
अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 


अथ अष्टमः स्कन्धः 


अथ प्रथमोऽध्यायः 
स्वायम्भुव आदि मन्वन्तरहरूको वर्णन 
राजोवाच राजा परीक्षितले भन्नुभयो 
स्वायम्भुवस्येह गुरो वंशोऽयं विस्तराच्छरतः । 
यत्र विदवसूुजां सर्गों मनूनन्यान् वदस्व नः ॥ १॥ 





पढार्थ वंशः  वंश सग॑ः  सृष्टि 

गुरो  हे गुरु शुकदेवजी विस्तरात्  विस्तारपूर्वक भयो, अब 

इह  यहां श्रुतः  सुनियो नः  हामीलाई 
स्वायम्भुवस्य  स्वायम्भुव यत्र  जुन वंशमा अन्यान्  अरू 

मनुको विङ्वसृजां  मरीचि आदि मनून्  मनुहरूको वंश 
अयं  यो प्रजापतिहरूको वदस्व  बताउनुहोस् 


ताक्यार्थ हे शुकदेवजी ! हजुरबाट मेले स्वायम्भुव मनुको वंशपरम्पराको बारेमा विस्तारपूर्वक 
सुने जुन वंशमा मरीचि आदि प्रजापतिहरूको सृष्टि भएको थियो। अब अरू मनुहरूको 
वंशपरम्परा बताउनुहोस् । 


,  ४७ ९ 
यत्र यत्र हरेजन्म कमणि च महीयसः। 
गृणन्ति कवयो ब्रह्मंस्तानि नो वद् शुण्वताम् ॥ २॥ 





पढार्थ हरेः  भगवान् श्रीहरिका भएका लीलाहरू 
ब्रह्मन्  हे शुकदेवजी जन्म  अवतारर रुण्वताम्  सुन्न चाहने 
कवयः  ज्ञानीहरू कमणि च  लीलाहरूसमेत नः  हामीहरूका लागि 
यत्र यत्र  जुनजुन मन्वन्तरमा गृणन्ति  वर्णन गर्दछन् वद्  बताउनुहोस् 
महीयसः  महान् तानि  तीती मन्वन्तरमा 


वाक्यार्थ हे शुकदेवजी ! ज्ञानीहरू विभिन्न मन्वन्तरमा भगवान् श्रीहरिद्रारा लिदएका अनेक 
अवतार र लीलाहरूको वर्णन गर्वछछन्। हामीलाई सर्वश्रेष्ठ भगवान्का तीती मन्वन्तरमा भएका 
लीलाहरू सुने इच्छा छ, त्यसैले ती लीलाहरू बताउनुहोस् । 


रामालन्द्री टीका 


२७५६ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 


यद् यस्मिन्नन्तरे बह्यन् भगवान् विङ्वभावनः। 
कृतवान् कुरुते कतां ह्यतीतेऽनागतेऽद्य वा ॥ ३॥ 





पढार्थ अतीते  बितेका यत्  जुनजुन लीला 
ब्रह्मन्  हे परमज्ञानी शुकदेवजी अनागते  आउनेवाला कृतवान्  गर्नुभयो 

हि  निश्चय नै अद्य वा  अथवा अहिलेका कुरुते  गर्दै हुनुहुन्छ र 
विङ्वभावनः  विश्वात्मा यस्मिन्  जुनजुन कतां  गर्नृहुनेछ 
भगवान्  भगवान् श्रीहरिले अन्तरे  मन्वन्तरमा ती से सुनाउनुहोस् 


वाक्यार्थ हे शुकदेवजी ! विश्वात्मा भगवान् श्रीहरिले विभिन्न मन्वन्तरमा अनेक लीलाहरू 
गर्नृहुन्छ । उहाँले बितेका मन्वन्तरमा जे लीला गर्नुभयो, अहिलेको मन्वन्तरमा जे गर्द हुनुहन्छ र 
आउनेवाला मन्वन्तरमा जे गर्नृहुनेछ ती सबै लीलाहरू मलाई सुनाउनुहोस् । 


ऋषिरुवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
मनवोऽस्मिन् न्यतीताः षट् कल्पे स्वायम्भुवाद्यः। 
आद्यस्ते कथितो यत्र देवादीनां च सम्भवः ॥ ४॥ 





पदार्थ ः  मनुहरू आद्यः  त्यो पहिलो 
अस्मिन् कल्पे  यो कल्पमा व्यतीताः  बितिसके स्वायम्भुव मन्वन्तर 
षट् छओटा यत्र च  जुन मन्वन्तरमा ते  तपाईलाई 
स्वायम्भुवादयः  स्वायम्भुव देवादीनां  देवताहरूको कथितः  सुनादयो 
आदि सम्भवः  उत्पत्ति भयो 


ताक्यार्थ हे राजा ! यो अहिलेको कल्पसम्ममा स्वायम्भुव आदि छ ओटा मनुहरूको समय 
बितिसक्यो । तीमध्ये पहिलो स्वायम्भुव मन्वन्तरमा देवताहरूको उत्पत्ति भएको थियो । यो प्रसङ्ग 
मेले तपार्ईलाई सुनादसके । 


आकृूत्यां देवहूत्यां च दुहित्रोस्तस्य वै मनोः। 
ध्म॑ज्ञानोपदेशाथं भगवान् पुत्रतां गतः ॥ ५॥ 





पदार्थ र  आकूति र धमज्ञानोपदेशाथं  उनीहरूलाई 
तस्य  ती देवहूत्यां च  देवहूतिमा पनि धर्म र ज्ञानको उपदेश गर्न 

मनोः  स्वायम्भुव मनुका वे  निश्चय नै पुत्रतां  पुत्रको रूपमा 

दुहि्रोः  दुई छोरीहरू भगवान्  भगवान् विष्णु गतः  प्रकट हुनुभएको थियो 


ताक्यार्थ स्वायम्भुव मनुका दुई छोरीहरूमध्ये आ कूतिलाई धर्मको र देवहूतिलाई ज्ञानको उपदेश 
गर्न भगवान् विष्णु उनीहरूको पुत्रको रूपमा प्रकट हूनुभएको धियो । 


रामालन्द्री टीका 


२७५७ 
अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 


कृतं पुरा भगवतः कपिलस्यानुवणिंतम् । 
आख्यास्ये भगवान् यज्ञो यच्चकार कुरूदह ॥ ६॥ 


पदार्थ कृतं  लीलाचरित्र यज्ञः  यज्ञावतार लिएर 
कुरूद्धह  हे कुरुश्रेष्ठ परीभित् पुरा  पहिले ने यत्  जे लीला 
भगवतः  भगवान् अनुवणिंतम्  बताइयो चकार  गर्नुभयो त्यो 
कपिलस्य  कपिलदेवको भगवान्  भगवानूले आख्यास्ये  बता 





ताक्यार्थ हे परीक्षित्! भगवान् कपिलदेवका पवित्र लीलाचरित्रहरू मेले पहिले ततीय 
स्कन्धमा नै बतादइसकेको छु । अब म यज्ञावतार भगवान्को लीलाचरित्र सुनार्हु । 


विरक्तः कामभोगेषु शतरूपापतिः प्रभुः । 
विसृज्य राज्यं तपसे सभायां वनमाविशत् ॥ ७॥ 


पदार्थ विरक्तः  विरक्त भएर तपसे  तपस्या गर्बका लागि 
शतरूपापतिः  शतरूपाका पति राज्यं  आप्नो राज्य वनम्  जङ्गलमा 

प्रभुः  राजा स्वायम्भुव विसृज्य  छोडी आविशत्  गए 

कामभोगेषु  विषयभोगहरूबाट सभायंः  पत्नीसहित भई 





ताक्यार्थ शतरूपाका पति स्वायम्भुव मनुले विषयभोगहरूबाट विरक्त भई आफनो राज्य 


छाडिदिए। अनि उनी आफ्नी पत्नीसहित भएर तपस्या गर्नका लागि जङ्गलमा गए। 
द, अ 


सुनन्दायां वषशतं पदेकेन भुवं स्पृशन् । 
तप्यमानस्ततो घोरमिदमन्वाह भारत ॥ ८ ॥ 





पढार्थ एकेन पदा  एक पाडले तप्यमानः  तपस्या गर्दै 
भारत  हे परीक्षित् भुवं  प्रथिवीमा इदम्  यसो 

ततः  त्यसपचछ्छि स्पृशन्  टेकेर अन्वाह  भने 
सुनन्दायां  सुनन्दा नदीको वषशतं  सयौ वर्षसम्म 

किनारमा घोरम्  कटोर 


ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! स्वायम्भुवले सुनन्दा नदीको किनारमा गई एक पाउले मात्र पुथिवीमा 
टेकी स्यं वर्षसम्म अत्यन्त कठोर तपस्या गरे। तपस्या गदगिर्दै उनले यसप्रकार भगवान्को स्तुति 
गरे। 


मनुरुवाच मनुले भने 

् ् ७ न  ०५ 

येन चेतयते विर्व विरवं चेतयते न यम्। 

यो जागतिं शयानेऽस्मिन्नायं तं वेद वेद सः॥ ९॥ 


रालालन्द्री टीका 


२७५८ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 
पढार्थ न चेतयते  चेतन बनाउदेन अयं  यो कुनै पनि प्राणीले 
येन  जुन परमात्माद्रारा अस्मिन्  यो सम्पूर्ण संसार न वेद्  जानन सव्दैन 

विश्वं  संसार रायाने  निदाउंदा सः  उहांले चाहं 

चेतयते  चेतन बन्दछछ र यः जो वेद  सबैलाई जान्नुहुन्छ 
विद्वं  संसारले चाहं जागतिं  जागिरहनुहुन्छ 

यम्  जसलाई तं  ती परमात्मालाई 





ताक्यार्थ यो सम्पूर्णं संसार परमात्माद्वारा नै चेतन बनेको प्रकाशित भएको छ तर परमात्मा 
चाहं संसारदरारा चेतन बन्नुभएको प्रकाशित हनुभएको छैन । सम्पूर्ण प्राणीहरू निदाँदा पनि 
परमात्मा जागिरहनुहुन्छ तर प्राणीहरूले उहाँलाई जानन सक्दैनन्। उहाँले चादि सबेलाई जान्नुहून्छ । 


विवरण यस श्लोकमा ज्ञानस्वरूप आत्माको प्रकाशद्रारा सम्पूर्ण विश्वप्रपञ्च प्रकाशित र 
सत्तावान् हुन्छ भन्ने बताइएको छ । कुनै पनि वस्तु छ भन्न त्यसको सत्ता सिद्ध हुनुपर्दछ, सत्ताको 
सिद्धि ज्ञानद्वारा मात्र हन्छ। संसारमा हामीले थाहै नपाएका अनगिन्ती पदार्थहरू होलान्। ती 
पदार्थहरूको सत्ता हाम्रो लागि कछैन। यस्थ संसारलाई सिद्ध हुन ज्ञानस्वरूप आत्माको 
आवश्यकता पर्छ, तर आत्मालाई सिद्ध हुन संसारको आवश्यकता क्ैन। आत्मा स्वयंप्रकाश र 
ज्ञानस्वरूप हो । आफ ज्ञानरूप भएको हूनाले यसको सत्ता स्वतः सिद्ध छ। सामान्य मानिसहरू 
पनि आपू दु कि छैन भनी आफ्नो विषयमा सन्देह गर्दैनन्। यसबाट के थाहा हुन्छ भने 
ज्ञानस्वरूप आत्मा स्वतः सिद्ध सत्य हो । प्राणीहरू गाढा निद्रामा निदाउंदा पनि यो साक्षी 
आत्माले उनीहरूको गाढा निद्रालाई प्रकाशित गरिरहेको ह॒न्छ। नत्र म भुसुक्कै निदाएष्ु भन्ने 
स्मरण हुने थिएन। सदा जागा रहिरहने यही साक्षीले प्राणीहरूका हरेक अवस्थालाई प्रकाशित 
गर्दछ, तर उनीहरू यसलाई बुख्न सक्दैनन्। श्लोकमा आएको अयं यस पदले जीवलाई बुखाएको 
छ भने तं पदले साक्षीलाई बुखाएको छ। हुन त जीव र साक्षी दुदु होदनन् किनभने जीवभाव 
केवल अज्ञानको कारणले खडा भएको हो तर व्यवहारमा सब प्राणीहरूले कर्ताभोक्ता 
जीवात्मालाई मात्र आफू भनी जानेका हुन्छन्, आफ्नो असली स्वरूप साक्षीलाई चाहं उनीहरूले 
जानेका हदेनन् । व्यवहारकालको यही भेदलाई लिएर शास्त्रहरूले जीवलाई अयं र परमात्मालाई 
तत् भनी दुद्रा शब्दद्वारा बताएका हुन् । अज्ञानका कारणले भिन्नभिन्न रूपमा देखिएका जगत् 
र जीव सबैलाई प्रकाशित गर्ने साक्षी नै परम चैतन्य र परम सत्ता हो। 


आत्मावास्यमिदं विश्वं यत्किञ्चिज्जगत्यां जगत् । 
तेन त्यक्तेन मुञ्जीथा मा गृधः कस्यस्विद् धनम् ॥ १०॥ 





पढार्थ यत्किञ्चित्  जति पनि तेन  त्यसैले 

इदं  यो जगत्  प्राणीहरू छन् तवी त्यक्तेन  परमात्मालाई अर्पण 
विव  विश्व र आत्मावास्यम्  परमात्माद्रारा गरेर मात्र 

जगत्यां  विश्वमा रहने ढाकिएका छन् भुञ्जीथाः  भोग गर 


रामालन्द्री टीका 


२७५९ 
अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 


कस्यस्वित्  करैको पनि घनम्  सम्पत्तिमा मा गृघः  आसक्ति नगर 
ताक्यार्थ यो सम्पूर्ण विश्व एवं यहाँ रहने सबे प्रकारका प्राणीहरू परमात्माद्रारा ढाकिएका 
छन्। उन परमात्मालाई समर्पण गरेर मात्र प्राणीहरूले संसारका पदार्थहरूको भोग गर, अनि 
अरूको सम्पत्तिमा आसक्ति नगर। 
विवरण यो श्लोक ईशावास्योपनिषद्को पहिलो मन्त्रसंग मिल्दछछ। ईशावास्योपनिषदमा 
ईशावास्यम् पद छ भने यहाँ आत्मावास्यम् पद छ अनि उता सर्वं छ भने यहाँ विश्वं छ, अन्य 
सबे पद समान छन्। 

प्रस्तुत श्लोकमा संसारका सब पदार्थहरू आत्माद्रारा व्याप्त भएको बताइएको छ । जसरी 
धैटोमा माटो व्याप्त छ र कपडामा धागो व्याप्त छ त्यसै गरी सम्पूर्ण पदार्थहरूमा परमात्मा व्याप्त 
हनुहन्छ । आत्मावास्य शब्दको अर्थ हुन्छ आत्मना आवास्यम्, सत्ताचैतन्याभ्यां व्याप्तम् अर्थात् 
आत्माद्रारा ढाकिएको आत्माको सत्ता र चैतन्यद्रारा व्याप्त भएको । सबे पदार्थहरूलाई सत्ता र 
चैतन्य प्रकाश आत्माबाट ने प्राप्त छ। जसरी माटोको सत्तालाई छाडिदिने हो भने टो नामको 
कुनै वस्तु सिद्ध हन सक्देन त्यसै गरी आत्माको सत्ता नपाई कुनै पनि पदार्थको अस्तित्व हुन 
सक्दैन, अनि आत्माबाट चैतन्य नपाई कुनै पदार्थ प्रकाशित हुन सक्दैनन्। 

तेन त्यक्तेन भुञ्जीथाः यो पदावलीको अर्थ अनेक प्रकारले गर्न सकिन्छ। तेन पदले 
परमात्मालाई लिने हो भने परमात्माद्वारा प्रदान गरिएका पदार्थहरूको भोग गर भन्ने अर्थ 
निस्कन्छ। सबै प्राणीहरूलाई भिन्नाभिननै परिवेश र समयअनुसार अनेक पदार्थहरू प्रदान गर्न 
परमात्मा न हनुहुन्छ । त्यसैले हरेक पदार्थको भोग गर्दा यो परमात्माको कृपाले ने प्राप्त भएको हो 
भन्ने भावना हुनुपर्दछछ । तेन त्यक्तेन भुञ्जीथाः यसको अर्को अर्थ यसरी गर्न सकिन्छ तेन त्यसैले 
त्यक्तेन परमात्मालाई समर्पण गरेर मात्र भुञ्जीथाः भोग गर। यसर्थ सर्वव्यापक र सर्वान्तर्यामी 
परमात्मालाई अर्पण नगरी केवल आफनो लागि मात्र भोग गर्नृहुन्न भन्ने यसको अर्को अर्थ हुन्छ। 

ईशावास्योपनिषद्को भाष्यमा शङ्राचार्यले यस श्लोकको अर्थं यस प्रकार गर्नुभएको छ 
आत्मा अर्थात् आपू नै परिपूर्ण ब्रह्मतत्त्व हो र यसैद्रारा सब पदार्थ सत्तावान् हन्छन् । मिथ्या र जड 
जगत् पनि यसके सत्ता र चैतन्यलाई पाएर सत् रूपले देखिन्छ । यस्तो विचार गर्नलि असत् 
वस्तुतर्फ मानिसको दृष्टि जँदेन, आत्मातिर मात्र दृष्टि जान्छ। पदार्थहरू असत्य हन् भनी 
तिनीहरूको चिन्तन र वास्ता नगर्नु नै असली त्याग हो र यही त्यागद्वारा मात्र आपफूलाई 
संसारदेखि जोगाउन सकिन्छ । भुज् धातुको अर्थ जोगाउनु या रक्षा गर्नु भन्ने पनि हुन्छ, यसकारण 
भुञ्जीथाः यस पदको अर्थं जोगाऊ या र्ना गर भन्ने पनि हृन्छ। संसारका पदार्थहरूलाई साँचो 
सम्णेर तिनीहरूमा आसक्ति गर्नलि जन्ममृत्युको चक्करमा फस्नुपर्वछ । यसर्थ यसबाट आफूलाई 
जोगाउने उपाय त्याग नै हो। त्यसकारण सांसारिक वस्तुहरूको त्याग गरेर ती वस्तुहरूबाट 
आपूलाई जोगाऊ भन्ने यस श्लोकको अर्थ हो। त्यसैले व्यवहार गर्दा पनि मानिसले कस्यस्वित् 
अर्थात् अरू कसैको सम्पत्तिमाथि लोभ गर्नु हदेन किनभने सम्पत्ति कस्यस्वित् अर्थात् कसको ने 
हुन सक्छ र ? सम्पत्ति आदि सबै वस्तु मिथ्या भएकाले ती कसैका पनि होडइनन्। त्यसैले ती 
मिथ्या पदार्थहरूको ग्रहण गर्नु हुदैन भन्ने यस श्लोकको आशय हो । 


रामालन्द्री टीका 


२७६० 
अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 


यं परयति न पश्यन्तं चक्चुयंस्य न रिष्यति । 
तं भूतनिलयं देवं सुपणंमुपधावत ॥ १९॥ 


पढार्थ यस्य  जुन परमात्माको चाहं   जीवसंगै रहेर पनि 
पर्यन्तं  सबेलाई प्रकाशित चक्चुः  दुष्टिशक्ति आसक्तिरहित भएका 

गरिरहने न रिष्यति  कहिल्यै नष्ट हदेन देवं  स्वयंप्रकाश परमात्माको 
यं  जुन परमात्मालाई तं  त्यस्ता उपघावत  शरणमा जाऊ 

न प्यति  प्राणीले देखन भूतनिलयं  प्राणीहरूको 

सक्दैन हृदयभित्र बस्ने 





ताक्यार्थ परमात्माले सबेलाई प्रकाशित गरिरहनुभएको छ, तर प्राणीहरू उहँलाई देखन 
सक्देनन्। उहँको दृष्टिशक्ति चाहं कटहिल्ये नष्ट हदेन। जीवात्मासंगे हृदयभित्र रहेर पनि 
आसक्तिरहित भएर रहने त्यस्ता परमात्माको शरणमा जानुपर्दछ । 
विवरण यँ चक्षु आदि इन्धियले परमात्मालाई ग्रहण गर्न नसक्ने हूनाले आंँखा भएर पनि 
प्राणीहरू उहाँ लाई देखन सक्दैनन् भनिएको हो । 

शोभनं पर्णं यस्य सः यस विग्रहबाट व्युत्पन्न सुपर्ण शब्दको अर्थ हुन्छ राम्रो प्वांख 
भएको वा राग्रोसंग उड्न सक्ने। यहाँ सुपर्ण शब्द स्वयंप्रकाश परमात्माको विशेषणका रूपमा 
प्रयोग भएको छ । परमात्मा संसारका सबे पदार्थहरूसंग टौँसिनुहुन्न । उहाँ असङ्ग रहनुहुन्छ । यसर्थ 
संसारभन्दा माथि भएकाले परमात्मालाई सुपर्ण भनिएको हो। मुण्डकोपनिषद् ३११मा 
शरीरलाई रुख मानैर त्यहोँ रहने राम्रो प्वांख भएका दुई चरा भनी जीवात्मा र साक्षीलाई 
बतादइएको छ । जीवात्मा पनि परमात्माकै अंश भएकाले उपनिषद्मा जीवात्मालाई पनि सुपर्ण 
भनिएको हो। त्यसै गरी यस श्लोकमा परमात्मालाई सुपर्ण भनिएको छ। सर्धँ जीवात्मासंगे 
बसिरहने परमात्मा जीवको नित्य साथी हो। यही परम तत्वको शरणमा जीवहरू जानुपर्द्, 
संसारतिर लाग्नुहदेन भनी यस श्लोकमा उपदेश गरिएको छ। 


न यस्याद्यन्तो मध्यं च स्वः परो नान्तरं बहिः । 
विङ्वस्यामूनि यद् यस्माद् विश्वं च तदृतं महत् ॥ १२॥ 





पढार्थ अन्तरं  भित्र विश्वं च  संसार पनि 

यस्य  जसको बहिः  बाहिर पनि यत्  जुन परमात्मस्वरूप छ 
आद्यन्तौ  आदि, अन्तर न छैन तत्  त्यो 

मध्यं च  मध्य पनि यस्मात्  जसबाट महत्  सर्वव्यापक ततव नै 

न कैन विश्वस्य  संसारको ऋतम्  एक मात्र सत्य छ 

स्वः  आफनो अमूनि  आदि, मध्य र अन्त 

परः  पराद् हुन्छ र 


रालालन्द्री टीका 


२७६९१ 
अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 


वाक्यार्थ परमात्माको उत्पत्ति र विनाश अनि यी दुई बीचको अवस्थिति पनि कटिल्ये हँदेन। 
आपनोपराद्, भित्रबाहिरको भेदले रहित परमात्मा नै संसारको रूपमा देखिनहुन्छ । संसारको 
उत्पत्ति, नाश आदि परमात्माबाट नै हुन्छन्। यो संसार कारणरूपले परमात्मस्वरूप नै छ । त्यही 
सर्वव्यापक परमात्मततव मात्र सत्य छ। 

स विङ्वकायः पुरुट्रूत ईशः सत्यः स्वयंज्योतिरजः पुराणः। 


धत्तेऽस्य जन्मादययजयात्मराक्त्या तां विद्ययोदस्य निरीह आस्ते ॥ १३॥ 


पढार्थ सः उनै धत्ते  धारण गर्नृहन्छ र 
विङवकायः  विश्वरूप ईशः  परमात्मा नै तां  त्यही मायालाई 
पुरुहूतः  अनेक नामद्रारा अजया  मायारूपी विद्यया  स्वरूपज्ञानद्रारा 
पुकारिने आत्मशक्त्या  आपने उदस्य  नाश गरेर 
सत्यः  सत्य शक्तिद्रारा निरीहः  निष्क्रिय भएर 
स्वयंज्योतिः  स्वयंप्रकाश  अस्य  यस संसारको आस्ते  रहनुहुन्छ 

अजः  अजन्मा जन्मादि  उत्पत्ति, पालन र 

पुराणः  पुराणपुरुष संहार आदिलाई 





ताक्यार्थ परमात्मा विश्वरूप हुनुहुन्छ, उहांका अनेक नामहरू छन् । सत्य, स्वयंप्रकाश, अजन्मा, 
पुराणपुरुष आदि नाम भएका उहाँले आफ्नै मायाशक्तिलाई लिएर जगत्को उत्पत्ति, पालन र 
संहार गर्नृहुन्छ, अनि जगतुप्रतीतिको कारण भएको त्यही मायालाई आफ्नो स्वरूपन्ञानद्वारा नष्ट 
गरेर स्वयं निष्क्रिय भई रहनुहुन्छ । 


अथाग्रे ऋषयः कमाणीहन्तेऽकर्महेतवे । 
ईहमानो हि पुरुषः प्रायोऽनीहां प्रपद्यते ॥ १४ ॥ 





पदढार्थ अग्रे  पहिले ईहमानः  कर्म गर्न 

अथ  त्यरैले कमोणि  कर्महरू पुरुषः हि  व्यक्तिले नै पचि 
ऋषयः  ऋषिहरूले पनि ईहन्ते  आचरण गर्दछन् अनीहां  नैष्कर्म्यभाव 
अकर्महेतवे  मोक्षका लागि प्रायः  धैरेजसो प्रपद्यते  प्राप्त गर्दछछ 


ताक्यार्थ त्यसैले ऋषिमुनिहरूले पनि मोक्षका लागि पहिले वेदोक्त कर्महरूको आचरण 
गर्दछछन्। किनभने वेदोक्त कर्म गर्ने व्यक्तिले नै पछि विस्तारे नैष्कर्म्यभाव मोक्ष प्राप्त गर्न 
सक्दलछ। 


वितरण अनीहा पदको अर्थं सामान्यतः इच्छारहितता वा अकर्म हृन्छ। यसलाई शास्त्रहरूमा 
मोक्ष वा नैष्कर्म्य पनि भनिएको छ। यसर्थ यहाँ पनि नैष्कर्म्य वा मोक्षलाई बुखाउन अनीहा पद 
आएको हो। वेदले बताएका वर्ण र आश्रमअनुसारका नित्यनैमित्तिक कर्महरू गरी चित्त शुद्ध 
भएपछि मात्र मोक्ष प्राप्त गर्न सकिन्छ। यद्यपि कर्मद्वारा कर्मके विरोधी अकर्मभावमा पुरनु 


रामालन्द्री टीका 


२७६२ 
अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 


असम्भव जस्तो लाग्छ, तर शास्त्रको रहस्य यही हो । शास्त्रीय कर्महरू गदगिर्दे चित्तशुद्ध भएपच्ि 
व्यक्तिले आफूलाई कर्तत्व, भोक्तृत्व र प्रमातुत्व भावदेखि माथि रहेको आत्माको रूपमा बुर्न 
थाल्दछ । यसर्थ सबै कर्म गरिरहंदा पनि ती सबेदेखि भिनन, असङ्गअकर्ता आत्मतत्वको रूपमा 
आपूलाई अनुभव गर्ने अवस्था नै नैष्कर्म्यभाव हो। 


ईहते भगवानीशो न हि तत्र विसज्जते । 


 न 


आत्मलाभेन पूणांथां नावसीदन्ति येऽनु तम् ॥ १५॥ 





पढार्थ भगवान्  परमात्मा पनि तं अनु  त्यस्ता परमात्माको 
हि  निश्चय नै ईहते  कर्म गर्नृहन्छ तर पनि अनुकरण गर्दछछन् ती पनि 
आत्मलाभेन  आत्मज्ञानद्रारा तत्र  त्यस कर्ममा न अवसीदन्ति  कर्ममा 
पूणाथ  कृतकृत्य हुनुभएका न विसज्जते  आसक्त बन्नुहुन्न फस्वैनन् 

ईरः  सर्वशक्तिमान् ये  जो मानिसहरू 


ताक्यार्थ हन त सर्वशक्तिमान् परमात्मा पनि सुष्टि आदि अनेकौँ कर्महरू गरिरहनुह॒न्छ, तर पनि 
उहाँ ती कर्महरूमा आसक्त हुनुहुन्न किनभने उहाँ आत्मज्ञानद्रारा कृतकृत्य भदसक्नुभएको छ । जुन 
मानिसहरू निष्काम भावले कर्म गर्ने परमात्माको अनुकरण गर्वछन् तिनीहरू पनि कर्मबन्धनबाट 
छट्छन् । 

वितवरण यहाँ आत्मलाभ पदले आफ्नो स्वरूपको ज्ञान भन्ने अर्थं बुगनुपर्दछ । आत्मा सर्धं प्राप्त 
वस्तु ने भएकाले त्यसको प्राप्ति सम्भव छैन। त्यसको प्राप्ति भनेको त त्यसलाई जान्नु नै हो। 
अज्ञानको कारणले मानिसहरू नित्यप्राप्त आत्मालाई पनि प्राप्त नभएको ठान्दछन्, तर अपरोक्ष 
ज्ञानद्वारा आफनो स्वरूप बुरेपछि यो भ्रमको कारण भएको अज्ञान आफ हट्दछ । भगवानूमा 
कटिल्ये अज्ञान नरहने हदा उहाँ लाई आफ्नो स्वरूपको सरै अनुभव रहन्छ । 


तमीहमानं निरहङ्कतं बुधं निराशिषं पूणंमनन्यचोदितम्। 
नृन् रिक्षयन्तं निजवत्म॑संस्थितं प्रभु प्रपयेऽखिकधमंभावनम् ॥ १६ ॥ 


पढार्थ निरहङ्कतं  अहड़ारशून्य अखिलकधमेभावनम्  सबे 

नृन्  मानिसहरूलाई बुधं  सर्वज्ञ प्रकारका सद्धर्मलाई प्रवर्तन गर्ने 
शिक्षयन्तं  शिक्षा दिने निराशिषं  कामनारहित तं प्रभं  ती सर्वसमर्थ 
निजवत्मंसंस्थितं  आफ्नै पृण॑म्  सर्वव्यापक भगवान्को 

मर्यदामा रहेर अनन्यचोदितम्  अरू करैद्रारा प्रपद्ये  शरणमा जानु 

ईहमानं  कर्महरू गर्ने परित नहने 





ताक्यार्थ भगवान् मानिसहरूलाई शिक्षा दिनका लागि आफ्नै मर्यादाभित्र रहेर विभिन्न अवतार 
लिनुहुन्छ र कर्महरू गरिरहनुहुन्छ । उहँमा अहङ़ार छैन र कामना पनि छैन, अनि उहाँ सर्वज्ञ र 
सर्वव्यापक हुनुहृन्छ । अरू कसैको प्रेरणाको अधीनमा नरहने उह नै सबेथरी सद्धर्मका प्रवर्तक 


रामालन्द्री टीका 


२७६२ 
अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 


हनहुन्छ । म त्यस्ता सर्वसमर्थं प्रभुको शरणमा जान्छु। 
विवरण यहाँ अनेक विशेषणद्वारा परमात्माको स्वरूपलाई बतादएको छ। भगवान् अनेक 
अवतारअनुसार आफ्नो कर्तव्यमार्गमा स्थित हुनुहन्छ र ॒कर्महरू गर्नृहुन्छ । भगवान् पनि आफ्नो 
कर्तव्यमार्गमा स्थित रहेर कर्महरू गर्नृहुन्छ र जीवहरू पनि आफनो कर्तव्यमा रहेर कर्म गर्दछन् भने 
भगवान् र जीवमा के फरक पयो त ? भगवान् पनि जीवात्मा जस्तै हनुभयो नि त ? यस शङ़ाको 
समाधान यस श्लोकमा गरिएको छ। यस श्लोकमा भगवान्लाई जीवात्माभन्दा दु रूपमा 
बताउन चार ओटा विशेषणको प्रयोग गरिएको छ। ती हुन् निरहङ्कृतः अहङाररहित, 
निराशिषः कामनारहित, अनन्यचोदितः अरू कोटीद्रारा प्रेरित नभएका र बुधः सर्वज्ञ। 
जीवहरू कुनै पनि काम गरिसकेपचछछि त्यसबारे अहङ्कार गर्वछन् । उनीहरूलाई के भ्रम हुन्छ भने मैले 
गरेका महत्त्वपूर्ण कामहरू म विना रोकिन्थे या ठिकसंग गरिदेनथे। संसारको व्यवस्था कोटी 
विना कत्ति पनि रोकिंदैन, तर हरेक मानिसहरू यही भ्रममा बांँचेका हृन्छन् कि म नभए त खत्तमै 
भटटाल्छ । भगवान्मा यस्तो भ्रमपूर्णं अहङ़ार हूदेन। जीवहरू आसक्तिले युक्त हुन्छन्, तर भगवान् 
आसक्तिशून्य भई कर्म गर्नृहुन्छ । जीवलाई तीती कार्यक्षेत्रमा प्रेरित गर्न कोही न कोही व्यक्ति 
हन्छन्, तर भगवानूलाई प्रेरित गर्ने अर्को कोही कैन । अनि भगवान् सर्वज्ञ हुनुहुन्छ, तर जीव अल्पज्ञ 
हन्छ। यसैले भगवान् कर्म ॒गर्दा पनि जीवहरूभन्दा दु हनहन्छ । भगवान् किन अहङारशून्य 
हनहन्छ ? किनभने उहाँ बुधः अर्थात् सर्वज्ञ हूनुह॒न्छ । उहाँ कामनारहित हुनुहुन्छ किनभने उहाँ पूर्ण 
हनुहन्छ । अपूर्ण व्यक्तिहरू ने विभिननन किसिमका अभावहरूको परिपूर्तिका लागि विभिन्न 
किसिमका वस्तुहरूको चाहना गर्दछन्। भगवान् सर्वसमर्थ हुनुहन्छ त्यसकारण उहाँ अरूद्रारा प्रेरित 
हनुहुन्न। असमर्थ व्यक्तिहरूलाई मात्र अरूले प्रेरणा र सहयोग दिई समर्थ बनारंछन् । 

भगवानूले विभिन्न किसिमका कर्महरू किन गर्नृहुन्छ त? यसको उत्तर हो 
मानिसहरूलाई आफ्नो आचरणवाट शिक्षा दिनका लागि। अखिलधर्मभावनः अर्थात् सम्पूर्ण 
सत्कर्महरूको सुरुवात भगवानूबाट नै हुन्छ । उहाँले आचरण गरेर त्यसलाई नसिकाए जीवहरूले 
धर्मलाई बुरुन सक्दैनन्। त्यसेले भगवान् अनेक कर्म गर्नृहुन्छ । श्रीमद्भगवद्गीता ३२३२४मा 
पनि भगवान् श्रीकृष्ण अर्जुनलाई भन्नुहुन्छ हे अर्जुन ! मैले कर्म गरि्नं भने सम्पूर्ण प्राणीहरू 
मलाई हिरी केटी कर्म नगरीकन बस्दछन्, त्यसकारण म कर्म गर्दह्ु। मानिसहरूलाई शिक्षा दिनका 
लागि नै भगवानूले कर्म गर्नुभएको हो भन्ने यही कुरा प्रस्तुत श्लोकमा बतादएको छ । 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
इति मन्त्रोपनिषदं व्याहरन्तं समाहितम् । 
ुष्ट्वासुरा यातुधाना जग्धुमभ्यद्रवन् श्ुधा ॥ १७ ॥ 


पढार्थ मन्त्रोपनिषदं  मन्त्रमय दुष्ट्वा  देखेर 
इति  यसप्रकार उपनिषद्रूप स्तोत्र असुराः  दैत्य र 


समाहितम्  एकाग्र भएका व्याहरन्तं  पदटिरहेका मनुलाई यातुधानाः  राक्नरसहरू 
रामालन्द्री टीका 


२७६४ 

अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 
क्षुधा  भोकले छट्पटिएर अभ्यद्रवन्  उनी भएतिर 

जग्धुम्  उनलाई खान दौडिए 


ताक्यार्थ यसप्रकार एकाग्र भएका स्वायम्भुव मनुले मन्त्रमय उपनिषद्रूप यो स्तोत्रको पाठ 
गर्दै थिए, भोकाएका दैत्य र राक्षसहरू असहाय ठानेर उनलाई खान भनी उनी भएतिर दौडिए। 


तांस्तथावसितान् वीक्ष्य यज्ञः सवंगतो हरिः। 


यामेः परिवृतो देवेह॑त्वाशासत् त्रिविष्टपम् ॥ १८ ॥ 
पदार्थ वीक्ष्य  देखेर   आपना छोरा 
तथा  त्यसप्रकार सवंगतः  सर्वव्यापक वैः  देवताहरुद्रारा 
अवसितान्  खाने निश्चय यज्ञः  यज्ञावतार परिवृतः  युक्त भई 
गरेका हरिः  श्रीहरि भगवानूले त्रिविष्टपम्  स्वर्गमा 
तान्  ती दैत्य र राक्षसहरूलाई हत्वा  तिनलाई मारेर अरासत्  शासन गर्नुभयो 





ताक्यार्थ मनुलाई खाने निश्चय गरेर रुम्टिनि आएका ती दैत्य र राक्षसहरूलाई देखेर 
सर्वव्यापक यज्ञावतार भगवान् श्रीहरिले ती दुष्टहरूलाई मारी आप्ना छोरा देवताहरूलाई साथ 
लिई स्वर्गमा शासन गर्मुभयो । 


भ क द्वितीयस्तु ् 
स्वारोचिषो द्वितीयस्तु मनुरग्नेः सुतोऽभवत्। 
दयुमत्सुषेणरोचिष्मत्प्रमुखास्तस्य चात्मजाः ॥ १९॥ 





पढार्थ स्वारोचिषः  स्वारोचिष नामका आदि 

द्वितीयः  दोघ्रा अभवत्  भए आत्मजाः च  छोराहरू पनि 
मनुः तु  मनु चाहं तस्य  ती मनुका भए 

अग्नेः  अग्निका दुमत्सुषेणरोचिष्मत्प्रमुखाः  

सुतः  छोरा द्युमान्, सुषेण र रोचिष्मान् 


ताक्यार्थ दोप्रा मनु स्वारोचिष भए। उनी अग्निका छोरा थिए र उनका द्युमान्, सुषेण र 
रोचिष्मान् आदि छोराहरू भए । 


तत्रेन्द्रो ४ रेचनस्त्वासीद्   
न त्वासद् दवाश्च उुषताद्यः । 
ऊज॑स्तम्भादयः सप्त ऋषयो ब्रह्मवादिनि  ॥ २० ॥ 





पदार्थ  थिए आदि 

तत्र  त्यस मन्वन्तरमा देवाः च  देवताहरू पनि बह्यवादिनः  ब्रह्मज्ञानीहरू 
इन्द्रः तु  इन्द्र चाहं तुषितादयः  तुषित आदि थिए सप्त ऋषयः  सप्तर्षि थिए 
रोचनः  रोचन नामका ऊजस्तम्भादयः  ऊर्ज, स्तम्भ 


रामालन्द्री टीका 


२७६५ 
अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 


ताक्यार्थ त्यस दोस्रो मन्वन्तरमा रोचन नाम गरेका इन्द्र र तुषित आदि नाम भएका देवताहरू 
थिए । सप्तर्षिमा चाहं ऊर्ज, स्तम्भ आदि ब्रह्मज्ञानी ऋषिहरू थिए। 


ऋषेस्तु वेदरिरसस्तुषिता नाम पत्न्यभूत् 
तस्यां जज्ञे ततो देवो विभुरित्यभिविश्चुतः ॥ २९॥ 


पढार्थ पत्नी  पत्नी  इति  विभु यो नामले 
वेदशिरसः  वेदशिरा अभूत्  भइन् अभिविश्रुतः  प्रसिद्ध 

ऋषेः तु  ऋषिकी ततः  ती वेदशिराबाट देवः  भगवान् 

तुषिता नाम  तुषिता नामकी तस्यां  ती तुषितामा जज्ञे  जन्मिनुभयो 





ताक्यार्थ वेदशिरा नामक ऋषिकी पत्नी तुषिता थिडन्। उनबाट विभु नामले प्रसिद्ध भगवान् 
जन्मिनुभयो । 


अष्टाशीतिसहस्राणि मुनयो ये धृतव्रताः । 
अन्वशिक्षन् व्रतं तस्य कोमारबरह्यचारिणः ॥ २२ ॥ 





पदार्थ धृतव्रताः  ब्रतनिष्ठ नैष्ठिक ब्रह्मचारी रहने 
येजो मुनयः  मुनिहरू थिए तस्य  ती विभुबाट 
अष्टाशीतिसहस्राणि  अठासी उनीहरूले व्रतं  ब्रह्मचर्यव्रत 
हजार कोमारबह्यचारिणः  आजन्म अन्वशिक्षन्  सिके 


ताक्यार्थ विभु आजीवन नैष्ठिक ब्रह्मचारी नै रहनुभयो। उहांबाट नै ब्रतनिष्ठ अठटासीहजार 
ऋषिहरू बालखिल्य आदिले पनि ब्रह्मचर्यव्रत सिके । 


२ 
तृतीय उत्तमो नाम प्रियव्रतसुतो मनुः । 
पवनः सृञ्जयो यज्ञहोत्राद्यास्तत्सुता नृप ॥ २३॥ 
पदार्थ तृतीयः  तेखा सृञ्जयः  सुञ्जय र 
नृप हे राजा मुः  मनु भए यज्ञहोत्रायाः  यज्ञहोत्र आदि 


प्रियत्रतसुतः  प्रियत्रतका छोरा तत्सुताः  उनका छोराहरू भए 
उत्तमः नाम  उत्तम नामका पवनः  पवन 


ताक्यार्थ हे राजा ! तेघरा मनु उत्तम नामका थिए। उनी प्रियव्रतका छोरा धथिए। उनका चाहं 
पवन, सृञ्जय र यज्ञहोत्र आदि छोराहरू भए। 





वसिष्ठतनयाः सप्त ऋषयः प्रमदादयः । 
सत्या वेदश्रुता भद्रा देवा इन्द्रस्तु सत्यजित् ॥ २४॥ 


रामालन्द्री टीका 


२७६६ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 
पदार्थ   सत्य सत्यजित् तु  सत्यजित् चाहं 
वसिष्ठतनयाः  वसिष्ठका छोरा विदश्चुताः  वेदश्रुत र इन्द्रः  इन्द्र थिए 

प्रमदादयः  प्रमद आदि भद्राः  भद्र आदि 

सप्त ऋषयः  सप्तर्षि थिए देवाः  देवताहरू थिए 





वाक्यार्थ तेस्रो मन्वन्तरमा वसिष्ठका पुत्र प्रमद आदि ऋषिहरू सप्तर्षि थिए। सत्य, वेदश्चुत र 
भद्र आदि देवताहरू थिए भने सत्यजित् चाहं इन्द्र थिए। 


घर्मस्य सूनृतायां तु भगवान् पुरुषोत्तमः। 
सत्यसेन इति ख्यातो जातः सत्यव्रतैः सह ॥ २५॥ 
सोऽनृतव्रतदुःशीलानसतो यक्षराक्षसान् । 
भूतद्रो भूतगणांस्त्ववधीत् सत्यजित्सखः ॥ २६॥ 


पदार्थ जातः  जन्मिनुभयो लागेका र नराग्रो बानी भएका 

धममस्य  धर्मकी सत्यजित्सखः  सत्यजित् असतः  दुष्ट 

सूनृतायां तु  सूनृता पत्नीमा इन्द्रलाई साथी बनाउनुभएका यक्षराक्षसान्  यक्ष, राक्षस तथा 
सत्यसेनः इति  सत्यसेन यो सः  उाँले भूतद्रूहः  प्राणीलाई दुःख दिने 
नामले सत्यव्रतैः सह  सत्यत्रत भूतगणान् तु  भूतगणहरूलाई 

ख्यातः  प्रसिद्ध नामका देवताहरूलाई साथमा चाहं 

भगवान्  भगवान् लिएर अवधीत्  मार्नुभयो 

पुरुषोत्तमः  श्रीहरि अनृतवतदुःशीलान्  असत्यमा 





ताक्यार्थ भगवान् श्रीहरिले धर्मकी पत्नी सुन॒ृतामा सत्यसेनको रूपमा अवतार लिनुभयो । त्यस 
वेलामा उहाँले सत्यजित् नामक इन््रको साथी भई सत्यव्रत आदि देवताहरूलाई पनि साथ लिई 
यक्ष, राक्षस एवं भूतगणहरूको संहार गर्नुभयो । असत्यमा लागेका तिनीहरू दुष्ट स्वभावका धिए 
र उनीहरू प्राणीहरूलाई दुःख दिने गर्दथे। 


चतुथं उत्तमभ्राता मलुनाम्ना च तामसः। 
पृथुः ख्यातिन॑रः केतुरित्याया दश तत्सुताः ॥ २७॥ 





पदार्थ थिए इत्याद्याः  इत्यादि 

चतुथः  चौथा पृथुः  पृथु दशा  दश जना 

मनुः च  मनु चाहं ख्यातिः  ख्याति तत्सुताः  उनका छोराहरू 
उत्तमभ्राता  उत्तमका भाद नरः  नर थिए 

नाम्ना तामसः  तामस नामका केतुः  केतु 


वाक्यार्थ चौथा मनु तामस नामका थिए। उनी तेस्रा मनु उत्तमका भाइ हुन्। यिनै तामसका 


रामालन्द्री टीका 


२७६७ 
अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 
पृथु, ख्याति, नर, केतु आदि दश छोराहरू धिए। 


सत्यका हरयो वीरा देवास्विरिख ईरवरः। 
ज्योतिधांमादयः सप्त ऋषयस्तामसेऽन्तरे ॥ २८॥ 


पदार्थ १  हरि र त्रिरिखः  त्रिशिख थिए 
तामसे  तामस वीराः  वीर नामका ज्योतिधांमादयः  ज्योतिधमि 
अन्तरे  मन्वन्तरमा देवाः  देवताहरू थिए आदि 

सत्यकाः  सत्यक ईरवरः  इन्द्र चाहं सप्त ऋषयः  सप्तर्षि थिए 





ताक्यार्थ तामस मन्वन्तरमा त्रिशिख नामका इन्र थिए, देवताहरू चाहं सत्यक, हरि र वीर 
थिए । त्यसै गरी ज्योतिरधमि आदि ऋषिहरू सप्तर्षि थिए। 


 र, वैधृतयो म्  विधृतेस्तनया ४ 
दवा वृतय नाम विघुतस्तनया नृप । 


    विधृता  तेजसा 
नष्टाः कारन चवदा वघृताः स्वन तजसा ॥ २९॥ 

पदार्थ   देवताहरू पनि भए स्वेन  आप्ना 
नृप  हे राजा येः  जुन देवताहरूले तेजसा  तेजले 
विधृतेः  विधृतिका काठेन  समयको कारण विधृताः  धारण गरे 
तनयाः  छोराहरू नष्टाः  लुप्तप्राय भएका 
ग्द न 
वेधृतयः नाम  वैधृति नामका वेदाः  वेदहरूलाई 





ताक्यार्थ हे राजा ! यस मन्वन्तरमा विधृतिका पुत्र वेधुति आदि नाम गरेका अरू देवताहरू 
पनि भए । समयको कारणले लुप्त हुन लागेका वेदहरूलाई आफ्नो तेजले धारण गरेकाले नै 
यिनलाई वैधृति भनिएको धियो । 


