको कुलिङ्गपक्षीको जोडी देखियो । त्यसपच्ि 


व्याधाले कुलिङ्गी पोथी लाई तुरुन्ते आफ्नो पासोमा पारिहाल्यो । 


सासज्जत शिचस्तन्त्यां महिषी कालयन्त्रिता । 
कुलिङ्गस्तां तथापन्नां निरीक्ष्य भृशदुःखितः ॥ 
स्नेहादकल्पः कृपणः कृपणां पयदेवयत् ॥ ५२॥ 


पदार्थ आपन्नां  आपतमा परेको 
काटयन्त्रिता  कालको प्रेरणाले निरीक्ष्य  देखेर 

सा महिषी  कुलिङ्गकी रानी कुलिङ्गः  कुलिङ्पक्षी भाले 
कुलिङ्गी भृरां  ज्यादै 

शिचस्तन्त्यां  जालको फन्दामा दुःखितः  दुःखी भयो 


कृपणः  अत्यन्त दीनहीन बन्यो 
र त्यसपछि 

कृपणां  दुःखी भएकी पत्नीको 
विषयमा शोक गर्दै 

पयदेवयत्  खुब विलाप गर्न 





असज्जत  फसी अकल्पः  पासोबाट छुटाउन थाल्यो 
तां  ती आपफ्नी पत्नीलाई असमर्थ भएको कुलिङ्गले 
तथा  त्यसरी स्नेहात्  स्तेहको कारणले गर्दा 


ताक्यार्थ त्यो कुलिङ़ी कालको प्रेरणाले व्याधाको पासोमा परी। यो देखेर कुलिङ्ग पक्षीलाई 
ज्यादै दुःख लाग्यो । त्यो कुलिङगीलाई पासोबाट द्ुटाउन सक्ने सामर्थ्य कुलिङ्गमा थिएन । त्यसैले 
अत्यन्त दीनहीन भएर दुःखी भएकी पत्नीको विषयमा शोक गर्दै ऊ विलाप गर्न थाल्यो। 

अहो अकरुणो देवः स्त्रिया करुणया विभुः । 


कृपणं मानुरोचन्त्या दीनया कि करिष्यति ॥ ५३॥ 


रालालन्द्री टीका 


सप्तम स्कन्ध 


पदढार्थ 

अहो  अहो 

देवः  विधाता 

विभुः  महान् भएर पनि 


श्रीमद्भागवत 


करुणया  दयाका कारणले 
कृपणं  अत्यन्त दुःखी भएको 
मा  मेरो विषयमा 
अनुरोचन्त्या  शोक गरिरहेकी 


२४८२ 
अध्यायर 
स्त्रिया  यी स्त्री कुलिङीबाट 


यो विधाताले 
किं करिष्यति  के गरछछर 





अकरुणः  ज्यादै दयाहीन रहे दीनया  दुःखी 


ताक्यार्थ अहो ! विधाता महान् भएर पनि कतिसम्मको दयाहीन रहे । आज जालमा पनलि 
अत्यन्त दुःखी भएकी र मलाई सम्णएर शोकसागरमा इबेकी यी कुलिङ्गीलाई लगेर यो 
विधाताको के प्रयोजन सिद्ध हुने रहे ? 


॥ ५  न   न 
कामं नयतु मां देवः किंम्॑नात्मनो हि मे। 
दीनेन जीवता दुःखमनेन विधुरायुषा ॥ ५७४ ॥ 


पढार्थ हि  किनभने जीवता  बांँच्ने 
देवः  मेरी पत्नीलाई लैजाने अनेन  यस्तो दीनेन  दुःखी जिन्दगीले 
दैवले विधुरायुषा  पत्नीरहित भएको मे  मेरो 





कामं  खुसीले आत्मनः  आफ्नो शरीरको किम्  के प्रयोजन छ 
मां  मलाई पनि अर्घेन  आधा मात्रले 
नयतु  लैजाओस् दुःखम्  अति दुःखसंग 


ताक्यार्थ जो विधाताले मेरी पत्नीलाई लैजादैछ उसले मलाई पनि खुसीले लैजाओस्। अब म 
यहाँ बांँच्नुको कुनै सार छैन। मेरो शरीरको आधा भाग त गदसकी भने आधा शरीर लिएर 
पत्नीरहित यो दुःखी जीवन जिएर के हुन्छ र ? 


कथं त्वजातपक्षांस्तान् मातृदीनान् बिभम्यंहम् । 
मन्दभाग्याः प्रतीक्षन्ते नीड मे मातरं प्रजाः ॥ ५५॥ 





पदार्थ मातृहीनान्  आमाबाट मन्दभाग्याः  भाग्यहीन ती 
अहम्  म विखछोडिएका बच्चाहरूलाई प्रजाः तु  बच्चाहरू भने 

तान्  ती कथं  कसरी नीडे  गँंडमा 

अजातपक्षान्  पखेटा पनि बिभमिं  पालनपोषण गरू मातरं  आमालाई 

नउग्रिएका मे  मेरा प्रतीक्षन्ते  पर्यिबसेका छन् 
ताक्यार्थ अहो! म ती पखेटा पनि नउभ्रिएका आमाबाट बिकछ्छोडिएका सानासाना 


बच्चाहरूलाई कसरी पालन पोषण गरू । बिचरा ती आमा मेका अभागी टृहुरा मेरा बच्चाहरू 
गँंडमा आमालाई पर्खिरेका छन्। 


रामालन्द्री टीका 


२४८३ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 


एवं कुलिङ्गं विरपन्तमारात् प्रियावियोगातुरमश्चुकण्ठम् । 


स एव तं शाकुनिकः शरेण विव्याध कालप्रहितो विलीनः ॥ ५६ ॥ 
पदढार्थ घाटी भरिएको सःएव  त्यही नै 
एवं  यसरी तंत्यो शाकुनिकः  व्याधाले 
विलपन्तम्  विलाप गर्दै गरेको कुलिद्गं  कुलिङ्ग पक्षीलाई शरेण  बाणले 
प्रियावियोगातुरम्  पत्नीको आरात्  त्यी नजिकै विव्याध  हान्यो र मायो 
वियोगले अत्यन्त दुःखी भएको विलीनः  लुकेर बसेको 
अश्रुकण्ठम्  ओंसुको धाराले कालप्रहितः  कालले पठाएको 





ताक्यार्थ यसरी पत्नीको वियोगले अत्यन्त दुःखी भई ओंँखाबाट आंसुका धारा बगाएर विलाप 
गरिरहेको कुलिङ्गलाई कालले पठाएर आएको त्यहीं नजिके लुकेर बसेको त्यही व्याधाले बाण 
प्रहार गय्यो र माय्यो। 


एवं यूयमप्यन्त्य आत्मापायमबुद्धयः। 
नैनं प्राप्स्यथ शोचन्त्यः पतिं वरष॑शतेरपि ॥ ५७ ॥ 





पदार्थ आत्मापायम्  आफ्नो मृत्युलाई शोक गरिरहे पनि 

अबुद्धयः  हे मूर्खहरू अपरयन्त्यः  विचार नगरी एनं  यो मेको 

एवं  त्यही कुलिङ्गले ठै खोचन्त्यः  शोक गरिरहेका छौ पतिं  पतिलाई 

यूयम्  तिमीहरू पनि वर्षतेः अपि  स्यौ वर्षसम्म न प्राप्स्यथ  प्राप्त गनछिनौ 


ताक्यार्थ हे मूर्खहरू ! तिमीहरू त्यही कुलिङ्गले मै आफ्नो मृत्युको विचार नगरी शोक 
गरिरहेका छी । स्यं वर्षसम्म यसै गरी बसे पनि मरेको पतिलाई तिमीहरूले प्राप्त गनकतेनौ । 
दहिरण्यकदिपुरुवाच हिरण्यकशिपुले भन्यो 
   ५ 


वाठ एवं प्रवदति सर्वे विस्मितचेतसः। 
ज्ञातयो मेनिरे सवंमनित्यमयथोत्थितम् ॥ ५८ ॥ 


पढार्थ सर्वे  सवै सुयज्ञका अनित्यम्  अनित्य तथा 

बाठे  बालकले ज्ञातयः  बन्धुबान्धवहरू अयथोत्थितम्  भ्रमले आरोपित 
एवं  यसरी विस्मितचेतसः  छक्क परे र॒ गरेको मात्र रहेछछ भनी 

प्रवदति  भनेपछ्छि सवम्  सबै सुखदुःख मेनिरे  निश्चय गरे 





ताक्यार्थ यसरी बालकले सबै कुरा भनेपछि सुयज्ञका ती सबै बान्धवहरू छक्क परे र सुख 
दुःख आदि यस्ते अनित्य र भ्रमात्मक रहेछछन् भन्ने बुरे । 


रामालन्द्री टीका 


२८८४ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 


यम एतदुपाख्याय तत्रैवान्तरधीयत । 
ज्ञातयोऽपि सुयज्ञस्य चक्रुय॑त् साम्परायिकम् ॥ ५९॥ 


पढार्थ तत्र एव  त्यहीं ने यत्  जो 

यमः  यमराजले अन्तरधीयत  अन्तधनि भए साम्परायिकम्  अन्त्येष्टि कर्म 
एतत्  यस्तो कुरा सुयज्ञस्य  सुयज्ञका चक्रुः  गरे 

उपाख्याय  बताएर ज्ञातयः अपि  बान्धवले पनि 





ताक्यार्थ बालकको रूपमा आएका यमराज यति भनेर त्यहं अन्तधनि भएपचछि सुयज्ञका 
बान्धवले उनको अन्त्येष्टि कर्म गरे। 


ततः शोचत मा युयं परं चात्मानमेव च । 
क आत्मा कः परो वात्र स्वीयः पारक्य एव वा ॥ 


स्वपराभिनिवेशेन विनाज्ञानेन देहिनाम् ॥ ६० ॥ 
पदार्थ अभिमानरूप परःवा अर्कोकोहो 
ततः एव  त्यसकारण अज्ञानेन विना  अज्ञान बाहेक वा  अथवा 
यूयं  तिमीहरूले पनि उत्र  यहाँ स्वीयः  आफ्नो 
परं  अकको विषयमा र॒ देहिनाम्  प्राणीहरूको कम्वाकोहो 
आत्मानम् च  आफनो विषयमा भेदबुद्धि सिर्जना गर्ने कोही छैन पारक्यः एव  अककि नै भन्ते 
पनि अन्यथा को हो यसमा कसरी भिन्नता 
मा शोचत  शोक नगर आत्मा  आणू देखा पय्यो 
स्वपराभिनिवेशेन  म रमेरो कःकोहो 





ताक्यार्थ त्यसेले तिमीहरू पनि आफ्नो र अककि विषयमा शोक नगर। म र मेरो भन्ने 
अभिमानस्वरूप अज्ञानभन्दा बाहेक अर्को भिन्नता देखाउने तत्व केही छैन । अज्ञानके कारणले 
आफू र अरू अनि आफ्नो र अर्काको भन्ने बुद्धि जन्मिएको हो । 


नारद् उवाच नारदजीले भन्नुभयो 
इति दैत्यपतेवांक्यं दितिराकण्यं सस्नुषा । 
पुत्रशोकं क्षणात् त्यक्तवा तत्त्वे चित्तमधारयत् ॥ ६९॥ 


सस्तुषा  बुहारीहरूले सहित हिरण्यकशिपुको आकण्यं  सुनेर 
दितिः  दितिले इति  यस्तो क्षणात्  तुरन्त 
दैत्यपतेः  दैत्यराज वाक्यं  वचनलाई पुत्ररोकं  हिरण्याक्षको मृत्युको 


रालालन्द्री टीका 


२८८५ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 


शोकलाई तत्त्वे  परमतत्त्वमा अधारयत्  लगाइन् 
त्यक्तवा  त्यागेर चित्तम्  आपनो चित्त 


ताक्यार्थ यसरी दैत्यराज हिरण्यकशिपुको कुरा सुनेर बुहारीहरूले सहित आमा दितिले 
पुत्रशोकलाई तत्कालै त्यागिन् र आफ्नो चित्त परमतत्त्वमा लगाडन् । 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां सप्तमस्कन्धे 
दितिशोकापनयनं नाम द्वितीयोऽध्यायः ॥ २॥ 


रामालन्द्री टीका 


२४८६ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 


अथ तृतीयो घ्याय 
अथ ऽध्यायः 
हिरण्यकशिपुको तपस्या र वरप्राप्ति 


नारद् उवाच नारदजीले भन्नुभयो 
दिरण्यकरिपू राजन्नजेयमजरामरम् । 
आत्मानमप्रतिदन्दमेकराजं व्यधित्सत ॥ १॥ 


पदार्थ आत्मानम्  आफूलाई अप्रतिदन्दम्  प्रतिदरन््री रहित 
राजन्  हे राजा युधिष्ठिर अजेयम्  कसैले जित्न नसक्ने एकराजं  एकचत्र राज्य 
हिरण्यकरिपुः  दैत्यराज अजरामरम्  कटहिलै बुढो नहुने व्यधित्सत  बनाउने इच्छा 
हिरण्यकशिपुले र कहिलै मर्नु नपर्ने अनि गयो 





ताक्यार्थ हे राजा युधिष्ठिर ! दैत्यराज हिरण्यकशिपुले आपू कहिल्यै नमने, कहिलै बुढो नहने, 
सबेलाई जित्न सक्ने तथा प्रतिद्रन्द्रीरहित एकच्त्र राज्यको राजा बन्ने इच्छा गयो । 


ताक्यार्थ शरीर, घरपरिवार र इष्टमित्र यी सबे अनित्य छन्, तर आत्मा नित्य छ, त्यसैले शोक 
गर्नु उचित कैन भनी उपदेश दिने हिरण्यकशिपुको लागि त्यो सम्पूर्णं उपदेश केवल अरूलाई 
सुनाउनको लागि मात्र थियो। मनमा कुटिलता र आसुरी भावना भएका व्यक्तिहरू शास्त्रका ज्ञान 
र उपदेशहरूलाई पनि आफ्नो कमजोरी लुकाउने साधनको रूपमा मात्र प्रयोग गर्छन्। वस्तुतः 
शास्त्रका उपदेशहरू अरूलाई सुनाउनका लागि हदे होइनन्। ती त आफनो जीवनमा उतार्बका 
लागि हुन्। तर मूर्खहरू आफ्नो कमजोरी लुकाउन मात्र यसको उपयोग गर्वछन् । हिरण्यकशिपु 
पहिले आत्मालाई अजर, अमर भनी उपदेश गर्छ अनि पछि चाहं शरीरलाई नै अजर र अमर 
बनाउने सङडूल्प गर्दछछ । हिरण्यकशिपु आफ़ूलाई शत्रुरहित र एक मात्र राजाको रूपमा स्थापित गर्न 
चाहन्छ । यसभन्दा अगाडि उसले आफ्नी आमालाई गरेका सब उपदेशहरू सुनाउनका लागि मात्र 
उपयोग गरेको देखिन्छ । 


स तेपे मन्दरद्रोण्यां तपः परमदारुणम् । 

उरध्वंबाहुनंभोदुष्टिः पादाङ्ष्ठाश्रितावनिः ॥ २॥ 
पदार्थ पादाङ्गुष्ठाश्चितावनिः  खुद्राको परमदारुणम्  अत्यन्त कठोर 
सः  त्यो हिरण्यकशिपुले ओँलाले मात्र भूर्दमा टेकेर तपः  तपस्या 


उरध्वंबाहु ९ धत ५  
  हात माथि उठाएर मन्दरद्रोण्यां  मन्दराचलको तेपे  गय्यो 
नभोदुष्टिः  आकाशतिर हरर कुनै भन्ज्याडमा 


ताक्यार्थ त्यसपछि त्यो हिरण्यकशिपुले दुबे हात माथि उठाएर आकाशतिर हेरी खुट्राको 





रालालन्द्री टीका 


२४८७ 
सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 
ओँलाले मात्र भू्दैमा टेकी मन्दराचलको कुनै भन्ज्याडमा अत्यन्त कठोर तपस्या गययो । 
जटादीधितिभी रेजे संवतांक इवांशुभिः । 
तस्मिंस्तपस्तप्यमाने देवाः स्थानानि भेजिरे ॥ २॥ 


पदार्थ    पहिले यताउता भागेका 
जटादीधितिभिः  हिरण्यकशिपु रिजे  चम्किलो भयो देवताहरू 
जटाका कान्तिहरूले तस्मिन्  त्यो हिरण्यकशिपु स्थानानि  आआपनो ठा्द॑मा 


अंशुभिः  प्रखर किरणद्रारा तपः तप्यमाने  तपस्या गर्न भेजिरे  निवास गर्न थाले 
संवतांकः इव  प्रलयकालीन मन्दराचलतिर गएपचछ्ि 
वाक्यार्थ तपस्याको अवस्थामा जटाका कान्तिहरूले हिरण्यकशिपु प्रलयकालीन सूर्यजस्तो 
प्रचण्ड देखिन्थ्यो । देवताहरू पनि हिरण्यकशिपुलाई नदेखेपछि आआप्नै ठा्द॑मा फर्किए। 

तस्य मृध्नंः समुद्भूतः सधूमोऽग्निस्तपोमयः। 

तीयगध्वंमधो कोकानतपद् विष्वगीरितः ॥ ४॥ 





पदार्थ सधूमः  धुवांले सहित उ्वंम्  माथितिर भएका र 
तस्य  त्यो हिरण्यकशिपुको अग्निः  आगो अघः  तलतिर भएका 

  स 
मूप्नः  तालुबाट विष्वग्  चारै तर्फ ठोकान्  लोकहरूलाई पनि 
समुटुभूतः  उत्पन्न भएको ईरितः  फलियो र अतपत्  उढाउन थाल्यो 
तपोमयः  तपस्या स्वरूप तीयंक्  यताउता भएका 





ताक्यार्थ हिरण्यकशिपुको तालुबाट निस्किएको धुवाँले सहित भएको आगो चारैतफं दन्किन 
थाल्यो र दायां नायां, तल माथि सबैतिर भएका लोकहरूलाई उढाउन थाल्यो । 


चु्ुधुनयुदन्वन्तः सद्ीपाद्विश्चचाक भूः । 
निपेतु  सय्महस्तारा जज्वदुश्च दिशो द्रा ॥ ५॥ 





पदार्थ पर्वतले युक्त भएकी ताराः  ताराहरू 

नद्युदन्वन्तः  नदी र समुद्रहरू भूः  पृथिवी पनि निपेतुः  खस्न थाले र अग्निले 
चुक्चुभुः  उर्लिन थाले चचार  हल्लन थालिन् दश दिशः च  दसै दिशा पनि 
सद्वीपाद्िः  सात द्वीप र अनेक सम्रहाः  ग्रहले सहित जज्वलुः  बल्न थाले 


ताक्यार्थ नदी र समुद्रहरू पनि छचल्किन थाले। सात द्वीप र सारा पर्वतले युक्त भएकी 
पुथिवी पनि हल्लिन थालिन् र ग्रह आदिले सहित ताराहरू खस्न थाले र हिरण्यकशिपुको तपोमय 
अग्निले दसै दिशा उदन थाले। 


रामालन्द्री टीका 


२४८८ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 
तेन तप्ता दिवं त्यक्तवा ब्रह्मलोकं ययुः सुराः। 
धात्रे विज्ञापयामासुर्देवदेव जगत्पते ॥ ६॥ 
दैत्येन्द्रतपसा तप्ता दिवि स्थातुं न शक्छ॒मः। 
तस्य चोपशमं भूमन् विधेहि यदि मन्यसे ॥ 
लोका न यावन्नङ्क्ष्यन्ति बकिहारास्तवाभिभूः ॥ ७ ॥ 
तस्यायं किर सङ्कल्पश्चरतो दुश्चरं तपः। 
श्रूयतां किं न विदितस्तवाथापि निवेदितः ॥ ८॥ 
पदार्थ दिवि  स्वर्गमा अथ  त्यसपछि 
तेन  त्यो हिरण्यकशिपुको स्थातुं  रहन दुरुचरं  अत्यन्त कठिन 
तपस्याद्रारा न शक्तरमः  सक्देनौँ तपः  तपस्या 
तप्ताः  सन्तप्त भएका भूमन्  हे सर्वव्यापक चरतः  गर्ने 
सुराः  देवताहरू यदि  यदि हजुरले तस्य  त्यो हिरण्यकशिपुको 
दिवं  स्वर्गलाई मन्यसे  हित चाहनुहुन्छ भने अयं  यो सबैलाई दुःख दिने 
त्यक्तवा  छाडेर अभिभूः  सर्वाधिपति प्रभु सङ्कल्पः  सडल्प 
ब्रह्मलोकं  ब्रह्मलोकमा यावत्  जहिलेसम्म किक  निश्चय नै 
ययुः  गए र तव  हजुरका तव  हजुरलाई 
धात्रे  ब्रह्माजीलाई बलिहाराः  पूजा गर्ने किं के 
विज्ञापयामासुः  निवेदन गरे लोकाः  लोकटहरू न विदितः  थाहा छैन र 
देवदेव  हे देवाधिपति न नङ्क्ष्यन्ति  नाश हदेनन् निवेदितः  हाम्रो निवेदन 
जगत्पते  जगत्का मालिक ॥त्यसभन्दा अगाडि नै अपि  पनि 
दैत्येन्द्रतपसा  दैत्यराज तस्य  त्यो अनिष्टको श्रूयतां  सुन्नुहोस् 
हिरण्यकशिपुको तपस्याले उपशमं च  शान्ति पनि 
तप्ताः  सन्तप्त भएका हामीहरू विधेहि  गर्नुहोस् 





ताक्यार्थ हिरण्यकशिपुको तपस्याले सन्तप्त भएका सारा देवताहरू स्वर्गलोकलाई छाडेर 
ब्रह्मलोकमा गए र ब्रह्माजीसंग निवेदन गर्न थाले हे देवाधिदेव ! हे जगत्पति ! दैत्यराज 
हिरण्यकशिपुको तपस्याले सन्तप्त भएर हामीहरू स्वर्गमा बस्न सकेनौँं। यदि हाम्रो कल्याण 
चाहनुहुन्छ भने हे सर्वाधिपति प्रभु ! हजुरका सेवकहरू बस्ने लोक नष्ट हुनुभन्दा पहिले नै त्यसको 
उपाय शान्ति गरिहाल्नुहोस्। यद्यपि हिरण्यकशिपुले केको चाहनाले तपस्या गरेको भन्ने कुरा 
हजुरलाई थाहा नभएको त पक्का होदन तैपनि हामीहरूले भनेको कुरा पनि अवश्य सुन्नुहोस् । 


रामालन्द्री टीका 


२४८९ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 


सृष्ट्वा चराचरमिदं तपोयोगसमाधिना । 

अध्यास्ते सर्वधिष्ण्येभ्यः परमेष्ठी निजासनम् ॥ ९॥ 
तदहं वधंमानेन तपोयोगसमाधिना । 

कालात्मनोश्च नित्यत्वात् साधयिष्ये तथात्मनः ॥ ९० ॥ 


पदार्थ लोकभन्दा पनि माथि नमर्ने भएकाले 

परमेष्टी  ब्रह्माजी निजासनम्  आपनो वधंमानेन  खुब तीव्रसंग गरिने 
तपोयोगसमाधिना  तपस्या, सत्यलोकमा तपोयोगसमाधिना  तपस्या, 
योग र समाधिका कारण अध्यास्ते  बस्नुहन्छ योग र समाधिट्रारा 

चराचरम्  चर र अचर तत्  त्यस्तै आत्मनः च  आफ्नो लागि पनि 
इदं  यो जगत्लाई अहं  म पनि तथा  त्यस्तै लोक 

सृष्ट्वा  सृष्टि गरेर काठात्मनोः  समय र आत्मा साधयिष्ये  सिद्ध गर्नु 
स्वधिष्ण्येभ्यः  इन्द्रादिको नित्यत्वात्  कहिलै नसकिने र 





ताक्यार्थ हे ब्रह्माजी ! हिरण्यकशिपुको सडूल्प अनौढठो छ। उसले विचार गरेको छ जसरी 
भगवान् ब्रह्माजी तपस्या, योग र समाधिले गर्दा चर र अचर जगत्को सृष्टि गरेर सारा 
लोकपालहरूभन्दा पनि माथि सत्यलोकमा रहनुभएको छ त्यसै गरी म पनि तपस्या, योग र 
समाधिद्वारा त्यस्तै पद प्राप्त गर्नु । समय र आत्मा दुबे नित्य भएकाले यो जन्ममा नसके पनि 
कुनै न कुनै जन्ममा त त्यो पद प्राप्त गरैरे छाडद्ु । 


अन्यथेदं विधास्येऽहमयथा पूवंमोजसा । 
किमन्यः कालनिरधूतेः कल्पान्ते वेष्णवादिभिः ॥ १९॥ 





पदार्थ अयथापूर्वम्  पहिले कहिल्यै ६  अरू 

अहम्  म नभएको वेष्णवादिमिः  विष्णुभक्तं धुव 
ओजसा  आपनो प्रभावले विधास्ये  बनाउनेद्ु आदिको पदले 

इदं  यो सारा सृष्टिलाई कल्पान्ते  कल्पको अन्त्यमा किम्  के काम 

अन्यथा  अर्क खालको कालनिर्धूतैः  कालद्रारा नष्ट हुने 


ताक्यार्थ हिरण्यकशिपुको अर्को सडूल्प के छ भने म आफ्नो प्रभावद्वारा यो सारा सृष्टिमाने 
परिवर्तन ल्या्ह्ु, जो पहिले कहिल्यै पनि त्यस्तो भएको थिएन। मेरा लागि त्यस्ता कल्पको 
अन्त्यमा नष्ट हुने विष्णुभक्त ध्रुव आदिको पदद्रारा केही काम कैन । 


इति शुश्रुम निब॑न्धं तपः परममास्थितः। 
विधत्स्वानन्तरं युक्तं स्वयं त्रिभुवनेर्वर ॥ १२॥ 


रालालन्द्री टीका 


सप्तम स्कन्ध 


पदढार्थ 

इति  यस्तो खालको 

निबन्धं  हिरण्यकशिपुको हठ 
शुश्रुम  सुनेका छँ त्यसैको 
लागि त्यो दैत्यराज 


श्रीमद्भागवत 


परमम् तपः  इलो तपस्यामा 
आस्थितः  बसेको छ 
त्रिभुवनेश्वर  हे तीनै लोकका 
स्वामी 

युक्तं  उचित कुरा विचार गरेर 


२४९० 


अध्याय 


अनन्तरं  त्यसपछि 
स्वयं  आफैः चांडोभन्दा 
चाँडो 

विधत्स्व  गर्नुहोस् 





वाक्यार्थ हिरण्यकशिपु यस्तो खालको दुराग्रह राखेर कठोर तपस्यामा बसेको हो भन्ने कुरा 
सुनिन्छ। त्यसैले हे तीनै लोकका स्वामी! यो समयमा जे गर्न उचित ह॒न्छ त्यो चांडे ने गर्नुहोस् । 


तवासनं द्विजगवां पारमेष्ट्यं जगत्पते । 
भवाय श्रेयसे भूत्ये क्षेमाय विजयाय च ॥ १३॥ 


पदार्थ 


आसनं  स्थान 


जगत्पते  हे जगत्का मालिक द्विजगवां  ब्राह्मण र गाईहरूको 


तव  हजुरको 
पारमेष्टयं  सर्वोत्कृष्ट 


भवाय  कल्याणका लागि 
श्रेयसे  सुखका लागि 


भूत्ये  पेश्वर्यका लागि 
क्षेमाय  रक्षाका लागि 
विजयाय च  उत्कर्षका लागि 
पनिदहो 





ताक्यार्थ हे जगत्का मालिक प्रभ ! हजुरको त्यो उच्च पद ब्राह्मण र गाईको निरन्तर कल्याण, 
सुख, एेश्वर्य, रक्षा तथा उत्कर्षका लागि हो । 


ल अ ग्र 


४७ 


इत वज्ञापता दवमगवानात्मभूनूष । 


परीतो भृगुदक्षायेययो 


पदढार्थ 

नृप  हे युधिष्ठिर 

इति  यसरी 

देवैः  देवताहरूले 

विज्ञापितः  निवेदन गरिएका 


न, त ज 

ययया दत्यङ्वराश्रमम् ॥ ९ 
भगवान्  एेश्वर्य सम्पन्न 
आत्मभूः  ब्रह्माजी 
भृरादक्षायेः  भृगु, दक्ष 
आदिद्रारा 
परीतः  धेरिएर 


म दैत्यराजको 
आश्रमतिर 

न्त 

ययो  जानुभयो 





वाक्यार्थ हे युधिष्ठिर! सारा देवताहरूले यसरी निवेदन गरिसकेपछि भगवान् ब्रह्माजी पनि 
भृगु, दक्ष आदि आपफना पुत्रहरूको साथमा दैत्यराज हिरण्यकशिपुको आश्रमतिर जानुभयो । 


न ददश प्रतिच्छन्नं वत्मीकतृणकीचकेः । 
पिपीलिकाभिराचीणंमेदस्त्वङ्मांसरोणितम् ॥ १५॥ 


पदार्थ 


प्रतिच्छन्नं  ढाकेको 


वल्मीकतृणकीचकेः  धमिराको पिपीलिकाभिः  कमिला 


गोलो, खरपात र बांसका 
फाङ्हरूले 


आदिद्रारा 
आचीणंमेदस्त्वङ्मांसदोणितम्  


बोसो, छाला, मासु, रगत आदि 
सबै खाइएको हिरण्यकशिपुलाई 
ब्रह्माजीले 

न ददशं  देख्नुभएन 


रामालन्द्री टीका 





२४९१ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 


ताक्यार्थ धमिराको गोलो, ारपात र बाँसका खडहरूले पुरिएको तथा कमिला आदि 
किराहरूले बोसो, छला, मासु, रगत आदि सबै खाएको हिरण्यकशिपुलाई सुरुमा ब्रह्माजीले 
देख्नुभएन। 


तपन्तं तपसा लोकान् यथाभ्रापिहितं रविम् । 
विलक्ष्य विस्मितः प्राह प्रहसन् हंसवाहनः ॥ १६ ॥ 


विस्मितः  चकित हुनुभएका 
हंसवाहनः  ब्रह्माजीले 
प्रहसन्  केही हाँस्वे 

प्राह  भन्न लाग्नुभयो 


हिरण्यकशिपुलाई 

अभ्रापिहितं  बादलले ढाकेको 
रविम् यथा  सूर्यलाई कै 
विलक्ष्य  विचार गरेर 
वाक्यार्थ आफ्नो तपस्याले सारा लोकलाई सन्तप्त बनाउने हिरण्यकशिपुलाई देख्दा ब्रह्माजीलाई 
मेघले ढाकेको सूर्य जस्तै लाग्यो। यस्तो दुश्य देखेर चकित हदे र केटी हाँस्दै ब्रह्माजीले भन्न 
लाग्नुभयो । 


पदार्थ 

तपसा  आफ्नो तपस्याले 
लोकान्  सारा लोकटहरूलाई 
तपन्तं  सन्तप्त पार्ने 





ब्रह्मोवाच ब्रह्माजीले भन्नुभयो 
उत्तिष्टोत्तिष्ठ भद्रं ते तपःसिद्धोऽसि काश्यप । 
वरदोऽहमनुप्राप्तो वियतामीप्सितो वरः ॥ १७ ॥ 


पदार्थ 

कारयप  हे कश्यपनन्दन 
उत्तिष्ठ उत्तिष्ठ  उठ उठ 
ते तिम्रो 

भद्रं  कल्याण होस् 


तपःसिद्धः  तपस्याबाट सिद्ध 
असि  भद्सकेका छौ 

वरद्  चिताएको कुरा दिने 
अहम्  म ब्रह्मा 

अनुप्राप्तः  आडइसकेको दु 





ईप्सितः  इच्छा लागेको 
वरः  वर 
नियताम्  माग 


ताक्यार्थ हे कश्यपनन्दन ! उठ तिम्रो तपस्या पूर्णं भदसकेको छ। वर दिनको लागि म 
आइसकेको दु । तिमीलाई इच्छा लागेको वर माग । 


अद्राक्षमहमेतत् ते हृत्सारं महदद्भुतम् । 
दंशभक्षितदेहस्य प्राणा ह्यस्थिषु शोरते ॥ १८ ॥ 





पदार्थ अदुभुतम्  अति आश्चर्यजनक आदिले सारा शरीर खादसकेको 
अहम्  मेले हृत्सारं  धैर्य छ र पनि 

ते तिम्रो अद्राक्षम्  देखें प्राणाः  तिम्रा प्राणहरू 
एतत्  यो हि  किनभने अस्थिषु  हाडहरूमा 

महत्  टुलो र दंशभक्षितदेहस्य  किरा, ठिंगा शेरते  रहेका छन् 


रामालन्द्री टीका 


सप्तम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


२७९२ 


अध्याय 


ताक्यार्थ हे हिरण्यकशिपु ! मैले तिम्रो यो अद्भुत धैर्य देखें । किरा, पिंगा आदिले तिम्रो शरीर 
खाएर नष्ट गरिसकेका छन् तर पनि तिग्रो प्राण हड्डीमा रहेको छ। 


नैतत् पू्॑ष॑यश्चक्रुनं करिष्यन्ति चापरे । 
निरम्बुरधांरयेत् प्राणान् को वे दिव्यसमाः शतम् ॥ १९॥ 


पदार्थ 


अपरे च  अरू पछिकाले पनि 


पूवंषंयः  पहिलेका महर्षिहरूले न करिष्यन्ति  गर्नछिनन् 


एतत्  यस्तो तपस्या 
न चक्रुः  गरेनन् 


दिव्यसमाः शतम्  दिव्य सय 
वर्षसम्म 


निरम्बुः  पानी पनि नखाई 
प्राणान्  प्राणलाई 

वै 
कः वे  कसले 





र 
धारयेत्  धारण गर्न सक्ला 


ताक्यार्थ हे बाबु ! यस्तो तपस्या न पहिले कुनै महर्षिहरूले गरे, न त पचछिकाले गर्नेछन् । 
किनभने दिव्य सयं वर्षसम्म पानी पनि नखाई को बाँच्न सक्छ र? 


व्यवसायेन तेऽनेन दुष्करेण मनस्विनाम् । 
तपोनिष्ठेन भवता जितोऽहं दितिनन्दन ॥ २०॥ 
ततस्त आशिषः सवां ददाम्यसुरपुङ्गव । 
मत्यंस्य ते अमत्यंस्य दनं नाफलं मम ॥ २९॥ 


पदार्थ 

दितिनन्दन  हे दितिपुत्र 
हिरण्यकशिपु 
मनस्विनाम्  दलाटठुला 
ऋषिहरूको लागि पनि 
दुष्करेण  गर्न कठिन 
ते तिम्रो 

अनेन  यो 


व्यवसायेन  उद्यम र 


तपोनिष्ठेन  तपस्याको निष्ठाले 
भवता  तिमीद्रारा 

अहं  म 

जितः  जितिएको दु 

ततः  त्यसैले 

असुरपुङ्गव  हे असुरघ्रेष्ठ 

ते  तिमीलाई 

सवांः  सम्पूर्ण 

आरिषः  आशीर्वाद 





ददामि  दिन्छु 

मत्य॑स्य  मरणधर्मवाला 

ते तिम्रो लागि 

अमत्यंस्य  अमर स्वभाववाला 
मम  मेरो 

दशनं  दर्शन 

अफटं  विफल 

न  हैदेन 


ताक्यार्थ हे दितिनन्दन हिरण्यकशिपु ! महर्षिहरूले पनि गर्न नसक्ने यो तपस्या गरेर तिमीले 
मलाई आपनो वशमा पारेका छौ । हे असुरश्रेष्ठ ! त्यसैले तिमीलाई म सम्पूर्ण आशीर्वाद दिन्ु। 
मर्त्यस्वभाववाला तिमीले अमर्त्य स्वरूप मेरो दर्शन पाएका छी । यो कटिलै विफल हदेन । 


नारद् उवाच नारदजीले भन्नुभयो 

  अ अ  ५ पिपीलिक  न्द, 
इत्युक्तवादभवा दवा भाक्षतात्चं पिपीलिकेः। 
कमण्डलुजलेनोक्षद् दिव्येनामोघराधसा ॥ २२॥ 


रामालन्द्री टीका 


२४९३ 
सप्तम स्कन्ध 


पढार्थ 

आदिभवः  सृष्टिका प्रथम 
देवः  भगवान् ब्रह्माजीले 
इति  यस्तो 

उक्तवा  भनेर 


श्रीमद्भागवत 


अमोघराधसा  इष्टार्थ साधक 
दिव्येन  दिव्य 
कमण्डलुजठेन  कमण्डलुको 
जलले 

पिपीलिकैः  कमिलाहरूले 


अध्याय 


भक्षिताङ्गं  सारा अङ्गहरू 
खादसकेको दैत्यराजलाई 
ओक्षत्  सेचन गर्मुभयो 





ताक्यार्थ यति भन्दे आदिदेव भगवान् ब्रह्माजीले प्रभावशाली दिव्य कमण्डलुजलले कमिला 
आदि किराहरूले सारा अवयवहरू खादसकेको हिरण्यकशिपुलाई सेचन गर्जुभयो । 


स तत्कीचकवत्मीकात् सहओजोबटान्वितः। 
सवांवयवसम्पन्नो वज्रसंहननो युवा ॥ 
उत्थितस्तप्तहेमामो विभावसुरिवेधसः ॥ २९॥ 


पढार्थ 

सः  त्यो हिरण्यकशिपु 
तत्कीचकवत्मीकात्  त्यो 
बांसको फाङ र धमिराको 
माटाको थुप्रोबाट 

एसः  दाउराबाट 


विभावसुः इव  अग्नि ठै 
सहओजोबलान्वितः  शारीरिक, 
मानसिक तेजले युक्त अति 
बलवान् भएर 
सवांवयवसम्पन्नः  सम्पूर्ण 
अङ्गहरूले पूर्ण भएर 





व्रसंहननः  वजरजस्तो कठोर र 
युवा  युवा अवस्थाको 
तप्तहेमाभः  तताएको सुन 
जस्तो धप्प बल्दै 

उत्थितः  जुरुक्क उद्यो 


ताक्यार्थ त्यसपछि त्यो हिरण्यकशिपु बांँसको खड र धमिराको गोलोबाट दाउराबाट अग्नि 
निस्किए फँ अति बलिष्ठ, सम्पूर्ण अङ्ग पूर्ण भएको, युवा र धप्प बलेको सुनजस्तो भएर जुरुक्क 
उट्यो । 


स निरीक्ष्याम्बरे देवं हंसवाहमवस्थितम् । 
ननाम शिरसा भूमो तदरशनमहोत्सवः ॥ २४॥ 


पदार्थ 

सः  त्यो हिरण्यकशिपुले 
अम्बरे  आकाशमा 
हंसवाहम्  हाँसमा 


धः  रहेका 

देवं  भगवान् ब्रह्माजीलाई 
निरीक्ष्य  देखेर 
तदशंनमहोत्सवः  ब्रह्माजीको 





दर्शनले अति आह्नादित हदे 


शिरसा  शिरले 
भूमो  भुदैमा 


ननाम  नमस्कार गय्यो 


ताक्यार्थ त्यसपच्छि हिरण्यकशिपुले माथि आकाशमा हाँसमा चढेर आएका ब्रह्माजीलाई देखेर 
अति प्रसन्न हदे शिरले भरमा ढोग्यो । 


उत्थाय प्राञ्जलिः प्रह ईक्षमाणो दृशा विभुम् । 
हषांशरुपुलकोद्भेदो गिरा गद्गदयागृणात् ॥ २५॥ 


रालालन्द्री टीका 


२४९४ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 


पटढार्थ 

उत्थाय  त्यसपछि उठेर 
प्राञ्जलिः  हात जोडदै 
प्रहुः  नम्र भएर 


दशा  आंखाले 
विभुम्  ब्रह्माजीलाई 
ईक्षमाणः  र्द गिरा  वाणीले 
हषाशरुपुलकोदुभेदः  हर्षका अगृणात्  स्तुति गर्न लाग्यो 
वाक्यार्थ हिरण्यकशिपुले उकेर ब्रह्माजीलाई हैरदै हर्षका आंसु बगाएर अति रोमाञ्चित हदि 
नम्रभावले हात जोडदे गद्गद् वाणीले यसरी स्तुति गर्न लाग्यो । 


आंसु बगाएर अति रोमाञ्चित 
हदे गद्गदया  गद्गद् भएको 





हिरण्यकशिपुरुवाच हिरण्यकशिपुले भन्यो 

कल्पान्ते काटसुष्टेन योऽन्धेन तमसावृतम् । 
अभिन्यनग्जगदिदं स्वयञ्ज्योतिः स्वरोचिषा ॥ २६॥ 
आत्मना त्रिवृता चेदं सृजत्यवति टुम्पति । 
रजःसतत्वतमोधाम्ने पराय महते नमः ॥ २७॥ 


स्वयञ्ज्योतिः  स्वयंप्रकाश 
स्वरूप हजुरले 

स्वरोचिषा  आफ्नै प्रकाशले 
अभिन्यनक्  प्रकाशित गर्नुभयो 


सृजति  सृष्टि गर्नृहुन्छ 

अवति  पालन गरनृहुन्छ र 
टुम्पति च  संहार पनि गर्नहुन्छ 
रजःसत्त्वतमोधाम्ने  रजोगुण, 


पदार्थ 

ध 
कृत्पान्ते  कल्पको अन्तमा 
कालसृष्टेन  कालद्रारा प्रेरित 
अन्धेन  अन्धकारमय 


तमसा  तमोगरुणद्रारा यः  जुन हजुरले सत्त्वगुण र तमोगुणको आश्रय 
आवृतम्  ठढाकिएको त्रिवृता  तीन गुणले युक्त भएर महते  व्यापक 
इदं  यो आत्मना  आफ पराय  परमेश्वर हजुरलाई 





जगत्  जगत्लाई इदं  यो जगत्लाई 


ताक्यार्थ कल्पान्तमा ब्रह्माजीको दिनको अन्तमा कालद्वारा प्रेरित भएको अन्धकारमय 
तमोगुणले ढाकेको यस जगतूलाई स्वयंप्रकाशस्वरूप हजुरले आफ्नै प्रभावले प्रकाशित गर्नुभयो । 
त्यस्ते हजुरले ने तीन गुणलाई स्वीकार गरेर आफ यो जगत्लाई सृष्टि, रक्षा र संहार पनि 
गर्नृहुन्छ । त्यस्ता सत्त्वगुण, रजोगुण र॒तमोगुणको आश्रय स्वरूप हुनुभएका हजुर व्यापक 
परमेश्वरलाई म नमस्कार गर्दह्ु। 


नम आद्याय बीजाय ज्ञानविज्ञानमूतंये । 
प्राणिन्द्रियमनोबुद्धिविकारेव्यैक्तिमीयुषे ९      नर  ् 
ने ॥ २८ ॥ 


नमः  नमस्कार गर्ह 


पदार्थ 
आद्याय  कारणहरूको पनि 
बीजाय  बीज स्वरूप 


ज्ञानविज्ञानमूतये  ज्ञान र 
विज्ञानको मूर्तिस्वरूप तथा 
प्राणिन्द्रियमनोबुद्धिविकोरेः  


प्राण, इन्द्रिय, मन र बुद्धि आदि 
विकारको रूपमा पनि आरै 
व्यक्तिम्  अभिव्यक्ति 


रामालन्द्री टीका 


२५९५ 
सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 


ईयुषे  प्राप्त गर्नुभएका हजुरलाई नमः  नमस्कार छ 


ताक्यार्थ कारणहरूको पनि कारण, ज्ञान र विज्ञानस्वरूप तथा प्राण, इन्द्रिय, मन, बुद्धि 
आदिको रूपमा पनि आफैलाई अभिव्यक्त गर्नृहुने हजुरलाई नमस्कार छ। 


त्वमीरिषे जगतस्तस्थुषश्च प्राणेन मुख्येन पतिः प्रजानाम् । 
चित्तस्य चित्तेमनइन्द्रियाणां पतिमंहान् भूतगुणाशयेशः ॥ २९॥ 





पदार्थ ईिषे  नियन्ता हुनुहुन्छ आदिको पनि 

त्वम्  हजुर नै प्रजानाम्  प्राणीहरूको पतिः  पालक पति हुनृहुन्छ र 
मुख्येन  मुख्य पतिः  पति हुनुह॒न्छ महान्  महत्तत्त्व तथा 

प्राणेन  प्राणको रूपले चित्तस्य  चित्तको भूतगुणाशयेशः  पञ्चमहाभूत र 
जगतः  जङ्गम र चित्तेः  बुद्धिको तिनीहरूका गुणको पनि 

तस्थुषः च  स्थावरको पनि मनइन्द्रियाणां  मन र इन्द्रिय नियामक हुनुहुन्छ 


ताक्यार्थ हे भगवान् ! हजुरले नै मुख्य प्राणको रूपमा स्थावर र जङ्गम संसारको नियन्त्रण 
गर्नृहन्छ । प्राणीहरूको पति पनि हजुर ने हूनुहुन्छ । चित्त, बुद्धि, मन र अन्य सारा इन्द्रियहरूको 
मालिकको रूपमा पनि हजुर ने हुनुहुन्छ र महत्तत्व तथा पन्चमहाभूत र तिनीहरूमा शब्दादि 
गुणको नियामकको रूपमा पनि हजुर नै हुनुहुन्छ । 


त्वं सप्ततन्तून् वितनोषि तन्वा त्रय्या चतुर्होत्रकविद्यया च । 
त्वमेक आत्मात्मवतामनादिरनन्तपारः कविरन्तरात्मा ॥ २०॥ 





पढार्थ सप्ततन्तून्  अगिनिष्टोम आदि अनादिः  कारणरहित 

त्वं  हजुर नै सात प्रकारका यज्ञहरूलाई अनन्तपारः  देश र कालको 
त्रय्या  तीन वेदरूप वितनोषि  विस्तार गर्नृहुन्छ परिच्छेदले रहित 

तन्वा  शरीरले त्वम्  हजुर नै कविः  सर्वज्ञ 

चतुर्होत्रकविदयया  चातुर्होत्र आत्मवताम्  जीवात्माहरूको अन्तरात्मा च  अन्त्यमिीस्वरूप 
आदिविषयक विद्याद्रारा एकः  एउ आत्मा  आत्मा हुनुहुन्छ 


ताक्यार्थ हे प्रभु! हजुर नै तीन वेदरूपी शरीरले अध्वर्यु, उद्गाता, होता, र ब्रह्माले युक्त 
चातुरहोत्रादिविषयक विद्याद्रारा अग्निष्टोम आदि सात यज्ञको विस्तार गर्नुहन्छ र हजुर नै सारा 
जीवात्माहरूको देश, काल आदि परिच्छेदले रहित अनादि सर्वज्ञ र अन्तर्यामी आत्मा हुनुहुन्छ । 


वितरण तन्यते विस्तार्यते इति तन्तुः अर्थात् वेदोक्त विधिले जसको विस्तार गरिन्छ त्यस 
यज्ञलाई तन्तु भनिन्छ । यज्ञ सात प्रकारका ह॒न्छन् । त्यसैले यज्ञलाई सप्ततन्तु पनि भनिन्छ । ती सात 
प्रकारका यज्ञ हुन् अग्निष्टोम, अत्यग्निष्टोम, उक्थ्य, षोडशी, वाजपेय, आप्तोर्याम र अतिरात्र । 
यी साते प्रकारका यज्ञहरूलाई भगवानूले वेदद्वारा विस्तार गर्नृहुन्छ । भगवान् ज्ञानस्वरूप हुनुहुन्छ । 


रामालन्द्री टीका 


२४९६ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 


ज्ञानरूप वेद भगवान्को शरीर हो । यज्ञ, त्यसमा प्रयोग हुने मन्त्रहरू, आवश्यक सामग्री, यजमान, 
ब्रह्मा, होता आदि सबै भगवान्का नै विग्रह हुन् । श्रीमद्भागवतको तृतीयस्कन्धको तेह अध्यायमा 
पनि यज्ञका सम्पूर्ण अङ्गहरूलाई वराह भगवान्को विग्रहको रूपमा वर्णन गरिएको छ। त्यसैले 
भगवान् यज्ञमय र वेदमय हुनुहुन्छ भनी यहां बताइएको हो । 

  अ  न्द   


त्वमेव कालोऽनिमिषो जनानामायुलवाद्यावयवेः क्षिणोषि । 
कूटस्थ आत्मा परमेष्ठ्यजो महांस्त्वं जीवलोकस्य च जीव आत्मा ॥३१॥ 


पढार्थ जनानाम्  प्राणीहरूको महान्  व्यापक 

अनिमिषः  कटहिल्यै आंखा आयुः  आयुलाई हजुरले नै आत्मा  आत्मा हुनुहुन्छ 
नचिम्लिने सर्वद्रष्टा क्षिणोषि  क्ीण गराउनुहन्छ जीवलोकस्य  सम्पूर्ण 

काठः  काल पनि त्वं  हजुर नै जीवसमुदायको 

त्वम् एव  हजुर नै हुनृह॒न्छ कूटस्थः  निर्विकार जीवः  जीवनस्वरूप र 
ठवाद्यावयेेः  क्षण, लव आदि परमेष्ठी  परमस्थानमा रहेको आत्मा च  आत्मस्वरूप पनि 
विभागद्रारा अजः  अजन्मास्वरूप हुनुहुन्छ 





ताक्यार्थ सदा जागरूक, परमस्थानमा रहनुभएका सर्वद्रष्टा काल पनि हजुर नै हूनुहुन्छ । हजुर नै 
क्षण, लव आदिको माध्यमले प्राणीहरूको आयुलाई क्षीण गराउनुह॒न्छ। सारा जीवको 
जीवनस्वरूप निर्विकार व्यापक आत्मा पनि हजुर ने हूनुह॒न्छ । 


त्वत्तः परं नापरमप्यनेजदेजच्च किञ्चिद् व्यतिरिक्तमस्ति । 
विद्याः कलास्ते तनवश्च सवां हिरण्यगभंऽसि बृहत्त्रिपृष्ठः ॥ ३२॥ 





पढार्थ त्वत्तः  हजुराट ते  हजुरकै 

परं  कारणस्वरूप र व्यतिरिक्तम्  अतिरिक्त तनवः  शरीरहरू हुन् 

अपरम्  कार्यस्वरूप न अस्ति  केही पनि छैन  हिरण्यगभंः  ब्रह्माण्डको बीज 
एजत्  जङ्गम र सवांः  सवै वृहत्  व्यापक 

अनेजत् च  स्थावर जगत् पनि विद्याः अपि  वि्याहरू र व्रिपृष्ठः  त्रिगुणातीत पूर्ण ब्रह्म 
किञ्चित्  जे छ त्यो सबै वस्तु कलाः च  कलाहरू पनि असि  हनुहन्छ 


वाक्यार्थ हजुर नै कारण र कार्यको रूपमा हूनुह॒न्छ । संसारमा स्थावर र जङ्गम अन्तर्गतका जति 
पनि वस्तुहरू छन् ती हजुरबाट भिन्न कछैनन्। सारा विद्या र कलाहरू हजुरका शरीर हुन् । हजुर नै 
ब्रह्माण्डको बीज र त्रिगुणातीत व्यापक पूर्ण ब्रह्म हुनुहुन्छ । 

 ् 


व्यक्तं विभो स्थूलमिदं शरीरं येनेन्द्रियप्राणमनोगुणांस्त्वम् । 
भुङ्क्षे स्थितो धामनि पारमेष्ट्ये अव्यक्त आत्मा पुरुषः पुराणः ॥ ३६॥ 


रामालन्द्री टीका 


२४९७ 
सप्तम स्कन्ध 


पढार्थ 

विभो  हे व्यापक प्रभु 
इद्  यो 

व्यक्तं  जड र चेतनरूपले 
प्रकट भएको जगत् 
स्थूलम्  हजुरको स्थूल 
शारीरं  शर हो 


श्रीमद्भागवत 


येन  जुन शरीरले 

पारमेष्ट्ये  सर्वेत्कष्ट 

धामनि  धाममा 

स्थितः  आपनो स्वरूपम रहेर 
इन्द्रियप्राणमनोगुणान्  इन्द्रिय, 
प्राण र मनका विषयहरूलाई 
भुद्क्षे  भोग गर्नहुन्छ तर 


अध्याय 


वास्तविक रूपमा 

त्वम्  हजुर 

अन्यक्तः  अव्यक्त स्वरूप 
आत्मा  आत्मस्वरूप 
पुराणः  सबैको कारण र 
पुरुषः  सर्वान्तर्यामी पुरुष 





हचहन्छ 


वाक्यार्थ हे व्यापक प्रभु! यो जड र चेतनरूपले प्रकट भएको जगत् हजुरको स्थूलशरीर हो । 
यसैको माध्यमले हजुर उत्कृष्ट धाममा बसेर इन्द्रिय, प्राण र मनका गुणरूप विषयहरूको भोग 
गर्नृहुन्छ तर वास्तवमा हजुर सबैको अव्यक्त स्वरूप आत्मा र अन्तर्यामीरूपले रहनुभएको छ । 


अनन्ताव्यक्तरूपेण येनेदमखिलं ततम् । 
चिदचिच्छक्तियुक्ताय तस्मे भगवते नमः ॥ ३४॥ 





पदार्थ अखिलं  सारा जगत् भएका 

येन  जसले ततम्  व्याप्त गरेको छ भगवते  भगवान् ब्रह्माजी लाई 
अनन्तान्यक्तरूपेण  अनन्त र॒ तस्मे  त्यस्ता नमः  नमस्कार गर्द 
अव्यक्त रूपले चिदचिच्छक्तियुक्ताय  चेतन र 

इदम्  यो अचेतन दुबे शक्तिले युक्त 


ताक्यार्थ जसले अनन्त र अव्यक्तरूपले सारा जगत्लाई ढाकेको छ त्यस्ता चेतन र अचेतन दुबे 
शक्तिले युक्त भएका भगवान् ब्रह्माजी लाई नमस्कार गर्दहु । 


यदि दास्यस्यभिमतान् वरान् मे वरदोत्तम 
भूतेभ्यस्त्वद्विसुष्टेभ्यो मृत्युमां भूल्मम प्रभो ॥ ३५॥ 





पढार्थ मे  मलाई गरेका 

वरदोत्तम  हे वरदातामा श्रेष्ठ अभिमतान्  इच्छा लागेका भूतेभ्यः  प्राणीहरूबाट 
ब्रह्माजी वरान्  वरहरू मम मेरो 

प्रभो  हे सर्वसमर्थ दास्यसि  दिनुहुन्छ भने मृत्युः  मरण 

यदि  यदि हजुरले त्वद्विसृष्टेभ्यः  हजुरले सृष्टि मा भूत्  नहोस् 


वाक्यार्थ हे वरदातामा श्रेष्ठ प्रभु ! यदि हजुर मलाई इच्छा लागेका वरहरू दिनुहन्छ भने हजुरले 
सुष्टि गरेका कुनै पनि प्राणीबाट मेरो मृत्यु नहोस्, यही वर दिनुहोस् । 

नान्तबेहिरदिवा नक्तमन्यस्मादपि चायुधेः। 

न भूमो नाम्बरे मृत्युन नरेनं मृगेरपि ॥ ३६॥ 


रालालन्द्री टीका 


सप्तम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


व्यसुभिरवासुमदुभिवां सुरासुरमहोरगेः । 
अप्रतिदन्धतां युद्धे एेकपत्यं च देहिनाम् ॥ २७ ॥ 


पदढार्थ 

अन्तः  भित्र 

बहिः  बाहिर 

दिवा  विसो 

नक्तम्  रातमा 
अन्यस्मात् अपि  हजुरको 
सृष्टिभन्दा अन्यत्रबाट पनि 
आयुधेः अपि  शस्त्र अस्त्रनाट 
पनि 


न  मेरो मृत्यु नहोस् 

भूमो  भूमिमा 

न मृत्युः  मृत्यु नहोस् 
अम्बरे  आकाशमा पनि 

न  मृत्यु नहोस् 

नेः  मानिसहरूबाट र 

मृगेः अपि  पशुहरूबाट पनि 
न  मृत्यु नहोस् 

न्यसुभिः  प्राणरहितबाट र 


२४९८ 


अध्याय 


र वा  प्राणीबाट पनि 
सुरासुरमहोरगेः  देवता, दानव, 
ठुलासर्पबाट पनि मेरो मृत्यु 
नहोस् 

युद्धे  युद्धमा 

अप्रतिद्न्हतां  प्रतिद्रन््रीरहित र 
देहिनाम्  प्राणीहरूमा 

एकपत्यं च  एकचत्र सम्राट् 





पनि बनाउनुहोस् 


तवाक्यार्थ हे प्रभु! म घरभित्र, बाहिर, दिनमा, रातमा तथा हजुरको सृष्टिबाट र सुष्टिभन्दा 
अरूबाट पनि नमरं । शस्त्रअस्त्रवाट, भूमिमा, आकाशमा कते पनि नमरू। मानिसहरूबाट, 
पशुहरूबाट, प्राणरहितबाट, प्राणसहितबाट, देवताबाट, दानवबाट र सर्पादिबाट पनि मेरो मृत्यु 
नहोस् । युद्धमा मेरो प्रतिद्रन्द्री कोटी पनि नहोस्। तथा प्राणीहरूमा मेरो एकच्त्र राज्य चलोस् । 
यही वरदान मलाई दिनुहोस् । 


सर्वेषां लोकपालानां महिमानं यथात्मनः 
तपोयोगप्रभावाणां यन्न रिष्यति कहिंचित् ॥ ३८ ॥ 


पदार्थ 
सर्वेषां  सबै 


आत्मनः  हजुरको महिमा छ 
त्यस्तै 


लोकपालानां  लोकपालहरूको महिमानं  महिमा 


बीचमा 
यथा  जसरी 


मलाई पनि दिनुहोस् र 
तपोयोगप्रभावाणां  तपस्या र 


योगको प्रभाव भएकाहरूको 
यत्  जो एेश्वर्य 

किचित्  कहिल्यै पनि 

न रिष्यति  नाश हदेन 





ताक्यार्थ सम्पूर्ण लोकपालहरूको बीचमा जस्तो हजुरको महिमा छ त्यस्तै महिमा मेरो पनि 
होस्। साथे तपस्या र योगको प्रभाव भएका व्यक्तिहरूको जो अचल श्वर्यं हुन्छ त्यस्तै एेश्वर्य 
मलाई दिनुहोस् । 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां सप्तमस्कन्धे 
हिरण्यकरिपोवंरयाचनं नाम तृतीयोऽध्यायः ॥ ३॥ 


रामालन्द्री टीका 


२४९९ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 
अथ प घ्याय 
अथ चुधाश्व्वाचः 
हिरण्यकशिपुको अत्याचार र प्रह्नादका गुणको वर्णन 

नारद् उवाच नारदजीले भन्नुभयो 

एवं वृतः रातधृतिहिरण्यकरिपोरथ  

प्रादात् तत्तपसा प्रीतो वरांस्तस्य सुदुर्भान् ॥ १॥ 
पदार्थ रातधृतिः  ब्रह्माजीले सुदुलभान्  अत्यन्त दुर्लभ 
एवं  यसयी अथ  त्यसपचछ्ि वरान्  वरहरू 
वृतः  याचना गरिएका र तस्य  त्यस प्रादात्  दिनुभयो 


तत्तपसा  उसको तपस्याबाट 
प्रीतः  प्रसन्न हुनुभएका 


 स 
हिरण्यकाडापोः  हिरण्य 
कशिपुका लागि 





ताक्यार्थ हे युधिष्ठिर ! यसरी हिरण्यकशिपुले ब्रह्माजीसंग अत्यन्त दुर्लभ वरहरू मागे तापनि 
उसको कठोर तपस्याबाट प्रसन्न हुनुभएका ब्रह्माजीले ती वरहरू दिनुभयो । 


ब्रह्मोवाच ब्रह्माजीले भन्नुभयो 

न  रा  वृणीषे 
तातेमे दुलभाः पुंसां यान् वृणीषे वरान् मम । 
तथापि वितराम्यङ्ग वरान् यद्यपि दुलभान् ॥ २॥ 





पदार्थ यद्यपि  हुन त अङ्ग  हे वत्स 

तात हे बाबु तिमीले इमे  यी वरहरू दुखभान्  अत्यन्त दुर्लभ 
मम  मसंग पुंसां  प्राणीहरूका लागि वरान्  ती वरहरू 

यान् वरान्  जुन वरहरू दुलंभाः  दुर्लभ छन् वितरामि  दिन्छु 

वृणीषे  माग्यौ तथा अपि  तैपनि 


ताक्यार्थ हे बाबु ! मसंग तिमीले जुन वरहरू माग्यौ ती वरहरू प्राणीहरूका लागि अति दुर्लभ 
छन् तैपनि म तिमीलाई दिन्दु। 


ततो जगाम भगवानमोघानुग्रहो विभुः । 
पूजितोऽसुरवर्येण स्तूयमानः प्रजेश्वरः ॥ २॥ 


असुरवर्यण  असुरघेष्ठ 
हिरणकशिषुद्रारा 


पूजितः  पूजा गरिएका 
प्रजेख्वेरेः  मरिचि आदि 


पदार्थ 
ततः  त्यसपछि 


रामालन्द्री टीका 


सप्तम स्कन्ध 


प्रजापतिहरुूद्रारा 
स्तूयमानः  स्तुति गरिएका 


श्रीमद्भागवत 


२५०० 


अध्याय 


अमोघालुग्रहः  सत्य वर दिने भगवान्  भगवान् ब्रह्माजी 


विभुः  व्यापक 


जगाम  जानुभयो 


ताक्यार्थ हिरण्यकशिपुद्रारा पूजा गरिएका तथा मरिचि आदि प्रजापतिहरूद्वारा स्तुति गरिएका 
सत्य वर दिने ब्रह्माजी हिरण्यकशिपुलाई यसरी वर दिएपल्ि आफ्नो लोकतिर जानुभयो । 


ध लब्धवरो  र   ॥ 
एवं न्धवरो दत्यो बिभ्रद्धेममयं वपुः। 
भगवत्यकरोट् दषं भ्रातुवंधमनुस्मरन् ॥ ४॥ 


पदार्थ वपुः  शरीरलाई भगवति  भगवान् श्रीहरिमा 
एवं  यसरी बिभ्रद्  धारण गर्दै द्वेषं  विद्वेष 


लब्धवरः  वर प्राप्त गरेको अकरोत्  गर्न थाल्यो 


दैत्यः  दितिपुत्र हिरण्यकशिपु वधम्  मत्युलाई 
हेममयं  सुनौलो अनुस्मरन्  सम्फदै 


ताक्यार्थ ब्रह्माजीबाट यस्तो वर प्राप्त गरिसकेपचछ्छि हिरण्यकशिपु आफ्नो सुनौलो कान्तियुक्त र 
हृष्टपुष्ट शरीर लिएर भगवान् विष्णुबाट भएको आफ्नो भाइ हिरण्याक्षको मृत्युलाई सम्पदे 
भगवान् विष्णुमाथि द्वेष गर्न थाल्यो। 


स विजित्य दिशः सवां ोकांङ्च जीन् महासुरः । 
देवासुरमनुष्येन्द्रान् गन्धवंगरुडोरगान् ॥ ५॥ 
सिद्धचारणविद्याधानृषीन् पितृपतीन् मनून् । 
यक्षरक्षःपिशाचेशान् प्रेतभूतपतीनथ ॥ ६॥ 
सवंसत्त्वपतीञ्जित्वा वदामानीय विदवजित्। 
जहार खोकपालानां स्थानानि सह तेजसा ॥ ७॥ 


भ्रातुः  भाई हिरण्याक्नको 








पदार्थ मालिकहरूलाई यक्षरक्षःपिशाचेशान्  यक्ष, 
सःत्यो गन्धवंगरुडोरगान्  राक्षस, पिशाच तथा तिनका 
महासुरः  महादैत्य गन्धर्व, गरुड र सर्पं आदिलाई मालिकहरूलाई 
हिरण्यकशिपुले सिद्धचारणविद्याधान्  सिद्ध, अथ च  त्यस्तै 

सवांः दिशः  सबै दिशाहरूलाईचारण तथा विद्याधरहरूलाई प्रेतभूतपतीन्  प्रेत र भूतका 
विजित्य  जितेर ऋषीन्  ऋषिहरूलाई पतिहरूलाई र 

त्रीन् लोकान्  तीनै लोकलाई पितृपतीन्  पितरका सवंसत्त्वपतीन्  सम्पूर्ण 
देवासुरमलुष्येन्द्रान्  देवता, अधिपतिहरूलाई प्राणीका मालिकहरूलाई 
दानव, मनुष्य र तिनका मनून्  मनुहरूलाई जित्वा  जितेर 


रामालन्द्री टीका 


२५०१ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 
वराम्  आफ्नो वशमा भएको हिरण्यकशिपुले लोकपालहरूका 
आनीय  ल्याएर तेजसा सह  तेजले सहित स्थानानि  ठालाई पनि 


विङ्वजित्  विश्वविजेता लोकपालानां  इन्द्र॒ आदि जहार  हरण गयो खोस्यो 
ताक्यार्थ त्यो दैत्यराज हिरण्यकशिपुले सम्पूर्ण दिशाहरूलाई, तीनै लोकलाई, देवता, दानव, 
मनुष्य, गन्धर्व, गरुड, सर्प, सिद्ध, चारण, विद्याधर, ऋषि, पित्र, पित॒पति, मनु, यक्ष, राक्षस, 
पिशाच, प्रत लगायत सम्पूर्ण प्राणीहरू र तिनका मालिकहरूलाई आफनो वशमा राखी 
विश्वविजेता बनेर शक्तिले युक्त भएका लोकपालका लोकटहरू पनि खोस्यो । 


देवोद्यानश्रिया जुष्टमध्यास्ते स्म त्रिविष्टपम् । 
महेन्द्रभवनं साक्षान्निमिंतं विद्वक्मणा ॥ 
त्रैखोक्यलक्षम्यायतनमध्युवासाखिलद्धिमत्॥ ८ ॥ 





पढार्थ  स्म  बस्दथ्यो अखिलद्धिमत्  सारा एेश्वर्यले 
देवोद्यानश्रिया  नन्दन वनको विर्वक्मंणा  विश्वकमद्रारा भरिपूर्ण भएको 
सौन्दर्यले निमितं  बनाइएको महेन्द्रभवनं  इन्द्रको दरबारमा 
जुष्टम्  युक्त भएको ्रैलोक्यलक्ष्यायतनम्  तीन साक्षात्  आफ 
त्रिविष्टपम्  स्वर्गमा लोकका सौन्दर्यले भरिएको अध्युवास  निवास गर्न थाल्यो 


ताक्यार्थ हिरण्यकशिपुले नन्दन वन स्वर्गको ब्गँचालाई पनि आफनो अधीनमा ल्यायो र 
सारा सौन्दर्यले युक्त भएको स्वर्गमा नै ऊ बस्न थाल्यो। विश्वकमलि बनाएको तीनै लोकको 
सौन्दर्यले भरसिपूर्णं भएको इन्द्रको दरबारलाई उसले आफ्नो निवासस्थान बनाएको थियो । 


यत्र विद्रमसोपाना महामारकता भुवः। 

यत्र स्फाटिककुड्यानि वेदू्य॑स्तम्भपङ्यः ॥ ९॥ 
यत्र चित्रवितानानि पदुमरागासनानि च । 
पयःफेननिभाः शय्या मुक्तादामपरिच्छदाः ॥ १०॥ 
कूजदुभिनुपरर्देन्यः शब्दयन्त्य इतस्ततः। 
रत्नस्थलीषु पर्यन्त सुदतीः सुन्दरं मुखम् ॥ ९ ॥ 


पदार्थ मणिका   वैदुर्य 

यत्र  जुन इन्द्रभवनमा भुवः  भुईटरू छन् मणिका खम्भाहरू छन् 
विद्रमसोपानाः  प्रवाल मणिका यत्र  जहां यत्र  जहां 

सिंढीहरू र स्फाटिककुड्यानि  स्फटिक चित्रवितानानि  चित्रविचित्रका 
महामारकताः  इन्द्रनील मणिका भित्ताहरू र पदुमरागासनानि  पद्मराग 





रालालन्द्री टीका 


९५०९ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 


रत्नस्थलीषु  रत्नमय भुर्दहरूमा 
इतस्ततः  यताउति घुम्दे 
सुन्द्रं  आफ्नो सुन्दर 
मुखम्  मुखलाई 

परयन्ति  हैर्दछन् 


मणिका बस्ने आसनहरू 
पयःफेननिभाः  दुधका 
फिंज जस्ता कान्ति भएका  पाउजुहरुद्रारा 
मुक्तादामपरिच्छदाः  मोतीका शब्दयन्त्यः  शब्द निकाल्दै 
दानाले युक्त एल्लर लगादइएका सुदतीः  राम्रा दन्तपडक्तिले 
शय्याः च  बिदछयाउनाहरू पनि सुशोभित 
छन्   देवाङ्गनाहरू 
तवाक्यार्थ जुन इन्द्रभवनमा प्रवाल मणिका सिंढीहरू, इन्द्रनील मणिका भुदरहरू, स्फटिक 
मणिका पर्खालहरू, वैदूर्य मणिका खम्बाहरू र विभिन्न पद्मराग आदि मणिहरूका आसनहरू 
छन्। जहाँ दुधका फिज जस्ता स्वच्छ वबिद््याउनामा मोतीका दानाले सुशोभित खल्लरहरू 
लगाइएको छ । यस्तो इन्द्रभवनका रत्नमय भुर्दहरूमा सर्वाङ्गसुन्दरी देवा ङ्गनाहरू पाउजुबाट छम्छम् 
शब्द निकाल्दै र यताउति घुम्दे आप्ना सुन्दर अनुहार हैर्दछछन् । 

  र 


तस्मिन् महेन्द्रभवने महाबलो महामना निनिंतलोक एकराट् । 
रेमेऽभिवन्याङ्प्रियुगः सुरादिभिः प्रतापितेरूनिंतचण्डशासनः ॥ १२॥ 


यत्र  जुन भवनभित्र 
कूजदुमिः  छमछम शब्द गर्ने 








पदार्थ 
तस्मिन्  त्यो 

०५ 
महेन्द्रभवने  महाराज इन्द्रको 
दरबारमा 
महाबलः  ज्यादै बलशाली 
महामनाः  महामनस्वी 


निजिंतलोकः  सारा लोकलाई 
जितेको 

एकराट्  एक मात्र शासक 
उजिंतचण्डरासनः  अत्यन्त 
कडा शासन गर्ने हिरण्यकशिपु 
प्रतापितेः  खुब सन्ताप पाएका 


र  देवताहरूद्रारा 
अभिवन्द्ाङ्धियुगः  चरणसेवा 
गरिदे 

 १ अ 

रेमे  रमण गर्न लाग्यो 





ताक्यार्थ सारा लोकलाई जितेको महामनस्वी तथा बलशाली हिरण्यकशिपु अत्यन्त कडा 
शासन गर्दै सारा देवताहरूलाई आफ्नो सेवा गराडदे त्यस्तो इन्द्रको दरबारमा रमण गर्न थाल्यो । 


तमङ्ग मत्तं मधुनोरुगन्धिना विवृत्तताम्राक्षमरोषधिष्ण्यपाः। 


उपासतोपायनपाणिभिविना त्रिभिस्तपोयो 
पदढार्थ तपोयोगबलोजसां  तपस्या, 
अङ्खं  हे प्रिय युधिष्ठिर योग तथा मानसिक र शारीरिक 
उरुगन्धिना  उत्कट गन्धयुक्त॒ बलको 
मधुना  मदिराले पदम्  भण्डार भएको 
मत्तं  मत्त भएको तम्  त्यो हिरण्यकशिपुलाई 


विवृत्तताम्राक्षम्  ठुला र राता 
आंखा भएको 


  ० 


त्रिभिः विना  ब्रह्मा, विष्णु र 
महादेवलाई छोडेर अरू 


२ 


णिभिविना त्रिभिस्तपोयोगवरोजसां पदम् ॥ १३॥ 


अरोषधिष्ण्यपाः  सम्पूर्ण 

देवताहरूले 

उपायनपाणिभिः  हातमा 

पूजासामग्री आदि उपहार लिएर 
् 

उपासते  सेवा गर्न थाले 





रामालन्द्री टीका 


२५०२ 
सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 


ताक्यार्थ हे युधिष्ठिर ! अत्यन्त गन्धयुक्त मदिराको सेवनले मत्त भएको र राताराता ओंँखा पार्त 
तथा तपस्या, योग र शारीरिक बलको पुञ्ज त्यस हिरण्यकशिपुलाई ब्रह्मा, विष्णु र महादेव यी 
तीन देवतालाई छडेर अरू सबै देवताहरूले विभिन्न उपहार तथा पूजा सामग्रीहरूद्वारा सेवा गर्न 
थाले। 

जगुमहेन्द्रासनमोजसा स्थितं विशवावसुस्तम्बुरुरस्मदादयः। 


गन्धर्वसिद्धा ऋषयोऽस्तुवन्मुहुविंययाधराङ्चाप्सरसङ्च पाण्डव ॥ १४॥ 


पदार्थ विवावसुः  विश्वावसु ऋषयः  महर्षिहरूले पनि 
पाण्डवं  हे युधिष्ठिर तुम्बुरुः  तुम्बुरु आदि गन्धर्व र विद्याधराः  विद्याधरहरू र 
ओजसा  आफनै पराक्रमले अस्मदाद्यः  हामी नारदादि अप्सरसश्च  अप्सराहरूले पनि 
महेन्द्रासनम्  इन्द्रको र अरू ऋषिहरूले पनि मुहुः  बारम्बार 

सिंहासनमा जगुः  गान गयौ र अस्तुवन्  स्तुति गरे 

स्थितं  सेको त्यो गन्धवसिद्धाः  गन्धर्व, सिद्ध 

हिरण्यकशिपुलाई आदि 





वाक्यार्थ हे युधिष्ठिर ! आपने पराक्रमले इन्द्रासनमा बसेको हिरण्यकशिपुलाई गन्धर्वश्रेष्ठ 
विश्वावसु, तुम्बुरू आदि तथा हामीहरू नारद आदिले पनि स्तुति गयं र अन्य गन्धर्व, सिद्ध, 
विद्याधर, ऋषिहरूलगायत सारा अप्सराहरूले बारम्बार स्तुति गरे । 


स एव वर्णाश्रमिभिः करतुमिभूरिदक्षिणिः। 
इज्यमानो हविभांगानग्रहीत् स्वेन तेजसा ॥ १५॥ 


पदढार्थ भूरिदक्षिणिः  धरे दक्षिणाले युक्त हविभांगान्  आहूति दिएका 
सः एव  त्यो हिरण्यकशिपु नै क्रतुभिः  यज्ञरूद्रारा यज्ञका भागहरू 

वणांश्रमिभिः  वर्णधर्म र इज्यमानः  पूजित हदे अग्रहीत्  लिन थाल्यो 
आश्रमधर्मलाई पालन गर्ने स्वेन  आप्नो 

गृहस्थहरद्रारा गरिएको तेजसा  तपस्याको प्रभावले 





ताक्यार्थ त्यो हिरण्यकशिपुले आफ्नो तपोबलद्रारा व्णश्िमधर्म पालन गर्न गृहस्थहरुद्रारा 
सम्पन्न गरिएका धेरैधैरे दक्षिणा दिने यज्ञका आहूति पनि आफ लिन थाल्यो । 


अकृष्टपच्या तस्यासीत् सप्तद्वीपवती मही । 

तथा कामदुघा दयोस्तु नानाश्चर्यपदं नमः ॥ १६॥ 
पदार्थ सप्तद्वीपवती  सातै द्रीपवाली अकृष्टपच्या  खनजोत नगरी 
तस्य  त्यो हिरण्यकशिपुको मही  पृथिवी उन्जनेवाली 


रामालन्द्री टीका 


२५०४ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 
आसीत्  थिइन् कामदुघा  चिताएको कुरा नानार्चयंपदं  विभिन्न 

तथा  त्यसै गरी दिन्थ्यो किसिमका आश्चर्यजनक 

दयोः तु  स्वर्ग त ष्न् नभः  आकाश पनि वस्तुहरू प्रदान गर्वथ्यो 


ताक्यार्थ हिरण्यकशिपुको राज्यमा सातद्रीप भएकी पृथिवीले खनजोत नगरीकन नै अन्नबाली 
दिन्थिन्। स्वर्गलोकले चिताएको कुरा पुय्यार्द॑थ्यो र॒ आकाशले पनि विभिन किसिमका 
आश्चर्यजनक वस्तुहरू प्रदान गर्दथ्यो । 


रत्नाकराश्च रत्नोर्घौस्तत्पत्न्यश्चोहुरूमिमिः। 
२ , ्षीरामृतोदका 
क्षारसीधुघुतक्षोद्रदधि  ॥ १७ ॥ 


पदार्थ मिठे जलसमेत भएका ऊर्मिभिः  आप्ना तरङ्गहरुद्रारा 
क्षारसीधुघृतक्षोद्रदधिक्षीरामृतो रत्नाकराः  समुद्रहरूले र॒ रत्नोघान् च  रत्नसमूहहरू पनि 
दकाः  क्षार जल, मदिरा,तत्पत्न्यङ्च  ती समृद्रका पत्नी उः  दिन थाले 

धिउ, उखुको रस, दही, दुध रनदीहरूले पनि 
ताक्यार्थ त्यसै गरी क्षार जल, मदिरा, धि, उखुको रस, दही, दुध र मिठो पानीको समुद्रर 
अन्य नदीहरूले पनि हिरण्यकशिपुलाई आप्ना तरङ्गहरूबाट विभिन्न रत्नहरू दिन थाले । 


न्द द्रोणीभिराकीडं द  ९  
रेखाः द्रोणीभिराकीडं सवतुंषु गुणान् द्रुमाः । 
दधार लोकपालानामेक एव पृथग्गुणान् ॥ १८ ॥ 





पढार्थ सव॑तुंषु  सम्पूर्ण ऋतुहरूमा लोकपालहरूका 

दोलाः  पर्वतहरूले गुणान्  सबे गुण फलपूल पृथग्गुणान्  अलगअलग 
द्रोणीमि द 

द्रोणीभिः  आफ्ना आदि दिन थाले गुणहरूलाई 
भन्ज्याडहरूद्रारा हिरण्यकशिपुले दधार  धारण गयो 
आकीडं  क्रीडाभूमि दिन थाले एक एव  एक्लै नै 

दरुमाः  वृक्षहरूले लोकपालानाम्  सम्पूर्ण 





वाक्यार्थ सम्पूर्ण पर्वतहरूले आफ्नो भन्ज्याडहरुद्रारा हिरण्यकशिपुको लागि क्रीडाभूमि दिए। 
वनस्पतिहरूले सम्पूर्णं ऋतुमा समानरूपमा फलपफूल प्रदान गरे र अब हिरण्यकशिपु एक्लैले सबै 
लोकपालहरूका गुणहरूलाई धारण गर्न थाल्यो । 


स इत्थं निजिंतककुबेकराइ विषयान् प्रियान् । 


यथोपजोषं भुञ्जानो नातुप्यदजितेन्द्रियः ॥ १९॥ 
पढार्थ निजिंतककुप्  सारा दिशालाई ।एकराट्  एक मात्र चक्रवर्ती 
इत्थं  यसरी जितेको सः  त्यो हिरण्यकशिपुले 


रामालन्द्री टीका 


२५०५५ 
सप्तम स्कन्ध 


अनितेन्द्रियः 
हदा 


श्रीमद्भागवत 


 असंयमी भएको प्रियान्  मन पर्ने 


विषयान्  विषयहरूलाई 


यथोपजोषं  आपनो रुचिअनुसार भुञ्जानः  भोग गर्दागर्दै पनि 


ताक्यार्थ यसरी सारा दिशालाई जितेर हिरण्यकशिपुले एकचछत्र राज्य चलाउन थाल्यो र आफ्नो 
रुचिअनुसारका विविध विषयहरू भोग्न थाल्यो तर ऊ असंयमी भएकोले तप्त भने भएन। 


एवमेर्वयंमत्तस्य दुप्तस्योच्छास्त्रवतिंनः । 
कालो महान् व्यतीयाय बह्यशापमुपेयुषः ॥ २०॥ 


पदढार्थ 

एवम्  यसरी 
फेशवयंमत्तस्य  एेश्वर्यले 
मात्तिएको 

दृप्तस्य  अहङ्कारी 


उच्छास्त्रवतिंनः  शास्त्रमर्यदा 
लाई उल्लडघन गर्ने 
ब्रह्मशापम्  सनकादिको 
श्रापलाई 

उपेयुषः  प्राप्त गर्न 





अध्याय 


न अतृप्यत्  तप्त भएन 


हिरण्यकशिपुको 
महान् कालः  धरे समय 
व्यतीयाय  बित्यो 


ताक्यार्थ रेश्वर्यले मात्तिएको र अहङ्ारले चूर भएको तथा शास्त्रमर्यादालाई उल्लडघन गर्दा 
सनकादिको श्रापबाट आसुरी योनिमा प्राप्त भएको त्यो हिरण्यकशिपुको यसै गरी धैरे समय 


बित्यो । 


तस्योग्रदण्डसंविग्नाः सर्वे लोकाः सपालकाः । 
अन्यत्रारब्धरारणाः शरणं ययुरच्युतम् ॥ २९॥ 


पदढार्थ 

तस्य  त्यो हिरण्यकशिपुको 
उग्रदण्डसंविग्नाः  कठोर 
शासनले भयभीत भएका 


सवे  सबै 

लोकाः  लोकहरू 

अन्यत्र  श्रीहरिलाई छाडेर 
अन्यत्र 


सपारुकाः  लोकपालले सहित अरन्धरारणाः  कुनै शरण 


वाक्यार्थ हिरण्यकशिपुको कटठोर शासनलाई लोकपाल सहित देवताहरूले सहन गर्न सकेनन्। 
त्यसपछि उनीहरूले भगवान् श्रीहरिले मात्र शरण दिनुहन्छ भन्ने बुर उनै श्रीहरिको शरणमा गए । 


न्त ् न्त हरिरीङ्वर 
तस्ये नमोऽस्तु काष्ठाये यत्रात्मा हरिरीश्वरः । 
यद् गत्वा न निवतंन्ते शान्ताः सन्न्यासिनोऽमलाः ॥ २२॥ 


पदार्थ 
यत्र  जहाँ 
आत्मा  सम्पूर्ण प्राणीका 


आत्मरूप 
ईरवरः  सर्वनियन्ता 





नदेखेर 

अच्युतम्  उने श्रीहरिको 
शरणं  शरणमा 
 


यत् गत्वा  जहां गएपच्छि 
रान्ताः  शान्तस्वभाव भएका 


हरिः  भगवान् श्रीहरि बस्नुहुन्छ अमलाः  निर्मल 


रामालन्द्री टीका 


२५०६ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 


सन्न्यासिनः  संन्यासीहरू फर्कदैनन् काष्ठाये  दिशालाई 

न निवर्तन्ते  फेरि भवचक्रमा तस्यै  त्यो नमः अस्तु  नमस्कार छ 
ताक्यार्थ देवताहरूले मनमनै भने जहाँ सम्पूर्ण प्राणीका आत्मस्वरूप सर्वनियन्ता नारायण 
बस्नुहुन्छ र जहाँ पुगेपच्छि प्रकृतिका गुणलाई जितेका शान्त र निर्मल संन्यासी सन्तहरू फेरि 
भवचक्रमा फर्कदेनन् त्यस्तो भगवत्धामलाई नमस्कार छ। 


इति ते संयतात्मानः समाहितधियोऽमलाः । 
उपतस्थुहषीकेरां    वायुभोजना 
उपतस्थुषीकेशं विनिद्रा वायुभोजनाः ॥ २२॥ 


पढार्थ संयतात्मानः  चित्तलाई रोकेर वायुभोजनाः  वायु मात्र खाएर 


इति  यस प्रकारले समाहितधियः  एकाग्रबुद्धि 
ते  ती लोकपाल आदि सम्पूर्ण भएर 
देवताहरूले विनिद्राः  निद्रालाई त्यागेर 





अमलाः  शुद्ध भएर 
हृषीकेां  भगवान् हृषीकेशलाई 
उपतस्थुः  उपासना गर्न लागे 


ताक्यार्थ यसै क्रमले ती सम्पूर्ण लोकपाल सहित देवताहरूले अन्न, पानी र निद्रालाई त्यागेर 
चित्तलाई एकाग्र पारी भगवान् हषीकेशको उपासना गर्न थाले । 


अ   
तेषामाविरभूद् वाणी अरूपा मेघनिःस्वना । 
सन्नादयन्ती ककुभः साधूनामभयङ्करी ॥ २४॥ 


साधूनाम्  सज्जनहरूका लागि 
अभयङ्करी  अभय प्रदान गर्ने 


पढार्थ 
तेषाम्  ती देवताहरूको 


गम्भीर स्वरले युक्त 

ककुभः  सम्पूर्ण दिशाहरूलाई 
अरूपाः  रूप नदेखिने सन्नादयन्ती  प्रतिध्वनित वाणी  आकाशवाणी 
मेघनिःस्वना  मेघको जस्तो गराउन आविरभूत्  प्रकट भयो 
ताक्यार्थ एक दिन ती देवताहरूको बीचमा मेघको जस्तो गम्भीर स्वरमा दिग्दिगन्तरमा 
प्रतिध्वनित हदे गरेको आकाशवाणी सुनियो, जो सज्जनहरूका लागि अभय प्रदान गर्ने खालको 
थियो । 





मा भेष्ट विबुधश्रेष्ठाः सर्वेषां भद्रमस्तु वः। 
मदशंनं हि भूतानां सर्वश्ेयोपपत्तये ॥ २५॥ 





पढार्थ भद्रम्  कल्याण सर्वेषां  सम्पूर्ण 

विबुधश्रेष्ठाः  हे देवश्रष्ठहरू अस्तु  होस् भूतानां  प्राणीहरूका लागि 

मा भेष्ट  तिमीहरू नडराओ हि  निश्चय नै सरवश्रेयोपपत्तये  सबै 

वः  तिमीहरूको मदशंनं  मेरो दर्शन आदि किसिमको मङ्गल दिनेवाला हुन्छ 


ताक्यार्थ हे देवताहरू ! नडराओ । तिमीहरूको कल्याण होस् । मेरो दर्शन सम्पूर्ण प्राणीहरूको 
लागि मङ्गल गर्ने हुन्छ । 


रामालन्द्री टीका 


२५०७ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 


न ग्र ५ 
ज्ञातमेतस्य दोरात्म्यं दैतेयापसदस्य च । 
तस्य शान्तिं करिष्यामि कालं तावत् प्रतीक्षत ॥ २६॥ 


पढार्थ दोरात्म्यं  दुष्टतालाई भेले करिष्यामि  गर्न 
दैतेयापसदस्य  दैत्यहरूमा ज्ञातम्  जानेको हु तावत्  तबसम्म 
अधम तस्य  त्यो दुष्टताको काटं  केही समय 
एतस्य च  यो हिरण्यकशिपुको शान्तिं  शान्ति प्रतीक्षत  प्रतीक्षा गर 





ताक्यार्थ हे देवताहरू ! मेले यो दैत्याधम हिरण्यकशिपुको दुराचारलाई बुखेको ह्ु। अब चांँडे 
ने त्यसको दुष्टतालाई शान्त पार्न्कुं तर केही समय प्रतीक्षा गर। 


 न ।  ।  साधुषु 
यद् देवेषु वेदेषु गोषु विप्रेषु साधुषु । 
धर्मे मयि च विद्रेषः स वा आशु विनश्यति ॥ २७॥ 





पढार्थ विप्रेषु  ब्राह्मणहरूमा वा  अथवा करैले द्वेष गर्छ 
यदा  जुन समयमा साधुषु  सज्जनहरूमा भने त्यस बखतमा 

देवेषु  देवताहरूमा घ्म  धर्ममा र सः  त्यो गडा गर्न व्यक्ति 
वेदेषु  वेदहरूमा मयि च  ममा पनि आद्यु  चांडे नै 

गोषु  गार्इहरूमा विद्वेषः  रगडा हन्छ विनङ्यति  नष्ट हुन्छ 


ताक्यार्थ जुन बखतमा देवता, वेद, गाई, ब्राह्मण, साधु, धर्म र ममा पनि यदि कसैले विद्वेष 
गर्छ भने त्यो विद्वेष गर्न व्यक्ति तुरुन्त नै नष्ट हुन्छ । 


७२ 


निर्वैराय प्रशान्ताय स्वसुताय महात्मने । 
प्रहादाय यदा द्रुदयद्धनिष्येऽपि वरोर्जितम् ॥ २८ ॥ 





पढार्थ स्वसुताय  आपन छोरो वरदानले शक्तिसम्पन्न भए पनि 
यदा  जहिले प्रहादाय  प्रह्ादलाई त्यसलाई 

महात्मने  महात्मा द्रहयेत्  द्रोह गर्ला त्यस हनिष्ये  मार्नहु 

निर्वैराय  वैरभावरहित बखतमा 

प्रशान्ताय  शान्तस्वरूप वरोजिंतम् अपि  ब्रह्माजीको 


ताक्यार्थ जहिले यस हिरण्यकशिपुले कुनै वेरभाव नभएका, शान्तस्वरूप, आपफ्ना पुत्र महात्मा 
प्रहादसंग द्रोह गर्नैछछ त्यस समयमा ब्रह्माजीको वरप्रसादले शक्तिसम्पननन भएको भए पनि म त्यस 
हिरण्यकशिपुलाई मारन । 
नारद् उवाच नारदजीले भन्नुभयो 
इत्युक्ता लोकगुरुणा तं प्रणम्य दिवोकस   
नेः  प 


न्यवतंन्त गतोद्वेगा मेनिरे चासुरं हतम् ॥ २९॥ 


रालालन्द्री टीका 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
पदार्थ दिवोकसः  देवताहरू 
इति  यस प्रकार तं  ती भगवानलाई 


लोकगुरुणा  जगदगुरु भगवान् प्रणम्य  नमस्कार गरेर 


२५०८ 
अध्याय 
असुरं च  हिरण्यकशिपुलाई 


पनि 
हतम्  मरे बराबरको 


श्रीहरिद्रारा 
उक्ताः  सम्छाइएका 


गतोद्ेगाः  निर्भय बन्दै मेनिरे  सर्फ 
न्यवतंन्त  फर्किए र 


वाक्यार्थ यसरी भगवानूबाट आश्वासन पाएका देवताहरू भगवानूलाई नमस्कार गरेर निर्भय 
बन्दे फरकिए र उनीहरूले हिरण्यकशिपुलाई मरे बराबरको सम्क्ए। 


तस्य दैत्यपतेः पुत्राश्चत्वारः परमादुभुताः। 
परहादोऽभून्महांस्तेषां गुणेर्महदुपासकः ॥ ३० ॥ 








पदार्थ प्रभावशाली गुणेः  रामरा गुणहरूले 
तस्य त्यो चत्वारः  चार ओट महान्  सर्वश्रेष्ठ र 

दैत्यपतेः  दैत्यराज पत्राः  छोराहरू भए महदुपासकः  भगवान्का परम 
हिरण्यकशिपुका तेषां  ती छोराहरूमा भक्त पनि 

परमादुभुताः  ज्यादे प्रह्यादः  प्रह्लाद अभूत्  थिए 


ताक्यार्थ दैत्यराज हिरण्यकशिपुको अत्यन्त प्रभावशाली प्रह्लाद, अनुह्ाद, संह्लाद र आह्लाद 
नामका चार भाद छोरा भए । तीमध्ये प्रह्लाद चाहं उत्तम गुणहरूले युक्त थिए र भगवान्का परम 
भक्त पनि थिए। 


ब्रह्मण्यः शीलसम्पन्नः सत्यसन्धो नितेन्द्रियः। 
आत्मवत् सव॑भूतानामेकः प्रियसुहत्तमः ॥ ३१॥ 


एकः  एकै दुष्टिले ठेते 
प्रियसुहृत्तमः  सबैलाई मित्रवत् 
व्यवहार गर्न खालका थिए 


पढार्थ जितेन्द्रियः  संयमी 
ब्रह्मण्यः  ब्राह्मणभक्त सवभूतानाम्  सम्पूर्ण 
शीलसम्पन्नः  सुशील प्राणीहरूलाई 
सत्यसन्धः  सत्यप्रतिज्ञा भएका आत्मवत्  आपफूसमान 





ताक्यार्थ ती भक्त प्रह्लाद ब्राह्मणभक्त, सुशील, सत्यप्रतिज्ञा भएका र संयमी धथिए । उनी सबे 
प्राणीलाई समान व्यवहार गर्दथे र सबेका मित्र र हितैषी पनि थिए। 


दासवत् सन्नतायांङ्धिः पितृवद् दीनवत्सलः । 
भ्रातृवत् सदुश स्निग्धो गुरुष्वीरुवरभावनः ॥ 
विद्याथंरूपजन्मादयो मानस्तम्भविव्जिंतः ॥ ३२॥ 


रामालन्द्री टीका 


२५०९ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 
पदार्थ सदुशो  आफूसमानमा सम्पत्ति, सौन्दर्य र कुलीनताले 
दासवत्  प्रह्ाद सेवक फे भ्रातृवत्  दाजुभादजस्तो भरिपूर्ण भएर पनि 
सन्नतायांङ्धिः  महापुरुषको स्निग्धः  प्रेम गर्ने मानस्तम्भविवनिंतः  अहङकार र 
चरणसेवामा रहने गुरुषु  गुरुहरूमा उदहण्डताले रहित थिए 


पितृवत्  मातापिताले ठै ईरुवरभावनः  देवताकै भावना 
दीनवत्सलः  दुःखीहरूमा गर्ने गर्दथे 
सद्भाव राख्ने विद्याथंरूपजन्माद्यः  विद्या, 
ताक्यार्थ उनी सेवकले ॐ महापुरुषहरूको सेवा गर्दथे । दुःखीहरूमा मातापिताले फैँ सद्भाव 
राख्दथे। आफूसमान व्यक्तिहरूमा बन्धुको भावनाले प्रेम गर्दथे र गुरुजनहरूमा ईश्वरको भावना 
गर्दथे। विद्या, सम्पत्ति, सौन्दर्य र कुलीनताले भरिपूर्ण भएर पनि उनमा कत्ति पनि अहङार र 
उदण्डता थिएनन्। 

वे प   र  ् प 

नोद्धिगनचित्तो व्यसनेषु निःस्पृहः श्रुतेषु दुष्टेषु गुणेष्ववस्तुदुक् । 

दान्तेन्द्रियप्राणशरीरधीः सदा प्रशान्तकामो रहितासुरोऽसुरः ॥ ३२॥ 


पदार्थ गुणेषु  विषयका सुखमा पनि प्रशान्तकामः  मनमा कुनै 
व्यसनेषु  दुःखहरूमा पनि निःस्पृहः  अनुरक्त थिएनन् इच्छा नउब्जने प्रह्ाद 
न उद्धिनचित्तः  व्याकुल नबन्नेअवस्तुदुक्  सम्पूर्णं पदार्थलाई असुरः  असुर भएर पनि 








श्रुतेषु  सुनिएका परलोकका अवास्तविक सम्खने सदा  सध 

भोग आदिमा र दान्तेन्द्रियप्राणडारीरधीः  रहितासुरः  मात्सर्य आदि 
दुष्टेषु  देखिएका यस इन्द्रिय, प्राण र शरीर आदि आसुर भावले रहित थिए 
लोकका सबेलाई वशमा राखेका 


ताक्यार्थ प्रह्लाद जस्तोसुकै दुःखमा पनि व्याकुल हँदेनथे। उनी यो लोक र परलोकको 
विषयसुखमा अनुरक्त थिएनन्। इन्द्रिय, प्राण र शरीर आदिलाई पनि आफ्नो वशमा राखेका हूुनाले 
उनको मनमा कुनै कामना धथिएन। त्यसैले उनी असुर कुलमा जन्मेर पनि मात्सर्य आदि आसुरी 
भावनाले रहित धिए। 
यस्मिन् महद्गुणा राजन् गृह्यन्ते कविभिमुहुः । 
पिधीयन्ते ् भगव तीदवरे 
न तेऽधुना न्ते यथा भगवतीङ्वरे ॥ ३४ ॥ 


पदार्थ भगवान्का भक्तहरूका गुण भगवति  एेश्वर्यसम्पनन 
राजन्  हे युधिष्ठिर गृह्यन्ते  लिदन्छन् ईङवरे  सर्वसमर्थ नारायणमा 
यस्मिन्  जुन प्रह्लादमा ते  ती गुणहरू गुणहरू हराङदेनन् विद्रानहरूले 
कविभिः  विद्वानूहरुद्रारा अधुना  अहिले पनि गान गरिरहन्छन् 

मुहुः  बारम्बार न पिधीयन्ते  हराएका छैनन् 

महद्गुणाः  भगवान् र यथा  जसरी 





रालालन्द्री टीका 


२५९० 
सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 


ताक्यार्थ जसरी भगवान्का गुणहरू अनन्त हृन्छन् त्यसै गरी भक्त प्रह्ादका गुणहरू पनि अनन्त 
छन्। जुन गुणहरूको चर्चा विद्वानूहरूले बारम्बार गर्ने गरछन्। ती गुणहरू आज पनि प्रह्ादमा 
यथावत् रहिरहेका छन् । 


यं साधुगाथासदसि रिपवोऽपि सुरा नृप । 
परतिमानं प्रकुवन्ति किमुतान्ये भवादृशाः ॥ ३५॥ 





पदार्थ सुराः  देवताहरूले पनि अन्ये  अरू 

नृप  हे राजा यं  जुन प्रह्ादलाई भवादुशाः  तपाई युधिष्ठिर 
साधुगाथासदसि  सज्जनहरूको प्रतिमानं  सज्जनमा प्रह्लाद ै हरूका अगाडि त 

कथा भटद्रहेको सभामा हनुपर्छ भनेर उपमाको रूपमा किमुत  के कुरा गर्नु र 
रिपवः  प्रह्मादका शत्र भएका प्रकुर्वन्ति  बता्ंछन् भने 


वाक्यार्थ हे युधिष्ठिर ! सज्जनहरूको दठुलाटठला सभामा शत्रुपक्षका देवताहरूले त जुन 
प्रहादको गुण गाएर भक्तमा प्रह्लाद जस्तो हुनुपर्छ भनेर उपमा दिने गर्छन् भने अजातशत्रु 
तपार्ईहरूको लागि त खन् कुरे भएन। 


गुणेरलमसङ्ख्येयेमांहात्म्यं तस्य सूच्यते । 
सोक  तेस्िकी   
वासुदेवे भगवति यस्य नैसर्गिकी रतिः ॥ ३६॥ 


पदार्थ   आवश्यक छैन रतिः  प्रेमले नै उनको 
तस्य  वी प्रह्नादका यस्य  जुन प्रह्नादको महिमा 
असङ्ख्येयेः  गन्नै नसकिने भगवति  भगवान् सूच्यते  सूचित हन्छ 


गुणेः  गुणद्वारा उनको वासुदेवे  वासुदेव प्रभुमा 
माहात्म्यं  महिमा गाउन नैसर्गिकी  स्वाभाविक 
ताक्यार्थ भक्त प्रह्ादका अरू असङ्ख्य गुणहरूको चर्चा गरिरहनु आवश्यक कैन । केवल 
एडटा गुण जो भगवान् वासुदेवमा जन्मजात नैसर्गिक प्रेम छ, त्यही प्रेम नै उनको महिमा प्रकट 
गर्नको लागि पर्याप्त छ। 





वितरण यहाँ श्लोक ३१३६ मा भगवान्का भक्त प्रह्ादका गुणहरूको वर्णन गरिएको छ। 
भगवान्का गुणहरू अनन्त रहे छै प्रह्लादका गुणहरू पनि अनन्त रहेको बतादएको छ । सरैं 
भगवान्को मात्र चिन्तन गरिरहने भक्तमा पनि भगवानूका गुणहरू प्रकट हुन थाल्दछछन्। भक्त 
प्रह्ाद दुःखहरू आदा पनि चिन्तित बनेनन्। यस लोक र परलोकका सम्पूर्णं भोग्य पदार्थहरू 
अयथार्थ हुन् भन्ने भाव राख्नाले ने प्रह्लाद चिन्तामूक्त भएका हुन्। सपनामा भरमवश देखिएका 
पदार्थहरू नष्ट हदा को दुःखी हुन्छ र ? यस्ते संसारलाई सपनाबराबर देख्ने हुनाले उनको कामना 
शान्त भटदसकेको धियो । सम्पूर्ण प्राणीहरूलाई उनी आत्मवत् अर्थात् आफूजस्तै देख्दथे । सम्पूर्ण 


रामालन्द्री टीका 


२५११ 
सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४ 


प्राणीहरूको अन्तःकरणभित्र रहने वासुदेव तत्त्वमा उनको मन सर्धँ लीन भद्रहन्थ्यो । उनी हरेक 
समय र अवस्थामा भगवान्को नै चिन्तन र मनन गर्दथे। 


न्यस्तक्रीडनको बालो जडवत् तन्मनस्तया । 
कृष्णग्रहगृहीतात्मा न वेद् जगदीदृशम् ॥ ३७ ॥ 


पदार्थ श्रीकृष्णरूपी ग्रहद्रारा तानिएका ईदृशम्  यस किसिमको 
बालः  बालक भएर पनि प्रह्नादले जगत्  संसार प्रपञ्चलाई 
न्यस्तकरीडनकः  खेलकुद आदि तन्मनस्तया  भगवान्तिर नै न वेद  थाहै पाएनन् 
चञ्चलता छाडेका र एकाग्रचित्त भएकोले 

कृष्णग्रहगृहीतात्मा  जडवत्  जड 





ताक्यार्थ बालक अवस्थादेखि नै श्रीकृष्णरूप ग्रहद्रारा हदय खिचिएका हुनाले उने भगवान्को 
चिन्तनले गर्दा प्रहादलाई खेलकुदमा कुनै रुचि भएन । सर्धँ भगवान्कै चिन्तनले गर्दा जड जस्ता 
भएका उनले यो सांसारिक प्रपञ्च कस्तो छ भन्ने कुरा थाह पाएनन् अर्थात् उनले संसारको वास्ते 
गरेनन्। 
विवरण यस श्लोकमा भक्त प्रह्नादलाई श्रीकृष्णरूपी ग्रहले समातेको भनेर भगवान् 
श्रीकृष्णलाई ग्रहका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ। यसर्थ ग्रह भन्नाले के बुखिन्छ र भगवान् 
श्रीकृष्णलाई ग्रह किन भनियो भने बारेमा चर्चा गरौँ। 

गृहणाति इति ग्रहः अर्थात् जसले समात्छ त्यसलाई ग्रह भनिन्छ। शनि, राहु, केतु आदिले 
मानिसलाई दशाअन्तर्दशाका समयमा समात्ने भएकाले तिनीहरूलाई ग्रह भनिन्छ । भगवान्ले पनि 
आप्ना भक्तहरूलाई समात्ने भएकाले ग्रह भनिएको हो । तर शनि, राहु आदि ग्रहले मानिसलाई 
समात्ने कार्य र भगवानूले भक्तलाई समात्ने कार्यमा नितान्त भिन्नता रहेको छ । अरू शनि, राह 
आदि ग्रहहरू त दशाअन्तर्दशाको समय सकिएपच्ि मानिसहरूलाई छाडिदिन्छन् तर भगवान्ले 
एकचोटि समातेपछि भक्तलाई कहिल्ये छाड्नहुनन । अरू ग्रहले समातेको मान्छेले निकै दुःखकष्ट 
पारंछ । तर जसलाई नित्य भगवानरूप ग्रहले समातेको छ ऊ त सर्धं आनन्दमा मस्त हुन्छ। 
सुखदुःख, रागद्रेष आदिले भरिएको यस संसारलाई जाने साधन मन हो। मन पूर्ण रूपमा 
भगवान्मा लागिसकेपल्ि संसारका कुनै पनि वस्तुले उसलाई आकर्षित गर्न सक्देनन्। भक्त 
प्रहादको मन भगवानूमा नै लीन भदसकेको धियो । त्यसैले उनले जगत्लाई जसरी संसारी 
मानिसहरू देख्छन् त्यसरी देखेनन् । 

भक्त प्रमाद ज्ञानी थिए। ज्ञानी भएकैले उनको व्यवहार अन्य सामान्य मानिसको जस्त 
धथिएन । भक्त प्रह्लाद संसारलाई श्रीहरिके रूपमा देख्दथे। जगत्लाई जगत्को रूपमा नजानी मूल 
परमतत्त्वको रूपमा चिन्नु संसारीको लागि अज्ञानरूप भए तापनि भक्तहरूको लागि त्यही नै ज्ञान 
हो र यसैको प्रशंसा यी श्लोकमा गरिएको छ। 


रामालन्द्री टीका 


२५९२ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 
आसीनः पय॑टन्नरनन् शयानः प्रपिबन् रुवन् । 
नानुसन्धत्त एतानि गोविन्दपरिरम्मितः ॥ ३८ ॥ 
पढार्थ पयंटन्  घुम्दा एतानि  यी सम्पूर्ण 
गोविन्दपरिरम्मितः  अनन्  खाँदा व्यावहारिक कुराहरूलाई 
भगवानूद्रारा अङ्माल गरिएको रायानः  सुत्दा न अनुसन्धत्ते  विचार गरेनन् 
अनुभव गर्ने प्रह्मादले प्रपिबन्  पिदा 
आसीनः  बस्दा ब्रुवन्  बोल्दा 





ताक्यार्थ प्रहादले भगवानूद्रारा सर्धं अङ़माल गरिएको अनुभव गर्दै बस्दा, घुम्दा, खाँदा, 
पिर्ख॑दा, सुत्दा तथा बोलचाल गर्दा पनि अरू कुराहरूमा ध्यानै दिदेनथे। केवल भगवानूलाई ने 
सम्ररहन्थे । 


विवरण यस श्लोकमा आएका गोविन्दपरिरम्भितः र नानुसन्धत्ते यी दुई पदको चर्चा गरौँ। 
परिरम्भणको अर्थ हुन्छ अड़माल। भगवानूले जसलाई अड़माल गर्नुभएको हृन्छ ऊ खांँदा, हिंडदा 
र सुत्दासमेत बाह्य क्रियाहरूको चाल पार्डँदेन। अनुसन्धानको अर्थ हो भएका क्रियाहरूको फेरि 
विचार गर्नु । प्रारब्धका कारण ज्ञानीमा पनि भोजन, शयन आदि सबै क्रिया हुन्छन् तर ज्ञानीलाई 
तिनको अनुसन्धान हैदेन । उपनिषद्मा बताइएको छ प्राज्ञेनात्मना सम्परिष्वक्तो न बाह्यं किञ्चन 
वेद नान्तरम् बृहदारण्यकोपनिषद्, ४३२१ अर्थात् सर्वज्ञ परमात्माद्रारा अङ्माल गरिएपचछ्छि जीव 
नाहिरीभित्री कुनै कुराहरूलाई पनि जान्देन । जब जीवलाई परमात्माले अङ़माल गर्नृहुन्छ अर्थात् 
गम्लङ्ग ढाकेर आपूभित्र लीन गर्नृहुन्छ तब ऊ परमात्मरूप भएको हृन्छ । गाढा निद्राको समयमा 
यस्तै हने भएकाले जीव आफौलाई समेत जान्दैन। सुषुप्तिमा परमात्मरूपता स्वतः प्राप्त हुने 
भएकाले यो पुरुषार्थ हुदैन । तर जाग्रत्मा जसले परमात्मासंग अभेदभाव प्राप्त गर्दछ भने उसलाई 
परमपुरुषार्थरूप मोक्ष प्राप्त हृन्छ । आफूलाई परमात्माभन्दा अभिन्न रूपमा जानिसकेको व्यक्ति 
खांदा, हिंडदा र सुत्दासमेत त्यही स्वरूपको मस्तीमा इबिरहेको हुन्छ । उसलाई भित्री, बाहिरी कुनै 
पदार्थको पनि ज्ञान हदेन । सत्स्वरूप परमात्मासंग अभिन्न भएपचछि विषयको अनुसन्धान हदेन भन्न 
न अनुसन्धत्ते पदको तात्पर्य हो । 


क्वचिद् रुदति वेकुण्ठचिन्ताराबलचेतनः । 
क्वचिद्धसति तच््चिन्ताहाद उद्गायति क्वचित् ॥ ३९॥ 





पदार्थ भनी चिन्तित भएर क्वचित्  कहिलेकाहीं 
क्वचित्  कहिलेकांही रुदति  जोडसंग सन्ये तच््विन्ताहयादः  भगवान्को 
वेकुण्ठचिन्ताशबख्चेतनः  क्वचित्  फेरि कहिले स्मरणले धरे आनन्दित भएर 
भगवान्ले मलाई छानुह॒न्छ कि हसति  हाँस्दथे उद्गायति  गाथे 


रामालन्द्री टीका 


२५१२ 
सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 


वाक्यार्थ प्रह्लाद कहिलेकाहीं भगवान्ले छड्नुह॒न्छ कि भन्ने चिन्ताले खुब रुन्थे, फेरि कहिले 
हाँ स्दथे र कटहिले भने भगवान्को सम्नाले आनन्दित हदे गाथे । 


नदति क्वचिदुत्कण्ठो विलज्जो नृत्यति क्वचित्। 
क्वचित् तद्भावनायुक्तस्तन्मयोऽनुचकार ह ॥ ४०॥ 


पदार्थ विलज्जः  लाजलाई त्यागेर भई 

क्वचित्  कहिले नृत्यति  नाच्दथे ह  निश्चय नै 

उत्कण्ठः  अत्यन्त उत्कण्ठित क्वचित्त्  कहिले अनुचकार  भगवानूका 
भएर तद्भावनायुक्तः  लीलाको अनुकरण गर्दथे 
नदति  भगवान्लाई पुकार्दथे भगवदभावनामा रमाएर 

क्वचित्  किले तन्मयः  भगवत्स्वरूपरमँ स्थित 





वाक्यार्थ वेला बखत अत्यन्त उत्कण्ठित भएर भगवानूलाई पुकार गर्दथे भने कटिले लाजसरम 
त्यागेर खुब नाच्दथे अनि कहिलेकाहीं फेरि भगवत्स्वरूपरमँ स्थित भई भगवान्का लीलाहरूको ने 
अनुकरण गर्दथे। 


क्वचिदुत्पुलकस्तृष्णीमास्ते संस्परोनिवृंतः। 
अस्पन्दप्रणयानन्दसलिलामीकितेक्षणः ॥ ५१॥ 


पदार्थ उत्पुलकः  रोमाञ्चित बन्दै आंसु बगाँदे र आंँखा चिम्लदै 
क्वचित्  कहिले अस्पन्दप्रणयानन्दसलिला तूष्णीम्  चुपचाप 


संस्परोनिवृंतः  भगवानूसंग स्पर्श मीलितेक्षणः  भगवान्को आस्ते  बस्दथे 
भएको अनुभवले सुखी हदे नित्यप्रमको आनन्दले ओंँखाबाट 
ताक्यार्थ कहिले प्रह्ादलाई भित्रभित्रै भगवानूसंग स्पर्श भएको अनुभव हन्थ्यो, जसले गर्दा 
उनका आंँखाबाट हर्षका ओंँसुहरू बग्थे। शरीरमा रोमाञ्च हुन्थ्यो र आनन्दमा मग्न हदे आंँखा 
चिम्लिएर चुपचाप बस्दथे। 


विवरण ज्ञानी त्वात्मैव मे मतम् भगवद्गीता, ७१८ भन्ने वचनअनुसार ज्ञानीहरू भगवानूका 
आत्मा नै हन् किनभने उनीहरूले सम्पूर्णं संसार र आफ़ूलाई वासुदेवको रूपमा जानेका ह॒न्छन्। 
अरू सामान्य भक्तहरू आफूभन्दा भगवान्लाई भिन्न मान्दछन् । त्यसैले श्रवण, कीर्तन र पूजनको 
समयमा मात्र भगवान्लाई सम्खन्छन्। ज्ञानी चाहं परमात्मासंग नित्ययुक्त हुन्छ किनभने ऊ 
परमात्माबाहेक अरूलाई देषख्दैदेख्दैन। सर्वश्रेष्ठ भक्तहरूको प्रेम कहिल्यै पनि परमात्माभन्दा 
बाहिर जोँदेन। आनन्दको आधिक्यका कारण उनीहरूका आंखा सर्धं रसाद्रहन्छन्। त्यसैले 
उनीहरू आंँखा बन्द गर्दै परमात्माको आनन्दरसमा इब्दछन्। भक्तिशास्त्रमा रोमाज्च, अश्रुपात, 
शरीरको कान्ति बदलिनु आदि सात्विक भावहरूको वर्णन पादृन्छ । प्रह्नादमा यी सम्पूर्ण सात्त्विक 





रामालन्द्री टीका 


२५९० 
सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 


भावहरू रहेको स्पष्टतः बुर्न सकिन्छ । 


स उत्तमररोकपदारविन्दयोनिषेवयाकिञ्चनसङ्गटन्धया । 


तन्वन्परां निर्वृतिमात्मनो मुहृदुःसङ्गदीनान्यमनः शमं व्यधात् ॥ ४२॥ 
पदार्थ चरणकमलको दुःसङ्गदीनान्यमनः  कुसङ्गतमा 
सः  वी प्रह्मादले निषेवया  सेवाले लागेका अन्य दैत्यबालकटरूको 
अकिञ्चनसङ्गलन्धया  आत्मनः  आफ्नो मनलाई पनि 
भगवान्का भक्तहरूको परां  परम रामं  शान्त 
सङ्गतबाट प्राप्त भक्तिभावले र॒निरवृतिम्  आनन्दलाई व्यधात्  बनाए 
उत्तमरलोकपदारविन्दयोः   तन्वन्  बढाडदै 
उत्तम कीर्तिं भएका भगवान्को मुहुः  बारम्बार 





वाक्यार्थ प्रहादले भगवान्का भक्तहरूको सङ्गत र भगवान्का चरणको सेवाबाट परम 
आनन्दलाई प्राप्त गरिसकेका थिए। उनको त्यो असीमित आनन्दले गर्दा कुसङ्गतमा लागेका 
देत्यबालकटहरूको मनलाई पनि शान्ति प्रदान गरेको धियो । 


तस्मिन् महाभागवते महाभागे महात्मनि । 
हिरण्यकशिपू राजन्नकरोदघमात्मजे ॥ ४३॥ 





पदार्थ परमभक्त प्रह्ादमा पनि 

राजन्  हे राजा युधिष्ठिर महाभागे  सौभाग्यशाली हिरण्यकशिपुः  हिरण्यकशिपुले 
तस्मिन्  त्यस्तो महात्मनि  महात्मा अघम्  द्रोह पाप 
महाभागवते  भगवान्का आत्मजे  आपनो छोरा अकरोत्  गयो 


ताक्यार्थ हे युधिष्ठिर ! त्यस्ता भगवान्का परमभक्त, सौभाग्यशाली, महात्मास्वरूप आफ्नो पुत्र 
प्रह्ादमा दैत्यराज हिरण्यकशिपुले द्रोह गयो । 


युधिष्ठिर उवाच युधिष्ठिरले भन्नुभयो 
देवषं एतदिच्छामो वेदितुं तव सुब्रत । 
यदात्मजाय शुद्धाय पितादात् साधवे ह्यघम् ॥ ४४ ॥ 


पढार्थ वेदितुं  जानन आत्मजाय  आफ्नै छोरालाई 
सुव्रत  हे अखण्डत्रत गर्न इच्छामः  चाहन्छौं हि  निश्चय नै 

देवर्षे  देवर्षि नारदजी यत्  जो पिता बाबु हिरण्यकशिपुले 
तव  हजुरबाट शुद्धाय  निर्दोष अघम्  द्रोह 

एतत्  यो कुरो साधवे  सज्जन अदात्  दियो गयो 





रामालन्द्री टीका 


२५१५ 
सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 


ताक्यार्थ हि अखण्ड व्रत गर्ने नारदजी ! यस्तो निर्दोष तथा सज्जन आफनो छोरामा बाबु 
हिरण्यकशिपुले कसरी द्रोह गयो ? हामी हजुरबाट यो कुरो जानन चाहन्छों । 


पत्रान् विप्रतिकूलान् स्वान् पितरः पुत्रवत्सलाः। 
उपालभन्ते शिक्षार्थं नैवाघमपरो यथा ॥ ४५॥ 





पढार्थ स्वान्  आपफना उपालभन्ते  हप्काउने गर्दछन् 
पुत्रवत्सलाः  छोरालाई प्यार गर्नीपुत्रान्  छोराहरूलाई अपरः यथा  शत्रुले फँ 

पितरः  बाबुहरूले रिक्षा्थं  शिक्षादीक्षाका अघम्  मरणपर्यन्त द्रोह चाहं 
विप्रतिकूलान्  प्रतिकूल भएका लागि न एव  गर्देनन् 


ताक्यार्थ छोरालाई प्यारो गर्ने बाबुले छोराहरू प्रतिकूल भएमा शिक्षादीक्षाका लागि 
उनीहरूलाई हप्काउने काम त गर्दछन् तर शत्रुहरूलाई रै मार्नैका लागि प्रयास चाहं गर्दैनन् । 


किमुतानुवशान् साधंस्ताद्शान् गुरुदेवतान् । 
एतत् कोतूहरं बह्यन्नस्माकं विधम प्रभो ॥ 
पितुः पुत्राय यद् दवेषो मरणाय प्रयोजितः ॥ ४६॥ 





पढार्थ विषयमा त प्रयोजितः  भयो 

बह्यन्  हे महर्षे किमुत  के कुरा गरौँर एतत्  यस सम्बन्धी 
अनुवशात्  अनुकूल प्रभो  हे कृपालु प्रभु अस्माकं  हामीहरूको 
साधून्  सज्जन पितुः  पिताको कोतूहलं  जिज्ञासालाई 
गुरुदेवतान्  पितालाई देवतुल्य पुत्राय  छोरालाई उदेश्य गरेर विधम  शान्त गरिदिनुहोस् 
मान्ते यत् देषः  जो देष 

तादुशान्  त्यस्ता प्रह्मादको मरणाय  पुत्रलाई मार्नको लागि 


ताक्यार्थ हे महर्षे ! यस्ता सबैका लागि अनुकूल, पितालाई देवतुल्य मानने प्रह्ादलाई द्वेष गर्ने 
कुनै कारण नै कैन । तैपनि हिरण्यकशिपुले छोरा प्रह्नादलाई मारन चेष्टा गयो । यो किन र कसरी 
भयो ? यी सबे बताएर हाम्रो जिज्ञासा शान्त पारिदिनुहोस् । 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां सप्तमस्कन्धे 
प्रहादचरिते चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४॥ 


रामालन्द्री टीका 


सप्तम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


अथ पञ्चमोऽध्याय 


२५९६ 


अध्याय ५ 


 
॥ 


हिरण्यकशिपुद्रारा प्रह्ादलाई मारने प्रयास 


नारद उवाच नारदजीले भन्नुभयो 
पौरोहित्याय भगवान् वृतः काव्यः किंलासुरेः। 

राण्डामरको सुतो तस्य दैत्यराजगृहान्तिके ॥ १॥ 
तो राज्ञा प्रापितं बालं प्रहयादं नयकोविदम् । 
पाठयामासतुः पाद्यानन्यांश्चासुरबालकान् ॥ २॥ 


पदार्थ 

भगवान्  ेश्वर्ययुक्त 
कान्यः  शुक्राचार्य 

किल  निश्चय नै 

असुरः  दैत्यहरुद्रारा 
पौरोहित्याय  पुरोहित हुन 
वृतः  वरण गरिए 

तस्य  ती शुक्राचार्यका 
राण्डामर्को  शण्ड र अमर्क 







 

सुतो  दुई भाद छोरा थिए 

तो  ती दुई भाद 

दे न्तिके  दैत्यराजको 
महलका नजिक 

राज्ञा  राजा हिरण्यकशिपुद्रारा 
प्रापितं  पदन पठादएको 

नयकोविदम्  नीतिमा निपुण 
बालं  बालक 


प्रहादं  प्रह्ादलाई र 
अन्यान्  अरू 
असुरबारुकान् च  असुर 
बालकटहरूलाई पनि 
पाट्यान्  दण्डनीति आदि 
राजनीतिसम्बन्धी शास्त्रहरू 
पाठयामासतुः  पटढांदथे 





ताक्यार्थ हे युधिष्ठिर ! दैत्यहरूले भगवान् शुक्राचार्यलाई पौरोहित्यका लागि वरण गरेका 
थिए । उनका शण्ड र अमर्कं नामका दुई भाई छोरा थिए। तिनीहरूले राजमहलको नजिकै राजा 
हिरण्यकशिपुद्रारा पदन पठाइएका नीतिमा निपुण बालक प्रह्ादलाई र अन्य दैत्य बालकहरूलाई 
समेत दण्डनीति आदि राजनीतिसम्बन्धी शास्त्रहरू पढादथे । 


यत् तत्र गुरुणा प्रोक्तं शुश्चुवेऽनुपपाठ च । 
न साघु मनसा मेने स्वपरासटुग्रहाश्रयम् ॥ ३॥ 


पढार्थ 

तत्र  त्यस पाटशालामा 
यत्  जो 

गुरुणा  गुरुले 

प्रोक्तं  बताउनुभएको कुरा 


शुशचुवे  सुन्थे र 

अनु  सुनिसकेपचछ्छि 

पपाठ च  पद्थे पनि तर 
स्वपरासटुग्रहाश्रयम्  आफ्नो र 
अककि भन्ने खराब आग्रहले 


युक्त त्यो शिक्षालाई 

मनसा  मनमनले 

साघु  राम्रो शिक्षा हो भनेर 
न मेने  मानेनन् 





रामालन्द्री टीका 


२५९७ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


अध्याय ५ 


वाक्यार्थ गुरुले पाठशालामा पटढाएका कुराहरू प्रह्लाद राम्रोसंग सुन्थे र पदे पनि तर राग र 
दरेषले युक्त भएको त्यस्तो शिक्षालाई उनी भित्रेदेखि राम्रो मान्दैनथे । 


एकदासुरराट् पुत्रमङ्कमारोप्य पाण्डव । 


पप्रच्छ कथ्यतां वत्स मन्यते साघु यद् भवान् ॥ ४ ॥ 





पदार्थ पुत्रम्  आपनो छोर प्रह्ादलाई भवान्  तिमीले 

पाण्डवं  हे युधिष्ठिर अङ्कम्  काखमा यद्  जे कुरा 

एकदा  एक दिन आरोप्य  राखेर साघु  राम्रो 

असुरराट्  दैत्यराज पप्रच्छ  सोध्यो मन्यते  मान्दछौ त्यो कुरा 
हिरण्यकशिपुले वत्स  हे बाबु कथ्यतां  बताऊ 


वाक्यार्थ हे युधिष्ठिर ! कुनै एक दिन दैत्यराज हिरण्यकशिपुले आफ्नो छयोरो प्रह्ादलाई 
काखमा लिएर सौध्न लाग्यो हे बाबु प्रह्नाद ! तिमीलाई मन पर्ने कुरा के हो भन। 
प्रह्याद् उवाचं पप्रह्नादले भने 
    


तत्साधु मन्येऽसुरवयं देहिनां सदा समुद्धिग्नधियामसटुग्रहात्। 
हित्वात्मपातं गृहमन्धकूपं वनं गतो यद्धरिमाश्रयेत ॥ ५॥ 





पार्थ  प्राणीहरूको अन्धकूपं  अंध्यारो इनारजस्तो 
असुरवयं  हे दैत्यश्रेष्ठ पिताजी तत्  त्यो कुरो गृहम्  घरलाई 

असटुग्रहात्  म र मेरो भने साघु  राम्रो हित्वा  त्यागेर 

खराब अभिमानको कारणले मन्ये  मान्छु वनं  वनमा एकान्तमा 

सदा  सैं यत्  जो गतः  गएर 

समुद्धिग्नधियाम्  चञ्चल चित्त आत्मपातं  आफ्नो पतनको हरिम्  श्रीहरि परमात्मालाई 
भएका कारण भएको आश्रयेत  आश्रय लेओस् 