तत्रापि जज्ञे भगवान् हरिण्यां हरिमेधसः । 
  गजेन्द्रो न   न 
हरिरित्याहृतो येन गजेन्द्रो मोचितो ग्रहात् ॥ ३० ॥ 





पढार्थ पत्नीमा येन  जुन हरि भगवानूदरारा 
तत्र अपि  त्यस मन्वन्तरमा हरिः इति  हरि नामले ग्रहात्  गोहीबाट 

पनि आहतः  प्रसिद्ध भएर गजेन्द्रः  गजेन्द्र 
हरिमेधसः  हरिमेधाकी भगवान्  साक्षात् भगवान् मोचितः  जोगाइयो 
हरिण्यां  हरिणी नामकी जज्ञे  जन्मिनुभयो 


ताक्यार्थ त्यस मन्वन्तरमा पनि साक्षात् भगवान्ले हरिमेधाकी पत्नी हरिणीको गर्भवाट हरि 
अवतार धारण गरी जन्म लिनुभयो जसले गोहीको आक्रमणबाट गजेन्द्रलाई बचाउनुभयो । 


रामालन्द्री टीका 


२७६८ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 
राजोवाच राजा परीक्षित्ले भन्नुभयो 
बादरायण एतत् ते श्रोतुमिच्छामहे वयम् । 
हरियंथा गजपतिं म्राहयस्तममूमुचत् ॥ २९॥ 

पदढार्थ समातिएका एतत्  यो प्रसङ्ग 

बादरायण  हे शुकदेवजी गजपतिं  गजराजलाई श्रोतुम्  सुन्न 

हरिः  हरि भगवान्ले अमूमुचत्  छटाउनुभयो इच्छामहे  चाहन्छौँ 

यथा  जसरी वयम्  हामीहरू 

ग्राहग्रस्तम्  गोहीद्रारा ते  हजुराट 





ताक्यार्थ हे शुकदेवजी । भगवान् हरिले गोहीद्रारा समातिएका गजराजलाई त्यो आपत्तिबाट 
जसरी छ्ुटाउनुभएको धियो, त्यो सबे प्रसङ्ग म हजुरबाट विस्तारपूर्वक सुन्न चाहन्टु । 


तत्कथा सुमहत्पुण्यं धन्यं स्वस्त्ययनं शुभम् । 
यत्र यत्रोत्तमद्खोको भगवान् गीयते हरिः ॥ ३२॥ 





पढार्थ मीयते  वर्णित हुनह॒न्छ स्वस्त्ययनं  ज्यादै 
यत्र यत्र  जुनजुन कथामा तत्कथा  ती कथाहरू नै कल्याणकारक र 
उत्तमरलोकः  पवित्रकीर्तिं सुमहत्पुण्यं  महान् पुण्यमय शुभम्  शुभ हन्छन् 
भगवान् हरिः  भगवान् हरि धन्यं  प्रशंसनीय 


ताक्यार्थ जुन कथामा पवित्रकीर्तिं भएका भगवान् हरिका निर्मल यशहरू गाइन्छन्, ती 
कथाहरू महान् पुण्यमय, प्रशंसनीय, शुभ र कल्याणकारक हुन्छन्। 


सूत उवाच सूतजीले भन्नुभयो 


  


परीक्षितैवं स तु बादरायणिः प्रायोपविष्टेन कथासु चोदितः। 
उवाच विग्राः प्रतिनन्दय पार्थिवं मुदा मुनीनां सदसि स्म गुण्वताम् ॥ ३३॥ 


पदार्थ 

विप्राः  हे शौनक आदि 
ऋषिहरू 

एवं  यसप्रकार 


कथासु  भगवान्सम्बन्धी 
कथाप्रसङ्गहरूमा 

चोदितः  प्रेरित गरिएका 
सःतु ती 


प्रायोपविष्टेन  आमरण निराहारबादरायणिः  शुकदेवजीले 


बसेका 
परीक्षिता  परीक्ित््रारा 


पार्थिवं  राजालाई 
प्रतिनन्य  अभिनन्दन गरेर 





रुण्वताम्  सुनिरेका 

मुनीनां  अरू मुनिहरूसमेतको 
सदसि  सभामा 

मुदा  प्रसन्नतापूर्वक 

उवाच स्म  यसो भन्नुभयो 


रामालन्द्री टीका 


२७६९ 
अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 


ताक्यार्थ हि शौनक आदि ऋषिहरू ! आमरण निराहार त्रत बसेका राजा परीभ्षित्ले 
भगवान्सम्बन्धी कथाप्रसङ्ग सुनाउन प्रेरित गरेपछ्ि शुकदेवजी अत्यन्त प्रसन्न हूनुभयो र उहाँको 
निष्ठालाई भित्रेदेखि अभिनन्दन गर्दै कथा सुन्न इच्छुक मुनिहरूले भरिभराउड भएको सभामा 
प्रसन्नतापूर्वक भन्न थाल्नुभयो । 


इति श्रीमदुभागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायामष्टमस्कन्धे 
मन्वन्तरानुचरिते प्रथमोऽध्यायः ॥ १॥ 


रामालन्द्री टीका 


२७७० 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 
अथ द्वितीयो र घ्याय 
अथ ऽध्यायः 
गजेन्द्रमाथि गोहीको आक्रमण 
श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
आसीद् गिरिवरो राजँस्तिकूट इति विश्चुतः। 
क्षीरोदेनावृतः श्रीमान् योजनायुतसुच्छ्रितः ॥ १॥ 
पदार्थ योजनायुतम्  दश हजार योजन श्रीमान्  अत्यन्त सुन्दर 
राजन्  हे राजा परीक्षित् उच्छ्रितः  अग्लो गिरिवरः  श्रेष्ठ पर्वत 
क्षीरोदेन  क्षीर सागरटारा त्रिकूटः इति  त्रिकूट नामले आसीत्  थियो 
आवृतः  घेरिएको विश्रुतः  प्रसिद्ध 





ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! क्षीरसागरको बीचमा एडटा त्रिकूट नामको प्रसिद्ध पर्वत थियो। 
त्यो पर्वत दश हजार योजन अग्लो, अत्यन्त सुन्दर र श्रेष्ठ थियो । 


तावता विस्तृतः प्ैक् त्रिभिः शुङगैः पयोनिधिम् । 
दिशः खं रोचयन्नास्ते रोप्यायसहिरण्मयेः ॥ २॥ 


पदार्थ फलाम र सुनका खं  आकाशलाई नै 
पयैक्  चार तिरबाट त्रिभिः  तीन ओटा रोचयन्  चम्काडदै 
तावता  त्यतिनै स्वैः  चुचुराहरूले आस्ते  रहेको थियो 


विस्तृतः  फैलिएको त्यो पर्वत पयोनिधिम्  पूरा समुद्रलाई 
रोप्यायसदहिरण्मयेः  चांदी, दिशः  सम्पूर्ण दिशालाई र 
ताक्यार्थ त्यस पर्वतको वरिपरिको लम्बाइ र चौडाइ पनि दशदश हजार योजन नै धियो। 
त्यसमा सुन, चाँदी र फलामका चमचम गर्ने तीन चुचुराहरू धथिए जसको प्रकाशले सम्पूर्ण समद्र, 
दिशा र आकाश नै चमचमाए ४ हुन्थ्यो । 


अन्येङ्च ककुभः सवां रत्नधातुविचित्रितेः। 


नानाद्रमरतागुल्मेनिंघषिनिरराम्भसाम्     


ट नरूराम्मसाम् ॥ २॥ 


पानीको अन्येः च  अरू थुम्काहरूले 
निर्घोषः  आवाजले र पनि 


  , 





पदढार्थ 
नानाद्रमलतागुल्मेः  अनेक 


रुख, लहरा र खडीले युक्त 
निर्ईराम्भसां  एरनाहरूको 


रत्नधातुविचित्रितंः  अनेक रत्न 
र धातुहरूबाट बनेका रङ़ीविरङी 





सवाः  सम्पूर्ण 
ककुभः  दिशालाई चम्कारथे 


रामालन्द्री टीका 


२७७१ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय र 


ताक्यार्थ त्यस पर्वतमा अरू पनि कै्यौँ थुम्काहरू थिए । यिनमा अनेक प्रकारका रुख, लहरा र 
फाडीहरू थिए । त्यहं सुरनाहरूको पानी बण्दा सर्धं ठुरर्र आवाज आदइरहन्थ्यो, अनेकों रत्न र 
धातुद्रारा बनेका रङ़गीविरङ़ी शोभायुक्त थुम्काहरूले सम्पूर्ण दिशालाई चम्कारंथे । 


स चावनिज्यमानाङ्घरिः समन्तात् पयऊमिभिः। 
करोति रयामलां भूमिं हरिन्मरकतारमभिः ॥ ४॥ 


पदार्थ फेदी पखालिएको भूमिं  पूरा कषेत्रलाई ने 
पयऊमिभिः  समुद्रका सः  त्यो पर्वतले र्यामलां  हरियो उन्जाउले 
छालहरूद्वारा हरिन्मरकताश्मभिः  हरिया भरिएको जस्त 


समन्तात्  चारैतिरबाट 


मरकतमणि पन्नाका 


करोति  बनादरहेको थियो 





अवनिज्यमानाङ्धिः  पाड पत्थरहरद्रारा 
वाक्यार्थ चारैतिरबाट समुद्रका छालहरूद्वारा फेदी पखालिएको त्यो पर्वतले हरिया मरकतमणि 
पन्नाका पत्थरहरूले गर्दा वरिपरिका क्षेत्रलाई उन्जाउले भरिएको भूमि जस्तो हराभरा 
बनाद्रहेको थियो । 

सिद्धचारणगन्ध्वैविद्याधरमहोरगेः। 

किन्नररप्सरोभिश्च कीडदुभिसुंष्टकन्द्रः ॥ ५॥ 


पदार्थ महोरगेः  सिद्ध, चारण, अप्सरोभिः च  अप्सराहरूद्रारा 
क्रीडदुमिः  खेलिरहेका गन्धर्व, विद्याधर, नाग लुष्टकन्द्रः  पर्वतका गुफाहरू 
सिद्धचारणगन्धवैविद्याधर किन्नरैः  किन्नर र भरिइरहन्ये 


ताक्यार्थ त्यस पर्वतका गुफाहरूमा सिद्ध, चारण, गन्धर्व, विद्याधर, नाग, किन्नर र अप्सरा 
आदि देवसमूह स्थ घुमिरहन्थे । 


सङ्गीतसन्नदेनंदद्गुहममष॑या   
यत्र सन्नीतसन्नादेनंदट्  
अभिगजंन्ति हरयः इखाधिनः परराङ्कया ॥ ६॥ 


पदार्थ सङ्ीतसन्नददेः  सङ्गीतको ध्वनि।अमष॑या  त्यो ध्वनिको ईष्याले 
यत्र  जहाँ रहने नददुगुहम्  गुफामा घन्किंदा त्यो ध्वनिलाई सहन नसकी 
राधिनः  ठुला परशङ्या  अर्को सिंहको अभिगजन्ति  न् बढी गर्जना 
हरयः  सिंहहरू गर्जना सम्णेर गर्दथे 





ताक्यार्थ जब देवसङगीतको ध्वनि गुफामा ठोकिएर प्रतिध्वनित हुन्थ्यो, तब त्यस पर्वतका 
गुफाहरूमा बस्ने दुला सिंहहरू त्यो प्रतिध्वनिलाई अर्को सिंहको गर्जना सम्ेर ईष्याले त्यस 
आवाजलाई सहन नसकी खन् बढी गर्जना गर्थे। 


रामालन्द्री टीका 


२७७२ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 
नानारण्यपञयुत्रातसङ्कलद्रोण्यलङ्कृतः । 
चित्रदरमसुरो्यानकरकण्ठविहद्गमः ॥ ७ ॥ 
पदढार्थ पशुहरूको बथानले फेदी भरिएका देवताका बरगँचाहरूमा 
त्यस पर्वतको वरिपरि भरिएको थियो र मिठा स्वर भएका चराहरू सरै 
नानारण्यपशु्रातसङ्कुल चिनरद्रुमसुरोद्यानकलकण्ट कराद्रहन्थे 
द्रोण्यलङ्कतः  अनेक जङ्गली विहङ्गमः  अनेक वृक्षले 





वाक्यार्थ त्यो पर्वतको फेदी अनेक जङ्गली पशुहरूको बथानले भरिएको थियो र त्यहाँ अनेकौँ 
प्रकारका वृक्षहरूले सजिएका देवताका बरशँचाहरू थिए, जुन बरगँचामा मिटा स्वर भएका चराहरू 
स्थ कराद्रहन्थे । 


अर     


सारत्सराभरच्छद्ः पुक्नमाणवाद्युकंः । 
देवस्त्रीमज्जनामोदसोरभाम्न्वनिलेयंतः ॥ ८ ॥ 
पदार्थ    अच्छोदेः  अत्यन्त स्वच्छ जल 
त्यो पर्वत म्न्वनिलेः  देवाङ्गनाहरूने भएका 
मणिवालुकेः  मणिजस्तो इबुल्की लगाउंदा सुगन्धित  सरित्सरोभिः  नदी र तालले 
टल्किने बालुवाले युक्त भएका जलकणलाई साथमा युतः  युक्त थियो 
पुलिनिः  किनार भएका लिएर बग्ने वायुले युक्त 





ताक्यार्थ त्यो पर्वत मणिजस्तो टल्किने बालुवाले युक्त किनार भएका अनेकों नदी र 
तालहरूका अत्यन्त स्वच्छ जलमा स्नान गर्न देवाङ्गनाहरूले इुबुल्की लगार्डदा सुगन्धित भएका 
जलकणलाई साथमा लिएर बग्ने वायुले युक्त थियो । 


तस्य द्रोण्यां भगवतो वरुणस्य महात्मनः । 

उद्यानमृतुमन्नाम आकीडं सुरयोषिताम् ॥ ९॥ 

सवंतोऽलङकतं दि्ेनित्य पुष्पफलद्रमेः। 

मन्दरः पारिजातेर्च पारलारोकचम्पकेः ॥ १०॥ 

चूते प्रियकैः पनसेराग्रराम्रातकेरपि । 
कमुकेनौलिकेरेश्च खजैरर्बाजपूरकेः ॥ ९९॥ 

मघुकेः शाताठेख्च तमाटेरसना्नेः। 

अरिष्ोदुम्बप्क्षवर 


अरिष्टोदुम्बरप्लक्षेवटेः किंञुकचन्दनेः ॥ १२॥ 


रामालन्द्री टीका 


अष्टम स्कन्ध 


पिचुमन्दः कोविदारः सरलेः सुरदारुभिः । 
्रक्षेशरम्भाजम्बुमिर्वदयंक्षाभयामलठेः ॥ १३॥ 
 कपित्थेर्जम्बीरेवृंतो र   ९   
बिल्वेः कपित्थे्ज॑म्बीरेवृंतो भल्लातकादिभिः । 


पदढार्थ 

तस्य  त्यस पर्वतको 

द्रोण्यां  फेदीमा 

महात्मनः  महाशक्तिशाली 
वरुणस्य  वरुण 

भगवतः  देवताको 
ऋतुमन्नाम  ऋतुमान् नामको 
उद्यानं  बरगँचा थियो जुन 
सुरयोषिताम्  देवाङ्नाहरूको 
आक्रीडं  विहारस्थल थियो र 
नित्यं  सर्धै 

सवतः  सबैतिरबाट 

दिन्येः  दिव्य 


श्रीमद्भागवत 


पारिजतेः  पारिजात 

पारलाशोकचम्पकेः च  

गुलाफ, अशोक र चम्पा 

चूतेः  ओंप 

प्रियाठेः  चिरौँजी 
पनसे 

  रुखकटहर 


आम्रैः  आंप 

र 
आम्रातकः  अमारो 
करमुकेः  सुपारी 


नालिकेरः च  नरिवल 
खयजुरेः  खजूर छोकडा 
बीजपूरकेः  विमिरो 
मधुकैः  महुवा 


पष्पफलद्रमेः  फलपफूलले युक्त शाकतालेः च  साल, ताल 


भएका रुखहरूले 

अलङ्कुतं  सुसज्जित थियो 
त्यो पर्वत 

मन्दारः  बकाइनो 


तमाढेः  तमाल 
असना्ने 

  असन, अर्जुन 

अरिष्टोदुम्बरप्लक्षेः  रिट, 

डुग्री, पाखरी 





२७७द् 


अध्याय २ 


वटैः  वर 

किंशुकचन्दनैः  पलास, चन्दन 
पिचुमन्दे  नीम 

कोविदूरेः  कोडरालो 

सरलैः  सल्लो 

सुरदारुभिः  देवदारु 
रक्षेश्वरम्भाजम्बुभिः  दाख, 
उखु, केरा र जामुन 
बदयंक्षाभयामलेः  बयर, 
रुद्राक्ष, हरयो र अमला 


वित्वेः  बेल 

 अ 
कपित्थैः  केथ 
जम्बीरः  कागती 


भल्लातकादिभिः अपि  भलायो 
आदि रुखहरूद्रारा पनि 
वृतः  ढाकिएको थियो 


वाक्यार्थ त्यस पर्वतको फेदीमा महाशक्तिशाली वरुण देवताको ऋतुमान् नाम गरेको ब्गँचा 
थियो । देवाङ्नाहरूको विहारस्थलका रूपमा रहेको जुन बर्गँचा सध सबेतिर फलपूलहरू लटरम्म 
भटरहने दिव्य रुखहरूले सुसज्जित थियो । त्यो पर्वत बकाइनो, पारिजात, गुलाफ, अशोक, चम्पा, 
ओप, चिरौँजी, रुखकटहर, अमारो, सुपारी, नरिवल, छोकडा, बिमिरो, महवा, साल, ताल, तमाल, 
असन, अर्जुन, खिर, डग्री, पाखरी, वर, पलास, चन्दन, नीम, कोडराला, सल्ला, देवदारु, दाख, 
उखु, केरा, जामुन, वयर, रुद्राक्ष, हरयो, अमला, बेल, कैथ, कागती, भलायो आदि अनेकौँ 


रुखहरूद्रारा ढाकिएको थियो । 


तस्मिन् सरः सुविपुलं लसत्काञ्चनपङ्कजम् ॥ ४ ॥ 
कुमुदोत्पलकहारशतपत्रश्रियोर्जितम्। 


रामालन्द्री टीका 


२७७४ 


अष्टम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


अध्याय २ 


मत्तषट्पदनिरघुष्टं शकुन्तेर्च कलस्वनैः ॥ १५॥ 
हंसकारण्डवाकीणं चक्राः सारसेरपि । 
जलकुक्कुटकोयष्टिदात्यूहकुलकूजितम् ॥ १६॥ 
मत्स्यकच्छपसञ्चारचलत्पदुमरजःपयः। 


कदम्बवेतसनलनीपवञ्ुलकेवृंतम् 


पदार्थ 

तस्मिन्  त्यस पर्वतमा 
लसत्काञ्चनपङ्कजम्  सुनौला 
कमल फुलेर सुशोभित 
कुमुदोत्पलकहारशतपत्र 
श्रियोजिंतम्  कुमुद, उत्पल, 
कह्लार, शतपत्र आदि विशेष 
प्रकारका कमलको शोभाले 
युक्त 

मत्तषट्पदनिघुष्टं  मदमत्त 
भँवराहरू गुन्गुनाउने 


,  

म्॥ १७॥ 
शकुन्तैः च  चराहरू पनि 
भएको 
हंसकारण्डवाकीणं  हास, 
कणेरहरूले युक्त 
चक्राः  चखेवा र 
सारसैः अपि  सारसहरुद्रारा 
पनि 
जलकुक्कुटकोयष्टिदात्यूहकुल 
कूजितम्  पानीकुखुरा, 
हुटिट्याऊँ र पानी नजिक बस्ने 
ठुला कागहरू कराद्रहने 


कलस्वनैः  मिठो आवाज गर्न मत्स्यकच्छपसञ्चारचठत्पद्म 
ताक्यार्थ त्यस पर्वतमा कुमुद सेतो चन््रकमल, उत्पल चन्द्रकमल, कह्लार सांँखुमा फुल्ने 
सेतो कमल, शतपत्र सामान्य कमल आदि सुनौला कमलहरूको शोभाले युक्त एवं कदम, वेत, 
नल, कदम्बलता आदि अनेक साना वृक्षहरुद्रारा धघेरिएको एउटा विशाल ताल थियो । त्यहोँ स्धैँ 
गुन्गुनादरहने मदमत्त भंवराहरू, मिटो आवाज गर्ने चराहरू, हांस, कणेर, चखेवा, सारस, करादरहने 
पानीकुखुरा, हटिट्याऊं र पानीकाग रहन्थे । माछ र कुवा हिडदा हल्लिएर रेका कमलका 
परागले त्यस तालको पानी सुगन्धित बनेको थियो । 
 , दिरीषे कूटजेङगदे र 

कुन्दैः कुरबकाशोकेः शिरीषैः कूटजे्गदेः । 

कुन्जकैः स्वणंयूथीभिनागपुन्नागजातिभिः ॥ ९८ ॥ 

मल्लिकारातपत्रेङ्च माधवीजालकादिभिः। 

    तीरजेश्चान्येरनित्यतैभिरलं ,    ५  न्द 

रात तीरजेश्चान्येनित्यतुभिरलं द्रमः ॥ १९॥ 
कुरुबकाशोकैः  रातो कटसरेया, शिरीषैः  शिरीष 


पदार्थ 
न्द 
कुन्दः  कुन्द 


अशोक 





रजःपयः  माछा र कद्ुवा 
हिंड्दा हल्लिएर र्रेका 
कमलका परागले पानी 
सुगन्धित बनेको 
कद्म्बवेतसनलनीपवञ्जुलकेः 
वृतम्  कदम, वेत, नल, 
कदम्बलता, आदि साना 
रुखहरूद्रारा घेरिएको 
सुविपुलं  ठलो 

सरः  ताल थियो 


कूटजे्ुदेः  कुटकी, चिउरी 


रामालन्द्री टीका 


अष्टम स्कन्ध 


कुन्जकेः  कुब्जक 
स्वणंयुथीमिः  सुनजुही 
नागपुन्नागजातिभिः  सिन्दुर, 
चिलाउने, चमेली 


श्रीमद्भागवत 
सयपत्री 
माधवीजाठककादिभिः  वासन्ती, 
जालक आदिर 


अन्यैः च  अरू पनि 


२७७५ 
अध्याय २ 


नित्यतुमिः  सवे ऋतुहरूमा 
हरिया रहने 

हस 

दरुमः  रुखहरूद्रारा पनि 
अलं शोभितं  ताल अत्यन्त 





मल्लिकाशतपत्रैः च  बेली, तीरजेः  तीरमा उत्पन्न शोभित भएको थियो 
ताक्यार्थ त्यो ताल कुन्द, कुरबक रातो कटसंरेया, अशोक, कुट्की, चिडरी, कुन्नक, 
सुनजुही, सिन्दुर, चिलाउने, चमेली, बेली, सयपत्री, वासन्ती, जालक आदि परूलहरू एवं सबे 
ऋतुहरूमा हरिया रहिरहने विभिन्न रुखहरूद्वारा अत्यन्त सुशोभित भएको धियो । 

तत्रैकदा तदुगिरिकाननाश्रयः करेणुभिर्वारणयूथपड्चरन् । 


सकण्टकान् कीचक्वेणुवेत्रवद्धिशालगुल्मं प्ररुजन् वनस्पतीन् ॥ २०॥ 


पढार्थ करेणुभिः  आपफ्ना हत्तिनी वनस्पतीन्  ठुला रुखहरूलाई 
एकदा  एक दिन ढोई हरूका साथ प्ररुजन्  नष्ट गर्दै 
तदुगिरिकाननाश्रयः  त्यही सकण्टकान्  कांँडा भएका तत्र  त्यही वनमा 

पर्वतको जङ्गलमा बस्ने कीचकवेणुवेत्रवद्विशाटगुल्मं  चरन्  घुम्दै आइपुग्यो 
वारणयूथपः  मदमत्त बांस, वेत आदि राङ्किएका ठुला 

हात्तीहरूको राजा गजेन्द्र फएाडीहरूलाई र 





वाक्यार्थ एक दिन त्यही त्रिकूट पर्वतको जङ्गलमा बस्ने मदमत्त हात्तीहरूको राजा गजेन्द्र 
आपफना हत्तिनी ढोईहरूलाई साथ लिई घुम्दै एवं कांँडा भएका बांस, वेत आदिका खाडीहरू र 
ठला रुखहरूलाई नष्ट गर्दै त्यही वनमा आद्पुग्यो । 


यदुगन्धमात्राद् हरयो गजेन्द्रा व्याघ्रादयो व्यालमृगाः सखड्गाः । 
महोरगाङ्चापि भयाद् द्रवन्ति सगोरकृष्णाः रारभाङ्चमयंः ॥ २९॥ 
वृका वराहा महिषक्षंशल्या गोपुच्छशाखावृकमकंटाङ्च । 

अन्यत्र श्ुद्रा हरिणाः शशादय्चरन्त्यभीता यदनुग्रहेण ॥ २२॥ 
भयात्  उरले काँप्दै 
द्रवन्ति  भागाभाग गर्दछछछन् 
यदनुग्रहेण  जसको अनुग्रह 
पाएका कारण 

वृकाः  व्वाँंसा 


वराहाः  बँदेलहरू 
महिषक्षंशल्याः  रंगा, भालु, 


व्याघ्रादयः  बाघ आदि 
व्यालमृगाः  हिंम्नक जन्तुहरू 
महोरगाः च  दुला नागहरू 
सगोरकृष्णाः  सेता, काला 
शरभाः  मृगहरू र 

चमयंः अपि  चौरी गाईहरू 
पनि 


पढार्थ 
यदुगन्धमात्रात्  जसको 
मदगन्ध सुंधेर मात्र 
गजेन्द्राः  ठुला मदमत्त 
हात्तीहरू र 

हरयः  सिंहहरू 
सखड्गाः  गँंडासमेतका 





रामालन्द्री टीका 


२७७६ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 
दुम्सीहरू शशादयः च  खरायो आदि अन्यत्र  जसदेखि टाढा नै 
गोपुच्छशाखावृकमकटाः  द्राः  ससाना प्राणीहरू चरन्ति  हिंडडुल गर्दछछन् 


लङ्गुर, वनकुकुर, बांँदरहरू अभीताः  अरू ठुला 
हरिणाः  हरिणहरू र जन्तुबाट नडराई 

ताक्यार्थ त्यस गजेन्रको मदगन्धलाई सुँघेर मात्र पनि ठुला मदमत्त हात्तीहरू, सिंहहरू, गडा, 
बाघ आदि हिंम्रक जन्तुहरू, ठुला नागहरू, सेताकाला थरीथरीका मुगहरू र चँ रीहरू समेत सबे 
जन्तुहरू उरले काँप्दै भागाभाग गर्दथे। जङ्गलमा जति पनि अरू व्वाँसो, बैदेल, भँसी, भालु, 
दुम्सी, लङ्गुर, वनकुकुर, बाँदर्, हरिण र खरायो आदि ससाना प्राणीहरू रहन्थे, ती सबै 
गजराजबाट जीवनदानको अनूग्रह पाएर नै अरू ठुला जन्तुसँग नडराई वनमा हिंडडल गर्दथे । 


७       ९ मदच्युत्करभेरुद्रत 
स घमंतप्तः करिभिः करेणुभिवृतो त्कलभेरुद्रतः। 
गिरि गरिम्णा परितः प्रकम्पयन् निषेव्यमाणो ऽलिकुठेम॑दारनेः ॥ २३॥ 
गरिम्णा  आफ्नो भारले 
प्रकम्पयन्  पहाड नै 
हल्लाँदे हिंडिरहंदा, त्यसलाई 


घमंतप्तः  घामको रापले 
पोल्न थाल्यो 





पदार्थ करिभिः  ठुला हात्ती र 
२   
मदारानेः  मदपान गर्न आएका करेणुभिः  हत्तिनीहरूद्वारा 
अलिकुलेः  भंवराको समूहले वृतः  घेरिएको 
 
निषेव्यमाणः  सेवित भएको मदच्युत्  मदजल बगाउने 
कलभेः  ससाना हात्तीहरुद्रारासः  त्यो हात्ती 
अनुद्रुतः  पिधा गरिएको गिरि परि 





गिरे परितः  पर्वतको वरिपरि 

वाव्यार्थ गालाबाट बग्ने मदजल पान गर्न आएका भँवराहरूद्रारा सेवित, ससाना 

हात्तीहरुद्रारा पिका गरिएको, ठुला हात्ती र॒हत्तिनीहरूको बथानद्रारा धेरिएको अनि पर्वतको 

वरिपरि इल्दा पर्वतलाई नै हल्लाँदै गरेको त्यस हात्तीलाई घामको रापले पोल्न थाल्यो। 
सरोऽनिलं पङ्कजरेणुरूषितं जिघ्रन् विदूरान्मदविहलेक्षणः। 


वृतः स्वयूथेन तृषादितेन तत्सरोवराभ्यासमथागमद् द्रुतम् ॥ २४॥ 


पदार्थ स्वयूथेन  आपनो बथानद्रारा विदूरात्  टाटैनाट 
 अथ  यसपचछि वृतः  घेरिएको जिघ्रन्  सुंघ्दै त्यो हात्ती 


मद्विहलेक्षणः  मदका कारण पङ्कजरेणुरूषितं  कमलपरागको 
आंखा दुलाएको सुगन्धले युक्त 

तुषादितेन  तिखलि व्याकुल सरोऽनिरं  तालबाट आएको 
भएका हावा 





रतम्  रुटपट 
तत्सरोवराभ्यासम्  त्यस 
तालको नजिक 

आगमत्  आदइ्पुग्यो 


ताक्यार्थ मदका कारण ओंँखा इुलाएको, तिखलि व्याकुल भएका अन्य हात्तीहरुद्वारा घेरिएको 
त्यो हात्ती तालमा फुलेका कमलको परागले युक्त भएको वायुको सुगन्धलाई टाठैवाट सुंध्वै 


ख्टपट त्यस तालको नजिकमा आद्पुग्यो । 


रालालन्द्री टीका 


२७७७ 
अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 


विगाह्य तस्मिन्नमृताम्बु निमंलं हेमारविन्दोत्पलरेणुरूषितम् । 
पपो निकामं निजपुष्करोदुधतमात्मानमदुभिः स्नपयन् गतक्लमः ॥ २५॥ 





पढार्थ   थकादइ मेटाएको फलका परागहरूले सुगन्धित 
तस्मिन्  त्यस तालभित्र त्यो हात्तीले भएको 

विगाह्य  पसेर निजपुष्करोदुधतम्  आफ्नै निमंलं  सफा 

अटूभिः  तालको पानीले सुंडद्रारा उठाइएका अमृताम्बु  अमृतजस्तो जल 
आत्मानम्  आरफैलाई हेमारविन्दोत्पररेणुरूषितम्  निकामं  तिर्खा मेटिने गरी 
स्नपयन्  नुहारदै सुनौला र राता कमलका पपो  पियो 


ताक्यार्थ त्यस हात्तीले तालभित्र पसेर त्यहांको पानीले नुहाई थका मेटायो अनि सुनौला र 
राता थरीथरीका कमलका फूलका परागले सुगन्धित भएको सफा अमृतजस्तो जल तिर्खा मेटिने 
गरी पियो । 


पुष्करेणोट्धतस्चीकराम्बुभिनिंपाययन् १    यथा 
स ट्धतक्ीकराम्बुभिनिपाययन् संस्नपयन् यथा गृही । 


९  


घृणी करेणुः कलमभांङ्च दुमंदो नाचष्ट कृच्छर कृपणोऽजमायया ॥ २६॥ 


पदढार्थ फोहराद्रारा कृपणः सः  विचरा त्यो हात्ती 
यथा  जसरी करेणूः  हत्तिनीहरूलाई र॒ अजमायया  परमात्माको 

गृही  गृहस्थ पुरुष कलभान् च  बच्चाहरूलाई मायाले मोहित भएकाले 

घृणी  मोहग्रस्त हुन्छ त्यसौ पनि कृच्छं  नजिक रहेको विपत्ति 
गरी निपाययन्  पानी पियाडदे न आचष्ट  थाहै पाएन 
पुष्करेणोद्धतसीकराम्बुभिः  संस्नपयन्  नुहाददिंदै 

सुंडद्रारा निकालिएका पानीका दुमंद्ः  असाध्ये मात्तिरहेको 





वाक्यार्थ मोहग्रस्त गृहस्थ पुरुष रै त्यो हात्ती आपनो सुंँडद्रारा निकालिएका पानीका 
फोहराद्रारा हत्तिनी र बच्चाहरूलाई पानी पिलाँदे र नुहाइदिंदै थियो । परमात्माको मायाले मोहित 
भएकाले असाध्ये मात्तिरहेको विचरा त्यस हात्तीले आफ्नो नजिकै विपत्ति आद्पुगेको थाह पाएन। 


  ग्रै न भ ०.९ बटीयांङचरणे ५ 
तं तत्र कदिचन्नृप दैवचोदितो ग्राहो बटीयांङ्चरणे रुषाग्रहीत् । 
यदुच्छ्येवं न्यसनं गतो गजो यथाबलं सोऽतिबलो विचक्रमे ॥ २७॥ 
पदार्थ   कुनै रुषा  क्रोधपूर्वक 
नृप  हे राजा परीक्षित् दै   प्रारब्धद्रारा प्रेरित चरणे  खुट्रामा 


तत्र  त्यस तालमा रहंदा नै बलीयान्  असाध्यै बलियो अग्रहीत्  समात्यो 
तं  त्यस हात्तीलाई ग्राहः  गोहीले एवं  यसप्रकार 








रामालन्द्री टीका 


२७७८ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 
यटुच्छया  अकस्मात् अतिबलः  अत्यन्त बलवान् यथाबलं  आफनो शक्तिअनुसार 
व्यसनं  आपत्तिमा सःत्यो विचक्रमे  आपफूलाई च्ुटाउन 
गतः  पुगेको गजः  हात्तीले प्रयत्न गय्यो 


ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! यसप्रकार तालमा रेको त्यस हात्तीलाई प्रारब्धवश कुनै असाध्ये 
बलियो गोहीले खुद्रामा बेसरी समात्यो । अकस्मात् आफूमाथि आइपरेको यस आपत्तिलाई दुटाउन 
अत्यन्त बलवान् त्यस हात्तीले पनि सक्दो प्रयत्न गय्यो । 


तथातुरं युथपतिं करेणवो विकृष्यमाणं तरसा बलीयसा । 
विचुक्रुशु्दीनधियो ऽपरे गजाः पाष्णिंग्रहास्तारयितुं न चाराकन् ॥ २८ ॥ 


पढार्थ यूथपतिं  हात्तीको बथानको पाष्णिंग्रहाः  वरिपरिबाट तान्न 
बलीयसा  बलियो गोहीद्रारा मालिक गजेन्द्रलाई देखी सहयोग गर्न 

तरसा  वेगपूर्वक दीनधियः  खिन्न मन भएका गजाः च  हात्तीहरूले पनि 
तथा  त्यसरी करेणवः  हत्तिनीहरू तारयितुं  निकाल्न 
विकृष्यमाणं  धिसारिएको अनि विचुक्रुशुः  कराउन थाले न अशकन्  सकेनन् 

आतुरं  आत्तिएको अपरे  अरू 





ताक्यार्थ बलियो गोहीद्रारा बलपूर्वक धिसारिएकाले आत्तिएको त्यस॒ गजेन््रलाई देखेर 
हत्तिनीहरू कराडन थाले, वरिपरिबाट तान्न सहयोग गर्ने अन्य हात्तीहरूले पनि उसलाई तानेर 
त्यहाँ बाट निकाल्न सकेनन्। 


नियुध्यतोरेवमिभेन्द्रनकयोविंकषंतोरन्तरतो बहिमिंथः। 
समाः सहस्रं व्यगमन् महीपते सप्राणयोदिचत्रममंसतामराः ॥ २९॥ 


पदढार्थ अन्तरतः  भित्र र न्यगमन्  विते तर पनि 
महीपते  हे राजा परीक्षित् बहिः  बाहिर सप्राणयोः  दुबे ज्युँदै देखेर 
एवं  यसप्रकार विकष॑तोः  तान खोज्दै अमराः  देवताहरूले 
इभेन्द्रनक्रयोः  गजेन्द्र र गोही नियुध्यतोः  युद्ध गदगद चित्रम्  आश्चर्य 

मिथः  एकञआपसमा सहस्रं समाः  हजारौँ वर्ष अमंसत  माने 





ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! यसप्रकार गजेन्द्र र गोही एकअर्कालाई तालभित्र र बाहिरतिर तान्न 
खोज्दे युद्ध गरिरहंदा हजारौँ वर्ष विते, तैपनि दुबे ज्युँदै रहेको देखेर देवताहरूले आश्चर्य माने । 


ततो गजेन्द्रस्य मनोबटोजसां कालेन दीर्घेण महानभूद् व्ययः। 
विकृष्यमाणस्य जठेऽवसीदतो विपयंयोऽभूत् सकटं जलोकसः ॥ ३० ॥ 
पढार्थ ततः  त्यसपछि जले  तालभित्र 


रामालन्द्री टीका 


२७७९ 
अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 


दीर्घेण काटेन  धेरै समयसम्म शरीरको बल र इन्द्रियको गोहीको चाहं 


विकृष्यमाणस्य  लगातार शक्तिको सकं  यी सबै 
तानिएको महान्  असाध्यै धेरै विपयंयः  विपरीतरूपले वृद्धि 
अवसीदतः  थाकेको व्ययः  क्षय अभूत्  भयो 


गजेन्द्रस्य  त्यस गनजेन्द्रको अभूत्  भयो 
मनोबटोजसां  मनको उत्साह, जटोकसः  पानीमँ रहने 
ताक्यार्थ लामो समयसम्म तालभित्र लगातार तानिएकाले थाकेको त्यस गजेन्द्रको मनमा 
रहेको उत्साह, शरीरमा रहेको बल र इन्द्रियमा रहेको शक्ति पनि धेरै क्षीण भडइसकेका थिए। 
पानीरमँ रहने गोहीको चाह उत्साह, बल र इन्द्रियशक्तिको खन्खन् वृद्धि भयो । 


इत्थं गजेन्द्रः स यदाप सङ्करं प्राणस्य देही विवशो यदुच्छया । 
अपारयन्नात्मविमोक्षणे चिरं दध्याविमां बुद्धिमथाभ्यपद्यत ॥ ३१ ॥ 








पढार्थ गजेन्द्रः  गजेन्द्र अपारयन्  असमर्थ भएपछि 
इत्थं  यसप्रकार यदा  जुन समयमा चिरं  धेरै बेरसम्म 
यटुच्छया  अकस्मात् प्राणस्य  प्राणको ने दध्यो  विचार गयो 
विवशः  आपत्तिको अधि सङ्कटं  सङ्टमा अथ  अनि 

विवश बनेको आप  पयो, तब इमां  यस्तो 

देही  शरीरलाई आफू ठन्ने आत्मविमोक्षणे  सङ्टनाट बुद्धिं  निश्चयमा 

समःनत्यो आपफूलाई द्ुटाउन अभ्यपद्यत  पुग्यो 


वाक्यार्थ यसप्रकार अकस्मात् आपको आपत्तिको अधि विवश बनेको एवं शरीरलाई आप 
ठान्ने गजेन्द्र जब प्राणसङटमा पयो त्यस वेला अरू उपायले यस प्राणसङटबाट आपफूलाई द्ुटाउन 
नसकेपच्ि उसले यस विषयमा धरे बेरसम्म विचार गययो र अन्त्यमा यस्तो निश्चयमा पुग्यो । 


न मामिमे ज्ञातय आतुरं गजाः कुतः करिण्यः प्रभवन्ति मोचितुम् । 
ग्राहेण पारोन विधातुरावृतोऽप्यहं च तं यामि परं परायणम् ॥ ३२॥ 





पदार्थ गजाः अपि  हात्तीहरू पनि आवृतः  ग्रस्त भएको 
आतुरं  सङटमा परैर न प्रभवन्ति  सक्दैनन् भने अहं च  म चाहं 
आत्तिएको करिण्यः  यी हत्तिनीहरू परं  सबैभन्दा श्रेष्ठ 
माम्  मलाई कुतः  कसरी सक्लान् परायणम्  सबेका आश्चयस्थल 
मोचितुम्  दछुटाउन विधातुः  विधाताको तं  ती परमात्माके शरणमा 
न  
इमे  यी पाशेन  पासोजस्तो याम  जान्छु 
ज्ञातयः  मेरा सम्बन्धी ग्राहेण  गोहीद्रारा 


ताक्यार्थ सडटमा परैर आत्तिरेको मलाई यस आपत्तिबाट दुटाउन मेरा आफन्त हात्तीहरूले 


रामालन्द्री टीका 


२७८० 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 


पनि सकेनन् भने यी हत्तिनीहरूले कसरी सक्लान् र? यो गोही विधाताले मलाई समात्न 
फयँकेको पासो नै रहे । अब म चाहं सबका अन्तिम आश्रयस्थल उनै परमात्माको शरणमा 
जान्टु । 

वितवरण यस श्लोकमा सांसारिक वस्तुहरूमाथि गरिएको भ्रमपूर्ण भरोसा कसरी नष्ट हुन्छ भनी 
बतादइएको छ । अनादि कालदेखि सबै प्राणीहरू सांसारिक वस्तुहरूलाई ने सत्य मान्दे त्यसमा नै 
विश्वस्त हदे आएका छन्। मृत्युलाई म॒ आपने बलले जित्न सक्छ भनी जीव सकेसम्म मूत्युलाई 
जित्ने प्रयास गर्दछ। तर जब ऊ आफनो प्रयासबाट थाक्दछ अनि ऊ आपरूमा रहेको भ्रमबाट 
ख्ल्याँस्स हृन्छ । यहाँ गजेन्द्रले पनि आपफ्ना आफन्त, बन्धु, पुत्र, पत्नीहरूले दुःखबाट आफूलाई 
बचाउन नसक्ने कुरा बुखेर नै अब म चाहं सबका अन्तिमि आश्चरयस्थल उनै परमात्माको शरणमा 
जान्द्रु भनेको छ । 


 अ   ध  प्रचण्डवेगादभिधावतो  
यः कडचनेशो बलिनोऽन्तकोरगात् भृराम्। 
भीतं प्रपन्नं परिपाति यदुभयान्मृत्युः प्रधावत्यरणं तमीमहि ॥ ३३॥ 


पदार्थ सर्पबाट मृत्युः  मृत्यु पनि 
चण्डवेगात्  प्रबल वेगसंग भीतं  डराडदै प्रधावति  आनो काममा 
भृराम्  बारम्बार प्रपन्नं  शरणमा आउनेलाई लागिरहन्छ 


अभिधावतः  आपनो पछि 
लागेको 

बलिनः  बलियो 
अन्तकोरगात्  कालरूपी 


यः कर्चन  जोकोहीले 
परिपाति  जोगा्ंछ 

ईशः  त्यही परमात्मा हो 
यद्भयात्  जसको डरले गर्दा 





तं  उनै परमात्माको 
अरणं  शरणमा 
ईमहि  जान्छीँ जान्छु 


ताक्यार्थ असाध्य बलियो र सर्पजस्तो खम्टेर प्राणीहरूको पछि लाग्ने कालबाट उराई आफ्नो 
शरणमा आउनेलाई जोगाउन परमात्मा मात्र समर्थ हुनुहुन्छ । परमात्माके डरले गर्दा मृत्युसमेत 
आफ्नो काममा लागिरहन्छ । अब म उनै परमात्माको शरणमा जान्छु। 


वितरण यस अध्यायमा गजेन्द्रको प्रसङ्गबाट सम्पूर्ण संसार र त्यसमा रहने जीवहरूको जीवनको 
यथार्थलाई प्रकट गर्न खोजिएको छ । संसार नै त्रिकूट पर्वत हो। यस त्रिकूट पर्वतमा रहेका चाँदी, 
सुन र फलामका तीन चुचुराहरू क्रमशः सत्त्वगुण, रजोगुण र तमोगुणका प्रतीक हुन् । गजेन्द्र 
भनेको जीवात्मा हो, जो आफ्नो इष्टमित्र, परिवारजनद्रारा घेरि मलाई कसैले केही गर्व सक्दैन 
भन्ने भ्रमपूर्ण अहङ़ारमा मस्त भई यताउति इलिरहन्छ । संसारमा प्राणीहरूलाई जबसम्म दुःख 
आद्पर्दैन तबसम्म उनीहरू असाध्ये उन्मत्त हन्छन्। गजेन्रले त्यो जङ्गल परिसरलाई थकर्ंदे र 
रुखहरूलाई भां चद हिडनु जीवात्माहरू मदमत्त भई हिड्छन् भनेको हो । आपत्तिकालमा मलाई मेरा 
परिवारले बंचाटृहाल्नेछन् भन्ने सोचेर पनि जीवहरू दुक्क भएका हुन्छन्। तर रोग, दुःख र मृत्यु 
कोहीसंग बाँडिने वस्तु होदनन्, यिनलाई त आफू एक्लैले भोग्नुपर्दछ । सरोवरमा नुहाउन गएको 
मदमत्त हात्तीलाई अचानक एउटा गोहीले समात्यो । गजेन्द्रले त्यसबाट एफुत्कन अनेक प्रयास गययो 


रामालन्द्री टीका 


२७८१ 
अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 


तर उसको बलले केही काम गरेन। उसले आपफ्ना सहयोगी र परिवारजनबाट मुक्तिको आशा 
गरेको धियो । उनीहरूले पनि गजेन्द्रलाई बचाउन प्रयास गरे, तर सकेनन्। हत्तिनीहरू गजेन्द्रको 
मृत्यु हुने शङ्ामा रुन थाले, तर उसलाई जोगाउन केही गर्न सकेनन्। यसपच्छि जीवनमा प्राणी 
कति दुर्बल र निरीह ह॒न्छ भने कुराको ज्ञान गजेन्द्रलाई भयो र त्यही वेला उसमा सर्वाधार 
परमात्माको शरणमा जाने विचार आयो । प्रारब्धले मृत्युरूपी पासो त सबै प्राणीहरूमाथि फाल्दछ, 
तर त्यसबाट आत्तिएर परमात्माको शरणमा पुने सौभाग्यशाली त कोहीकोटी मात्र हृन्छन् । 
अनादि कालदेखि प्राणीहरूको हृदयभित्र रही उनीहरूको सबै व्यवहारलाई प्रकाशित गरिरहने 
परमात्माबाहेक अरू कसैले पनि मृत्युभयलाई नाश गर्न सक्दैन। मूत्युरूपी गोहीले नदछछाडने गरी 
पक्डिएपचछि संसारका अनित्य सम्बन्धहरूको आसक्ति र अहङ़ाररूपी दुबे भ्रमबाट मुक्त भएर 
परमात्माको शरणमा जाने गजेन्द्रको कथा सम्पूर्ण जीवात्माहरूको कथा हो । 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायामष्टमस्कन्धे 
मन्वन्तरानुवणने गनजेन्द्रोपाख्याने दितीयोऽध्यायः ॥ २॥ 