वाक्यार्थ हे पिताजी! यी सम्पूर्ण प्राणीहरू चज्चलचित्त भएका र स्धँ म र मेरो भन्ने 
अभिमानले मत्त भएका छन्। यिनीहरूले आफ्नो पतनको कारण भएको अँध्यारो इनारजस्तो 
घरपरिवारको आसक्तिलाई त्यागेर एकान्तमा गई भगवान् श्रीहरिको भजन गरून्। मलाई यही कुरा 
राग्रो लाग्छ। 

वितवरण यहाँ घरलाई अंँध्यारो इनार भनिएको छ। संसारमा व्यर्थम तेरोमेरो बुद्धि गर्न 
मानिसहरू विक्षिप्तचित्त भई यसमा फसिरहन्छन् । परमात्माद्वारा बनेको र उनद्रारा नियन्त्रित भएको 
संसारमा आफूलाई नियन्त्रक र स्वामी मान्नु टो बुद्धि हो । यसैलाई यहाँ असद्ग्रह भनिएको हो । 
मानिसहरू जति प्रयास गर्दा पनि किन सुखी छैनन् ? उनीहरू किन सर्धं उद्विन र चिन्तिति छन् ? 
ण्ट आग्रहके कारण मानिसहरू सर्धं उद्विग्न र चिन्तित छन्। उनीहरू जुन वस्तु आफ्नो हुन 


रामालन्द्री टीका 


२५९८ 
सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 


सक्देन त्यसलाई आफ्नो बनाउन चाहन्छन् यसैले कटहिल्यै सफल हँदेनन् र दुःखी बनिरहन्छन् । हुन 
त घरलाई छाड्देमा मात्र यो आसक्ति पूर्णतः द्ुट्दैन तर उनीहरूले प्रारम्भिक रूपमा घरलाई छाडी 
एकान्तमा भगवान्को शरण लिनु जरूरी छ । साधकले कम्तीमा नयाँ आग्रहहरू नबनाउन र पुराना 
आग्रहहरूलाई विस्तारे नष्ट गर्न एकान्त ठ्ख॑मा बस्नु आवश्यक देखिन्छ । वन र ॒वीर्थस्थलको 
एकान्त शान्तिलि उनीहरूको विक्षिप्त हृदयमा आनन्दको सञ्चार हुन्छ र त्यसबाट आकर्षित भई 
मानिसहरू भगवान्को शरणमा जान्छन् । 


नारद् उवाच नारदजीले भन्नुभयो 
श्रुत्वा पुत्रगिरो दैत्यः परपक्षसमाहिताः। 
जहास बुद्धिवांखानां मिद्यते परबुद्धिभिः ॥ ६॥ 





पढार्थ र  सुनेर बुद्धिः  बुद्धि 
परपक्षसमाहिताः  आपनो शत्रु देत्यः  दैत्यराज हिरण्यकशिपु परबुद्धिभिः  शत्रुपक्षका 
विष्णु को पक्षमा निष्ठा राखेको जहास  हाँस्यो व्यक्तिहरुद्रारा 

पत्रगिरः  छोराको वाणीलाई बाकानां  बालकहरूको भिद्यते  विपरीत बनाइन्छ 


वाक्यार्थ  आफ्नो पुत्र प्रह्नादको मुखबाट आफ्नो शत्रु विष्णुको प्रशंसा सहितको यस्तो कुरा 
सुनेर दैत्यराज हिरण्यकशिपु खुब हाँस्यो र यस्ते हो, शत्रुपक्षका मानिसहरूको कुराले साना 
बच्चाहरूको बुद्धि चांडे विपरीत हुन्छ भन्यो । 


सम्यग् विधाय॑तां बाटो गुरुगेहे द्विजातिभिः। 
९ नि  न्द,   अ धीर्यथा 
विष्णुपक्षैः प्रतिच्छन्नैनं भिद्येतास्य धीर्यथा ॥ ७ ॥ 


पदढार्थ अस्य धीः  यसको बुदधिलाई बालकः  यस बालकलाई 
गुरुगेहे  गुरुको घरमा आएका यथा  जसो गर्दा सम्यक्  राग्रोरसंग 
प्रतिच्छन्नैः  भेष बदलेका न मिद्ेत  विपरीत पार्न विधायंतां  रेखदेख गरिराख्नू 


 कि 
विष्णुपक्षेः  विष्णुपक्षका सक्देनन् 
द्विजातिभिः  ब्राह्मणहरूले त्यसरी नै 


ताक्यार्थ हाम्रा गुरुरूको घरमा समेत विष्णुपक्षका ब्राह्मणहरू भेष बदलेर घुसेको जस्तो छ। 
यसैले तिनीहरूले यस बालकको बुदधिलाई पनि विपरीत बनादइसकेछन्। अब जसो गर्दा यो 
नालकको बुद्धि कसैले बिगार्न पाडँदेन त्यसरी नै यस बालकलाई राम्रोसंग रेखदेख गरिरहन्। 


गृहमानीतमाहूय प्रहादं दैत्ययाजकाः । 
प्रशस्य रखल््णया वाचा समपृच्छन्त सामभिः॥ ८॥ 
पदृर्थ दित्ययाजकाः  हिरण्यकशिपुका पुरोहितहरूले 





रालालन्द्री टीका 


२५९९ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 
गृहम्  आफ्ना घरमा सामभिः  साम, दाम आदि प्रशास्य  प्रशंसा गर्दै 

आनीतम्  ल्याइएका नीतिको प्रयोग गरी समपृच्छन्त  सोध्न थाले 
प्रहादं  प्रह्ादलाई शलक्ष्णया  अत्यन्त मिठो 

आहूय  बोलाएर वाचा  बोलीले 





ताक्यार्थ त्यसपच्छि दैत्य गुरुरूले प्रह्ादलाई आफ्नो घरमा ल्याएर साम, दाम, दण्ड र भेद 
आदि नीतिहरूको प्रयोग गरी अत्यन्त मिढो बोलीले प्रह्ादको प्रशंसा गर्दै सोध्न थाले। 


वत्स प्रहाद भद्रं ते सत्यं कथय मा मृषा । 
बालानति कुतस्तुभ्यमेष बुद्धिविपयंयः॥ ९॥ 
बुद्धिभेदः परकृत उताहो ते स्वतोऽभवत् 
भण्यतां श्रोतुकामानां गुरूणां कुलनन्दन ॥ ० ॥ 





पदढार्थ बालान् अति  अरू उत आहो  अथवा 

वत्स  हे बाबु बालकहरूलाई छडेर स्वतः  आफ 

प्रहयाद्  हे प्रह्ाद तुभ्यम्  तिम्रो मात्रै अभवत्  भयो 

ते तिगभ्रो एषः  यो कुलनन्दन  हे दैत्यकुलनन्दन 
भद्रं  कल्याण होस् बुद्धिविपयंयः  उल्टो बुद्धि प्रह्लाद 

सत्यं  सांचो कुतः  कटांबाट भयो तिम्रो श्रोतुकामानां  सुन चाहने हामी 
कथय  बोल बुद्धिभेदः  बुद्धि बविगार्ने काम॒ गुरूणां  गुरुहरूका समक्ष 

मृषा मा  ढुटो नबोल परकृतः  शत्रुहरूले गरेको हो भण्यतां  भन 


ताक्यार्थ हे बाबु प्रह्लाद ! तिम्रो कल्याण होस् । तिमी साँचोसांँचो भन, दुंटो नबोल। यी अरू 
बालकहरूलाई छाडेर तिमीलाई मात्रै यो उल्टो बुद्धि कहांबाट आयो। यो बुद्धि बिगार्ने काम 
शत्रुपक्षका कसैले गरेका हृन् कि आफ भएको हो ? हे कुलनन्दन ! सुनन चाहने हामी तिम्रा 
गुरुटरूलाई यी सबै कुरा बताऊ । 


प्रह्ाद् उवाचं पप्रह्नादले भने 
स्वः परख्चेत्यसटुग्ाह ः पुंसां यन्मायया कृतः। 
विमोहितधियां दुष्टस्तस्मे भगवते नमः ॥ १९॥ 





पदुर्थ परः  यो अ्ककि हो भन्ने विमोहितधियां  त्यही भावले 
यन्मायया  जसको मायाले इति  यस्तो मोहितचित्त भएका व्यक्तिहरूको 
पुंसां  मानिसहरूको असटूय्ाहः  मिथ्या अभिमान तपाईहरूको 

स्वः यो आफ्नो र कृतः  गराइयो दृष्टः  देखियो पनि 


रामालन्द्री टीका 


 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 
तस्मे  त्यस्ता भगवते  भगवान् नारायणलाई नमः  नमस्कार छ 


ताक्यार्थ जुन भगवान्को मायाशक्तिको कारणले सारा प्राणीहरूलाई यो मेरो हो रयो 
अकको हो भने मिथ्या अभिमान भद्रहेको छ, यही अभिमानले तपार्ईहरूलाई पनि छडेको कैन । 
त्यस्ता मायापति भगवानूलाई मेरो नमस्कार छ। 


  . र 


स यदानु्रतः पुंसां पडुबुद्धवाभयते । 
अन्य एष तथान्योऽहमिति भेदगतासती ॥ १२॥ 


पढार्थ एषः  यो भेदगता  भेदबोध गराउने 
यदा  जहिले अन्यः  अर्कंहो असती  बेकारको 

सः  उनै परमात्मा तथा  त्यसै गरी पञुबुद्धिः  पशुको जस्तो 
अनुव्रतः  अनुकूल बन्नुह॒न्छ अहम्  म देहात्मबुद्धि 

त्यस बखतमा अन्यः  अर्कं हं विभिद्यते  नाश हुन्छ 
पुंसां  मानिसहरूको इति  यस्तो 





ताक्यार्थ जहिले भगवान्को अनुग्रह हुन्छ त्यतिखेर मानिसहरूको यो अर्क हो, म अर्क हूः भन्ने 
भेदबुद्धि नाश हुन्छ । 


स एष आत्मा स्वपरेत्यबुद्धिभिदुरत्ययानुक्रमणो निरूप्यते । 
मुह्यन्ति यद्वत्मनि वेदवादिनो ब्रह्मादयो ह्येष भिनत्ति मे मतिम् ॥ १३॥ 





पढार्थ स्वपर इति  आफ्नो र अककि बह्माद्यः  ब्रह्मा आदि 
दुरत्ययानुक्रमणः  विवेकपूर्वक भनी देवताहरू 

मात्र वर्णन गर्न सकिने निरूप्यते  निरूपण गरिन्छ मुह्यन्ति  मोहमा पर्दछन् 
सः त्यो हि  निश्चय नै एषः  यही तत्त्वले नै 
एषः  यो यदुवत्मनि  जुन तत््वचिन्तनको मे  मेरो 

आत्मा  प्रत्यगात्मालाई नाटोमा मतिम्  बुद्धिलाई पनि 
अबुद्धिभिः  अज्ञानीहरुद्रारा वेदवादिनः  वेदको तत्तव बुरेकाभिनत्ति  बिगारेको छ 


ताक्यार्थ जुन आत्मालाई बुम्न नसकेर अज्ञानी मानिसहरू आपू र अर्को भनी व्याख्या 
गर्दछछन्, जुन तत्त्वको विषयमा वेद आदि शास्त्र बुेका ब्रह्मा आदि देवताहरू पनि मोहमा पर्दछछन् 
त्यही तत्त्वले ने हजुरहरूको भनाइअनुसार मेरो बुद्धि बिगारेको हो । 


यथा भ्राम्यत्ययो ब्रह्मन् स्वयमाकषंसन्निधो । 
तथा मे मिद्यते चेतर्चक्रपाणेयंदुच्छया ॥ १४ ॥ 


पदार्थ यथा  जसरी नजिकमा रहेको 
ब्रह्मन्  हे गुरुदेव आकषसन्निधो  चुम्बकको अयः  फलाम 


रामालन्द्री टीका 


२५२१ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 
स्वयम्  आफ चक्रपाणेः  भगवान् श्रीहरिका चेतः  चित्त 

भ्राम्यति  धुम्दछछ यदुच्छया  इच्छाले मिद्यते  बेग्लै बनेको छ 

तथा  त्यसै गरी मे  मेरो 


ताक्यार्थ हे गुरुदेव ! जसरी चुम्बकको नजिकमा रहेको फलाम चुम्बकतर्फ आकर्षित भएर 
घुमिरहन्छ त्यसै गरी भगवान् श्रीहरिको इच्छाले मेरो चित्त पनि उतैतिर आकर्षित भट्रहेको छ । 


विवरण यहाँ तिम्रो बुद्धि कसले बिगाययो ? भन्ने शण्डामकको प्रश्नको उत्तर भक्त प्रह्लादले 
१११४ श्लोकमा दिएका छन् । प्रह्नादले भनेअनुसार भगवान्को चिन्तन गर्नु बुद्धि बिग्रनु होइन 
अपितु तेरो र मेरो भन्ने भेदबुद्धि हनु नै बुद्धि बिग्रनु हो। जसको बुद्धि अज्ञानद्रारा ढाकिएको छ 
त्यस्ता मानिसहरूलाई भगवान्को मायाले तिरो र मेरो को भुलभुलैयामा भुला्ंछ । मानिसहरूले 
आफूलाई जतिसुके विवेकशील ठाने पनि वास्तवमा यस्तो भेदबुदधि गर्ने व्यक्तिहरू पशु ने हन् । 
जब भगवान् प्रसन्न हुनहुन्छ तब उाँले तपाईहामी सबेको यस पशुबुद्धिलाई नष्ट गरिदिनृहुन्छ 
भनी प्रह्नादले जवाफ दिएका छन्। भक्तहरू कसैको बहकावमा लागेर भगवानसंग प्रेम गर्दैनन् 
अपितु उनीहरूको हृदय भगवानूसंग प्रेम नगरी रहनै सक्देन र ॒भक्तहरू स्वतः नै परमात्मातिर 
आकर्षित हुन्छन् । 


नारद् उवाच नारदजीले भन्नुभयो 
एतावद् ब्ाह्मणायोक्तवा विरराम महामतिः। 
तं निभ॑त्स्यांथ कुपितः स दीनो राजसेवकः ॥ १५॥ 





पदुर्थ उक्तवा  भनेर राजसेवकः  राजाका सेवकले 
महामतिः  ज्ञानी प्रह्नादले विरराम  चुप लागे कुपितः सन्  रिसाएर 
ब्राह्मणाय  ब्राह्मण शण्ड र॒ अथ  त्यसपच्ि तं  ती प्रह्लादलाई 

अमर्कलाई सःती निभ॑त्स्यं  हप्काङदे भने 
एतावत्  यति दीनः  अत्यन्त दुःखी भएका 


ताक्यार्थ ज्ञानी प्रह्लादले शण्ड र अमर्कलाई यति भनेर चुप लागेपच्ि प्रह्ादको कुरा सुनेर ती 
अत्यन्त दुःखी भएका राजाका सेवकहरूले रिसाएर प्रह्ादलाई हप्काडँदे भन्न थाले । 


आनीयतामरे वेत्रमस्माकमयशस्करः। 

कुलाङ्गारस्य दुबुद्धश्चतुर्थोऽस्योदितो दमः ॥ १६ ॥ 
पदार्थ अस्माकम्  हामीहरूको अस्य  यो प्रह्नादको लागि 
अरेए अयशस्करः  बेइज्जत गर्ने चतुथः  चौथो उपाय 
वेत्रम्  बेतको लौरो दुबुदधेः  खराब बुद्धि भएको द्मः  दण्ड नै 
आनीयताम्  ल्याओ कुलाङ्गारस्य  दैत्यकुलको कल् उदितः  उचित हुन्छ 





रालालन्द्री टीका 


. 
सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 


ताक्यार्थ ए ! मेरो बेतको लौरो ल्याओल्याओ । हामीहरूको बेदज्जत गर्ने, खराब बुद्धि भएको 
अनि देत्यकुलको कलङ़ यसलाई अरू केही गर्दा पनि यो सुधिएन भने अब यसका लागि चौथो 
उपाय दण्ड नै उचित छ। 


है ४ जातो न 
देतेयचन्द्नवने जातोऽयं कण्टकद्रुमः । 
यन्मूलोन्मूलपरशोविष्णोनांलायितोऽभंकः ॥ १७ ॥ 


पढार्थ जातः  उग्रिएको छ अभ॑कः  आपनो छोरो नै 
दैतेयचन्दनवने  दैत्यकुलरूप यन्मूोन्मूरपरोः  जुन नालायितः  बन्वराका बिंडको 
चन्दनको वनमा देत्यकुलरूप वनलाई काट्न काम गरिरहेको छ 

अयं  यो बन्वरो समान रहेका 

कण्टकद्रुमः  कांडाको रुख ॒ विष्णोः  विष्णुको लागि 





वाक्यार्थ चन्दनको वनमा कांडाको रुख उग्रिएजस्तो यो हाम्रो सुन्दर दैत्यकुलमा दुष्ट प्रह्लाद 
जन्मिएको छ । त्यति मात्र नभएर आज यो आफ्नै बच्चाले दैत्यकुलरूप विशाल वनलाई काटन 
खोज्ने विष्णुरूप बन्वराको बिड बन्ने काम गरिरहेको छ। 


इति तं विविधोपायेर्भीषयंस्तजंनादिमिः। 
प्रहादं ग्राहयामास त्रिवर्गस्योपपादनम् ॥ १८ ॥ 





पदढार्थ उपायहरूद्वारा कामको 

इति  यसरी भीषयन्  तसि उपपादनम्  प्रतिपादन 
तज॑नादिभिः  तसयिने, हप्काउनेतं  ती गर्ने शास्त्र 

आदि प्रहारं  प्रह्मादलाई ग्राहयामास  पढाए 
विविधोपायः  विभिन्न त्रिवर्गस्य  धर्म, अर्थर 


ताक्यार्थ यसरी उनीहरूले प्रह्ादलाई विभिन्न उपायहरुद्रारा तर्साउन र हप्काउन लागे । अनि 
बालक प्रह्ादलाई धर्म, अर्थ र कामको प्रतिपादन विवेचना गर्ने शास्त्रहरू खुब पढाए। 


तत एलं गुरुन्ञात्वा ज्ञातज्ञेयचतुष्टयम् । 
दैत्येन्द्रं दशयामास मातृमृष्टमलङ्कुतम् ॥ १९॥ 





पदार्थ जान्नुपर्ने चारै उपायहरू जान्यो र 

ततः  त्यसपछि भन्ने कुरा अलङ्कतम्  गहना आदिले 

एनं  यी प्रह्ादलाई ज्ञात्वा  बुेर अलङ्कृत भएका प्रह्नादलाई 
ज्ञातज्ञेयचतुष्ययम्  साम, दान, गुरुः गुरुहरूले दत्येन्द्रं  हिरण्यकशिपुलाई 
दण्ड, भेद आदि राजनीतिका यीमातुमृष्टम्  आमाले स्नान दशयामास  देखाए 


रामालन्द्री टीका 


२५२२ 
सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 


ताक्यार्थ त्यसपछि अब प्रह्ादले साम, दान, दण्ड, भेद आदि राजनीतिका सबै उपायहरू बुफे 
भन्ने निश्चय गरिसकेपचछ्ि गुरुरूले पहिला उनलाई माता कयाधु भएको ठा्द॑मा लगे। आमाले 
उनलाई स्नान गराएर गहना आदि लगाइदिदन्। त्यसपछि फेरि उनलाई हिरण्यकशिपुं भएको 
ठंमा पुय्याए। 


पादयोः पतितं बालं प्रतिनन्यारिषासुरः। 
परिष्वज्य चिरं दोर्भ्यां परमामाप निवृतम् ॥ २०॥ 
आरोप्याङ्कमवघ्राय मूधंन्यश्चुकलाम्बुभिः। 
आसिञ्चन् विकसदक्त्रमिदमाह युधिष्ठिर ॥ २१॥ 





पदार्थ दोभ्यां  आफना दुबै हातले मूधनि  तालुमा 

युधिष्ठिर  हे युधिष्ठिर परिष्वज्य  अङमाल गरेर अवघ्राय  सुंघेर 

असुरः  असुर हिरण्यकशिपुले परमाम्  परम अश्रुकलाम्बुभिः  ओंसुका 
पादयोः  आप्ना पाडमा निवतिम्  आनन्द धाराहरूद्वारा 

पतितं  परेको आप  प्राप्त गयो आसिञ्चन्  भिजाङदै 

बाटं  बालक पुत्र प्रह्नादलाई हिरण्यकशिपुले छोरा प्रह्नादलाई विकसदक्त्रम्  प्रसन्न अनुहार 
आदिषा  आशीर्वदद्रारा अङ्कम्  काखमा भएका पुत्रलाई 

प्रतिनन्दय  प्रसन्न पारेर आरोप्य  राखेर इदम् आह  यसो भन्यो 


वाक्यार्थ हे युधिष्ठिर ! दैत्यराज हिरण्यकशिपुले आफ्नो पाडमा परेका पुत्रलाई देखेर आशीर्वाद 
दियो र दुबे हातले अड़माल गरेर प्रह्नादलाई अति प्रसन्न गरायो र आफूले पनि परम आनन्द प्राप्त 
गय्यो । यसपचछ्छि हिरण्यकशिपुले आफ्ना पुत्र प्रहादलाई काखमा राखेर सुमसुम्याडँदे तालु सुंघ्यो र 
ओंँखाबाट आएका बलिन्द्र॒ आंसुका धाराले भिजायो अनि हर्षले गद्गद भएर आफ्नो छोरा 
प्रह्ादलाई भन्न थाल्यो । 


हिरण्यकशिपुरुवाच हिरण्यकशिपुले भन्यो 
प्रहादानृच्यतां तात स्वधीतं किञ्चिदुत्तमम् । 


कालेनेतावतायुष्मन् यदरिक्षद् गुरोभंवान् ॥ २२॥ 
पढार्थ एतावता काठेन  यतिका स्वधीतं  आफूले पठेको 
तात  हे बाबु समयसम्म किञ्चित्  केटी 
आयुष्मन्  हे चिरञ्जीवी गुरोः  गुरुबाट उत्तमम्  राम्रो कुरा 
प्रहाद्  प्रह्लाद यत्  जे अनूच्यतां  भन 
भवान्  तिमीले अशिक्षत्  सिक्यौ तीमध्ये 





रामालन्द्री टीका 


२५२४ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 


ताक्यार्थ हे चिरञ्जीवी बाबु प्रह्लाद! तिमीले अहिलेसम्म गुरुबाट जेजे कुराहरू सिक्यौ 
तीमध्ये तिमीलाई राम्रो लागेका केही कुराहरू भन त। 


प्रहराद् उवाच प्रह्नादले भने 

श्रवणं कीतनं विष्णोः स्मरणं पादसेवनम् । 
अच॑नं वन्दनं दास्यं सख्यमात्मनिवेदनम् ॥ २३॥ 
इति पुंसापिंता विष्णो भक्तिश्चेन्नवलक्षणा । 
क्रियेत भगवत्यद्धा तन्मन्येऽधीतसुत्तमम् ॥ २४॥ 


पदार्थ सख्यम्  मित्रभाव गर्नु र भक्तिः  भक्ति 

विष्णोः  भगवान् विष्णुको आत्मनिवेदनम्  आफूलाई अद्धा  साच्च 

श्रवणं  लीलाकथा सुन्नु भगवानूमा समर्पण गरिदिनु क्रियते चेत्  गरिन्छ भने 
कीतंनं  नामसङ़ीर्तन गर्नु इति  यस प्रकार तत्  त्यही नै 

स्मरणं  रूपादिको स्मरण गर्नु पुंसा  मानिसले उत्तमम्  राम्रो 
पादसेवनम्  चरणको सेवा गर्नु भगवति  भगवान् अधीतम्  पढादइ हो भने 
अचंनं  पूजा गर्नु विष्णो  विष्णुमा मन्ये  मान्द्य 

वन्दनं  प्रणाम गर्नु अपिता  अर्पण गर्दै 

दास्यं  दास हनु नवलक्षणा  नौ प्रकारका 





ताक्यार्थ हे पिताजी ! यदि कुनै व्यक्तिले भगवान् विष्णुमा नौ प्रकारका भक्ति गर्दछछ भने त्यही 
ने साँच्चै राम्रो पढाइ हो भन्ने मलाई लाग्दछ। ती नौ प्रकारका भक्ति हुन् भगवान्को 
लीलाकथाहरू सुन्नु, नामसङ़ीर्तन गर्नु भगवान्को अवतार र रूपहरूको सम््ना गर्नु, चरणको 
सेवा गर्नु, भगवान्को पूजा गर्नु, भगवानूलाई नमस्कार गर्नु, भगवान्को दास बन्नु, भगवानूसंग 
मित्रता गर्नु र आफूलाई भगवानूरम अर्पण गरिदिनु। 


विवरण परम पुरुषार्थ के हो ? यो कसरी प्राप्त हुन्छ भन्ने विषयमा वेद, उपनिषद् र पुराणादि 
ग्रन्थमा परम पुरुषार्थको स्वरूप र त्यसको प्राप्तका लागि विभिन साधनहरूको निरूपण 
गरिएको छ। यस क्रममा मानवीय जीवनको परम पुरुषार्थका रूपमा मोक्षलाई लिइएको छ र 
यसको प्राप्तका लागि भक्ति, ज्ञान, कर्म र उपासना जस्ता साधनहरूको निरूपण गरिएको छ। 
मानव जीवनको परम पुरुषार्थरूप मोक्षप्राप्तिका लागि अधिकारीको भेदअनुसार समुचित 
साधनको अवलम्बन गर्नुपर्दछ। भक्ति यी साधनहरूमध्ये सरल र सबै किसिमका मानिसहरूको 
लागि अनुकूल छ। यसैले यहाँ भक्तिको बारेमा चर्चा गरिन्छ । 

पाणिनीय व्याकरणअनुसार भज् धातुमा क्तिन् प्रत्यय भई भक्ति शब्द बन्दछ । करण र 
भाव गरी दुई किसिमका व्युत्पत्तिअनुसार भक्ति शब्द बन्दछछ। भक्ति शब्दको करणव्युत्पत्ति 


रामालन्द्री टीका 


२५२५ 
सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 


यसप्रकार हृन्छ भज्यते अनेन इति भक्तिः अर्थात् जसद्रारा सेवा गरिन्छ त्यो भक्ति हो। यसरी 
करणव्युत्पत्तिअनुसार भक्ति शब्दबाट इन्द्रिय र तिनका व्यापार भने अर्थं बुखिन्छ। भगवान्का 
गुणहरूको श्रवण, कीर्तन र स्मरण, उहाँको पादसेवन, वन्दन, दास्य, सख्य र आत्मनिवेदन यी नौ 
प्रकारका भक्तिहरू यही साधनभक्तिअन्तर्गत पर्दछन् । त्यसैले हृषीकेण हृषीकेशसेवनं भक्तिरुत्तमा 
अर्थात् हृषीक इन्द्रिय द्वारा हृषीकेश भगवान्को सेवा गर्नु नै उत्तम भक्ति हो भनिएको छ। 

भक्ति शब्दको भाव व्युत्पत्ति यसप्रकार छ भजनं भक्तिः अर्थात् सेवा नै भक्ति हो। यस्तो 
भावव्युत्पत्ति गर्दा साध्यभक्तिको बोध हुन्छ । यस्तो भक्तिलाई भक्तिशास्त्रले प्रेमा भक्तिको रूपमा 
प्रतिपादन गरेको छ । अतः भावव्युत्पत्तिअनुसार बनेको भक्तिशब्दले भगवान्का गुणहरूको श्रवण 
आदिद्रारा भगवान्को आकारमा आकारित अन्तःकरणको वृत्तिलाई बुरारंछ । अन्तःकरण कुनै 
आकारमा आकारित नभई बस्न सक्दैन किनभने कुनै पनि विषयमा आकारित भएर रनु यसको 
स्वभाव हो। अन्तःकरण विषयको आकारमा आकारित हदा विषयका संस्कार त्यसमा एकत्रित 
भए ४ श्रवण, कीर्तन आदिद्रारा भगवानूको आकारमा आकारित भयो भने त्यसमा भगवद्विषयक 
संस्कारहरू रहन्छन् । अन्तःकरणको यो अवस्था नै भक्ति हो । मधुसूदन सरस्वतीले भक्तिको लक्षण 
गर्दै भन्नुभएको छ 

दतस्य भगवदधर्माद् धारावाहिकतां गता । 
सर्वेशे मनसो वृक्तिर्भक्तिरित्यभिधीयते ।। 

अर्थात्, भगवान्का लीलाचरित्रहरूको श्रवण आदिद्रारा अन्तःकरणको वृत्ति विषयबाट हटी निरन्तर 
भगवानूमेँ लागिरहनु भक्ति हो। 

भक्तिमा मुख्यतः तीन ओटा पक्षहरू हृन्छन् भगवान्, भक्त र ती दुर्दको सम्बन्ध । भक्ति 
भक्तमा आशित रहेर भगवानूलाई विषय गर्ने त्यस्तो सम्बन्ध हो जसले भक्त र भगवान्लाई 
अभिन्न बनार्खंछ । मधुसूदन सरस्वतीले भगवदधर्म भनेर श्रवण आदि साधन भक्ति तथा सर्वेशे 
मनसो वृत्तिः भनेर साध्यभक्तिलाई सङ़ेत गर्नुभएको छ। साधनभक्तिद्रारा साध्यभक्िको प्राप्ति 
भएपचछि भक्त कृतकृत्य हुन्छ र उसका लागि कुनै पनि वस्तु प्राप्तव्य रहँदैन। आमा देवहूतिलाई 
उपदेश गर्ने क्रममा कपिलदेवले भन्नुभएको छ जसरी गङ्गाको प्रवाह अदुटरूपले समुद्रतिर 
बद्दछ र त्यहं पुगी शान्त हृन्छ, त्यसै गरी भगवान्का गुणहरूको श्रवणादिद्वारा पग्लेको चित्त 
पनि तैलधारावत् भगवान्के आकारमा आकारित भई स्थिर बन्दछ। यही अवस्था ने भक्ति हो 
भागवत, ३२९१११२ । नारदजीले सा त्वस्मिन् परमप्रेमरूपा र शाण्डिल्यले सा परानुरक्तिरीश्वरे 
भनेर भक्तिमा भगवान्प्रति दृढ अनुराग हनुपर्ने बताउनुभएको छ । भक्तिशास्त्रहरूमा भागो भक्तिः, 
भजनं भक्तिः र भञ्जनं भक्तिः भनी प्रकारान्तरले भक्तिको व्यापक विश्लेषण गरिएको छ। 
आपूलाई भगवान्को नाममा भाग लगाडइदिनु तथा आफूलगायत आपफ्ना सम्पूर्णं कर्म र त्यसका 
फलहरूलाई समेत भगवान्र्म अर्पण गरिदिनु भागो भक्तिःको रहस्य हो । भजन भनेको के हो ? 
भन्ने सन्दर्भमा भनिएको छ भजनं नाम रसनम् अर्थात् भगवान्का लीलाचरित्रहरूको श्रवणादि 
गर्दा शरीर रोमाञ्चित हनु, अलौकिक आनन्दको अनुभूति हनु, हष आनु भक्ति हो । भञ्जन 
भनेको भगवानूमा दृढ अनुराग गरी काम, क्रोध आदि आसुरी सम्पत्तिहरूलाई नष्ट गरिदिनु हो। 


रामालन्द्री टीका 


२५२६ 
सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 


यी सबै भक्तिहरू भगवत्तत्त्वसाक्षात्कारका लागि आवश्यक छन् । 

असली भक्त भगवान्को भक्तिविना बस्न सक्देन अनि भगवान् पनि भक्तको भावनालाई 
हर्नृहुन्छ, उसले चढाउने वस्तुलाई होइन । एक क्षण पनि भक्तिरहित भएर बस्नु पर्दा भक्त अत्यन्त 
व्याकुल बन्दछठ। नारदजी भन्ुहृन्छ तदर्पिताखिलाचारिता तद्धिस्मरणे परमव्याकुलता चेति। 
अर्थात् इन्द्रिय र तिनका व्यापारहरूलाई भगवानूमा अर्पण गरिदिनु र भगवान्लाई बिर्सदा पानी 
नाहिरको माछ्छो ४ छटपटाउनु भक्ति हो । 

वेदमा कर्म, उपासना र ज्ञान गरी तीन ओटा काण्डहरू रहेका छन्। तिनीहरूमध्ये 
कर्मकाण्डले अन्तःकरणमा रहेको मलदोष, उपासनाले विक्षेपदोष र ज्ञानले आवरणदोषको निवृत्ति 
गर्द । मोक्षको लागि यी तीन ओटै दोषहरूको निवृत्ति आवश्यक छ। जसरी एेनामा मुखको 
प्रतिबिम्ब देखिनका लागि एना निर्मल र निश्चल हूनुपर्दछछ त्यसै गरी आत्मज्ञानका लागि पनि मन 
स्वच्छ र निश्चल हूनुपर्दछ । कर्मद्रारा स्वच्छता र भक्तिद्रारा निश्चलताको आविर्भाव हुन्छ । भक्तिले 
मनको चाज्चल्यलाई कसरी हटाउछ ? यसको उत्तर के हो भने अनन्त जन्मका भोगवासनाहरू 
अन्तःकरणमा एकत्रित हुन्छन्। यसैले मन चञ्चल र अस्थिर हुन्छ। भगवानूमा दढ अनुराग 
भएपचछि मनले भोगवासनाको परित्याग गर्वछ र यसको चञ्चलता नष्ट हृन्छ। यसरी हर्दा 
भोगवासनाको परित्याग, वेराग्यप्राप्ति र॒विक्षेपदोषको निवारणका लागि भक्तिको सर्वोपरि 
भूमिका रहेको देखिन्छ । वेदान्तसिद्धान्तअनुसार ब्रह्म निर्गुण र निराकार भएकाले यो मन र 
वाणीको विषय हुन सक्दैन अनि मन्दमति भएका मुमृष्ुहरूले त्यस्तो मन र वाणीको विषय हुन 
नसक्ने परमात्माको साक्षात्कार गर्न पनि सक्दैनन्। अतः तिनीहरूलाई अनुग्रह गरी 
भगवत्तत्त्वसाक्षात्कार गराउनका निम्ति वेदमा सगुण साकार परमात्माको स्वरूप प्रतिपादन 
गरिएको हो । वेदमा हिरण्यश्मश्चुः हिरण्यकेशाः अर्थात् सुनको दाही र कपाल भएको परमात्माको 
सगुणरूपको निरूपण गरिएको पाइन्छ । अनन्त जन्मदेखि भौतिक पदार्थहरूको चिन्तनमा अभ्यस्त 
आपफ्ना चञ्चल इन्द्रियहरूलाई त्यताबाट खिचेर भगवान्को नाम र रूपको चिन्तनमा 
लगाउनुपर्वछ । त्यसैले नलकूवर र मणिग्रीवले आफना सम्पूर्ण इन्द्रियहरू भगवान्को चिन्तन, स्मरण 
र उहाँको सेवामा स्थित रहून् भनी प्रार्थना गरेका छन् भागवत, १०१०३८ । राजा परीकषित्ले 
जीव मात्रको परम कर्तव्य के हो? भनी गरेको प्रश्नमा शुकदेवजीले परमात्माको गुणश्रवण, 
कीर्तन र स्मरण गर्नुपर्दछ भनी बताउनुभएको छ। धरे कालसम्म भगवान्को कथाश्रवण गरेपछ्ि 
साधक अनात्मपदार्थका संस्कारहरूबाट मुक्त हुन्छ अनि त्यही अन्तःकरणमा परमात्मा प्रकट 
हनुहुन्छ । यसरी ब्रह्मतत्त्वसाक्षात्कारका लागि भक्तिको महत्त्वपूर्ण भूमिका रहन्छ । त्यसैले भनिएको 
छ मोक्षकारणसामग्रयां भक्तिरेव गरीयसी अर्थात् मोक्ष प्राप्त गर्न साधनहरूमध्ये भक्ति नै 
सर्वोत्कृष्ट साधन हो । 

भक्तिबाट संसारका सब मानिसहरूलाई प्रसन्नताको अनुभूति हन्छ । संसारमा संसारी, मुमुक्षु 
र मुक्त गरी तीन प्रकारका मानिसहरू हन्छन्। भगवान्को कथाश्रवण र दर्शन गर्दा संसारी मनुष्य 
पनि प्रसन्न हुन्छन् किनभने त्यसबाट कान र आंखालाई आनन्द प्राप्त हुन्छ भागवत, १०१४ । 
ममृक्षुहरूको लागि त भक्ति सर्वस्व नै हो। श्रवणादि नगरी उनीहरू बस्नै सक्देनन् । मुक्त पुरुषहरू 


रालालन्द्री टीका 


२५२७ 
सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 


कृतकृत्य भदसकेका हुनाले उनीहरूका लागि कुनै सांसारिक कर्तव्यहरू बाँकी हदेनन्। त्यसैले 
उनीहरूको एक मात्र काम भनेको भगवान्को भक्ति गर्नु नै हो। विदेहमुक्त महापुरुषहरू पनि 
मायामय शरीर धारण गरी भक्ति गर्वछछन् भनी बताइएको छ । पिबत भागवतं रसमालयम् यहाँ 
आलयपदको अर्थ गर्दा श्रीधर स्वामीले तत्त्वसाक्षात्कार नहुन्जेलसम्म भन्ने नगरी त्यसपछि पनि 
भक्ति गरिरहनुपर्दछ भन्ने अभिविधि अर्थं बताउनुभएको छ । पदार्थप्राप्तिको इच्छा भक्तिको बाधक 
हो । यसैले प्रह्ादले नृसिंह भगवानसंग मेरो मनमा कुनै पनि प्रकारको कामना उत्पनन नहोस् भनी 
वर मागेका छन् श्रीमदभागवत, ७१०७ । 

मोक्षका अन्य मार्गहरूमध्ये भक्ति सहज र सुलभ साधन हो । ज्ञानप्राप्तिको राजमार्ग मानिने 
भक्तिमा कुनै पनि प्रकारको पतन एवं विघ्नभय हँदेन । ज्ञानमार्गमा पहिले संसारबाट वैराग्य अनि 
आत्मामा प्रेम गरिन्छ भने भक्तिमार्गमा सर्वप्रथम परमात्मामा प्रेम गरिन्छ अनि वेराग्यादि क्रमशः 
हदे जान्छन् । भक्तिमा शरणागतिको विशिष्ट महत्त्व छ किनभने यसद्वारा भक्ति, वेराग्य र ज्ञानको 
क्रमशः प्राप्ति हदे जान्छ श्रीमदभागवत, ११२२४ । भक्तिको अर्को विशेषता के हो भने 
इन्द्रियवान् हरेक प्राणीहरू यसका अधिकारी हृन् । व्रजका गोपीहरू, यमलार्जुन वृक्ष, गाई, कालिय 
नाग, गजेन्द्र आदि प्राणीहरूले आफ्ना इन्द्रियहरू भगवानूमा समर्पण गरेके कारण भगवद्धाम 
प्राप्त गरे। भक्तिका नौ ओटा भूमिकाहरूको चर्चा श्रीधर स्वामीले गर्नुभएको छ १ महत्सेवा, 
२ तत्कृपा, ३ तदधर्मश्रद्धा, ४ भगवत्कथाश्रवण, ५ भगवानूमा रति, ६ देहद्यविवेकात्मज्ञान, 
७ दढ भक्ति, ८ भगवत्तत्वसाक्षात्कार र ९ भगवदगुणाविभावि। 

भगवान् र उहाँका भक्तहरूको सेवालाई महत्सेवा भनिन्छ। भगवान्को परिचय उहाँका 
भक्तहरूले ने गरार्ंछन् । त्यसैले उनीहरू सेवनीय हुन् । सर्वगुणसम्पन्न परमात्मा त यसै पनि सेव्य 
हनुहन्छ । भक्त र भगवान्को सेवाबाट मनुष्यलाई उहाँहरूको कृपा प्राप्त हुन्छ । महत्सङ्गो दुरन्वयः 
लभ्यतेऽपि तत्कृपयैव नारदभक्तिसूत्र अर्थात् महापुरुषको सङ्गत दुर्लभ भएकाले भगवान्को 
कृपाद्रारा मात्र त्यो प्राप्त हुन्छ । भगवत्कृपा प्राप्त भएपचछि मनुष्यमा सात्विक आचरण र श्रद्धाको 
विकास हदे जान्छ अनि भगवत्कथा श्रवणमा पनि प्रवृत्ति बढेर जान्छ। यसबाट सांसारिक 
पदार्थहरूबाट उसको अनुराग हटी ऊ भगवानूमा नै रमाउन थाल्दछ। यसरी विस्तारे भगवान्को 
मार्गमा अग्रसर बनिरहेको भक्त स्थूल र सूक्ष्म शरीरदेखि आपूलाई भिन्नरूपमा बुण्दछ । यस 
अवस्थामा आइ्पुग्दा उसको भक्ति दृढ भदसकेको हुन्छ । दृढ भक्ति ने भगवत्तत्त्वसाक्षात्कारको 
प्रमुख साधन हो । वास्तवमा दृढ भक्ति नै तत्त्वसाक्षात्कारको रूपमा परिणत हन्छ । तत्त्वसाक्षात्कार 
भएपछि भक्त भगवानूसंग अभिनन हुन्छ र उसमा दया, शान्ति जस्ता भगवान्के दिव्य गुणहरू 
प्रकट हुन थाल्दछन् । 

प्रस्तुत पद्यमा आएका श्रवण आदि नवधा भक्तिहरू साधन भक्ति हुन् र यसको 
परिपाकबाट साध्य भक्ति उत्पन्न हुन्छ । राजर्षिं निमिलाई उपदेश गर्ने क्रममा योगेश्वर प्रबुद्धले 
भन्नु भएको छ भक्त्या सञ्जातया भक्त्या बिभ्रत्युत्पुलकां तनुम् भागवत, ११२३३१ । अर्थात् 
भक्तिबाट उत्पन्न भएको भक्तिले शरीर आनन्दले रोमाज्चित हुन्छ । यहाँ पहिलो भक्ति पदले 
साधनभक्ति र दोस्रो भक्तिपदले साध्यभक्तिलाई सङ्केत गरेको हो। वैष्णवाचार्यहरूले भक्तिलाई 


रामालन्द्री टीका 


२५९८ 
सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 


पांँचौँ पुरुषार्थको रूपमा व्याख्या गरेका छन् तर अद्रैत वेदान्तसिद्धान्तअनुसार यसले ज्ञानको 
साधनका रूपमा महत्व पाएको छ । शङ्राचार्यले आफ्नो असली स्वरूप ब्रह्मरूपताको चिन्तन 
गर्नुलाई भक्ति भन्नुभएको छ स्वस्वरूपानुसन्धानं भक्तिरित्यभिधीयते विवेकचूडामणि ३२ । 
यहाँ भनिएका नवधा भक्तिमध्ये एउटालाई मात्र अवलम्बन गरेर पनि मुमुश्चु मूक्त हुन 
सक्दछ 
श्रीविष्णोः श्रवणे परीक्षिदभवद् वैयासकिः कीर्तने 
प्रह्लादः स्मरणे तदड्प्रिभजने लक्ष्मीः पृथुः पूजने । 
अक्रूरस्त्वभिवन्दने कपिपतिदस्यिऽथ सख्येऽर्जुनः 
सर्वस्वात्मनिवेदने बलिरभूत् पर्याप्तिरेषा परा ।। 
श्रवणद्रारा परीभ्षित्, कीर्तनद्रारा शुकदेव, स्मरणद्रारा प्रह्माद, पादसेवनद्वारा लक्ष्मी, पूजनद्वारा 
पुथु, वन्दनद्रारा अक्रूर, सेवाद्रारा हनुमान्, मित्रताद्रारा अर्जुन र आत्मनिवेदनद्रारा बलि गरी यी 
सबेले भगवान्लाई प्राप्त गरे। यसर्थ मानजीवनको परम पुरुषार्थरूप मोक्ष प्राप्तिका लागि भक्ति 
ने सहज र सुलभ साधन हो भन्ने स्पष्ट हुन्छ । 


निशम्येतत् सुतवचो हिरण्यकशिपुस्तदा । 
गुरुपुत्रमुवाचेदं रुषा प्रस्फुरिताधरः ॥ २५॥ 


पढार्थ एतत्  यो प्रस्फुरिताधरः  ओट कमा्खँदे 
तदा  त्यस वेला सुतवचः  छोराको कुरा गुरुपुत्रम्  गुरुका छोरालाई 
हिरण्यकरिषुः  दैत्यराज निशम्य  सुनेर इदं  यस्तो 

हिरण्यकशिपुले रुषा  रिसले उवाच  भन्यो 





ताक्यार्थ आफ्नो छोरो प्रह्ादको यस्तो कुरा सुनेर दैत्यराज हिरण्यकशिपुले त्यो सुन्ने बित्तिके 
क्रोधले थरथर ओठ कपर्दे गुरुपुत्र शण्ड र अमर्कलाई यस्तो भन्न थाल्यो । 


ब्रह्मबन्धो किमेतत् ते विपक्षं श्रयतासता । 
असारं ग्राहितो बालो मामनादुत्य दुर्मते ॥ २६॥ 


पढार्थ असता  दुष्ट असारं  बेकारका कुराहरू 
दुमते  हे बुद्धि नभएका ते  तिमीहरुद्रारा ग्राहितः  पढादइयो 
ब्रह्मबन्धो  अधम ब्राह्मण माम्  मलाई एतत्  यो 

विपक्षं  देवपक्षलाई अनादुत्य  तिरस्कार गरेर किम्  के गरेको 

श्रयता  आश्रय लिने बालः  यो बालकलाई 





ताक्यार्थ हे खराब बुद्धि भएका अधम ब्राह्मणहरू ! तिमीहरू हाम्रा शत्रु देवताको पक्ष लिन्छौ । 
त्यसैले तिमीहरूले मेरो तिरस्कार गरिरहेका छी र यो बालकलाई विष्णुभजन आदि बेकारका 
कुराहरू सिकादरहेका छौ । तिमीहरूले यो के गरेको ? 


रामालन्द्री टीका 


२५२९ 
सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 
सन्ति ह्यसाधवो लोके दुर्मेत्रारखदुमवेषिणः। 
तेषामुदेत्यघं काठे रोगः पातकिनामिव ॥ २७॥ 





पदढार्थ असाधवः  दुराचारीहरू व्यक्तिहरूको पाप नै पलि गएर 
हि  निश्चय नै सन्ति  छन् रोगः इव  कुष्ठादि रोगको 
लोके  लोकमा तेषाम्  तिनीहरूको रूपमा प्रकट भए मै 

ुरमेत्राः  खराब मित्रको रूपमा अघं  पाप काठे  कालान्तरमा 
छटूमवेषिणः  कपट वेषवाला पातकिनाम्  पाप गर्ने उदेति  निस्कनेछ 


ताक्यार्थ यो लोकमा त्यस्ता दुष्टहरू धेर हृन्छन् जो मित्रको वेषमा रहन्छन् र॒ कपटपूर्ण 
व्यवहार गर्दछछन्। ती अपराधी हन् । त्यस्ता पाप गर्ने व्यक्तिहरूको पाप नै पछि गएर कुष्ठादि 
रोगको रूपमा प्रकट भए रै समय आएपचछ्छि पक्के पनि निस्कने । 


गुरुपुत्र उवाच गुरुपुत्रले भने 
न मत्प्रणीतं न परप्रणीतं सुतो वदत्येष तवेन्द्रशत्रो । 
नैस्गिंकीयं मतिरस्य राजन् नियच्छ मन्युं कददाः स्म मा नः॥ २८॥ 


पदार्थ न वदति  भन्दैन र र  स्वाभाविकनैहो 
इन्द्रशत्रो  इन्द्रका शत्रु हे परप्रणीतं  अरू कसैले मन्युं  करोधलाई 
हिरण्यकशिपु पढाएको कुरो पनि नियच्छ  शान्त गर्नुहोस् र 
एषः  यो न  भन्दैन नः  हामीहरूलाई 

तव  हजुरको राजन्  हे महाराज तत् कद्  त्यो दौषारोपण 
सुतः  छोरो अस्य  यो हजुरको छोराको मास्म अदाः  नदिनुहोस् 
मत्प्रणीतं  मैले सिकाएको कुरोइयं मतिः  यो बुद्धि 





वाक्यार्थ हे महाराज हिरण्यकशिपु ! हजुरको यो छोराले हामीहरूले सिकाएको कुरो भनेको 
पनि होइन र अरू कसैले पढाएको कुरो पनि भनेको होइन । हे महाराज ! हजुरको यस छोराले 
आपने स्वाभाविक बुद्धिका कारण यी कुराहरू ररिरेको छ त्यसैले हजुरले आफ्नो क्रोधलाई शान्त 
पार्नृहोस् र हामीलाई दोष पनि नलगाउनुहोस् । 


नारद् उवाच नारदजीले भन्नुभयो 
सो 


गुरुणेवं प्रतिप्रोक्तो भूय आहासुरः सुतम्। 
गुरुमुखीयं ८ ्  
न चेद् गुरुमुखीयं ते कुतोऽभद्रासती मतिः ॥ २९॥ 


पढार्थ अमर्कले प्रतिप्रोक्तः  प्रत्यत्तर दिएपछ्छि 
गुरुणा  गुरुपुत्र शण्ड र एवं  यसरी असुरः  असुर हिरण्यकशिपुले 


रामालन्द्री टीका 


२५२० 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 
सुतम्  छोरालाई इयं  यो नचेत्  होइन भने 

भूयः  फेरि पनि असती  विपरीत ते  त॑लाई 

आह  भन्यो मतिः  बुद्धि कुतः  कहँबाट आयो 

अभद्र  हे दुष्ट गुरुमुखी  गुरुमुखबाट प्राप्त 





ताक्यार्थ गुरुपुत्र शण्ड र अमर्कले यसरी उत्तर दिदसकेपछि हिरण्यकशिपुले आफ्नो छोरो 
प्रह्मादलाई हप्का्दे फेरि भन्यो हे दुष्ट ! यदि तलाई गुरुहरूले यस्तो कुरा पढाएका होडइनन् भने 
त॑ दुष्टले यस्ता कुरा कहाँबाट सिकिस् त ? भन् ! 


प्रहाद् उवाच पप्रह्ादले भने 
मतिनं कृष्णे परतः स्वतो वा मिथोऽभिपद्येत गृहवतानाम्। 


अदान्तगोभिविंशतां तमिस्रं पुनः पुनर्चविंतचवंणानाम् ॥ ३० ॥ 
पढार्थ चविंतचवंणानाम्  चपाइसकेका स्वतः  आपफूबाटै अथवा 
अदान्तगोभिः  इन्द्रिय वशमा कुरालाई फेरि चपाउने मिथः वा  कोटी अन्य 
नभएको हुनाले गृहव्रतानाम्  गृहासक्त व्यक्तिबाट पनि 
तमिखरं  अन्धकारमय संसारमा व्यक्तिहरूको कृष्णे  भगवान्मा 
विशतां  परिरहेका मतिः  बुद्धि न अभिपद्येत  लाग्दैन 
पुनः पुनः  बारम्बार परतः  अरू कोटीबाट 





ताक्यार्थ हे पिताजी ! अन्धकारमय संसारमा रुमल्लिएका कारण आफ्नो इन्द्रियलाई वशमा 
राख्न नसकेका यी गृहासक्त संसारी व्यक्तिहरू बारम्बार भोगेकै विषयहरूलाई भोगिरहन्छन्। 
यिनीहरूको बुद्धि स्वाभाविक रूपमा आपै वा कसैले भनेर अथवा कसेको सङ्गतबाट पनि 
कहिल्ये भगवान्मा लाग्दैन। 


वितरण गुरुले नसिकाएको भए र्त॑लाई यस्तो दुष्टबुदधि कताबाट आयो ? भन्ने हिरण्य 
कशिपुको प्रश्नको उत्तर दिदे प्रह्लाद भन्दछन् संसारमा आसक्त भएका सामान्य मान्छेहरूको 
बुद्धि त॒ आफ अथवा अकलि उपदेश दिंदा पनि भगवानूमा लाग्देन  गृहत्रत अर्थात् जसको 
संसारका पदार्थहरूको प्राप्ति नै एक मात्र नियम, सड्ल्प वा लक्ष्य छ त्यस्ता व्यक्तिहरू न गुरुले 
भनेर, न आफ न त एकआपसको विचारबाट ने भगवान्मा प्रवृत्त ह॒न्छन् । संसारीहरू के सोच्छन् 
भने उनीहरूले गरिरहेको व्यवहार उनीहरूको लागि सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा हो । आफ्नो 
जालफेल, कपटपूर्णं व्यवहार र आसक्तिलाई बचाइराख्न उनीहरू त्यसलाई कर्तव्यको नाम 
दिन्छन्। तर यो सबै व्यवहार चपाइसकेको भोजनलाई बारम्बार चपाद्ररहनु ४ अर्थहीन छ । आफना 
इन्द्रियहरूलाई ठिक ठख॑मा नियन्त्रित गर्न नसकी अज्ञानको खाडलमा जाकिने र त्यही इष्टमित्र, 
पुत्रपरिवारका पुराना घटनाक्रमलाई चपादइरहने मान्छेहरू कुनै पनि उपायले भगवानूतिर लाग्न 
सक्देनन् । 


रामालन्द्री टीका 


२५३९१ 

सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 
न ते विदुः स्वाथंगतिं हि विष्णुं दुराशाया ये बहिरथ॑मानिनः। 
अन्या यथान्धेरुपनीयमाना वाचीरतन्त्यामुरुदाम्नि बद्धाः ॥ २९ ॥ 


पदढार्थ वेदवाणीरूप अन्धाः यथा  अन्धा व्यक्तिहरू 
येजो उरुदाम्नि  काम्यकर्म आदिको 

बहिः  बाहिरी विषयप्राप्तिलाई बन्धनमा स्वाथंगतिं  आप्नो पारमार्थिक 
अथंमानिनः  पुरुषार्थ ठाने बद्धाः  बांधिएका छन् गतिको रूपमा रहनुभएका 
दुराशयाः  दूषित अन्तःकरण हि  निश्चय नै अपि  भए पनि 

भएका व्यक्तिहरू छन् ते  तिनीहरू विष्णुं  व्यापक परमात्मालाई 
ते  तिनीहरू अन्धैः  अन्धाहरूले न विदुः  जान्दैनन् 
ईङतन्त्याम् वाचि  भगवान्को उपनीयमानाः  डोय्याएका 





ताक्यार्थ जुन मानिसहरूको अन्तःकरण दूषित भएको छ त्यस्ता मानिसहरू संसारका बाह्य 
विषयहरुूप्रति आसक्त भद्रहन्छन् किनभने उनीहरूले विषयभोगलाई नै परमपुरुषार्थ ठानेका 
हन्छन्। वेदको तात्पर्यलाई नबुम्ने केवल अर्थवाद वाक्यबाट लोभिएका र स्वर्गादिको कामना 
गरिरहने यी अज्ञानीहरूले कहिल्यै व्यापक परमात्मालाई बुम्न सक्देनन्। जसरी अन्धाले 
डोयाएका अन्धाहरू खाडलमा पर्छन् त्यसै गरी वेदोक्त काम्यकर्ममा आसक्त यिनीहरू संसाररूपी 
अंध्यारो खाडलमा नै परिरहन्छन् । 


नैषां मतिस्तावदुरुक्रमाङ्घनिं स्पृश्त्यनथांपगमो यदथ । 
महीयसां पादरजोऽभिषेकं निष्किञ्चनानां न वृणीत यावत् ॥ ३२॥ 





पदढार्थ अभिषेक चरणको 

यावत्  जहिलेसम्म न वृणीत  गर्दन न स्पृर्ति  स्पर्श गर्दैन 
निष्किञ्चनानां  अकिञ्चन तावत्  त्यहाँसम्म यदथः  जुन चरणस्पर्शको 
महीयसां  भगवान्का एषां  यिनीहरूको प्रयोजन 

भक्तहरूको मतिः  बुदधिले अनथांपगमः  अनर्थ नष्ट हनु 
पादरजोऽभिषेकं  चरणधुलीको उरुक्रमाङ्घिं  भगवान्को हो 


ताक्यार्थ जबसम्म यी अज्ञानी मानिसहरूले भगवान्का भक्तहरूको चरणको धूलोलाई शिरमा 
धारण गर्वेनन् तबसम्म यिनीहरूको बुद्धिले जन्ममूत्युरूप अनर्थलाई नष्ट गर्ने भगवान्को चरणलाई 
स्पर्श गर्न सक्देन । भगवान्का भक्तको कृपाविना भगवान्का चरणको साक्षात्कार हुने सक्दैेन । 


वितरण ज्ञानीपुरुषहरूको सङ्गतविना केवल शास्त्रको अध्ययनले मात्र मानिसहरू कर्मको 
जन्जालबाट मुक्त हुन सक्दैनन्। परमात्माको वेदरूपी वाणी अत्यन्त गहन र विशाल छ। अनेक 
मन्त्र, ब्राह्मण र स्मृतिग्रन्थहरूले कर्म र त्यसबाट प्राप्त हुने फललाई देखाएर जीवलाई जन्ममृत्युको 
जन्जालमा बाँधिदिन्छन्। मानिसहरू बाहिरी पदार्थहरूको प्राप्ति ने आफ्नो उदेश्य हो भन्ने मान्छन्। 


रामालन्द्री टीका 


२५२२ 
सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 


उनीहरू लाखौँ पसा खर्च गरेर पनि विषयहरूबाट आउने आनन्दमा भर पर्न चाहन्छन्, शान्ति र 
एकान्तको भित्री आनन्द उनीहरू कहिल्यै बर्न सक्दैनन्। केवल कर्म मात्रको उपदेश गर्ने 
व्यक्तिहरू अन्धा हन् र उनीहरूका पछि लाग्नेहरू छन् महाअन्ध हुन् । मुण्डकोपनिषद् १२मा 
सकाम कर्म गर्नृहरू अलिकति मात्र विधिको त्रुटि हदा पनि घोर दण्ड र दुःख पारंछन् र 
उनीहरूका साते लोकहरू नष्ट हुन्छन् भनिएको छ । शास्त्रमा कर्महरूको उपदेश चाहं दुष्कर्ममा 
प्रवृत्त हन नदिनका लागि गरिएको हो तर परमात्मचिन्तनविनाका यी कर्महरूले संसाररूप 
अनर्थलाई नष्ट गर्न सक्दैनन्। महापुरुषहरूको सङ्तपछि मात्र कर्मको जन्नालबाट मुक्त भई 
परमात्मामा बुद्धि लाग्न सक्छ । 


इत्युक्तवोपरतं पुत्रं हिरण्यकशिपू रुषा । 
अन्धीकृतात्मा स्वोत्सद्गान्निरस्यत महीतले ॥ ३३॥ 





पढार्थ इति  यो कुरा स्वोत्सङ्गात्  आप्नो काखबाट 
रुषा  रिसले उक्तवा  भनेर महीतठे  भर्देमा 
अन्धीकृतात्मा  अन्धो भएको उपरतं  चुप लागेका निरस्यत  पयांकिदियो 
हिरण्यकशिपुः  हिरण्यकशिपुले पुत्रं  छोरा प्रह्ाद लाई 


ताक्यार्थ यति कुरा गरेर प्रह्ाद चुप लागेपछि रिसले अन्धो भएको हिरण्यकशिपुले आफनो 
काखमा रहेको छोरो प्रह्नादलाई आफ्नो काखबाट उचालेर तुरन्त भूर्दैमा फयांकिदियो । 


आहामष॑रुषाविष्टः कषायीभूतलोचनः । 
वध्यतामार्वयं वध्यो निःसारयत नैताः ॥ ३४॥ 


पदार्थ   भन्यो अयं  यस प्रह्ादलाई 
अमर्षरुषा आविष्टः  अतिशय नेक्रताः  हे राक्षसहरू आशु  चांडे 
रिसले युक्त भएको निःसारयत  यसलाई चांँडो वध्यताम्  मारिहाल 


कषायीभूतलोचनः  राताराता निकाल 
ओआंँखा भएको हिरण्यकशिपुले वध्यः  मार्न लायक भएको 





ताक्यार्थ रिसको आवेगले राताराता आंँखा भएको हिरण्यकशिपुले दैत्यहरूलाई सम्बोधन गर्दै 
भन्न लाग्यो हे राक्षसहरू ! यस प्रह्ादलाई यहांबाट निकालिहाल। यो दुष्ट मार्न लायक छ। 
त्यसैले यसलाई चांँडे मारिहाल । 


अयं मे भ्रातृहा सोऽयं हित्वा स्वान् सुहृदोऽघमः। 
पितृव्यहन्तुः पादो विष्णोदासिवदचैति ॥ २५॥ 
पदार्थ सः त्यो मे मेरो 


रामालन्द्री टीका 


२५३३ 


सप्तम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


भ्रातृहा  भादलाई मारन विष्णु स्वान्  आपना 


अयंयहीनैहो 
यः  जुन 

अयं  यो 

अधमः  दुष्ट प्रह्लाद 


सुहृदः  बन्धुहरूलाई 
हित्वा  त्यागेर 


पितृव्यहन्तुः  काकालाई मार्ने 


विष्णोः  विष्णुको 





अध्याय ५ 


पादो  चरणलाई 
दासवत्  दासले रँ 
अचति  पूजा गर्द 


वाक्यार्थ त्यो मेरो भाइ हिरण्याक्षलाई मार्ने विष्णु यही नै हो। आज यो दुष्टले आफ्ना सारा 
बन्धुलाई त्यागेर काकालाई मार्ने विष्णुको चरणलाई दासले ठै पूजा गरिरहेको छ । 


विष्णोवां साध्वसो किं तु करिष्यत्यसमञ्जसः । 
सोहदं दुस्त्यजं पित्रोरहाद् यः पञ्चहायनः ॥ ३६ ॥ 


पदार्थ 

असो  यो 

असमञ्जसः  कृतपघ्नले 
विष्णोः वा  विष्णुको पनि 
किंनु  के चाहं 


साधु  राम्रो 

करिष्यति  गर्वा र 

यः  जुन कृतघ्नले 
पञ्चहायनः  पाँच वर्षको 
उमेर 





दुस्त्यजं  त्यागन नसकिने 
  

पित्रोः  आमाबुबाको 
सोहदं  स्नेहलाई 

अहात्  त्याग्यो 


ताक्यार्थ यस्तो कृतघ्न व्यक्तिले त्यो विष्णुको पनि के चाहं राम्रो गर्वा र? जसले पाँच 
वर्षको सानो उमेरमा ने छादने नसकिने आमाबुबाको स्नेहलाई पनि पनि त्यागिदियो । 


परोऽप्यपत्यं हितकृद् यथोषधं स्वदेहजोऽप्यामयवत् सुतोऽहितः। 
छिन्यात् तदङ्गं यदुतात्मनोऽहितं शेषं सुखं जीवति यद्विवजनात् ॥ ३७ ॥ 


पदार्थ 

यथा  जसरी 

ओषधं  ओषधि हितकारक 
हन्छ त्यसै गरी 


सुतः अपि  छोरा नै भए पनि 
अहितः  अहितकर छ भने 
आमयवत्  रोग 

यत्  जुन 


परः अपि  शत्रु नै भए पनि अहितं  शरीरलाई अहित गर्न 
हितकृत्  हित गर्नैवाला छ भनेआत्मनः  आफ्नो शरीरको 
अपत्यं  पुत्रबराबर प्रिय हुन्छ अद्खं  अङ्ग छ भने 


स्वदेहजः  आपनै शरीरबाट 


उत्पन्न भएको 


तत्  त्यसलाई पनि 
उत  निश्चय नै 





छिन्यात्  काटेर फयांकोस् 
अथ  किनभने 
यदुविवजंनात्  जसलाई 
त्याग्नाले 

रोषं  बांकी रहेको अङ्ग वा 
नाँकी व्यक्तिहरू 

सुखं  सुखसंग 

जीवति  बांच्दछन् 


वाक्यार्थ जसरी ओषधि नमिठो भए पनि हितकारक हुन्छ त्यसै गरी शत्रु नै भए पनि यदि 
हितकारक छ भने त्यो पुत्रबराबर हुन्छ। तर आफ्नै शरीरबाट उत्पन्न भएको छोरो भए पनि 
आफनो अहित गर्छ भने त्यो रोग लागेको शरीरको अङ्गजस्तै हो। यसैले त्यसलाई तुरन्त काटेर 


रामालन्द्री टीका 


२५३४ 
सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 


फालिहाल्नुपर्छ । जसरी प्यारे भए पनि रोग लागेको अङ्गलाई काटेर फयांँकेपल्ि मात्र बाँकी शरीर 
सुखसंग बांँच्न पारं त्यसरी नै जतिसुकै प्यारो भए पनि आफ्नो अहित गर्ने व्यक्ति छ भने पनि 
त्यसलाई हटाडृहाल्नु पर्छ अनि मात्र बाँकी व्यक्तिहरू सुखसंँग बांँच्न पारंदलछन् । 

 


सर्वेरुपायेह॑न्तन्यः सम्भोजरायनासनेः। 
सुहृल्लिङ्गधरः शतर्मनेदष्टमिवेन्द्रियम् ॥ ३८ ॥ 





पदार्थ सुहृल्लिङ्गधरः  आफन्तको वेष सुत्दा, बस्दा 

मुनेः  योगाभ्यास गर्ने मुनिको धारण गर्ने सवैः सम्पूर्ण 

दुष्टम्  चञ्चल शत्रुः  यो शत्रुलाई उपायेः  उपायहरूद्राया 
इन्द्रियम् इव  इन्द्रियलाई ै सम्भोजशयनासनैः  खाँदा, हन्तव्यः  मार्नुप् 


ताक्यार्थ जसरी योगाभ्यासरत मुनिले आफ्नो चञ्चल चित्तलाई ठीक पार्न विविध उपायहरू 
अपनारंछ त्यसै गरी बन्धुको वेषमा आएको यस शत्रुलाई खाँदा, सुत्दा वा बस्दा जुनसुके समयमा 
जुनसुकै उपायले पनि मार्नुपर्छ । 


नैऋैतास्ते समादिष्टा त्रां वे शूरुपाणयः। 
तिग्मदंष्ट्करालास्यास्ताम्ररमश्ुरिरोरुहाः ॥ ३९॥ 
नदन्तो भैरवान् नार्दोरिछन्धि भिन्धीति वादिनः। 
आसीनं चाहनन् शूठेः प्रहादं सव॑ंमम॑सु ॥ ४०॥ 










पदार्थ ह च  राक्षसहरूले पनि 
भत्रां  मालिक हिरण्यकशिपुले भेरवान्  भयङर आसीनं  शान्तसंग बसिरहेका 
समादिष्यः  आदेश दिदएका नादान्  शब्दहरू प्रहादं  बालक प्रह्ादलाई 
तिग्मद॑ष्टकराखास्याः  तिखा नदन्तः  गर्दै कराङदै वे  निश्चय नै 

दाहा र डरलाग्दा मुख भएका छिन्धि भिन्धि इति वादिनः  सवंममंसु  शगीरका सम्पूर्ण 
ताग्ररमश्रुरिरोरुहाः  राताराताकाट्काट् र मार् मार् भनी मर्म स्थानहरूमा 

दारीजंगा र कपाल भएका हल्ला गर्न लेः  त्रिशूलले 

शूलपाणयः  हातमा त्रिशूल ति  ती अहनन्  हाने 


ताक्यार्थ जब यसरी मालिक हिरण्यकशिपुले राक्षसहरूलाई आदेश दियो त्यसपछि ती तिखा 
दारा र डरलाग्दा मुख भएका तथा राताराता कपाल र दारीजुँंगा भएका राक्षसहरूले हातमा 
त्रिशूल लिएर भयङ्कर शब्दमा काट्काट् र मार्मार् भन्दै शान्तसंग बसेका प्रह्ादलाई सम्पूर्ण 
मर्मस्थानहरूमा प्रहार गर्न थाले। 


रामालन्द्री टीका 


२५२५ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 

०५   अ  ९ 

पर् ब्ह्यण्यानदरय भगवत्याखरात्मान । 

युक्तात्मन्यफला आसन्नपुण्यस्येव सत्कियाः 
पदार्थ भगवति  भगवान् 
अखिलात्मनि  सबैका परे बह्मणि  पख्रह्ममा 
आत्मस्वरूप युक्तात्मनि  आनो मनलाई 
अनिर्द॑श्ये  वाणी र मनको स्थिर गराएका वी प्रह्नादमा 
विषय नभएका अपुण्यस्य  भाग्यरहित व्यक्तिले 





अध्याय ५ 


॥ ८९ ॥ 


गरेका 

सत्कियाः इव  लौकिक 
कर्महरू ४ैँ ती प्रहारहरू 
अफलाः  निष्फल भएका 
आसन्  धथिए 


वाक्यार्थ त्यस समयमा भक्त प्रह्लादले आफ्नो मनलाई सर्वाधिष्ठानस्वरूप परमात्मामा स्थित 
गराएका थिए। जुन परमात्मा मन र वाणीको विषय हैदैन त्यस्ता परमात्मामा अवस्थित ती 


प्रह्नादमाथि राक्नसहरूका प्रहारहरू भाग्यहीन व्यक्तिले गरेको 
निष्फल भएका थिए। 


भ  न्ह अ   
प्रयास ऽपहतं तास्मन् दत्यन्द्रः पारशाङ्कतः। 
चकार तद्रधोपायान्निब॑न्धेन युधिष्ठिर ॥ ४२ 
 विफल भएपचछ्ि 
परिशङ्कितः  आपने मृत्युको 
शङ़ा गर्दै 
दत्येन्द्रः  हिरण्यकशिपुले 
निर्बन्धेन  कस्सिएर 


पदार्थ 

युधिष्ठिर  हे युधिष्ठिर 
तस्मिन्  ती प्रह्ादलाई मार्ने 
क्रममा अपनाइएका 

प्रयासे  प्रयासहरू 





लौकिक कर्म निष्फल भए रै 


तद्वघोपायान्  प्रह्ादलाई मार्ने 
उपायहरू 
चकार  गर्न थाल्यो 


ताक्यार्थ हे युधिष्ठिर ! जब यसरी अनेक उपाय गर्दा पनि प्रह्ादलाई मार्ने प्रयत्नहरू असफल 


भएपचछि दैत्यराज हिरण्यकशिपु निकै सशङ्िति भयो । कतै आपने 


मृत्यु त हने होइन भन्ने चिन्ताले 


उसले अब प्रह्नादलाई मार्न कटोरभन्दा कठोर विभिन्न उपायहरू अपनाउन थाल्यो । 


दिग्गजेरदन्दशुकेर्च अभिचारावपातनेः। 


जवे र 


मायाभिः सन्निरोधेश्च गरदानैरभोजने  ॥ ८२॥ 


हिमवाय्वग्निसलिटेः पवंताकमणेरपि । 
न शशाक यदा हन्तुमपापमसुरः सुतम् ॥ 
चिन्तां दीघंतमां प्राप्तस्तत्क्तुं नाभ्यपद्यत ॥ 


असुरः  हिरण्यकशिपुले 
अपापम्  निर्दोष 


पदार्थ 
यदा  जब 


८९८ ॥ 


सुतम्  छोरालाई 
दिग्गजैः  हात्तीद्रारा कुल्वाएर 


रामालन्द्री टीका 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


दन्द्शकैः  सर्पटरूद्रारा डसाएर अभोजनैः  खान नदिएर 
अभिचारावपातने न, हिमवाय्वग्निसलिकठे  श न्द, 

  व्यभिचार  च  

कर्म र उचाल्ने पचछार्न आदि गरेरचिसोमा, तातोमा र आंधीबेरीमा 

मायाभिः  राक्षसी मायाहरूद्रारा छडेर र 

सन्निरोधेः  अंध्यारो कोठामा पर्वताकमणेः अपि  अग्ला 

थुनेर अग्ला पर्वतहरूबाट लडाएर पनि 

गरदानेः  विष खुवाएर हन्तुम्  मार्न 


२५२६ 
अध्याय ५ 


न शशाक  सकेन त्यसपच्छि 
दीघंतमां  अत्यन्त ठलो 
चिन्तां  चिन्तामा 

प्राप्तः  प्राप्त भयो तपनि 
तत्कर्तुं  उसलाई मारने कुनै 
पनि उपाय 





न अभ्यपद्यत  सुरेन 


वाक्यार्थ प्रह्नादलाई मारन ठुलाटठुला हात्तीहरूद्रारा कुल्चादयो, सर्पद्रारा टोकादयो, राक्षसी 
माया उत्पन्न गरेर मारन लगाइयो, उचाल्ने पछछार्ने गरियो, अंँध्यारा कोठाहरूमा भथुनियो, विष 
खुवादयो, धरे दिनसम्म॒ खान दिद्एन, आंधीनेरीमा छाडियो र अग्लाअग्ला पर्वतहरूबाट 
खसालियो, यति मात्र नभएर चिसो पानीमा इबाइयो, आगामा हालियो तैपनि हिरण्यकशिपुले 
निरदोषि बालक प्रहादलाई मारन सकेन। यसप्रकार उसलाई मारन कुनै पनि उपाय नदेख्दा खन् 
चिन्तामा परेको हिरण्यकशिपुले यसप्रकार सोच्न थाल्यो । 


एष मे बहमसाधूक्तो वधोपायाश्च निमिंताः। 
तेस्तेद्रोदिरसद्धमेमुक्त  


नर, स  , तेजसा 
स्वेनेव तेजसा ॥ ४५॥ 


पदार्थ   दुःख दिने खालका निर्मिताः गरियो तर यो 
मे  मद्रारा तेः तेः द्रोहैः  त्रिशूलले रोप्ने, स्वेन एव  आफ्नै 

एषः  यो प्रहादलाई आगामा उढाउने आदि द्रोह तेजसा  प्रभावले 

बहुः  धेरै कर्मद्रारा मुक्तः  बांँच्यो 

असाधुः  नराम्रा कुराहरू वधोपायाः च  यसलाई मारने केही भएन 

उक्तः  भनियो धरे उपायहरू पनि 


ताक्यार्थ मेले यस प्रह्ादलाई धेरै गाली गर र यसलाई मार्न 





कटोरभन्दा कठोर धेरै उपायहरू 


गर तर पनि यो बालक प्रह्लाद किन हो कुन्ति ? आपने प्रभावले यो बांँचिरहेको छ । यसलाई केही 


मे  मेरो 
अनार्य  यो कुकृत्यलाई 
शुनःशेप इव  शुनःशेपले ओँ 


हदेन। 
९    र ४ प्यजडधीरयम् 

वतमानोऽविदूरे वै वारोऽ  

न विस्मरति मेऽनायं श्ुनश्ोप इव प्रभुः ॥ ५६॥ 
पदार्थ  अपि  सानै भए तापनि 
अविदूरे  नजिकै अजडधीः  चलाख छ 
वतमानः  रहेको वे  निश्चय नै 
अयम्  यो प्रभुः  समर्थ पनि छ 





न विस्मरति  विर्सनक्ैन 


रामालन्द्री टीका 


२५३७ 
सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 


ताक्यार्थ यो बालक सानै उमेरको भए पनि निकै चलाख छ । पक्के पनि सामर्थ्यवान् यस 
बच्चालाई कुनै हालतमा पनि मार्न सकिंदैन किनभने यो जस्तोसुके कष्टबाट पनि बांँच्यो । बरू 
अब यसले मैले गरेको द्रोहलाई अजिगर्तद्रारा बेचिएको छोरो शुनःशेपले ४ कटहिल्यै विर्सनेक्ठैन । 


विवरण सम्पूर्ण प्राणीहरूको आन्तरिक शक्ति भनेको परमात्मा ने हूनुह॒न्छ । उहोँ सर्वसमर्थ र 
सर्वज्ञ हुनुहन्छ । भक्तहरू आफनो आत्मस्वरूप उहाँको भर परैर निडर बन्छन् भने जतिसुके ठुला 
बलशाली भए पनि यो आन्तरिक बल नभएका व्यक्तिहरू प्रतिकूल परिस्थिति आद्पर्दा डराउन 
थाल्छन्। आफ्नो अन्तरात्माको अस्तित्वलाई नस्विकार्ने र त्यसको आवाजलाई नसुन्नेहरू एक दिन 
मुन्टो निहुवयाउन बाध्य हुन्छन् । उनीहरूको शक्ति भनेको बाहिरी साधनहरूमा आश्रित रहेको हृन्छ । 
अन्तिमिमा जब कसैले आफ्नो रक्षा गर्न स्थिति रहेदेन तब उनीहरू भित्र र बाहिर दुबेतिरबाट 
असफल बनी दुःखी बन्छन् भन्ने रहस्य यहाँ व्यक्त गरिएको छ। 


अप्रमेयानुभावोऽयमकुतङ्चिद्भयोऽमरः। 
नूनमेतद्विरोधेन मृत्युम भविता न वा ॥ ४७॥ 





पदार्थ डराङदेन मृत्युः  विनाश 

अप्रमेयानुभावः  असीमित नूनम्  निश्चय नै यो बालक भविता  हने हो कि 

शक्तिले युक्त भएको अमरः  अमर छ नवा  अथवा नहुन पनि सक्छ 
अयम्  यो बालक एतद्विरोधेन  यसको विरोधले 

अकुतदिचिदुभयः  कसैसंग पनि मे  मेरो 


तवाक्यार्थ यो बालक असीमित शक्िसम्पन्न रहे । यो कसैदेखि डराैदेन र कसैबाट यसको 
मृत्यु पनि हैदेन। यो त अमरछछकि क्या हो। यसको विरोध गर्दा मेरे मृत्युहने त होन ? 


इति तं चिन्तया किच्चिन्म्खानश्रियमधोमुखम् । 
राण्डामकविोरानसो विविक्त इति होचतुः ॥ ४८ ॥ 





पदार्थ अधोमुखम्  घोसे मुन्टो लाएको ह  निश्चय नै 

इति  यसरी तं  त्यो हिरण्यकशिपुलाई इति  यस्तो 
चिन्तया  चिन्ताले ओरशनसो  शुक्राचार्यका पुत्र ऊचतुः  भन्न लागे 
किञ्चित्  केही शाण्डामर्कौ  शण्ड र अमर्कले 

ग्लानश्चियम्  शोभाहीन भएको विविक्तं  एकान्तमा 


ताक्यार्थ यसरी चिन्ताले व्याकुल भएर अँध्यारो मुख भएको र घोसे मुन्टो लगाएको 
हिरण्यकशिपुलाई देखेर शुक्राचार्यका पुत्र शण्ड र अमर्कले एकान्तमा यस प्रकार भन्न लागे। 


त   ९ 


नितं त्वयेकेन जगत्त्रयं श्ुवोविंजृम्भणत्रस्तसमस्तधिष्ण्यपम्। 
न तस्य चिन्त्यं तव नाथ चक्ष्महे न वे शिशुनां गुणदोषयोः पदम् ॥४९॥ 


रामालन्द्री टीका 





२५३२८ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 
 र,  बद्ध्वा    भीतो यथा 
इम तु पारशवरुणस्य बहटूष्वा नघाह् भीतो न पलायते यथा । 
बुद्धिरच पुंसो वयसार्यसेवया यावद् गुरुभांगव आगमिष्यति ॥ ५० ॥ 
पदार्थ  निश्चय नै बद्ध्वा  बाधेर 
नाथ  हे राजा शिशूनां  बच्चाहरूको चरित्र निधेहि  राख्नुहोस् 
एकेन  एक्लै गुणदोषयोः  गुण र दोषको यथा  जसरी 
त्वया  हजुरले पदम्  विषय भीतः  उराएर 
शरुवोः  आंखीभौँको न  हुन सक्दैन न पलायते  नभागोस् 
विसुम्भणत्रस्तसमस्तधिष्ण्यपम्  यावत्  जहिलेसम्म वयसा  धरे उमेर भएपछि 
इसारा मात्रले उराएर सम्पूर्ण गुरुः  गुरु हामीहरूका बुबा बुद्धि सप्रिएर र 
लोकपालहरू शरणमा आएको भाग॑वः  शुक्राचार्य आ्यसेवया च  ठुला 
जगत्त्रयं  तीनै लोकलाई आगमिष्यति  आउनुहुनेछ  व्यक्तिहरूको सेवाले पनि 
जितं  जित्नुभयो त्यस वेलासम्म पुंसः  मानिसहरूको 
तस्य तव  त्यस्ता हजुरको इमंतु यो बालकलाईत बुद्धिः  विचार 





चिन्त्यं  चिन्ता गर्नुपर्ने विषय वरूणस्य  वरुणको 
न चक्ष्महे  केही पनि देख्यैनं पाडः  पाशहरूले 

वाक्यार्थ हे राजा ! हजुरको ओंँखीभौँका इसाराको भरमा सारा लोकपालहरू थरथर हदि 
हजुरका साम हाजिर हुने गर्दछन्। हजुरले तीनै लोकलाई आफ्नो वशमा राख्नुभएको छ । त्यस्ता 
हजुरको लागि यो कुरा कुनै चिन्ताको विषय होइन भन्ने हामीलाई लाग्दछ। साना बच्चाहरूको 
चरित्र गुण र दोषको विषय हुन सक्देन। बरु जहिलेसम्म हाम्रा बुबा शुक्राचार्य आद्रपुग्नुहुन्न 
तहिलेसम्म यस बालकलाई वरुणको पाशले बांधेर राखौँ जसले गर्दा यो उरले भाग्न नपाओस्। 
कति बालकटहरू उमेर बद्दै गएपच्छि बुद्धि सप्रिएर सु्रिंदे आर्छन् र ठुलाटठुला गुरुहरूको सेवा र 
सङ्गतबाट पनि पछि परिवर्तित हृन्छन् त्यसैले अहिले चिन्तित बन्नुपर्नै कुनै कुरा छैन । 


  गुरुपुत्रोक्तमनज्ञायेदमनवीत् ् 

तथेति गुरुपुत्रोक्तमुज्ञायेद्मबवीत्। 

धमां म ५ ्  भ 

धमां ह्यस्योपदेष्टव्यो राज्ञां यो गृहमेधिनाम् ॥ ५१॥ 


परिवर्तन हून पनि सक्छ 








पदार्थ हिरण्यकशिपुले गृहमेधिनाम्  गहस्थहरूको र 
गुरुपुत्रोक्तम्  गुरुपुत्रहरूले इदम्  यस्तो कुरा राज्ञां  राजाहरूको पनि 
भनेको कुरालाई अबवीत्  भन्न लाग्यो यः जुन 

तथा इति  ठीकै हो भनी हि  निश्चय नै धमः  धर्मछत्यो 

अनुज्ञाय  स्वीकार गरेर अस्य  यसका लागि उपदेष्टव्यः  सिकाउनुपर् 


ताक्यार्थ यसरी गुरुपुत्रहरूले सल्लाह दिएपच्छि हिरण्यकशिपुले ठिक छ त्यसै गरं भनी स्वीकार 
गरेर फेरि गुरुपुत्रहरूलाई यस बालकलाई गृहस्थहरूको र राजाहरूको धर्मको विषयमा खुब 


रामालन्द्री टीका 


२५३९ 
सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 
उपदेश गर्न है भनेर निर्दशन दियो । 

धमंमथं च कामं च नितरां चानुपूरवंशः। 

प्रहादायोचत् राजन् प्रभितावनताय च ॥ ५२॥ 





पदार्थ प्रहादाय  प्रह्लादलाई नितरां  पूर 
राजन्  हे राजा युधिष्ठिर धमम्  धर्म अनुपूवंशः  क्रमैले 
प्रभितावनताय च  अनुनय र॒ अथं  अर्थर उत्वतू  बताए 
विनयले समेत युक्त भएका कामं च  कामको विषयमा पनि 


ताक्यार्थ हे युधिष्ठिर ! त्यसपछि गुरुहरूले अत्यन्त विनयले युक्त भएका प्रह्ादलाई धर्म, अर्थ 
र कामको विषयमा निरन्तर क्रमैसंग परे पढाए। 


यथा त्रिवगं गुरुभिरात्मने उपरिक्षितम् । 
न साघु मेने तच्छिक्षां हन्द्रारामोपवणिंताम् ॥ ५३॥ 


पढार्थ यथा  जसरी तच्छिक्षां  त्यस्तो शिक्षालाई 
गुरुभिः  गुरुहरूद्रारा उपशिक्षितम्  शिक्षा दिएको साघु  राम्रो शिक्षा भनेर 
आत्मने  आफूलाई थियो न मेने  मानेनन् 

त्रिवगं  धर्म, अर्थ र कामको न्दरारामोपवणिंताम्  राग र 

विषयमा रेष आदि द्रन्हले युक्त भएको 





ताक्यार्थ यसरी प्रह्ादले गुरुहरुद्रारा आपूलाई पडढाइएको धर्म, अर्थ र कामरूप त्रिवर्गको 
शिक्षालाई राम्रो मानेनन् किनभने यो शिक्षा केवल राग, द्वेष आदि दन्द बढाउने किसिमको 
थियो । 


यदाचायंः परावृत्तो गृहमेधीयकमंसु । 

वयस्येवांरुकेस्तत्र सोपहूतः कृतक्षणेः ॥ ५४ ॥ 
पदार्थ परावृत्तः  आपफ्ना घरतिर गए॒बाककैः  बालकटरुद्रारा 
यदा  जहिले त्यसै वेला सः  ती प्रह्लाद 


आचायः  गुरु शण्ड र अमर्क कृतक्षणेः  अवसर पाएका तत्र  त्यहं खेल्नका लागि 
गृहमेधीयकर्मसु  घरको काममा वयस्येः  समान उमेरका उपहूतः  बोलादृए 


ताक्यार्थ कुनै दिन गुरुहरू घरको काममा लागेका वेला खेल्ने अवसर पाएका समान उमेरका 
प्रहादका साथीहरूले उनलाई पनि खेल्नको लागि बोलाए। 





रामालन्द्री टीका 


२५४० 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 


अथ तान् श्लक्ष्णया वाचा प्रत्याहूय महाबुधः। 
उवाच विदास्तन्निष्ठां कृपया प्रहसन्निव ॥ ५५॥ 





पदार्थ विद्वान्  बुरका प्रत्याहूय  बोलाएर 

अथ  त्यसपछि महाबुधः  ज्ञानी प्रह्नादले पनि कृपया  अति स्नेहपूर्वक 
तन्निष्ठां  दैत्यबालकहरूको इलक्ष्णया वाचा  मिठो बोलीले प्रहसन् इव  केटी हासे ४ गरी 
आपूप्रतिको आदरभावलाई तान्  ती साथीहरूलाई उवाच  भन्न थाले 


ताक्यार्थ त्यसपछि दैत्यबालकटहरूले आफूलाई आदर गर्दछन् भन्ने कुरा राम्रोसंग बुरका 
प्रह्ादले खेलकुदप्रति आफ्नो अनुराग नभएको कुरा जनाई सबेलाई एकै ठार्दमा जम्मा पारेर अति 
मिठटो बोलीले मुसुमुसु हाँस्दै स्नेहपूर्वक सबैलाई भन्न थाले। 


ते तु तद्गोरवात् सवे त्यक्तकीडापरिच्छदाः । 
बाला न दूषितधियो हन्दवारामेरितेहितेः ॥ ५६ ॥ 
पयुपासत राजेन्द्र तन्न्यस्तहदयेक्षणाः। 

तानाह करुणो मेत्रो महाभागवतोऽसुरः ॥ ५७ ॥ 





पढार्थ चेष्टाबाट ।  सम्मान गर्न लागे 
राजेन्द्र  हे युधिष्ठिर न दूषितधियः  बुद्धि करुणः  दयालु 

तद्गौरवात्  प्रह्मादको नबिभ्रिएका मेत्रः  सैका मित्र 
विशेषताको कारणले तन्न्यस्तहृदयेक्षणाः  यिनै महाभागवतः  भगवान्का 
त्यक्तकीडापरिच्छदाः  खेल र॒प्रह्नादमा मन र आंँखा लगाएका परमभक्त 

खेलका सामग्रीलाई त्यागेका तेसवें ती सबै असुरः  प्रह्नादले 
दन्दरारामेरितेहितेः  रागदरेषयुक्त बालाः तु  दानव बालकटहरूले तान्  ती दैत्यबालकहरूलाई 
व्यक्तिहरूको उपदेश र पनि आह  भन्न लागे 


ताक्यार्थ हे युधिष्ठिर ! प्रह्लादको यस्तो गौरवपूर्ण विशेष व्यवहारले प्रभावित भएका अरू 
दानव बालकहरू पनि खेल्न, दौडन छडर यिनैका पछि लागे। विषयमा आसक्त व्यक्तिहरूसंग 
सङ्गत नहुनाले सफा हृदय भएका ती देत्यबालकहरूले प्रह्लादको कुरा सुन्न उनैतिर मन लगाये, 
ओंँखाले उते हेरिरहन्थे र सम्मानपूर्वक पछि लाग्दथे। दयालु र सबैको हित चाहने भगवान्का 
परमभक्त प्रह्नादले ती सब साथीहरूलाई सामने राखेर यसरी भन्न थाले। 


वितरण मानिस जर्न्मदा सरल, अबोध र चिन्तारहित भएर जन्मिएको हृन्छ। यसैले साना 
बच्चाहरूमा रागद्रेषको भावना विकसित भएको हदेन । ठुला व्यक्तिहरू विस्तार उनीहरूलाई यस 
संसारमा मिल्दो हुने गरी रागद्वेष, छलकपट र विश्वासघात आदि सिकारंछन्। उपदेश राम्रो 


रामालन्द्री टीका 


२५४१ 
सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 


गर्ने तर गलत व्यवहार गर्न सिकाउने संसारका बुज्रुकहरू नै सबै अनर्थका मूल कारण हुन् । 
बच्चाहरू शिक्षित हून जरुरी छ तर उनीहरूले वास्तविक प्रेम, सद्भाव र सहानुभूतिको शिक्षा 
पाउनुपर्वछ । साना बच्चाहरूलाई भगवान्को प्रतिरूप मानिन्छ । उनीहरूबाट भगवान् पनि चांँडे 
प्रसन्न हुनहन्छ किनभने संसारका दुर्गन्धी विचारहरूले उनीहरूको बुद्धि दूषित भएको हँदेन । जब 
व्यक्तिको मनभित्र संसारको दुराग्रह पस्दछ तब ऊ हजारौँ उपदेशले पनि सत्य कुरा स्वीकार 
गर्दैन। शास्त्रज्ञ मानिएका शण्डामर्कलाई प्रहादको उपदेशको पटक्कै प्रभाव परेन तर बच्चाहरू 
आमग्रहरहित हुने भएकाले असुरका बच्चाहरूलाई उनको हृदयको भावुकताले आकर्षित गय्यो । 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां सप्तमस्कन्धे 
प्रहादानुचरिते पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५॥ 


रामालन्द्री टीका 


२५८२ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 


अथ ् ध्याय 
अय षत्यश्च्यायः 
प्रह्ादद्रारा असुरबालकहरूलाई उपदेश 


प्रहाद् उवाच पप्रह्ादले भने 
कोमार आचरेत् प्रज्ञो धर्मान् भागवतानिह । 
दुलभ मानुषं जन्म तदप्यघ्रुवमथंदम् ॥ १॥ 


पदार्थ कीर्तन आदि धर्महरू अघधुवम् अपि  अनित्य भए 
इह  यस संसारमा आचरेत्  गरिरहोस् पनि 

प्राज्ञः  बुद्धिमान् व्यक्तिले मानुषं  मनुष्यको अथंदम्  परमपुरुषार्थ 
कोमारे  सानै उमेरमा जन्म  जन्म दिनेवाला छ 

भागवतान्  भगवान्सम्बन्धी दुख्भं  अत्यन्त दुर्लभ छ 

घमांन्  सेवा, अनुष्ठान, भजन, तत्  त्यो मनुष्य शरीर 





ताक्यार्थ हे मित्रहरू हो ! यस संसारमा मनुष्य शरीर अत्यन्त दुर्लभ छ । त्यसैले मनुष्य शरीर 
प्राप्त भएको वेलामा सानै उमेरदेखि भगवान्लाई प्रसन्न पार्ने सेवा, अनुष्ठान, भजन, कीर्तन आदि 
कर्महरू गरिहाट्नुपर्वछ । यो अनित्य मनुष्यशरीरट्ारा परमपुरुषार्थ प्राप्त गर्न सकिन्छ । 


विवरण यस अध्यायमा प्रह्नादले आप्ना साथीहरूलाई भक्ति, ज्ञान, वैराग्य आदिको उपदेश 
गरेका छन् । शास्त्रहरूमा मनुष्यजीवनको खुब प्रशंसा गरिएको पाडन्छ । मनुष्ययोनि बाहेकका अन्य 
योनिहरू भोगयोनि हून्। मनुष्ययोनिमा नै आफ्नो प्रयास अर्थात् धर्म, अर्थ, काम र मोक्ष यी चारै 
पुरुषार्थहरू प्राप्त हुन सम्भव छ । सृष्टिको आरम्भमा रचना गरिएका गाई, घोडा आदि मनुष्यभिन्न 
शरीरहरूभित्र पसेर आफ्नो प्रयोजन सिद्ध नहुने देखी इन्द्रियका अभिमानी देवताहरूले ती 
शरीरलाई मन पराएनन् तर मनुष्य शरीर बनारँदा भने उनीहरू रुटपट त्यसभित्र पसे । मनुष्यको 
शरीरबाट भोग र मोक्ष दुबे प्राप्त गर्न सकिन्छ । त्यसैले खुसी भई उनीहरूले ईश्वरलाई साहे राम्रो 
गर्नुभयो भनी प्रशंसा गरेको प्रसङ्ग उपनिषदमा आं एेतरेयोपनिषद्, १२२३ । मनुष्यले ने 
तत्तवज्ञानद्रारा आपना सम्पूर्ण इन्द्ियहरूलाई अखण्ड आनन्दको असीम तृप्ति दिन सक्छ, जुन तृप्ति 
पशु, पन्छी आदि शरीरमा रहँदा इन्द्रियाभिमानी देवताहरूलाई प्राप्त हन सक्दैन । त्यसैले उनीहरू 
प्रसनन बनेका हुन्। ब्रह्मावलोकधिषणं मुदमाप देवः श्रीमद्भागवत, ११९२८ अर्थात् 
मनुष्यहरूलाई बनाएपचछ्ि त जगत्कर्ता परमात्मासमेत अत्यन्त प्रसन्न हूनुभयो किनभने उनीहरूले 
मात्र आफनो बुद्धिशक्तिको प्रयोगद्रारा जगत्कर्ता परमात्मालाई चिन्न सक्दछन्। यसप्रकार सम्पूर्ण 
पुरुषार्थ प्रदान गर्न सक्ने मनुष्ययोनिलाई यहाँ अर्थद भनिएको छ। 

कतिपय मानिसहरू बुढो भएपच्छि मात्र भगवान्को चिन्तन गर्नुपर्दछ भन्ने विचार गर्दछछन्। 
तर संसारका रागद्वेष, चिन्ता आदि दोषहरूबाट दूषित इन्द्रिय र मनले परमात्माको चिन्तन कसरी 


रामालन्द्री टीका 


२५८३ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 


गर्न सक्छ र ? मान्छेले बुढो हुन्जेलसम्म अनेक संस्कारहरू संगालिसक्छ, जसको कारणले उसको 
मन कहिल्यै स्थिर ररहैदैन। त्यसभन्दा त बरु विधिविधान नजाने बालकले नै निष्कपट मनले 
भगवानूको सेवा गर्न सक्छ किनभने उसको मन रागद्वेष आदि दोषले दूषित भएको हुदैन । विवेकी 
र धीर व्यक्तिले सानैदेखि भक्ति गर्नुपर्वछ। यो मनुष्य जन्म एकदमे अनिश्चित छ। त्यसैले 
बुढेसकालको भर पर्नृहुन्न किनभने बीचैमा शरीर टुक्गियो भने यो दुर्लभ जन्म फेरि पाइन्छ वा 
पादेन थाहा कछैन। आत्मकल्याणको लागि भागवतधर्म अर्थात् भक्ति ने सर्वश्रेष्ठ हो। त्यसैले 
लौकिक कर्महरूलाई छाडी सानैदेखि मानिसहरूले भगवानूको नजिक हुने प्रयास गर्नुपर्दछ भन्ने 
प्रह्लादको उपदेश छ। भक्ति गर्न शास्त्रज्ञानको आवश्यकता छैन, बरु निश्छल हृदय चाहिन्छ । 
त्यसैले निश्छल हृदय भएका बालकहरू भक्तिका मुख्य अधिकारी हुन्। संसारको भोगद्रारा जुरा 
भएका र आकुलव्याकुल बनेका थोत्रा इन्द्रियहरू भगवान्लाई चढाएर के फादृदा ? त्यसैले 
सानैमा भक्ति गरनुपर्छ। यही नै प्रह्ादका भनादइको तात्पर्य हो । 


यथा हि पुरुषस्येह विष्णोः पादोपसपंणम्। 
यदेष स्व॑भूतानां प्रिय आत्मेश्वरः सुहृत् ॥ २॥ 


पढार्थ पादोपसपंणम्  चरणको नजिकआत्मा  आत्मरूप 
यथा हि  निश्चय नै रहनु अति आवश्यक छ प्रियः  प्यारा 
इह  यो मनुष्य जन्ममा यत्  किनभने सुहृत्  मित्र र 


पुरुषस्य  प्राणीहरूको लागि 


एषः  यी भगवान् 


ईङ्वरः  नियन्ता पनि हुनुहुन्छ 





विष्णोः  भगवान् विष्णुको 
ताक्यार्थ प्राणीहरूका लागि यही मनुष्य चोलामा भगवान्को चरणको नजिक रनु अति 
आवश्यक छ किनभने भगवान् सम्पूर्ण प्राणीहरूको आत्मरूपले साथे बस्नुभएको छ र उहाँ 
सबेका प्यारा, साथी र नियन्ता पनि हनुहन्छ । 


सवभूतानां  सम्पूर्ण प्राणीहरूका 


टिप्पणीं  अरू योनिमा भगवान्को आराधना हन संभव छैन केवल यही मनुष्य चोलामा मात्र 
संभव छ । यदि भगवत्प्राप्तिको अभिलाषाले लागिपरेको खण्डमा सम्पूर्ण प्राणीहरूको आत्मरूपले 
बस्नुभएको भगवान् अवश्य प्राप्त हुनुहुनेछ । 


र,  ५ भ अ ०,  
सुखमान्द्रयक वत्या दहयागन दहनाम् । 
सर्वत्र लभ्यते दैवाद् यथा दुःखमयत्नतः ॥ ३॥ 


  दुःख प्राप्त हृन्छ त्यस्ते   सुख 

देहिनाम्  प्राणीहरूका लागि देवात्  प्रारब्धवशात् 
देहयोगेन  शरीरसंगसंगौ सर्वत्र  जुनसुके योनिमा पनि 
एन्द्रियकं  इन्द्रिय सम्बन्धी रुभ्यते  प्राप्त हृन्छ 


पदढार्थ 

दैत्याः  हे दैत्यकुमारहरू 
यथा  जसरी प्राणीहरूलाई 
अयत्नतः  प्रयत्नविना नै 





रामालन्द्री टीका 


२५८४४ 
सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 


ताक्यार्थ हे दैत्यकुमारहरू ! जसरी सम्पूर्ण प्राणीहरूलाई विना प्रयास नै दुःख प्राप्त हुन्छ 
त्यसरी नै विषय र इन्द्रियको सम्बन्धबाट मिल्ने सुख त जुनसुके योनिमा गए पनि शरीरसंगे 
स्वाभाविक रूपमा प्राप्त हृन्छ । 


तत् प्रयासो न कतंव्यो यत आयुव्यंयः परम् । 
न तथा विन्दते क्षेमं मुकुन्दचरणाम्बुजम् ॥ ४॥ 


पदार्थ यतः  किनभने त्यस्तो प्रयासले न विन्दते  प्राप्त गर्न सक्दैन 
तत्  त्यसैले विषयजन्य परम्  धेैरैने मुकुन्दचरणाम्बुजम्  कल्याण 
सुखको प्राप्तिका लागि आयुव्ययः  आयुको खर्च हुन्छ त भगवान् श्रीहरिको चरणको 
प्रयासः  प्रयास तथा  त्यस्तो प्रयासबाट सेवा गरेर मात्र पारं 

न कत॑व्यः  गर्नु आवश्यक छैन क्षेमं  कल्याण 





वाक्यार्थ सुखदुःख चाहं प्रारब्धअनुसार पादने भएकोले मानिसले विषयसुखको प्राप्तका लागि 
प्रयास गर्नु बेकार हो। त्यस्तो प्रयासबाट त केवल आप्नो आयु मात्रै क्षीण हुन्छ कुनै कल्याण 
प्राप्त हदैन। कल्याण त केवल भगवान् श्रीहरिको चरणको सेवाबाट मात्रै प्राप्त हुन्छ । 


ततो यतेत कुशलः क्षेमाय भयमाधितः। 
रारीरं पौरुषं यावन्न विपद्येत पुष्कलम् ॥ ५॥ 





पदार्थ यावत्  जहिलेसम्म कमजोर भएर असमर्थ बन्दैन 
ततः  त्यसैले पुष्कलम्  सवङ्गपूर्ण त्यति वेला नै 

भयम्  सांसारिक दुःखमा पौरुषं  पुरुषार्थसाधक क्षेमाय  कल्याणको लागि 
आश्रितः  परेको शारीरं  यो मनुष्यशरीर यतेत  लागिपरोस् 

करालः  बुद्धिमान् व्यक्ति  न विपद्येत  इन्द्रिय आदि 


ताक्यार्थ त्यसैले संसारमा आइ्पुगेको बुद्धिमान् व्यक्ति शरीर कमजोर न्हदे र ॒इन्द्रियहरू 
असमर्थ न्हदे आफ्नो कल्याणका लागि लागिहालोस् । 


पुंसो वषशतं ह्यायुस्तदर्धं चाजितात्मनः। 
निष्फलं यदसो रात्यां शेतेऽन्धं प्रापितस्तमः ॥ ६॥ 





पदार्थ त्यसमा पनि निष्फलं  बेकारमा जान्छ 
हि  निश्चय नै अनितात्मनः  असंयमी यत्  जो 

पुंसः  मानिसको मानिसको असो  त्यो अज्ञानी मानिस 
आयुः  आयु तदघं च  सय वर्षको आधा रात्र्यां  रातमा 

वषंशतं  सय वर्ष तोकिएको छपचास वर्षको आयु पनि अन्धं  अन्धकारमय 


रामालन्द्री टीका 


२५४ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 


तमः  तमोगुणलाई प्रापितः  प्राप्त गरेर शेते  सुत्छ 
ताक्यार्थ यो मानिस पूर्णं आयु बांँचेमा जम्मा सय वर्ष बाँच्छ। त्यसमा पनि पचास वर्ष 
अन्धकारमय तमोगुण अर्थात् रात्रीमा रुमल्लिएर असंयमी बन्दै मस्त सुत्दछ । 
मुग्धस्य च न्दे, क्रीडतो     
सुग्स्य बा्य कमार् क्रीडतो याति विंशतिः। 
जरया ग्रस्तदेहस्य यात्यकल्पस्य विंशतिः ॥ ७ ॥ 


विंरातिः  बीस वर्ष 
याति  जान्छ फेरि 
जरया  वृद्धावस्थाले 


असमर्थ भएका व्यक्तिको 
विंशतिः  बीस वर्षको आयु 
याति  बित्द्ठ 


पदार्थ 

बाल्ये  बालककालमा 
मुग्धस्य  अज्ञानी रहने र 
कोमारे  कुमार अवस्थामा ग्रस्तदेहस्य  शरीर ग्रस्त तथा 
क्रीडतः  खेल्ने व्यक्तिको अकल्पस्य  लौकिक कार्यमा 
ताक्यार्थ मनुष्यको बाल्यकालको अज्ञानावस्थामा र कौमारावस्थामा खेल्दै, इल्दे बीस वर्ष 
बेकार जान्छ। त्यसै गरी वृद्धावस्थामा असमर्थं भएर केही गर्न नसकी फेरि अरू बीस वर्षको 
आयु बित्दछ्। 


र  न्त् 
दुरापूरेण कामेन मोहेन च बटीयसा । 
रोषं गृहेषु सक्तस्य प्रमत्तस्यापयाति हि ॥ ८ ॥ 








पढार्थ प्रमत्तस्य  कर्तव्यबोध नभएको बटीयसा  अत्यन्त बलियो 

हि  निश्चय नै व्यक्तिको मोहेन च  मोहले पनि 

गृहेषु  घरमा दुरापूरेण  कटिल्यै पूरा नहुने शेषं  बाँकी दश वर्षको आयु 
सक्तस्य  आसक्त भएको कामेन  कामनाले र अपयाति  बित्छ 


ताक्यार्थ यसरी पूरा आयुको नब्बे वर्ष बेकारमा खर्च भएपचछि उसंग जम्मा दश वर्ष बाँकी 
रहन्छ । त्यो दश वर्षभित्र पनि कर्तव्याकर्तव्यको बोध नभएको यस मानिसले कटहिल्यै पूरा नहुने 
विभिन्न कामनाहरू गर्द । 


वितरण यस प्रसङ्गमा प्रह्लादले मानिसहरूको अमूल्य समय कसरी व्यर्थमा नै बितिरहेको हुन्छ 
भनी बताएका छन्। संसारका एक मात्र सत्य वस्तु परमात्मा हुनुहुन्छ, अरू सबे भौतिक 
उपलब्धिहरू केवल कल्पना मात्र हन्। सपनामा कसैले करोडौँ रुपैयाँ कमाउन गरेको प्रयासले 
जाग्रत् अवस्थाका व्यवहारको एक कौड़ी जत्ति पनि मूल्य राख्दैन। त्यसकारण परमात्मालाई 
छाडी सौसारिक भोग गर्न खर्च गरिएको सम्पूर्ण समय व्यर्थनै हो भन्ने प्रह्ादको धारणा छ। 
अनेकौँ जन्मका अनन्त दुःख र अनन्त पाप पनि केवल एक जन्ममा नष्ट गर्न सकिन्छ । संयम र 
सदाचारपूर्वक जीवन निर्वाह गरी परमात्मामा मन लगाँदा त्यो अनन्त दुःखको क्रम टुटिहाल्छ। 
तर मानिसहरू यति महत्त्वपूर्ण समयलाई पनि त्यसै फालिरहेका छन्। संसारी मानिसहरू रातलाई 


रालालन्द्री टीका 


२५८६ 
सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 


परमात्मचिन्तनविना सुते बितारंछन्। यस्ते उनीहरूको बालक र युवावस्थाको बीस वर्षसम्मको 
उमेर साथीहरूसंग खेल्दाखेल्दे बितिहाल्छ । असीभन्दा पिका बीस वर्ष पनि असमर्थ र परनिर्भर 
भई बिताउनुपर्दछ । बाँकी रहेको दश वर्षमा कटिल्यै पूरा नहुने कामनाको पूर्तिं पनि गर्नु छ, 
आलस्य र मोहमा पनि पर्यु छ, घरका कामहरू पनि गर्नु छ, अककि इच्छा पनि पूरा गर्नु छ। 
यसरी मानिस अनन्त इच्छा पूरा गर्न भ्याठँदेन। यस्तो मानिसले परमात्माको चिन्तन गर्ने फर्सद 
कहाँबाट पाओस् ? यसरी संसारी मानिसहरूको दुर्दशा यहाँ बतादइएको छ। 

को गृहेषु पुमान् सक्तमात्मानमजितेन्द्रियः। 

न्रे   क     

स्नेहपाशेदुटब॑द्ुत्सहेत विमोचितुम् ॥ ९॥ 

५९ न्वर्थतृष्णां  ००१ भ  ईप्सित 

क न्वथतृष्णा वस्ृजत् घ्राणमभ्याजपय ईप्सित   

यं क्रीणात्यसुभिः प्रेष्ठैस्तस्करः सेवको वणिक् ॥ १०॥ 


पदार्थ विजय प्राप्त गर्न नसकेको ईप्सितः  प्यारो छर 
गृहेषु  घरपरिवारमा कः  कुन यं  जुन धनलाई 
सक्तम्  आसक्त भएको पुमान्  मानिसले तस्करः  चोरले 

ढेः  अत्यन्त बलियो उत्सहेत  हिम्मत गर्ला र सेवकः  सेवकले र 
स्नेहपाडः  माया र ममतारूपी कः नु  कुन चाहं मानिसले वणिक्  व्यापारीले 
स्नेहको पाशले अर्थतृष्णां  धन प्राप्त गर्ने प्रेष्टैः  अत्यन्त प्रिय 
बद्धम्  बांधिएको लोभलाई असुभिः  प्राणको मूल्य 
आत्मानम्  आ्ूलाई विसृजेत्  त्याग्ला चुकाएर पनि 
विमोचितुम्  मुक्त पार्न यः  जो अर्थ क्रीणाति  जम्मा पार्द 
अजितेन्द्रियः  इन्द्रियमाथि प्राणेभ्यः अपि  प्राणभन्दा पनि 





वाक्यार्थ घरगृहस्थमा आसक्त भएको, ममतारूपी पाशले बलियोसंग बांधिएको अनि 
आपफूलाई संसारबाट मृक्त पार्नका लागि आफ्नै इन्द्रियमाथि विजय प्राप्त गर्न नसकेको कुन चाहं 
मानिसले यो बन्धनबाट द्ुट्न हिम्मत गर्छ र ? धनसम्पत्ति कमाउन पाए हन्थ्यो भन्ने इच्छालाई 
कसले त्यागन सक्छ। सम्पत्ति मानिसका लागि प्राणभन्दा पनि प्यारो छ। त्यसैले चोरहरू, 
सेवकहरू र व्यापारीहरू आफ्नो प्राणको बाजी राखेर पनि धनसम्पत्ति जम्मा पार्ने काम गर्छन्। 


विवरण मानिसहरूलाई सबैभन्दा बढी आफ्नो जीवन प्यारो हुन्छ । आफ्नो जीवनमा ज्यादे प्रेम 
हनु भनेको सत्लाई स्वीकार गर्नु हो। प्राणीहरू वस्तुतः सत् वा परमात्मस्वरूप हूुन्। त्यसैले 
उनीहरू रहन, हन वा जिउन स्वतः नै चाहन्छन्। सम्पत्ति, परिवार, घर आदि बाहिरी पदार्थहरू 
जिउन सघाउने उपकरणहरू मात्रै हुन्। तर अज्ञानरूप अन्धकारमा फसेका मानिसहरू आफ्नो 
अस्तित्वको स्वाभाविक प्रेम र आनन्दलाई पनि विर्सिएर आनन्दका बाह्य साधनमा नै अल्खन्छन्। 
सम्पत्तिको लागि आफनो जीवन नै मिल्काउन तयार हुने मानिसहरूको दृष्टान्तद्रारा यहाँ 


रामालन्द्री टीका 


२५४७ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


अध्याय ६ 


विषयासक्तं व्यक्तिको दुरवस्थालाई प्रस्तुत गरिएको छ । सम्पत्तिको चोरी गर्दा मृत्युदण्ड हुने थाहा 
भएर पनि कतिपय तस्कर चोर हरू जीवनको वास्ता नगरी चोरी गरिरहन्छन्। कतिपय मानिसहरू 
पेसा र अन्य वस्तुको लोभले बाँधिएर युद्धमा होमिन्छन् र प्राणत्याग गर्वछछन्। व्यापारीहरू चाहं 
लामा र अनिश्चित समुद्री यात्रामा निस्किई ज्यानको बाजी राखेर पनि सम्पत्ति कमाउन खोज्छन्। 
यसरी विषयासक्त मानिसहरू आफ्नो वास्तविक आनन्दमय रूपलाई वबिर्सेर बाह्य विषयमा नै 


आसक्तं बन्ददछन् । 


कथं प्रियाया अनुकम्पितायाः सदं रहस्यं रुचिरांश्च मन्त्रान् । 
सुहृत्सु च स्नेहसितः शिशूनां कलाक्षराणामनुरक्तचित्तः ॥ १९॥ 


पुत्रान् स्मरंस्ता दुदहितृहंदय्या भ्रात्न् स्वसृवां 


गृहान् मनोज्ञोरुपरिच्छदांरच वृत्तीरच कुल्या 


पितरो च दीनो । 


 पञ्ुभृत्यवगांन् ॥ १२॥ 


त्यजेत कोशस्कृदिवेहमानः कमणि खोभादवितुप्तकामः। 
ओपस्थ्यजेहयं बहुमन्यमानः कथं विरज्येत दुरन्तमोहः ॥ १६॥ 


पदार्थ पत्रान्  पुत्रहरूलाई 

सुहृत्सु  आफ्नो बन्धुबान्धवमा हृदय्याः  प्यारा 

स्नेहसितः  स्नेहपाशले ताः  ती विवाह गरेर दिएका 
नाँधिएको दुहितृः  छोरीहरूलाई 
अलुरक्तचित्तः  सांसारिक भ्रातृन्  भाद्हरूलाई 
पदार्थमा आसक्त भएको मानिस वा  अथवा 

कथं च  कसरी स्वसुः च  बहिनीहरूलाई पनि 
तत्  त्यो दीनो  अत्यन्त दुःखी 
अनुकम्पितायाः  माया गर्ने पितरो च  मातापितालाई पनि 
प्रियायाः  प्यारी स्तरीहरूको मनोज्ञोरुपरिच्छदान्  राम्रा 
रहस्यं  एकान्तमा हुने बिदयोना आदि विलासका 


सद्व  सम्पकलाई सामानले युक्त भएका 
रुचिरान्  ऊसंग गफ गर्दा कुल्याः  कुलपरम्पराबाट प्राप्त 
भएका मिटा गृहान्  घरहरूलाई 


मन्त्रान्  बोलीहरूलाई वृत्तीः  आपनो जीविकालाई र 
कलाक्षराणाम्  तोते बोल्ने पञ्युभृत्यवगांन् च  घरमा रहेका 
रिरुनां  साना बालकटरूलाई पशुहरू तथा सेवकटहरूलाई पनि 


स्मरन्  स्म्येदे 

कोरस्कृत् इव  रेशम किरा 
कमोणि  सांसारिक कार्यमा 
ईहमानः  रातदिन लागिरेको 
लोभात्  लोभले 
अवितृप्तकामः  तृष्णा समाप्त 
नभएको 

ओपस्थ्यजेहयं  उपस्थ इन्द्रिय 
र रसनेन्द्रियबाट हुने सुखलाई 
बहुमन्यमानः  सर्वस्व सम्ख्ने 
दुरन्तमोहः  अन्तरहित मोहमा 
परेको व्यक्ति 

कथं  कसरी 

विरज्येत  यी पदार्थबाट विरक्त 
होला र कसरी 

त्यजेत  यी पदार्थलाई त्याग्न 





सक्ला 


तवाक्यार्थ सांसारिक व्यक्तिहरू आपफ्ना बन्धुबान्धवको स्नहपाशले बाँधिएका हृन्छन्। संसारका 


रामालन्द्री टीका 


२५८४८ 
सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 


पदार्थहरूमा अति मोहित भएका ती व्यक्तिहरू आपफ्नी स्त्रीसंगको एकान्तमा हुने भेटघाट, मिठो 
बोलीचाली, साना केटकेटीको तोतेबोली, अत्यन्त प्यारा, विवाह गरेर दिदएका छोरीहरू, आप्ना 
दाजुभाद्हरू, दिदी बहिनीहरू, अत्यन्त दुःखी भएका आफ्ना मातापिता, राम्रा बिद्यौना र अन्य 
सामग्रीहरूले भरिएको घर, कुलपरम्पराबाट प्राप्त भएको जीविका र घरका पशु तथा सेवक, यी 
सबेलाई सम्पदे रेशम किरा ४ कतैबाट फुत्कन नसक्ने गरी घेरिएका हन्छन्। लोभले गर्दा रात 
दिन संसारका कर्ममा आफ्नो तृष्णा पूर्विका लागि लागिरहेका हृन्छन् । उनीहरूले उपस्थ इन्द्रिय र 
रसना इन्द्रियबाट हने सुखलाई ने सर्वश्रेष्ठ सुख मानेका हृन्छन्। यस्तो कहिल्यै नहट्ने मोहमा 
फसेका व्यक्तिहरूलाई कहिले वेराग्य आउला र यी सारा पदार्थहरूलाई त्यागन सक्लान् ? 


वितरण रेशम किराले आफ्नो मुखबाट रेशमी धागो निकाल्दै त्यसलाई आफ्नो वरिपरि बेर्दछ, 
आफूलाई धागोले बेरेर त्यहांबाट निस्कनै सक्दैन र त्यहीं मर्छ । त्यस्तै मानिस पनि इन्द्रियासक्तिको 
बन्धनमा जानी नजानी फन्खन् फसिरहन्छ भन्ने कुरा यहाँ दृष्टान्तसहित बतादइएको छ । प्राणीहरू 
इन्द्रियका विषयमा स्वतः नै आसक्त ह॒न्छन्। यसमा पनि मानिसहरू उपस्थ जननेन्द्रिय र जिह 
जिब्रो यी दुई इन्द्रियका त पूर्ण रूपमा दास नै बनेका हृन्छन् । मिठा परिकारहरूको भोजनमा र 
स्त्रीपुरुषको संसर्गमा उनीहरूलाई कटहिल्ये तृप्ति हदेन । स्त्रीपुरुषमा हने आसक्ति कतिसम्म प्रबल 
हुन्छ भन्ने कुरा पुराणका विभिन प्रसङ्गहरूबाट पनि थाहा पाउन सकिन्छ । आफ्नो वृद्धावस्था 
छोरालाई दिई छोराको यौवनावस्था आफूले लिएर स्त्रीभोग गर्ने राजा ययाति, तपस्या छाडी 
मान्धाता राजाका पचास कन्यासंग विवाह गर्ने ऋषि सौभरि, गौतमपत्नी अहिल्यामा आंँखा गाडने 
देवराज इन्द्र॒ आदि भोगीहरूको कथा पुराणमा पाइन्छन्। दार्शनिकहरूले उपस्थ इन्द्रियलाई 
सबेभन्दा प्रबल इन्द्रियको रूपमा लिएका छन्। सम्पूर्ण विवेकशक्तिलाई र चेतनालाई नष्ट 
गरिदिने, तहसनहस पारिदिने मन्मथ अर्थात् कामदेव जसका नियन्त्रक छन् त्यो इन्द्रियलाई पूरा 
जित्न सक्नु भनेको जीव शिवसमान हून हो । उपस्थ र जिन्रोको नजिकको सम्बन्ध छ। चटपटे र 
स्वादिष्ट भोजन गरिरहनुपर्ने मानिसको कामवासनामाधथि पटक्के नियन्त्रण हून सक्दैन। अख 
जिब्रोलाई संयममा राख्ने हो भने अरू सबै इन्द्रियलाई सहजे जित्न सकिने कुरा शास्त्रमा 
बतादइएको छ । जितं सर्वं ॒जिते रसे श्रीमद्भागवत, ११८२१ अर्थात् जिब्रोको लोलुपतामा 
नियन्त्रण राख्नेले सब इन्द्रियलाई जित्न सक्छ। भोजनबाट नै मन बन्ने भएकाले स्वादमाथि 
नियन्त्रण राखी सात्विक भोजन गर्ने हो भने सम्पूर्णं इन्द्रियलाई नियन्त्रणमा राख्न सकिन्छ । 
त्यसैले छान्दोग्योपनिषद् ७२६२मा आहारशुद्धौ सत्वशुदधिः अर्थात् आहार शुद्ध हदा 
अन्तःकरणको शुदि हुन्छ भनिएको हो । यसैले उपस्थ इन्द्रिय र रसना इन्द्रियबाट हुने सुखलाई 
त्याग्न ज्यादे कठिन छ भन्ने कुरा यहाँ प्रतिपादन गरिएको छ। 


कुटुम्बपोषाय वियन्निजायुनं बुध्यतेऽथं विहतं प्रमत्तः। 
सर्वत्र तापत्रयदुःखितात्मा निविंद्यते न स्वकुटुम्बरामः ॥ १४॥ 


पदार्थ कुटुम्बपोषाय  केवल परिवारको पालन पोषणका लागि 


रामालन्द्री टीका 


२५४९ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 
निजायुः  आप्नो आयु विहतं  नष्ट भट्रहको कुरा परिवारको पोषणका लागि 
वियन्  बिताउदै गर्न न बुध्यते  बुर्दैन त्यसैले रमाउने त्यो व्यक्ति 

प्रमत्तः  विषयमा आसक्त  तापत्रयदुःखितात्मा  न निविंदयते  संसारका 

मानिस आध्यात्मिक आदि तीन तापले पदार्थबाट कहिल्यै विरक्त हँदेन 
सर्वत्र  हरेक ठाम दुःखित भएको 

अथं  आनो पुरुषार्थ शान्ति स्वकुटुम्बरामः  आपने 





ताक्यार्थ संसारमा आसक्त भएको व्यक्तिले केवल आफ्नो परिवारको पालन पोषण गर्दागर्दे 
आयु बितेको थाहै पादेन । उसको वास्तविक पुरुषार्थ गुमिरहेको पनि उसलाई थाह हदेन। सर्धं 
आध्यात्मिक आदि तीन तापले सन्तप्त भद्रहेको यस्तो सांसारिक व्यक्ति परिवारके भरणपोषणमा 
रमाद्रहन्छ, संसारका पदार्थबाट कहिल्यै विरक्त हदेन । 


वित्तेषु नित्याभिनिविष्टचेता विद्वंङ्च दोषं परवित्तहतुः। 


प श  

प्रत्येह चाथाप्यजितेन्द्रियस्तदश्ञान्तकामो हरते कुटुम्बी ॥ १५॥ 
पदार्थ । गर्न व्यक्तिको 
कुटुम्बी  परिवारमा अनुरक्त  अशान्तकामः  मनका इच्छा दोषं  दोषलाई 
वित्तेषु  सम्पत्तिमा शान्त नभएको व्यक्ति विद्वान् च  जान्दाजान्दै पनि 
नित्याभिनिविष्टचेता  सध मन इह  यस लोकमा र अथ अपि  तैपनि 
लगादरहने प्रेत्य च  परलोकमा पनि तत्  त्यो अककि धन 
अजितेन्द्रियः  इन्द्रियलाई छाडापरवित्तहतुंः  अरूको धन हरण हरते  हरण गर्द 





ताक्यार्थ आफ्नो परिवारको पालन पोषणमा लागेको संसारी व्यक्ति धनसम्पत्ति जोड़ने 
काममा नै सर्धैँ मन लगाद्ररहन्छ । उसले इन्द्रियलाई पनि वशमा राख्न सकेको हँदेन । यसैले उसका 
मनमा अनन्त कामनाहरू हन्छन्। अककि धन चोर्नेलाई यो लोक र परलोक दुबेतिर राम्रो हदेन 


भन्ने कुरा बुर्दाबुर्दै पनि त्यो व्यक्ति आपने कामनापूर्तिका लागि अर्काको धन हरण गर्छ। 
विद्वानपीत्थं दनुजाः कुटुम्बं पुष्णन् स्वलोकाय न कल्पते वे । 
यः स्वीयपारक्यविभिन्नभावस्तमः प्रपद्येत यथा विमूढः ॥ १६॥ 


पदार्थ इत्थं  यसरी 
दनुजाः  हे दानवहरू कुटुम्बं  आप्ना परिवारलाई 
यः  जो व्यक्ति पुष्णन्  पाल्दै समय वितार्ंछ 


विद्वान् अपि  विद्वान् भएर पनि स्वलोकाय  आफ्नो कल्याणका 
स्वीयपारक्यविभिन्नभावः  मेरो लागि 

र अरूको भन्ने भेदभावना न वै कल्पते  समर्थ हुन सक्दैन 
भएको छ त्यस्तो व्यक्ति यथा  जसरी 


विमूढः  अज्ञानी व्यक्ति 

तमः  अन्धकारमय गति 
पारंदछ त्यसरी नै यसले पनि 
त्यस्तै गति 

प्रपद्येत  प्राप्त गर्द 





रामालन्द्री टीका 


२५५० 
सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 
वाक्यार्थ हे दैत्यकुमारहरू ! जो व्यक्ति भेदबुदधि भएको छ त्यस्तो व्यक्ति जतिसुके विद्वान् भए 
पनि आफ्नो कल्याण गर्न सक्दैन। जसरी अज्ञानी मानिसले अन्धकारमय अवस्थालाई प्राप्त गर्छ 


त्यस्ते आफ्नो परिवारको पालनपोषण गरेर मात्र समय विताउने भगवान्को भजनबाट विमुख 
भएका व्यक्तिको पनि उस्तै अन्धकारमय गति हुन्छ । 


यतो न करिचत् क्व च कुत्रचिद् वा दीनः स्वमात्मानमलं समथः । 
विमोचितुं कामदुशां विहारक्रीडामृगो यन्निगडो विसगंः ॥ १७ ॥ 
ततो विदूरात् परिहृत्य दैत्या दैत्येषु सङ्गं विषयात्मकेषु । 

उपेत नारायणमादिदेवं स सुक्तसब्गैरिषितोऽपवगंः ॥ १८ ॥ 


पढार्थ दीनः  दुःखी  दानवहरूमा 

दैत्याः  हे दैत्यकुमारहरू करिचित्  जो कोही पनि विदूरात्  टाडैबाट 

यतः  जहाँबाट क्व कुत्रचित् वा  कहीं कतै सङ्गं  सङ्गतलाई 

कामदृशां  कामपूर्ण दृष्टिले पनि परिहृत्य  त्यागेर 

हरन कामिनीहरूको स्वम् आत्मानम्  आफूलाई आदिदेवं  आदिदेव 
विहारक्रीडामृगः  खेल खेल्ने विमोचितुं  मुक्त गर्न नारायणम्  नारायण प्रभुमा 
मृगजस्तो न समथः  समर्थ छैन र उपेत  शरण पर 

यन्निगडः  जहां हतकडी अलं च  पर्याप्त पनि कैन सः  उहाँ भगवान् 

जस्तो ततः  त्यसैले मुक्तसङ्गैः  विरक्तहरूद्रारा 
विसगंः  पुत्रादिको उत्पत्ति विषयात्मकेषु  विषयमा लम्पट इषितः  पाइनेवाला हुनुहुन्छ र 
ह॒न्छ त्यस्तो भएका अपवगंः  मोक्षस्वरूप हुनुहुन्छ 





ताक्यार्थ हे दैत्यकुमारहरू ! जो कामिनीहरूका खेलौना बनेका छन् र ॒हतकडीजस्ता पुत्रादि 
सन्तान उत्पन्न गरेर त्यहीं रमेका छन्, ती दुःखीहरू कुनै पनि अवस्थामा मूक्त हुन सक्देनन्। 
त्यसैले हे मित्रहरू हो ! विषयमा लम्पट भएका यी दानवहरूको सङ्गत टाढेबाट छाडिदेऊ र 
आदिदेव भगवान् नारायणको शरणमा पर। विरक्तहरुद्रारा मात्र पाइने भगवान् नारायण नै सबैको 
गति हुनुद॒न्छ र वास्तविक मोक्षको स्वरूप पनि हुनुहुन्छ । 


न ह्यच्युतं प्रणयतो बह्मायासोऽसुरात्मजाः। 
आत्मत्वात् सवभूतानां सिद्धत्वादिह सवतः ॥ १९॥ 





पदार्थ भएको हुनाले र सिद्धत्वात्  सत् स्वरूपले 
असुरात्मजाः  हे दैत्यकुमारहरू इह  यहाँ विद्यमान रहेकाले 

सवभूतानां  सम्पूर्ण प्राणीहरूकोसवंतः  सम्पूर्ण चराचर हि  निश्चय पनि 

आत्मत्वात्  आत्मस्वरूप  जगत्मा अच्युतं  भगवान् नारायणलाई 


रामालन्द्री टीका 


२५५१ 
सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 


प्रणयतः  प्रसन्न गराउन  बहलायासः न  धैरे कठिन छैन 

ताक्यार्थ हे मित्रहरू ! भगवान् नारायण सम्पूर्ण प्राणीहरूका आत्मस्वरूप हूनुह॒न्छ र सारा 
चराचर जगतूमा सत्स्वरूपले रहनुभएको छ । त्यसैले उहाँलाई प्रसन्न गराउनका लागि त्यति धेरै 
प्रयास गर्नुपर्देन। 


वितरण कुनै पनि वस्तुलाई प्राप्त गर्न निरन्तर प्रयासको आवश्यकता पर्दछ। भगवान्लाई प्राप्त 
गर्न वा अपरोक्ष अनुभव गर्न त ख्नै अनन्त जन्मको साधना, तपस्या र प्रम चाहिने कुरा 
शास्त्रहरूमा बताइएको छ । संसारमा लाग्न मनलाई नियन्त्रण गर्नुपर्देन, अज्ञानको निद्राबाट जाग्न 
पनि पर्दैन तर परमात्मामा लागन त व्यंखन पनि पर्छ र मनलाई नियन्त्रण पनि गर्नुपर्दछ। यसैले 
सामान्य व्यक्तिहरूको सोचाइमा भगवान्लाई प्रसन्न पार्नुं भनेको ज्यादै कठिन कार्यहो। यो काम 
त योगी वा तपस्वीहरूको हो भन्ने सामान्य मानिसहरूको धारणा हुन्छ । तर प्रह्लाद भन्दछन् 
भगवान्लाई प्रसन्न पार्न कुनै विशेष परिश्रमको आवश्यकता पर्दैन। परमात्मालाई प्राप्त गर्न कते 
बाहिर जानै पर्देन किनभने उहाँ सबेका आत्मा हुनहुन्छ । आफूले आफैलाई प्रसन्न पार्नु पनि कुनै 
गाहयो कुरो हो र ? भगवान् सबका आत्मा भएकाले सर्धं प्रसनन हनुहन्छ । जी वहरूले गर्ने काम त 
केवल उहाँका अखण्ड र व्यापक प्रेमको महत्त्वलाई सम्खने, बुर्ने मात्र हो । अज्ञानमा बाँच्न चाहने 
मानिसहरू यो परम सत्यदेखि उरारंछन् र यसको प्रकाशबाट लुक्न खोज्छन्। त्यसैले उनीहरू 
दुःख दिने विषयहरूलाई नै संगाल्न लागिपर्दचछछन्। तर विवेकी भक्तहरू परमात्माको स्वाभाविक 
प्रमलाई महसुस गर्वे कृतज्ञताको भावमा इब्छन्। त्यस्ता भक्तहरूलाई परमात्मा स्वतः प्राप्त 
हनुहन्छ । त्यसका लागि कुनै पनि अतिरिक्त प्रयास चा्हिदेन । 


परावरेषु भूतेषु बह्मान्तस्थावरादिषु । 

भोतिकेषु विकारेषु भूतेष्वथ महत्सु च ॥ २०॥ 

गुणेषु गुणसाम्ये च गुणन्यतिकरे तथा । 

एक एव परो ह्यात्मा भगवानीरवरोऽव्ययः ॥ २९॥ 
प्रत्यगात्मस्वरूपेण दुश्यरूपेण च स्वयम् । 
व्याप्यव्यापकनिर्दृश्यो ह्यनिरदेङ्योऽविकल्पितः ॥ २२॥ 
केवलानुभवानन्दस्वरूपः परमेरवरः। 
माययान्तहितेश्वयं ईयते गुणसगंया ॥ २३॥ 


पदढार्थ परावरेषु  ठला र साना सबै भौतिकेषु  भौतिक 
ब्रह्यान्तस्थावरादिषु  ब्रह्मादेखि पदार्थहरूमा विकारेषु  कार्य प्रपञ्चमा 
वृक्ष आदि स्थावरसम्मका भूतेषु  पञ्च महाभूतहरूमा महत्सु  महत्तत्व आदिमा 


रामालन्द्री टीका 


१९९९ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 


भूतेषु  अरू सारा प्राणीहरूमा परः आत्मा  परमात्मा हुनुहुन्छ हि  निश्चय नै 


अथ च  यस्ते अरू हि  निश्चय नै केवलानुभवानन्द्स्वरूपः  
गुणेषु  सत्व आदि गुणहरूमा भगवान्  परमात्मा केवल अनुभवबाट थाहा पादन 
गुणसाम्ये  प्रकृतिमा र ईरवरः  सवैका नियन्ता र आनन्द मात्र स्वरूप भएका 
गुणव्यतिकरे च  गुणको अन्ययः  नाशरहित गुणसगंया  गुणमय सृष्टि गर्ने 


विकार अहङ्कार आदिमा पनि व्याप्यन्यापकनिर्देदयः  व्याप्य रमायया  मायाशक्तिद्रारा 
प्रत्यगात्मस्वरूपेण  द्रष्टारूपले व्यापक दुब रूपले भन्न मिल्ने अन्तर्हितैरवय॑ः  रेश्वर्य 





र तथा  त्यसै गरी दढाकिएका 

दुश्यरूपेण च  दृश्यरूपले पनि अनिर्देश्यः  यथार्थमा भन्न परमेरवरः  उनै परमेश्वर नै 
स्वयम्  आपै नमिल्ने पनि ईयते  प्राप्त हुनुहुन्छ 

एक एव  एउटै अविकल्पितः  भेदरहित 


ताक्यार्थ परमात्मा नारायण नै ब्रह्मादेखि लिएर स्थावर वृक्ष आदिसम्म दुला र साना सबे 
पदार्थहरूमा हुनुहन्छ । पञ्चमहाभूतमा, पाञ्चभौतिक कार्यप्रपज्चमा, महत्तत्व आदिमा र अरू सारा 
प्राणीहरूमा पनि उहाँ नै हुनुहन्छ । त्यति मात्र नभएर सत्व आदि गुणहरूमा, गुणसाम्यावस्थाको 
प्रकृतिमा, अहङार आदिमा तथा द्रष्टारूपले र दृश्यरूपले पनि उहाँ एउटै परमात्मा हुनहुन्छ । सारा 
चराचरको नियन्ता, नाशरहित र व्याप्य र व्यापक दुबे रूपमा रहनुभएको परमात्मा शब्द र मनको 
विषय हुनुहुन्न। सारा भेदरहित अनिर्वचनीय परमात्मा अनुभव र आनन्दको विषय हुनुहुन्छ । 
गुणमय सृष्टि गर्ने मायाको शक्तिद्रारा ढाकिनुभएका परमात्मा त्यसलाई हटाएपछि मात्र प्राप्त 


हनृदन्छ । 
तस्मात् सर्वषु भूतेषु दयां कुरुत सोहदम्। 
भावमासुरसुन्सुच्य यया तुष्यत्यधोक्षजः ॥ २४॥ 


पढार्थ सर्वेषु  सबै यया  जुन भावनाबाट 
तस्मात्  त्यसैले भूतेषु  प्राणीहरूमा अधोक्षजः  अन्तयमिी भगवान् 
आसुरम् भावम्  आसुर सोहदम्  मित्रभाव र श्रीहरि 

भावलाई द्यां  दयाभाव तुष्यति  खुसी हुनृह॒न्छ 
उन्मुच्य  त्यागेर कुरुत  गर 





ताक्यार्थ हे देत्यकुमारहरू ! त्यसैले तिमीहरूले आसुरी भावनालाई त्याग र सम्पूर्ण प्राणीहरूमा 
मित्रताको र दयाको भावना गर। यस्तो भावनाबाट मात्र अन्तर्यामी भगवान् श्रीहरि प्रसन्न 


हन॒हन्छ । ४ ध ठ 
तुष्ट च तत्र कमरुभ्यमनन्त आद्य 


किं तैरणव्यतिकरादिह ये स्वसिद्धाः । 


रामालन्द्री टीका 


रषषर 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 

धमादयः किमगुणेन च काङ्क्षितेन 

सारंुषां चरणयोरुपगायतां नः ॥ २५॥ 

पढार्थ  धर्म आदि सारंुषां  आनन्द अनुभव गर्ने र 
तत्र  ती पुरुषार्थहरू उपगायतां  रातदिन उहाँके 
आदये  आदिपुरुष गुणन्यतिकरात्  सत्व आदि कीर्वन गर्न 
अनन्ते च  अनन्त भगवान् गुणका कार्य अदृष्ट आदिद्रारा नः  हामीहरूलाई 
तुष्टे  प्रसनन भएपचछि स्वसिद्धाः  आफ सिद्ध छन् भने काङ्क्षितेन  सबैद्रारा इच्छा 
अरभ्यम्  प्राप्त गर्न नसकिने तैः  तिनीहरूद्रारा नै गरिने 
किम्  के छ किं  के हुन्छ अगुणेन च  निर्गुणमा लय हुने 
इह  यस लोकमा चरणयोः  भगवान्का यो मोक्षद्रारा पनि 
ये  जुन चरणकमलको सेवामा किम्  के हुन्छ र 





ताक्यार्थ आदिपुरुष भगवान् नारायण प्रसन्न भएपचछ्ि संसारमा प्राप्त गर्न नसकिने कुरा केही 
पनि बाँकी रहँदेन। धर्म, अर्थं आदि जति पुरुषार्थहरू छन् ती त प्रारब्धवशात् स्वतः सिद्ध हन्छन्, 
तिनीहरूको केही प्रयोजन कैन । रातदिन भगवान्को चरणको चिन्तनमा लागेर र उनैको नाम 
सङ्ीर्तन गरेर परमानन्दको अनुभव गर्ने हामीहरूको लागि निर्गुणमा लय हुने खालको त्यो 
मोक्षद्रारा पनि के हुन्छ र? 


धममांथंकाम इति यो ऽमिहितस्त्िवगं 
ईक्षा यी नयदमो विविधा च वातां । 
मन्ये तदेतदखिलं निगमस्य सत्यं 
स्वात्मापणं स्वसुहृदः परमस्य पुंसः ॥ २६॥ 


पदार्थ 

धमांथंकामः  घर्म, अर्थ, काम 
इति  इत्यादि 

त्रिवगंः  तीन पुरुषार्थ वेदले 
अभिहितः  बताएको छ 
यःजो 

ईक्षा  आत्मविच्या 

त्रयी  कर्मविद्या 


नयदमो  न्याय र दण्डविद्या 
आदि 

विविधाः  अरू विभिन्न 
वाताः  जति कुराहरू छन् 
तत् एतत्  ती यस्ता 
अखिलं  सम्पूर्ण कुरा 
तद्थ॑म्  उनै परमात्माको 
साक्षात्कारका साधन हृन् र 





स्वसुहृदः  सबेका मित्र 
परमस्य पुंसः  परमपुरुष 
परमात्मामा 

स्वात्मापंणं  आपूलाई समर्पण 
गरिदिनु नै 

निगमस्य  वेदको 

सत्यं च  रहस्य हो भन्ने पनि 
मन्ये  म मान्दह्ु 


ताक्यार्थ वेदले जो धर्म, अर्थं काम यी तीन पुरुषार्थ बताएको छ त्यो पनि वास्तवमा 
परमात्मसाक्षात्कारके साधन हो। त्यसै गरी आत्मविद्या, कर्मकाण्डविद्या, न्यायविद्या तथा 


रामालन्द्री टीका 


रषष्ठ 
सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 


दण्डनीति आदि अरू जति पनि शास्त्रविहित कुराहरू छन् ती सब परमात्मसाक्षात्कारके साधन हुन् 
तर वेदको परम रहस्य चार्हिं सबेमा अन्तर्यामी रूपले रहनुभएका परमात्मामा आफूलाई ने अर्पण 
गरिदिनु नै हो भने मलाई लाग्छ। 
विवरण यहाँ प्रह्लादले धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष यी चारे पुरुषार्थहरू भगवान्का अधीनमा 
भएकाले तिनको प्राप्तका लागि दु प्रयास गर्नु आवश्यक कैन भनेर बताएका छन्। धर्म, अर्थ र 
विषयभोग चाहं भगवान्ले ने दिनुहुन्छ भने मोक्ष साक्षात् भगवत्स्वरूप ने हो । भगवान् आनन्दघन 
हनुहन्छ । त्यसैले सम्पूर्ण पुरुषार्थभन्दा भगवान् श्रेष्ठ हूनुह॒न्छ । उहांँलाई पाएपच्ि कुनै पुरुषार्थको 
अपेक्षा रहँदेन। भगवान्लाई प्राप्त गरेपछि मोक्ष पनि स्वतः प्राप्त हुने भएकाले त्यसको चाहना 
समेत गर्नुपर्देन। वेद आदि सम्पूर्ण शास्त्रले पनि परमपुरुष परमात्माको चिन्तन गर्नुपर्वछछ भन्ने 
निष्कर्ष दिएका छन् । 

वेदमा दुई प्रकारका वाक्यहरू पाडन्छन् विधिवाक्य र निषेधवाक्य। कुनै कार्यमा प्रवृत्त 
गराउने वाक्यलाई विधिवाक्य भनिन्छ। हिंसा, असत्यभाषण आदिको निषेध गर्ने वाक्यहरू 
निषेधवाक्य हून्। यद्यपि वेदले अग्निहोत्र, पञ्चमहायज्ञ, तपस्या, पूजा आदि अनेकों विषयको 
विधान गरेको छ तर ती सबे विधिवाक्यहरूको तात्पर्य पनि भगवानूको स्मरण गर्नुपर्दछ भन्ने नै 
हो । अनि समस्त निषेधवचनहरूको तात्पर्य पनि भगवान्लाई विर्सन हदेन भन्ने हो। अण के 
भनिन्छ भने वेदमा मुख्य दुई ओटा मात्र स्वतन्त्र वाक्य छन्। अरू सब वाक्यहरू ती दुई वाक्यका 
ने अनुचर हृन्। भगवान्लाई सम् र उहाँ लाई कटिल्यै पनि नबिर्स यी दुई विधि र निषेधलाई 
नताउनुमा नै शास्त्रको परम तात्पर्य छ। भनिएको पनि छ 

स्मर्तव्यः सर्वदा विष्णुर्विस्मर्तव्यो न जातुचित् । 
अन्ये विधिनिषेधाः स्युरेतयोरेव किड़राः ।। 

अर्थात् भगवान् विष्णुलाई सर्धं सम्खनू वेदको विधिवाक्य हो भने कहिल्यै पनि नविर्सनूः भन्ने 
निषेधवाक्य हो । वेदका अन्य विधिनिषेधपरक वाक्यहरू त उक्त वाक्यके अनुचर हुन् । 


ज्ञानं तदेतदमलं दुरवापमाह 
नारायणो नरसखः किर नारदाय । 
एकान्तिनां भगवतस्तदकिञ्चनानां 
पादारविन्द्रजसाप्टुतदेहिनां स्यात् ॥ २७॥ 


पदढार्थ नरसखः  मानिसहरूका सखा भगवतः  भगवान्का 

तत् एतत्  जो मेले बताए यो नारायणः  भगवान् नारायणले एकान्तिनां  अत्यन्त प्यारा भक्त 
अमलं  निर्मल किर  निश्चय नै अकिञ्चनानां  सम्पूर्ण इच्छा 
दुरवापम्  अति दुर्लभ नारदाय  देवर्षि नारदजीलाई त्यागेका र भगवानूमा मात्रै 

ज्ञानं  ज्ञान आह  भन्नुभयो अनुराग भएका व्यक्तिहरूको 





रालालन्द्री टीका 


११ 


सप्तम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


पादारविन्द्रजसा  चरणकमलको आप्टुतदेहिनां  स्नान गरेका 


धुलोले 


व्यक्तिहरूको नै 


अध्याय ६ 


तत्  त्यो निर्मल ज्ञान 
स्यात्  हुन्छ 


वाक्यार्थ हे दानवहरू ! मेले जो यो निर्मल एवं शुद्ध ज्ञान तिमीहरूलाई बतारणं यो ज्ञान अत्यन्त 
दुर्लभ छ। यो ज्ञान पहिले मानिसहरूका सखा भगवान् नारायणले नारद आदि महर्षिहरूलाई 
बताउनुभएको थियो। जसले सारा इच्छा त्यागेर केवल भगवानूमा मात्र प्रम गरेका छन् र 
भगवान्का भक्तहरूको चरणधूलिले स्नान गरेका छन् त्यस्ता व्यक्तिहरूलाई मात्र यो निर्मल ज्ञान 


प्राप्त हृन्छ । 


श्रुतमेतन्मया पूर्वं ज्ञानं विज्ञानसंयुतम् । 
धर्मं भागवतं शुद्धं नारदाद् देवदशंनात् ॥ २८ ॥ 





पदार्थ शुद्धं ज्ञानं  निर्मल ज्ञान र क  भगवान्को दर्शन 
मया  म प्रह्नादले भागवतं  भगवानूसम्बन्धी गरेका 

एतत्  यो घर्मं  श्रवण, कीर्तन आदि धर्म नारदात्  देवर्षि नारदजीबाट 
विज्ञानसंयुतम्  अनुभवले सहित पूवं  पहिले श्रुतम्  सुनेको हँ 


वाक्यार्थ हे मित्रहरू ! मेले यो अनुभवले सहित भएको निर्मल ज्ञान र भगवानूलाई खुसी पार्ने 
श्रवण, कीर्तन आदि धर्म पहिले देवर्षि नारदबाट प्राप्त गरेको हं। 


दैत्यपुत्रा उचुः दैत्यका पुत्रहरूले भने 
प्रहाद् त्वं वयं चापि नर्तेऽन्यं विदुमहे गुरुम् । 

एताभ्यां गुरुपुत्राभ्यां बालानामपि हीरवरो ॥ २९॥ 
बाटस्यान्तःपुरस्थस्य महत्सन्नो दुरन्वयः। 
छिन्धि नः संशयं सोम्य स्याच्चेद् विस्म्भकारणम् ॥ ० ॥ 





पदढार्थ अन्यं  अरू कुनै सोम्य  हे सज्जन प्रह्लाद 

प्रहयाद्  हे प्रह्लाद गुरुम्  गुरुलाई अन्त्पुरस्थस्य  अन्तःपुरमा 
त्वं  तिमी र न विदुमहे  जान्दैनौँ बसेका 

वयं  हामीहरू हि  निश्चय नै यी दुई बालस्य  बालक तिम्रो 

अपि  पनि गुरुहरू महत्सङ्गः  महापुरुष नारदको 
एताभ्यां  यी दर्द बारानाम्  अरू बालकहरूको सङ्त 

गुरुपुत्राभ्यां  गुरुपुत्र शण्ड र॒ अपि  पनि दुरन्वयः  सम्भव छैन त्यसैले 
अमकलाई ईरवरो  नियन्ता र शिक्षादाता नः  हामीहरूलाई 

ऋते  छाडेर हन् विसखरम्भकारणम्  विश्वास 


रामालन्द्री टीका 


२५५६ 
सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 
दिलाउने कुनै कारण हामीहरूको छिन्धि  निवारण गरिदेऊ 
५ ५ 
स्यात् चेत्  यदि छ भने संशयं च  सन्देहलाई पनि 


ताक्यार्थ हे मित्र प्रह्लाद ! तिमीले आश्चर्यजनक कुरा गय्यौ। तिमी र हामी यिन गुरुपुत्र शण्ड 
र अमकबाट संगे पडिरहेका छँ । उनीहरूलाई कछाडर हामी अन्यत्र गएका कनौ । तिमी पनि सारा 
नालकहरूसंगे बसेर शिक्षा लिदेदछछो भने तिमीलाई मात्रे यो ज्ञान कसरी भयो। हे प्रह्ाद ! तिमी 
सर्धं अन्तःपुरमा बस्ने व्यक्तिको महर्षिं नारदसंग कसरी भेट भयो अनि कसरी तिमीलाई उनले 
ज्ञान दिए ? यी सवे सन्देहलाई निवारण गर । 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां सप्तमस्कन्धे 
प्रहादानुचरिते षष्ठोऽध्यायः ॥ ६॥ 


रामालन्द्री टीका 


रष 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 


अथ सप्तमोऽध्यायः 
आमाको गर्भमा रहँदा प्रह्नादले नारदजीबाट 
प्राप्त गरेको उपदेशको वर्णन 
नारद् उवाच नारदजीले भन्नुभयो 
एवं दैत्यसुतैः पृष्टो महाभागवतोऽसुरः । 
उवाच स्मयमानस्तान् स्मरन् मदनुभाषितम् ॥ १॥ 





पदार्थ परमभक्त स्मयमानः  मुसुमूसु हांस्दै 
एवं  यसरी असुरः  असुर प्रह्मादले तान्  ती दैत्यहरूलाई 
दैत्यसुतैः  दैत्यपुत्रहरुद्रारा मदनुभाषितम्  मेले बताएको उवाच  भने 

पृष्टः  सोधिएका कुरालाई 

महाभागवतः  भगवान्का स्मरन्  सर्म्येदे 


वाक्यार्थ यसरी दैत्यकुमारहरूले सोधिसकेपछि भगवान्का परमभक्त प्रह्ादले मेले 
नारदले बताएको कुरा सम्णेदे, मृसुमृसु हांँस्दे ती दैत्यबालकटहरूलाई भन्न थाले । 


प्रह्ाद् उवाच पप्रह्ादले भने 
पितरि प्रस्थितेऽस्माकं तपसे मन्दराचलम् । 
युद्धोद्यमं परं चक्ुविबुा दानवान् प्रति ॥ २॥ 


पिपीरिकेरहिरिव       ० 

पिपीलिकेरहिरिव दिष्ट्या लोकोपतापनः। 

पापेन पापोऽभक्षीति वादिनो वासवादयः ॥ ३॥ 
पढार्थ दिष्ट्या  दैवसंयोगले इति  यस्तो 
अस्माकं  हाम्रा पापेन  आफू्रारा नै गरिएका वादिनः  भन्दै 
पितरि  बुबा हिरण्यकशिपु पापद्रारा वासवादयः  इन्द्र आदि 
तपसे  तपस्याका लागि लोकोपतापनः  तीनै लोकलाई विबुधाः  देवताहरूले 
मन्दराचलम्  मन्दराचलमा सन्ताप दिने दानवान् प्रति  दानवहरूमाथि 
प्रस्थिते  गएपछ्ि पापः  पापको प्रतिमूर्ति यो परं  इलो 
पिपीलिकैः  कमिलाहरुद्रारा हिरण्यकशिपु युद्धोद्यमं  लडाईको तयारी 
अहिः इव  सर्पलाई मारिए ४ अभक्षि  खादयो चक्रुः  गरे 





रामालन्द्री टीका 


२५५८ 
सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 


ताक्यार्थ धेरै पहिले जब हाम्रो बुबा हिरण्यकशिपु तपस्या गर्नको लागि मन्दराचल पर्वतमा 
जानुभयो त्यसपचछ्छि इन्द्र॒ आदि देवताहरूले हाम्रो बुबालाई नदेखेर यो सारा लोकलाई सन्ताप दिने 
दुष्ट हिरण्यकशिपुं कमिलाहरूद्रारा सर्पं खाइए रँ आपनै पापहरूद्रारा आफ नष्ट भयो भन्दै सारा 
दानवहरूमाथि आक्रमण गर्ने तयारी गरे। 


तेषामतिबलोद्योगं निशम्यासुरयूथपाः । 
वच्यमाना सुरैर्भीता   

वध्यमानाः सुरेर्भाता दुद्रुवुः सवंतोदिशम् ॥ ४॥ 

कलत्रपुत्रमित्राप्तान् गृहान् पद्युपरिच्छदान्। 

नवेक्ष्यमाणास्त्वरिताः सरवे प्राणपरीप्सवः ॥ ५॥ 





पदार्थ भीताः  उराएका पडुपरिच्छदान्  पशु र अरू 
तेषाम्  वी देवताहरूको प्राणपरीप्सवः  प्राण बचाउन सामग्रीले सहित 

अतिबलोद्योगं  दलो बल र॒ चाहने गृहान्  घरहरूलाई समेत 
आक्रमणको तयारीलाई सर्वे  सवै नवेक्ष्यमाणाः वास्तै नगरीकन 
नि्ञम्य  सुनेर असुरयुथपाः  दैत्यनायकटरू त्वरिताः  हतारिदै 

सुरैः  देवताहरुद्रारा कलत्रपुत्रमित्राप्तान्  पत्नी, सवंतोदिशम्  विभिन्न दिशामा 
वध्यमानाः  मारिने भ्यौ भनी पुत्र, साथीभाद एवं गुरुजन दुद्रूुः  भागाभाग गरे 


ताक्यार्थ त्यसपछि देवताहरूको दलो बल र आक्रमणको तयारीलाई देखेर दानवहरू खुब 
उराए । देवताहरूको आक्रमणबाट अत्तालिएका दैत्यनायकहरू पनि पत्नी, पुत्र, साथीभादइ एवं 
गुरुजन केही नभनी पशु, घर र धनसम्पत्तिको पनि वास्ता नगरी हतारिदे आफनो प्राण 
बचाउनका लागि जतातते भागाभाग गर्न लागे। 


व्यलुम्पन् राजशिबिरममरा जयकाङ्क्षिणः । 
इन्द्रस्तु राजमहिषी मातरं मम चाग्रहीत् ॥ ६॥ 
नीयमानां भयोद्विग्नां रुदतीं कुररीमिव । 
यदुच्छयागतस्तत्र देवषिंददुो पथि ॥ ७॥ 
प्राह मेनां सुरपते नेतुमहंस्यनागसम् । 

मुञ्च मुञ्च महाभाग सतीं परपरिग्रहम् ॥ ८ ॥ 


पदढार्थ अमराः  देवताहरूले इन्द्रः तु  इन्द्रले त 
जयकाङिक्षणः  आफनो विजय राजदिबिरम्  राजभवनमा पनि राजमहिषीं  दैत्यराजकी पत्नी 
चाहने व्यलुम्पन्  आक्रमण गरे मम  मेरी 


रामालन्द्री टीका 


२५५९ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 
मातरं च  आमा कयाधुलाई पनि ट  आफ्नै इच्छाले घुम्दै मा अरहसि  योग्य कैन 
अग्रहीत्  पक्डे र लिएर हिंडे आगतः  आएका महाभाग  हे देवेन्द्र 

तत्र पथि  त्यस बाटोमा देवषिंः  देवर्षि नारदले सतीं  पतिव्रता धर्ममा रहेकी 
नीयमानां  इन्दर्रारा लैजाँदे ददशो  देख्नुभयो एनां  यिनलाई 

गरिएकी सुरपते  हे देवराज इन्दर मुञ्च मुञ्च  छाडिहाल 
भयोद्धिनां  उरले थरर कोँपिकी अनागसम्  पापरहित प्राह  भन्नुभयो 

कुररीम् इव  न्याउली चरीजस्तै परपरिग्रहम्  अककि पत्नीलाई 

रुदतीं  रदे गरेकी मेरी आमालाईनितुम्  लैजान 





ताक्यार्थ यसरी आफ्नो विजय चाहने देवताहरूले राजभवनमाथि पनि आक्रमण गरे। त्यसै 
वेला राजभवनमा रेकी दैत्यराज हिरण्यकशिपुकी पत्नी मेरी आमा कयाधुलाई देख्नेवित्तिकै 
देवराज इन्द्रले पक्रिए र डो्याएर लिएर हिंडे । बाटामा जाँदाजँदै दैवसंयोगले धुम्दे गरेका देवर्षिं 
नारदसंग भेट भयो । त्यसपछि उरले थरथर कोँपिकी न्याउली चरीजस्ती मेरी आमालाई इन्द्रे 
लैजादे गरेको देखेर देवर्षि नारद मुनिले भन्नुभयो हे देवराज ! अर्काकी पत्नीलाई तिमीले लैजान 
हदेन, यी पतित्रतालाई छाडिहाल। 


इन्द्र उवाच इन्द्रले भन्नुभयो 
आस्तेऽस्या जठरे वीयंमविषह्यं सुरद्िषः। 
आस्यतां यावत् प्रसवं मोक्ष्येऽथंपदवीं गतः ॥ ९॥ 


पदढार्थ अविषह्यं  अत्यन्त प्रभावशाली आस्यतां  मेरो नियन्त्रणमा बसून् 
अस्याः  यी कयाधुको वीय॑म्  वीर्य गर्भको रूपमा अथंपदवीं गतः  आफनो इच्छा 
जटरे  पेटमा आस्ते  रहेको छ पूरा गरेपछ्ि 

सुरद्विषः  देवद्रोही प्रसवं यावत्  यिनी सुत्केी मोक्ष्ये  यिनीलाई छाडिदिनेह 
हिरण्यकशिपुको नहन्नेलसम्म 





ताक्यार्थ हे देवर्षे ! यी कयाधुको गर्भमा देवद्रोही हिरण्यकशिपुको अत्यन्त प्रभावशाली छोरा 
सेको छ। जबसम्म यिनी सुत्केशी हुन्नन् तबसम्म यिनलाई म मेरो नियन्त्रणमा राख्टु। यिनी 
सुत्केी भएपछि यिनको शिशुलाई समाप्त गर्ने आफ्नो इच्छा पूरा गरेपलछि मात्र म॒ यिनलाई 
छाडिदिनेद्ु । 


नारद् उवाच नारदजीले भन्नुभयो 
अयं निष्किल्विषः साक्षान्महाभागवतो महान् । 
त्वया न प्राप्स्यते संस्थामनन्तानुचरो बली ॥ १०॥ 


रामालन्द्री टीका 


२५६० 
सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 


    


इत्युक्तस्तां विहायेन्द्रो देवष॑मांनयन् वचः। 
अनन्तप्रियभक्तयेनां परिक्रम्य दिवं ययो ॥ ९॥ 





पढार्थ   तिमीद्रारा तां  ती मेरी आमालाई 

अयं  यो बालक संस्थाम्  म॒त्युलाई विहाय  छाडेर 

निष्किल्बिषः  निष्पाप छ न प्राप्स्यते  प्राप्त गर्न सक्दैन अनन्तप्रियभक्तया  भगवान्का 
साक्षान्महाभागवतः  साक्षात् इति  यसरी भक्तमाथिको अनुरागले 
भगवान्को परमभक्त उक्तः  बतादरएका एनां  यी कयाधुलाई 
अनन्तानुचरः  भगवद्गुणको इन्द्रः  इन्द्र परिक्रम्य  परिक्रमा गरेर 
अनुसरण गर्ने देवर्षेः  देवर्षि नारदको दिवं  स्वर्गतिर 

बरी  निकै शक्तिसम्पनन र॒ वचः  भनाइलाई ययो  गए 

महान्  प्रभावशाली छ त्यसैले मानयन्  स्वीकार गर्दै 


ताक्यार्थ हे इन्द्र! यो गर्भको बालक निष्पाप छ। यिनको गर्भबाट भगवान्का परमभक्त 
भगवानूका गुणको अनुसरण गर्ने अत्यन्त शक्तिसम्पन्न र प्रभावशाली बालक जन्मने । त्यसैले 
त्यो बालकलाई तिमीले मार्न सक्देनौ। नारदको यस्तो कुरा सुनिसकेपचछ्ि इन्द्रले यो कुरामा 
विश्वास गर्दै मेरी आमालाई छडेर भगवान्का भक्तमाथिको अनुरागले आमा कयाधुलाई परिक्रमा 
गरी आफ्नै लोक स्वर्गतिर लागे। 


ततो नो मातरमृषिः समानीय निजाश्रमम् । 
आइवास्येहोष्यतां वत्से यावत् ते भुंरागमः॥ १२॥ 





पदार्थ समानीय  ल्याएर आगमः  आगमन हुन्छ 

ततः  त्यसपछि आरवास्य  आश्वासन दिदे तहिलेसम्म 

ऋषिः  ती देवर्षिले वत्से  हे पुत्री इह  यहीं 

नः मातरम्  हाभ्री आमालाई यावत्  जहिले उष्यतां  बस भनेर भन्नुभयो 
निजाश्रमम्  आफ्नो आश्रममा ते भतुंः  तिम्रो श्रीमान्को 


वाक्यार्थ त्यसपछि देवर्षि नारदले मेरी आमालाई आपने आश्रममा लैजानुभयो र उराएकी मेरी 
आमालाई आश्वासन दिदे भन्नुभयो जहिलेसम्म तिम्रो श्रीमान् आउनुहुन्न तहिलेसम्म यीं मेरो 
आश्रममा बस । 


तथेत्यवात्सीद् न   . 
ठ ठदवत्तरान्त साप्यकुताभनया । 
यावद् देत्यपतिर्घोरात् तपसो न न्यवतंत ॥ १३॥ 
पदृर्थ अकुतोभया  निर्भय भएकी सा अपि  ती मेरी आमाले पनि 


रामालन्द्री टीका 


२५६९ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 
तथा इति  हन्छ भन्नुभयो र॒ घोरात्  डरलाग्दो  देवर्षि नारदको 
यावत्  जहिलेसम्म तपसः  तपस्याबाट अन्ति  नजिकमा 

दैत्यपतिः  दैत्यपति न न्यवतंत  फर्किनुभएन अवात्सीत्  बस्नुभयो 
हिरण्यकशिपु तहिलेसम्म 





ताक्यार्थ मेरी आमाले पनि नारदजीको कुरालाई स्वीकार गर्नुभयो र मेरा पिता दैत्यराज 
हिरण्यकशिपु घोर तपस्याबाट नफर्कँसम्म देवर्षि नारदको सान्तिध्यमा निर्भय भएर बस्नुभयो । 


ऋषिं पयचरत् तत्र भक्त्या परमया सवी । 
अन्तवंत्नी स्वगभंस्य क्षेमायेच्छाप्रसूतये ॥ ४ ॥ 


पदार्थ क्षेमाय  कल्याणका लागि र॒वऋषिं  ऋषिलाई 

अन्तवंत्नी  गर्भिणी भएकी इच्छाप्रसूतये  श्रीमान् आएपच्छि परमया भक्तया  अत्यन्त 

सती  पतिव्रता मेश आमाले मात्र पत्रोत्पत्तिको कामनाले पनि भक्तिभावका साथ 

स्वगभंस्य  आफ्नो गर्भको तत्र  त्यस आश्रममा पयंचरत्  सेवा गर्नुभयो 
ताक्यार्थ मेरी आमा त्यस बखतमा गर्भिणी हनुहन्थ्यो । उहाँ लाई पतिदेव फरकिएपच्ि मात्रै 


आफ्नो प्रसव भए हुन्थ्यो भन्ने इच्छा थियो । त्यसैले गर्भको कल्याण र इच्छापूर्तिका लागि उहाँले 
देवर्षि नारदजीको अत्यन्त भक्तिभावले सेवा गर्नुभयो । 


वितवरण हिरण्यकशिपु तपस्या गर्न जांदा कयाधुको गर्भमा भक्त प्रह्लाद आइसकेका थिए। 
सामान्यतया गर्भ रहेको दश महिनासम्ममा प्रसूति भदसक्नु पर्दछ तर हजारो वर्ष तपस्या गरेर 
हिरण्यकशिपु फरकिएपल्छि मात्र प्रह्ादको जन्म भएको छ। किन यस्तो भयो भन्ने शङ़ाको 
समाधानका लागि यहाँ इच्छाप्रसूति भने पद आएको छ । यसको अर्थ हो आफनो इच्छा अनुसार 
बच्चा जन्माउन सक्नु। कयाधुले देवर्षिं नारदसंग पति हिरण्यकशिपु तपस्याबाट फर्केपछ्छि मात्र 
बच्चा जन्माउने इच्छा व्यक्त गरेकी थिडन्। कयाधुको भक्तिभावनाको कदर गर्दै नारदजीले त्यस्तो 
इच्छाप्रसूति हुने वर दिनुभएको हुनाले पति हिरण्यकशिपु आएपचछ्ि मात्र कयाधुले प्रह्ादलाई जन्म 
दिएकी हून्। अतः हिरण्यकशिपुले तपस्यापूर्व ने गर्भाधान गरेर गए पनि प्रह्लादको जन्म ऊ 
फरकिएपचछछि मात्र भएको हो । 


ऋषिः कारुणिकस्तस्याः प्रादादुभयमीरवर  । 
धममस्य तत्त्वं ज्ञानं च मामप्युदिश्य निमंलम् ॥ १५॥ 
दीघ॑त्वात् स्त्रीत्वान्मातुस्तिरोदधे भ 
तत् तु कालस्य ठ  
ऋषिणानुगृहीतं मां नाघुनाप्यजहात् स्मृतिः ॥ १६॥ 
पदार्थ कारुणिकः  अत्यन्त दयालु र॒ईर्वरः  सर्वसमर्थ 





रामालन्द्री टीका 


२५६२ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 
ऋषिः  देवर्षि नारदले उभयम् च  यी दुबै ऋषिणा  ऋषिद्रारा 

तस्याः  वी मेरी आमाको र॒ प्रादात्  दिनुभयो अनुगृहीतं  अनुग्रह गरिएको 
माम् अपि  मलाई पनि मातुः  आमाको मां तु  मलाई त 

उदिश्य  उदेश्य गर तत्  त्यो ज्ञान स्मृतिः  त्यो ज्ञानको सम्ख्नाले 
धमंस्य  धर्मको स्त्रीत्वात्  स्त्रीभाव भएकाले र अघुना अपि  अहिले पनि 
निमंलम्  स्वच्छ कालस्य  समयको न अजहात्  छाडेन 

तत्त्वं  तत्तव र दीघ॑त्वात्  ठुलो अन्तरालले पनि 

ज्ञानं  ज्ञान तिरोदधे  हरायो 





ताक्यार्थ त्यसपछि अत्यन्त दयालु र सर्वसमर्थ देवर्षि नारदले आफ्नी सेविका मेरी आमालाई र 
मलाई पनि उदेश्य गरेर धर्मको स्वच्छ तत्तव र ज्ञान समेत दिनुभयो। त्यो ज्ञान मेरी आमाले 
स्त्रीस्वभावको कारणले र धैरे समय भएको हनाले विर्सिसक्नुभयो तर ऋषिको अनुग्रहले गर्दा 
मलाई भने त्यो ज्ञान अहिलेसम्म पनि ताज छ। 


भवतामपि भूयान्मे यदि श्रदधते वचः। 
वेरारदी धीः श्रद्धातः स्त्रीबालानां च मे यथा ॥ १७॥ 


पदार्थ अपि  पनि त्यो दुब ज्ञान र पनि 
यदि  यदि तिमीहरू पनि भूयात्  प्राप्त होस् वैशारदी  तत्त्वविषयक 
मे वचः  मेरो कुरालाई यथा  जसरी धीः  ज्ञान 


श्रदधते  श्रद्धा गर्छ भने मे  मलाई ज्ञान भयो त्यसरी नै श्रद्धातः  श्रद्धाबाट नै प्राप्त 
भवताम्  तिमीहरूलाई स्त्रीबालानां च  स्व्रीलाई र॒ हन्छ 


ताक्यार्थ हे दैत्यकुमारहरू ! यदि तिमीहरू मेरो कुरामा श्रद्धा गर्छ भने तिमीहरूलाई पनि त्यो 
धर्मविषयक र तततवविषयक ज्ञान प्राप्त हुन्छ किनभने यदि कसैले श्रद्धापूर्वक सुन्छ भने स्त्री र 
बालक आदिलाई पनि ज्ञान हुन्छ । 


जन्माद्याः षडिमे भावा दष्टा देहस्य नात्मनः । 
फलानामिव वृक्षस्य कालेनेशवरमूतिना ॥ १८ ॥ 





पदढार्थ र  फलहरूको  दुष्टाः  देखिएका हुन् 
ईरवरमूर्तिना  ईश्वरको देहस्य  शरीरका आत्मनः  आत्माका 
प्रतिमूर्ति भएको इमे  यी नः  होडनन् 

काठेन  समयको आधारमा जन्माद्याः  जन्म आदि 

वृक्षस्य  रुखका षड् भावाः  छ भावविकारहरू 





ताक्यार्थ ईश्वरमूर्ति कालको कारणले गर्दा वृक्षादिका फलषूलमा ४ हाम्रा शरीरमा जन्मिन, 


रामालन्द्री टीका 


२५६३ 
सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 


हनु, बदनु, बदलिनु, घटनु र नष्ट हनु आदि छ ओटा भावविकारहरू देखिन्छन् ती भावविकारहरू 
आत्माका होडनन्। 


वितरण अज्ञानीहरू शरीरलाई नै आत्मा मान्छन्। शरीरभन्दा दु आत्मालाई बुणनु नै तत्वज्ञान 
हो । आत्मतत्त्वलाई बुम्न यसलाई शरीरबाट अलग्याउनु आवश्यक छ, जसलाई विवेक भनिन्छ। 
शरीर र आत्माको विश्लेषण गरेर यस श्लोकमा आत्मा र शरीरमा हुने यही भिन्नतालाई 
देखाइएको छ। यस क्रममा पहिले शरीरमा रहने धर्मलाई बतादइएको छ र ती धर्महरू आत्मामा 
नहने भएकाले शरीरलाई आत्माभन्दा भिन्न तत्वका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ। शरीरका धर्म 
हन् जन्मनु, हनु, बदनु, परिवर्तन हनु, घटनु र नष्ट हनु । यी छ ओट विकारहरू आत्मामा छैनन् । 
यद्यपि आत्मामा हनु अर्थात् सत्ताको प्रतीति छ तर त्यो सत्ता जन्मद्वारा उत्पन्न सत्ता होइन । 
यसकारण छ ओटा विकारभित्र पर्न सत्ता र आत्माको नित्य सत्तामा फरक छ । यहाँ रुखको 
दृष्टान्त एकदेशीय उदाहरण मात्र हो । फलहरूको उत्पत्ति, स्थिति रुखमँ भए रँ संसार पनि 
आत्मा अडिएर जन्म, वृद्धि, मृत्यु आदि अवस्थाहरू प्राप्त गरिरहन्छ भन्न मात्र यो दृष्टान्त 
दिद्एको हो । सावयव र नष्ट हून वृक्ष अनि नित्य र व्यापक आत्माको तुलना त हुनै सक्दैन। 
यसरी यस श्लोकमा शरीरको स्वभाव बताएर आत्मालाई त्यसभन्दा भिन्न सिद्ध गरिएको छ। 


आत्मा नित्योऽव्ययः शुद्ध एकः क्षवज्ञ आश्रयः । 
अविक्रियः स्वदुग्हेतुव्यांपकोऽसङ्ग्यनावृतः ॥ १९॥ 
एतेदादशाभिरविंानात्मनो लक्षणे परः । 

अहं ममेत्यसद्भावं देहादौ मोहजं त्यजेत् ॥ २०॥ 


पदार्थ आश्रयः  सबैको आधार   श्रेष्ठ 

आत्मा  आत्माको स्वरूप हेतुः  सबैको कारण लक्षणेः  लक्षणहरुद्रारा 
नित्यः  उत्पत्ति र विनाशरहित व्यापकः  व्यापक देहादो  शरीर र तत्सम्बन्धीमा 
अव्ययः  अविनाशी असङ्गी  सङ्गरहित र अहं मम इति  म र मेयो भन्ते 
अविक्रियः  अविकारी अनावृतः  आवरणरहित छ मोहजं  मोहबाट उत्पन्न हुने 
शुद्धः  शुद्ध स्वरूप विद्वान्  विवेकीले असदुभावं  मिथ्या 

एकः  भेद रहित एतेः  यी बताइएका अभिमानलाई 

षे्रज्ञः  साक्षी स्वरूप द्वादशभिः  बाह ओट त्यजेत्  त्यागोस् 

स्वदुक्  स्वप्रकाश आत्मनः  आत्माका 





ताक्यार्थ आत्मा नित्य, अविनाशी, अविकारी, शुद्ध, एक भेदरहित, क्षेत्रज्ञ साक्षी, 
स्वप्रकाश, सर्वाधार, सबैको कारण, व्यापक, असङ्ग तथा आवरणरहित छ यी सबे आत्माका 
लक्षण हुन्। यी आत्माका बाह ओटा लक्षणलाई बुकेको विवेकीले मोहबाट उत्पनन हुने शरीर र 
शरीरसम्बन्धी वस्तुमा म र मेरो भन्ने भावनालाई त्यागनुपर्दछ। 


रामालन्द्री टीका 


२५६४ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 
 यथा  न र न्त 

स्वण यथा ग्रावसु हमकारः क्षत्र याग स्तदाभज्ञ जप्ञुयात् । 

्षत्ेषु देहेषु तथात्मयोगेरध्यात्मविद् बह्यगतिं लमेत ॥ २१॥ 
पदार्थ ।  विभिन्न उपायद्रारा अध्यात्मवित्  आत्मतत्वलाई 
यथा  जसरी स्वणं  सुन बुरेको विवेकीले 
तदमिज्ञः  कुशल आप्लुयात्  प्राप्त गर्दछ आत्मयोगेः  आत्मप्राप्तिका 
हेमकारः  सुनारले तथा  त्यसै गरी उपायहरद्रारा 
क्षेत्रेषु  सुनका खानीमा रहेका पकषत्रेषु  ्ेत्ररूप बह्यगतिं  ब्रह्मतत्त्व साक्षात्कार 


, 
ग्रावसु  पत्थरहरूमा देहेषु  शरीर इत्यादिमा 





् 
लभेत  प्राप्त गर्द 


ताक्यार्थ जसरी सुन निकाल्न जानेको सुनारले सुनखानीमा द्ङ्गाहरूबाट उपाय लगाएर सुन 
निकाल्दछछ त्यसै गरी आत्मविषयक विवेकीले पनि शरीर, इन्द्रिय आदिमा ने विविध आत्मदर्शनका 


उपायहरूद्वारा ब्रह्मतत्व साक्षात्कार गर्व । 


अष्टो प्रकृतयः प्रोक्तास््रय एव हि तद्गुणाः 


विकाराः षोडशाचार्यैः पुमानेकः समन्वयात् ॥ २२॥ 


देहस्तु सवंसङ्घातो जगत्तस्थुरिति द्विधा । 


अत्रैव मृग्यः पुरुषो नेति नेतीत्यतत् त्यजन् ॥ २३॥ 


 सस 


अन्वयन्यतिरेकेण विवेकेनोडातात्मना । 


सगंस्थानसमाम्नायेविंमृशदुभिरसत्वरेः ॥ २४॥ 


पढार्थ 

आचार्यैः  कपिल आदि 
तत्त्ववेत्ता महर्षिहरूले 
प्रकृतयः  प्रकृतिहरू 
अष्टो  आठ ओटा छन् 
विकाराः  विकारहरू जङ्गम र 

षोडदा  सोह ओटा छन् तस्थुः इति  स्थावर गी 
तदूरुणाः  वी प्रकृतिका गुणहरू द्विधा  दुई प्रकारको छ 

त्रयः एव हि  तीन ओटा नै छन्।अन्वयन्यतिरेकेण  अन्वय र 
भनेर व्यतिरेक सिद्धान्तको आधारमा 
प्रोक्ताः  बताएका छन् विवेकेन  विवेकपूर्वक 
समन्वयात्  सबेमा साक्षीरूपलेउशता आत्मना  शुद्ध मनले 
अन्वित हुने भएकाले सर्ग॑स्थानसमाम्नायेः  जगत्को 


पुमान्  पुरुष चाहं 

एकः एव  एउटा नै बतादइयो 
देहः तु  शरीर चाहं 
सवंसङ्घातः  प्रकृति र 
विकृतिको सङ्घातरूप छ जो 








उत्पत्ति, स्थिति र लयलाई 
अनुसन्धान गर्दै 

विमृशादुमिः  विचार गर्ने 
असत्वेरेः  धीर व्यक्तिदरदरारा 
नेति नेति इति  यो आत्मा 
होइन, यो आत्मा होइन भन्दै 
अतत्  अनात्मपदार्थलाई 
त्यजन्  त्याग्दै 

उत्र एव  यही शरीरमा नै 
पुरुषः  त्यो आत्मा 

मृग्यः  खोज्नुपर्दछछ 


रामालन्द्री टीका 


रष 
सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 


ताक्यार्थ कपिल आदि तत्त्ववेत्ता महर्षिहरूका अनुसार आठ ओटा प्रकृति छन् जसभित्र मूल 
प्रकृति, महत्तत्त्व, अहङ़ार र पञ्चतन्मात्रा पर्दछन्। त्यसै गरी प्रकृतिका सत्त्व, रज र तम गरी तीन 
ओटा गुण छन्। त्यसै गरी सबेमा साक्षीरूपले बस्ने पुरुष एटा छ र प्रकृति एवं विकृतिको 
संघातरूप शरीर स्थावर र जङ्गम गरी दुई प्रकारको छ। धीर व्यक्तिले शुद्ध मनले अन्वय र 
व्यतिरेक पद्धतिद्रारा विचार गरी संसारको उत्पत्ति, स्थिति र लयको कारणलाई अनुसन्धान 
गर्नुपर्दछ । अनि नेति नेति वाक्यलाई आधार मानेर अनात्मपदार्थलाई त्याग्दे यही शरीरमा नै 
परमात्माको खोजी गर्नुपर्वछछ। 


बुदधेजांगरणं स्वप्नः सुषुप्तिरिति वृत्तयः। 
ता येनैवानुभूयन्ते सोऽध्यक्षः पुरुषः परः ॥ २५॥ 





पदार्थ बुद्धेः  बुद्धिका सःत्यो 

जागरणं  जाग्रत् अवस्था वृत्तयः  वुत्तिहरू हुन् परः  शरीर र इन्द्रियभन्दा भिन्न 
स्वप्नः  स्वप्न अवस्थार ताः  ती वृत्तिहरू पुरुषः  अन्तर्यामी आत्मा 
सुषुप्तिः  सुषुप्ति अवस्था येन एव  जसद्रारा नै अध्यक्षः  सबैको साक्षीहो 
इति  यी सवै अनुभूयन्ते  अनुभव गरिन्छन् 


वाक्यार्थ जाग्रत्, स्वप्न र सुषुप्ति यी सबै बुद्धिका वृत्तिहरू हून्। ती वृत्तिहरू जसद्रारा 
प्रकाशित हन्छन् र ॒तिनीहरूलाई जसले अनुभव गर्द त्यो शरीर, इन्द्रिय आदिभन्दा भिन्न 
अन्तर्यामी आत्मा सबैको साक्षी हो । 

 ,   भर 


एभिस्त्रिवर्णैः पय॑स्तेबद्धिभेदेः करियोदुभवेः। 
स्वरूपमात्मनो बुध्येद् गन्धेवायुमिवान्वयात् ॥ २६॥ 





पदढार्थ त्रिवर्णैः  त्रिगुणात्मक आश्रयको रूपमा 

पर्यस्तेः  अनात्मपदार्थ हुन् वबुद्धिभेदेः  जाग्रत् आदि वायुम् इव  हावालाई ४ 
भनेर निराकरण गरिएका अवस्थामा साक्षीको रूपमा आत्मनः  आत्माको 
क्रियोदुभवेः  कर्मबाट उत्पन्न अन्वयात्  अन्वय छ भनेर स्वरूपम्  स्वरूपलाई 
एभिः  यी गन्धेः  फूलमा गन्धको बुध्येत्  विवेकद्रारा बुरोस् 


वाक्यार्थ जसरी गन्धको ज्ञान गर्दा गन्धाश्रयको रूपमा हावालाई जानिन्छ त्यसै गरी विवेकी 
मानिसले सर्धं बदलिद्रहने यी जाग्रत् आदि तीन वृत्तिको साक्षीको रूपमा सबेमा आत्माको 
अन्वय छ अर्थात् सबेमा आत्मा छ भनेर आत्मालाई बुमनुपर्दछ् । 


एतटुदारो हि संसारो गुणकमनिबन्धनः। 
अज्ञानमूलोऽपा्थाँऽपि पुंसः स्वप्न इवेष्यते ॥ २७॥ 


रामालन्द्री टीका 


२५९६६ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 
पदृर्थ एतटूदारः  यही बुद्धिसंगको पुंसः  मानिसको 
गुणकर्मनिबन्धनः  गुण र सम्बन्धका कारण देखिएको छ स्वप्नः इव  स्वप्नका पदार्थ रँ 
कर्मका कारण भएको हि  निश्चय नै इष्यते  प्रतीत भद्रहन्छ 
अज्ञानमूलः  अज्ञानमूलक अपाः अपि  यो संसार 

संसारः  यो संसारचक्र मिथ्यानै भए पनि 





ताक्यार्थ गुण र कर्मको कारण भएको एवं अज्ञानमूलक यो संसार बुदधिवृत्तिको सङ्ल्पको 
आधारमा देखिएको छ। यद्यपि यो संसार वास्तविक होइन, मिथ्या नै हो तथापि निदाएको 
मान्छेको स्वप्नका पदार्थ ४ यो सबैलाई प्रतीत भट्रहेको छ। 


तस्माद् भवद्भिः कतंन्यं कमणां त्रिगुणात्मनाम् । 
बीजनिर्हरणं योगः प्रवाहोपरमो धियः ॥ २८ ॥ 





पदढार्थ परिणामको हेतु भएका कतंन्यं  गर्नु 

तस्मात्  त्यसकारण कमणां  कर्महरूको धियः  बुद्धिवृत्तिहरूका 
भवद्भिः  तिमीहरुद्रारा वीजनिह॑रणं  बीजलाई नष्ट गर्न म्रवाहोपरमः  प्रवाहको विश्वाम नै 
त्रिगुणात्मनाम्  तीन गुणका काम योगः  योग हो 


ताक्यार्थ त्यसैले हे देत्यकुमारहरू ! संसार बुदिमूलक छ भन्ने कुरा बुर तिमीहरूले तीन 
गुणका मूल कर्महरूको बीजलाई नष्ट गर्ने काम गर्नुपरछ । वास्तवमा बुद्धिवृत्तिको प्रवाहलाई रोक्न 
ने योग हो। 


तत्रोपायसहस्राणामयं भगवतोदितः 
यदीङ्वरे भगवति यथा यैरञ्जसा रतिः ॥ २९॥ 


पदार्थ   भगवानूले भगवति  भगवानूमा 
तत्र  ती वृत्तिहरूको विश्राममा उदितः  बताउनुभएको छ यथा  जसरी 
उपायसहस्राणाम्  हजारों यत्  जो कि अञ्जसा  सजिलैसंग 
उपायहरूमध्ये येः  जुन साधनद्रारा रतिः  प्रेम हुन्छ 

अयं  यही एक उपाय नै ईश्वरे  सर्वनियामक 





ताक्यार्थ चित्तवृत्तिका प्रवाहलाई रोक्न शास्त्रमा हजार उपायहरू बतादइएका छन्। ती 
उपायहरूमध्ये जे गर्दा सर्वनियामक प्रभुमा सजिलैसंग प्रेम हुन्छ त्यही उपाय नै सर्वश्रेष्ठ उपाय हो 
भनेर स्वयं भगवान्ले भन्नुभएको छ। 

विवरण श्लोक २२२९ मा ज्ञानको स्वरूपलाई बताएर त्यसका मुख्य साधनको चर्चा गरिएको 
छ। यी श्लोकमा उल्लेख गरिएअनुसार जाग्रत्, स्वप्न र सुषुप्ति यी तीन अवस्थाभन्दा त्यसको 
द्रष्टा आत्मा भिनै हो र यो संसारको बन्धन वास्तवमा नभए पनि स्वप्नसमान केवल प्रतीत 


रामालन्द्री टीका 


२५६७ 
सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 


भएको मात्र हो। यो कुरो बुण्न र अज्ञान नाश गर्नको लागि मुख्य साधन भगवान्को भक्ति ने 
हो। भक्त्या मामभिजानाति यावान् यश्चास्मि तत्त्वतः श्रीमदभगवद्गीता, १८५५ अर्थात् 
भक्तिद्रारा नै मनुष्यले म॒ जस्तो दु त्यही रूपमा मलाई जान्न सक्दछ भनी भगवान्ले बताउनुभएको 
छ । यस्ते उपनिषद्मा पनि श्रद्धाभक्तिध्यानयोगाद् अवेहि अर्थात् श्रद्धा, भक्ति र ध्यानयोगद्रारा 
आत्मालाई जान्नुपरछ भन्ने कुरा बतादइएको छ । त्यसैले संसारको मूल कारण अज्ञानको नाश गर्ने 
अनेकं उपायमध्ये सजिलो उपाय भक्तिलाई मानिएको छ । विवेक र वेराग्यको साधनाद्रारा निर्गुण 
परमात्मालाई आपनै मात्र प्रयासले पाडन सकिन्छ तर त्यो अव्यक्तलाई समात्ने बाटो अत्यन्त दुर्गम 
छ श्रीमद्भगवद्गीता, १२८५ । त्यसको अपेक्षा भक्तिमा सुगमता छ किनभने यसमा भक्तको रक्षा 
र अज्ञाननाश गर्न भगवान् आफैं लागिपर्नृहुन्छ। भक्तिको अन्तिमि बिन्दु भनेको सजिलैसित 
परमात्मामा प्रम हनु हो। परमप्रेमद्रारा जब भक्तहरू परमात्मामा निरन्तर रमार्कछन् तब परमात्मा 
उनीहरूको अज्ञानको नाश गरिदिनुहन्छ र उसका बुदधिवृत्तिका प्रवाहहरू शान्त हुन्छन्। यसरी 
अज्ञाननाशपूर्वक अन्तःकरणका वृत्तिलाई शान्त गर्ने प्रमुख उपाय भक्ति नै हो। 


गुरुदुभरषया भक्तया सवंलन्धापणेन च । 

सङ्गेन साधुभक्तानामीर्वराराधनेन च ॥ ३०॥ 
श्रद्धया तत्कथायां च कीतनेगुणकमंणाम् । 
तत्पादाम्बुरुहध्यानात्तल्लिदवक्नाहंणादिभिः॥ ३१॥ 
हरिः सवषु भूतेषु भगवानास्त ईङ्वरः। 

इति भूतानि मनसा कामेस्तेः साघु मानयेत् ॥ ३२॥ 


पढार्थ गुणकमंणाम्  भगवान्का गुण  सम्पूर्ण 
गुरुदुभूषया  गुरुजनको सेवाले र कर्महरूको भूतेषु  प्राणीहरूमा 
भक्त्या  भगवानूमा भक्तिले कीर्तेः कीर्वनदरारा आस्ते  बस्नुहुन्छ 


सवंखन्धापणेन  प्राप्त भएका तत्पादाम्बुरुहध्यानात्  उनै इति  यसरी भावना गरेर 
सम्पूर्ण वस्तुहरू अर्पण गनलि भगवान्का चरणकमलको ध्यान भूतानि  सम्पूर्ण प्राणीहरू 





साघुभक्तानाम् च  सज्जन र॒गनलि र तेः  तीती सम्पूर्ण 

 भ     ४ 
भगवान्का भक्तहरूको पनि तल्लिद्भक्षाहणादिभिः च  उनै कामः  कामनाले पूर्ण बनून् भन्दै 
सद्खेन  सङ्गतले र भगवानका प्रतिमाको दर्शन र॒ मनसा  मनमनले सबैको 
ईर्वराराधनेन च  भगवान्को पूजन आदिले पनि साघु  यथोचित 
आराधनाले पनि ईङ्वरः  सर्वनियन्ता मानयेत्  सम्मान गरोस् 
तत्कथायां  भगवान्को कथामा भगवान्  भगवान् 
श्रद्धया  श्रद्धाले हरिः  श्रीहरि 


रामालन्द्री टीका 


२५६८ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय  


ताक्यार्थ गुरुहरूको सेवा गर्ने, भगवान्मा भक्ति गर्न, प्राप्त भएका सम्पूर्ण कुराहरू भगवानूमा 
अर्पण गर्ने, सज्जन र भगवान्का भक्तहरूको सङ्गत गर्ने, भगवान्को आराधना गर्ने, कथा सुन्ने, 
श्रद्धापूर्वक कीर्तन गर्न, भगवान्का चरणारविन्दको ध्यान गर्ने, भगवान्का प्रतिमाको दर्शन र पूजा 
गर्न, सम्पूर्ण प्राणीहरूमा भगवदबुदधि गर्ने आदि उपायहरूद्वारा भगवानूमा स्वाभाविक प्रेम हुन्छ । 
त्यसपच्ि मनमनले सम्पूर्ण प्राणीहरूको कामना पूरा होस् भनी भगवानसंग प्रार्थना गरोस् । 


वितरण माथिका तीन ओटा श्लोकटहरूमा साधन भक्तिको चर्चा गरिएको छ । यहाँ उल्लेख 
गरिएका गुरुसेवा, सत्सङ्ग, कथाश्रवण, ईश्वराराधन, कीर्तन, चरणको चिन्तन यी सवे साधन भक्ति 
ने हुन्। यी साधन भक्तिहरूको उदेश्य स्वस्वरूप भगवान्मा अनन्य प्रेम उत्पन्न गराउनु हो । सबै 
पदार्थमा परमात्मा रहनुभएको छ, यो भावलाई मनभित्र राखी भक्ति गर्दै गएपचछि सर्वात्मा 
भगवानूको यथार्थं स्वरूप जानन सकिन्छ । सर्वत्मरूपमा ज्ञान भएपछ्ि पनि भक्ति नष्ट हदेन 
अपितु परमात्मा अनन्त हूनुभएकाले उहांको अनन्त प्रेम न् बढिरहन्छ । ज्ञानी भक्तहरू आफूसमेत 
सबेलाई परमात्मरूप नै जानी आफैले आप्नो सेवाको आनन्द लिन्छन्। अनन्त आनन्दको 
आस्वादन गर्न कल्पना गरिएको यो सेव्यसेवक भावमा मस्त भई उनीहरू समुद्र र त्यसको 
तरङ्गजस्तै परमात्मा र आफूमा सम्बन्ध भएको पारंछन्। 
  न्दे  


एवं नि्जिंतषड्वगेः क्रियते भक्तिरीरवरे । 
वासुदेवे भगवति यया संलभते रतिम् ॥ ३३॥ 


पढार्थ भक्तिः  भगवान्को भक्ति वासुदेवे  वासुदेवमा 

एवं  यसप्रकार क्रियते  गरिन्छ रतिम्  परमप्रेमस्वरूप अनुराग 
निर्जिंतषड्वगैः  काम, क्रोध यया  जुन भक्तिद्रारा संलभते  प्राप्त हुन्छ 

आदि छ शत्रुलाई जितेका ईरवरे  सर्वनियामक 

व्यक्तिहरुद्रारा भगवति  भगवान् 





ताक्यार्थ जब कोटी साधकले यसरी पूर्वोक्त साधनहरुद्रारा काम, क्रोध, लोभ, मोह, मद, 
मात्सर्य गरी छ ओटा शत्रुलाई जितेर भगवान्को भक्ति गर्वछछ तब त्यसपछि त्यो भक्तिद्रारा 
सर्वनियामक भगवान् वासुदेव खुसी हूनहुन्छ अनि मात्र भगवान्मा परमप्रेमरूप निश्चल अनुराग 


प्राप्त हुन्छ । 


निरम्य कमणि गुणानतुल्यान् वीयोणि लीलातनुभिः कृतानि । 
यदातिहर्षोत्पुलकाश्रुगद्गदं प्रोत्कण्ठ उद्गायति रोति नृत्यति ॥ ३४॥ 


पदार्थ 

यदा  जुन बखतमा 
लीलातनुभिः  लीलाले राम, 
कृष्ण आदि अवतार लिएर 


कृतानि  गरिएका 

कमौणि  कर्महरू 

वीयाणि  भगवान्का 
पराक्रमयुक्त चरित्रहरूलाई र 





अतुल्यान्  अरू कसैमा नभएका 
गुणान्  भगवान्का गुणहरूलाई 
निरम्य  सुनेर 
अतिहर्षोत्पुलकाश्चुगद्गदं  


रामालन्द्री टीका 


२५६९ 
सप्तम स्कन्ध 


ज्यादै हर्षले रोमाच्चित हदे 


श्रीमद्भागवत 


प्रोत्कण्ठः  मुक्तकण्ठ भएर 


अध्याय ७ 


रोति  चिच्यार्ंछ र 


खुसीका आंसु बगादे र गदगद उद्गायति  भगवान्का पवित्र नृत्यति  नाच्छ 


बन्दे 


लीला चरित्र गां 


ताक्यार्थ जब कोही भक्त भगवान्ले स्वेच्छापूर्वक विविध अवतारहरू लिएर गर्नुभएका अदभुत 
कर्महरूको चिन्तन गर्छ तथा भगवान्का पवित्र चरित्र र गुणहरूको विषयमा सुन्छ तब अतिशय 
हर्षका कारण रोमाञ्चित भएर अत्यन्त गद्गद बन्दछछ । त्यसका चित्तले भगवानूलाई मात्र विषय 
बनाएको हुनाले उसलाई अरू कुनै पनि विषयक प्रतीति नै हदेन । त्यस बखतमा ऊ मूक्त कण्ठले 


भगवान्का गुण र पवित्र लीलाचरित्र गाँदे चिच्यांछ र नाच्न थाल्दछ। 
यदा ग्रहग्रस्त इव क्वचिद्धसत्याकन्दते ध्यायति वन्दते जनम् । 
मुहुः श्वसन् वक्ति हरे जगत्पते नारायणेत्यात्ममतिगंतत्रपः ॥ ३५॥ 


पदढार्थ 

यदा  फेरि कहिले 
ग्रहयस्तः इव  ग्रहले समाते 
जस्तो गरी पागल भएर 
क्वचित्  कहिलेकाहीं 
हसति  हांस्छ 

आक्रन्दे  करारंछ 


ध्यायति  भगवान्को ध्यान गर्छ 
कहिले भगवान्को भावनाले 
जनम्  अन्य प्राणीहरूलाई 
वन्दते  नमस्कार गर्द 

मुहुः  बारम्बार 

ङ्वसन्  लामो सास पर्दे 
आत्ममतिः  भगवान््मँ चित्त 


लगादे 

गतत्रपः  लाज छोडर 

हरे  हि हरि 

जगत्पते  हे जगत्पति र 
नारायण इति  हे नारायण भन्दै 
वक्ति  करा्ंछ 





ताक्यार्थ त्यो भगवान्को भक्त कटहिले ग्रह लागेर पागल भएजस्तो एक्लै हांँस्दछछ, करां र 
फेरि वेलाबखतमा एकाग्र भएर भगवान्को ध्यान गर्वछ। फेरि कहिलेकटहिले भगवान्को 
भावनाले अन्य प्राणीहरूलाई नमस्कार गर्दछ। त्यो भक्तले फेरि कुनै बखतमा लामो सास फेरेर 
चित्त भगवानूमा लगादे लाजधिन त्यागी भगवान्को नाम लिएर हि हरि ! हे जगत्पति ! हे 
नारायण ! भनी बेसरी चिच्यांछ । 


तदा पुमान् मुक्तसमस्तबन्धनस्तदुभावभावाुकृतारायाकृतिः। 
निर्दग्धवीजानुशयो ९ छ र  पो छ । क्षजम् 
निद्ग्धबीजानुरायो महीयसा भक्तिप्रयोगेण समेत्यघो ॥ ३६ ॥ 


पदार्थ मुक्तसमस्तबन्धनः जन्म, मृत्यु भगवान्को चिन्तनले अन्तःकरण 
तदा  त्यस वेला आदि सारा बन्धन काटिएको तथा आकृति नै परिवर्तन भएको 
पुमान्  पुरुष निदग्धबीजानुशयः  अविद्याका त्यस व्यक्तिले 


महीयसा  महान् 


वासनाले रहित चित्त भएको र 


भक्तिप्रयोगेण  भक्तिको आवेगले तदुभावभावानुकृताशयाकृतिः  
ताक्यार्थ यस्तो अवस्थामा पुगेपछ्ि मात्र भक्तिको तीव्र आवेगले भगवान्को भक्तका जन्म र 





अधोक्षजम्  भगवान्लाई 
समेति  प्राप्त गर्द 


रालालन्द्री टीका 


२५.७० 
सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 


मत्युका सारा बन्धनहरू काटिन्छन्। यो चञ्चल चित्त पनि अविद्या, काम, कर्म आदि वासनाले 
रहित बन्दछछ । भगवानूप्रतिको आकर्षणले गर्दा मन र आकृतिमा नै परिवर्तन आंछ । त्यसपछि 
मात्र त्यस भक्तले भगवानूमा एकीभाव प्राप्त गर्द । 


अघोक्षजालम्भमिहाशुभात्मनः शरीरिणः संसृतिचक्रशातनम् । 
तद् बह्यनिवाणसुखं विदुवुंधास्ततो भजध्वं हृदये हृदीश्वरम् ॥ ३७ ॥ 


पदार्थ संसृतिचक्रशातनम्  जन्म र॒ ततः  त्यसैले हे दैत्यकुमारहरू 
इह  यो संसारमा मृत्युरूप संसारचक्रलाई काटनु हो हृदये  आप्नो हृदयमा 
अशुभात्मनः  चित्त कलुषित तत्  त्यो भगवत्प्राप्तिलाई नै हृदीश्वरम्  सर्वान्तर्यामी 
भएका बह्मनिवांणसुखं  मोक्षावस्थामा प्रभुलाई 

शरीरिणः  व्यक्तिहरूको प्राप्त हुने ब्रह्मसुख भनेर भजध्वं  भजन गर 
अधोक्षजालम्भम्  शुद्ध बुधाः  विद्रानूहरूले 

चित्तद्रारा भगवान्को प्राप्ति नै विदुः  जान्दछन् 





ताक्यार्थ यो संसारमा राग, द्वेष आदिले कलुषित चित्त भएका व्यक्तिहरूका निमित्त चित्त शुद्ध 
गरेर भगवान्लाई प्राप्त गर्नु नै जन्म र मृत्युरूप संसारचक्रलाई काटनु हो । विद्रानूहरू शुद्ध चित्तले 
भगवानूलाई प्राप्त गर्दा हुने सुखलाई नै मोक्षसुख भनेर भन्दछछन्। त्यसैले हे दैत्यकुमारहरू ! सबे 
कुरा त्यागेर सर्वान्तर्यामी प्रभुलाई आफ्नै हृदयमा भजन गर। 


विवरण भक्ति र ज्ञान साधनावस्थामा भिन्न प्रक्रिया भएका तर सिद्धावस्थामा एकै किसिमको 
फल दिने साधन हून्। यी दुबे साधनबाट परमात्माको प्राप्ति हने भएकाले सिद्धावस्थामा 
यिनीहरूमा भिन्नता रदेन । ज्ञानको साधनामा आत्माबाहेक सम्पूर्ण संसारको निषेध गरेर सबेलाई 
आफूमा नै लीन गरिन्छ भने भक्तिमा परमात्मामा लगी आफूसमेत सम्पूर्ण संसारलाई लीन गरिन्छ । 
यसरी परमात्मभाव प्राप्त भएका ज्ञानी भक्तहरू अनन्त आनन्दको कारणले कहिले रदे, कहिले 
कराङदे, किले भगवन्नाम लद, कहिले गाद र ॒कहिले नाच्दै हिंडदछन्। सिद्धावस्थाका 
भक्तहरूमा देखिने यी लक्षणहरू कृतकृत्यताका परिचायक हुन्। तेत्तिरीयोपनिषदमा ब्रह्मज्ञानीले 
सम्पूर्ण संसारको रूपमा आफूलाई जानेर अत्यन्त आश्चर्यमा पर्दे रमाउने र सामगान गर्ने जुन 
वर्णन गरिएको छ त्यही कोटिका भक्तहरूको कृतकृत्यताको यो हर्षोल्लास हो भन्न सकिन्छ । 
ज्ञानी पनि अज्ञाननाशद्वारा चमत्कृत र प्रसन्न बन्दै रमारंछ भने सिद्ध भक्त पनि परमात्मालाई 
सम्दे सबेतिर अनुभव गर्दै रुने, कराउने र नाच्ने गर्द । त्यसैले यहाँ भगवान्लाई मोक्षसुखरूप र 
ब्रह्मरूप भनी बताइएको छ । 


कोऽतिप्रयासोऽसुरबाकका हरेरुपासने स्वे हृदि छिद्रवत् सतः। 
स्वस्यात्मनः सख्युरशेषदेहिनां सामान्यतः किं विषयोपपादनेः ॥ ३८॥ 
पढार्थ असुरबाककाः  हे असुर  बालकहरू 


रालालन्द्री टीका 


२५०१ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 
स्वे  आपनो सामान्यतः  समानरूपले कः  कुन चाहं 

हदि  हृदयमा अरोषदेहिनां  सम्पूर्ण अतिप्रयासः  धेरै प्रयास छर 
छिद्रवत्  आकाश रै प्राणीहरूको विषयोपपादनैः  बेकारका भोग 
सतः  विद्यमान भएको सख्युः  हित गर्न र विलासका साधन बटुलेर 
स्वस्य  आपनो हरेः  भगवान् श्रीहरिको किं  के प्रयोजन सिद्ध हुन्छ र 
आत्मनः  आत्मस्वरूप तथा उपासने  उपासना गर्नमा 





ताक्यार्थ हे असुरबालकटहरू ! आपनै हृदयमा आकाश रँ व्यापकरूपले विद्यमान रहनुहने, 
आप्नै स्वरूप हुनुभएका, समानरूपले सबै प्राणीहरूको हित गर्न, सम्पूर्ण प्राणीहरूका साथी 
भएका भगवान् उनै श्रीहरिको उपासना गर्न के प्रयास गरिरहनुपर्छ र? बरु, भोग विलासका 
साधन भएका यी विषयहरू बटुल्दा धरे दुःख हुन्छ, जबकि यी विषयहरूको केही प्रयोजन कैन । 


रायः कलत्रं पावः सुतादयो गृहा मही कुञ्जरकोशभूतयः। 
सर्वेऽथंकामाः क्षणभङ्गुरायुषः कुवन्ति मत्य॑स्य कियत् प्रियं चलाः ॥ ३९॥ 





पढार्थ कुञ्जरकोशभूतयः  हात्ती भएको 

रायः  धन खजाना एवं अन्य एश्वर्य आदि मत्स्य  प्राणीलाई 
कलत्रं  पत्नी सव  सवे कियत्  कहिलेसम्म 
पावः  पशुहरू अर्थंकामाः  इच्छा गरिएका प्रियं  आनन्द 
सुतादयः  छोराछोरीहरू वस्तुहरू कुवन्ति  दिन्छन् 
गृहाः  घरहरू चलाः  अनित्य छन् 

मही  खेतवारी क्षणभङ्गुरायुषः  थोर मात्र आयु 


ताक्यार्थ हे मित्रहरू ! हामीले इच्छा गर्ने धन, सम्पत्ति, पत्नी, पशुहरू, पुत्रहरू, घरखेत तथा 
हात्ती खजाना एवं अन्य एेश्वर्यहरू सब अनित्य छन् । त्यसै गरी हाम्रो आयु पनि अत्यन्त छोटो 
छ । यी पदार्थहरूले मानिसलाई कहिलेसम्म सुख देलान्। 


एवं हि लोकाः करतुभिः कृता अमी क्षयिष्णवः सातिशया न निमंलाः। 
तस्माददष्टश्रुतदूषणं परं भक्तयेकयेशं भजतात्मलब्धये ॥ ४०॥ 


पदार्थ क्षयिष्णवः  नाशवान् छन् आत्मलब्धये  आत्मप्राप्तिका 
एवं  यसरी सातिङयाः  पुण्यको कमीबेसीलेलागि 

क्रतुभिः  यज्ञ आदि गर्दा राग्रानराम्रा पनि छन् र॒ अदुष्टश्रुतदूषणं  श्रुति आदिको 
कर्महरूद्रारा न निम॑ंलाः  राग, द्वेष आदिले आधारमा पनि दोष नदेखिएका 
कृताः  सिद्ध गरिएका युक्त हने हनाले निर्मल पनि ईशं  सर्वनियामक 

अमी यी कछैनन् परं  श्रीहरि परमात्मालाई 
लोकाः  स्वर्ग आदि लोकहरू तस्मात्  त्यसैले हि  निश्चय नै 





रामालन्द्री टीका 


२५७२ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 
एकया  एकाग्र भक्तया  भक्तिले भजत  भजन गर 


ताक्यार्थ त्यसै गरी यज्ञ आदि कर्महरुद्रारा सिद्ध गरिएका स्वर्ग आदि लोकहरू पनि सबे 
नाशवान् छन्। तिनीहरू पनि पुण्यको कमीवेसीले गर्दा राम्रा र नराम्रा छन्। राग, द्वेष आदिले 
दूषित भएकाले शुद्ध पनि छैनन्। त्यसैले आत्मप्राप्तिका लागि दोषरहित परमात्मालाई एकाग्र भएर 
भजन गर। 


विवरण यी दुई श्लोकमा यस संसारका र परलोकका सबे विषयहरूमा अनित्यता वा 
क्षणभड्गुरताको निश्चय गरिएको छ। सम्पत्ति, पत्नी, पुत्र, घर आदि पदार्थहरू क्षणिक छन्। 
त्यसैले तिनीहरूले लामो समयसम्म सुख दिन सक्दैनन्। उपनिषद्मा बताइएको छ प्रियं 
रोत्स्यति बृहदारण्यकोपनिषद्, १४८ अर्थात् संसारमा प्रीति गर्ने मान्छेलाई ती अनित्य साधनले 
चछिटै रुवाउनेछछन् । त्यसकारण यस लोकका सम्पूर्ण पदार्थहरू आशा मात्र देखाउने तर सुख दिन 
नसक्ने हुनाले दुःखरूप हन्। जसरी यस लोकका विषयहरू क्षणिक छन् त्यसै गरी कर्मद्वारा प्राप्त 
हने स्वर्ग आदि भोगसमेत अनित्य र दुःखदायी नै छन्। छान्दोग्योपनिषद् ८१६मा बताइएको 
छ तद् यथेह कर्मचितो लोकः क्षीयत एवमेवामूत्र पुण्यचितो लोकः क्षीयते अर्थात् जसरी भोग 
गरेपचछ्ि संसारका सबै विषयहरू नष्ट हदे जान्छन् त्यसै गरी स्वर्ग आदि सुख पनि भोग गर्दै 
गएपचछ्छि नष्ट हदे जान्छन्। नाश हुने र अन्त्यमा दुःख दिने दोषले संसारका सवे सुखलाई छोएको 
छ। यस लोक र परलोकका सबे खाले दोषहरूले रहित एक मात्र परमात्मा हुनुहुन्छ भनेर यहाँ 
भक्त प्रह्लाद आपफ्ना साथीहरूलाई बतारँदक्छन् । 


यद्यथ्येह कमणि विदन्मान्यसकृन्नरः। 
करोत्यतो विपयांसममोघं विन्दते फलम् ॥ ५९१॥ 


पढार्थ अध्यथ्यं  सुखप्राप्तिको चाहना अमोघं  निरन्तर 

इह  यहां यस लोकमा गर्दै विपयांसम्  आपूले इच्छा 
विद्वन्मानी  आपफूलाई विद्वान् असकृत्  बारम्बार गरेको भन्दा विपरीत दुःखरूप 
सम्फ्ने कमौणि  विभिन कर्महरू फलम्  फललाई 

नरः  व्यक्ति करोति  गर्द तर विन्दते  प्राप्त गर्द 

यत्  जुन अतः  तिन कर्महरूबाट 





ताक्यार्थ यस लोकमा आफूलाई विद्वान् मान्ने व्यक्तिहरू सुख प्राप्तिको लागि सङड्ल्प गर्दै 
बारम्बार विभिन्न लौकिक र वैदिक कर्महरू गरिरहन्छन्। तर परिणाममा आपले चाहेभन्दा 
विपरीत दुःखरूप फल प्राप्त गर्दछछन्। 


सुखाय दुःखमोक्षाय सङ्कल्प इह कमिणः। 
सदाप्नोतीहया दुःखमनीहायाः सुखावृतः ॥ ४२॥ 


रामालन्द्री टीका 


२५७२ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


दुःखमोक्षाय  दुःखबाट छ्ुटनका 
लागि 

सङ्कल्पः  सङल्प हुन्छ तर 
ईहया  इच्छा वा सङ्ल्पले 
सदा  सर्वै 


पदार्थ 

इह  यस कर्ममार्गमा 
कमिणः  कर्म गर्न 
व्यक्तिहरूको 

सुखाय  सुखका लागि र 





अध्याय  


दुःखम्  दुःख 

आप्नोति  प्राप्त गर्दछछ र 
अनीहायाः  इच्छारहित हनाले 
सुखावृतः  सुख प्राप्त गर्द 


ताक्यार्थ कर्ममार्गमा लागेका व्यक्तिहरू दुःखबाट छ्ुटन कर्मको मूल सड्ल्प गर्वछन् । तर त्यो 
सड्ल्प दुःखको कारण हो, त्यो उनीहरूलाई थाहा कैन । वास्तवमा सुख त सङ्ल्पलाई त्यागेपछ्ि 


मात्र प्राप्त हुन्छ । 


कामान् कामयते काम्येयंदथमिह पूरुषः। 


न्द, ् ५ नर,  
स वे देदस्तु पारक्यो भङ्गरो यात्युपैति च ॥ ४३॥ 


पदार्थ   इच्छा गर्छ 
इह  यस लोकमा सःत्यो 
पूरुषः  मानिस देहः तु  शरीर चाहं 


यदथंम्  जुन शगरका लागि पारक्यः  अककि स्याल, 

काम्येः  काम्य कर्महरद्रारा कुकुर आदिको भोजन हो र 
म 

कामान्  विषय भोगहरू  निश्चय नै 





भद्रः  नाशवान् पनि छ 
याति  किले छाडिदिन्छ र 
उपेति च  किले काहीं प्राप्त 
हुन्छ पनि 


ताक्यार्थ संसारी मानिसहरू जुन शरीरका लागि विविध काम्य कर्महरू गर्वछछन् र विषय 
भोगहरूको कामना गर्दछन् त्यो शरीर वास्तवमा आपन हदे होदन किनभने यो शरीर त कुकुर, 


गिद्ध तथा स्याल आदिको भोजन मात्र हो। निश्चय नै यो 
कारणले गर्दा कहिले जीवलाई प्राप्त हुन्छ, कहिले ह्ुट्छ । 


किसु व्यवहितापत्यदारागारधनादयः। 
राज्यं कोरागजामात्यभृत्याप्ता ममतास्पदाः 
  ०२ २ भ न 
कमतरात्मनस्वुच्छः सह दहन नरवरः । 


न्ह,  न 


अनर्थैरथंसङ्कादोनिंत्यानन्दमहोदधेः ॥ ५५॥ 







पदढार्थ दरकुटी, हात्तीघोडा, 
ममतास्पदाः  मेरो भनिने मन्त्री, सेवक र मित्र आदिको त 
व्यवहितापत्यदारागारधनादयः  किमु  के कुरा गर्नुर 


हस 
तुच्छः  अति तुच्छ 
सह  शरीरसंगे 
नरवरः  नाश भएर जाने 


शरीरभन्दा अलग रहने स्त्री, 
पुत्र, घर र धन आदि तथा 
राज्यकोरागजामात्यभृत्याप्ताः 





शरीर नाशवान् छ र प्रार्धको 


॥ ८८ ॥ 


अर्थंसङ्कारो  न 
रेः अविचार कालमा 
राम्रा र नित्य लाग्ने तर 
अनर्थैः  अनर्थका कारण भएका 
स 
पतेः  यी विषयहरूद्रारा 
नित्यानन्द्रसोदघेः  नित्य 
आनन्दको सागरजस्तो 


रामालन्द्री टीका 


२५७४ 
सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 


आत्मनः  आत्माका लागि किम्  के प्रयोजन 


ताक्यार्थ शरीर त आफ्नो रहेन छ भने शरीरभन्दा अलग ममताका विषय भएका स्त्री, पुत्र, 
घरवार, धनसम्पत्ति, राज्य, दरुकुटी, हात्ती, घोडा, मन््रीहरू, सेवक र मित्र आदि बाह्य पदार्थहरू 
कसरी आफ्नो होलान् ? शरीरसंगे नाश भएर जाने र नरक आदि अनर्थं दिलाउने यी पदार्थहरू 
केवल अविचारकालमा राम्रा र नित्यजस्ता लाग्छन्। वास्तवमा आनन्देआनन्दको सागर भएको 
आत्माका लागि यी पदार्थहरूको कुन प्रयोजन कैन । 


निरूप्यतामिह स्वाथंः कियान् देहभृतोऽसुराः। 
निषेकादिष्ववस्थासु क्लिश्यमानस्य कमभिः ॥ ४६॥ 





पढार्थ   काम र रकर्म इह  यस संसारमा 

असुराः  हे दैत्यकुमारहरू आदिद्रारा कियान्  कति 

निषेकादिषु  ग्भधानदेखि क्लि्यमानस्य  दुःचैदुःखले स्वाथंः  आनन्द छ 

लिएर मृत्युसम्मका हेरान भएको निरूप्यताम्  विचार गरौँ त 
अवस्थासु  अवस्थाहरूमा देहभृतः  जीवको 


ताक्यार्थ हि असुरबालकटहरू ! गर्भाधानदेखि मृत्युसम्मका अवस्थाहरूमा अविद्या, काम र 
कर्मका कारणले दुःखे दुःख लेका जीवात्माहरूलाई यो संसारमा कति सुख होला? ल, विचार 
गरौ त? 


 त देही र  
कमाण्यारभते देही देहेनात्मानुवतिंना । 
कर्मभिस्तनुते देहमुभयं त्वविवेकतः ॥ ४७॥ 





पदढार्थ आधारमा ः  शरीर 

देही  जीवले कमोणि  शुभाशुभ कर्महरू तुते  प्राप्त गर्दछछ वास्तवमा 
आत्मानुवतिना  आत्मा आरभते  गर्न थाल्दचछछ र उभयं तु  कर्मारा शरीर र 
मानिएको कमभिः  तिनै शुभाशुभ कर्मको शरीर्रारा कर्म यी दुबै कुरा त 
देहेन  सूक्ष्म शरीरको आधारमा अविवेकतः  अज्ञानले नै हुन्छ 


ताक्यार्थ अज्ञानी जीवले सूक्ष्म शरीरलाई नै आफ्नो आत्मा मान्दछछ र विभिन्न शुभाशुभ कर्महरू 
गर्द । फेरि त्यही शुभाशुभ कर्मको आधारमा शरीर प्राप्त गर्दछ। यसरी शरीरट्रारा कर्म गर्ने र 
कर्मद्रारा शरीर प्राप्त गर्न भद्रहन्छ । यी दुबे कुरा अज्ञानको कारणले भद्रहेको छ। 


तस्मादथांर्च कामाङच ध्मांरच यदपाश्रयाः । 
भजतानीहयात्मानमनीहं हरिमीश्वरम् ॥ ४८ ॥ 
पदार्थ तस्मात्  त्यसैले अनीहया  मनमा कुन इच्छा 


रालालन्द्री टीका 


२५७५ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
नराखी हरिम्  भगवान् श्रीहरिलाई 
अनीहं  इच्छारहित भजत  भजन गर 


अथां च  सारा पदार्थहरू 
कामाः च  सारा विषयहरू र 


ईङवरम्  सर्वनियन्ता 
आत्मानम्  आत्मस्वरूप 





अध्याय  


घमांः च  धर्महरू पनि 
यदपाश्रयाः  उने भगवान्को 
अधीनमा छन् 


ताक्यार्थ त्यसैले हे मित्रहरू ! सारा इच्छाहरू त्यागेर इच्छारहित भई सर्वनियन्ता परमात्मा 
भगवान् श्रीहरिलाई भजन गर। सारा पदार्थहरू, विषयहरू र धर्महरू भगवानूकै अधीनमा छन् । 


सर्वेषामपि भूतानां हरिरात्मेश्वरः प्रियः। 
भूतेमंहद्भिः स्वकृतेः कृतानां जीवसंज्ञितः ॥ 
स्त भ ठ् गन्धर्व  
देवोऽसुरो मनुष्यो वा यक्षो गन्धवं एव च । 


८९ ॥ 


भजन् मुकुन्दचरणं स्वस्तिमान् स्याद् यथा वयम् ॥ ५० ॥ 






पढार्थ  भगवान् 

स्वकृतेः  आले रचना गरेका हरिः  श्रीहरि नै 

महदुभिः  महनत्तत्व आदि तथा जीवसंज्ञितः  जीव नामले 
भूतेः  पञ्चमहाभूतद्रारा विराजमान हुनृह॒न्छ त्ययैले 
कृतानां  सृष्टि गरिएका   देवता होस् अथवा 
सर्वेषाम् अपि  सम्पूर्ण असुरः  राक्षस होस् 

भूतानां  प्राणीहरूको मनुष्यः  मनुष्य होस् वा 
आत्मा  आत्मारूपले रहने यक्षः वा  यक्ष होस् अथवा 
प्रियः  सबैका प्यारा गन्धवंः एव च  गन्धर्व नै किन 





नहोस् 

मुकुन्द्चरणं  भगवान् श्रीहरिको 
चरणकमललाई 

भजन्  भजन गर्दै 

यथा  जसरी 

वयम्  हामीहरू दैत्यकुलमा 
उत्पन्न भएर पनि भाग्यमानी छँ 
स्वस्तिमान्  कल्याणको पात्र 
स्यात्  बन्द 


ताक्यार्थ भगवान्ले नै प्रकृति, महत्तत्त्व र पञ्चमहाभूत आदिसमेत सम्पूर्ण भौतिक प्रपञ्च र 
सारा प्राणीहरूको सृष्टि गर्नुभएको हो । उहाँ नै सबे प्राणीहरूको आत्मारूपले रहनुभएको छ र 
समानरूपले सबेलाई प्रेम गर्नृहुन्छ । वास्तवमा सम्पूर्ण प्राणीहरूका मित्र भगवान् श्रीहरि नै सबेभित्र 
जीवरूपले बस्नुभएको छ । त्यसैले देवता, दानव, मनुष्य, यक्ष वा गन्धर्व ने किन नहोस्, यदि 
भगवान्को भजन गर्द भने त्यसको कल्याण हुन्छ । जसरी म॒ असुर भएर पनि भगवान्को 


भजनले गर्दा भाग्यमानी छु र कल्याणको पात्र बनेको द्ु। 
नाटं द्विजत्वं देवत्वमृषित्वं वासुरात्मजाः । 
प्रीणनाय मुकुन्दस्य न वृत्तं न बहुज्ञता ॥ ५१ 


न दानं न तपो नेज्या न शचं न तानि च । 


प्रीयतेऽमलया भक्तया हरिरन्यद् विडम्बनम् ॥ ५२॥ 


रालालन्द्री टीका 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


पदार्थ वृत्तं न  चरित्र पनि चा्हिदेन 
असुरात्मजाः  हे दैत्यकुमारहरू बहुज्ञता च न  शास्त्रज्ञान पनि 
मुकुन्दस्य  भगवान् श्रीहरिको चा्हिदैन 

प्रीणनाय  प्रसन्नताका लागि दानं न  दान आवश्यक छैन 
द्विजत्वं  ब्राह्मण हुन तपः न  तपस्या पनि चा्हिंदैन 
देवत्वम्  देवता हुनु इज्या न  यज्ञ आवश्यक छैन 
ऋषित्वं  ऋषि हुनु रोचं न  पवित्रता पनि चार्हिदेन 
न अट  आवश्यक छैन रतानि वान  कुनै त्रत आदि 


२५७६ 
अध्याय ७ 


पनि चा्हिदेन 

हरिः  भगवान् श्रीहरि त 
अमल्या  कामनारहित 
भक्तया  भक्तिले मात्रै 
प्रीयते  खुसी हुनुहन्छ 
अन्यत्  अरू सबे कुरा 
विडम्बनम्  देखावटी ढोँग 





मात्रहो 


ताक्यार्थ हे दैत्यकुमारहरू ! भगवान् श्रीहरिलाई प्रसन्न पार्नको लागि ब्राह्मण नै भएर जन्मनु 
पर्ने वा देवता, ऋषि आदि हनु पर्ने भन्ने केही कैन । त्यसै गरी भगवान् श्रीहरिलाई प्रसन्न पार्नका 
लागि चरित्र, शास्तरज्ञान, दान, तपस्या, यज्ञयागादि, पवित्रता वा त्रत आदि केही आवश्यक छैन । 
उहांलाई प्रसन्न पार्नको लागि त केवल कामनारहित भक्ति चाहिन्छ। त्यसदेखि अरू कुरा सबै 
देखावटी ढंग मात्रै हो । 


वितवरण भगवान्लाई खुसी पार्नका लागि दान, तपस्या, शुद्धता, शास्त्रज्ञान, यज्ञ, व्रत, आदि 
विभिन साधनहरू छन् । यी सम्पूर्ण साधनभन्दा श्रेष्ठ साधन भक्ति हो । दान, तपस्या आदिमा पनि 
बाहिरी वस्तुहरूको अपेक्षा हृन्छ । त्यसैले यी साधनहरू परतन्त्र हृन् र आफैँले मात्रै भगवानूलाई 
प्रसन्न पार्न सक्दैनन्। निर्मल भक्ति स्वतन्त्र र पूर्ण साधन हो। यस्तो भक्तिबाट परमात्मा सजिलै 
प्रसन्न हूनुहुन्छ । भक्ति छ भने दान, यज्ञ॒ आदि बाह्य वस्तुहरूको आवश्यकता पर्ने साधनहरू 
खन्खटिला र प्रयोजनविहीन हृन्छन् अनि भक्ति छैन भने त ती खन् आडम्बर मात्र हन्छन्। त्यसैले 
प्रधान साधन भक्तिमा प्रयास गर्नुपर्दछ। भगवद्गीतामा भगवानूले आफनो यथार्थ स्वरूप हेर्न, जान्न 
र॒त्यसलाई अभिन्रूपले प्राप्त गर्न पनि अनन्य भक्तिलाई साधन माननुभएको छ। उहाँले 
वेदाध्ययन, यज्ञ, तपस्या आदि स्वतन्त्र रूपले भगवत्प्रीतिको साधन हून सक्दैनन् भन्नुभएको छ 
श्रीमदभगवद्गीता, ११४८५२ । त्यसकारण भक्तिविना अरू शास्त्रीय साधनहरू पनि पूर्णतः 
सफल बन्न सक्देनन् भन्ने यस श्लोकको आशय हो । 


ततो हरो भगवति भक्ति कुरुत दानवाः। 
र ् ५४ स्वभूतात्मनीशवरे ० 
आत्मोपम्येन सवत्र त ॥ ५३॥ 


पदार्थ गरी हरो  श्रीहरिमा 
ततः  त्यसैले स्वभूतात्मनि  सम्पूर्ण प्राणीका भक्तिं  भक्ति 
दानवाः  हे दैत्यहरू आत्मस्वरूप कुरुत  गर 
सर्व॑त्र  सम्पूर्ण प्राणीहरूमा ईइवरे  सर्वनियन्ता 

आत्मोपम्येन  आफैमा जस्तो भगवति  भगवान् 





ताक्यार्थ त्यसैले हे मित्रहरू ! तिमीहरू आर्फैमा जस्तो गरी सम्पूर्ण प्राणीहरूका आत्मस्वरूप, 


रामालन्द्री टीका 


२५.७७ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 
सर्वनियन्ता भगवान् श्रीहरिमा भक्ति गर। 
दैतेया यक्षरक्षांसि स्त्रियः शद्रा बजोकसः। 
खगा मृगाः पापजीवाः सन्ति ह्यच्युततां गताः ॥ ५४ ॥ 
पदार्थ व्रनोकसः  वनवासीहरू हि  निश्चय नै 
दैतेयाः  दानवहरू खगाः  पक्षीहरू अच्युततां  भगवानृसंग 


यक्षरक्षांसि  यक्ष र राक्षसहरू 
स्त्रियः  स्त्रीहरू 
शद्राः  श्रहरू 


मृगाः  मृगजातिका पशुहरू जो 
पापजीवाः  पापयोनिमा उत्पन्न 
भएका 


एकीभावमा 
गताः  गएका 





सन्ति  छन् 


ताक्यार्थ दानव, यक्ष, राक्षस, स्त्री, शूद्र, वनवासी, पक्षी र पशुहरू जो पापयोनिमा उत्पन्न 
भएका थिए तिनीहरू पनि भगवानूसंग एकीभावमा प्राप्त भएका छन्। 


एतावानेव लोकेऽस्मिन् पुंसः स्वाथः परः स्मृतः। 
एकान्तभक्तिर्गोविन्दे यत् सव॑त्र॒ तदीक्षणम् ॥ ५५॥ 


एकान्तभक्तिः अनन्य भक्ति 
होस् जसको स्वरूप 
सर्वत्र  सबै ठाद॑मा सबेमा 


पदार्थ पुरुषार्थ 

अस्मिन् रोके  यस लोकमा एतावान् एव  यही नै 
पुंसः  मनुष्यशरीर प्राप्त गरेका स्मृतः  मानिएको छ 
व्यक्तिको यत्  जुन तदीक्षणम्  भगवान्को नै दर्शन 
परः स्वाथंः  सबैभन्दा ठुलो गोविन्दे  भगवानूमा गर्नुहो 

ताक्यार्थ यस लोकमा मनुष्य शरीर प्राप्त गर्नुको परम लक्ष्य यही नै हो, जो भगवान् श्रीहरिमा 
अनन्य भक्ति गर्न सकोस् र सर्वत्र सवे कुरामा भगवान्के दर्शन गर्न सकोस्। 





इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां सप्तमस्कन्धे 
दैत्यपुत्रानुशासनं नाम सप्तमोऽध्यायः ॥ ७ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


२५७८ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय नत 


अथ अष्टमोऽध्यायः 
नुसिंह भगवान्को प्रादुर्भाव, हिरण्यकशिपुको वध र 
देवता आदिद्रवारा भगवान्को स्तुति 
नारद् उवाच नारदजीले भन्नुभयो 
अथ दैत्यसुताः सरव श्रुत्वा तदनुवर्णितम् । 
जगृहु्निरवद्यत्वान्नैव गुर्वनुशिक्षितम् ॥ १॥ 


पदार्थ बताएको कुरा बताएका सम्पूर्ण कुराहरू 
अथ  त्यसपच्छि श्रुत्वा  सुनेर जगृहुः  स्वीकार गरे 
स्वे  सवे निरवद्यत्वात्  सानै उमेर गुव॑नुशिक्षितम्  गुरुपुत्र शण्ड र 


दैत्यसुताः  दैत्यकुमारहरूने भएका कारण राग, द्वेष आदि अमर्कले बताएका कुराहरू 
तदनुवणिंतम्  ती प्रह्नादले मलरहित भएकाले उनले न एव  स्वीकार गरेनन् 


ताक्यार्थ जब प्रह्ादले यसरी साथीहरूलाई सबै कुरो बताए त्यसपछि ती दैत्यबालकहरूले 
प्रहादको कुरालाई स्वीकार गरे किनभने सानै उमेरको कारण उनीहरूमा राग र द्वेषको भावना 
पलाइसकेको थिएन। बर, गुरु शण्डामर्कले बताएका कुरा दोषयुक्त छन् भन्दै स्वीकार गरेनन्। 


अथाचायंसुतस्तेषां बुद्धिमेकान्तसंस्थिताम् । 
आलक्ष्य भीतस्त्वरितो राज्ञ आवेदयद् यथा ॥ २॥ 








पदार्थ दैत्यबालकहरूको भीतः  अत्यन्त उरा्दै 

अथ  केही समयपचछि एकान्तसंस्थिताम्  एक मात्र॒ त्वरितः  तुरन्तै 

आचायंसुतः  गुरुपुत्र शण्ड र॒ भगवान् श्रीहरिमा अनुरक्त भएको राज्ञे  राजा हिरण्यकशिपुलाई 
अमर्कले बुद्धिम्  बुद्धिलाई यथा  जस्ताको तस्तै 

तेषां  ती सम्पूर्ण आलक्ष्य  बुेर आवेदयत्  निवेदन गरे 


ताक्यार्थ केही समयपचछ्ि गुरुपुत्र शण्ड र अमर्कले ती सबै बालकहरूको भगवान् श्रीहरिमा 
निष्ठा रहेको कुरा बुखेर अत्यन्त उराडदे तुरुन्तै राजा हिरण्यकशिपुलाई यी सबे कुरा जस्ताको तस्ते 
निवेदन गरे । 


श्रुत्वा तदप्रियं दैत्यो दुःसहं तनयानयम् । 
कोपवेराचलद्गात्रः पुत्रं हन्तुं मनो दधे ॥ ३॥ 
पदार्थ तत्  त्यस्तो अप्रियं  मन नपर्ने 


रामालन्द्री टीका 


२५७९ 
सप्तम स्कन्ध 


दुःसहं  सहन गर्ने नसकिने 
तनयानयम्  पुत्र प्रह्ादको 


श्रीमद्भागवत 


ध  रिसको 
आवेगले शरीर थरथर कमाँदे 


अनीति विष्णुप्रतिको भक्ति लाईदित्यः  दैत्यराज हिरण्यकशिुले 


श्रुत्वा  सुनेर 


पुत्रं  आप्नो छोरा प्रहादलाई 





अध्याय नत 


हन्तुं  मार्न 
मनः दधे  निश्चय गयो 


ताक्यार्थ त्यस्तो अत्यन्त अप्रिय र सहनै नसकिने आफनो पुत्र प्रहादको नीतिविपरीत विष्णुमा 
भक्ति भएको कुरा सुनेर दैत्यराज हिरण्यकशिपु क्रोधले थरथर कँप्न थाल्यो । त्यसपछि उसले 
छोरो प्रह्नादलाई मारने निश्चय गयो । 


क्षिप्त्वा परुषया वाचा प्रहादमतद्हंणम् । 
अहेक्षमाणः पापेन तिर्चीनेन चश्चुषा ॥ ४॥ 
प्रभ्रयावनतं दान्तं बद्धाञ्जलिमवस्थितम् । 
सपः पदाहत इव श्वसन् प्रकृतिदारुणः ॥ ५॥ 


पदार्थ दान्तं  शान्त स्वभावका क्षिप्त्वा  तिरस्कार गरेर 
प्रकृतिदारुणः  स्वभावैले कटोर बद्धाञ्जलिम्  हात जोडेर पापेन  कपटयुक्त 
हिरण्यकशिपु अवस्थितम्  बसेका तिरश्चीनेन  टेढाटेढा 
पदाहतः  खुद्राले कुल्चिएको अतद्हंणम्  अपमान ग्न चक्षुषा  ओंखाले 

सपः इव  सर्प नमिल्ने ईक्षमाणः  रद 


र्वसन्  लामो सास फेरे प्रहादम्  प्रह्लादलाई आह  भन थाल्यो 


प्रश्रयावनतं  विनयले केका परुषया वाचा  कठोर वाणीले 
ताक्यार्थ प्रकृतिले नै कठोर त्यो हिरण्यकशिपु खुद्राले कुल्चिएको सर्पजस्तै स्वाँस्वां गरी 
लामो सास फेर्दै क्रोधले आगो भयो । त्यस बखतमा विनयी प्रह्नाद शान्त भएर आफ्ना पिताजीको 
अगाडि हात जोडेर बसिरहेका धिए । त्यत्तिकैमा हिरण्यकशिपुले अपमान गर्न नमिल्ने सज्जन छोरा 
प्रह्नादलाई टेढाटेढा कपटी आंखाले हर्द अत्यन्त कठोर वचनले हप्काँदे भन्न थाल्यो । 


भ दुविंनीत ५ 
हे दुविनीत मन्दात्मन् कुलभेदकराधम । 
स्तन्धं मच्छासनोदुभूतं नेष्ये त्वाद्य यमक्षयम् ॥ ६॥ 


अधम  हे अधम त्वा  तलाई 
मच्छासनोदुभूतं  मेरो शासनको अद्य  आजै अहिले नै 
मन्दात्मन्  हे मन्दबुद्धि उल्लडघन गर्ने यमक्षयम्  यमलोक 
कुलमेद्कर  हे कुलनाशक स्तब्धं  अत्यन्त उदृण्ड नेष्ये  पुग्याइदिनेछु 


ताक्यार्थ हे उदृण्ड ! हे मन्दबुद्धि भएको कुलनाशक ! अधम ! तैले मेरो शासनको उल्लडघन 





पदढार्थ 
हे दुर्विनीत  हे उदृण्ड 





रामालन्द्री टीका 


२५८० 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय नत 


गरेको छस् । मेरो अपमान गर्ने अत्यन्त उदृण्ड स्वभाव भएको र्तलाई अहिले ने यमलोक 
पुप्याइदिन्टु। 
र र 
क्स्य यस्य कम्पन्त त्रया ककाः सहर्वराः। 
तस्य मेऽभीतवन्मूढ शासनं कि बलोऽत्यगाः ॥ ७ ॥ 


पदार्थ त्रयः लोकाः  तीनै लोक अभीतवत्  नडराए ४ गरी 
मूढ  हे मूर्ख कम्पन्ते  कांप्ठन् किं बलः  कसको बलको 
यस्य  जो तस्य  त्यस्तो आडमा 

करुद्धस्य  रिसाउंदा मे  मेरो अत्यगाः  तिरस्कार गरिस् 
सहेश्वराः  लोकपालले सहित शासनं  शासनलाई 





ताक्यार्थ हे मूर्ख ! जो रिसारँदा सारा लोकपालसहित तीनै लोक थक॑न्छ त्यस्तो मेरो शासनको 
पनि तँ नडराए फँ गरी अपमान गर्दैछस् ? तँ कसको बलका आडमा मेरो तिरस्कार गर्दैछस् ? 


वितरण अत्यन्त महत्त्वाकाडक्षी र अभिमानी व्यक्तिहरू आपू नै सर्वश्रेष्ठ व्यक्ति हँ भन्ने भ्रममा 
हन्छन् र अरूलाई भयभीत बनारंछन् तर भगवानुप्रतिको दृढ विश्वासले बलिया भएका भक्तहरू 
भने यस्ता दुष्टसंग पटक्के उराङदेनन्। आफूभन्दा शक्तिशाली अरू नभएको भ्रममा बांँचेको 
हिरण्यकशिपुले कसको बलको आधारमा मेरो शासन मान्दैनस् भनी प्रह्ादलाई सोधेर यही भ्रमको 
अभिव्यक्ति गरेको छ। त्यसै गरी आफूसंग नडराउने अर्को शक्तिको स्पष्ट उपस्थितिले विस्तार 
उसमा भयको सञ्चार पनि भद्रहेको देखिन्छ । 


प्रहाद उवाच प्रह्ादले भने 
न केवलं मे भवतङ्च राजन् स वै बलं बलिनां चापरेषाम् । 
  न  स्थिरजङ्गमा वि ्  न  
परेऽवरेऽमी मा ये बह्यादयो येन वं प्रणीताः ॥ ८ ॥ 
स ईङवरः काठ उरुकमोऽसावोजः सहः सत््वबटेन्दरियात्मा । 
स एव विरशवं परमः स्वशक्तिभिः सृजत्यवत्यत्ति गुणत्रयेशः ॥ ९॥ 


पदार्थ बलिनां च  बलियाहरूको पनि स्थिरजङ्गमाः  स्थावर जङ्गम 
राजन्  हे महाराज बट  बल हो प्राणीहरू तथा 

केवट  केवल बह्मादयः  ब्रह्मा आदि अमी  यी सारा लोकटहरू पनि 
मे  मेरो मात्रै देवताहरू येन  जोद्रारा 

न  होइन किन्तु ये  जुन वां  वशमा 

भवतः  हजुरको र परे  टुला र प्रणीताः  लिदएका छन् 
अपरेषाम्  अरू सबै अपरे च  साना पनि सः  त्यहीनै 





रामालन्द्री टीका 


२५८९१ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय नत 


 विश्व प्रपञ्चलाई 
सृजति  सुजना गरनृहन्छ 
अवति  रक्षा गर्नुहुन्छ र 
न 


वे  निश्चय पनि 
अत्ति  नाश गरनृहुन्छ 


ओजः  इन्दरियशक्ति 
सहः  मनको शक्ति र सः उनै 

सतत्वबलेन्द्रियात्मा  धैर्य, परमः ईङ्वरः एव  परमेश्वर नै 
शारीरिक शक्ति र इन्द्रियस्वरूप गुणत्रयेशः  तीन गणको 

हो नियामक भई 

सः असो एव  उनै परमात्मा नै स्वराक्तिमिः  आपनो 

उरुक्रमः  महापराक्रमी त्रिगुणात्मिका मायाशक्तिद्रारा 
ताक्यार्थ हे पिताजी ! सबैको बल परमात्मा ने हुनुहुन्छ । उहाँ मेरो मात्र बल होन हजुरको र 
अरू सबै बलियाहरूको पनि बल हुनहुन्छ । ठुलाठला ब्रह्मा आदि देवतादेखि लिएर सानाटला, 
स्थावरजङ्गम आदि सारा प्राणीहरू उने परमात्माको वशमा छन्। परमात्मा नै जगतूका नियामक 
काल हुनहुन्छ, महापराक्रमीको शक्ति र मनको, इन्द्रियको र शरीरको शक्ति पनि उहाँ ने हुनुह॒न्छ । 
उहाँ नै तीन गुणको नियामक हुनुहन्छ र त्रिगुणात्मिका मायाको शक््तिद्रारा प्रपञ्चको सुष्टि, स्थिति 
र प्रलय गर्ने पनि उहाँ नै हुनुहुन्छ । 


कालः  कालरूप हूनुहन्छ र 





वितवरण यस प्रसङ्मा प्रह्ादले हिरण्यकशिपुलाई हि राजा भनी सम्बोधन गरेका छन्। 
ऋषिहरूले राजाहरूलाई उपदेश दिएजस्तै गरेर निडर भई प्रह्ादले संसारके राजा आपफ्ना पितालाई 
उपदेश दिन्छन्। मेरो र तपाईको मात्र होइन अपितु अरू पनि तपार्ईजस्ता आफूलाई सर्वश्रेष्ठ 
बलशाली मान्नेहरूको समेत बल केवल परमात्मा हुनुहन्छ भन्ने प्रह्ादको अभिव्यक्ति 
आत्मविश्वासले परिपूर्ण छ । इन्द्रियहरूमा शक्ति, शरीरमा बल र कान्ति आदि भएर परमात्मा नै 
सबेभित्र छिर्बृभएको छ । यदि परमात्मा यो शरीरभित्र नचिर्नुभएको भए बल, ज्ञान, तेज, कान्ति 
आदि सबै गुणहरू हुने थिएनन्। परमात्मा नै शरीर, इन्द्रिय, मन र बुद्धिका प्रेरक हुनुहुन्छ । उहाँ नै 
सारा संसारको सृष्टि, स्थिति र लय गर्नृहुन्छ । त्यसैले आपै लाई सर्वसर्वा ठान्नु सरासर रूटबाहेक 
केही होइन भन्ने यस प्रसङ्गको आशय हो । 


जह्यासुरं भावमिमं त्वमात्मनः समं मनो घत्स्व न सन्ति विद्धिषः। 
ऋतेऽजितादात्मन उत्पथस्थितात् तद्धि ह्यनन्तस्य महत्समहणम् ॥ १०॥ 





पदार्थ अनजितात्  वशमा नराखिएको समं  समदुष्टि 

इमं  यो उत्पथस्थितात्  कुमार्गमा रेको धत्स्व  गर्नुहोस् 

आत्मनः  आफनो आत्मनः  आप्नो हि  निश्चय नै 

आसुरं  आसुरी मनः  मनलाई तत्  त्यही समदर्शन नै 

भावम्  भावनालाई ऋते  छाडर अरू कोटी अनन्तस्य  अनन्त श्रीहरिको 
त्वम्  हजुरले विद्विषः  शत्रुहरू हि  निश्चय नै 

जहि  जित्नुहोस् न सन्ति  छैनन् त्यसैले सवमा महत्समहंणम्  महान् पूजा हो 


ताक्यार्थ हे पिताजी ! हजुरले यो आफनो आसुर भावलाई त्यागनुहोस् । शत्रु भनेका बाहिरी अरू 


रामालन्द्री टीका 


२५८२ 
सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ठ 


कोही पनि होदनन्। वास्तवमा कुमार्गमा लागेको र वशमा राख्न नसकिएको मन नै शत्रु हो। 
त्यसैले सबेलाई मित्रको भावनाले हैर्नुहोस्। यही समदर्शन ने भगवान्को पूजा हो । 


दस्यूल् पुरा षण्ण विजित्य लुम्पतो मन्यन्त एके स्वजिता दिशो दश । 
जितात्मनो ज्ञस्य समस्य देहिनां साधोः स्वमोहप्रभवाः कुतः परे ॥ ॥ 





पदार्थ दश दिशः  दसै दिशालाई  सम्पूर्ण प्राणीहरूमा 
एके  केटी मानिसहरू स्वजिताः  आरफैले जितेको समस्य  समदृष्टि बनादइसकेको 
पुरा  पहिले मन्यन्ते  मान्दछन् वी मूर्ख हृन् साघोः  महात्माको लागि त 
टुम्पतः  रेश्वर्यलाई हरण गर्ने जितात्मनः  मनलाई आपनो स्वमोहप्रभवाः  आपन 

षट् दस्यून्  काम, क्रोध आदि वशमा राखेको अज्ञानबाट उत्पन्न हुने 

छ ओटा शत्रुहरूलाई ज्ञस्य  सबैलाई भगवद्रूपमा परे  अरू शत्रू 

न विजित्य  नजिवी देख्ने ज्ञान प्राप्त भडसकेको कुतः  कहाँबाट होऊन् 


वाक्यार्थ जो व्यक्तिहरू आफ्नो असली एश्वर्य आदिलाई हरण गर्ने काम, क्रोध, आदि छ 
ओटा शत्रुलाई नजिती दसै दिशालाई जित भन्दछछन्, ती महामूर्ख हुन्। जसले आफ्नो मनलाई 
जितेर सबेमा भगवद्रूप देख्दछन् तिनीहरूका लागि मोहरूप अज्ञानबाट उत्पन्न हुने शत्रुहरू कसरी 
हुने ? 