रामालन्द्री टीका 


२७८२ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 
अथ त॒तीयो घ्याय 
अथ ऽध्यायः 
गजेन्दरद्रारा भगवान्को स्तुति र गजेन््रको सङ्टमोचन 
श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
एवं व्यवसितो बुद्ध्या समाधाय मनो हदि । 
जजाप परमं जाप्यं प्राग्जन्मन्यनुशिक्षितम् ॥ १॥ 
पदार्थ मनः  मनलाई अनुशिक्षितम्  सिकेको 
एवं  यसप्रकार गजेन्रले हृदि  हृदयमा परमं  ध्रष्ठ 
बुद्ध्या  बुद्धिद्रारा समाधाय  एकाग्र गरी जाप्यं  स्तोत्र 
व्यवसितः  निश्चय गरेर प्राग्जन्मनि  पूर्वजन्ममा जजाप  पाठ गरे 





ताक्यार्थ बुदधिले यसप्रकार निश्चय गरेर गजेन्द्रले आफनो मनलाई एकाग्र पारे र पूर्वजन्ममा 
सिकेको श्रेष्ठ स्तोत्रद्रारा भगवान्को स्तुति गर्न थाले। 


टिप्पणीं  गजेन्द्रको पूर्वजन्मको प्रसङ्ग श्रीमद्भागवतको ८४७ मा बतादइएको छ । 
गजेन्द्र उवाच गजेन्द्रे भने 
ॐ नमो भगवते तस्मे यत एतच्चिदात्मकम् । 
पुरुषायादिबीजाय परेशायाभिधीमहि ॥ २॥ 


पदढार्थ 

यतः  जहांबाट 

एतत्  यो प्राणीजगत् 
चिदात्मकम्  चेतन बन्दछ 
तस्मे  त्यस्ता 


पुरुषाय  सबैको हृदयभित्र 
रहने 

आदिबीजाय  प्रकृतिपुरुषरूप 
परेशाय  सम्पूर्ण जगत्का 
स्वामी 





भगवते  भगवान् 

ॐ  उछकारवाच्य 
परमात्मालाई 

नमः  प्रणाम 

अभमिधीमहि  मनमनै गर्द 


ताक्यार्थ परमात्माबाट ने सम्पूर्ण प्राणीजगत् चेतन बनेको छ। उहाँ नै सबैका हृदयभित्र 
बस्नुहन्छ, प्रकृतिपुरुषरूप हनुह॒न्छ एवं सम्पूर्ण जगत्का स्वामी हुनुह॒न्छ । त्यस्ता सर्वशक्तिमान् 
ॐॐकारवाच्य परमात्मालाई मनमनै प्रणाम गर्दह्ु। 
यस्मिन्निदं यतश्चेदं येनेदं य इदं स्वयम् । 
योऽस्मात् परस्माच्च परस्तं प्रपये स्वयम्भुवम् ॥ ३॥ 

इदं  यो जगत् 


पदार्थ यस्मिन्  जहां अडिएको छ 


रामालन्द्री टीका 


२७८२ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 
इदं  यो जगत् इदं  यो जगत् बनेको छ तं  त्यस्ता 

यतः  जहाँबाट उत्पन हुन्छ यः  जो स्वयम्भुवम्  स्वयंसिद्ध 

इदं  यो जगत् अस्मात्  यो कार्यरूप जगत् र परमात्माको 

येन  जसद्रारा बन्द परस्मात् च  जगत्को कारण प्रपद्ये  शरणमा पर्दहु 
यःचनजो प्रकृतिभन्दा पनि 

स्वयम्  आर्फै नै परः  टाढा छ 





ताक्यार्थ यो सम्पूर्ण जगत् जहाँ अडिएको छ, यो जगत् जसद्रारा बन्द, जो स्वयं नै जगत्को 
रूपमा प्रकट हूनुभएको छ, जो कार्यरूप जगत् र त्यसको कारण प्रकृति आदिभन्दा पनि पर 
हनहुन्छ म त्यस्ता स्वयंसिद्ध परमात्माको शरणमा पर्दह्ु 


यः स्वात्मनीदं निजमाययापिंतं क्वचिद् विभातं क्व च तत् तिरोहितम्। 
अविद्धदुक् साक्ष्युभयं तदीक्षते स आत्ममूलोऽवतु मां परात् परः ॥ ४॥ 


पदार्थ 
यः  जसले 
निजमायया  आफ्नो मायाद्रारा 


क्व च  कटहिले चाहं 
तिरोहितम्  नदेखिने 
तत् तत्  तीती 


आत्ममूलः  आँ आफ्ना 
प्रकाश भएका 
परात् परः  इन्द्रिय आदिभन्दा 





स्वात्मनि  आर्फैमा उभयं  कार्यकारणात्मक दुबे पर रहनुभएका 

अपिंतं  अध्यस्त किसिमका पदार्थहरूलाई सः  ती परमात्माले 
इदं  यस जगतलाई अविद्धदुक्  नित्य दृष्टि भएका मां  मलाई 

क्वचित्  कहिले साक्षी  साक्षी रूप परमात्मा अवतु  रक्षा गर्नुहोस् 
विभातं  देखिने र ईक्षते  प्रकाशित भदरहनुहुन्छ 


ताक्यार्थ जसले आपन मायाद्वारा आफैमा कटिले सृष्टि र स्थिति कालमा देखिने र कटहिले 
प्रलय कालमा नदेखिने यो सम्पूर्ण कार्यकारणात्मक जगत् अध्यस्त गर्नुभएको छ, जसको 
दृष्टिशक्ति नित्य छ, जो पदार्थहरू रह॑दा या नरह॑दा साक्षी रूपमा प्रकाशित भद्रहनुहुन्छ, जो 
स्वयंप्रकाश हूनुहुन्छ र इन्द्रिय आदिभन्दा पर हुनुहुन्छ त्यस्ता परमात्माले मेरो रक्ना गर्नुहोस् । 
विवरण माथिका दुई श्लोकमा परमात्मालाई जगत्को अभिन्न निमित्तोपादानकारणको रूपमा 
बतादइएको छ । सामान्यतया हरेक कार्यमा चेतन कर्ता निमित्तकारण हृन्छ भने जुन पदार्थबाट 
कार्यको उत्पत्ति हृन्छ त्यो वस्तु उपादानकारण हृन्छ । जस्ते धैैटोको लागि चेतन कर्तको रूपमा 
रहेको कुमाले निमित्तकारण हो भने कार्यरूप ैटोको उत्पत्तिम्रोतको रूपमा रहेको माटो उपादान 
कारण हो। कार्य उपादान कारणसेंग द्ुष्टिएर रहन सक्दैन तर निमित्तकारण नभए पनि कार्य छु 
रहन सक्छ । वेदान्त सिद्धान्त अनुसार ब्रह्म नै जगतूको उपादान र निमित्तकारण हो । चेतन कर्ता 
भएकाले ब्रह्म निमित्तकारण हो र जगत्को रूपमा आफ बनेको हुनाले ब्रह्म नै उपादानकारण पनि 
हो। 

यस श्लोकमा आएको यस्मिन् पदले अधिष्ठानलाई बुखाएको छ, यतः पदले उपादानलाई 


रामालन्द्री टीका 


२७८४ 
अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 


बुखाएको छ भने येन पदले कर्तालाई बुखएको छ । अधिष्ठान भनेको आधार हो, जहाँ बसेर रचना 
गरिन्छ । जुन वस्तुको प्रयोग गरी कार्यको रचना गरिन्छ त्यसलाई उपादान भनिन्छ। जस्ते 
धैटोको लागि माटो। घटो बनाडनका लागि उपादान माटो र अधिष्ठान जमिन भएजस्तो जगत् 
नादा अर्को कुनै अधिष्ठान र उपादान थिएन, अपितु यी दुबे रूपमा परमात्मा नै हनुहुन्थ्यो । 
आरफैमा बसेर आफँलाई नै सामग्री बनाई जगत् बनाउनुको तात्पर्य परमात्मा स्वयम् नै जगत्को 
रूपमा देखिनुभएको हो भन्ने सिद्ध हृन्छ । जसरी स्वप्नावस्थामा मन ने नदी, पहाड, सूर्य अनेक 
प्राणी आदि रूपमा देखिन्छ त्यसै गरी परमात्मा आफ नै जगत्को रूपमा देखिनुभएको हो । यही 
अर्थलाई यहाँ यः इदं स्वयम् भने पदावलीले बुखाएको छ । 

एडटा वस्तु अर्को रूपमा देखिनका लागि कि त त्यसमा परिवर्तन आएको हुनुपर्वछ कि त 
त्यो भ्रमवश अर्को रूपमा देखिएको हुनुपर्वछ । दूध दहीको रूपमा परिणत भए भँ ब्रह्म जगत्को 
रूपमा परिवर्तन भएको होइन । ब्रह्म सर्वव्यापी, नित्य एवं अपरिवर्तनीय छ । ब्रह्म मायाद्रारा 
जगत्को रूपमा देखिएको हो। यस श्लोकमा आएको निजमायया अर्पितं यस पदावलीले यही 
कुरालाई बुखाएको छ। मायाद्रारा वा भ्रमद्रारा देखिनुको अर्थ हुन्छ वास्तवमा नहूनु। यसको 
सिधा अर्थं जगत् भन्ने कुनै वस्तु छैन, ब्रह्म नै आफनो स्वरूपलाई नदछाडीकन जगत्को रूपमा 
देखिएको हो । यसैले यहाँ ब्रह्म आफूले आर्फैमा अफट्रारा आफूलाई जगत्को रूपमा बनारंछ 
भनिएको हो । बृहदारण्यकोपनिषद् १४७मा पनि मायाद्वारा सृष्टिकल्पना रचाई त्यहींभित्र 
जीवरूपले पसी जगत्का भेदव्यवहारहरूलाई प्रकाशित गर्ने एउटै चेतन तत्त्व परमात्मा हो 
भनिएको छ । त्यसै गरी यहाँ पनि परमात्मालाई जगत्को अभिन्न निमित्तोपादानकारणको रूपमा 
स्तुति गरिएको हो । 


 म . 
काठेन पञ्चत्वमितेषु कृत्स्नशो रोकेषु पाठेषु च सवेहेतुषु । 
तमस्तदासीद् गहनं गभीरं यस्तस्य पारेऽभिविराजते विभुः ॥ ५॥ 


पढार्थ कृत्स्नशः  सम्पूर्ण वस्तु तमः  अन्धकार मात्र 

काठेन  प्रलयकाल भएपछि पञ्चत्वम्  मृत्युमा आसीत्  रहन्छ 

लोकेषु  लोकहरू इतेषु  प्राप्त भएपचछि यः विभुः  जुन परमात्मा चाहं 
पाटेषु  लोकपालहरू र तदा  त्यस प्रलय अवस्थामा तस्य  त्यस अन्धकारको पनि 
सर्वहेतुषु च  यी सैका गहनं  गाढा पारे  पारिपदहट 

कारण पनि गभीरं  अनन्त अभिविराजते  रहिरहनुहुन्छ 





वाक्यार्थ प्रलयकालमा पृथिवी आदि सम्पूर्ण लोकहरू, इन्द्र॒ आदि लोकपालहरू र यी 
सबका कारण महत्त्व आदि पनि नष्ट भएपचछि त्यस वेला केवल गाढा र अनन्त अन्धकार मात्र 
रहन्छ । तर परमात्मा चाहं त्यो अज्ञानरूप अन्धकारभन्दा पनि माथि त्यसको पनि प्रकाशक रूपले 
रहिरहनुहन्छ । 


रामालन्द्री टीका 


२७८५ 


अध्याय ३ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
न यस्य देवा ऋषयः पदं विदुज॑न्तुः पुनः कोऽहति गन्तुमीरितुम् । 
यथा नरस्याकृतिभिविचेष्टतो दुरत्ययानुक्रमणः स मावतु ॥ ६॥ 
पदढार्थ ऋषयः  ऋषिहरूले समेत दुरत्ययानुक्रमणः  जसको 


आकृतिभिः  अनेक वेशभूषाले न विदुः  जान्न सक्दैनन् भने 
विचेष्टतः  अनेक अभिनय गर्ने पुनः कः  फेरि कुन चाहं 
नरस्य यथा  अभिनेताको ४ जन्तुः  प्राणीले 

यस्य  जुन परमात्माको गन्तुम्  त्यसलाई पाउन र 
पदं  रहस्यलाई ईरितुम्  त्यसको वर्णन गर्न 
देवाः  देवताहरू र अहेति  सक्ला र 


लीलारहस्य बुणिनिसक्नु छ 
सः  त्यस्ता परमात्माले 
मा  मलाई 

अवतु  रक्षा गर्नुहोस् 





ताक्यार्थ अभिनेताले अनेक वेशभूषा बदलेर अनेक प्रकारले अभिनय गरे ४ परमात्मा पनि 
अनेक रूपले लीला गर्बृहुन्छ । देवता र ऋषिहरूले पनि उहांको लीलारहस्यलाई बुमुन सकेनन् भने 
अरू कुन चाहं प्राणीले त्यो रहस्य थाहा पाठन र त्यसलाई बताउन सक्ला। यस्ता बुखिनसक्नु 
लीलारहस्य भएका परमात्माले मेरो रक्षा गर्नुहोस् । 


दिदक्षवो यस्य पदं सुमङ्गलं विमुक्तसङ्गा सुनयः सुसाघवः। 


चरन्त्यलोकव्रतमव्रणं वने भूतात्मभूताः सुहृदः स मे गतिः ॥ ७॥ 


पदार्थ भूतात्मभूताः  सैका आत्मरूप अलोकव्रतम्  ब्रह्मचर्य आदि 
यस्य  जसको सुहृदः  सबेका परम हितकारी अलौकिक त्रतहरू 

सुमङ्गलं  परम मङ्गलमय मुनयः  मुनिहरू चरन्ति  पालन गर्दचछछन् 

पदं  स्वरूपलाई विमुक्तसङ्गः  सवै आसक्ति र॒सः  तिनै परमात्मा 

दिदुक्षवः  जान्ने इच्छा गर्न सम्बन्धलाई छाडी मे  मेरो 

सुसाधवः  साधु स्वभाव वने  वनमा गई गतिः  शरण हुनृहुन्छ 
भएका अव्रणं  अखण्ड 





वाक्यार्थ परमात्माको परम मङ्गलमय स्वरूपलाई जानने इच्छाले सबे प्राणीहरूलाई आत्मरूपमा 
देख्ने र सबैको हित चाहने साधु स्वभाव भएका मुनिहरू सम्पूर्ण आसक्ति र स्नेहसम्बन्धलाई 
परित्याग गरी वनमा जान्छन् अनि अखण्ड ब्रह्मचर्य आदि अलौकिक त्रतहरूको पालना गर्वछछन् । 
त्यस्ता परमात्मा मेरो शरण हुनुहोस् । 

न विद्यते यस्य च जन्म कमं वा न नामरूपे गुणदोष एव वा । 

तथापि लोकाप्ययसम्भवाय यः स्वमायया तान्यनुकालमृच्छति ॥ ८ ॥ 
जन्म कमं वा  जन्म र कर्म 


पढार्थ यस्य  जुन परमात्माको 


रामालन्द्री टीका 


२७८६ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 
न विद्यते  छैनन् यः  जसले अनुकार  त्योत्यो समयमा 
नामरूपे च  नाम र रूप अनि लोकाप्ययसम्भवाय  तानि  तीती गुणहरूलाई 
गुणदोषः वा  गुण र दोष पनि लोकहरूको उत्पत्ति र नाश ऋच्छति  स्वीकार गर्नुहुन्छ 

न एव  कैनन् गर्नका लागि 

तथा अपि  तर पनि स्वमायया  आप्नो मायाद्रारा 





ताक्यार्थ परमात्माका जन्म, कर्म, नाम, रूप, गुण र दोष केही पनि कैनन्। तर पनि 
लोकहरूको उत्पत्तिनाश आदि गर्नका लागि उहाँले तीती वेलामा तीती विशेष गुणहरूलाई 
आफ्नो मायाद्रारा स्वीकार गर्नृहुन्छ । 


विवरण माथिका दुई श्लोकमा परमात्मालाई पाउने वा साक्षात्कार गर्ने उपायको वर्णन 
गरिएको छ। परमात्मालाई पाउनका लागि जुन साधनको प्रयोग गरिन्छ त्यो अव्रण अर्थात् 
चछिद्ररहित हुनपर्दछ। खोट या द॒टफुट भएका कुनै साधनले परमसत्ताको दर्शन गर्न सकिंदेन। 
परमात्मालाई पाठनका लागि विभिन्न त्रत र नियमहरू सहयोगी बन्दछन्। यस्ता त्रतहरूमध्ये 
अलोकव्रत अर्थात् ब्रह्मचर्यव्रतलाई प्रमुख मानिएको छ । छान्दोग्योपनिषद् ८४१३ मा ब्रह्म प्राप्त 
गर्ने उपायको रूपमा ब्रह्मचर्यव्रतलाई बताइएको छ । ब्रह्मचर्यव्रत चित्तशुदधिको प्रधान साधन हो । 
चित्त शुद्ध भदसकेपछि सम्पूर्ण पदार्थहरूमा आत्मभावनाद्रारा आत्मतत्वको अनुभूति गर्न सकिन्छ । 
माथि सातौ श्लोकमा आएको भूतात्मभूताः यस पदले सबे प्राणीहरूमा आत्मभावना गर्ने भन्ने 
अर्थलाई नै बुखाएको छ । माण्डूक्योपनिषद् ७मा एकात्मप्रत्ययसार अर्थात् ब्रह्मततत्वलाई जान्न 
एक मात्र आत्मचिन्तन नै प्रमाण हो भनी बतादरएको छ। निरन्तरको चिन्तनले जब यो अर्थ 
अन्तःकरणमा दृढ हुन्छ तब यही अर्थ नै अखण्ड आत्मसाक्षात्कारको रूपमा प्रत्यक्ष ह॒न्छ । माथि 
आठ श्लोकमा चाह परमात्माले मायाद्रारा अनेक अवतार धारण गर्नृहूने हदा उहाँलाई देखन 
सकिने कुरा बतादइको छ। वास्तवमा त परमात्मा नामरूपात्मक, जन्मकर्म आदिले रहित नै 
हुनुह॒न्छ तर जगत्को सृष्टि, स्थिति आदि व्यवस्था मिलाउन उहाँ समयसमयमा आफ्नो मायाद्रारा 
अनेक नामरूप अवतारहरू लिनुहुन्छ। निर्गुण आत्मतत्वको चिन्तन गर्न गाही हुन्छ । त्यसैले 
भक्तहरूलाई कृपा गर्न धारण गरिएका यी अनेक नामद्वारा परमात्माको पुकार गर्न र रूपहरुद्रारा 
परमात्माको दर्शन गर्न सकिन्छ। यसरी माथिका दुई श्लोकमा निर्गुण र सगुण दुबै रूपमा 
परमात्माको दर्शन गर्न सकिने कुरा बताद्एको छ । 


स ् तु य 
तस्मे नमः परेशाय बह्यणेऽनन्तदशाक्तये । 
अरूपायोरुरूपाय नम आरचयंकर्मणे ॥ ९॥ 





पदार्थ कर्म गर्ने भगवान्लाई परेशाय  सबैका परम मालिक 
अरूपाय  रूपरहित भएर पनि नमः  प्रणाम छ तस्मे  त्यस्ता 

उरुरूपाय  अनेक रूप लिने अनन्तशक्तये  अनन्त शक्ति ब्रह्मणे  परमात्मालाई 
आङ्चयंकमणे  आश्चर्य लाग्दा भएका नमः  प्रणाम छ 


रामालन्द्री टीका 


२७८७ 
अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 


ताक्यार्थ जो रूपरहित भएर पनि अनेक रूप धारण गर्बृहुन्छ र आश्चर्य लाग्दा कर्महरू पनि 
गर्नृहन्छ । त्यस्ता अनन्त शक्ति भएका सबका मालिक र सर्वव्यापक परमात्मालाई प्रणाम छ। 


नम आत्मप्रदीपाय साक्षिणे परमात्मने । 
नमो गिरां विदूराय मनसर्चेतसामपि ॥ ०॥ 


पढार्थ परमात्मने  परमात्मालाई चेतसाम् अपि  चित्तको पनि 
आत्मप्रदीपाय  आपनो प्रकाश नमः  प्रणाम छ विदूराय  टाढा रहने 

आफ हुनुहने गिरां  वाणीको भगवान्लाई 

साक्षिणे  साक्षीरूप मनसः  मनको र नमः  नमस्कार छ 





ताक्यार्थ जो आर्फै आना प्रकाशक हुनहन्छ र जो सबेका साक्षी हुनुहुन्छ त्यस्ता परमात्मालाई 
प्रणाम छ। अनि वाणी, मन र चित्तले पनि जसलाई भेट्न सक्देनन् त्यस्ता परमात्मालाई नमस्कार 
छ । 
न  स     . 
सत्वन प्रातरम्पाय नष्कम्यण वपश्चिता । 


नमः कैवल्यनाथाय निर्वाणसुखसंविदे ॥ ९॥ 


पदार्थ प्रतिरभ्याय  पाडन सकने मालिकलाई 
विपर्चिता  विवेकीहरूद्रारा निवांणसुखसंविदे  मोक्षसुखका नमः  प्रणाम छ 
सत्त्वेन  विशुद्ध अनुभवरूप 

नेष्कर्म्येण  संन्यासद्रारा कैवल्यनाथाय  मोक्षका 





ताक्यार्थ जसलाई विवेकीहरू विशुद्ध संन्यासद्रारा पाउन सक्छन्, जो मोक्षसुखको अनुभव 
स्वरूप हुनुहुन्छ र जो मोक्षपदका मालिक पनि हुनहुन्छ यस्ता परमात्मालाई प्रणाम छ । 
विवरण यस श्लोकमा परमात्मालाई विशुद्ध संन्यास वा नैष्कर्म्यद्वारा प्राप्त हुने भनी बतादएको 
छ । नैष्कर्म्य शब्दको अर्थ कर्मरहितता हो । नैष्कर्म्य शब्दको सान्दर्भिक अर्थ यहाँ संन्यास हो। 
संन्यास आत्मज्ञानको साधन हो कि होदन भन्ने विषयमा विभिन्न मतहरू रहेका छन् । 

मुण्डकोपनिषद् ३२६मा भनिएको छ 

वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्थाः संन्यासयोगाद् यतयः शुद्धसत्त्वाः । 

ते ब्रह्मलोकेषु परान्तकाले परामृताः परिमुच्यन्ति सर्वे । । 

अर्थात्, संन्यासरूपी योगबाट चित्त शुद्ध भएका र वेदान्तको अर्थलाई निश्चयपूर्वक बुरका 
सर्वस्वत्यागीहरू मोक्ष प्राप्त गर्दछछन् र उनीहरूको यही मृत्यु नै अन्तिम हुन्छ । यहाँ वेदान्तको अर्थ 
बुण्न चित्तशुदधिको साधनको रूपमा संन्यासयोगको विधान गरिएको छ। सर्वकर्मसंन्यासपूर्वक 
आत्मज्ञाननिष्ठाबाट मात्र मोक्ष प्राप्त हृन्छ भनी शडूराचार्यले श्रीमद्भगवद्गीताको उपोद्घात 
भाष्यमा उल्लेख गर्नुभएको छ गीताशास्त्रस्य प्रयोजनं परं निश्रेयसं, तच्च 
सर्वकर्मसंन्यासपूर्वकात् आत्मज्ञाननिष्ठारूपाद् धर्माद् भवति अर्थात्, गीताशास्त्रको प्रयोजन परम 


रामालन्द्री टीका 


२७८८ 
अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 


निःश्रेयस वा मुक्ति हो र त्यो मुक्ति सर्वकर्मसंन्यासले युक्त आत्मज्ञाननिष्ठारूपी धर्मबाट प्राप्त 
हुन्छ । 

संन्यास विना पनि ज्ञानद्वारा मोक्ष प्राप्त हुन सक्छ भन्ने अर्को मत छ। यसको उदाहरणको 
रूपमा रहनुभएको छ राजर्णिं जनक । जनकले संन्यास ग्रहण गर्नुभएन तर उहांले मोक्ष प्राप्त 
गर्नुभयो। त्यसकारण संन्यासलाई कसरी ज्ञानको साधन मान सकिन्छ ? यो प्रश्न उठ्छ । यहाँ के 
कुरा बुणनु आवश्यक छ भने संन्यास दुई प्रकारका ह॒न्छन् बाह्य र आन्तरिक । बाह्य संन्यास 
भनेको सम्पूर्ण कर्म र त्यसका साधन शिखासूत्र आदिलाई त्यागनु र घर छाडनु हो भने आन्तरिक 
संन्यास भनेको अन्तःकरणको वृत्तिले बाहिरी दृश्य पदार्थहरूको पूर्णतः त्याग गरिदिनु हो । असली 
संन्यास यही आन्तरिक संन्यास हो । राजर्णिं जनकले संन्यास विना नै मोक्ष प्राप्त गर्नुभयो भन्दा 
बाह्य संन्यासलाई लिएर भनिएको हो, आन्तरिक संन्यासलाई लिएर भनिएको होइन । आन्तरिक 
रूपमा त उहाँ पूर्णतः दृश्यचिन्तनले रहित हुनुहन्थ्यो । शरीर रहँदारहदे पनि शरीरको भान नभएका 
कारणले नै उहाँलाई विदेहसमेत भनिएको हो । उहाँ आन्तरिक संन्यासी भएकैले परमहंस शुकदेव 
समेत उँकहाँ ज्ञान सिक्न जानुभएको प्रसङ्ग आंछ देवीभागवत, ११६४४४५, महाभारत 
शान्तिपर्व, ३२६१०११ । बाह्य संन्यास लिनुको मुख्य उदेश्य भनेको पनि यही दृश्यपरित्याग नै 
हो । दृढ आत्मप्रत्ययबाट अनात्मभावनालाई पूर्णतः विर्सन ने संन्यास लिड्न्छ । 

संन्यास लिएपचछि के फाइदा हृन्छ भने नित्यनैमित्तिक कर्महरूको छन्ख्टमा पर्नुपर्देन र 
अहर्निश आत्मचिन्तन गर्ने समय पादन्छ । गृहस्थ आदि आश्वममा रहंदा चाहं लोकशिक्षाका लागि 
पनि नित्यनैमित्तिक कर्महरू गर्न पर्ने हुन्छ । नचार्हंदा नचा्हेदे पनि कर्म, व्यवहार आदिका अनेक 
विघध्नहरू आद्रहन्छन्, जसबाट अखण्ड आत्मभावना हुन कठिन हृन्छ । कर्महरूलाई छाडी 
आत्मचिन्तनतिर लाग्दा पनि कर्तव्यत्याग गरेको पाप लागिरहन्छ। हन त निष्काम भावले कर्म 
गरिरहंदा परमात्मातिर दृष्टि लगी त्यही ततत्वके चिन्तन गर्न नसकिने होदन, तर व्यवहारको 
फुमेलामा कुन सामान्य प्राणीले आपफूलाई अकर्ता आत्मा भनी सम्खन सक्ला र? यस्तो दृढता 
ब्रह्मज्ञानी महापुरुषमा बाहेक अरूमा पाडन सकिंदेन। त्यसैले गृहस्थमा भन्दा संन्यासमा नै 
आत्मचिन्तनको बढी सम्भावना रहन्छ। संन्यासी भएर चाहं प्रत्यक्तत्त्व परमात्माको चिन्तन र 
वेदान्तश्रवण गरेन भने त्यो पतित हुन्छ भनी बतादृएको छ । 

संन्यासको अर्को थरी भेद पनि प्रसिद्ध छ विविदिषासंन्यास र विद्रत्संन्यास । आत्मज्ञान 
गर्ने इच्छाले लिदएको संन्यास नै विविदिषासंन्यास हो। यही इच्छाले सम्पूर्ण कर्म एवं तिनका 
साधन शिखासूत्र आदिलाई पनि त्याग गरी ब्रह्मनिष्ठ गुरुको शरणमा गई वेदान्तवाक्यको श्रवण 
गरेर ज्ञान प्राप्त गर्ने प्रयास गरिन्छ। अर्को विद्रत्स॑न्यास चाहं जीवन्मुक्तिको सुख भोग्न 
ज्ञानीहरुद्रारा लिदन्छ। यसको उदाहरण महर्षि याज्ञवल्क्य हूनुहृन्छ । शरीरमा आत्मबुदधिको 
परित्याग भद्सक्दा पनि घरायसी व्यवहारले आत्मानन्दको अनुभूतिमा केही न केही व्यवधान 
गरिरहन्छ । त्यसैले याज्ञवल्क्यले आप्ना दुई पत्नीहरूलाई सम्पूर्ण सम्पत्ति भाग लगाई संन्यास 
धारण गर्न खोज्नुभएको प्रसङ्ग बृहदारण्यकोपनिषद् २४१मा आं । शरीर, इन्द्रिय आदिमा 
अहङ्ार, आसक्ति आदि छोडनु मख्य संन्यास हो। यसलाई देहसंन्यास भनिन्छ। यसका लागि 


रामालन्द्री टीका 


२७८९ 
अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 


गेहसंन्यास अर्थात् घर छोडनु पनि एउटा साधन हो । शरीरवाट संन्यास भएन भने चार्हिं घरबाट 
मात्र संन्यास लिएर केटी फाइदा छैन र जतिसुकै वेदान्तसिद्धान्तलाई बुम्ने भए तापनि त्यसले 
मोक्ष पारदेन भनी शङ्राचार्यले विवेकचूडामणि १६४मा उल्लेख गर्नुभएको छ । यसरी ज्ञानका 
लागि स्थूल, सूक्ष्म र कारण तीन ओटै शरीरमा आसक्ति छोडी आन्तरिक देहसंन्यास लिनु 
अनिवार्य छ । त्यसेले भागवतको यस श्लोकमा विशुद्ध संन्यासयोगबाट मोक्ष प्राप्त हुन्छ भनिएको हो । 


नमः शान्ताय घोराय मूढाय गुणधमिणे । 
निविरोषाय साम्याय नमो ज्ञानघनाय च ॥ १२॥ 


पढार्थ मूढाय  मूढरूप बन्नेलाई ज्ञानघनाय च  ज्ञानस्वरूप 
गुणधर्मिणे  गुणहरूका धर्मलाईनमः  प्रणाम छ परमात्मालाई 

लिंदा निविरोषाय  गुणका नमः  प्रणाम छ 

शान्ताय  शान्त भेदहरूलाई नलदा 

घोराय  घोर र साम्याय  समभावमा रहने 





वाक्यार्थ परमात्मा ने सतत्वगुणलाई स्वीकार गर्दा शान्त, रजोगुणलाई लिंदा घोर र तमोगुणलाई 
लिंँदा मूढ अवस्थावाला बन्नुहुन्छ । त्यस्तै गुणहरूको भेदलाई निरस्त गरी समभावमा रहने 
ज्ञानस्वरूप प्रभु पनि उहाँ ने हुनुहुन्छ । त्यस्ता परमात्मालाई बारम्बार प्रणाम छ। 

विवरण यहाँ परमात्मालाई सत्व आदि गुणका धर्महरू स्वीकार गर्ने भनी बतादएको छ । 
सर्वस्वरूप परमात्मा अन्तःकरणका सात्विक, राजस र तामस वृत्तिहरूको रूपमा पनि प्रकट 
हुनुभएको छ । संसारमा भएका राम्रानराग्रा सबै वस्तुहरू परमात्मरूप हन् र परमात्माविना ती 
वस्तुहरूको दुर सत्ता छैन । त्यसैले यस श्लोकमा अन्तःकरणका शान्त, घोर र मूढ वृत्तिहरूलाई 
पनि परमात्मरूप बतादइएको हो । अन्तःकरणको सात्त्विक वृत्तिलाई शान्त वृत्ति, राजसलाई घोर 
वृत्ति तथा तामसलाई मूढ वृत्ति भनिन्छ । ब्रह्मका सत्, चित्, आनन्द अंश एवं मायाका असत्, जड 
एवं दुःख अंश भिन्नभिन्न पदार्थमा भिन्नभिन्न रूपमा रहन्छन् । शान्तवृत्तिमा ब्रह्मको सत्, चित्, 
आनन्द तीन अंश अभिव्यक्त हृन्छन्, मायाका कुनै पनि अंश त्यहां हदेनन्। घोर वृत्तिमा ब्रह्मको 
सत् र चित् एवं मायाको दुःख अंश अभिव्यक्त हन्छन्। तमोगुणी वृत्तिमा ब्रह्मको सत् अंश अनि 
मायाको दुःख अंश प्रकट हृन्छन् भने वन्ध्यापुत्र आदि असत् पदार्थमा मायाको असत् अंश मात्र 
अभिव्यक्त हुन्छ । शान्त वृत्ति भन्नाले वैराग्य, उदारता, क्षमा आदिलाई बुमनुपरछ । तृष्णा, राग, 
लोभ आदि रजोगुणी घोर वृत्ति हन् भने मूर्च्छा, भय आदि तमोगुणी मूढ वृत्ति हन्। यी सबे 
रूपमा परमात्मा प्रकट हुनुभएको छ र उहोँ यी सबेदेखि पर, निर्विशेष र सम हुनुहुन्छ । 


क्षेत्रज्ञाय नमस्तुभ्यं सवाध्यक्षाय साक्षिणे । 
पुरुषायात्ममूलाय मूलप्रकृतये नमः॥ १९॥ 
पढार्थ स्ा्यक्षाय  सवैका स्वामी कषे्रज्ञाय  कषेत्रहरूलाई 


रामालन्द्री टीका 


२७९० 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 
प्रकाशित गर्न नमः  प्रणाम छ मूलप्रकृतये  मूलप्रकृतिस्वरूप 
साक्षिणे  सर्वसाक्षी आत्ममूलाय  सब जीवात्माका पुरुषाय  परमात्मालाई 

तुभ्यं  हजुरलाई उत्पत्तिस्थल नमः  प्रणाम छ 


वाक्यार्थ सबेका स्वामी र सम्पूर्ण क्षेत्रहरूलाई प्रकाशित गर्ने सर्वसाक्षी हजुरलाई प्रणाम छ। 
सबे जीवात्माहरूका उत्पत्तिस्थल र मूलप्रकृतिस्वरूप परमात्मालाई बारम्बार प्रणाम छ। 


म ४ क 
सवेन्द्रियगणद्रष्टरे सवंप्रत्ययहेतवे । 
असताच्छाययोक्ताय सदाभासाय ते नमः॥ १४॥ 


पदार्थ ज्ञानहरूका आधार सदाभासाय  सम्पूर्ण 
सर्वेन्द्रियगुणद्रष्टरे  सम्पूर्ण छायया  आपनै प्रतिबिम्बरूप वस्तुहरूको रूपमा प्रकट हुने 
इन्द्रिय र तिनका विषयहरूका असता  काल्पनिक अहङकार ते  हजुरलाई 

द्रष्टा आदिद्रारा नमः  प्रणाम छ 
सवंप्रत्ययहेतवे  सबैथरी उक्ताय  लक्षित हुने 
ताक्यार्थ जो सम्पूर्ण इन्द्रिय र तिनका विषयहरूलाई पनि प्रकाशित गर्नृहुन्छ, जो सबेथरी 
ज्ञानहरूका आधार हुनुहन्छ, जो आपने प्रतिबिम्बरूप काल्पनिक अहङकार आदिद्रारा लक्षित हुनुहुन्छ 
र जो सम्पूर्ण संसारको रूपमा प्रकट हूनुहुन्छ यस्ता परमात्मा हजुरलाई प्रणाम छ। 

विवरण यस श्लोकमा आएको सर्वेन्ियगुणद्रष्ट्रे यस पदको अर्थ हुन्छ सर्वेन्द्रियाणां ये गुणाः 
विषयाः तेषां द्रष्ट्रा तस्मै अर्थात् सम्पूर्ण इन्द्रियका विषयहरूलाई प्रकाशित गर्नलाई । सम्पूर्ण इन्द्रिय 
र तिनका विषयहरूलाई पनि प्रकाशित गर्ने साक्षी चैतन्यका रूपमा परमात्मा रहनुभएकाले यहाँ 
यस पदलाई पनि परमात्माको विशेषणका रूपमा प्रयोग गरिएको छ । कुनै पनि वस्तुको प्रत्यक्ष 
ज्ञान हुनका लागि सबभन्दा पहिले इन्रियको माध्यमबाट अन्तःकरणको वृत्ति बाहिर निस्कन्छ। 
अन्तःकरणको वृत्ति स्वच्छ भएकाले त्यसमा साक्षी चैतन्यको प्रतिबिम्ब परिरहेको हुन्छ त्यसैलाई 
चिदाभास भनिन्छ। त्यो वृत्ति जब विषय भएको ठ॑मा पुग तब त्यसले त्यस विषयको 
अज्ञानलाई नष्ट गरिदिन्छ अनि अन्तःकरणको वृत्तिमा अभिव्यक्त चैतन्य वा चिदाभासले 
विषयलाई प्रकाशित गरिदिन्छ । अन्तःकरण र त्यसको वृत्ति जड भएकाले त्यसले कुनै वस्तुलाई 
प्रकाशित गर्न सक्दैन। यसका लागि साक्षी चैतन्यके आवश्यकता पर्दकछ। जसलाई हामी ओंँखा, 
कान, छला आदि इन्द्रियले थाहा पाएको भन्छीं त्यो विषयलाई प्रकाशित गर्ने पनि साक्षीनैहो। 
इन्द्रियले ग्रहण गर्न नसक्ने धर्मअधर्म, सुखदुःख आदि पदार्थहरूलाई चाहं स्वयं साक्षी मात्रले 
प्रकाशित गर्दछ। यसैले साक्षी चैतन्यलाई ने सर्वप्रत्ययहेतवे अर्थात् सबेथरी ज्ञानहरूको आधार 
भनिएको हो । श्लोकमा आएको असता छायया यस पदले अहङ्कार आदिलाई लिनुपर्दछछछ । अहङ्कार 
आदिलाई ब्रह्मके काल्पनिक प्रतिबिम्बरूप मानिएकाले यसलाई छाया भनिएको हो भने 
मायाकल्पित रूप भएकाले असत् भनिएको हो। तर यो असद्रूप अहङ्ारलाई दहैरेर त्यसको 
प्रकाशक सद्रूप ब्रह्मलाई चिन्नुपर्दछ । जड अन्तःकरणमा परेको ब्रह्मचैतन्यको आभास नै चिदाभास 





रामालन्द्री टीका 


२७९१ 
अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 


या अहङ़ार हो । यही नै प्रमाता या जीव हो। यो अहडार साक्षी आत्माबाट प्रकाशित छ। यसर्थ 
जहाँ जहँ अहड़ार प्रकाशित छ त्यहाँत्यहाँ साक्षी चैतन्यको प्रकाश छ। त्यसैले अहङ्ार आदि 
पदार्थद्रारा साक्षीको ज्ञान हृन्छ भनिएको हो। यसरी विभिन्न दृश्यहरूद्रारा आत्माको अनुमान 
गर्नुपर्ने भएकाले यँ परमात्मा आफ्नै प्रतिबिम्बरूप काल्पनिक अहङार आदिद्रारा लक्षित हुनुहुन्छ 
भनिएको हो । 


नमो नमस्तेऽखिलकारणाय निष्कारणायादूभुतकारणाय । 
सवांगमाम्नायमहाणंवाय नमोऽपवगाय परायणाय ॥ १५॥ 


पढार्थ प्रकारका कारण अपवगांय  मोक्षरूप 
अखिलकारणाय  सवका ते  हजुरलाई परायणाय  सबेका अन्तिम 
कारण भएका तर नमः नमः  बारम्बार प्रणाम छ आश्रयरूप हजुरलाई 
निष्कारणाय  आफ्नो चाहं सवांगमाम्नायमहाणंवाय  वेद॒ नमः  प्रणाम छ 

कुनै कारण नभएका आदि सम्पूर्ण शास्त्रहरूका समुद्र 

अट्भुतकारणाय  अदभुत छँ परम आश्रय 





वाक्यार्थ हजुर अदभुत प्रकारका कारण हुनृहुन्छ किनभने हजुर सवैका कारण हुनुहुन्छ तर 
हजुरको कारण कोही कैन । त्यस्ता हजुरलाई बारम्बार प्रणाम छ । सम्पूर्ण नदीहरूको आश्रय सागर 
भए ठै वेद आदि सम्पूर्ण शास््रहरूको अन्तिमि आश्रय भएका, सबैका परम आश्रय, मोक्षरूप 
यस्ता हजुरलाई प्रणाम छ। 


गुणारणिच्छन्नचिदुष्मपाय तत्क्षोभविस्पूजिंतमानसाय । 
नैष्कम्यभावेन विवर्जिंतागमस्वय॑प्रकाशाय नमस्करोमि ॥ १६॥ 


पदढार्थ  क्षोभद्रारा नै वेदोक्त कर्मबन्धनको नियमभन्दा 
गुणारणिच्छन्नचिदुष्मपाय  सृष्टिविस्तारको सङ्ल्प गर्ने माथि उठेकाहरूको अधि स्वयं 
जसको ज्ञानरूपी अग्नि मायाका निष्कर््यभावेन  शास्त्रीय प्रकट हुनुहुने हजुरलाई 


गुणरूपी अरणिले छोपिएको छ विधिले कर्मलाई त्यागेर नमः  नमस्कार 
तत्क्षोभविस्पूजिंतमानसाय  विवर्जिंतागमस्वयंप्रकाराय  करोमि  गर्द 

तवाक्यार्थ जसको नित्यज्ञानरूपी अग्नि संसारावस्थामा मायाका गुणरूपी अरणिद्रारा ढाकिएको 
छ, जो मायाका गुणहरूको क्षोभद्वारा प्रलयकालपचछ्ि सृष्टिविस्तारको सङड्ल्प गर्नृहुन्छ अनि जो 
शास्त्रीय विधिले कर्मत्याग गरेर वेदोक्त कर्मबन्धनको नियमभन्दा माथि उठने व्यक्तिको हदयभित्र 
आत्माको रूपमा प्रकट हुनुहुन्छ यस्ता हजुरलाई म प्रणाम गर्दह्ु। 


मादुक्प्रपन्नपञ्ुपाराविमोक्षणाय 
मुक्ताय भूरिकरुणाय नमोऽलयाय । 





रालालन्द्री टीका 


२७९२ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 
त्   
स्वांशेन सवतनुभृन्मनसि प्रतीत 
् र 
बत्यग्द्रा भगवतं बृहत नमस्त ॥ १७ ॥ 
पदढार्थ नष्ट गर्न जागरुक रहनेलाई रूपमा उपलब्ध हुने 
मादुक्प्रपननपञ्ुपाशविमोक्षणाय  नमः  प्रणाम छ बृहते  सर्वव्यापक 
शरणमा आएको मजस्तो पशुको स्वांशेन  आफ्नो अंशभूत भगवते  भगवान् 
बन्धनलाई ह्ुटाद्दिने चैतन्यद्वारा ते  हजुरलाई 
मुक्ताय  नित्यमुक्त सवंतनुभृन्मनसि  सम्पूर्ण नमः  प्रणाम छ 
भूरिकरुणाय  परम करुणामय प्राणीहरूको हृदयभित्र 
अल्याय  भक्तहरूको दुःख ॒ प्रतीतप्रत्यग्दुशो  प्रत्यगात्माको 





ताक्यार्थ जो भक्तहरूको दुःख नष्ट गर्न सर्धँ जागरुक रहनुहन्छ अनि जो दयालु व्यक्तिले 
पासोमा परेको पशुको बन्धनलाई द्ुटाए रै शरणमा आएका मजस्ता अज्ञानीहरूको बन्धन 
छुटाददिनुहुन्छ यस्ता परमकरुणामय र नित्यमुक्त हजुरलाई प्रणाम छ । हजुरकै चेतन्यांश सम्पूर्ण 
प्राणीहरूको हृदयभित्र साक्षीरूपले प्रकाशित रहन्छ, सर्वव्यापक यस्ता परमात्मालाई प्रणाम छ। 
विवरण अज्ञानी जीवहरू नै पशु हुन् अनि तिनको अज्ञानरूपी पासो चुँडाल्न भगवान् समर्थ 
हनहन्छ भन्ने कुरा यो श्लोकमा बताइएको छ । परमेश्वरले नै आफ्नो शरणमा आएका पशुरूप 
जीवात्माहरूको पासोलाई फुकाददिनुहुन्छ । परमात्माले कीं बाहिरबाट आणएर अज्ञानबन्धन 
छिनाउनुपर्ने पनि होइन किनभने उहाँ आफ्नो अंशद्वारा सबैको हृदयभित्र प्रत्यक् रूपले रहनुभएको 
छ । यहाँ आफ्नो अंश भनेर अन्तर्यामी रूपले भन्ने अर्थ बुगनुपर्दछ । हून त सर्वव्यापक वस्तुमा 
अंशअंशीभाव सम्भव छैन । तर सर्वव्यापक तत्त्व नै हरेक अन्तःकरणपिच्छे ु्राद्ुटर अन्तर्यामी 
रूपले प्रकाशक बनने हदा साक्षीलाई अंश भनी बतादएको हो । परमात्मा प्रत्यक् अर्थात् सम्पूर्ण 
लुदिवृत्तिका साक्षी हुनुहुन्छ । प्रत्यक् शब्द गत्यर्थक अञ्चु धातुमा प्रति उपसर्ग लागेर बन्द । प्रति 
उपसर्गले यहाँ विपरीत भन्ने अर्थं दिएको छ। विपरीत रूपले रहने भएकाले आत्मालाई प्रत्यक् 
भनिएको हो। प्रति प्रातिलोम्येन, अञ्चति गच्छति, असज्जडदुःखरूपाहडारविलक्षणतया 
सच््विदानन्दरूपेण भासते इति प्रत्यक् । अर्थात् अहङार असत्, जड र दुःखरूप छ, तर आत्मा 
त्योदेखि विपरीत सत्, चित् र आनन्दस्वरूप छ । त्यसैले आत्मालाई प्रत्यक् भनिएको हो । सबैको 
मनभित्र प्रकट हदा पनि परमात्मा बृहत् अर्थात् सर्वव्यापक हुनहुन्छ । त्यस्ता परमात्मालाई यहाँ 
प्रणाम गरिएको छ। 


आत्मात्मजाप्तगृहवित्तजनेषु सक्ते 
दुष्पापणाय गुणसङ्गविवजिंताय । 


रामालन्द्री टीका 


२७९२ 


अध्याय ३ 


ज्ञानात्मने  ज्ञानस्वरूप 
ईरवराय  सबैका नियन्त्रक 
भगवते  भगवानलाई 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
मुक्तात्मभिः स्वहृदये परिभाविताय 
ज्ञानात्मने भगवते नम ईरूवराय ॥ १८ ॥ 
पढार्थ गुणसङ्गविवनिंताय  गुणहरूका 
आत्मात्मजाप्तगृहवित्तजनेषु  आसक्तिले रहित 
शरीर, पुत्र, मान्यजन, घर, मुक्तात्मभिः  मुक्त 
सम्पत्ति र आफन्तहरूमा व्यक्तिहरुद्रारा 