विवरण मानिसहरू शत्रुहरूलाई जित्ने उपायको खोजीमा रहन्छन् तर उनीहरूलाई वास्तविक 
शत्रुको विषयमा थाहा नै कैन । वास्तविक शत्रु कोहो र त्यसलाई जित्न के गर्नुपर्दछ भन्ने बारेमा 
यहाँ प्रह्लाद पिता हिरण्यकशिपुलाई भन्दछन् प्राणीहरूको सबभन्दा ठुलो शत्रु मन हो। मन सरैं 
उत्पथस्थित अर्थात् कुमार्गमा गद्रहन्छ र यसले जीवलाई पनि अधोगामी बनाइरहन्छ । अनादि 
कालदेखिको सुष्टिचक्रमा पारिरहने, जन्म र मृत्यु गराद्रहने मनलाई मानिसहरूले शत्रुको रूपमा 
चिन्न पनि सकेका छैनन्, त्यसलाई जित्नुको त के कुरा। मनसंग उनीहरूको तादात्म्य भएकाले 
मनका उच्छरुड्खल सङल्पहरूलाई पनि उनीहरू आप्नो मान्दे त्यसलाई पूरा गर्न लागि पर्दछन् । 
मनले जीवलाई बलजपफ्ती धिसारेर भए पनि आफूले चाहेको काम गर्न बाध्य बनारंछ । संसारमा 
असंख्य मानिसहरू छन् तर यो मनले तीमध्ये केही जनालाई आपना शत्रु र केहीलाई मित्रको 
रूपमा छुटयांछ र मानिसहरू तिनैको वरिपरि अल्खिरहन्छन्। वास्तवमा कल्पनाका शत्रुहरूको 
पछि लाग्ने तर वास्तविक शत्रुमाथि नियन्त्रणको दृष्टिसमेत नराख्ने मूर्खहरू आसुरी बुद्धिवाला 
हन् । अ आपन आत्मापरमात्मासंग द्वेष गर्नैहरूको अविवेकको त के सीमा छर? काम, क्रोध, 
लोभ, मोह, मद र मात्सर्य यी छ ओटा मानिसका शत्रु हृन् जो मनसंग जोडिएका छन्। यी 
शत्रुहरू आत्मशक्तिको दुल भागलाई हरर शक्तिशाली बन्दछन्। यी छ शत्रुहरूलाई जसले जित्न 
सक्छ त्यसले मात्र संसारलाई जित्न सक्छ । नत्र यी सर्धँैका शत्रुहरूलाई नै नजिती दश दिशा जितै 
भन्ने भ्रम गर्नु मूर्खता मात्र हो। सम्पूर्णं शत्रुहरूलाई एकैपटक जित्ने उपाय भनेको शत्रुताको 
भावना नै मनबाट हटाउनु हो। नत्र अनन्त व्यक्तिहरूमध्ये केहीलाई मात्र नष्ट गरेर आफ्ना 


रामालन्द्री टीका 


२५८२ 
सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय त 


शत्रुहरूलाई समाप्त पार्न सकिन्न। समबुद्धि गर्नेहरूका कोटी शत्रु ने रहन्नन् र शत्रु नरहनु ने सबे 
शत्रुलाई जित्ने एक मात्र उपाय हो । 


हिरण्यकशिपुरुवाच हिरण्यकशिपुले भन्यो 
व्यक्त त्वं मतुंकामोऽसि योऽतिमात्रं विकत्थसे । 
मुमूषुंणां हि मन्दात्मन्ननु स्युविक्लवा गिरः ॥ १२॥ 


पदार्थ यःनजोतं गिरः  बोलीहरू 
मन्दात्मन्  हे मन्दबुद्धि अतिमात्रं  अनावश्यक धरे हि  निश्चय पनि 

व्यक्तं  पक्कै विकत्थसे  बक्वकाट्रहेको छस् विक्छवाः  नमिल्ने खालका 
त्व॑ तं ननु  निश्चय ने स्युः  हन्छन् 

मतुंकामः  मर्न खोजेको मुमूषुणां  मर्न लागेका 

असि  रहेछस् व्यक्तिको 





ताक्यार्थ हे मन्दबुद्धि ! अब खन् पक्का भयो। तं त मर्नका लागि काल खोजिरहेको रहेछस्, 
अनावश्यक धरे बक्बकाद्रहेको छस् । निश्चय नै मर्न लागेका व्यक्तिका बोलीहरू ठेगानका 


हदेनन् । 
यस्त्वया मन्दभाग्योक्तो मदन्यो जगदीश्वरः । 
क्वासो यदि स सवत्र कस्मात् स्तम्भे न दुस्यते ॥ १२॥ 
सोऽहं विकत्थमानस्य शिरः कायाद्धरामि ते । 
गोपायेत हरिस्त्वाद्य यस्ते शरणमीप्सितम् ॥ १४ ॥ 


पढार्थ सर्वत्र  सवै ठाउंमा छ भने हरामि  दुटयाइदिन्छु 
मन्दभाग्य  हे भाग्यले स्तम्भे  यो खम्बामा यः हरिः  जुन हरि 

ठगिएको प्रह्लाद कस्मात्  किन ते तेरो 

त्वया  तैले न दुक्यते  देखिंदैन ईप्सितम्  इच्छा बमोजिमको 
यः जो सः अहं  त्यस्तो त्रिलोक रारणम्  आश्रय दिनेवाला छ 
मदन्यः  मदेखि अर्को विजयी म हिरण्यकशिपु सः  त्यही हरिले 

जगदीरवरः  जगत्को मालिक विकत्थमानस्य  उल्टै अद्य  अहिले 

उक्तः  बताइस् फत्फताइरहने त्वा  र्तलाई 

असो  त्यो ईश्वर ते तेरो गोपायेत  रक्षा गरोस् 

क्व  कहाँ छ शिरः  टाउकोलाई 

यदि  यदि कायात्  शरीरबाट 





रामालन्द्री टीका 


२५८८ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय नत 


ताक्यार्थ हे भाग्यहीन मूर्ख प्रह्लाद ! तले जो मदेखि बाहेक अर्को जगत्को नियन्ता ईश्वर छ 
भनेर बतादरहेको छस्, त्यो कहाँ छ ? यदि तेरो त्यो भगवान् सबे ठाडँमा छ भने यो अगाडिको 
खम्बामा किन देखिंदेन ? म त्रिलोकविजयी हिरण्यकशिपु फत्फताद्ररहने तेरो टाउको तरबारले 
काटेर अहिले नै शरीरबाट द्ुटूयादइदिन्ट्ु । यदि तलाई मन पर्ने र तलाई जोगाउने तेरो हरि छ भने 


लौ रक्षा गरोस्। 


एवं दुरुकतेमुहरदंयन् रुषा सुतं महाभागवतं महासुरः । 
खड्गं प्रगृह्योत्पतितो वरासनात् स्तम्भं तताडातिबलः स्वमुष्टिना ॥ १५॥ 


पदठार्थ 

एवं  यसरी 

महाभागवतं  भगवान्का 
परमभक्त 

सुतं  आफ्नो छोरा प्रह्ादलाई 
रुषा  क्रोधले 

मुहुः  बारम्बार 


दुरुक्तैः  दुर्वाच्य शब्दहरुद्रारा 
अदंयन्  तसि 

खड्गं  खड्ग 

प्रगृह्य  लिएर 

वरासनात्  सिंहासनबाट 
उत्पतितः  उफ़ेको 

अतिबलः  अत्यन्त बलशाली 


महासुरः  दैत्यराज 
हिरण्यकशिपुले 

स्वमुष्टिना  आफ्नो मडकीले 
स्तम्भं  खम्बालाई 

तताड  जोडले हान्यो 





ताक्यार्थ यसरी भगवान्का परमभक्त प्रह्ादलाई रिसिले बारम्बार दुर्वचन बोल्दै र तसर्डंदे 
हिरण्यकशिपु हातमा ठुलो खड्ग लिएर सिंहासनबाट ओर्लियो । त्यसपछि अत्यन्त बलशाली त्यो 
हिरण्यकशिपुले मुडकीले नजिकैको खम्बामा जोडले हान्यो । 


न    भ तिभीषणो ् भ 
तद्व तास्मान्ननद्ाऽ बभूव सनाण्डकटाह मस्फुटत् । 


 


यं वै स्वधिष्ण्योपगतं त्वजादयः श्रुत्वा स्वधामात्ययमङ्ग मेनिरे ॥ १६॥ 


पदढार्थ 

तदा एव  त्यस वेला नै 
तस्मिन्  त्यो खम्बामा 
अतिभीषणः  अति उरलाग्दो 
निनदः  आवाज 

बभूव  उत्पन्न भयो 

येन  जुन आवाजद्रारा 


अण्डकटाहम्  ब्रह्माण्डरूपी 
कटाह कराइ नै 

अस्फुरत्  फुटेजस्तो भयो 
अखं  हे युधिष्ठिर 
स्वधिष्ण्योपगतं  आआपनो 
लोकमा आएको 

यं  जुन आवाजलाई 


र  सुनेर 

अजादयः तु  ब्रह्मा आदि 
लोकपालहरूले पनि 

वे  निश्चय नै 
स्वधामात्ययम्  आफ्नो 
धामको प्रलय भएको 

र सस 

मेनरे  माने 





ताक्यार्थ त्यही समयमा नै त्यो खम्बाबाट अति डरलाग्दो आवाज निस्कियो, जुन आवाज 
निस्कंदा ब्रह्माण्डको सतह नै फटेजस्तो भयो। हे युधिष्ठिर! त्यो भयावह आवाज लोक 
लोकान्तरसम्म पुग्दा ब्रह्मा आदि देवताहरूले आआपफ्नो धामको प्रलय हुन लागेको हो कि भन्ने 
तर्कना गर्न लागे । 


रामालन्द्री टीका 


२५८५ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय नत 


स विक्रमन् पुत्रवधेप्सुरोजसा निशम्य निहांदमपृवंमदभुतम् । 
अन्तःसभायां न ददशं तत्पदं वितत्रसुर्येन सुरारियूथपाः ॥ १७ ॥ 


पढार्थ अटुभुतम्  आश्चर्यजनक न ददशं  केटी पनि देखेन 
ओजसा  अति वेगले निहांदम्  आवाज निस्केको येन  जुन भयावह आवाजद्रारा 
पत्रवधेप्सुः  छोरालाई मारन निशाम्य  सुनेर सुरारियूथपाः  ठुलाटला दैत्य 
चाहने तत्पदं  त्यसको कारण हेर्न सेनापतिहरू पनि 

सः  त्यो हिरण्यकशिपुले थाल्यो तर वितत्रसुः  उराएका थिए 
विक्रमन्  छोरालाई छम्टँदे गर्दा अन्तःसभायां  त्यसको भित्री 

अपूर्वम्  कहिल्ये नसुनैको सभाकक्षभित्र 





ताक्यार्थ त्यसरी वेगले छोयो प्रह्ादलाई मार्न ठम्टैदे गर्दा हिरण्यकशिपुले कटहिल्यै नसुनेको डर 
लाग्दो आवाज सुन्यो। त्यसपच्ि उसले यो आवाज कहाँबाट आयो भनी सभाकक्षभित्र सबेतिर 
हेयो तर केटी पनि देखेन। त्यो आवाज सुनेर ठुलादटुला दैत्यसेनापतिहरू पनि डरले थरथर 
कँपिरहेका धिए। 
सत्यं विधातुं निजभृत्यभाषितं व्याप्तिं च भूतेष्वखिलेषु चात्मनः । 
अदुशूयतात्यदुभुतरूपमुद्हन् स्तम्भे सभायां न मृगं न मानुषम् ॥ १८ ॥ 


पढार्थ भूतेषु  प्राणीहरूमा न मृगं  न पशुजस्तो 
निजभृत्यभाषितं  आफ्नो आत्मनः  आफ्नो न च मानुषम्  न मानिस जस्तो 
भक्तको भनाइलाई व्याप्तिं च  सर्वव्यापकतालाई अदुभुतरूपम्  अति 

सत्यं  सांचो पनि देखाउन भगवान् श्रीहरि आश्चर्यजनक रूपलाई 

विधातुं  सिद्ध गर्नका लागि र सभायां  सभाको उद्धहन्  धारण गर्दै 

अखिटेषु  सम्पूर्ण स्तम्भे  खम्बामा अदृश्यत  देखिनुभयो 





वाक्यार्थ त्यसै वेला आफनो सेवकको भनादलाई सत्य साबित गर्न र सम्पूर्णं पदार्थमा आफ्नो 
व्यापकतालाई सिद्ध गर्न भगवान् श्रीहरि सभाको स्तम्भबाट न पशुजस्तो न मानिसजस्तो, दुबैको 
आकृति मिलेको आश्चर्यजनक नृसिंहरूप धारण गरी देखिनुभयो । 
विवरण आधा शरीर मान्छेको जस्तो र आधा शरीर सिंहको जस्तो अनौटो रूपमा भगवान् 
खम्बाबाट प्रकट हूनुभयो । भगवानूले यस्तो अनौठो अवतार किन लिनुभयो भन्ने विषयमा चर्चा 
गरौँ। 

यस श्लोकमा उल्लेख भणएअनुसार भगवान्ले तीन ओटा कारणले नृसिंह अवतार 
लिनुभएको हो । ती हुन् १. आफ्नो सेवकको वचनलाई सत्य पार्न, २. सम्पूर्ण संसारभरि म 
सर्वव्यापक छु भनी देखाउन र ३. आफ्नो प्रतिज्ञालाई सत्य बनाउन। यसरी भगवान्ले नृसिंह 
अवतार लिनुमा मुख्य तीन कारणहरू देखिन्छन् । 


रामालन्द्री टीका 


२५८६ 
सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय त 


सनक आदि भगवान्का ज्ञानी भक्तहरू हुन्। जय, विजयलाई श्राप दिंदा उहांहरूले 
भन्नुभएको धियो प्रोक्तौ पुनर्जन्मभिर्वा त्रिभिर्लोकाय कल्पताम् श्रीमदभागवत, ७१३८ तीन 
जन्मसम्म असुरयोनिमा उत्पनन भएपच्ि फेरि आफ्नो लोकमा आउनेछ । तीन जन्मसम्म 
असुररूपधारी जय, विजयलाई मारेर भगवान्ले आफनो सेवक सनकादिको वचनको पनि रक्षा 
गर्नुभयो । 

हिरण्यकशिपुलाई ब्रह्माजीले दिनुभएको वर पूरा गर्द हिरण्यकशिपुको नाश गर्न भगवानूले 
न॒सिंह रूप लिनुभएको हो । हिरण्यकशिपुले ब्रह्माजीबाट ब्रह्माको सुष्टिका कुनै प्राणीबाट नमन, 
दिनरात, भित्रबाहिर कते कहीं पनि नमर्ने वर पाएको थियो । कसैको गर्भबाट जन्मिनुभएको भए 
भगवान् ब्रह्माजीके सृुष्टिभित्र पर्नृहुन््यो । त्यसैले उहाँ खम्बाबाट प्रकट हुनुभयो। मनुष्य र पशु 
दुबेबाट नमर्ने वर पूरा गर्न उहाँले मान्छे र सिंहको आधा आधा रूप लिनुभयो । 


   


स सत्त्वमेनं परितो विपश्यन् स्तम्भस्य मध्यादनुनिनिंहानम् । 
नायं मृगो नापि नरो विचित्रमहो किमेतन्नमृगेन्द्ररूपम् ॥ १९॥ 


पदार्थ एनं  उही नरः अपि न  मानिस पनि 
सः  त्यो हिरण्यकशिपु नृमृगेन्द्ररूपम्  मनुष्य र सिंह होइन 
परितः  चारैतर्फ हर्दे थियो मिलेको नुसिंह स्वरूपलाई एतत्  यो 


त्यही बखतमा विपश्यन्  देखेर सोच्न थाल्यो विचित्रम्  विचित्रखालको 
स्तम्भस्य  खम्बाको अहो  आश्चर्य सत्त्वम्  प्राणी 
मध्यात्  बीचबाट अयं  यो किम् केहो 





अनुनिजिंहानम्  निस्किंदै गरेको मृगः न  पशु पनि होडन 
ताक्यार्थ त्यो हिरण्यकशिपु चारे तफ हेर्दै थियो, त्यही समयमा खम्बाको बीचबाट अकस्मात् 
मनुष्य र सिंह मिलेको रूप लिई भगवान् नृसिंह प्रकट हुनुभयो । त्यस्तो नृसिंहरूप देखेर चकित 
बन्दे हिरण्यकशिपुले यो मानिस पनि होइन, पशु पनि होइन के हो यस्तो ? भन्दै आश्चर्य मान्यो । 


मीमांसमानस्य समुत्थितोऽग्रतो नृसिंहरूपस्तदलं भयानकम् । 
प्रतप्तचामीकरचण्डलोचनं स्फुरत्सटाकेरारजृम्भिताननम् ॥२०॥ 
करालदंष्ट्रं करवालचञ्चलष्चुरान्तजिहं शरुकुरीमुखोल्बणम् । 
स्तन्धोध्वंकणं गिरिकन्द्रादुभुतन्यात्तास्यनासं हलुभेदभीषणम् ॥ २१॥ 
दिविस्पृरात्कायमदीघंपीवरग्रीवोरुवक्षःस्थलमल्पमध्यमम् । 
चन्दरांशुगोरेश्छुरितं तनृरुेविष्वग्युजानीकातं नखायुधम् ॥ २२॥ 
पढार्थ मीमांसमानस्य  यसरी विचार गर्दै गरेको हिरण्यकशिपुको 


रामालन्द्री टीका 


२५८७ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


अग्रतः  अगाडि करवालचञ्चलष्षुरान्तजिहं  
नृसिंहरूपः  नृसिंहरूप भगवान् तरबारजस्तो चञ्चल र धारिलो 
समुत्थितः  प्रकट हुनुभयो जिभ्रो 

तत्  जुन त्यो रूप श्ुकुटीमुखोल्वणम्  बाङ्गा गडा 
अलं  अत्यन्त ओंँखीभौँले भयङ्कर मुख 
भयानकम्  उरलाग्दो थियो स्तन्धोध्वंकणं  ठडाखडा 
प्रतप्तचामीकरचण्डलोचनं  कान 

तताएको सुनजस्ता धप्प बलेका गिरिकन्द्रादूभुतन्यात्तास्यनासं  
डरलाग्दा जंखा पहाडका गुफाजस्ता टोड्का 
स्फुरत्सटाकेशरजुम्भिताननम्  परेका नाकका प्वाल र मुख 
हस्लिंदा फिंजारिएका गर्धनका हनुभेदभीषणम्  च्यातिएर 
जगरले विकराल भएको मुख विकराल बनेको चिरंडो 
करालदंष्टं  लामालामा दिविस्पृश्त्कायम्  स्वर्गलाई 
डरलाग्दा दाहा छने ठलो शरीर 





अध्याय नत 


अदीरघंपीवरग्रीवोरुवक्षःस्थलम्  
छोटो र मोटो घाटी अनि 
फंजारिएको छाती 
अत्पमघ्यमम्  करिप्रदेश सानो 
भएको 

चन्द्ररुगोरेः  चन्द्रमाको 
किरणजस्तो उज्ज्वल भएका 
तनूरुहैः  शरीरका रौँहरूदरारा 
दुरितं  व्याप्त भएको 
विष्वग्भुजानीकरातं  चारतर्फ 
हातहरू फिंजारिएको र 
नखायुधम्  नड नै हतियार 
स्वरूप भएको नृसिंह भगवान्को 
रूप थियो 


ताक्यार्थ यसरी विचार गदगिर्दे भगवान् नृसिंह उसको अगाडि आद्हाल्नुभयो । त्यस बखतमा 
भगवानूको रूप ज्यादे उरलाग्दो धथियो। उहाँका आंखा तताएको सुनजस्ता धप्प बलेका थिए। 
हल्लँदा फिंजारिएका गर्धनका जगर, हेर्न नसकिने डरलाग्दो मुख, लामालामा दाहा, तरबारजस्तो 
धारिलो अनि चञ्चल जिभ्रो, ओंँखीभौं पनि त्यस्तै विकराल, कान पनि ठखाडाठखाडा परेका, 
पहाडका गुफाजस्ता नाक र मुखका टोडका, चिडंडो च्यातिएर न् डरलाग्दो बनेको यस्तो रूप 
ज्यादे भयानक धियो । त्यति मात्र नभएर स्वर्गलाई नै द्ुने ठलो शरीर, छोटो र मोटो घाँटी, 
फिजारिएको छाती, छिनेको कम्मर, चनद्रकिरणजस्ता चम्किला रोमावलीहरूले व्याप्त भएको 
शरीरले गर्दा भगवान्को रूप ज्यादै भयानक धियो। नडरूप हतियारले सुसज्जित आफ्ना 
हातहरूलाई उहाँ ले चारै तफ हल्लाद्रहनुभएको धियो । 


दुरासदं सर्वनिजेतरायुधप्रवेकविद्रावितदेत्यदानवम् । 

प्रायेण मेऽयं हरिणोरुमायिना वधः स्मृतोऽनेन समुद्यतेन किम् ॥ २३॥ 
एवं बुव॑स्त्वभ्यपतद् गदायुधो नदन्नृसिंहं प्रति दैत्यकुञ्जरः । 
अलक्षितोऽग्नो पतितः पतङ्गमो यथा नृसिंहोजसि सोऽसुरस्तदा ॥ २४॥ 


पढार्थ अयं  यस्तो नुसिंहको रूप समुद्यतेन  प्रयासले 
उरूमायिना  मायावी वधः  मूत्युको कारण किम्  के हुन्छ 
हरिणा  हरररा स्मृतः  कल्पना गरियो एवं  यस्तो 

मे मेरो अनेन  यस्तो जुवन्  भन्दै 





रामालन्द्री टीका 


२५८८ 
सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्यायनत 


दैत्यकुञ्जरः तु  दैत्यघ्रेष्ठ वजन आदि हतियार्रारा सारा यथा  जसरी 


हिरण्यकशिपु पनि देत्य र दानवहरूलाई अग्नो पतितः  आगोमा परेको 
दुरासदं  नजिक जान पनि भगादसकेका पतङ्गमः  पुतली हरार्खंछ त्यस्तै 
नसकिने नृसिंहं प्रति  भगवान् न॒सिंहमाथिसः असुरः  त्यो हिरण्यकशिपु 
प्रायेण  धैरैनसो नदन्  ठलो गर्जना गर्द नृसिंहौजसि  भगवान् नुसिंहको 


९ न    


सवनिजेतरायुधप्रवेकविद्रावित गदायुधः  हातमा गदा लिएर तेजमा 

दैत्यदानवम्  आपनो नडदेखि अभ्यपतत्  आइलाग्यो अलक्षितः  नदेखिने भयो 
अतिरिक्त चक्र आदि आयुध र तदा  त्यस बखतमा 
ताक्यार्थ त्यस्तो रूप देखेर ए ! मायावी विष्णुले मलाई मार्नका लागि यस्तो रूप देखाएर 
तसएको रहेछछ, यसको प्रयासले मलाई के हुन्छ र ? भन्दै हिरण्यकशिपु पनि हातमा एउटा गदा 
लिएर असह्य तेजयुक्त तथा नडबाहेक अन्य चक्र आदि आयुध र वज्र आदि हतियार्रारा सारा 
देत्य र दानवका सेनाहरूलाई भगाइसकेका नृसिंह भगवान्प्रति ठुलो गर्जना गर्दै आइलाग्यो । जब 
यसरी महासुर हिरण्यकशिपु नृसिंहमाथि आइलाग्यो त्यस वेला ऊ आगोमा परेको पुतली जस्तै 
भगवान्को तेजमा हराएर नदेखिने भयो । 


न तद्विचित्रं खलु सत्त्वधामनि स्वतेजसा यो तु पुरापिबत् तमः। 
ततोऽभिपद्याभ्यहनन्महासुरो रुषा नृसिंहं गदयोरुवेगया ॥ २५॥ 








पदार्थ सत्त्वधामनि  शक्ति र तेजको महासुरः  दैत्यराज 

यः  जुन भगवान्ले आश्रय भगवानूमा रुषा  अति क्रोधित हदे 
पुरा  सृष्टिको आदिकालमा खलु  पक्का पनि नृसिंहं  भगवान् नृसिंहप्रति 
स्वतेजसा  आपनो तेजले तत्  त्यो दैत्येन््रलाई आफ्नै अभिपद्य  नजिक आणएर 
नु  निश्चयने तेजभित्र लुकाउनुभयो भन्ने कुरा उरुवेगया  अति वेगवान् 
तमः  घोर अन्धकारलाई न विचित्रं  आश्चर्यजनक होन गदया  गदाले 

अपिबत्  पिउनुभयो त्यस्तो ततः  त्यसपछि अभ्यहनत्  हान्यो 


ताक्यार्थ जुन भगवान्ले सुष्टिको आदिकालमा आफ्नो तेजले सारा अन्धकारलाई पिउनुभएको 
थियो त्यस्ता भगवानूले दैत्यराजलाई आफ्नो तेजभित्रे हराददिनुभयो भन्ने कुरा कुनै आश्चर्यको 
विषय होदन । जब दैत्यराजले आफ्नो अपमान भएको महसुस गय्यो तब उसले नजिके गएर गदा 
घुमाएर भगवान्लाई जोडले प्रहार गयो । 

तं विक्रमन्तं सगदं गदाधरो महोरगं ताक्ष्य॑सुतो यथाग्रहीत् । 

स तस्य हस्तोत्कलितस्तदासुरो विकीडतो यद्दहिगंरुत्मतः ॥ २६॥ 
पदार्थ गरेको तं  त्यो हिरण्यकशिपुलाई 
विक्रमन्तं  पुरुषार्थ देखाउदे सगदं  गदासहित भएको गदाधरः सः  गदा धारण 


रामालन्द्री टीका 


२५८९ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय नत 
गर्नृहुने भगवान् श्रीहरिले अग्रहीत्  समाउनुभयो अहिः  सर्प फुत्कन्छ, त्यसै गरी 
ताक्ष्यसुतः  तार््यका छोरा तदा  त्यस बखतमा असुरः  त्यो असुर 

गरुडले यद्त्  जसरी तस्य  ती भगवान् नुसिंहको 
महोरगं  ठलो सर्पलाई विक्रीडतः  खेलादे गरेको हस्तोत्ककितः  हातबाट 

यथा  जसरी समारंछ त्यसै गरी गरुत्मतः  गरुडको हातबाट॒ फत्कियो 





ताक्यार्थ भगवान्ले पनि पुरुषार्थ देखाँदे गरेको गदासहितको त्यस हिरण्यकशिपुलाई गरुडले 
ठलो सर्पलाई समाए ४ गरी च्याप्प समाउनुभयो । त्यो असुर पनि गरुडले खेलाँदे गरेको सर्प 
फुत्किए ४ैँ गरी भगवान्को हातबाट फुत्कियो । 


असाध्वमन्यन्त हृतोकसोऽमरा घनच्छदा भारत सर्वधिष्ण्यपाः। 

तं मन्यमानो निजवीयंशङ्कितं यद्धस्तमुक्तो नृहरि महासुरः ॥ 
पुनस्तमासज्जत खडगचर्मणी    जितश्रमो  

पुनस्तमासज्जत खड प्रगृह्य वेगेन जितश्रमो मृधे ॥ २७॥ 





पदार्थ असाधु  नराम्रो जीतश्रमः  श्वमरहित भएर 
भारत  हे युधिष्ठिर अमन्यन्त  माने खड्गचमंणी  खडा र ढाल 
हृतोकसः  स्थान लुटिएका महासुरः  दैत्यराज प्रगृह्य  लिएर 

सवेधिष्ण्यपाः  सम्पूर्ण यद्धस्तमुक्तः  जसको हातबाट वेगेन  अति वेगपूर्वक 
लोकपालहरू र छटयो मृघे  युद्धमा 

घनच्छदाः  आकाशमा मेघले तं  ती नृसिंह भगवानूलाई तम्  ती 

छेकिएर बसेका निजवीयंशङ्कितं  मेरे पराक्रमबाट नृहरिं  नसिंहलाई आक्रमण गर्न 
अमराः  अन्य देवताहरूले डराएर मलाई छोडेको हो भनी पुनः  फेरि 

हिरण्यकशिपु द्ुटेको देखेर मन्यमानः  विचार गर्दै आसज्जत  तयार भयो 


ताक्यार्थ हे युधिष्ठिर ! यसरी दैत्यराज हिरण्यकशिपु भगवानूको हातबाट द्ुटेपल्ि आपफ्ना लोक 
लुटिएका लोकपालहरू र आकाशमा बादलले छेकिएर बसेका इन्द्र॒ आदि देवताहरू दुःखी भए। 
यता हिरण्यकशिपुं भने भगवान्को हातबाट द्ुट्दा उन् मेरो पराक्रमबाट उराएर मलाई यसले 
छाड्यो भन्ने सोचेर निर्धक्क भयो । हिरण्यकशिपु निके साहसी र जोसिलो बन्दै फेरि हातमा खुँडा 
र ढाल लिएर नृसिंह भगवान्माथि आक्रमण गर्न तयार भयो । 


तं श्येनवेगं शतचन्द्रवत्ममिश्चरन्तमच्छिद्रमुपयंघो हरिः । 

कृत्वाट्ृहासं खरमुत्स्वनोल्बणं निमीलिताक्षं जगृहे महाजवः ॥ २८॥ 

विष्वक्स्फुरन्तं ग्रहणातुरं हरिव्यांलो यथाखुं कुलिशाक्षतत्वचम् । 

दायर आपात्य ददार टीखया नखेर्यथाहिं गरुडो महाविषम् ॥ २९॥ 
पदढार्थ खयेनवेगं  बाजपक्षीको जस्तो वेग भएको 


रामालन्द्री टीका 


सप्तम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


रातचन्द्रवत्ममिः  ढाल र तरबारअष्रहासं  अट्हास 


चलाउने विभिन तरिकाट्रारा 
अच्छिद्रम्  अरूलाई आक्रमण 
गर्न अवसर नदिने गरी 

उपरि  माथि र 

अधः  तलतिर 

चरन्तम्  कै र उपफ़रंदे गरेको 
तं  त्यो हिरण्यकशिपुलाई 
महाजवः  वेगशाली 

हरिः  भगवान् श्रीहरिले 
खरम्  अतिशय तीव्र 


कृत्वा  गरेर 

निमीलिताक्षं  आंखा चिम्लिएको 
लुरेर त्यसलाई 

जगृहे  समाउनुभयो 

विष्वक्.  चारैतर्फ 

स्फुरन्तं  हातखुटरा चलाव 
छट्पटादरहेको 

ग्रहणातुरं  समातिएर डउराएको 
कुलिशाक्षतत्वचम्  पहिले इन्द्र 
आदि देवताहरूले वज्रले हान्दा 


२५९० 


अध्याय नत 
हरिः  श्रीहरिले 
व्याकः  सर्पले 
आखुं यथा  मृसालाई 


दारि  ढोकामा लगेर 

उरूम् आपात्य  काखमा राखेर 
गरुडः  गरुडले 

महाविषम्  ज्यादै विषालु 
अहिं  सर्पलाई समातेर 

यथा  जसरी चिर्छ त्यसरी नै 
नखैः  नडग्राहरूले 

लीलया  खेलखेलमेँ 


पनि छाला केही नभएको त्यो 
हिरण्यकशिपुलाई 


उत्स्वनेन  उच्च स्वरले द्दार  चिर्नुभयो 


उल्वणं  भयङ्गर 





वाक्यार्थ त्यसपछि हिरण्यकशिपुले बाजपक्षीको जस्तो वेगका साथ विभिन्न तरिकाले ढाल र 
तरबार चलाउन थाल्यो। अरूलाई आक्रमण गर्ने अवसर नदिनको लागि उसले उगफिंदे र कु 
कहिले तल र कटहिले माथि गरी तरबार घुमायो। यो देखेर भगवानूले निकै उच्चस्वरले भयर 
अट्रहास गर्नुभयो । यो सुनेर हिरण्यकशिपुको सातो गयो र उसले ओंँखा चिम्लियो। यसै समयमा 
भगवान्ले तुरुन्ते त्यसलाई सर्पले मुसो समाए म गरी समाउनुभयो। समातिएपचछि डरारदे ऊ 
चारैतिर हातखुट्रा फटकार्दै छटपटाउन थाल्यो। भगवान्ले पनि च्याप्प उठाएर उसलाई ढोकामा 
लगी आफ्नो काखमा राख्नुभयो र पहिले देवताहरूको वजरप्रहारले पनि केही नभएको 
हिरण्यकशिपुको शरीरलाई गरुडले विषालु सर्पलाई चिरे ४ आपफ्ना नडग्राले खेलखेलमेँ 
चिर्नुभयो । 


संरम्भदुष्प्रक््यकरालरोचनो व्यात्ताननान्तं विलिहन् स्वजिहया । 
असुग्लवाक्तारुणकेशराननो यथान्त्रमाटी द्विपहत्यया हरिः ॥ २०॥ 


अन्त्रमाली  असुरको आन्द्राको 
माला लगाउनुभएका भगवान् 
यथा  जसरी 

द्विपहत्यया  हात्तीलाई मारेर 


पदार्थ कुनासम्म 
संरम्भदुष्प्रेक्ष्यकराललोचनः  स्वजिहया  आफ्नो जिनब्रोले 
अत्यन्त क्रोधावेगका कारण हेर्न विलिहन्  चाट्दै गरेका 
नसकिने विकराल आंखा भएका असुग्कवाक्तारुणकेशराननः  
व्यात्ताननान्तं  आंँ गरेर रगतका थोपाहरूले घांँटीका रँ हरिः  सिंह सुशोभित हुन्छ 
फेलिएको मुखको कुना र मुख भिजेर राते भएको त्यसै गरी सुशोभित हूनुभयो 


ताक्यार्थ असुरलाई मारिसकेपछि अत्यन्त क्रोधका कारण उहाँका आंखा उरलाग्दा र हेर्न 
नसकिने भएका थिए। त्यसै गरी जिब्राले असुरको रगत चाटनाले आं गरिएको मुखको कुना 





रालालन्द्री टीका 


२५९१ 
सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्यायत 


कुनासम्म पनि रगत लागेको थियो । असुरको छती फोर्दा निस्किएका रगतले गर्दा उहाँको मुख र 
घाँटीका रँ राते भएका थिए। उहाँले त्यस असुरको आ्द्राको माला लगाउनुभएको थियो । त्यस 
वेला उहाँ हात्तीलाई मारेर सानसंग बसेको सिंहजस्ते सुशोभित हुनुहन्थ्यो । 


नखाड्करोत्पाटितहत्सरोरुहं विसृज्य तस्यानुचरालुदायुधान् । 
अहन् समन्तान्नखशस््रपाणिभिर्दोदण्डयूथो ऽनुपथान् सहस्रशः ॥ ३१॥ 


पढार्थ अनुपथान्  असुरका पछि लाग्ने दोदंण्डयूथः  हातहरू नै सेना 
नखाङकरोत्पाटितहत्सरोरुहं  उदायुधान्  हातमा हतियार समान भएका भगवान्ले 
नडग्राका धारिला टुप्पाले मुट् र लिएर आदइलागेका नखडशस्त्रपाणिभिः  नडग्रारूपी 
कलेजो फुटाइसकिएको त्यो सहस्रशः  हजारों शस्त्रास्त्रद्रारा 

असुरलाई तस्यानुचरान्  हिरण्यकशिपुका समन्तात्  चारैतफबाट 
विसृज्य  भूर्ैमा फालेपछि अनुचरहरूलाई अहन्  मार्नुभयो 





ताक्यार्थ नडग्राका धारिला द्रप्पाले छाती फुटाएर मुट्, कलेजो छिकी हिरण्यकशिपुलाई भुर्ईमा 
फालिसकेपछि हतियार लिएर भगवान्ूमाथि जादइलागेका हिरण्यकशिपुका हजार सेनाहरूलाई 
भगवान्ले पनि आपफ्ना सेनासमान भएका हातहरुद्रारा लामालामा नड्प्रारूपी हतियारहरूले चारे 
तफनाट घेरदे मार्नुभयो । 


सटावधूता जलदाः परापतन् ग्रहार्च तदुदुष्टिविमुष्टरोचिषः। 
अम्भोधयः रवासहता विचुष्चभुनिंहांदभीता दिगिभा विचुत्रु्ुः ॥ ३२॥ 
योस्तत्सटोल्क्षप्तविमानसङ्कला प्रोत्सप॑त क्ष्मा च पदातिपीडिता । 


शोलाः समुत्पेतुरमुष्य रंहसा तत्तेजसा खं ककुभो न रेजिरे ॥ २३६॥ 
पदार्थ अम्भोधयः  सागरहरू प्रहारले उगमगाएकी 
सरावघूताः  नृसिंहका गर्धनका विचु्ुभुः  छचल्किन थाले क्ष्मा च  पृथिवी पनि 
रौँहरू हल्लिनाले मडारिएका निह्यांदभीताः  भगवान्को हूङ्ार प्रोत्सपंत  हल्लिन थालिन् 
जठ्दाः  बादलहरू सुनैर उराएका अमुष्य  यी भगवान्को 
परापतन्  तितरवितर भए दिगिभाः  दिग्गजहरू रंहसा  असह्य वेगले गर्दा 
ग्रहाः  नव ग्रहहरू विचुक्रुशुः  कराउन थाले शैलाः  पहाडहरू 
तदुदुष्िविमुष्टरोचिषः  तत्सरोत्क्षिप्तविमानसङ्कलाः  समुत्पेतुः  टक्रिएर खस्न थाले 
भगवान्का आंखाको तेजले गर्दाभगवान्को गर्दनको केशराशिले तत्तेजसा  उनै भगवान्को तेजले 
तेजहीन भए विमानहरू तितरबितर भएको खं  आकाश र 
रवासहताः  भगवान्का दयोः  अन्तरिक्ष र ककुभः च  सारा दिशाहरू पनि 
श्वासको रोक्काले पदा अतिपीडिता  पाउको न रेजिरे  तेजहीन भए 





रामालन्द्री टीका 


२५९२ 
सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ठ 


ताक्यार्थ नसिंहका गर्धनका रौँहरू हल्लिनाले मडारिएका बादलहरू तितरवितर भए, नव 
ग्रहहरू भगवान्का ओंँखाको तेजले गर्दा तेजहीन भए, भगवान्का श्वासको रोक्काले सागरहरू 
छचल्किन थाले, भगवान्को हुड्ार सुनेर उराएका दिग्गजहरू कराउन थाले, भगवानूको गर्दनको 
केशराशिले विमानहरू तितरबितर भएको अन्तरिक्न र पाउको प्रहारले उगमगाएकी पुथिवी पनि 
हल्लिन थालिन्, भगवान्को असह्य वेगले गर्दा पहाडहरू टुक्रिएर खस्न थाले, उने भगवान्को 
तेजले आकाश र सारा दिशाहरू पनि तेजहीन भए। 


ततः सभायामुपविष्टसुत्तमे नृपासने सम्भृततेजसं विभुम् । 
अलक्षितद्ेरथमत्यमर्षणं प्रचण्डवक्त्रं न बभाज कङ्चन ॥ ३४ ॥ 





पदार्थ उपविष्टम्  बस्नुभएका प्रचण्डवक्त्रं  भयङ़र 

ततः  त्यसपछि अलक्षितद्रथम्  अर्को कोटी मुखमण्डलवाला 

सभायाम्  सभामा प्रतिदरन्द्री नभएका विभुम्  व्यापक प्रभुलाई डरले 
् ्  

उत्तमे  अति सुन्दर सम्भृततेजसं  अतिशय तेजयुक्त।करचन  कसैले पनि 

नृपासने  सिंहासनमा अत्यमषंणं  ज्यादै रिसाएका न बभाज  सेवा गर्न सकेन 


ताक्यार्थ त्यसपछि भगवान् त्यो सभाकक्षको अति सुन्दर सिंहासनमा बस्नुभयो। अर्को कुनै 
प्रतिद्रनद्री नभएको र तेजले धपक्क बलेका भगवान् क्रोधका कारणले अति भयावह देखिनुभएको 
थियो । त्यस बखतमा उहाँको मुखमण्डल निकै विकराल थियो। त्यसैले गर्दा डरले कसैले पनि 
उहांको सेवा गर्न सकेन। 


वितरण भगवान्ले आपना भक्तहरूलाई कसरी बचाउनुहुन्छ भन्ने कुराको एउटा उदाहरण 
प्रहादको चरित्र हो। अनन्य भक्तिको उच्च अभिव्यक्ति पनि प्रह्ादमा नै भएको छ। 
हिरण्यकशिपुले पहाडबाट खसाउंदा, सर्पले टोकांदा, खान नदिंदा, आगोमा फयांँक्दा र पानीमा 
बाँदा, शस्त्रअस्त्रले काट्न खोज्दा, हात्तीलि कुल्चाउंदा पनि भगवानुप्रति प्रह्ादको विश्वास 
अलिकति पनि उगेन। परमात्मचिन्तनमा संसारका दुःखहरूको चिन्ता नगर्नु अनि केवल 
परमात्मामा नै मन लगाद्रहनु अनन्य भक्ति हो । प्रह्ादले प्राप्त भएका दुःखहरूलाई सहदे फेल्दै, 
त्यसबाट मुक्तिको आशा पनि नराखी भक्ति गरिरहे। भगवानूले पनि हरेक आपत्तिहरूमा उनलाई 
भित्रभित्रै जोगादरहनुभयो । प्रह्ादले धैरे दुःख पारंदासम्म पनि भगवान्ले हिरण्यकशिपुलाई 
मारिहाल्नुभएन । उहाँले आपना भक्त प्रह्ाद सर्वश्रेष्ठ भक्त हुन् भन्ने सिद्ध गर्न संसारका अगाडि 
यो सब देखाउनु आवश्यक थियो । यसरी भक्तिमा भक्तले ज्यान फालेर लागेको र भगवान्ले 
भक्तका हरेक कष्टहरूलाई नाश गर्न सर्धं सावधान भडद्रहेको यो प्रसङ्ग भक्त र भगवान्को 
सम्बन्धको राम्रो उदाहरण बनेको छ। 


निशम्य लोकत्रयमस्तकलज्वरं तमादिदैत्यं हरिणा हतं मृषे। 
अ  परसूनवर्षरववृषु   
प्रहषवेगोत्कलितानना मुहुः  सुरस्त्रियः ॥ ३५॥ 


रामालन्द्री टीका 


२५९२ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय नत 
तदा विमानावकलिभिनभस्तं दिदुक्षतां सङ्कुलमास नाकिनाम् । 
सुरानका दुन्दुभयोऽथ जघ्निरे गन्धव॑मुख्या ननृतुज॑गुः स्त्रियः ॥ ३६॥ 
पदढार्थ हर्षका कारण प्रसन्नमुख भएका सङ्कुलम्  व्याप्त भएको 
लोकत्रयमस्तकज्वरं  तीनै सुरस्तियः  देवाङ्गनाहरूले आस  थियो 
लोकको शिरको ज्वरोबराबरको पप्रसूनवर्षैः  पुष्पवृष्टिहरूद्रारा अथ  त्यसपछि 
तम्  त्यो मुहुः  बारम्बार सुरानकाः  स्वर्गाय बाजाहरू र 
आदिदेत्यं  आदिदैत्य ववृषुः  फूल बसणएि दुन्दुभयः  दमाहाहरू पनि 
हिरण्यकशिपुलाई तदा  त्यस वेला जघ्निरे  बजे 
मृधे  युद्धमा दिदक्षतां  माथिनाट हेर्न भएका गन्धवंमुख्याः  मुख्य 
हरिणा  भगवान् श्रीहरिद्रारा नाकिनाम्  देवताहरूको गन्धर्वहरूले 
हतं  मारिएको विमानावलिभिः  विमानका जगुः  गाएर 
निरम्य  सुनेर तांँतीले स्त्रियः  देवाङ्नाहरू 
प्रहषवेगोत्कलितानना  अतिशय नभस्तटं  पर आकाश ननृतुः  नाचे 





ताक्यार्थ भगवान् श्रीहरिले तीनै लोकको शिरको ज्वरोबराबर भएको त्यस आदिदैत्य 
हिरण्यकशिपुलाई युद्धमा मार्नुभयो रे भन्ने कुरा सुनेका देवाङ्गनाहरूले अतिशय हर्ष र प्रसन्नता 
व्यक्त गर्दै पुष्पवृष्टि गरे। त्यसै वेला भूलोकको दृश्य हेर्न आएका देवताहरूको विमानको तोँतीले 
आकाश व्याप्त भयो। त्यसपछि स्वर्गमा बाजाहरू बज्न थाले, गन्धर्वहरू गाउन थाले र 


देवा ङ्गनाहरू नाच्न पनि थाले । 


तत्रोपव्रज्य विबुधा ब्रहयन्द्रगिरिशादयः। 


ऋषयः पितरः सिद्धा विद्याधरमहोरगाः ॥ ३७ ॥ 


मनवः प्रजानां पतयो गन्धवांप्सरचारणाः। 


यक्षाः किम्पुरुषास्तात वेतालाः सिद्धकिन्नराः 


ते विष्णुपाष॑दाः सवे सुनन्दकुमुदादयः। 


मूधिनि बद्धाञ्जलिपुटा आसीनं तीव्रतेजसम् ॥ 


ईडिरे नरशादटुंलं नातिदूरचराः पृथक् ॥ ३९॥ 


पदार्थ इन्द्र, भगवान् शङ्कर आदि 
तात  हे युधिष्ठिर देवताहरू 
ब्ेन्द्रगिरिशादयः  ब्रह्माजी, ऋषयः  ऋषिहरू 


॥ २८ ॥ 


पितरः  पितुहरू 
सिद्धाः  सिद्धहरू 
विद्याधराः  विद्याधरहरू 


रामालन्द्री टीका 


२५९८ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय नत 
महोरगाः  नागहरू सुनन्दकुमुदादयः  सुनन्द, बद्धाञ्जलिपुटाः  अञ्जलि बाँधेर 
मनवः  मनुहरू कुमुद आदि पार्षदहरू नातिदूरचराः  नजिके उभिंदै 
प्रजानां पतयः  प्रजापतिहरू स्वे  सबे आसीनं  सिंहासनमा 
गन्धवांप्सरचारणाः  गन्धर्व, ते ती बसिरहनुभएको 

अप्सरा र चारणहरू विष्णुपाषंदाः  विष्णुपार्षद आदि तीव्रतेजसम्  अत्यन्त तेजयुक्त 
यक्षाः  यक्षहरू विवुधाः  विद्रानूहरूले नरशादुलं  भगवान् नुसिंहलाई 
किम्पुरुषाः  किम्पुरुषहरू तत्र  त्यहां पृथक्  अलगअलग 

वेतालाः  वेतालहरू उपव्रज्य  गएर ईडिरे  स्तुति गरे 

सिद्धकिन्नराः  सिद्ध किन्नरहरू मूध्नि  शिरमा 





ताक्यार्थ हे युधिष्ठिर ! त्यसै बखतमा ब्रह्मा, इन्द्र, शङूर आदि देवताहरू, ऋषिहरू, पित्हरू, 
सिद्धहरू, विद्याधरहरू, नागहरू, मनुहरू, प्रजापतिहरू, गन्धर्व, अप्सरा र॒चारणहरू, सिद्ध 
किन्नरहरू, किम्पुरुषहरू, वेतालहरू तथा सुनन्द, कुमुद आदि भगवान्का पार्षदहरू पनि त्यस 
ठारँमा आए र नजिकै उभिएर सिंहासनमा बसिरहनुभएका भगवान्को अलगअलग स्तुति गर्न 
थाले। 


ब्रह्मोवाच ब्रह्माजीले भन्नुभयो 
नतोऽस्म्यनन्ताय दुरन्तशक्तये विचित्रवीयांय पवित्रकर्मणे । 
विरवस्य सगैस्थितिसंयमान् णेः स्वलीलया सन्दधतेऽव्ययात्मने ॥४०॥ 


पढार्थ पवित्रकमणे  पवित्र चरित्रवाला सन्दधते  गर्ने 

अनन्ताय  अनन्त गुणेः  प्रकृतिका गुणहरद्रारा अन्ययात्मने  निर्विकारस्वरूप 
दुरन्तशक्तये  अनन्त शक्ति स्वलीलया  आपफ्ना लीलाद्रारा हजुरलाई 

भएका विङ्वस्य  संसारको नतः अस्मि  नमस्कार गर्द 
विचित्रवीयांय  आश्चर्यजनक समैस्थितिसंयमान्  उत्पत्ति, 

प्रभावले युक्त स्थिति र लयलाई 





ताक्यार्थ हे अनन्त प्रभु ! अनन्त शक्तिसम्पन्न, आश्चर्यजनक र पवित्र कर्म गर्नृहुने, प्रकृतिका 
तीन गुणको आधारमा ख्यालख्याल्मँ सारा प्रपञ्चको ने सृष्टि, स्थिति र प्रलय गर्नृहुने त्यस्ता 
निर्विकार हजुरलाई म नमस्कार गर्द । 


श्रीरुद्र उवाच श्रीरुद्रले भन्नुभयो 

् ् 
कोपकाठा युगान्तस्ते हतोऽयमसुरोऽल्पकः । 
तत्सुतं पाद्युपसृतं भक्तं ते भक्तवत्सल ॥ ४१॥ 


पदार्थ भक्तवत्सल  हे भक्तवत्सल प्रभ 


रामालन्द्री टीका 


२५९५ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


ते  हजुरको असुरः  दैत्य 

कोपकालः  रिसाउने समय त॒ हतः  मरिसक्यो त्यरैले अब 
युगान्तः  युगको अन्त्यमा हो क्रोध आवश्यक कैन 

अयम्  यो ते  हजुरको 

अल्पकः  अति तुच्छ उपसृतं  नजिकमा आएको 
वाक्यार्थ हे भक्तवत्सल प्रभु! हजुर रिसाउने त युगान्त 





अध्याय नत 


भक्तं  आफ्नो भक्त 
तत्सुतं  त्यसको पुत्र 
प्रहादलाई 

पाहि  रक्षा गर्नुहोस् 


कालमा हो, यो तुच्छ दानव 


मरिसकेकाले अब नरिसाउनुहोस् । नजिके रहेका आपफ्ना भक्त प्रहादलाई रक्षा गर्नुहोस् । 


इन्द्र॒ उवाच इन्द्रले भन्नुभयो 


प्रत्यानीताः परम भवता त्रायता नः स्वभागा 


दैत्याकान्तं हृदयकमलं त्वदुगृहं प्रत्यबोधि । 


कालग्रस्तं कियदिदमहो नाथ शुश्रूषतां ते 


मुक्तिस्तेषां न हि बहुमता नारसिंहापरेः 


पदार्थ त्वद्गृहं  हजुरको निवासस्थान 
परम  हे परमपुरुष हृदयकमलं  हामीहरूको 

नः  हामीहरूलाई हृदयलाई 

त्रायता  रक्षा गर्न प्रत्यबोधि  प्रसनन पारिदिनुभयो 
भवता  हजुारा अहो नाथ  हे प्रभु 

स्वभागा  हाम्रा यज्ञका ते  हजुरलाई 


भागहरू शुश्रूषतां  सेवा गर्ने भक्तहरूको 
प्रत्यानीताः  फककइ्एका छन् लागि 

दैत्याकान्तं  दैत्यको डरले इदम्  यो 

आकुल भएको काटयस्तं  कालको गाँसरूप 





किम् ॥ ४२॥ 


विलासका साधनहरू 

कियत्  केटी पनि होइनन् 
नारसिंह हे नृसिंहदेव 

तेषां  त्यस्ता भक्तहरूको लागि 
मुक्तिः  मोक्ष पनि 

न हि बहुमता  इलो कुरो होइन 
भने 

अपरैः किम्  अरूको त के 
कुरा 


वाक्यार्थ हे परमपुरुष ! हजुरले आज हामीहरूको रक्ना गर्नुभएको छ। दैत्यद्रारा लुटिएको 
यज्ञका भागहरू पनि फर्काड्दिनुभएको छ र स्वर्गादि पनि दिलाइदिनुभएको छ । दैत्यको डरले 
हजुरको निवासस्थान भएको हामीहरूको हृदय खुम्चिएको थियो, आज फेरि प्रसन्न भएको छ। 
आआपफ्ना एेश्वर्यहरू पनि हामीहरूले पायौ, यो पनि हजुरके अनुग्रह हो । हुन त हजुरको सेवामा 
दत्तचित्त भएका व्यक्तिका लागि यी भोगविलासका साधनहरू केही पनि होदनन्, सबै कालका 
आहार हन् । वास्तवमा हे नृसिंहदेव ! त्यस्ता भक्तहरूका लागि त मुक्ति पनि इुलो कुरा होइन भने 
अरूकोतके कुरा? 


रामालन्द्री टीका 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


ऋषय उज्चुः ऋषिहरूले भन्नुभयो 

त्वं नस्तपः परममात्थ यदात्मतेजो 
येनेदमादिपुरुषात्मगतं ससं । 

तद्िप्रटुप्तममुनाद् शरण्यपाल 


२५९६ 


अध्याय नत 


रक्षागृहीतवपुषा पुनरन्वमंस्थाः ॥ ४३॥ 


पदढार्थ आत्थ  उपदेश गर्नुभएको हो 
शरण्यपाल  हे शरणागतवत्सल येन  जुन ध्यान र तपस्याद्रारा 
एवं सबैका पालक प्रभ आदिपुरुषः  ब्रह्माजीले 


त्वं  हजुरले नै आत्मगतं  सूक्ष्मरूपले हजुरमा 
नः  हामीहरूलाई ने लीन भएको 
यत्  जो इद्म्  यो चराचर विश्वलाई 


आत्मतेजः  आत्मतेजको रूपमाससजं  सृष्टि गर्नुभयो 
परमम्  उत्कृष्ट अमुना  यस दुष्टले 
तपः  ध्यानस्वरूप तपस्याको तत्  त्यो तपस्यालाई 


विप्रटुप्तम्  लोप गराएको थियो 
अद्य  अहिले 

रक्षागृहीतवपुषा  साधुरक्षाका 
लागि नुसिंहशरीर लिनुहुने हजुरले 
पुनः  फेरि पनि 

अन्वमंस्थाः  तपस्या गर्नको 
लागि अनुमोदन गर्नुभएको छ 





ताक्यार्थ हे शरणागतवत्सल एवं पालक प्रभु ! हजुरले ने हामीहरूलाई आत्मतेजको रूपमा 
परम तपस्याको उपदेश गर्नुभएको धियो जुन तपस्याको बलले ब्रह्माजीले हजुरमा सूक्ष्मरूपले लीन 
भएको चराचर जगत्को सृष्टि गर्नुभयो । यो दुष्ट असुरको कारणले गर्दा त्यस्तो तपस्याको महत्त 
लोप भएको थियो। आज फेरि नृसिंहको रूप धारण गरी साधुजनको रक्रा गर्दै तपस्याको 


वातावरण बनाउनुभएको छ्। 
पितर उल्चुः पितृहरूले भने 
श्राद्धानि नोऽधिबुभुजे प्रसभं तनूजे 


  तीथंसमये ्  ९ 
दत्तानि ऽप्यपिबत् तिलाम्बु । 


तस्योद्रान्नखविदीणंवपाद् य आच्छ॑त् 


    खिल्धर्ममोप्े अग्र 
तस्म नमा नृहर्य ॥ ८८ ॥ 


पदार्थ श्राद्धानि  पिण्डदान आदिलाई 
नः  हामीहरूका यः जो असुरले 
तनूजेः  पूत्रहरूदरारा प्रसभं  हस्पूर्वक 


दत्तानि  दिदइएका अधिबुभुजे  खाएको थियो 


तीर्थसमये  श्राद्धको समयमा 
हामीलाई दिद्रएको 
तिलाम्बरु  तिलपानी 





तर्पणजल लाई 


रामालन्द्री टीका 


२५९७ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय नत 


अखिलघमंगोप्तरे  सारा धर्मको 
रक्षा गर्नृहुने 


अपि  पनि उदरात्  पेटबाट 
अपिबत्  जसले पिएको थियो यः  जो हजुरले 





तस्य  त्यस्तो असुरको आच्छंत्  सवै हामीलाई नै नृहरये  भगवान् नृसिंहलाई 
नखविदीणंवपात्  नडग्राले फकर््दिनुभयो नमः  नमस्कार छ 
चिरेर बोसो निकालिएको तस्मे  त्यस्ता 


ताक्यार्थ हे प्रभु! हामीहरूका पुत्रहरूले हाम्रा लागि दिएका श्राद्धका पिण्डहरू र तर्पणका 
रूपमा दिदएका तर्पणजल पनि यो दुष्टले जबर्जस्ती खायो र पियो। आज हजुरले त्यसको पेटबाट 
आप्ना तिखातिखा नडग्राले बोसो आदि निकालेर मानौँ हाम्रो अधिकार हामीहरूलाई नै फिर्ता 
ररिदिनुभएको छ । त्यस्ता सारा धर्मका रक्षक भगवान् नुसिंहलाई हामी नमस्कार गर्व । 


सिद्धा उच्चुः सिद्धहरूले भने 

अ ९ योगसिद्धामसाघुरहारषीद्  ् क 

यो नो गतिं ट् योगतपोबलेन । 

नानादपं तं नखेनिंददार तस्मे तुभ्यं प्रणताः स्मो नृसिंह ॥ ४५॥ 





पदार्थ गतिं  गतिलाई तं  त्यो दैत्यलाई हजुरले 
नृसिंह  हे नृसिंहदेव योगतपोबठेन  आपनो योग र नखैः  आप्ना नडग्राहरूद्रारा 
यःनजो तपस्याको बलले निददार  चिर्नृभयो 

असाधुः  दुष्ट हिरण्यकशिपुले अहारषीत्  हरण गरेको धियो तस्मे  त्यस्ता 

नः  हामीहरूको नानादपं  धन र एेश्वर्यादिले तुभ्यं  हजुरलाई 

योगसिद्धाम्  योगद्वारा प्राप्त ज्यादै घमण्डी भएको प्रणताः स्मः  नमस्कार गर्दछौं 


वाक्यार्थ हे नृसिंहदेव ! जो दुष्ट हिरण्यकशिपुले हामीहरूको योगसिद्धिबाट प्राप्त भएको 
गतिलाई आफ्नो योग, तपस्या र बलको आधारमा हरण गरेको थियो । धन र एेश्वर्यको कारणले 
घमण्डी बनेको त्यस दैत्यलाई आज हजुरले नङ्ग्राले चिरेर मार्नुभएको छ । त्यस्ता हजुरलाई हामी 
नमस्कार गर्व । 


विद्याधरा उल्चुः विद्याधरहरूले भने 
विद्यां पृथग्धारणयानुराद्धा न्यषेधदज्ञो बलवीयंदुप्तः । 
स येन सङ्ख्ये पशुवद्धतस्तं मायानृसिंहं प्रणताः स्म नित्यम् ॥ ४६॥ 


पदार्थ विद्यालाई 
पृथग्धारणया  अनेक प्रकारका बलवीयंदुप्त   बल र पराक्रमले 


सः  त्यस्तो असुर 
सङ्ख्ये  युद्धमा 


उपासना आदिद्रारा 
अनुराद्धां  सिद्ध गरिएको 
विद्यां  अन्तर्धनि आदि 


उन्मत्त भएको 
अज्ञः  यो अज्ञानीले 
न्यषेधत्  निस्तेज गरायो 


येन  जुन हजुारा 
पशुवत्  सामान्य पशु रँ 
हतः  मारियो 





रामालन्द्री टीका 


२५९८ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ठ 
तं  त्यस्ता नसिंहरूप धारण गर्नृहुने नित्यम्  सधं 
मायानृसिंहं  मायाद्रारा हजुरलाई प्रणताः स्म  नमस्कार गर्दछीं 


ताक्यार्थ हे प्रभु! यस अज्ञानीले अनेक प्रकारका उपासना आदिबाट प्राप्त भएको अन्तरधनि 
आदि हुने हामीहरूको विद्यालाई आफ्नो बल र पराक्रमले उन्मत्त भएर निस्तेज बनाइदिएको 
थियो। आज हजुरले त्यस अज्ञानीलाई युदधमा पशुलाई ॐ मार्नुभएको छ। मायाशक्तिद्रारा 
नुसिंहरूप धारण गर्नृहूने त्यस्ता हजुरलाई नमस्कार गर्दछौं । 


नागा उचुः नागहरूले भने 

र २ स्त्रीरत्नानि ९ 

येन पापेन रत्नानि स्त्रीरत्नानि हृतानि नः। 
तदरक्षःपाटनेनासां दत्तानन्द नमोऽस्तु ते ॥ ४७॥ 





पदार्थ स्त्रीरत्नानि  स्त्रीरूप रत्नहरू आसां  यी हाम्रा स्त्रीहरूलाई 
येन  जो पनि दत्तानन्द  आनन्द दिनुहुने 
पापेन  पापीले हतानि  हरण गयो ते  हजुरलाई 

नः  हामीहरूका तदवक्षः  त्यस्ता दुष्टको छातीलाई नमः अस्तु  नमस्कार 
रत्नानि  रत्नहरू र पाटनेन  फुटाउनाले छ 


वाक्यार्थ हे प्रभु! जो पापीले हामीहरूका रत्नहरू र स्त्रीरूप रत्नहरूको पनि हरण गययो । 
आज हजुरले त्यस्तो दुष्टलाई छती फुटाएर मार्नुभएको छ । जसको कारणले हाम्रा स्त्रीहरू 
अत्यन्त प्रसन्न छन् । त्यस्ता हजुरलाई हामी नमस्कार गर्दछौं । 
मनव उच्चः मनुहरूले भने 
    भ 


मनवो वयं तव निदेशकारिणो दितिजेन देव परिभूतसेतवः। 
भवता खलः स उपसंहृतः प्रभो करवाम ते किमनुरापि किङ्करान् ॥४८ ॥ 





पढार्थ परिभूतसेतवः  मर्यादा नष्ट ति  हजुरको 

देव  हे प्रभ भ्रष्ट गरिएका किम्  के सेवा 

वयं  हामीहरू मनवः  मनुहरू हौं करवाम  गरोँ 

तव  हजुरको सः खलः  त्यो दुष्टलाई किङ्करान्  आपफना सेवकटहरूलाई 
निदेश्कारिणः  आज्ञापालन गर्नभवता  हजुरले अनुशाधि  आज्ञा दिनुहोस् 
दितिजेन  दितिपुत्र उपसंहृतः  मार्नुभयो 

हिरण्यकशिपुद्राय प्रभो  हे स्वामी 


ताक्यार्थ हे प्रभु! हामीहरू हजुरका आज्ञापालन गर्ने सेवक मनुहरू हौँ। यो दुष्ट 
हिरण्यकशिपुले हाम्रो मर्यादालाई नष्टभ्रष्ट बनाएको थियो। अहिले हजुरले त्यस दुष्टलाई 


रामालन्द्री टीका 


२५९९ 
सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ठ 


मारिसक्नुभएको छ। हे स्वामी ! हामीहरू हजुरको के सेवा गरौ ? आपफ्ना सेवकहरूलाई आज्ञा 
दिनुहोस् । 


प्रजापतय उच्चः प्रजापतिहरूले भने 
प्रजेदा ५  भ प्रजा न्स सृजामो  निषिद्धा 
प्रजा वय तं परशाभसृष्टा न यन प्रजा व सृजामा नषद्धाः । 
स एष त्वया भिन्नवक्षा नु रोते जगन्मङ्खटं सत्त्वमूर्तेऽवतार  ॥ ४९॥ 





पदार्थ हिरण्यकशिपुद्रारा मिन्नवक्षाः  छाती फुटेको यो 
परेश  हे परमेश्वर निषिद्धाः  प्रजा सृष्टि नगर शेते  भुर्दैमा लडिरहेको छ 

वयं  हामीहरू भनेर निषेध गरिएका सत्त्वमूतं  हे सत्त्वमूर्तिं भगवान् 
ते  हजुर्धारा नै हामीहरूले नु  निश्चय नै 

अभिसृष्टाः  प्रजासुष्टिका प्रजाः  प्रजाहरू अवतारः  हजुरको अवतार 
लागि सृष्टि गरिएका न वे सृनामः  सृष्टि गेन जगन्मङ्गलं  जगत्को मङ्गलका 
प्रजेशाः  प्रजापतिहरू हौं सः एषः  त्यो हिरण्यकशिपु लागि भएको हो 

येन  जुन दुष्ट त्वया  हजुररारा 


ताक्यार्थ हे परमेश्वर ! प्रजासृष्टिको लागि हजुरले हामीहरूको सृष्टि गर्नुभएको हो तर यो 
दुष्टले निषेध गरेको हुनाले हामीहरूले प्रजाको सृष्टि गर्न पाएका धिएनौँ। आज हजुरले यो 
दुष्टको छाती फुटादइसक्नुभएको छ र यो भूमा लडिरहेको छ। हे सतत्वगुणका मूर्ति भगवान् ! 
वास्तवमा हजुरको यो अवतार जगत्को कल्याणको लागि भएको हो। 
गन्धवां उनः गन्धर्वहरूले भने 
अ 


वयं विभो ते नटनाट्यगायका येनात्मसाद्रीय॑बरोजसा कृताः । 
स एष नीतो भवता दशामिमां किमुत्पथस्थः कुरालाय कल्पते ॥ ५० ॥ 





पढार्थ येन  जुन दुष्टले हामीलाई इमां दज्ञाम्  यो अवस्थामा 
विभो  हे प्रभु वीर्यबटोजसा  पराक्रम, बल र नीतः  पु्यादयो 

वयं  हामीहरू तेजको आधारमा उत्पथस्थः  विपरीत बाटोमा 
ते  हजुरका लागि आत्मसात् कृताः  आपनो हिंडने मानिस कटहिल्यै पनि 
नरनाट्ूयगायकाः  नाटक अधीनमा राखेको धियो कुशलाय  कल्याणको लागि 
देखाउने, नाच्ने र गाउने गन्धर्वं सः एषः  त्यो दुष्ट कल्पते किम्  समर्थ हुन्छ र 
हौं भवता  हजुद्रारा 


ताक्यार्थ हे प्रभु ! हामीहरू हजुरको कीर्तन गाउने, नाच्ने र नाटक देखाउने गन्धर्वहरू हँ । यस 
दुष्टले बल, पराक्रम र तेजले हामीहरूलाई आफ्नो अधीनमा राखेको धियो। आज त्यसलाई 
हजुरले यस अवस्थामा पुय्याइदिनुभएको छ । विपरीत मार्गमा हिंडने व्यक्तिलाई किन कल्याण 


रामालन्द्री टीका 


२६०० 
सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय नत 
हुन्थ्यो र ? कहिल्यै हुँदेन । 

चारणा उ्चुः चारणहरूले भने 
हरे तवाङ्ध्रिपङ्जं भवापवगंमाभिताः। 
यदेष साधुहृच्छयस्त्वयासुरः समापितः ॥ ५९॥ 


पदार्थ अङ्चरिपङ्कजं  चरणारविन्दमा असुरः  दैत्य 

हरे  हे प्रभु हामीहरू आश्रिताः  आधित छँ त्वया  हजुरदरारा 
भवापवग॑म्  संसारबाट मुक्ति साधुहच्छयः  सज्जनहरूको समापितः  मारियो 
दिने हृदयमा दुःख दिने 

तव  हजुरको यत् एषः  जुन यो दुष्ट 





ताक्यार्थ हे प्रभु! हामीहरू संसारबाट मुक्ति दिलाउने हजुरको चरणारविन्दमा आधित छँ । 
आजसम्म हामीहरू सबैको हृदयमा यो दुष्ट भयको रूपमा बसेको थियो । अहिले हजुरले त्यसलाई 
मारिदिनुभयो । 


यक्षा उन्वुः यक्षहरूले भने 
वयमनुचरमुख्याः कर्मभिस्ते मनोज्ञे 
स्त इह दितिसुतेन प्रापिता वाहकत्वम् । 
स तु जनपरितापं तत्कृतं जानता ते 
नरहर उपनीतः पञ्चतां पञ्चविंश ॥ ५२॥ 


पढार्थ ते वयम्  ती हामीहरू जनपरितापं  सारा प्रजाहरूको 
पञ्चविंश  हे पच्चीस तत्त्वका इह  अहिले यहाँ कष्टलाई 

नियामक प्रभु दितिसुतेन  यो दितिको जानता ते  बुम्नेवाला हजुरले 
ते  हजुरका छोराद्रारा सः तु  त्यसलाई पनि 

मनोज्ञैः  राम्रा वाहकत्वम्  भरिया पञ्चतां  मूत्युको अवस्थामा 
कर्मभिः  कर्महरूले गर्दा प्रापिताः  बनाइयौँ उपनीतः  पुय्याउनुभयो 
अनुचरमुख्याः  मुख्य अनुचर नरहरे  हे प्रभु 

बनेका तत्कृतं  त्यो दुष्टले गरेको 





ताक्यार्थ हे पच्चीस तत्त्वका नियामक प्रभु ! हामीहरू आफनो राम्रा कर्मका कारणले हजुरका 
मुख्य अनुचर बनेका हँ । त्यो हिरण्यकशिपुले हामीहरूलाई भरिया बनाएको थियो । हे प्रभ ! त्यस 
दुष्टले हामीमाथि गरेको दमनलाई बुखेर हजुरले त्यसलाई मारिदिनुभयो । 


रामालन्द्री टीका 


२६०१ 
सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय नत 
किम्पुरुषा उन्वुः किम्पुरुषहरूले भने 


वयं किम्पुरुषास्त्वं तु महापुरुष ईदवरः। 
अयं कुपुरुषो नष्टो धिक्कृतः साघुभियंदा ॥ ५३॥ 


पदढार्थ ईदवरः  अचिन्त्य गुणवाला साधुभिः  सज्जनहरूद्रारा 

वयं  हामीहरू नियामक हुनुहुन्छ धिक्कृतः  धिक्कार गरियो तब 
किम्पुरुषाः  किम्पुरुष हौ अयं  यो नष्टः  मारियो 

त्वं तु  हजुर चाहं कुपुरुषः  दुष्ट पुरुष हो 

महापुरुष  महापुरुष र यदा  जब 





वाक्यार्थ हे प्रभु! हामीहरू किम्पुरुष हौँ। हजुर महापुरुष, अचिन्त्य गुणवाला जगत्को 
नियामक पनि हुनहन्छ । यो हिरण्यकशिपु दुष्ट पुरुष हो। अहिले सज्जनहरूद्वारा धिक्कार 
गरिएपच्छि यो हजुरद्रारा मारियो । 


वैतालिका उन्चुः वैतालिकहरूले भने 
थ ् ४७ ॥ ० 
सभासु सत्रेषु तवामलं यशो गीत्वा सपयां महतीं लभामहे । 
यस्तां व्यनेषीद् भृशमेष दुर्जनो दिष्ट्या हतस्ते भगवन् यथामयः ॥ ५४ ॥ 





पदार्थ गीत्वा  गाएर आमयः यथा  रोगजस्तै भएको 
भगवन्  हे प्रभु पहिले महती  ठलो एषः  यो 

सभासु  सभाहरूमा र सपयां  पूजा भृशम्  अत्यन्त 

सत्रेषु  ठलाठला यज्ञटरूमा लभामहे  पार्द्यौँ दुज॑नः  दुष्ट हिरण्यकशिपु 

तव  हजुरको यः  जुन दुष्टले दिष्ट्या  भाग्यले 

अमटं  निर्मल ताम्  त्यो पूजालाई ते  हजुख्धारा 

यशः  कीर्तिलाई व्यनेषीत्  हरण गरेको थियो हतः  मारियो 


ताक्यार्थ हे प्रभु ! हामी वैतालिकहरू ठुलाटठुला सभामा र यज्ञहरूमा गएर निर्भय भई हजुरको 
यश खुब गार्य र पूजा पनि प्राप्त गर्थ्यो । त्यस सौभाग्यलाई यस दुष्टले हरण गरिदिएको 
थियो। आज त्यस दुर्जनलाई हजुरले मारिदिनुभएको छ। जसरी रोग नष्ट भएपचछि आनन्द हुन्छ 
त्यसै गरी उसको म॒त्युले आज सबैको कल्याण भएको छ। 


किन्नरा उच्चुः किन्नरहरूले भने 
वयमीश किन्नरगणास्तवानुगा दितिजेन विष्टिममुनानुकारिताः। 
भवता हरे स वृजिनोऽवसादितो नरसिंह नाथ विभवाय नो भव ॥ ५५॥ 


रामालन्द्री टीका 


१०९ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय नत 
पढार्थ दितिजेन  दैत्यद्रारा भवता  हजुरद्रारा 

ईशा  हे जगन्नियन्ता भगवान् विष्टिम्  पारिश्रमिकविना नै अवसादितः  मारियो 

वयम्  हामी अनुकारिताः  जबर्जस्ती काममानरसिंह  हे नुसिंहदेव 
किन्नरगणाः  किननरगणहरू लगादएका थियौँ नाथ  हे रक्षक ! हजुर 

तव  हजुरका हरे  हे प्रभु नः  हामीहरूको 

अनुगाः  अनुचर हौँ वृजिनः  पापात्मा भएको विभवाय  रेश्वर्यका लागि 
अमुना  यो सः  त्यो देत्य भव  हुनुहोस् 





वाक्यार्थ हे जगन्नियन्ता भगवान् ! हामीहरू किन्नरगण हौं र हजुरका अनुचर पनि हौँ। यस 
दुष्ट देत्यले पारिश्रमिकविना नै हामीहरूलाई खुब काममा लदायो। हे प्रभु! आज त्यो पापात्मा 
देत्यलाई हजुरले मारिदिनुभयो । हे नुसिंहदेव ! हजुर हामी सबैको कल्याण गर्द रहनुहोस् । 


विष्णुपाषंदा उचुः भगवान् विष्णुका पार्षद्हरूले भने 
अदयेतद्धरिनररूपमदुभुतं ते दृष्टं नः शरणद सर्व॑लोकशमं। 
सोऽयं ते विधिकर ईश विप्रहाप्तस्तस्येदं निधनमनुग्रहाय विदूमः ॥ ५६॥ 


पढार्थ हरिनररूपम्  न॒सिंहरूप ते  हजुरको 
नः  हामीहरूलाई अद्य  आज नै विधिकरः  सेवक हो 
ङशरणद्  शरण दिने दुष्ट  देखियो तस्य  त्यसको 


सव॑लोकशमं  सबैको कल्याण रश  हे स्वामी 
गर्ने हे प्रभ सः  त्यस्तो 
अदुभुतं  निके आश्चर्यजनक अयं  यो दुष्ट हिरण्यकशिपु 


इदं  यो हजुरको हातबाट 
निधनम्  मृत्यु हनु 
अनुग्रहाय  अनूग्रहकै लागि हो 





एतत्  यो विप्रशप्तः  ब्राह्मणहरुद्रारा  भनेर 
ते  हजुरको श्राप दिएको विदूमः  बुषेका छँ 


ताक्यार्थ हि सबेका कल्याणकारक प्रभु! हामीहरू हजुरकै शरणमा छँ । यस्तो अदभुत 
न॒सिंहरूप हामीले अहिलेसम्म देखेका थिएनौँ। हे प्रभ ! यो हिरण्यकशिपु पनि हजुरकै एक सेवक 
हो, केवल ब्राह्मणहरू सनकादिको श्रापले गर्दा यस्तो भएको थियो । आज हजुरले उसलाई 
मारिदिनुभएको छ । यो उसको लागि अनुग्रह नै हो भनेर हामीहरूले बुखेका छँ । 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां सप्तमस्कन्धे 
परहादालुचरिते दैत्यराजवधे नृसिंहस्तवो नाम अष्टमोऽध्यायः ॥ ८ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


२६९०२ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 


अथ नवमोऽध्यायः 
प्रह्नादद्वारा नृसिंह भगवान्को स्तुति 
नारद उवाच नारदजीले भन्नुभयो 
एवं सुरादयः स्वे बह्यरुद्रपुरःसराः। 
नेपेत॒मराकन्मन्युसंरम्मं सुदुरासदम् ॥ १॥ 





पदार्थ स्वे सुरादयः  सबै देवताहरूले आवेगलाई देखेर शान्त पार्नका 
एवं  यसरी सुदुरासदम्  भगवान्को शान्त लागि 

ब्रह्मरुद्रपुरःसराः  ब्रह्मा, रुद्र॒ गर्ने नसकिने किसिमको उपेतुम्  नजिकमा जान 

आदि मन्युसंरम्भं  क्रोधको न अशकन्  सकेनन् 


वाक्यार्थ यसरी ब्रह्मा, रुद्र॒ आदि सबै देवताहरूले भगवान्को स्तुति गरे। तपनि भगवान्को 
क्रोधको आवेग अत्यन्त भयावह हदा उको नजिकमा जान कोही पनि सकेनन्। 


र  


साक्षाच्छीः प्रेषिता देवेदुष्ट्वा तं महदद्भुतम् । 

अदुष्टाशरुतपूरव॑त्वात् सा नोपेयाय शङ्किता ॥ २॥ 
पढार्थ तंत्यो सा ती लक्ष्मीले 
देवैः  देवताहरद्रारा महत्  ठुलो र अदुष्टाशरुतपूव॑त्वात्  कटिल्ये 
प्रेषिता  पठाइएकी अदुभुतम्  आश्चर्यमय रूपलाईनदेखेको र नसुनेको रूप भएकोले 
साक्षात् श्रीः  साक्षात् लक्ष्मी दुष्ट्वा  देखेर न उपेयाय  नजिक जानुभएन 
पनि रङ्किता  उराएकी 





ताक्यार्थ त्यसपछि देवताहरूले आफ्ना पतिदेवलाई खुसी पार्न र क्रोध शान्त गर्को लागि 
साक्षात् लक्ष्मीजीलाई पठाए। भगवान्को त्यस्तो उरलाग्दो र आश्चर्यमय कटहिल्यै पनि नदेखेको 
रूप देखेर डउराएकी लक्ष्मीजी पनि उहाँको नजिक जान सक्नुभएन । 


प्रहादं प्रेषयामास बह्यावस्थितमन्तिके । 
तात प्रशमयोपेहि स्वपित्रे कुपितं प्रभुम् ॥ ३॥ 








पढार्थ स्वपित्रे  आफ्ना पिताजीमाथि 
बह्मा  ब्रह्माजीले कुपितं  रिसाउनुभएका 
अन्तिके  नजिकै प्रमुम्  प्रभुलाई 

अवस्थितम्  रेका   नजिक जाऊ र प्ररामय  शान्त गराऊ भन्नुभयो 


रामालन्द्री टीका 


२६९०४ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 


ताक्यार्थ त्यसपचछ्छि त्यहीं नजिकै बसिरहेका प्रह्नादलाई ब्रह्माजीले भन्नुभयो  बाबु प्रह्ाद ! 
तिमी नजिक जाऊ र तिम्रा पिताजीसंग रिसाउनुभएका भगवान्लाई प्रसन्न गराऊ । 


तथेति शनके राजन् महाभागवतोऽर्मकः। 
उपेत्य भुवि कायेन ननाम विधृताञ्जलिः ॥ ४॥ 


पढार्थ अभ॑कः  बालक प्रह्नादले विधृताञ्जलिः  हात जोड्दै 
राजन्  हे युधिष्ठिर तथा इति  हवस् भन्दै कायेन  शरीरले 
महाभागवतः  भगवान्का शनकै  विस्तार भुवि  भुर्मा नै पञिएर 
परमभक्त उपेत्य  नजिक गएर ननाम  ढोगे 





वाक्यार्थ हे युधिष्ठिर ! ब्रह्माजीको आज्ञालाई स्वीकार गर्दै त्यसपछि भगवान्का भक्त बालक 
प्रह्ाद विस्तारे भगवान्को नजिके गए र उनले हात जोडदै लम्पसार परर ढोगे । 


स्वपादमूले पतितं तमभ॑कं विलोक्य देवः कृपया परिप्टुतः। 
उत्थाप्य तच्छीष्ण्यंद्धात् कराम्बुजं कालाहिवित्रस्तधियां कृताभयम् ॥ ५॥ 


पढार्थ   देखेर कालाहिवित्रस्तधियां  कालरूपी 
स्वपादमूले  आफ्नो चरणको देवः  भगवान्ले सर्पबाट डराउनेका लागि पनि 
नजिकै कृपया  दयाले कृताभयम्  अभय प्रदान गर्न 
पतितं  लम्पसार परेका परिप्लुतः  भसूर्ण हदे कराम्बुजं  आफ्नो हात 

तम् अभक  ती बालक उत्थाप्य  उठएर अदधात्  राखिदिनुभयो 
प्रहादलाई तच्छीष्णि  प्रह्नादको शिरमा 





ताक्यार्थ यसरी बालक प्रह्ादलाई आफ्नो चरणमा परेको देखेर भगवान्ले दयापूर्वक 
प्रह्ादलाई उठाउनुभयो र कालरूपी सर्पबाट उराएका व्यक्तिहरूका लागि पनि अभय प्रदान गर्ने 
आफ्नो हात उनको शिरमा राखिदिनुभयो । 


स तत्करस्पराधुताखिलाञ्युभः सपदयमिनव्यक्तपरात्मदशंनः। 
तत्पादपदुमं हृदि निवृतो दधो हृष्यत्तनुः क्लिन्नहद्शरुलोचनः ॥ ६॥ 


पदढार्थ अपरोक्षानुभव गर्दै 
तत्करस्पशंघुताखिलाञ्चुभः  निवृंतः  आनन्दमा मग्न र 
भगवानूका हातको स्पर्श मात्रले हृष्यत्तनुः  शरीर रोमास्चित 
सारा अशुभ नाश भएका भएका 

सपदि  तुरन्तै क्लिन्नहृत्  हदय परि्लिएका 
अभिव्यक्तपरात्मदशंनः  अश्रुलोचनः  आं खाभरि आंसु 
परमात्मासंग एकत्वज्ञानको भएका 





सः  ती भक्त प्रह्ादले 
तत्पादपद्मं  उने भगवान्को 
चरणरूप कमललाई 
हृदि  हृदयमा 

स 
दधो  धारण गरे 


रामालन्द्री टीका 


२६०५ 
सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 


ताक्यार्थ भगवान्को हातको स्पर्श पाउनेवित्तिके प्रह्ादका केही बचेखुचेका अशुभ 
कर्मसंस्कारहरू पनि तुरुन्ते नाश भए र उनलाई परमात्मतत्त्वको साक्षात्कार भयो । अब उनमा 
आनन्दको सीमा रहेन। उनको शरीर रोमाञ्चित भयो, हर्षले हृदय पग्लियो, आंँखा आंँसुले भरिए । 
अनि उनले आफ्नो हृदयमा केवल भगवान्को चरणको ध्यान गरे। 


अस्तोषीद्धरिमेकाग्रमनसा सुसमाहितः । 
प्रेमगद्गदया वाचा तन्न्यस्तहदयेक्षणः ॥ ७ ॥ 
पदार्थ ध वाचा  वाणीले 
सुसमाहितः  ज्यादै सावधान र एकाग्रमनसा  एकचित्त भएर हरिम्  भगवान् श्रीहरिलाई 
तन्न्यस्तहदयेक्षणः  भगवान्मा प्रेमगद्गदया  प्रमले गद्गद अस्तोषीत्  स्तुति गरे 
नै चित्त र आंखा लगाएका भएका 
ताक्यार्थ त्यसपछि आफनो चित्त र ओंँखा दुबे भगवानूमा लगाएका प्रह्मादले एकाग्र हदे प्रमपूर्ण 
वाणीमा भगवान् श्रीहरिको स्तुति गर्न थाले। 
प्रहाद् उवाच प्रह्नादले भने 
ब्रह्मादयः सुरगणा मुनयोऽथ सिद्धाः 
सततवैकतानमतयो वचसां प्रवाहः । 
नाराधितुं पुरुगुणेरघुनापि पपुः 
कि तोष्टुमहति स मे हरिरुग्रजातेः ॥ ८ ॥ 
पढार्थ सिद्धाः  सिद्धहरूले पनि सः हरिः  त्यस्ता भगवान् 
सत््वेकतानमतयः  निरन्तर पुरुगुणेः  धेरै गुण भएका श्रीहरि 
सत्त्वगुणमा चित्त लगाइरहने वचसां  स्तुतिरूप वाणीका उग्रजातेः  राक्षस जातिवाला 








ब्रह्मादयः  ब्रह्मा आदि प्रवाहः  धाराप्रवाहद्रारा मे  मेरो स्तुतिबाट 
सुरगणाः  देवताहरूले अघुना अपि  अहिलेसम्म पनि तोष्टुम्  प्रसन्न हन 

अथ  त्यस्तै आराधितुं  प्रसन्न पार्न अर्हति किं  सक्नुहोला र 
मुनयः  मुनिहरूले र न पिप्रुः  सकेनन् 


ताक्यार्थ हे प्रभु! सत्त्वगुणी तथा सर्धैँ हजुरमा चित्त लगाद्रहने ब्रह्मा आदि देवता, मुनि र 
सिद्धहरूले पनि गुणयुक्त वाणीहरुद्रारा हजुरको स्तुति गरे तर त्यसबाट हजुर प्रसन्न हुनुभएन भने 
मजस्तो एउटा राक्षस कुलमा उत्पन्न भएको बालकको स्तुतिबाट हजुर के प्रसन्न हुनुहोला र ? 


मन्ये घनामिजनरूपतपशश्रुतोज 
स्तेजःप्रभावबलपोरुषुद्धियोगाः। 


रालालन्द्री टीका 


२६०६ 
सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 


नाराधनाय हि भवन्ति परस्य पुंसो 
भक्तया तुतोष भगवान् गजयूथपाय ॥ ९॥ 


पदढार्थ शारीरिक शक्ति, पुरुषार्थ, बुद्धि हि  किनभने 
घनामिजनरूपतप  श्रुतोजस्तेज न 

श्रुतोजस्तजः . योग आदि भगवान्  भगवान् श्रीहरि 
प्रभावबल्पोरुषवुद्धियोगाः  परस्य पुंसः  परमात्माको भक्तया  केवल भक्तिद्रारा 


धनसम्पत्ति, सत्कुलमा जन्म, आराधनाय  प्रसन्नताका लागि गजयूथपाय  गजराजका लागि 
रूप, तपस्या, शास्त्रीय ज्ञान, न भवन्ति  समर्थ हुदेनन् जस्तो तुतोष  प्रसन्न हुनुभयो 
इन्द्रियशक्ति, तेज, प्रताप, मन्ये  मलाई लाग्छ 





ताक्यार्थ मलाई के लाग्छ भने धन, सम्पत्ति, सत्कुलमा जन्म, रूप, तपस्या, शास्त्ज्ञान, 
इन्द्रियशक्ति, तेज, प्रताप, शारीरिक शक्ति, पुरुषार्थ, बुद्धि र योग॒ आदि कुनै पनि कुरा हजुरको 
प्रसन्नताका लागि आवश्यक छैनन् किनभने हजुर केवल भक्तिको कारणले गजराजसंग पनि 
प्रसन्न हुनुभयो । 


विप्राद् द्िषड्गुणयुताद्रविन्दनाभ 
पादारविन्दविमुखाच्छवपचं वरिष्ठम् । 
५ ् ५.० तदपिंतमनोवचनेहिताथं ४७ 
मन्ये  
प्राणं पुनाति स कुलं न तु भूरिमानः ॥ १०॥ 





पदार्थ विप्रात्  ब्राह्मणभन्दा सः  त्यो चाण्डालले 
दविषड्गुणयुतात्  बहे गुणले तदपिंतमनोव्चनेहिताथप्राणं  कुलं  आप्नो कुललाई पनि 
युक्त भएको भगवान्ूमा नै मन, वचन, चेष्टा, पुनाति  पवित्र पार्द 
अरविन्द्नाभपादारविन्द् धन र प्राण समेत समर्पित गर्ने भूरिमानः तु  ब्राह्मण भए पनि 
विमुखात्  भगवान्को ङवपचं  चाण्डाललाई अहङ्कारी अभक्तले त 
चरणारविन्दको चिन्तनबाट  वरिष्ठम्  श्रेष्ठ न  कुल पवित्र पार्न सक्देन 
विमुख भएको मन्ये  मान्दच् 


ताक्यार्थ म त ब्राह्मणमा हुनुपर्ने बाह ओटा गुणले युक्त भए पनि भगवान्को चरणारविन्दको 
चिन्तनबाट विमुख छ भने त्यो ब्राह्मणभन्दा पनि मन, वचन र कर्मले भगवान्मा समर्पित भएको 
चाण्डाललाई श्रेष्ठ मान्दद्कु । भगवान्मा भक्ति भएको त्यो चाण्डालले बरु आफ्नो कुललाई पवित्र 
पार्न सक्छ, अहड़ारी भक्तिहीन ब्राह्मणले कदापि सक्दैन। 


वितरण प्रह्लाद भगवान्लाई खुसी पार्न केवल भक्ति भए पुगने अरू शास्त्रज्ञान, धन, रूप आदि 
साधन नचाहिने कुरा बतारंछन्। माथिका चार श्लोकहरूमा प्रह्नादले आफूले भगवान्को स्तुति 


रामालन्द्री टीका 


२६०७ 
सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 


गर्बुका कारणहरू प्रस्तुत गरेका छन्। संक्षेपमा उनको भनादइ यसप्रकार छ अनेकों गुणहरूले 
युक्त कर्मनिष्ठ तर भक्तिविहीन ब्राह्मणभन्दा भक्तियुक्तं चाण्डाल नै श्रेष्ठ हुन्छ किनभने भगवान् 
भक्तिको नै वशमा हुनुहुन्छ । भक्तिको कारण वनहात्तीसंग पनि उहाँ प्रसन्न हूनुभएको थियो । 

मानिसहरू आफूमा बाह चिज भएको घमण्ड गर्दछन्। ती हुन् धनसम्पत्ति, सत्कुलमा 
जन्म, रूप, तपस्या, शास्त्रीय ज्ञान, इन्द्रिय शक्ति, तेज, प्रताप, शारीरिक शक्ति, पुरुषार्थ, बुद्धि र 
अष्टाङ्ग योग। यी गुणहरूको आधारमा उनीहरू संसारलाई जित्न र प्राप्त गर्न समर्थ त होलान् तर 
परमात्मालाई पाउन सक्देनन् किनभने परमात्मा यी अनेक गुणहरूबाट नभई भक्ति वा निश्छल 
प्रमबाट खुसी हृनुह॒न्छ । सम्पूर्ण सदगुणहरू त भगवानूमा रछँदेछन्। उहाँ लाई तिनको आवश्यकता 
छँदेैन । मानिसले परमात्मालाई दिन सक्ने एक मात्र वस्तु भनेको हृदयभित्रको निश्छल प्रेम हो, 
जसलाई दिन वा नदिन मानिस आफैं स्वतन्त्र छ । जुन गुणहरूको आधारमा मानिसहरू आफूलाई 
ठुलो ठान्छन् ती सबे त भगवान्का ने विभूति हुन् श्रीमद्भगवद्गीता, १०४१ । बाह गुणहरूले 
युक्त ब्राह्मण भक्त छैन भने त्योभन्दा भगवानूमा भक्ति गर्ने चाण्डाल ने श्रेष्ठ हुन्छ भन्ने प्रह्ादको 
धारणा छ । यहाँ बाह ओटा गुण भनेर निम्नलिखित गुणहरूलाई पनि लिन सकिन्छ तपस्या, 
र्या नहुनु, अनैतिक कार्यमा लज्जा हनु, सहनशीलता, गुणमा दोषदर्शन नगर्नु, यज्ञ, दान, धैर्य र 
अर्थसहित वेदाध्ययन । यी ब्राह्मणमा हुने बाह ओटा गुणहरू ह॒न्। भक्त चाण्डाल भक्तिहीन 
ब्राह्मणभन्दा श्रेष्ठ हुनुको कारण यही हो कि भक्तिद्रारा ऊ आ्ूलाई अनि आपनो कुललाई नै 
पवित्र गरांछ भने भक्तिरहित गुणहरूले त खन् अभिमान बढ़ाई मनुष्यको हृदय न दूषित पार्छन्, 
पवित्र पार्ने त के कुरा ? यसर्थ भगवत्प्राप्तिको लागि सबभन्दा ठुलो साधन भक्ति हो। 


नैवात्मनः प्रभुरयं निजलाभपूर्णो 
४ जनादविदुष  ् वृणीते 
मानं जनादविदुषः करुणो वृणीते । 
यज्जनो भ विदधीत ङ 
यद् यज्जनो भगवते विदधीत मानं 
तच्चात्मने प्रतिमुखस्य यथा मुखश्रीः ॥ ॥ 





पदार्थ वृणीते  स्वीकार गर्नृहन्छ त्यो विदधीत  समर्पण गर्छ 
निजलाभपृणंः  आफ्नै आत्मनः एव  भगवान्को आपने तत् च  त्यो सबै 
ेश्वर्यद्रारा पूर्ण हुनुहने लागि आत्मने  आफ्नै लागि हुन्छ 
करुणः  दयालु न  होइन यथा  जसरी 

अयं प्रभुः  सर्वसमर्थ भगवानूले जनः  मानिसले मुखश्रीः  मुखको शोभा नै 
अविदुषः  अज्ञानी भगवते  भगवान्लाई प्रतिमुखस्य  प्रतिबिम्बको 
जनात्  व्यक्तिहरूबाट पनि यत् यत्  जोजो शोभा हुन्छ 

मानं  पूजा आदि सम्मानलाई मानं  सम्मान आदि 


ताक्यार्थ वास्तवमा भगवान् आप्नै एेश्वर्यदारा पूर्ण हनुह॒न्छ। सर्वसमर्थ भगवान्ले अज्ञानी 


रालालन्द्री टीका 


२६०८ 
सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 


व्यक्तिहरूबाट पूजा आदि सम्मानलाई स्वीकार गर्नुहुन्छ त्यो भगवान्को लागि होदन। जसले 
भगवानूको पूजा आदि गर्छ त्यो उसैका लागि हृन्छ। बिम्बभूत मुखको शोभा नै प्रतिबिम्बको 
शोभा हून्छ । 


विवरण जीवात्मा वस्तुतः परमात्मा नै हो । जीवात्मा र परमात्मामा भेद नभएकाले परमात्मामा 
गरिएको समर्पण अरूको लागि होइन आप्नै लागि हो । जीवात्मा र परमात्मामा भिन्नता छैन भन्ने 
कुरा प्रतिपादनका लागि वेदान्त दर्शनका तीन सिद्धान्तहरू प्रसिद्ध छन् आभासवाद, 
प्रतिबिम्बवाद र अवच्छेदवाद। 

आभासवाद अनुसार जीव मिथ्या हो। जसलाई जीव भनिन्छ त्यो ब्रह्मने हो। अनादि मूल 
प्रकृति नै माया र अविद्याको रूपमा परिणत हुन्छ र त्यहाँ ब्रह्मको आभासद्रारा क्रमशः ईश्वर र 
जीवको सृष्टि हुन्छ । 

प्रतिविम्बवादमा चाहं जीवलाई ब्रह्मरूप नै मानिन्छ, मिथ्या मा्निदेन । स्वच्छ एेना आदि 
उपाधिमा ओंँखाको ज्योति ठोकिंदा ती परावर्तित भई घाँटीमाथिको मुखलाई नै देख्छन् तर 
भ्रमवश एेनामा मुख देखिएको व्यवहार हृन्छ । यसै गरी ब्रह्म नै जीवको रूपमा देखिएको मात्र हो 
भन्ने प्रतिबिम्बवादको मत हो। आभासवाद र प्रतिबिम्बवादका दृष्टान्तहरू एकै प्रकारका छन्। 
पानीमा आकाशको छाया पर्न आभासवादको दृष्टान्त हो भने एेनामा मुखको प्रतिबिम्ब पर्न 
प्रतिबिम्बवादको दृष्टान्त हो । 

अवच्छेदवाद अनुसार चाहं सर्वव्यापक आकाशको जति भागमा धटो उत्पन्न हुन्छ त्यति 
भागलाई घटाकाश भनिए रै सर्वव्यापक ब्रह्मतत्वको जति भागमा आधित भई अन्तःकरण उत्पन्न 
हन्छ त्यति भागलाई ने जीव भनिन्छ। 

यहाँ प्रह्नादले भगवान्लाई गरेको स्तुति वेदान्त दर्शनको प्रतिबिम्बवादको अनुकूल देखिन्छ । 
यस वाद अनुसार ब्रह्मलाई बिम्ब र जीवहरूलाई प्रतिबिम्ब मानिन्छ। यसमध्ये पनि केही आचार्य 
जीव र ईश्वर दुबैलाई ब्रह्मको प्रतिबिम्ब मान्दछन् भने कोही ईश्वरलाई बिम्ब र जीवहरूलाई 
प्रतिबिम्ब मान्दछन्। यहो भगवान् नृसिंहलाई बिम्ब र जीवहरूलाई उहाँको प्रतिबिम्ब मानिएको 
छ । जसरी एेनाको निधारमा तिलक लगाउन बिम्बभूत अनुहारको निधारमा नै तिलक लगाउनुपर्दछ 
त्यसै गरी जीवले कुनै पनि वस्तु बिम्बको माध्यमले नै प्राप्त गर्नुपर्दछछछ। ईश्वरलाई समर्पण गरेर 
प्रसादका रूपमा उपभोग गरिएका वस्तुहरूले जीवहरूको चित्त शुद्ध गर्वछन् तर आफूखुसीको 
उपभोगले अशान्ति र दुःख मात्र जन्मांछ भन्ने प्रह्ादको आशय हो । 


तस्मादहं विगतविक्छव ईङवरस्य 
सवांत्मना महि गृणामि यथा मनीषम् । 
नीचोऽजया गुणविसगंमनुप्रविष्टः 
 अ 
पूयेत येन हि पुमाननुवर्णितेन ॥ १२॥ 


रामालन्द्री टीका 


२६०९ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 
पदार्थ महि  महिमालाई अजया  अविद्याद्रारा 

तस्मात्  त्यसैले यथामनीषम्  बुद्धिजनुसार गुणविसग॑म्  गुणको कार्यमा 
अहं  म गृणामि  गार्ह अनुप्रविष्टः  फसेको 
विगतविक्छवः  निःसन्देह भई हि  निश्चय नै नीचः  अज्ञानी 

सवांत्मना  सर्वतोभावले येन  जसलाई पुमान्  जीव 





ईरवरस्य  उनै परमात्माको अनुवणितेन  गाउनाले पूयेत  पवित्र बन्दछ 


ताक्यार्थ त्यसेले म निःसन्देह भई सर्वतोभावले परमात्माको महिमालाई आफ्नो बुद्धिअनुसार 
गाद स्तुति गर्वं । जसलाई गाउनाले अज्ञानद्वारा गुणको कार्यमा फसेको अज्ञानी जीव त्यसबाट 
उम्किएर पवित्र बन्द । 


सर्वे ह्यमी विधिकरास्तव सत्त्वधाम्नो 
ब्रह्मादयो वयमिवेश न चोद्धिजन्तः। 
क्षेमाय भूतय उतात्मसुखाय चास्य 
विक्रीडितं भगवतो रुचिरावतारेः ॥ १३॥ 


पदढार्थ 

ईशा  हे प्रभु 

वयम् इव  हामीहरू जस्ते 
अमी सर्वे  यी सबै 
उद्विजन्तः  डरादरहेका 
ब्रह्मादयः च  ब्रह्मा आदि 


सत्त्वधाम्नः  सत्त्वमूर्तिं भएका 
तव  हजुरका नै 

विधिकराः  सेवकहरू हुन् 
भगवतः  हजुरका 
रुचिरावतोरेः  सुन्दर 
अवतारहरुद्रारा 


क्षेमाय  कल्याणका लागि 
भूतये  रेश्वर्यका लागि 

उत  अथवा 

आत्मसुखाय च  आत्मसुखका 
लागि हुन्छ 

न  लोकभयका लागि हदेन 


देवताहरू पनि विक्रीडितं  जो क्रीडा हुन्छ त्यो 
हि  निश्चय नै अस्य  यस लोकको 


ताक्यार्थ हे प्रभु! हामीहरू जस्ते यी डरले काँपिरहेका ब्रह्मा आदि देवताहरू पनि हजुरका 
सेवक नै हुन्। हजुर सुन्दरसुन्दर अवतार लिएर यस संसारमा क्रीडा गर्बृहुन्छ। हजुरका ती 
क्रीडाहरू लोकको मङ्गलका लागि, एेश्वर्यका लागि अथवा हजुरको आत्मसुखका लागि हृन्छ, 
लोकभयका लागि हैदेन। 


तद् यच्छ मन्युमसुरश्च हतस्त्वयाद्य 
मोदेत साधुरपि वृर्चिकसपंहत्या । 

लोकारच निवृतिमिताः प्रतियन्ति सरवे 
रूपं नृसिंह विभयाय जनाः स्मरन्ति ॥ ४ ॥ 





रामालन्द्री टीका 


२६१० 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 
पढार्थ हतः  मारिए मोदेत  खुसी हन्छन् अहिले 
नृसिंह  हे नृसिंह प्रभु लोकाः च  सम्पूर्ण लोकटहरू सवे जनाः  सबै प्राणीहरू 

तत्  त्यसै कारणले पनि प्रतियन्ति  हजुरको रिसको 
मन्युम्  आपनो क्रोधलाई निर्वृतिम्  परम आनन्दमा शान्तिको प्रतीक्षा गरिरहेका छन् 
यच्छ  शान्त गर्नुहोस् इताः  प्राप्त भए रूपं  हजुरको यो घोर रूपलाई 
अद्य  आज साधुः अपि  साधुहरू पनि विभयाय  भय नाशका लागि 
त्वया  हजुारा वृदधिचिकसपंहत्या  विच्छी तथा स्मरन्ति  सम्ण्नेछन् 

असुरः च  असुर पनि सर्पं आदिको म॒त्युबाट 





ताक्यार्थ हे न॒सिंह प्रभु ! हजुरको अवतार सबैको कल्याणका लागि हुने भएकाले आफ्नो यो 
क्रोधलाई शान्त पार्नुहोस्। हजुरले दुष्ट असुरलाई मारिसक्नुभएको छ जसले गर्दा सारा लोक 
आनन्दमा मग्न छन् । बिच्छी, सर्पं आदि घातक प्राणीको हत्याबाट निश्चय ने साधुहरू पनि प्रसन्न 
हन्छन् । त्यसेले सबै लोक अहिले प्रसन्न छन् तर हजुरको क्रोध शान्तिको प्रतीक्षा गरिरहेका छन् । 
अब सम्पूर्ण प्राणीहरूले हजुरको यो घोर रूपलाई भयनाशको लागि सम्खनेछन् । 


नाहं बिभेम्यजित तेऽतिभयानकास्य 
जिह्याकंनेत्शरुकुरटीरभसोग्रदंष्टात्। 

आन्त्रस्रज्षतजकेररशङ्ककणांन् 
निहांदभीतदिगिभादरिभिन्नखाग्रात् ॥ १५॥ 


पदार्थ ओंँखीभौँ र तिखा दाहाबाट पनि डराउने गर्जनबाट र 

अजित  हे अजेय प्रभु आन्त्रस्रजः  आन्द्राको मालाबाट।अरिभिन्नखाग्रात्  शत्रुहरूलाई 
४७ 

ते  हजुरको क्षतजकेशरशङ्कुकणात्  रगतले चिर्न यो नडग्राबाट पनि 
अतिभयानकास्यजिह्याकंनेत्र लतपतिएको गर्धनको रोमावली अहं  म 

श्ुकुटीरभसोग्रदंष्टात्  अति र भाला ४ तिखा ठाडा न बिभेमि  उराउंदिरनं 
उरलाग्दो मुख र जिब्रो, कानबाट 

सूर्यजस्तो तेजिला आंखा, टेडा निहांदभीतदिगिभात्  दिग्गजहरू 





ताक्यार्थ हे अजेय प्रभु ! हजुरको त्यो मुख र जितब्रो अति उरलाग्दा छन्, सूर्यजस्ता तेजिला 
ओंँखा, टेढा ओंँखीभौँ र भयानक दाहा छन्, हजुरले आन्द्राको माला लगाउनुभएको छ, गर्धनका 
रोमावलीहरू पनि रगत लत्पतिएका छन्, हजुरका कान पनि भालाजस्ता तिखा र गडाठडा छन्, 
गर्जना पनि त्यस्तै दिग्गज नै उराउने खालको छ र शत्रुलाई चिर्ने नड पनि डरलार्दा छन् तर 
मलाई चाहं हजुरको यस्तो रूपलाई देखेर क्ति पनि डर लागेको छैन । 


वितरण सिंहसंग अरू सवे प्राणी उराए तापनि जसरी डमरु सिंहसंग क्ति पनि उराङँदेन त्ययै 


रामालन्द्री टीका 


२६९१ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 


गरी भगवानूसंग अरू सबे प्राणीहरू डराए पनि भक्तहरू उराठँदेनन् किनभने उनीहरू आफूलाई 
भगवान्के सन्ततिका रूपमा लिन्छन्। यसर्थ यहाँ प्रह्लाद पनि भगवान्को नृसिंह रूपबाट कत्ति 


पनि उराएका छेनन् । 
त्रस्तोऽस्म्यहं कृपणवत्सल दुःसहोग्र 
संसारचक्रकदनाद् ग्रसतां प्रणीतः । 
बद्धः स्वकर्मभिरुरात्तम तेऽङ्चिमूलं 


प्रीतोऽपवगंशरणं हयसे कदा नु ॥ १६॥ 


पदढार्थ दुःसहोग्रसंसारचक्रकद्नात्  
कृपणवत्सरख  हे दीनदयालु प्रभु असह्य कठोर संसारचक्रको 
स्वकमभिः  आफ्नै कर्महरुद्रारा कटाइबाट 

बद्धः  बांधिएको त्रस्तः  उराएको 

ग्रसतां  हिंत्रक र हजुरका अस्मि दु 

निन्दकहरूको बीचमा उत्तम  हे दयालु प्रभ 
प्रणीतः  फालिएको प्रीतः  प्रसनन भएका हजुरले 
अहं  मत अपवगंशरणं  सांसारिक 


दुःखबाट मोक्ष दिने 

ते  हजुरको 

अङ्प्रिमूलं  चरणको मूलमा 
नु  निश्चय नै 

कदा  कहिले 

हयसे  बोलाउनुहुन्छ 





ताक्यार्थ हे दीनवत्सल प्रभो! म त आफ्नै कर्महरुद्रारा बाँधिएको दु । फेरि यी हिं्नक र 
हजुरका निन्दक दानवहरूको बीचमा त्यसै फालिएको द्र त्यो असह्य संसुतिचक्रबाट अत्यन्त 
उराएको द्ु। हे दयालु प्रभु! ममाथि प्रसन्न हुनुभएका हजुरले संसारको भय हटाउने आफ्नो 
चरणकमलमा मलाई कहिले बोलाउनुहुन्छ ? 


यस्मात् प्रियाप्रियवियोगसयोगजन्म 

रोकाग्निना सकलयोनिषु दद्यमानः। 
दुःखोषधं तदपि दुःखमतद्धियाहं 

भूमन् भ्रमामि वद् मे तव दास्ययोगम् ॥ १७ ॥ 


पदार्थ शोकरूप अगिनिद्रारा कर्म गरिन्छ 
भूमन्  हे व्यापक प्रभ सकलयोनिषु  विभिन्न तत् अपि  त्यो पनि 
यस्मात्  जसका कारणले योनिहरूमा दुःखम्  दुःखनैहो 


प्रियाप्रियवियोगसयोगजन्मशोका दह्यमानः  सन्तप्त भद्रहेको छु अतद्धिया  देहाभिमानद्रारा 
ग्निना  प्रियको वियोग र॒ दुःखोषधं  भवदुःखको ओषधि अहं  म 


अप्रियको संयोगबाट उत्पन्न भनेर जो लौकिक र वेदिक 





भ्रमामि  बारम्बार भवचक्रमा 


रामालन्द्री टीका 


२६१२ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 
घुमिरेको दु त्यसेले तव  हजुरको दास्ययोगरूप उपाय 
मे  मलाई दास्ययोगम्  भवचक्रनिवर्वक वद्  भन्नुहोस् 


ताक्यार्थ हे व्यापक प्रभु! अनादि कालदेखि विभिन्न योनिहरूमा प्रिय वस्तुको वियोग र 
अप्रिय वस्तुको संयोगबाट हुने शोकको कारणले म॒ जल्दै आद्रहेको कु । त्यसको ओषधिस्वरूप 
हामीले जानैको विषय पनि दुःखरूप नै छ । वास्तविक तत्त्वको ज्ञान नभएको हुनाले म॒ बारम्बार 
भवचक्रमा घुमिरहेको दछ्ु। त्यसबाट द्ुटने हजुरको दास्ययोग भक्तिरूप उपाय मलाई 
बताउनुहोस् । 

वितरण भक्तहरूले उराउनुपर्ने विषय त भगवान् नभई संसार हो जसले सहने नसकिने जन्म, 
मृत्यु आदि अनेकों भयर दुःख दिद्रहन्छ । यही कुरा माथिका दुई श्लोकमा बतादृएको छ । 
संसारको बन्धन अदृश्य छ तर पनि ज्यादै बलियो छ । भक्तहरू यही संसारदेखि डराँदे र आत्तिंदे 
यसबाट बच्न भगवान्को चरणनजिक पुग्छन्। भगवान् दुःखीहरूमाथि दया गर्न स्वभावका 
हनहन्छ । त्यसैले त्यहं पुगेपछि सब सुखी हन्छन्। संसारमा त प्रिय वस्तुको वियोग, अप्रिय 
वस्तुको संयोग, जन्म, मृत्यु आदि अनेकं दुःखहरू मात्र छन्। त्यसैले अज्ञानी मान्छेहरू संसारमा 
सुखी भए तापनि भक्तहरू यसबाट सर्धं दुःखी भद्ररहन्छन्। यो दुःखबाट बच्ने अनेक बाहिरी 
उपाय मानिसहरूले गर्न नखोजेका होदनन् तर ती उपायहरू खन् दुःखरूप हुन पुग्छन्। हावापानी 
छेक्न बनाएको घरले मानसिक चिन्ता बढाएको र भौतिक दुर्घटना निम्त्याएको पनि देखिन्छ । 
सुखका साधन भनेर मानिने पतिपत्नीको प्रेम, सम्पत्ति, जग्गा, सन्ततिहरू यी सबैको कचङ्गल 
दुःखेदुःखको भास जस्तो छ। त्यसैले भगवान् मात्र यो दुःख र भयबाट पार लगाउने उपाय 
हनुर्हन्छ । 


सोऽहं प्रियस्य सुहृदः परदेवताया 
लीलाकथास्तव नृसिंह विरिञ्चगीताः । 
अञ्जस्तितम्यनुगृणन् गुणविप्रमुक्तो 
दुगोणि ते पदयुगालयहंससङ्गः ॥ १८ ॥ 


पदार्थ विरिञ्चगीताः  भगवान् पदयुगालयहंससङ्गः  पाउलाई 
नृसिंह  हे नृसिंहदेव ब्रह्माजीले गाएको ने निवासस्थान बनाएका 

सः अहं  हजुरको कृपापात्र म खीलाकथाः  लीलाचरित्रहरूलाईपरमहंसहरूको सङ्गतले 

सुहृदः  हितैषी अनुगृणन्  गाखदे दुगोणि  सम्पूर्ण दुःखहरूलाई 
प्रियस्य  परमप्रिय गुणविप्रमुक्तः  रजोगुण र॒ अज्ञः  सजिलै 

परदेवतायाः  परम आराध्य तमोगुणबाट मुक्त भएर तितमिं  पार गर्नु 

तव  हजुरको ते  हजुरको 





वाक्यार्थ हे नृसिंहदेव ! हजुर सम्पूर्ण प्राणीहरूको प्रिय हूनुहुन्छ र हितैषी हुनहुन्छ । परम 


रामालन्द्री टीका 


२६९२ 
सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 


आराध्य हजुरको लीलाकथा ब्रह्माजीले जो गाउनुभएको छ त्यसलाई सन्तहरू बारम्बार गावे 
रजोगुण र तमोगुणबाट मुक्त हृन्छन्। त्यस्ता हजुरको चरणयुगललाई नै निवासस्थान बनाएका 
परमहंस, अमलात्मा सन्तहरूको सङ्गतले म यी सम्पूर्णं दुःखहरूलाई सजिलै पार ग्नष्ु । 


वाटस्य नेह शरणं पितरो नृसिंह 

नार्तस्य चागदमुदन्वति मज्जतो नोः। 
तप्तस्य तत्प्रतिविधियं इहाञ्जसेष्ट 

स्तावद् विभो तनुभृतां त्वदुपेक्षितानाम् ॥ १९॥ 





पदढार्थ इष्टः न  सफल हुन सक्दैन मज्जतः  इब्दे गरेकाको लागि 
नृसिंह  हे नृसिंह प्रभु वारस्य  हजुरदरारा उपेक्षित नौः  इङ्ग पनि 

इह च  यो लोकमा पनि बालकको रक्षक हुन सक्दैन 
त्वदुपेक्षितानाम्  हजु्रारा पितरो  माता र पिता विभो  हे व्यापक प्रभ 

उपेक्षित शरणं न  रक्षक हुन सक्दैनन् इह  यस संसारमा 

तनुमृतां  प्राणीहरूको लागि आतस्य  रोगीको तप्तस्य  सन्तप्त प्राणीको 
तत्प्रतिविधिः  दुःख हटाउने अगदम्  ओषधि पनि यःजोछ 

उपाय न  रक्षक हुन सक्दैन तावत्  ती सबे कुराहरू 
अज्जसा  सजिलैसंग उदन्वति  समुद्रमा सफल हुन सक्दैनन् 


वाक्यार्थ हे नृसिंह प्रभु ! जो व्यक्ति हजुरद्रारा उपेक्षित हुन्छ उसको रक्षक यस संसारमा कोटी 
पनि हुन सक्देन। हजुरदारा उपेक्षित बालकको मातापिताले पनि आफ्नो बालकलाई रक्षा गर्न 
सक्देनन्। रोगीलाई ओषधिले पनि रक्षा गर्न सक्दैन र समुद्रमा इब्दै गरेको व्यक्तिलाई इडुङ्गाले पनि 
रक्षा गर्न सक्दैन। हे प्रभु! यस संसारमा जति पनि दुःख हटाउने उपायहरू छन् ती कुनै पनि 
उपायहरू हजुरद्रारा उपेक्षित व्यक्तिका लागि सफल हुन सक्दैनन्। 


यस्मिन् यतो यदहिं येन च यस्य यस्माद् 
यस्मे यथा यदुत यस्त्वपरः परो वा । 

भावः करोति विकरोति पृथक्स्वभावः 
सञ्चोदितस्तदखिलं भवतः स्वरूपम् ॥ २०॥ 





पदार्थ यः जो भावः  कर्ता 
पृथक्स्वभावः  सत्त्व आदि अपरः  सानो अथवा करोति  जे बनांछ 
गुणको कारण हाद स्वभाव परः वा  इलो आदि विकरोति  बदल्दछछ 
भएका सञ्चोदितः  हजुर्रारा प्ररत यद्  जे 


रामालन्द्री टीका 


२६९० 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 
यस्मिन्  जुन आधारमा यस्मात्  जोबाट भवतः तु  हजुरकै 

यतः  जहाँबाट यस्मे  जुन प्रयोजनका लागि उत  निश्चय नै 

यदहिं  जुन कालमा यथा  जसरी आदि स्वरूपम्  स्वरूप हुन् 

येन  जुन कारणले तत्  ती 

यस्य  जसको अखिलं च  सबै वस्तुहरू पनि 





ताक्यार्थ सत्त्व आदि गुणको कारणले भिन्नभिनन स्वभावबाट प्रेरित भई ब्रह्मा आदि श्रेष्ठ 
कर्ता र कालादि कनिष्ठ कर्ता बनेका छन्। हजुरकै प्रेरणाले उनीहरू जुन आधारमा बसेर जुन 
वस्तुलाई निमित्त कारण बनाएर जुन समयमा जुन उपकरणद्वारा जस्तो अदृष्टको सहायताले जुन 
प्रयोजनको लागि जस्तो विधिद्रारा जेजे उत्पन्न गर्दछछन्, ती सम्पूर्ण वस्तुहरू हजुरकै स्वरूप हुन् । 


विवरण प्रह्ादले माथिका दुई श्लोकमा संसारको दुःखबाट पीडित भएका व्यक्तिका लागि 
अरू कुनै शरण नभएको कुरा बताएका छन् । परमात्माले यदि प्राणीहरूको उपेक्षा गरिदिने हो भने 
उनीहरूको दुःख नाश गर्ने उपाय र सुखको आशा सबै भताभुङ्ग ह॒न्छन् । प्राणीहरू आफनो दुःख 
आपने प्रयासले हटाउन समर्थ क्ैनन्। नत्र रोग लाग्नु, मृत्यु हनु, बुढो हुनुजस्ता दुःखहरू संसारमा 
हैदेनथे । परमात्मा संसारले देखने गरी कसेको रक्षा गर्नृहुनन । उहाँ त विभिन्न तरिकाबाट नदेखिने 
गरी उपकार गर्नृहुन्छ। संसारमा के देखिन्छ भने कुनै पनि बच्चालाई उसका आमाबाबुले र्ना 
गर्छन्, रोगीलाई ओषधिले रक्षा गर्छ र इन्न लागेको व्यक्तिलाई इडङ्गावालाले बचारंछ । तर यी 
भरपर्दा साधन होटनन्। आमाबाबुले हेरचाह गर्दा पनि सन्तान दुःखी भएको, ओषधि सेवन 
गदगिर्दे पनि रोग ठिक नभएको र डुङ्ैसहित मान्छे इबेको देखिन्छ । बरु जजसले दुःखबाट रक्षा 
गर्द ती सबै रूपमा भगवान् नै विद्यमान हुनुहुन्छ। अन्तर्यामी भगवान्को प्रेरणा पाएर मात्र 
मानिसहरू दुःखीहरूको उद्धार गर्दछछन् । सबै स्वरूपमा सबैलाई रक्षा गर्ने भगवान् नै हुनुभएकाले 
मलाई पनि संसारदुःखबाट बचाउनुहोस् भनी प्रह्नादले भगवान्को प्रार्थना गरेका छन् । 


माया मनः सृजति कमंमयं बलीयः 
काठेन चोदितगुणानुमतेन पुंसः। 
छन्दोमयं यदजयापिंतषोडशारं 
संसारचक्रमज कोऽतितरेत् त्वदन्यः ॥ २९॥ 





पढार्थ चोदितगुणाः  सत्त्व आदि सृजति  सृष्टि गर्छेजो 

पुंसः  हजुरको अंशरूप गुणमा क्षोभ विचलन भएपल्छि कमंमयं  कर्ममय 

पुरुषको माया  त्रिगुणात्मिका मायाले छन्दोमयं  नामरूपले युक्त 
अनुमतेन  ईक्षणरूप अनुग्रहले बलीयः  बलवान् भएकोले छन्दोमय छरजो 
प्ररिति भएको मनः  मन प्रधान भएको सूक्ष्म अजयापिंतषोडशारं  

काठेन  कालद्रारा शरीरलाई अविद्याद्रारा बनेका मन समेतका 


रामालन्द्री टीका 


२६९५ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 


दश इन्द्रिय र पन्च महाभूतरूप संसारचक्रम्  संसाररूपी चक्र हो त्वदन्यः  हजुरदेखि बाहेक अर्को 
सोह विकार नै अराको रूपमा अज  हि अजन्मा प्रभु कः  को व्यक्तिले 
रहेको यत्  जुन संसारचक्रलाई अतितरेत्  तर्न सक्ला ? 


वाक्यार्थ हजुरको अंशरूपमा रहेको कालबाट प्रेरित भएर सत्व आदि गुणमा क्षोभ विचलन 
भएपचछछि त्रिगुणात्मिका मायाले मनलाई मन प्रधान भएको सृक्ष्मशरीरलाई सृष्टि गर्दछछे। त्यो मन 
कर्ममय, नामरूपले युक्त भएकोले छन्दोमय छ र यही मन संसारचक्रको मूल पनि हो। यो 
संसारचक्र मन समेतका दश इन्द्रिय र पज्च महाभूत गरी सोह ओटा अराले युक्त भएको छ। 
त्यस्तो संसारचक्रलाई हे अजन्मा प्रभु ! हजुरले बाहेक अरू कसले तर्न सक्ला ? 


स त्वं हि नित्यविजितात्मगुणः स्वधाम्ना 
काटो वीकृतविसृज्यविसगंशक्तिः। 
  विसृष्टमजयेश्वर भ भ ४ 
चके विसृष्टमजयेङ्वर षोडखारे 


निष्पीड्यमानमुपकषं विभो प्रपन्नम् ॥ २२॥ 





पदार्थ वश्ीकृतविसृज्यविसगंशक्तिः  बनेको 

ईरवर  हे परमेश्वर कार्यर कारणका शक्तिलाई चक्रे  चक्रमा 

हि  निश्चय नै आफ्नो अधीनमा राख्ने विसृष्टम्  परेको र 

सः  त्यस्तो सर्वनियामक कालः  कालस्वरूप तत्तव॒ निष्पीड्यमानम्  खुब पीडा 
रूपमा प्रसिद्ध भएको त्वं  हजुर नै हनुह॒न्छ भोगिरहेको अनि 

स्वधाम्ना  आपनो चितृशक्तिले विभो  हे प्रभु प्रपन्नम्  हजुरको शरणमा 

नित्यविजितात्मगुणः  जीवको अजया  अविद्याले आएको मलाई 

तीनै गुणलाई सदा पराजित गर्ने षोडशारे  सोह ओटा अराले उपकषं  आपफूतिर तान्नुहोस् 


ताक्यार्थ हे परमेश्वर ! हजुर नै सर्वनियामक कालको रूपमा रहर आफ्नो चितृशक्तिको 
आधारमा प्रकृतिका तीनै गुणलाई जित्नुहृन्छ र मायाका कार्यकारण शक्तिलाई पनि आप्नो 
अधीनमा राख्नुहुन्छ। हे प्रभु ! अविद्याका कारणले पूर्वोक्त सोह ओटा अराले युक्त भएको 
संसारचक्रमा पिसिएको र खुब पीडा भोग्दै हजुरको शरणमा आएको मलाई आफूतिर तान्नुहोस् । 


दष्टा मया दिवि विभोऽखिधिष्ण्यपाना 
मायुः भ्रियो विभव इच्छति याञ्जनोऽयम् । 
येऽस्मत्पितुः कुपितहासविसजुम्मितभरू 
विस्पूजितेन लुलिताः स तु ते निरस्तः ॥ २३॥ 
अयम् जनः  यो संसारी 


रामालन्द्री टीका 


पढार्थ विभो  हे प्रभु 


२६९६ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 
मानिस श्रियः  सम्पत्ति विस्पू्जितेन  क्रोधयुक्त हँसो 
यान्  जुनजुन पदार्थलाई विभवः  एश्वर्य आदि वैभव तथा विकृत टेढो हेराइ मात्रले 
इच्छति  चाहन्छ त्यस्ता मया  मैले लुलिताः  नष्ट हन्ये 

दिवि  अन्तरिक्ष लोकमा रहने दुष्टाः  देखेको दु सःतु वी मेरा पिताजी 
अखिरुधिष्ण्यपानाम्  सारा ये  जुन रेश्वर्यहरू ते  हजुारा 

लोकपालहरूका अस्मत्पितुः  मेरा बुबाको निरस्तः  पराजित हुनुभयो 
आयुः  आयु कुपितहासविजुम्मितभरू 





ताक्यार्थ हे प्रभु ! संसारी मानिसहरूले चाहने अन्तरिक्षलोकका लोकपालहरूको आयु, एेश्वर्य, 
वेभव आदि मैले अनुभव गरेको दु । जुन रेश्वर्यहरू मेरा पिताजीको क्रोधयुक्त हँसो र विकृत 
टेढो हेरादइ मात्रले पनि नष्ट हन्थे आज त्यस्ता पिताजीलाई त हजुरले नाश गरिसक्नुभयो भने 
एेश्वर्यको के महत्व ? 
तस्मादमूस्तनुभृतामहमाशिषो ज्ञ 
आयुः भियं विभवमेन्द्रियमाविरिञ्चात्। 
नेच्छामि ते विलुलितानुरुविक्रमेण 
कालात्मनोपनय मां निजभृत्यपारवंम् ॥ २४ ॥ 





पदार्थ सम्मको विटुलितान्  ध्वस्त गराडने 
तस्मात्  त्यसैले एिन्द्रियम्  इन्द्रियद्रारा भोगिने अणिमा आदि रेश्वर्यहरूलाई 
तनुभृताम्  प्राणीहरूका आयुः  धैरे लामो आयु पनि 

अमूः  यी भियं  सम्पत्ति न इच्छामि  इच्छा गर्दन 
आरिषः  भोगहरूलाई विभवम्  एश्वर्य र मां  मलाई 

ज्ञः  बुभेको उरुविक्रमेण  अत्यन्त पराक्रमी निजभृत्यपारवंम्  आपना 
अहम्  म काखात्मना  कालरूप भक्तको नजिकमा 
आविरिञ्चात्  ब्रह्मलोक ति  हजु्धारा उपनय  लैजानुहोस् 


ताक्यार्थ हे प्रभु! मेले प्राणीहरूका यी सम्पूर्ण भोगहरूको यथार्थं अवस्थालाई बुरेको ह्ु। 
ब्रह्मलोकसम्मका विषय र इन्द्रियको संयोगबाट हुने सुख, एेश्वर्य, आयु आदि सबे कुरालाई 
हजुरले नै अत्यन्त पराक्रमी कालको रूपमा ग्रसित गरिदिनुहन्छ । त्यसैले यी कुनै पनि कुरा म 
चाहन्नँ । मलाई त हजुरका भक्तहरूको सान्निध्यमा लगिदिनुहोस् । 


कुत्राशिषः श्रुतिसुखा मृगतृष्णिरूपाः 
 ९  ४ कठेवरमरोषरुजां ५  न 
क्वेदं कठेवरमशोषरुजां विरोहः । 


रामालन्द्री टीका 


२६९१७ 
सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 
निविंद्यते न तु जनो यदपीति विद्वान् 
कामान मघुरवेः शमयन् दुरापः ॥ २५॥ 


पदार्थ विरोहः  उत्पत्तिस्थान भएको दुरः  दुःख गरेर प्राप्त हुने 
श्ुतिसुखाः  कान आदि इदं  यो मधुल्वेः  महका थोपाजस्ता 
इन्द्रियलाई सुख दिने कलठेवरम्  शरीर विषयभोगका कणबाट 
मृगतृष्णिरूपाः  मृगत्ष्णाको क्व  कहाँ कामानरं  कामनाको अग्निलाई 
जलजस्ता अवास्तविक यत् अपि  यस्तो हंदाहुदै पनि शमयन्  शान्त गर्न खोज्दछ 
आशिषः  भोगसामग्रीहरू इति विदान्  यी सवे कुरा तु  परन्तु 

कुत्र  कहाँ जान्ने न निर्विद्यते  विरक्त हदैन 
अरोषरुजां  सारा रोगहरूको जनः  प्राणी 





ताक्यार्थ भोगसामग्रीहरू सुख दिने खालका जस्ता देखिन्छन् तर यी मृगतष्णाजस्ता छन् । त्यस्तै 
सारा रोगहरूको उत्पत्तिस्थान भएको यो शरीर पनि क्षणभङ्गुर छ । यी सबे कुरा बुण्दाबुग्दै 
पनि मानिस महका धिडका थोपाबाट अग्निलाई शान्त गर्न खोजे  विषयभोगवबाट 
कामाग्निलाई शान्त गर्न खोज्छ र त्यसबाट कहिल्यै विरक्त हँदेन। 


विवरण माधथिका तीन श्लोकमा प्रह्लाद लौकिक भोगविषयहरुूप्रतिको आफ्नो विरक्ति स्पष्ट 
गर्दछन्। उनी भन्छन् मेले यी सबै लोकपालहरूको एश्वर्य, पराक्रम र समृदधिलाई राम्ररी 
चिनिसकेको द्रु । मानिसहरू यिनीहरूको रहस्य, यथार्थ स्थितिलाई नजान्नाले नै लोकपालहरूका 
सुखको आशा राख्छन्। मैले त॒ आफ्नै आंँखाले देख कि मेरा पिताजीले यी सबै लोकपाल र 
उनका एेश्वर्यपूर्ण राज्यहरूलाई आफ्नो चरणमुनि दबाएर राख्नुभएको धियो । इन्द्र॒ आदिलाई मेरा 
पिताजी आफ्नो टेडो आंखीभँले नै थरथर पार्नृहुन्थ्यो । देवताहरूको समृद्धि उहांले रिसाएर 
अट्राहास गर्दा मात्र पनि ध्वस्त हृन्थ्यो। फेरि त्यस्ता पराक्रमी मेरा पितालाई पनि हजुरले 
मारिदिनुभयो । हजुरले ने कालरूपले ब्रह्माजीसम्मका एेश्वर्यलाई ग्रस्त पार्नुभएको छ ॥ 

यस संसारका शब्द, स्पर्श आदि विषयभोगहरू पनि मरुभूमिको जलजस्ता छन् । मरुभूमिमा 
पानी हदेन तर प्यासले छटपटाद्रहेको मृग ॒टल्केको बालुवालाई ने पानी भन्ने ठानी टाढाबाट 
दौडिंदे आंछ । जति मृग दौडिंदे जान्छ त्यतित्यति टाढा पानीको आभास पनि सर्दैसर्दे जान्छ। 
मानिसहरूको सुखको आशा पनि यस्ते प्रकारको छ। कामना भन्ने वस्तु यस्तो छ कि यो कहिल्यै 
पनि मलाई पुग्यो भन्ने स्थितिमा पुर्दैन। जसरी ठलो जङ्गललाई उढाएर खरानी बनारँदा पनि 
आगो शान्त हदेन, बरु सल्किने वस्तु बददे जाँदा खन्खन् तेजिलो बन्दै फैलँदै जान्छ त्यसै गरी 
कामना पनि भोग्य वस्तु पारदे जांँदा बद्दै जान्छ। आफूसंग भएका पदार्थहरूमा सन्तोष नगर्ने 
मान्छे पृथ्वीका सम्पूर्ण भोग्यवस्तुहरू पाएर पनि सन्तुष्ट हँदेन । विषयमा रहेको महको थोपाजस्तो 
मिठो लाग्ने आनन्द अत्यन्त दुःखले एकचिनको लागि प्राप्त हुन्छ तर खन् कामना बढाएर त्यसले 
मनलाई पीडित गरिरहन्छ । भोगको कुनै अन्त्य कछैन। शरीर रोगको घर हो, अलिकति विषयको 


रामालन्द्री टीका 


२६१८ 
सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 


भोग गर्न पनि नपाडदे यो बिग्रिहाल्छ। त्यसैले प्रहाद आफू कामनाको चक्करमा नफस्ने 
बतांछन् । 


क्वाहं रजःप्रभव ईश तमोऽधिकेऽस्मिन् 
जातः सुरेतरकुे क्व तवानुकम्पा । 


न जह्यणो न तु भवस्य न वे रमाया 

यन्मेऽपिंतः शिरसि पद्मकरः प्रसाद् ॥ २६॥ 
पदार्थ ्  म न बरह्मणः  न ब्रह्माजीमाथि 
ईदा  हे परमेश्वर क्व  करटको न तु भवस्य  न शङ्रजीमाथि र 
तमः  तमोगुण तव  हजुरको न रमायाः  न लक्ष्मीमाथि ने छ 
अधिके  प्रधान भएको अनुकम्पा  कृपा यत्  जो कि हजुरले 
रजप्रभवे  रजोगुण ज्यादा हुने क्व  कटां मे शिरसि  मेरो शिरमा 
अस्मिन्  यो प्रसादः  हजुरको जो मसंगको पदुमकरः  सम्पूर्ण सन्ताप हरण 
सुरेतरकुठे  असुरकुलमा प्रसन्नता छ त्यस्तो प्रसन्नता गर्ने हात 
जातः  जन्मिएको वे  निश्चय ने अपिंतः  राख्नुभयो 





ताक्यार्थ हे परमेश्वर ! तमोगुणप्रधान असुरकुलमा उत्पनन भएको एउटा तुच्छ म कहँ ? फेरि 
त्यो हजुरको अपार अनुकम्पा कहाँ ? तपनि हजुर मसंग प्रसनन हुनुभएको छ। हजुर त्यत्तिको 
प्रसन्न न ब्रह्माजीमा, न शङडरजीमा र न लक्ष्मीजीमा ने हुनुभएको छ । जो कि हजुरले सारा सन्ताप 
हरण गर्न हात मेरो शिरमा राखिदिनुभयो । 


नैषा परावरमतिभ॑वतो नु स्या 
ज्जन्तोयंथात्मसुहदो जगतस्तथापि । 

संसेवया सुरतरोरिव ते प्रसादः 
सेवानुरूपमुदयो न परावरत्वम् ॥ २७ ॥ 





पढार्थ जगतः  सारा जगत्को सुरतरोः इव  कल्पवृक्ष जस्तो 
यथा  जसरी आत्मसुहदः  आत्मस्वरूप र॒ ते  हजुरको 

जन्तोः  सामान्य प्राणीको हितकारक संसेवया  राम्रो सेवाद्रारा 

एषा  यो इलो हो, यो सानो भवतः  हजुरको प्रसादः  प्रसाद मिल्छ त्यो पनि 
हो जस्तो न स्यात्  त्यस्तो विषम बुद्धि सेवानुरूपम्  सेवाअनुसारको 
परावरमतिः  विषम बुद्धि कछ छैन उदयः  फलमा तारतम्य हुन्छ 
ननु  निश्चय नै तथा अपि  तर पनि परावरत्वम्  उच्च र नीचको 


रालालन्द्री टीका 


२६९९ 
सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 


आधारमा न  भेद हदे 

वाक्यार्थ सामान्य व्यक्तिहरूमा जस्तो हजुरमा यो उलो, यो सानो भन्ने विषमबुद्धि छैन 
किनभने हजुर सबैको हितकारक र आत्मस्वरूप हूनुहृन्छ । तपनि कल्पवृक्षजस्ता॒हजुरको 
कृपाप्रसादलाई हजुखप्रतिको सेवानुसार उनीहरू भक्तहरूले प्राप्त गर्दछन्, जातिगत उच्चता र 
नीचताको आधारमा त्यो भेद हुने होन । 

विवरण भगवान्को कृपाको विषयमा शास्त्रहरूमा धरे चर्चा भएका छन्। भगवान् शुभ र 
अशुभ कर्मको फल दिने न्यायकर्ता पनि हुनुहुन्छ अनि आफूमा आधित रहने भक्तहरूमाथि दया 
पनि गर्नृहुन्छ । भगवान्ले केवल न्याय मात्र गर्नृहूने हो भने उहाँ यमराज आदि जस्त सामान्य 
देवता मात्र हुनुभयो । आफ्नै कर्मको फल आ्ूलाई प्राप्त हुने भएपछ्ि भगवान्को भक्तिको पनि 
कुनै महत्त्व रहेन । अनि भगवानूले आप्ना भक्तहरूलाई मात्र कर्मका अनन्त जन्जालबाट सुटुक्क 
बचाउने गर्नुहुन्छ भने भगवानूले पक्षपात गरेको ठहरिने भयो । भगवान्को कृपा नभई प्राणीहरूले 
कर्मबन्धनलाई काटन पनि सक्दैनन्। यसको व्यवस्था गर्दै शास्त्रहरूमा भनिएको छ कि 
भगवानूको कृपा आफपूखुसी नभई नियमअनुसार भएको छ। आआफूले गरेको सेवा र 
उपासनाअनुसार भक्तहरू नियमसम्मतरूपले भगवान्को कृपा पांछन् र संसारबाट मुक्त हृन्छन् । 
यसैले कर्मको नियम पनि बिग्रेको हैदेन र भगवान्ले कसैलाई काखा कसैलाई पाखा पनि गर्न 
गर्नृहुन्न। भगवान्का हरेक कृपाहरू पनि सत्यको नियमअनुसार नै हुने भएकाले असुरजातिमा 
उत्पन्न भएर पनि आफ़ूले ब्रह्मा, लक्ष्मी आदिले समेत पाउन नसकेको भगवानूको वरदहस्त 
पाएकोले उनी अत्यन्त खुसी भएका छन् । 


एवं जनं निपतितं प्रभवाहिकूपे 

कामाभिकाममनु यः प्रपतन् प्रसङ्गात् । 
कृत्वात्मसात् सुरषिणा भगवन् गृहीतः 

सोऽहं कथं नु विसृजे तव भृत्यसेवाम् ॥ २८ ॥ 


पदार्थ अनु प्रसतद्वात्  सङ्तबाट तव  हजुरका 
भगवन्  हे प्रभु प्रपतन्  अरे तल खस्दै गरेको भृत्यसेवाम्  भक्तहरूको 
एवं  यसरी यःनजोम सेवालाई 


प्रभवाहिवृूे  जन्ममत्युरूप सुरणा  देवर्षि नाखदद्रारा लु  निश्चय नै 
अजिङ्गर भएको संसाररूप कुवामा आत्मसात् कृत्वा  शिष्य सम्रेर कथं  कसरी 





निपतितं  खसेको वा आफ्नै मानेर विसृजे  छाडन सक्छ र ? 
कामाभिकामं  विषयभोगी गृहीतः  अनुगृहीत भएको छु 
जनं  जनहरूको सः अहं  त्यस्तो म 


वाक्यार्थ हे भगवान् ! म विषयभोगीहरूको सङ्गतबाट जन्म र मूत्युरूप अजिङ्गरयुक्त संसाररूप 


रामालन्द्री टीका 


२६२० 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 


अंँध्यारो कुवामा खस्दै गरेको धिं । देवर्षिं नारदले ममाथि दया गरेर मलाई शिष्य बनाई ज्ञान 
दिनुभयो । त्यो मेरो लागि ठुलो अनुग्रह थियो। अब म कसरी हजुरका भक्तहरूको सेवालाई छाड्न 


सक्छुर? 
मत्प्राणरक्षणमनन्त पितुवंधश्च 
मन्ये स्वभृत्यऋषिवाक्यमृतं विधातुम् । 
खड्गं प्रगृह्य यदवोचदसद्विधित्सु 
स्त्वामीरवरो मदपरोऽवतु कं हरामि ॥ २९॥ 


पढार्थ त्वाम्  लौ तलाई पितुवंघः च  मेरा पिताजीको 
अनन्त  हे अविनाशी प्रभु अवतु  रक्षा गरोस् वध यी दुबे कुरा गर्नुभयो त्यो 
असद्विधित्सुः  असत्कर्म गर्न कं  शिरलाई स्वभृत्यऋषिवाक्यम्  आपना 
खोज्ने मेरा पिताले हरामि  काटने भनेर भक्त सनक आदि ऋषिहरूको 
खड्गं  खड्ग अवोचत्  भन्नुभयो भनादइलाई 

प्रगृह्य  लिएर यत्  जो ऋतं  सत्य 

मदपरः  मदेखि अर्को मत्प्राणरक्षणम्  मेरो प्राणको विधातुम्  गराउन हो भने कुरा 
ईरवरः  ईश्वरले रक्षा र मन्ये  मलाई लागेको छ 





ताक्यार्थ हे अविनाशी प्रभु! मेरा पिताजीले जब मलाई मार्बको लागि हातमा खड्ग लिएर 
मदेखि अर्को ईश्वरले तलाई लौ बचाओस् भन्दै अब तेरो टाउको काट भन्नुभयो त्यस वेला 
हजुर मेरो प्राणरक्षा गर्नका लागि र मेरो पिताजीका नाशका लागि पनि प्रकट हूनुभयो। आपफ्ना 
भक्त सनक आदि ऋषिहरूको वाक्यलाई सत्य बनाउन हजुर यसरी प्रकट हूनुभएको हो जस्तो 
मलाई लाग्छ। 


एकस्त्वमेव जगदेतदमुष्य यत् त्वम् 
आद्यन्तयोः पृथगवस्यसि मध्यतङ्च । 
सृष्ट्वा गुणन्यतिकरं निजमाययेदं 
नानेव तैरवसितस्तदुप्रविष्टः ॥ २० ॥ 





पदार्थ यत्  जो पृथक्  जगत्भन्दा दु रूपमा 
एतत्  यो सारा अमुष्य  यो जगत्को त्वम्  हजुर नै 

जगत्  जगत्को रूपमा आद्यन्तयोः  सृष्टिभन्दा अवस्यसि  रहनुहुनेछ भने 
एकः  एक पहिला, प्रलयभन्दा पछि र निजमायया  आफ्नो मायारूप 
त्वम् एव  हजुर मात्र हूनुहन्छ मध्यतः च  यो बीचमा पनि शक्तिले 


रामालन्द्री टीका 


२६२१ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 


गुणव्यतिकरं  त्रिगुणको 
परिणामात्मक 

इदं  यो जगत्लाई भएर 

सृष्ट्वा  सृष्टि गरेर अवसितः  प्रतीत हुनुभएको छ 
ताक्यार्थ यो चराचर जगत्को रूपमा हजुर न हुनुहुन्छ । सुष्टिभन्दा पहिला र प्रलयभन्दा पचि 
पनि हजुर नै रहनुहन्छ र त्यसैले यो सुष्टि कालमा पनि हजुरबाहेक कोही पनि छैन । हजुर ने 
मायाको शक्तिद्रारा त्रिगुणात्मक जगत्को सृष्टि गरेर त्यसमा प्रवेश गर्नृहुन्छ र मनुष्य, पशु, पक्षी 
आदिका रूपमा देखा पर्नृहन्छ । अनि यसको उत्पत्ति, स्थिति र संहार गर्नेको रूपमा पनि आफ 
देखिनुहुन्छ । 


  त्यो जगतूमा 
अनुप्रविष्टः  फेरि प्रवेश गरेर 
तेः  ती देवता, मनुष्य, पशु 
आदि रूपद्रारा 


नाना इव  उत्पत्ति, स्थिति र 
संहार गर्नेको रूपमा अनेक रै 





त्वं वा इदं सदसदीश भवांस्ततोऽन्यो 
माया यदात्मपरबुद्धिरियं ह्यपाथां । 
यद् यस्य जन्म निधनं स्थितिरीक्षणं च 
तद् वै तदेव वसुकाखवदष्टितर्वोः ॥ ३१९॥ 


पदार्थ आत्मपरबुद्धिः  यो मेरो र यो निधनं  जहां विलीन हुन्छ 
ईशा  हे स्वामी तेरो भन्ने बुद्धि, त्यो तत्  त्यो वस्तु 
इदं  यो अपाथां  अर्थहीन र अष्टितर्वोः  कारण बीज र कार्य 


सदसत्  सदसदात्मक जगत् माया  भ्रममूलक हो 
त्वम् वा  हजुर नै हनुहुन्छ फेरि हि  निश्चय नै 


वृक्षको रूपमा भिन्न भए पनि 
वसुकाक्वत् च  परथिवी वा 


भवान्  हजुर चार्हिं यत्  जुन वस्तु गन्धतन्मात्राको रूपमा एठटे भए 
ततः  यो जगतूदेखि यस्य  जसको आधारमा पनि 
अन्यः  अके हुनुहुन्छ जन्म  जन्म हुन्छ तत् एव  त्यस्तै अभिन्न हुन्छ 


यत्  जो ईक्षणं  प्रकाशित हुन्छ 

इयं  यस्तो खालको स्थितिः  अवस्थित हुन्छ र 
वाक्यार्थ हे स्वामी ! सदसदात्मक यो जगत् हजुर नै हुनुहुन्छ । हजुर यो जगत्बाट बेग्लै हुनुहुन्छ 
तर यो जगत् हजुरबाट बेग्लै कछैन। लोकमा जो मेरो र तेरो भन्ने व्यवहार देखिन्छ यो अर्थहीन 
भ्रममूलक हो । जुन वस्तु जसबाट उत्पन्न हुन्छ, जसमा बस्छ र जसमा लय हुन्छ त्यो वस्तु त्यस 
कारणदेखि भिन्न हँदेन, जसरी बीज र वृक्ष सामान्य रूपमा भिन्न देखिए तापनि पृथिवी वा 
गन्धतन्मात्राको आधारमा भिन्न होइन । 


न्यस्येदमात्मनि जगद्िलयाम्बुमध्ये 
रोषेऽऽत्मना निजसुखानुभवो निरीहः । 





रामालन्द्री टीका 


२६२२ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 


योगेन मीलितद्गात्मनिपीतनिद्र 
स्तुये स्थितो न तु तमो न गुणांश्च युङ्क्षे ॥ ३२॥ 





पढार्थ जलमा तुये  तुरीय अवस्थामा 

इदम्  यो सारा रोषे  सुत्नुहुन्छ स्थितः तु  अवस्थित रहंदा त 
जगत्  जगत्लाई योगेन  योगद्रारा तमः  प्रकृतिलाई 

आत्मनि  आफैमा मीलितदुक्  आंखा चिम्ले न युद्क्षे  प्रयोग गर्नुहुनन र 
न्यस्य  राखेर जस्तो गरी गुणान् च  प्रकृतिका 
निजसुखानुभवः  आत्मसुखको आत्मना  आफले गुणहरूलाई पनि 

अनुभव गर्दै आत्मनिपीतनिद्रः  स्वरूप न  प्रयोग गर्नृहुन्न 

निरीहः  निष्क्रिय भएर प्रकाशद्रारा प्रकृत निद्रालाई 

विलयाम्बुमध्ये  प्रलयकालीन हटाडदै 


ताक्यार्थ हजुर प्रलयकालमा यो सारा जगत्लाई आफमा लीन गरेर आत्मसुखको अनुभव गर्दै 
निष्क्रिय भएर प्रलयकालीन जलमा सुत्नुहन्छ । त्यस बखतमा प्रकृति र प्रकृतिका गुणहरूलाई 
स्वीकार गर्नृहुन्छ । योगशक्तिद्रारा ओआंँखा चिम्लिंदै आत्मस्वरूपको प्रकाशले सामान्य निद्रालाई 
जित्दै तुरीय अवस्थामा रहँदा भने प्रकृतिलाई र प्रकृतिका गुणहरूलाई पनि स्वीकार गर्नुहुन्न । 


तस्येव ते वपुरिदं निजकालदाक्तया 
सञ्चोदितप्रकृतिधमंण आत्मगूढम् । 
अम्भस्यनन्तद्यनाद् विरमत्समाधे 
नीभेरभत् स्वकणिकावटवन्महान्जम् ॥ ३३॥ 


पदार्थ अम्भसि  कारणरूप जलमा स्वकणिकावटवत्  आप्नो सानो 
निजकालशक्त्या  आपन अनन्तरायनात्  शेष शयनबाट बिउबाट दलो बरको रुखजस्तो 
अंशभूत काल शक्तिद्रारा विरमत्समाघेः  समाधि खुलेका आत्मगूढम्  आरफैभित्र लुकेको 
सञ्चोदितप्रकृतिघमंणः  तस्य एव ते  उनै हजुरको महान्नम्  इलो कमल 
सुष्टिका लागि प्रकृतिका सत्त्व नाभेः  नाभिनाट अभूत्  उत्पन्न भयो 

आदि गुणहरूलाई प्रेरित गर्नृहुने इद् वपुः  हजुरकै शरीररूप यो 





वाक्यार्थ आफ्नै अंशरूप कालको शक्तिद्रारा सुष्टिका लागि प्रकृतिका गुणहरूलाई हजुरले 
प्रित गरेपच्छि कारणरूप जलमा शेषशय्यामाथि सुत्नुभएका हजुरको समाधि खुल्छ । त्यसपछि 
हजुरको नाभिबाट सानो बीजबाट ठुलो बरको रुखजस्तो हजुरभित्रै रहेको ब्रह्माण्डकमलको उत्पत्ति 
हुन्छ । 


रामालन्द्री टीका 


२६२२ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 


विवरण माथिका तीन श्लोकहरूमा संसारको सृष्टि, स्थिति र नाश परमात्माबाट नै हुने अनि 
सुष्टिको अधि र पचि पनि सत्स्वरूप परमात्मा मात्र बाँकी रहने बताइएको छ । पुरुष एवेदं सर्वम् 
मुण्डकोपनिषद्, २११० अर्थात् सम्पूर्ण संसार परमात्मा नै हो भनी उपनिषद्मा बतादइएको छ । 
कार्य र कारणरूपी जगत्को रूपमा परमात्मा प्रकट हुनुभएको छ तर उहाँ त्यो संसारभन्दा भिन्न 
ने हनृहन्छ । यसकारण संसारमा रेका दोषहरू परमात्मामा आँदेनन्। यो सबै जगत् व्यवस्था 
मायाको अवास्तविक खेल हो। सम्पूर्ण जगत् आआफ्नो कारणको क्रमले लीन हदे परमात्मामा 
पुग्दछ । परमात्माभन्दा भिन्न अस्तित्व नै नभएको संसारले कसरी परमात्मालाई दूषित गराउन 
सक्छ र ? सक्दैन। 

संसारको दोषले परमात्मालाई दँदेन भने बुखाउन नै अन्य दुई श्लोकमा जगत्को उत्पत्ति 
हनुभन्दा अधि र नाशपचछि पनि दोषरहित तत्तव मात्र बाँकी रहने बतादइएको छ । सम्पूर्ण जगत्लाई 
आफूमा लीन गरेर आंँखा चिम्ली आत्मसुखमा रमाउने उहाँ जगत्को नाशपचछि पनि रहनुहुन्छ अनि 
समाधिबाट व्यखिएपचछ्छि जगत्को सृष्टि हूनुभन्दा अधि पनि उहाँ आफ्नै दोषरहित स्वरूपमा 
रहनुभएको हृन्छ । कार्यको आदि र अन्तमा पनि जस्तातस्ते रहने अनि कार्यको विस्तार भएको 
नीचको समयमा पनि मायामय त्यो संसारभन्दा भिन्नै रहने परमात्मा यसका दोषहरूबाट दूषित 
हुनुहन्न भन्नु यो प्रसङ्गको तात्पर्य हो । 


तत्सम्भवः कविरतोऽन्यदपङ्यमान 

स्त्वां बीजमात्मनि ततं स्वबहिविचिन्त्य । 
नाविन्ददब्दशतमप्सु निमज्जमानो 

जाते   कथमु न ९ बीजम् 

ऽङुरे कथमु होपलभेत बीजम् ॥ २४ ॥ 





पदार्थ ततं  व्याप्त भएको न अविन्दत्  हजुरलाई बुखुन 
तत्सम्भवः  त्यही कमलबाट त्वां  हजुरलाई सक्नुभएन 

उत्पन्न भएका स्वबहिः  आपूभन्दा बाहिर नै उ ह  निश्चय नै 

कविः  ब्रह्माजी विचिन्त्य  विचार गरेर अङ्क ररे  अङ्कुर 

अतः  यो पानीभन्दा अप्सु  पानीमा जाते  उत्पन्न भदस केपच्ि 
अन्यत्  अरू अन्दश्तम्  सय वर्षसम्म॒ बीजम्  बिड 

अपरयमानः  नदेखेर निमज्जमानः  इबेर तपस्या कथम्  कसरी 

आत्मनि  आफूमा गर्दा पनि उपलभेत  उपलब्ध होला र 


वाक्यार्थ त्यसपच्छि त्यस ब्रह्माण्डकमलबाट ब्रह्माजी उत्पन्न हुनुभयो । ब्रह्माजीले पानीबाहेक 
केही देख्नुभएन र आफूमा व्याप्त भएर रहनुभएका हजुरलाई पनि देख्नुभएन । त्यसपछि हजुरलाई 
नाहिरे खोज्दै सय वर्षसम्म पानीमा बेर तपस्या गर्नुभयो । त्यसबाट पनि ब्रह्माजीले हजुरको दर्शन 
पाउनुभएन किनभने बिउबाट अङ्कुर उत्पन्न भदसकेपचछछि फेरि कसरी बि उपलब्ध हुन्छ र ? 


रामालन्द्री टीका 


२६२४ 
सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 
स त्वात्मयोनिरतिविस्मित आस्थितोऽन्जं 
काठेन तीव्रतपसा परिशुद्धभावः । 
त्वामात्मनीश भुवि गन्धमिवातिसृक्ष्मं 
भूतेन्द्रियारायमये विततं ददशं ॥ ३५॥ 





पढार्थ परिशुद्धभावः  अन्तःकरण शुद्ध विततं  व्याप्त भएर रहनुभएका 
ईशा  हे प्रभु भएका त्वाम्  हजुरलाई 

अतिविस्मितः  खुब छक्क परै सः  ती भुवि  पृथिवीमा 

अन्जं  फर्कैर कमलं आत्मयोनिः तु  ब्रह्माजी त॒ अतिसृक्ष्मं  उपादान कारणको 
आस्थितः  बस्नुहुने भूतेन्द्रियाशयमये  भूत, इन्द्रिय रूपमा ज्यादै सूक्ष्म 

काठेन  धेरै समयसम्मको र अन्तःकरणमय गन्धम् इव  गन्धलाई ठै 
तीव्रतपसा  कठोर तपस्याले आत्मनि  आफ्नै शरीरमा ददश  देखनुभयो 


वाक्यार्थ यसरी चकित हदे ब्रह्माजी फेरि पानीबाट निस्किएर कमलमा ने जानुभयो । त्यसपच्ि 
उहांले धरे समयसम्म कठोर तपस्या गर्नुभयो । तपस्याद्रारा उहाँको अन्तःकरण शुद्ध भएपछि भूत, 
इन्द्रिय र अन्तःकरणमय आफ्नै शरीरमा व्याप्त भएर रहनुभएका हजुरलाई ब्रह्माजीले पृथिवीमा 
गन्धलाई ठै देख्नुभयो । 


एवं सहस्रवदनाङ्प्रिरिरःकरोरु 
नासास्यकणंनयनाभरणायुधादयम् । 
मायामयं सदुपलक्षितसन्निवेरां 
दुष्ट्वा महापुरुषमाप सुदं विरिञ्चः ॥ ३६॥ 


पदार्थ गहना र हतियारले युक्त दष्ट्वा  देखेर 

एवं  यसरी सदुपलक्षितसन्निवेशं  विभिन्न विरिञ्चः  ब्रह्माजीले 
सहस्रवद्नाङ्घिरिरःकरोरुनासा लोकहरू अङ्गको रूपमा रहेको सुदं  हर्ष 
स्यकणंनयनाभरणायुधादयम्  मायामयं  आश्चर्ययुक्त आप  प्राप्त गर्नुभयो 
हजारौँ मुख, पाठ, टाडका, हात, स्वरूपवाला 

जांँघ, नाक, मुख, कान, ओंखा, महापुरुषम्  महापुरुषलाई 





ताक्यार्थ त्यस बखतमा ब्रह्माजीले हजारौ मुख, पाठ, टाडका, हात, जाँघ, नाक, मुख, कान, 
ओंँखा, गहना र हतियारले युक्त हातहरू भएको भगवानूको विराट् स्वरूपको दर्शन गर्नुभयो । जुन 
विराट् स्वरूपका अङ्हरू अतल आदि विभिन्न लोकको रूपमा रहेका थिए । त्यस्तो मायामय 
भगवानूको विराट् मूर्तिलाई देखेर ब्रह्माजी अत्यन्त आनन्दित हूुनुभयो । 


रामालन्द्री टीका 


२९२५ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


तस्मे भवान् हयशिरस्तनुवं हि बिभ्रद् 
वेदद्रुहावतिबको मधुकेटभाख्यो । 
हत्वानयच्छरतिगणांस्तु रजस्तमर्च 


अध्याय ९ 


सत्त्वं तव प्रियतमां तनुमामनन्ति ॥ २७ ॥ 


पदार्थ नाम गरेका 

भवान्  हजुरले रजः तमः च  रजोगुण र 
हयदिरस्तनुवं  हयग्री वमूर्तिलाई तमोगुण लाई 

बिभ्रत्  धारण गरेर हत्वा  मारेर 

अतिवटो  अति बलशाली हि  निश्चय नै 

वेदद्रहो  वेद चोर्ने भ्रतिगणान्  उनीहरूले चोरेका 
मधुकैटभाख्यौ  मधु र कैटभ वेदहरू ल्याएर 





तस्मे  उनै ब्रह्माजीलाई 
आनयत्  फकइ्दिनुभयो 

तव  हजुरको 

प्रियतमां  त्यो अति प्यारो 
सत्त्वं  सात्त्विक 

तनुम् च  शरीरलाई पनि 
आमनन्ति  ऋषिहरू जान्दछछन् 


ताक्यार्थ हे प्रभु! एक पटक हजुरले हयग्रीव रूप धारण गर्मुभयो, वेद चोर्ने अति बलशाली 
मधु र कैटभ नाम गरेका रजोगुण र तमोगुणलाई समाप्त गरी वेदको उद्धार गरेर ल्याउनुभयो अनि 
त्यो वेद ब्रह्माजीलाई ने फर्काइ्दिनुभयो । आज पनि हजुरको त्यो सात्त्विक अवतारलाई ऋषिहरू 


कलो  कलियुगमा 
छन्नः  गुप्तरूपले रहनुहुने 


सम्रिरहन्छन् । 
इत्थं नृतिर्यगुषिदेवरषावतर 
लोकान् विभावयसि हंसि जगत्प्रतीपान् । 
घमं महापुरुष पासि युगानुवृत्तं 
छन्नः कटो यदभवस्त्रियुगोऽथ स त्वम् ॥ ३८ ॥ 
पदार्थ जगत्प्रतीपान्  जगत्का 
महापुरुष  हे पुरुषोत्तम द्रोहीहरूलाई 
इत्थं  यसरी हंसि  संहार गर्नृहन्छ र 


नृतिरय॑गृषिदेवरषावतोरेः  मनुष्य, युगातुवृत्तं  युगञनुसारको 
पशु, ऋषि, देवता तथा जलचर धर्मं  धर्मलाई 

आदि अवतार धारण गरेर पासि  रक्ना गर्नुहुन्छ 
लोकान्  लोकलाई यत्  जो 

विभावयसि  पालन गर्नृहुन्छ॒ अथ  त्यस्तै 





सः त्वम्  त्यस्ता हजुर 

त्ियुगः  तीन युगमा हुनुभएकोले 
त्रियुग नामले 

अभवः  प्रसिद्ध हुनुभयो 


वाक्यार्थ हे पुरुषोत्तम ! यसरी मनुष्य, पशु, ऋषि, देवता तथा जलचर आदिको अवतार धारण 
गरेर हजुर सारा लोकलाई पालन गर्नृहुन्छ । सत्य, त्रेता र द्वापर युगमा धर्मको रक्नाका लागि हजुर 


रामालन्द्री टीका 


२६२६ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 


विविध रूप लिएर देखा पर्नृहुन्छ र जगत्का द्रोहीहरूलाई मार्नृहुन्छ भने कलियुगमा गुप्तरूपले 
रहनुहन्छ । त्यसैले तीन युगमा आविर्भाव हने भएकाले हजुरको नाम त्रियुग पनि छ। 


नैतन्मनस्तव कथासु विकुण्ठनाथ 
सम्प्रीयते दुरितदुष्टमसाधु तीतम् । 
कामातुरं हर्ष॑शोकभयेषणातं 
तस्मिन् कथं तव गतिं विमृशामि दीनः ॥ ३९॥ 


पदार्थ कामातुरं  विषयभोगको तस्मिन्  त्यस्तो मन हंदाहदे 
विकुण्ठनाथ  हे वैकुण्ठनाथ कामनाले व्याकुल एवं दीनः  दुःखी भएको मैले 
एतत्  यो हषशोकभयेषणार्तं  हर्ष, शोक, तव  हजुरको 

मनः  मन भय र चाहनाले आर्त छ, त्यसैलेगतिं  तत्त्वलाई 

दुरितदुष्टम्  पापवासनाले तव  हजुरका कथं  कसरी 

दूषित कथासु  कथाहरूमा विमृशामि  विचार गरू 
असाघुतीवम्  अत्यन्त खराब न सम्प्रीयते  खुसी हदेन 





ताक्यार्थ हे वैकुण्टनाथ ! यो मन पापवासनाले दूषित छ र अत्यन्त दुष्ट पनि छ। यो 
विषयभोगको कामनाले व्याकुल बन्छ र हर्ष, शोक, भय तथा चाहना आदिले भरिएको छ। 
त्यसैले यो मेरो मन हजुरको कथामा लाग्दैलाग्देन र कथाबाट प्रसन्न हदे हुदेन । त्यस्तो मनलाई 
लिएर म अब कसरी हजुरको गतिलाई चिन्तन गरौँ ? 


जिहैकतोऽच्युत विकर्षति मावितुप्ता 
रिरनोऽन्यतस्त्वगुदरं श्रवणं कुतदिचत्। 
घ्राणोऽन्यतर्चपलदुक् क्व च कमंशाक्ति 
बह्वयः सपत्न्य इव गेहपतिं लुनन्ति ॥ ४०॥ 





पदार्थ त्वक्  स्पर्श इन्द्रिय छालाले पत्नी भएका पुरुषका स्त्रीहरूले 
अच्युत  हे प्रभु उद्रं  पेटले गेहपतिं इव  पतिलाई ताने ॐै 
अवितृप्ता  कहिल्यै नअघाउने श्रवणं  कानले यी इन्द्रियहरूले 

जिह्वा  जिभ्राले प्राणः  नाकले कुतङ्िचित्  कतैबाट 

मा  मलाई चपठदुक्  चञ्चल आंखाले र क्व अन्यतः  कहीं अन्ते 
एकतः  एकातिर कमंशक्तिः च  कर्मन्दरियहरूले लैजानका लागि 

विकषति  खिचेर लैजान्छ पनि आआपफ्नो व्यापारतिर टुनन्ति  लुच्छदछन् 

रिरनः  जननेन्द्रियले बहयः  धेरै 

अन्यतः  अर्कोतर्फ तान्छ सपत्न्यः  स्त्रीहरूले अर्थात् धेर 


रामालन्द्री टीका 


२६९२७ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 


ताक्यार्थ हे प्रभु! मलाई कहिलै तृप्त नहूने जिव्राले एकातिर आकर्षित गर्छ भने जननेन्द्रियले 
अकतिफ आकर्षित गर्द । त्यसै गरी त्वगिन्द्रिय, पेट, श्रोत्रेन्द्रिय, प्राणेन्दरिय र चक्षुरिन्द्रियले आ 
आफ्नो विषयतिर आकर्षित गर्छन्। धरे पत्नी भएको एउटा पुरुषलाई पत्नीहरूले आआपफ्नो 
साथमा लैजान जसरी तानातान गर्छन् त्यसै गरी मलाई पनि चारैतिर तानिरहेका छन् । 


विवरण माथिका श्लोकमा प्रह्नादले आफू भगवान्लाई बुण्न असमर्थं र अयोग्य भएको 
बताएका छन्। भक्ति महासागर जस्तै हो जहाँ अनेक भावका तरङ्हरू उठिरहन्छन्। प्रह्नादको 
मनमा अत्यन्त दीनताका भावहरू उठिरहेका छन्। संसारमा रहने धैरेजसो मानिसहरू जो 
भगवानूदेखि विमुख र रागद्रेषवासनाहरूले युक्त छन् तिनीहरूको दयायोग्य अवस्था प्रह्लाद आफैमा 
अनुभव गर्दै छन्। आधा पुण्य र आधा पाप भएपचछ्ि मानिसहरू संसारमा जन्मने हुन्। मानिस 
भएकाले आ्ूमा स्वतः ने रहेका आधा पापहरूलाई अनि आ्पूले पूर्वजन्ममा वा यही जन्ममा 
पनि गरेका गल्ती वा भूलहरूलाई सन्तहरू भगवान्लाई सुनारंछन् भने संसारीहरू भने त्यसलाई 
लुकाउन खोज्छन्। मायाको राज्यमा मानिसहरू लडनु, खुस्कनु कुनै आश्चर्य होदन, उनीहरूले त 
लड्दै र सिक्दे भगवान्को चिन्तन गर्ने हो। त्यसैले संसारले आफूलाई जित्यो भनी कसैले पनि 
खिन्न ॒हुनुपर्देन। अनादि कालदेखि मानिसलाई संसारले जितिरहेको छ नै। एकचोटि मात्र 
भगवान्को कृपाले यो अज्ञान नष्ट गर्न सकियो भने त फेरि त्यसमा पर्न पर्देन। त्यसैले 
साधकहरूले आपफ्ना गल्तीहरूबाट हरस नखाऊन्, बरु भगवानूसंग त्यसको प्रार्थना गर्दै आपपूलाई 
सुधारून् भन्ने प्रह्ादको आशय देखिन्छ । 

स्वादे जिभ्रोले कसलाई वशमा पार्न खोज्देन ? स्त्रीपुरुषको एकअकमिा हुने आसक्तिले 
कसलाई तान्न खोज्देन ? इन्द्रियहरूले जीवलाई सर्धँ आप्ना विषयहरूतफ तान्न खोजिरहन्छन् । 
त्यसैले भक्तले सर्धं सावधान रहनुपर्दछ । यद्यपि प्रह्नादमा यी सांसारिक वृत्तिहरू अहिले छैनन् तर 
उनको प्रार्थनामा धेरै कुरा लुकेको देखिन्छ । पहिल्यैको जीवनमा भक्त भएको भए त उनले जन्मने 
पर्दैनथ्यो । त्यसैले सन्तहरूले आफ्ना पूर्वजन्मका कमजोरीहरूलाई सम्णी भगवानूसंग माफी 
माग्छन्। अथवा सबेतिर आत्मदृष्टि भएका महापुरुषहरू अरूका गल्तीहरूलाई आमा देखी 
त्यसबाट तिनीहरूलाई बचाउन प्रार्थना गर्दछन्। सन्तहरूले पनि आफूलाई पापी भनी मेरो उद्धार 
गर्नुहोस् भनी भगवान्को प्रार्थना गर्दा आफूबाट पाप भएकाले म पापीले के भक्ति गर्न सक्छ 
र ? भनी भक्ति गर्नबाट पछि हट्ने सामान्य मानिसहरूको उत्साह बदछ । उनीहरूले हामी पनि 
प्रहादजस्ते हुन सक्ने रहें भने बु्छन् । 

चोरहरूबाट सावधान भई घर वरिपरि घुम्दा चोर नलागे ४ वासनाहरूबाट सतक भई 
भगवानूसंग वासनातफको आकर्षण हटाइदिनका लागि प्रार्थना गर्दा ती वासनाहरू फेरि आन 
सक्देनन्। यसरी प्रार्थना गर्नु साधकहरूमा आउन सक्ने अहर वृत्तिको पनि ओषधी हो । 


एवं स्वकर्मपतितं भववेतरण्याम् 
अन्योन्यजन्ममरणारनभीतभीतम् वि 
अन्योन्यजन्ममरणाश्नभीतभीतम् । 


रामालन्द्री टीका 


२६२८ 
सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 
परयज्जनं स्वपरविग्रहयेरमेत्र 
हन्तेति पारचर पीपृहि मूढमद्य ॥ ४१॥ 





पदढार्थ डरले भयभीत भएको पर्यन्  देखेर 

भववैतरण्याम्  संसाररूपी स्वपरविग्रहवेरमेत्रं  आपनो र॒ हन्त इति  कटै ! भन्न मन 
वैतरणी नदीमा अ्कको शरीरमा मित्रभाव र लागिरहेको छ 

स्वकमंपतितं  आप्नै कर्मले  गर्ने पारचर  संसाररूप वैतरणीभन्दा 
खसेको एवं  यस्ता पर रहनुहुने हे भगवान् 
अन्योन्यजन्ममरणारानभीत मूढम्  मूर्ख अद्य  आज सारा प्राणीलाई 
भीतम्  आपसमा जन्ममृत्युको जनं  व्यक्तिहरूलाई पीपृहि  पार लगाददिनुहोस् 


ताक्यार्थ आफ्नै कर्मले गर्दा संसाररूपी वैतरणीमा फसेका, आपसआपस्मँ जन्ममत्युको डरले 
भएभीत भएका र आफ्नोमा मित्रभाव र अककिमा शत्रुभाव गर्ने यी मूर्ख व्यक्तिहरूलाई देखेर 
मलाई दया लागिरहेको छ । हे परमेश्वर ! आज यी प्राणीहरूलाई पार लगाददिनुहोस् । 


वितवरण प्रह्ादले यसभन्दा अधिल्लो पद्यमा आफूलाई कामी, पापी र दुराचारी भन्नुको रहस्य 
यो श्लोकमा खुलेको छ। संसारका सामान्य मान्छेहरूको तर्फबाट त्यो प्रार्थना गरिएको हो । 
त्यसैले प्रह्लाद ती सवे संसारीहरूलाई संसारको दुःखबाट पार लगाउन भगवान्लाई बिन्ती गर्वछछन् । 
प्राणीहरू आफ्नै कर्मको कारणले संसारमा फसेका हुन् तर अब उनीहरू आपने प्रयासले मात्र 
त्यसबाट फत्कन सक्दैनन्। उनीहरू एकआपसमा कसैको माध्यमले जन्मदै, कसैको माध्यमले 
मर्द कर्मको फल भोग्दाभोग्दा संसाररूपी वैतरणी नदीमा इडब्दै उत्रैदे गर्दैछन्। नदीका उत्ताल 
तरङ्गहरूको बीचमा पौडदे गर्दा रायो भने पौडीबाज त बरग्छ भने जो संसारमा पौडिन जान्देनन् 
ती उराएकाहरू कसरी त्यहांबाट पार त्वान् ? त्यसैले तिनीहरूमाथि भगवान्को कृपा आवश्यक 
छ भन्ने प्रह्नादको आशय हो। 


को न्वत्र तेऽखिलगुरो भगवन् प्रयास 
उत्तारणेऽस्य भवसम्भवलोपहेतोः। 

मूढेषु वे महदनुग्रह आतंबन्धो 
किं तेन ते प्रियजनानुसेवतां नः ॥ ४२॥ 





पदढार्थ स्थिति र प्रलयको कारण भएका   निश्चय नै 
अखिलगुरो  हे सबैका मालिक ते  हजुरलाई कः के 

भगवन्  प्रभु अत्र  यहाँ प्रयासः  परिश्रम पर्छर 
अस्य  यो चराचर जगत्को उत्तारणे  सम्पूर्ण प्राणीहरूलाई आतंबन्धो  हे दीनबन्धु 
भवसम्भवलोपहेतोः  उत्पत्ति उद्धार गर्ने कुरामा वे  निश्चय नै 


रामालन्द्री टीका 


२६२९ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 
मूढेषु  मूर्ख व्यक्तिहरूमा प्रियजनान्  हजुरका प्रिय तिन  त्यो अनुग्रहद्रारा 

ते  हजुरको भक्तहरूलाई किं  के हुन्छ अर्थात् स्वतः 
महदनुग्रह  ठलो अनुग्रह नै अनुसेवतां  सध सेवा गर्ने प्राप्त छ 

आवश्यक छ नः  हामीहरूलाई 





ताक्यार्थ हे सबेका मालिक प्रभु! हजुर चराचर संसारको उत्पत्ति, स्थिति र लय सजिलै 
गर्नृहन्छ भने हजुरका लागि यी व्यक्तिहरूको उद्धार गर्न कुनै प्रयास ने पर्देन। हे दीनबन्धु ! 
वास्तवमा मूर्खं व्यक्तिहरूमा नै हजुरको अनुग्रह आवश्यक छ। हजुरको भक्ति गर्ने र हजुरका 
भक्तहरूको सेवा गर्न हामीहरू जस्ता व्यक्तिहरूलाई त हजुरको अनूग्रह स्वतः प्राप्त छदे नि। 


  नैवोद्विजे २ 
नेवोदविजे पर दुरत्ययवेतरण्या 
स्त्वदीयंगायनमहामृतमग्नचित्तः। 
०५ अ क  इन्द्रियाथं 
रोच ततो विमुखचेतस इन्द्रियाथं 
मायासुखाय भरमुदहतो विमूढान् ॥ ५३॥ 


पदार्थ संसाररूपी वैतरणी नदीबाट इन्द्रियाथंमायासुखाय  इन्द्रियका 
पर  हे प्रभ न एव उद्विजे  उराएको छैन म क्षणिक सुखका लागि 


त्वदीयंगायनमहामृतमग्नचित्तः  त 
हजुरको चरित्रामृत गायनरूप 


दुरत्ययेवेतरण्याः  तनै नसकिने भएका 


ततः  त्यो हजुरको कथाबाट 
अमृतपानमा नै मस्त भएको म॒विगुखचेतसः  विपरीत चित्त 





भरम्  ठलो भार 

उद्वहतः  वहन गर्ने 
विमूढान्  मूर्ख व्यक्तिहरुप्रति 
शोचे  शोक गर्द 


ताक्यार्थ हे प्रभु! म हजुरको चरित्रामृत गाउन मगन द्ु। मलाई यो तर्न नसकिने संसाररूपी 
वेतरणी नदीबाट क्ति पनि डर छैन । वास्तवमा म त हजुरको कथाबाट विमुख भएका, इन्द्रियको 
क्षणिक सुखमा लागेका र त्यसैका लागि इलो भार वहन गर्ने संसारी व्यक्तिहरूको चरित्रबाट 
डराएको दु र यिन मूर्खहरूको विषयमा शोक गर्ह । 


प्रायेण देव मुनयः स्वविमुक्तिकामा 
मोनं चरन्ति विजने न पराथनिष्ठाः। 
नैतान् विहाय कृपणान् विमुमुक्ष एको 
नान्यं त्वदस्य शरणं भ्रमतोऽनुपश्ये ॥ ४४॥ 


प्रायेण  प्रायः गरेर मुक्त हुन चाहने 
स्वविमुक्तिकामाः  आफ् एक्लै मुनयः  मुनिहरू 


पदार्थ 
देव  हे प्रभ 


रामालन्द्री टीका 


२६२० 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 
विजने  एकान्तमा एतान्  यी सबै अस्य  यी सबैको 
मोनं  मौनव्रतं धारण गरेर कृपणान्  दुःखीहरूलाई त्वत् अन्यं  हजुरभन्दा अर्को 
चरन्ति  घुम्छन् तिनीहरू विहाय  छाडेर रारणं  शरण 
९  ् देखने 
न पराथनिष्ठाः  अर्काको एकः  एक्लै न अनुपश्ये  देखि 
उद्धारका लागि लाग्दैनन् तरम न विमुमुक्षे  मक्त हुन चाहन्न 
त भ्रमतः  संसारमा घुमिरहेका 





वाक्यार्थ हे देवाधिदेव ! प्रायः गरेर ठलादठुला ऋषिमुनिहरू पनि एक्लै मूक्त हुनको लागि 
एकान्तमा मौनव्रत धारण गरेर जङ्गलतिर घुमिरहन्छन्। उनीहरू अर्काको उद्धारका लागि खासै 
वास्ता गर्देनन्। मत यी दुःखीहरूलाई छाडेर एक्लै मक्त हुन पनि चाहन्नँ। फेरि म त संसारमा 
बारम्बार धघुमिरेका यिनीहरूलाई मुक्त गर्न हजुरको शरणदेखि बाहेक अर्को कुनै उपाय देख्दा 
पनि देखिदिनं। 
विवरण भक्तहरू भगवान्को कथामा अमृत रहेको ठान्छन् किनभने भगवान्को चरित्रको कीर्तन 
गर्दा उनीहरू त्यसबाट उमङ्ग, पूर्ति, शान्ति र आनन्दको दिव्य प्रकाश पारंछन् । उनीहरू संसारभित्र 
रहे तापनि यहाँको दुःख र पीडाबाट अलग्ग रहन सक्छन्। मुक्त हुनु र नहूनुमा उनीहरूलाई केही 
फरक छैन । संसारम रहेर पनि नित्यमुक्त प्रह्ाद त्यही भएर प्रार्थना गर्वछन् हे भगवान् ! यी 
इन्द्रियहरूबाट छलिएर ष्टो सुखको पछि लागेका अनि त्यही आूले खोजेको सुख नपाई हिरान 
भएका मानिसहरूलाई जोगाउनुहोस् । म यिनीहरूलाई छाडी स्वार्थी बनेर एक्लै मृक्त हुन चाहन्नँ ॥ 
धेर महापुरुषहरू यो अनर्थमय संसारदेखि बच्न कुनाकन्दरामा लुकेका हुन्छन्। उनीहरू 
संसारीहरूको अनुहार हेर्न पनि चाहेदेनन्। अखण्ड एकाग्रता र अखण्ड शान्तिको साम्राज्यमा 
ईश्वरलाई एकनिष्ठ प्रेम गर्दै उनीहरू समय विताउंछन्। ती महापुरुषहरूलाई खोज्दे हिंडने एर्सद 
संसारीहरूलाई छैन र कदाचित् भेट भडइहाल्यो भने पनि उनीहरूको कडा परीक्षामा यिनीहरू 
सफल हुन सक्दैनन्। त्यसैले दुःखमा परेका संसारीहरूको आश्रय परम कृपालु हजुरबाहेक कोटी 
हनहुन्न भनी प्रह्लाद भन्दछन्। यहाँ प्रह्नादको दयामयता छर्लङ्ग भएको छ । दुःखीहरूको उद्धार गर्न 
आप्ना इष्टदेवसंग अरूको उद्धारको लागि प्रार्थना गर्न प्रह्ादजस्ता सन्तहरू अवश्य नै महान् 
हन्छन् । 


यन्मेथुनादिगृहमेधिसुखं हि तुच्छं 
कण्डूयनेन करयोरिव दुःखदुःखम् । 
तुप्यन्ति नेह कृपणा बहुदुःखभाजः 
कण्डूतिवन्मनसिजं विषहेत धीरः ॥ ४५॥ 
पदार्थ   मैथुन हने गृहस्थहरूको सुख 
यत्  जो आदि स््रीपुरुषसम्बन्धबाट प्राप्त करयोः  लुतो आएको 


रामालन्द्री टीका 


२६३१ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 
हातको हि  निश्चय नै धीरः  कोही विद्वान् मात्र 
कण्ड्यनेन इव  कन्याएर सुख बहुदुःखभाजः  अत्यन्त दुःखी कण्डूतिवत्  त्यी चिलाइलाई 
भए जस्ते कृपणाः  विषयभोगीहरू ठ 

दुःखदुःखम्  परिणाममा दुःखै इह  यी भोगहरूमा मनसिजं  कामको उदरेगलाई 
दुःख हुनेवाला र न तृप्यन्ति  तृप्त हैदैनन् विषहेत  सहन गर्छ 

तुच्छं  क्षणिक सुखाभास हो त्यसमा त 





ताक्यार्थ गृहस्थाश्रममा स्त्रीपुरुषसम्बन्धबाट हुने जो मैथुनादि सुख छ त्यो क्षणिक छ र 
परिणाममा दुःखस्वरूप ने छ । जसरी लुतो आएको हात कन्याडँदा सुख भए पनि परिणाममा दुःख 
ने हन्छ त्यसरी नै यथार्थमा विषयसुख त सुखाभास मात्र हो। तैपनि विषयभोगमा लम्पट भएका 
व्यक्तिहरू दुःख खपेर पनि त्यसलाई त्याग्न सक्देनन् र कटहिल्यै पनि तप्त हदेनन्। केवल कोटी 
विवेकी व्यक्ति मात्र लुतोको चिलादइलाई ४ त्यो कामको उद्रेगलाई सहन गर्न सक्दछ। 


वितरण मानिसहरू विषयभोग गरेर हांँस्दे, खेल्दै रमाएका नै देखिन्छन्। उनीहरूलाई केको 
दुःख छ र उद्धार गर्नुपयो ? संसारमा जे जस्तो छ ठिके छ। यस किसिमको मान्यतालाई खण्डन 
गर्दै प्रह्लाद भन्दछन् मानिसहरूले संसारमा पाएको सुख खन् बढी दुःख दिनेखालको छ। 
विषयहरूको भोग ॒गरेपछि अलिकति सुख उत्पन्न हुन्छ । त्यसले अण धरे सुख पाउने तृष्णा 
जन्माददिन्छ । तृष्णा कहिल्यै नरित्तिने कुवा हो र यही तृष्णा नै दुःख हो। जसरी लुतो कन्यार्डंदा 
कन्याउन्जेल आनन्द आंछ तर पछि जति कन्यादएको हो त्यत्ति बढी चहय्यांछ त्यसै गरी जति 
बढी आसक्ति र भोग गरियो त्यसको असर पनि त्यति ने बढी हृन्छ । संसारका सबै मानिसहरू 
अलिकति सुख भोगी धेरै भोग्न बाँकी रहेको आशामा अल्खएिर चिन्तित र छटपटाद्रहेका छन् । 
केही धैर्यशाली व्यक्तिहरूलाई छाडेर अरू सबे प्राणीहरूलाई संसारको दुःखले सताद्रहेको हुनाले 
ती दुःखी प्राणीहरूको उद्धार गर्न आवश्यक छ भनी प्रह्लाद भगवान्लाई प्रार्थना गर्दछन् । 


मोनतश्रुततपोऽध्ययनस्वधमं 
व्याख्यारहोजपसमाधय आपवग्यांः । 

प्रायः परं पुरुष ते त्वजितेन्द्रियाणां 
वातां भवन्त्युत न वात्र तु दाम्भिकानाम् ॥ ४६॥ 


पदढार्थ युक्तिपूर्वक शास्त्रव्याख्या, अनितेन्द्रियाणां तु  अजितेन्द्रिय 
पुरुष  हे परमपुरुष एकान्तसेवन मन्त्रानुष्ठान र व्यक्तिहरूका लागि 
मोनबतश्चुततपोऽध्ययनस्वधमं ।चित्तको एकाग्रता आदि कुराहरू प्रायः  प्रायः गरेर 
व्याख्यारहोजपसमाधयः  मौन, जितेन्दरियका लागि ते  तिनीहरू 

ब्रह्मचर्य आदि त्रत, शास्वरश्रवण, आपवग्यांः  मुक्तिका साधन परं वातां  केवल जीविकाको 
तप, स्वाध्याय, स्वधर्मपालन, हन् साधन मात्रै 





रामालन्द्री टीका 


२६२९ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 
भवन्ति  ह॒न्छन् व्यक्तिहरूका लागि त साधन पनि नहून सक्छ 
उत  फेरि अत्र  यहां 


दाम्भिकानाम् तु  ढोँगी नवा  त्यही जीविकाको 


ताक्यार्थ हे परमपुरुष ! मोक्षका साधन भनेर मौन, ब्रह्मचर्य आदि त्रत, शास्त्रश्रवण, तप, 
स्वाध्याय, स्वधर्मपालन, युक्तिपूर्वक शास्त्रव्याख्या, एकान्तसेवन, मन्त्रानुष्ठटान र॒चित्तको 
एकाग्रतालाई लिइएको छ । वास्तवमा यी जितेन्दरियका लागि मात्र मोक्षका साधन हुन्। 
अजितेन्दरियका लागि त केवल जीविकाको साधन मात्र हुन् र ढोँगी व्यक्तिहरूका लागि त त्यही 
जीविकाको साधन पनि नबन्न सक्छन्। 


विवरण जितेन्द्रिय धीर व्यक्तिहरूलाई मौन, ब्रह्मचर्य जस्ता साधनहरूले मोक्ष प्रदान गर्न सक्छन् 
तर जसले इन्द्रिय जित्न सकेको छैन त्यस्ता मान्छेहरूलाई यी साधनले मोक्ष दिन सक्देनन्। 
एकान्तसेवन त्यो व्यक्तिले गर्न सक्छ जसका इन्द्रियका कोलाहल अलि शान्त भएका छन् । नत्र 
निर्जन एकान्तमा मनुष्य खन् बदी स्वच्छन्द भई अनेक उपद्रव गर्न सक्छ । एक महिना मौन बसेको 
क्षतिपूर्तिस्वरूप अर्को महिनै भरी बकबक गरिरहने मानिसहरू पनि धरे हृन्छन्। उपवास बस्नुभन्दा 
अधिल्लो दिन र उपवासको पछिल्लो दिन खन् मिठो परिकार पेटभरि खान प्रवृत्त भएका 
मानिसहरू पनि देखिन्छन्। यसे गरी सब साधनहरूले अयोग्य मानिसहरूको हातमा पर्दा आफ्नो 
कल्याणकारी स्वरूपलाई छाडिदिन्छन् । त्यसैले संसारी मानिसहरू यी साधनको पालनाद्वारा मुक्त 
हुन सक्देनन् । 

यहाँ मौन आदि दस साधनहरूको तीन ओटा गति देखादइएको छ । जितेन्द्रिय साधकहरूले 
यी साधनको अभ्यास गर्दा चित्तशुद्धिपूर्वक ज्ञानद्वारा मोक्ष प्राप्ति हृन्छ। जितेन्द्रिय नभए पनि 
आफ्नो कुनै कामना वा अरू व्यक्तिको काम सिद्ध गर्न केही समय अनुष्ठान, तपस्या, धर्माचरण 
आदि गर्ने व्यक्तिहरू ती अनुष्ठान आदिको माध्यमले जीविका चलाउन सक्छन्। यजमानको घरमा 
दिनभरि प्ूजापाठ गर्न सक्ने तर आफू चाहं एक माला पूरा गायत्री पनि जप्न नसक्ने पुरोहितहरू 
यो कोटिमा पर्दछछन्। जो दाम्भिक छन् अर्थात् आफू जितेन्द्रिय भएको र पूज्य भएको टोँग रच्दै 
सामान्य जनतालाई आफ्नो अनुयायी बनाउन चाहन्छन् त्यस्ता व्यक्तिहरूले गरेका धर्माचरण, मौन, 
तपस्या, प्रवचन, जप आदि सबै साधनहरू पोल नखुलुन्जेलसम्म मात्र हुन्छन्। भित्री दुराचारको 
पोल खुलेपछ्छि यी सबै साधनहरूले उनीहरू जीविकासमेत चलाउन सक्देनन्। त्यसैले सामान्य 
मानिसहरूले यिनीहरूका भरमा मात्र के गरी मुक्ति प्राप्त गर्लान् र? उनीहरूलाई त हजुरको 
अनुग्रहको आवश्यकता पर्वछछ । हजुरको अनुग्रहविना त्यस्ता व्यक्तिले मोक्ष प्राप्त गर्न सक्दैनन् भन्ने 
प्रह्नादको भनाद् हो । 


५ तु त ् 
रूपे इमे सदसती तव वेदसृष्टे 
बीजाङ्कुराविव न चान्यदरूपकस्य । 


रामालन्द्री टीका 


२६२३ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 


युक्ताः समक्षमुभयत्र विचिन्वते त्वां 
योगेन वहविमिव दारुषु नान्यतः स्यात् ॥ ४७ ॥ 


पदार्थ अन्यत्  बेग्लै वहम् इव  आगोलाई कै 
बीजाद्कुरो इव  विड र अङ्कुर न  होडनन् समक्षम्  प्रत्यक्षरूपमा 
जस्ता योगेन  भक्तियोगले विचिन्वते  देख्दछछन् 
वेदसृष्टे  वेदले बताएका युक्ताः  युक्त भएका मूनिहरू अन्यतः  भक्तिदेखि अर्को 
सदसती  कार्यकारणात्मक त्वां  हजुरलाई उपायले 

दमे रूपे  यी दुई रूप उभयत्र च  कारण र कार्य नस्यात्  देख्न सकिंदैन 
अरूपकस्य  रूपरहित दुबेमा पनि 

तव  हजुराट दारुषु  कार्मा 





ताक्यार्थ हजुर यद्यपि रूपसहित हुनुहुन्छ तथापि वेदले बताएको बिड र अडकुर जस्तो कार्य र 
कारणात्मक दुई रूप हजुरदेखि बेग्लै कछैनन्। भक्तियोगले युक्त भएका योगीहरू काठमा लुकेर 
रहेको आगोलाई र कार्य र कारणात्मक रूपले रहनुभएको हजुरलाई प्रत्यक्षरूपले देख्दछन् । 
हजुरलाई देख्ने भक्तिदेखि अर्को कुनै उपाय छदा पनि छैन । 


त्वं वायुरग्निरवनिवियदम्बुमात्राः 
प्राणेन्द्रियाणि हृदयं चिदयुग्रहङ्च । 
सवं त्वमेव सगुणो विगुणइच भूमन् 
नान्यत् त्वदस्त्यपि मनोवचसा निरुक्तम् ॥ ४८ ॥ 


पदार्थ हृदयं  हदय मनोवचसा  मन, वचन र 
भूमन्  हे व्यापक प्रभ चित्  चित्त निरुक्तम् अपि  मन र 
वायुरग्निरवनिविंयदम्बुमात्राः  अनुग्रहः च  तिनीहरूमा वाणीद्रारा प्रकाशित हुने अरू 
हावा, आगो, पृथिवी, आकाश, अनुग्राहक देवता आदि पदार्थ पनि 

पानी र शब्द आदि पाँच सवं  सवे त्वम् एव  हजुर नै हुनुह॒न्छ 
विषयहरू त्वं  हजुर नै हुनुहन्छ र त्वत्  हजुरलाई छोडेर 
प्राणिन्द्रियाणि  प्राण र सगुणः  सगुण पदार्थ अन्यत् च  अरू केही पनि 
इन्द्रियहरू विगुणः  निर्गुण पदार्थ न अस्ति छैन 





वाक्यार्थ हे व्यापक प्रभु! हावा, आगो, पृथिवी, आकाश र पानी यी पञ्चमहाभूत त्यसपछि 
शब्द आदि पाँच विषयहरू, पञ्चप्राण, पञ्च ज्ञानेन्द्रिय, पञ्च कर्मेन्द्रिय, हृदय, चित्त र ती सबेका 
अनुग्राहक देवताहरू पनि हजुर नै हुनुहुन्छ। सगुण र निर्गुण पदार्थको रूपमा पनि हजुर ने 
रहनुभएको छ । त्यसै गरी मन र वचनद्रारा अरू जति पनि पदार्थहरू प्रकाशित हृन्छन् ती पनि सबे 


रामालन्द्री टीका 


२६३४ 
सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 


हजुर नै हनुहन्छ । त्यसैले हजुरलाई छाडर यो संसारमा अरू केही पनि पदार्थहरू छैनन् । 
न्द  अ क 
नेते गुणा न गुणिनो महदादयो ये 
सर्वे मनः प्रभृतयः सहदेवमत्यांः। 
आद्यन्तवन्त उरुगाय विदन्ति हि त्वा 
मेवं विमृश्य सुधियो विरमन्ति शब्दात् ॥ ४९॥ 





पढार्थ आदि सर्वे  सबैले पनि 

उरुगाय  हे महनीय कीर्ति महदादयः  महत्तत्त्व आदिले न  जान्दैनन् भन्ने 

भएका प्रभु त्वाम्  हजुरलाई एवं  यस्तो कुरा 

हि  निश्चय नै न विदन्ति  जान्दैनन् यस्ते विमृ्य  विचार गरेर 

एते  यी ये  जुन यी सुधियः  विद्रानूहरू 

गुणाः  सतव आदि गुण मनः प्रभृतयः  मन, बुद्धि आदि राब्दात्  शास्त्राध्ययन आदि 
गुणिनः  गुणाभिमानीहरू आद्यन्तवन्तः  उत्पत्ति र कार्यबाट 

सहदेवमत्यांः  देवता, मनुष्य विनाशवाला वस्तुहरू छन् ती विरमन्ति  विश्राम लिन्छन् 


ताक्यार्थ हे महनीय कीर्तिं भएका प्रभु ! यी सतव आदि गुणहरू र गुणका परिणाम महत्तत्त्व 
आदि देवता, मनुष्य आदि तथा मन, बुद्धि आदि कसैले पनि हजुरलाई बुण्न सक्दैनन् किनभने ती 
सबे उत्पत्ति र विनाशशील छन्। यी सबै कुराहरूलाई विचार गरेर विद्रानूहरू शास्त्राध्ययन आदि 
कार्यबाट विश्राम लिन्छन्। 


तत्तेऽहंत्तम नमः स्तुतिकमंपूजाः 
क्म॑स्मृतिर्चरणयोः श्रवणं कथायाम् । 
संसेवया त्वयि विनेति षडङ्गया किं 
भक्तिं जनः परमहंसगतौ लभेत ॥ ५०॥ 


पढार्थ कम॑स्मृतिः  हजुरका चरित्र जनः  कोही पनि व्यक्तिले 
अर्ह॑त्तम  हे पूज्यतम सम्ण्न् परमहंसगतौ  परमहंसहरूको 
तत्  त्यसैले कथायाम् श्रवणं  कथा सुन्नु मात्र गति भएका 

ते  हजुरको इति  यी त्वयि  हजुरमा 

चरणयोः  पाउमा षडद्कया  छ अङ्गवाला भक्तिद्राराभक्तिं  भक्ति 

नमः  नमस्कार गर्नु संसेवया विना  हजुरको सेवा खभेत  प्राप्त गर्न सक्ला र 
स्तुतिकमंपूजाः  स्तुति, सेवा र नगरी 

पूजा गर्नु किं के 





रालालन्द्री टीका 


२६२५ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 


ताक्यार्थ हे पूज्यतम प्रभु ! त्यस कारणले गर्दा हजुरको चरणमा नमस्कार गर्नु, हजुरको स्तुति 
गर्नु, सेवा गर्नु, पूजा गर्नु, हजुरका चरित्रहरूलाई सम्णनु र कथा सुन्नु यी हजुरका षडङ्ग भक्ति 
हन्। यी भक्तिहरूसंगे हजुरको सेवा नगरीकन कोही पनि व्यक्ति परमहंसहरूले प्राप्त गर्ने 
वास्तविक भक्तिलाई प्राप्त गर्न सक्दन । 


वितवरण भक्ति दुई प्रकारको छ एडटा साधन भक्ति र अर्को साध्य भक्ति। सामान्य रूपले 
भगवानूको सेवा गर्नु, कथाश्रवण गर्नु आदि साधन भक्ति हो। यो साधन भक्तिद्रारा मुख्य साध्य 
भक्ति प्राप्त हुन्छ। यसलाई प्रेमा भक्ति पनि भनिन्छ। प्रेमी भक्तहरू भगवानूको नित्यचिन्तन 
गर्दछन्। दिनरात परमात्माको चिन्तन विताउने उनीहरू भगवान्को कृपाद्रारा स्वतः मोक्षका 
अधिकारी हुन्छन्। त्यो भक्ति पाठन षडङ्ग भक्ति गर्नुपर्ने यहाँ जनाइएको छ । भक्तिमा हुनुपर्ने 
क्रियात्मक पक्षहरूलाई यहां समेटिएको छ। नवधा भक्तिमा सख्य, दास्य आदि भावात्मक 
उपासनाको पनि वर्णन छ तर यहाँ त्यसको वर्णन छैन किनभने भगवानूसंग दास्य, सख्य भावहरू 
पनि अलि उन्नत अवस्थामा पुगेपछि मात्र हुन सक्छन्। यो षडङ्ग भक्ति भक्तिमार्गमा उक्लने 
पहिलो खुडकिलो हो । षडङ्ग यस प्रकारको छ १. भगवान्को चरणमा नमस्कार गर्नु २. 
भगवानूको स्तुति गर्नु ३. कर्म अर्थात् शुश्रूषा गर्नु ४. अनेक उपाचारहरूद्वारा पूजा गर्नु ५. 
भगवानूको लीलाको स्मरण गर्नु र ६. कथाश्रवण गर्नु। यी ६ अङ्गअन्तर्गत आएका पूजा र 
शुश्रूषामा के फरक छ भने पूजा गर्दा थोर समय र थोर लगनशीलता भए पुग्छ। बिहान 
बेलुकाको पूजालाई यहाँ पूजा भनिएको हो भने शुश्रूषा भनेको चाहं भगवान्लाई प्रिय लाग्ने 
सामानहरू, उहांका वस्त्र, भाँडा, रुखविरुवा, मन्दिर आदिको सेवा, सरसफाडइ्, पवित्रतामा ध्यान 
दिई त्यसमा लागिरहनु हो । पूजाको ने अलि विकसित रूप हो शुश्रूषा। यसरी मुख्य भक्ति प्राप्त 
गर्न यो षडङ्ग भक्ति गर्नुपर्छ भन्ने प्रह्ादको आशय रहेको छ। 


नारद् उवाच नारदजीले भन्नुभयो 
एतावद् वणिंतगुणो भक्तया भक्तेन निगुणः। 
प्रहादं प्रणतं प्रीतो यतमन्युरभाषत ॥ ५१॥ 





पढार्थ वणिंतगुणः  गुणवर्णन गरिएका भगवान्ले 

भक्तेन  आपना भक्त प्रह्मादले निगुणः  गुण रहित प्रणतं  प्रणाम गरिरहेका 
भक्तया  भक्तिपूर्वक यतमन्युः  रिस शान्त भइसकेका प्रहादं  प्रहादलाई 
एतावत्  यति प्रीतः  अत्यन्त खुसी हुनुभएका अभाषत  भन्नुभयो 


ताक्यार्थ यसरी भक््तिपूर्वक आपफ्ना भक्त प्रह्लादले गुणको वर्णन गर्दै स्तुति गरिसकेपचछि गुणले 
रहित भगवान् अत्यन्त प्रसन्न हुनुभयो र प्रणाम गरिरहेका भक्त प्रह्नादलाई भन्न थाल्नुभयो । 


रामालन्द्री टीका 


२६२६ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 


श्रीभगवानुवाच श्रीभगवान् नुसिंहले भन्नुभयो 
प्रहाद् भद्र भद्रं ते प्रीतोऽहं तेऽसुरोत्तम । 
वरं वृणीष्वाभिमतं कामपूरोऽस्म्यहं नृणाम् ॥ ५२॥ 





पदार्थ अहं  म ते तिम्रो लागि 

भद्र  कल्याणस्वरूप प्रीतः  तिमीसंग प्रसन्न भणं अभिमतं  इच्छ लागेको 
प्रहाद  हे प्रह्माद अहं  म वरं  वर 

ते तिम्रो नृणाम्  मानिसहरूको वृणीष्व  माग 

भद्रं  कल्याण होस् कामपूरः  इच्छा पूरा गर्नेवाला 

असुरोत्तम  हे असुररेष्ठ अस्मि  छु त्यसैले 


वाक्यार्थ हे प्रह्ाद ! तिग्रो कल्याण होस्। हे असुर्रेष्ठ ! म ॒तिमीसंग अत्यन्त प्रसन्न द्ु। म 
सबैको कामना पूरा गरिदिनेवाला हँ । त्यसैले तिम्रो मनमा के इच्छा छ ? त्यो वर माग। 


मामप्रीणत आयुष्मन् दशनं दु्भं हि मे। 
दुष्ट्वा मां न पुनज॑न्तुरात्मानं तप्तुमहति ॥ ५३॥ 


पढार्थ मे  मेरो आत्मानं  आपूलाई 
आयुष्मन्  हे आयुष्मन् दशनं  दर्शन तप्तुम्  कामना अपूर्ण भएर 
माम्  मलाई दुलभ  दुर्लभ हुन्छ शोक गर्न 

अप्रीणतः  खुसी पार्न नसक्ने जन्तुः  प्राणी न अहंति  पर्दैन 

व्यक्तिको लागि मां दुष्ट्वा  मेरो दर्शन गरेपछ्छि 

हि  निश्चय नै पुनः  फेरि 





वाक्यार्थ हे आयुष्मन् ! जुन व्यक्तिहरू मलाई प्रसन्न पार्न सक्दैनन् उनीहरूलाई मेरो दर्शन 
अत्यन्त दुर्लभ छ अनि फेरि जो व्यक्तिहरू मेरो दर्शन गर्वछछन् उनीहरूले कामना पूर्ण नभएर शोक 
गर्न कहिल्यै पर्देन। 


प्रीणन्ति ह्यथ मां धीराः सव॑भावेन साधवः। 
श्रेयस्कामा महाभागाः सवांसामारिषां पतिम् ॥ ५४ ॥ 





पदार्थ महाभागाः  भाग्यशाली मां  मलाई 

अथ  त्यसैले साधवः  साधुहरू पनि सवंभावेन  सम्पूर्ण भावनाले 
हि  निश्चय नै सवांसाम्  सवे प्रीणन्ति  खुसी पार्दछछन् 
धीराः  विद्रानूहरू आरिषां  पुरुषार्थहरूको 

श्रेयस्कामाः  कल्याण चाहने पतिम्  मालिक 


रामालन्द्री टीका 


२६२७ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 


ताक्यार्थ त्यसैले हे प्रह्लाद ! आफ्नो कल्याण चाहने विवेकी विद्रानूहरू र भाग्यशाली साधुहरू 
आफ्नो अभीष्ट प्राप्त गर्नको लागि सम्पूर्ण पुरुषार्थहरूको मालिक मलाई सम्पूर्ण भावनाले खुसी 
पार्दछन् । 


एवं प्रलोभ्यमानोऽपि देै्लोकप्ररोभनेः। 
एकान्तित्वाद् भगवति नैच्छत् तानसुरोत्तमः ॥ ५५॥ 





पढार्थ प्रलोभ्यमानः अपि  लोभ्याठंदा भएका कारण 

एवं  यसरी पनि तान्  ती वरहरूलाई 
लोकप्ररोभनेः  ठइलाठला असुरोत्तमः  प्रहादले न एच्छत्  इच्छा गरेनन् 
भक्तहरूलाई पनि लोभ लाग्ने भगवति  भगवानूमा 

वरैः  वरहरद्रारा एकान्तित्वात्  अत्यन्त भक्ति 


वाक्यार्थ यसरी भगवान्ले ठुलाढुला भक्तहरूलाई पनि लोभ लाग्ने वरहरू देखाएर प्रलोभित 
पार्दा पनि भक्त प्रह्नादले भगवान्मा आफ्नो अत्यन्त भक्तिका कारण ती कुनै पनि वरहरूको इच्छा 
गरेनन्। 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां सप्तमस्कन्धे 
प्रहादचरिते भगवत्स्तवो नवमोऽध्यायः ॥ ९॥ 


रामालन्द्री टीका 


२६३८ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 


अथ दरामोऽध्यायः 
प्रह्नादको राज्याभिषेक र त्रिपुर उडेको कथा 


नारद उवाच नारदजीले भन्नुभयो 
भक्तियोगस्य तत्सवंमन्तरायतयाभ॑ंकः। 
मन्यमानो हृषीकेरां स्मयमान उवाच ह ॥ १॥ 


पदढार्थ मन्यमानः  स्वीकार गरेका ह  निश्चयनै 
तत्सवंम्  ती सम्पूर्ण वरहरूलाईस्मयमानः  मुस्कुराॐँदै गरेका उवाच  भन्न लागे 
भक्तियोगस्य  भक्तियोगको अभंकः  बालक प्रह्ादले 
अन्तरायतया  विघ्नको रूपमा हृषीकेशं  भगवान्लाई 


ताक्यार्थ ती सम्पूर्ण वरहरूलाई भक्तियोगको विघ्नको रूपमा सर्म्फेदे बालक प्रह्लादले 
मुस्कुराङदे भगवान्लाई भन्न थाले। 


वितरण भगवान्को भक्ति गरेर कुनै वरको अपेक्षा राख्नु वा सिद्धि पाडन खोज्नु भक्ियोगको 
प्रमुख विघ्न हो। भगवान्को नित्य सेवा गर्न भक्तहरूमा सिदधिहरू स्वतः आउन थाल्ने कुरा 
भगवानूले श्रीमद्भागवतको एकादश स्कन्धमा बताउनुभएको छ। ती विभिन्न विभूतिहरूको 
उपदेशात्मक पक्ष के हो भने तिनीहरूले परमात्माको सर्वशक्तिमत्ताको विश्वासलाई खन् दढ 
बनारंछन् र भक्तको भगवदाश्रयत्व बढारंछन्। तर सामान्य साधकका हातमा पर्दा ती सिदधिहरू 
वा वरहरू भक्तिलाई ने नष्ट गर्ने बाधक बन्न पुग्छन्। मन अलिकति नियन्त्रित नभएका र 
अलिकति मात्र पनि मनमा कामना राखेर भक्ति गर्नेहरू सिदधिहरूको मिटो फलमा लोभिन्छन्। 
त्यसपच्छि लोकप्रसिदधि संगसंँगे उनीहरूको अभिमान बद्दै जान्छ। अनेक लौकिक प्रपज्चको 
जन्जालमा फसेर उनीहरूले परमात्मामा मन लगाउन सक्दैनन् र उनीहरूमा रहेको विनययुक्त भाव 
पनि अभिमानको कारणले घट्दै जान्छ । सिद्धि भगवान्को नित्यचिन्तनले गर्दा प्राप्त भएका हुन्। 
भगवान्को नित्यचिन्तन ने द्ुटेपछि ती सिदधिहरू स्वतः नष्ट हुन्छन्। जसरी आगोले पोलेको 
घरलाई पानी हालेर फेरि पहिलेजस्ते बनाउन मिल्दैन, कालो अङ्गार मात्र बाँकी रहन्छ त्यसै गरी 
सिद्धरूपी दियोले भगवद्विश्वास दृढ गराउनुपर्नैमा त्यसको जथाभावी प्रयोगद्रारा भक्तिरूपी मन्दिर 
ने जलाउने मानिसहरू त्यसपछि जति उपासना गरे पनि पहिलेको स्थितिमा पुरन सक्दैनन्। कयौ 
जन्मको चक्कर लाग्दछछ । त्यसकारण उच्च तहका ज्ञानी एवं भक्तहरू आफूमा स्वतः प्राप्त भएको 
सिदधिलाई समेत वास्ता गर्दैनन् । त्यसलाई विघ्न मानी उनीहरू त्यसबाट तर्किरहन्छन् । 





रामालन्द्री टीका 


२६३९ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 
प्रहाद् उवाच पप्रह्ादले भने 
मा मां प्रलोभयोत्पत्त्यासक्तं कामेषु तेवरेः । 
तत्सङ्गभीतो निर्विण्णो मुमुष्चुस्त्वामुपाशितः ॥ २॥ 

पदार्थ   ती निर्विण्णः  विरक्त हदे 


वरैः  वरहरुद्रारा 

मा प्रलोभय  नलोभ्याउनुहोस् 
तत्सङ्गभीतः  जुन विषय र 
विषयीहरूको सङ्तबाट डराएर 


उत्पत्त्या  जन्मदेखि नै 
कामेषु  विभिन्न विषयमा 
आसक्तं  आसक्त भएको 
मां  मलाई 


मुमुष्चुः  संसारबाट मुक्त हुन 
चाहेर 

त्वाम्  हजुरको 

उपाभ्रितः  शरणमा आएको दु 





ताक्यार्थ हे प्रभु! हजुरले जन्मदेखि नै विभिन्न विषयहरूमा आसक्त भएको मलाई ती वरहरू 
देखाएर प्रलोभनमा नपार्नुहोस् । तिनै विषय र विषयीहरूको सङ्तबाट उराएर अत्यन्ते विरक्त हदे 
मयो संसारबाट मुक्त हुन हजुरको शरणमा आएको द्धु। 

विवरण भक्तको सम्पूर्ण विश्वास जति भगवान्माथि हुन्छ आफपूमा समेत त्यति विश्वास हदेन । 
कामनाहरूमा सर्धं आसक्त रहने जीवलाई भगवान्ले खन् कामनाहरूमँ लोभ्याठँदा उसको के 
हालत होला ? त्यसैले प्रह्ाद भन्दछन् हे प्रभु ! कामनाहरूमा मलाई हजुरले प्रवृत्त गर्न पर्देन। म 
त जन्मिएदेखि नै ती विषयवासनाहरूले ढाकिएको छँदैष्कु । हजुरको शरणमा आएका भक्तहरूमा 
ती दुष्ट वासनाहरूले प्रभाव जमाउन सक्दैनन्। त्यसैले म हजुरको शरणमा आएको हँ । 


भृत्यलक्षणजिज्ञासुभ॑क्तं कामेष्वचोदयत् । 
भवान् संसारबीजेषु हदयग्नन्थिषु प्रभो ॥ २॥ 


पदार्थ भवान्  हजुरले 

प्रभो  हे प्रभु भक्तं  आफ्नो भक्त मलाई 
भृत्यलक्षणजिज्ञासुः  सेवकको हृदयग्रन्थिषु  हदयको दुर्भद्य 
लक्षण जानन चाहने ग्रन्थिरूप 





संसारबीजेषु  जन्ममरण आदि 
संसारको मूलकारण भएका 
कामेषु  विषयभोगको कामनामा 
अचोदयत्  प्रेरणा गर्नभयो 


ताक्यार्थ हे प्रभु ! हजुरले आफनो सेवक कस्तो छ भनेर थाहा पाडनको लागि मलाई यो दुर्भद्य 
ग्रन्थिस्वरूप जन्ममरण आदि युक्त संसारको बीजरूप विषयको कामनामा प्रेरणा गर्नुभएको हो । 


नान्यथा तेऽखिलगुरो घटेत करुणात्मनः । 


यस्त आशिष आशास्ते न स भृत्यः स वै वणिक् ॥ ४॥ 


पदार्थ 


अन्यथा  यदि यस्तो होइन भने न घटेत  वर माग भन्न मिल्दैन 


अखिलगुरो  सम्पूर्ण जगत्का करुणात्मनः  अत्यन्त दयालु यः  जसले 


कल्याणकारक प्रभ ते  हजुरारा 


४ 
ते  हजुरबाट 


रालालन्द्री टीका 


सप्तम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


२६४० 


अध्याय १० 


आदरिषः  लौकिक विषयहरू  भृत्यः  सेवक हुन सक्दैन वणिक्  व्यापारी हो 


आशास्ते  आशा गर्छ 
सःत्यो 


वे  निश्चय नै 
सःत्योत 


वाक्यार्थ हे कल्याणकारक प्रभु ! हजुरले मेयो परीक्षा लिन खोज्नुभएको मात्र हो, हजुर अत्यन्त 
दयालु हुनुहुन्छ । आफनो भक्तलाई विषयमा फसाउने इच्छा हजुरमा कैन । यदि कोही भक्त हजुरबाट 
लौकिक विषयहरूको आशा गर्छभने त्यो त भक्त नभएर व्यापारी हो। 


आरासानो न वै भृत्यः स्वामिन्याशिष आत्मनः। 
न स्वामी भृत्यतः स्वाम्यमिच्छन् यो राति चाशिषः ॥ ५॥ 


ः  निश्चय नै यः जो 

न भृत्यः  सेवक हुन सक्दैन र आशिषः  कामनाहरू 

आत्मनः  आफ्नो अनुकूल भृत्यतः  सेवकबाट राति  पूरा गरिदिन्छ त्यो 
आदिषः  विषयहरूको स्वाम्यम्  प्रभुत्वको नच स्वामी  स्वामी पनि 
आशासानः  कामना गर्न व्यक्ति इच्छन्  चाहना गर्दै होइन 

ताक्यार्थ हे प्रभु! जो आफ्नो स्वामीको सेवा गरेर स्वामीबाट विभिन्न विषयहरूको अभिलाषा 
गर्छ त्यो वास्तविक सेवक हदेहोइन र जो सेवकबाट सेवाको र मालिकपनको अभिलाषा राख्दै 
उसका कामनाहरू पूरा गरिदिन्छ त्यो वास्तविक स्वामी पनि होइन । 


अह् त्वकामस्त्वदभक्तस्त्वं चच स्वाम्यनपाश्रयः। 
न   न राजसेवकयोरिव ४  . 
नन्यथहावयारया रजस्वकयारव ॥ ६ ॥ 


पदार्थ 
स्वामिनि  आफनो स्वामीमा 





पदढार्थ 

अहंतुमत 

अकामः  कामना रहितको 
त्वदुभक्तः  हजुरको भक्त हँ 


अनपाश्रयः  सेवकबाट केही 
चाहना नगर्ने 

स्वामी  मालिक हुनुहुन्छ 
इह  यहां 


राजसेवकयोः इव  राजा र 
सेवकको जस्त 

अन्यथा  अक खालको 
अर्थः  स्वार्थपूर्ण सम्बन्ध 


त्वं च  हजुर पनि 





आवयोः  हामी दर्मा न छैन 


ताक्यार्थ म त सबै कामनाले रहित हजुरको भक्त हुँ र हजुर पनि सेवकबाट कुनै पनि वस्तुको 
अपेक्षा नगर्ने मालिक हनुहृन्छ । हामी दुईमा राजा र सेवकको जस्त स्वार्थपूर्ण सम्बन्ध कैन । 


विवरण यहाँ प्रह्ादले लोकमा हुने स्वामीसेवकको सम्बन्ध र भक्तभगवानूमा हुने सम्बन्ध 
फरक रहेको बताउनुभएको छ । संसारमा सबै सेवकटहरू स्वामीबाट उचित उपहार पाउने आशाले 
सेवा गर्दछछन् अनि मालिकहरू पनि सेवकले आफ्नो सेवा सर्धैँ गरिरहोस् भनी अल्खाउन चाहन्छन् । 
उनीहरू सेवकहरूलाई त्यति दुःखी र गरिब पनि राख्दैनन् कि ऊ आफ्नो सेवा गर्न नसुहाउने होस्, 
अनि त्यति सुखी र सम्पन्न पनि पार्दैनन् कि आफ्नो सेवा नै छाडोस्। यसरी आफ्नो स्वार्थलाई 


रामालन्द्री टीका 


२९४८१ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 


प्रधान मानेर नै स्वामीसेवकहरू लोकमा एकअर्काको उपकार गरिरहेका हुन्छन् । तर भगवान् र 
भक्तबीच यो स्वार्थपूर्ण नीति लागु हदेन। भक्तहरू जीवनभर भगवान्को सेवा गर्व्छन्, आफूलाई 
ने भगवान्को हातमा सुम्पिदिन्छन् तर त्यसबापत केही चाहेदेनन्। भगवान् आपफ्ना भक्तहरूलाई 
पनि आफ्नो स्वरूप न दिनुहुन्छ अनि भक्तहरूबाट सेवाको आशा पनि राख्नुहुन्न । सर्वशक्तिमान् र 
सर्वेश्वर्यशाली परमात्माले के चाहनु ? अनि आफ्नै आत्मा भगवानूबाट भक्तहरूले के माग्नु ? यही 
अनिर्वचनीय प्रेमको डोरीमा बाँधिएर भक्त र भगवान् स्वार्थरहित सम्बन्ध राख्न पुग्छन्। अजित 
परमात्मालाई आफ्नो अनन्य प्रेमले जित्ने भक्तहरू र भक्तहरूलाई आफ्नो स्वरूप नै दिएर दया, 
मधुरता जस्ता गणहरूले उनीहरूलाई लद पारिरहने भगवान् दुबैको सम्बन्ध अलौकिक हुन्छ । अरू 
देवताहरू चाहं आफ्ना भक्तहरू सर्धं आफ्नो नियन्त्रणे रहून्, उनीहरू मुक्त नहोऊन् भने 
चाहन्छन् र॒ कोटी मुक्त भयो भने आफ्नो पशु हराएजस्तो दुःखी हुन्छन् बृहदारण्यकोपनिषद्, 
१४१० । तर भगवान् भक्तहरू मूक्त होऊन् भन्ने चाहनुहुन्छ । यसकारण भक्त र भगवान्को 
सम्बन्ध लौकिक स्वामीसेवकको सम्बन्धभन्दा विलक्षण छ भने कुरा यस श्लोकमा बतादएको 
छ। 


यदि रासीश मे कामान् वरांस्त्वं वरदष॑भ । 
कामानां हयसंरोहं भवतस्तु वृणे वरम् ॥ ७ ॥ 





पदार्थ मे  मलाई हदि  मनमा 

वरदषभ  वर दिनेमा शरेष्ठ कामान्  इच्छा लागेका कामानां  इच्छाहरूको 

ईशा  हे सर्वसमर्थ प्रभु वरान्  वरहरू असंरोहं  उदय नै नहुने 
यदि  यदि पक्के रासि  दिनुहुन्छ भने वरम् तु  त्यस्तो वरत 
त्वं  हजुर भवतः  हजुरबाट म वृणे  माग्दह्ु 


ताक्यार्थ हे वरदाताहरूमा श्रेष्ठ सर्वसमर्थ प्रभु! यदि हजुर मलाई इच्छा लागेको वर दिन 
चाहनुहुन्छ भने मेरो मनमा कहिल्यै पनि इच्छाको उदय नहुने वर दिनुहोस् । हजुरबाट म यही वर 


माग्दद्ु । 

इन्द्रियाणि मनः प्राण आत्मा धमं घृति्मतिः। 

हीः श्रीस्तेजः स्मृतिः सत्यं यस्य नयन्ति जन्मना ॥ ८ ॥ 
पढार्थ आत्मा  जीव तेजः  बल 
यस्य  जुन कामनाको घमः  वणधिम आदि धर्म स्मृतिः  धारणा शक्ति र 
जन्मना  उदय हुनाले धृतिः  धैर्य सत्यं  सत्यता पनि 
इन्द्रियाणि  इन्द्रियहरू मतिः  बुद्धि नद्यन्ति  नाश हुन्छन् 
मनः  मन हीः  लज्जा 
प्राणः  प्राण श्रीः  एश्वर्य 





रामालन्द्री टीका 


२६४२ 
सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 
ताक्यार्थ मनमा कामनाको उदय हूुनाले इन्द्रियहरू मन, प्राण, आत्मा जीव, धर्म, धैर्य, बुद्धि, 
लाज, एश्वर्य, तेज, बल, धारणाशक्ति र सत्य आदि सम्पत्तिहरू स्वतः नाश भएर जान्छन्। 
विमुञ्चति यदा कामान् मानवो मनसि स्थितान् । 
तर्येव पुण्डरीकाक्ष भगवत्त्वाय कल्पते ॥ ९॥ 


पढार्थ मनसि  मनमा तहिं एव  त्यसपचछ्छि मात्र 
पुण्डरीकाक्ष  हे कमलनयन स्थितान्  रेका भगवत्त्वाय  भगवत्स्वरूपलाई 
यदा  जुन वेला कामान्  इच्छाहरूलाई पाडन 

मानवः  मान्छेले विमुञ्चति  त्याग्न सक्छ कल्पते  समर्थ हुन्छ 





ताक्यार्थ हे कमलनयन ! जुन वेला मान्छेले आफ्ना मनमा रहेका सम्पूर्ण कामनाहरूलाई त्यागन 
सक्छ त्यही वेला नै ऊ भगवत्स्वरूपमा प्राप्त हुन सक्छ । 
विवरण माथिका तीन श्लोक ७९मा भक्त प्रह्लादले भगवान् नृसिंहसित हदि कामानाम् 
असंरोहं वरम् अर्थात् हृदयमा कामनाहरूको उदय नै नहोस् भन्ने वर मागेका छन् र यस्तो वरबाट 
ने भगवत्वाय कल्पते अर्थात् व्यक्ति भगवत्स्वरूपमा प्राप्त हुन्छ भन्ने दृढ विश्वास लिएका छन्। 

कामना भनेको विषयप्रतिको राग हो। कामनाके कारण मानिस कर्म गर्दछछ। मानिसहरू 
जति पनि कर्म गर्दछन् ती सबै कामनाके उपज हुन् । त्यसकारण कुनै पनि व्यक्तिले जस्तोसुके 
कर्म गर्दा उसको मनमा कामना रेके ह॒न्छ । कामनालाई नै सङड़ल्प वा मानस कर्म पनि भनिन्छ। 
कुनै पनि शुभ कर्मको प्रारम्भमा पढने सङ्ल्प वाक्य पनि मानस कर्म वा कामनाकै उदाहरण हो । 
यसर्थ कामना हनु भनेको विषयप्रतिको राग हनु हो र कामनाको निवृत्ति हनु भनेको मोक्ष हुन 
हो । कठोपनिषद् २३१५मा भनिएको छ 

यदा सर्वे प्रभिन्ते हृदयस्येह ग्रन्थयः । 
अथ मर्त्योऽमृतो भवत्येतावद्ध्यनुशासनम् । । 

अर्थात्, जब हृदयका समस्त अज्ञानग्रन्थि वा कामनाहरू नष्ट हून्छन् तब मानिस अमर बन्दछ वा 
उसले जन्ममृत्युको चक्रबाट मुक्ति पारं । 

जसको विषयप्रतिको राग वा कामना समाप्त भएको छ उसको पुनर्जन्म हँदेन। पुनर्जन्म 
नहुनु भनेके मोक्ष हनु हो । कामनाहरूलाई बत्तीको तेलसंँग तुलना गरेर बुख्न सकिन्छ । जसरी 
दियोमा तेल समाप्त भएपचछछि बत्ती निभ्छ त्यसै गरी अन्तःकरणका सम्पूर्णं कामना वा वासनाहरू 
समाप्त भएपचछि जीव संसारबन्धनबाट सर्धैका लागि मूक्त भई ब्रह्मभावमा प्राप्त हुन्छ । यसकारण 
मोक्ष प्राप्तका लागि अन्तःकरणमा कुनै पनि कामना हनु हैदेन। अन्तःकरण दुई प्रकारले 
कामनारहित बनन सक्छ । पहिलो हो अन्तःकरणमा रहेका कामनाहरूलाई समाप्त पार्नु। दोप्रो 
हो अन्तःकरणमा कामनाको उदय नै हुन नदिनु। यहाँ भक्त प्रह्लादले अन्तःकरणमा कामनाको 
उदय भडसकेपछि त्यसलाई हटाउने उपाय गर्नुभन्दा पनि त्यसमा कामनाको उदय नै नहोस् भन्ने 
वर भगवानूरसंग मागेका छन्। 


रामालन्द्री टीका 


२९०८३ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 


ॐ नमो भगवते तुभ्यं पुरुषाय महात्मने । 
हरयेऽद्भुतसिंहाय ह्यणे परमात्मने ॥ १०॥ 


पदढार्थ ब्रह्मणे  व्यापक स्वरूपवाला हरये  भक्तको क्लेश हरण गर्ने 
भगवते  भगवान् परमात्मने  सर्वसाक्षी स्वरूप तुभ्यं  हजुरलाई 

पुरुषाय  महापुरुष अटूभुतसिंहाय  अदभुत ॐ नमः  नमस्कार छ 
महात्मने  महान् आत्मावाला न॒सिंहरूप धारण गर्नृहुने 





ताक्यार्थ हे भगवान् ! हजुर महापुरुष हुनह॒न्छ । व्यापक स्वरूप हुनुभएका, सवे प्राणीको साक्षी 
स्वरूपले रहनुभएका, अदभुत नृसिंहरूप धारण गर्नृहुने तथा सारा प्राणीको दुःख नाश गरिदिनुहुने 
हजुरलाई नमस्कार गर्ह । 

नृसिंह उवाच नृसिंह भगवान्ले भन्नुभयो 

नैकान्तिनो मे मयि जात्विहाशिष आशासतेऽमुत्र च ये भवद्विधाः । 


अथापि मन्वन्तरमेतदत्र देत्येश्वराणामनुभुङ्क्ष्व भोगान् ॥ ॥ 





पढार्थ जातु  कहिल्ये पनि   मन्वन्तरभरि 
येजो इह  यस लोकका र अत्र  यही लोकमा 
भवद्विधाः  तिमीहरूजस्ता अमुत्र च  परलोकका पनि दित्येश्वराणाम्  दानवहरूको 
मयि  ममा आदिषः  विषयहरू राजा बनेर भोगिने 
एकान्तिनः  अत्यन्त भक्ति गर्ने न आशासते  कामना गर्दैनन् भोगान्  विभिन भोगहरू 
व्यक्तिहरू छन्, तिनीहरू अथ अपि  तपनि अनुभुद्क्षव  भोग गर 

मे  मबाट एतत्  यो 


ताक्यार्थ हे प्रह्ाद ! तिमीहरूजस्ता मेरा उत्तम भक्तहरू कटहिल्यै पनि मबाट यस लोकका र 
परलोकका विषयहरूको आशा गर्दैनन्। तपनि तिमी यो मन्वन्तरभरि सम्पूर्ण दानवहरूको राजा 
बनेर विविध भोगहरू भोग। 


कथा मदीया जुषमाणः प्रियास्त्वमावेश्य मामात्मनि सन्तमेकम् । 
सर्वेषु भूतेष्वधियज्ञमीरां यजस्व योगेन च कमं हिन्वन् ॥ १२॥ 





पदार्थ त्वम्  तिमी अधियज्ञम्  यज्ञका अधिष्ठाता 
प्रियाः  अत्यन्त प्यारा सर्वेषु  सम्पूर्ण ईरां  संसारका नियामक 
मदीयाः  मेरा भूतेषु  प्राणीहरूमा माम्  मलाई 

कथाः  कथाहरू सन्तम्  साक्षीरूपले रहने आत्मनि  आरफैमा 

जुषमाणः  सुन्दे एकम्  प्रतिद्रन्द्रीरहित आवेशय  ध्यान गरेर 


रामालन्द्री टीका 


२६४८ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 
योगेन  ममा नै समर्पणभावले हिन्वन्  त्याग्दै मेरो आराधना गर 
कमं  सारा कर्महरूलाई यजस्व च  यज्ञहरूद्रारा 


ताक्यार्थ तिमी मेरा प्रियकथाहरू सुन्दे सम्पूर्ण प्राणीहरूमा साक्षीरूपले रहेको यज्ञको एक 
मात्र अधिष्ठाता मेरो ध्यान आफैमा गर र बिस्तारैबविस्तारे कर्मलाई त्याग्दे संसारको नियामक 
मलाई भजन गर्दै यज्ञहरूद्रारा मेरो आराधना गर। 


९  ५.५  र  
भोगेन पुण्यं कुशठेन पापं कठेवरं कारजवेन हित्वा । 
कीर्तिं विशुद्धां सुरलोकगीतां विताय मामेष्यसि मुक्तबन्धः ॥ १६॥ 





पदार्थ कठेवरं  शरीरलाई पनि विताय  विस्तार गरेर 
भोगेन  सुखभोगद्रारा हित्वा  त्यागेर मुक्तबन्धः  सारा बन्धनबाट 
पुण्यं  पुण्यकर्मलाई विशुद्धां  शुद्ध मुक्त भएपचछि 

कुराठेन  पुण्यकर्म गरेर सुरलोकगीतां  देवलोकमा पनि माम्  मलाई नै 

पापं  पापलाई र प्रशंसनीय एष्यसि  प्राप्त गर्न 
काठजवेन  समयको गतिले कीतिं  कीर्तिलाई 


ताक्यार्थ हे प्रहाद ! तिमीले सुखभोगद्रारा पुण्यकर्मलाई, पुण्यकर्मद्रारा पापलाई र कालगतिको 
आधारमा शरीरलाई त्याग गर्ने । त्यसपचछ्ि आपफ्ना प्रशंसनीय कर्महरुद्रारा देवलोकसम्म पनि 
आफ्नो कीर्तिं फिंजारँनेछछो । अनि संसारका सारा बन्धनबाट मुक्त भएर मलाई ने प्राप्त गर्नैछ्छो । 


कीतयेन्मदयं त  गीतमिदं  
य एतत् त्वया गीतमिदं नरः। 
त्वां च मां च स्मरन् काठे कम॑बन्धात् प्रमुच्यते ॥ १ ॥ 





पढार्थ इदं  यो काठे  प्रारब्ध क्षय भएपचछि 
यःजो मह्यं  म्द्रारा र अन्तिममा 

नरः  मानिसले त्वया च  तिमीद्रारा पनि कर्मबन्धात्  कर्मको बन्धनबाट 
त्वां  तिमीलाई र गीतम्  भनिएको परमुच्यते  मुक्त हुन्छ 

मां च  मलाई पनि एतत्  यो संवाद 

स्मरन्  सम्फेदै कीतेयेत्  सुनाउला त्यो व्यक्ति 


वाक्यार्थ हे बाबु ! जो व्यक्ति तिमीलाई र मलाई सर्म्दे मेले तिमीलाई बताएको र तिमीले 
मलाई बताएको कुरा अर्थात् हामी दुरईको यो संवाद सुन्छ या सुनारंछ भने त्यो व्यक्ति प्रारब्धक्षय 
भएपचछछि सम्पूर्ण कर्मका बन्धनबाट मुक्त हुन्छ । 


प्रहाद् उवाच पप्रह्ादले भने 
वरं वरय एतत् ते वरदेशान्महेश्वर । 
यदनिन्दत् पिता मे त्वामविदवांस्तेज एेडवरम् ॥ १५॥ 


रामालन्द्री टीका 


२६४५ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 


विद्धामषांशायः साक्षात् सवंलोकगुरु प्रभुम् । 
भ्रातृहेति मृषादुष्टस्त्वदुभक्तं मयि चाघवान् ॥ ९६ ॥ 
तस्मात् पिता मे पूयेत दुरन्ताद् दुस्तरादघात् । 
पूतस्तेऽपाङ्गसंदुष्टस्तदा कृपणवत्सल ॥ १७ ॥ 


पढार्थ हिरण्याक्षलाई मार्नैवाला भनेर दुरन्तात्  कटहिल्यै नाश नहुने र 
महेङवर  हे परमेश्वर मूषादुष्टिः  मिथ्या दृष्टि गर्ने दुस्तरात्  सामना गर्न तर्न 
कृपणवत्सल  हे दीनवत्सल त्वदुभक्ते  हजुरको भक्त नसकिने 

तदा  त्यो मृत्युको समयमा मयि  म पप्रह्लादमाथि अघात्  पापबाट 

ते  हजुारा अघवान्  द्रोह गर्ने मे  मेरा 

अपाङ्गसंदुष्टः  छडके हेराइमा मे  मेरा पिता च  पिताजी पनि 
परेका त्यसैले पिता  पिताजीले पूयेत  पवित्र हुनुहोस् 

पूतः  पवित्र भदसकेका साक्षात्  साक्षात् वरदेशात्  वरदातामा भ्रष्ठ 
एकवरम्  प्रभुको सवंखोकरुरुं  जगत्का गुरु ते  हजुरबाट 

तेजः  प्रभावलाई प्रभुम्  संसारका मालिक  एतत्  यही 

अविद्वान्  नजानेर त्वाम्  हजुरलाई वरं  वर 

विद्धामषांशयः  क्रोधपूर्णं यत्  जो वरये  माग्दह्ु 

अन्तःकरण भएका अनिन्दत्  निन्दा गर्नुभयो 

भ्रातृहा इति  आप्नो भाइ तस्मात्  त्यो 





ताक्यार्थ हे परमेश्वर ! हे दीनवत्सल ! हजुर वरदातामा श्रेष्ठ हूनहुन्छ । मेरा पिताजीले हजुरको 
प्रभावलाई नबुषेर यो मेरो भाद हिरण्याक्षलाई मार्नेवाला हो भन्दै हजुरसंग रसादे मिथ्यादृष्टि 
राख्नुभयो । त्यसै गरी हजुरको भक्त ममाथि पनि धरे पापकर्महरू गर्नुभयो र सर्वलोकनियन्ता 
हजुरको निन्दा गर्नुभयो । यद्यपि मरने वेला उहाँ हजुरको टेढो हेराइबाट नै पवित्र भदसक्नुभएको 
थियो तैपनि त्यो दुस्तर पापबाट पार तरी मेरा पिताजी पवित्र बन्नुहोस् भनी हजुरसंग वर माग्दु । 


श्रीभगवानुवाच श्रीनृसिंह भगवान्ले भन्नुभयो 
त्रिःसप्तभिः पिता पूतः पितृभिः सह तेऽनघ । 
यत्साधोऽस्य गृहे जातो भवान् वे कुलपावनः ॥ १८ ॥ 


पढार्थ ते तिम्रा पुस्ताका 
अनघ  हे पापरहित पिता  पिताजी त पितृभिः सह  पितृहरूसंगे 
साधो  हे सज्जन बाबु त्रिःसप्तभिः  एक्काईस पूतः  पवित्र भद्रसकेका छन् 


रामालन्द्री टीका 


२९०८६ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 
वै  निश्चयनै पवित्र गर्न गृहे  घरमा 
यत्  जो भवान्  तिमी जातः  जन्मियौ 


कुलपावनः  सारा कुललाई नै अस्य  यसको 


ताक्यार्थ हे पापरहित प्रह्लाद ! तिम्रा पिताजी त पूरे एक्काईस पुस्ताका पितुहरूसहित पवित्र 
भटसकेका छन् । सारा कुललाई नै पवित्र पार्ने तिमी जसका घरमा जन्मिएका छौ ऊ त्यसै पनि 
पवित्र भटदसकेको छ। 


वितरण भगवान्ले एक्काईस पुस्ताका पित्॒सहित तिग्मा पिता तरिसके भनी प्रह्ादलाई 
बताउनुभएको छ । हिरण्यकशिपुका पिता कश्यप र माता दिति हून्। कश्यपका पिता मरीचि हुन् र 
मरीचिका पिता ब्रह्माजी हुन्। यसरी प्रह्ादका पितुहरूको पुरस्ता जम्मा तीन ओटा मात्र छन् । यहाँ 
भगवानूले एक्काईस पुरस्ता भनेर प्रह्नादजस्ता परम भक्तहरू कुनै पनि कुलमा जन्मिए भने 
एक्काईस पुस्ताका पूर्वजहरू तर्छन् भन्नुभएको हो । यहां एक्काईस पुस्ताको अभिप्राय श्रीधर 
स्वामीले यसप्रकार उल्लेख गर्नुभएको छ त्रिःसप्तभिः सह इति प्राक्कल्पगतपित्रभिप्रायेण उक्तम् 
अर्थात् एक्काईस पुस्ता भनेर पूर्वकल्पका अरू पितुहरूको अभिप्रायले भनिएको हो । 


यत्र यत्र च मदुभक्ताः प्रशान्ताः समदशिंनः। 

साधवः समुदाचारास्ते पूयन्त्यपि कीकटाः ॥ १९॥ 
पदार्थ समुदाचाराः  उदार चरित्र कीकटाः अपि  अपवित्र कीकट 
यत्र यत्र  जहां जहाँ भएका देश ने भए पनि 
प्रशान्ताः  शान्त चित्त भएका मदूभक्ताः च  मेरा भक्तहरू पूयन्ति  पवित्र हृन्छन् 


समदरिंनः  समभाव भएका पनि बस्छन् भने 
साधवः  साधुहरू र ते  ती रर्डंहरू 





ताक्यार्थ जहँ जहाँ शान्तचित्त भएका समदर्शी साधुहरू र उदार चरित्र भएका मेरा भक्तहरू 
बस्छन् ती ठांहरू अपवित्र कीकट देश नै भए पनि पवित्र बन्दछन् । 


सवात्मना न हिंसन्ति भूतग्रामेषु किञ्चन । 
उच्वावचेषु दैत्येन्द्र मदुभावेन गतस्पृहाः ॥ २०॥ 
भवन्ति पुरुषा लोके मदुभक्तास्त्वामनुव्रताः। 
भवान् मे खलु भक्तानां सर्वेषां प्रतिरूपधृक् ॥ २९॥ 


पढार्थ गतस्पृहाः  कामना नष्ट भूतग्रामेषु  प्राणीहरूमा 
दैत्येन्द्र  हे दैत्यश्रष्ठ प्रह्ाद भएका व्यक्तिहरू स्वात्मना  सर्वात्मिभाव भएकाले 
मद्भावेन  मेरो भक्तिले उच्चावचेषु  उच्चनीच किञ्चन  कुनै पनि प्रकारले 


रामालन्द्री टीका 


२६४७ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 
न हिंसन्ति  हिंसा गर्दैनन्  तिनीहरू सर्वेषां  सम्पूर्ण 

लोके  लोकमा मद्भक्ताः  मेरा भक्त मे मेरा 

पुरुषाः  जो व्यक्तिहरू भवन्ति  हन्छन् भक्तानां  भक्तहरूका 

त्वाम्  तिमीलाई खलु  निश्चय नै प्रतिरूपधृक्  प्रतिनिधिरूप हौ 
अनुव्रताः  अनुसरण गर्वछन् भवान्  तिमी 





ताक्यार्थ हे देत्यश्रेष्ठ प्रह्लाद ! मप्रतिको गाढा भक्तिको कारणले जसका कामनाहरू नष्ट 
भएका छन् ती व्यक्तिहरू उच्च र नीच भनेर भेद गर्देनन्। सर्वात्मभावले गर्दा उनीहरूबाट हिंसा 
पनि हदेन। हे प्रह्लाद ! यस लोकमा जौ व्यक्तिहरू तिग्रो अनुसरण गर्छन् ती मेरा भक्त हुन् र तिमी 
ती सम्पूर्ण भक्तहरूका प्रतिनिधि हौ । 

वितरण यहो भगवान्ले प्रह्नादलाई आपफ्ना सबे भक्तहरूका प्रतिनिधि भनी बताउनुभएको छ। 
भक्तहरू कस्तो हुनुपर्दछ यसका सर्वश्रेष्ठ उदाहरण प्रह्लाद हुन्। बाल्यावस्थादेखि ने भगवान्मा 
पूर्णरूपले समर्पित अनि सम्पूर्णं जगत्लाई परमात्मरूप देख्ने उनी भक्तहरूका आदर्श दृष्टान्त बन्न 
सफल छन् । शास्त्रको निष्कर्ष के छ भने आत्मज्ञानी महापुरुषका जे लक्षण हुन्छन् ती लक्षणहरू 
जिज्ञासु साधकका लागि लक्ष्य हन्छन्। सबेतिर परमात्माको दर्शन गर्नु जिज्ञासुको लक्ष्य हो भने 
आत्मज्ञानीको त्यही नै लक्षण हो । प्रह्ादमा नित्यरूपले प्रतिष्ठित भद्सकेका गुणहरूले उनलाई 
सर्वश्रेष्ठ भक्तको रूपमा सिद्ध गरेका छन्। यसैले भगवान्ले प्रह्ादलाई प्रतिनिधि भन्नुभएको हो । 


कुरु त्वं प्रेतकायाणि पितुः पूतस्य स्वंशः। 
मदङ्गस्पदोनेनाङ्ग खोकान् यास्यति सुप्रजाः ॥ २२॥ 
पित्र्यं च स्थानमातिष्ठ यथोक्त ब्रह्मवादिभिः। 
मय्यावेश्य मनस्तात कुरु कमोणि मत्परः ॥ २३॥ 


पदार्थ सुप्रजाः  असल सन्ततिवाला मनः  चित्तलाई 

अङ्ग  हे बाबु तिम्रा पिताले आवेकय  राखेर 

त्वं  तिमीले लोकान्  दिव्यलोक ह्मवादिभिः  वेदवादी मनुहरूले 
मदङ्गस्पशेनेन  मेरो अज्गको यास्यति  पाउनेचछन् यथा  जसरी 

स्पर्शं मात्रले मत्परः  ममा समर्पित भएर उक्तं  बताएका छन् त्यसै 
सवंशः  सम्पूर्ण पापबाट पित्र्यं  पिताजीको गरी 

पूतस्य  पवित्र भएका स्थानम् च  स्थानमा पनि कमीणि  कर्महरू 

पितुः  आप्ना पिताको आतिष्ठ  बस कुरु  गर 

प्रतकायोणि  अन्त्येष्टि कर्म तात  हे बाबु 

कुरु  गर मयि  ममा 





ताक्यार्थ हे बाबु! तिमीले मेरो अङ्को स्पर्श मात्रले पवित्र भएका आफ्ना पिताजीका 


रामालन्द्री टीका 


२६४८ 
सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 


अन्त्येष्टि कर्महरू गर। तिमीजस्तो असल सन्तान हुने पिताजीले अवश्य दिव्यलोक पाउनेछन्। अब 
तिमी आफ्नो पिताजीको स्थानमा बसेर राज्य चलाऊ। हे बाबु! ममा चित्त दिएर सारा कुरा 
मलाई ने समर्पण गरेर वेदको निर्दशनञनुसार मनु आदि ब्रह्मवादीहरूले बताएको मार्गको 
अनुसरण गर्दै कर्महरू गर। 

नारद् उवाच नारदजीले भन्नुभयो 

प्रहादोऽपि तथा चके पितुय॑त् साम्परायिकम् । 


   अ  अ स्त, 


यथाह भगवान् राजन्नभिषिक्तो द्विजोत्तमः ॥ २४॥ 
प्रसादसुमुखं दुष्ट्वा ब्रह्मा नरहरि हरिम् । 
स्तुत्वा वाग्भिः पवित्राभिः प्राह देवादिभिवृंतः ॥ २५॥ 





पढार्थ आह  भन्नुभएको थियो  देखेर 

राजन्  हे युधिष्ठिर तथा  त्यसै गरी दिभिः  देवताहरद्रारा 
द्विजोत्तमः  उत्तम यत्  जो परम्परा र विधिअनुसार वृतः  धेरिएका 
ब्राह्मणहरूद्रारा पितुः  पिताजीको ब्रह्मा  ब्रह्माजीले 
अभिषिक्तः  अभिषेक गरिएका साम्परायिकम्  अन्तिम संस्कार पवित्राभिः  अत्यन्त पवित्र 
प्रहराद्  प्रह्नादले चक्रे  गरे त्यसपचछ्छि वाग्भिः  वाणीहरुद्रारा 
अपि  पनि प्रसादसुमुखं  प्रसन्न हुनाले हरिम्  भगवान् श्रीहरिलाई 
भगवान्  भगवान्ले शान्त मुख भएका स्तुत्वा  स्तुति गर्दै 

यथा  जसरी नरहरि  भगवान् नुसिंहलाई प्राह  भन्न लागनुभयो 


ताक्यार्थ हे युधिष्ठिर! यसरी भगवान्बाट आज्ञा पाएपछि उत्तम ब्राह्मणहरूद्रारा अभिषेक 
गरिएका प्रह्नादले पनि परम्परा र विधिअनुसार आपफ्ना पिताजीको अन्तिम संस्कार गरे। त्यसै वेला 
देवताको समूहद्रारा धेरिनुभएका ब्रह्माजीले प्रसन्न हूनाले शान्त भएर रहनुभएका नुसिंहभगवानूलाई 
देखेर पवित्र वाणीद्रारा स्तुति गर्द भन्नुभयो । 


ब्रह्मोवाच ब्रह्माजीले भन्नुभयो 
देवदेवाखिलाध्यक्ष भूतभावन पूरवंज । 
दिष्ट्ूया ते निहतः पापो लोकसन्तापनोऽसुरः ॥ २६॥ 
योऽसो ठन्धवरो मत्तो न वध्यो मम सृष्टिभिः। 
तपोयोगबलोन्नद्धः समस्तनिगमानहन् ॥ २७ ॥ 
पदार्थ देवदेव  हे देवश्रेष्ठं भूतभावन  हे प्रजापालक प्रभु 


रामालन्द्री टीका 


२६८९ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 
अखिलाध्यक्ष  हे सर्वनियन्ता निहतः  मारियो न वध्यः  नमर्ने भएको थियो 
पूवंज  हे आदिपुरुष यः जो तपोयोगबलोन्नद्धः  तपस्या र 
लोकसन्तापनः  लोकलाई असो  त्यो हिरण्यकशिपु योगबलको आधारमा मात्तिएर 
सताउने मत्तः  मबाट समस्तनिगमान्  सम्पूर्ण वेद 
पापः  पापी लब्धवरः  वर प्राप्त गरेर आदि शास््रहरूलाई जसले 
असुरः  त्यो दुष्ट असुर मम  मेरो अहन्  नष्ट गव्यो 

दिष्ट्या  हजुरको कृपाले सृष्टिभिः  सुष्टिभित्रका मनुष्य 

ते  हजुराट देवता, पशु आदिद्रारा 





ताक्यार्थ हे देवशरेष्ठ ! प्रजापालक प्रभु! हे सर्वनियन्ता आदिपुरुष ! सारा लोकलाई सन्ताप 
दिने यो असुर हजुरको हातबाट मय्यो। यस हिरण्यकशिपुले मबाट वर प्राप्त गरेर मेरा सुष्टिका 
मनुष्य, देवता, पशु आदिबाट नमारिने भएको धियो । त्यसै कारण अति उच्छरुड्खल बन्दे गएको 
यसले सम्पूर्णं वेद आदि शास्त्रहरूलाई पनि नष्ट गरेको धियो । 


दिष्ट्यास्य तनयः साघुमंहाभागवतोऽभंकः। 
त्वया विमोचितो मृत्योदिष्ट्ूया त्वां समितोऽघुना ॥ २८ ॥ 


पढार्थ महाभागवतः  हजुरको ठुलो विमोचितः  मुक्त गराइयो 
त्वया  हजुारा भक्त दिष्ट्या  भाग्यले 

अस्य  यसका अर्भकः  बालक प्रह्मादलाई अघुना  अहिले नै 

तनयः  छोरो दिष्ट्या  सौभाग्यले त्वां  हजुरलाई 

साघुः  सज्जन र मृत्योः  मृत्युबाट समितः  शान्त बनाइयो 





ताक्यार्थ हजुरले यस्तो दुष्टलाई नाश गरेर उसको छोरो सज्जन र हजुरको भक्त प्रह्ादलाई 
मृत्युबाट जोगाउनुभएको छ, यो सौभाग्यको कुरो हो। यही सौभाग्यले गर्दा कसैले प्रसन्न गर्न 
नसकेको हजुरलाई अहिले प्रह्ादले ने प्रसन्न पारेका छन् । 


एतदपुस्ते भगवन् ध्यायतः प्रयतात्मनः । 
सवतो गोप्तु सन्त्रासान्मृत्योरपि जिघांसतः ॥ २९॥ 


पदार्थ राखेर मृत्योः  कालबाट 
भगवन्  हे भगवान् ध्यायतः  ध्यान गर्ने व्यक्तिलाईअपि  पनि 
ते  हजुरको सवंतः  सवैबाट हुने गोप्तृ  रक्रा गर्नेवाला छ 


एतद्वपुः  यो नृसिंहरूप शरीरले सन्त्रासात्  भयबाट र 
प्रयतात्मनः  इन्द्रियलाई वशमाजिघांसतः  सबैलाई मार्नवाला 


ताक्यार्थ हे भगवान् ! हजुरको यो उरलाग्दो नृसिंह स्वरूपले इन्द्रियलाई वशमा राखेर ध्यान 





रामालन्द्री टीका 


सप्तम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


२६५० 


अध्याय १० 


गर्ने व्यक्तिलाई सम्पूर्ण किसिमका भयनाट र सबैलाई मार्ने मृत्युबाट पनि रक्ना गर्द । 


नृसिंह उवाच न॒सिंह भगवानूले भन्नुभयो 
मेवं वरोऽसुराणां ते प्रदेयः पदुमसम्भव । 
वरः कूरनिसगांणामहीनाममृतं यथा ॥ ३०॥ 


पदार्थ 
पद्मसम्भव  हे ब्रह्माजी 
असुराणां  असुरहरूलाई 


ते  तपाईले 
एवं  यसरी 


वरः  वर 
मा प्रदेयः  दिनु हदेन 
क्रूरनिसगांणाम्  क्रूर स्वभाव 
भएका व्यक्तिहरूका लागि 
वरः  वर 





अहीनाम्  सर्पहरूलाई 

अमृतं यथा  अमृत दुध दिए 
मँ खन् क्रूरता बढाउनेवाला 
हुन्छ 


ताक्यार्थ हे ब्रह्माजी ! दुष्ट असुरहरूलाई तपारईले यसरी वर दिनु हँदेन । क्रूर स्वभाव भएका ती 
दुष्टहरूका लागि दिदइएका वरहरू सर्पको लागि दुध जस्तो हुन्छ । 


नारद् उवाच नारदजीले भन्नुभयो 
इत्युक्तवा भगवान् राजंस्तत्रेवान्तर्दधे हरिः । 
अदुरूयः सर्वभूतानां पूजितः परमेष्ठिना ॥ ३९॥ 


पढार्थ परमेष्ठिना  ब्रह्माजीद्रारा अन्तदेधे  अन्तधनि हुनुभयो र 
राजन्  हे युधिष्ठिर पूनितः  पूजा गरिनुभएका सवभूतानां  सम्पूर्ण 

इति  यस्तो कुरा भगवान् हरिः  भगवान् श्रीहरि प्राणीहरूका लागि 

उक्त्वा  भनेर तत्र एव  त्यहीं अदुश्यः  नदेखिने हनुभयो 





वाक्यार्थ हे युधिष्ठिर ! यस्तो कुरा भनेपच्छि ब्रह्माजीद्रारा पूजिनुभएका भगवान् श्रीहरि तुरुन्त 
अन्तधन हूनुभयो र सबेका लागि अदृश्य बन्नुभयो । 


ततः सम्पूज्य शिरसा ववन्दे परमेष्ठिनम् । 
भवं प्रजापतीन् देवान् प्रहादो भगवत्कलाः ॥ ३२॥ 


पदार्थ 
ततः  त्यसपछि 
प्रहादः  प्रह्ादले 


भगवत्कलाः  भगवानू्का 
अंशस्वरूप 


 ब्रह्माजीलाई 

भवं  शङरजीलाई 

प्रजापतीन्  प्रजापतिहरूलाई र 
देवान्  इन्द्र॒ आदि 
देवताहरूलाई पनि 


सम्पूज्य  पूजा गरेर 
रिरसा  शिरले 
ववन्दे  नमस्कार गरे 





ताक्यार्थ भगवान् अन्तर्धान हुनुभएपचछ्छि भक्त प्रहादले भगवान्का अंशस्वरूप ब्रह्माजी लाई, 


रामालन्द्री टीका 


२६५९ 


सप्तम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत अध्याय १० 


भगवान् शङड्रलाई र प्रजापतिहरूसहित सम्पूर्णं इन्द्र आदि देवताहरूलाई पनि पूजा गरेर शिर ुकाई 
प्रमपूर्वक नमस्कार गरे। 


ततः कान्यादिमिः साधं मुनिभिः कमलासनः । 
दैत्यानां दानवानां च प्रहादमकरोत् पतिम् ॥ ३२॥ 
प्रतिनन्य ततो देवाः प्रयुज्य परमाशिषः । 

स्वधामानि ययू राजन् ब्रह्माद्याः प्रतिपूजिताः ॥ ३४ ॥ 





पदार्थ   दैत्यहरूको र देवाः  देवताहरू 

राजन्  हे युधिष्ठिर दानवानां च  दानवहरूको पनि प्रतिनन्दय  प्रशंसा गर्दै 

ततः  त्यसपछि पतिम्  स्वामी परमारिषः  आशीर्वादहरू 
काव्यादिभिः  शुक्राचार्य आदि अकरोत्  बनाइदिनुभयो प्रयुज्य  दिएर 

मुनिभिः साधं  मुनिहरू संगै ततः  त्यसपचछ्छि स्वधामानि  आआफ्ना धाममा 
कमलासनः  ब्रह्माजीले प्रतिपूजिताः  पूजा गरिएका ययुः  गए 

प्रहयादम्  प्रह्ादलाई ब्रह्माद्याः  ब्रह्मा आदि 


वाक्यार्थ त्यसपछि दैत्यगुरु शुक्राचार्य र अरू मूनिहरू सहित ब्रह्माजीले प्रह्मादलाई दैत्य र 
दानवहरूको राजा बनाइदिनुभयो । प्रह्नादले पनि ब्रह्मादि सम्पूर्ण देवताहरूलाई पूजा आराधना गरेर 
प्रसन्न पार्नुभयो । अनि ती सबै देवताहरूले प्रह्ादलाई प्रशंसा गर्दै आशीर्वाद दिए र उनीहरू आ 
आफ्नो धाममा गए । 


पदार्थ 
एवं  यसरी 


५ ग्र  न्द, क   ,  
एवं तो पाषदो विष्णोः पुत्रत्वं प्रापितो दितेः। 
हृदि स्थितेन हरिणा वैरभावेन तो हतो ॥ ३५॥ 
पुनङ्च विप्रशापेन राक्षसो तो बभूवतुः । 
कुम्भकर्णदशाग्रीवो ग न्ह, रे   न्द 
कुम्भकर्णदशग्रीवो हतो तो रामविक्रमेः ॥ ३६॥ 
रायानो युधि निर्िन्नहदयो रामशायकेः । 
तच्चित्तो जहतुर्देहं यथा प्राक्तनजन्मनि ॥ २७ ॥ 
ताविहाथ पुनजति शिशुपारुकरूषजो । 
 स   
हरो वैरानुबन्धेन पश्यतस्ते समीयतुः ॥ ३८ ॥ 


विष्णोः  भगवान् विष्णुका ब्राह्मणहरूको श्रापबाट 
तो पाषदो  ती दुई पार्षदहरू दितेः  दितिको 


रामालन्द्री टीका 


सप्तम स्कन्ध 


पुत्रत्वं  पुत्र 

प्रापितो  भए 

तो ती दुबै हिरण्याक्ष र 
हिरण्यकशिपु 

हृदि  सवैका हृदयमा 
स्थितेन  बस्ते 

हरिणा  भगवान् श्रीहरिद्रारा 
वैरभावेन च  उसले वैरभाव 
गरेको हुनाले 

हतो  मारिए 

पुनः च  फेरि पनि 
विप्रशापेन  उनै ब्राह्मणहरूका 
श्रापका कारण 


तो  ती दुई 





श्रीमद्भागवत 


 राक्षस भएर 


रामविक्रमैः  भगवान् श्रीरामको 
पराक्रमद्रारा 

हतो  मारिए 

रामशायकैः  श्रीरामका 
बाणहरूद्रारा 

निरभिन्नहदयो  हदय छियाछिया 
भएर 

युधि  युद्धमा 

रायानो  सुतेका तिनीहरूले 
प्राक्तनजन्मनि यथा  पहिलो 
जन्ममा 


कुम्भकणंदशग्रीवो  कुम्भकर्ण र तच्चित्तो  भगवानृमा चित्त ददै 


रावण नामका 


देहं  शरीरलाई 


१५९ 


अध्याय १० 


 छाडे 

अथ  फेरि 

इह  यहाँ 

तो  ती दुई 

पुनः  फेरि 

रिशुपालकरूषजो  शिशुपाल र 
दन्तवक्रको रूपमा 

जातो  जन्मिए 

हरो  श्रीहरिमा 

वैरानुबन्धेन  वैरभावका कारण 
ते  तपाई युधिष्ठिरले 
पर्यतः  हेर्दाहेवे तिनीहरूले 
समीयतुः  श्रीहरिको सायुज्य 
प्राप्त गरे 





ताक्यार्थ हे युधिष्ठिर ! यसरी जय र विजय नामका भगवान्का दुई पार्षद ब्राह्मणको श्रापद्वारा 
हिरण्याक्ष र हिरण्यकशिपु भएर दितिको पुत्रको रूपमा जन्मिए । यिनीहरूले सर्वव्यापक भगवान् 
श्रीहरिमा वैरभाव गरेको हूनाले भगवानूले यिनीहरूलाई मारिदिनुभयो । फेरि अर्को जन्ममा 
ब्राह्मणहरूको श्रापकै कारण उनीहरू रावण र कुम्भकर्ण भएर राक्षसको रूपमा जन्मिए । उनीहरू 
पनि युद्धमा पराक्रमी भगवान् श्रीरामका तिखा बाणद्वारा छाती टेर लड र अन्त्यमा भगवान् 
श्रीराममा नै चित्त लगाँदे आफ्नो शरीरलाई त्यागे । फेरि उनीहरू शिशुपाल र दन्तवक्रको रूपमा 
जन्मिएका थिए। भगवान्मा अतिशय वैरभाव गरेका कारण अहिले तपाईले हेदहिवै तिनीहरू पनि 
मारिए र भगवान्का साथ सायुज्य मूक्ति प्राप्त गरे। 
एनः पूर्वकृतं यत्तद् राजानः कृष्णवेरिणः। 
जहुस्त्वन्ते तदात्मानः कीटः पेशस्कृतो यथा ॥ २९॥ 
यथा यथा भगवतो भक्तया परमयाभिदा । 
नृपाश्चैद्यादयः सात्म्यं हरेस्तच्चिन्तया ययुः ॥ ४०॥ 
आख्यातं सवेमेतत् ते यन्मां त्वं परिपृष्टवान् । 
दमघोषसुतादीनां हरेः सात्म्यमपि द्विषाम् ॥ ४९॥ 