नमः  प्रणाम छ 


सक्तः  आसक्त रहनेहरूद्रारा स्वहृदये  आफ्नो हृदयमा 
दुष्प्रापणाय  पाडन नसकिने परिभाविताय  साक्षात्कार गरिने 
ताक्यार्थ शरीर, पुत्र, मान्यजन, घर, सम्पत्ति र आफन्तहरूमा आसक्त रहने व्यक्तिहरूले 
जसलाई पाउन सक्दैनन्, जसमा गुणहरूको आसक्ति छैन अनि मूक्त व्यक्तिहरू सर्धं आपनो 
हृदयभित्र जसको साक्षात्कार गर्दछन् यस्ता सबका नियन्त्रक ज्ञानस्वरूप हजुरलाई प्रणाम छ। 

यं घमंकामाथविमुक्तिकामा भजन्त इष्टां गतिमाप्तुवन्ति। 

किं चाशिषो रात्यपि देहमन्ययं करोतु मेऽदभ्रदयो विमोक्षणम् ॥ १९॥ 
शरीर पनि 
राति  दिनुहन्छ त्यस्ता 
अद्भ्रदयः  परम दयालु प्रभुले 





पदार्थ   फल 
घमंकामाथविमुक्तिकामाः  धर्म, आप्नुवन्ति  पाउंछन् 
अर्थ, काम र मोक्ष चाहनेहरूले किं च  हजुरले चाह अफ 





यं  यसलाई आशिषः  सुख र मे  मेरो 
भजन्तः  भजन गरेर ने अन्ययं  नाशरहित विमोक्षणम्  मोक्षण मुक्ति 
इष्टां  चाहेको देहम् अपि  पार्षद आदि दिव्य करोतु  गर्नुहोस् 


ताक्यार्थ धर्म, अर्थ, काम र मोक्ष चाहनेहरूले हजुरको भजन गरेर मात्र आपूले चाहेको फल 
पाउन सक्दछन् । हजुर चाहं तिनीहरूले इच्छा गर्न पनि नसक्ने सुख र पार्षद आदि दिव्य शरीरहरू 
समेत दिनुहन्छ । यस्ता परमदयालु भगवान्ले मलाई मुक्त गर्नुहोस् । 


एकान्तिनो यस्य न कञ्चनार्थं वाञ्छन्ति ये वै भगवत्प्रपन्नाः । 
अत्यदुमुतं तच्चरितं सुमङ्गलं गायन्त आनन्द्समुद्रमग्नाः ॥ २०॥ 
तमक्षरं बह्य परं परेशमन्यक्तमाघ्यात्मिकयोगगम्यम् । 

अतीन्द्रियं सृक्ष्ममिवातिदूरमनन्तमादयं परिपृणंमीडे ॥ २१९॥ 


अत्यदुभुतं  अत्यन्त 
आश्चर्यमय 


सुमङ्गलं  परम मङ्गलमय 
तच्चरितं  उनै भगवान्को 


पदढार्थ 
यस्य  जुन परमात्माको 


रामालन्द्री टीका 


२७९४ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 
लीला चरित्रलाई कञ्चन अर्थं  कुनै पनि अतिदूरम् इव  अज्ञानीहरूको 
गायन्तः  गा्दे पदार्थलाई लागि ज्यादे टाढा भए 
आनन्द्समुद्रमग्नाः  त्यही न वाञ्छन्ति  चा्हदेनन् सृष्ष्मम्  सबैभन्दा सूक्ष्म 
आनन्दको समुद्रमा इुबिरहने तं  त्यस्ता परिपणम्  सबैतिर व्याप्त रहने 
येजो परेशं  परम मालिक अनन्तम्  अनन्त 
भगवत्प्रपन्नाः  भगवान्मा पूरा अव्यक्तं  अव्यक्त आदं  सनातन 

समर्पित आध्यात्मिकयोगगम्यम्  अक्षरं  अविनाशी 

एकान्तिनः  एकनिष्ठ भक्तहरू आत्मचिन्तनद्रारा पाडन सकिने परं ह्य  परमात्मालाई 

वै  निश्चय नै अतीन्द्रियं  इन्दियद्रारा अगम्य ईडे  स्तुति गर्दह्ु 





ताक्यार्थ भगवान्का अत्यन्त आश्चर्यपूर्ण र परम मङ्गलकारी लीला चरित्रहरू गाँदे आनन्दको 
समुद्रमा इबिरहने एवं भगवानूमा ने पूर्ण रूपमा समर्पित रहने भक्तहरू अरू कुनै सांसारिक 
पदार्थहरूलाई चाहेदेनन्। सबैका स्वामी भएर पनि अव्यक्त रहनुहूने उहाँ लाई इन्दियद्रारा भेट्न 
सकिन्न, केवल आत्मचिन्तनद्वारा मात्र फेला पार्न सकिन्छ । अत्यन्त सूक्ष्म हुनुभएकाले अज्ञानीहरू 
उहाँ लाई भेटन सक्देनन्, त्यसैले उनीहरूका लागि भगवान् असाध्ये टाढा हुनुहुन्छ, तर जान्नेहरूका 
लागि जतातते व्यापक हुनुहुन्छ । अनन्त, सनातन र अविनाशी त्यस्ता परमात्मात्माको म स्तुति 
गर्दष्ु। 


. ९ 
यस्य ब्रह्मादयो देवा वेदा लोकाङ्चराचराः। 
नामरूपविभेदेन फल्ग्व्या च कट्या कृताः ॥ २२॥ 





पदुर्थ   भिन्नभिनन विदाः  वेदहरू 

यस्य  जुन परमात्माको नाम ररूप भएका चराचराः  चर र अचर 
फलव्या  अति सामान्य बह्यादयः  ब्रह्मा आदि लोकाः च  लोकटहरू पनि 
कल्या  कलाद्रारा देवाः  देवताहरू कृताः  बनेका छन् 


तवाक्यार्थ परमात्माको अति सामान्य अंश या कलाबाट नै भिन्नभिन्न नाम र रूप भएका 
ब्रह्मा आदि देवताहरू, ऋग्वेद आदि वेदहरू अनि चर र अचर प्राणीहरू पनि उत्पन्न हुन्छन् । 


यथाचिंषोऽग्नेः सवितुर्गभस्तयो नियौन्ति संयान्त्यसकृत् स्वरोचिषः। 
तथा यतोऽयं गुणसम्प्रवाहो बुद्धिमंनः खानि शरीरसगांः ॥ २३॥ 





पदार्थ सवितुः  सूर्यबाट तथा  त्यसै गरी 

यथा  जसरी गभस्तयः  किरणहरू बुद्धिः  बुद्धि 

अग्नेः  आगोबाट असकृत्  बारम्बार मनः  मन 

अचिंषः  ज्वालाहरू र नियौन्ति  निस्कन्छन् र खानि  इन्द्ियहरू 
स्वरोचिषः  चम्केको संयान्ति  त्यहीं लीन हन्छन् शरीरसगांः  शरीरको प्राप्ति 


रालालन्द्री टीका 


२७९५५ 
अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 
अयं  यो गुणसम्मवाहः  गणको प्रवाह यतः  जुन परमात्माबाट हुन्छ 
ताक्यार्थ जसरी दन्केको आगोबाट अनेक ज्वालाहरू अनि चम्केको सूर्यबाट अनेक किरणहरू 


निस्किरहन्छन् र फेरि त्यहीं लीन भद्रहन्छन् त्यसै गरी बुद्धि, मन, इन्द्रिय र शरीरहरूको उत्पत्ति 
आदि गुणहरूको प्रवाह परमात्माबाट नै हुन्छ तिनीहरू फेरि परमात्मा लीन हुन्छन् । 


२ ष ९  भ जन्तु 
स वे न देवासुरमत्यतियंडङ् न स्त्री न षण्डो न पुमान् न जन्तुः। 
नायं गुणः कमं न सन्न चासन्निषेधशेषो जयतादरोषः ॥ २४॥ 


पढार्थ षण्डः न  न नपुंसक हुनृहन्छ निषेधेषः  सबै कल्पनालाई 
वै  निश्चयनै जन्तुः न  न त प्राणी हुनुहन्छ निषेध गर्दा बाँकी रहने अनि 
सः  ती परमात्मा अयं  उहाँ अरोषः  मायाद्रारा सम्पूर्ण 
देवासुरमत्य॑तियंक्  देवता, गुणः  गुण र रूपमा प्राप्त पनि हने परमात्मा 
असुर, मानिस र पशु पनि कमं च  कर्म पनि मेरो उद्धारार्थ 

न  हूनुहुन्न न  हनुहुन्न जयतात्  प्रकट हूनुहोस् 

स्त्री न  स्त्री हुनृहन्न सत् न  सत् हुनृहन्न 

पुमान् न  पुरुष हुनुहुन्न असत् न  असत् पनि हुनृहुनन 





ताक्यार्थ निश्चय ने परमात्मा देवता, असुर, मानिस र पशुरूप हूनुहनन । उहाँ स्री, पुरुष र 
नपुंसकरूप पनि हुनहुन्न। उहाँ गुण, कर्म, सत्, असत् रूप पनि हूनुहुनन । काल्पनिक रूपहरूको 
निषेध गर्दा उहाँ एक मात्र बाँकी रहनुहुन्छ अनि मायाद्रारा अनेकों काल्पनिक रूपहरूमा 
अभिव्यक्त हुन पनि सक्नुहुन्छ । यस्ता परमात्मा मेरो उद्धारार्थ प्रकट हूनुहोस् । 

विवरण माथिका श्लोकमा मायागत उपाधिहरूलाई स्वीकार गर्दा परमात्मा सर्वरूप हुनुहुन्छ 
अनि वास्तवमा चाह निर्विशेष हुनहन्छ भनी बतादएको छ । ब्रह्मलाई बताउने उपनिषद् वाक्यहरू 
पनि दुई थरी पादन्छन्। एकथरी वाक्यहरूले ब्रह्मबाट जगत्को उत्पत्ति भएको, परमात्मा सर्वरूप र 
सच्चिदानन्दरूप भएको वर्णन गर्छन्। यस्ता वाक्यहरूलाई विधिपरक वाक्य भनिन्छ । निषेधपरक 
वाक्यहरूले चाहं ओपाधिक धर्महरूको निषेध गरी ब्रह्मलाई अद्वितीय ततत्वको रूपमा बुखाउँदछन् । 
यहाँ पनि तेदसौँ श्लोकमा विधिपरक दृष्टिले परमात्माबाट जगत् निस्किएको अथवा तीती रूपमा 
सर्वस्वरूप उहाँ नै प्रकट हूनुभएको बताइएको छ। आगोबाट छिल्का निस्किए रँ शरीर, इन्द्रिय, 
मन, बुद्धि आदि सबै ब्रह्मबाटै निस्किएका बतादएको छ । चौबीसौँ श्लोकमा चाह वास्तविक 
रूपमा ब्रह्मलाई कुनै पनि ओपाधिक धर्म या पदार्थको आधारमा बुखउन नसकिने बतादइएको छ। 
न उहाँ देवता, दानव र मानव हुनुहुन्छ, न स्त्री पुरुष, न गुणकर्म, न त सत् र असत् नै। यी सबै 
मायाका कारणले खडा भएका कल्पित रूप हून्। यी सबैको निषेध गर्दा बाँकी रहने तततव, जो 
संसारको अत्यन्ताभावले युक्त छ त्यही तत्त्व नै ब्रह्म हो भनी निषेधशेष रूपमा ब्रह्मलाई बुखाद्रएको 
छ । श्लोकमा आएको निषेधशेषः पदले निषेधपरक दृष्टिबाट ब्रह्म बताएको छ भने अशेषः अर्थात् 
परमात्मा सर्वरूप हुनुहुन्छ भन्ने पदले पहिलो श्लोकमा बताइएको विधिपरक दृष्टि अँगालेको छ। 


रालालन्द्री टीका 


२७९६ 


अष्टम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


अध्याय ३ 


जिजीविषे नाहमिहामुया किमन्तबेहिङ्चावृतयेभयोन्या । 
इच्छामि काठेन न यस्य विप्ठवस्तस्यात्मलोकावरणस्य मोक्षम् ॥ २५॥ 


पदार्थ 

इह  यस संसारमा 
अमुया  यो 

अन्तः  भित्र र 

बहिः च  बाहिर पनि 
आवृतया  अज्ञानद्रारा 
ढाकिएको 


इभयोन्या  हात्तीको जुनिद्रारा 
किं के हुन्छ र 

अहं  म 

न जिजीविषे  बांच्न चाहन्नँ 
यस्य  जसको 

काठेन  कालद्रारा 

विप्लवः न  नाश हैदैन 





तस्य  त्यही 

० 
आत्मटोकावरणस्य  आफ्नो 
स्वरूपलाई टढाकिदिने अज्ञानको 
मोक्षम्  नाश 
इच्छामि  चाहन्ु 


ताक्यार्थ बाहिरभित्र सबेतिर अज्ञानले नै ढाकिएको यस हात्तीको जुनिबाट खासै केही 
प्रयोजन सिद्ध गर्न सकिननन। यसैले म हात्तीको शरीरमा बांच्न पनि चाहन्नँ, बरू भगवान्को 
कृपाद्रारा आफनो स्वरूपलाई ढाकिदिने अज्ञानरूप आवरणबाट द्ुट््न चाहन्हु, जसको नाश गर्न 
काल पनि समर्थ क्ैन। 


सोऽहं विश्वसृजं विरवमविरवं विरववेदसम् । 

विश्वात्मानमजं ब्रह्य प्रणतोऽस्मि परं पदम् ॥ २६॥ 
पदार्थ विवसृजं  विश्वका रचयिता अजं  अजन्मा 
सः अहं  त्यस्तो म विवात्मानम्  संसारका परं पदम्  परम पदस्वरूप 
अविरवं  विश्वातीत भएर पनि पदार्थभित्र अन्तर्यामी भई पस्ने रबह्य  ब्रह्मलाई 
विम्  विश्वको रूपमा प्रकटवि्ववेदसम्  ती अनेक प्रणतः अस्मि  प्रणाम गर्द 
हने सामग्रीद्रारा क्रीडा गर्ने 
ताक्यार्थ विश्वातीत भएर पनि विश्वको रूपमा प्रकट भई विश्वको रचना समेत गर्ने परमात्मा 


संसारभरका सम्पूर्ण पदार्थभित्र अन्तर्यामीरूपले पस्नुभएको छ र तीती पदार्थहरूलाई खेलौना 
जस्तो बनाएर क्रीडा गर्नहुन्छ, त्यस्ता अजन्मा परम पदस्वरूप परमात्मालाई म प्रणाम गर्दह्ु । 


   योगरन्धितकर्माणो       न 
रे हृदि योगविभाविते । 
योगिनो यं प्रपश्यन्ति योगेशं तं नतोऽस्म्यहम् ॥ २७॥ 








पढार्थ योगविभाविते  योगद्रारा शुद्ध तं ती 

योगरन्धितकमांणः  योगद्रारा हृदि  चित्तमा योगेशं  योगेश्वरलाई 
संस्कारसहित कर्मलाई नाश गर्न यं  जसलाई अहम्  म 

योगिनः  योगीहरूले प्रपश्यन्ति  देख्दछन् नतः अस्मि  प्रणाम गर्दहु 


रामालन्द्री टीका 


२७९७ 
अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 


ताक्यार्थ योगसाधनद्रारा सम्पूर्ण कर्म र त्यसका संस्कारहरूलाई नाश गर्न योगीहरू त्यही 
योगसाधनदारा शुद्ध भएको चित्तमा जसको अनुभव गर्वछन् त्यस्ता योगेश्वर परमात्मालाई म 
प्रणाम गर्व । 


नमो नमस्तुभ्यमसद्यवेगरक्तित्रयायाखिरधीगुणाय । 
प्रपन्नपालाय दुरन्तशक्तये कदिन्द्रियाणामनवाप्यवत्मने ॥ २८ ॥ 





पदढार्थ । विषयको रूपमा प्रकट हुने अनियन्त्रित भएकाहरूद्रारा 
असह्यवेगराक्तित्रयाय  जसको प्रपन्नपालाय  शरणागत रक्षक अनवाप्यवत्मने  बाटो पनि 
त्रिगुणात्मिका शक्तिको राग॒ दुरन्तशक्तये  अनन्त नभेटाइने 

आदि वेग असह्य छ शक्तिशाली तुभ्यम्  हजुरलाई 
अखिलधीगुणाय  सम्पूर्ण इन्दियकदिन्द्रियाणां  इन्द्रिय नमः नमः  बारम्बार प्रणाम छ 


ताक्यार्थ जसको त्रिगुणात्मिका शक्तिको राग आदि वेग असह्य छ, जो सम्पूर्णं इन्द्रिय र 
विषयहरूको रूपमा प्रकट हुनृहुन्छ, इन्द्ियहरूलाई नियन्त्रण गर्न नसक्ने मानिसले जसलाई प्राप्त 
गर्ने बाटो पनि फेला पार्दैनन् अनि जो शरणमा आउने प्राणीको र्ना गर्नृहुन्छ यस्ता अनन्त 
शक्तिशाली हजुरलाई बारम्बार प्रणाम छ। 


नायं वेद् स्वमात्मानं यच्छक्त्याहंधिया हतम् । 
तं दुरत्ययमादहात्म्यं भगवन्तमितोऽस्म्यहम् ॥ २९॥ 





पढार्थ स्वं  आफू दुरत्ययमाहात्म्यं  अपार महिमा 
यच्छक्त्या  जसको आत्मानं  आत्मालाई भएका 

मायाशक्तिद्रारा उत्पन्न हुने अयं  यो प्राणीले भगवन्तम्  भगवान्को शरणमा 
अहंधिया  अहडारद्रारा न वेद्  जान्न सक्दैन अहं  म 

हतम्  ढाकिएको तं  त्यस्ता इतः अस्मि  आएको दु 


ताक्यार्थ जसको मायाशक्तिद्रारा उत्पन्न हुने अहङ़ारले आत्माको स्वरूपलाई ढाकिदिएपच्ि 
प्राणीहरूले आफनो स्वरूपलाई बुम्न सक्देनन् त्यस्ता अपार महिमा भएका भगवानूको शरणमा म 
पर्दहु। 


श्रीडुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
एवं गजेन्द्रमुपवणिंतनिविशेषं 
ब्रह्मादयो विविधलिद्गभिदाभिमानाः। 


रामालन्द्री टीका 


२७९८ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 


न्द  भ   
नेते यदोपससुपुनिखिलात्मकत्वात् 
तत्राखिलामरमयो हरिराविरासीत् ॥ २० ॥ 





पदार्थ आत्मबुद्धि गर्ने निखिलात्मकत्वात्  स्वत्मिक 
एवं  यसप्रकार एते  यी हनुभएकाने 

उपवणिंतनिविशेषं  निर्विशेष बह्यादयः  ब्रह्मा आदि अखिलामरमयः  सर्वदेवतामय 
परमात्माको स्तुति गर्ने देवताहरू हरिः  श्रीहरि भगवान् 

गजेन्द्रं  गजेन्दरलाई ब॑चाउन यदा  जब आविः आसीत्  प्रकट हुनुभयो 
विविधलिङ्गभिदाभिमानाः  अनेकन उपससुपुः  अधि बढेनन् 

विशेष नाम र रूपहरूमा मात्र तत्र  त्यहाँ 


ताक्यार्थ यसप्रकार नामरूपले रहित निर्विशेष परमात्माको स्तुति गर्ने गजेन्द्रलाई बंचाउनका 
लागि नामरूपमा आत्मबुदधि गर्न ब्रह्मा आदि देवताहरू अधि नबढेपछ्ि सर्वात्मक र सर्वदेवतामय 
भगवान् श्रीहरि नै गजेन्द्रको अधि प्रकट हूनुभयो । 

विवरण गजेन्द्रले गरेको स्तुतिबाट ब्रह्मा आदि देवता प्रकट नभई किन भगवान् हरि नै प्रकट 
हनु भयो भने कुरा यस श्लोकले स्पष्ट गरेको छ । गजेन्रले निर्विशेषः अर्थात् कुनै पनि गुण, धर्म 
र जातिले रहित परमतत्त्वको स्तुति गरे । ब्रह्मा, इन्द्र॒ आदि सम्पूर्ण देवताहरू व्यष्टि चेतनाले युक्त 
छन् । विशेष नाम, विशेष रूप र विशेष गुणधर्ममा अभिमान गर्ने देवताहरूले गजेन्द्रद्रारा गरिएको 
निर्विशेष परमात्माको स्तुतिलाई आफ्नो स्तुति गरिएको हो भन्ने ठानेनन्, यसै कारण गजेन्द्रलाई 
आपत्तिमा परेको देख्दादेख्दै पनि उनीहरू गजेन्द्रलाई बचाउन गएनन्। 


तं तद्दात॑मुपलम्य जगन्निवासः 
स्तोत्रं निशम्य दिविजेः सह संस्तुवद्भिः । 
छन्दोमयेन गरुडेन समुद्यमान 
र्चक्रायुधोऽभ्यगमदाश्ु यतो गजेन्द्रः ॥ २९॥ 
पदार्थ स्तोत्रं  कारुणिक पुकार पनि दिविजैः सह  देवताहरूसंगे 
जगन्निवासः  विश्वाधार निशाम्य  सुनेपछ्छि यतः  जतातिर 
परमात्माले चक्रायुधः  चक्र हातमा लिई गजेन्द्रः  गजेन्द्र थिए, त्यते 
तं  वी गजेन्द्रलाई छन्दोमयेन  वेदमय आद्यु  रुटपट 
तद्त्  त्यसरी गरुडेन  गरुडद्रारा अभ्यगमत्  जानुभयो 
आतंम्  अत्यन्त पीडित भएको समुद्यमानः  बोकिएर 
उपलभ्य  थाहा पाएर संस्तुवद्भिः  स्तुति गर्न 





ताक्यार्थ विश्वाधार परमात्माले गजेन्द्र असाध्यै पीडित भएको थाहा पाडनुभयो । उनको करुण 


रामालन्द्री टीका 


२७९९ 
अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 


पुकार पनि सुनिसकेपछि उहाँ चक्र हातमा लिई वेदमय गरुडमाथि चढेर स्तुति गरिरेका 
देवताहरूसंगै जता गजेन्द्र थिए, फटपट त्यतेतिर जानुभयो । 


सोऽन्तःसरस्युरुबठेन गृहीत आर्तो 
दुष्ट्वा गरुत्मति हरिं ख उपात्तचक्रम् । 
उतिक्षप्य साम्बुजकरं गिरमाह कृच्छ्रान् 
नारायणाखिटगुरो भगवन् नमस्ते ॥ ३२॥ 


पढार्थ गरुत्मति  गरुडमाथि कृच्छ्रात्  कष्टका साथ 
अन्तःसरसि  तालभित्र उपात्तचक्रम्  हातमा चक्र लिई नारायण  हे नारायण 
उररूबठेन  ज्यादै बलियो आउनुहुने अखिलगारो  हे जगद्गुरु 
गोहीद्रारा हरिं  भगवान् श्रीहरिलाई भगवन्  हे भगवान् 
गृहीतः  समातिएकाले दुष्ट्वा  देखेर ते  हजुरलाई 

आतः  पीडित बनेका साम्बुजकरं  कमलको फूल नमः  प्रणाम छ भनी 
सः  ती गजेन्रले लिएको सुंँडलाई गिरम्  वचन 

खे  आकाशमा उत्क्षिप्य  उठाई आह  बोले 





ताक्यार्थ तालभित्र ज्यादे बलियो गोहीद्रारा समातिएकाले पीडित बनेका गजेन्रले आकाशबाट 
चक्रधारी भगवान् श्रीहरि गरुडमाथि चदढी आफैतिर आइरहनुभएको देखेर तत्काल सुँडले कमलको 
फूल उठाई अत्यन्त कष्टका साथ हे नारायण ! हे जगदगुर् ! हे भगवान् ! हजुरलाई प्रणाम छ 
भनेर स्तुति गरे । 


तं वीक्ष्य पीडितमजः सहसावतीयं 

सग्राहमाशु सरसः कृपयोज्जहार । 
ग्राहाद् विपाटितमुखादरिणा गजेन्द्रं 

संपद्यतां हरिरमूमुचदुस्रियाणाम् ॥ ३३॥ 





पदार्थ कृपया  कृपापूर्वक संपश्यतां  हेदर्हि्दै ने 

अजः  अजन्मा परमात्माले आश्यु  चिद्रिनै अरिणा  चक्रद्रारा 

तं  ती गजेन्द्रलाई सम्राहं  गोहीसहित गजेन्रलाई विपाितमुखात्  मुख 
पीडितं  दुःखी सरसः  तालबाट बाहिर च्यातिएको 

वीक्ष्य  देखेर उज्जहार  निकाल्नुभयो ग्राहात्  गोहीको फन्दाबाट 
सहसा  अकस्मात् हरिः  श्रीहरिले गजेन्द्रं  गजेन्द्रलाई 
अवतीयं  गरुडबाट ओर्लैर उस्ियाणाम्  देवताहरूले अमूमुचत्  छुटाउनुभयो 


रालालन्द्री टीका 


२८०० 
अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 


ताक्यार्थ अजन्मा परमात्माले गजेन्द्रलाई अत्यन्त दुःखी देख्नुभयो र अकस्मात् गरुडबाट ओर्लैर 
खुटपट कृपापूर्वक गोहीसहित गजेन्द्रलाई पनि तालबाट बाहिर निकाल्नुभयो । श्रीहरिले आफ्नो 
चक्रद्रारा गोहीको मुख च्यातिदिनुभयो र सम्पूर्ण देवताहरूले हेदहिर्दे गजेन््रलाई त्यो महान् 
विपत्तिबाट द्ुटाउनुभयो । 


इति श्रीमदुभागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायामष्टमस्कन्धे 
गजेन्द्रमोक्षणे तृतीयोऽध्यायः ॥ ३॥ 


रामालन्द्री टीका 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


अथ चतुथा ऽध्यायः 


गजेन र गोहीको पूर्वजन्म 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
तदा देवषिंगन्धवां बह्येशानपुरोगमाः। 


२८०१ 


मुमुचुः कुसुमासारं शंसन्तः कमं तद्धरेः ॥ १॥ 


  प्रशंसा गर्दे 
बह्येशानपुरोगमाः  ब्रह्माजी र 
भगवान् शङ्रलाई अगाडि 
लगाएका 

देव्षिंगन्धवांः  देवता, ऋषि र 


पदढार्थ 

तदा  त्यो समयमा 

हरेः  भगवान् श्रीहरिको 
तत्  त्यो 

कमं  कर्मलाई 


अध्याय 
गन्धर्वहरूले 
कुसुमासारं  पुष्पवृष्टि 
मुमुचुः  गरे 





ताक्यार्थ त्यस समयमा ब्रह्माजी र भगवान् शङूरलाई अगाडि लगाई सम्पूर्ण देवता, ऋषि र 
गन्धर्वहरूले आफ्नो भक्तको र्ना गर्ने भगवान्को त्यस कर्मको प्रशंसा गर्दै पुष्पवृष्टि गर्न थाले। 


    गन्धर्वा ९ ननृत॒जगु ९ 
गड्ट्न्ड्भया द्त्या गर   


ऋषयश्चारणाः सिद्धास्तुष्टुवुः पुरुषोत्तमम् ॥ २॥ 


पदार्थ जगुः  गाए र 

दिन्याः  स्वर्गीय ननृतुः  नाचे 
दुन्दुभयः  दुन्दुभि दमाहाहरू ऋषयः  ऋषिहरू 
नेदुः  बज्न थाले चारणाः  चारणहरू र 
गन्धवांः  गन्धर्वहरूले सिद्धाः  सिद्धहरूले 


पुरुषोत्तमम्  भगवान् 
पुरुषोत्तमलाई 
तुष्टवुः  स्तृति गरे 





वाक्यार्थ त्यस समयमा स्वर्गमा दिव्य दुन्दुभि दमाहाहरू बज्न थाले। ऋषि, चारण र 
सिद्धहरू मिली पुरुषोत्तम भगवान्को स्तुति गान गर्न थाले भने गन्धर्वहरू नाच्नगाउन थाले । 


योऽसो ग्राहः स वै सद्यः परमार्च्॑रूपधुक् । 


मुक्तो देवलशापेन हृ्रग॑न्धवंसत्तमः॥ ३॥ 


पढार्थ  त्यो 

यः  जुन वे  निश्चय नै 

असो  यो सद्यः  तत्काल भगवान्को 
ग्राहः  गोही थियो स्पर्श हनेवित्तिकै 


  देवल ऋषिको 
श्रापनाट 
मुक्तः  मुक्त भई 





परमार्चयंरूपधृक्  अति 


रामालन्द्री टीका 


२८०२ 

अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 
आश्चर्यमय रूपवाला गन्धवंसत्तमः  गन्धर्वध्ेष्ठ हृ  हूहू बन्यो 

ताक्यार्थ गजेन्द्रलाई समात्ने त्यो गोही भगवान्को स्पर्श हुनेवित्तिके देवल ऋषिको श्रापबाट 


मक्त भयो र अत्यन्त आश्चर्यजनक दिव्य शरीर धारण गर्ने हूहू नामको श्रेष्ठ गन्धर्वको रूपमा 
परिणत भयो । 


प्रणम्य शिरसाधीशमुत्तमरलोकमन्ययम् । 
अगायत यशोधाम कीतन्यगुणसत्कथम् ॥ ४ ॥ 





पढार्थ परमात्मालाई गुणकथा हुनुभएका 
अधीङम्  सवैका मालिक शिरसा  शिरले यशोधाम  सम्पूर्णं यशका 
उत्तमरलोकम्  उत्तम कीर्तियुक्त प्रणम्य  प्रणाम गरी आश्रय परमात्माको 
अन्ययम्  अविनाशी कीत॑न्यगुणसत्कथम्  कीर्तनीय अगायत  स्तुतिगान गयो 


वाक्यार्थ जसका गुण र लीलाकथाहरू कीर्तन गर्न योग्य छन्, जसको कीर्तिं उत्तमछरनजो 
सम्पूर्ण कीर्तिका एक मात्र आश्रय हुनुहन्छ त्यस्ता सबका मालिक उने अविनाशी परमात्मालाई 
शिर ुकाएर प्रणाम गरी त्यस हूहू नामको गन्धर्वले उहाँको स्तुतिगान गययो । 


भ २ ईशोन  
सोऽनुकम्पित ईशेन परिक्रम्य प्रणम्य तम्। 
लोकस्य पर्यतो खोकं स्वमगान्मुक्तकिल्विषः ॥ ५॥ 





पढार्थ सः  त्यसले लोकस्य  सबै प्राणीले 
ईदोन  परमात्माद्रारा तम्  उह भगवानूलाई पर्यतः  देख्दादेख्दै 
अनुकम्पितः  कृपा पाएर परिक्रम्य  परिक्रमा गरी स्वं लोकं  आपनो लोकतिर 
मुक्तकिल्बिषः  पापबाट द्ुटेको प्रणम्य  प्रणाम गरी अगात्  गयो 


ताक्यार्थ भगवान्को कृपाद्रारा आफ्नो पापबाट मृक्त भएको उसले भगवान्को परिक्रमा गय्यो 
र उहाँलाई प्रणाम गरी सबै प्राणीले हेदहिर्दै आफ्नो गन्धर्वलोकतिर गयो । 


गजेन्द्रो भगवत्स्पशाद् विमुक्तोऽज्ञानबन्धनात्। 
प्राप्तो भगवतो रूपं पीतवासाश्चतुभुंजः ॥ ६ ॥ 


पदार्थ बन्धनबाट पीतवासाः  पीताम्बरधारी भई 
भगवत्स्पशौत्  भगवान्को विमुक्तः  द्ुटेका भगवतः  भगवान्के 
स्पर्श््रारा गजेन्द्रः  गजेन्द्रले चाहं रूपं  रूपलाई 
अनज्ञानबन्धनात्  अज्ञानको चतुभंजः  चतुर्भुज र प्राप्तः  प्राप्त गरे 





ताक्यार्थ भगवान्को स्पर्शद्रारा गजेन्द्र पनि अज्ञानबन्धनबाट द्ुटे । चतुर्भुज र पीताम्बरधारी भई 
उनले भगवानूकै रूप प्राप्त गरे। 


रामालन्द्री टीका 


२८०२ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 


स वै पूरव॑मभूट् राजा पाण्डयो द्रविडसत्तमः । 
इन्द्रद्युम्न इति ख्यातो विष्णुव्रतपरायणः ॥ ७॥ 


पढार्थ पाण्ड्यः  पाण्ड्यवंशी भगवान्का अनन्य उपासक 
वे  निश्चय नै इन्द्रदुम्नः इति  इन्द्रद्युम्न राजा  राजा 

सः  ती गजेन्द्र नामले अभूत्  थिए 

पूवम्  पहिलो जन्ममा ख्यातः  प्रसिद्ध 

द्रविडसत्तमः  द्रविडशरेष्ठ विष्णुव्रतपरायणः  विष्णु 





ताक्यार्थ गजेन्द्र पूर्वजन्ममा द्रविड देशका प्रसिद्ध पाण्ड्यवंशी राजा इन्द्रद्युम्न थिए। उनी 
भगवान् विष्णुका अनन्य उपासक थिए। 


स एकदाराधनकाल आत्मवान् गृहीतमोनवत ईश्वरं हरिम् । 
जटाधरस्तापस आप्टुतोऽच्युतं समचंयामास कुलाचलाश्रमः ॥ ८ ॥ 


पढार्थ तापसः  तपस्वी बनेका आराधनकाठे  पूजा गर्न वेलामा 
एकदा  एक दिन गृहीतमोनव्रतः  मौनत्रत ईरवरं  सैका मालिक 
कुलाचलाश्रमः  मलयाचल लिएका हरिम्  श्रीहरि 

पर्वतमा आश्रम भएका आप्लुतः  तीर्थस्नान गरी अच्युतं  भगवान्लाई 

सः  ती इन्द्रद्युम्नले आत्मवान्  एकाग्र चित्त समचंयामास  पूजा गरे 
जटाधरः  जटा धारण गरी भएका 





ताक्यार्थ मलयाचल पर्वतमा आश्रम भएका, जटाधारण गरी तपस्वीको भेष बनाएका, मौनत्रत 
लिएका, तीर्थस्नान गरी एकाग्रचित्त भएका ती राजा इन्द्रद्युम्न एक दिन भगवत्पूजनको समयमा 
सर्वेश्वर श्रीहरि भगवान्को पूजा गर्न लागेका धिए। 


यदृच्छया तत्र महायशा मुनिः समागमच्छष्यगणेः परिधिः । 
तं वीक्ष्य तृष्णीमकृताहंणादिकं रहस्युपासीनमृषि्चुकोप ह ॥ ९॥ 





पदार्थ मुनिः  अगस्त्य मनि उपासीनं  उपासना गर्न 
तत्र  त्यहीं समागमत्  आद्पुगनुभयो तं  ती राजालाई 
यदुच्छया  दैवसंयोगले अकृताहंणादिकं  गृहस्थोचित वीक्ष्य  देखेर 
रिष्यगणेः  शिष्यहरुद्रारा अतिथिपूजन आदि कर्म छोडी ऋषिः  अगस्त्य ऋषि 
परिश्रितः  युक्त भई तूष्णीम्  चुपचाप ह  असाध्यै 

महायशाः  टुलो कीर्तिं भएका रहसि  एकान्तमा चुकोप  रिसाउनुभयो 


ताक्यार्थ त्यही समय त्यहाँ आपफ्ना अनेकों शिष्यहरूका साथमा महायशस्वी अगस्त्य मुनि 


रामालन्द्री टीका 


२८०५४ 
अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 


आद्पुनुभयो । गृहस्थोचित अतिथिपूजन आदि स्वधर्मलाई छडी एकान्तमा गई चुपचाप उपासना 
गर्ने ती राजालाई देखी अगस्त्य मुनि असाध्ये रिसाउनुभयो । 


तस्मा इमं शापमदादसाधुरयं दुरात्माकृतवुद्धिरद्य । 
विप्रावमन्ता विरतां तमोऽन्धं यथा गजः स्तन्धमतिः स एव ॥ १०॥ 





पदार्थ दुरात्मा  दुर्जन राजा विङातां  जाकियोस् 
अकृतबुद्धिः  मान्यजनबाट अद्य  आज इमं  यस्तो 

शिक्षा नलिन गजः यथा  हात्ती ४ बसेको शापं  श्राप 

 ५ र 

विप्रावमन्ता  ब्राह्मणको अयं  यो तस्मे  ती इन्द्रदयुम्नलाई 
अपमान गर्न सः एव  त्यही हात्ती नै भएर अदात्  दिनुभयो 
स्तब्धमतिः  जडबुदधि भएको अन्धं तमः  अज्ञानरूप 

असाघुः  खराब बानी भएको अन्धकारमय योनिमा 


ताक्यार्थ आफना मान्यजनबाट स्वधर्मको शिक्षा नलिने एवं ब्राह्मणहरूको अपमान गर्ने खराब 
बानी भएको यो जडबुदधिवाला दुर्जन राजा आज हात्ती ४ धुमधुम्ती बसिरहेको छ, त्यसैले यो 
त्यही अज्ञानरूप अन्धकारमय हात्तीको योनिमा जाकियोस् भनी अगस्त्य मुनिले इन््रद्युम्नलाई श्राप 
दिनुभयो । 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 

एवं शप्त्वा गतोऽगस्त्यो भगवान् नृप सालुगः। 
इन्द्रदयुम्नोऽपि राजषिदिष्टं तदुपधारयन् ॥ १९॥ 

आपन्नः कोञ्जरीं योनिमात्मस्मृतिविनाशिनीम् । 
ह्यचनानुभावेन यद् गजत्वेऽप्यनुस्मृतिः ॥ १२॥ 





पढार्थ राजषिः  राजर्षि योनिम्  योनिमा 

नृप  हि राजा इन्द्रदुम्नः अपि  इन्द्रद्युम्न पनि आपन्नः  पुगे 

एवं  यसप्रकार तत्  त्यो श्रापलाई यत्  तर 

राप्त्वा  श्राप दिएर दिष्टं  भाग्य सम्णी हयंच॑नानुभावेन  पहिले 

सानुगः  शिष्यहरू सहित उपधारयन्  स्वीकार गर्दै भगवान्को सेवा गरेको प्रभावले 
भगवान्  योगैश्वर्यशाली आत्मस्मृतिविनारिनीम्  गजत्वे अपि  हात्ती हदा पनि 
अगस्त्यः  अगस्त्य मुनि आत्मस्वरूपलाई विर्साइदिने अनुस्मृतिः  परमात्माको स्मरण 
गतः  जानुभयो कोञ्जरी  हात्तीको भद्रह्यो 


ताक्यार्थ यसप्रकार राजालाई श्राप दिएर आपफ्ना शिष्यहरूसहित अगस्त्य मुनि जानुभयो । 


रामालन्द्री टीका 


२८०५ 
अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४ 


राजर्षिं इन््रदयुम्नले पनि यसलाई आफ्नो प्रारब्ध नै ठानी स्वीकार गरे। उनी अर्को जन्ममा 
आत्मस्वरूपको विस्मरण गराददिने अज्ञानमय हात्तीको योनिमा पुगे तर पूर्वजन्ममा गरिएको 
भगवत्सेवाको प्रभावले उनलाई हात्तीको जुनीमा पनि परमात्मस्मरण भड्रह्यो । 


एवं विमोक्ष्य गजयुथपमन्जनाभ 

स्तेनापि पाष॑दगतिं गमितेन युक्तः । 
गन्धवेसिद्धविबुधेरुपगीयमान 

कमांदुभुतं स्वभवनं गरुडासनोऽगात् ॥ १२॥ 





पढार्थ गमितेन  बनेको गरुडासनः  गरुडमाथि 
अन्जनाभः  कमलनाभ तेन अपि  ती गजेन््रले समेत बस्नुभएका भगवान् 
भगवान्ले युक्तः  युक्त भई अदुमुतं  अलौकिक 

एवं  यसप्रकार गन्धवैसिद्धविवुधेः  गन्धर्व, स्वभवनं  आपनो धाममा 
गजयुथपम्  गजेन्द्रलाई सिद्ध, देवताहरूद्रारा अगात्  जानुभयो 
विमोक्ष्य  छुटाएर उपगीयमानकमां  यशोगान 

पाष॑दगतिं  पार्षदको स्वरूप गरदिदै 


ताक्यार्थ यसप्रकार कमलनाभ भगवान् बन्धनबाट द्ुटाएर आफ्नो पार्षद बनादएका गजेन््रलाई 
साथ लिई गन्धर्व, सिद्ध र देवताहरूद्रारा यशोगान गरिदे गरुडमाथि चदढी आफ्नो दिव्य धाममा 
जानुभयो । 


एतन्महाराज तवेरितो मया कृष्णानुभावो गजराजमोक्षणम् । 
स्वर्ग्यं यशस्यं कलिकल्मषापहं दुःस्वप्ननाशं कुरुवयं शुण्वताम् ॥ ४ ॥ 





पदार्थ कृष्णानुभावः  भगवान् दुःस्वप्ननाशं  दुःस्वप्नलाई 
महाराज  हे महाराज परीक्षित् कृष्णको महिमासम्बन्धी प्रसङ्ग नाश गर्ने 

मया  मद्रारा ईरितः  सुनाइयो कलिकल्मषापहं  कलिको 

तव  तपारईका लागि कुरुवयं  हे कुरुकुलश्रेष्ठ दोषलाई नष्ट पार्ने 
गजराजमोक्षणम्  गजेन्द्रको एतत्  यो चरित्र स्वग्यं  स्वर्ग दिने र 

मोक्ष र सुण्वताम्  सुन्नेहरूको यरस्यम्  यश बढाउनेवाला छ 


वाक्यार्थ हे महाराज परीक्षित् ! मैले तपाईलाई भगवान् श्रीकृष्णको महिमाले युक्त यो 
गजेन््रमोक्षको प्रसङ्ग सुना्ं। हे कुरश्रेष्ठ ! यो आख्यान सुन्नेहरूको दुःस्वप्नलाई र कलिका 
दोषहरूलाई नाश गर्ने एवं स्वर्गको प्राप्ति गराउने र यश बढाउनेवाला छ। 


रामालन्द्री टीका 


१८०६ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 


यथानुकीतंयन्त्येतच्छरेयस्कामा द्विजातयः। 
शुचयः प्रातरुत्थाय दुःस्वप्नादयुपशान्तये ॥ १५॥ 





पदार्थ आदिलाई नाश गर्न यथा  विधिपूर्वकः 

् 

श्रेयस्कामाः  कल्याण चाहने प्रातः  बिहान एतत्  यो चरित्रलाई 
द्विजातयः  द्विजातिहरू उत्थाय  उठेर अनुकीतंयन्ति  पाठ गर्दचछन् 
दुःस्वप्नादयुपशान्तये  दुःस्वप्न शुचयः  पवित्र भई 


ताक्यार्थ कल्याण चाहने द्विजातिहरू दुःस्वप्न शान्ति आदिका लागि बिहान उढठी पवित्र भई 
यस स्तोत्रको पाठ गर्दछ्न् । 


इदमाह हरिः प्रीतो गजेन्द्रं कुरुसत्तम । 
शुण्वतां सवभूतानां स्व॑भूतमयो विभुः ॥ १६॥ 





पदार्थ हरिः  भगवान् श्रीहरिले गजेन्द्रं  गजेन्द्रलाई 
कुरुसत्तम  हे कुरश्ेष्ठ प्रीतः  प्रसन्न भई इदं  यसो 
सवभूतमयः  सम्पूर्ण प्राणीरूप सवभूतानां  सबै प्राणीले आह  भन्नुभयो 
विभुः  सर्वव्यापक श्ण्वतां  सुने गरी 


वाक्यार्थ हे कुरुश्रेष्ठ परीक्षित् ! भगवान् श्रीहरि सम्पूर्ण प्राणीस्वरूप एवं सर्वव्यापक हुनुहुन्छ । 
गजेन्द्रको स्तुतिबाट प्रसन्न भई उहाँले सबे प्राणीले सुनने गरी गजेन्द्रलाई यसो भन्नुभयो । 


श्रीभगवानुवाच श्रीहरि भगवान्ले भन्नुभयो 
ये मां त्वां च सरश्चेदं गिरिकन्दरकाननम् । 
वेत्रकीचकवेणूनां गुल्मानि सुरपादपान् ॥ १७॥ 
शृङ्गाणीमानि पिष्ण्यानि बरह्मणो मे हिवस्य च । 
क्षीरोदं मे प्रियं घाम शख्वेतद्रीपं च भास्वरम् ॥ १८॥ 
श्रीवत्सं कोस्तुभं मालां गदां कोमोद्कीं मम । 
सुदशनं पाञ्चजन्यं सुपणं पतगेश्वरम् ॥ १९॥ 
दोषं च मत्कलां सृक्ष्ां भियं देवीं मदाश्रयाम् । 
ब्रह्माणं नारदमृषिं भवं प्रह्रादमेव च ॥ २०॥ 

पर्थ ये  जो मानिसहरू मां  मलाई 


रामालन्द्री टीका 


अष्टम स्कन्ध 


त्वां च  तिमी गजेन्द्रलाई 
पनि 

इद्  यो 

सरः  ताललाई 
गिरिकन्दरकाननम् च  पर्वत, 
गुफा र यहांका वनलाई 
वेत्रकीचकवेणूनां  बेत, बांस, 
निगाला आदिका 

गुत्मानि  खडहरूलाई 
सुरपादपान्  यहांका 
देववृक्षहरूलाई 

इमानि  यी 

शुङ्गाणि  पर्वतका 
चुचुराहरूलाई 

मे मेरो 

शिवस्य  भगवान् शिव र 


श्रीमद्भागवत 


ब्रह्मणः च  ब्रह्माजीका 
धिष्ण्यानि  निवासस्थानलाई 
मे  मेरो 

प्रियं  प्यारो 

घाम  स्थान 

क्षीरोदं  क्षीर समृद्रलाई 
भास्वरम्  प्रकाशमान 
रवेतद्ीपं च  श्वेतद्रीपलाई 
मम  मेरा 

श्रीवत्सं  श्रीवत्स चिह्न 
कोस्तभं  कौस्तुभ मणि 
मालां  वनमाला 
कोमोदकीं गदां  कौमोदकी 
गदा 

सुदशंनं  सुदर्शन चक्र 
पाञ्चजन्यं  पाञ्चजन्य 


२८०७ 
अध्याय 


। 
पतगेश्वरम्  पक्षीराज 
सुपणं  गरुडलाई 
सृक्ष्मां  सूक्ष्म 
मत्कलां  मेरा कला भएका 
रोषं  शेषलाई 
मदाश्रयाम्  ममा आशित 
देवीं  भगवती 
श्रियं च  लक्ष्मीलाई र 
ब्रह्माणं  ब्रह्माजी लाई 
ऋषिं नारदं  देवर्षि नारदलाई 
भवं  भगवान् शड़रलाई 
प्रहादम् एव च  प्रह्ादलाई 
समेत स्मरण गर्दछन्, तिनीहरू 
पापबाट मुक्त ह॒न्छन् 