रामालन्द्री टीका 


२९५३ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 
पदार्थ भए छोरा शिशुपाल आदि 
कृष्णवेरिणः  भगवान् यथा  जसरी द्विषाम् अपि  भगवान्लाई देष 
श्रीकृष्णमा वैरभाव राख्ने अभिदा  भेदरहित गर्ने व्यक्तिहरूको पनि 


राजानः  राजाहरूले परमया  परम हरेः  भगवानूसंग 


पूव॑कृतं  पहिला गरिएको भक्तया  भक्तिको कारणले सात्म्यम्  समानरूपता कसरी 
यत् जो भगवतः  भगवान्को भयो भनेर 

एनः  पाप थियो सात्म्यं  सारूप्य प्राप्त हुन्छ यत्  जो 

तत्  त्यो सवे तथा  त्यसै गरी त्वं  तपारईले 


तेती मां  म नारदलाई 
चेद्यादयः  शिशुपाल आदि परिपृष्टवान्  सोध्नुभएको 
नृपाः  राजाहरू थियो 

तच्चिन्तया  वैरभावद्रारा एतत्  यो 

भगवान्को चिन्तनका कारणले स्वम्  सबै 

हरेः  श्रीहरिको सारूप्यमा ते  तपार्ईलाई 

गछ त्यस्तै ती राजाहरू पनि ययुः  प्राप्त भए आख्यातं  भने 
तदात्मानः  त्यही स्वरूपमा दमघोषसुतादीनां  दमघोषका 
ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णमा वैरभाव राख्ने त्यस्ता धरे राजाहरू अन्तिमि समयमा भगवान्लाई 
सम्िएर पापबाट मुक्त भएका छन्। जसरी कूमालकोटीको गुँडमा बन्द गरिएको किरा 
कुमालकोटीकै चिन्तनले अन्तिमिमा कुमालकोटी नै बन्दछन् त्यसै गरी ती राजाहरू पनि द्रेषले 
भगवानूको चिन्तन गरेर पनि भगवतुस्वरूपमा न प्राप्त भएका हुन्। भगवान्का भक्तहरू जसरी 
भेदरहित परम भक्तिको कारणले अन्त्यावस्थामा भगवान्को सारूप्यलाई प्राप्त गर्दछन् त्यसै गरी 
यी शिशुपाल आदि राजाहरूले पनि देषभावका कारणले भगवान् श्रीहरिको चिन्तन गरेर 
भगवत्सारूप्यमा प्राप्त भएका हुन्। हे युधिष्ठिर ! तपारईले भगवान्मा द्वेष गर्ने शिशुपाल आदि 
राजाहरूले पनि कसरी भगवत्सारूप्यलाई प्राप्त गरे भनेर जो सोध्नुभएको थियो ती सबे 
प्रश्नहरूको उत्तर मैले तपाईलाई बताणंँ । 


एषा ब्रह्मण्यदेवस्य कृष्णस्य च महात्मनः। 
अवतारकथा पुण्या वधो यत्रादिदैत्ययोः ॥ ४२॥ 
प्रहादस्यानुचरितं महाभागवतस्य च । 

भक्तिज्ञानं विरक्तिश्च याथात्म्यं चास्य वे हरेः ॥ ४३॥ 
सगैस्थित्यप्ययेरास्य गुणकमांनुवणंनम् । 

परावरेषां स्थानानां काठेन व्यत्ययो महान् ॥ ४४॥ 


अन्ते तु  अन्त्य अवस्थामा त 
जहुः  त्यागे 

पेरशस्कृतः  कुमालकोटी 
किराको ध्यानले 

कीटः  अर्को किराले पनि 
यथा  जसरी त्यही रूप प्राप्त 








रालालन्द्री टीका 


 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 


धर्मो नट त न न 
धमां भागवतानां च भगवान् येन गम्यते । 
आख्यानेऽस्मिन् समाम्नातमाध्यात्मिकमरेषतः ॥ ४५॥ 





पदार्थ   भक्तिको प्रसङ्ग महान्  ठलो 
ब्रह्मण्यदेवस्य  ब्राह्मणका भक्त ज्ञानं  ज्ञानको प्रसङ्ग र व्यत्ययः  परिवर्तनको कुरा छ 
महात्मनः  महात्मा विरक्तिः च  विरक्तिको प्रसङ्ग येन  जुन साधनको अनुष्ठान 
कृष्णस्य  श्रीकृष्णको पनि यसमा छ गनलि 

म 
एषा  यो वे  निश्चयने भगवान्  भगवान्लाई 


अस्य  यो चराचर लोकको गम्यते  जान्न सकिन्छ, त्यस्तो 
सगस्थित्यप्ययेरास्य  उत्पत्ति, भागवतानां  भक्तहरूको 


पुण्या  अत्यन्त पवित्र 
अवतारकथा  अवतारको कथा 


हो स्थिति र नाशका मालिक धमः च  धर्मको विषयमा 
यत्र  जहाँ हरेः  भगवान् श्रीहरिको अर्थात् भागवत धर्मको वारेमा 
आदिदित्ययोः च  हिरण्याक्ष र॒याथात्म्यं  यथार्थता पनि बताइएको छ 
हिरण्यकशिपुको पनि गुणकमानुवणंनम् च  गुण र॒ अस्मिन् आख्याने  यो 


कर्मको वर्णन पनि छ आख्यानमा 

काठेन  समयको आधारमा आध्यात्मिकम्  आध्यात्मिक 
परम भक्त परावरेषां  देवता र कुराहरू 

प्रहाद्स्य  प्रह्मादको दानवहरूको अरोषतः  पूर्णरूपमा 
अनुचरितं च  चरित्र पनि छ स्थानानां  स्थानको समाम्नातम्  बताइएको छ 


ताक्यार्थ यही प्रसङ्गमा ब्राह्मणहरूका परमभक्त भगवान् श्रीकृष्णका अत्यन्त पवित्र कथाहरूको 
चर्चा भयो । त्से गरी आदिदैत्य हिरण्याक्ष र हिरण्यकशिपुको वधको प्रसङ्ग पनि यहीं आयो । 
भगवान्का परम भक्त प्रह्ादको चरित्रको वर्णन पनि यहीं गरियो । भक्ति, ज्ञान र विरक्तिको चर्चा 
पनि यहां गरियो । यो चराचर जगत्को उत्पत्ति, स्थिति र लयको मूलकारण भगवान् श्रीहरिको 
यथार्थ गुण र कर्मको वर्णन पनि यसैमा आयो । समयको गतिको आधारमा देवता र दानवहरूको 
स्थान परिवर्तनको कुरा पनि यहाँ भयो र जुन धर्मको अनुष्ठान गर्नाले सजिलैसंग भगवानूलाई 
प्राप्त गर्न सकिन्छ, त्यस्तो भगवान्का भक्तहरूको धर्मको विषयमा र भागवतधर्मको विषयमा पनि 
यहाँ बतादइएको छ । जति पनि आध्यात्मिक कुराहरू छन् ती सबैलाई यस आषख्यानमा पूर्णरूपमा 
बताइएको छ । 


वधः  वधको प्रसङ़ छ 
महाभागवतस्य  भगवान्का 





विवरण माथिका चार श्लोकमा नारदजीले प्रह्ादचरित्रको महत्त्वको वर्णन गर्नुभएको छ। 
प्रह्नादचरित्र हिरण्यकशिपुको वध भएको चरित्र हो। हिरण्यकशिपु भोगवृत्तिको प्रतीक हो भने 
हिरण्याक्ष लोभवृत्तिको प्रतीक हो। हिरण्यं कशिपुः यस्य सः अर्थात् जो सुनैसुनको बिस्तरामा 
सुत्छ त्यो ने हिरण्यकशिपु हो । हिरण्ये अक्षिणी यस्य सः अर्थात् जो स्थ सुनम धनम आंखा 
गाडिरहन्छ त्यो हिरण्याक्ष हो । त्यसैले यी दई आदिदैत्य लोभ र भोगवृकत्तिका प्रतिनिधि हन् 


रामालन्द्री टीका 


२६५५ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 


प्राणीहरूमा लोभ जन्मजात विद्यमान हुन्छ । यसको कारण भोगेच्छा हो । जन्मनेवित्तिकैको 
बच्चाले पनि भोगका लागि आपना अनुकूल वस्तुहरूमा लोभ गर्न जानेको हुन्छ । लोभ गरिएको 
कुरा पूरा नभएपचछ्ि रिस, डाह, ईर्ष्या आदि जन्मन्छन्। यस चरित्रमा लोभवृत्ति र संग्रही प्रवृत्तिले 
चाँडे विनाश गर्दछ भने देखाउनको लागि आत्मा र अनात्माको विवेकको चर्चा गरिएको छ। 
अनात्मा पदार्थं अनित्य छ र आत्मा मात्र नित्य छ भन्ने विवेकज्ञान उत्पन्न भएपचछ्ि बल्ल अनित्य 
संसारमा गरिएको लोभवृत्ति र संग्रही प्रवृत्तिको संहार हुन्छ । यसपच्ि मात्र विवेक ज्ञान उत्पन्न 
हन्छ । यसर्थ संसारका पदार्थहरूले ने सुख दिन्छन् र म यिनीहरूकै भरोसामा बाँचिरहेको दु भन्ने 
विश्वासले संसार र सांसारिक व्यवहारलाई अनित्य भनी विवेक गर्न दिँदैन। जड खम्बा नफुटेसम्म 
न॒सिंह प्रकट नहूनुभए यँ प्राणीहरूको मनबाट जड वस्तुमाथिको भरोसा कम नभरई उनीहरूमा 
विवेकको उत्पत्ति सम्भव कैन । 


य एतत् पुण्यमाख्यानं विष्णोर्वीर्योपवृंहितम् । 


कीतयेच्छद्वया श्रुत्वा क्म॑पारोविंमुच्यते ॥ ५६॥ 
पदढार्थ एतत्  यो श्रुत्वा  सुनेर 
यःजो पुण्यम्  अत्यन्त पुण्यदायक कीतेयेत्  भन्छ, त्यो 


विष्णोः  भगवान् विष्णुको आख्यानं  आख्यानलाई क्म॑पाशेः  कर्मबन्धनबाट 
वीरयोँपवृंहितम्  पराक्रमले युक्त श्रद्धया  श्रद्धापूर्वक विमुच्यते  मुक्त हृन्छ 
वाक्यार्थ हे युधिष्ठिर ! जो व्यक्ति यो भगवान्को पराक्रमले युक्त भएको अत्यन्त पुण्यदायक 
यस आषख्यानलाई श्रद्धापूर्वक सुन्छ अथवा अरूलाई भन्छ त्यो व्यक्ति सम्पूर्ण कर्मबन्धनबाट मुक्त 
हृन्छ । 





एतद् य आदिपुरुषस्य मृगेन्द्रलीलां 
देत्येनद्रयूथपवधं प्रयतः पठेत । 

दैत्यात्मजस्य च सतां प्रवरस्य पुण्यं 
श्रुत्वानुभावमकुतोभयमेति टोकम् ॥ ४७ ॥ 


पदार्थ   दैत्यराज  अनुभावम्  प्रभाव चरित्र लाई 
यः  जसले हिरण्यकशिपुको वध र प्रयतः  पवित्र भई 
एतत्  यो सतां  सज्जनहरूमा श्रुत्वा  सुनेर 


आदिपुरुषस्य  आदिपुरुष 
भगवान् नारायणको 
मृगेन्द्रलीलां  नुसिंहावतारको 
चरित्र 








पठेत च  पाठ पनि गर्छ, त्यो 
अकुतोभयम्  भयरहित 


लोकम्  लोकमा 
एति  पुग्दछ 


रालालन्द्री टीका 


२९५६ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 


ताक्यार्थ जो मनुष्य परमपुरुष भगवान् नारायणको नुसिंहावतार चरित्र, दैत्यराज 
हिरण्यकशिपुको वध र सज्जनहरूमा श्रेष्ठ भक्त प्रह्नादको पुण्यवर्धक चरित्रलाई अत्यन्त पवित्र भई 
सुन्दछछ र एक चित्तले पाठ गर्वछछ भने त्यो भयरहित लोकमा पुग्दछ । 


यूयं नृलोके बत भूरिभागा लोकं पुनाना मुनयोऽभियन्ति । 
येषां गृहानावसतीति साक्षाद् गूं परं बह्म मनुष्यलिङ्गम् ॥ ४८ ॥ 


पढार्थ लोकं  लोकलाई सर्वाधिष्ठान स्वरूप ब्रह्म नै 

बत  निश्चय नै पुनानाः  पवित्र पार्ने मनुष्यलिङ्गम्  मनुष्यको रूपमा 
यूयं  तपाईहरू मुनयः  मुनिहरू गूं  लुकीलुकी 

नृलोके  यस मनुष्यलोकमा अभियन्ति  आद्रहन्छन् येषां  जो तपार्ईहरूका 
भूरिभागाः  धेर भाग्यशाली इति  यसै गरी गृहान्  घरघरमा आए 
हुनुहन्छ जहाँ साक्षात् परं बह्म  साक्षात् आवसति  बसिरहनुह॒न्छ 





वाक्यार्थ हे युधिष्ठिर ! निश्चय नै तपाईहरू अत्यन्त भाग्यशाली हुनुहन्छ किनभने तपार्ईहरू 
भएको ठडँमा लोकलाई नै पवित्र पार्ने ठुलादटुला महर्षिहरू बारम्बार आउने गर्छन् र साक्षात् 
पख्रह्मस्वरूप भगवान् श्रीकृष्ण नै मनुष्यको रूपमा लुकीलुकी तपाईहरूको घरमा बस्ने 
गर्नृहुन्छ । 


स वा अयं ब्रह्म महद्िमृग्यकेवल्यनिवांणसुखालुभूतिः। 


प्रियः सुहृद् वः खलु मातुलेय आत्माहंणीयो विधिकृद् गुरुङ्च ॥ ४९॥ 
पढार्थ ब्रह्म  परब्रह्म सुहृत्  साथी 
वा  अथवा धैरैके भनौँर सः अयं  त्यो तततवनै आत्मा  अनन्यप्रेमी 
महद्धिमृग्यकेवल्यनिर्वाणसुखानु खलु  निश्चय नै अर्हणीयः  पूज्य 
भूतिः  विवेकीहरुूद्वारा खोजिने वः  तपाईहरूको विधिकृत्  आज्ञाकारी र 
निरूपाधिक परमानन्दानुभूति मातुखेयः  मामाका छोरा गुरुः च  गुरुको रूपमा 
स्वरूप प्रियः  अत्यन्त प्यारो हनुहन्छ 





ताक्यार्थ हे युधिष्ठिर ! अरू धरे के भनौ र! तपार्ईहरूका मामाका छोरा, अत्यन्त प्यारो साथी, 
हितैषी, आदरणीय गुरु आदिको रूपमा रहनुभएका श्रीकृष्ण नै विवेकीहरूले खोज्ने निरूपाधिक 
परम आनन्दको अनुभूति स्वरूप हुनुहन्छ । 


न यस्य साक्षाद् भवपद्मजादिभी रूपं धिया वस्तुतयोपवणिंतम् । 
मोनेन भक्तयोपरामेन पूजितः प्रसीदतामेष स सात्वतां पतिः ॥ ५०॥ 


पदार्थ यस्य  जसको साक्षात् रूपं  यथार्थ रूपलाई 


रामालन्द्री टीका 


२६५७ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 
भवपदूमजादिभिः  शङूर र॒ छैन जो हामीहरूद्रारा सः एषः  उहाँ अगाडि 
ब्रह्मा आदि देवताहरूद्रारा पनि मोनेन  मौनभावले र रहनुभएका 
धिया  बुदधिले भक्तया  भक्तिपूर्वक सात्वतां पतिः  भक्तहरूका 
वस्तुतया  वास्तविक रूपमा उपशमेन  संयमद्रारा पालक भगवान् 

उपवर्णितम् ९  
न उपवणितम्  वर्णन गरिएको पूजितः  पूजित हुनुहन्छ प्रसीदताम्  प्रसन हनुहोस् 





ताक्यार्थ जसको यथार्थरूपलाई ब्रह्मा, शङ्कर आदि देवताहरूले पनि वर्णन गर्न सकेका क्ैनन् र 
हामीहरू मौनभाव, संयम र भक्ति आदिद्रारा जसको पूजा गरिरहेका छँ त्यस्ता, जो यहीं अगाडि 
बसिरहनुभएको छ अनि जो भक्तहरूको पालक हुनुहुन्छ त्यस्ता भगवान् हामी सबेमाथि प्रसन्न 


हनहोस्। 
स एष भगवान् राजन् व्यतनोद् विहतं यशः। 
पुरा रुद्रस्य देवस्य मयेनानन्तमायिना ॥ ५१॥ 


पदार्थ अनन्तमायिना  ठलो मायावी सः एषः  त्यस्ता यी 
राजन्  हे युधिष्ठिर मयेन  मय दानवले भगवान्  भगवानूले 

पुरा  पहिले विहतं  नाश गरेको व्यतनोत्  विस्तार गर्नभयो 
रुद्रस्य देवस्य  भगवान् रुद्रको यशः  कीर्विलाई 





ताक्यार्थ हे युधिष्ठिर ! पहिले एकपटक दठुलो मायावी मय दानवले भगवान् शङडूरको कीर्तिलाई 
नाश गर्न खोजेको वेला यिनै भगवान्ले नै त्यो कीर्विलाई बचाउनुभएको थियो । 


राजोवाच राजा युधिष्ठिरले भन्नुभयो 
कस्मिन् कमणि देवस्य मयोऽहन् जगदीरितुः। 
यथा चोपचिता कीतिंः कृष्णेनानेन कथ्यताम् ॥ ५२॥ 





पदार्थ   सुद्रदेवको यथा उपचिता च  जसरी रक्षा 
मयः  मयले कीतिंः  कीर्तिलाई गरिदिनुभयो, त्यो पनि 
कस्मिन्  कुन अहन्  नाश गयो र कथ्यताम्  भन्नुहोस् 

कर्मणि  कर्ममा अनेन  यी 

जगदीरितुः  जगदीश्वर कृष्णेन  भगवान् श्रीकृष्णले 


ताक्यार्थ हे देवर्षि नारदजी ! कस्तो परिस्थितिमा मय दानवले भगवान् शङ़रको कीर्तिलाई नाश 
गर्न खोजेको थियो र कसरी भगवान् श्रीकृष्णले त्यो कीर्तिलाई बचादइदिनुभयो, यो कुरो पनि 
बताउनुहोस् । 


रामालन्द्री टीका 


२६५८ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 
नारद् उवाच नारदजीले भन्नुभयो 
  र  देवर्यघ्यनेनोपवृहिते ह  ,५४२। 
नाजता असुरा  । 
मायिनां परमाचायं मयं शरणमाययुः ॥ ५३॥ 





पढार्थ युधि  युद्धमा परमाचार्यं  परम आचार्य 
अनेन  यिनै भगवान्रारा निजिंताः  जितिएका मयं  मयको 

उपवृहितैः  शक्तिप्राप्त गरेका असुराः  दानवहरू शारणम्  शरणमा 

देवेः देवताहरुद्रारा मायिनां  मायावीहरूका आययुः  गए 


ताक्यार्थ एक पटक यिनै भगवानूद्रारा शक्ति पाएर देवताहरूले युद्धमा असुरहरूलाई जिते । 
त्यसपच्छि ती असुरहरू मायावीहरूका परमगुरु मय दानवको शरणमा गए। 


स निमाय पुरस्तिस्रो हैमीरोप्यायसीविंभुः। 
दुरक्ष्यापायसंयोगा दुविंतक्यंपरिच्छदाः ॥ ५५४ ॥ 
न ०९ य लोकांस्त्रीन्  ५ 
ताभिस्तेऽसुरसेनान्यो सेरवरान् नृप । 
स्मरन्तो नाशयाञ्चक्रुः पूवैवेरमलक्षिताः ॥ ५५॥ 


पढार्थ तिस्रः  तीन ओटा असुरसेनान्यः  असुरसेनाका 
नृप  हे राजा युधिष्ठिर पुरः  विमानजस्ता सहरलाई पतिहरूले 

विभुः सः  सर्वसमर्थ त्यो मयले निमाय  बनाएर ताभिः  ती पुरहरुद्वारा 
हैमीरोप्यायसीः  सुन, चांदी र पूवैवेरम्  पटिलेदेखिको सेरुवरान्  लोकपाल सहित 
फलामको वैरभावलाई त्रीन्  तीनै ओटा 
दुखक्ष्यापायसंयोगाः  आएको स्मरन्तः  सम्भँदै लोकान्  लोकटहरूलाई 
गएको थाहा नपाइने ते  तिनीहरू नारायाञ्चक्रुः  नाश गर्न थाले 
दुविंतक्यंपरिच्छदाः  अचिन्त्य अलक्षिताः  देवताहरुद्रारा 

उपकरणहरू राखिएको नदेखिएका 





ताक्यार्थ हे राजा युधिष्ठिर ! त्यसपछि त्यो सर्वसमर्थ मयले सुन, चाँदी र फलामबाट बनेका 
अनि अचिन्त्य उपकरणहरू राखिएका र आएको गएको थाहा नपाइने तीन ओटा विमानजस्ता 
आकाशमा उड़ने सहरहरू बनायो । त्यस्ता तीन ओटा सहरको सहायताले असुरहरूले पहिलाको 
वेरभावलाई सम्फदे देवताहरूले देख्दै नदेख्ने गरी लोकपाल सहित तीनै लोकहरूलाई नाश गर्न 
थाले। 


न   अ 
ततस्ते सेश्वरा खोका उपासायेरुवरं विभो । 
तराहि नस्तावकान् देव विनष्टांस्त्रिपुराख्येः ॥ ५६ ॥ 


रालालन्द्री टीका 


२९५९ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 


अथानुगृह्य भगवान् मा भेष्टेति सुरान् विभुः । 
रारं घुषि सन्धाय पुरेष्वस्त्रं व्यमुञ्चत ॥ ५७ ॥ 


पदार्थ  हि महादेव सुरान्  देवताहरूलाई 

ततः  त्यसपछि त्रिपुराख्येः  तीन ओटा पुरमा मा भेष्ट इति  नडराओ भन्दै 
तेती बसेका असुरहरूद्रारा अनुगृह्य  दया गरेर 

सेश्वराः  लोकपालहरूले विनष्टान्  विनाश गराइएका घुषि  धनुमा 

सहित तावकान्  हजुरका भक्त रारं  बाण पाशुपतास्त्र 
लोकाः  देवताहरू नः  हामी देवताहरूलाई सन्धाय  चढाएर 

ईरवरं  शङ्रजीको त्राहि  र्ना गर्नुहोस् पुरेषु  पुरहरूमा 

उपासाद्य  नजिकमा गएर अथ  त्यसपछि अस्त्रं  त्यो अस्त्र 

प्रार्थना गर्न लागे विभुः  व्यापक व्यमुञ्चत  छडनुभयो 








विभो  हे व्यापक प्रभ भगवान्  भगवान् शङडूरले 


वाक्यार्थ यसरी आआफ्नो लोकमा उपद्रव मच्चिएपक्ि लोकपालहरूले सहित सम्पूर्ण 
देवताहरू भगवान् शङ्रको शरणमा गए । त्यसपछि उनीहरूले प्रार्थना गर्न थाले हि व्यापक 
प्रभु! हे महादेव ! तीन पुरमा बसेका दानवहरूले हामी सबै देवताहरूलाई विनाश गर्न थाले। 
हामी हजुरका भक्तहरूको रक्षा गर्नुहोस् ॥ यस्तो सुनेर भगवान् शङरले सबैमाथि दया गर्दै तिमीहरू 
नडराओ भन्दे तुरन्त पाशुपतास्त्र छक्नुभयो र ॒धनुमा चढाएर ती तीनै पुरलाई लक्ष्य गरी अस्त्र 
छाड्नुभयो । 


ततोऽग्निवणां इषव उत्पेतुः सूयंमण्डलात्। 

यथा मयूखसन्दोहा नादृश्यन्त पुरो यतः ॥ ५८ ॥ 
तेः स्पृष्टा व्यसवः सवे निपेतुः स्म पुरोकसः। 
तानानीय महायोगी मयः कूपरसेऽक्षिपत् ॥ ५९॥ 
सिद्धामृतरसस्पृष्या वज्रसारा महौजसः। 
उत्तस्थुर्मेघदलना वैद्युता इव हयः ॥ ६० ॥ 





पदढार्थ ततः  त्यस धनुबाट पनि  जुन बाणहरूले गर्दा 
यथा  जसरी अग्निवणांः  अग्निका ज्वाला पुरः  ती तीन पुर 
सूयंमण्डलात्  सूर्यमण्डबाट जस्ता न अदुष्यन्त  देखिएनन् 
मयूखसन्दोहाः  किरणका इषवः  बाणहरू तेः  ती बाणहरद्रारा 
समूह निस्कन्छन् त्यसरी उत्पेतुः  निस्किए स्पृष्टाः  छोइएका 


रामालन्द्री टीका 


२९६० 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 
स्वे  सवे तान्  ती मरेकाहरूलाई   वज्रजस्ता सुदृढ 
पुरोकसः  पुरमा बस्ने आनीय  ल्याएर महोजसः  महाबलशाली 
दानवहरू कूपरसे  मृतसञ्जीवनीरसले मेघदलनाः  मेघलाई भेदन गर्न 
व्यसवः  प्राण गएर भरिएको कुवामा वेदयुताः  बिजली चम्कंदाका 
निपेतुः स्मः  खस्न थाले अक्षिपत्  चोपल्थ्यो त्यसपछि वह्वयः इव  अग्नि चटयाड् 
महायोगी  महा मायावी सिद्धामृतरसस्पृष्टाः  सिद्ध जस्ता भएर 

मयः  मय दानव अमृतरसको स्पर्शले उत्तस्थुः  से उट्थे 





ताक्यार्थ जब यसरी भगवान् शङूरले पाशुपत अस्त्र छाडनुभयो त्यसपछि त्यस धनुबाट 
सूर्यमण्डलबाट असड्ख्य किरणसमूह निस्किए ४ अग्निका ज्वालाजस्ता असड्ख्य बाणहरू 
निस्किए । बाणैबाणको धेराले गर्दा ती तीन पुरहरू देखिएनन्। जब ती बाण गएर ती तीन पुरमा 
टोक्किएका मात्र के थिए त्यसपछि त्यहाँ बसेका दानवहरू मरेर त्यहांबाट खस्न थाले। यस्तो 
देखेर महामायावी मयले ती मेका दानवहरूलाई लगेर मृतसञ्जीवनी रसले भरिएको कुवामा 
चोपल्थ्यो । त्यहं चोपलिदसकेपचछि सिद्ध अमृतरसको स्पर्शले ती असुरहरू वज्रजस्ता सुदृढ अत्यन्त 
बलशाली र मेघलाई भेदन गर्ने चटयाङ्जस्ता बनेर उद्थे । 


विलोक्य भग्नसङूल्पं विमनस्कं वृषध्वजम् । 
तदायं भगवान् विष्णुस्तत्रोपायमकल्पयत् ॥ ६९ ॥ 


पदार्थ वृषध्वजम्  शङ्रजीलाई तत्र  त्यस समयमा 

तदा  त्यस बखतमा विलोक्य  देखेर उपायम्  कुनै उपाय 
भग्नसङ्कल्पं  आफ्नो संकल्प अयं  यिन अकल्पयत्  कल्पना गर्नुभयो 
नष्ट भएका भगवान् विष्णुः  भगवान् 

विमनस्कं  चिन्तित विष्णुले 





ताक्यार्थ यस्तो भएपचछि भगवान् शङूरको सडल्प पूरा हन पाएन । उहाँ अति उदास र चिन्तित 
हुनुभयो । त्यस्तो देखेर भगवान् विष्णु त्यस विषयमा उपाय सोच्न लागनुभयो । 


वत्स आसीत् तदा ह्या स्वयं विष्णुरयं हि गोः। 
प्रविरय त्रिपुरं काटे रसकूपामृतं पपो ॥ ६२॥ 





पदार्थ आसीत्  हनुभयो काठे  दिनको मध्याह्नकालमा 
तदा  त्यस वेला ब्रह्मा  ब्रह्माजी रसकूपामृतं  कुवाको अमूत 
अयं विष्णुः  यी भगवान् विष्णु वत्सः  बाच्छो हुनुभयो रसलाई माउ र बाच्छा भई 
स्वयं  आफ हि  निश्चय नै पपो  पिददिनुभयो 

गोः  गार्ईको रूपमा त्रिपुरं प्रविङय  तीन पुरमा पसेर 


रामालन्द्री टीका 


२६६१ 
सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 


ताक्यार्थ भगवान्ले सोच्नुभएको उपायञअनुसार विष्णु भगवानूले गाईको रूप लिनुभयो र 
ब्रह्माजीले बाच्छाको रूप धारण गर्नुभयो। यसरी गाई र बाच्छो बनी त्रिपुरभित्र पुरनुभयो अनि 
दिनको मध्याहकालमा नै कुवाको अमतरूपी रस पिड्दिनुभयो । 


तेऽसुरा ह्यपि पश्यन्तो न न्यषेधन् विमोहिताः। 

तद् विज्ञाय महायोगी रसपालानिदं जगो ॥ ६३॥ 

स्वयं विशोकः शोकार्तान् स्मरन् दैवगतिं च ताम् । 

० र ५ 

देवोऽसुरो नरोऽन्यो वा नेश्वरोऽस्तीह कर्चन ॥ ६४ ॥ 
क     


आत्मनोऽन्यस्य वा दिष्टं देवेनापोहितुं दयोः । 
अथासो राक्तिभिः स्वाभिः शम्भोः प्राधानिकं व्यधात् ॥ ६५॥ 











पढार्थ ।  दैवी मायालाई अकको 

पश्यन्तः अपि  देख्दादेख्दै स्मरन्  समद   कर्मफलदाता ईश्वरले 
पनि रोकातांन्  चिन्ताले व्याकुल बनाएको 

विमोहिताः  गाईबाच्छालाई भएका दिष्टं  जो प्रारब्ध छ त्यो 
देखेर मोहित भएका रसपाखान्  कुवा कुर्नृहरूलाई इह  यहाँ 

तेती इदं  यसो अपोहितुं  हटाउन कोही पनि 
असुराः  कुर्न बसेका जगो  भनन लाग्यो ईदवरः  समर्थ 

दानवहरूले देवः  देवता होस् अथवा न अस्ति छैन 

न न्यषेधन्  पिउनबाट रोकेनन् असुरः वा  दानव होस् त्यसैले चिन्ता नगर 

हि  निश्चय नै यो देखेर अन्यः  अथवा अरू अथ  त्यति भएपचछि 
महायोगी  महामायावी मयले कश्चन  कोटी असो  यी भगवानूले 

तत्  यी सवे कुरा नरः च  मानिसहरू नै किन स्वाभिः  आफ्ना 

स्वयं  आँ नहोस् राक्तिभिः  शक्तिहरूद्रारा 
विज्ञाय  जानेर पनि आत्मनः  आफ्नो शम्भोः  शङरजीका लागि 
विशोकः  शोकरहित हुदै अन्यस्य वा  अथवा अर्कको प्राधानिकं  युद्धका सामग्रीहरू 
ताम्  त्यो योः  अथवा आफनो र व्यधात्  तयार गर्जुभयो 


ताक्यार्थ भगवान्को मायाद्रारा मोहित भएका हूुनाले अमृतको कुवा कुर्न बसेका दानवहरूले 
देख्दादेख्ै पनि ती गाई बाच्छलाई अमृत पिडनबाट रोकेनन्। यी सवे कुरा महामायावी मयले 
थाहा पाडइहाल्यो । त्यसपछि भगवान्को मायालाई सरम्फदै वास्तविक कुरो बुणेर आफ् शोकरहित 
भयो । त्यसै बखतमा चिन्ताले व्याकुल भएका ती कुवा कर्ने व्यक्तिहरूलाई मयले भन्यो हि 
रसपालहरू ! यस लोकमा देवता, दानव, गन्धर्व, मनुष्य, आदि जोसुके छन् तिनीहरूले पनि 


रामालन्द्री टीका 


२९६२ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 


आफ्नो अथवा अककि कसैको पनि कर्मफलदाता ईश्वरले व्यवस्था गरेको प्रारब्धलाई हटाउन 
सक्देनन् भने तिमीहरू किन चिन्ता गर्छ ? यस्ते प्रारब्ध रहे । त्यसैले चिन्ता नगर । त्यसपछि 
भगवान्ले आपने शक्तिहरूद्वारा शङड्रजीको लागि युद्ध सामग्रीहरू तयार गर्न लारनुभयो । 


धम॑ज्ञानविरक्त्युद्धितपोविदयाक्रियादिभिः। 
रथं सूतं ध्वजं वाहान् धनुवंमंशरादि यत् ॥ ६६ ॥ 


पढार्थ शङ्रको वमं  कवच 
धम॑ज्ञानविरक्त्यद्धितपोविद्या रथं  रथ रारादि  बाण आदि 
क्रियादिभिः  भगवान् विष्णुले सूतं  सारथि यत्  जो युद्धका लागि 
धर्म, ज्ञान, वैराग्य, एश्वर्य, तप, ध्वजं  ध्वजा चाहिन्छ, सबै बनाउनुभयो 
विद्या तथा क्रिया आदि वाहान्  घोडाहरू 

शक्तिको आधारमा भगवान् धनुः  धनु 





ताक्यार्थ सामग्री तयार गर्ने क्रममा भगवान् विष्णुले धर्मबाट रथ, ज्ञानबाट सारथि, वेराग्यबाट 
ध्वजा, एेश्वर्यबाट घोडा, तपस्याबाट धनु, विद्याबाट कवच, क्रियाबाट बाण र आपनो शक्तिबाट 
अन्य आवश्यक वस्तुको निर्माण गर्नुभयो । 


सन्नद्धो रथमास्थाय शरं धनुरुपाददे । 

रारं धनुषि सन्धाय मुहूर्ते ऽभिनितीङ्वरः ॥ ६७ ॥ 
ददाह तेन दुर्भेया हरोऽथ त्रिपुरो नृप । 

दिवि दुन्दुभयो नेदुरविंमानशतसङ्कुलाः ॥ ६८ ॥ 

० ९   जयेति    र 
देवषिपितुसिद्धेशा जयेति कुसुमोत्करेः। 
अवाकिरञ्जगुहंष्टा ननृतुश्चाप्सरोगणाः ॥ ६९॥ 
एवं दग्ध्वा पुरस्तिस्रो भगवान् पुरहा नृप । 


ब्ह्यादिभिः स्तूयमानः स्वधाम प्रत्यपद्यत ॥ ७०॥ 





पदार्थ सन्नद्धः  तयार भएर धनुषि  धनुमा 

नृप  हे राजा युधिष्ठिर शारं  बाण र शारं  बाण 

अथ  त्यसपछि घलुः  धनु पनि सन्धाय  राखेर 

ईरवरः  भगवान् शङ्कर उपाददे  लिनुभयो हरः  शङ्रजीले त्यो 

रथम्  रथमा अभिजिति  अभिजित् बाणद्रारा 

आस्थाय  चढेर मुहूतं  मृहूर्तमा ुर्भेयाः  सामान्य अस्रले भेदन 


रामालन्द्री टीका 


२६६२ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 
गर्न नसकिने पितु तथा सिद्धेश्वरहरूले एवं  यसरी 

विमानशतसङ्कलाः  सयौ विमान जय इति  जय जयकार गर्दै पुरहा  त्रिपुर नष्ट गर्ने 

सहित आकाशमा घुमेका कुसुमोत्करेः  पुष्पगुच्छाहरुद्रारा भगवान्  रेश्वर्यशाली शङ्रजी 
त्रिपुरः  तीनै पुरलाई अवाकिरन्  पुष्पवृष्टि गरे तिस्रः पुरः तीनै पुरलाई 

ददाह  उढाउनुभयो हृष्टाः  प्रसन्न भएका द्ग्ध्वा  उढाएर 

तेन  त्यसपछि अप्सरोगणाः  अप्सराका बह्यादिभिः  ब्रह्मा आदि 

दिवि  स्वर्गमा समूहहरू देवताहरुद्रारा 

दुन्दुभयः  दमाहाहरू जगुः  गाउन थाले र स्तूयमानः  पूजित हदि 

नेदुः  बज्न थाले ननृतुः च  नाचे पनि स्वधाम  आपन लोकतिर 
देवषिपितृसिद्धेशाः  देवता, ऋषि, नृप  ह राजा प्रत्यपद्यत  जानुभयो 





ताक्यार्थ हे युधिष्ठिर ! यसरी युद्धसामग्री पूरा भएपछि भगवान् शङ्र युद्धका लागि रथमा 
चटठी धनुबाण लिएर तयार हुनुभयो । जब अभिजित् मुहूर्त आएको थियो त्यसै वेला शङ्रजीले 
धनुमा बाण राखेर प्रहार गर्नुभयो । त्यही बाणद्वारा शङ्रजीले सामान्य अस्त्रले भेदन गर्न नसकिने, 
स्यौ विमानसहित आकाशमा घुमेका ती तीन पुर उदढेर खरानी भए । त्यसपच्छि स्वर्गमा दमाहाहरू 
बज्न थाले। देवता, ऋषि, पितु तथा सिद्धेश्वरले आकाशबाटै जयजयकार गर्दै पुष्पवृष्टि गर्न 
थाले। अप्सराहरू प्रसन्न हदे गाउन र नाच्न थाले। हि राजा युधिष्ठिर ! भगवान् शङ्रले तीनै 
पुरलाई डढाएर नष्ट गरेपछ्छि ब्रह्मा आदि देवताहरूले भगवान् शङ्को पूजा गरे । त्यसपछि भगवान् 
शङ्कर पनि आफ्नो धामतिर जानुभयो । 


एवं विधान्यस्य हरेः स्वमायया विडम्बमानस्य नृरोकमात्मनः। 
वीयोणि गीतान्यृषिभिजंगद्गुरो्कोकान् पुनानान्यपरं वदामि किम् ॥ ७१॥ 





पढार्थ अस्य  यी वीयोणि  चरित्रहरू 
स्वमायया  आफ्नो मायाको जगद्गुरोः  जगत्नियन्ता ऋषिभिः  ऋषिहरूद्रारा 
कारणले आत्मनः  सबैको आत्मस्वरूप गीतानि  गाइएका छन् 
नृलोकम्  मनुष्यलोकमा हरेः  भगवान् श्रीहरिको हे युधिष्ठिर 

मनुष्यको जस्त एवं विधानि  यस्तै खालका अपरं  अरू 
विडम्बमानस्य  विविध लोकान्  लोकलाई किम्  के 

अनुकरण गर्ने पुनानानि  पवित्र पर्ने वदामि  सुनाऊं भननुहोस् 


ताक्यार्थ हे युधिष्ठिर ! आफ्नो मायाको कारणले यस मनुष्यलोकमा मनुष्य जस्तै बनेर विविध 
चरित्र देखाउनुहुने, सबैको आत्मस्वरूप, सर्वनियन्ता भगवान् श्रीहरिका यस्ता लोकलाई पवित्र पार्ने 
चरित्रहरू अनेक छन्, जो ऋषि महर्षिहरूले गारंदछछन् । हे राजा ! अरू के सुनाऊं, भन्नुहोस् । 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां सप्तमस्कन्धे 
युधिष्ठिरनारदसंवादे त्रिपुरविजयो नाम दशमोऽध्यायः ॥ १०॥ 


रामालन्द्री टीका 


२९६४ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 
अथ , घ्याय 
अथ प्कद्डशाऽव्यायः 
मानवधर्म, वर्णधर्म र स्त्रीधर्मको वर्णन 

श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 

श्रुत्वेहितं साधु सभासभाजितं महत्तमाग्रण्य उरुक्रमात्मनः । 

युधिष्ठिरो दैत्यपतेमुंदा युतः पप्रच्छ भूयस्तनयं स्वयम्भुवः ॥ १॥ 
पदार्थ सभामा प्रशंसित भूयः  फेरि पनि 
उरुक्रमात्मनः  भगवत्स्वरूप ईहितं  चरित्रलाई स्वयम्भुवः  ब्रह्माजीका 
महत्तमाग्रण्यः  महिमाशाली श्रुत्वा  सुनेर तनयं  पुत्र नारदजीलाई 
हरूमा श्रेष्ठ युधिष्ठिरः  राजा युधिष्ठिरले साघु  राम्रोसंग 
दैत्यपतेः  दैत्यराज प्रह्ादको मुदा  हर्षले पप्रच्छ  सोध्न लारनुभयो 
सभासभाजितं  साधुहरूको युतः  युक्त भएर 





ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! महिमाशालीहरूमा श्रेष्ठ दैत्यराज प्रह्लादको साधुहरूको सभामा पनि 
प्रशंसा गरिएको अदभुत चरित्रलाई सुनैर राजा युधिष्ठिर हर्षले गदगद् हदे फेरि ब्रह्माजीका पुत्र 


देवर्षिं नारदलाई सोध्न लागनुभयो । 
युधिष्ठिर उवाच युधिष्ठिरले भन्नुभयो 


भगवन् श्रोतुमिच्छामि नृणां घर्म सनातनम् । 


वणांश्रमाचारयुतं यत् पुमान् विन्दते परम् ॥ २॥ 


पदढार्थ सनातनम्  सनातन 
भगवन्  हे प्रभु धर्मं  धर्मलाई 
नृणां  मानिसहरूको श्रोतुम्  सुन 


वणांश्रमाचारयुतं  वर्ण र इच्छामि  इच्छा गर्द 
आश्रमको आचारले युक्त भएको यत्  जुन कुरा बुर 


पुमान्  मानिसले 
परम्  परमात्मालाई 
विन्दते  प्राप्त गर्द 





ताक्यार्थ हे प्रभु! म मानिसहरूको वर्णधर्म र आश्रम धर्मको विषयमा सुननन चाहन्हु। जुन 
सनातन धर्मलाई सुनेर र आचरण गरेर मानिसहरू परमात्मालाई प्राप्त गर्दछन्। 


भवान् प्रजापतेः साक्षादात्मजः परमेष्ठिनः। 
सुतानां सम्मतो ब्रह्य॑स्तपोयोगसमाधिभिः ॥ ३॥ 


रामालन्द्री टीका 


२९६५ 


सप्तम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


नारायणपरा विप्रा घमं गुह्यं परं विदुः । 
करुणाः साधवः शान्तास्त्वद्धिधा न तथापरे ॥ ४॥ 


पदार्थ 
ब्रह्मन्  हे ब्राह्मणदेव 
भवान्  हजुर 
् 

प्रजापतेः  प्रजापति 

अ 
परमेष्ठनः  ब्रह्माजीका 
साक्षात्  साक्षात् आपने 
आत्मजः  पुत्र हनुहुन्छ 
तपोयोगसमाधिमिः  तपस्या, 
योग र समाधिका कारणले 


सुतानां  अरू छोराहरूमध्येमा 
सम्मतः  बदी प्रिय हूनुहुन्छ 
त्वद्विधाः  हजुरजस्ता 
नारायणपराः  भगवानूमा 


समर्पित 

करुणाः  दयायुक्त 
शान्ताः  शान्त स्वभावका 
साधवः  सज्जन 


विप्राः  ब्राह्मणहरूले 





अध्याय ११ 


परं  अत्यन्त 

गुह्यं  गोप्य 

धमं  धर्मको रहस्य 

विदुः  बुगदछन् 

तथा  त्यसरी 

अपरे  अरूले 

न  बुण्न सक्दैनन् त्यसैले 
बताउनुहोस् 


ताक्यार्थ हे ब्राह्मणदेव ! हजुर ब्रह्माजीका साक्षात् पुत्र हूनुहुन्छ । तपस्या, योग र समाधिका 
कारणले हजुर अरू पुत्रहरूभमन्दा बढी प्रिय पनि ह॒नुहुन्छ । जो हजुरजस्ता सर्धँ भगवानूमा चित्त 
लगाइरहने शान्त स्वभावका साधुहरू हन्छन् उनीहरूले मात्र धर्मको रहस्यलाई बु्दछन्, त्यसरी 


अरूले धर्मको रहस्य बुमुन सक्देनन्। 
नारद् उवाच नारदजीले भन्नुभयो 
नत्वा भगवतेऽजाय छोकानां घर्महेतवे । 


वक्ष्ये सनातनं धर्मं नारायणमुखाच्छरतम् ॥ ५॥ 

् वतीर्यात्मनों , ध धर्मत ९ 
योऽवतीयात्मनोंऽशेन दाक्षायण्यां तु घमम॑तः। 
लोकानां स्वस्तयेऽध्यास्ते तपो बदरिकाश्रमे ॥ ६॥ 


पढार्थ श्रुतम्  सुनेको 

लोकानां  सारा लोकका सनातनं  सनातन 
धर्महेतवे  धर्मका मूल कारण ध्म  धर्म 

अजाय  अजन्मा वक्ष्ये  भन्ददु 

भगवते  भगवान् नारायणलाई यः तु  जो भगवान् 
नत्वा  नमस्कार गरेर आत्मनः  आफ्नो 
नारायणमुखात्  भगवान् अंरोन  अंशले 
नारायणको मुखबाट घमंतः  प्रजापति धर्मबाट 





दाक्षायण्यां  दक्षपुत्री मूर्तिद्रारा 
अवतीयं  अवतार लिएर 
लोकानां  सारा लोकको 
स्वस्तये  कल्याणका लागि 
बद्रिकाश्चमे  बदरिकाश्चरममा 
तपः  तपस्या 

अध्यास्ते  गर्नृहन्छ 


ताक्यार्थ घर्मको मूलकारण अजन्मा भगवान् नारायणलाई नमस्कार गरेर भगवान् नारायणको 


रामालन्द्री टीका 


२९९६ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 


मुखबाट सुनेको सनातन धर्मको विषयमा म तपारईलाई बतार्ह्ु। जो भगवान् नारायण प्रजापति 
धर्मबाट दक्षकी पुत्री मूर्तिमा पुत्ररूपले उत्पन्न हुनुभएको धियो । उहाँ जगत्को कल्याणका लागि 
बदरिकाश्रममा तपस्या गरेर बसिरहनुभएको छ । 


धर्ममूलं हि भगवान् सरवैवेदमयो हरिः । 
स्मृतं च तद्विदां राजन् येन चात्मा प्रसीदति ॥ ७॥ 


पढार्थ हरिः  नारायण र आत्मा च  मन 
राजन्  हे राजा युधिष्ठिर तद्विदां च  भगवत्तत्तव बुरका पनि 
हि  निश्चय नै महर्षिहरूद्ारा पनि प्रसीदति  प्रसन्न हुन्छ त्यही नै 


सर्वैवेदमयः  सम्पूर्ण वेदस्वरूप स्मृतं  सम््एको स्मृति तथा घ्म॑मूलं  धर्मको मूल हो 


भगवान्  भगवान् येन  जुन काम गर्दा 





वाक्यार्थ हे युधिष्ठिर! सम्पूर्णं वेदस्वरूप भगवान् नारायण वेद र भगवत्तत्व बुेका 
महर्षिहरूले सम्ेको स्मृतिहरू तथा जुन कुरो गर्दा आत्मग्लानि नभएर मन प्रसनन हृन्छ त्यही नै 
धर्मको मूल हो । 


सत्यं दया तपः शोचं तितिक्षेक्षा शमो दमः। 

अहिंसा बह्यचर्यं च त्यागः स्वाध्याय आजंवम् ॥ ८ ॥ 
सन्तोषः समदुक् सेवा यराम्येहोपरमः नेः । 

नृणां विपययेेक्षा मोनमात्मविमरानम् ॥ ९॥ 
अन्नाद्यादेः संविभागो भूतेभ्यश्च यथाहंतः। 
तेष्वात्मदेवताबुदधिः सुतरां नृषु पाण्डव ॥ १० ॥ 


पढार्थ जह्यचयं  ब्रह्मचर्यमा रहनु नृणां  मानिसहरूको 
सत्यं  सांचो बोल्नु त्यागः  दान गर्नु विपर्ययेहेक्षा  कर्मगतिको 
दया  दया गर्नु स्वाध्यायः  स्वाध्याय गर्न उल्टोसुल्टो विचार गर्नु 


र 
मोनम्  मौन रहनु 
आत्मविमशंनम्  आत्माको 


आजवम्  कुटिलता नगर्नु 
रोचं  पवित्र रनु सन्तोषः  सन्तुष्ट रहन 


तपः  तपस्या गर्नु 


तितिक्षा  सहनशीलता समदुक्  सबेलाई सम भावले हनु 
ईक्षा  राम्रोनराग्रो विवेक गर्नु सेवा  सेवा गर्न 

शमः  मनलाई नियन्त्रण गर्जु॑म्राम्येहोपरमः  विषयभोगको 
दमः  इन्द्रियनिग्रह गर्नु इच्छाबाट टाढा रहनु 

अहिंसा  हिंसा नगरनु रानेः  विस्तार 





चिन्तन गर्नु 

पाण्डवं  हे राजन्, त्यसपछि 
यथाहंतः  यथायोग्य 
भूतेभ्यः  प्राणीहरूलाई 
अन्नाद्यादेः  अन्न आदिको 


रामालन्द्री टीका 


२९६७ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 
संविभागः च  वितरण गर्नु पनि सुतरां  सहज रूपमा लक्षण हुन् 

तेषु  ती सम्पूर्ण आत्मदेवताबुद्धिः च  आत्मबुद्धि 

नृषु  मानिसहरूमा र देवताबृद्धि गर्ज धर्मका 


ताक्यार्थ हे युधिष्ठिर ! धर्मका लक्षणहरू यसप्रकार छन् सांँचो बोल्नु, दया गर्नु, तपस्या 
गर्नु, पवित्र रनु, सुखदुःख सहनु, राम्रोनराम्रोको विवेक गर्नु, मनलाई नियन्त्रण गर्नु, अरू 
इन्द्रियलाई वशमा राख्नु, हिंसा नगर्नु, ब्रह्मचर्यमा रहनु, दान गर्नु, स्वाध्याय गर्नु, सरल बन्नु, 
सन्तुष्ट रहनु, समदर्शी बन्नु, अरूको सेवा गर्नु, विषयभोगको इच्छाबाट टाढा रहनु, मनुष्यहरूको 
कर्मगतिलाई उल्टोसुल्टो दुबैतिरबाट विचार गर्नु, मौन रहनु, देहभन्दा भिन्न आत्माको चिन्तन 
गर्नु, यथाशक्ति प्राणीहरूलाई अन्न आदि वितरण गर्नु, सम्पूर्ण मानिसहरूमा आत्मबुद्धि र 
देवताबुद्धि गर्नु । 


श्रवणं कीतंनं चास्य स्मरणं महतां गतेः। 
सेवेज्यावनतिदास्यं सख्यमात्मसमपंणम् ॥ १९॥ 
नृणामयं परो घमं सर्वेषां समुदाहृतः । 
त्रंशल्लक्षणवान् राजन् सवांत्मा येन तुष्यति ॥ १२॥ 





पढार्थ अवनतिः  नमस्कार गर्नु सर्वेषां  सबै 

महतां  ठुला भक्तहरूको दास्यं  दासता र नृणाम्  मानिसहरूको 

गतेः  प्राप्य स्थानरूप सख्यम्  मित्रभाव अनि परः धमः  परम धर्म हो भनेर 
अस्य  यी परमात्माको आत्मसमपंणम्  आपफूलाई नै समुदाहृतः  बताइएको छ 
श्रवणं  कथा सुन्तु भगवानूमा समर्पण गरिदिनु येन  जुन धर्मानुष्ठानले 
कीतंनं  नामसङ़ीर्वन गर्नु राजन्  हे युधिष्ठिर सवांत्मा  स्वत्मि श्रीहरि 
स्मरणं च  स्मरण गर्नु अनि अयं यो तुष्यति  प्रसन्न हुनुहुन्छ 

सेवा  सेवा गर्नु त्रंशल्लक्षणवान्  तीस 

इज्या  भगवान्को पूजा गर्नु लक्षणले युक्त भएको धर्म 


ताक्यार्थ हे युधिष्ठिर ! यस्ते सज्जनहरूको परम आश्रय भएका भगवानूको कथा सुन्नु, नाम 
सङ़गीर्तन गर्नु, स्मरण गर्नु तथा सेवा गर्नु, त्यसपछि पूजा र नमस्कार गर्नु, भगवानूप्रति दास्यभाव 
गर्नु, सख्यभाव गर्नु र आफूलाई नै समर्पण गरिदिनु। यी नै धर्मका तीस लक्षणहरू हून्। यी तीस 
लक्षणहरूले युक्त धर्म ने परमधर्म हो । यिनको आचरण गर्नलि सर्वात्मा श्रीहरि प्रसन्न हुनुहन्छ । 


वितरण माथिका पाँच श्लोकमा सबै मानिसहरूले गर्नुपर्ने सामान्य धर्मको उल्लेख गरिएको 
छ । ती हुन् सत्यवचन, दया, तपस्या, शुद्धता, सहनशीलता, सत्यअसत्यको विवेक, भित्री र 
बाहिरी इन्द्रियको निग्रह, अहिंसा, ब्रह्मचर्यव्रत, दान, भगवन्नामको जप, सन्तोष, अरूको सेवा, 


रामालन्द्री टीका 


२९६८ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 


विषयभोगेच्छाबाट निवृत्ति, अभिमानपूर्ण कर्महरूको फल उल्टो हृन्छ भन्ने विचार, कम बोल्नु, 
आत्मचिन्तन गर्नु, भोज्य अन्नहरूको दान, सम्पूर्ण प्राणीहरूमा आत्मबुद्धि या भगवदबुद्धि, 
परमात्माको श्रवण, कीर्तन र मनन, सेवा, पूजा, प्रणाम, दास्यभाव, सख्यभाव र सर्वस्व समर्पण । 
यी तीस धर्म सम्पूर्ण मनुष्यका लागि हन् । 

धर्मले मनुष्यलाई परमात्मासंग जोडिदिन्छ । मानिसबाट मानिसलाई अलग गर्न व्यवहार धर्म 
होइन । मानिसले पहिला मानिस नै बन्नुपर्दछछ अनि पचि मात्र विभिन्न व्यवसाय गर्ने व्यवसायी, 
जिज्ञासु, भक्त आदि बन्नु उपयुक्त ह॒न्छ । सत्य बोल्नु, प्राणीमाथि दया गर्नु, हिंसा नगर्नु, शरीरलाई 
पवित्र राख्नु यी सबैले पालन गर्नुपर्ने नियम हून्। यसैले यिनलाई सामान्य धर्म भनिन्छ । सामान्य 
धर्ममा देश, काल, अधिकारीको विचार आवश्यक कछैन। सामान्य धर्ममा मानिसलाई परमात्मा 
बनाटदिने शक्ति बदी छ र यो सजिलो पनि छ। 

सामान्य धर्मको पालना नगरी विशेष धर्मको पालन सम्भव कछैन। विशेष धर्म ब्राह्मण, 
क्षत्रिय, वैश्य र शूद्र आदिका लागि भिन्नभिन्न हुन्छन्। आआप्नो वेदको शाखाको अध्ययन 
गर्नु, आआपफ्ना इष्टदेवको पूजन गर्नु, आआपफ्ना मन्त्रहरू जप्नु यी व्यक्तिपिच्छे फरक हुन सक्ने 
विशेष धर्म हृन् । 


संस्कारा यदविच्छिन्नाः स द्विजोऽजो जगाद यम् 
इज्याघ्ययनदानानि विहितानि द्विजन्मनाम् ॥ 
जन्मकमांवदातानां क्रियार्चाश्रमचोदिताः ॥ १३॥ 





पदार्थ जगाद  संस्कारवान् भनेर इज्याध्ययनदानानि  यज्ञ, वेदा 
संस्काराः  सोह संस्कारहरू भन्नुभएको छ ध्ययन, दान ब्रह्मचर्य आदि र 
यद्विच्छिन्नाः  जुन परम्परामा सः  ती आश्रमचोदिताः  आश्रमधर्मले 
अविच्छिनन रूपले चलिआएका द्विजः  ब्राह्मण हुन् बताइएका 

छन् र जन्मक्मावदातानां  जन्म र॒ क्रियाः च  अन्य क्रियाहरू पनि 
यम्  जसलाई संस्कारबाट पवित्र भएका विहितानि  विधान गरिएका 
अजः  ब्रह्माजीले द्विजन्मनाम्  ब्राह्मणहरूमा छन् 


ताक्यार्थ जसको कुल परम्परामा सोह संस्कार हुन्छन्, जसलाई ब्रह्माजीले संस्कारवान् भनेर 
भन्नुभएको छ ती ब्राह्मण हुन् । जन्मबाट र संस्कारबाट पनि पवित्र भएका ती ब्राह्मणहरूको लागि 
यज्ञ, वेदाध्ययन, दान तथा ब्रह्मचर्य आदि र आश्रमोचित वर्णधर्महरूको समेत विशेष व्यवस्था 
गरिएको छ। 


विप्रस्याध्ययनादीनि षडन्यस्याप्रतिग्रहः । 
राज्ञो वृत्तिः प्रजागोप्तुरविप्राद् वा करादिभिः ॥ ४ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


२६६९ 


सप्तम स्कन्ध 


वैश्यस्तु वातावृत्तिङ्च नित्यं बह्मकुलातुगः। 


श्रीमद्भागवत 


अध्याय ११ 


शरस्य द्विजशुश्रूषा वृत्तिश्च स्वामिनो भवेत् ॥ १५॥ 


पदार्थ 

विप्रस्य  ब्राह्मणको लागि 
अध्ययनादीनि षट्  अध्ययन 
आदि ६ ओटा कर्महरूको 
विधान छ 

अन्यस्य  क्षत्रियको 


अप्रतिग्रहः  दान नलिनु धर्म हो 






अविप्रात्  ब्राह्मणभन्दा बाहेक 
अरूबाट 

करादिभिः वा  कर आदि 
लिएर 


वृत्तिः  जीविका 
स्यात्  हुन्छ 
 तु  वैश्यले चाहं 


प्रनागोप्तुः  प्रजाको रक्ना गर्ने बह्यकुखानुगः  ब्राह्मणकुलको 


नित्यं  सध 

वातावृत्तिः  व्यवसायद्रारा 
जीविका चलाउनु र 

शद्रस्य  शूद्रको 

द्विजशुश्रूषा  द्विजजातिको सेवा 
गर्नु धर्महो र 

स्वामिनः  मालिकबाट नै 
वृत्तिः च  उसको जीविका 





राज्ञः  राजाको अनुयायी भएर भवेत्  हन्छ 

वाक्यार्थ ब्राह्मणहरूको लागि अध्ययन आदि ६ ओटा कर्म तोकिएका छन् । प्रजाको रक्षा गर्ने 
्षत्रियको लागि दान नलिनू र ब्राह्मणबाहेक अन्य व्यक्तिबाट कर लिएर जीविका चलाउनू भन्ने 
विधान छ। त्यसै गरी वैश्यले ब्राह्मणकुलको अनुयायी भएर व्यापार व्यवसाय चलाउनू्, शूद्रले 
ब्राह्मणको सेवा गरन् र त्यसैको आधारमा वृत्ति चलाउनू भन्ने विधान छ। 





विवरण माधथिका तीन श्लोकहरूमा ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य र शृद्रका विशेष धर्महरूको वर्णन 
गरिएको छ। सनातन परम्परामा धर्मको व्यवस्था सामान्य र विशेष गरी दुई रूपले गरिएको छ। 
सामान्य धर्म सम्पूर्णं मनुष्यहरूको लागि हो। त्यसमा योग्यता, देश, समय आदि कुनै चिजको 
पनि आवश्यकता कछैन। बिहान उठेदेखि ननिदाउन्जेलसम्म गरिने व्यवहारहरू सामान्य धर्मभित्र 
आंछन्। सामान्य मानिसले सध सामान्य धर्मलाई पालन गरेर त्यसअनुसार जीवन चलाउनुपर्दछछ 
भने आत्मज्ञानी सन्तहरूको सम्पूर्णं जीवनमा विनाप्रयास नै सामान्य धर्मका लक्षणहरू भरिएका 
हन्छन्। विशेष धर्ममा चाहं शास्त्रको विधिनिषेध, योग्यता, देश, काल आदि सबै वस्तुहरूको 
आवश्यकता पर्दछ्छ। ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य र शूद्र यी चार वर्ण अनि ब्रह्मचर्य, गृहस्थ, वानप्रस्थ र 
संन्यास यी चार आश्वरमको व्यवस्था सनातन परम्परामा छ। 

ब्राह्मण भनेको त्यो हो जौ ब्राह्मणकन्यासंग ब्राह्मण वरले विवाह, गर्भाधान आदि संस्कार 
गरेपछ्ि जन्मन्छ अनि जसका मुख्य सोह ओटा संस्कारहरू यथासमय सम्पन्न हृन्छन् । ब्राह्मणले 
वेद आदि शास्त्रको मर्यादालाई पालन गरी बिहानदेखि बेलुकासम्म शास्त्रीय नियमअनुसार कर्म 
गर्नुपर्दछ । ब्राह्मणले नित्य ६ ओटा कर्महरू गरेर जीवन बिताउनुपर्वछ भन्ने शास्त्रीय मर्यादा छ। 
ती कर्म हृन् १. यज्ञ गर्नु २. यज्ञ गराउनु ३. दान दिनु ४. दान लिनु ५. पदन ६. पढाउनु । यी ९६ 
कर्ममध्ये यज्ञ गराउनु, दान लिनु र पढाउनु चाहं जीविकाका लागि हून्। जसलाई नगर्दा पनि 
ब्राह्मणत्व नष्ट हैदेन भने यज्ञ गर्नु, दान दिनु र शास्त्राध्ययन गर्नु चाहं अनिवार्य छन् मनुस्मृति, 
१०७६ । 


रामालन्द्री टीका 


२६७० 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 


क्षत्रियले दान लिने काम गर्न निषेध छ। दान लिने काम बाहेक यज्ञ गराउने र पठाउने 
कामबाट क्षत्रियले आपत्कालमा जीविका चलाउन सक्छन् । क्षत्रियको मुख्य जीविका राज्यको 
सुरक्षा गरी कर उठाउन ने हो । ब्राह्मणसंग कर उठाउनुरहैदेन भन्ने नियम छ । शूद्रको पनि स्वतन्त्र 
जीविका नभई त्रैवर्णिकको आधारमा जीविका चल्ने हुनाले उसबाट पनि कर उठाउन मिल्दैन। 
तर ब्राह्मणले महापातक हने कार्य गरेमा उसबाट पनि राजाले दण्डस्वरूप जरिवाना लिने व्यवस्था 
गरेको पाइन्छ । 

वेश्य अर्थव्यवस्थाको मालिक हो। यज्ञ गर्नु, दान दिनु र शास्त्राध्ययन गर्नु पनि वैश्यका 
कर्तव्य हून्। वैश्यबाट राज्यव्यवस्थापक क्षत्रियले प्रत्यक्ष कर लिन्छन्। वेश्यको जीविकामा 
व्यापार मुख्य छ । त्यस्तै कृषि, गोपालन अनि अन्य उद्यमहरू पनि वैश्यके अधीनमा छन् । 

शूद्रको मुख्य कर्तव्य द्विज अर्थात् ब्राह्मण, क्षत्रिय र वेश्यको सेवा गर्नु हो। राज्यको 
अधीनमा रही राज्यले दिएको तलबभत्ताको आधारमा जीविका चलाउनु शूद्रको जीवनवृकत्ति हो । 
यसप्रकार ब्राह्मण, क्षत्रिय र वैश्यले यज्ञ गर्नु, दान दिनु, शास्त्राध्ययन गर्नु यी तीन काम गर्न 
पर्छ । उनीहरूको जीविका चाहं भिनननभिन्न कर्महरूबाट चल्दछछछ । शद्रको कर्तव्य र जीविका 
एडटै छ त्रैवर्णिकको सेवा। यसरी चार वर्णका कर्तव्य र उनीहरूका जीविकारूपी विशेष 
धर्मको चर्चा यहाँ गरिएको छ। 


वातां विचित्रा शाखीनयायावरशिखोञ्छनम्। 
  विअ श्रेयसी न 
विप्रवृत्तिरचतुर्धेयं श्रेयसी चोत्तरोत्तरा ॥ १६॥ 


पदार्थ छक टानु, खेत बारीको चतुधां  चार प्रकारका 
विचित्राः  विभिन्न किसिमका मालिकले अन्ननाली विप्रवृत्तिः  ब्राह्मणका 

वातांः  कृषि आदि कर्म भित्रयादसकेपछि त्यहँ छाडिएका जीविकाका साधन हुन् तीमध्ये 
शाटीनयायावरशिलोञ्छनम्  अन्तको बाला मात्र सङ्लन गर्नु उत्तरोत्तरा  उत्तरोत्तर 

नमागी पाएको भिक्षा आदि र छरिएका अन्नका कण मात्र श्रेयसी च  श्रेष्ठ पनि छन् 
ग्रहण गर्नु, दिनदिनै केही संकलन गर्नु 
घरहरूबाट अनन मागी त्यसबारै इयं  यी 
ताक्यार्थ विभिन किसिमका कृषि आदि कर्म गर्नु, नमागी पाएको भिक्षा आदि ग्रहण गर्नु 
दिनदिनै केही घरहरूबाट अन्न मागी त्यसबाटै दिनदिनको छक टार्जु, खेतबारीको मालिकले 
अन्नवाली भित्रयाइसकेपछछि त्यहोँ छाडिएका अन्नका बाला सङ़लन गर्नु र छरिएका अन्नका कण 
मात्र संकलन गर्नु यी चार ओटा वृत्ति ब्राह्मणका हुन्। यीमध्ये ब्राह्मणका लागि उत्तरोत्तर वृत्ति 
श्रेष्ठ छन् । 





विवरण ब्राह्मणको जीविकाका विभिन भेदहरू यहाँ देखादएका छन्। वार्ता अर्थात् कृषि, 
गोपालन, व्यापार आदि गरेर पनि ब्राह्मणले जीविका चलाउन सक्दकछ। शालीन भनेको यज्ञ 
गराठँदा या पढारडंदा त्यसको मूल्य नतोकी र नमागी दिनेले जति दिन्छ त्यसर्मँ सन्तुष्ट रहेर 


रामालन्द्री टीका 


२६७१ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 


त्यसबाट जीविका चलाउन शालीन प्रवृत्ति हो। यायावर भनेको दिनदिने केटी घरहरूबाट अन्न 
मागी त्यसबाटै दिनदिनको छक टानु हो। शिल र उञ्छ दुबे एकैखालका वृत्ति हुन्। शिल 
भनेको खलोमा द्ुटेका धानका बालाहरूलाई संग्रह गरी नयाँ धान नडउन्जेसम्म छक टर्न अनि 
नयाँ धान आएपचछ्छि पुरानो धानलाई त्याग गरिदिने वृत्ति हो । त्यस्तै उच्छ भनेको बजार आदिमा 
खसेका अन्नहरूका कणकण टिपिर गुजारा गर्नु हो। वार्ता, शालीन, यायावर र शिलोञ्छ यी 
चार वृत्तिमा वार्ता सबभन्दा तल्लो तहको हो भन्ने कणकण अन्न आदि खोजेर केवल छाक 
टार्ज मात्र भोजन गर्नु तपस्यामय कर्म भएकाले त्यो वृत्ति ब्राह्मणका लागि सर्वश्रेष्ठ हो । 


जघन्यो नोत्तमां वृत्तिमनापदि भजेन्नरः। 
ऋते राजन्यमापत्सु सवंषामपि सवशः ॥ १७ ॥ 


पढार्थ अनापदि  आपत नपरी सवंशः  सबै प्रकारले 
राजन्यम् ऋते  क्षत्रियलाई उत्तमां  उच्च सर्वेषाम् अपि  सबैको 
छाडर वृत्तिम्  वृत्तिलाई वृत्तिलाई स्वीकार्न सकिन्छ 
जघन्यः नरः  निम्न वर्णको न भजेत्  स्वीकार नगरोस् 

मानिसले आपत्सु  आपत्कालमा 





ताक्यार्थ क्षत्रिय वर्णका व्यक्तिलाई छाडेर क्षत्रियभन्दा निम्न वर्णका व्यक्तिहरूले आपत नपरी 
उच्च वृत्तिलाई स्वीकार नगर्नू। तर आपतकालमा सबैका लागि सबै वृत्ति स्वीकार्य छन्। 


ऋतामृताभ्यां जीवेत मृतेन प्रमृतेन वा । 
सत्यानृताभ्यां जीवेत न इववृत्त्या कथञ्चन ॥ १८ ॥ 
ऋतमुजञ्छशिटं प्रोक्तममृतं यदयाचितम् । 
मृतं तु नित्ययाच्ञा स्यात् प्रमृतं कषंणं स्मृतम् ॥ १९॥ 
सत्यानृतं तु वाणिज्यं श्ववृत्तिनीचसेवनम् । 
वजयेत् तां सदा विप्रो राजन्यश्च जुगुप्सिताम् ॥ 
   ् 
सवेवेदमयो विप्रः सवेदेवमयो नृपः ॥ २०॥ 


पदढार्थ सत्यानृताभ्याम् वा  सत्य र॒ वृत्तिले 

ऋतामृताभ्यां  ऋत र अमृत॒ अनृत यी वृत्तिहरूमध्ये कुनैबाट न जीवेत  जीवन निर्वाह 
तथा जीवेत  जीवन निर्वाह गरोस् नगरोस् 

मृतेन  मृत कदाचन  कटहिल्यै पनि उञ्छशिलं  उञ्छ र शील वृत्ति 
प्रमृतेन  प्रमृत र सववृत्त्या  कुकुरको जस्तो ऋतम्  ऋत हुन् 





रामालन्द्री टीका 


९०९ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 
प्रोक्तम्  भनियो प्रमृतं  प्रमृत तां  त्यो नीचसेवा रूप 

यत्  जो स्मृतम्  जान्नु सुगुप्सिताम्  निन्दित वृत्तिलाई 
अयाचितम्  नमागीकन वाणिज्यं तु  व्यापार चाह वजंयेत्  छडोस् 

ल्याइएको सत्यानृतं  सत्यान॒त हो विप्रः  ब्राह्मण 

अमृतं  अमृत हो नीचसेवनम्  नीचको सेवा गर्नु सवैवेदमयः  सम्पूर्ण वेदमय 
नित्ययाच्जा  सर्धै मारनु इववृत्तिः  कुकुरको जस्तो वृत्ति हुन्छ भने 

तुत हो नृपः  राजा 

मृतं  मृत सदा  सध सवैदेवमयः  सम्पूर्ण देवतामय 
स्यात्  हो विप्रः  ब्राह्मण र ह॒न्छ 

कषंणं  कृषि आदि पेसा राजन्यः च  क्षत्रियले पनि 





वाक्यार्थ ऋत, अमृत, मृत, प्रमृत र सत्यानृत यी वृत्तिमध्ये जुन कुनैलाई आफ्नो वृत्ति बनारँदा 
हन्छ तर श्वान कुकुको जस्तो वृत्तिलाई कहिल्यै पनि वृत्ति नबनाउनू्। उञ्छ र शीलवृत्ति ऋत 
हन् शील र उन्छको चर्चा माथि १६ ओँ श्लोकमा गरिएको छ । त्यसै गरी नमागीकन प्राप्त 
भएको वस्तुबाट जीविका चलाउनु अमृतवृत्ति हो । सर्धं मागेको अन्न आदिबाट जीविका चलाउनु 
मृत वृत्ति हो । त्यस्तै कृषि आदि कर्मबाट जीविका चलाउनु प्रमृतवृत्ति हो र व्यापार वृत्ति सत्यानृत 
हो । आ्ूभन्दा निम्न वर्गको सेवा गर्नु चाहं श्वानवृकत्ति हो । ब्राह्मण र क्षत्रियले श्वानवृकत्तिलाई 
कहिल्यै पनि आफ्नो जीविका बनाउनु हुदैन किनभने ब्राह्मण सम्पूर्ण वेदमय हुन्छन् र क्षत्रियहरू 
सम्पूर्ण देवतामय ह॒न्छन्। 


रामो दमस्तपः शोचं सन्तोषः क्षान्तिरार्जवम् । 
ज्ञानं दयाच्युतात्मत्वं सत्यं च बह्यलक्षणम् ॥ २९॥ 


पदार्थ क्षान्तिः  सहनशीलता निष्ठा र 

ङमः  मनको नियन्त्रण आजवम्  सोरोपना सत्यं च  सत्यनिष्ठ 

दमः  बाह्य इन्द्रियको संयम ज्ञानं  कर्तव्य र अकर्तव्यको पनि 

तपः  तपस्या विवेक गर्नु ब्रह्मलक्षणम्  ब्राह्मणको लक्षण 
शोचं  पवित्रता दया  दया हो 

सन्तोषः  सन्तुष्टि अच्युतात्मत्वं  भगवान्मा 





ताक्यार्थ मनलाई नियन्त्रण गर्नु, बाह्य इन्द्रियलाई संयम गर्नु, तपस्या गर्नु, पवित्र रहनु, 
प्रारब्धनबाट प्राप्त भएको वस्तुमा सन्तोष गर्नु, सहनशील बन्नु, सोखोपना, कर्तव्य र अकर्तव्यको 
विवेक, दया, भगवानूमा निष्ठा हनु र सत्यनिष्ठा यी ब्राह्मणका लक्षणहरू हुन् । 


त,  वीर्य धृतिस्तेजस्त्याग   आत्मजय 
रोयं वीयं धृतिस्तेजस्त्याग आत्मजयः क्षमा । 
ब्रह्मण्यता प्रसादश्च रक्षा च क्षत्रलक्षणम् ॥ २२॥ 


रामालन्द्री टीका 


२६७३ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 
पदार्थ त्यागः  दानशीलता प्रसादः च  अनुग्रह र 

रोर्यं  शूरता आत्मजयः  भोकप्यास रक्षा च  प्रजापालन आदि पनि 
वीर्य  पराक्रम आदिमा विजय क्षत्रलक्षणम्  क्षत्रियका लक्षण 
धृतिः  धैर्य क्षमा  सहनशीलता हन् 

तेजः  बल बह्यण्यता  ब्राह्मणमा श्रद्धा 





वाक्यार्थ शूरता, पराक्रम, धैर्य, बल, दानशीलता, भोकप्यास आदिमा विजय, सहनशीलता, 
ब्राह्मणमा श्रद्धा, जनतामा अनुग्रह र प्रजापालन आदि क्षत्रियका लक्षण हुन्। 


०८  ७० ज  अ 
देवगुव॑च्युते भक्तिस्तरिव्गंपरिपोषणम् । 
आस्तिक्यमुद्यमो नित्यं नैपुणं वैश्यलक्षणम् ॥ २३६॥ 


पदार्थ कामको रक्षक  चतुर रहनु यी 
देवगुर्वच्युते  देवता, गुरु र॒ आस्तिक्यम्  आस्तिक भावना विश्यलक्षणम्  वैश्यका लक्षण 
भगवानूमा हनु हुन् 

भक्तिः  भक्ति हनु उद्यमः  उद्योग गर्नु र 

त्रिव्गपरिपोषणम्  धर्म, अर्थ र नित्यं  सध 





ताक्यार्थ देवता, गुरु र भगवानूमा भक्ति गर्नु, धर्म, अर्थर काम यी तीन पुरुषार्थको रक्षक हनु, 
आस्तिक भावना हनु, उद्योग गर्नु र सर्धँ चतुर रहनु वैश्यका लक्षण हुन् । 


शद्रस्य सन्नतिः शोचं सेवा स्वामिन्यमायया । 
अमन्त्रयज्ञो ह्यस्तेयं सत्यं गोविप्ररक्षणम् ॥ २४॥ 





पढार्थ सेवा  सेवा गर्नु गोविप्ररक्षणम्  गाई र 
सन्नतिः  सर्धं विनम्र रहनु अमन्त्रयज्ञः  वैदिक मन्त्ररहित ब्राह्मणको रक्षा गर्नु 

शोचं  शुद्ध रहनु यज्ञको अनुष्ठान गर्नु हि  निश्चय नै 

स्वामिनि  आफ्नो स्वामीमा अस्तेयं  चोरी नगर्नु शुद्रस्य  शूद्रको लक्षण हो 
अमायया  निष्कपट भावले सत्यं  सांँचो बोल्नु र 


ताक्यार्थ सरै विनम्र रहनु, शुद्ध रहनु, आफनो स्वामीलाई निष्कपट भावनाले सेवा गर्नु, वैदिक 
मन्त्ररहित यज्ञको अनुष्ठान गर्नु, चोरी नगर्नु, सांचो बोल्नु र गाई तथा ब्राह्मणको रक्षा गर्नु आदि 
शूद्रका लक्षण हुन् । 

वितरण यहाँ वैदिक मन्त्ररहित यज्ञमा शूद्रको अधिकार भएको बताइएको छ । ब्रह्माजीले 
गायत्री छन्दबाट ब्राह्मणको, त्रिष्टुभ् छन्दबाट क्षत्रियको र जगती छन्दबाट वैश्यको सृष्टि गर्नुभयो 
तर श्रको सुष्टि कुनै वैदिक छन्दबाट भएन। यसैले वेदका मन्त्रहरूमा शूद्रको अधिकार छैन भनी 
बताइन्छ । पौराणिक मन्त्रहरूमा भने शूद्रको पूरा अधिकार छ। अष्टाक्षरी, द्वादशाक्षरी आदि 


रामालन्द्री टीका 


२६७४ 
सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 


मन्त्रहरू, नाममन्त्रहरू जस्ते रामाय नमः, कृष्णाय नमः, शिवाय नमः आदि जप्दै शूद्रहरूले पनि 
भगवत्पूजन, अनुष्ठान आदि कार्य गर्नुपर्दछ भने यस श्लोकको आशय हो । 


स्त्रीणां च पतिदेवानां तच्छुभषानुकूलता । 

तदुबन्धुष्वनुवृत्तिरच नित्यं तदुव्रतधारणम् ॥ २५॥ 
पढार्थ अनुकूकता  सर्धैँ पतिको नित्यं  सर्धै 
पतिदेवानां  पतिलाई अनुकूल रहनु तदुव्रतधारणम् च  पतिकै 
देवतासमान मान्ने पतिव्रता तदूबन्घुषु  पतिका बन्धुहरूमा जस्तो नियमलाई धारण गर्नु 


स्त्रीणां  स्त्रीहरूको लागि अनुवृत्तिः च  पतिले जस्तै पनिधर्महो 
तच्छुभरूषा  पतिको सेवा गर्नु व्यवहार गर्नु र 


ताक्यार्थ पतिलाई देवता मान्ते पतिव्रता स्त्रीहरूको लागि पतिको सेवा गर्नु, सर्धं पतिक 
अनुकूल रहनु, पतिका बन्धुहरूमा पतिले जस्तै व्यवहार गर्नु, पतिले धारण गरेको त्रत आदिलाई 
धारण गर्नु आदि मुख्य धर्म हुन् । 


सम्मार्जनोपकेपाम ९ ५ ९, 
नयां गृहमण्डलवतंनेः। 
स्वयं च मण्डिता नित्यं परिमृष्टपरिच्छदा ॥ २६॥ 
द न्रे साध्वी त् त् 
कामेरु्चावचेः साध्वी प्रश्रयेण दमेन च। 





स , न, न भ भजेत्  

वाक्यः सत्यः प्रयः प्म्णा काठ कार पातम ॥ २७ ॥ 
पदार्थ सम्मार्जनोपठेपाभ्यां  बार्न, सत्यः  सत्य र 
साध्वी  पतिव्रता स्त्रीले लिप्ने, पोत्ने तथा प्रियैः  मधुर 
परिमृष्टपरिच्छदा  कपडा आदि गृहमण्डलवर्तनैः च  घर वाक्यैः च  वाक्यहरुद्रारा पनि 
धोएर आंगन सिंगार्द प्रेम्णा  प्रेमपूर्वक 
स्वयं  आपू उन्वावचेः  नाना प्रकारका काठे काठे  समयसमयमा 
नित्यं  सर्वै कामेः  पतिको इच्छा पूरा गरेर पतिम्  पतिलाई 
मण्डिता  वस्त्र र आभूषणले प्रश्रयेण  विनयले भजेत्  सेवा गर्नू 
सजिएर दमेन  संयमित बनेर 





ताक्यार्थ पतिव्रता स्त्रीले सर्धं कपड़ा आदि धोएर सफा गरेर वस्त्र र आभूषणले सजिएर 
रहनू, स्थ घरआंगनलाई लिपपोत गरी तथा बडारकुंडार गरी सफा राख्नू, पतिका नाना 
प्रकारका इच्छा पूरा गर्नू, विनयपूर्वक काम गर्न संयमित बन्नू, पतिका साथ सर्धँ सांचो र 
प्रमपूर्वक मिटो वाक्य बोल्नू तथा वेलावेलामा पतिको सेवा गरन् । 


रामालन्द्री टीका 


२९६७५ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 


सन्तुष्टालोलुपा दक्षा धमंज्ञा प्रियसत्यवाक् । 
अप्रमत्ता शुचिः स्निग्धा पतिं त्वपतितं भजेत् ॥ २८॥ 


पढार्थ प्रियसत्यवाक्  मिटो र सत्य नारीले 
सन्तुष्टा  सर्धं सन्तुष्ट रहने बोल्ने अपतितं  पतित नभएका 
अलोटुपा  लोभ नगर्ने अप्रमत्ता  सावधान रहने पतिं  पतिलाई 


दक्षा  सबै काममा निपुण हुने शुचिः  स्नान आदिले पवित्र र॒तु  चाह 

धम॑ज्ञा  धर्मको विषय बुरे स्निग्धा  प्रेमले पूर्ण रहने भजेत्  सेवा गर्न 

ताक्यार्थ स्त्रीहरू स्थ सन्तुष्ट रहने, लोभ नगर्ने, सबे काममा निपुण हने, धर्मको बारेमा बुर्ने, 
सर्धं सत्य र मिठटो बोल्ने, सावधान रहने, बाहिर स्नान आदिले पवित्र रहने र मनले पनि शुद्ध रहने 
गर्न अनि पतित नभएका पतिको सेवा गर्नू। 


वितरण माथिका चार श्लोकहरूमा स्त्रीका धर्मको वर्णन गरिएको छ। छोरी, पत्नी र माता 
गरी स्त्रीका तीन अवस्थामध्ये यहाँ पत्नीको मुख्य कर्तव्यको मात्र वर्णन गरिएको छ। दस 
वर्षसम्मको कन्यालाई साक्षात् भगवतीकै स्वरूप मान्ने शास्त्रीय मर्यादा छ । नवदुगकि अवसरमा 
नौ कन्या पुज्ने परम्परा यही मर्यादाबाट आएको हो । त्यसै गरी पितालाई र गुरुलाई भन्दा सय 
गुणा बढी आदर सम्मान आमालाई गर्नुपर्वछछ भनी स्मृतिले आमालाई तीन ओटा प्रत्यक्ष देवता 
गुरु, पिता र मातामध्ये सर्वश्रेष्ठ स्थान दिएको छ। त्यही शास्त्रले उनको पत्नीस्वरूपले गर्नुपर्ने 
कर्तव्य र मर्यादाको शिक्षा दिएको छ। 

महापातकहरूबाट दूषित नभएको सदाचारी पतिको प्रेमपूर्ण सेवा गर्नु पत्नीको धर्म हो। 
घर गृहस्थीको सम्पूर्ण प्रेमपूर्ण सम्बन्ध गृहस्वामिनीकै नियन्त्रणमा हृन्छ । उनले परिवारका सबे 
सदस्यहरूको सुविस्ता र सम्बन्धमाथि ध्यान पुयार्छछिन् र परिवारलाई एक सूत्रमा उनेर राखिछन्। 
स्त्रीहरू दुष्ट स्वभावका भए भने घरबार नै ध्वस्त भएको देखिन्छ । मानिस बाहिरी समाजमा 
जतिसुके दठुलो र सम्मानित व्यक्ति भए तापनि परिवारको लागि ऊ एउटा सदस्य हुन्छ । आफ्नो 
जिम्मेवारीको बोखलाई उठाउन उसलाई परिवारबाट स्नेहको शक्ति चाहन्छ । यसप्रकार समाजलाई 
स्वस्थ, समुन्नत बनाउन परिवारमा त्यस्तो व्यक्तिको आवश्यकता पर्दछ जसले परिवारमा रहेर 
परिवारके भलादइमा पूरा समय खर्च गरोस् । स्वाभाविक रूपमा नै प्रेमभावना बढी हुने स्त्रीजाति 
यो व्यवस्थाका आधारशिला हन्। मिठो भोजन, मिटो वचन र मिढो प्रेमसम्बन्ध दिद्रहनु र सुन्दर 
परिवारको निर्माण गर्नु पत्नीहरूको प्रमुख दायित्व हो भनी शास्त्रले व्यवस्था गरेअनुसार यहां 
पत्नीको कर्तव्य र जिम्मेवारीको विवेचना गरिएको छ। आपफ्ना पतिलाई सेवा गर्नु र प्रेमद्वारा 
सन्तुष्ट पार्नु पत्नीहरूको लागि विशेष धर्म हो । 


या पतिं हरिभावेन भजेत् श्रीरिव तत्परा । 


न. 


हयांत्मना हरेोके पत्या श्रीरिव मोदते ॥ २९॥ 





रामालन्द्री टीका 


सप्तम स्कन्ध 


पदढार्थ 

या जो स्त्रीले 

श्रीः इव  लक्ष्मीले यै 
तत्परा  पतिपरायण भएर 
पतिं  पतिलाई 


श्रीमद्भागवत 


हरिभावेन  भगवान् श्रीहरिकै 
रूपमा सम्भर 

भजेत्  सेवा गर्छिन् त्यस्ती 
स्त्री 

हयांत्मना  भगवान् श्रीहरिरूप 


२९७६ 
अध्याय ११ 


पत्या  पतिसंग 

हरेः भगवान् श्रीहरिको 
क 

लीके  लोकमा 

श्रीः इव  लक्ष्मी रै 





मोदते  आनन्दित हन्छिन् 


ताक्यार्थ जुन स्त्रीले लक्ष्मीतुल्य भएर आपफ्ना पतिलाई भगवान्के भावनाले सर्धँ सेवा गर्छिन् 
ती स्त्री मरेपछ्ि पनि श्रीहरिको लोकमा श्रीहरिरूप आफनो पतिसेँग लक्ष्मी ४ आनन्दिति भएर 


रहन्छिन् । 


वृत्तिः सङ्करजातीनां तत्तत्कुलकृता भवेत्। 
अचोराणामपापानामन्त्यजान्तेऽवसायिनाम् ॥ ३० ॥ 


पदार्थ 

अचोराणाम्  चोरी नगर्ने 
अपापानाम्  पापकर्म नगर्ने 
अन्त्यजान्तेऽवसायिनाम्  


अन्त्यज र चाण्डाल आदि एवं 
सङ्करजातीनां  वर्णसङ्र 
जातिहरूको 

वृत्तिः  जीविका 


तत्तत्कुरकृता  आआफ्नौ 
कुलपरम्पराबाट प्राप्त भएको नै 
भवेत्  हन्छ 





ताक्यार्थ चोरी नगर्ने र पापकर्म नगर्ने, अन्त्यज एवं चाण्डाल आदि र वर्णसडर जातिहरूको 
जीविकाको साधन चाहं आआप्ना कुल परम्पराबाट जे प्राप्त छ त्यही नै हुन्छ, अर्को हँदेन। 


   


व्रायः स्वभावावाहता नृणा 


धर्मो ग    न 
धमो युगे युगे । 


    ४ राजन् त् ९ 
वेददुग्भिः स्मृतो प्रेत्य चेह च रशामंकृत् ॥ ३१९॥ 
वृत्त्या स्वभावकृतया वतमानः स्वकम॑कृत्। 


र,    


हित्वा स्वभावजं कमं रनेनिगुणतामियात् ॥ ३२॥ 


पदार्थ 

राजन्  हे युधिष्ठिर 

वेद्दुग्भिः  मन्त्दरष्टा 
महर्षिहरूद्रारा 

युगे युगे च  हरेक युगमा पनि 
प्रायः  प्रायः गरेर 

नृणां  मानिसहरूको 
स्वभावविहितः  स्वभावले 
दिएको 


  धर्म चलाद्रएका छन् जो 
इह  यस लोकमा र 

प्रेत्य च  परलोकमा पनि 
रामंकृत्  कल्याणकारक 
स्मृतः  मानिएको छ 

स्वभावकृतया  आफ्नै 

स्वभावले दिएको 

वृत्त्या  वृत्तिले 

वतमानः  निर्वाह गर्दै 





स्वकमंकृत्  आफ्नो कर्तव्य 
पूरा गर्ने मानिस पचि 
स्वभावजं  स्वाभाविक 
कमं  कर्मलाई 

हित्वा  त्यागेर 

सानः  विस्तार 
निगुणताम्  निर्गुण भावमा 
इयात्  प्राप्त हुन्छ 


रामालन्द्री टीका 


२६७७ 
सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 


ताक्यार्थ हे युधिष्ठिर ! मन्त्रद्रष्टा महर्षिहरूले हरेक युगमा चलाएका जेजति धर्महरू छन् ती 
सबे मानिसको स्वभाव र प्रवृत्तिका आधारमा छन्। आपने स्वभाववाट प्राप्त भएको जो वर्णधर्म 
छ त्यो धर्मले अहिले यस लोकमा पनि कल्याण गर्छ र मरेपच्छि परलोकमा पनि कल्याण गर्छ । 
जसले यस्तो धर्मलाई कर्तव्य सम्खिएिर आचरण गर्छ त्यस्ता मानिसहरू अन्तिमिमा विस्तारेबिस्तारे 
कर्मबन्धनबाट द्ुटेर निर्मुणभावमा पुग्दछन् । 


उप्यमानं मुहुः कषत्रं स्वयं निर्वीयंतामियात्। 

न कल्पते पुनः सूत्ये उप्तं बीजं च नरुयति ॥ ३३॥ 
एवं कामारायं चित्तं कामानामतिसेवया । 

विरज्येत यथा राजन्नाग्निवत् कामबिन्दुभिः ॥ ३४ ॥ 


पदार्थ पुनः  फेरि चित्तं  चित्त पनि 

राजन्  हे राजा युधिष्ठिर सूत्ये  उव्नाड हुनका लागि अग्निवत्  धेरै धिड खन्याएको 
यथा  जसरी न कल्पते  समर्थ हुदेन बरु आगो फ 

मुहुः  बारम्बार उप्तं  रोपेको विरज्येत  शान्त हुन्छ रुचि हदेन 
उप्यमानं  बिड रोपिएको बीजं च  बिड पनि कामनिन्दुभिः  थोरैथोर 

कषेत्रं  जमिन नरयति  नाश हुन्छ विषयको भोगवबाट थोरैथोर 
स्वयं  आफ एवं  यसै गरी धिड थपेको अग्निँ 
निवींयंताम्  सामर्थ्यरहित कामानाम्  विषयहरूको पनि न  वासना शान्त हदेन 
खेतीबाली नहुने अवस्थामा अतिसेवया  धेरै सेवन गरेपछ्छि 

इयात्  प्राप्त हुन्छ कामाशयं  कामको भण्डार 





ताक्यार्थ हि राजा युधिष्ठिर ! जसरी बारम्बार बिड रोष्दारोप्द त्यो जमिन नै खेती नहूने बन्दछ 
त्यसै गरी विषयको ज्यादै सेवन गरिसकेपक्छि कामनाको भण्डार भएको यो चित्त पनि शान्त 
हन्छ। जसरी एकेचोटी धिउ खन्याएपछि आगो निभ्छ तर थोपाथोपा धिउले अग्नि शान्त हैदेन 
बरु, अरु दन्किएर बल्छ त्यसै गरी एकै पटक धरे भोगेको भोगवाट भोगवासना शान्त हुन्छ तर 
थोरैथोरे गरी भोगेको भोगवबाट वासना कहिल्यै शान्त हदेन। 


विवरण माधथिका दुई श्लोकटहरूमा कर्मबाट नैष्कर्म्यमा पुग्ने रहस्यको वर्णन गरिएको छ । वेद, 
स्मृति आदि शास्त्रहरूले मानिसलाई बिहानदेखि बेलुकासम्म विभिन्न कर्महरू गरिरहनुपर्ने आदेश 
दिएका छन्। बिहान, दंसो र॒सां गरी तीन समय स्नान र सन्ध्या गर्नु, वेदको नियमित 
अध्ययन, अग्निहोत्र आदि यज्ञ, भगवान्को सेवा, पूजा आदि अनेकौँं कर्महरू छन्। यी कर्महरू 
सम्पन्न गर्न लामो समयको आवश्यकता पर्वछ। ध्यान, तपस्या, प्रार्थना, पूजा, हवन, योगाभ्यास, 
नामजप, कीर्तन आदि अनेकों साधनहरू छन्। अनि विभिन्न वीर्थस्थलहरू र तिनका माहात्म्य 
बतादइएका प्रसङ्गहरू पनि उत्तिकै छन्। आइतबारदेखि शनिबारसम्मका त्रतविधि छन्। त्यसै गरी 


रामालन्द्री टीका 


२६७८ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 


प्रतिपदादेखि पूर्णिमासम्मका पनि दुद्रा देवता र तिनका तव्रतविधानहरू छन्। वार्णिक मुख्य 
चाडहरू नवरात्र, दीपावली, कृष्णाष्टमी, रामनवमी, शिवरात्री आदि पनि अनेक छन्। यी सब 
अनुष्ठटानको लक्ष्य भनेको मानिसलाई कुनै न कुनै सत्कर्ममँ लगाइराख्नु हो। तपस्या गरेर 
थाकेकाहरू तीर्थयात्रा गरून्, तीर्थयात्राबाट विश्राम लिएकाहरू योगाभ्यास गरून्, यसै प्रकारले 
कुनै न कुनै साधनामा मानिसको प्रवृत्ति बनिरहोस् भने यो कर्ममार्गको आशय हो। सनातन 
परम्पराको विशेषता नै यही हो कि यहाँ मानिस धार्मिक, आध्यात्मिक अनेक क्रियाहरूबाट 
आफ्नो सर्धं चञ्चल रहिरहने मनलाई पनि सन्मार्गमा लगाइरहन सक्छ । यसरी निरन्तर 
सत्कर्महरूको अभ्यास गदगिर्दे नराम्रो कर्ममा जाने बाटो नै बन्द भएको मन विस्तारे शुद्ध हदे 
जान्छ र शुद्ध चित्तमा परमात्माको यथार्थं स्वरूप प्रकट भएपचछि कर्म र त्यसका आसक्तिका 
सम्पूर्णं बन्धनहरू तत्काल चुँडिन्छन् । हुन त कर्महरू गरेपछछि त्यसबाट उत्पन्न हुने स्वर्गादि फलको 
वासनाले मानिसलाई खन् आसक्त बनाउनुपर्ने हो तर अनेकौँं जन्मसम्मको स्वर्गीय भोगको संस्कार 
बोकेको जीवात्मा सकाम कर्मबाट नजानिंदो तरिकाले पचि सर्दै परमात्माकै लागि निष्काम कर्म 
मात्र गर्न थाल्दछछ। अति भोग भएपछि त्यसबाट अमन हुन त लोकमा पनि प्रसिद्ध नै छ। जसरी 
धिका थोपाहरूले आगोलाई बढाइदिन्छन् तर दाउरा नै लथपथ हने गरी धिड खन्याददियो भने 
आगो निभ्छ त्यसै गरी अतिभोगपचछ्छि तिनै सकाम कर्मले पनि मानिसभित्र निवृत्ति या वैराग्यलाई 
जन्माददिन्छन्। यसप्रकार निरन्तरको क्रियाशीलताद्रारा कर्मको बन्धनलाई छिनाउन सकिन्छ । 


यस्य यल्लक्षणं प्रोक्तं पुंसो वणीभिव्यञ्जकम् । 


९ स    

यदन्यत्राप दुर्यत तत् तनव वानादशत् ॥ २५॥ 
पदार्थ लक्षणं  लक्षण तत्  त्यो मनुष्य 
यस्य  जुन प्रोक्तं  बतादयो तेन एव  त्यही वर्णको हो भनेर 
पुंसः  व्यक्तिको यत्  यदि त्यो लक्षण विनिदिंरोत्  निर्देशन गर्नु वा 
वणौमिन्यञ्जकम्  वर्ण अन्यत्र  अन्यत्र कतै बुगनुपर्दचछ 
चिनाउने अपि  पनि 
यत्  जो दुश्येत  देखिन्छ भने 





ताक्यार्थ विभिन्न वर्णअन्तर्गतका व्यक्तिहरूको लागि वर्णं चिनाउने लक्षणहरू बताइयो । यदि 
त्यो लक्षण अन्यत्र अरू कसैमा भेटियो भने त्यो व्यक्तिलाई पनि यही वर्णको मान्न र त्यसै 
हिसाबले आचरण ग्न । 

वितरण यहो जन्मबाट मात्र नभई कर्मबाट ब्राह्मण आदि वर्णको निर्णय हुने कुरा बताइएको 
छ। चातुर्वर्ण्य मया सृष्टं गुणकर्मविभागशः श्रीमदभगवद्गीता, ४१२ अर्थात् गुणकर्मको 
आधारमा मैले नै चार वर्णको सृष्टि गरेको हं भनी भगवान्ले बताउनुभएको छ । सत्त्वगुण बढी र 
अलि कम रजोगुणबाट ब्राह्मण, रजोगुण बढी र अलि कम सत्त्वगुणबाट क्षत्रिय, रजोगुण बढी र 
कम तमोगुणबाट वेश्य अनि तमोगुण बढी र अलि कम रजोगुणबाट शद्रको सुजना भएको हो । 


रालालन्द्री टीका 


२६७९ 
सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 


तीती गुणबाट बनेका ब्राह्मण आदिले गर्नुपर्ने कर्महरूको विषयमा पनि शास्त्रमा द्ु्ा्ुट 
व्यवस्था भएको कुरा यस अध्यायमा बतादइसकियो । सत्वगुणसंग शास्त्राध्ययन, तपस्या, सन्तोष 
आदि सम्बन्धित छन्, रजोगुणसंग वीरता, उद्यम, क्रियाशीलता आदि सम्बन्धित छन् भने 
तमोगुणसंग पराधीनता, अज्ञान आदि सम्बन्धित छन्। अत्यधिक तपस्याबाट आफ्ना क्षत्रिय 
जीवनका जन्मजात स्वाभाविक गुणहरूलाई परिवर्तन गरी विश्वामित्र ब्राह्मण बन्नुभएको कथा 
पुराणमा आंछ । यस्ते श्रीमदभागवत पञ्चम स्कन्धमा क्षत्रिय राजा ऋषभदेवका एकासी छोराहरू 
कर्मद्रारा ब्राह्मण बनेको कथा रेको छ । त्यसकारण निरन्तर कर्मबाट आफ्ना स्वाभाविक प्रवृत्तिमा 
र गुणहरूमा हिरफेर सम्भव छ भन्ने निष्कर्ष शास्त्रहरूको रहेको छ । तर एकच्िनको कर्मको भरमा 
जातिको निर्णय गरिहाल्नु पनि उपयुक्त हैदैन । एडटै व्यक्ति पद्दापढारदा ब्राह्मण, खेती किसानी 
गर्दा वैश्य र कम्पनीहरूमा जागिर खांँदा शूद्र बन्ने हो भने कुन आधारमा त्यसको वर्णको निश्चय 
गर्ने ? विश्वामित्र एक दिनको तपस्याले ब्राह्मण बनेका होदनन्। उनले पूरा जीवन त्यसमा 
बिताएका थिए । जन्मेको बच्चाले मातापिताका वंशाणुहरूको माध्यमबाट आफ्ना मातापिताका 
गुणहरू लिएर जन्मिएको हृन्छ र उसको बाल्यावस्थामा उसको वरिपरिको रहेको वातावरणले 
बालकको संस्कार निर्माण गरेको ह॒न्छ। ती स्वाभाविक र प्राकृतिक गुणहरूलाई आफ्नो कर्मको 
बलले परिवर्तन गर्न पूरा इच्छाशक्ति र निरन्तर अभ्यासको आवश्यकता पर्दछ। 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां सप्तमस्कन्धे 
युधिष्ठिरनारदसंवादे सदाचारनिर्णयो नामेकादशो ऽध्यायः ॥ ९॥ 


रामालन्द्री टीका 


२६८० 


अध्याय १२ 


गुरो  गुरुमा 
सुदुढसोहदः  बलियो 
सौहार्दपूर्ण व्यवहार गर्नुपर्छ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
अथ न घ्याय 
अथ हदशा जव्यायः 
ब्रह्मचर्य र वानप्रस्थ आश्चमका नियमहरू 

नारद् उवाच नारदजीले भन्नुभयो 

ब्रह्मचारी गुरुकुठे वसन् दान्तो गुरोहिंतम् । 

आचरन् दासवन्नीचो गुरो सुद्ढसोहृदः ॥ १॥ 
पदार्थ दासवत्  सेवक फँ 
ब्रह्मचारी  ब्रह्मचारीले नीचः  नम्र र विनयी भई 
गुरुकुठे  गुरुकुलमा गुरोः  गुरुको 
वसन्  बस्दै हितम्  हित 
दान्तः  जितेन्द्रिय बनेर आचरन्  गर्दै 


ताक्यार्थ हे युधिष्ठिर ! गुरुकुलमा बस्ने ब्रह्मचारी जितेन्द्रिय, 





सेवाको भावनाले युक्त, नम्र र 


विनयी हूनुपर्छ । उसले गुरुको हित गर्दै सौहार्दपूर्ण भावनाले व्यवहार गर्नुपरछ । 


५   
सायं प्रातरुपासीत गुवंग्न्यकसुरोत्तमान्। 
उभे सन्ध्ये च यतवाग् जपन् ब्रह्म समाहितः 


पदार्थ अग्नि, सूर्य र श्रेष्ठ देवताहरूलाई 
सायं  बेलुका र उपासीत  उपासना गरोस् 
प्रातः  बिहान यतवाक्  मोन रहेर 


गुक॑ग्यर्कसुरोत्तमान्  गुरु, समाहितः  एकाग्र चित्तले 





॥ २॥ 


ब्रह्म  गायत्रीको 

जपन्  जप गर्दै 

उभे सन्ध्ये च  दुब सन्ध्याको 
पनि उपासना गरोस् 


ताक्यार्थ ब्रह्मचारीले बिहान र बेलुका गुरु, अग्नि, सूर्य र श्रेष्ठ देवताहरूलाई नमस्कार गरोस्। 
मौन रहेर एकाग्र चित्तले दुबे सन्ध्याकालमा गायत्रीको उपासना गरोस् । 


छन्दांस्यधीयीत गुरोराहतश्चेत् सुयन्त्रितः । 
उपक्रमेऽवसाने च चरणो दिरसा नमेत् ॥ ३ 


पढार्थ गुरोः  गुरुबाट 
आहूतः चेत्  यदि गरले छन्दांसि  वेदहरू 
बोलाउनुभएको छ भने अधीयीत  पढोस् 


सुयन्त्रितः  अति सावधान भएरउपक्रमे  वेदपाठको सुरुमा र 





अवसाने च  अन्तिमिमा पनि 
चरणो  गुरुका पाउलाई 
शिरसा  शिरले 

नमेत्  टढोगोस् 


ताक्यार्थ गुरुले वेदाध्ययनको लागि बोलाउनुभएको छ भने अति सावधान भएर गुरुबाट वेद 


रामालन्द्री टीका 


२६८१ 
सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 


पढोस् र वेदाध्ययनको सुरु र अन्तिमिमा शिरले गुरुको पाउमा दोगोस् । 
मेखलाजिनवासांसि जटादण्डकमण्डलून् । 


  


बिभृयादुपवीतं च दभ॑पाणियंथोदितम् ॥ ४॥ 





पढार्थ अनुसार दण्ड, कमण्डलु र 

दभ॑पाणिः  हातमा कुश मेखलाजिनवासांसि  मेखला, उपवीतं च  यज्ञोपवीत पनि 
लिएको ब्रह्मचारीले मृगचर्म, कपडा तथा बिभृयात्  धारण गरोस् 
यथोदितम्  नियमले बताए जयादण्डकमण्डलून्  जटा, 


ताक्यार्थ शास्त्रले बताएको नियमअनुसार ब्रह्मचारीले मेखला, मृगचर्म, कपडा लंगौटी, कन्दनी 
आदि जटा, दण्ड, कमण्डलु, यज्ञोपवीत आदि अनि हातमा कुश पनि धारण गरोस्। 


सायं प्रातश्चरेद् भक्ष्यं गुरवे तन्निवेदयेत् । 
भुञ्जीत यद्यलुज्ञातो नो चेदुपवसेत् क्वचित् ॥ ५॥ 


पढार्थ गुरवे  गुरुलाई क्वचित्  कहिलेकाहीं 

सायं प्रातः  बिहान र बेलुका निवेदयेत्  निवेदन गरोस् नो चेत्  आज्ञा दिनुभएन भने 
भक्ष्यं  भिक्षावृत्ति यदि  यदि उपवसेत्  उपवास नै बसोस् 
चरेत्  गरोस् र अनुज्ञातः  आज्ञा दिनुभयो भने 

तत्  त्यो भिक्षा भुञ्जीत  खाओस् 





ताक्यार्थ ब्रह्मचारीले बिहान र बेलुका सर्धँ भिक्षावृत्ति गरोस् र त्यो भिक्षा गुरुलाई समर्पण 
गरोस् । गुरुले आज्ञा दिनुभयो भने मात्र आफूले खाओस्, कहिलेकाहीं गुरुले खाने आज्ञा दिनुभएन 
भने उपवास ने बसोस्। 


विवरण यस प्रसङ्गमा ब्रह्मचारीहरूले गुरुकुलमा बसेर गर्नुपर्ने नित्यकर्महरूको वर्णन गरिएको 
छ । ब्राह्मण, क्षत्रिय र वेश्य कुमारहरूले गुरुबाट उपनयन संस्कार गरी वेदवेदाङ्गहरूको अध्ययनका 
लागि गुरुकुले बस्ने शास्त्रीय परम्परा छ । शास्त्रहरूमा शिष्यका लागि गुरुसेवाभन्दा अरू कुनै 
ठ्लो धर्म हुनै सक्दैन भनी बताएको छ । ब्रह्मचारीहरूले प्रातः र सायंको सन्ध्याकालमा गायत्री 
जप गर्नुपर्दछ। गुरुको आज्ञाअनुसार शास्त्रको अध्ययन गर्नु, उहाँको सेवामा पूरा ध्यान दिनु, सर्वै 
भिक्षा मागेर गुरुकहाँ ल्याइिनु र उहाँको आज्ञाले मात्र भोजन गर्नु शिष्यहरूको कर्तव्य हो । 
प्राचीन गुरुकुल शिक्षा परम्परामा शिक्षा ग्रहण संगसंगै नम्रता, पवित्रता आदि चारित्रिक 
गुणहरूको पनि विकास गरिन्थ्यो । बिहानबेलुका हवनका लागि समिधा जम्मा गर्ने, गोसेवा गर्न, 
सूर्यलाई अर्घ्य दिने अनि अन्य देवताहरूलाई पूजा गर्ने यी सबै कामहरुद्रारा गुरुकुलमा शैक्षिक र 
आध्यात्मिक दुबे पक्षलाई संवर्धन गर्ने प्रयास गरिन्थ्यो । हरक नयाँ पुस्ताहरूलाई पुराना संस्कार र 
संयमको परम्परामा दीक्षित गर्ने प्रणालीले गर्दा नै यो वेदिक सनातन परम्परा हजारौँं वर्षदेखि 


रामालन्द्री टीका 


२९८२ 
सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 
निर्विघ्न चलिआएको हो । प्राचीन शिक्षाप्रणाली वृत्तिसंग मात्र नभई चरित्रसंग जोडिएको हुन्थ्यो । 
सुशीलो मितसुग् दक्षः श्रदधानो जितेन्द्रियः। 


स्त्रीनिणितेषु अः 


यावदर्थं व्यवहरेत् स्त्रीषु स्त्रीनिर्जितेषु च ॥ ६॥ 





पढार्थ वचनमा विश्वास राख्ने यावदर्थं  आवश्यकता 
सुशीलः  सुशील स्वभाववाला जितेन्द्रियः  संयमित हुने अनुसार मात्र 

मितभुक्.  थोर खाने स्त्रीषु  स्त्रीहरूमा र व्यवहरेत्  व्यवहार गरोस् 
दक्षः  चलाख स्त्रीनिर्जितेषु च  स्त्रीको वशमा 

श्रदधानः  गुरु र शास्त्रको परेकाहरूको साथमा पनि 


ताक्यार्थ ब्रह्मचारीले सुशील स्वभावले रहनुपर्छ । थोर खानुपर्दछछ र चलाख भद्रहनुपर्वछ । गुरु र 
शास्त्रको वचनमा विश्वास गर्नुपरछ । इन्द्रियहरूलाई संयमित गर्नुपरछ । स्त्री र स्त्रीको वशमा परेका 
व्यक्तिहरूसंग आवश्यकता अनुसार मात्रै व्यवहार गर्नुपरछ । 


वजयेत् प्रमदागाथामगृहस्थो वृहटुव्रतः। 
इन्द्रियाणि प्रमाथीनि हरन्त्यपि यतेमंनः ॥ ७॥ 





पढार्थ वजेयेत्  त्यागोस् मनः  मनलाई 

वृहदूबतः  बह्मचर्यत्रत लिने इन्द्रियाणि  इन्द्रियहरू अपि  पनि 

अगृहस्थः  ब्रह्मचारीले प्रमाथीनि  अत्यन्त बलवान् छन्हरन्ति  आपूतिर तान्छन् 
प्रमदागाथाम्  स्त्रीहरूको प्रसङ्गयतेः  संन्यासीको 


ताक्यार्थ ब्रह्मचर्य व्रत धारण गर्न ब्रह्मचारीले स्त्रीहरूको कुरा गर्दै नगरोस् किनभने इन्द्रियहरू 
अति बलवान् हुन्छन् । ती इन्द्रियहरूले संन्यासीको मनलाई पनि आफूतिर तान्छन् । 


केराप्रसाधनोन्मदंस्नपनामभ्यञ्जनादिकम् । 
गुरुस्त्रीभियुवतिमि    ् ०५ 
गुरुस्तरीभियुंवतिभिः कारयेन्नात्मनो युवा ॥ ८ ॥ 


पदार्थ आत्मनः  आफ्नो तेल र गाजल लगाने आदि 
युवा  युवक ब्रह्मचारीले केराप्रसाधनोन्मदंस्नपना काम 

गुरुस्त्रीभिः  गुरुपत्नी वा भ्यञ्जनादिकम्  कपाल कोर, न कारयेत्  नगराओस् 
युवतिभिः  अन्य युवतिहरूद्ारा मालिस गराउने, स्नान गराउन, 





ताक्यार्थ युवक ब्रह्मचारीले कटहिल्यै पनि गुरुपत्नी वा अन्य कुनै पनि युवतिहरूलाई आफ्नो 
कपाल कोर्न, मालिस गराउन, स्नान गराउन, तेल लगाउन वा अन्य गाजल आदि लगाउन 
नलगाओस् । 


रामालन्द्री टीका 


२६९८३ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 


नन्वग्निः प्रमदा नाम घृतकुम्भसमः पुमान् । 
सुतामपि रहो जह्यादन्यदा यावदर्थकृत् ॥ ९॥ 





पदढार्थ घृतकुम्भसमः  धिको अन्यदा  अरू बखतमा पनि 
ननु  निश्चय ने घडाजस्तो हो यावदथ॑कृत्  आवश्यकता 
प्रमदा नाम  युवति भनेको रहः  एकान्तमा अनुसार मात्रै व्यवहार गरोस् 
अग्निः आगोहोर सुताम् अपि  छोरीलाई पनि 

पुमान्  पुरुष भनेको ज्यात्  त्यागोस् 


वाक्यार्थ युवति भनेको बलेको आगोजस्तै हो भने पुरुष भनेको धिको घडाजस्तै हो । त्यसैले 
एकान्तमा आफ्नी छोरीसंग पनि नबसोस्। अरू बखतमा पनि आवश्यकताअनुसार मात्र व्यवहार 
गरोस्। 


कल्पयित्वात्मना यावदाभासमिदमीश्वरः। 
दतं तावन्न विरमेत् ततो ह्यस्य विपर्ययः ॥ १०॥ 


पढार्थ र  निश्चय गरेर न विरमेत्  हराडदेन 
यावत्  जहिलेसम्म ईरवरः  समदर्शी र स्वतन्त्र हि  निश्चय ने 

आत्मना  आत्मसाक्षात्कार गरेरन  हुन सक्दैन ततः  दैतबुद्धिका कारण 
इदम्  यो जगत्लाई तावत्  त्यस बखतसम्म अस्य  यो जीवको बुद्धि 
आमभासम्  केवल आभासको दतं  यो दैत म पुरूष हं र यी विपर्ययः  उल्टै हुन्छ 
रूपमा स्त्री हन् भन्ने बुद्धि 





ताक्यार्थ जहिलेसम्म जीवले तत्त्वसाक्षात्कार गरेर यो सारा जगत्लाई आभासको रूपमा मात्र 
देख्देन तहिलेसम्म यो द्रत जस्ताको तस्ते रहन्छ । समदर्शी र आत्मज्ञानले स्वतन्त्र नभएसम्म म 
पुरुष हँ रयीस्त्री हुन् भन्ने द्वैतधारणा हराडदे हराङँदेन । द्रैतबुद्धिका कारण जीवको बुद्धि उल्टो 
हुन्छ । 
एतत् स्वं गृहस्थस्य समाम्नातं यतेरपि । 
गुरुवृत्तिविंकल्पेन गृहस्थस्यतुंगामिनः ॥ १९॥ 
अञ्जनाभ्यजञ्जनोन्मदंस्त्यवरेखामिषं मधु । 
स्ग्गन्धरेपालङ्कारांस्त्यजेयुयं धृतत्रताः ॥ १२॥ 


पढार्थ सवं  सवै कुरा यतेः अपि  संन्यासीको पनि 
एतत्  यी गृहस्थस्य  गृहस्थ र नियम 


रामालन्द्री टीका 


२६८४ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 
समाम्नातं  भनियो ये  जसले बनाउने, मांस आदि खाने 
ऋतुगामिनः  ऋतुकालमा गमन धृतव्रताः  ब्रह्मचर्यव्रत धारण मघ  महको सेवन गर्ने र 

गर्ने गरेका छन्, तिनीहरूले स्ग्गन्धठेपालङ्कारान्  माला, 
गृहस्थस्य  गृहस्थको अच्जनाभ्यञ्जनोन्मदंस्त्यव चन्दन आदि अलङ्कार लगाउने 
गुरुवृत्तिः  गुरुशुश्रूषा आदि ठकेखामिषं  गाजल लगाउने, काम 

विकल्पेन  विकल्पले हृन्छ॒ तेल लागाउने, स्त्रीको चित्र॒ त्यजेयुः  त्यागून् 





ताक्यार्थ यी नियमहरू गृहस्थ र संन्यासी दुबैका लागि हुन्। तर ऋतुकालमा मात्र गमन गर्ने 
गृहस्थ ब्रह्मचारीतुल्य ने हुने भए तापनि ऊ गृहस्थ भएकाले नित्य गुरुशुश्रूषा आदि उसबाट हुन 
सक्देन। त्यसैले फर्सद निकालेर गर्न चाहेको वेला उसले गुरुशुश्रूषा गर्न पनि सक्छ । जसले 
ब्रह्मचर्यव्रत धारण गरेको छ उसले गाजल लगाउने, तेल लगाउने, स्त्रीको चित्र बनाउने, मांस र 
मह खाने, चन्दन, माला आदि अलङ्कार लगाउने काम गर्नु हदेन। 


उषित्वेवं गुरुकुले द्विजो ऽधीत्यावबुध्य च । 

त्रयीं साङ्गोपनिषदं यावदथं यथाबलम् ॥ १३॥ 
दत्त्वा वरमनुज्ञातो गुरोः कामं यदीङवरः। 

गृहं वनं वा प्रविरोत् प्रनजेत् तत्र वा वसेत् ॥ १४॥ 





पढार्थ यावदर्थं  अर्थसहित अनुज्ञातः  गुरुबाट आज्ञा लिएर 
एवं  यसरी अधीत्य  पढेर गृहं  गृहस्थ आश्चममा 

द्विजः  द्िजले अवबुध्य च  अर्थ पनि बुर प्रविशेत्  प्रवेश गरोस् 

गुरुकुे  गुरुकुलमा यदि  यदि वनं वा  अथवा वानप्रस्थ 
उषित्वा  बसेर ईदवरः  समर्थ छ भने आश्वरममा प्रवेश गरोस् 

त्रयीं  तीन वेद गुरोः  गुरुको प्रनजेत्  संन्यासी बनोस् 
साद्लोपनिषदं  वेदका अङ्गहरू र कामं  इच्छाअनुसार वा  अथवा इच्छा भएमा 
उपनिषदहरू पनि वरम्  आवश्यक गुरुदक्षिणा तत्र  सै ब्रह्मचर्य आश्रममा नै 
यथाबलम्  सामर्थ्यअनुसार तत्वा  दिएर वसेत्  बसोस् 


ताक्यार्थ यसरी द्विजले ब्रह्मचर्य धारण गरी गुरुकुलमा अङ्गहरू र उपनिषदले सहित वेदहरू 
सामर्थ्यअनुसार अर्थसहित पदढोस् र बुखोस्। त्यसपछि यदि सामर्थ्य छ भने गुरुको इच्छाअनुसार 
गुरुलाई दक्षिणा पनि दिएर गुरुको आज्ञा लिई गृहस्थाश्रममा प्रवेश गरोस्। यदि गृहस्थाश्चरममा 
नगई वानप्रस्थाश्रममा जान्छ भने पनि जाओस् र संन्यासाश्रममा नै सो जान्छ भने पनि इच्छा 
अनुसार जान सक्छ। अथवा उसलाई सर्धं ब्रह्मचर्याश्रममा ने बस्न मन छ भने ब्रह्मचर्याश्चममा नै 
बसोस्। 


रामालन्द्री टीका 


२६८५ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 


अग्नो गुरावात्मनि च स्व॑भूतेष्वधोक्षनम् । 

भूतेः स्वधामभिः पश्येदप्रविष्टं प्रविष्टवत् ॥ १५॥ 
एवं विधो बरह्मचारी वानप्रस्थो यतिह । 

चरन् विदितविज्ञानः परं बह्याधिगच्छति ॥ १६॥ 





पढार्थ जीवहरूसहित ब्रह्मचारी  ब्रह्मचारी 

अग्नो  अग्निमा भूतेः  पञ्चमहाभूतहरुद्रारा वानप्रस्थः  वानप्रस्थ 

गुरो  गुरुमा अप्रविष्टं  सर्वव्यापक भगवान् यतिः  संन्यासी र 

आत्मनि  आत्मामा र प्रवेश नगरे ४ हेरोस् र गृही  गृहस्थले पनि 

स्वभूतुषु  सम्पूर्ण प्राणीहरूमा प्रविष्टवत् च  जीवरूपले प्रवेश विदितविज्ञानः  शास््रज्ञान र 
अधोक्षजम्  भगवानलाई नै गरे ४ पनि देखोस् अनुभवात्मक ज्ञानले युक्त बन्दै 
पर्येत्  देखोस् एवं विधः  यही तरिकाले परं बह्म  परमात्मालाई 
स्वधामभिः  आप्नो आश्रय चरन्  आचरण गर्दै अधिगच्छति  प्राप्त गर्द 


ताक्यार्थ अग्निमा, गुरुमा, आफूमा र सम्पूर्ण प्राणीहरूमा भगवान्लाई ने देखोस्। भगवान् 
सर्वव्यापक हूनुह॒न्छ त्यसैले उहँको लागि प्रवेश गर्नु र नगर्नु भन्ने कुरो सम्भव छैन। तथापि 
आफ्नो आश्रय जीवको आधारमा पञ्चमहाभूतद्रारा भगवान्को प्रवेश भएको र व्यापकताको 
हिसाबले प्रवेश हन नसक्ने दुबे विषयमा विचार गरोस्। यस्तो आचरण गर्दै रहने ब्रह्मचारी, 
वानप्रस्थ, संन्यासी वा गृहस्थ जोसुकेले पनि अन्तिमिमा शास्त्रज्ञान र अनुभवात्मक ज्ञानले युक्त 
भएर परमात्मालाई प्राप्त गर्द । 


विवरण यहाँसम्म ब्रह्मचारीका धर्महरू बताइयो । ब्रह्मलोक प्राप्त गर्ने उपायहरूमध्ये ब्रह्मचर्य 
प्रधान उपाय हो भनी शास्त्रमा बतादएको छ । ब्रह्मलोक क्रममुक्तिको मार्ग हो। यस लोकमा राग, 
रेष आदि दोषहरूले रहित भएका मानिसहरू जान्छन्। जो आजीवन गुरुसेवामा समर्पित रहने 
ब्रह्मचारी छन्, गृहस्थहरूमध्ये जो पञ्चाग्निविद्या अथवा सगुण ब्रह्मको साक्षात्कार गरेका छन्, जो 
वनमा गई श्रद्धापूर्वकं तपस्या गर्ने वानप्रस्थ छन् र जो नियमनिष्ठ संन्यासीहरू छन् ती आफ्नो 
योग्यताको कारणले अर्चिमार्ग उत्तरायण मार्गबाट ब्रह्मलोक पुग्दछन् छान्दोग्योपनिषद्, 
शाड्रभाष्य, ५९१ । ब्रह्मचर्य पालन सम्भव नहूने गृहस्थहरूले ब्रह्मलोक पुर्न पञ्चाग्निविद्याको 
स्पष्ट ज्ञान अथवा सगुण ब्रह्मको उपासनामध्ये एकको सहारा लिनै पर्दछ भने अरू तीन 
आश्रमकाले केवल ब्रह्मचर्यको पालनले ब्रह्मलोक पारंछन् भनिएकाले ब्रह्मचर्य अरू 
साधनहरूमन्दा तेजस्वी र समर्थ साधन हो भन्ने थाहा हुन्छ । छन्दोग्योपनिषद् ८४३मा 
भनिएको छ एतं ब्रह्मलोकं ब्रह्मचर्येण अनुविन्दन्ति अर्थात् ब्रह्मचर्यको पालनाद्वारा ब्रह्मलोकलाई 
प्राप्त गर्न सकिन्छ । ब्रह्मचर्य ज्ञानको प्रधान साधन हो भनी शङ़राचार्य भन्नुहन्छ ब्रह्मचर्य परमं 
ज्ञानस्य सहकारिकारणम् छान्दोग्योपनिषद्, शाङ्रभाष्य, ८५२ । 


रामालन्द्री टीका 


२६८६ 
सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 


ब्रह्मचर्य क्रममुक्तिको कारण हो । ब्रह्मचर्य ज्ञानद्वारा सद्योमक्तिलाई जन्माउन पनि समर्थ छ। 
क्रममूक्ति त त्यस्ता व्यक्तिहरूको लागि बताइएको हो जसको चित्तमा ज्ञानको प्रकाश उत्पन्न 
भटसकेको कैन । यस्ता व्यक्तिहरू ब्रह्मलोकमा गई ब्रह्माजीको आयु समाप्त हुने वेलामा उहाँकै 
उपदेशद्रारा उहाँ सँगसंगे मुक्त हन्छन् । जो व्यक्तिको चित्त ब्रह्मचर्यद्रारा पूर्णरूपमा शुद्ध हन्छ त्यस्तो 
व्यक्तिको हृदयमा स्वरूपन्ञान प्रकाशित भदसकेपक्ि त ऊ यहीं ब्रह्म बन्द, उसले अरू लोकमा 
जानै पर्दैन। 

ब्रह्मचर्यद्रारा जान्नै पर्ने ज्ञानस्वरूप ब्रह्मवस्तुलाई जानेर साधकले ब्रह्मरूपतालाई प्राप्त गर्द 


भनी यस श्लोकमा बताइएको छ। 
वानप्रस्थस्य वक्ष्यामि नियमान् मुनिसम्मतान्। 
यानातिष्ठन् मुनि्गच्छेदुषिरोकमिहाञ्जसा ॥ १७ ॥ 


पढार्थ यान्  जुन नियमहरूलाई ऋषिलोकम्  ऋषिहरूको 
मुनिसम्मतान्  मुनिले बताएका इह  यस लोकमा लोकमा 

वानप्रस्थस्य  वानप्रस्थका आतिष्ठन्  आचरण गर्दै गच्छेत्  जान्छ 

नियमान्  नियमहरू मुनिः  मुनि 

वक्ष्यामि  म भन्ददु अञ्जसा  सजिलै 





ताक्यार्थ हे युधिष्ठिर ! अब म महर्णिहरूले बताएका वानप्रस्थहरूका नियमहरू बता । जुन 
नियमलाई यस लोकमा राम्रोसंग आचरण ग्नलि वानप्रस्थ मुनि ऋषिहरूको लोकमा सजितै पुरन 
सक्दलछ । 


न कृष्टपच्यमरनीयादकृष्टं चाप्यकाठतः। 

अग्निपक्वमथामं वा अकपक्वमुताहरेत् ॥ १८ ॥ 
पदढार्थ उग्रिएको अन्न पनि पनि नखाओस् 
अथ  त्यसपछि अकालतः  बेमौसमी छ भने उत अपि  केवल 
कृष्टपच्यम्  जोतिएको भूमिमान अहनीयात्  नखाओस् अकंपक्वम्  सूर्यद्रारा 
उत्पन्न भएको अन्न र अग्निपक्वम्  आगोले पकाएको पकाइएको फल आदि 
अकृष्टं च  खनजोत नगरीकन आमं वा  वा आधा पाकेको आहरेत्  खाओस् 





ताक्यार्थ वानप्रस्थले खनजोत गरेको भूमिमा उत्पन्न भएको अनन नखाओस् र खनजोत नगररेकै 
ठारँमा उत्पन्न भएको छ भने पनि बेमौसमी छ भने त्यो अन्न पनि नखाओस्। त्यसै गरी आगोमा 
पकाएको वा आधा पाकेको छ भने पनि नखाओस्। केवल सूर्यद्वारा पाकेको फल आदिले मात्र 
जीवन निर्वाह गरोस् । 


रामालन्द्री टीका 


२६८७ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 


वन्येर्चरुपुरोडाशान् निर्वपेत् कालचोदितान् । 
लब्धे नवे नवेऽन्नाद्ये पुराणं तु परित्यजेत् ॥ १९॥ 





पढार्थ निर्वपेत्  तयार गरोस् पुराणं तु  जम्मा गरेका पुराना 
वन्यैः  जङ्गली अन्नबाट नवे नवे  नयाँनयां अन्नहरू चाहं 

कालचोदितान्  समयञनुसार अन्नाद्ये  अन्न आदि भोज्य परित्यजेत्  परित्याग गरोस् 
चरुपुरोडाशान्  चरु र वस्तुहरू 

पुरोडाशहरू पनि लन्धे  पाइन थालेपछ्छि 


वाक्यार्थ वनमा आर्फै फलेका अनन आदिबाट समयानुसार चरु, पुरोडाश आदि सम्पादन 
गरोस्। जब वनमा नयाँ अन्नहरू फल्न थाल्छन् त्यसपछि पहिला जम्मा गरिएका पुराना बाँकी 
रहेका अन्हरूलाई परित्याग गरोस् । 


अग्न्यथमेव रारणमुटजं वाद्रिकन्द्राम् । 
श्रयेत हिमवाय्वग्निवषांकांतपषाट् स्वयम् ॥ २०॥ 


पदार्थ वा  अथवा हिमवाय्वग्निवषांकांतपषाद्  
अग्न्यर्थ॑म्  अग्निरक्नाका लागि अद्विकन्द्राम्  पहाडको जाडो, गर्मी, हरी, बतास, 
एव  मात्र गुफाको सूर्यको ताप आदिको सहन 
उटजं  पर्णकुटीलाई श्रयेत  आश्रय लेओस् गरोस् 

शरणम्  आश्वयस्थल बनाओस् स्वयम्  आफू 





ताक्यार्थ वानप्रस्थले केवल अग्निरक्नाको लागि सानो पर्णकुटी बनाओस् वा पहाडको गुफाको 
आश्रय लेओस्। अनि आफ़ूले चाहं जाडो, गर्मी, हुरी, बतास, सूर्यको ताप आदिलाई सहन 
गरोस् । 

विवरण वेदिक परम्परामा बाह्य विकासभन्दा आन्तरिक शान्तिको आधारमा मानवीय 
जीवनमूल्यको निर्धारण गरिन्छ । यद्यपि भौतिक विकासहरुद्रारा व्यक्ति र समाजको जीवनस्तरलाई 
सुविधाभोगी र सम्पन्न बनाउन सकिन्छ तर शान्त र सुखी बनाउन सकिंदेन। जीवनको अन्तिम 
उदेश्य त परम शान्तिलाई पाडनु नै हो । असंख्य भौतिक उन्नतिहरू पनि मूमुक्षुको दृष्टिमा केवल 
आसक्ति र चिन्तालाई बढाउने साधन मात्र हृन्। एकान्त चिन्तनले आफनो विश्वव्यापी 
चैतन्यस्वरूपको साक्षात्कार गर्दा हने पूर्ण शान्ति ज्यादे मूल्यवान् छ। त्यसकारण पूर्वीय 
संस्कृतिको सबेभन्दा बदी जोड त्यागमा रहेको छ । तेन त्यक्तेन भुञ्जीथाः ईशा वाश्योपनिषद्, १ 
अर्थात् त्यागद्रारा नै आफनो पालन रक्षा गर भन्ते उपनिषद्को उपदेश छ। त्यसैले सम्पूर्ण 
व्यवहारहरूबाट निवृत्त भई वनमा बस्ने वानप्रस्थहरूको लागि गुफा वा कुटीमा पनि आसक्ति 
नगरी केवल अग्निको रक्षा गर्न दृष्टिलि मात्र त्यहोँ बस्न आज्ञा दिइएको छ । मानिसहरूको परम 


रामालन्द्री टीका 


सप्तम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


२६८८ 


अध्याय १२ 


कर्तव्य के हो भने संसारमा उनीहरू खुसीसाथ रहनुपर्दछछ तर यसलाई आफ्नो होइन परमात्माको 


घर सम्ण रहनुपर्वछ । 


केरारोमनखदमश्चुमलानि जय्खो दधत् 
कमण्डल्वजिने दण्डवल्कलाग्निपरिच्छदान् ॥ २९॥ 


पदढार्थ 
जटिः  जटा पालने 
केररोमनखदमश्रुमलानि  


र शरीरको मललाई पनि 
दधत्  धारण गर्दै 
कमण्डल्वजिने  कमण्डलु, 


कपाल, शरीरका रँ, नड, दारी मृगचर्म 





दण्डवल्कलाग्निपरिच्छदान्  
दण्ड, वल्कल वस्त्र तथा 
अग्निहोत्रका सामग्रीहरू साथमे 
राखोस् 


ताक्यार्थ वानप्रस्थले जटा पालोस्, कपाल, शरीरका रौं, नड, दाही आदि पनि नकाटोस्। 
शरीर फोहोर ने भए पनि नुहाउने र सुकिलोमुकिलो हुने काम नगरोस् । कमण्डलु, मृगचर्म, दण्ड, 
वल्कल रुखका बोक्राबाट बनेको वस्त्र तथा अग्निहोत्रका अन्य साधनहरूलाई सर्धं साथमा 
राखोस्। 
् र र  
चरट् वन दाद्शाब्दानष्टा वा चतुर सुनः । 


द्वावेकं वा यथा बुद्धिनं विपद्येत कृच्छ्रतः ॥ २२॥ 


पढार्थ बुद्धिः  मति चतुरः  चार वर्ष 
मुनिः  मननशील व्यक्तिले न विपद्येत  विग्रदैन त्यही द्ध  दुई वर्ष 


कृच्छ्रतः  तपस्याको व्रतको 
क्लेशले 
यथा  जसरी 


हिसाबले 
द्ादशाब्दान्  बाह वर्ष 
अष्टो वा  आठ वर्ष अथवा 





एकं वा  एक वर्ष नै भए पनि 
वने  वानप्रस्थ आश्चरममा 
चरेत्  रहोस् 


ताक्यार्थ मननशील र विवेकी व्यक्तिले जति समयसम्म ब्रतधारण गर्दा आफ़ूलाई क्लेशको 
अनुभव हदेन त्यति समयसम्म ब्रतधारण गरोस्। जसले गर्दा आफनो बुद्धि नबिग्रियोस्। बाह वर्ष, 
आटठ वर्ष, चार वर्ष अथवा एक वर्षं जति सकिन्छ त्यति वानप्रस्थाश्रममा रहोस् । 


यदाकल्पः स्वक्रियायां व्याधिभिज॑रयाथवा । 
आन्वीक्षिक्यां वा विद्यायां कुयांदनरानादिकम् ॥ २३॥ 


पदार्थ 
यदा  जहिले 
व्याधिभिः  योगहरूले 


क्रियामा 
आन्वीक्षिक्यां  आत्मविचारमा 
अथवा  अथवा 


जरया वा  वृद्धावस्थाका कारण विद्यायां  ज्ञानसाधनमा 


स्वक्रियायां  आफ्नो दैनिक 


अकल्पः  असमर्थ हुन्छ त्यस 





वेला 
अनरानादिकम्  अनशन आदि 
व्रत 


कुयांत्  गरोस् 


रामालन्द्री टीका 


२६८९ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


अध्याय १२ 


ताक्यार्थ जब व्रती व्यक्ति रोगको कारण अथवा वृद्धावस्थाको कारण आफनो दैनिक क्रियामा 
र आत्मचिन्तन आदि ज्ञानका साधनमा असमर्थ हन्छ त्यसपच्ि अनशन आदि त्रत गरोस् । 


आत्मन्यग्नीन् समारोप्य सन्न्यस्याहंममात्मताम् । 
कारणेषु न्यसेत् सम्यक् सङ्घातं तु यथाहंतः ॥ २४॥ 


पदार्थ अहंममात्मताम्  म र मेरो 
अग्नीन्  सध सेवा गरिएको ।भन्ने भावनालाई 

अग्निलाई तु  चाहं 

आत्मनि  आपन आत्मामा सन्न्यस्य  त्यागेर 


समारोप्य  आरोप गरेर यथाहंतः  यथायोग्य 





कारणेषु  आआप्ना कारणमा 
सङ्घातं  देह इन्द्रिय आदि 
सडघातलाई 

सम्यक्  राम्ररी 

न्यसेत्  लीन गराओस् 


ताक्यार्थ अनशनव्रत गर्नुभन्दा पहिला नै आूले सेवा गरिएको आहवनीय अग्निलाई आफैमा 
लीन गराओस्। त्यसपछि म र मेरो भन्ने भावनालाई त्यागोस् र आआप्ना कारणमा सारा 
देह, इन्द्रिय आदि सडघातलाई फेरि भान नहूने गरी लीन गराओस्। 


खे खानि वायो निश्वासांस्तेजस्युष्माणमात्मवान् । 
अप्स्वसुक्दटेष्मपूयानि क्षितौ रोषं यथोद्भवम् ॥ २५॥ 


वाचमग्नो सवक्तव्यामिन्द्रे दित्पं करावपि । 


पदानि गत्या वयसि रत्योपस्थं प्रजापतो ॥ २६॥ 


   


मृत्यो पायुं विसर्गं च यथास्थानं 


वानादरत् । 


दिषु श्रोत्रं सनादेन स्परशंमघ्यात्मनि त्वचम् ॥ २७॥ 
रूपाणि चकुषा राजन् ज्योतिष्यभिनिवेरायेत्। 


् स  भ   
अप्सु प्रचतसा जह्वा चत्रयघ्राण 
पढार्थ तातोपनालाई 
आत्मवान्  ज्ञानवान् व्यक्तिले तेजसि  तेजमा 
खानि  शरीरका चछिद्रस्वरूप असृक्दटेष्मपूयानि  रगत, थुक, 
आकाशलाई कफ, पिसाब आदिलाई 
खे  आकाशमा लीन गरोस् अप्सु  जल ततत्वमा र 
निर्वासान्  प्राण, अपान आदि शोषं  बांकी ठोस तत्तवहरू 


पञ्चप्राणलाई क्षितो  पृथ्वीमा गरी 
वायो  वायुमा यथोद्भवम्  जुनजुन तत्त्व 
उष्माणम्  शरीरको जहाँ  जहांबाट उत्पन्न भएका 





 न 
क्षिता न्यसत् ॥ २८ ॥ 


हुन् त्यहीं त्यहीं लीन गरोस् 
सवक्तव्याम्  उक्तिले सहित 
वाचम्  वाणीलाई 
अग्नो  अग्निमा 
शिल्पं  कलाले सहित 
करो अपि  हातलाई पनि 
इन्द्रे  अधिष्ठातुदेव इन्द्रमा 
गत्या  गतिले सहित 
पदानि  पाउलाई 

यरालानन्दरी टीका 


२६९० 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 


श्रोत्रं  श्रोत्रेन्द्रियलाई 
दिषु  दिशामा 
स्पशम्  स्पर्शले सहित 


गराओस् 
राजन्  हे राजा युधिष्ठिर 
प्रचेतसा  मधुर आदि रस 


वयसि  कालरूप विष्णुमा 
रत्या  रतिले सहित 
उपस्थं  जननेन्द्रियलाई 


प्रजापतौ  प्रजापतिमा त्वचम्  त्वगिन्द्रियलाई सहित 
विसर्गं  मलोत्सर्ग सहित अध्यात्मनि  अध्यात्मरूप  जिहां  जिन्रोलाई 
पायुं  पायु गुदद्रार इन्द्रियलाई वायुमा अप्सु  जलमा 


प्रेयेः  गन्धहरू सहित 
प्राणं  प्राणेन्द्रियलाई 


मृत्यो  मत्युमा चक्षुषा  आंखाले सहित 
यथास्थानं  स्थानअनुसार रूपाणि  रूपहरूलाई 
विनिर्दिशेत्  विलय गरोस् तथा ज्योतिषि  ज्योति तेजमा क्षितौ च  पृथिवीमा पनि 
सनादेन  शब्दले सहित अभिनिवेरायेत्  विलीन न्यसेत्  विलीन गराओस् 
ताक्यार्थ ज्ञानवान् व्यक्तिले क्रमशः शरीरभित्रका आकाशीय छिद्रहरूलाई महाआकाशमा लीन 
गराओस्। पञ्चप्राणलाई वायुमा लीन गराओस्, शरीरको तातोपनलाई तेजमा लीन गराओस्, रगत, 
थुक, कफ, पिसाब आदि जलीय पदार्थलाई जलतत्त्वमा लीन गराओस्। यसरी जुनजुन तत्तव 
जहाँ जहाँबाट उत्पनन भएका हुन् त्यहं त्यहीं विलीन गयेस्, गराओस्। एवम् रीतले उक्तिले 
सहित वाणीलाई अधिष्ठाता देवता अग्निमा, कलाले सहित हातलाई अधिष्ठाता देवता इन्द्रमा, 
गतिले सहित पाउलाई कालरूप विष्णुमा, रतिले सहित जननेन्दरियलाई प्रजापतिमा र मलोत्सर्गले 
सहित पायु इन्द्रियलाई मूत्युमा यथाक्रमले विलीन गराओस्। त्यसपछि शब्दले सहित 
श्रोत्रेन््रियलाई दिशामा, स्पर्शले सहित त्वगिन्द्रियलाई वायुमा लीन गराओस्। अनि, हे युधिष्ठिर । 
रूपादिले सहित चक्षुरिन्द्रियलाई तेजमा विलीन गराओस्, मधुर आदि रसले सहित जिब्रोलाई 
जलमा र गन्धले सहित प्राणेन्द्रियलाई पृथिवीमा लीन गराओस्। 


्     ० न्स 
मना मनरथङ्वन्द्र बुद्ध ब्चिः कवा पर् । 
कममांण्यध्यात्मना रुद्र यदहं ममताक्रिया ॥ 
  भ अ,  न  ५ 
सतत्वन चत्त क्षत्रज्ञं गयुण्वकारक पर ॥ २९॥ 





पदार्थ अहंममताक्रिया  शरीरमा म र 
मनोरथः  व्यापारसहित मेरो भन्ने भावना हुन्छ त्यस्तो 
मनः  मनलाई अध्यात्मना  अहङारसहित 
चन्द्रे  चन्द्रमामा कमौणि  कर्महरूलाई 

बोध्यैः  विषयसहित रुद्रे  रुद्रमा 

बुद्धिं  वबुद्धिलाई सत्त्वेन  सत््वगुणका कार्यहरू 
परे कवो  श्रेष्ठ ब्रह्माजीमा सहित 

यत्  जो अहङ्ारबाट चित्तं  चित्तलाई 


क 

र  जीवात्मामा र 
गुणेः  गुणहरूले सहित 
र   

वैकारेकं  भोक्तृत्व आदि 
विकारयुक्त क्षेत्रज्ञलाई 

् 

परे  निर्विकार परब्रह्ममा 
विलीन गरोस् 





वाक्यार्थ त्यसे गरी व्यापारले सहित मनलाई चन्द्रमामा, बोध्य विषयसहित बुद्धिलाई ब्रह्माजीमा 


रामालन्द्री टीका 


२६९१ 
सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 


र शरीरमा म र भमेरो भाव उत्पनन गराउने अहड़ारले सहित सारा कर्महरूलाई रुद्रदेवमा लीन 
गराओस्। यसरी फेरि सत्वगुणका कार्यहरू सहित चित्तलाई क्षेत्रज्ञ जीवात्मामा र गुणले सहित 
भोक्तृत्व आदि युक्त क्षत्रज्ञलाई पखब्रह्ममा लीन गराओस्। 


अप्सु क्षितिमपो ज्योतिष्यदो वायो नभस्यमुम् । 
कूटस्थे त्व महति तदव्यक्तेऽक्षरे च तत्॥ २०॥ 





पदढार्थ वायो  वायुमा महति  महत्ततत्वमा, त्यो 
क्षितिम्  पृथ्वीलाई अमुम्  त्यो वायुलाई महत्तत््वलाई 

अप्सु  जलमा नभसि  आकाशमा अव्यक्ते  अव्यक्त प्रकृतिमा 
अपः  जललाई तत् च  त्यो आकाशलाई तत्  त्यो अव्यक्तलाई पनि 
ज्योतिषि  तेजमा कूटस्थे  अहडारमा अक्षरे  अविनाशी परमात्मामा 
अद्  त्यस तेजलाई तत् च  त्यो अहड़ारलाई लीन गरोस् 


ताक्यार्थ फेरि पृथ्वीलाई जलमा, जललाई तेजमा, तेजलाई वायुमा र वायुलाई आकाशमा लीन 
गराओस्। त्यसपछि फेरि आकाशलाई पनि तामस अहङ्ारमा, त्यस तामस अहङ्ारलाई महत्तत्त्वमा, 
महत्तत्वलाई अव्यक्त प्रकृतिमा र ॒त्यस अव्यक्तलाई पनि अविनाशी परमात्मामा विलीन 
गराओस्। 


इत्यक्षरतयात्मानं चिन्मात्रमवरोषितम् । 


ज्ञात्वाद्वयोऽथ विरमेद् दग्धयोनिरिवानलः ॥ ३१॥ 
पदार्थ अक्षरतया  अविनाशीरूपमा द्ग्धयोनिः  ढेर दाउरा 
इति  यसरी ज्ञात्वा  बुठेर सकिएपछ्िको 
अवदोषितम्  बाँकी रहेको अथ  त्यसपछि अनलः इव  आगो शान्त भई 


चिन्मात्रम्  चिन्मात्रस्वरूप अद्यः  अद्वितीय भावमा विरमेत्  वानप्रस्थ उपरत होस् 
आत्मानं  परमात्मालाई स्थित रहेर 
ताक्यार्थ यसरी अन्तिमिमा बाँकी रहेको चिन्मात्र स्वरूप परमात्मालाई अविनाशी रूपमा बुेर 
अद्धितीय भावमा स्थित रहोस्। अनि दाउरा उदढेर सकिएपछिको आगो जस्तो शान्त भई त्यो 
वानप्रस्थ सारा कुराबाट उपरत होस् । 





इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां सप्तमस्कन्धे 
युधिष्ठिरनारदसंवादे सदाचारनिणंयो नाम हादशोऽध्यायः ॥ १२॥ 


रामालन्द्री टीका 


२९९२् 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 


अथ अ ध्याय 
अथ तरयाद्शाव्यायः 
संन्यासधर्मको वर्णन र अवधूतप्रह्नाद संवाद 


नारद् उवाच नारदजीले भन्नुभयो 
कल्पस्त्वेवं परिबज्य देहमात्रावशोषितः। 
ग्रामेकरात्रविधिना निरपेश्षङ्चरेन्महीम् ॥ १॥ 


पदार्थ    शरीर मात्र अभिलाषा नराखी 
कल्पः तु  समर्थ वानप्रस्थले बांकी राखी महीम्  पृथिवीमा 
चाहं ग्रामेकरात्रविधिना  एक गामा चरेत्  घुमोस् 


एवं  यसरी पूर्वोक्त तरिकाले एक रात बस्ने नियमले 
परिवज्य  संन्यास लिएर निरपेक्षः  केटी विषयको 
ताक्यार्थ वानप्रस्थ यदि शारीरिकरूपमा ठीक छ र आत्मचिन्तन आदि कार्य गर्न समर्थ पनि छ 
भने पूर्वोक्त प्रकारले संन्यास लेओस् । त्यसपछि शरीर मात्र बाँकी राखेर सब कुरा त्यागोस् । एक 
रात एक गामा बस्ने नियम लिएर कुनै विषयको अभिलाषा नगरीकन ऊ पृथिवीमा घुमोस्। 


बिभृयाद् यदयसो वासः कोपीनाच्छादनं परम् । 
त्यक्तं न दण्डलिङ्गादेरन्यत् किंञ्चिदनापदि ॥ २॥ 








पदढार्थ लगाओस् अन्यत्  अरू पदार्थ र 
असो  त्यो संन्यासीले परम्  परन्तु त्यक्तं  छाडेका 

यदि  यदि अनापदि  आपत् नपरीकन किञ्चित्  केही पनि पदार्थ 
वासः  कपडा दण्डलिङ्गादेः  दण्ड, गेरुवा न  सङ्ग्रह नगरोस् 
बिभृयात्  लगांछ भने केवल वस्त्र आदि संन्यासी लाई 

कोपीनाच्छादनं  लंगौटी मात्र चिनाउने वस्तुदेखि बाहेक 


ताक्यार्थ यदि संन्यासीले वस्त्र लगाउन चाहन्छ भने केवल लंगौटी मात्र लगाओस् र 
संन्यासीलाई चिनाउने दण्ड, गेरुवा वस्त्र आदि कुरा मात्र ग्रहण गरोस्, त्यसबाहेक कुनै पनि 
पदार्थको सङ्ग्रह नगरोस् । 


एक एव चरेद् भिक्चुरात्मारामोऽनपाश्रयः। 
स्वभूतसुहच्छान्तो नारायणपरायणः ॥ ३॥ 
पदार्थ अनपाश्रयः  कसैको पनि आश्रय नलिर्ईहकन 


रामालन्द्री टीका 


२६९३ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


आत्मारामः  आफैमा रमाडदे शान्तः  शान्त स्वभावले 
स्वभूतसुहृत्  सबै प्राणीहरूको नारायणपरायणः  भगवान् 
हितैषी बन्दै नारायणमा समर्पित भर्ई 


अध्याय १३ 


भिक्षुः  भिक्षावृत्ति गरेर 
एकः एव  एक्लै 
चरेत्  घुमोस् 


वाक्यार्थ संन्यासी कसैको पनि सहारा नलिई आफमा रमाँदे सबेको हितैषी बन्दे शान्त 
स्वभावले भगवान् नारायणमा समर्पित बनोस् र भिक्षावृत्ति गरेर एक्लै घुमोस्। 


परयेदात्मन्यदो विदवं परे सदसतोऽन्यये । 


आत्मानं च परं बह्म सर्वत्र सदसन्मये ॥ ४॥ 


पढार्थ आत्मनि  आत्मामा 
सदसतः  कार्य र कारणदेखि अद्ः  यो चराचरात्मक 
परे  पर रहेको विरवं  विश्वलाई 
अन्यये  अविनाशी पर्येत्  देखोस् 





परं बह्म  पख्रह्मस्वरूप 
आत्मानं च  आत्मालाई पनि 
सदसन्मये  कार्यकारणात्मक 
सर्वत्र  सबै ठांमा देखोस् 


ताक्यार्थ संन्यासीले कार्य र कारणदेखि पर रहेको अव्ययस्वरूप आत्मामा चराचर जगत् 
देखोस् र परब्रह्म स्वरूप आत्मालाई पनि कार्य र कारणको रूपमा सबै ठा॑मा देखोस् । 


सुप्तप्रबोधयोः सन्धावात्मनो गतिमात्मदक् । 


पश्यन् बन्धं च मोक्षं च मायामात्रं न वस्तुतः ॥ ५॥ 


पदढार्थ आत्मनः  आत्माको 
आत्मदुक्  आत्मदर्शी संन्यासीले गतिम्  गतिलाई 
सुप्तप्रबोधयोः  सुषुप्ति र॒ पश्यन्  अनुभव गर्द 

जाग्रत् अवस्थाको बन्धं च  सांसारिक बन्धन र 
सन्धो  सन्धिकालमा बीचमा मोक्षं च  मोक्षलाई पनि 





मायामात्रं  केवल मायाको 
खेल मात्रहो 

वस्तुतः  वास्तवमा 

न  कैन भने कुरा 
निश्चय गरोस् 


ताक्यार्थ आत्मदर्शी संन्यासीले सुषुप्ति र जाग्रत् अवस्थाको सन्धिकालमा आत्मस्वरूपको 
अनुभव गरोस् र सांसारिक बन्धन तथा मोक्ष दुबैलाई माया मात्र हन् भन्ने विचार गर्दै वास्तवमा 
कछैनन् भन्ने निश्चय गरोस् । 


नाभिनन्देद् धुवं मृत्युमध्रुवं वास्य जीवितम् । 


कारं परं प्रतीक्षेत भूतानां प्रभवाप्ययम् ॥ ६॥ 


अध्रुवं  अनिश्चित भएको 
जीवितम्  जीवनलाई पनि 

न अभिनन्देत्  वास्ता नगरोस् 
परं  तर 

भूतानां  सम्पूर्ण प्राणीहरूको 


पदार्थ 

अस्य  यो शरीरको 
धुवं  निश्चित भएको 
मृत्युम्  मत्युलाई 
वा अथवा 





प्रभवाप्ययम्  उत्पत्ति र 
विनाशको मूल कारण भएको 
कालं  काललाई 

प्रतीक्षेत  प्रतीक्षा गरोस् 


रालालन्द्री टीका 


२९९४ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 


ताक्यार्थ शरीरको निश्चित भएको मूत्युलाई र अनिश्चित भएको जीवनलाई कहिल्यै पनि 
वास्ता नगरोस्। परन्तु केवल सम्पूर्ण प्राणीहरूको उत्पत्ति र विनाशको मूल कारण भएको 
कालको प्रतीक्षा गरोस्। 


नासच्छास्त्रेषु सज्जेत नोपजीवेत जीविकाम् । 
वादवादास्त्यजेत् तकान् पक्षं कं च न संश्रयेत् ॥ ७ ॥ 
न शिष्याननुबध्नीत ग्रन्थान्नैवाभ्यसेद् बहन् । 
न व्याख्यामुपयुञ्जीत नारम्भानारमेत् क्वचित् ॥ ८ ॥ 


पदार्थ तकान्  तर्कलाई ग्रन्थान्  ग्रन्यहरू 
असत्हास्त्रेषु  अनात्मपरक त्यजेत्  छडोस् न एव अभ्यसेत्  अभ्यास 
शास्त्रहरूमा कं च पक्षं  कसैको पक्ष नगरोस् 

न सज्जेत  आसक्त नहोस् विपक्षमा व्याख्याम्  प्रवचन आदिमा 
जीविकाम्  जीवन निर्वाहका न संश्रयेत्  नबसोस् न उपयुञ्जीत  नलागोस् 


लागि कुनै जीविकाको साधन शिष्यान्  शिष्यहरूलाई क्वचित्  कटिल्यै पनि 

न उपजीवेत  नबनाओस् न अनुबध्नीत  आपनो अनुयायीआरम्भान्  ठुला कामहरू 
वादवादान्  विवादका लागि नबनाओस् न आरभेत्  सुरु नगरोस् 
गरिएको बहून्  धेरै 





वाक्यार्थ संन्यासी अनात्मपरक शास्त्रहरू पद्नमा आसक्त नहोस्। आफ्नो जीवन निर्वाहका 
लागि कुनै पनि साधन नअपनाओस्। विवादमा परैर कहिल्यै पनि तकं नगरोस्। कसैको पक्ष 
विपक्षमा नबसोस्। शिष्यहरूलाई आफनो अनुयायी नबनाओस् । धेर ग्रन्थहरूको अभ्यास गर्ने काम 
नगरोस् । प्रवचन आदि गर्ने काममा नलागोस् । दुलाटुला कामहरू कहिल्यै पनि आरम्भ नगरोस्। 
वितरण संन्यासीहरूको एक मात्र आधार भनेको ब्रह्मविद्या हो। उनीहरूले ब्रह्मविद्यालाई 
नताउने उपनिषद् शास्त्रको चिन्तन गर्नुपर्दछ। उपनिषद्के अर्थलाई विचार गर्ने ब्रह्मसूत्र आदि 
ग्रन्हरू र त्यसको अण बदी ऊहापोहको साथ विचार गर्न प्रकरण ग्रन्थहरूमा संन्यासीहरूको 
प्रवृत्ति हनुपर्छ । तर बदी बौद्धिकताको अभ्यास संन्यासीहरूलाई निषिद्ध छ । शास्त्रको ज्ञान चाहं 
कुनै न कुनै रूपमा परमात्माको स्वरूपलाई बुखाउन सहायक हुने हुनाले यसमा गरिएको प्रवृत्ति 
अनर्थकारक त हूदेन तर परमात्माको स्वरूपलाई विचार गर्न छोडी वादीप्रतिवादीहरूको 
सिद्धान्तलाई काट्न बुद्धि खर्चनु चादि राम्रो होदन। जति शास्त्रज्ञान उनीहरूको आत्मचिन्तमा 
सहायक हुन्छ र विरक्त शिष्यलाई उपदेश गर्न काम आ्ंछ त्यत्ति शास्त्र पदनू, त्यसभन्दा बढी 
अनेक शास्त्रहरूको तकवितकमा पर्ने काम संन्यासीहरूको होइन । शिष्यहरू बनाउने, अनेक 
शास्त्रको अभ्यास गर्ने, मिठामिठा प्रवचन गरेर आश्म, मठ, मन्दिर बनाउने काम संन्यासीले गर्नु 
हैदेन। लोकोपकोरको कार्य गर्न मूक्त पुरुषहरू स्वतन्त्र छन् तर जिज्ञासु संन्यासीहरूले पहिल्ये 


रामालन्द्री टीका 


२६९५ 
सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 


छट्पटिएर लोकोपकार गर्न खोज्नु हन्न । परमात्मा ज्ञानस्वरूप भणएकाले शास्त्रज्ञान प्राप्त गर्न प्रवृत्त 
हनु अरू सांसारिक प्रवृत्तिहरूलाई हटाउने अर्थमा उपादेय हुनसक्छ तर यहाँ बढी विद्रत्ताको निषेध 
गरेर त्यसमा पनि आसक्ति गर्न हदेन भनेर बतादएको छ । 


न यतेराश्रमः प्रायो ध्महेतुमंहात्मनः। 

शान्तस्य समचित्तस्य बिभृयादुत वा त्यजेत् ॥ ९॥ 
अव्यक्तलिद्वो व्यक्तार्थो मनीष्युन्मत्तबाखवत्। 
कविमूकवदात्मानं स दुष्ट्या ददयेन्नृणाम् ॥ १० ॥ 





पदार्थ न  हैदेन कुनै आश्रम मनीषी  ज्ञानीले 

शान्तस्य  शान्त स्वभाव बिभृयात्  स्वीकार गरोस् उन्मत्तबालवत्  पागल र 
भएको उत वा  अथवा बालकको जस्तो व्यवहार गर्दै 
समचित्तस्य  समदर्शी त्यजेत्  त्याग गरोस् कविः  विद्वान् भएर पनि 
महात्मनः  महात्मा अन्यक्तलिद्गः  आश्रम चिनाउने नृणाम्  मानिसहरूको 

यतेः  संन्यासीको लागि चिह पनि फालेको दुष्ट्या  दृष्टिमा 

प्रायः  धैरेजसो व्यक्ताथंः  आत्मानुसन्धानरूप आत्मानं  आपफूलाई 
आश्रमः  कुनै आश्रम पनि प्रयोजन पूरा गरिसकेको मूकवत्  लाटो जस्तो 
घर्महेतुः  धर्मको कारण सः त्यो दयेत्  देखाओस् 


वाक्यार्थ वास्तवमा शान्त स्वभाव भएको समदर्शी महात्माको लागि कुनै आश्वममा नै बांधिएर 
बस्नुपरछ भन्ने पनि कछैन। उसले आश्म स्वीकार गर्न पनि सक्छ र छडन पनि सक्छ। वर्ण र 
आश्रम सबे त्यागेको, आत्मानुसन्धानरूप साधना पूरा गरिसकेको ज्ञानीको लागि कुनै नियम कैन । 
ऊ त पागल जस्तो वा बालक जस्तो भएर घुम्न सक्छ र विद्वान् भएर पनि अरूको दुष्टिमा लाटो 
जस्तो बन्न सक्छ । 
वितरण शान्त स्वभाव भएका समदर्शी महात्मा संन्यासीलाई कुनै विधिनिषेधको अपेक्षा छैन । 
गृहस्थ र वानप्रस्थ आश्रममा र॑दा अनेक नियमहरूको पालना गर्नुपर्दछ । बिहानदिडँसोबेलुका 
तीन काल स्नान र सन्ध्या, नित्य अग्निहोत्र यज्ञ, वेद आदि शास्त्रहरूको स्वाध्याय, अतिथिसेवा, 
देवपूजन आदि अनेक नियममा लाग्दा अखण्ड आत्मचिन्तन गर्न पाइन्न। जसलाई फेरि संसारमा 
आसक्ति हँदेन त्यस्ता प्रबल विरक्तहरू निरन्तर आत्मचिन्तनद्वारा च्छद्र नै आफ्नो स्वरूपलाई बुम्न 
सकून् भनी उनीहरूलाई शिखा र सूत्रको मर्यादा एवं कर्महरूबाट समेत दुद्र दिइएको छ । मनमा 
आसक्ति भएका तर धर्मकर्मको निरन्तर साधनाबाट फुत्किनि खोज्ने अल्छी मानिसहरूको लागि 
संन्यास आश्रम हदे होदन। जीवन र मृत्यु दुबैको आग्रहहरूलाई त्यागेर शान्त भई वनमा एक्लै 
आत्मचिन्तन गर्दै रमाउनु यस्ता मूमृश्चु संन्यासीहरूको परम धर्म हो। कार्यकारणात्मक संसारभन्दा 
पर आफ्नो स्वरूपको चिन्तन गर्ने र एक ठँमा एक रातभन्दा बदी नबस्ने यस्ता निवृत्तिपरायण 


रामालन्द्री टीका 


२६९६ 
सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 


व्यक्तिहरू आत्मज्ञानका लागि मुख्य अधिकारी ह॒न्छन् । संसारी व्यक्तिको मन कहिल्यै एक ठम 
बस्दैन भने सन्तहरूको चरण कटहिल्यै एक ठा्दैमा रहेदेन । धेर समय बस्दा त्यहाँ आसक्ति हुन 
सक्छ। अतः उनीहरूले परमात्माले बनाएको यो विशाल संसारमा स्वच्छन्द विचरण गर्दै 
सर्वस्वरूप त्यही परमात्म तत््वलाई चिन्न प्रयास गर्नुपर्दछ। 


अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । 
परहयादस्य च संवादं मुनेराजगरस्य च ॥ १९॥ 


पढार्थ आजगरस्य च  आजगरको इतिहासं च  इतिहास पनि 
अत्र अपि  यो सन्दर्भमा पनि संवादं  संवादस्वरूप उदाहरन्ति  उदाहरण दिन्छन् 
प्रहादस्य  प्रह्ादको र इमम्  यो 

मुनेः  मुनि पुरातनम्  पुरानो 





ताक्यार्थ यस्ता साधुहरूको प्रसङ्गमा प्रह्लाद र आजगर दत्तात्रेय मुनिको संवादलाई 
एेतिहासिक आख्यानको रूपमा विद्वानूहरू उदाहरण दिन्छन् । 
तं शयानं धरोपस्थे कावेयां सह्यसानुनि । 
रजस्वलेस्तनदेश्निगूढामरुतेजसम् ॥ १२॥ 
द्दशं लोकान् विचर्ल्छोकतत््वविवित्सया । 


वृतोऽमात्येः कतिपये प्रहादो भगवत्प्रियः ॥ १३॥ 





पदार्थ भगवत्प्रियः  भगवान्का रजस्वेः  धुलैधुलोले युक्त 
कतिपयैः  केही परमप्रिय भक्त भएका 

अमात्यः  मन््रीहरद्रारा प्रहाद्ः  प्रह्नादले तनूदेशेः  शरीरका 

वृतः  घेरिएका सद्यसानुनि  सह्यपर्वतको अवयवहरूद्रारा 
लोकतत्त्वविवित्सया  लोकको टाकुरामा निगूढामलतेजसम्  छोपिएको 
व्यवहार बुर्नको लागि कावेयां  कावेरीको तीरमा पर्न निर्मल तेजले युक्त भएका 
लोकान्  लोकहरू धरोपस्थे  भूमिमा तं  ती दत्तात्रेय मुनिलाई 
विचरन्  घुम्दै गरेका शयानं  सुतिरहेका द्द्शं  देखे 


वाक्यार्थ एक पटक भगवानूका परम भक्त प्रह्लाद केटी मन्त्रीहरूको साथमा लोकव्यवहार 
बुष्नको लागि विभिन्न लोकहरू घुम्दै सहयपर्वतको टाकुरामा पुगे । त्यसैको नजिक रहेको कावेरी 
नदीको तीरमा सुतिरहेका, सारा अङ्गहरू धुलैधुलोले ढाकिनाले तेज छोपिएका दत्तात्रेय मुनिलाई 
प्रह्नादले देखे । 


कमणाकृतिभिवाचा रिद्घेवणाश्रमादिभिः। 
न विदन्ति जना य॑ वै सोऽसाविति न वेति च ॥ १४ ॥ 


रालालन्द्री टीका 


२६९७ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 
पदढार्थ वाचा  वाणीले अथवा 

वै  निश्चयनै वणांश्रमादिभिः  वर्ण र नवा इति च  सिद्ध होडन कि 
जनाः  मानिसहरू आश्रमका भनेर पनि यस्तो कुरा 

यं  जसलाई लिङ्गैः  चिहृहरूद्रारा पनि न विदन्ति  जान्दैनथे 

कमणा  कर्मले सः  यो पुरुष 

आकृतिभिः  आकृतिले असो इति  उही सिद्ध हो भनेर 





ताक्यार्थ कर्मले, आकृतिले, वाणीले र वर्ण र आश्रमका विविध चिहहरूले पनि 
मानिसहरूलाई यी कुनै सिद्ध हुन् वा कस्ता हुन् भन्ने ठम्याउन मुस्किल पर्थ्यो। 


तं नत्वाभ्यच्यं विधिवत् पादयोः शिरसा स्पृशन् । 
विवित्सुरिदमप्राक्षीन्महाभागवतोऽसुरः ॥ १५॥ 





पदार्थ शिरसा  शिरले अभ्यच्यं  पूजा गरेर 
महाभागवतः  भगवान्का परम पादयोः  पाउमा विवित्सुः  जानन चाहवे 
भक्त स्पृरान्  छोएर इद्म्  यस्तो 

असुरः  असुर प्रह्मादले नत्वा  दढोमी अप्राक्षीत्  सोधै 

तं  ती मुनिलाई विधिवत्  विधिपूर्वक 


ताक्यार्थ भगवान्का भक्त तथा दैत्यहरूका राजा प्रह्ादले ती मुनिलाई शिरले पामा हदे 
ढोगेर विधिपूर्वक पूजा गरे। अनि बुम्ने चाहना राख्दै यसरी सोधे। 


   ५ पीवानं ४९ ४९ यथा 

बिभषिं कायं पीवानं सोद्यमो भोगवान् यथा । 

वित्तं चैवोद्यमवतां भोगो वित्तवतामिह ॥ 

भोगिनां खलु देहोऽयं पीवा भवति नान्यथा ॥ १६ ॥ 


पदढार्थ इह  यस लोकमा   यो 

सोदयमः  उद्योगधन्दा गर्ने उद्यमवतां एव  उ्योगीहरूको देहः  शरीर 
भोगवान्  भोगपरायण व्यक्ति मात्रै पीवा  मोटो 
यथा  जसरी मोटोघाटे हुन्छ वित्तं  धन हुन्छ भवति  हन्छ 


त्यसै गरी वित्तवताम्  धनीहरूको मात्रै अन्यथा  अन्यथा खान नपाए 
पीवानं  मोटोघाटो भोगः  विभिन्न भोग सम्भव छन  शरीर मोटो हदेन 
कायं  शरीरलाई भोगिनां च  भोगी विलासी खलु  यो पक्का कुराहो 


  


बिभषिं  धारण गर्नुभएको छ व्यक्तिहरूको मात्रै 
ताक्यार्थ हे ब्राह्मणदेव ! यस लोकमा उद्यमी भोगपरायण व्यक्ति जसरी हृष्टपुष्ट शरीरवाला 
हन्छन् त्यसै गरी हजुरको शरीर पनि हष्टपुष्ट देखिन्छ । यहाँ उद्योगी व्यक्ति नै धनी हन्छन् र 

यसालाल्रन्द्री टीका 





२६९८ 
सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 


धनीले नै विविध भोग भोगन पार्ंछन् र त्यस्ता भोग विलासीको नै यस्तो मोटो र पुष्ट शरीर 
देखिन्छ । खान नपाउने व्यक्तिको त यस्तो मोटो र पुष्ट शरीर हुन सम्भव कैन । 


न ते शयानस्य निरुद्यमस्य ब्रह्मन् नु हाथां यत एव भोगः। 
अभोगिनोऽयं तव विप्र देहः पीवा यतस्तद् वद् नः क्षमं चेत् ॥ १७ ॥ 


पदढार्थ  एव  जुन धनबाट ने यतः  जुन कारणबाट 
जह्यन्  हे ब्राह्मण भोगः  भोग हुने हो पीवा  मोटो हृष्टपुष्ट भयो 
निरुद्यमस्य  उद्योगविना नै त्यो हजुरसंग छैन तत्  त्यो कुरा 

रायानस्य  सुतिरहेका विप्र  हे ब्राह्मण नः  हामीहरूको 

ते  हजुरको अभोगिनः  भोग नगर्न क्षमं चेत्  कल्याणकारक छ 
नुह  पक्के पनि तव  हजुरको भने 

अथः  धनसम्पत्ति अयं  यो वद्  भन्नुहोस् 

न छेन देहः  शरीर 





ताक्यार्थ उद्योगविना नै सुतिरहनुभएका हजुरको धनसम्पत्ति पक्के पनि कैन । धन नभएपच्ि 
विषयको उपभोगवबाट मोटाउने त कुरे भएन तपनि भोजन आदिविना नै हजुरको शरीर कसरी 
हृष्टपुष्ट भयो ? यो कुरा हामीहरूको कल्याणकारक छ भने हामीलाई भन्नुहोस्। 


कविः कल्पो निपुणदुक् चित्रप्रियकथः समः। 
र  न कद  
लोकस्य कुवंतः कमं शेषे तद्रीक्षितापि वा ॥ १८ ॥ 





पदार्थ कथाहरू भन्ने हजुर भएर 

कविः  हजुर बोल्न निपुण कमं  सम्पूर्ण कर्महरू अपिवा  पनि किन 
कल्पः  समर्थ र कुवंतः  गरिरहेका समः  उदासीन भएर 
निपुणदुक्  चतुर हनुहन्छ लोकस्य  प्राणीहरूका रोषे  सुत्नुहुन्छ 
चित्रप्रियकथः  विचित्र मिठा॒ तद्दीक्षिता  ती कर्महरूको द्रष्टा 


ताक्यार्थ हजुर पक्का पनि बोल्न सिपालु हुनहुन्छ । काम गर्न पनि समर्थ हनहन्छ र हजुरका 
कुराहरू पक्कै पनि सुन्नमा मिठा छन् तथापि लोकले सारा कर्महरू गरेको देख्दादेख्दै पनि 
समभावले उदासीन भएर किन सुतिरहनुभएको छ ? 


नारद् उवाच नारदजीले भन्नुभयो 
स इत्थं दैत्यपतिना परिपृष्टो महामुनिः। 
स्मयमानस्तमभ्याह तद्दागमृतयन्तित  ॥ १९॥ 


पदार्थ इत्थं  यसरी दित्यपतिना  दैत्यराज 


रामालन्द्री टीका 


२६९९ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 
प्रह्ादद्रारा तद्वागमृतयन्तितः  प्रह्लादका अभ्याह  भन्न थाले 

परिपृष्टः  सोधिएका अमृतमय वाणीबाट प्रेरित भएर 

सःती स्मयमानः  केही हाँस्वै 

महामुनिः  महामुनि दन्तात्रेयले तम्  ती प्रह्नादलाई 





ताक्यार्थ यसरी दैत्यराज प्रहादले सोधिसकेपचछ्छि ती दत्तात्रेय मुनिले प्रह्नादको मिढो वाणीबाट 
प्ररित भएर केही हाँस्दै उनलाई भन्न थाल्नुभयो । 


ब्राह्मण उवाच दत्तात्रेयले भन्नुभयो 
वेदेदमसुरश्रेष्ठ भवान् नन्वायंसम्मतः। 
ईंहोपरमयोनृणां पदान्यध्यात्मचक्षुषा ॥ २०॥ 


पदार्थ भवान्  तपार्ईले नै इदम्  यो लोकचरित्रलाई 
असुरश्रेष्ठ  हे असुरघरेष्ठ नृणां  मानिसहरूको अध्यात्मचश्चुषा  आध्यात्मिक 
ननु  निश्चय नै ईहोपरमयोः  प्रवृत्तिपरक र॒ दृष्टिले 

आयंसम्मतः  आर्यद्रारा निवृत्तिपरक कर्मको वेद्  जान्नुहन्छ 

सम्मानित हुनुभएका पदानि  कारणलाई र 





ताक्यार्थ हे असुरशेष्ठ प्रह्लाद ! आर्यहरूद्वारा सम्मानित तपाईले आध्यात्मिक दुष्टिद्रारा सारा 
मानिसहरूको प्रवृत्ति र॒निवृत्तिरूप कर्मको कारणलाई र सारा लोकको चरित्रलाई पनि 
बुमनुभएको छ। 


यस्य नारायणो देवो भगवान् हृद्गतः सदा । 

भक्तया केवलयाज्ञानं धुनोति ध्वान्तमकवत् ॥ २९॥ 
तथापि बूमहे प्ररनांस्तव राजन् यथाश्रुतम् । 
सम्भावनीयो हि भवानात्मनः शुद्धिमिच्छताम् ॥ २२॥ 





पदढार्थ सदा  सर्धं यथाश्रुतम्  सुनेजानेअनुसार 
केवलया  शुद्ध ध्वान्तम्  अन्धकारलाई तव  तपाईको 

भक्तया  भक्तिको कारणले अकवत्  सूर्यले मै प्ररनान्  प्रश्नहरूको उत्तर 
यस्य  जुन तपाईको अज्ञानं  अज्ञानलाई बूमहे  भन्छु 

हृद्गतः  हृदयमा रहेका घुनोति  हटाउनुहुन्छ हि  निश्चय नै 

देवः  देवता स्वरूप तथा अपि  तपाई सबै आत्मनः  अन्तःकरणको 
भगवान्  भगवान् जान्नुहुन्छ तैपनि शुद्धिम्  शुद्धता 

नारायणः  नारायणले राजन्  हे महाराज इच्छताम्  चाहने व्यक्तिका 


रामालन्द्री टीका 


२७  


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 
लागि सम्भावनीयः  सम्मान गर्न 
भवान्  तपाई योग्य हुनुहुन्छ 


ताक्यार्थ शुद्ध भक्तिको कारणले गर्दा भगवान् नारायण प्रसन्न भएर सर्धं तपाईको हृदयमा 
बस्नुभएको छ। त्यसैले सूर्यले अन्धकारलाई हटाए मँ भगवान्ले तपाईको हदयको अज्ञानलाई 
हटादइसक्नुभएको छ । यसैले तपारईले नजानेको कुरा केही पनि छैन । तेपनि हे राजा ! म आफूले 
जानेअनुसार तपाईको प्रश्नको उत्तर भनु किनभने अन्तःकरणलाई शुद्ध गर्नका लागि तपाईको 
सम्मान गर्नेपर्छ वा तपाई सम्मान गर्न योग्य हूनुहुन्छ । 


तृष्णया भववाहिन्या योग्येः कामेरपूरया । 
कमीणि कायंमाणोऽदहं नानायोनिषु योजितः ॥ २३॥ 





पढार्थ भववाहिन्या  जन्म मृत्युको अहं  म 

योग्येः  यथोचित प्रवाहरूपी नदी बगाउने नानायोनिषु  विभिन्न जुनि 
कामेः  कामनाहरूद्रारा तृष्णया  तुष्णाको माध्यमले जन्ममा 

अपूरया  कहिल्यै पनि पूरा कमोणि  विभिन्न शुभाशुभ कर्म योजितः  पुयादएको छ 
नहे कार्यमाणः  गराइएको 


ताक्यार्थ जन्म र मृत्युरूप संसारका प्रवाहको मूलकारण र अपूरणीय कामनाको भण्डारस्वरूप 
तुष्णाको कारणले हरेक व्यक्ति शुभाशुभ कर्ममा प्रवृत्त हृन्छ । त्यसै गरी म पनि विभिन्न कर्ममा 
लाँ । यसैले मलाई पनि विभिन्न जन्म लिनुपयो । 


यद्च्छया लोकमिमं प्रापितः कममिभ्रमन्। 
स्वगापवरगयोद्वरं तिरख्चां पुनरस्य च ॥ २४॥ 





पढार्थ स्वगांपवगंयोः  स्वर्ग र मोक्षको दारं  द्रार भएको 
कर्मभिः  कर्महरूद्रारा तिरश्चां  पशुपक्षीको अथवा इमं  यो 

भ्रमन्  विभिन्न जन्ममा घुम्दै पुनः च  फेरि पनि लोकम्  मनुष्य शरीरमा 
यट्च्छया  प्रारब्धवश अस्य  यसै मनुष्य चोलाको प्रापितः  प्राप्त भएको दु 


ताक्यार्थ कर्महरूको आधारमा विभिन्न शरीरहरूमा घुम्दे गर्दा अहिले प्रारब्धवश स्वर्गको, 
मोक्षको, पशु आदिको अथवा फेरि मनुष्यत्व प्राप्तिको लागि पनि दवारसमान भएको मनुष्य शरीर 
प्राप्त गरेको ह्धु। 


अत्रापि दम्पतीनां च सुखायान्यापनुत्तये । 
कमणि कुवंतां दष्ट्वा निवृत्तोऽस्मि विपयंयम् ॥ २५॥ 
पढर्थ अत्र अपि  यो मनुष्य जन्ममा पनि 


रामालन्द्री टीका 


२७०९१ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 
सुखाय  सुखप्राप्तिका लागि र कुवंतां  गर्न निवृत्तः  कर्मबाट निवृत्त 
अन्यापनुत्तये  दुःखनिवृत्तिका दम्पतीनां  स्त्री र पुरुषहरूको भएको 

लागि विपयंयम्  विपरीत कर्मफललाई। अस्मि  छु 

कमौणि  कर्महरू दष्ट्वा च  देखेर पनि 





ताक्यार्थ मनुष्यशरीर प्राप्त भद्सकेपछि पनि सुख प्राप्त गर्न र दुःखबाट निवृत्त हुनका लागि 
कर्महरू गर्ने स्त्री वा पुरुषहरूले सोचेभन्दा विपरीत फल सुख प्राप्त नभएको र दुःख निवृत्त 
नभएको देखेर म कर्मबाट निवृत्त भएको हँ । 


विवरण माथिका तीन श्लोकटहरूमा ज्ञानीहरू संसारका पदार्थदेखि विरक्त हनुका कारण 
नतादएको छ । सामान्यतः पदार्थहरू भोग्दे जाँदा तिनीहरूबाट प्राप्त भएको दुःखले वैराग्य उत्पन्न 
हृन्छ । तर ज्ञानीहरू संसारका पदार्थहरूको भोग नै नगरी तिनको दुःखमयता कसरी निश्चित 
गर्दछन् ? भोगविना त पदार्थहरूमा सुख छ वा दुःख छ भन्ने थाह हदेन। यो शङ उट्न सक्छ । 
यसको उत्तर के हो भने ज्ञानीहरू आपफना पूर्वजन्मका भोगहरूबाट अघाइसकेका हृन्छन्। ज्ञानी हन् 
वा अज्ञानी जोजो व्यक्ति आज संसारमा छन् ती सबेले पूर्वजन्ममा ज्ञान प्राप्त गर्न नसकेका 
कारण यहाँ जन्मिएका हुन्। सृष्टिको अनादिकालदेखि अहिलेको जन्मसम्ममा उनीहरू अनेक 
शरीरहरूमा घुमेका छन् । कैयौँपटक स्वर्ग र नरकको यात्रा पनि उनीहरूले गरिसकेका छन् । ती 
अनेक पटकका भोगहरूले गर्दा उनीहरू वाक्क भदसकेका छन् र परम शान्तिको लागि ज्ञानको 
खोजीमा आएका छन् । नत्र कोटी व्यक्तिलाई चाहं अनेक कर्महरू गरी स्वर्ग आदि लोकमा जान 
मन लाग्ने तर मुमृक्षुहरूलाई चादिं ब्रह्मलोकसम्मका दिव्य भोगहरूदेखि पनि वैराग्य हुने कसरी 
सम्भव छ र ? ज्ञानीहरूका लागि पूर्वजन्मका संसारका दुःखदायक अनुभवहरू नै यति धेरै छन् कि 
तिनीहरूले ने उनीहरूमा वेराग्य उत्पन्न गराद्दिन्छन्। नयाँ दुःखको अनुभव उनीहरूको लागि 
आवश्यक छेन । 


सुखमस्यात्मनो रूपं सर्वेहोपरतिस्तनुः। 
मन संस्पशंजान् दुष्ट्वा भोगान् स्वप्स्यामि संविशन् ॥ २६॥ 





पदार्थ सरवेहोपरतिः  सम्पूर्ण मन.संस्पशंजान्  केवल मनको 
अस्य  यो इच्छाहरूको निवृत्ति नै सम्पर्कबाट आएका हुन् भन्ने 
आत्मनः  आत्माको तनुः  सुखको स्वरूप शरीर हो दष्ट्वा  विचार गरेर 

रूपं  स्वरूप नै भोगान्  सम्पूर्ण विषयका संविशन्  प्रारब्ध भोग्दै 

सुखम्  सुखरूप छ भोगहरूलाई स्वप्स्यामि  मजाले सुत्छु 


वाक्यार्थ हे प्रह्लाद ! वास्तवमा आत्मा न सुखस्वरूप छ, सम्पूर्ण इच्छाहरूको निवृत्ति ने सुखको 
असली स्वरूप हो। विषयभोगहरू त केवल मनको सम्बन्धले मात्र देखिएका हन् इत्यादि 
कुराहरूलाई विचार गर्दै मेले प्रारब्धलाई भोगिरहेको द्रु र म आनन्दले सुतिरहेको हु । 


रामालन्द्री टीका 


०९ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 
इत्येतदात्मनः स्वार्थं सन्तं विस्मृत्य वे पुमान् । 
विचित्रामसति देते घोरामाप्नोति संसृतिम् ॥ २७॥ 
पढार्थ   विर्सिएर घोराम्  उरलाग्दो 
इति  यसरी वे  निश्चय नै विचित्राम्  देव, मनुष्य, 
एतत्  यो पुमान्  मानिस पशुपक्षी आदि रूप भएको 
आत्मनः  आपनो स्वरूपभूत असति  अनित्य संसृतिम्  जन्म र मृत्यु भडइ्रहने 
सन्तं  आफमा रहेको देते  दुःखादि युक्त द्रैत भवचक्रमा 
स्वार्थं  वास्तविक पुरुषार्थलाई पप्रपञ्चमा सत्यत्व बुद्धि गरेर आप्नोति  प्राप्त हृन्छ 





ताक्यार्थ यसरी परम पुरुषार्थरूप आत्माको स्वरूपलाई विर्सिएर प्राणीहरू दुःखादियुक्त द्वैत 
प्रपञ्चमा सत्यत्व बुद्धि गर्वछछन्। त्यसपच्छि विचित्र खालका र डरलाग्दा देवता, मनुष्य र पशु आदि 
योनिमा प्राप्त हदे जन्म र मृत्यु भद्ररहने दुस्तर भवचक्रमा फस्दछन्। 


जलं तदुदुभवेश्छन्नं हित्वाज्ञो जलकाम्यया । 
मृगतृष्णामुपाधावेद् यथान्यत्राथंदुक् स्वतः ॥ २८ ॥ 


पढार्थ छन्नं  ढाकिएको उपाघावेत्  दगुर्छ त्यसै गरी 
यथा  जसरी जटं  पानीलाई स्वतः  आफ पुरुषार्थ आत्म 
अज्ञः  अज्ञानी हित्वा  त्यागेर स्वरूप भएर पनि मानिस 


तदुदुभवेः  जलबाट उत्पनन हने जलकाम्यया  जलको इच्छाले 
लेड आदिले मृगतुष्णाम्  मरुभूमिमा 





अन्यत्र  बाह्य विषयतिर 
अथंदुक्  पुरुषार्थ देख्छ 


ताक्यार्थ जसरी एउटा अज्ञानी मानिस पानी पिउने इच्छा हदा लेऊ आदिले ढाकेको कुवाको 
पानीलाई वास्ता नगरी पानीको इच्छाले पानी फैँ देखिने मरुभूमिमा दगुर्छ त्यसै गरी यी अज्ञानी 
प्राणीहरू पनि आफ्नै स्वरूप भएको परम पुरुषार्थरूप आत्मालाई नजानेर पुरुषार्थको कल्पना गर्दै 
बाहिरी विषयतिर धांछन् । 


वितवरण सम्पूर्ण प्राणीहरूको लक्ष्य सुखप्राप्ति हो, जो आफैभित्र छ । आफैं सुखरूप आत्मा 
हदाहदे त्यसको लागि बाहिरबाहिरे परिश्रम गर्ने मानिसहरूलाई बुद्धिमान् मान्न सकिन्न। यो 
संसार भयले भरिएको छ। यो कुरा यति विचित्र छ कि बारम्बार दुःखको अनुभव गरिरहंदा पनि 
प्राणीहरू यसबाट सुख आउने आशामा यसको पछि लागिरहन्छन्। जहाँ आनन्द छ त्यो आफ्नो 
स्वरूपलाई छडेर, जहो दुःख मात्र छ त्यस्तो घोर संसारमा प्राणीहरू किन मरिमेट्छन् भन्ने 
कुरामा ज्ञानीहरूलाई आश्चर्य लाग्छ। आत्माको सुख अज्ञानको कारणले ढाकिएकाले प्राणीहरू 
सुखको खोजीमा बाहिर लागेका हुन्। जसरी आफ्नै अधि कुवा भए तापनि म्याड र जलकुम्भी 
फार आदिले ढाकिएको कारणले त्यहां पानी नदेखी प्यासी मानिस टाढाको मरूभूमिमा टल्किएको 


रामालन्द्री टीका 


२७०३ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 


मिथ्या पानीको खोजीमा दौडन्छ त्यसै गरी संसारका मानिस सुखको खोजीमा बाहिर दौडिएका 
छन् । ज्ञानी मानिसहरू अज्ञानी प्राणीहरूको यो हँसो उट्दो व्यवहार देखेर दङ्ग पर्दछन्। प्राणीहरू 
जति टाढा जान्छन् त्यतित्यति मरुभूमिको पानी पनि परपर सर्दै जान्छ। अर उनीहरू त्यही ने 
गतिले सच्चा पानीको उद्गम विन्दुबाट पनि अफ गाढा भद्रहेका ह॒न्छन् । यही व्यवहारको यथार्थ 
अवस्था यहाँ प्रस्तुत गरिएको छ । 

  


देहादिभिदवतन्त्ररात्मनः सुखमीहतः । 
दुःखात्ययं चानीशस्य करिया मोघाः कृताः कृताः ॥ २९॥ 


पदठार्थ आत्मनः  आफ्नो 

दैवतन्त्रेः  प्रारब्धले प्राप्त सुखम्  सुख र 

भएका दुःखात्ययं च  दुःखको विनाश 
देहादिभिः  शरीर, इन्द्रिय पनि 

आदिद्रारा ईहतः  इच्छा गर्नैवाला 





अनीशस्य  प्रारब्धको अधीनमा 
भएको व्यक्तिको लागि 

कृताः कृताः  बारम्बार गरिएका 
क्रियाः  कर्महरू 

मोघाः  निष्फल भएर जान्छन् 


ताक्यार्थ मनुष्यले प्राख्धको कारणले प्राप्त भएका शरीर, इन्द्रिय आदिद्रारा आफ्नो सुखप्राप्ति 
र दुःख विनाशको लागि जेजे कर्महरू गर्छ ती सवे निष्फल बन्दछन् किनभने मानिस त केवल 


प्रारब्धको अधीनमा छ। 


आध्यात्मिकादिमिदुंःखेरविमुक्तस्य किचित् । 


न्त स्र,  


मत्यस्व कृच्छपनतर्थः कामः कयत कम् ॥ २० ॥ 
पश्याम घानना क्कश दृन्यानामाजतात्मनम् । 


भयादलन्धनिद्राणां सवतो ऽभिविङ्किनाम् ॥ 


पढार्थ अर्थैः  धनसम्पत्तिबाट र 
आघ्यात्मिकादिमिः  कामेः  विषयहरूबाट 


आध्यात्मिक, आधिदैविक आदि किम् क्रियेत  के हुन्छ र ? 


खे 
दुःखेः  दुःखहरद्रारा टुब्धानाम्  लोभी 
कहिचित्  कहिल्यै पनि अनितात्मनाम्  मनलाई जित्न 
अविमुक्तस्य  मुक्त नभएको नसकेका 


मत्य॑स्य  मरणशील मनुष्यको भयात्  धन हराउला भन्ने 
कृच्छपनतेः  दुःखले कमाएका डरले 





३१ ॥ 

अर्ब्धनिद्राणां  निदाउन 
नपाएका 

सवतः  सबैतिर आफन्तमँ पनि 
अभिविरङ्किनाम्  शङ्गा गर्ने 
धनिनां  धनी मानिसहरूको 
क्छेरां  दुःखैदुःख 

पश्यामि  देख्दष्ु 


ताक्यार्थ हे प्रह्ाद ! आध्यात्मिक, आधिदैविक आदि दुःखले सर्धं सतादएका यी मरणशील 
मनुष्यहरूका लागि दुःखपूर्वक नै कमाइएका यी धन, सम्पत्तिबाट के फाददा हुन्छ र ? आफ्नो 
मनलाई वशमा राख्न नसकेका यी लोभी बिचराहरू धन हराउला कि भने डरले रातमा पनि 


रामालन्द्री टीका 


२७०४ 
सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 


आनन्दले सुत्दैनन्। आफन्तमाथि पनि शङ़ा गर्ने यी धनीहरूमा म त दुःखेदुःख मात्र देख्दु । 
राजत्चोरतः शत्रोः स्वजनात् पञुपक्षितः। 
अर्थिभ्यः कालतः स्वस्मान्नित्यं प्राणाथवद् भयम् ॥ २२॥ 





पढार्थ पडुपक्षितः  पश्ुपक्षीबाट प्राणाथंवत्  बाँच्न चाहने 
राजतः  राजाबाट अर्थिभ्यः  मगन्तेहरूबाट धनीलाई 

चोरतः  चोरबाट कालतः  समयबाट भयम्  डर छ 

रात्रोः  शत्रुबाट स्वस्मात्  आफैबाट पनि 

स्वजनात्  आफन्तनाट नित्यं  सध 


वाक्यार्थ त्यस्ता बांच्न चाहने र॒धनका लोभी व्यक्तिहरू राजाबाट, चोरबाट, शत्रुबाट, 
आफन्तबाट, पशुपक्षीबाट, मगन्तेबाट, कालबाट र विर्सन्छु कि! धेरै खर्च गर्ह कि! भनेर 
आरफैबाट पनि सर्धँ उरादरहेका हन्छन् । 


  न रोकमोहभयकोधरागक्छेन्य र, 
श्रमाद्यः। 


९  


यन्मूलाः स्युनृणां जह्यात् स्पृहां प्राणाथयोवुधः ॥ ३३॥ 


पदार्थ यन्मूखाः  जसको कारणले नृणां  मानिसहरूको 
सोकमोहभयकोधरागक्छेन्य स्युः  हन्छन् प्राणाथंयोः  बांच्ने र धन 
श्रमादयः  शोक, मोह, भय, बुधः  बुद्धिमानी व्यक्तिले सम्पत्ति कमाउने 

क्रोध, राग, कायरता र परिश्रम त्यस्तो अनिष्टको कारण स्पृहां  इच्छालाई 

आदि भएको जद्यात्  छाडोस् 





ताक्यार्थ जसको कारणले शोक, मोह, भय, क्रोध, राग, कायरता र परिश्रम आदि खुब 
फेल्नुपक्छ त्यस्तो अनिष्ट नै अनिष्टको कारण भएको यो धन कमाउने इच्छा र बांच्ने इच्छालाई 
बुद्धिमान् व्यक्तिले त्यागोस् । 


मधुकारमदहासपे न्स   त् ज्र 
मघुकारमहासपो लोकेऽस्मिन्नो गुरूत्तमो । 
वैराग्यं परितोषं च प्राप्ता यच्छिक्षया वयम् ॥ ३४ ॥ 


पदार्थ नः  हाम्रा मेरा य  वैराग्य र 

 भ न्त  अ 
अस्मिन् लोके  यस लोकमा गुरूत्तमौ  ठलाटुला गुरु हुन् पारेतोषं च  सन्तोष पनि 
मधुकारमहासर्पौ  मौरी र॒ यच्छिक्षया  जसको शिक्षाले प्राप्ताः  प्राप्त गयो गर 
अजिङ्गर वयम्  हामीले मेले 


वाक्यार्थ यो लोकमा माहुरी र अजिङ्गर मेरा इलाटुला गुरु हुन् । उनीहरूबाट प्राप्त गरेको 
शिक्षाको कारणले ने मलाई वैराग्य र सन्तोष प्राप्त भएको हो । 


रामालन्द्री टीका 


२७०५ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 
विरागः सवंकामेभ्यः शिक्षितो मे मधुव्रतात्। 
कृच्छ्रप्तं मघुवद् वित्तं हत्वाप्यन्यो हरेत् पतिम् ॥ २५॥ 

पदार्थ मधुव्रतात्  माहुरीबाट मालिकलाई पनि 

मे  मेले शिक्षितः  सिके जो हत्वा  मारेर 

सवंकामेभ्यः  सम्पूर्ण कृच्छरप्तं  दुःखले कमाएको अन्यः  अर्कैले 

विषयहरूको चाहनाबाट वित्तं  धन मधुवत्  माहूरीको मह कै 

विरागः  वैराग्यभाव पतिम् अपि  आपन हरेत्  लैजान्छ 





ताक्यार्थ जसरी माहुरीले ज्यादै दुःख गरेर मह जम्मा गर्छ तर त्यो मह अर्कैले लैजान्छ त्यसै 
गरी मानिसहरू पनि धेरै कष्टहरूको सामना गर्दै धनसम्पत्ति कमारंछन् तर अरू कसैले चोरेर वा 
सम्पत्तिको मालिकलाई मारेर नै पनि त्यो धन लैजान्छन्। त्यसैले सम्पूर्णं विषयहरूको चाहनाबाट 
वेराग्यभाव लिनु राम्रो हो भन्ने कुरा मेले माहुरीबाट सिकेँ। 


अनीहः परितुष्टात्मा यदुच्छोपनतादहम्। 
नो चेच्छये बहृहानि महाहिरिव सत्त्ववान् ॥ ३६ ॥ 


पढार्थ यदुच्छोपनतात्  दुःख नगरी पनि 
अहम्  म प्राप्त भएको वस्तुबाट सत्त्ववान्  धैर्य धारण गर्दै 


महाहिः इव  अजिङ्गर फँ परितुष्टात्मा  अति प्रसन्न हुन्छ बहृहानि  धेर दिनसम्म पनि 
अनीहः  चेष्टारहित भएर नो चेत्  केही प्राप्त भएन भने शये  आनन्दले सुत्दद्ु 


ताक्यार्थ कहिले म॒ अजिङ्गर ४ चेष्टारहित भएर दुःख नगरी सजिलै प्राप्त भएको वस्तुबाट 
सन्तुष्ट रहन्टु । कहिलेकाहीं केही पनि प्राप्त भएन भने पनि म धैर्य धारण गरेर धरे दिनसम्म पनि 
आनन्दसंग सुत्टु । 


क्वचिदल्पं क्वचिद् भूरि भुञ्जेऽन्नं स्वाद्वस्वादु वा । 
क्वचिद् भूरि गुणोपेतं गुणहीनमुत क्वचित् ॥ ३७ ॥ 








पढार्थ क्वचित्  कहिले गुणोपेतं  गुणयुक्त 
क्वचित्  किले स्वाद्  मिटो उत  अथवा किले 
अल्पं  थोर क्वचित् वा  कहिलेकाहीं गुणदहीनम्  गुणरहित 
क्वचित्  किले अस्वादु  नमिठे अन्नं  भोजन आदि 
भूरि  धेरै भूरि  कहिले धेरै भुञ्जे  खान्छु 


ताक्यार्थ कहिले मलाई थोर मात्र खाने कुरा प्राप्त हुन्छ, कहिले प्रशस्त मिल्छ, कहिलेकाहीं 
नमिठो चिज प्राप्त हुन्छ भने कहिले अत्यन्त मिठो मिल्छ, कहिले गुणयुक्त भोजन मिल्छ भने 


रामालन्द्री टीका 


२७०६ 
सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 


किले गुणहीन मिल्छ । जस्तो प्राप्त हुन्छ त्यस्तै म॒ आनन्दसंग खान्छु। 
श्रद्धयोपहृतं क्वापि कदाचिन्मानवजिंतम् । 
भुञ्जे भुक्त्वाथ कस्मिदिचट् दिवा नक्तं यदुच्छया ॥ ३८ ॥ 





पढार्थ मानवनिंतम्  अपमानपूर्वक अथ  फेरि खान्छु 

क्व अपि  कहिलेकाहीं ल्याएको दिवा  दिनमा 

श्रद्धया  श्रद्धापूर्वक भुञ्जे  खान्छु नक्तं  रातमा 

उपहृतं  ल्याएको कस्मिंिचत्  कुनै दिनमा यद्च्छया  अनायास प्राप्त 
कदाचित्  कहिलेकाहीं भुक्त्वा  खाएपचछ्छि भएको खानेकुरा खान्घु 


ताक्यार्थ कहिले कसैले श्रद्धापूर्वक दिन्छन् र कटहिले कसैले अपमानपूर्वक दिन्छन् तपनि म 
आनन्दसंग खान्ट्ु। कहिले दिनमा मिल्छ, विरस खान्हु, कहिले रातमा मिल्छ, रातमँ खान्हु । 
कहिले अनायासर्मँ प्राप्त भएको खानेकुरा खान्टु । 


त    चीरं 
क्षोमं दुकूलमजिनं चीरं वल्करमेव वा । 
वसेऽन्यदपि सम्प्राप्तं दिष्टभुक् तुष्टधीरहम् ॥ २९॥ 


पदार्थ अजिनं  मृगचर्म अन्यत् अपि  अरू केही पनि 
वुष्टधीः  प्रसननरेकोम चीरं  थोत्रा कपड़ा त कहिले सम्प्राप्तं  पाएको कुरा 
दिष्टभ्रक्  प्रारब्धले दिएको वल्कलम् एव वा  रुखका अहम्  म 

क्षोमं  रेशमी बोक्राको नै कपड़ा पनि वसे  धारण गर 

दुकूलम्  कपड़ा कहिले लगा 





वाक्यार्थ प्रारब्धअनुसार जे मिल्छ म त्यही लगा । कहिले रेशमी कपडा लगा त कहिले 
मृगचर्म पनि धारण गर्ह, फेरि कहिले थोत्रा कपड़ा भिर र कहिले रुखका बोक्राको नै कपडा 
पनि लगा । यी केही पनि नपाए जे पादन्छ त्यही शरीरमा बेरु । म यसैमा प्रसन्न द्ु। 


वितरण ज्ञानीहरू किन शान्त हन्छन् भने उनीहरूमा कुनै पनि वस्तु वा अवस्थाप्रति आग्रह 
हैदेन । सम्पूर्ण संसारलाई उत्पन्न गर्ने, त्यसको पोषण गर्ने र समयमा संहार गर्ने परमात्मा आफ्नो 
कार्यमा दृढ हूनुहुन्छ तर अज्ञानी मानिसहरू त्यो विश्वविधानलाई आफ्नो अनुकूल पार्न खोज्दछन् । 
अनुकूल पार्न नसक्दा उनीहरू अत्यन्त दुःखी बन्दछन्। मानिसले प्रसन्न चित्त भएर संसारका 
सम्पूर्ण राम्रानराम्रा घटनाहरूलाई स्वीकार गयो भने उसले दुःख पाउनुपर्ने कारण के छर? 
नदीहरूलाई तलतिर बगेको देखी कोटी व्यक्ति दुःखी हुन्छ र माथितिर बगाउने प्रयास गर्न खोज्छ 
भने उसको दुःखप्रति ऊबाहेक अर्को को जिम्मेवार हुन्छ र ? ज्ञानीहरू विश्वविधानअनुसार प्राप्त 
भएका शारीरिक भोगहरूमै खुसी हन्छन्। उनीहरू आफनो भोजन, शयन आदितिर ध्यान दिंदेनन्। 
मिढठो, नमिढठो, सबेथोक उनीहरूलाई बराबर हुन्छ । सने प्राणीहरूका लागि पनि परमात्माले बाँचे 


रालालन्द्री टीका 


२७०७ 
सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 


व्यवस्था मिलाएकै छन् भने आफूलाई पनि त्यो न्याय प्राप्त हुनेछ भन्ने ज्ञानीहरू सोच्दछन्। 
सम्पूर्ण परिस्थितिहरूलाई स्वीकार गर्ने भावना नै ज्ञानीहरूको प्रसन्नता र शान्तिको मूल स्रोत हो। 


क्वचिच्छये धरोपस्थे तृणपणांदमभस्मसु । 
क्वचित् प्रासादपयङ्के करिपो वा परेच्छया ॥ ४०॥ 


पदढार्थ पत्थर तथा खरानीको थुप्रामा महलको बहुमूल्य पलड्मा 
क्वचित्  कहिलेकाहीं पनि सुत्टु कशिपौ वा  अथवा गामा 
धरोपस्थे  भूमिमा नै क्वचित्  फेरि कहिलेकाहीं सुत्छु 


राये  सुत्छु कहिलेकाहीं परेच्छया  अककि इच्छाले 
तृणपणांदमभस्मसु  खारपात, पप्रासादपयैङ्के  ठलाटला 
ताक्यार्थ म कहिलेकाहीं भ्दैमा नै सुत्हु, कहिले खारपात, दुङ्गा वा खरानीको थुप्रा आदिमा 
पनि सुत्छु। फेरि कहिलेकाहीं अरूको इच्छाले ठुलाटुला महलमा बहुमूल्य पलड्मा अनि नरम 
गहामा पनि सुत्टु। 


क्वचित् स्नातोऽनुलिप्ताङ्गः सुवासाः खण्ब्यलङ्कतः। 
रथेभाद्वेर्चरे क्वापि दिग्वासा ग्रहवद् विभो ॥ ४१॥ 





पढार्थ हदे विभो  हे समर्थ प्रह्लाद 
क्वचित्  किले खरग्वी  माला लगाएर क्व अपि  फेरि किले 
स्नातः  नुहाएर अलङ्कृतः  सिङ्गारिदै दिग्वासा  नात 


अतुकिप्ताङ्गः  शरीरमा चन्दन रथेभाख्वैः  रथ, हात्ती र ग्रहवत्  उन्मत्त ४ भएर घुम्द्ु 
आदि लगाएर घोडामा चेर 
सुवासाः  मगमग बास्ना आउने चरे  घुम्दद्ु 





ताक्यार्थ किले म नुहाईधुवाई गरेर शरीरमा चन्दन आदि लगाएर मगमग बास्ना आउने बन्दै 
मालाहरू लगाई सिङ्गारिएर रथ, हात्ती र घोडा चढेर घुम्दष्ु। हे प्रहाद ! फेरि कहिलेकाहीं नाङ्गे 
भई उन्मत्त ठै बनेर यताउति हिडष्ु। 


नाहं निन्दे न च स्तौमि स्वभावविषमं जनम् । 
एतेषां श्रेय आशासे उतेकात्म्यं महात्मनि ॥ ४२॥ 





पदार्थ न निन्दे  निन्दा गर्दन र उत  अथवा 

अहं  म न च स्तोमि  प्रशंसा पनि गर्दन महात्मनि  परमात्मामा 
स्वभावविषमं  भिननभिन एतेषां  यी प्राणीहरूको एेकात्म्यं  एकता चाहन्छु 
स्वभाव भएका श्रेयः  कल्याण 

जनम्  मानिसलाई आशासे  चाहन्दु र 


रालालन्द्री टीका 


२७ ०८ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 


ताक्यार्थ मानिसहरूको स्वभाव भिन्नाभिनै हुन्छ त्यसैले म॒ कसैको स्वभावको प्रशंसा पनि 
गर्दन र निन्दा पनि गर्विनँ। मत केवल सबे प्राणीहरूको कल्याण चाहन्द्ु र सबैको भगवानूमा 
भक्ति तथा एकीभाव भड्रहोस् भने कामना गर्दह्ु। 


विकल्पं जुहुयाच्चित्तौ तां मनस्यथविभ्रमे । 

मनो वैकारिके हुत्वा तन्मायायां जुोत्यतु ॥ ५३॥ 
आत्मानुभूतो तां मायां जुहुयात् सत्यदुद् मुनिः । 

ततो निरीहो विरमेत् स्वानुभूत्यात्मनि स्थितः ॥ ४४॥ 


पदार्थ हुत्वा  हवन गरेर ततः  त्यसपछि 

विकल्पं  जाति, रूप, क्रिया, अनु  त्यसपछि सत्यदुक्  सत्य दृष्टिवाला 
सम्बन्ध आदि विकल्पलाई तन्मायायां  त्यस महत्तत्तवद्रारा मुनिः  मननशील महात्मा 
चित्तो  चित्तमा प्रकृतिमा निरीहः  सारा क्रियाशून्य भई 
जुहुयात्  हवन गरिदिओस् जुहोति  हवन गरोस् स्वानुभूत्या  आफ्नो अनुभवरूप 
तां  त्यो चित्तलाई तां त्यो आत्मनि  आत्मामा 

अथेविभ्रमे  वस्तुमा भेद देखाउन मायां  मायालाई स्थितः  अवस्थित हदि 

मनसि  मनमा आत्मानुमूतो  आपनो विरमेत्  घुमोस् 

मनः  मनलाई अनुभवरूप स्वयंप्रकाश ब्रह्ममा 

वैकारिके  सात्त्विक अहङ्ारमा जुहुयात्  हवन गरिदेओस् 





ताक्यार्थ विवेकी व्यक्तिले जाति, रूप, क्रिया आदि विकल्पलाई चित्तमा मिलाददेओस्। फेरि 
चित्तलाई पदार्थमा भेद देखाउने मनमा मिलाओस्, मनलाई सात्विक अहङारमा लीन गरेर 
त्यसपच्ि अहङ्ारलाई प्रकृतिमा लीन गरोस्। फेरि प्रकृतिलाई पनि स्वयम् प्रकाशस्वरूप ब्रह्ममा 
लीन गरिदेओस् । त्यसपछि त्यो सत्य परमात्मा दृष्टिवाला विवेकी मानिस क्रियाशून्य भई सर्वत्र 
आत्मानुभव गर्दे घुमोस्। 


स्वात्मवृत्तं मयेत्थं ते सुगुप्तमपि वणिंतम्। 
व्यपेतं लोकरास्त्राभ्यां भवान् हि भगवत्परः ॥ ५५॥ 





पदढार्थ मया  मेले पनि 

इत्थं  यसरी सुगुप्तम्  अत्यन्त रहस्यमय स्वात्मवृत्तं  आप्नो वृत्तान्त 
भवान्  तपाई लोकशास्त्राभ्यां  लोक र॒ हि  निश्चय नै जस्ताको तस्तै 
भगवत्परः  भगवान्का शास्त्रभन्दा ते  तपार्ईलाई 

परमभक्त भएकोले व्यपेतं अपि  भिन्न विषय भए वणिंतम्  बता 


रामालन्द्री टीका 


२७०९ 
सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 


ताक्यार्थ हे प्रह्लाद! यसरी मेले तपाई भगवान्को परमभक्त भएको हुनाले अत्यन्त गुप्त र 
रहस्यमय एवं लोक र शास्त्रभन्दा परको विषय भए पनि आफ्नो वृत्तान्त तपाईलाई जस्ताको तस्तौ 
बताएं । 

नारद उवाच नारदजीले भन्नुभयो 

धर्मं पारमहंस्यं वे मुनेः श्रुत्वासुरेश्वरः । 

पूजयित्वा ततः प्रीत आमन्त्रय प्रययो गृहम् ॥ ४६॥ 





पदार्थ  सुनेर आमन्त्य  उहांबाट बिदा लिई 
असुरेश्वरः  असुरश्रष्ठ प्रह्ादले वि  निश्चय पनि गृहम्  घर 

मुनेः  दत्तात्रेय मुनिबाट प्रीतः  अति प्रसन्न हुदै प्रययो  गए 

पारमहंस्यं  परमहंसहरूको पूजयित्वा  उदहांको पूजा गरेर 

घर्मं  धर्मलाई ततः  त्यसपचछि 


ताक्यार्थ असुरशरेष्ठ प्रह्ाद यसरी दत्तात्रेय मुनिको मुखबाट परमहंसहरूको धर्म सुनेर अत्यन्त 
प्रसननताको अनुभव गर्दै उहाँको पूजा गरेर उहांबाट आज्ञा लिएर घर गए। 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां सप्तमस्कन्धे 
युधिष्ठिरनारदसंवादे यतिधर्मे त्रयोदशोऽध्यायः ॥ १३॥ 


रामालन्द्री टीका 


सप्तम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


अथ चतुदंशोऽध्याय 


गृहस्थहरूको सदाचार 


युधिष्ठिर उवाच युधिष्ठिरले भन्नुभयो 
गृहस्थ एतां पदवीं विधिना येन चाञ्जसा । 


याति देवऋषे ब्रूहि मादुशो गृहमूढधीः ॥ १॥ 


पदढार्थ 

देवऋषे  हे देवर्षिं नारद 
येन  जुन 

विधिना  नियमले 
मादुराः  मजस्तो 


गृहमूढधीः  घरपरिवारमा चित्त 
आसक्त भएको 

गृहस्थः  गृहस्थ पनि 

एतां  यो मुक्तिको 

पदवीं च  बाटोमा पनि 





२७१० 


अध्याय १४ 


॥ 
॥ 


अञ्जसा  सजिलैसंग 
याति  जान सक्छ त्यो नियम 
नहि  भन्नुहोस् 


ताक्यार्थ हे देवर्षिं नारद ! जुन नियमको पालन गनलि म जस्ता घरपरिवारमा आसक्त भएका 
गृहस्थहरू पनि मृक्तिको पदमा सजिलैसंग प्राप्त हुन्छन् यो नियम बताउनुहो स् । 


नारद् उवाच नारदजीले भन्नुभयो 
गृहेष्ववस्थितो राजन् क्रियाः कुर्वन् गृहोचिताः। 
वासुदेवापंणं साक्षादुपासीत महामुनीन् ॥२॥ 

शुण्वन् भगवतो ऽभीक्ष्णमवतारकथामृतम् । 


श्रदधानो यथाकाठ्मुपशान्तजनावृतः ॥ ३॥ 


पढार्थ 

राजन्  हे राजा युधिष्ठिर 
गृहेषु  गृहस्थाश्रममा 
अवस्थितः  रहेको गृहस्थले 
गृहोचिताः  गृहस्थका लागि 
तोकिएका 

क्रियाः  कर्महरू 

साक्षात्  साक्षात् 


वासुदेवापंणं  भगवान् 
वासुदेवमा नै अर्पण 

कुवन्  गर्दै 

यथाकालम्  समयसमयमा 
उपशान्तजनावृतः  सज्जन 
भक्तहरूको सङ्गत गर्दै 
श्ररधानः  श्रद्धालु बनी 
भगवतः  भगवान्को 





अवतारकथामृतम्  अवतार र 
चरित्रका कथारूप अमृतलाई 
अभीक्ष्णम्  निरन्तर 
शृण्वन्  सुन्दे 

महामुनीन्  दुला मुनिहरूलाई 
उपासीत  सेवा गरोस् 


ताक्यार्थ हे राजा युधिष्ठिर! गृहस्थाश्रममा रहेको व्यक्तिले समयसमयमा गृहस्थलाई 
नतादएका कर्महरू साक्षात् भगवान्मा समर्पण गर्दै गरिरहनुपरछ । त्यसै गरी श्रद्धालु बनी समय 


रामालन्द्री टीका 


२७११ 
सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 


समयमा सज्जन भक्तहरूको सङ्गत गर्ने र भगवान्का कथाहरू निरन्तर सुनने गर्नुपर्छ अनि ठुला 
मुनिहरूको सेवा गर्नुप्छ । 


सत्सङ्गाच्छनकेः सङ्गमात्मजायात्मजादिषु । 

विमुञ्चेन्मुच्यमानेषु स्वयं स्वप्नवदुत्थितः ॥ ४॥ 
पदार्थ स्त्री, पुत्र आदि पदार्थहरूमा पदार्थहरूलाई फँ 
सत्सङ्गात्  सत्सङ्गको प्रभावले मुच्यमानेषु  आसक्ति द्ुटेपछि सङ्गम्  विषयको आसक्तिबाट 
स्वयं  आफ स्वभावैले उत्थितः  बिेको मानिसले रशानकेः  बिस्तारबिस्तार 
आत्मजायात्मजादिषु  शरीर, स्वप्नवत्  स्वप्नका विमुञ्चेत्  मुक्त रहोस् 
ताक्यार्थ सत्सङ्गको प्रभावले आफैं स्त्री, पुत्र आदिमा आसक्ति छ्ुट॒छ र पछि स्वप्नबाट उठेको 
मानिसलाई स्वप्नका पदार्थमा आसक्ति नभए रै विस्तारे विषयको आसक्तिबाट पनि ऊ मुक्त 
हुन्छ । 





यावदथ॑मुपासीनो भ भ  


ं देहे गेहे च पण्डितः। 
विरक्तो रक्तवत् तत्र नृलोके नरतां न्यसेत् ॥ ५॥ 





पदार्थ उपासीनः  पदार्थ स्वीकार गरेर पनि 
पण्डितः  विवेकीले विरक्तः  विरक्त हदि नरतां  सामान्य मान्छेको जस्तो 
देहे  शरीरमा र तत्र  व्यवहारमा भने न्यसेत्  व्यवहार गरोस् 
गेहे  घरमा रक्तवत्  अनुरक्त जस्तो हदि 
अ 
यावदर्थम्  आवश्यक मात्रै नृखोके च  मानिसको समाजमा 


ताक्यार्थ विवेकी मानिसले शरीरका लागि र घरव्यवहार चलाउनका लागि जति आवश्यक 
पछछ त्यति मात्र पदार्थं स्वीकार गरेर विरक्त बन्दै व्यवहारमा भने अनुरक्त भए जस्त देखाएर 
सामान्य मान्छेले जस्तै व्यवहार गरोस् । 


वितवरण मूक्ति चाहने गृहस्थले घरमा अनासक्तं भावले रहनुपर्दछछ। भित्री रूपमा संसारबाट 
वेराग्य धारण गर्दै बाहिर चाह पहिले जस्तै व्यवहारलाई सञ्चालन गर्दै रहनुपर्दछ । सुखसुविधा र 
भोगमा मस्त रहनु गृहस्थजीवनको उेश्य होटन । गृहस्थ आश्रम पनि एउटा तपोभूमि हो । यसमा 
रहेर पनि व्यक्ति निष्काम भावले पारिवारिक कर्तव्यहरूलाई पूरा गरी आपफ्ना कर्मबन्धनहरूलाई 
विस्तारे हटाउन सक्दछ । उसले जीवनका लागि जति आवश्यक छ त्यति मात्र भोग्यवस्तुहरूको 
उपभोग गर्नुपर्वछ, स्वच्छन्दरूपले होइन । गृहस्थ आश्चरममा रहेपछि परिवारको हिरचाह गर्न पर्दछ, 
इष्टमित्र आदा उनीहरूको स्वागत पनि गर्न पर्दछछ तर भित्री रूपमा ती कुनै पनि व्यवहारहरूमा 
आसक्त नभरईकन सफल अभिनेताले नाटकमा पात्रको अभिनय गरे ४ व्यवहार गर्नुपर्दछ्। 

जो व्यक्ति गुणहरूको बीचमा रहेर व्यवहार गर्दागरदै पनि म अकर्ता आत्मा हु, कर्महरू त 


रामालन्द्री टीका 


 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 


सत्त्व, रज र तम यी गुणहरूका कारणले भद्रहेका छन् भन्ने कुरा विर्सिंदिन त्यही व्यक्ति असली 
गृहस्थ हो । व्यवहारमा रर्हैदा पनि गृहस्थले आफ्नो आन्तरिक शान्तिलाई खल्बलिन दिनू्हदेन । 


ज्ञातयः पितरो पुत्रा भ्रातरः सुहृदोऽपरे । 
यद् वदन्ति यदिच्छन्ति चानुमोदेत निमंमः ॥ ६॥ 


पढार्थ अपरे  अरू इच्छन्ति  चाहन्छन् ती सबै 
पितरो  आमाबुबा सुहृदः च  साथीहरू पनि निम॑मः  ममता रहित भएर 
ज्ञातयः  बन्धुबान्धव यत्  जे अनुमोदेत  अनुमोदन गरोस् 
पत्राः  छोराहरू वदन्ति  भन्छन् 

भ्रातरः  दाजुभाद यत्  जे 





वाक्यार्थ आमाबुबा, बन्धुबान्धव, दाजुभाद र साथीहरूले जे भन्छन् र॒जे चाहन्छन् 
त्यसलाई ममतारहित भएर अनुमोदन गर्नु । 


  


दिव्यं भोमं चान्तरिक्षं वित्तमच्युतनिमिंतम्। 
तत्सवंमुपभुञ्जान एतत् कुर्यात् स्वतो बुधः ॥ ७ ॥ 


पदढार्थ 
बुधः  बुद्धिमान् गृहस्थले 
दिव्यं  वर्षा आदिबाट प्राप्त 


अन्तरिक्षं च  अकस्मात् प्राप्त 
भएको वस्तु पनि 
तत् स्वम्  त्यो सम्पूर्ण 


भनी 
उपमुजञ्जानः  उपयोग गर्दै 
एतत्  यी कार्यहरू 





हुने अन्न आदि वित्तम्  एेश्वर्यहरू स्वतः  स्वाभाविक रूपमा 
ममं  भूमिबाट प्राप्त हुने अच्युतनिमिंतम्  भगवान्टरारा नै कुयात्  गरोस् 
सुवर्णं आदि र सृष्टि गरिएका हन् र उहाँके हो 


ताक्यार्थ बुद्धिमान् गृहस्थले वर्षा आदिबाट प्राप्त हुने अन्न आदि, भूमिबाट प्राप्त हुने सुवर्ण 
आदि र अकस्मात् प्राप्त भएका सम्पूर्ण ेश्वर्यहरू पनि भगवान्द्रारा नै सृष्टि गरिएका हुन् र 
उहाँके हुन् भन्ने सम्ख्नु र उपभोग गर्नु अनि गरिएका कर्महरू स्वाभाविक रूपमा भएका हुन् भन्ने 
ठान्नुपर्दछ। 

यावद् भ्रियेत जठरं तावत् स्वत्वं हि देहिनाम्। 

अधिकं योऽभिमन्येत स स्तेनो दण्डमहेति ॥ ८ ॥ 
र त्यत्ति सम्पत्तिमा 
हि  निश्चय नै 

हिनाम्  प्राणीहरूको 

स्वत्वं  अधिकार छ 


यः  जसले 

अधिकं  चाहिनेभन्दा धेरै 
अभिमन्येत  स्वीकार गर्छ भने 
सःत्यो 


पदढार्थ 

यावत्  जति धनसम्पत्तिले 
जठरं  पेट 

भ्रियेत  भरिन्छ 










रामालन्द्री टीका 


२७९१३ 

सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 
स्तेनः  चोर हो त्यसले दण्डम्  दण्ड अति  पाउनुपर् 

तवाक्यार्थ जति धनसम्पत्तिले पेट भरिन्छ त्यति सम्पत्तिमा मात्र प्राणीहरूको अधिकार छ । यदि 


कसैले आपफूलाई चाहिने भन्दा बढी धन सड़लन गरेर राख्छ भने त्यो चोर हो त्यसले दण्ड 
पाउनुपरछ । 


मृगोष्ट्खरमकांखुसरीसृप्ठगमक्षिकाः। 
आत्मनः पुत्रवत् पश्येत् तैरेषामन्तरं कियत् ॥ ९॥ 


पदार्थ रिङ्गा आदि प्राणीहरूलाई   ती पुत्रहरू र 
मृगोष्ट्खरमकांखुसरीसृप्ठग आत्मनः  आफ्नो एषाम्  यी प्राणीहरूमा 
मक्षिकाः  मृग, ऊट, गधा, पुत्रवत्  छोरा फै कियत्  कति 


नाँदर, मुसा, सर्प, पक्षी तथापश्येत्  सम्णोस् यथार्थमा अन्तरं  फरक छ र 
ताक्यार्थ मृग, ऊंट, गधा, बाँदर, मुसा, सर्प, पक्षी तथा छिङ्गा आदि प्राणीहरूलाई आफ्ने पुत्र 
बराबर सम्णोस् किनभने यथार्थमा ती प्राणीहरू र आफ्ना पुत्रहरूमा के भिन्नता छ र ? 

विवरण गृहस्थ सम्पूर्ण संसारको पालक हो । उसैले उव्जनाएको अन्न खाएर मानिस, पशुपन्छी र 
देवताहरूसमेत तुप्त हृन्छन्। यदि गृहस्थ नहूने हो भने यस संसारको व्यवस्था कसरी चल्न सक्छ 
र ? परिवारको पोषण गर्नु गहस्थको पहिलो दायित्व हो । यस अवस्थामा उसले संसारका सम्पूर्ण 
सुखसुविधा म र मेरो परिवारको लागि मात्र हो, मेरो सम्पत्ति अरू कसैले भोग्नु हेन भन्ने 
दुराग्रह राख्ने बढी सम्भावना रहन्छ । यही आसक्ति उसको पतनको कारण हून सक्ने भएकाले 
उसले सबे प्राणीहरूलाई समान भावले पोषण गर्नुपर्दछ। ममताबाट पार हुने दुई ओटा उपाय 
छन् । पहिलो उपाय के हो भने कुनै पदार्थमा ममता नै नगर्नु, यदि ममता नगरी रहन सकिन्न भने 
सम्पूर्ण प्राणीहरूलाई समान भावले ममता गर्नु। यसो गर्दा प्राणीहरूको भित्र रहने स्वार्थी बुद्धि 
जागन पादेन । दुईमध्ये पहिलो उपाय त्यागीसंन्यासीहरूको लागि हो भने दोस्रो गृहस्थहरूका 
लागि हो। मृग, ऊट, गधा, बांँदर, मुसा, सर्प, चरा, ठिंगा आदि सबेलाई आफ्नो छोरालाई जस्ते 
पालन गर्नु गृहस्थको कर्तव्य हो भनी यहो बतादइएको छ। यसरी गृहस्थले सबेलाई आफनो 
सम्नुपर्वछ भन्ने उपदेश यहाँ दिद्एको छ । 


त्रिवर्गं नातिकृच्छ्रेण भजेत गृहमेध्यपि । 
यथादेशं यथाकारं यावद् दैवोपपादितम् ॥ १०॥ 


पढार्थ न भजेत  चाहना नगरोस् धि  प्राख्धनाट 
गृहमेधी अपि  गृहस्थले पनि यथादेशं  देशञनुसार र प्राप्त हुन्छ त्यतिरमँ सन्तुष्ट 
त्रिवगं  धर्म, अर्थ र कामलाई यथाकालं  समयञनुसार रहोस् 


अतिकृच्छरेण  अति कण्ट गरेर यावत्  जति 
ताक्यार्थ गृहस्थ भए पनि धर्म, अर्थ र कामलाई अति कष्ट गरेर पाउने चाहना नगरोस्। 


रालालन्द्री टीका 


२७१४ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 
प्राख्धबाट देश र समयञनुसार प्राप्त भएको वस्तुमा ऊ सन्तुष्ट रहोस् । 
आदवाघान्तेऽवसायिभ्यः कामान् संविभजेद् यथा । 
अप्येकामात्मनो दारां नृणां स्वत्वग्रहो यतः ॥ १९॥ 
जह्याद् यदथ स्वप्राणान् हन्याद् वा पितरं गुरुम् । 
तस्यां स्वत्वं स्त्रियां जह्याद् यस्तेन ह्यजितो जितः ॥ १२॥ 
पदार्थ आत्मनः  आफ्नो हन्यात्  मार्छ 
आरवाघान्तेऽवसायिभ्यः  एकाम्  एडटै प्यारी तस्यां  त्यस्ती 
कुकुर, पतित र चाण्डालसम्मका दारां अपि  पत्नीलाई पनि स्त्रियां  स्त्रीमा 
सम्पूर्ण प्राणीलाई अतिथिसेवा आदि काममा यः  जसले 
यथा  यथायोग्य लगाओस् स्वत्वं  मेरो भन्ने आसक्ति 
कामान्  पदार्थहरू यदर्थे  जुन पत्नीको लागि जह्यात्  त्याग्छ 
संविभजेत्  भाग लगाओस् स्वान् प्राणान्  आप्नो प्राण पनितेन  त्यस व्यक्तिले 
यतः  त्यसपच्छि मात्रै जह्यात्  त्याग्छ हि  निश्चय नै 
नृणां  मानिसहरूको पितरं  मातापिता अजितः  जित्न नसकिने 
स्वत्वग्रहः  ती पदार्थमा वा  तथा नारायणलाई पनि 
अधिकार ह॒न्छ गुरुम्  गुरुहरूलाई पनि जितः  जित्यो प्राप्त गयो 





वाक्यार्थ आफूसंग भएका वस्वुहरू कुकुर, पतित र ॒चाण्डालसम्मका सम्पूर्ण प्राणीहरूमा 
यथायोग्य भाग लगाएर बाँडनुपर्छ अनि मात्र ती पदार्थमा आफ्नो अधिकार हुन्छ। त्यति मात्र 
होइन आफ्नी प्यारी पत्नीलाई पनि अतिधथिसेवा आदि असल कर्ममा लगाओस्। मानिस पत्नीको 
लागि प्राण पनि त्यागन तयार हृन्छ र पत्नीके लागि माता, पिता र गुरुलाई पनि मार्न तयार हृन्छ, 
त्यस्ती स्त्रीमा जसले मेरो भन्ने आसक्ति त्याग्दछछ उसले अजेय नारायणलाई पनि जित्यो वा प्राप्त 
गय्यो भन्दा हुन्छ । 


कृमिविड्भस्मनिष्टान्तं क्वेदं तुच्छं कलेवरम् । 
क्व तदीयरतिभांयां क्वायमात्मा नभरछदिः ॥ १३॥ 


पदार्थ क्व  कहां आकाशलाई पनि ढाक्न सक्ने 
कृमिविड़भस्मनिष्ठान्तं  किरा, तदीयरतिः  त्यस्तो शरीरको अयम्  यो 

विष्टा र खरानीमा परिणत हुने लागि आसक्ति गरिने आत्मा  आत्मा 

इदं  यो भायां  पत्नी क्व  कहां 

तुच्छं  तुच्छ क्व  कहाँ अनि 

कटठेवरम्  शरीर नभरुखदिः  यो व्यापक 





रामालन्द्री टीका 


२७१५ 
सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 


ताक्यार्थ किरा, विष्ठा र खरानीमा परिणत हने यो तुच्छ शरीर कहाँको ? त्यही शरीरका लागि 
आसक्ति गरिएकी स्त्री कहाँकी ? फेरि विशाल आकाशलाई पनि ढाक्न सक्ने व्यापक आत्मा 
कहाँंको ? यिनीहरूको हेयता र उच्चताबीच तुलना ने हून सक्दैन । 


सिद्धयज्ञावरिष्टार्थैः कल्पयेद् वृत्तिमात्मनः । 
रोषे स्वत्वं त्यजन् प्राज्ञः पदवीं महतामियात् ॥ ४ ॥ 


पदार्थ वृत्तिम्  जीविका प्रज्ञः  बुद्धिमान् गृहस्थ 
सिद्धैः  प्रारब्धबाट प्राप्त भएको कल्पयेत्  चलाओस् महताम्  दुला सन्तको 
यज्ञावरिष्टर्थेः  यज्ञ सम्पादन शेषे  अरू बाँकी पदार्थमा पदवी  पदमा 

गरेर बचेको पदार्थबाट गृहस्थले स्वत्वं  आपफ्नोपना इयात्  पुग्छ 

आत्मनः  आफ्नो त्यजन्  त्याग्दै 





वाक्यार्थ जो बुद्धिमान् गृहस्थ प्रारब्धबाट मिलेको र यज्ञ सम्पादन गरेर बचेको पदार्थबाट 
आफ्नो जीविका चला्दे अरू पदार्थमा आसक्ति गर्देन त्यो बुद्धिमान् गृहस्थ दुला सन्तहरूको 
पदमा पुग्दछ। 


देवानृषीन् नृभूतानि पितृनात्मानमन्वहम् । 
स्ववृत्त्यागतवित्तेन यजेत पुरुषं पृथक् ॥ १५॥ 


पदार्थ नृभूतानि  मनुष्य र भूतगणलाई यजेत  आराधना गरोस् यसरी 
स्ववृत्त्यागतवित्तेन  वर्णव्यवस्था पितृन्  पितृहरूलाई र आराधना गर्दा 

अनुसारको आफनो वृत्तिवाट आत्मानम्  आफ्नो आत्मालाई पुरुषं  अन्तर्यामीरूपले 
आएको धनले पनि बस्नुभएका भगवान्को ने 
देवान्  देवताहरूलाई पृथक्  अलग रूपले आराधना हुन्छ 

ऋषीन्  ऋषिहरूलाई अन्वहम्  दिनदिनै 





ताक्यार्थ गृहस्थले वर्णव्यवस्थाअनुसार आफ्नो वृकत्तिबाट प्राप्त भएको धनले देवता, ऋषि, 
मनुष्य, भूत, पितुहरू र आफूलाई पनि यथोचित पूजा वा सम्मान गरोस्। यी सबैको आराधना गर्नु 
ने अन्तर्यामीरूपले बस्नुभएका भगवान्को आराधना गर्नु हो । 


यद्यात्मनोऽधिकाराद्याः सवां स्युय॑ज्ञसम्पद्ः। 
वैतानिकेन विधिना अग्निहोत्रादिना यजेत् ॥ १६॥ 


पदढार्थ अधिकाराद्याः  अधिकार आदि द 
यहिं  यदि सवांः  सम्पूर्ण स्युः छन् भने 
आत्मनः  आफ्नो यज्ञसम्पदः  यज्ञलाई चाहिने वितानिकेन  वैतानिक लामा 


रामालन्द्री टीका 


सप्तम स्कन्ध 


लामा वेदोक्त 


श्रीमद्भागवत 


अग्निहोत्रादिना  अग्निहोत्र 


विधिना  विधिले युक्त भएको आदि विधिद्रारा 
ताक्यार्थ यदि आफूमा अधिकार र सामर्थ्य छ भने वेदोक्त अग्निहोत्र आदि लामालामा 


विधिद्रारा यज्ञ पनि गरोस्। 


न ह्यग्निमुखतोऽयं वे भगवान् सर्वयज्ञभुक् । 


२७१६ 
अध्याय १४ 


यजेत्  यज्ञ गरोस् 


इज्येत हविषा राजन् यथा विप्रमुखे हुतैः ॥ १७॥ 


पदढार्थ 

राजन्  हे युधिष्ठिर 

अयं  यहाँ ने 

सवंयज्ञभुक्  सम्पूर्णं यज्ञका 
भोक्ता 


  ब्राह्मणको मुखमा 
र 

हुतः  धिडउ अन्न आदिद्रारा 
हवन गर्दा खुवाडदा 

यथा  जसरी 

इज्येत  प्रसन्न ह॒नुहुन्छ त्यसरी 


भगवान्  भगवान् हुनुहुन्छ जो वे  निश्चय नै 


ताक्यार्थ हे राजा युधिष्ठिर ! सम्पूर्णं यज्ञको भोक्ता भगवान् श्रीहरि नै हुनुहुन्छ । ब्राह्मणलाई 
भोजन गराँदा भगवान् श्रीहरि जति प्रसनन हुनुहुन्छ त्यति प्रसन्न अग्निमा धि, अन्न आदिको 


हवन गर्दा पनि हुनुहुनन । 


तस्माद् ब्राह्मणदेवेषु मत्योदिषु यथाहंतः। 
तेस्तेः कामेर्यजस्वेनं क्षेत्रज्ञं बाह्यणानलु ॥ १८ ॥ 


पदार्थ 
तस्मात्  त्यसैले 
ब्राह्मणान् अनु  मुख्यतया 


  मनुष्य, पशुपक्षी 
आदि सम्पूर्ण प्राणीहरूमा 
यथाहंतः  यथाशक्य 


ब्राह्मणको पूजन गरेपछ्ि अरू तैः तेः  तीती यथायोग्य 
बराह्यणदेवेषु  ब्राह्मण, देवता र कामेः  विषयहरुद्रारा 

ताक्यार्थ त्यसैले मुख्यतया ब्राह्मणको पूजन गरेपलि अरू ब्राह्मण, देवता, मनुष्य, पशु, पक्षी 
आदिलाई यथाशक्य र यथायोग्य विषयहरुद्वारा पूजा गरेपछि आफ्नो शरीरमा अन्तर्यामीका रूपमा 


रहेका आत्माको पूजा गर्न 


 क्षीयं , न्त,  द्विज 
कुयांदापरपक्षीयं मासि प्रोष्ठपद द्विजः। 
श्राद्धं पित्रोयंथावित्तं तद्बन्धूनां च वित्तवान् ॥ १९॥ 


पदार्थ 
वित्तवान्  धनी 


द्विजः  द्विजले 
प्रोष्ठपदे मासि  असोज 








अग्निमुखतः  अग्निको मुखमा 
गरिएको 

हविषा  धि, अन्न आदिको 
हवनले 

न हि  प्रसन्न हूनहुन्न 


एनं  आफनो शरीरमा 
अन्तर्यामीका रूपमा रहेका 
षत्रज्ञं  आत्माको 
यजस्व  पूजा गर्नू 


महिनामा 
यथावित्तं  धनसम्पत्तिअनुसार 


रामालन्द्री टीका 


२७१७ 
सप्तम स्कन्ध 


 
पित्रोः  मातापिता र 
तदुबन्धूनां च  अरू पितामह 


श्रीमद्भागवत 


आदि सब बन्धुहरूको पनि 
आपरपक्षीयं  कृष्णपक्षीय 


अध्याय १४ 


श्राद्धं  महालय पार्वण श्राद्ध 
कुर्यात्  गरोस् 


ताक्यार्थ धनी द्विजले असोज महिनाको कृष्णपक्षमा हरेक वर्ष आफ्नो सम्पत्तिअनुसार माता, 
पिता तथा पितामह आदि अरू बान्धवहरूको पनि पार्वण श्राद्ध गरोस्। 


अयने विषुवे कुर्याद् न्यतीपाते दिनक्षये । 
श ०५ ् 

चन्द्रादित्योपरागे च दवादृशीश्रवणेषु च ॥ २०॥ 

तृतीयायां शुक्छपक्षे नवम्यामथ कात्तिके । 


चतसृष्वप्यष्टकासु हेमन्ते 


  


माघे च सितसप्तम्यां मघाराकासमागमे । 
राकया चानुमत्या वा मासक्षीणि युतान्यपि ॥ २२॥ 
द्वादश्यामनुराधा स्याच्छवणस्तिस्र उत्तराः । 
तिसृष्वेकादशी ४० जन्म ९  

तिसृष्वेकादशी वासु जन्मक्षश्रोणयोगयुक् ॥ २६॥ 


पदढार्थ 

अयने  साउने र माघे 
संक्रान्तिमा 

विषुवे  वैशाख र कार्तिक 
संक्रान्तिमा 

व्यतीपाते  व्यतीपात योगमा 
दिनक्षये  क्षयतिथिमा 
चन्द्रादित्योपरागे  चन्द्रग्रहण र 
सूर्यग्रहणमा 

दादक्षीश्रवणेषु च  द्वादशी र 
श्रवण आदि नक्षत्रमा 
शुक्छपक्षे तृतीयायां  वैशाख 


शुक्ल नवमीमा 

 हेमन्त ऋतुको र 
शिशिरे  शिशिर ऋतुको मंसिर, 
पुष, माघ र फागुन महिनाका 
चतसृषु अपि अष्टकासु  चार 
ओट कृष्णपक्षका अष्टमीहरूमा 
तथा  त्यसै गरी 

माघे  माघको 

सितसप्तम्यां  शुक्ल सप्तमीमा 
मघाराकासमागमे  मघा 
नक्षत्रले युक्त भएको पूर्णिमामा 
राकया अनुमत्या वा  पूर्ण 


शुक्ल तुतीया अक्षय तुतीयामा कलायुक्त अथवा न्यून कलायुक्त 


अथ  त्यसपच्छि 
 
कात्तिके नवम्याम्  कार्तिक 


चन्द्रमाले 
युतानि  युक्त भएका 





शिशर तथा ॥ २९॥ 


मासक्षौणि अपि  महिना र 
नक्षत्रहरूमा पनि 

द्ाद्श्याम्  दादशी तिथिको 
अनुराधा  अनुराधा नक्षत्र 
श्रवणः  श्रवण नक्षत्र 

तिस्रः उत्तराः  तीनै उत्तरा र 
आसु तिसृषु  यी तीन परेको 
एकादरी  एकादशीमा 

वा अथवा 
जन्मक्षभ्रोणयोगयुक्  जन्म 
नक्षत्र, श्रवण नक्षत्र आदि 
योगले युक्त भएको दिन 
स्यात्  होस् र 

कुयांत् च  पितरकार्य गरोस् 
पनि 


ताक्यार्थ यसदेखि अतिरिक्त माघे सङ्क्रान्ति, साउने सङ्क्रान्ति, वैशाख सङ्क्रान्ति, कार्तिक 
सङ्क्रान्ति, व्यतीपात योग, क्षयतिथि, चन्दरग्रहण र सूर्यग्रहण, द्वादशी तिथि, श्रवण, धनिष्ठा र 


रालालन्द्री टीका 


२७१८ 
सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 


अनुराधा नक्षत्रमा, अक्षय तृतीया, कार्तिक शुक्ल नवमी, मडसिर, पुष, माघ र फागुन महिनाका 
कृष्णपक्षको अष्टमी तिथि, माघको शुक्ल सप्तमी, मघा नक्षत्रले युक्त पूर्णिमा, पूर्ण अथवा न्यून 
कला भएका चन्द्रमाले युक्त चित्रा, विशाखा आदि मासनक्षत्रवाला पूर्णिमाहरू, द्वादशी तिथिको 
अनुराधा, श्रवण आदि नक्षत्र, उत्तराफल्गुनी, उत्तराषाढा, उत्तराभाद्रपदा र यी तीन 
उत्तराअन्तर्गतका एकादशीहरू एवं जन्मनक्षत्र, श्रवणनक्षत्र॒ आदिले युक्त भएको दिनमा पनि 
गहस्थले पित्रकार्यहरू गरोस्। 

क ४७ 


त एते श्रेयसः काला नृणां श्रेयोविवधंनाः। 
कुर्यात् सवांत्मनेतेषु श्रेयोऽमोघं तदायुषः ॥ २४॥ 





पढार्थ श्रेयोविवधंनाः  कल्याणलाई तत्  त्यसो गनलि 
तेती बढादइदिन्छन् आयुषः  आयु, एेश्वर्य 
एते  यी एतेषु  यी समयहरूमा आदिका लागि 
श्रेयसः  शुभ कर्म गर्न सवांत्मना  मन, वचन र कर्मले अमोघं  फलदायक हुन्छन् 
कालाः  समय हन् श्रेयः  माङ्गलिक काम 

 ४७ 
नृणां  मानिसहरूको कुयात्  गरोस् 


ताक्यार्थ यी माथि भनिएका समयहरू मानिसहरूका लागि श्राद्धका लागि मात्र नभएर अरू 
कर्मका लागि पनि शुभ समय ह॒न्। यी समयमा मन, वचन र कर्मले शुभ कार्यहरू गर्नुपर्छ । यस्ता 
शुभ कार्यहरू आयु र एेश्वर्यका लागि फलदायक बन्दछन् । 


वितवरण गृहस्थहरूले छाड्नै नहुने नैमित्तिक कर्ममध्ये श्राद्ध एउटा प्रमुख कर्म॒हो । सामान्य 
तरिकाले देवपूजन दैनिक गरिएको छ भने शिवरात्रि, कृष्णजन्माष्टमी, रामवनमी आदि पर्वहरूमा 
गरिने नैमित्तिक विशेष पूजा नगर्दा पनि पाप लाग्देन तर श्राद्ध गर्न छाड्यो भने गृहस्थहरूको सिधै 
अधोगति हृन्छ । कुनै पनि नि्हले गृहस्थ यसबाट एत्कन पारदेन । प्रतिदिन सन्ध्यापचछ्ि पितुहरूलाई 
तर्पण दिनुपर्छ। विशेष तिथिमा चादिं ब्राह्मणनिमन्त्रण आदि सहित विधिपूर्वक श्राद्ध गर्नुपर्दछ। 
न्यायपूर्वक सम्पत्ति कमाउनु, तत्त्वज्ञानको श्रवणमननमा रुचि राख्नु, अतिथिहरूको प्रसन्नतापूर्वक 
सेवा गर्नु, श्राद्ध गर्नु र सत्य बोल्नु यी पाँच साधनले युक्त गृहस्थहरू मुक्त हन्छन् भनी शास्त्रमा 
बताइएको छ । 


एषु स्नानं जपो होमो चतं देवद्धिजाच॑नम् । 
पितृदेवनृभूतेभ्यो यद् दत्तं तद्धयन्वरम् ॥ २५॥ 


पदढार्थ र  होम पितुदेवनृभूतेभ्यः  पितू, देवता, 
एषु  यी समयमा व्रतं  त्रत मनुष्य तथा भूतगणलाई 

स्नानं  स्नान देवद्धिजाच॑नम्  देवता तथा यत्  जे 

जपः  जप ब्राह्मणहरूको पूजा र दत्तं  दिट्न्छ 





रालालन्द्री टीका 


२७९१९ 

सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 
हि  निश्चय नै तत्  त्यो अनदवरम्  अक्षय हुन्छ 
ताक्यार्थ यी माथि भनिएका समयहरूमा तीर्थमा स्नान गर्न, जप गर्न, होम, व्रत र देवता, 


ब्राह्मण आदिको पूजन एवं भोजन आदि गराउन गर्नुपर्दछछ। यस समयमा पितु, देवता, मनुष्य तथा 
अन्य भूतगणहरूलाई जे दिद्न्छ त्यो अक्षय भएर रहन्छ । 


संस्कारकालो जायाया अपत्यस्यात्मनस्तथा । 
प्रेतसंस्था मृताहश्च कमण्यभ्युदये नृप ॥ २६॥ 





पदार्थ ।  त्यस्तै मृताहः  वार्षिक श्राद्ध आदिमा 
नृप  हे राजा युधिष्ठिर आत्मनः  आपनो अभ्युदये  अरू माङ्गलिक 
जायायाः  पत्नीको संस्कारकालः  संस्कारको वेला कर्मणि च  कार्यमा पनि 
अपत्यस्य  पुत्रको प्रेतसंस्था  प्रेतकर्ममा दान आदि शुभकर्म गरोस् 


ताक्यार्थ हे राजा युधिष्ठिर ! पत्नीको, पुत्रको र आफ्नो विभिन्न किसिमका संस्कार षोडश 
संस्कार अन्तर्गतका गर्ने समयमा र प्रेतकर्म तथा वार्णिक श्राद्ध आदिमा त्यस्ते अन्य माङ्गलिक 
कार्यहरूमा पनि गृहस्थले दान आदि शुभकर्महरू गरिरहनुपर्छ । 


अथ देशान् प्रवक्ष्यामि घमोदिश्रेयआवहान्। 
स वे पुण्यतमो देशः सत्पात्रं यत्र लभ्यते ॥ २७॥ 


पदार्थ प्रवक्ष्यामि  भन्ददु   निश्चय नै 

अथ  यसपच्छि यत्र  जहाँ सः  त्यही 
घमोदिश्रेयआवहान्  धर्म सत्पात्रं  राम्रा आचारनिष्ठ देशः  ठखंनै 

आदि कल्याण गराउने व्यक्तिहरू पुण्यतमः  सबैभन्दा पवित्र 
देशान्  गर्ंहरूको विषयमा रुभ्यते  पादन्छ ठखंहो 





ताक्यार्थ हे युधिष्ठिर! अब म कल्याणकारक पुण्यदेश ठाडँको विषयमा पनि बताह । 
वास्तवमा जहाँ आचारनिष्ठ व्यक्तिहरू रहन्छन् त्यही ठाउ नै सबेभन्दा पवित्र गँ हो । 


बिम्बं भगवतो यत्र सर्वमेतच्चराचरम् । 

यत्र ह बाह्यणकुटं तपोविद्यादयान्वितम् ॥ २८ ॥ 
यत्र यत्र हरेरचां स देशः श्रेयसां पदम् । 

यत्र गङ्गादयो नद्यः पुराणेषु च विश्रुताः ॥ २९॥ 


पढार्थ एतत्  यो चराचरम्  चराचर जगत् रहेको 
यत्र  जहाँ सवम्  सबै छ त्यस्तो 


रामालन्द्री टीका 


सप्तम स्कन्ध 
भगवतः  भगवान्को 
बिम्बं  प्रतिमा छ 
यत्र  जहां 


श्रीमद्भागवत 


यत्र यत्र  जहाँ जहाँ 
हरेः  भगवान्को 
अचां  पूजा ह॒न्छ 


तपोविद्यादयान्वितम्  तपस्या, यत्र  जहाँ 


विद्या र दयाले युक्त भएको 


पुराणेषु च  पुराणहरूमा पनि 


ब्राह्मणकुलं  ब्राह्मणको कुल छ विश्रुताः  सुनिएका 


ह  निश्चय नै 


गद्गादयः  गङ्गा आदि 


 
अध्याय १४ 


 नदीहरू छन् 
सःन त्यो 

 ५ 

दडः  ठाने 
श्रेयसां  कल्याणको 
पदम्  स्थानदहो 





ताक्यार्थ जुन गमा चराचर जगत्का नियन्ता भगवान्को प्रतिमा छ, जहाँ तप, विद्या र दयाले 
युक्त भएका ब्राह्मणहरूको कुल छ, जहाँ भगवान् श्रीहरिको सर्धँ पूजा भद्रहन्छ, जहाँ पुराणहरूमा 
बतादइएका गङ्गा आदि नवीहरू बग्छन् ती सबै ठाठँ कल्याणकारक पवित्र ठा हुन्। 


सरांसि पुष्करादीनि क्ेत्राण्यहौधितान्युत । 
कुरुक्षेत्रं गयशिरः प्रयागः पुरहाश्रमः ॥ ३० ॥ 


न्द,    ५ र थ 
नेमिषं फाल्गुनं सेतुः प्रभासोऽथ कुशस्थली । 


वाराणसी मधुपुरी पम्पा बिन्दुसरस्तथा ॥ ३९॥ 

नारायणाश्रमो नन्दा सीतारामाश्रमादयः । 

सर्वे कुलाचला राजन् महेन्द्रमलयादयः ॥ ३२॥ 

एते पुण्यतमा देशा हरेरचौभिताश्च ये । 
००९ सोत ् 

एतान् देशान् निषेवेत श्रेयस्कामो ह्यभीक्ष्णशः ॥ 

धर्मों ह्यत्रेहितः पुंसां सहस्राधिफलोदयः ॥ ३३॥ 


पदढार्थ 

राजन्  हे राजा युधिष्ठिर 
पुष्करादीनि  पुष्कर आदि 
सरांसि  सरोवरहरू 

उत  त्यस्तै 

अहौश्रितानि  ऋषिमुनिहरू 
बस्ने गरेका 

कषत्राणि  ठ्हरू 

कुरुक्षेत्रं  कुरुक्षेत्र 
गयदिरः  गया 


।  प्रयाग 
पुलहाश्रमः  पुलहाश्रम 
गण्डकी क्षेत्र 
नेमिषं  नैमिषारण्य 
फाल्गुनं  फाल्गुन क्षेत्र 
सेतुः  सेतुबन्ध रामेश्वर 
अथ  त्यसपचछ्ि 
प्रभासः  प्रभास क्षेत्र 
कुशस्थली  दारका 
वाराणसी  काशी 


मधुपुरी  मथुरा 

पम्पा  पम्पा सरोवर 

तथा  त्यस्तै 

बिन्दुसरः  बिन्दुसरोवर 
नारायणाश्रमः  बदरिकाश्रम 
नन्दा  अलकनन्दा 
सीतारामाश्रमादयः  
सीतारामका आश्रम भएका 
गहरू अयोध्या, चित्रकूट, 





जनकपुर आदि र 


रामालन्द्री टीका 


२७२१ 


सप्तम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


महेन्द्रमल्यादयः  महेन्द्र पर्वत,   अर्चावतारका भूमि 


मलय पर्वत आदि 

कुलाचलाः  कुलपर्वतहरू 
न 

पते  यी 

स्वे  सम्पूर्ण 

देशाः  ठार्खंहरू 


श्रेयस्कामः  कल्याण चाहने 
व्यक्तिले 
अभीक्ष्णराः  निरन्तर 


पुण्यतमाः  अत्यन्त पवित्र छन् एतान्  यी 


ये  जुन ठा्ंहरू 
हरेः  भगवान्का 


देशान् च  रर्डंहरूको 
 . 
निषेवेत  सेवन गरोस् 


अध्याय १४ 


हि  निश्चय नै 

अत्र  यी पुण्यक्षेत्रमा 
ईहितः  गरिएको 

घमः  पुण्यकर्म 

पुंसां  मानिसहरूको 
सहस्राधिफलोदयः  हजारौँ 
गुणा बढी फल दिने हुन्छ 





ताक्यार्थ हे राजा युधिष्ठिर ! पुष्कर आदि सरोवरहरू, ऋषिमुनिहरू बसेका ठा, कुरक्षेत्र, 
गया, प्रयाग, पुलहाश्रम गण्डकी क्षेत्र, नैमिषारण्य, फाल्गुन क्षेत्र, रामेश्वर, प्रभास, द्वारका, 
काशी, मथुरा, पम्पा सरोवर, बिन्दुसरोवर, बदरिकाश्रम, अलकनन्दा, अयोध्या, चित्रकूट, जनकपुर 
आदि र महेन्द्र पर्वत, मलय पर्वत जस्ता अन्य कुलाचलहरू लगायत यी सवे पुण्यक्षेत्र हुन्। यी 
ठंहरू भगवान्को पूजा हुने ठँ हुन्। यसैले यस्ता कल्याणकारक स्थलहरूमा बस्नु श्रेयस्कर छ 