ताक्यार्थ जो मानिसहरू मलाई, तिमी गजेन््रलाई, यहाँका ताल, पर्वत, गुफाकन्दरा, वनहरू, 
बेत, बांस, निगाला आदिका खाडहरू, देववृक्षहरू र पर्वतका यी चचुराहरूलाई स्मरण गर्दछन्, 
त्यसै गरी भगवान् शिव, ब्रह्मा र मेरा निवासस्थानलाई, मेरो प्यारो धाम क्षीरसागर र प्रकाशमय 
श्वेतद्रीपलाई, मेरो श्रीवत्स चह, कौस्तुभ मणि, वनमाला, कौमोदकी गदा, सुदर्शन चक्र, 
पाञ्चजन्य शङ्कु र पक्षीराज गरुडलाई अनि मेरा सूक्ष्म कला भएका शेषलाई, ममा आशित देवी 
लक्ष्मीलाई, ब्रह्माजी, देवर्षि नारद, भगवान् शङडूर र प्रह्ादलाई समेत स्मरण गर्दछन् ती मानिसहरू 


सबे पापबाट मूक्त हन्छन् । 


मत्स्यकूर्मवराहायेरवतारेः कृतानि मे । 
कमाण्यनन्तपुण्यानि सूर्यं सोमं हुताशनम् ॥ २१९॥ 


प्रणवं सत्यमव्यक्तं गोविप्रान् धमंमन्ययम् । 


दाक्षायणीधंमंपत्नीः सोमकश्यपयोरपि ॥ २२॥ 
गद्वां सरस्वतीं नन्दां कालिन्दीं सितवारणम् । 
धरुवं बह्यऋषीन् सप्त पुण्यङलोकांर्च मानवान् ॥ २३॥ 


रामालन्द्री टीका 


२८०८ 
अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 


उत्थायापररात्रान्ते प्रयताः सुसमाहिताः। 
स्मरन्ति मम रूपाणि मुच्यन्ते द्येनसोऽखिलात् ॥ २४॥ 


पदढार्थ अन्ययम्  अविनाशी मानवान् च  श्रेष्ठ 
मत्स्यकूरमवराहादयेः  मत्स्य, धर्मम्  सनातन धर्मलाई महापुरूषटहरूलाई पनि 

कूर्म, वराह आदि सोमकङ्यपयोः अपि  सोम र॒ अपररात्रान्ते  रातको अन्तिम 
अवतारः  अवतारहरद्रारा  कश्यपका अनि प्रहर ब्रह्ममृहूर्वमा 

कृतानि  गरिएका घमंपत्नीः  धर्मका पत्नीहरू उत्थाय  जागेर 

मे मेरा दाक्षायणीः  दक्षकन्याहरू प्रयताः  इन्दरियनिग्रहपूर्वक 
अनन्तपुण्यानि  अनन्त पुण्यमय गङ्गां  गङ्गालाई सुसमाहिताः  एकाग्रचित्त भई 
कमोणि लीलाचरित्रहरूलाई सरस्वतीं  सरस्वती नदीलाई मम  मेरा 

सूर्यं  सूर्यलाई नन्दां  अलकनन्दालाई रूपाणि  स्वरूपहरूलाई 
सोमं  चन््रमालाई कालिन्दीं  यमुनालाई स्मरन्ति  स्मरण गर्दछन् भने 
हुताशनम्  अग्निलाई सितवारणम्  सेतो हात्ती हि  निश्चय नै 

प्रणवं  ओड़ारलाई धरुवं  ध्रुव अखिलात्  सम्पूर्ण 

सत्यं  सत्यलाई सप्त बह्यऋषीन्  सात एनसः  पापबाट 

अव्यक्तं  मूल प्रकृतिलाई ब्रहमर्षिहरू मुच्यन्ते  मुक्त हुन्छन् 
गोविप्रान्  गाई र पुण्यरुखोकान्  पवित्र कीर्वि 

ब्राह्मणहरूलाई भएका 





ताक्यार्थ मत्स्य, कूर्म, वराह आदि अवतारहरूले गरेका मेरा अनन्तपुण्यमय लीलाचरित्रहरू, 
सूर्य, चन्र, अग्नि, ओङ्गार, सत्य, मूल प्रकृति, गाई, नियमनिष्ठ ब्राह्मण, अविनाशी सनातन धर्म, 
सोम र कश्यप अनि धर्मका पत्नीहरू, दक्षकन्याहरू, गङ्गा, सरस्वती, अलकनन्दा, यमुना यी 
नदीहरू, सेतो एेरावत हात्ती, ध्रुव, सप्तर्षिहरू र पवित्र कीर्तिं भएका महापुरुषहरू यी सवे मेरा ने 
रूपहरू हन् । जो मानिसहरू रातको अन्तिम प्रहर ब्रह्ममृहूर्तमा जागेर इन्द्रियनिग्रहपूर्वक एकाग्रचित्त 
भई यी मेरा स्वरूपहरूको स्मरण गर्दछन्, तिनीहरू निश्चय नै सम्पूर्ण पापबाट मूक्त हन्छन् । 


ये मां स्तुवन्त्यनेनाङ्ग प्रतिबुध्य निरात्यये । 
तेषां प्राणात्यये चाहं ददामि विमलां मतिम् ॥ २५॥ 





पढार्थ अनेन  यो स्तोत्रहरारा समयमा 

अङ्ग  हे प्रिय गजेन्द्र मां  मलाई अहं  म 
निशात्यये  रात बितेपचछ्छि स्तुवन्ति  स्तुति गर्दछन् विमलां  निर्मल 
प्रतिबुध्य  जागेर तेषां  तिनीहरूको मतिम्  बुद्धि 
ये  जो मानिसहरू प्राणात्यये च  प्राणान्तको ददामि  दिन्छु 


रामालन्द्री टीका 


२८०९ 
अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 


ताक्यार्थ हे प्रिय गजेन्द्र ! जो मानिसहरू रातको अन्त्य ब्रह्ममुहूर्वमा जागी यो स्तोव्रहवारा मेरो 
स्तुति गर्दछन् भने म पनि तिनीहरूको प्राणान्त समयमा तिनीहरूलाई निर्मल बुद्धि दिन्टु । 


श्रीडुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
इत्यादिश्य हृषीकेशः प्राध्माय जलजोत्तमम् । 
हषयन् विबुधानीकमारुरोह खगाधिपम् ॥ २६॥ 


पदार्थ जलजोत्तमम्  पाञ्चजन्य शङ्खं खगाधिपम्  पक्षीराज 
हृषीकेशः  हृषीकेश भगवान् प्राध्माय  बजाई गरुडमाथि 

इति  यस्तो विबरुधानीकम्  देवताहरूलाई आरुरोह  चदनुभयो 
आदिङ्य  भनेर हषषयन्  आनन्दित गर्दै 





वाक्यार्थ गजेन्द्रलाई यसो भनी भगवानूले आफ्नो पाञ्चजन्य शङ्खं बजाउनुभयो र देवताहरूलाई 
आनन्दित पार्द पक्षीराज गरुडमाथि चदृनुभयो । 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायामष्टमस्कन्धे 
गजेन्द्रमोक्षणं नाम चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


२८१० 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


अध्याय ५ 


अथ पञ्चमोऽध्यायः 


रेवतक मन्वन्तरको वर्णन र देवताहरू सहित ब्रह्माजीद्रारा भगवान्को स्तुति 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 


राजन्नुदितमेतत् ते हरेः कमांघनारानम् । 


गजेन्द्रमोक्षणं पुण्यं रेवतं त्वन्तरं शुणु ॥ १॥ 


पदार्थ अघनारानम्  पापनाशक 
राजन्  हे राजा परीक्षित् एतत्  यो 
हरेः  भगवान् श्रीहरिको कमं  लीला 


गजेन्द्रमोक्षणं  गजेन्द्र मोक्ष गर्नेति  तपाईलाई 
पुण्यं  पवित्र उदितं  बताइयो 


।  रेवत नामको 
अन्तरं  मन्वन्तर 
शृणु  सुन्नुहोस् 





ताक्यार्थ हे राजा परीभ्षित् ! गजेन्द्रलाई मूक्त गर्ने, परमपवित्र र पापनाशक भगवान्को यो 
लीला मेले तपारईलाई सुना । अब रेवत मन्वन्तरको कथा सुन्नुहोस् । 


त ् 
पञ्चमा स्वता नाम मनुस्तामससद्रः। 


बलिविन्ध्याद्यस्तस्य सुता असुंनपूवंकाः ॥ २॥ 


पदार्थ मनुः  मनु थिए 
तामससोद्रः  तामसका भाइ तस्य  उनका 

रेवतः नाम  रेवत नामका अनपूवंकाः  जेठा अर्जुन 
पञ्चमः  पांँचौँ समेतका 


बलिविन्प्यादयः  बलि, विन्ध्य 
आदि अरू पनि 
सुताः  छोराहरू थिए 





ताक्यार्थ पाँचौँ मनु रेवत नामका धथिए। उनी चौथा मनु तामसका भाइ धथिए। रेवतका जेठा 


छोरा अर्जुन र अरू बलि, विन्ध्य आदि छोराहरू धथिए। 
विभुरिन्द्रः सुरगणा राजन् भूतरयादयः । 


हिरण्यरोमा वेदरिरा उध्वंबाहादयो द्विजाः ॥ ३॥ 


पदार्थ भूतरयादयः  भूतरय आदि 


राजन्  हे राजा परीक्षित् 
विभुः  विभु नामका 
इन्द्रः  इन्द्र थिए 


सुरगणाः  देवताहरू धथिए 
हिरण्यरोमा  हिरण्यरोमा 
  

वेदाररा  वेदशिरा र 


उर्वंबाहादयः  ऊर्ध्वबाहुं आदि 
द्विजाः  सप्तर्षिहरू थिए 





ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! त्यस मन्वन्तरमा विभु नामका इन्र थिए। भूतरय आदि नामका 


रामालन्द्री टीका 


२८१९ 
अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 
देवताहरू थिए अनि हिरण्यरोमा, वेदशिरा र ऊर्ध्वबाहु आदि सप्तर्षि थिए। 
पत्नी विकुण्ठा शुभ्रस्य वैकुण्ठः सुरसत्तमेः। 
तयोः स्वकर्या जज्ञे वेकुण्टो भगवान् स्वयम् ॥ ४ ॥ 







पढार्थ  साक्षात् र  आफ्नो अंशद्रारा 
शुभ्रस्य  शुभ्र ऋषिकी भगवान्  भगवान् नारायण नै वेकुण्ठः  वैकुण्ठ अवतारको 
पत्नी  पत्नी वेकुण्ठेः  वैकुण्ठ नामका रूपमा 


विकुण्ठा  विकुण्ठा थिइन् सुरसत्तमः  श्रेष्ठ देवताहरूको जज्ञे  जन्मिनुभयो 
तयोः  ती दर्हको पुत्ररूपमा साथमा 
ताक्यार्थ शुभ्र ऋषिकी पत्नीको नाम विकुण्ठा थियो । उनीहरूको पुत्ररूपमा साक्षात् नारायण 
भगवानूले ने वैकुण्ठ नामका श्रेष्ठ देवताहरूको साथमा वैकुण्ठ अवतार धारण गर्नुभयो । 

न्द श भ भ भ 

तङ्कुण्डः कल्पता यन ककरा कुकनमस्कृतः । 

रमया प्राथ्यमानेन देव्या तत्प्रियकाम्यया ॥ ५॥ 








पढार्थ येन  जुन भगवानूदरारा ष श्रेष्ठ 

देन्या  भगवती तत्प्रियकाम्यया  लक्ष्मीको वैकुण्ठः  वैकुण्ठ नामको 
रमया  लक्ष्मीद्रारा प्रसन्नताका लागि लोकः  लोक 

प्राथ्यंमानेन  प्रार्थना गरिएपचछछि खोकनमस्कृतः  सबै कल्पितः  बनाइएको थियो 


ताक्यार्थ वैकुण्ठ भगवानूले आफ्नी पत्नी भगवती लक्ष्मीको प्रार्थनाअनुसार उहाँको प्रसन्नताको 
लागि सबे लोकहरूमध्ये श्रेष्ठ वैकुण्ठ लोकको रचना गर्नुभएको थियो । 


विवरण ब्रह्मलोक, वैकुण्ठ या कैलाश यी सवे दिव्य लोकहरू पनि मायाद्रारा ने खडा भएका 
हन्, कल्पना गरिएका हृन् । निर्विशेष ब्रह्मतत्त्व मात्रै निखेक्ष एवं नित्य तत्त्व हो । अरू सबे देवता, 
ऋषि, लोकलोकान्तर आदि मायासापेक्ष भएकाले अनित्य वस्तु हून्। मायाका सत्त्व, रज र 
तमोगुणका नियन्त्रक ब्रह्मा, विष्णु र महेश्वर यी रूपसमेत ओपाधिक हुन् । संसारको सृष्टि, स्थिति 
र संहार गर्नका लागि परम तत्तले नै मायाद्रारा ब्रह्मा, विष्णु र महेश्वरको रूप ख्यालख्यालमा 
लिएको मात्र हो भागवत २७३९ । यी विभिन्न रूप तथा यिनका लोकलोकान्तरहरूलाई 
आग्रहवश नित्य मानने हो भने परमतत्वमा विभाजन या दैत भएको भ्रम ह॒न्छ। अखण्ड 
परमात्मतत्त्वमा यो विभाजन सम्भव कछैन। त्यसैले मूमुश्षुहरूले मुक्तिका लागि अरू लोक 
लोकान्तरको भर पर्न हेन किनभने यी सवे मायाका कार्य भएकाले विनाशी हन्। अविनाशी 
लोक त स्वयंप्रकाश आत्मतत्व नै हो र त्यसकै उपासना गर्नुपर्वछ आत्मानमेव लोकमुपासीत 
भनी बृहदारण्यकोपनिषद् १४१५मा बतादइएको छ । यस श्लोकमा स्पष्ट शब्दमा वैकुण्ठ 
लोकलाई विकुण्ठाका पुत्र भएर जन्मनुभएका वैकुण्टावतार भगवान्ले कल्पना गर्जुभएको हो भनी 
बतादइएको छ । त्यसैले भक्तहरूले भगवानूसंग आफ्नो लोकमा लिएर जान होइन, अपितु मायाको 


रामालन्द्री टीका 


२८१२ 

अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 

कारणले ढाकिएको परमात्माको यथार्थ स्वरूपको रहस्यलाई प्रकट गरिदिन प्रार्थना गर्नुपर्दछ। 
तस्यानुभावः कथितो गुणार्च परमोदयाः । 


९९ 


न्त भ  
भामान् स्णून् स वमम चा वतव्णवणयद् सुणान्॥ ६ ॥ 





पदढार्थ च  भक्तवत्सलता आदि विममे  गनिसक्ला 

तस्य  ती वैकुण्ठ भगवान्को गुणहरू पनि बतादयो सः  उसले मात्र 

अनुभावः  प्रभाव यः  जसले विष्णोः  सर्वव्यापक विष्णुका 
कथितः  बतादयो भोमान्  पृथिवीका गुणान्  गुणहरूलाई 
परमोदयाः  परम समृद्धि र॒ रेणून्  धूलिकणहरूलाई वणयेत्  वर्णन गर्न सक्ला 


ताक्यार्थ वैकुण्ठनाथ भगवान्को दिव्य प्रभाव, परम समृद्धि र अनन्त गुणहरूको बारेमा मेले 
सङक्षेपमा पहिल्यै बतादइसके। जसले पुथिवीका धूलिकणहरूलाई गनिसक्ला उसले मात्र 
सर्वव्यापक विष्णुका गुणहरूलाई वर्णन गर्न सक्ला सर्वव्यापक भगवान्का अनन्त गुणहरूको पूरा 
वर्णन गर्नु भनेको परृथिवीका सबै धुलाका कणहरूलाई गन्नु जस्तो हो । 

षष्ठ्च चक्षुषः पुत्रद्चा्चुषो नाम वे मनुः । 


पूरुपृरुषखुदयुम्नव्रसुखार्वाद्चुवात्मजाः ॥ ७ ॥ 





पदढार्थ चक्चुषः  चक्षुषका चाक्षुषात्मजाः च  चाक्षुषका 
षष्ठः  कटं पुत्रः  छोरा लछोराहरू पनि 

मनुः  मनु चाक्षुषः नाम  चाक्षुष नामका पूरुपूरुषसुदयुम्नप्रमसुखाः  पूरु, 
वे  निश्चय नै धथिए पूरुष, सुद्युम्न आदि थिए 


ताक्यार्थ कैट मनुको नाम चाक्षुष थियो । उनी चक्षुषका छोरा थिए। चाक्चुषका छोराहरू चाहं 
पूरु, पूरुष, सुद्युम्न आदि धिए। 


इन्द्रो मन्त्रदरमस्तत्र देवा आप्यादयो गणाः । 
मुनयस्तत्र वे राजन् हविष्मद्ीरकाद्यः ॥ ८ ॥ 


पदार्थ   इन्द्र थिए हविष्मद्वीरकादयः  हविष्मान्, 
राजन्  हे राजा परीक्षित् आप्यादयः  आप्य आदि वीरक आदि 

तत्र  त्यस चाक्षुष मन्वन्तरमा गणाः  गणहरू मुनयः  सप्तर्षि थिए 

४ 

वे  निश्चय ने देवाः  देवता थिए 

मन्त्रद्रूमः  मन्त्रह्ुम नामका तत्र  त्यहांँ 





वाक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! चाक्षुष मन्वन्तरमा मन्त्रद्रुम नामका इन्र धथिए। आप्य आदि 
गणहरू देवता थिए । त्यस वेलामा हविष्मान्, वीरक आदि मूुनिहरू सप्तर्षि थिए। 


रामालन्द्री टीका 


अष्टम स्कन्ध 


तत्रापि देवः सम्भूत्यां वेराजस्याभवत् सुतः। 


श्रीमद्भागवत 


२८१३ 


अध्याय ५ 


अजितो नाम भगवानंरोन जगतः पतिः॥ ९॥ 


पदार्थ 

तत्र अपि  त्यहां पनि 
जगतः  संसारका 
पतिः  मालिक 

देवः  सबैका प्रकाशक 


 परमात्मा 

 ॥ 
अंरोन  आफ्नो अंशद्रारा 
वैराजस्य  वैराजकी 
सम्भूत्यां  सम्भूति नामकी 
पत्नीमा 





अजितः नाम  अजित नामका 
सुतः  छोरा 
अभवत्  बन्नुभयो 


ताक्यार्थ चाक्षुष मन्वन्तरमा सबका मालिक र प्रकाशक परमात्मा आफ्नो अंशद्रारा वैराज र 
उनकी सम्भूति नामकी पत्नीको छोराको रूपमा अजित अवतार धारण गरी प्रकट हुनुभयो । 


पयोधिं येन निमथ्य सुराणां साधिता सुधा । 
भ्रममाणोऽम्भसि धृतः कूर्मरूपेण मन्दरः ॥ १०॥ 


पदठार्थ 

् 

येन  जुन भगवानूले 
अम्भसि  समुद्रजलमा 
भ्रममाणः  मदानी बनाई 
घुमाइएको 


मन्द्रः  मन्दर पर्वतलाई 

. 
कूमरूपेण  कद्ुवाको स्वरूपले 
धृतः  धारण गर्नुभएको धियो 
पयोधिं  समुद्रलाई 
निमथ्य  मन्थन गरी 





सुराणां  देवताहरूलाई 
सुधा  अमृत 

साधिता  दिलाइदिनुभएको 
थियो 


ताक्यार्थ उने भगवान्ले समुद्रमन्थनको वेलामा मदानी बनाई घुमाइएको मन्दरपर्वतलाई कद्ुवा 
बनी तलबाट धारण गर्नुभएको थियो र समुद्रमन्थन गरी देवताहरूलाई अमृत दिलादइदिनुभएको 
थियो । 


राजोवाच राजा परीक्षित्ले भन्नुभयो 

यथा भगवता ब्रह्मन् मथितः क्षीरसागरः । 

यदर्थं वा यतद्चाद्रिं दधारम्बुचरात्मना ॥ १९॥ 
यथामृतं सुरेः प्राप्तं कि चान्यदभवत् ततः। 
एतद् भगवतः कमं वदस्व परमादुभुतम् ॥ १२॥ 


पदढार्थ 

ब्रह्मन्  हे शुकदेवजी 
भगवता  भगवानूद्रारा 
क्षीरसागरः  क्षीर सागर 


यथा  जसरी 

मथितः  मथन गरियो 

यदर्थं वा  जुन उदेश्यले अनि 
यतः च  जुन कारणले 





अम्बुचरात्मना  पानीमा रहने 
कद्ुवाको शरीरले 

अद्रिं  मन्दराचललाई 

दधार  धारण गर्नुभयो 


रामालन्द्री टीका 


२८१९४ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 
सुरैः  देवताहरूद्रारा अन्यत्  अरू परमादुुतम्  अत्यन्त 

यथा  जसरी किं के काम आश्चर्यजनक 

अमृतं  अमृत अभवत्  भयो कमं  लीलाचरित्र 

प्राप्तं  पाप्त गरियो एतत्  यो से वदस्व  बताउनुहोस् 

ततः च  त्यसपछि भगवतः  भगवान्को 





ताक्यार्थ हे शुकदेवजी ! भगवानूले कसरी क्षीर सागरको मथन गर्नुभयो ? उहाँले कच्छपरूप 
धारण गरी मन्दराचललाई किन धारण गर्नुभएको धियो र के उटेश्यले त्यसो गर्नुभएको थियो ? 
त्यहाँ देवताहरूले अमृत कसरी पाए ? अनि त्यसपछि केके भयो ? यी सबे भगवान्का परम 
आश्चर्यमय लीलाचरित्र मलाई सुनाउनुहोस्। 


त्वया सङ्कथ्यमानेन महिम्ना सात्वतां पतेः। 
नातितृप्यति मे चित्तं सुचिरं तापतापितम् ॥ १३॥ 
पदार्थ स्वामी भगवान्को भद्रहेको 
त्वया  हजुर्रारा महिम्ना  महिमाद्रारा मे मेरो 
सङ्कथ्यमानेन  बताइएको सुचिरं  लामो समयदेखि चित्तं  चित्त 
सात्वतां पतेः  साधुपुरुषहरूका तापतापितम्  तापले तप्त न अतितृप्यति  पूरा तप्त हेदेन 


वाक्यार्थ हे शुकदेवजी ! हजुरबाट सत्पुरुषहरूका स्वामी भगवान्को महिमा जति सुन्दा पनि 
लामो समयदेखि अनेक तापले तप्त भद्ररहेको मेरो चित्त पूरा तृप्त हदेन । 





सूत उवाच सूतजीले भन्नुभयो 
सम्पृष्टो भगवानेवं द्वैपायनसुतो दविजाः। 
अभिनन्य हरर्वीयंमभ्याचष्टं प्रचक्रमे ॥ १४॥ 





पदार्थ व्यासका पुत्र वीयंम्  पराक्रम 
द्विजाः  हे ऋषिहरू भगवान्  भगवान् शुकदेवजीले अभ्याचष्टं  बताउन 
एवं  यसप्रकार अभिनन्य  प्रश्नलाई प्रशंसा प्रचक्रमे  थाल्नुभयो 
सम्पृष्टः  सोधिनुभएका गरेर 

दवेपायनसुतः  द्वैपायन हरेः  श्रीहरि भगवान्को 


ताक्यार्थ हे शोनकादि ऋषिहरू ! परीभषित्ले यसप्रकार प्रश्न सोधेपचछछि दवैपायन व्यासका पुत्र 
भगवान् शुकदेवजीले त्यस प्रश्नको प्रशंसा गर्दै श्रीहरि भगवान्को पराक्रमको विषयमा बताउन 
थाल्नुभयो । 


रामालन्द्री टीका 


२८१५ 


अध्याय ५ 


निपतिताः  रणभूमिर्भँ ढली 
भूयशः  फेरि 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
यदा युद्धेऽसुरेर्देवा बध्यमानाः शितायुधेः । 
गतासवो निपतिता नोत्तिष्ठेरन् स्म भूयाः ॥ १५॥ 
पदार्थ   दानवहरुद्रारा 
यदा  जुन समयमा बाध्यमानाः  पीडित गरादएका 
युद्धे  युद्धमा देवाः  देवताहरू 


रितायुधेः  तीखा हतियार लिने गतासवः  प्राणविहीन भई 





न उत्तिष्ठेरन् स्म  उट्न 
सकेनन् 


ताक्यार्थ त्यस समयमा दानवहरूद्रारा तीखा हतियारले पीडित बनादइएका देवताहरू प्राणविहीन 
भई रणभूमि्म लडथे र फेरि उट्न सक्दैनथे । 


यदा दुवांससः शापात् सेन्द्रा लोकास्त्रयो नृप । 


निशश्रीकार्चाभवंस्तत्र नेशुरिज्यादयः करियाः ॥ १६ ॥ 
पढार्थ सेन्द्राः  इन््रसमेतका तत्र  त्यहँ 


नृप  हे राजा परीक्षित् 
यदा  जब 

दुवांससः  दुर्वसा ऋषिको 
शापात्  श्रापबाट 


त्रयः  तीन 

लोकाः  लोकहरू 
निःश्रीकाः  श्रीविहीन 
अभवन्  भए 





इज्यादयः  यज्ञ आदि 
करियाः च  कर्महरू समेत 
नेशुः  नष्ट भए 


ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! त्यस समयमा दुर्वासा ऋषिको श्रापको कारणले तीनै लोकहरू र 
स्वयं इन्द्र पनि श्रीविहीन भएका थिए । यस्ते तीनै लोकहरूबाट यज्ञ आदि सम्पूर्ण क्रियाहरू पनि 
नष्ट भएका थिए। 


निशाम्येतत् सुरगणा महेन्द्रवरुणादयः। 
नाध्यगच्छन् स्वयं मन्त्रेम॑न्त्रयन्तो विनिश्चयम् ॥ १७॥ 


पदार्थ एतत्  यो कुरा मन्त्रयन्तः  विचार गर्दा 
महेन्द्रवरुणादयः  इन्र, वरुण निशाम्य  सुनेर विनिङ्चयम्  कुनै उपाय 
आदि स्वयं  आपसमा न अध्यगच्छन्  पाउन सकेनन् 
सुरगणाः  मुख्य देवताहरूले मन्त्रैः  सल्लाह गर्दै 





ताक्यार्थ यस विषयमा के उपाय गर्ने भनी इन्द्र, वरुण आदि श्रेष्ठ देवताहरूले आपसमा धेरै 
सल्लाह र विचार गरे, तर उनीहरू कुनै पनि निश्चयमा पुग्न सकेनन्। 


रामालन्द्री टीका 


२८१६ 


अष्टम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


 ९९  


ततो बह्मसभां जग्मुरमेरोमुधनि सवंशः। 
सवं विज्ञापयाञ्चक्रः प्रणताः परमेष्ठिने ॥ १८ ॥ 


पदार्थ 

ततः  त्यसपच्छि 
सवशः  सबै देवताहरू 
मेरोः  सुमेर पर्वतको 


मूधनि  चुचुरोमाथि रहेको 
ब्रह्मसभां  ब्रह्माजीको सभामा 
जग्मुः  गए 

प्रणताः  शिर दुकाई 


अध्याय ५ 


म  


परमेष्ठिने  ब्रह्माजीलाई 
सवं  सबै कुरा 
विज्ञापयाञ्चक्रुः  बताए 





ताक्यार्थ त्यसपछि सबै देवताहरू मिली सुमेरु पर्वतको चुचुरोमाथि रहेको ब्रह्माजीको सभामा 
गए र उनीहरूले शिर एुकाई ब्रह्माजी लाई सब कुरा बताए। 


स विलोक्येन्द्रवाय्वादीन् निःसत्त्वान् विगतप्रभान् । 


लोकानमङ्गलप्रायानसुरानयथा विभुः ॥ १९॥ 


समाहितेन मनसा संस्मरन् पुरुषं परम् । 
उवाचोत्फुल्लवदनो देवान् स भगवान् परः ॥ २०॥ 


पढार्थ 

विभुः  समर्थ र 

परः  त्रेष्ठ 

सः ती 

भगवान्  भगवान् ब्रह्माजीले 
इन्द्रवाय्वादीन्  इन्द्र, वायु 
आदि देवताहरूलाई 
विगतप्रभान्  कान्तिहीन एवं 
निःसत््वान्  बलहीन भएका 


लोकान्  सम्पूर्ण प्राणीहरूलाई 
अमद्गलप्रायान्  सङ्टग्रस्त 
बनेका र 

असुरान्  दैत्यहरूलाई चाहं 
अयथा  यस विपरीत 
बहिरहेका 

विलोक्य  देखेर 

सः  उहांले 

समाहितेन  एकाग्र 


 मनले 

परं  सर्वश्रेष्ठ 

पुरुषं  पुरुषोत्तम प्रभुलाई 
संस्मरन्  स्मरण गरेर 
उत्फुल्लवदनः  प्रसन्न 
अनुहारयुक्त भई 

देवान्  देवताहरूलाई 
उवाच  भन्नुभयो 





ताक्यार्थ समर्थ र श्रेष्ठ भगवान् ब्रह्माजीले त्यस वेला कान्तिहीन एवं निर्बल भएका इन्द्र, वायु 
आदि देवताहरू, सड्टग्रस्त सम्पूर्ण प्राणीहरू र यसको विपरीत समृद्ध भद्रहेका असुरहरूलाई 
देखेर उहाँले केटी समय मनलाई एकाग्र गरी परम पुरुष भगवान्को स्मरण गर्जुभयो र प्रसन्न 
अनुहारयुक्त भई देवताहरूलाई भन्न थाल्नुभयो । 
अहं भवो यूयमथोऽसुरादयो मनुष्यतियंगद्रमघमंजातयः। 
यस्यावतारांशकटलाविसजिंता व्रजाम सवं शरणं तमव्ययम् ॥ २९॥ 
भवः  भगवान् शङ्र 


पदार्थ अहं  म ब्रह्म 


रामालन्द्री टीका 


२८१७ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 
यूयं  तिमी देवताहरू समेतका तं  त्यही 

अथो  त्यसै गरी सरवे  सबै प्राणीहरू अन्ययं  अविनाशी परमात्माको 
असुरादयः  असुर आदि यस्य  जुन भगवान्को रारणं  शरणमा 
मनुष्यति्यग््रमघमंजातयः   अवतारांशकलाविसनिंताः   बजाम  जाओँ 

मानिस, पशुपक्षी, वृक्ष र विराट् अवतारको अंशको अंश 

पसिनाबाट जन्मिने जुम्रा भागवाट बनेका हुन् 





ताक्यार्थ म, भगवान् शङ्कर, देवता तिमीहरू तथा असुर, मानिस, पशुपक्षी, वृक्ष र पसिनाबाट 
जन्मिने जुम्रा समेतका सबे प्राणीहरू भगवान्के विराट् स्वरूपको अंशांश भागवाट बनेका हौँ। 
त्यसैले हामी सवे उहाँ अविनाशी परमात्माके शरणमा जाओँ। 

क्षणीयो नेपेक्षणीयादरणीयपक्च 


न यस्य वध्यो न चर नेपेक्षणीयाद्रणीयपक्षः। 
तथापि सगस्थितिसंयमार्थं घत्ते रजःसत्त्वतमांसि कारे ॥ २२॥ 





पढार्थ उपेक्षणीयादरणीयपक्षः  उपेक्षा स्थिति र संहार गर्बका लागि 
यस्य  जुन भगवान्को लागि गर्नुपर्ने र आदर गर्नुपर्ने पनि काठे  तीती समयमा 

न वध्यः  कोही वध्यकछैन न कोटी कैन रजःसत्त्वतमांसि  सत्व, रज र 
रक्षणीयः च  र्ना गर्नुपर्ने पनि तथा अपि  तर पनि तमोगुणलाई 

न छैन सगैस्थितिसंयमा्थं  सृष्टि, धत्ते  स्वीकार गर्नुहुन्छ 


ताक्यार्थ भगवान्को लागि मार्नुपर्ने वा रक्षा गर्नुपर्ने कोही पनि कैन। न त उहाँले उपेक्षा या 
आदर गर्नुपर्ने ने कोही छ । तर पनि सुष्टि, स्थिति र संहार गर्बका लागि उहाँले तीती समयमा 
सत्त्व, रज र तमोगुणलाई स्वीकार गर्नृहुन्छ । 


अयं च तस्य स्थितिपालनक्षणः सत्त्वं जुषाणस्य भवाय देहिनाम् । 
तस्माद् बजामः शरणं जगद्गुरु स्वानां स नो धास्यति शं सुरप्रियः ॥ २३॥ 


पढार्थ स्थितिपालनक्षणः  जगत्को सुरप्रियः  देवताहरूका प्यारा 
देहिनाम्  प्राणीहरूको मर्यादाको रक्ना गर्ने समयदहो सः  उहाँलेने 

भवाय  कल्याणका लागि तस्मात्  त्यसैले स्वानां  आफन्त भएका 
सत्त्वं  सतव गुणलाई जगद्गुरु  सम्पूर्णं जगत्का गुरुनः  हाम्रो 

जुषाणस्य  स्वीकार गरेका भएका उहाँको रां  कल्याण 

तस्य  ती भगवान्को शरणं  शरणमा धास्यति  गर्नृहुनेछ 

अयं च  यो व्रजामः  जाओ 





ताक्यार्थ अहिले प्राणीहरूको कल्याणका लागि सत्व गुणलाई स्वीकार गरेका भगवान्को 
जगत्को मर्यादारक्षाको समय हो। त्यसैले सबेका गुरु भएका उहाँको शरणमा जाओँ । सम्पूर्ण 
देवताहरूलाई प्रेम गर्ने उहाँले हामी आफन्तको अवश्य नै कल्याण गर्नृहुने । 


रामालन्द्री टीका 


२८१८ 
अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 
श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 


इत्याभाष्य सुरान् वेधाः सह देवेररिन्दम । 
अजितस्य पदं साक्षाज्जगाम तमसः परम् ॥ २४॥ 


पदार्थ  यस्तो अजितस्य  अजित भगवानूको 
अरिन्दम  हे शत्रुनाशक आभाष्य  भनेर साक्षात् पदं  मुख्य धाममा 
परीक्षित् देवैः सह  देवताहरूसंग जगाम  जानुभयो 

वेधाः  ब्रह्माजीले तमसः परं  तमोगुणभन्दा पर 

सुरान्  देवताहरूलाई रहेको 





ताक्यार्थ हे परीभ्षित् ! देवताहरूलाई यसो भनेर ब्रह्माजी उनीहरूलाई पनि साथमा लिएर 
अजित भगवान्को तमोगुणभन्दा पर रहेको मुख्य धाममा जानुभयो । 


तत्राुष्टस्वरूपाय श्रुतपूर्वाय वे विभो । 
स्तुतिमनूत दैवीभिर्गीरभंस्त्ववहितेन्द्रियः ॥ २५॥ 


पदार्थ भएका ब्रह्माजीले य  दिव्य 

विभो  हे राजा परीक्षित् श्रुतपूवांय  शास््रहरूबाट  गीभिंः  वेदवाणीहरुद्रारा 
वे  निश्चय नै स्वरूपको विषयमा सुनिएका स्तुतिं  स्तुति 

तत्र  त्यां अदुष्टस्वरूपाय  स्वरूप अनरूत  गर्नुभयो 
अवहितेन्द्रियः  एकाग्र चित्त नदेखिएका भगवान्लाई 





ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! शास्त्रहरूबाट भगवान्को स्वरूपको विषयमा सुने पनि त्यहाँ पुग्दा 
भगवानूको स्वरूप देखन नसकेपच्ि ब्रह्माजीले एकाग्र चित्त भई दिव्य वेदवाणीहरूद्रारा भगवानूको 
स्तुति गर्नुभयो । 


ब्रह्मोवाच ब्रह्माजीले भन्नुभयो 
अविक्रियं सत्यमनन्तमाद्यं गुहाशयं निष्कलमप्रतक्यंम् । 
मनोऽग्रयानं वचसानिरुक्तं नमामहे देववरं वरेण्यम् ॥ २६॥ 


पदार्थ वचसा  वाणीद्रारा सत्यं  सत्स्वरूप 
गुहाशयं  सबैको हृदयरूप अनिरुक्त  स्वरूप बताउन॒ अनन्तं  अनन्त 
गुफाभित्र बस्ने नसकिने निष्कं  अखण्ड 

मनः अग्रयानं  मनभन्दा छिटो अप्रतक्यं  चिन्तन गर्न नसकिने  आद्यं  आदिपुरुष 

गति भएका अविक्रियं  विकाररहित वरेण्यं  वरणीय उत्कृष्ट 





रामालन्द्री टीका 


२८१९ 
अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 


देववरं  देवशरष्ठ परमात्मालाई नमामहे  प्रणाम गर्द 


ताक्यार्थ जो सबैको हृदयरूप गुफाभित्र बस्नुहन्छ, जसको गति मनको भन्दा छिटो छ, जसको 
स्वरूपलाई वाणीद्रारा बताउन सकिन्न र मनद्रारा चिन्तन गर्न पनि सकिन्न अनि जौ विकाररहित 
सत्स्वरूप, अनन्त, अखण्ड र आद्य हूनुहुन्छ यस्ता वरणीय परमात्मालाई प्रणाम गर्दछौं । 

विवरण यहाँ अनेक विशेषणहरूद्वारा परमात्मस्वरूपको व्याख्या गरिएको छ । परमात्मा देववरः 
अर्थात् देवाधिदेव हुनुहुन्छ । उहाँ सर्वश्रेष्ठ हूनुको कारण बुखाडन सत्यम् पद आएको छ । अरू सबे 
रूपहरू कल्पित हन् भने मायाका अधिष्ठान परमात्मा मात्र सत्यस्वरूप हूनहुन्छ । सत्य भएकैले 
उहाँ अविक्रियः अर्थात् विकाररहित हुनुहुन्छ । विकार भनेका मुख्यतः जन्म र मृत्यु हुन्। त्यसैले 
अनन्त शब्दले मृत्युविकार र आद्य शब्दले जन्मरूप विकारको निषेध गरी परमात्माको निर्विकार 
स्वरूप बुखाएका छन्। उहाँ निरुपाधिक हूनुहुन्छ तापनि उहाँ सबैको हदयरूपी गुफाभित्र अन्तर्यामी 
रूपले रहनुभएको छ । अनि तकं वा विचारद्रारा उहाँ लाई भेद्राउन नसकिने भएकाले उहाँ अप्रतक्य 
हनुहन्छ । अप्रतक््य॑हुनमा दुई कारण छन् एडटा मनोऽग्रयानः र अर्को वचसा अनिरुक्तम्। 
परमात्मा मनोऽग्रयानः अर्थात् मन जहाँ पुग्छ त्यहोँ पटहिल्यै पुग्नुभएको हुन्छ । परमात्मा सर्वव्यापक 
हनु भएकाले सर्धँ जहाँसुके पुग्नुभएको हन्छ । फेरि उहाँ लाई वाणीद्रारा बताउन पनि सकिंदेन । मन 
र वाणीको विषय नहने भएकाले अप्रत्य हुनुभएका परमात्माको यहाँ स्तुति गरिएको छ। 


विपरिचतं प्राणमनोधियात्मनामर्थन्द्रियाभासमनिद्रमबणम् । 
छायातपो यत्र न गृधपक्षो तमक्षरं खं त्रियुगं बजामहे ॥ २७ ॥ 





पदार्थ अनिद्रं  अज्ञाननिद्राले रहित तं  त्यस्ता 

प्राणमनोधियात्मनां  प्राण, मन, अवणं  जन्मने मर्ने शरीर त्रियुगं  तीनै युग सत्य, त्रेता र 
बुद्धि र अहङ्ारका नभएका दरापरमा स्पष्ट रूपमा 

विपङ्चितं  ज्ञाता भएका यत्र  जहाँ अभिव्यक्त हुनुहने 

अर्थेन्द्रियाभासं  शब्द आदि गृध्रपक्षौ  जीवमा रहने अक्षरं  अविनाशी 

पदार्थ र श्रोत्र आदि सबै छायातपो  ज्ञान र अज्ञान खं  सर्वव्यापक परमात्माको 
इन्दरियका प्रकाशक न  छैनन् व्रजामहे  शरण पर्द्छँ 


वाक्यार्थ जो प्राण, मन, बुद्धि र अहङ्कारलाई पनि जान्नुहुन्छ, जो शब्द आदि विषय र श्रोत्र 
आदि इन्रियहरूलाई प्रकाशित गर्नृहुन्छ, जो अज्ञाननिद्राले रहित हुनुह॒न्छ, जसको जीवहरूको जस्तो 
जन्मने र मर्ने शरीर छैन, जसमा जीवमा रहने ज्ञान र अज्ञान दुब छैनन्, जो तीन युगमा आफनो 
स्पष्ट स्वरूपमा प्रकट हुनुहन्छ यस्ता अविनाशी सर्वव्यापक परमात्माको शरणमा हामी जान्छँ । 
अजस्य चक्रं त्वजयेयंमाणं मनोमयं पञ्चदशारमाशु । 
त्रिणामि विद्युच्चलमष्टनेमि यदक्षमाहुस्तमृतं प्रपद्ये ॥ २८॥ 
पदार्थ मनोमयं  मन प्रधान भएको पञ्चदशचारं  पन्घ्र ओटा अरा 


रामालन्द्री टीका 


८ ९ 





अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 
त्रिणाभि  तीन ओटा नाभि अजया  मायाद्रारा अक्षं  धुरा 

भएको ईय॑माणं  प्रेरित आहुः  भन्दछन्, 

विद्युच्चलं  बिजुली ४ चञ्चल अजस्य  जीवको तं  त्यस्ता 

आशु  छिटो हिंडने चक्रं  रथचक्रजस्तो शरीर छ ऋतं  सत्स्वरूप परमात्माको 
अष्टनेमि  आठ घेरा भएको यत्  जसलाई यो पाडग्राको प्रपद्ये  शरणमा जानु 


ताक्यार्थ जसमा सबभन्दा मुख्य तत्त्वका रूपमा मन रहेको छ, जसमा पाँच ज्ञानेन्द्रिय, पाँच 
कर्मन्िय, पाँच प्राण गरी पन्ध्र ओटा अराहरू पाङ्ग्रा र रथनाभिलाई जोडने ससाना तारहरू 
रहेका छन्, जसका केन्द्रबिन्दु भनेका सत्व, रज र तम यी तीन गुणहरू हुन्, जसलाई पृथिवी, 
जल, तेज, वायु, आकाश, मन, बुद्धि र अहङ्कार यी आठ आवरणले घेरेका छन्, जो अनादि 
मायाद्वारा प्रेरित भई बिजुलीजत्तिके असाध्ये छिटो जन्ममृत्युरूप संसारमा चलिरहन्छ त्यस्तो रथको 
पाडग्रो जस्ते जीवको यस शरीरलाई अद्याउने धुरा चाहं सत्स्वरूप परमात्मा नै हुनह॒न्छ । म 
उहांको शरणमा जान्द्रु । 


य एकवर्णं तमसः परं तदटोकमन्यक्तमनन्तपारम् । 
९ न अ 
आसाञ्चकारोपसुपणमेनमुपासते योगरथेन धीराः ॥ २९॥ 





पदार्थ तमसः परं  प्रकृतिभन्दा पर॒ बस्नुभएको छ 

यः जो अलोकं  अदृश्य एनम्  यस्ता परमात्मालाई 
अनन्तपारं  कुनै पनि अव्यक्तं  निर्विकल्प रूप धीराः  धीर व्यक्तिहरू 
किसिमको सीमा नभएका तत्  उहाँ परमात्मा नै योगरथेन  भक्ति, ज्ञान आदि 
एकवर्णं  केवल ज्ञानस्वरूप उपसुपणै  जीवसंगै प्राप्तिसाधनहरूद्रारा 

तथा आसाञ्चकार  हदयभित्र उपासते  उपासना गर्दछन् 


ताक्यार्थ जसको कुनै पनि किसिमको देश, काल र वस्तुकृत सीमा कैन, जो केवल 
ज्ञानस्वरूप हनुहन्छ, जो प्रकृतिभन्दा पर, अदृश्य र निर्विकल्प हुनुहन्छ र जो जीवसंँग हृदयभित्र 
साक्षी रूपले बस्नुभएको छ यस्ता परमात्मालाई धीर व्यक्तिहरू भक्ति, ज्ञान आदि 
प्राप्तिसाधनहरूद्रारा उपासना गर्दछछन् । 


     


न यस्य कर्चातितिततिं मायां यया जनो मुह्यति वेद नार्थम् । 
तं निनिंतात्मात्मगुणं परेशं नमाम भूतेषु समं चरन्तम् ॥ ३०॥ 





पढार्थ यया  जसद्रारा निजिंतात्मात्मगुणं  आफनो 
यस्य  जुन परमात्माको जनः  प्राणी शक्तिरूप माया र त्यसका 
मायां  मायालाई मुह्यति  मोहित हुन्छ र गुणहरूलाई पनि नियन्त्रित गर्ने 
कः च  कसैले पनि अर्थ॑म्  आपनो स्वरूपलाई भूतेषु  सबै प्राणीहरूभित्र 

न अतितिततिं  तर्न सव्दैन न वेद्  जान्दैन समं  बराबर 


रामालन्द्री टीका 


अष्टम स्कन्ध 


चरन्तं  अन्तर्यामीरूपले रहने 


तं  त्यस्ता 


श्रीमद्भागवत 


परेशं  परमात्मालाई 
नमाम  प्रणाम गर्द्छौँ 


२८२१ 


अध्याय ५ 


ताक्यार्थ जसको मायालाई कसैले पनि जित्न सक्दैन, जसको मायाद्रारा सम्पूर्ण प्राणीहरू 
मोहित भई आफ्नो वास्तविक स्वरूपलाई बिर्सन्छन्, जो आफ्नो शक्तिरूप माया र त्यसका 
गुणहरूलाई पनि नियन्त्रित गर्नुहन्छ अनि जो सवे प्राणीहरूभित्र अन्तर्यामीरूपले रहनुहुन्छ त्यस्ता 
परमात्मालाई हामी प्रणाम गर्दछौं । 


इमे वयं यत्प्रिययेव तन्वा सत्त्वेन सृष्टा बहिरन्तराविः । 


गतिं न सृक्ष्मामृषयर्च विदुमहे कुतोऽसुराद्या इतरप्रधानाः ॥ ३९॥ 


पदढार्थ 

यत्परियया  जुन भगवान्को 
प्रिय 

तन्वा  विराट् शरीरद्रारा 
सत्त्वेन  सत््वगुणबाट नै 
सृष्टाः  उत्पन्न भएका 
वयं  हामी देवता र 


ऋषयः च  ऋषिहरू पनि 

बहिः  बाहिरी पदार्थहरूको 
सत्तारूपमा 

अन्तः  भित्र स्वयंप्रकाशरूपमा 
आविः  प्रकट रहने 

सृक्ष्मां गतिं  वास्तविक 
स्वरूपलाई 


न विदूमहे  जान्दैनौँ 
इतरप्रधानाः  रज र तमोगुण 
प्रधान भएका 

इमे  यी 

असुरादययाः  असुर आदिले त 
कुतः एव  कसरी जान्लान् र 





ताक्यार्थ भगवान्को प्रिय विराट् शरीरट्ारा सत्त्वगुणबाट उत्पन्न भएर पनि हामी ऋषि र 
देवताहरू संसारका सबै बाहिरी पदार्थहरूलाई सत्ता दिदे अनि भित्र चार्हिँ स्वयंप्रकाश रूपमा 
प्रकट रहने परमात्माको त्यो वास्तविक स्वरूपलाई बुम्न सक्दै्नौँ भने रजोगुण र तमोगुण प्रधान 
मात्रामा भएका असुर आदि प्राणीहरूले त कसरी जान्लान् र ? 