र यी क्षेत्रमा गरिएका धर्मकर्महरू मानिसका लागि हजारौँं गुणा बढी फलदायक हुन्छन् । 
पात्र त्वत्र निरुक्तं वे कविभिः पात्रवित्तमेः। 
,  ग्द 
हरिरेवैक उर्वीश यन्मयं वे चराचरम् ॥ ३४ ॥ 


पदढार्थ 

उर्वीरा  हे पृथ्वीपति 

अन्र  यस विषयमा 
पात्रवित्तमैः  सत्पात्र जान्ने 


कविभिः तु  विद्रानूहरूले त 


 निश्चय नै 
एकः  एउटा 


हरिः एव  श्रीहरि भगवान् मात्र 
पात्रं  सत्पात्र हूनुहुन्छ भनेर 
निरुक्तं  बताएका छन् 


  निश्चय ने 
चराचरम्  यो चराचर जगत् 
यन्मयं  जुन भगवन्मय छ 





तवाक्यार्थ हे राजा युधिष्ठिर! सत्पात्रको विषयमा जानते विद्रान्हरूले त॒ केवल भगवान् 
श्रीहरिलाई मात्र सत्पात्र हुनुहुन्छ भनेर बताएका छन्। यो सारा चराचर जगत् भगवन्मय छ । 


देवरष्यह॑त्सु वे सत्सु तत्र ब्रह्मात्मजादिषु । 
राजन् यदग्रपूजायां मतः पात्रतयाच्युतः ॥ ३५॥ 


पदार्थ 
राजन्  हे राजा युधिष्ठिर 


मानस पुत्र सनक, सनन्दन आदि 
योगीश्वरहरू 


देवष्य॑हत्सु  देवता, ऋषि तथा सत्सु  हदा हदे 


मान्य सिद्धहरू र 
जह्यात्मजादिषु  ब्रह्माजीका 


तत्र  त्यो तपाईको यज्ञमा 
यत्  जो 


  पहिलो पूजामा 
न 

वे  निश्चय ने 

अच्युतः  भगवान् अच्युत नै 
पात्रतया  सत्पात्रको रूपमा 
मतः  सर्वसम्मत हूुनुभयो 


रामालन्द्री टीका 





२७२२ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 


ताक्यार्थ हे युधिष्ठिर ! सत्पात्रको विषयमा कुरा गर्दा तपाईको यज्ञमा देवता, ऋषि तथा 
सिद्धहरू सहित सनक, सनन्दन आदि योगीश्वरहरू हदा हदे पनि पहिलो पूजा पाउने सत्पात्रको 
रूपमा भगवान् अच्युत न सर्वसम्मत हूनुभयो । 


जीवरारिभिराकीणं अण्डकोशाङ्घ्रिपो महान् । 
तन्मूलत्वादच्युतेज्या सवंजीवात्मतपंणम् ॥३६ ॥ 


पदढार्थ 

जीवराशिभिः  जीवसमूहद्रारा 
आकीणंः  भरिएको 
महान्  इलो 


अण्डकोशाङ्प्रिपः  
ब्रह्माण्डरूपी वृक्षको 
तन्मूलत्वात्  भगवान् ने मूल 
वा जरो भएकाले 


अच्युतेज्या  भगवान्को पूजा 
सवंजीवात्मतपंणम्  सम्पूर्ण 
जीवात्मालाई सन्तुष्ट पार्ने हुन्छ 





वाक्यार्थ यो जीव समूहद्रारा भरिएको ब्रह्माण्डरूपी वृक्षको फेद वा मूल जरो भगवान् नारायण 


ने हनुभएकाले उहाँंको पूजा नै सबेलाई सन्तुष्टि दिनेवाला हुन्छ । 


पुराण्यनेन सृष्टानि नृतियंगृषिदेवताः। 
न जीवेन ४  भ् स 
रोते जीवेन रूपेण पुरेषु पुरुषो ह्यसो ॥ २७ ॥ 


पदार्थ 


अनेन  उनै परमात्माद्रारा 


नृतिय॑गृषिदेवताः  मनुष्य, पशु सृष्टानि  सृष्टि गरिएका हुन् 
पक्षी, ऋषि तथा देवताहरू र॒ हि  निश्चय नै 
पुराणि  उनीहरूका शरीररूप पुरेषु  यी पुररूमा 


जीवेन रूपेण  जीवरूपले 
पुरुषः  आफ्नो अर्को नाम 
पुरुष हो भनी सिद्ध गर्वे 
रते  सुत्तहन्छ 





पुर पनि असो  उह परमात्मा 


ताक्यार्थ मनुष्य, पशु, पक्षी, ऋषि तथा देवताहरूको शरीररूपी जो पुर छ त्यो पुर शरीरको 
सुष्टि उहांले ने गर्जुभएको हो। ती पुरहरूमा भगवान् जीवरूपले प्रवेश गर्नुभएको छ । त्यही पुरमा 
सर्धं सुत्ने भएकोले भगवान्को अर्को नाम पुरुष रहेको हो । 


भ राजस्तारतम्येन ४ न् ९ 
तेष्वेषु भगवान् वतेते । 
तस्मात् पात्रं हि पुरुषो यावानात्मा यथेयते ॥ २८ ॥ 


पढार्थ वतेते  रहनुभएको छ आदि रूपमा 

राजन्  हे युधिष्ठिर तस्मात्  त्यसैले यथा  जसरी 

तेषु एषु  ती मनुष्य आदि हि  निश्चय नै ईयते  बस्नुभएको छ त्यो 
शरीरमा पनि पुरुषः  भगवान् त्यति उत्कृष्ट 

भगवान्  परमेश्वर आत्मा  आत्मरूपले पात्रं  पात्रको रूपमा रहन्छ 
तारतम्येन  धेरै र थोर भावले यावान्  जति ज्ञान, एेश्वर्य 





रामालन्द्री टीका 


२७२९३ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 


ताक्यार्थ हे युधिष्ठिर ! ती शरीरहरूमा पनि परमात्मा कते धेर अंशमा र कसैमा कम अंशमा 
रहनुभएको छ । परमपुरुष भगवान् आत्मरूपले जसजसमा जति धरे अंशले रहनुभएको छ तीती 
त्यति नै उत्कृष्ट पात्रको रूपमा रहेका छन् । 

दुष्ट्वा तेषां मिथो नृणामवज्ञानात्मतां नृप । 

त्रेतादिषु हरेरचां क्रियाये कविभिः कृता ॥ ३९॥ 


मिथः  परस्परमा क्रियाये  पूजाका लागि 
अवज्ञानात्मतां  एकले अकककविभिः  विद्रानूहरूले 


पदठार्थ 
नृप  हे राजा युधिष्ठिर 


त्रेतादिषु  त्रेता आदि युगमा अपमान गरेको अचां  प्रतिमाको कल्पना 
तेषां  ती दुष्ट्वा  देखेर कृता  गरे 
नृणाम्  मानिसहरूको हरेः  भगवान्को 





ताक्यार्थ हे राजा युधिष्ठिर! त्रेता आदि युगमा आपसमा एकले अर्कालाई अपमान गरेको 
देखेर विद्रानूहरूले प्रूजाका लागि भगवान्को प्रतिमाको कल्पना गरेका हुन् । 


ततोऽचांयां हरि केचित् संश्रद्धाय सपयंया । 
उपासत उपास्तापि नाथंदा पुरुषद्विषाम् ॥ ४०॥ 





पढार्थ संश्रद्धाय  श्द्धापूर्वक पुरुषद्विषाम्  अरू 

ततः  त्यसपचछि हरि  भगवान् श्रीहरिलाई प्राणीहरूलाई द्वेष गर्ने व्यक्तिको 
केचित्  केटी मानिसले उपासते  उपासना गर्छन् पूजाले 

अचांयां  मूर्तिमा उपास्ता अपि  भगवान्को खुब अथंदा  सफलता 

सपयया  पूजासामग्रीहरूले उपासना गरे तापनि न  मिल्दैन 


ताक्यार्थ त्यसपछि केटी मानिसहरूले भगवान्को मूर्तिमा श्रद्धापूर्वकं पूजासामग्रीहरुद्रारा 
उपासना गर्न थाले। यदि कोही व्यक्ति भगवान्लाई पूजा गरेर पनि अरू प्राणीहरूमा द्वेष गर्द 
भने त्यस्ता व्यक्तिको पूजा सफल हदेन । 


पुरुषेष्वपि राजेन्द्र सुपात्रं बराह्मणं विदुः । 
तपसा विद्यया तुष्ट्या धत्ते वेदं हरेस्तनुम् ॥ ४१॥ 


पदार्थ 


सुपात्रं  सुपात्र भनेर 


राजेन्द्र  हे महाराज युधिष्ठिर विदुः  विद्रानूहरू भन्दछन् 


पुरुषेषु अपि  मानिसहरूमा 
पनि 
ब्राह्मणं  ब्राह्मणलाई 


यो सुपात्र स्वरूप ब्राह्मणले 
तपसा  तपस्याले 
विद्यया  शास्त्राभ्यासले 


तुष्ट्या  सन्तोषले 

हरेः  भगवान् श्रीहरिको 
तनुम्  शरीरस्वरूप 

वेदं  वेदलाई 

घन्ते  धारण गर्दछछ 





रामालन्द्री टीका 


२७२४ 
सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 


वाक्यार्थ हे युधिष्ठिर ! मानिसहरूमा ब्राह्मण सुपात्र हो भनेर विद्वानूहरूले बताएका छन् 
किनभने ब्राह्मणले तपस्या, शास्त्राभ्यास र सन्तोषको आधारमा भगवान् श्रीहरिको शरीरस्वरूप 
वेदलाई धारण गरेका हृन्छन्। 


नन्वस्य बाह्यणा राजन् कृष्णस्य जगदात्मनः। 
पुनन्तः पादरजसा त्रिलोकीं दैवतं महत् ॥ ४२॥ 





पदार्थ धुलाले अस्य यी 

राजन्  हे राजा युधिष्ठिर पुनन्तः  पवित्र पार्ने रः  श्रीकृष्णको 

ननु  निश्चय ने बराह्मणाः  ब्राह्मणहरू महत्  इलो 

त्रिखोकीं  तीनै लोकलाई जगदात्मनः  सारा जगत्का नै देवतं  देवता हुन् अरूको त 
पाद्रजसा  आफ्नो पाठको आत्मा भएका फन् के कुरा 


वाक्यार्थ हे युधिष्ठिर ! ब्राह्मणहरू आपनो पाडको धुलोले तीनै लोकलाई पवित्र पार्दछन्। ती 
ब्राह्मणहरू सारा जगत्का आत्मस्वरूप श्रीकृष्णका त दुला देवता हुन् भने अरूका नहुने त कुरे 
भएन। 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां सप्तमस्कन्धे 
सदाचारनिणंयो नाम चतुदंशो ऽध्यायः ॥ १४ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


२७२५ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 


अथ पञ्चदशोऽध्यायः 
गृहस्थका लागि मोक्षधर्मको वर्णन 


नारद उवाच नारदजीले भन्नुभयो 
कर्मनिष्ठा द्विजाः केचित् तपोनिष्ठा नृपापरे । 
स्वाध्यायेऽन्ये प्रवचने ये केचिज्ज्ञानयोगयोः ॥ १॥ 


पढार्थ अपरे  अरू कोही ये केचित्  कोही भने 

नृप  हे राजा युधिष्ठिर तपोनिष्ठाः  तपस्यामा निष्ठा स्वाध्याये  वेदाध्ययनमा र 

व  ् स 

काचत्  कोटी राख्ने तथा ज्ञानयोगयोः  ज्ञानमा तथा योग 
द्विजाः  ब्राह्मणहरू अन्ये  अरू कोटी आदिमा रुचि राख्ने हुन्छन् 
कर्मनिष्ठाः  कर्ममा निष्ठा पप्रव्चने  शास््रव्याख्यामा रुचि 

राख्ने खालका हून्छन् राख्ने हृन्छन् र 





ताक्यार्थ हे युधिष्ठिर ! कोटी ब्राह्मणहरू कर्ममा निष्ठा राख्ने हृन्छन्, कोही तपस्यामा निष्ठा 
राख्ने हन्छन् भने कोही ब्राह्मणहरू वेदाध्ययन र शास्त्रव्याख्यामा निष्ठा राख्ने हन्छन् । त्यसमा पनि 
अरू कोही आत्मज्ञान तथा योग आदिमा निष्ठा राखने हुन्छन्। 


ज्ञाननिष्ठाय देयानि कल्यान्यानन्त्यमिच्छता । 
त ४   यथार्हत ९ 
देवे च तदभावे स्यादितरेभ्यो यथाहतः॥ २॥ 


पदढार्थ तपोनिष्ठ, कर्मनिष्ठ आदि 
आनन्त्यम्  अक्षय फल ज्ञाननिष्ठाय  ज्ञानमा निष्ठा इतरेभ्यः  अन्य व्यक्तिहरूलाई 
इच्छता  चाहने व्यक्तिले राख्ने ब्राह्मणलाई नै यथाहंतः  क्रमैले यथायोग्य 


कल्यानि  पित्रसम्बन्धी कर्ममा रदियानि  दान दिने कुराहरू दिनू स्यात्  होस् दिन हुन्छ 
देवे च  देवतासम्बन्धी कर्ममा तदभावे  ज्ञाननिष्ठ नपाए 
ताक्यार्थ देवता र पित्र॒सम्बन्धी कार्य गर्दा कर्मको अक्षयफल मोक्ष चाहने व्यक्तिले ज्ञानमा 
निष्ठा राख्ने ब्राह्मणलाई दानदकषिणा आदि दिनुपरछछ। यदि ज्ञाननिष्ठ ब्राह्मण नपाएमा तपोनिष्ठ, 
कर्मनिष्ठ आदि ब्राह्मणलाई दिनुपर्छ । यसरी क्रमैले यथायोग्यलाई दान दिनुपरछ । 





न्द,  


न्द ल तरीनेकेकमुभयत्र र 
ह दव पतुका्य ननककसुभयत् वा। 
भोजयेत् सुसमृद्धोऽपि श्राद्धे कु्यान्न विस्तरम् ॥ ३॥ 
पदार्थ दिवे  देवकार्यमा दो  दुई ब्राह्मणलाई र 


रालालन्द्री टीका 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


 द 
पितृकायं  पितुकार्यमा 
त्रीन्  तीन ब्राह्मणलाई 


दुबेमा 

एकेकम्  एकएक ब्राह्मणलाई 
वा  अथवा भोजयेत्  भोजन गराओस् 
उभयत्र  देवकार्य, पितर॒कार्य सुसमृद्धः अपि  निके धनी भए 


२७२६ 
अध्याय १५ 
पनि 
श्राद्धे  श्राद्धमा 


विस्तरम्  धेरै विस्तार 
न कुयात्  नगरोस् 





वाक्यार्थ सामान्यतया देवकार्यमा दुर ब्राह्मण र पितरृकार्यमा तीन ब्राह्मणलाई भोजन 
गराउनुपर्छ । यदि त्यसो गर्न सकिएन भने एकएक ब्राह्मणलाई मात्र भए पनि भोजन गराउनुपर्छ । 
धनीमानी नै भए पनि श्राद्धमा धरे विस्तार धरे मानिस बोलाएर अनावश्यक तामणाम गर्नु हदेन। 


देशकारोचितश्रद्धाद्रन्यपात्राहणानि च । 
सम्यग् भवन्ति नैतानि विस्तरात् स्वजनापंणात् ॥ ४॥ 


पदार्थ आदि सामग्रीहरू दिनाले ती सबै व्यक्ति सुपात्र 
देशकालोचितश्रदधाद्रव्यपात्रा एतानि  यी सबै नहुन सक्छन्, त्यसैले 


विस्तरात्  विस्तारपूर्वक 
स्वजनापंणात्  आफन्तहरूलाई 


हैणानि  देश, कालबमोजिम 
श्रद्धा, द्रव्य, पात्र तथा पूजन 


सम्यक् च  राम्रो पनि 
न भवन्ति  हदेनन् 





ताक्यार्थ आफना धरे बन्धुबान्धवहरूलाई बोलाएर दानदक्षिणा गर्दा ती सबै व्यक्ति सुपात्र 
नहुन पनि सक्छन् । त्यसैले श्राद्धमा विस्तारपूर्वक धेरै मानिस बोलाएर कर्म गर्नु राम्रो हदेन। 


भ ४७५ ् ५ अस 

दरा काठ च स्म्द्राप्तं मुन्यन्न हारद्वतम्। 
श्रद्धया विधिवत् पात्रे न्यस्तं कामधुगक्षयम् ॥ ५॥ 
गरेको 

मुन्यन्नं  पवित्र अन्न आदि 
विधिवत्  विधिपूर्वक 
श्रद्धया च  श्रद्धाले पनि 
पात्रे  राम्रो पात्रमा 


पदढार्थ 

भ  

देरी  पवित्र ठर 

काठे  पवित्र समय 

सम्प्राप्ते  आएको बखतमा 
हरिदैवतम्  श्रीहरिलाई अर्पण 
ताक्यार्थ पवित्र देश र पुण्य समय प्राप्त भएको बखतमा भगवानूलाई अर्पण गरिएको पवित्र 
अन्न विधिपूर्वकं श्रद्धाले सत्पात्रलाई खुवाडन्छ भने त्यो अक्षय बन्दछछ र इच्छा गरिएका कुरा 
पुग्दछन् । 


न्यस्तं  राखिन्छ खुवादन्छ भने 
कामधुक्  इच्छा गरेको कुरा 
८४ 

अक्षयम्  अक्षय भएर बस्दछछ 





 ९ ् स्वजनाय 
दवाषपितुभूतेभ्य आत्मने स्वजनाय च । 
अन्नं संविभजन् पर्येत् सर्वं तत्पुरुषात्मकम् ॥ ६॥ 


ऋषि, पित्र र अन्य प्राणीहरूलाई आत्मने च  आपफूलाई पनि 
स्वजनाय  आफन्तलाई तथा अन्नं  अन्न 


पदार्थ 
देवषिपितुभूतेभ्यः  देवता, 


रामालन्द्री टीका 


२७२७ 
सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 


संविभजन्  भाग लगादे पुरुषात्मकम्  भगवन्मय नै 
तत् स्वं  त्यो सबै पश्येत्  देखोस् 


ताक्यार्थ सदगृहस्थले देवता, ऋषि, पितु र अन्य आफन्त सहित सबे प्राणीहरूलाई अन्न आदि 
भाग लगाडदेओस् र आफूलाई पनि द्ुट्याओस् । त्यस क्रममा सबेमा भगवददृष्टि गरोस् । 


न दद्यादामिषं श्राद्धे न चाद्याद्धमंतत््ववित्। 
मुन्यन्नैः स्यात् परा प्रीतिर्यथा न परुहिंसया ॥ ७॥ 


पदार्थ न दद्यात्  नदेओस् परा प्रीतिः  परम आनन्द हुन्छ, 
घमंतत्त्ववित्  धर्मको तत्तव॒ न च अद्यात्  नखाओस् पनि त्यो 

वने व्यक्तिले मुन्यन्नेः  मुनिहरूले ग्रहण गर्ने परुहिंसया  पशुषहिंसाबाट 
श्राद्धे  श्राद्धमा अन्नबाट न स्यात्  हदेन 

आमिषं  मासु यथा  जसरी 





ताक्यार्थ धर्मको तत्त्व बुणेको व्यक्तिले श्राद्धमा मासु आदि आमिष कुरा दिने र खाने काम 
नगरोस् किनभने मुनिहरूले खाने शुद्ध अन्नबाट मन जति प्रसन्न हृन्छ त्यति पशुहिंसाबाट हदेन। 


र र घर्मो प  सद्धमममिच्छताम् ९  
नेतादुशः परो धमां नृणां च्छताम् । 
न्यासो दण्डस्य भूतेषु मनोवाक्कायजस्य यः॥ ८ ॥ 





पढार्थ दण्डस्य  हिंसाको सद्धम॑म्  सदधर्मलाई 

भूतेषु  सम्पूर्ण प्राणीहरूमा यः न्यासः  जो त्याग हो इच्छताम्  चाहने 
मनोवाक्कायजस्य  मन, वचन एतादुश्ः  यही नै नृणां  व्यक्तिहरूको लागि 

र शरीरबाट हुने परः धमः  परम धर्म हो न  यो भन्दा अर्को धर्म कैन 


ताक्यार्थ सम्पूर्ण प्राणीहरूलाई मन, वचन र कर्मबाट कुनै पनि हिंसा नगर्नु ने परम धर्म हो। 
सदधर्म चाहने व्यक्तिको लागि योभन्दा अर्को धर्म छैन। 


एके कमंमयान् यज्ञान् ज्ञानिनो यज्ञवित्तमाः । 
आत्मसंयमनेऽनीहा जहृति ज्ञानदीपिते ॥ ९॥ 





पदार्थ ज्ञानिनः  ज्ञानी व्यक्तिहरू अग्निमा 

एके  कोही ज्ञानदीपिते  ज्ञानले धप्प कमंमयान्  कर्ममय 

अनीहाः  कामनारहित बलेको यज्ञान्  यज्ञहरूलाई 

यज्ञवित्तमाः  यज्ञतत््ववेत्ता आत्मसंयमने  मनको संयमरूपुहति  हवन गर्दछन् 


ताक्यार्थ कोटी यज्ञतत्त्ववेत्ता ज्ञानी मानिसहरू कामनारहित भएर, ज्ञानले धप्प बलेको 
आत्मसंयमरूप अग्निमा कर्ममय यज्ञहरूलाई हवन गर्वछछन् । 


रामालन्द्री टीका 


२७२८ 
सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 


्रन्ययज्ञेय्॑ष्यमाणं दष्ट्वा भूतानि बिभ्यति । 
एष माकरुणो हन्यादतज्ज्ञो द्यसुतुब्धुवम् ॥ ९० ॥ 





पदार्थ व्यक्तिलाई असुतृप्  अर्काबाट आफनो 
हि  निश्चय नै दुष्ट्वा  देखेर प्राणलाई पोषण गर्नले 
द्रव्ययज्ञेः  विभिन्न भूतानि  प्राणीहरू मा  मलाई 

द्रव्यहरूद्रारा सम्पादन गरिने एषः  यो धुवम्  निश्चय ने 
पशुबलि दिदने यज्ञरूद्रारा अकरूणः  दयारहित हन्यात्  मार्ला भनेर 
यक्ष्यमाणं  पूजा गरिरहेको अतज्ज्ञः  धर्मतत्तव नबुरेको बिभ्यति  उरा्ंछन् 


वाक्यार्थ विभिन्न द्रव्यहरूद्रारा सम्पादन गरिने पशुबलि दिने यज्ञहरुद्रारा पूजा गरिरहेको 
व्यक्तिलाई देखेर प्राणीहरू यो दयारहित, धर्मत्व नबुेको र अककि प्राणबाट आफ्नो पोषण 
गर्ने व्यक्तिले मलाई पनि मार्न सक्छ भनेर डरांछन् । 


 न ४०   धर्मवित् ९८ 
तस्माद् दैवोपपन्नेन मुन्यन्नेनापि धर्मवित् । 
सन्तुष्टोऽहरहः कुयौन्नित्यनेमित्तिकीः करियाः ॥ १९॥ 





पढार्थ मुन्यन्नेन अपि  मुनिजनोचित नैमित्तिक 

तस्मात्  त्यसैले । अन्नद्रारा पनि क्रियाः  कर्महरू 
घमवित्  धर्मवेत्ताले अहरहः  दिनदिनै सन्तुष्टः  अति सन्तुष्ट हदे 
दैवोपपन्नेन  प्रारब्धबाट प्राप्त नित्यनेमित्तिकीः  नित्य र कुर्यात्  गरोस् 


ताक्यार्थ त्यसैले धर्मको तत्व बुेको व्यक्तिले प्रारब्धबाट प्राप्त भएको मुनिजनले लिने शुद्ध 
अन्नद्रारा नै अति सन्तुष्ट भएर दिनदिनै नित्य र नैमित्तिक कर्महरू गरोस् । 


विधमः परमश्च आभास उपमा छुलः। 
अधमंशाखाः पञ्चेमा धमंज्ञोऽधमंवत् त्यजेत् ॥ १२॥ 


पढार्थ आभास  आभास अधमंशाखाः  अधर्मरूपी 
धम॑ज्ञः  धर्मलाई बुम्ने उपमा  उपमा र वृक्षका हांगाहरूलाई 
व्यक्तिले छलः च  छल पनि अधमंवत्  अधर्मलाई ४ गरी 
विधमः  विधर्म इमा  यी त्यजेत्  त्यागोस् 

परधमः  परधर्म पञ्च  पाँच ओटा 





ताक्यार्थ धर्मज्ञ व्यक्तिले विधर्म, परधर्म, आभास, उपमा र छल यी पांच अधर्मका 
शाखाहरूलाई अधर्मलाई नै फैँ गरी त्यागोस् । 


रामालन्द्री टीका 


२७२९ 
सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 
ध्मंबाधो विधमः स्यात् परघमोंऽन्यचोदितः। 
उपधमंस्तु पाखण्डो दम्भो वा शब्दभिच्छलः ॥ १३॥ 
यस्त्विच्छया कृतः पुम्भिराभासो ह्या्रमात् पृथक् । 
स्वभावविहितो धमः कस्य नेष्टः प्रशान्तये ॥ ४ ॥ 


पदार्थ दम्भः तु  अकलिाई ठगने धर्म त इच्छया  स्वेच्छाले 

घमंबाधः  धर्मबुद्धिले गर्दा उपधः  उपधर्म हुन्छ कृतः तु  आचरण गर्द भने 
आफ्नो धर्ममा बाधा पुगे शब्दमित्  वेद आदिलाई त्योत 

त्यसलाई अन्यथा व्याख्या गर्नु आभासः  आभास हो 
विधमः  विधर्म भनेर हि  निश्चय नै स्वभावविहितः  स्वभावलाई 
स्यात्  भन्दछन् छलः  छल हो हेरेर बनाइएको 

अन्यचोदितः  कुनै अन्य यः जो ध्मः  वणश्िम धर्म 
व्यक्तिले अककि लागि भनेको पुम्भिः  पुरुषहर्द्रारा कस्य  कसको 

परधमः  परधर्म हुन्छ आश्रमात्  आआपनो आश्वम प्रशान्तये  शान्तिका लागि 
पाखण्डः  वेदविरुद्ध र वर्णव्यवस्थाभन्दा न इष्टः  समर्थक्तैन र 

वा  अथवा पृथक्  बेग्ले 





ताक्यार्थ जसलाई धर्मबुदधिले आचरण गर्दा आफनो धर्ममा बाधा पुण्छ भने त्यो विधर्म हो। 
कुनै अन्य व्यक्तिले अककि लागि भनेको धर्म परधर्म हो । त्यस्तै अर्कलिाई ठगन गरिने धर्म उपधर्म 
हो भने वेदको उल्टो व्याख्या गरी त्यसैलाई धार्मिक मान्यता दिनु छल हो र वर्णधर्म तथा 
आश्रमधर्म विपरीत स्वेच्छाले आचरण गर्नु आभास हो। वास्तवमा स्वभावलाई हेरेर विधान 
गरिएको वर्णाश्रम धर्मले कसको शान्ति र दुःखको नाश गर्दन र? 


वितरण धर्मअधर्मलाई शास्त्रीय नियमअनुसार नै बु्नुपरछ। शास्त्रले मानिसको धर्मलाई 
सामान्य र विशेष गरी दुई रूपमा द्ुट्याएको पाडन्छ । प्राणीहरूमा दया गर्नु, सत्य, सन्तोष आदि 
सामान्य धर्म हृन् श्रीमदभागवत, ७११६ भने विशेष धर्म भनेको वणश्चिम धर्म ॒हो । विशेष 
धर्मको व्यवस्था शास्त्रले व्यक्तिको अधिकार र क्षमतालाई हेरी गरेको हूनाले यही विशेष धर्मको 
पालनामा मानिसहरू भ्रान्त हुने सम्भावना रहन्छ। विशेष धर्मको पालना गर्दा सावधानी 
नअपनाएमा कहिलेकाहीं अधर्म हुने सम्भावना पनि रहन्छ । 

जुन कर्म गर्दा आफनो वणश्चिम धर्ममा बाधा पुग त्यसलाई विधर्म भनिन्छ। गृहस्थले 
सन्ध्यावन्दन, अतिथिसेवा आदि नित्य कर्मलाई छडी मोक्षका लागि ध्यान वा आत्मचिन्तनतर्फ 
मात्र लाग्नु विधर्म हो किनभने यसले आफ्नो वर्णाश्रम अनुसारको धर्मलाई बाधा पुग्दछ। एउटा 
वर्ण वा आश्रमका व्यक्तिका लागि बताइएका कर्म अरू वर्ण वा आश्रमका व्यक्तिले गर्नु परधर्म 
हो । जस्ते ब्राह्मणले वेद, शास्त्र आदिको अध्ययनअध्यापनलाई छाडी व्यापार, नोकरी आदि गर्नु 


रामालन्द्री टीका 


२७३० 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 


र शूद्रले पुरोहित कर्म गर्नु परधर्मको आचरण हो। सनातन वैदिक मतलाई छाडी अनेक पाखण्ड 
मतमा लागनु उपधर्म हो। शास््रवचनलाई उल्टो तरिकाले व्याख्या गरी काम गर्नुलाई छल 
भनिन्छ। शास्त्रको आनज्ञानुसार नभई मनमानी रूपमा आचरण गर्नुलाई आभास भनिन्छ। धर्म र 
अधर्मको यो सूक्ष्म र संवेदनशील नियमलाई शास््रको अध्ययन र विश्लेषण गरेर बुमनुपरछछ । धर्म 
ने गर्ह भन्ने ठानेर राम्री विचार नगरी गरिएका कामहरू कटिलेकाहीं अधर्मरूप हुन सक्छन् । 
त्यसैले त्यस्ता अधर्मरूप कर्मबाट बैच्नुपर्दछ । 

   , अ 


धममांथंमपि नेहेत यात्राथं वाधनो धनम् । 
अनीहानीहमानस्य महाहेरिव वृत्तिदा ॥ १५॥ 


पदार्थ लागि पनि नगर्नलाई पनि 
अधनः  निर्धन भएर पनि घनम्  धन अनीहा  उसको त्यो 
घमाथ॑म्  धर्मका लागि र॒ न ईहेत  नचाहोस् निवृत्तिपरायणताले नै 


वा  अथवा 
यात्रार्थं अपि  जीविकाका 


महाहेः इव  अजिङ्गरको ठै 
अनीहमानस्य  चेष्टा आदि 





वृत्तिदा  जीविका दिलारंछ 


ताक्यार्थ आफू निर्धन भए तापनि धर्मका लागि र जीविकाका लागि भनेर धनको चाहना 
नगरोस्। अजिङ्गर जस्तो निश्चेष्ट भएर बसे पनि त्यही निवृकत्तिपरायणता नै जीविकाको साधन 
बन्द । 

सन्तुष्टस्य निरीहस्य स्वात्मारामस्य यत् सुखम् । 


कुतस्तत् कामलोभेन धावतोऽर्थेहया दिशः ॥ १६॥ 





पढार्थ यत्  जो अर्थेहया  सम्पत्तिको चाहनाले 
निरीहस्य  चेष्टा नगर्ने सुखम्  सुख छ दिशः  दिशादिशामा 
सन्तुष्टस्य  सन्तोषी तत्  त्यो सुख धावतः  दगुर्ने व्यक्तिलाई 
स्वात्मारामस्य  आफैमा कामलोभेन  विषयका इच्छले कुतः  कहँबाट हुन्छ 

रमाउने ज्ञानीको र 


ताक्यार्थ चेष्टा नगरी बस्ने र आफैमा रमाउने सन्तोषी व्यक्तिलाई जुन सुख प्राप्त हुन्छ त्यो 
सुख विषयका इच्छाले र सम्पत्तिको चाहनाले यताउता दगुरन व्यक्तिलाई कहाँबाट हुन सक्छ र ? 


सदा सन्तुष्टमनसः सवांः सुखमया दिशः । 
राक॑राकण्टकादिभ्यो यथोपानत्पदः शिवम् ॥ १७ ॥ 


पदार्थ 
यथा  जसरी 


उपानत्पद्ः  गोडामा जुत्ता 
।लगाउने व्यक्तिका लागि 


राककराकण्टकादिभ्यः  दुङ्गा, 
कांडा आदिबाट 


रामालन्द्री टीका 


२७३९ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 


शिवम्  आनन्द नै हुन्छ, त्यसै सन्तुष्टमनसः  सन्तोषी मन॒ वा जुनसुके ठा पनि 
गरी भएको व्यक्तिका लागि सुखमयाः  सुखमय हुन्छन् 
सदा  सधं सवाः दिशः  सम्पूर्ण दिशाहरू 


ताक्यार्थ जसरी जुत्ता लगाउने व्यक्तिका लागि कांडा र दुङ्गाले युक्त भएको ठा पनि 
दुःखदायक हैदेन त्यसै गरी सन्तोषी व्यक्तिका लागि सम्पूर्णं ठरंहरू सुखमय बन्दछन् । 


सन्तुष्टः केन वा राजन् न वर्तेतापि वारिणा । 
ओपस्थ्यजेहयकार्पण्याद् गृहपालायते जनः ॥ ८ ॥ 


पदार्थ केन  किन जनः  मानिसहरू 
राजन्  हे राजा युधिष्ठिर न वतत  सन्तुष्ट भएर रहंदैन गृहपालायते  कुकुर ४ यता 
सन्तुष्टः  सन्तुष्ट व्यक्ति  ओपस्थ्यजेहयकापण्यात्  उता गरिरहेका हुन्छन् 


वारिणा अपि  पानी मात्रले पनि जननेन्द्रिय र रसनेन््रियको 
वा  अथवा सुखको लालसाले 





ताक्यार्थ हे युधिष्ठिर ! सन्तोषी व्यक्ति पानी मात्र पिएर पनि सुखी र सन्तुष्ट भएर रहन सक्छ 
तर जो व्यक्ति जननेन्द्रिय र रसनेन्द्रियको सुखको लागि लिप्त हुन्छ त्यो व्यक्ति कुकुर ैँ स्च 
यताउता घुमिरहन्छ । 


असन्तुष्टस्य विप्रस्य तेजो विदा तपो यशः। 
सवन्तीन्द्रियकोल्येन ज्ञानं चैवावकीर्यते ॥ १९॥ 





पदार्थ लोलुपताको कारणले यशः  कीर्ति पनि 
असन्तुष्टस्य  असन्तोषी तेजः  ब्रह्मतेज स्रवन्ति  नाश हुन्छन् र 
विप्रस्य  ब्राह्मणको विद्या  शास्रज्ञान ज्ञानं च  विवेक पनि 
इन्द्रियटोल्येन  इन्द्रिय तपः  तपस्या र अवकीर्यते एव  नष्ट हुन्छ नै 


ताक्यार्थ जो ब्राह्मण असन्तोषी छ त्यसको इन्द्रियलोलुपताको कारणले ब्रह्मतेज, विद्या, 
तपोबल र कीर्तिं पनि नष्ट हुन्छन् अनि विवेक पनि नष्ट हुन्छ । 


कामस्यान्तं च ्ुत्त॒डभ्यां कोधस्येतत्फलोदयात्। 
जनो याति न टोभस्य जित्वा भुक्तवा दिशो भुवः ॥ २०॥ 





पढार्थ कामस्य  कामना प्राप्त भएपचछि 

जनः  व्यक्तिको अन्तं याति  समाप्त भएर क्रोधस्य  क्रोधको समाप्ति 
क्तडभ्यां  भोक र प्यास जान्छ हुन्छ तर व्यक्ति 

मेटिएपछि एतत्फलोदयात्  चाहेको फल भुवः  सारा पृथिवी र 


रामालन्द्री टीका 


२७३२ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 
दिद  दिशाहरू जित्वा च  जितेर पनि न याति  अन्तिम सीमामा 
भुक्तवा  भोगेर र लोभस्य  लोभको पुग्दैन 


वाक्यार्थ व्यक्तिको भोकप्यास मेटिएपल्ि खानेपिउने इच्छा समाप्त हन्छ । त्यसै गरी चाहेको 
फल प्राप्त भएपछि क्रोध पनि समाप्त हुन्छ तर सारा पृथिवी ने प्राप्त गरेर भोगहरू भोग्दा पनि 
लोभ भने समाप्त हदेन । 


पण्डिता बहवो राजन् बहुज्ञाः संशयच्छिदः । 
सदसस्पतयोऽप्येके असन्तोषात् पतन्त्यधः ॥ २९॥ 





पढार्थ सदसस्पतयः  ठलाटुला  असन्तोषात्  असन्तोषको 
राजन्  हे राजा युधिष्ठिर सभाका मालिक कारणले 

बहुज्ञाः  धेरै पठेका बहवः  धेरै अधः  तल 

संशयच्छिदः  संशयलाई एके  कोही पतन्ति  खस्दछन् 
निवारण गरिदिने पण्डिताः अपि  विद्रानूहरू पनि 


ताक्यार्थ हे युधिष्ठिर ! धेरै पढेलेखेका शास्त्रवेत्ता, सभाका मालिक एवं विद्रानूहरू पनि 
असन्तोषको कारणले तल खस्दछन् । 


असङ्कल्पाज्जयेत् कामं कोधं कामविवज॑नात्। 
अथांनर्थेक्षया लोभं भयं तत्तवावमशंनात् ॥ २२॥ 





पदार्थ कामविवजंनात्  कामको त्याग अनर्थ सम्किएर 

असङ्कल्पात्  सङ्ल्पको गरेर लोभं  लोभलाई जितोस् र 
परित्यागबाट क्रोधं  क्रोधलाई जितोस् तत्त्वावमरांनात्  तत््वको 
कामं  कामलाई अथानर्थक्षया  जुन वस्तुलाई चिन्तनबाट 

जयेत्  जितोस् अर्थ मानेको थियो त्यसलाई भयं  भयलाई जितोस् 


ताक्यार्थ विवेकी व्यक्तिले सड्ल्पलाई त्यागेर कामलाई जितोस्, कामको त्याग गरेर क्रोधलाई 
जितोस् अनि संसारी व्यक्तिले जुन वस्तुलाई अर्थ मान्छन् त्यसलाई अनर्थं सम्फ्एिर लोभलाई 
जितोस् र तत्त्वचिन्तन गरेर भयलाई जितोस् । 


 ्  चर ॥ 
आन्वीक्षिक्या शोकमोहौ दम्भं महदुपासया । 
योगान्तरायान्मोनेन हिंसां कायादययनीहया ॥ २३॥ 


पदार्थ सोकमोहौ  शोक र मोहलाई दम्भं  अहङ़ारलाई 
आन्वीक्षिक्या  अध्यात्म महदुपासया  सन्तहरूको मौनेन  मौनताद्रारा 
विद्यादरारा सेवाद्रारा योगान्तरायान्  योगका 


रामालन्द्री टीका 


२७३२३ 
सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 


विघ्नहरूलाई र निश्चेष्ट सम्प्र 
कायाद्यनीहया  शरीर आदिलाई हिंसां  हिंसालाई जितोस् 


ताक्यार्थ मानिसले अध्यात्मविदयाद्रारा शोक र मोहलाई, सन्तजनको सेवाद्रारा अहङारलाई, 
मनद्वारा योगका विघ्नहरूलाई र प्राण, शरीर आदिलाई निश्चेष्ट सम्णएिर हिंसालाई जितोस् । 


कृपया भूतजं दुःखं देवं जह्यात् समाधिना । 
आत्मजं योगवीर्येण निद्रां सत्त्वनिषेवया ॥ २४॥ 


पढार्थ  आधिदैविक दुःखलाई आहारविहार्रारा 
कृपया  दयाद्रारा योगवीर्येण  यौगिक शक्तिद्रारा निद्रां  निद्रालाई 
भूतजं  अधिभौतिक आत्मजं  आध्यात्मिक जद्यात्  जितोस् 
दुःखं  दुःखलाई दुःखलाई र 

समाधिना  समाधिद्रारा सत्त्वनिषेवया  सात्त्विक 





ताक्यार्थ मानिसले दयाद्रारा आधिभौतिक दुःखलाई, समाधिद्रारा आधिदैविक दुःखलाई र 
यौगिक शक्तिद्रारा आध्यात्मिक दुःखलाई जित्दै सात्त्विक आहारविहारद्वारा निद्रालाई पनि जितोस्। 


रजस्तमरच सत्वेन सत्त्वं चोपशमेन च । 
एतत्सर्वं गुरो भक्त्या पुरुषो ह्यञ्जसा जयेत् ॥ २५॥ 





पढार्थ उपरामेन  आसक्तिरहित भएर आदिलाई 

रजस्तमः च  रजोगुण र जितोस् र गुरो  गुरुमा 
तमोगुणलाई हि  निश्चय नै भक्तया  भक्तिले 
सत्त्वेन च  सत्त्वगुणले जितोस् पुरुषः  मानिसले अञ्जसा  सजिलैसंग 
सत्त्वं च  सत्तवगुणलाई पनि एतत् सवं  यी सवै काम॒ जयेत्  जितोस् 


ताक्यार्थ मानिसले सतत्वगुणद्वारा रजोगुण र तमोगुणलाई जितोस्, अनासक्तिट्रारा सतत्वगुणलाई 
पनि जितोस् र गुरुमा निश्चल भक्ति गरेर सारा कामनालाई सजिलैसंग जितोस्। 


विवरण सत्त्व, रज र तम यी तीन ओट गुणहरूलाई नजितीकन निर्गुण परमतत््वको प्राप्ति हुन 
सक्देन। त्यसैले मानिसले क्रमशः एकएक गरी दुर्ृत्तिहरूलाई जित्दै जानुपर्दछ भन्ने भाव 
माथिका श्लोकहरूमा व्यक्त गरिएको छ। कुनै विषयको कामना मनमा उत्पन्न भयो भने त्यस 
विषयको सङ्ल्पलाई त्यागेर कामनालाई जित्नुपर्वछ । बारम्बारको योगाभ्यासले कामना उत्पन्न हून 
विस्तारे कम हदे जान्छ। कामना गरिएको वस्तु नपादा नै क्रोध हुने हो । त्यसैले कामनालाई 
हटाएर क्रोधलाई जित्नुपर्वछ । मानिसले सबभन्दा बढी लोभ सम्पत्तिमा ने गर्दछछ । त्यसमा चिन्ता, 
चोरभय, नाश आदि अनेक अनर्थ छन् भनी विचार गर्नलि लोभ कम हदे जान्छ। आपू अजर 
अमर आत्मतत्त्व भएको विचार गनलि रोग, बुदयाई, मृत्यु आदिको भय समाप्त हुन्छ । अनात्मा 


रामालन्द्री टीका 


२७२४ 
सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 


शरीर आदिमा आत्मबुद्धि गनलि नै शोक र मोह हुन्छन् । आत्मा र अनात्मालाई द्ुट्याएर बुफेपछ्छि 
ती अनात्माका धर्म आफूमा आ्ँदेनन्। दम्भ अर्थात् अहङकार मानिसको ठुलो शत्रु हो । पूजापाठ, 
सत्सङ्ग र सत्कर्मबाट पनि कोही मानिसमा अहङ्कार बद्दै गएको पाइन्छ । भगवान्को मूर्तिं अगाडि 
गएर आफूले गरेका पापकर्मको क्षमा मागे पनि अरू सबै मानिसका अगाडि चाहं आूलाई 
ठलोबडो र धर्मात्मा देखादरहंदा त्यसो गर्ने व्यक्तिको अहङ़ार घट्दैन। त्यसैले कुनै महापुरुषको 
चरणमा परी आपफ्ना समस्त दुर्गुणहरू व्यक्त गय्यो भने आत्मज्ञानी महापुरुषको उदात्त चरित्र र 
आपफ्ना दुर्मुणको ज्ञानले मानिसलाई मिथ्याभिमान त्यागेर विनम्र हुन सिकारँदछ। सांसारिक 
विषयका कुराकानीले साधनाशक्तिलाई क्षीण गर्दछ। यसर्थं सांसारिक विषयका कुराकानी 
साधनाका विघ्न हृन्। तिनलाई मोनताद्रारा जित्नुपर्दछ। शरीर र इन्द्रियलाई हिंसाकार्यमा लाग्न 
नदिएर हिंसालाई जित्नुपर्दछछ । त्यसै गरी दयाद्रारा आधिभौतिक दुःखलाई, समाधिद्रारा आधिदैविक 
दुःखलाई र योगबलद्वारा आध्यात्मिक दुःखलाई जित्नुपर्दछ । सात्विक आहारविहाखारा निद्रालाई 
जित्नुपर्छ । रजोगुणी र तमोगुणी वृत्तिलाई सतत्वगुणको सहाराले अनि सत्त्वगुणी वृत्तिलाई पनि 
उपरति वा वेराग्यद्रारा जित्नुपर्वछ। सम्पूर्ण दोषहरूलाई जितने सजिलो साधन चाहं अटल 
गुरुभक्ति हो । गुरुके आज्ञानुसार आचरण गर्ने अनि आपफ्ना सम्पूर्ण समस्याहरू गुरुसंग नलुकाईकन 
खोल्ने व्यक्ति सम्पूर्ण दोषहरूबाट सजिलै मुक्त हुन्छ । 


यस्य साक्षाद् भगवति ज्ञानदीपप्रदे गुरो । 
मत्यांसद्धीः श्रुतं तस्य सर्वं कुञ्जरदोचवत् ॥ २६॥ 


पदार्थ गुरो  गुरुमा श्रुतं  शास्त्राध्ययन तथा श्रवण 
साक्षात्  प्रत्यक्षरूपमा यस्य  जसको सवं  सबै 

भगवति  भगवत्स्वरूप मत्यांसद्धीः  मान्छे न हुन् भने कुञ्जरशोचवत्  हात्तीले स्नान 
ज्ञानदीपप्रदे  हृदयमा ज्ञानको खराब बुद्धि छ भने गरेजस्तो निरर्थक हुन्छ 

ज्योति बालिदिने तस्य  त्यस व्यक्तिको 





ताक्यार्थ ज्ञानदाता साक्षात् भगवान्स्वरूप गुरुमा जसको मनुष्युदधि गुरु पनि मन्छेनैत हन् 
भन्ने खालको सोचाईइ छ त्यस व्यक्तिको शास्त्रको अध्ययन र श्रवण आदि हात्तीले गरेको स्नान 
जस्तो निरर्थक भएर जान्छ । 


एष वे भगवान् साक्षात् प्रधानपुरुषेङ्वरः। 
नस . श  भल    ् 
यर ङवरावमृग्याङ्च्ररुका य मन्यत नरम् ॥ २७ ॥ 





पदार्थ पुरुषको नियामक हुनुहुन्छ  गर्दछन् र जो 

एषः  हृदयमा ज्ञानज्योति योगेश्वरः  ठलाठला साक्षात्  साक्षात् 
बालिदिने गुरु योगीहरूले भगवान्  परमात्मा हूनुहन्छ 
प्रधानपुरुषेरवरः  प्रकृति र॒ विमृग्याङ्प्रिः  जसका चरणको वि  निश्चय नै 


रालालन्द्री टीका 


२७३५ 
सप्तम स्कन्ध 


०५ 
लोकः  सामान्य मानिस 
यं  त्यस्ता गुरुलाई 


श्रीमद्भागवत 


नरम्  मानिसहरूको रूपमा 
मन्यते  मान्दछछ 


अध्याय १५ 


ताक्यार्थ हृदयमा ज्ञानज्योति बालिदिने गुरु साक्षात् प्रकृति र पुरुषको नियामक परमात्मा 
हनहन्छ । ठइलाटला योगीहरू पनि उहाँकै चरणको सेवा र ध्यान गर्दछछन्। सामान्य मानिसहरू 
त्यस्ता गुरुलाई मान्छेको रूपमा ठैर्दछन्। 


षड्व्गंसंयमेकान्ताः सवां नियमचोदनाः । 
तदन्ता यदि नो योगानावहेयुः श्रमावहाः ॥ २८॥ 


पदार्थ मत्सर लाई विजय गर्नमानै यी षड्वर्गमाथिको विजय 
सवांः  सम्पूर्ण लागेका हृन्छन् न आवहेयुः  सिद्ध गर्न 
नियमचोदनाः  शास्त्रीय तदन्ताः  ती सबै भडसकेपचछ्छि सकिएन भने 

विधिनियमहरू पनि श्रमावहाः  ती सबै श्रम मात्र 
षट्वर्गसंयमेकान्ताः  छ शत्रु यदि  यदि हन्छन् 

काम, क्रोध, लोभ, मद, मोह, योगान्  चित्तवृत्तिको निरोध 





ताक्यार्थ शास्त्रमा बतादएका विधिनियमहरू सबे काम, क्रोध आदि छ शत्रुमाथि विजय प्राप्त 
गर्नका लागि नै बताइएका हुन् । ती सब नियमहरूको आचरण ग्दखिरि पनि चित्तवृत्तिको निरोध 
वा यी षड्वर्गमाथि विजय प्राप्त गर्न सकिएन भने ती शास्त्रीय विधिनियमहरूको पालनले श्रम 
मात्र भयो भनेर बुनु पर्छ । 


यथा वातांदयो ह्यथां योगस्यार्थं न बिभ्रति । 
अनथांय भवेयुस्ते पूतमिष्टं तथासतः ॥ २९॥ 





पढार्थ अर्थं  प्रयोजनलाई तथा  त्यस्तै 

यथा  जसरी न बिभ्रति  पूरा गर्न सक्दैनन् असतः  दुष्ट व्यक्तिको 
वातादयः  कृषि, वाणिज्य ते  तिनीहरू पूतम्  पूर्तकर्म र 

आदि लौकिक कुराहरूले र॒ हि  निश्चय नै इष्टं  इष्ट आदि कर्म पनि 
अथाः  तिनीहरूका फलहरूले अनथांय  अनर्थका लागि अनर्थको लागि नै हुन्छन् 
योगस्य  योगसाधनाको भवेयुः  हन्छन् 


ताक्यार्थ जसरी कृषि, वाणिज्य आदि लौकिक कर्मले भगवतुप्राप्तिरूप योग साधनाको फल 
दिन सक्दैनन्, ती कर्म केवल अनर्थका लागि मात्र हुन्छन् त्यसे गरी दुष्ट व्यक्तिहरुद्रारा गरिएका 
श्रौत, स्मार्तं आदि इष्ट र पूर्तं कर्मले पनि कल्याणकारक फल दिन सक्दैनन्, ती पनि केवल 
अनर्थका लागि मात्र हुन्छन्। 


टिप्पणी  इष्ट र पूर्त कर्मको परिचय यही अध्यायको श्लोक ४८४९ मा दिदएको छ । 


रामालन्द्री टीका 


२७३२६ 


अध्याय १५ 


इच्छा नराखी 

मिक्ुः  भिक्षा वृत्तिले जीविका 
चलादे 

भिक्षामिताशनः  भिक्षाबाट 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
यरिचत्तविजये यत्तः स्यान्निःसद्गोऽपरियरहः 
एको विविक्तशरणो मिक्चुभिंक्षामिताशनः ॥ २० ॥ 

पदढार्थ स्यात्  छ भने 

यः  जो कोही व्यक्ति निःसङ्गः  परिवाररहित भएर 

चित्तविजये  मनमाथि विजय एकः  एकल 

पाडनको लागि विविक्तशरणः  एकान्तमा रहोस् 

यत्तः  लागेको अपरिग्रहः  केटी कुराको पनि 





परिमित भोजन मात्र खाओस् 


ताक्यार्थ जो व्यक्ति मनमाथि विजय प्राप्त गर्न चाहन्छ त्यस व्यक्तिले पारिवारिक संसर्ग त्यागेर 
केही कुराको पनि इच्छा नराखी एकान्तमा बसोस् र भिक्षावृकत्तिले मात्र जीविका चलाओस्। 


देशे शुचो समे राजन् संस्थाप्यासनमात्मनः। 


न   


स्थिरं समं सुखं तस्मिन्नासीतज्वंज्ग ओमिति ॥ ३१॥ 
पदार्थ आत्मनः  आपनो स्थिरं  चञ्चलतारहित भई 
राजन्  हे युधिष्ठिर आसनम्  आसन समं  समानरूपमा 
रुचो  पवित्र संस्थाप्य  राखेर सुखं  सुखपूर्वक 
समे  समतल तस्मिन्  त्यसमा ओम् इति  ॐ उच्चारण गर्दै 
देशे  ठाडंमा ऋज्वद्ः  सोखो भएर आसीत  बसोस् 





वाक्यार्थ हे युधिष्ठिर ! साधना गर्दा शुद्ध र समतल भूमिमा आसन बनाएर त्यसमा सोखो भएर 
स्थिर भएर राम्रोसंग सुखपूर्वक बसी कारको उच्चारण गरोस् । 


प्राणापानो सन्निरन्ध्यात् पूरकुम्भकरेचकैः । 
यावन्मनस्त्यजेत् कामान् स्वनासाग्रनिरीक्षणः ॥ ३२ ॥ 





पढार्थ त्यजेत्  छाडछ त्यहां सम्म पूरक, कुम्भक र रेचक 
यावत्  जहिलेसम्म स्वनासाग्रनिरीक्षणः  आफ्नो विधिद्रारा 

मनः  मनले नाकको अग्रभागलाई हर्द प्राणापानौ  प्राण र अपानलाई 
कामान्  कामनाहरूलाई पूरकुम्भकरेचकेः  प्राणायामका सन्निरुन्प्यात्  रोकोस् 


ताक्यार्थ जहिलेसम्म मनले कामनाहरूलाई त्याग्देन तहिलेसम्म आफ्नो नाकको अग्रभागलाई 
हर्द साधनारत बन्नुपर्छ र पूरक, कुम्भक र रेचक यी प्राणायामका विधिद्रारा प्राण र अपान 
वायुलाई रोक्नुपरछ । 

यतो यतो निःसरति मनः कामहतं भ्रमत्। 

ततस्तत उपाहृत्य हृदि रुन्ध्याच्छनेर्बंघः ॥ २३॥ 


रालालन्द्री टीका 


२७३७ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 
पदार्थ मनः  मनलाई रानेः  विस्तारिविस्तार 

बुधः  विवेकी मानिसले यतः यतः  जहां जहाँ हदि  हृदयमा 

कामहतं  कामनाबाट घाइते निःसरति  जान्छ रुन्ध्यात्  रोकोस् 


भएको ततस्ततः  त्यहं त्यहँबाट 
भ्रमत्  यताउता घुम्दे गरेको उपाहृत्य  फर्कए्र 


ताक्यार्थ विवेकी मानिसले कामनाबाट घाइते भएर यताउता धुम्दे गरेको मनलाई जहाँ  जहाँ 
जान्छ त्यहाँ त्यहाँबाट फकणएिर विस्तारे हृदयम रोकने प्रयास गरोस् । 


  काटेनाल्पीयसा य 
एवमभ्यसतदिच्तं ठ यतेः। 
अनिरां तस्य निवांणं यात्यनिन्धनवहिवत् ॥ ३४ ॥ 








पदार्थ यतेः  साधकको सकिएपछिको आगो ॐ 
एवम्  यसरी चित्तं  चित्त निवांणं  शान्त 
अनिशं  बारम्बार अल्पीयसा  थोर याति  हन्छ 
अभ्यसतः  अभ्यास गरिरहने काठेन  समयमे 

तस्य त्यो अनिन्धनवहविवत्  दाउरा 


ताक्यार्थ यसरी मनको नियन्त्रणका लागि बारम्बार अभ्यास गरिरहने साधकको चित्त थोर 
समयमा ने दाउरा सकिएपच्िको आगोजस्तो शान्त बन्दछ । 
कामादिभिरनाविद्धं प्रशान्ताखिलवृत्ति यत्। 


, अ  


चित्तं बह्यसुखस्पृष्टं नैवोत्तिष्ठेत कर्हिचित् ॥ २५॥ 


पदार्थ प्रशान्ताखिखवृत्ति  सारा किचित्  कटहिल्यै पनि 
यत्  जो वृत्तिहरू शान्त भदसकेको न एव उत्तिष्ठेत  विषयतिर 
कामादिभिः  काम, क्रोध चित्तं  चित्त उट्दैन 

आदिद्रारा बह्यसुखस्पृष्टं  ब्रह्मसु खलाई 

अनाविद्धं  नछोदएको भेट्राइसकेपचछि 





वाक्यार्थ जब काम, क्रोध आदिद्रारा नछछछोद्रएको र सारा वृत्तिहरू शान्त भदसकेको शुद्ध चित्तले 
ब्रह्मसुखलाई भेट्रांछ, त्यसपछि त्यो चित्त फेरि विषयतिर कहिल्यै फर्किदेन । 


यः प्रचर्य गृहात् पूवं त्रिवगांवपनात् पुनः। 
यदि सेवेत तान् मिश्वुः स वै वान्ताश्यपत्रपः ॥ ३६॥ 


पदार्थ 
त्रिवगांवपनात्  धर्म आदि 


त्रिवर्गको खेती गरिने 
गृहात्  घरगृहस्थीबाट 


पर्वं  पहिला 
प्रचर्य  छडर संन्यस्त भएर 


रामालन्द्री टीका 


पुनः  फेरि 
यदि  यदि कुनै स्थितिमा 
तान्  तिनै विषयहरूको 


श्रीमद्भागवत 


 त्यो 
अपत्रपः  लाज नभएको 


२७३८ 
अध्याय १५ 


भिक्षुः  संन्यासी हो र 
वान्ताश्ी  आर्फैले वान्ता 
गरेको चिज खानेवाला हो 





ताक्यार्थ जो संन्यासी पहिला धर्म आदि त्रिवर्गको सेवन गर्ने गृहस्थाश्चरममा रहेर वैराग्यपूर्वक 
संन्यस्त हुन्छ र पचि फेरि तिनै विषयहरूको सेवन गर्वछछ भने त्यो लाज नभएको संन्यासी आपले 
वान्ता गरेको चिज खानेवाला हो । 


येः स्वदेहः स्मृतोऽनात्मा म्यों विट्कृमिभस्मसात्। 
त एनमात्मसात् कृत्वा शलाघयन्ति ह्यसत्तमाः ॥ ३७ ॥ 


पलढार्थ 

येः  जसले 

स्वदेहः  आफ्नो शरीरलाई 
न आत्मा  आत्मा होइन 
मत्यः  मरणधर्मा हो 


किरा, विष्टा वा खरानी हुन्छ 
भनेर 

स्मृतः  सुरुमा बुफेर सबे छाडे 
फेरि अहिले 

ते  तिनीहरू 


विट्कृमिभस्मसात्  परिणाममा एनम्  यो शरीरलाई 


ताक्यार्थ जसले पहिला शरीरलाई मरणधर्मा भनेर बुरे र परिणाममा विष्टा, किरा र खरानी 
बन्ने हो भनेर निश्चय पनि गरे। अहिले तिनैले यदि त्यस शरीरमा आत्मबुद्धि गर्छन् र त्यसैको 


आत्मसात् कृत्वा  आत्मा ने हो 
भनेर 

इलाघयन्ति  प्रशंसा गछन् भने 
हि  निश्चय नै 

असत्तमाः  ती मूर्ख हुन् 





प्रशंसा गर्दछन् भने तिनीहरू ज्यादे मूर्खं हुन् । 
गृहस्थस्य क्रियात्यागो व्रतत्यागो वटोरपि । 


श र  न  
तपास्वना ्रामस्वा भक्ञारन्द्रयरकता ॥ ३८ ॥ 


आश्रमापसदा ह्येते खल्वाश्रमविडम्बकाः। 


देवमायाविमूढांस्ताुपेक्षेतानुकम्पया ॥ ३९॥ 


पदार्थ 

गृहस्थस्य  गृहस्थको 
क्रियात्यागः  कर्म त्याग 
वटोः अपि  ब्रह्मचारीको पनि 
त्रतत्यागः  ब्रतको त्याग 
तपस्विनः  वानप्रस्थ 
तपस्वी को 

ग्रामसेवा  गामा निवास र 


भिक्षोः  संन्यासीको 
इन्द्रियलोलता  इन्द्रियलोलुपता 
एते  यी सबै 

आश्रमापसदाः  तीती 
आश्रमका कलङ़ हुन् 

खलु  निश्चय ने यिनीहरू 
आश्रमविडम्बकाः  आश्रमको 
दोग रच्दैछन् 


 भगवान्को 
मायाले मोहित भएका 

तान्  त्यस्ता ढोँगीहरूलाई 
अनुकम्पया  दयाको पात्र 
सम्िएर 

हि  निश्चय नै 

उपेक्षेत  उपेक्षा गरिदिनुपर्दचछ 





रामालन्द्री टीका 


२७३९ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 


ताक्यार्थ यदि कोटी गृहस्थले कर्मत्याग गर्छ, ब्रह्मचारीले त्रतत्याग गर्छ, वानप्रस्थ गार्डमा बस्छ 
र संन्यासीले इन्द्रियलोलुप भएर बस्छ भने यी सबे आआप्ना आश्रमका कलङ़ हुन् । यिनीहरू 
तीती आश्रमीको रूपमा दोग रचेर घुमिरहेका छन्। भगवानूको मायाले मोहित भएका 
यिनीहरूलाई दयाको पात्र सम्रिएर उपेक्षा गरिदिनुपर्वछ। 


आत्मानं चेद् विजानीयात् परं ज्ञानधुताशयः । 


किमिच्छन् कस्य वा हेतोरदहं पुष्णाति लम्पटः ॥ ४०॥ 
पदार्थ ज्ञानधुताशयः  ज्ञानले वासना  वाहेतोः  केका लागि 
आत्मानं  जीवात्मालाई नष्ट भएको त्यो व्यक्तिले फेरि खम्पटः  विषयमा लम्पट भएर 
परं  परमात्माको रूपमा किम्  के देहं  शरीरलाई 
विजानीयात् चेत्  बुर्दछछ भने इच्छन्  इच्छा गर्दै पुष्णाति  पोषण गर्ला 





ताक्यार्थ यदि कसैले जीवात्मा र परमात्माको एकताको साक्षात्कार गर्दछ भने ज्ञानद्रारा 
वासना नष्ट भएको त्यो व्यक्तिले केको इच्छा गर्दै, केका लागि फेरि विषयमा लम्पट भएर 
शरीरको पोषण गर्ला ? 


आहुः शरीरं रथमिन्द्रियाणि हयानभीषून् मन इन्द्रियेशम् । 

वत्मौनि मात्रा धिषणां च सूतं सत्त्वं बृहद्बन्धुरमीशसुष्टम् ॥ ४१॥ 
अक्षं दरप्राणमधमंधममों चक्रेऽभिमानं रथिनं च जीवम् । 

घनुहिं तस्य प्रणवं पठन्ति शरं तु जीवं परमेव लक्ष्यम् ॥ ५२॥ 


पदार्थ धिषणां च  बुद्धिलाई पनि जीवम्  जीवलाई 

शारीरं  शरीरलाई सूतं  सारथि भनिएको छ तथा रथिनं  रथी भनिएको छ 
रथम्  रथ भनेर सत्त्वं  चित्तलाई हि  निश्चय नै 

आहुः  ज्ञानीहरू भन्दछन् र॒ ईशसुष्टम्  ईश्वरले सृष्टि प्रणवं  ॐकार 

इन्द्रियाणि  इन्द्रियहरूलाई गरेको तस्य  त्यस जीवको 
हयान्  घोडा भनेका छन् वृहत्  इलो धनुः  धनु हो 

इन्द्रियेशम्  इन्द्रियहरूको बन्धुरम्  बांध्ने डो भनिएको जीवं तु  शुद्ध जीवात्मा चाहं 
मालिक छ सारं  बाणहोर 

मनः  मनलाई दश्प्राणम्  दश प्राणलाई परम् एव  परमात्मा नै 
अभीषून्  लगाम अक्षं  धुर लक्ष्यम् च  लक्ष्य भनेर पनि 
मात्रा  विषयहरू अधमधर्मो  अधर्म र धर्म पठन्ति  पटने गर्दछन् 
अमी यी चरे  पाडग्रा 

वत्मोनि  बाटाहरू र अभिमानं  अभिमानी 





रामालन्द्री टीका 


२७४० 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 


ताक्यार्थ शरीर रथ हो, इन्द्रियहरू घोडा हुन् र इन्द्रियहरूको मालिक मन लगाम हो । त्यसै 
गरी विषयहरू नै बाटा हुन्, बुद्धि सारथि हो, चित्त नै भगवान्ले बनाएको बलियो बाँध्ने डोरी 
हो। दश प्राण रथका धुर हन्, धर्म र अधर्म दुई ओटा पाडग्रा हुन् अनि यो अभिमानी जीव रथको 
स्वामी रथी हो । उकार उसको धनु हो । शुद्ध जीवात्मा बाण हो र परमात्मा नै लक्ष्य हो भनी 
ज्ञानीहरूले भनेका छन् । 

टिप्पणी  यी दुई श्लोकमा आएका विषयहरू कठोपनिषद् १३३४ मा प्रतिपादित विषयसंँग 
समान छन्। यी श्लोकमा कठोपनिषदका तिने दुई मन्त्रतफ सङ़त गरिएको हो । 


रागो देषश्च रोभश्च शोकमोहौ भयं मदः । 
मानोऽवमानोऽसूया च माया हिंसा च मत्सरः ॥ ४३॥ 
रजः प्रमादः श्चुन्निद्रा शात्रवस्त्वेवमादयः। 

रजस्तम प्रकृतयः सत्त्वप्रकृतयः क्वचित् ॥ ४४॥ 





पढार्थ असूया च  ईर्ष्या पनि अरू पनि 

रागः  राग माया  छल रात्रवः तु  जीवका शत्रुहरू 
देषः  द्वेष हिंसा च  हिंसा पनि छन् 

लोभः च  लोभ पनि मत्सरः  डाहा रजस्तमःप्रकृतयः  यसमा 
शोकमोहौ च  शोक र मोह रजः  तुष्णा रजोगुण र तमोगुणात्मिका 
भयं  डर प्रमादः  असावधानी वृत्तिहरू धरे ह॒न्छन् 

मदः  अहङ्ार रुत्  भोक क्वचित्  कहिलेकाहीं 
मानः  अभिमान निद्रा  निद्रा सत्त्वप्रकृतयः  सत्वगुणका 
अवमानः  तिरस्कार एवमादयः  यिनीहरू लगायत वृत्तिहरू पनि हुन्छन् 


ताक्यार्थ राग, द्रेष, लोभ, शोक, मोह, डर, अहङ्ार, अभिमान, तिरस्कार, ईर्ष्या, छल, हिंसा, 
डाहा, तृष्णा, असावधानी, भोक, निद्रा आदि जीवका धैरे शत्रुहरू छन्। यिनीहरूमा धेरेजसो 
रजोगुणात्मिका र तमोगुणात्मिका वृत्तिहरू उत्पन्न हुन्छन् र कहिलेकाहीं सात्त्विकवृत्ति पनि उत्पन्न 
हन्छन् । 


यावन्नृकायरथमात्मवशोपकल्पं 
धत्ते गरिष्टचरणाच॑नया निरातम्। 
ज्ञानासिमच्युतबलो दघदस्तराचरुः 
स्वाराज्यवुष्ट उपशान्त इदं विजह्यात् ॥ ७५॥ 
पढार्थ यावत्  जहिलेसम्म आत्मवश्ोपकल्पं  इन्द्रिय आदि 


रामालन्द्री टीका 


२७८९१ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


आफ्नो वशमा भएको निशातम्  धारिलो 
नृकायरथम्  मनुष्य शरीररूपी ज्ञानासिम्  ज्ञानरूपी तरबार 
रथलाई दधत्  लिएर 

घत्ते  धारण गर्द, त्यसै वेला अच्युतबलः  अप्रतिहत 
गरिष्ठ्चरणाचंनया  गुरुचरणकोशक्तिमान् बन्दै 

सेवाद्रारा अस्तरघ्रुः  काम, क्रोध आदि 





अध्याय १५ 


सारा शत्रुहरूलाई हराएर 
उपशान्तः  शान्त भएर 
स्वाराज्यतुष्टः  परमानन्दको 
लाभले सन्तुष्ट हदे 

इदं  यो शरीरलाई पनि 
विजह्यात्  छडोस् 


ताक्यार्थ यो मनुष्य शरीररूपी रथ छँदैमा र॒वशमा रहेका इन्द्रियहरू रछदेमा गुरुचरणको 

सेवाद्रारा धारिलो ज्ञानरूपी तरबार लिएर अप्रतिहत शक्तिमान् बन्दै काम, क्रोध आदि सारा 

शत्रुहरूलाई हराएर शान्त भई परमानन्दको लाभले सन्तुष्ट हदे यो मनुष्य शरीरलाई पनि त्यारनु 

पर्वछ। 

नो चेत् प्रमत्तमसदिन्द्रियवाजिसूता 
नीत्वोत्पथं विषयदस्युषु निक्षिपन्ति । 

ते दस्यवः सहयसूतममुं तमोऽन्धे 


संसारकूप उरुमृत्युभये क्षिपन्ति ॥ ४६॥ 





पदढार्थ उत्पथं  कुमार्गमा घोडासहित 

नो चेत्  थोरै मात्र असावधानी  नीत्वा  लगेर अमुं  यो जीवलाई 

भयो भने पनि विषयदस्युषु  विषयरूपी उरुमृत्युभये  मत्यु आदिले 
प्रमत्तम्  सावधानीरहित यो डांकाको समूहमा अत्यन्त भयावह 

जीव रथी लाई निक्षिपन्ति  फालिदिन्छन् तमोऽन्धे  डर लाग्दो 
असत्  दुष्ट तेती अन्धकारमय 

इन्द्रियवाजिसूताः  इन्द्रियरूपी दस्यवः  डँ काहरूले संसारकूपे  संसाररूपी कुवामा 
घोडा र सारथि बुद्धि मिलेर॒ सहयसूतम्  सारथि र क्षिपन्ति  खसालिदिन्छन् 


ताक्यार्थ यदि ज्ञान प्राप्त गर्न सकिएन भने अत्यन्त असावधान यो जीव रथीलाई दुष्ट 
इन्द्रियरूपी घोडाहरू र बुद्धिरूपी सारथि मिलेर कुमार्गमा लैजान्छन् र विषयरूपी डाँकाहरूको 
समूहमा फालिदिन्छन्। त्यसपछि ती डाँकाहरूले सारथि र घोडा सहित यो जीव 
रथी लाई मृत्यु आदिको कारणले भयावह र अन्धकारमय संसारकुवामा लगेर खसालिदिन्छन्। 


वितरण माधथिका श्लोकहरूमा शरीरलाई रथको रूपमा कल्पना गरी त्यसको मालिक रथी 
आत्माको विषयमा बताइएको छ । कटोपनिषद्मा यमराजले नचिकेतालाई यिन रूपकटहरूको 
प्रयोग गरेर तत्त्वोपदेश गर्नुभएको प्रसङ्ग आएको छ । शरीर रथजस्तो छ, यसको माध्यमले रथी 
आत्मा आ़्ूले चाहेका विषयहरूको भोग गर्न तीती ठाडँमा जान्छ । इन्द्रियहरू घोडाजस्ता छन्। 
यिनीहरूले शरीरलाई तीती ठाडमा पुययारंछन्। इन्द्रियहरूलाई नियन्त्रण गर्ने मन नै यो रथको 


रामालन्द्री टीका 


२७८२ 
सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 


लगाम हो। यस लगामलाई समाती इन्द्रियरूपी घोडाहरूलाई नियन्त्रित गर्ने काम बुद्धिरूपी 
सारथिको हो । यी सबको भरोसामा रथी जीवात्मा आनन्दभोग गर्न चाहन्छ । 

यहाँ शङ़ा उटन सक्छ निर्गुण निराकार आत्मा कसरी विषयहरूको भोक्ता हुन सक्दछ 
र ? यसको उत्तर हो आत्मा, इन्द्रिय र वासनायुक्त मन मिलेर भोक्ता जीव बन्द कठोपनिषद्, 
१२४ । अन्तःकरणमा वासनाहरू छन्। यही वासनायुक्त अन्तःकरण नै जीवको उपाधि हो। 
त्यसैले जीवले आफ्नो सारथि बुद्धिलाई सांसारिक विषयहरूतिर जाने आज्ञा दिदे आएको छ। 
वासनाग्रस्त आत्माको दुलमुले चाला देखेर बुद्धिले संसारतिर या परमार्थतिर कता जानुपर्न हो 
भन्ने कुराको निर्णय गर्न सक्दैन। यसरी जब बुद्धिले मनरूपी लगामलाई पूर्णरूपले नियन्त्रित गर्न 
सक्दैन तब स्वभावतः विषयतिर आसक्त इन्द्रियहरूले रथलाई विषयदेशतिर लैजान्छन् र 
कामनाहरूको अनन्त जन्जालभित्र फसाइदिन्छन्। जीवात्माको असावधानी र निर्णयक्षमताको 
अभाव नै सम्पूर्ण सांसारिक दुर्घटनाका मूल कारण हन्। जीवले आफ्नो बाटो निश्चित गर्नका 
लागि नियन्त्रित बुद्धि र मनको आज्ञानुसार इन्द्रियहरूले चल्नुपर्नै हुन्छ । यसप्रकार उसले 
संसाररूपी वनबाट बाहिर निस्की सर्वव्यापक परमात्माको स्वरूपलाई पाउन सक्छ भन्ने 
कठोपनिषद् १३ मा प्रस्तुत विषयवस्तुलाई ने यहाँ पनि प्रस्तुत गरिएको छ। 


प्रवृत्तं च निवृत्तं च द्विविधं कमं वेदिकम्। 
आवतते प्रवृत्तेन निवृत्तेनारलुतेऽमृतम् ॥ ४७ ॥ 


पढार्थ द्विविधं  दुई प्रकारको छ निवृत्तेन  निवृत्तकर्मद्रारा 
वेदिकम् क्म  वैदिक कर्म॑ प्रवृत्तेन  प्रवृत्तकर्मद्रारा लौकिक अमृतम्  परमानन्दरूप 
प्रवृत्तं च  प्रवृत्तिपरक र र पारलौकिक भोगहरू भोगेर मोक्षफल 

निवृत्तं च  निवृत्तिपरक पनि आवतते  जन्ममृत्यु युक्त अ्नुते  प्राप्त गर्द फेरि 
गरेर संसारमा फकन्छ फर्कदेन 





ताक्यार्थ प्रवृत्तिपरक र निवृत्तिपरक गरेर वैदिक कर्म दुई प्रकारका छन् । प्रवृत्तिपरक कर्मद्रारा 
लौकिक र पारलौकिक भोगहरू प्राप्त हुन्छन् भने निवृत्तिपरक कर्मद्रारा मोक्षफल प्राप्त हुन्छ । 
निवृत्तिपरक कर्मद्वारा मोक्षफल प्राप्त भएपलि फेरि संसारमा फर्कनु पर्दैन । 


हिंखं द्रव्यमयं काम्यमग्निहोत्राययशान्तिदम् । 
दशंश्च पृणंमासरच चातुमास्यं पड्ुः सुतः ॥ ४८॥ 
एतदिष्टं प्रवृत्ताख्यं हुतं प्रहुतमेव च । 

पूर्तं सुरालयारामकूपाजीन्यादिलक्षणम् ॥ ४९॥ 


पढार्थ दशः च  दर्शयाग चातुमांस्यं  चतुमस्यि याग 
अग्निहोत्रादि  अग्निहोत्र आदि पृणंमासः च  पूर्णमास याग॒ पद्यः  पशुयाग 


रालालन्द्री टीका 


२७४३ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
सुतः  सोमयाग दिंखं  हिंसायुक्त 

हुतं  वैश्वदेव याग र द्रन्यमयं  द्रव्यमय र 
प्रहुतम् च  बलिहरण आदि काम्यम्  काम्य कर्महरू 
याग प्रवृत्ताख्यं एव  प्रवृत्तकर्म 
एतत्  यी सम्पूर्णं यागहरू अन्तर्गत पर्दछछन् र 

इष्टं  इष्ट संज्ञक हुन् अशान्तिदम्  अशान्ति दिने 


अध्याय १५ 


खालका हुन्छन् 
सुराख्यारामकूपाजीव्यादि 
लक्षणम्  मन्दिर, धर्मशाला, 
बगँंचा आदि र इनार, कुवा 
आदि बनाउने कर्मलाई 

पूतं  पूर्व कर्म भनिन्छ 





ताक्यार्थ अग्निहोत्र आदि, दर्शयाग, पूर्णमास याग, चातुर्मास्य याग, पशुयाग, सोमयाग, 
वेश्वदेव याग र बलिहरण आदि याग यी सबै इष्ट कर्मअन्तर्गत पर्दछ्न्। यी प्रवृत्ति कर्मअन्तर्गत 
पर्ने द्रव्यमय यज्ञ हन् । यिनीहरूमा हिंसा मिसिएको हन्छ त्यसैले यिनीहरू अशान्ति दिने खालका 
हन्छन्। यसै गरी मन्दिर, धर्मशाला, बरगँचा आदि बनाउने र इनार, कुवा आदि खनाउने कर्मलाई 


पूर्वकर्म भनिन्छ। 
दरव्यसृक्ष्मविपाकङ्च धूमो रात्रिरपक्षयः । 


अयनं दक्षिणं सोमो दरं ओषधिवीरुधः ॥ ५०॥ 


अन्नं रेत इति क्ष्मेश पितृयानं पुनर्भ॑वः। 


एकेकश्येनाुपूर्वं भूत्वा भूत्वेह जायते ॥ ५९॥ 


पढार्थ त्यसपछि 

ष्मेरा  हे पृथ्वीपति युधिष्ठिर सोमः  चन्द्रलोक पुण्छ र 
दरन्यसृक्ष्मविपाकः  यज्ञसम्बन्धी यथोचित भोगहरू भोग गर्छ, 
पुरोडाश आदिद्रारा बनेको सूक्ष्म त्यसपछि 

शरीरलाई धारण गर्दै सर्वप्रथम पुनभ॑वः  फेरि संसारमा प्राप्त 
धूमः  धूमाभिमानी देवतासम्म हुने प्रवृत्तकर्ममा लागेको जीव 


पुग्दछ त्यसपछि दशं  ओँसीको चन्द्रमा जस्तो 
रात्रिः  रात्रिको अभिमानी क्षीणपुण्यमान् 

देवता ओषधिवीरुधः  वृष्टिद्रारा 
अपक्षयः  कृष्णपक्ष क्रमशः ओषधि, लता, 


दक्षिणं अयनं च  दक्षिणायन, वनस्पतिरूपमा उत्पन्न हदे 


 अन्तको रूपमा आरं, 
त्यसपछि 

  वीर्य बनेर 

पितृयानं  पित्॒यान गतिले 
एकेकश्येन  एकएक गरेर 
आनुपू्वं  क्रमैसंग 

भूत्वा भूत्वा  पुत्रपुत्र 
आदिका रूपमा परिणत हदे 
इह  यस पृथिवीमा 

इति  यसरी 

जायते  जन्म ग्रहण गर्द 





ताक्यार्थ हे युधिष्ठिर ! प्रवृत्तिपरक कर्ममा लागेका व्यक्तिहरू यो शरीर द्ुटेपछि यज्ञसम्बन्धी 
पुरोडाश आदिद्रारा बनेको सूष्ष्मशरीरलाई धारण गर्दै सर्वप्रथम धूमाभिमानी देवतासम्म पुग्दछन् । 
त्यसपच्ि रात्रिको अभिमानी देवता, कृष्णपक्ष, दक्षिणायन हदे चन्द्रलोकसम्म पुग्दछन्। त्यहं 
यथोचित भोग भोग्दछन् र ओँसीको चन्द्रमा जस्तो क्षीणपुण्य भएर वृष्टिद्वारा पृथिवीमा खस्दै 
ओषधि, लहरा, वनस्पति आदि अननको रूपमा उत्पन हृन्छन्। त्यसलाई पुरुषले खाएपचछि वीर्य 


रामालन्द्री टीका 


२७७४ 
सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 
बन्दछ । यसै क्रमले ती जीवहरू फेरि जन्म ग्रहण गर्दछछन्। 
निषेकादिरमदानान्तेः संस्कारे संस्कृतो दिजः। 
इन्द्रियेषु क्रियायज्ञान् ज्ञानदीपेषु जुहति ॥ ५२॥ 


पदार्थ व्यक्ति इन्द्रियेषु  ज्ञानेन्दरियहरूमा 
निषेकादिर्मशानान्तेः  द्विजः  द्विज हो, निवृत्ति क्रियायज्ञान्  इष्ट, पूर्त आदि 


गर्भाधानदेखि अन्त्येष्टिसम्मका मार्गमा लागेको ब्राह्मणले क्रियामूलक यज्ञहरूलाई 
संस्करेः  संस्कारहर्द्रारा ज्ञानदीपेषु  ज्ञानका लागि जहति  हवन गरिदिन्छन् 
संस्कृतः  संस्कृत भएको दीपक समान 
ताक्यार्थ जसको ग्भधानदेखि अन्त्येष्टिसम्मका संस्कारहरू गरिन्छ ॒तिनीहरू द्विज हृन् । 
निवृकत्तिमार्गमा लागेका द्विजहरूले ज्ञानका लागि दीपक समान ज्ञानेन्द्रियहरूमा सारा क्रियात्मक 
इष्ट एवं पूर्तं कर्महरूलाई हवन गरिदिन्छन्। 





न्ते ९ 


इन्द्रियाणि मनस्यू्मों वाचि वेकारिकं मनः। 
 ४ म. म न ४ 
वाचं वर्णसमाम्नाये तमोङ्कारे स्वरे न्यसेत् ॥ 
ओङ्कारं बिन्दो नादे तं तं तु प्राणे महत्यमुम् ॥ ५३॥ 


पढार्थ वाच॑  वाणीलाई बिन्दो  बिन्दुमा 

इन्द्रियाणि  इन्द्रियहरूलाई वणंसमाम्नाये  वर्णसमुदायमा तं  त्यो बिन्दुलाई 

उर्मोँ  सङ्ल्पविकल्पात्मक तम्  त्यो वर्णसमुदायलाई नादे  नादमा 

मनसि  मनमा स्वरे  अकार आदि स्वरले त त्यो नादलाई 

वैकारिकं  विकारले युक्त युक्त प्राणि  प्राणमा 

भएको ओङ्कारे  ओड्ारमा अमुम् तु  फेरि त्यो प्राणलाई 
मनः  मनलाई न्यसेत्  हवन गरोस् महति  परब्रह्ममा लीन गरोस् 
वाचि  वाणीमा ओङ्कारं  ओ डारलाई 





ताक्यार्थ ती इन्द्रियहरूलाई सड्ल्पविकल्पात्मक मनमा, विकारयुक्त मनलाई वाणीमा, 
वाणीलाई वर्णसमुदायमा र वर्णसमुदायलाई तीन स्वरले युक्त भएको ओड़ारमा हवन गरोस् । फेरि 
आओ ङारलाई बिन्दुमा, बिन्दुलाई नादमा, नादलाई प्राणमा र त्यो प्राणलाई पनि परब्रह्ममा लीन 
गरोस्। 
९  ९  

अग्नः सूया द्वा प्रानः शुक्टा राकात्तर स्वराट् । 

विश्वश्च तेजसः ्राज्ञस्तुयं आत्मा समन्वयात् ॥ ५४ ॥ 
पदृर्थ अग्निः  अग्निको अभिमानी देवतासम्म पुग्छ, त्यसपछि 


रामालन्द्री टीका 


२७९८५ 
सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 


  ब्रह्मलोकमा गई तेजसलाई पनि कारणोपधिक 
त्यहांको भोग भोग्दछ, त्यसपछि प्राज्ञमा लीन गरी, त्यसपछि पनि 


सूयः  सूर्याभिमानी देवता 
दिवा  दिवसाभिमानी देवता 







प्राह्णः  मध्यकाल विवः  स्थूलोपाधिक तुयं  साक्षीमा लीन गरी 
शुक्लः  शुक्लपक्ष विश्वलाई समन्वयात्  यसरी सबेलाई 
राका  पूर्णिमा तथा तेजसः  सूक्ष्मोपाधिक तैजसमा समन्वय गरी ऊ स्वयम् 

उत्तरं  उत्तरायणको अभिमानी लीन गर्दछछ र आत्मा  शुद्ध आत्मस्वरूपमा 





देवतासम्म पुगी प्राज्ञः च  सृक्ष्मोपाधिक स्थित रहन्छ 


ताक्यार्थ यसरी लीन गर्दैगर्दै निवृत्तिमार्गमा लागेको जीव शरीर द्ृटेपलि क्रमशः अग्निको 
अभिमानी देवता, दिवसाभिमानी देवता तथा मध्याह्न, शुक्लपक्ष, पूर्णिमा, उत्तरायण आदिको 
अभिमानी देवता हदे ब्रह्मलोकमा पुग्दछ र त्यहाँको भोग भोग्दछ। त्यसपछि स्थूलोपाधिक 
विश्वलाई सृक्ष्मोपाधिक र सूक्ष्मोपाधिक तैजसलाई पनि कारणोपाधिक प्राज्ञमा लीन गरारंछ । 
त्यसपछि त्यो प्राज्ञलाई पनि साक्षीमा लीन गराएर समन्वय गरी स्वयम् शुद्ध आत्मस्वरूप भएर 
रहन्छ । 
वितवरण उत्तरायण मार्गद्वारा ब्रह्मलोक पुगेपछछि मनुष्य कसरी मूक्त हन्छ ? त्यसको प्रक्रिया यहां 
बतादइएको छ । स्थूल, सुक्ष्म र कारण उपाधिलाई क्रमशः आत्मामा लीन गर्दै जीवको मुक्तिको 
प्रक्रिया सुरु हृन्छ । जीवका तीन अवस्था र स्वरूपहरू छन्। जाग्रत् कालमा जब स्थूल विषय र 
इन्द्रियरूप उपाधिद्रारा जीव विषयहरूको उपभोग गर्द तब त्यो विश्व बन्दछछ । त्यही जीव जब 
मनरूप सूक्ष्म उपाधिलाई लिई वासनामय पदार्थहरूको भोग गर्द तब त्यसलाई तेजस भनिन्छ 
भने कारण उपाधि अज्ञानमा प्रतिबिम्बित भई अविद्यावृत्तिद्रारा नै अज्ञान, सुख आदिको अनुभव 
गर्ने सुषुप्तिकालीन आत्मालाई प्राज्ञ भनिन्छ। वास्तवमा आत्मा चाहं तीनवटै अवस्थाहरूदेखि पर 
निरुपाधिक छ भन्ने विवेचन माण्डूक्योपनिषद्, छान्दोग्योपनिषद् र बृहदारण्यकोपनिषद्मा गरिएको 
छ। स्थूल, सूक्ष्म र कारण तीन उपाधिमध्ये उत्तरोत्तर उपाधि श्रेष्ठ छन्। त्यसैले कारण 
उपाधिवाला जीव सुषुप्तिकालमा सर्वज्ञ सत्स्वरूप परमात्मासंग अभिन्न हृन्छ भनी 
नृहदारण्यकोपनिषद् ४३२१ र छान्दोग्योपनिषद् ६८१ मा बतादएको छ । 

यहाँ के कुरा बुण्न आवश्यक छ भने सुषुप्तिकालमा जीव आफ्ना उपाधिहरूलाई छाडी 
साक्षीसंग मिलेको हन्छ । सर्वव्यापक ब्रह्मतत्त्वको सानो रूप नै साक्षी हो। यो ब्रह्म र जीवबीचको 
रूप हो । ब्रह्ममा कुनै उपाधि छैन तर साक्षीको उपाधि अन्तःकरण हो। जीव अन्तःकरणभित्र 
परेको ब्रह्मको प्रतिबिम्ब हो भने साक्षी अन्तःकरणद्रारा उपहित ब्रह्मचैतन्य हो। एेना फुटाडँदा 
एेनामा प्रतिबिम्बित आकाश पनि नष्ट हृन्छ तर धटो फटारंँदा त्यहाँभित्रको आकाश नष्ट हदेन। 
यिन दुई दृष्टान्तद्रारा साक्षी र जीवको स्वरूपलाई स्पष्ट पारिएको छ । अन्तःकरणको उत्पत्ति हदा 
त्यसको अडिने ठँ सर्वव्यापक ब्रह्मतत्त्व नै हो। परिच्छिन्न अन्तःकरण जति क्षेत्रमा अडिएको 
हुन्छ ॒ब्रह्मततत्वको त्यत्ति भाग अन्तःकरणको प्रकाशक रूपले साक्षी बन्द भने त्यहाँभित्र 
प्रतिबिम्बित त्यही ब्रह्मतत्त्व जीव बन्द । साक्षात् द्रष्टा नै साक्षी हो। यसले अन्तःकरण र त्यसका 


रामालन्द्री टीका 


२७४८६ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 


सम्पूर्ण कार्यहरूलाई नियाल्दकछछ । अन्तःकरणविना त्यसको साक्षीस्वरूप बन्न नसक्ने हूुनाले यो 
स्वरूपलाई शुद्ध ब्रह्म मानिएको छैन । माण्डूक्योपनिषदमा तुरीय आत्मा भनेर पनि यसैलाई सड़त 
गरिएको हो अनि छान्दोग्य र बृहदारण्यक उपनिषद्मा सत्स्वरूप प्राज्ञ परमात्मा भनेर पनि यसै 
साक्षीलाई बुखाइृएको हो। यो तुरीय साक्षी आत्मा मायाकल्पित साक्ष्य पदार्थं अन्तःकरण 
आदिको विनाशपचछि शुद्ध आत्मा ने हुन्छ । अविद्याकल्पित जाग्रत् आदि तीन अवस्थाको अपेक्षा 
यसलाई तुरीय भनिएको हो । जब आत्माले प्रकाशित गर्नुपर्ने ती अवस्थाहरू रहदेनन् तब आत्मामा 
साक्षीत्व पनि रहदेन। वास्तवमा अन्तर्यामीत्व र साक्षीत्व पनि ब्रह्ममा कल्पित नै हुन् भन्ने 
वेदान्तसिद्धान्त हो । 


देवयानमिदं प्राहुभूत्वा भूत्वानुपूवंशः। 
आत्मयाज्युपशान्तात्मा ह्यात्मस्थो न निवतेते ॥ ५५॥ 





पदढार्थ उपशान्तात्मा  शान्त चित्त तत्तत् अभिमानी देवतासम्म हदे 
इदं  यो भएको आत्मस्थः  आत्मस्वरूपमा 
देवयानम्  देवयान मार्ग आत्मयाजी  आत्मोपासक स्थित भएर 

प्राहुः  भनियो अनुपूवंशः  क्रभैले न निवतेते  फेरि फर्कदैन 

हि  निश्चय नै भूत्वा भूत्वा  उत्तरायणमार्गद्रारा 


ताक्यार्थ यो देवयान मार्ग हो। यस मार्गबाट शान्त चित्त भएका आत्मोपासकहरू क्रमशः 
अग्नि आदि अभिमानी देवताद्वारा ब्रह्मलोक पुगेर आत्मानुभव गर्वछछन्, फेरि फर्कदैनन्। 


       ० 
य एते पितृदेवानामयने वेदनिर्मिते । 
शास्त्रेण चक्षुषा वेद् जनस्थोऽपि न मुद्यति ॥ ५६॥ 


जनस्थः अपि  यही देहम रहेर 
पनि 
न मुद्यति  मोहमा फस्दैन 


पदार्थ देवताहरूको 

एते  यी दई ओटा अयने  मार्गलाई 

वेदनिर्मिते  वेदद्रारा बताइएका शास्त्रेण चकुषा  शास््रदुष्टिले 
पितुदेवानाम्  पितृहरूको र॒ यः वेद  जो जान्दछ त्यो 
ताक्यार्थ जो व्यक्ति वेदले बताएको देवयान र पित्रयान यी दुई मार्गलाई शास्त्रीय दृष्टिलि 
जान्दछछ, त्यो व्यक्ति यही शरीरमा रहेर पनि मोहमा फस्दैन। 


आदावन्ते जनानां सद् बहिरन्तः परावरम् । 
ज्ञानं ज्ञेयं वचो वाच्यं तमो ज्योतिस्त्वयं स्वयम् ॥ ५७ ॥ 





पदार्थ 
जनानां  प्राणीहरूको 


आदो  सृष्टिभन्दा पहिला 
अन्ते  प्रलयपचछ्छि पनि 


सत्  जो सत्यरूपले छ र 
बहिः  बाह्य भोग्यरूपले 


रामालन्द्री टीका 


२७४७ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 
ज्योतिः तु  प्रकाशको रूपमा 


पनि 


वचः  नामको रूपमा 
वाणीको रूपमा र 


अन्तः  भित्री भोक्ता रूपले 
परावरम्  श्रेष्ठ रूपले र 





कनिष्ठ रूपले वाच्यं  वाच्य रूपमा वा अयं  यो तत्त्ववेत्ता नै 
ज्ञानं  ज्ञान रूपले तथा रूपके रूपमा स्वयम्  आँ हृन्छ त्यसपच्ि 
जञेयं  ज्ञेय रूपले तमः  अन्धकारको रूपमा र॒कसरी मोह हने 


ताक्यार्थ त्यही परमात्मा तत्तव नै सृष्टिभन्दा पहिला र प्रलयभन्दा पछि सत्यरूपले विद्यमान छ। 
बाहिर भोग्यरूपले र भित्र भोक्तारूपले पनि उही छ। श्रेष्ठ र कनिष्ठरूपले, ज्ञान र ज्ञेय 
पदार्थ रूपले, वाच्य र वाचकरूपले तथा अन्धकार र प्रकाश दुबे रूपले उही नै रहेको छ। 
वास्तवमा त्यो स्वरूप नै आफ्नो स्वरूप हो । यो बुखिसकेपछि जीवलाई मोह हदेन । 


आबाधितोऽपि ह्याभासो यथा वस्तुतया स्मृतः। 


दुघंटत्वादेन्द्रियकं तद्वदथविकल्पितम्॥ ५८ ॥ 
कल्पना गरिएको मात्रै हो 


स्मृतः  देखिन्छ 
तद्वत्  त्यसै गरी दुघटत्वात्  अनुभवद्रारा 


पदार्थ 
आबाधितः अपि  विचार गर्दा 


मिथ्या सावित हुने भए पनि हि  निश्चय नै असंभव भएकोले त्यो सत्य हुन 
आभासः  प्रतिबिम्ब आदि एन्द्रियकं  इन्द्रियका विषयहरू सक्दैन 
यथा  जसरी पनि 





वस्तुतया  वास्तविक रूपमा नै अथविकल्पितम्  यथार्थरूपले 


ताक्यार्थ जसरी विचार गरे पनि मिथ्या लाग्ने प्रतिबिम्ब आदि पदार्थहरू पनि पहिला सत्य 
जस्ते देखिन्छन् । त्यसै गरी यी इन्द्रियहरूका विषयहरू पनि विचार नगर्दा सत्य जस्ता देखिएका 
मात्र हुन्, अनुभव गर्दा सत्य साबित हन सक्देनन् । 


कित्यादीनामिहाथानां छाया न कतमापि हि । 
न सङ्घातो विकारोऽपि न पृथङ्नान्वितो मृषा ॥ ५९॥ 


पदार्थ कतमा अपि  कुनै पनि रूपमा केटी छैन 
इह  यहां नहि  कैन न अन्वितः  न त आप्नो 
क्षित्यादीनाम्  पृथिवी आदि न सङ्घातः  नत अवयवभित्र अन्वित छन् 


अथांनां  पदार्थहरूको 
छाया  विकारस्वरूप शरीर 
आदि 


पञ्चमहाभूतको समूह ने छ 
न अपि विकारः  पञ्चमहा 
भूतको परिणाम विकार पनि 


पृथक्  न त अवयवदेखि भिन्न 
छन् त्यसेले 





मृषा  सबे मिथ्या हो 


ताक्यार्थ यहाँ विचार गरेको खण्डमा पृथिवी आदि पदार्थहरू र तिनका विकार शरीरादि कुनै 
रूपमा पनि सत्य कैनन्। न त पञ्चमहाभूतको समूह नै छ रन भौतिक विकारहरू नै छन्। 


रामालन्द्री टीका 


२७५४८ 
सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 


वास्तवमा अवयवअवयवी केही पनि छैनन्, त्यसैले सबे मिथ्या हुन् । 
धातवोऽवयवित्वाच्व तन्मात्रावयवेर्विना । 
न स्युद्यंसत्यवयविन्यसन्नवयवोऽन्ततः ॥ ६० ॥ 





पदार्थ अवयवी हुन् अवयवको पनि 

धातवः  यी पञ्चमहाभूतहरू सत्तादेखि अतिरिक्त सत्ता अन्ततः  वास्तवमा 
  

तन्मात्रावयवेः विना  यिनको हुन सक्दैन हि  निश्चय नै 

तन्मात्रारूप अवयव नभरईकन अवयविनि च  अवयवीहरू असत्  मिथ्या नै हुन् 

न स्युः  हन सक्दैनन् असति  मिथ्या हदा 

अवयवित्वात्  यिनीहरू अवयवः  तिनीहरूका अवयव 


ताक्यार्थ पञ्चतन्मात्रारूप अवयवहरू नभरईकन अवयवी पन्चमहाभूत हुन सक्दैनन् किनभने 
अवयवको सत्तादेखि अतिरिक्त सत्ता अवयवीको हदेन । जब यी अवयवी पन्चमहाभूत मिथ्या छन् 
भने यी अवयव पञ्चतन्मात्र पनि वास्तवमा मिथ्या नै हृन् । 


स्यात् सादुरूयभ्रमस्तावद् विकल्पे सति वस्तुनः। 


जाग्रत्स्वापौ यथा स्वप्ने तथा विधिनिषेधता ॥ ६९॥ 
पदढार्थ स्यात्  रहन्छ तथा  त्यसै गरी 
वस्तुनः  परमात्मामा यथा  जसरी विधिनिषेधता  विधि र निषेध 
विकल्पे सति  नानात्व हदा स्वप्ने  स्वप्नावस्थामा उत्पन्न हुन्छ 
सादुश्यभ्रमः  सादृश्यको भ्रम॒जाग्रतस्वापो  जाग्रत् र 
तावत्  अविद्या रहेसम्म स्वप्नको भेद देखिन्छ 





ताक्यार्थ वास्तविकरूपले परमात्मामा भेद नहंदा नहँदे पनि स्वप्नावस्थामा जाग्रत् र 
स्वप्नावस्थाको भेदको अनुभव भए फँ अविद्याद्रारा कल्पित भ्रमले गर्दा विधिनिषेध आदि भेद यहां 
देखिएको हो । 


विवरण श्लोक ५७६१ मा संसारलाई मिथ्या सिद्ध गरिएको छ । जो सत् र असत् दुबे रूपले 
प्रतीत हैदेन त्यो मिथ्या हो। संसारका सम्पूर्ण पदार्थहरू सत् र॒ असत् दुबे होदनन्। घडा र 
टेबुललाई यसको उदाहरणको रूपमा लिन सकिन्छ । घडा र टेबुल असत् होडइनन्। 

असत् चेत् न प्रतीयेत अर्थात्, असत् भएको भए प्रतीति हनु नपर्न। असत्को प्रतीति हँदेन 
अर्थात् जुन वस्तुको प्रतीति ह॒न्छ त्यो वस्तु असत् हँदेन। घडा र टेबुलको आआफ्नै नाम छ, 
तिनीहरूको आफ्नै आकारप्रकार देखिन्छ र यिनीहरू व्यवहारमा पनि आर्छन् वा यिनीहरूको 
प्रतीति हृन्छ यसैले यिनीहरू असत् होडनन्। यस्ते घडा र टेबुल सत् पनि होडइनन्। 

सत् चेत् न बाध्येत अर्थात् सत् भएको भए बाधित हनु नपर्ने । जुन वस्तु बाधित हदेन त्यो 


रामालन्द्री टीका 


२७५४९ 
सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 


सत् हो। घडा र टेबुल वस्तुतः नाम मात्र हुन् । तिनीहरूमा रहेका माटो र काठ नै सत्य हून्। यसै 
गरी माटो र काठ पनि आफ्नो कारण परमाणुमा कल्पित मात्र हून्। यस्तै परमाणु पनि 
परमात्मामा कल्पित हो। यसैले संसारका सम्पूर्णं पदार्थहरू परमात्मामा कल्पित भएकाले 
तिनीहरूको बाध हृन्छ, त्यसैले तिनीहरू सत् होदइनन्। यसरी संसारका पदार्थहरू सत् र असत् दुबे 
नभएकाले मिथ्या हृन् भन्ने सिद्ध हुन्छ । 

यहाँ पनि परमात्मालाई मात्र सत् वस्तुका रूपमा सिद्ध गरिएको छ । सुष्टिभन्दा पहिले र 
प्रलयभन्दा पछि, बाहिरी पदार्थमा भोग्य रूपले र भित्र भोक्ता रूपले परमात्मा मात्र रहेकाले यस्तै 
श्रेष्ठ र कनिष्ठ, ज्ञान र ज्ञेय, वाच्य र वाचक, अन्धकार र प्रकाश सम्पूर्ण रूपले परमात्मा नै 
रहेकाले परमात्मा बाहेक अरू कुनै पनि वस्तुको सत्ता सिद्ध हदेन । जसरी एेनामा परेको प्रतिबिम्ब 
पहिले सत्य जस्त देखिन्छ तर विचार गर्दा उक्त प्रतिबिम्ब बिम्बभन्दा भिन्न वस्तुका रूपमा सिद्ध 
हुन सक्देन त्यसरी नै संसारका सम्पूर्ण पदार्थहरू वा इन्द्रियका विषयहरू विचार नगर्दा सत्य 
जस्ता देखिएका मात्र हुन्, विचार गर्दा सत्य साबित हुन सक्दैनन्। यस्तै विचार गरेको खण्डमा 
पुथिवी आदि पदार्थहरू र तिनका विकार शरीर आदि कुनै पनि पदार्थ सत्य साबित हून सक्देनन्। 

यस्ते संसारका पदार्थमा अवयव र अवयवीको सत्ता पनि सिद्ध हुन सक्देन। 
पञ्चतन्मात्रारूप अवयवहरू नभर्ईकन अवयवी पञ्चमहाभूत हून सक्दैनन्। किनभने अवयवको 
सत्तादेखि अतिरिक्त सत्ता अवयवीको हदेन। यसैले पञ्चतन्मात्रारूप अवयव नै मिथ्या हुन् भने 
तिनका अवयवीका रूपमा पञ्चमहाभूतको सत्ता सिद्ध गर्न सकिने स्थिति नै रहँदेन । पन्चतन्मात्रा, 
पञ्चमहाभूत आदि सम्पूर्णं पदार्थहरू परमात्मामा कल्पित मात्र हन्। यस तथ्यलाई यहाँ जाग्रत् र 
स्वप्नावस्थाको उदाहरणद्रारा स्पष्ट पारिएको छ। जसरी स्वप्नावस्थामा जाग्रत् र स्वप्नावस्थाको 
भेदको अनुभव हुन्छ त्यसै गरी परमात्मामा पनि अविद्याद्रारा कल्पित भ्रमले गर्दा विभिन्न 
सांसारिक पदार्थको प्रतीति भएको हो । वस्तुतः परमात्मा बाहेक सत् वस्तु केटी पनि कछैन। यसैले 
संसारका समग्र पदार्थहरू मिथ्या हुन् । 


भावात कियदितं दरव्यादेतं तथात्मनः। 
वतंयन् स्वानुभूत्येह त्रीन् स्वप्नान् धुनुते मुनिः ॥ ६२॥ 





पदार्थ द्रव्यदधितं  द्रव्यादरैतलाई पनि इह  यो शरीरमा छदा नै 
आत्मनः  आफनो वतंयन्  विचार गरेर त्रीन्  तीन ओटा 
भावद्धितं  भावद्रैत मुनिः  विचारशील व्यक्तिले स्वप्नान्  स्वप्न आदि 
क्रियद्धितं  क्रिया्रैत स्वानुभूत्या  अनुभवको अवस्थालाई 

तथा  त्यस्तै गरी आधारमा धुनुते  निरस्त गर्द 


ताक्यार्थ जो विवेकी व्यक्ति आत्मामा भावाद्रैत, क्रियद्रैत र द्रव्याद्रैतको विचार गर्दै केवल 
अद्रैतरूपताको मात्र साक्षात्कार गर्दछ त्यसले यो शरीर छदा नै तीन अवस्थालाई द्रष्टा, दर्शन र 
दृश्य आदि त्रिपुटीलाई पनि निरस्त गर्द । 


रामालन्द्री टीका 


२७५० 
सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 


वितरण सने पदार्थहरूमा एडटै आत्मतत्त्वको अनुभूति गर्ने व्यक्तिहरू भ्रमपूर्ण सपनासमान यस 
संसारबाट न्यँिएका हृन्छन्। जसरी सपना देख्ने व्यक्ति सपनामा आपले बनाएका घर र भोग्य 
पदार्थहरूलाई सत्य ठानी भुलेको हुन्छ त्यसै गरी यो मायारूप स्वप्नमा पनि मानिसहरू भुलेका 
हन्छन्। जब उनीहरू अज्ञानरूप निद्राले रहित आफ्नो स्वरूपको स्मरण गर्दछछन् तब उनीहरू यस 
संसारस्वप्नबाट एल्योँस्स न्यखिन्छन्। यहाँ पनि आत्मज्ञानीले जाग्रत्, स्वप्न र सुषुप्ति यी तीनै 
ओटा स्वप्नलाई नाश गर्द भनी बताइएको छ । 

श्रीधर स्वामीले यस श्लोकको टीकामा तीन ओटा स्वप्नको अर्थ प्रकारान्तरले पनि 
गर्नुभएको छ । धटो, कपडा आदि वस्तुहरू ह्राद हृन् भनी भेदबुद्धि गर्नु पहिलो सपना हो । 
अधिकारी र अवस्थाभेदले कर्महरूमा भेदबुद्धि गर्नु दोप्रो सपना हो भने ती कर्महरूको फल 
मलाई मिल्दछ भन्नु तेस्रो सपना हो । 
यस प्रकार जाग्रत्, स्वप्न र सुषुप्ति यी तीन ओटा सपना अथवा वस्तुभेद, कर्मभेद र फलभेदरूपी 
तीन ओटा सपनालाई नाश गरी ज्ञानी आफ्नो स्वप्नरहित स्वरूपको साक्षात्कार गर्दछछ । त्यस्तो 
ज्ञानी बाहेक संसारमा जागेका भनिने अरू सबे प्राणीहरू वास्तवमा अज्ञानमा निदाएका नै हन् 
भन्नु यस श्लोकको आशय हो । 


कार्यकारणवस्त्वेक्यमरानं पटतन्तुवत् । 
अवस्तुत्वाद् विकल्पस्य भावादतं तदुच्यते ॥ ६३॥ 





पदार्थ हनाले तत्  त्यसलाई ने 
विकल्पस्य  कार्य र कारण पटतन्तुवत्  कपडा र धागो भै भावद्ितं  भावाद्रैत भनेर 
भन्ते भेद कार्यकारणवस्त्वेक्यमशनं  कार्यउच्यते  भनिन्छ 
अवस्तुत्वात्  अवास्तविक र कारणमा अभेद स्वीकार गर्नु 


ताक्यार्थ जसरी धागो नै कपड़ा हो, यी दुर्ईमा भेद हदेन त्यसै गरी कार्य र कारणमा केही भेद 
कैन । यसरी देखिएको भेद अवास्तविक हो भनेर बुणनु भावद्रैत हो । 


यद् बह्यणि परे साक्षात् सवंकमंसमपंणम्। 
मनोवाक्तनुभिः पाथं क्रियाद्वैतं तदुच्यते ॥ ६४ ॥ 


पढार्थ यत्  जो तत्  त्यही ने 

पाथं  हे युधिष्ठिर मनोवाक्तनुभिः  मन, वचन र॒करियद्ेतं  क्रियाद्रैत हो भनेर 
परे ब्रह्मणि  परब्रह्ममा  गरेका उच्यते  भनिन्छ 

साक्षात्  फलको आशा सवंकमंसमपंणम्  सम्पूर्ण 

नगरीकन कर्मको समर्पण गरिन्छ 





ताक्यार्थ हे युधिष्ठिर ! कुनै फलको आशा नराखी मन, वचन र कर्मले गरेका सम्पूर्ण कर्महरू 
परमात्मामा समर्पण गरिदिनु क्रियाद्रैत हो । 


रामालन्द्री टीका 


२७५९ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 
आत्मजायासुतादीनामन्येषां सवेदेहिनाम् । 
यत्स्वा्थकामयोरेक्यं  ५ ज्र,  त 
यत्स्वाथकामयोरेक्यं द्रव्यादतं तदुच्यते ॥ ६५॥ 
पदार्थ प्राणीहरूको पनि तत्  त्यसैलाई 
आत्मजायासुतादीनाम्  आफू, स्वाथंकामयोः  सम्पत्ति र भोग द्रव्यद्धितं  द्रव्याद्रैत भनेर 


स्त्री, पुत्र आदिको तथा 
अन्येषां  अरू 
सवेदेहिनाम्  सम्पूर्ण 


आदिको विषयमा विचार्रारा 
यत्  जो 
एक्यं  एेक्य दर्शन हुन्छ 





उच्यते  भनिन्छ 


ताक्यार्थ आफ्नो तथा अन्य स्त्री, पुत्र आदिको रप्राणीहरूको पनि जो भोग, स्वार्थं आदि 
हन्छ, त्यसमा विचारद्रारा एेक्य दर्शन गर्नु वा केही फरक छैन भनेर बुनु द्रव्याद्रैत हो । 


यद् यस्य वानिषिद्धं स्याद् येन यत्र यतो नृप । 
भ   र न्द  
स तेनेहेत कायोणि नरो नान्येरनापदि ॥ ६६ ॥ 


पढार्थ 

नृप  हे राजा 

अनापदि  कुनै सङ़ट नपरेको 
नखतमा 

यस्य  जसको लागि 

येन  जुन साधनद्रारा 


यत्र  जहाँ 

यतः  जुन कारणबाट 
यत् वा  जुनसुकै कर्म पनि 
अनिषिद्धं  शास्त्रले निषेध 
नगरेको 

स्यात्  छ 





सः नरः  त्यो मानिसले 
४ 

तेन  तिनै साधनबाट 
कायौणि  सम्पूर्ण कर्महरू 
ईहेत  सम्पनन गरोस् 
नान्यः  अरू निषिद्ध 
उपायदवारा नगरोस् 


ताक्यार्थ हे युधिष्ठिर ! यदि आफूलाई सङ़ट परेको छैन भने जसलाई जुन साधनद्रारा, जहाँ, 
जुन कारणबाट जसरी कर्म गर्न शास्त्रले निषेध गरेको छैन त्यसै गरी सम्पन्न गर्न, निषिद्ध 
उपायहरूलाई स्वीकार नग्न । 


न्द,       , 
एतेरन्येश्च वेदोक्तंवतमानः स्वकमभिः। 
गृहेऽप्यस्य गतिं यायाद् राजंस्तदुभक्तिभाङ्नरः ॥ ६७ ॥ 


पदार्थ कर्महरूद्रारा अस्य  यी श्रीकृष्ण 
राजन्  हे राजा युधिष्ठिर तदुभक्तिभाक  भगवानूमा भक्ति भगवान्को 

एतैः  यी र भएको गतिं  एकतारूप गतिलाई 
अन्येः च  अरू पनि नरः  मानिसले यायात्  प्राप्त गर्द 
वेदोक्तैः  वेदद्रारा बताइएका गृहे  घरमा 

स्वकममिः  आपना वतमानः अपि  रहेर पनि 





ताक्यार्थ हे युधिष्ठिर ! यी र अरू वेदले बताएका उपायहरूद्रारा पनि भगवान्को भक्ति गर्ने 


रामालन्द्री टीका 


२७५२ 
सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 
व्यक्तिले घरमा ने बसेर पनि भगवान्को गतिलाई प्राप्त गर्द । 
यथा हि युयं नृपदेव दुस्त्यजादापद्गणादुत्तरतात्मनः प्रभोः । 
यत्पादपङ्करुहसेवया भवानहाषीन्निजिंतदिग्गजः तृन् ॥ ६८ ॥ 


पदार्थ आत्मनः  परमात्मा भगवान् चरणकमलको सेवाद्रारा 

नृपदेव  हे राजा युधिष्ठिर श्रीकृष्णको कृपाले निजिंतदिग्गजः  दिग्गजहरूलाई 
हि  निश्चय नै दुस्त्यजात्  अत्यन्त कठिन समेत जितेर 

यथा  जसरी आपद्गणात्  आपत्तिहरूबाट भवान्  तपाईले 

यूयं  तपारईहरू उत्तरत  तर्नुभयो र क्रतून्  राजसूय यज्ञ पनि 

प्रभोः  सर्वसमर्थ यत्पादपङ्केरुहसेवया  जसको अहार्षीत्  गर्नुभयो 





तवाक्यार्थ हे युधिष्ठिर ! जसरी पहिला अत्यन्त कठिन परिस्थिति र॒ आपत्तिबाट भगवान् 
श्रीकृष्णको सहायताले तपाईहरू सजिलैसंग बच्नुभयो र पार पाउनुभयो त्यसै गरी आज पनि 
उहाँको चरणकमलको सेवाले सारा राजाहरूलाई जितेर यत्रो राजसूय यज्ञ गरिरहनुभएको छ। 


अहं पुराभवं करिचद् गन्धवं उपबहणः। 
नाम्नातीते महाकल्पे गन्धर्वाणां सुसम्मतः ॥ ६९॥ 


पढार्थ महाकल्पे  महाकल्पमा नाम्ना  नाम भएको 
पुरा  पहिले गन्धरवाणां  गन्धर्वहरूमा करचित्  कुनै 

अहं  म सुसम्मतः  खुब सम्मानित गन्धव  गन्धर्व 
अतीते  बितेको उपबहणः  उपवर्हण अभवं  धिष 





वाक्यार्थ पहिलेको महाकल्पमा म गन्धर्वसमूहमा सम्मानित उपबर्हण नाम भएको गन्धर्व धिं । 
रूपपेशलमाधुयंसोगन्ध्यप्रियदरंनः । 
स्त्रीणां प्रियतमो नित्यं मत्तस्तु पुरुलम्पटः ॥ ७०॥ 
पढार्थ म भएको धिं अनि 
रूपपेशरमाघुय॑सोगन्ध्यप्रिय स्त्रीणां  स्त्रीहरूको नित्यं तु  सर्धैनै 


दशनः  सुन्दरता, सुकुमारता, प्रियतमः  अत्यन्त प्यारो र॒ मत्तः  रूप आदिको 
मधुरता र सुगन्धले अति सुन्दर पुरुकम्पटः  स्व्रीहरूमा आसक्त अभिमानले उन्मत्त धिष 


ताक्यार्थ सुन्दरता, सुकुमारता, मधुरता र सुगन्धले गर्दा मलाई सबे स्त्रीहरूले प्यारो गर्थे। म 
पनि उनीहरूमा आसक्त भएर रूप आदिको अभिमानले उन्मत्त भएको धिं । 





रामालन्द्री टीका 


२७५२ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 
एकदा देवसत्रे तु गन्धवांप्सरसां गणाः । 
उपहूता विङवसृग्भिहरिगाथोपगायने ॥ ७९१॥ 

पदार्थ अप्सराहरूको विवसृग्भिः  प्रजापतिहरूद्रारा 


एकदा तु  एक दिन चाह गणाः  समूहहरू उपहूताः  बोलाइए 


देवसत्रे  देवयागमा 
गन्धरवांप्सरसां  गन्धर्व र 


हरिगाथोपगायने  भगवान् 
हरिको गाथा गाउनको लागि 





ताक्यार्थ एक दिन प्रजापतिहरूले देवयागमा भगवान्को गाथा गाउनका लागि गन्धर्व र 
अप्सराहरूलाई बोलाएका थिए। 


अहं च गायंस्तद्विदान् स्त्रीभिः परिवृतो गतः। 
ज्ञात्वा विहवसुजस्तन्मे हेलनं शेपुरोजसा ॥ 
याहि त्वं शूद्रतामाशु नष्टश्रीः कृतहेलनः ॥ ७२॥ 





पदार्थ ध  प्रजापतिहरूले गर्ने 

अहं च  म पनि मे  मबाट त्वं  तं गन्धर्व 

तत् विद्वान्  त्यो विदत॒सभा हो तत्  त्यस्तो नष्टश्रीः  सारा शोभा नष्ट 
भन्ने जान्दाजान्दे हेलनं  सबैको तिरस्कार भएर 

स्त्रीभिः  स्त्रीहरद्रारा भएको कुरा आशु  चांडे नै 

परिवृतः  घेरिएर ज्ञात्वा  जानेर शुद्ताम्  शूद्रयोनिमा 
गायन्  गाउदे ओजसा  क्रोधले याहि  जा भनेर 

गतः  त्यहाँ गं कृतहेलनः  सबैको तिरस्कार शेपुः  श्राप दिए 


ताक्यार्थ त्यो विद्रत्सभा हो भने जान्दाजान्दे पनि म स्त्रीहरुद्वारा घेरिएर गा्दैदे त्यहां पुरग । 
त्यो देखेर आफूहरूको तिरस्कार गरेको सम्फदे ती प्रजापतिहरूले हाम्रो तिरस्कार गर्ने तेरो सारा 
शोभा नष्ट होस्, तुरुन्ते तँ शूद्रयोनिमा जा भनेर मलाई श्राप दिए । 


तावद् दास्यामहं जज्ञे तत्रापि बह्मवादिनाम्। 
रुश्रुषयालुषङ्ेण प्राप्तोऽहं बह्यपुत्रताम् ॥ ७३॥ 





पदार्थ तत्र अपि  त्यस शूद्रजीवनमा अनुषङ्गेण  सङ्गतद्रारा 

तावत्  त्यसपछि पनि अहं  म 

अहं  म नह्यवादिनाम्  विद्रान् ब्रह्मपुत्रताम्  ब्रह्माजीको पुत्रको 
दास्याम्  दासीबाट सन्तहरूको रूपमा 

जज्ञे  जन्म शुश्रूषया  सेवाद्वारा पराप्तः  उत्पन्न भ 


रामालन्द्री टीका 


२७ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 


ताक्यार्थ त्यसपछि म दासीपुत्र बनेर जन्मिएं। त्यस समयमा पनि म साधुहरूको सेवा गर्द्थँ र 
सत्सङ्गमा रुचि राख्दर्थे, त्यसैको प्रभावले म ब्रह्माजीको पुत्र बनेर उत्पन्न भँ । 


धर्मस्ते ९ गृहमेधीयो   ९ 
धमस्ते गृहमेधीयो वणितः पापनाशनः । 
गृहस्थो येन पदवीमञ्जसा न्यासिनामियात् ॥ ७४ ॥ 


पदार्थ पदवीम्  पदमा गृहमेधीयः  गृहस्थहरूको 
येन  जुन धर्मको उपासनाद्रारा अञ्जसा  सजिलैसंग घमः  धर्म 
गृहस्थः  गृहस्थ पनि इयात्  प्राप्त हुन्छ त्यस्तो ते  तपार्ईलाई 





न्यासिनाम्  संन्यासीहरूको पापनाशनः  पापनाश गरिदिने वणिंतः  वण्नि गरियो 


ताक्यार्थ हे युधिष्ठिर! जुन धर्मको उपासनाद्रारा गृहस्थहरू पनि संन्यासीहरूको पदमा 
सजिलैसंग प्राप्त हृन्छन् त्यस्तो पापनाशक गृहस्थधर्मं मैले तपाईलाई बताएं । 


यूयं नृलोके बत भूरिभागा लोकं पुनाना मुनयोऽभियन्ति । 

येषां गृहानावसतीति साक्षाद् गूढं परं बह्म मनुष्यलिङ्गम् ॥ ७५॥ 

स वा अयं ब्रह्म महद्धिमृग्यं केवल्यनिवाणसुखालुमूतिः। 

प्रियः सुहृद् वः खलु मातुलेय आत्माहंणीयो विधिकृद् रुरुद्च ॥ ७६॥ 
न यस्य साक्षाद् भवपद्मजादिभी रूपं धिया वस्तुतयोपवणिंतम् । 

क भ्  प्रसीदतामेष    

मोनेन भक्तयोपरमेन पूनितः प्रसीदतामेष स सात्वतां पतिः ॥ ७७॥ 


टिप्पणी यह आएका यी तीन पद्यहरू माथि यसै स्कन्धको दशौँ अध्यायको ४८५० 
श्लोकको रूपमा आइसकेका छन्। यी पद्यहरूको पदार्थ र वाक्यार्थ सोही ठाडमा हर्नुहोला । 


श्रीडुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
इति देवर्षिणा प्रोक्तं निराम्य भरतष॑भः। 
पूजयामास सुप्रीतः कृष्णं च प्रेमविह्वलः ॥ ७८ ॥ 





पदार्थ व  सुनेर कृष्णं च  भगवान् श्रीकृष्णलाई 
इति  यसरी भरतषभः  युधिष्ठिरले र देवर्षि नारदलाई पनि 
देवषिणा  देवर्षि नारदद्रारा सुप्रीतः  अति प्रसन्न भएर पूजयामास  पूजा गर्नुभयो 
प्रोक्तं  भनिएको प्रमविह्यलः  प्रमले गद्गद् बन्दै 


ताक्यार्थ यसरी देवर्षिं नारदले भन्नुभएको सुनेर युधिष्ठिरले अति प्रसन्न हदे र प्रेमले गद्गद 
बन्दे भगवान् श्रीकृष्णलाई र देवर्षि नारदलाई पनि पूजा गर्नुभयो । 


रालालन्द्री टीका 


२७५५ 


सप्तम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 


कृष्णपार्थावुपामन्त्य पूजितः प्रययो मुनिः। 
श्रुत्वा कृष्णं परं बह्म पाथः परमविस्मितः ॥ ७९॥ 





पढार्थ उपामन्त्य  सोधेर पाथंः  पृथा कुन्तीका पुत्र 
पूजितः  पूजा गरिएका प्रययो  जानुभयो युधिष्ठिर 

मुनिः  नारद मुनि पनि कृष्णं  श्रीकृष्णलाई परमविस्मितः  अति चकित 
कृष्णपार्थो  भगवान् श्रीकृष्ण र परं ब्रह्म  पख्रह्मको रूपमा हनुभयो 

युधिष्ठिरलाई श्रुत्वा  नारदबाट सुनेर 


ताक्यार्थ देवर्षिं नारद पनि भगवान् श्रीकृष्ण र राजा युधिष्ठिरबाट बिदा लिएर त्यहाँबाट 
हिंडनुभयो । त्यसपच्छि श्रीकृष्ण परखब्रह्मको रूपमा रहनुभएको कुरा नारदबाट सुनेर युधिष्ठिर ज्यादै 
चकित हूनुभयो । 


इति दाक्षायिणीनां ते पृथग्वंशा प्रकीतिंताः। 
देवासुरमलुष्याद्या खोका यत्र चराचराः ॥ ८०॥ 





पदार्थ   अलगअलग रूपमा चराचराः  स्थावर र जङ्गम 
इति  यसरी प्रकीतिंताः  तादयो लोका  लोकहरू 
दाक्षायिणीनां  दक्षकन्याहरूको यत्र  जुन वंशमा जाताः  उत्पन भए 

वंशाः  सन्तानहरू देवासुरमनुष्याद्याः  देवता, 

ते  तपाईलाई असुर तथा मनुष्य आदि 


ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! यसरी दक्षकन्याहरूको सन्तति परम्परा अलगअलग रूपमा मेले 
तपाईलाई बतार्णं, जुन वंशमा देवता, असुर मनुष्य आदि सारा चराचर जगत् उत्पन्न भएको छ। 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां सप्तमस्कन्धे प्रहादानुचरिते 
युधिष्टिरनारदसंवादे सदाचारनिर्णयो नाम पञ्चदशोऽध्यायः ॥ १५॥ 


इति सप्तमः स्कन्धः समाप्तः ॥ 


रामालन्द्री टीका 