पादो महीयं स्वकृतैव यस्य चतुर्विधो यत्र हि भूतसगंः। 


स वै महापूरुष आत्मतन्त्रः प्रसीदतां बह्म महाविभूतिः ॥ ३२॥ 


पदार्थ 

स्वकृता  आर्फैले बनाएको 
इयं  यो 

मही एव  पृथिवी नै 

हि  निश्चय नै 

यस्य  जसको 


पादो  दुई पाउ हो 

यत्र  जुन पृथिवीमा 
चतुविधः  चार प्रकारको 
भूतसगंः  प्राणीहरूको सृष्टि 
चल्दछ 

सः  त्यस्ता 


ॐ  स्वतन्त्र 
महाविभूतिः  परम देश्वर्यशाली 
महापूरुषः  परम पुरूष 

ब्रह्म  परमात्मा 

वे  निश्चय नै 

प्रसीदतां  प्रसन हनुहोस् 





वाक्यार्थ जुन पृथिवीमा स्वेदज, अण्डज, उद्भिज्ज र जरायुज गरी चार प्रकारका प्राणीहरू 
हृन्छन् त्यो पृथिवीको सृष्टि परमात्माले गर्जुभएको हो र यही नै विराट्रूप उहँको पाड हो। 
त्यस्ता परम एेश्वर्यशाली, स्वतन्त्र परमपुरुष परमात्मा हामीमाथि प्रसनन हुनुहोस् । 


रामालन्द्री टीका 


१८१९ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 


व् उदारवीर्यं  . सिध्यन्ति  जीवन्त्युत वधंमाना 
अम्भस्तु यद्रेत उदारवीयं सिध्यन्ति जीवन्त्युत वधमानाः। 
लोकास्त्रयोऽथाखिललोकपालाः प्रसीदतां बह्म महाविभूतिः ॥ ३३॥ 


पदार्थ हन्छन् हो 
अथ  यसै गरी जीवन्ति  बांँच्दछन् र महाविभूतिः  परम देश्वर्यशाली 
त्रयः लोकाः  तीनै लोक वधंमानाः  बदछन् यस्तो बह्म  परमात्मा 

उत अखिकलोकपालाः  र॒ उदारवीर्यं  परम शक्तिशाली प्रसीदतां  प्रसन हुनुहोस् 
सम्पूर्णं लोकपालहरू समेत अम्भः तु  जल चादिं 
सिध्यन्ति  जसबाट उत्पनन यद्रेतः  जुन परमात्माको वीर्य 
वाक्यार्थ तीन लोकसहित सम्पूर्णं लोकपालहरू जहाँबाट उत्पन्न हुन्छन्, जसद्वारा बां च्छन् र 
बददछन् त्यस्तो परम शक्तिशाली जल जुन परमात्माको वीर्य हो, त्यस्ता परम एेश्वर्यशाली 
परमात्मा हामीमाथि प्रसन्न हुनुहोस् । 


सोमं मनो यस्य समामनन्ति दिवोकसां वे बलमन्ध आयुः 
ईशो नगानां प्रजनः प्रजानां प्रसीदतां नः स महाविभूतिः ॥ ३४॥ 








पदढार्थ  अन्तर सः  त्यस्ता 

नगानां  वृक्षहरूका आयुः  आयु भएका महाविभूतिः  परम देश्वर्यशाली 
ईशः  सम्राट् सोमं  चन्द्रमालाई परमात्मा 

प्रजानां  प्रजाहरूका यस्य  जसको नः  हामीमाथि 

प्रजनः  जन्मदाता मनः  मन हो भनेर प्रसीदताम्  प्रसननन हुनहोस् 
दिवोकसां  देवताहरूका वे  निश्चयनै 

बलं  बल समामनन्ति  भन्दछन् 


ताक्यार्थ वृक्षहरूका सम्राट्, प्रजाहरूका जन्मदाता एवं देवताहरूका अन्न, बल र आयु भएका 
चन्द्रमा पनि जुन परमात्माको मन हो भनी श्रुतिहरू गार्ंछन्, त्यस्ता परम रेश्वर्यशाली प्रभ 
हामीमाथि प्रसन्न हूनुहोस् । 


अग्निमुंखं यस्य तु जातवेदा जातः करियाकाण्डनिमित्तजन्मा । 
अन्तःसमुद्रेऽनुपचन् स्वधातून् प्रसीदतां नः स महाविभूतिः ॥ ३५॥ 





पदार्थ आदिलाई भएको 

अन्तःसमुद्रे  पेटभित्र र अनुपचन्  पचाउने र जातवेदाः  समस्त द्रव्यको 
समुद्रमा रही क्रियाकाण्डनिमित्तजन्मा  यज्ञ॒ कारण 

स्वधातून्  अन्न, जल आदि कर्मको लागि उत्पन्न अग्निः तु  आगो 


रामालन्द्री टीका 


२८२२ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 
यस्य  जसको महाविभूतिः  परम रेश्वर्यशाली नः  हामीमाथि 
मुखं जातः  मुख हो सः  ती परमात्मा प्रसीदताम्  प्रसन्न हुनुहोस् 


ताक्यार्थ व्यष्टि पेटभित्र जठराग्निको रूपमा रही अन्न पचाउने र॒ समष्टि समुद्रभित्र 
वडवानलको रूपमा पानी सोसिरहने, यज्ञ॒ आदि कर्मको लागि उत्पनन भएको र समस्त 
द्रव्यहरूको उत्पत्तिकारणका रूपमा रहेको अग्नि जसको मुख हो, त्यस्ता परम रेश्वर्यशाली 
परमात्मा हामीमाथि प्रसन्न हुनुहोस् । 


यच्चक्ुरासीत् तरणिर्देवयानं त्रयीमयो ब्रह्मण एष धिष्ण्यम् । 
दवारं च मुक्तेरमृतं च मृत्युः प्रसीदतां नः स महाविभूतिः ॥ ३६ ॥ 





पढार्थ मुक्तेः  क्रममुक्तिको आसीत्  हन् 

देवयानं  अर्चिरादि मार्गका वारं  द्वारभूत महाविभूतिः  परम एेश्वर्यशाली 
देवता अमृतं  अमृतस्वरूप र सः  ती परमात्मा 

त्रयीमयः  ऋक्, साम र मृत्युः च  कालस्वरूप पनि नः  हामीमाथि 

यजुर्वेदमय भएका प्रसीदतां  प्रसन हुनुहोस् 
ब्रह्मणः  निर्गुण परम ततत्वको एषः तरणिः  यी सूर्य 

धिष्ण्यं  ध्यानस्थल यच्चक्षुः  जसका आंँखा 


ताक्यार्थ अर्चिरादि देवयान मार्गका देवता, ऋक्, साम र यर्जुवेदमय, निर्गुण परम तत्वका 
ध्यानस्थल, क्रममुक्तिको द्वार भएका, अमृतस्वरूप र कालस्वरूप सूर्य जुन परमात्माका ओंँखा हुन्, 
ती एेश्वर्यशाली परमात्मा हामीमाथि प्रसनन हुनुहोस् । 


प्राणादभूद् यस्य चराचराणां प्राणः सहो बमोजच वायुः । 
अन्वास्म सम्राजमिवानुगा वयं प्रसीदतां नः स महाविभूतिः ॥ ३७ ॥ 


पदार्थ ओजः च  इन्द्ियशक्तिरूप अन्वास्मः  त्यही प्राणकै 
यस्य  जसको वायुः  वायु पछि लाग्दछछीं 

प्राणात्  प्राणबाट अभूत्  उत्पन भयो महाविभूतिः  परम देश्वर्यशाली 
चराचराणां  चर, अचर सबे अनुगाः  सेवकहरूले सः  ती परमात्मा 
प्राणीहरूको सम्राजं इव  सम्राटको पछि नः  हामीमाथि 

प्राणः  पञ्चप्राणरूप र लागे छै प्रसीदतां  प्रसनन हनृहोस् 

सहः  मानसिक क्षमतारूप वयं  हामी इन्द्रिय आदिका 

बट  शारीरिक बलरूप अधिष्ठाता देवताहरू 





ताक्यार्थ जसरी सेवकहरू सम्राटको पछि लाग्छन्, त्यसै गरी हामी इन्ियहरूका अधिष्ठाता 
देवताहरू पनि जसको प्राणबाट चराचर सम्पूर्ण प्राणीहरूका लागि प्राण, मानसिक क्षमता, 
शारीरिक बल र इन्दियशक्तिरूप वायु उत्पन भयो त्यही प्राणके पछि लाणग्छीं। यस्ता परम 


रालालन्द्री टीका 


२८२४ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 


एेश्वर्यशाली परमात्मा हामीमाथि प्रसनन हूनुहोस् । 
श्रोत्राद् दिशो यस्य हद्र्च खानि प्रजज्ञिरे खं पुरुषस्य नाभ्याः । 
प्राणिन्द्रियात्मासुशरीरकेतं प्रसीदतां नः स महाविभूतिः ॥ ३८॥ 


प्रजज्ञिरे  उत्पनन भए खं  आकाश जन्मियो 

पुरुषस्य  परमात्माको महाविभूतिः  परम देश्वर्यशाली 
नाभ्याः  नाभिबाट सः  ती परमात्मा 
प्रणिन्द्रियात्मासुरारीरकेतं  पञ्चनः  हामीमाथि 

हृदः च  हदयबाट प्राण, दश इन्द्रिय, मन, पाँचप्रसीदतां  प्रसनन हनृहोस् 
खानि  इन्द्रिय गोलकहरू उपप्राण र शरीरको आश्रयभूत 
ताक्यार्थ जसको कानबाट दिशाहरू र ॒हृदयबाट इन््ियगोलकटहरू उत्पन्न भए, जसको 
नाभिबाट पाँच प्राण प्राण, अपान, समान, व्यान र उदान, पाँच उपप्राण नाग, कूर्म, कृकल, 
देवदत्त र धनञ्जय, दश इन्िय वाणी, हात, पाठ, मलद्वार, मूव्रहरार, कान, छला, आंखा, जिभ्रो 
र नाक, मन र शरीरसमेतको आश्रय भएको आकाश जन्मियो । यस्ता परम ेश्वर्यशाली परमात्मा 
हामीमाथि प्रसन्न हूनुहोस् । 


बलान्महेन्द्रस्तरिदशाः प्रसादान्मन्योगिरीरो धिषणाद् विरिञ्चः । 
खेभ्यस्तु छन्दांस्यृषयो मेदरूतः कः प्रसीदतां नः स महाविभूतिः ॥ ३९॥ 


पदार्थ 

यस्य  जसको 
श्रोत्रात्  कानबाट 
दिद  दिशाहरू 





पढार्थ गिरीशः  भगवान् शङ्कर मेदरूतः  लिङ्गबाट 
बलात्  जसको बलबाट धिषणात्  बुदधिबाट कः  प्रजापति उत्पनन भए 
महेन्द्रः  टला इन्र विरिञ्चः  ब्रह्माजी महाविभूतिः  परम रेश्वर्यशाली 


खेभ्यः तु  इन्दियहरूबाट चाहं सः  ती परमात्मा 

त्रिदशाः  देवताहरू छन्दांसि  वेदहरू र नः  हामीमाथि 

मन्योः  रिसबाट ऋषयः  ऋषिहरू प्रसीदतां  प्रसनन हनृहोस् 
ताक्यार्थ जसको बलबाट इन्द्र, प्रसन्नताबाट देवताहरू, रिसबाट भगवान् शङर, बुद्धिबाट 
ब्रह्माजी, इन्द्रियहरूबाट वेद र ऋषिहरू अनि लिङ्गबाट प्रजापतिसमेत उत्पन्न भए, ती परम 
एेश्वर्यशाली परमात्मा हामीमाथि प्रसनन हूनुहोस् । 


श्रीव॑क्षसः पितरङ्छाययासन् घमः स्तनादितरः पृष्ठतोऽभूत् । 
,  सीर्ष्णो   प्रसीदतां   
द्योयंस्य ऽप्सरसो विहारात् नः स महाविभूतिः ॥ ४०॥ 


प्रसादात्  प्रसन्नताबाट 





पदार्थ 
वक्षसः  छातीबाट 


श्रीः  लक्ष्मी 
छायया  छायाबाट 


पितरः  पितुहरू 
आसन्  भए 


रामालन्द्री टीका 


२८२५ 





अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 
स्तनात्  स्तनबाट यस्य  जसको भए 

ध्मः  धर्मर रीष्णंः  शिरबाट महाविभूतिः  परम ेश्वर्यशाली 
पृष्ठतः  पिर्युबाट दयोः  आकाश र सः  ती परमात्मा 

इतरः  अधर्म विहारात्  विहारबाट नः  हामीमाथि 

अभूत्  उत्पन्न भयो अप्सरसः  अप्सराहरू पैदा प्रसीदतां  प्रसन ह॒नुहोस् 


ताक्यार्थ जसको छातीबाट लक्ष्मी, छायाबाट पित्ुहरू, स्तनबाट धर्म, पिटर्युबाट अधर्म, शिरबाट 
आकाश र विहारबाट अप्सराहरू उत्पन्न भए, यस्ता परम रेश्वर्यशाली परमात्मा हामीमाथि प्रसन्न 


हनुहीस्। 

विप्रो मुखाद् बरह्म च यस्य गुह्यं राजन्य आसीद् भुजयोबंलं च । 

  भिस    प्रसीदतां    

उष्वावडजाजङ्ाघ्ररवदशद्रा प्रसीदतां नः स महावभूतः॥ ९॥ 
पदढार्थ राजन्यः  क्षत्रिय र अवेदशद्रो  शूद्र र तिनको 
यस्य  जसको बर च  उनीहरूको वृत्ति बल वेदमन्त्ररहित सेवा आदि वृत्ति 
मुखात्  मुखबाट आसीत्  प्रकट भयो भयो 
विप्रः  ब्राह्मण र ऊर्वोः  तिघ्राबाट महाविभूतिः  परम देश्वर्यशाली 
गुह्यं  रहस्यमय विट्  वैश्यर सः  ती परमात्मा 
जह्य च  वेदवाणी अनि ओजः  कुशलतारूपी वृत्ति नः  हामीमाथि 
भुजयोः  भुजाहरूबाट अङ्धिः  चरणनाट प्रसीदतां  प्रसन हनुहोस् 





ताक्यार्थ जसको मुखबाट ब्राह्मण र रहस्यमय वेदवाणी, भुजाहरूबाट क्षत्रिय र उसको बल, 
तिघ्राबाट वेश्य र उसको व्यापारकुशलता, चरणबाट शूद्र र तिनको वेदमन्त्ररहित सेवा उत्पन्न भए, 
त्यस्ता परम एेश्वर्यशाली परमात्मा हामीमाथि प्रसनन हूनुहोस् । 


 धरात् परीतिरुपय॑भूद्     
रोभोऽधरात् प्रीतिरुपयभूट् द्ुतिन॑स्तः पराव्यः स्परोन कामः। 
रुवोयमः पक्ष्मभवस्तु कालः प्रसीदतां नः स महाविभूतिः ॥ ४२॥ 





पदार्थ दुतिः  कान्ति कालः तु  काल चाहं 
अधरात्  जसको तल्लो स्पशँन  स्पर्शनाट पक्ष्मभवः  परेलाबाट उत्पन्न 
ओठबाट पराव्यः  पशुहरूलाई मन पर्ने भएको हो 

  

कोभः  लोभ कामः  कामभाव महाविभूतिः  परम एेश्वर्यशाली 
उपरि  माथिल्लो ओख्बाट श्रुवः  आंखीर्भौबाट सः  ती परमात्मा 

प्रीतिः  प्रीति यमः  यमराज नः  हामीमाथि 

नस्तः  नासिकाबाट अभूत्  उत्पनन भयो प्रसीदतां  प्रसन्न हनृहोस् 


ताक्यार्थ जसको तल्लो ओठबाट लोभ, माथिल्लो ओठबाट प्रीति, स्पर्शबाट पशुहरूलाई मन 
पर्ने कामवृत्ति, नाकबाट कान्ति, ओंँखीभौँबाट यमराज र परेलाबाट काल उत्पन्न भए त्यस्ता परम 


रामालन्द्री टीका 


२८२६ 
अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 
एेश्वर्यशाली परमात्मा हामीमाथि प्रसनन हूनुहोस् । 
द्रव्यं वयः कमं गुणान् विशेषं यद्योगमायाविहितान् वदन्ति । 
यदुदुविभाव्यं प्रबुधापबाधं प्रसीदतां नः स महाविभूतिः ॥ ४३॥ 





पढार्थ वयः  काल बनेका हुन् भनेर 

यत् यत्  जेजे पदार्थहरू छन्कमं  कर्म वदन्ति  भन्दछन् 

ती सबै गुणान्  सत्त्व आदि गुणहरू र महाविभूतिः  परम ेश्वर्यशाली 
प्रबुधापबाधं  ज्ञानीहरूद्रारा विरोषं  जति पनि अरू विशेष सः  ती परमात्मा 

नाध गरिने पदार्थ छन्, ती नः  हामीमाथि 

दुविभाव्यं  अनिर्वचनीय छन् योगमायाविहितान्  जुन प्रसीदतां  प्रसन हनुहोस् 

द्रव्यं  पञ्चमहाभूत परमात्माको योगमायाद्राय 


वाक्यार्थ संसारका सम्पूर्ण पदार्थहरू अनिर्वचनीय छन् र ॒ज्ञानीहरूद्रारा तत्त्वज्ञान गरिएपच्ि 
बाधित हुन्छन् । पज्चमहाभूत, काल, कर्म, सत्त्व, रज र तमोगुण आदि सबे प्रकारका ती पदार्थहरू 
परमात्माकै योगमायाबाट उत्पन्न भएका हृन् भनी शास्त्रहरू बतारंछन् । त्यस्ता परम ेश्वर्यशाली 
परमात्मा हामीमाथि प्रसन्न हुनुहोस् । 


नमोऽस्तु तस्मा उपशान्तशक्तये स्वाराज्यलाभप्रतिपूरितात्मने । 
गुणेषु मायारचितेषु वृत्तिभिनं सज्जमानाय नभस्वदूतये ॥ ४४॥ 


पदार्थ कामनाहरू पूरा भएका न सज्जमानाय  आसक्त नहुने 
उपशान्तशक्तये  सम्पूर्ण मायारचितेषु  मायाबाट निर्भित नभस्वदूतये  वायु फँ असङ्ग 
शक्तिहरू शान्त हुने गुणेषु  पदार्थहरूमा तस्मे  ती परमात्मालाई 


स्वाराज्यलाभप्रतिपूरितात्मने  वृत्तिभिः  दर्शन, श्रवण आदि नमः अस्तु  प्रणाम छ 
आत्मानन्दको लाभवाट सम्पूर्णं इन्द्रियका वृत्तिहरुद्रारा 


ताक्यार्थ जसमा सम्पूर्ण शक्तिहरू शान्त ह॒न्छन्, जो आत्मानन्दको लाभवाट पूर्णकाम 
बन्नुभएको छ, जो मायानिर्मित पदार्थहरूमा दर्शन, श्रवण आदि इन्द्रियवृकत्तिहरुूद्रारा आसक्त 
बन्नुहुन्न, वायु ४ असङ्ग त्यस्ता परमात्मालाई प्रणाम छ। 


स त्वं नो दशंयात्मानमस्मत्करणगोचरम्। 
परपन्नानां दिदुक्षणां सस्मितं ते मुखाम्बुजम् ॥ ४५॥ 





पदार्थ परपन्नानां  शरणमा आएका ति  हजुरको 
सः  त्यस्ता दिदुक्ुणां  दर्शन चाहने सस्मितं  मन्दहासयुक्त 
त्वं  हजुरले नः  हामीहरूलाई मुखाम्बुजं  मुखकमल 


रालालन्द्री टीका 


अष्टम स्कन्ध 


अस्मत्करणगोचरं  हाम्रा 
ओंँखाले देखन सकिने गरी 


श्रीमद्भागवत 


आत्मानं  आपूलाई 
दशंय  देखाइदिनुहोस् 


२८२७ 


अध्याय ५ 


ताक्यार्थ हामी त्यस्ता परमात्मा हजुरको शरणमा आएका छँ र ॒हजुरको दर्शन चाहन्छँ । 
हजुरको मन्दहास्ययुक्त मुखकमल जसरी हामीले देखन सक्छ त्यसै गरी हामीलाई दर्शन दिनुहोस् । 


 , स्वेच्छधते   ,     
तेस्तेः स्वेच्छाधृते सूपः काटे काठे स्वयं विभो । 
कमं दुविंषहं यन्नो भगवांस्तत् करोति हि ॥ ४६॥ 


पदार्थ 

विभो  हे परमात्मा 

भगवान्  अनन्त एेश्वर्यशाली 

स्वयं  हजुर आफैले नै 

कारे काटे  समयसमयमा 
४ स्वेच्छाधृते  

च्छाधृतेः  आप्नै इच्छाले 


। गरेका 

तेः तैः  तीती 

स्पैः  रूपहरुद्रारा 
नः  हाम्रो लागि 

दुविंषहं  गर्ने नसकिने 
यत्  जुन 





कमं  कर्मछ 

तत्  त्यसलाई 

हि  निश्चय नै 
करोति  गरिदिनुहुन्छ 


वाक्यार्थ हे परमात्मा ! अनन्त एेश्वर्यशाली हजुर समयसमयमा आपनै इच्छाले अनेक रूप 
धारण गर्नृहुन्छ र ती रूपहरुद्रारा हामीले गर्ने नसक्ने कर्महरू पनि गरिदिनुहुन्छ । 


व्लेशभूयल्पसाराणि कमीणि विफलानि वा । 


देहिनां विषयातांनां न तथेवारपिंतं त्वयि ॥ ४७॥ 


पदार्थ 


परिश्रम र थोर फलवाला 


विषयातांनां  विषयमा मोहित विफलानि वा  अथवा निष्फल 


देहिनां  प्राणीहरूका 
कमीणि  कर्महरू 

४७  
क्टेशभूयतल्पसाराणि  धेरै 


टृन्छन् 
त्वयि  हजुरमा 
अपिंतं  समर्पित कर्म 





तथा  त्यसरी 
न एव  निष्फल या 
अल्पफलदायक हदेन 


ताक्यार्थ विषयमा मोहित भएका प्राणीहरूका कर्महरू धैरे दुःख दिने तर फल चाहं कम दिने 
हृन्छन्, अथवा फल नै नदिने खालका हुन्छन् तर हजुरमा समर्पित गरिएका कर्महरू त्यसरी 
निष्फल वा अल्पफलदायक हदेनन्। 


नावमः कमंकत्पोऽपि विफलखायेश्वरापिंतः। 
कल्पते पुरुषस्येष स ह्यात्मा दयितो हितः ॥ ४८ ॥ 


पढार्थ 
ईङवरार्पितः  भगवानूमा 
समर्पित 


अवमः  सानोभन्दा सानो 


न कल्पते  हदेन, किनभने 


क्म॑कत्पः अपि  कर्माभास पनिसः  ती कर्मफलदाता 


विफलाय  निष्फल 


एषः  यी परमात्मा 


रामालन्द्री टीका 


२८२८ 
अष्टम स्कन्ध 


पुरुषस्य  जीवका 
द्यितः  प्रिय 


श्रीमद्भागवत 


हितः  हितकारक र 
आत्मा हि  आत्मा नै हुनुहुन्छ 


अध्याय ५ 


ताक्यार्थ भगवानूमा समर्पित गरिएको सानोभन्दा सानो कर्माभास पनि व्यर्थ हूदेन किनभने 
कर्मफलदाता परमात्मा जीवहरूका परमप्रिय, हितेषी र आत्मा ने हूनुहुन्छ । 


यथा हि स्कन्धशाखानां तरोमृंलावसेचनम् । 
एवमाराधनं विष्णोः सर्वषामात्मनरच हि ॥ ४९॥ 


पदार्थ 

हि  निश्चयनै 

यथा  जसरी 

तरोः  रुखको 
मूलावसेचनं  फेदमा पानी 


हाल्नु 
स्कन्धशाखानां  सानाटला 
हँगाहरूका लागि पनि हुन्छ 
एवं  यसै गरी 

विष्णोः  परमात्माको 





आराधनं  सेवा 

आत्मनः  आपफूलाई र 
सर्वेषां च हि  सबैलाई पनि 
हन्छ ने 


ताक्यार्थ जसरी रुखको फेदमा पानी हाल्दा त्यसका सानाटुला हाँगाविंगाहरूलाई पनि हृन्छ 
त्यसै गरी परमात्माको आराधना गर्नु आफ्ना लागि र सबका लागि पनि हुन्छ । 


नमस्तुभ्यमनन्ताय दुविंतक्यात्मकमणे । 
निगुणाय गुणेशाय सत्त्वस्थाय च साम्प्रतम् ॥ ५० ॥ 


पढार्थ गुणेशाय  सबै गुणका मालिक अनन्ताय  अनन्तस्वरूप 
दुविंतक्यांत्मकमणे  जसको साम्प्रतं च  अहिले तुभ्यं  हजुरलाई 
लीलारहस्य त्कभन्दा पर छ स्थितिकालमा नमः  प्रणाम छ 





निगुणाय  निर्गुण भएर पनि सत्त्वस्थाय  सत्तवगुणमा रहने 
ताक्यार्थ जसको लीलारहस्य तकभन्दा पर छ, जो निर्गुण भएर पनि सब गुणहरूका एक मात्र 
मालिक हुनुह॒न्छ अनि जो अहिले स्थितिकालमा सत्वगुणलाई स्वीकार गरी रहनुभएको छ त्यस्ता 
अनन्तस्वरूप परमात्मालाई प्रणाम छ । 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहिताया 
मष्टमस्कन्धेऽमृतमथने पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५॥ 


रामालन्द्री टीका 


२८२९ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 
अथ न घ्याय 
अथ षष्ठाऽचव्यायः 
देवता र दैत्यहरूद्रारा समुद्रमन्थन 
श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
एवं स्तुतः सुरगणेभंगवान् हरिरीरवरः । 
तेषामाविरभूद् राजन् सहस्राकोदयदुतिः ॥ १॥ 
पढार्थ ईङवरः  सर्वसमर्थशाली तेषां  उनीहरूका सामु 
राजन्  हे राजा परीक्षित् भगवान्  भगवान् आविः  अधि 
सुरगणेः  देवताहरूद्रारा हरिः  श्रीहरि अभूत्  प्रकट हुनुभयो 
एवं  यसप्रकार सहस्रार्कोदयद्युतिः  हजारौँ सूर्य 
स्तुतः  स्तुति गरिएका चम्के भै 





ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! देवताहरूले यसप्रकार स्तुति गरेपछि सर्वसमर्थशाली भगवान् 


श्रीहरि उनीहरूका सामु हजारौँ सूर्य चम्केजस्तो चम्किलो स्वरूपले प्रकट हूनुभयो । 


स न अ  अ 
तेनेव महसा सवे देवाः प्रतिहतेक्षणाः । 
नापर्यन् खं दिश्चः क्षोणीमात्मानं च कुतो विभुम् ॥ २॥ 





पदार्थ  सबै आत्मानं च  आपन शरीरलाई 
तेन एव  त्यही   देवताहरूले समेत 

महसा  तेजद्वारा नै खं  आकाश न अपश्यन्  देखन सकेनन् भने 
प्रतिहतेक्षणाः  आंखा बन्द दिशः  दिशाहरू विभुम्  परमात्मालाई 

भएका क्षोणीं  पृथिवी र कुतः  कसरी देखन सक्थे 


ताक्यार्थ त्यो असाधारण तेजद्रारा सम्पूर्ण देवताहरूको आंखा बन्द भयो । उनीहरूले पृथिवी, 
आकाश, दिशाहरू र आपने शरीरलाई समेत देखन सकेनन् भने परमात्मालाई त के देख्न सक्थ ? 


विरिञ्चो भगवान् दुष्ट्वा सह शर्वेण तां तनुम् । 
स्वच्छां मरकतश्यामां कञ्जगभांरुणेक्षणाम् ॥ ३॥ 
तप्तहेमावदातेन लसत्कोशोयवाससा । 
प्रसन्नचारुसवां्ी सुमुखीं सुन्द्रश्रुवम् ॥ ४॥ 
महामणिकिरीटेन केयूराभ्यां च भूषिताम् । 


रालालन्द्री टीका 


२८३० 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 


कणांभरणनिभांतकपोलश्रीमुखाम्बुजाम् ॥ ५॥ 
काञ्चीकलापवलयहारनुपुरशोभिताम् । 

   बिभ्रती ि वनमालिनीम् 
कोस्तुभाभरणां लक्ष्मीं बिभ्रतीं वनमालिनीम् ॥ ६॥ 
सुदशांनादिभिः स्वास््रेभूतिंमद्भिरुपासिताम्। 
तुष्टाव देवप्रवरः सावं पुरुषं परम् ॥ 


 ह ५ स   नरै 
सवामरणणः साक सव्घगरवान गतः ॥ ७ ॥ 


पदार्थ भूषिताम्  अलङ्कृत .  आपना अस््रहरूद्रारा 
भगवान्  भगवान् सुन्दरश्चुवम्  सुन्दर आं खीर्भौ र मूतिमद्भिः  देहधारी भई 
विरिञ्चः  ब्रह्माजीले सुमुखीं  साह मिलेको उपासिताम्  सेवा गरिएको 
रार्वेण सह  शिवजीसंग मुखमण्डल तांत्यो 

स्वच्छां  अत्यन्त स्वच्छ कणांभरणनिभांतकपोलश्री तनुम्  दिव्य शरीरलाई 
मरकतर्यामां  मरकतमणि मुखाम्बुजाम्  कानका दष्ट्वा  देखेपछ्ि 

पन्ना समान अलिअलि कालो आभूषणद्रारा गाला चम्किनाले सावः  शिवजीसहित भई 
वर्णका सुन्दर मुखमण्डलयुक्त देवप्रवरः  देवश्रेष्ठ ब्रह्माजीले 


कञ्जगभांरुणेक्षणाम्  कमलका काञ्चीकलापवख्यहारनूपुर सवङ्गैः  आपना सम्पूर्ण 
रेशाजस्ता राताराता ंखा शोभिताम्  रत्नमय कन्धनी, अङ्गहरूलाई 


तप्तहेमावदातेन  ततादएको बाला, हार र पाउजु यी अवनिं  पृथिवीमा 

सुनजस्तो चम्किलो आभूषणले युक्त गतैः  ुकाएका 
लसत्कोरोयवाससा  सुन्दर॒ कोस्तुभाभरणां  कौस्तुभमणिले स्वांमरगणेः  सबै देवताहरूका 
रेशमी पीताम्बर लगाएकाले शोभित भएकी साकं  साथमा 
प्रसन्नचारुस्वा्ीं  सम्पूर्ण अङ्ग लक्ष्मीं  लक्ष्मीजीलाई परम्  सर्वश्रेष्ठ 

अत्यन्त सुन्दर र हसिला भएका बिभ्रतीं  धारण गर्ने अनि पुरुषं  पुरुषोत्तमलाई 
महामणिकिरीटेन  महामणिमय वनमालिनीम्  वनमाला तुष्टाव  स्तुति गर्नुभयो 

मुकुट र  





केयूराभ्यां च  बाजुहरूले सुदशंनादिभिः  सुदर्शन आदि 
ताक्यार्थ ब्रह्माजी र भगवान् शङ्रले भगवान्को त्यस दिव्य शरीरलाई देखनुभयो । त्यतिखेर 
उहांको शरीर स्वच्छ र मरकतमणि पन्ना समान अलिअलि कालो वर्णको थियो । उहाँको अलि 
अलि रातो वर्णको ओंँखामा कमलका भित्री रेशाजस्ते राताराता रेखाहरू देखिन्थे। उहाँले 
खारिएको सुनजस्तो चम्किलो सुनौलो वर्णको पीताम्बर धारण गर्नुभएको थियो, त्यसले गर्दा 
उहाँका अङ्गहरू अत्यन्त सुन्दर र हसिला देखिन्थे। उहांले महामणिमय मुकुट र बाजु 


रामालन्द्री टीका 


२८३१ 
अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 


लगाउनुभएको थियो । उहाँका ओंँखीभौँं सुन्दर थिए र मुख मिलेको धियो, अरु कानका गहना 
चम्केर गाला टल्किदा उहाँको मुखशोभा खन् बद्थ्यो । उहांको कम्मरमा रत्नमय कन्धनी थियो, 
हातमा बाला थिए, गलामा सुन्दर हार थियो भने पाउमा पाउजु बांधिएको थियो। उहांको 
वक्षःस्थलमा लक्ष्मीजी हुनहुन्थ्यो, त्यहं कौस्तुभमणि र वनमाला पनि शोभित धिए। त्यो दिव्य 
शरीरको वरिपरि सुदर्शन चक्र आदि अस्त्रहरू मूर्तिमान् भई उहाँको सेवा गर्दथे। भगवान्को 
त्यस्तो दिव्य शरीरलाई देखेपचछ्ि ब्रह्माजीले आप्ना सबै अङ्गहरूलाई पृथिवीमा ुकाई साष्टाङ्ग 
दण्डवत् प्रणाम गरिरहेका शङ्र भगवान् एवं अन्य देवताहरूलाई पनि साथ लिई परम पुरुष 
परमात्माको स्तुति गर्मुभयो । 


ब्रह्मोवाच ब्रह्माजीले भन्नुभयो 
अजातजन्मस्थितिसंयमायारुणाय निवांणसुखाणंवाय । 
अणोरणिम्नेऽपरिगण्यघाम्ने महानुभावाय नमो नमस्ते ॥ ८ ॥ 





पदार्थ परमानन्दका महान् समुद्र जस्ता महानुभावाय  परम 
अजातजन्मस्थितिसंयमाय  अणोः  सूक्ष्मभन्दा पनि एिश्वर्यशाली 

जन्म, स्थिति र नाशरहित अणिम्ने  सूक्ष्मतर अनि ते  हजुरलाई 

अगुणाय  गुणभन्दा माथि अपरिगण्यधाम्ने  अनन्त नमः नमः  बारम्बार प्रणाम छ 
निवांणसुखाणंवाय  मोक्षरूप स्वरूप हुनुहुने 


ताक्यार्थ जसको स्वरूप जन्म, स्थिति र नाशरहित छ, जो गुणभन्दा माथि हुनुहन्छ एवं 
मोक्षस्वरूप परमानन्दका विशाल समुद्र हुनुहन्छ, जो सृक्ष्मभन्दा पनि सूक्ष्म हुनुहुन्छ र जसको 
विग्रह अनन्त छ त्यस्ता परम एेश्वर्यशाली हजुरलाई बारम्बार प्रणाम छ । 


  नर,  पुरुषषभेज्यं  भ भिभिरवेदिकतान्तरिकेण  अः  उ  भ. 
रूपं तवेतत् श्रेयोऽधिमिर्वेदिकतान्त्रिकेण । 
योगेन धातः सह नस्विलोकान् पश्याम्यमुष्मिन्नु ह विर्वमूर्तो ॥ ९॥ 


पदढार्थ तान्त्रिक नुह  निश्चयनै 

पुरुषषभ  हे पुरुषोत्तम योगेन  विधिले त्रिलोकान् सह  तीनै लोक 
तव  हजुरको इज्यं  पूजा गर्नुपर्दछ सहित 

एतत्  यो घातः  सबैका कारण भएका नः  हामी सम्पूर्ण 

रूपं  रूपलाई हे भगवान् देवताहरूलाई पनि 
भ्रेयोऽथिभिः  कल्याण अमुष्मिन्  यो पश्यामि  ख्ल्फली देखिरहेको 
चाहनेहरूले विश्वमूर्तौ  विश्वरूपमय 

वैदिकतान्त्रिकेण  वैदिक र॒ विग्रहमा 





ताक्यार्थ हे पुरुषोत्तम ! कल्याण चाहने व्यक्तिहरूले हजुरको यो स्वरूपलाई वैदिक र तान्त्रिक 


रालालन्द्री टीका 


२८३२९ 
अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 


दुबे विधिले पूजा गर्नुपर्दछ। हि सबैका कारण । म त यो विश्वरूपमय हजुरको विग्रहमा तीन 
लोक र हामी सम्पूर्ण देवताहरूलाई पनि एल्खली देखिरहेको हु । 


 मघ्य आसीदिदमात्मतन्त्र 
त्वय्ययर आसीत् त्वयि मध्य आसीत् त्वय्यन्त त्रे । 
त्वमादिरन्तो जगतोऽस्य मध्यं घटस्य मृत्स्नेव परः परस्मात् ॥ १०॥ 


पदार्थ आसीत्  अडिएको छ मृत्स्ना इव  माटो ठै 

इदं  यो जगत् अन्ते  नाशपछ्ि पनि अस्ययो 

अग्रे  उत्पत्ति हूनुभन्दा पहिले त्वयि  हजुरमा नै जगतः  जगत्को लागि 
आत्मतन्त्र  परम स्वतन्त्र ।आसीत्  रहने आदिः  सुरुवात 

त्वयि  हजुरमा नै परस्मात्  कारणभन्दा पनि मध्यं  बीचमा रहने ठँ र 
आसीत्  थियो परः  पर रहने अन्तः  नासिने ठाडंसमेत 
मध्ये  बीचमा पनि त्वं  हजुर नै हुनुहन्छ 

त्वयि  हजुरमा नै घटस्य  घटको लागि 





ताक्यार्थ यो जगत् उत्पन्न हुनुभन्दा पहिले अव्यक्तरूपमा हजुरमा नै थियो, बीचमा पनि 
हजुरमा नै अडिएको छ र अन्त्यमा पनि हजुरमै गई लीन हृन्छ । हजुर कार्यकारणभन्दा पर र परम 
स्वतन्त्र हूनुहुन्छ । जसरी घैँटोका लागि माटो नै आदि, मध्य र अन्त्य हुन्छ त्यसै गरी यो जगत्को 
सुरुवात, रहने ठाखँ र नासिने ठँ सबे हजुर नै हुनुहन्छ । 


त्वं माययात्माश्रयया स्वयेदं निमाय विरवं तदनुप्रविष्टः । 
पश्यन्ति युक्ता मनसा मनीषिणो गुणन्यवायेऽप्यरणं विपरिचतः॥ ॥ 


पढार्थ निमाय  बनाएर मनीषिणः  विवेकीहरूले 
त्वं  हजुर तत्  त्यहँ गुणव्यवाये अपि  गुणहरूको 
आत्माश्रयया  आपफूमा आधित अनुप्रविष्टः  प्रविष्ट हुनुभएको परिणामको बीचमा पनि 
स्वया  आफ्नै छ अगुणं  गुणरहित हजुरलाई 
मायया  मायाद्रारा मनसा  विचार शक्तिले परयन्ति  देख्दछन् 

इद्  यो युक्ताः  सम्पन्न 

विं  विश्वलाई विपदिचतः  शास्त्रज्ञ 





ताक्यार्थ हजुर आपफूमा आशित आफ्नै मायाद्रारा यो विश्वलाई बनाएर त्यसभित्र 
अन्तर्यामीरूपले पस्नुभएको छ । सूक्ष्म वस्तुलाई विचार गर्न सक्ने शास्त्रज्ञ विवेकी व्यक्तिहरूले 
गुणहरूको परिणामको बीचमा पनि गुणरहित साक्षीको रूपमा हजुरलाई देख्दछन्। 


यथाग्निमेधस्यमृतं च गोषु भुल्यन्नमम्बृद्यमने च वृत्तिम् । 
योगेम॑नुष्या अधियन्ति हि त्वां गुणेषु बुद्ध्या कवयो वदन्ति ॥ १२॥ 


रामालन्द्री टीका 


अष्टम स्कन्ध 


पदढार्थ 

यथा  जसरी 
एधसि  दाउरामा 
अग्निं  आगो 

गोषु च  गारईहरूमा 
अमृतं  धि 

भुवि  पृथिवीमा 


श्रीमद्भागवत 


अन्नं  धान, जौ आदि अन्न र 
अम्बु च  पानी अनि 

उद्यमने  परिश्रममा 

वृत्तिम्  जीविका प्रकट हुन्छ 
हि  निश्चय नै त्यसै गरी 
कवयः  विवेकी 

मनुष्याः  व्यक्तिहरूले 





२८३३ 


अध्याय ९६ 


बुद्ध्या  आफ्नो बुद्धद्रारा 
भ 

योगः  योगहरूद्रारा 

त्वां  हजुरलाई 

गुणेषु  गुणहरूमा 

अधियन्ति  प्राप्त गर्दछन् र 
वदन्ति  त्यही अनुसार वर्णन 
गर्दछ्न् 


ताक्यार्थ जसरी दाउराबाट आगो, गाईहरूबाट धिड, पुथिवीबाट अन्न, जल अनि परिश्रमद्रारा 
आजीविकाको प्राप्ति हुन्छ त्यसै गरी विवेकी व्यक्तिहरू पनि आफ्नो बुद्धिद्रारा अनेक किसिमका 
योगहरूद्वारा हजुरको स्वरूपलाई प्राप्त गर्दछछन् र त्यस कुराको वर्णन पनि गर्दछछन्। 


तं त्वां वयं नाथ समुज्जिहानं सरोजनाभातिचिरेप्सिताथंम् 


   .  


तिचिरेप्सिताथ॑म् । 


दुष्ट्वा गता निवंतमद्य सवं गजा दवातां इव गाङ्गमम्भः ॥ १६॥ 


पदार्थ 

सरोजनाभ  हे कमलनाभ 
नाथ  हे प्रभु 
अतिचिरेप्सिताथंम्  
चिरप्रतीक्षित हुनुभएका 

तं  यस्ता 

त्वां  हजुरलाई 


समुन्जिहानं  साक्षात् आविर्भूत 
हनुभएको 

दुष्ट्वा  देखेर 

अद्य  आज 

वयं  हामी 

सव  सवै 

द्वातांः  उटढेलोबाट आत्तिएका 


गजाः  हात्तीहरूले 
गाद्खं  गङ्गाजीको 
अम्भः  जलद्रारा 
इव  यै 

निवृतं  परम शान्ति 
गताः  पाएका छँ 





वाक्यार्थ हे कमलनाभ प्रभु! धरे अधिदेखि प्रतीक्षा गरिएका हजुर आज हाम्रो अधि साक्षात् 
आविर्भूत हूनुभएको देखेर जसरी उडढेलोले पोलेको हात्ती गङ्गाजीको जलमा चुर्लुम्म इबी शान्ति 
पारंछ, त्यसै गरी हामी पनि हजुरको दर्शन गरेर परम शान्ति पाइरहेका छँ । 


स त्वं विघत्स्वाखिललोकपाला वयं यदथांस्तव पादमूलम् । 
समागतास्ते बहिरन्तरात्मन् कि वान्यविज्ञाप्यमरोषसाक्षिणः ॥ १ ॥ 


पदढार्थ 

सः  यस्ता 

त्वं  हजुरले 

वयं  हामी 
अखिललोकपाखाः  सम्पूर्ण 
लोकपालहरू 


यदथां  जुन उदेश्य लिएर 
तव  हजुरको 

पादमूलम्  चरणमा 
समागताः  आएका छौं 
विधत्स्व  त्यो काम गर्नुहोस् 
अन्तरात्मन्  हे अन्तर्यामी 


अशेषसाक्षिणः  सवैका साक्षी 
ते  हजुरभन्दा 

बहिः  बाहिरको 
अन्यविज्ञाप्यं  अरू कसैले 
जनाइदिनुपर्न 





किंवा  कुन पदार्थछर 


रामालन्द्री टीका 


२८३४ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 


ताक्यार्थ हामी सम्पूर्ण लोकपालहरू जुन उदेश्यले हजुरको चरणमा आएका छँ, त्यो काम 
हजुरबाट सम्पन्न हुनेछ । हे अन्तर्यामी परमात्मा ! हजुर त॒ सबैका साक्षी हनुहुन्छ । हजुरभन्दा 
बाहिरको कुन चाह पदार्थ संसारमा छ र त्यसलाई अरूले जनाइदिनुपरोस् ? 


   ५०५   ् 
अहं गिरित्रश्च सुरादयो ये दक्षादयोऽग्नेरिव केतवस्ते । 
किं वा विदामेश पृथग्विभाता विधत्स्व शं नो द्विजदेवमन्त्रम् ॥ १५॥ 





पदढार्थ प्रजापतिहरू समेत शं  कल्याणको कुरो 

ईदा  हे सर्वेश्वर अग्नेः  आगोका किंवाकेनै 

अहं  म केतवः इव  फिलिङ्गाहरू ४ विदाम  जान्दछँ र 

गिरिः  भगवान् शङर ते  हजुरभन्दा द्विजदेवमन्त्रम्  ब्राह्मण र 
सुरादयः  देवताहरू र पृथक्  भिन्ने देवताहरूको कल्याणको उपाय 
येजो विभाताः  देखिएका छँ विधत्स्व  हजुरले नै गर्नुहोस् 
दक्षादयः च  दक्ष आदि नः  आफ्नो 


ताक्यार्थ हे सर्वेश्वर ! म, भगवान् शङ्कर, देवता, ऋषि र दक्ष आदि हामी सबे आगोबाट 
निस्केका फिलिङ्गासमान हौं, तर हामी आपूलाई हजुरभन्दा भिन्न ठन्दच्छँ। हामी आफ्नो 
कल्याणको विषयमा के नै जान्दछछीँ र ? त्यसैले देवता र ब्राह्मणहरूको कल्याणको उपाय हजुरले 
ने गर्नुहोस् । 


श्रीडुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
एवं विरिञ्चादिभिरीडितस्तद् विज्ञाय तेषां हृदयं यथेव । 
जगाद् जीमूतगभीरया गिरा बद्धाञ्जलीन् संवृतसवंकारकान् ॥ १६ ॥ 


पदार्थ तत्  त्यो बद्धाञ्जलीन्  हात जोडी 
एवं  यसप्रकार हृदयं  अभिलाषालाई उभिएका उनीहरूलाई 


विरिञ्चादिभिः  ब्रह्मा आदिद्रारायथा एव  जस्ताको तस्तै 





जीमूतगभीरया  बादलको 


ईडितः  स्तुति गरिनुभएका विज्ञाय  जानेर जस्तो गम्भीर 
भगवान्ले संवृतसवंकारकान्  सम्पूर्ण गिरा  वाणीले 
तेषां  उनीहरूको इन्दियका वृत्तिहरू रोकी जगाद्  भन्नुभयो 


वाक्यार्थ यसप्रकार ब्रह्मा आदि देवताहरुद्रारा स्तुति गरिनुभएका भगवानूले उनीहरूको 
अभिलाषालाई जस्ताको तस्ते जान्नुभयो र बादलको जस्तो गम्भीर वाणीले आफ्ना सम्पूर्ण 
इन्द्रियका वृत्तिहरूलाई रोकी हात जोडेर उभिरहेका उनीहरूलाई भन्नुभयो । 


रामालन्द्री टीका 


२८३५ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 
एक एवेश्वरस्तस्मिन् सुरकायं सुरेश्वरः । 
विहतुंकामस्तानाह समुद्रोन्मथनादिमिः ॥ १७॥ 

पदढार्थ सुरकायँ  देवताहरूको कार्यमा मन्थन आदि लीलाले 


सुरेश्वरः  सम्पूर्ण देवताहरूका एकः एव  एक्लै नै विहतुंकामः  खेल्न इच्छा गरी 
अधिपति भगवान् ईर्वरः  समर्थ भएर पनि तान्  ती देवताहरूलाई 
तस्मिन्  त्यो समुद्रोन्मथनादिभिः  समुद्र आह  भन्नुभयो 

ताक्यार्थ सम्पूर्ण देवताहरूका पनि अधीश्वर भगवान् यद्यपि देवताहरूको त्यो कार्य एक्लै पूरा 
गर्न समर्थं ॒हनुहन््यो, तर पनि समुद्रमन्थन आदि लीलाहरू गरी खेल्ने इच्छाले उहँले ती 


देवताहरूलाई भन्नुभयो । 





श्रीभगवानुवाच श्रीभगवान्ले भन्नुभयो 
हन्त ब्रह्मन्नहो शम्भो हे देवा मम भाषितम् । 
शृणुतावहिताः सवे श्रेयो वः स्याद् यथा सुराः ॥ १८ ॥ 





पढार्थ अवहिताः  सावधान भई शुणुत  सुन 

हन्त  अहो स्वे  सवै यथा  जुन उपायले 
ब्रह्मन्  हे ब्रह्मा सुराः  देवताहरूले वः  तिमीहरूको 
अहो शम्भो  हे शिवजी मम  मेरो श्रेयः  कल्याण 

हे देवाः  हे देवताहरू भाषितम्  भनाई स्यात्  हने 


वाक्यार्थ अहो ! हे ब्रह्मा ! हे शिवजी ! हे देवताहरू हो ! सबले मेरो भनाइलाई ध्यानपूर्वक 
सुन। जुन उपाय ग्नलि तिमीहरूको कल्याण अवश्य हुनेछ । 


न ०, 


२ सन्धिर्विधीयताम्  
यात दानवदतयस्तावत् सार । 


काठेनानुगृहीतेस्तेयांवट् र  


लेनानुगृहीतेस्तेयांवद् वो भव आत्मनः ॥ १९॥ 





पदढार्थ  उन्नतिको वेला आ्ददेन दित्यहरूसंग 

यात  जाओ तावत्  तबसम्म सन्धिः  मिलाप 
यावत्  जबसम्म काठेन  समयको प्रभावले विधीयताम्  गर 
वः  तिमीहरूको अतुगृहीतिः  बलशाली भएका 

आत्मनः  आपनो तेः दानवदेतेयेः  ती दानव र 


ताक्यार्थ जबसम्म तिमीहरूको उन्नतिको वेला आदेन 


तबसम्मको लागि कालक्रमको 


प्रभावले बलशाली भएका ती दानव र दैत्यहरूसंग मेलमिलाप गर। 


रामालन्द्री टीका 


२८३६ 


अध्याय ९६ 


पदवीं गतेः  सिद्धि भटसकेपच्ि 
चाहं 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
   भ   काय्थगोरवे 
अरयाञषप ह सन्ययाः सात कायाथगारव । 
अदहिमूषिकवद् देवा द्यथंस्य पदवीं गतेः ॥ २०॥ 
पदढार्थ गर्नुपर्दा 
देवाः  हे देवताहरू अरयः अपि  शत्रुहरूसंग पनि 
हि  निश्चय नै सन्धेयाः  सन्धि गर्नुपर्दछ 


   


कायांथंगोरवे सति  इलो काम अथस्य  उदेश्यको 


अहिमूषिकवत्  सर्पं र मुसा 
जस्तो हुन पनि सकिन्छ 





ताक्यार्थ हे देवताहरू ! टुलो काम सम्पन्न गर्नुपर्दा शत्रुहरूसंग पनि मेलमिलाप गर्नुपर्दछ। 
आफनो उदेश्य पूरा भदसकेपचछ्छि भने सर्पं र मुसा जस्तो हुन पनि सकिन्छ । 


टिप्पणीं  प्राकृतिक शत्रृताको दृष्टान्तको रूपमा यहाँ सर्प र 
सर्पले मुसा खान्छ त्यसैले मुसा सर्पदेखि भाग्छ । 


अमृतोत्पादने यत्नः करियतामविरम्बितम् । 


मुसाको उदाहरण दिदएको हो । 


यस्य पीतस्य वे जन्तुमृत्युग्रस्तोऽमरो भवेत् ॥ २९॥ 


पदार्थ क्रियताम्  गरिहाल 
अविलम्बितम्  चांडो भन्दा यस्य  जसको 
चाँडो पीतस्य  पान गरेपछ्छि 


अमृतोत्पादने  अमृत निकाल्न मृत्युग्रस्तः  मर्न लागेको 
यत्नः  प्रयास जन्तुः  प्राणी पनि 


 


वे  निश्चयनै 
अमरः  अमर 
भवेत्  हन्छ 





तवाक्यार्थ आपसमा मेलमिलाप गरिसकेपच्छि चांडोभन्दा चाँडो अमृत निकाल्न प्रयास गरिहाल। 


त्यो अमृत पिएपच्छि मर्न लागेको प्राणी पनि अमर हुन्छ । 
क्षिप्त्वा क्षीरोदघो सवां वीरुचरणठतोषधीः। 


मन्थानं मन्दरं कृत्वा नेत्रं कृत्वा तु वासुकिम् ॥ २२॥ 


सहायेन मया देवा निम॑न्थघ्वमतन्द्रिताः। 
वटेशभाजो भविष्यन्ति दैत्या यूयं फलग्रहाः 


पदढार्थ र ओषधिहरू 

देवाः  हे देवताहरू क्षिप्त्वा  हालेर 
क्षीरोदधो  क्षीरसागरमा मन्दरं  मन्दराचललाई 
सवाः  सम्पूर्ण मन्थानं  मदानी 


वीरुत्तृणतोषधीः  घास, लहर कृत्वा  बनाई 


॥ २२॥ 


वासुकिम् तु  वासुकि नागलाई 
चाहं 

नेत्रं  नेती 

कृत्वा  बनाएर 

मया  मेरो 





रामालन्द्री टीका 


अष्टम स्कन्ध 


सहायेन  सहायताद्रारा 
अतन्द्रिताः  अल्छी नगरी 
निमंन्थघ्वं  मन्थन गर 
देत्याः  दैत्यहरू 


श्रीमद्भागवत 


व्टेदराभाजः  दुःखको मात्र 
भागिदार 

भविष्यन्ति  ह॒नेछन् 

यूयं  तिमीहरू 


२८३७ 
अध्याय ९६ 


फलग्रहाः  फल प्राप्त गर्नैवाला 
हनो 





ताक्यार्थ हे देवताहरू ! क्षीर सागरमा सबैथरी घाँस, लहरा र ओषधिहरू हाल । त्यसपचछ्छि 
मन्दराचललाई मदानी बनाऊ र वासुकि नागलाई नेती बनाएर मेरो सहायताले अल्छी नगरी 
समूद्रको मन्थन गर। यसमा दैत्यहरूले केवल कष्ट मात्र पाउनेछन् भने तिमीहरूले चाह फल 
पाउनेक्छो । 

यूयं तदनुमोदध्वं यदिच्छन्त्यसुराः सुराः । 


न संरम्भेण सिध्यन्ति सर्वेऽथांः सान्त्वया यथा ॥ २४॥ 


पदार्थ 

सुराः  हे देवताहरू 
असुराः  दानवहरूले 
यत्  जे 

इच्छन्ति  चाहन्छन् 


तत्  त्यो कुरालाई 

यूयं  तिमीहरूले 
अनुमोदष्वं  अनुमोदन गर 
यथा  जसरी 

सान्त्वया  शान्तिद्रारा 


स्वे  सम्पूर्ण 

अथाः  प्रयोजनहरू 
सिध्यन्ति  पूरा हन्छन् 
संरम्भेण  रिसाएर 





न  हैदेनन् 


ताक्यार्थ हि देवताहरू ! असुरहरूले जेजे चाहन्छन् ती सबै कुराहरूलाई तिमीहरूले स्वीकार 
गर, किनभने शान्तिबाट जति सजिलै आफनो प्रयोजन पूरा हन्छ, रिसाएर त्यसरी सजिलै पूरा 
हदेन। 

न भेतव्यं कालकूटाद् विषाज्जलधिसम्भवात्। 

लोभः कायां न वो जातु रोषः कामस्तु वस्तुषु ॥ २५॥ 


पढार्थ 

जलधिसम्भवात्  समुद्रनाट 
उत्पन्न हुने 

कालकूटात्  कालकूट 
विषात्  विषबाट 

न भेतव्यं  उराउनु हैदेन 


वः  तिमीहरूले 

वस्तुषु  मन्थनबाट प्राप्त 
वस्तुहरूमा 

लोभः  लोभ 

न कायः  गर्नुहदेन 

कामः  ती वस्तुहरूको चाहना 





र 
रोषः तु  पाइएन भने रिसाउने 
कामत 

जातु  गर्न हदेन 


ताक्यार्थ समूद्रमन्थन गर्दा उत्पन हुने कालकूट विषबाट तिमीहरू उराउनुर्हवदेन । मन्थनबाट 
प्राप्त हने वस्तुहरूमा तिमीहरूले लोभ गर्नु हदेन। अख ती वस्तुहरूको चाहना गर्न र प्राप्त नहदा 
रिसाउने कामत ख्न् गर्न हँदेन। 


रामालन्द्री टीका 


२८३८ 
अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 
श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 


इति देवान् समादिश्य भगवान् पुरुषोत्तमः । 
तेषामन्तदृधे राजन् स्वच्छन्दगतिरीरुवरः ॥ २६॥ 


पढार्थ समादिश्य  आदेश दिएर पुरुषोत्तमः  पुरुषोत्तम 
राजन्  हे राजा परीक्षित् स्वच्छन्दगतिः  स्वतन्त्र गति भगवान्  प्रभु 

इति  यसप्रकार भएका तेषां  उनीहरूकै सामु 
देवान्  देवताहरूलाई ईश्वरः  सर्वसमर्थ अन्तदैधे  अन्तर्धान हुनुभयो 





ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! देवताहरूलाई यसप्रकार आदेश दिएर स्वतन्त्र गति भएका 
सर्वसमर्थ पुरुषोत्तम भगवान् श्रीहरि उनीहरूकै सामु अन्तधनि हुनुभयो । 


अथ तस्मे भगवते नमस्कृत्य पितामहः । 


प    


भवर्च जग्मतुः स्वं स्वं घामोपेयुबाटे सुराः ॥ २७ ॥ 
पढार्थ भगवते  भगवान्लाई सुराः  देवताहरू चाहं 
अथ  त्यसपछि नमस्कृत्य  प्रणाम गरेर बलिं  बलिकहां 
पितामहः  ब्रह्माजी र स्वं स्वं  आआपनो उपेयुः  गए 
भवः च  भगवान् शङ्कर पनि घाम  धाममा 
तस्मे  त्यस्ता जग्मतुः  जानुभयो 





ताक्यार्थ त्यसपछि ब्रह्माजी र भगवान् शङडूरले पुरुषोत्तम प्रभुलाई प्रणाम गरेर आआफ्नो 
धाममा जानुभयो । देवताहरू चाहं बलिको नजिक गए । 


ुष्ट्वारीनप्यसंयत्तान् जातक्षोभान् स्वनायकान् । 

न्यषेधद् दैत्यराट् श्लोक्यः सन्धिविग्रहकालवित् ॥ २८ ॥ 
पदार्थ असंयत्तान्  युद्धका लागि उत्साहित भएका 
सन्धिविग्रहकाठवित्  सन्धि र॒ तयार नभएका स्वनायकान्  आपना 
युद्धको अवसरलाई जानने अरीन्  शत्रु देवताहरूलाई सेनापतिहरूलाई 
इलोक्यः  पवित्रकीर्तिं भएका दुष्ट्वा अपि  देखेर पनि न्यषेधत्  रोके 
दैत्यराट्  दैत्यका राजा बलिले जातक्षोभान्  युद्धका लागि 
ताक्यार्थ पवित्र कीर्तिसम्पन्न एवं सन्धि र युद्धका अवसरलाई जान्ने दैत्यराज बलिले यसप्रकार 


देवताहरूलाई युद्धका लागि तयार नभरई आफ्नो अधि आएको देखेर युद्धका लागि उत्साहित 
भएका आप्ना सेनापतिहरूलाई रोके । 





रामालन्द्री टीका 


२८३९ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 


् वैरोचनिमासीनं    ५ ५ चासुरयृथपे 
ते वैरोचनिमासीनं गुप्तं चासुरयुथपेः। 
श्रिया परमया जुष्टं जिताशेषमुपागमन् ॥ २९॥ 





पदढार्थ गुप्तं  सुरक्षित भएका   राजसिंहासनमा बस्ने 
ते  तिनीहरू परमया  सर्वोत्कृष्ट जितारोषं  सर्वलोकविजेता 
असुरयुथेः  असुर श्रिया च  वैभवद्रारा वैरोचनिं  विरोचनपुत्र बलिको 
सेनानायकहरूद्रारा जुष्टं  सेवित भएर उपागमन्  नजिक गए 


वाक्यार्थ ती देवताहरू असुरका सेनानायकहरुद्रारा सुरभित भई सर्वोत्कृष्ट वेभवद्रारा सेवित 
भएर राजसिंहासनमा बसिरहेका सर्वलोकविजेता बलिको नजिक गए। 


महेन्द्रः रटक्ष्णया वाचा सान्त्वयित्वा महामतिः 
अभ्यभाषत तत्सवं शिक्षितं पुरुषोत्तमात् ॥ ३० ॥ 





पदढार्थ वाचा  वाणीले विष्णुबाट 

महामतिः  महाबुद्धिशाली सान्त्वयित्वा  बलिलाई शिक्षितं  सिकेको 
महेन्द्रः  देवराज इन्द्रले सम्णाखदे तत्सर्वं  त्यो सवै कुरा 
इलक्ष्णया  मिटो पुरुषोत्तमात्  भगवान् अभ्यभाषत  सुनाए 


ताक्यार्थ महाबुदधिशाली देवराज इन्द्रले मिटो वचनले राजा बलिलाई सम्छाए र भगवान् 
विष्णुले सिकाउनुभएका सबे कुरा सुनाए। 


 क  अ 
तदरोचत देत्यस्य तत्रान्ये येऽसुराधिपाः। 
राम्बरोऽरिष्टनेमिरुच ये च त्रिपुरवासिनः ॥ ३९॥ 





पढार्थ अरिष्टनेमिः  अरिष्टनेमि थिए 

दैत्यस्य  दैत्यराज बलिलाई तत्र  त्यहाँ रहेका ये च  जति पनि 

तत्  त्यो कुरा अन्ये च  अरू पनि त्रिपुरवासिनः  त्रिपुरवासीहरू 
अरोचत  मन पयो ये  जोजो थिए ती सबैलाई यो कुरा मन 
शाम्बरः  शम्बर असुराधिपाः  असुरसेनापतिहरू पयो 


ताक्यार्थ दैत्यराज बलिलाई यो कुरा मन पयो । त्यहँ रहने शम्बर, अरिष्टनेमि आदि अरू 
सेनापतिहरू र सम्पूर्ण त्रिपुरवासी देत्यहरूलाई पनि यो कुरा मन पयो । 


ततो देवासुराः कृत्वा संविदं कृतसोहदाः। 
उद्यमं परमं चक्रुरमृतार्थे परन्तप ॥ ३२॥ 
पढार्थ परन्तप  हे परम तपस्वी परीक्षित् 


रामालन्द्री टीका 


२८९४० 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 
ततः  त्यसपचछ्छि संविदं  मेलमिलाप परमं  पूरा 
कृतसोहदाः  सन्धि गरेका कृत्वा  गरी उद्यमं  प्रयत्न 


देवासुराः  देवता र असुरहरूले अमृतार्थं  अमृतका लागि चक्रुः  गरे 
ताक्यार्थ हे परम तपस्वी परीक्षित् ! यसप्रकार देवता र दानवहरूले आपसमा सन्धि गरे र 
आपसमा मिलीजुली उनीहरू सबले अमूृतप्राप्तिका लागि पूरा प्रयत्न गरे। 


ततस्ते मन्दरगिरिमोजसोत्पादूय दुमंदाः। 
नदन्त उदधिं निन्युः शक्ताः परिघबाहवः ॥ ३३॥ 


पढार्थ दुमंदाः  मदमत्त नदन्तः  गर्जना गर्दै 
ततः  त्यसपछि ते  तिनीहरूले उदधिं  समुद्रतिर 
परिघबाहवः  परिघ फलामे ओजसा  बलपूर्वक निन्युः  लगे 


लौरो समान बलियो हात भएकामन्द्रगिरिं  मन्दराचललाई 
शक्ताः  अत्यन्त बलवान् र॒ उत्पाटूय  जुरुक्क उचालेर 
ताक्यार्थ परिघ फलामे लौरो समान बलियो हात भएका र अत्यन्त बलवान् र बलको मदले 
मत्त भएका तिनीहरूले बलपूर्वक मन्दराचललाई नै जुरुक्क उचालेर दलो स्वरले गर्जना गर्दै 
क्षीरसमुद्रतिर लगे । 


दूरभारोद्वहशान्ताः शक्रवेरोचनादयः। 
अपारयन्तस्तं वोदुं विवशा विजहुः पथि ॥ ३४॥ 








पदार्थ आदिले विवशाः  विवशतापूर्वक 
दूरभारोदहश्रान्ताः  टाढासम्म तं  त्यो पर्वतलाई पथि  बाटैमा 

भारी बोकेर थकित भएका वोढुं  थाम्न विजहुः  छोडिदिए 
रक्वेरोचनाद्यः  इन्द्र र बलि अपारयन्तः  नसकी 


ताक्यार्थ इन्र र बलि आदि सबै वीरहरू टाढासम्म भारी बोक्नाले थकित भडईसकेका थिए। 
यसैले उनीहरूले त्यस पर्वतको भारलाई थेगन सकेनन् र विवश भई त्यसलाई बाटैमा छोडिदिए। 


निपतन् स गिरिस्तत्र बहूनमरदानवान् । 
चूर्णयामास महता भारेण कनकाचलः ॥ ३५॥ 





पदढार्थ कनकाचलः  सुवर्णमय बहून्  धेरै 

तत्र  त्यहाँ बाटामा गिरिः  मन्दराचलले अमरदानवान्  देवता र 
निपतन्  खस्दाखस्दै महता  गहगो दानवहरूलाई 

सःत्यो भारेण  भारद्रारा चृणंयामास  चकनाचुर बनायो 


रामालन्द्री टीका 


२८७८१ 
अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 


ताक्यार्थ असाध्यै गहगो सुवर्णमय त्यस मन्दराचलले बाटोमा खस्दाखेरि अनेक देवता र 
दानवहरूलाई चकनाचुर बनायो । 


तांस्तथा भग्नमनसो भग्नवाहूरुकन्धरान्। 
विज्ञाय भगवांस्तत्र बभूव गरुडध्वजः ॥ ३६ ॥ 





पदढार्थ कम्मर, काँध टुटेका र भगवान्  श्रीहरि 
तान्  ती देवता र भग्नमनसः  उत्साहशून्य तत्र  त्यहाँ 
दानवहरूलाई भएको बभूव  प्रकट हुनुभयो 
तथा  यसप्रकार विज्ञाय  जानेर 

भग्नवाहूरुकन्धरान्  हात, गरुडध्वजः  गरुड वाहन हूने 


ताक्यार्थ ती देवता र दानवहरू हात, कम्मर र कंध भाच्चिनाले उत्साहहीन भई बसिरहेका 
छन् भन्ने थाहा पाएर भगवान् श्रीहरि गरुडमाथि चढी त्यहाँ प्रकट हूनुभयो । 


   श 


गिरिपातविनिष्िष्टान् विलोक्यामरदानवान्। 
ईक्षया जीवयामास निज॑रान् निव्र॑णान् यथा ॥ ३७ ॥ 





पदार्थ खस्नाले पिसिएको पै गरी 

अमरदानवान्  देवता र विलोक्य  देखेर ईक्षया  आपनो हेराइले नै 
दानवहरूलाई निज॑रान्  देवताहरूलाई जीवयामास  बचाउनुभयो 
गिरिपातविनिष्पिष्टान्  पर्वत॒नितव्रंणान् यथा  घाड नै नलागे 


तवाक्यार्थ भगवान्ले देवता र दानवहरूमाथि पूरा पहाड खसेर उनीहरू पिसिएको देख्नुभयो । 
उहांले आफ्नो अमृतमय हेरादृद्रारा देवताहरूलाई घाड नै नलागे ४ गरी बचाद्दिनुभयो । 
न, 


 ७ तु र 
गिरिं चारोप्य गरुडे हस्तेनेकेन टीलया । 
आरुद्य प्रययावन्धिं सुरासुरगणेवृंतः ॥ ३८ ॥ 





पदार्थ गरुडे  गरुडमाथि वृतः  घेरिई 
एकेन  एडटै आरोप्य  राखेर अब्धिं  समुद्रतिर 
हस्तेन  हातले आरुह्य  आफ पनि चढेर॒ प्रययो  जानुभयो 
लीलया  खेलौँची ड सुरासुरगणेः  देवता र 

गिरि च  पूरा पहाडलाई दानवगणहरद्रारा 


ताक्यार्थ भगवान्ले त्यो पूरा पहाडलाई नै खेलाँचीरमँ एके हातले उठाई गरुडमाथि राखेर आप् 
पनि त्यहं चद्नुभयो । अनि देवता र दानवहरू सबेलाई साथ लिई उहाँ समूद्रतिर जानुभयो । 


रामालन्द्री टीका 


२८८२ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 


अवरोप्य गिरि स्कन्धात् सुपणंः पततां वरः। 
ययो जलान्त उत्सृज्य हरिणा स विसर्जितः ॥ ३९॥ 


पढार्थ गिरि  मन्दराचललाई हरिणा  श्रीहरि भगवान्द्रारा 
सःती स्कन्धात्  आफ्नो कांँधबाट विसर्जितः  पठाइएपचछ्छि 
पततां  पक्षीहरूमध्ये अवरोप्य  उतारी ययो  गए 

वरः  सर्वश्रेष्ठ जलान्ते  समुद्रतटमा 

सुपण  गरुडले उत्सृज्य  छाडी 





ताक्यार्थ पक्षीराज गरुडले मन्दराचललाई आफ्नो काँधबाट उतारी समुद्रको तटमा लगी 
राखिदिए र श्रीहरि भगवानूले पठाउनुभएपचछि उनी त्यहँबाट गए । 


इति श्रीमदुभागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायामष्टमस्कन्धेऽमृतमथने 
मन्द्राचलानयनं नाम षष्ठोऽध्यायः ॥ ६॥ 


रामालन्द्री टीका 


२८४३ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 


अथ सप्तमोऽध्यायः 
भगवान् शङ्रारा कालकूट विषको पान 
श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
ते नागराजमामन्त्य फलभागेन वासुकिम् । 
परिवीय गिरो तस्मिन् नेत्रमन्धिं मुदान्विताः ॥ १॥ 
आरेभिरे सुसंयत्ता अमृतार्थे कुरूढह । 
हरिः पुरस्ताज्जगृहे पूवं देवास्ततोऽभवन् ॥ २॥ 





पदार्थ तस्मिन्  त्यो ह  थाले 

कुरूदधह  हे कुरुश्रेष्ठ परीक्षित् गिरो  पर्वतमा पूर्वं  पहिल्यै 

ते  ती देवता र दानवहरूले नेत्रं  नेतीको रूपमा हरिः  भगवान् श्रीहरिले 
फलभागेन  प्राप्त हने फललाई परिवीय  बांँधेर पुरस्तात्  मुखप 

भाग लगाने वचनले अमृतार्थे  अमूतप्राप्तिको लागि जगृहे  समात्नुभयो 
नागराजं  नागराज सुसंयत्ताः  तत्पर र देवाः  देवताहरू पनि 
वासुकिम्  वासुकिलाई मुदान्विताः  प्रसन्न भई ततः  त्यतैपट्टि मुखतिर नै 
आमन्त्य  फकाएर अन्धिं  समुद्रलाई मथ्न अभवन्  गए 


ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! देवता र दानवहरूले समुद्रमन्थनबाट आउने अमृत तिमीलाई पनि भाग 
लगाडँला भनी नागराज वासुकिलाई पनि फकाएर मन्दराचलको बीचमा बेरेर नेती फँ बनाए र 
अत्यन्त तत्पर र प्रसन्नचित्त भई अमृतप्राप्तिका लागि समुद्रमन्थन गर्न थाले। यस क्रममा पहिला 
भगवान् श्रीहरिले वासुकिको मखपट समात्नुभयो, त्यसैले देवताहरूले पनि मुखतिर नै समात्न 
गए। 


तन्नेच्छन् दैत्यपतयो महापुरुषचेष्टितम् । 
न गृहीमो वयं पुच्छमहेरद्गममङ्गटम् ॥ ३॥ 
स्वाध्यायश्चुतसम्पन्नाः प्रख्याता जन्मकर्मभिः। 
इति तृष्णीं स्थितान् दैत्यान् विलोक्य पुरुषोत्तमः। 
स्मयमानो विसृज्याग्रं पुच्छं जग्राह सामरः ॥ ४ ॥ 
पदार्थ तत्  त्यो महापुरुषचेष्टितम्  भगवान्को 


रालालन्द्री टीका 


२८४४ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
चेष्टालाई  सर्पको 
दैत्यपतयः  दैत्यसेनापतिहरूले अमङ्गलम्  अमङ्गलरूप 
न एेच्छन्  मन पराएनन् अङ्गं  अवयव 
स्वाध्यायश्चुतसम्पन्नाः  पुच्छं  पुच्छरलाई 
वेदशास््रको अध्ययन गरेका न गृह्णीमः  समात्वैनौँ 
जन्मकमभिः  उत्तम कुलमा इति  यसो भनी 

जन्म र वीरतापूर्ण कर्महरूद्रारा तुष्णीं  चुपचाप 
प्रख्याताः  प्रसिद्ध भएका स्थितान्  बसेका 


वयं  हामी दैत्यान्  दैत्यहरूलाई 





अध्याय ७ 


विलोक्य  देखेर 

स्मयमानः  मन्दमन्द हाँस्वै 
पुरुषोत्तमः  भगवान् श्रीहरिले 
अरं  मुखतिरको भाग 


विसृज्य  छोडी 
सामरः  देवताहरूको साथमा 
पुच्छं  पुच्छर 


जयाह  समात्नुभयो 


वाक्यार्थ भगवान्को यो व्यवहार दैत्यसेनापतिहरूलाई मन परेन । उनीहरूले भने हामीले वेद 
आदि शास्त्रहरूको विधिपूर्वकं अध्ययन गरेका छँ, हाम्रो जन्म उत्तम कुलमा भएको छर 
वीरतापूर्णं कर्महरूका कारणले पनि हाम्रो जगत्भर प्रसिद्धि छ । त्यसैले हामी सर्पको पुच्छरजस्तो 
अमङ्गल अङ्गलाई समात्देनौँ । यति भनी दैत्यहरू चुपचाप बसे । त्यो देखी भगवान्ले मन्दमन्द 
हाँस्दे वासुकिको मुखतिरको भाग छोडिपिनुभयो र देवताहरूको साथमा पुच्छरतिर समात्नुभयो । 


कृतस्थानविभागास्त एवं कङ्यपनन्द्नाः। 


ममन्थुः परमायत्ता अमृतां पयोनिधिम् ॥ ५॥ 


पदार्थ करयपनन्द्नाः  कश्यपका 
एवं  यसप्रकार सन्तान देवता र दानवहरूले 


कृतस्थानविभागाः  आआपफ्नो अमृतार्थं  अमृत पाडनका 
स्थान निश्चित गरयाएका लागि 
तेती परमायत्ताः  अत्यन्त 





तत्परतापूर्वक 
पयोनिधिम्  समृद्रलाई 
ममन्थुः  मन्थन गरे 


ताक्यार्थ यसप्रकार आआफनो स्थान निश्चित भएपच्छि ती कश्यपका सन्तान देवता र 
दानवहरूले अमृत पाउने आशाले अत्यन्त तत्परतापूर्वक समुद्रमन्थन गर्न थाले। 


मथ्यमानेऽणवे सोऽद्रिरनाधारो ह्यपोऽविशत् । 
भियमाणोऽपि बलिभिरगोरवात् पाण्डुनन्दन ॥ ६॥ 


पदार्थ दानवहरूले 

पाण्डुनन्दन  हे पाण्ड़नन्दन धरियमाणः अपि  थाम्दाथाम्दै 
परीक्षित् पनि 

अणवे  समुद्र हि  निश्चय नै 


मथ्यमाने  मन्थन हुन थालेपछि।सः  त्यो 
बलिभिः  बलिया देवता र॒ अनाधारः  तलपद्टि कुनै 





आधार नभएको 

अद्रिः  मन्दराचल 
गोरवात्  गहूङ्गो भएकाले 
अपः  पानीभित्र 
अविरात्  इव्यो 


रामालन्द्री टीका 


२८४५ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 


ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! यसप्रकार समुद्रमन्थन हुन थालेपल्ि त्यहां बलियाबलिया दैत्य र 
दानवहरूले मन्दराचललाई थाम्दै थिए, तर असाध्ये गहूङ्गो भएको र त्यसलाई अड्याउने आधार 


पनि नभएकाले त्यो पर्वत समुद्रभित्र इन्यो । 
ते सुनिर्विण्णमनसः परिम्खानमुखभ्रियः। 


न्दे, दैवेनातिबलीयसा ९ 

आसन् स्वपरुष नष्ट दवनात 
पढार्थ नष्टे  नष्ट गरिएपचछ्ि 
अतिवटीयसा  असाध्यै बलियोते  तिनीहरू 
दैवेन  भाग्यद्रारा परिम्लानमुखश्रियः  निन्याउरो 
स्वपौरुषे  आपनो परिश्रम अनुहार भएका 
ताक्यार्थ दुभाग्यवश आफ्नो परिश्रम नष्ट भएपचछ्छि ती देवता 
भयो र मन पनि असाध्यै खिन्न भयो । 





टीयसा ॥ ७ ॥ 


  


सुनिविण्णमनसः  असाध्ये 
दुःखी मनवाला 
आसन्  भए 


र दैत्यहरूको अनुहार निन्याउरो 


विलोक्य विघ्नेशविधिं तदेश्वरो दुरन्तवीयांऽवितथाभिसन्धिः। 
कृत्वा वपुः काच्छपमटूभुतं महत् प्रविश्य तोयं गिरिमुज्जहार ॥ ८ ॥ 


पदार्थ विघ्नेराविधिं  विघ्नेश्वरको यो 
तदा  त्यय समयमा विघ्नलाई 
दुरन्तवीयंः  प्रबल पराक्रमी विलोक्य  देखेर 


अवितथाभिसन्धिः  सत्यसङ्ल्प अदटुभुतं  विचित्र 
भएका महत्  असाध्य ठुलो 
ईङ्वरः  भगवान्ले काच्छपं वपुः  कद्ुवाको शरीर 





कृत्वा  धारण गरी 
तोयं  पानीमा 

प्रविश्य  प्रवेश गरी 
गिरि  पर्वतलाई 
उज्जहार  उचाल्नुभयो 


ताक्यार्थ प्रबल पराक्रमी र सत्यसडूल्प भएका भगवान्ले यो विघ्न विघ्नेश्वरको काम हो भन्ने 
जान्नुभयो । त्यसैले असाध्य विशाल, आश्चर्यपूर्ण कद्ुवाको शरीर धारण गरी पानी भित्र प्रवेश 


गर्नुभयो र त्यस मन्दराचललाई जुरुक्क उचाल्नुभयो । 


तमुत्थितं वीक्ष्य कुलाचलं पुनः समुत्थिता 


  . 


निमथतुं सुरासुराः । 


दधार पृष्ठेन स लक्षयोजनप्रस्तारिणा द्वीप इवापरो महान् ॥ ९॥ 


पदार्थ सुरासुराः  देवता र दानवहरू 
कुलाचलं  मन्दराचललाई निर्मथितुं  समुद्रमन्थनका लागि 
पुनः  फेरि समुत्थिताः  उठे 

उत्थितं  उठेको महान्  महान् 

वीक्ष्य  देखी सः  उनै भगवान्ले 


लक्षयोजनप्रस्तारिणा  एक 
लाख योजन फेलिएको 
पृष्ठेन  पिदुर्यूारा 

अपरः  अर्को 

दीपः इव  द्वीप ठै भई 





रामालन्द्री टीका 


२८५६ 

अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 
तं  त्यो पर्वतलाई दधार  धारण गर्नुभएको थियो 

ताक्यार्थ मन्दराचललाई पानीभित्रनाट उठेको देखी देवता र दानवहरू फेरि पनि समुद्रमन्थन 


गर्न उठे। त्यस समयमा मानँ अर्को द्रीप ४ एक लाख योजन फेलिएको आफ्नो पिदर्यद्रारा 
भगवान्ले मन्दराचललाई धारण गर्नुभएको धियो । 


सुरासुरेन्र्भुनवीयैवेपितं ज्र,  ०       
र परिभ्रमन्तं गिरिमङ्ग पृष्ठतः। 
बिभ्रत् तदावतंनमादिकच्छपो मेनेऽङ्गकण्ड्यनमप्रमेयः ॥ १० ॥ 


पदार्थ पृष्ठतः  आफ्नो पिट्यमा अवतार भगवान्ले 

अङ्ग  हे प्रिय राजा परिभ्रमन्तं  घुमिरहेको तदावतंनं  त्यो घुमाइलाई 
सुरासुरेन्द्रै  देवता र गिरि  मन्दराचललाई अङ्गकण्डयनं  आड कन्याएको 
दानवहरूका नादइके बिभ्रत्  धारण गर्दै जस्तो 

भुजवीयवेपितं  सकेसम्मको अप्रमेयः  अनन्त शक्तिसम्पननन मेने  मान्नुभयो 

बाहुबलले घुमाइएर आदिकच्छपः  आदिकच्छप 





ताक्यार्थ हे प्रिय राजा परीक्षित् ! देवता र दानवका नादइकेहरूद्वारा सकेसम्मको बाहुबल प्रयोग 
गरी धघुमादइएको मन्दराचललाई धारण गरेका अनन्त शक्तिसम्पन्न आदिकच्छप अवतार भगवान्ले 
त्यो पूरा पहाड आफ्नो पिर्यूमाथि घुम्दा आङ कन्याएको जस्तो मात्र मान्नुभयो । 


तथासुरानाविादासुरेण  ४ भ ० बलवीर्यमीरयन् 
तथासुरानाविश्दासुरेण रूपेण तेषां बलवीयमीरयन् । 

य ५ विष्णुर्दैवेन ४ ् नगेन्द्रमबोधरूप 
उदीपयन् देवगणांश्च विष्णुर्दैवेन नागेन  ॥ १९॥ 


पदार्थ ॥ वि उत्साहित बनार्खैदे 
विष्णुः  भगवान् श्रीहरि ईरयन्  बढाडदे देवेन  देवस्वरूपद्रारा पस्नुभयो 
आसुरेण  असुरको असुरान्  असुरहरूभित्र नगेन्द्रं च  नागराज 

रूपेण  स्वरूपद्रारा आविशत्  पस्नुभयो वासुकिभित्र 

तेषां  ती असुरहरूको तथा  त्यसै गरी अबोधरूपः  निद्रारूपले 
बटवीयँ  शारीरिक बल र॒ देवगणान्  देवताहरूलाई पस्नुभयो 





ताक्यार्थ भगवान् श्रीहरि असुरहरूको शारीरिक बल र इन्द्रियशक्तिलाई बढाँदे तिनीहरूभित्र 
असुररूपले नै पस्नुभयो भने देवताहरूभित्र पनि उनीहरूलाई उत्साहित बनाँदे देवस्वरूपले ने 
पस्नुभयो । त्यसै गरी नागराज वासुकिभित्र उहाँ निद्रारूपले प्रवेश गर्नुभयो । 


उपर्यगेन्द्रं गिरिराडिवान्य आक्रम्य हस्तेन सहस्रबाहुः । 


तस्थो दिवि बह्यभवेन्द्रमुख्येरभिष्टुवदुभिः सुमनोऽभिवृष्टः ॥ १२॥ 
पदार्थ उपरि  पर्वतमाधि अन्यः  अर्को 


रामालन्द्री टीका 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


गिरिराट् इव  पर्वतसमान भई मन्दराचललाई 
सहस्रबाहुः  हजार हात धारण आक्रम्य  धिचेर 


२८४७ 
अध्याय ७ 


् न्स 
ब्रह्मभवेन्द्रमुख्यः  ब्रह्माजी, 
भगवान् शङ्कर र इन्द्र॒ आदि 





गर्ने परमात्मा तस्थो  बस्नुभयो देवताहरुद्रारा 
हस्तेन  आफना हातले दिवि  आकाशमा रही सुमनः  फूल 
अगेन्द्रं  पर्वतश्रेष्ठ अभिष्टुवदुभिः  स्तुति गर्ने अभिवृष्टः  बस्यो 


ताक्यार्थ भगवानूले हजार हात भएको अत्यन्त विशाल पर्वतसमानको अर्को रूप धारण 
गर्नुभयो र आप्ना हातले मन्दराचललाई धथिची त्यहींमाथि बस्नुभयो । आकाशमा रहेका ब्रह्माजी, 
भगवान् शङ्कर र इन्द्रसहित सम्पूर्ण देवताहरूले उहाँको स्तुति गरे र उहाँमाथि पुष्पवृष्टि पनि गरे। 
उपर्यघरचात्मनि ९.         
त्मान गात्रनत्रयाः परण त पषावशता समाधताः । 
ममन्थुरब्धिं तरसा मदोत्कटा महाद्रिणा क्षोभितनक्रचक्रम् ॥ १६॥ 

प्रवेश गर्न 


परेण  परमात्माद्रारा 
समेधिताः  बलवान् भएका 


पदार्थ 
आत्मनि  देवतादैत्यभित्र 
गोतने्रयोः  पहाड र 


कषोभितनकचकरम्  गोही आदि 
जलचरहरू कम्पित भएको 
अन्धिं  महासागरलाई 


वासुकिनागभित्र मदोत्कटाः  मदमत्त तरसा  वेगपूर्वक 
उपरि अघः च  मन्दराचलको ति  तिनीहरूले ममन्थुः  मन्थन गर्न थाले 
तल र माथि पनि महाद्रिणा  मन्दराचलका 


प्राविशता  विभिन्न रूपले कारण 
ताक्यार्थ देवता र दैत्यभित्र, मन्दराचलमा, वासुकिनागभित्र र मन्दराचलको तलमाथि विभिन्न 
रूपले भगवान् प्रवेश गर्नुभएको थियो। यसकारण बलवान् भएका ती देवता र दैत्यहरूले 
महासागरलाई मन्थन गर्न थाले। त्यस समयमा मन्दराचल हल्लिनाले त्यहाँ रहने गोही आदि 
जलचरहरू कम्पित भएका थिए। 


विवरण समुद्रमन्थनमा सहायता गर्न भगवान्ले पहिले नै कच्छप अवतार लिदसक्नुभएको 
थियो । त्यति मात्र नभई देवता, दानव, मन्दराचल र वासुकिभित्र पनि उहाँ बल, उत्साह आदि 
रूपले प्रकट हुनुभयो भने कुरा माथिका तीन श्लोकमा बतादइएको छ। सर्वव्यापी परमात्मा 
आसुरेण रूपेण अर्थात् असुरहरूकै रूपले तिनीहरूभित्र बस्नुभयो भने, दैवेन अर्थात् देवताकै रूपले 
देवताभित्र पनि बस्नुभयो । देवता र दानवहरूको शक्ति र उत्साहलाई बढाउनके लागि भगवान्ले 
यसो गर्नुभएको थियो । वासुकि नागलाई मदानीको बीचमा डोरी बरे ४ बेरिएको थियो। मुख र 
पुच्छरतिर समातेर तान्दा र मन्दराचलपर्वतसंग रगडिंदा वासुकिलाई ज्यादै कष्ट हुन्छ भनेर 
भगवानूले अखण्ड निद्राको रूपले उनीभित्र प्रवेश गर्नुभयो, जसबाट उनलाई कुनै दुःखको अनुभव 
हनै पाएन। भगवान् गोत्र अर्थात् पहाडभित्र पनि दृढताको रूपले बस्नुभएको थियो, जसका 
कारण जति घुमारंदा पनि पहाड फुटने र खस्ने भएन । फेरि भगवान्ले पहाडमाधथि अर्को इलो 
रूप लिई त्यसलाई धिच्नुभयो, जसबाट पहाड दायाँबायाँ लडन पाएन। यसप्रकार भगवान् 





रामालन्द्री टीका 


२८७८ 
अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 


सबेभित्र उनीहरूले पनि थाहा नपाउने गरी बस्नुभएको धियो । भगवान् सर्वशक्तिमान् हुनुहुन्छ र 
संसारका सबै थरी व्यवहारहरूका एक मात्र सञ्चालक हुनुहुन्छ, तापनि उहाँ कीं पनि देखिने 
गरी अभिव्यक्त हुनुहुन्न । उहाँ मनका प्रेरक हनुहन्छ, सबेलाई कुशलतापूर्वक यसरी निर्देशित 
गर्नृहुन्छ कि सबले उहाँ के इच्छाअनुसार यो संसारनाटकमा आफ्नो भागको अभिनय पूर्णताका 
साथ गर्दछन्। हून त प्राणीहरूले सोच्छन् कि मैले धरे महत्त्वपूर्ण कामहरू गरेको द्रु, तर 
उनीहरूको मन, बुदधिलाई अन्तर्यामीले प्रेरित नगरेको भए के तिनीहरूले त्यो काम गर्न सक्दथे र? 
यही अदृश्य प्रेरणा र इच्छाशक्िको भरमा सम्पूर्ण संसारव्यवस्थालाई सुघटित बनाउने 
सर्वशक्तिमान् परमात्माले समुद्रमन्थनमा पनि देवता र दानवले थाहै नपाउने गरी उनीहरूभित्र बसेर 
लीला गर्नुभयो भने कुरा यो प्रसङ्गले बताएको छ। 


अहीन्द्रसाहस्रकटोरदट्सुखर्वासाग्निधूमाहतवचंसोऽसुराः । 
पोरोमकाठेयबलील्वलादयो दावाग्निदग्धाः सरला इवाभवन् ॥ १४ ॥ 





पदार्थ निस्किएका विषमय आगोका असुराः  दैत्यहरू 
अहीन्द्रसाहस्रकटोरदुङ्मुख धुवांका कारण निस्तेज भएका दवाग्निदग्धाः  डेलोबाट 
इवासाग्निधूमाहतवचंसः  पोलोमकाठेयबलील्वलाद्यः  उटेका 

नागराजका हजारौं कठोर पौलोम, कालेय, बलि र इल्वल सरलाः इव  सल्लाका रुख रँ 
आंँखा, मुख र सासबाट आदि अभवन्  भए 


ताक्यार्थ नागराज वासुकिका हजारौँ कठोर आंँखा, मुख एवं सासबाट निस्किएका विषमय 
आगोका धुवाँका कारण निस्तेज भएका पौलोम, कालेय, बलि र इल्वल आदि श्रेष्ठ दैत्यहरू 
उटठेलोबाट उढेका सल्लाका रुखहरू ४ कान्तिहीन भए। 


देवांङ्च तच्छरवासशिखाहतप्रभान् धूम्राम्बरखग्वरकञ्चुकाननान्। 
समभ्यवरष॑न् भगवटरा घना ववुः समुद्रम्यंपगूढवायवः ॥ १५॥ 


पदढार्थ । भएका तरङ्गलाई स्पर्श गर्ने शीतल 
तच्छर्वासशिखाहतप्रभान्  देवान् च  देवताहरूलाई चाहं वायुहरू 

वासुकिको सासको विषमय भगवद्शाः  भगवान्द्रारा प्रेरित वबुः  बहन थाले 
आगोट्रारा कान्ति क्षीण भएका घनाः  बादलहरूले 
धूम्राम्बरसखग्वरकञ्चुकाननान्  समभ्यवषंन्  जलवृष्टि गरे 
वस्त्र, माला, कवच र मुख सबै समुदरोम्युंपगूढवायवः  समुद्रका 
ताक्यार्थ देवताहरू पनि वासुकिनागको सासबाट निस्किरहेको विषमय आगोको लपेटाबाट 
कान्ति क्षीण भएका भए, उनीहरूका वस्त्र, माला, कवच र मुख पनि मेलाधैला भए । भगवान्को 
प्ररणाले बादलहरूले देवताहरूतिर जलवृष्टि गरे अनि समुद्रका तरङ्गलाई स्पर्श गर्ने शीतल वायु 
पनि बहन थाल्यो । 





रामालन्द्री टीका 


२८४९ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 


मथ्यमानात् तथा सिन्धोर्दैवासुरवरूथपेः। 
यदा सुधा न जायेत निमंमन्थाजितः स्वयम् ॥ १६ ॥ 





पढार्थ मथ्यमानात्  मन्थन गरिएको न जायेत  उत्पनन भएन 

तथा  त्यसप्रकार सिन्धोः  समुद्रवाट अजितः  तब अजित भगवान् 
देवासुरवरूथयेः  देवता र॒ यदा  जब स्वयम्  आफैले 

दानवहरूका सेनापतिहरूद्रारा सुधा  अमृत निम॑मन्थ  मन्थन गर्नुभयो 


ताक्यार्थ यसप्रकार देवता र दानवहरूका सेनापतिहरूले मिलेर समुद्रमन्थन गर्दा त्यसबाट अमृत 
उत्पन्न नभएपछि भगवान् अजितले आफ समुद्रमन्थन गर्न थाल्नुभयो । 
मेघश्यामः कनकपरिधिः कणेविद्योतविद्यु 
न्मूध्नं भ्राजद्धिटुलितकचः खग्धरो रक्तनेत्रः 


नरन  


उत्रिदामजगदमयददन्द्द्यूक गृहीत्वा 


   


मस्नन् मरना व्रातागारस्वाशभतायहटुूरषृताद्रः ॥ ९७ ॥ 
पढार्थ लगाएका जेत्रेः  विश्वविजयी 
अथ  यसपचछि मूध्नि  शिरमा दोभिंः  आपफ्ना बाहृहरूद्रारा 
उदुधृताद्रिः  कद्कुवारूपले भ्राजद्धिटुलितकचः  घुप्रिएका दन्दश्चुकं  वासुकिलाई 
पर्वतलाई उटठाइराख्ने कपाल फरफराइरहेका गृहीत्वा  समातेर 
मेघश्यामः  बादल ४ कालो रक्तनेत्रः  राताराता आंखा मथ्ना  मदानी बनाइएको 
वर्ण भएका भएका मन्दराचलद्वारा 
कनकपरिधिः  सुनौलो पीताम्बरखग्धरः  वनमालाधारी अजित मथ्नन्  मन्थन गर्दा 
लगाएका भगवान्ले प्रतिगिरिः इव  अर्को मन्दराचल 
कणैविद्योतविद्युत्  कानमा जगद्भयदेः  जगत्लाई नै ॐ 
बिजुली फँ चम्किने कुण्डल अभयप्रदान गर्ने अशोभत  सुहाउनुभयो 





वाक्यार्थ कद्ुवाको रूप धारण गरी मन्दराचललाई उठादइराख्दा भगवान्को शरीर बादल रै 
कालोकालो वर्णको थियो र जसमा सुनौलो पीताम्बर लगाइएको धियो । उहँको कानमा 
बिजुली र चम्किरहेका कुण्डलहरू थिए भने शिरमा फरफराद्रहेको धुप्रिएको कपाल थियो । 
उहाँका हातहरू सम्पूर्ण जगत्लाई नै अभयप्रदान गर्ने र सबैभन्दा बदी शक्तिशाली थिए। तिन 
हातले वासुकि नागलाई समातेर मदानी बनाइएको मन्दराचललाई घुमाई समूद्रमन्थन गर्दा उहाँ 
दोस्रो मन्दराचल ॐ सुशोभित देखिनुभएको धियो । 


रामालन्द्री टीका 


२८५० 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 


निम॑थ्यमानादुदधेरभूद् विषं महोल्बणं हालहलाहमग्रतः। 


सम्भ्रान्तमीनोन्मकराहिकच्छपात् तिमिदधिपग्राहतिमि्गिखाकुलात् ॥ १८ ॥ 
पढार्थ तिमिद्विपग्राहतिमिद्निखाकुखात्  अग्रतः  सबैभन्दा पहिला 
सम्भ्रान्तमीनोन्मकराहि आत्तिएका तिमि, समुद्री हात्ती, महोल्बणं  अत्यन्त उग्र 


कच्छपात्  भागदौड गरिरहेका गोही र तिमिङ्गिलहरूले व्याप्त हालहलाहं  हालाहल नामको 
माछा, माथि उत्रिएका गोही, निमंथ्यमानात्  मन्थन गरिएको विषं  विष 

सर्पं र कद्ुवाले युक्त उदधेः  त्यो समुद्रवाट अभूत्  उत्पन्न भयो 
ताक्यार्थ भगवान्ले समुद्रमन्थन गर्न थालेपचल्ि भागदौड गरिरहेका माका, माथि उत्रिएका गोही, 
सर्पं र कुवा एवं आत्तिएका तिमि माछ, तिमिङ्गिल तिमि माछोलाई निल्न सक्ने ठुलो माछ्छो, 
समुद्री हात्ती र अनेक प्रकारका गोहीहरू भएको त्यस समुद्रवाट सबैभन्दा पहिला अत्यन्त उग्र 
हालाहल नाम गरेको विष उत्पन्न भयो । 


तदुग्रवेगं दिशि दिङयुपयंधो विसप॑दुत्सपंदसद्यमप्रति । 
भीताः प्रजा दद्रवुरङग सेश्वरा अरक्ष्यमाणाः शरणं सदाशिवम् ॥ १९॥ 





पढार्थ विदिशाहरूमा सेश्वराः  प्रजापतिहरूसहितका 
अद्खं  हे प्रिय राजा उपरि अधः  तल माथि प्रजाः  सम्पूर्ण प्रजाहरू 
अप्रति  प्रतिकार गर्न नसकिने उत्सपंत्  उददै र सदारिवम्  सदाशिवको 
उग्रवेगं  भयङ्कर वेगवान् विसपंत्  फैलिंदै गरेको देखेर रारणं  शरणमा 

असह्यं  सहने नसकिने अरक्ष्यमाणाः  कसैद्रारा रक्षा दुद्रुवुः  दगु पुगे 

तत्  त्यो विषलाई नगरिएका 

दिशि दिशि  दिशा भीताः  असाध्ये डराएका 





ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! प्रतिकार गर्ने नसकिने त्यस असह्य विषलाई भयङ्कर वेगका साथ 
दिशाविदिशामा उडिरहेको र तलमाथि जतातते फैलिरहेको देखेपछ्ि र त्यसबाट आपरूलाई कसैले 
रक्षा नगरेपछि असाध्ये उराएका प्रजापति सहितका सम्पूर्ण प्रजाहरू दगु सदाशिव भगवान्को 
शरणमा पुगे। 


भ ५   ० द 
विरखुक्य त द्ववर् त्ररुक्या भवाय दन्याभमत मुनीनाम् । 
आसीनमद्रावपवगहेतोस्तपो जुषाणं स्तुतिभिः प्रणेमुः ॥ २०॥ 
पदार्थ ५  सतीदेवीसंग मुनीनाम्  सम्पूर्ण ज्ञान चाहने 
त्रिलोक्याः  तीनै लोकको अद्रौ  कैलाशमा मृनिहरूद्रारा 


भवाय  उन्नतिको लागि आसीनं  बसिरहनुभएका अभिमतं  सेवित 


रामालन्द्री टीका 


अष्टम स्कन्ध 


अपवगहेतोः  तिनीहरूकै 
मोक्षका लागि 
तपः  तपस्या 


श्रीमद्भागवत 


 गरिरहनुभएका 
तंती 
देववरं  महादेवलाई 


२८५१ 
अध्याय ७ 


विलोक्य  देखेर 
स्तुतिभिः  स्तुतिपूर्वक 
प्रणेमुः  प्रणाम गरे 


ताक्यार्थ सम्पूर्ण लोकको उन्नतिका लागि सतीदेवीसंग कैलाशमा बसिरहनुभएका, ज्ञान चाहने 
सम्पूर्ण मुनिहरुद्रारा सेवा गरिएका एवं तिनीहरूकै मोक्षका लागि तपस्या गरिरहनुभएका 
देवाधिदेव महादेवलाई देखी प्रजापति र सम्पूर्ण प्रजाहरूले उहाँ लाई स्तुतिपूर्वक प्रणाम गरे। 


प्रजापतय ज्त्चुः प्रजापतिहरूले भने 
देवदेव महादेव भूतात्मन् भूतभावन । 
त्राहि नः शरणापन्नांस््ेलोक्यदहनाद् विषात् ॥ २१॥ 


महादेव  हे महादेव डदढाउने 
शरणापन्नान्  शरणमा आएका विषात्  विषबाट 
त्राहि  जोगाउनुहोस् 


पदार्थ 

भूतभावन  सबका पालक 
भूतात्मन्  सबैका आत्मस्वरूप नः  हामीहरूलाई 

देवदेव  देवताका पनि देवता  तीनै लोकलाई 
वाक्यार्थ सम्पूर्ण प्राणीहरूका आत्मा र उनीहरूका पालक देवाधिदेव हे महादेव ! हजुरका 
शरणमा आएका हामीलाई तीनै लोकलाई पनि उढाउन सक्ने यस विषबाट जोगाउनुहोस् । 


व  दङ्वरो स ् 
त्वमेकः सर्वजगत ईङवरो बन्धमोक्षयोः । 
तं त्वामर्चन्ति कुदालाः प्रपन्नातिंहरं गुरुम् ॥ २२॥ 











पदार्थ मोक्षका लागि गुरुम्  जगदगुरु 

एकः  केवल एक ईरवरः  समर्थ हुनुहुन्छ त्वां  हजुरलाई 

त्वं  हजुर मात्र तं  त्यस्ता कुरालाः  विवेकीहरू 
सवंजगतः  सम्पूर्ण जगत्को प्रपन्नातिंहरं  शरणागतहरूको अचन्ति  सेवा गर्दछछन् 
बन्धमोक्षयोः  बन्धन र दुःखलाई नष्ट गर्न 


ताक्यार्थ सम्पूर्ण जगत्को बन्धन र मुक्तिका लागि केवल हजुर मात्र समर्थ हूनुह॒न्छ । हजुर 
आप्ना शरणमा आएका भक्तहरूको दुःखलाई तत्काल नाश गर्नृहुन्छ, त्यसैले विवेकी मानिसहरू 
हजुरको सेवा गर्वछछन्। 


गुणमय्या स्वशक्त्यास्य सग॑स्थित्यप्ययान् विभो । 
धत्से यदा स्वदुग्भूमन् बह्मविष्णुरिवामिधाम् ॥ २३॥ 


पदार्थ 
स्वदुक्  स्वयंप्रकाश 


विभो  सर्वव्यापक 
भूमन्  हे परमात्मा 


यदा  जब 
गुणमय्या  त्रिगुणात्मिका 


रामालन्द्री टीका 


२८९५२ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 
स्वशक्त्या  आफ्नो सगस्थित्यप्ययान्  सृष्टि, विष्णु र शिवको नामरूप 
मायाशक्तिद्रारा स्थिति र नाश गर्नृहन्छ, तब॒ धत्से  धारण गर्नुहुन्छ 

अस्य  यो जगत्को नह्यविष्णुरिवाभिधाम्  ब्रह्मा, 


ताक्यार्थ हे परमात्मा ! हजुर स्वयंप्रकाश र सर्वव्यापक हुनुहृन्छ। आफ्नो त्रिगुणात्मिका 
मायाशक्तिद्रारा जगत्को सृष्टि, स्थिति र लय गर्ने वेलामा चाह हजुर न ब्रह्मा, विष्णु र शिवको 
नामरूप धारण गर्नृहुन्छ । 


त्वं ब्रह्य परमं गद्यं सदसद्भावभावनः। 
नानाराक्तिभिराभातस्त्वमात्मा जगदीरुवरः ॥ २४॥ 





पदार्थ गुह्यं  परम रहस्यमय नानाराक्तिमिः  अनन्त 
सदसद्भावभावनः  उचनीच परमं ब्रह्म  पख्रह्म हुनुहुन्छ  शक्तिहरुद्रारा 

सबे प्रकारका प्राणीहरूलाई आत्मा  सबेका आत्मा आभातः  जगत्रूपमा 
जीवन दिने जगदीरवरः  जगत्का मालिक देखिनुभएको छ 

त्वं  हजुर नै त्वं  हजुर नै 


ताक्यार्थ हे परमात्मा ! जगत्का उचनीच सवे प्रकारका प्राणीहरूलाई जीवन दिने हजुर न 
सम्पूर्ण जगत्का मालिक र सबेका आत्मा हुनुहुन्छ । परम रहस्यमय परब्रह्मतत्त्व भएर पनि आपफना 
अनन्त शक्तिहरुद्रारा दुश्य जगत्को रूपमा हजुर न देखिनुभएको छ। 


त्वं शब्दयोनिजंगदादिरात्मा प्राणेन्द्रियद्रव्यगुणस्वभावः। 
काठः करतुः सत्यमृतं च धम॑स्त्वय्यक्षरं यत् त्रिवृदामनन्ति ॥ २५॥ 





पदार्थ अहदङ्ारका कार्य पञ्चप्राण, घमः च  धर्मरूप पनि हुनुहुन्छ 
त्वं  हजुर नै इन्द्ियहरू, पदार्थहरू र तिनका यत्  जुन 

शब्दयोनिः  शब्द वेदका भिन्नभिन्न स्वभाव पनि हुनुहुन्छ त्रिवृत्  त्रिगुणात्मिका 

कारण हुनुहन्छ कालः  कालस्वरूप अक्षरं  प्रकृति छ, त्यो 
जगदादिः  जगत्कारण महत्तत्त्व कतुः  यज्ञरूप त्वयि  हजुरमा नै 

आत्मा  अहङ़ार र सत्यं  सत्यस्वरूप आमनन्ति  आशित रहन्छ 
प्राणिन्द्रियद्रव्यगुणस्वभावः  ऋतं  तथ्यस्वरूप भनी विद्रानूहरू बतारंछन् 


ताक्यार्थ वेद हजुरबाट नै उत्पन्न भएको हो । हजुर नै महत्तत्त्व, अहङड़ार र यसका कार्य मन, 
बुद्धि, इन्द्रिय, प्राण, सम्पूर्ण पदार्थ र यिनीहरूका भिन्नभिन्न स्वभाव पनि हुनुहुन्छ । हजुर ने काल, 
यज्ञ, सत्य र तथ्य धर्मस्वरूप हुनहन्छ । त्रिगुणात्मिका प्रकृति पनि हजुरमा नै आशित छ भनी 
विद्वानूहरू बतांछन् । 

वितरण यस श्लोकमा परमात्मास्वरूप भगवान् शिवको स्तुति गर्दै परमात्मालाई अहड़ारस्वरूप 


रामालन्द्री टीका 


२८५३ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 


अनि प्रकृतिको आश्रय भनी बताद्रएको छ। अहङ्कार तीन प्रकारको हृन्छ वेकारिक, राजस र 
तामस । अहङ्ारबाट नै सम्पूर्ण सृष्टिको आरम्भ भएको हो । त्यसमध्ये वैकारिक अर्थात् सात्विक 
अहड़ार क्षुब्ध हदा त्यसबाट मन, तैजस अर्थात् राजस अहङ्ार विकृत हदा बुद्धि, इन्द्रिय र प्राण 
अनि तामस अहङ्कारबाट रूप, रस आदि पञ्चतन्मातव्राहरूको उत्पत्ति ह॒न्छ भागवत ३२६२४ 
३२ । वास्तवमा त्यो अहङार पनि भगवान् नै हुनहुन्छ । यसबाट परमात्माभन्दा भिन्न अर्को कुनै 
पदार्थ कैन भन्ने बुखिन्छ। 

यस श्लोकमा आएको त्रिवृत् अक्षरं यस पदावलीको अर्थ दुई प्रकारले गर्न सकिन्छ। 
त्रिवृत्को शाब्दिक अर्थ तीनवटा अवयवबाट बनेको भन्ने हृन्छ भने अक्षरको शाब्दिक अर्थ नाश 
नहुने भन्ने हन्छ । यसरी त्रिवृत् अक्षरं यसको अर्थ त्रिगुणात्मिका प्रकृति पनि हृन्छ त्यस्तै अ, उ, म् 
गरी तीन अवयवबाट बनेको ओङ्कार पनि हुन्छ । तर पनि प्रसङ्ग अनुसार त्रिगुणात्मिका प्रकृति यो 
पहिलो अर्थ ने बढी ग्राह्य छ। 


अग्निमुंखं तेऽखिलदेवतात्मा क्षितिं विदुलोंकभवाङ्भिपङ्कजम् । 
काटं गतिं तेऽखिलदेवतात्मनो दिराङ्च कर्णो रसनं जठेदाम् ॥ २६॥ 


पलढार्थ 

लोकभव  हे सम्पूर्ण लोकको 
कल्याण गर्ने परमात्मा 
अखिल्देवतात्मा  सर्वदेव 
स्वरूप 

अग्निः  अग्निनै 

ते  हजुरको 


मुखं  मुख हो 

क्षितिं  पृथिवी नै 
अङ्चिपङ्कजम्  चरणकमल हो 
भनी 

विदुः  विद्रानूहरू जान्दच्छन् 
कां  काल नै 
अखिल्देवतात्मनः  सम्पूर्ण 


देवताहरूका आत्मा भएका 
ते  हजुरको 

गतिं  गति हो 

दिशः  दिशाहरू 

कर्णो  दुई कान हुन् भने 
जठेदाम् च  वरुणदेव नै 
रसनम्  जिनब्रो हन् 





ताक्यार्थ सम्पूर्ण लोकको कल्याण गर्न हि परमात्मा ! सर्वदेवस्वरूप अग्नि हजुरका मुख हन् । 
पृथिवी हजुरको चरणकमल हो भने काल नै हजुरको गति हो। पूर्व, पश्चिम आदि दिशाहरू नै 
हजुरका कान् हन् भने वरुण नै हजुरका जित्रो हुन् अनि हजुर सबै देवताहरूका आत्मस्वरूप 
हुनृहुन्छ भनी विद्रानूहरू जान्दछछन् । 


नाभिनभस्ते श्वसनं नभस्वान् सूयंश्च चक्षुषि जलं स्म रेतः। 
परावरात्माश्रयणं तवात्मा सोमो मनो दयोभगवन् शिरस्ते ॥ २७॥ 


पदार्थ नभस्वान्  वायु स्म  वीर्य 
भगवन्  हे सर्वसमर्थ प्रभु श्वसनं  श्वासप्रश्वास सोमः  चन्रमा 
नभः  आकाश सूयः च  सूर्यनै मनः  मन 

ते  हजुरको चक्षुषि  आंखाहरू दयोः  स्वर्गलोक 
नाभिः  नाभि जटं  पानी ते  हजुरको 





रामालन्द्री टीका 


२८५४ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 
शिरः  शिर र आत्मा  अहङ्ार प्राणीहरूको आश्रय हो 
तव  हजुरको परावरात्माश्रयणं  उचनीच सबे 


ताक्यार्थ हे सर्वसमर्थ प्रभु! आकाश हजुरको नाभि हो भने वायु हजुरको श्वासप्रश्वास हो। 
सूर्य हजुरका आंँखा हन्, पानी हजुरको वीर्य हो। चन्रमा हजुरका मन हुन् भने स्वर्गलोक ने 
हजुरको शिर हो । हजुरको अहङकार नै उचनीच सबै प्रकारका प्राणीहरूको आश्रय हो । 


कुक्षिः समुद्रा गिरयोऽस्थिसङ्घा रोमाणि सवोँषधिवीरुधस्ते । 
छन्दांसि साक्षात् तव सप्त धातवस्त्रयीमयात्मन् हृदयं सव॑धमंः ॥ २८॥ 


पदार्थ अस्थिसङ्घाः  हाडहरू हन् तव  हजुरका 

त्रयीमयात्मन्  तीन वेद ऋक्, सर्वोषधिवीरुधः  सम्पूर्ण सप्त  सात 

यजु र साम नै आत्मास्वरूप ओषधि वनस्पतिहरू धातवः  धातुहरू हुन् 

भएका हे प्रभ ते  हजुरका स्वधम  सम्पूर्ण प्रकारको धर्म 
समुद्राः  समुद्रहरू रोमाणि  रौँहरू हन् हृदयम्  हजुरको हृदय हो 
कुक्षिः  हजुरको कोख हुन् साक्षात्  साक्षात् 

गिरयः  पहाडहरू छन्दांसि  वेदहरू नै 





ताक्यार्थ वेदात्मा हे प्रभु! समुद्रहरू हजुरका कोख हुन् र सम्पूर्ण पहाडहरू हाड हुन्। जति 
पनि ओषधि वनस्पतिहरू छन् ती सबै हजुरका रौँ हुन् । वेदहरू हजुरका सात धातु हुन् भने सम्पूर्ण 
धर्म हजुरको हृदय हो । 


मुखानि पञ्चोपनिषदस्तवेश येस्तरंशदयष्टोत्तरमन्त्रवर्गः । 
यत्तच्छिवाख्यं परमात्मतत्त्वं देव स्वयंज्योतिरवस्थितिस्ते ॥ २९॥ 


पदार्थ    जसबाट स्वयंज्योतिः  स्वयंप्रकाश 

ईरा  हे भगवान् त्रिंशत् अष्टोत्तरमन्त्रवगंः  शिवाख्यं  शिवनामक 
पञ्चोपनिषदः  सद्योजात आदि अरतीस प्रकारका मन्त्रहरू परमात्मतत्त्वं  परमार्थतत्त्व छ 
उपनिषद्का पाँच मन्त्रहरू हुन्छन् तत्  त्यो 

तव  हजुरका देव  हे परमात्मा ते  हजुरको 

मुखानि  मुखहरू हुन् यत्  जुन अवस्थितिः  शान्त अवस्था हो 





ताक्यार्थ हे भगवन् ! सद्योजात, वामदेव, अघोर, तत्पुरुष र ईशान यी उपनिषद्का पाँच 
मन्त्रहरू नै हजुरका पाँच मुख हुन्। यी मन्त्रहरूबाट फेरि खण्डखण्ड गर्दा अर्तीस प्रकारका 
मन्त्रहरू बन्दछन्। हे परमात्मा ! जुन कल्याणकारक स्वयंप्रकाश शिवनामक परमार्थतत्त्व छ, त्यो 
हजुरको शान्त अवस्था हो। 

वितरण यहाँ पाँच उपनिषद् नै भगवान् शङ्रका पांच मुख हन् भनी बताइएको छ । यहाँ 


रामालन्द्री टीका 


२८५५ 
अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 


उपनिषद् भनेर कृष्णयजुर्वेदीय तैत्तिरीय आरण्यकको दशम प्रपाठकको १७२१ अनुवाकका पाँच 
मन्त्रहरूलाई लिदएको हो । सबैका अन्तरात्मा र मालिक पशुपतिका पाँच मुख र तिनलाई बुखाउने 
पाँच मन्त्रहरू रहेका छन्। अद्वैत शिवतत्त्व नै पूर्वपश्चिम, तलमाथि, सबैतिर रहेको छ । भगवान् 
शडूरका पाँच मुखहरूमध्ये पश्चिमपटटिको मुखलाई सद्योजातं प्रपद्यामि यस मन्त्रले सद्योजात 
ततत्वको रूपमा बतारंछ। वामदेवाय नमः यस मन्त्रले उत्तरतिर वामदेव तत्त्वलाई बता । 
अघोरेभ्योऽथ घोरेभ्यः यस मन्त्रले दकषिणतिर अघोर तत्त्वलाई बतारंछ भने तत्पुरुषाय विमद्महे 
यस मन्त्रले पूर्वतिर तत्पुरुष तत्त्वको प्रतिपादन गर्दछ। ईशानः सर्वविद्यानां यस मन्त्रले चाहं 
माथितिर ईशान ततत्वको प्रतिपादन गर्दछ। भगवान् शङ्रको उपासना गर्दा उहाँलाई रुद्रसूक्तका 
मन्त्रहरूद्वारा सर्वरूपमा नै उपासना गरिएको पाडइन्छ । अव्यक्त परमात्माको पृथिवी तततव नै पूर्वी 
मुख सद्योजात हो, जल ततव नै उत्तरमुख वामदेव हो, तेज तत्व नै दक्षिणमुख अघोर हो, वायु 
तततव ने पूर्वीमुख तत्पुरुष हो र आकाश तततव नै ऊर्ध्वमुख ईशान हो भनी बतादएको पादृन्छ । 
प्रत्येक मुखमा वेद र आम्नाय पनि दु छन्। ऋग्वेदले सद्योजात, यजुर्वेदले वामदेव, अथर्ववेदले 
अघोर, सामवेदले तत्पुरुष र प्रणवार्थले ईशानलाई प्रतिपादन गर्दछन् । तीमध्ये पाँच मन्त्रहरूलाई नै 
यहां पाँच उपनिषद् भनिएको हो । यी पाँच मन्त्रका ३८ कला हुन्छन् नेत्रतन्त्र, २२२५३२३४, 
स्वच्छन्दतन्त्र १५३५८ । ती कलाहरू यसप्रकार छन्। सद्योजातका कलाहरू १. सिद्धि २. 
ऋद्धि ३. द्युति ४. लक्ष्मी ५. मेधा ६. कान्ति ७. धृति ८. स्वधा । वामदेवका कलाहरू ९. रजा 
१०. रक्षा ११. रति १२. पाल्या १३. काम्या १४. त्ष्णा १५. मति १६. क्रिया १७. वृद्धि १८. माया 
१९. नाडी २०. भ्रामणी २१. मोहनी । अघोरका कलाहरू २२. तमा २३. मोहा २४. क्षुधा २५. 
निद्रा २६. मृत्यु २७. माया २८. भया २९. जरा । तत्पुरुषका कलाहरू ३०. निवृत्ति ३१. प्रतिष्ठा 
३२. विद्या ३३. शान्ति। ईशानका कलाहरू ३४. तारा ३५. सुतारा ३६. तरणी ३७. तारयन्ती ३८ . 
सुतारिणी । 
र,   


छाया त्वधरमोमिषु येविंसर्गों नेत्रत्रयं सत्त्वरजस्तमांसि । 
साङ्ख्यात्मनः शास्वकृतस्तवेक्षा छन्दोमयो देव ऋषिः पुराणः ॥ ०॥ 


पदार्थ  ने शास््रकृतः  शास्त्रहरूलाई 
अधर्मोमिषु तु  अधर्मका लोभ नेत्रत्रयं  तीन नेत्र हृन् बनाउने र 

आदि तरङ्ग वृत्तिहरू ने देव  हे भगवान् साङ्ख्यात्मनः  साङ्ख्य आदि 
छाया  हजुरका छाया हुन् छन्दोमयः  गायत्री आदि शास्त्रस्वरूप पनि हुनुहूने 

येः  जसबाट छन्दमा तव  हजुरको 

विसगंः  अनेक सृष्टि चल्छ॒ पुराणः  सनातन ईक्षा  विचार हो 
सत्त्वरजस्तमांसि  सत्व, रज र ऋषिः  वेद नै 





ताक्यार्थ हे भगवान् ! अधर्मका लोभ आदि अनेक वृत्तिहरू हजुरका छया हन्, तिनबाट अनेक 
प्रकारको सृष्टि चल्दछ। सत्त्व, रज र तमोगुण हजुरका ओंँखा हुन् । गायत्री आदि छन्दमा आबद्ध 


रामालन्द्री टीका 


२८५६ 
अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 
सनातन वेद नै साङ्ख्य आदि शास्त्र र तीती शास्त्र बनाउनेका रूपमा रहने हजुरको विचार हो । 
न ते गिरित्राखिरुलोकपार विरिञ्चवेकुण्ठसुरे्द्रगम्यम् । 
ज्योतिः परं यत्र रजस्तमश्च सत्त्वं न यद् ब्रह्य निरस्तभेदम् ॥ ३१॥ 





पदढार्थ रहित अनि देवराज इन्द्रदारा समेत 
गिखि  हे केैलासरक्रक प्रभु नह्य  ब्रह्मनैहो जान्न नसकिने छ 
ते  हजुरको यत्  जुन तत्त्व यत्र  जुन स्वरूपमा 
 ज्योति व  ति  न  न रज 
परं   परं ज्योतिर्मय ।अखिलटोकपाल्विरिञ्चवेक्रुण्ठ रजः  रजोगुण 
स्वरूप सुरेन्द्रगम्यम् न  सम्पूर्ण तमः  तमोगुण र 
 ्  
निरस्तभेदम्  समस्त भेदले लोकपालहरू र ब्रह्मा, विष्णु सत्त्वं च न  सत्त्वगुण पनि छैन 


ताक्यार्थ हे कैलासरक्नक प्रभु! हजुरको परं ज्योतिर्मय स्वरूप ब्रह्मने हो, जो सबै प्रकारका 
भेदहरूले रहित छ, जहाँ सत्वगुण, रजोगुण र तमोगुण केही कतैनन्, जसको स्वरूपलाई, सम्पूर्ण 
लोकपालहरू अनि ब्रह्मा, विष्णु र इन्द्रले पनि जान्न सक्देनन्। 
वितवरण यस श्लोकमा परं ज्योतिरूप शिवतत्त्वलाई ब्रह्माजी र भगवान् विष्णुले समेत जान्न 
नसक्ने बताइएको छ । निर्गुण परम तत्तव ब्रह्मा, विष्णु र महेश्वरको पनि मूल उपजीव्य हो, त्यो 
अनन्त र अचिन्त्य छ । त्यही परम तततव नै मायाका गुणहरूलाई स्वीकार गरी त्रिदेवको रूपमा 
प्रकट भएको छ। निर्गुणको उपासना सम्भव नभएकाले भक्तहरू कुनै एक स्वरूपलाई मूल 
ततत्वको रूपमा मानी त्यसकै उपासना गर्दछन् । यहाँ अद्वितीय ब्रह्मतत्वको रूपमा भगवान् शङरको 
स्तुति गरिएको छ। 

शिवोपासना वेद, उपनिषद् र पुराणको समेत मूल विषय रहिआएको छ । ईश्वर नाम 
भगवान् शिवको पर्यायवाची बनेर वेद, पुराण आदिमा प्रयुक्त भएको छ । वैदिक उपासनामा 
सबेभन्दा लामो स्तुति प्रकरण भगवान् शङडूरके छ । रुद्रसूक्तमा स्तुति गरिए अनुसार शिव कुनै 
विशेष रूपमा मात्र नभएर सुतेका, जागेका, उठेका, हिंडका र दौडिइरहेका सबै प्राणीहरूको 
रूपमा हुनुहन्छ नमो विसृजदभ्यो विद्वद्भ्यश्च वो नमो नमः । स्वपद्भ्यो जाग्रद्भ्यश्च वो नमो 
नमः। शयानेभ्यऽआसीनेभ्यश्च वो नमो नमः। तिष्ठद्भ्यो धावद्भ्यश्च वो नमो नमः। 
शुक्लयजुर्वेद १९२३ । शिवलाई सर्वात्मक परमात्मतत्वको रूपमा उपासना गरिने भएकैले 
रुद्रसूक्तका मन्त्रहरूलाई अत्याश्रमी अर्थात् सम्पूर्ण कर्म छाडेका संन्यासीले पनि जपिरहनुपर्छ भनी 
कैवल्योपनिषद् २४मा बतादएको छ । श्लोकमा आएको प्रसङ्ग चाहं पुराणहरूमा कथाको रूपमा 
प्राप्त हुन्छ, जस अनुसार श्रेष्ठताको विवादमा अल्ख्एिका ब्रह्मा र विष्णुले आफ्नो अगाडि प्रकट 
भएको स्वयंप्रकाश ज्योतिर्लिङ्गको आदिअन्त्य पाठन सकेका थिएनन्। 


कामाध्वरत्रिपुरकारगराद्यनेक 
भूतद्रुहः क्षपयतः स्तुतये न तत् ते । 


रामालन्द्री टीका 


२८५७ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 

यस्त्वन्तकाल इदमात्मकृतं स्वनेत्र 

वहिस्पुलिद्गशिखया भसितं न वेद ॥३२॥ 

पदढार्थ ते  हजुरका लागि अन्तकाठे  प्रलयकालमा 
कामाघ्वरत्रिपुरकारगराद्यनेक तत्  त्यो कर्म स्वनेत्रवहिस्पुलिङ्गरिखया  
भूतद्रृहः  कामदेव, दक्षयज्ञ, स्तुतये  स्तुतिको कारण आफ्नो तेस्रो नेत्रनाट निस्केको 
त्रिपुरासुर, काल, कालकूट विष न  हदेन आगोको लप्काद्रारा 
र जीवहरूलाई दुःख यः तु  जुन भगवानूले त भसितं  भस्मसात् भएको पनि 
दिनेहरूलाई आत्मकृतं  आरफैले बनाएको न वेद्  थाहा पाउनुहुन्न 
क्षपयतः  सखाप पार्ने इदं  यो विशाल जगतूलाई 





ताक्यार्थ कामदेव, दक्षयज्ञ, त्रिपुरासुर, काल र कालकूट विष केही चछ्िनपचछ्छि पिउन 
लागिएको अनि जीवहरूलाई दुःख दिने अनेक दुष्टहरूलाई नष्ट गर्ने हजुरका लागि ती कर्म मात्र 
हजुरको स्तुतिको कारण बन्देनन् किनभने हजुरले त आरफैले बनाएको यो अनन्त संसारलाई 
प्रलयकालमा आफ्नै तेस्रो नेत्रबाट निस्केको आगोको लप्काद्रारा भस्मसात् भएको पनि थाहा 
पाउनुहुन्न । 
विवरण यस श्लोकमा कामदेव, त्रिपुरासुर, काल आदिलाई नष्ट गरेको भनी वर्णन गर्दा 
भगवान्को स्तुति हुन सक्देन भनिएको छ । दृश्यमान सम्पूर्णं विश्वप्रपञ्चलाई कल्पनाको भरमा 
आफैमा आरफटरारा उत्पन्न गरी त्यसलाई आपै लीन गर्ने परमात्माको स्तुति गर्दा एडटादुदटा 
राक्षस मारने कुरा गर्नु हास्यास्पद हुन जान्छ भन्ने आशय यस श्लोकको रहेको छ। सामान्य 
राक्षसहरूलाई मार भगवान्को कीर्तिं भएको होइन । सबभन्दा ठुलो चमत्कार त केही पनि 
गुणधर्म नभएको तत्वबाट मायाको एक अंशलाई लिएर अनन्त र विचित्रतायुक्त जगत्को सुष्टि, 
त्यसको पालन र संहार गर्नु हो। यस्तो चमत्कारपूर्ण कार्य त भगवान् ख्यालख्यालमा गर्नुहुन्छ भने 
सामान्य राक्षसहरूको वधको त कुरे भएन। यसर्थ यस श्लोकमा यस्तो विचित्रतायुक्त जगत्को 
सुष्टि, त्यसको पालन र संहार गर्नु त भगवान्को लागि सामान्य कुरो हो भने सामान्य व्यक्तिको 
वधजस्ता कार्यलाई कसरी महत्त्वपूर्ण मान्न सकिन्छ र त्यो स्तुतिको कारण बन्दछछ भनिएको हो । 

ये त्वात्मरामगुरुमिहदि चिन्तिताङ्घरि 

दन्द चरन्तमुमया तपसाभितप्तम्  
कत्थन्त उग्रपरुषं निरतं रुमराने 
ते नूनमूतिमविदंस्तव हातलज्जाः ॥ ३३॥ 

पदार्थ आत्मरामगुरुभिः  आत्माराम हृदि  हदयभित्र 
येतु  जोजो व्यक्तिहरू पुरुषहरूद्रारा चिन्तिताङ्घरिदन्दं  


रामालन्द्री टीका 


२८५८ 
अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 


चरणकमलको चिन्तन गरिएका चरन्तं  आसक्त भई हिंदने र॒ते  तिनीहरूले 
तपसा  ज्ञानमय तपस्यामा इमश्ाने निरतं  श्मशानमा बस्ने नूनं  निश्चय नै 
अभितप्तम्  स्थित रहने उग्रपरुषं  उग्र पुरुष भनी तव  हजुरको 





हजुरलाई कत्थन्ते  फतफता्ंछन् ऊतिं  लीलारहस्यलाई 
उमया  उमासंग हातलज्जाः  लाज नभएका अविदन्  जान्दैनन् 


ताक्यार्थ आत्माराम महापुरुषहरू आफनो हृदयभित्र सर्धँ जसका चरणकमलको चिन्तन 
गरिरहन्छन्, जो ज्ञानमय तपस्यामा स्थित रहनुहन्छ त्यस्ता हजुरलाई जोजो व्यक्तिहरू उमासंग 
आसक्त भई हिंडने र श्मशानमा रमाउने उग्रपुरुष भनी जथाभावी फतफता्ंछन्, ती लाज नभएका 
मूर्खहरूले निश्चय नै हजुरको लीलारहस्यलाई बुफेका केन् । 


तत्तस्य ते सदसतोः परतः परस्य 
नाञ्जः स्वरूपगमने प्रभवन्ति भूम्नः। 
ब्रह्मादयः किमुत संस्तवने वयं तु 
तत्सगंसगविषया अपि शक्तिमात्रम् ॥ ३४ ॥ 


पढार्थ भूम्नः  सर्वव्यापक तत्सगंसगविषयाः  

तत्  त्यसैले ते  हजुरको ब्रह्माजीहरूको सुष्टिको पनि 
ब्रह्मादयः  ब्रह्मा आदि पनि अञ्जः स्वरूपगमने  साक्षात् सृष्टिका उत्पादन 

तस्य  त्यस्ता स्वरूपलाई जानन अपि  भए पनि 

सदसतोः  कारण र कार्यरूप न प्रभवन्ति  समर्थ छैनन् राक्तिमात्रम्  आफ्नो शक्ति 
जगत्का संस्तवने  स्तुति गर्न अनुसार स्तुति गर्दछौं 
परतः  कारण मायाभन्दा पनि किमुत  के कुरा 

परस्य  पर रहने वयं तु  हामीहरू त 





ताक्यार्थ कार्य र कारणात्मक जगत्को कारण भएको मायाभन्दा पनि पर रहने सर्वव्यापक 
हजुरको वास्तविक स्वरूपलाई स्पष्टरूपले जान्न ब्रह्मा आदि देवताहरू पनि समर्थ कछैनन्, छन् 
स्तुति गर्ने त सम्भावना नै कछैन। हामीहरू त फनै ती ब्रह्माजी आदिका सृष्टिका पनि उत्पादन हौँ 
तर पनि आफ्नो शक्ति अनुसार हामी हजुरको स्तुति गर्दच्छँ । 


एतत् परं प्रपरयामो न परं ते महेश्वर । 
मृडनाय हि लोकस्य व्यक्तिस्तेऽव्यक्तकमंणः ॥ ३५॥ 


पदार्थ एतत्  यही रूपलाई परं न  पारमार्थिक स्वरूप 
महेरवर  हे महादेव परं  सर्वश्रेष्ठ देखेका कैन 
ते  हजुरको प्रपर्यामः  देखिरेका छँ हि  निश्चय नै 


रामालन्द्री टीका 


२८५९ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 
अव्यक्तकमणः  अव्यक्तलीला ति  हजुर लोकस्य  संसारको 
गर्न व्यक्तिः  व्यक्तरूपमा हनु मृडनाय  कल्याणका लागि हो 


ताक्यार्थ हे महादेव ! हामी हजुरको पारमार्थिक स्वरूपलाई देखन समर्थ कैन, तर यही 
व्यक्तरूपलाई देख्नु पनि हाम्रो लागि ठुलो कुरो हौ किनभने अव्यक्त लीला गर्ने हजुर नै संसारको 
कल्याणका लागि व्यक्तस्वरूपमा हुनुहुन्छ । 


श्रीरुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
तद् वीक्ष्य व्यसनं तासां कृपया भृरापीडितः। 
सवभूतसुहद् देव इदमाह सतीं प्रियाम् ॥ ३६ ॥ 


पदार्थ कृपया  कृपाद्रारा  भगवान् शिवले 
तासां  वी प्राणीहरूको भृशपीडितः  असाध्यै दुःखी प्रियाम्  आपफ्नी प्यारी पत्नी 
तत्  यस्तो हनुभएका सतीं  सतीलाई 

व्यसनं  सङटलाई सवभूतसुहृत्  समस्त इदं  यस्तो 

वीक्ष्य  देखेर प्राणीहरूका हितैषी आह  भन्नुभयो 





ताक्यार्थ ती प्राणीहरूमाथि यस्तो सड़ट आइपरेको देखेर कृपावश असाध्ये दुःखी हुनुभएका 
समस्त प्राणीहरूका हितैषी भगवान् शिवले आपफ्नी पत्नी सतीसंग यसो भन्नुभयो । 


शिव उवाच भगवान् शिवले भन्नुभयो 
अहो बत भवान्येतत् प्रजानां पश्य वैरासम्। 
्षीरोदमथनोदुभूतात् कालकूटादुपस्थितम् ॥ ३७ ॥ 


पदार्थ मन्थन गर्दा उत्पन्न   आपफ्ना प्रजाहरूको 
अहो  अहो कालकूटात्  कालकूट विषको विशसम्  सङ्टलाई 

बत  दुःखको कुरा कारण पर्य  हेर त 

भवानि  हि सती उपस्थितम्  आइपरेको 

्षीरोदमथनोदुभूतात्  क्षीरसमुद्र एतत्  यो 





ताक्यार्थ हे सती ! ठलो दुःखको कुरो छ । क्षीरसमुद्र मन्थन गर्दा निस्किएको कालकूट विषको 
कारणले हाम्रा यी प्रजाहरूमा आइपरेको ठुलो सड्टलाई हेर त। 


आसां प्राणपरीप्सूनां विधेयमभयं हि मे। 
एतावान् हि प्रभोरथों यद् दीनपरिपालनम् ॥ ३८ ॥ 
पदार्थ हि  निश्चय नै मे  मेले 


रामालन्द्री टीका 


२८६० 
अष्टम स्कन्ध 


प्राणपरीप्सूनां  प्राण बचाउन 
चाहने 

आसां  यी प्रजाहरूको 
अभयं  निर्भयता 


श्रीमद्भागवत 


विधेयम्  गरिदिनुपर्दछछ 

यत्  जुन 

दीनपरिपालनम्  दुःखीहरूको 
रक्षा गर्नु 





अध्याय ७ 


एतावान् हि  यत्ति मात्र नै 
प्रभोः  शक्तिसम्पन्नहरूको 
लागि 

अथंः  सार्थकता हो 


वाक्यार्थ मेले आफ्नो प्राण बचाउन चाहने यी प्रजाहरूलाई भयरहित बनाउनुपर्वछछ । शक्तिले 
सम्पनन व्यक्तिहरूको लागि त्यो शक्तिको सार्थकता भनेको दुःखीहरूको रक्षा गर्नु नै हो। 


४०२ 


प्रणेः स्वे प्राणिनः पान्ति साधवः क्षणभङ्ग   


बदधवेरेषु नन त 
बद्धवरषघु भूतघु 
पदार्थ 
आत्ममायया  परमात्माको 
मायाद्राया 
मोहितेषु  मोहित भएका 


मोहितेष्वात्ममायया ॥ ३९॥ 
बद्धवैरेषु  शत्रुताको भाव राखने 
भूतेषु  प्राणीहरूमा पनि 
साधवः  साधुहरूले चाहं 


२१ 


स्वः  आना 


क्षणभङ्गुरः  नाशवान् 
प्राणः  प्राणद्रारा 
प्राणिनः  अरू प्राणीहरूलाई 





पान्ति  रक्षा गर्दचछछन् 


ताक्यार्थ परमात्माको मायाद्रारा मोहित भएका प्राणीहरूले एकञआपसमा वैरभाव राख्छन्, तर 
साधुहरूले चाहं आफ्नो नाशवान् प्राण दिएर भए पनि अरू प्राणीहरूको रक्षा गर्दछन् । 


म प न  प्रीयते  
पुंसः कृपयतो भद्रे सवात्मा प्रीयते हरिः । 
परीते हरो भगवति प्रीयेऽहं सचराचरः । 
तस्मादिदं गरं भुञ्जे प्रजानां स्वस्तिरस्तु मे ॥ ४०॥ 


पदार्थ भगवति  भगवान् गरं  विष 

भद्रे  है सती हरो  श्रीहरि भुञ्जे  खाइदिन्छु 
कृपयतः  कृपा गर्ने प्रीते  खुसी हदा मे  मेरा 

पुंसः  व्यक्तिमाथि सचराचरः  चराचर जगतूसहित प्रजानां  प्रजाहरूको 
सवांत्मा  सबैका आत्मा अहं  म स्वस्तिः  कल्याण 
हनुभएका प्रीये  प्रसन हन्छु अस्तु  होस् 

हरिः  भगवान् श्रीहरि तस्मात्  त्यसैले 

प्रीयते  प्रसनन हुनुहुन्छ इदं  यो 





ताक्यार्थ हे सती ! अरूमाथि कृपा गर्न व्यक्तिप्रति सर्वात्मा भगवान् श्रीहरि प्रसनन हुनुहुन्छ । 
हरि भगवान् प्रसन्न हंदा चराचरजगत्सहित म पनि प्रसन्न हृन्हु । त्यसैले यो विष म खाइदिन्छु, 
मेरा प्रजाहरूको कल्याण होस् । 


रामालन्द्री टीका 


२८६१ 
अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 
श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 


एवमामन्त्य भगवान् भवानीं विरवभावनः। 
तद्विषं जग्धुमारेभे प्रभावज्ञान्वमोदत ॥ ४१॥ 





पढार्थ जीवनदाता आरेभे  थाल्नुभयो 

एवं  यसप्रकार भगवान्  भगवान् शिवले प्रभावज्ञा  भगवान्को 

भवानीं  भगवती सतीलाई तत्  त्यो सामर्थ्यलाई जान्ने भगवतीले 
आमन्त्र्य  भनेपछ्छि विषं  विषलाई अन्वमोदत  अनुमोदन गर्नृभयो 
विह्वभावनः  सम्पूर्ण विश्वका जग्धुं  खान 


ताक्यार्थ यसप्रकार भगवती सतीलाई भनेपछ्ि समस्त संसारका जीवनदाता प्रभु शिवजीले त्यो 
विष पिउन धाल्नुभयो। उहाँको सामर्थ्यलाई बुण्ने भगवतीले पनि त्यस कुराको अनुमोदन 
गर्नुभयो । 


ततः करतलीकृत्य व्यापि हालाहलं विषम् । 
अभक्षयन्महादेवः कृपया भूतभावनः ॥ ४२॥ 





पढार्थ महादेवः  महादेव शिवले विषलाई 

ततः  त्यसपछि कृपया  कृपापूर्वक करतलीकृत्य  अन्जुलिमा 
भूतभावनः  सम्पूर्ण प्राणीका व्यापि  सबैतिर फैलिएको उटाएर 

जीवनदाता हालाहलं विषम्  हालाहल अभक्षयत्  खाइदिनुभयो 


ताक्यार्थ सम्पूर्ण प्राणीहरूका जीवनदाता र सम्पूर्णं देवताहरूका पनि देवता महादेवले 
कृपापूर्वक त्यो सबेतिर फैलिएको विषलाई अन्जुलिमा उठाएर खाददिनुभयो । 


तस्यापि दशयामास स्ववीर्यं जलकल्मषः । 


  


यच्चकार गले नीलं तच्च साधोर्विभूषणम् ॥ ४३॥ 


पढार्थ दशयामास  देखायो तत्चनत्योत 

जरकल्मषः  पानीको मल गङे  घाँटीमा साधोः  परोपकारी भगवान्को 
भएको विषले यत्  जुन विभूषणम्  शृङ्गार जस्तो भयो 
तस्य अपि  उहाँमा पनि नीरं  नीलो दाग 

स्वीयं  आफ्नो प्रभाव चकार  बनायो 





ताक्यार्थ पानीको मलका रूपमा रेको त्यस विषले भगवान् शिवको घांँटीमा पनि आफ्नो 
प्रभाव देखादइहाल्यो । तर परोपकारी भगवान्को घांटीमा चाह त्यो नीलो दाग पनि शृङ्गार जस्त 
भयो । 


रामालन्द्री टीका 


२८६२ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 


स ् ् 
तप्यन्ते टोकतापेन साधवः प्रायशो जनाः । 
परमाराधनं तद्धि पुरुषस्याखिलात्मनः ॥ ४४॥ 


पढार्थ लोकतापेन  प्राणीहरूको अखिलात्मनः  सवैका 

प्रायशः  धेरेजसो दुःखद्रारा आत्मस्वरूप 

साधवः  साधु तप्यन्ते  आफ दुःखी हृन्छन् पुरुषस्य  भगवान्को 

जनाः  मानिसहरू तत् हि  त्यी नै परमाराधनम्  सर्वश्रेष्ठ पूजा हो 





ताक्यार्थ धेरेजसो सत्पुरुषहरू प्राणीहरूको दुःखबाट आपू पनि दुःखी हुन्छन् । त्यही नै सबेको 
हृद यभित्र आत्मरूपले रहने भगवान्को सर्वश्रेष्ठ पूजा हो । 


भ 


निरम्य कमं तच्छम्भोर्देवदेवस्य मीदुषः। 
प्रजा दाक्षायणी बह्मा वेकुण्ठ्डच शशंसिरे ॥ ४५॥ 


पढार्थ शम्भोः  भगवान् शिवको  ब्रह्माजी र 
मीदुषः  सबैका कामना पूरा तत् कमं  त्यो कर्मलाई वैकुण्ठः च  विष्णु भगवानूले 
गर्ने निरम्य  सुनेर पनि 


देवदेवस्य  देवताका पनि दाक्षायणी प्रजा  दक्षका सन्ततिशशंसिरे  प्रशंसा गर्नुभयो 
देवता प्रजाहरू 


ताक्यार्थ सबै कामनाहरूलाई पूरा गरिदिने देवाधिदेव भगवान् शिवले विष पिद्दिनुभएको 
सुनेपच्ि दक्षसन्तति सबे प्रजाहरू, ब्रह्माजी र विष्णु भगवान्ले पनि उहाँको प्रशंसा गर्नुभयो । 


प्रस्कन्नं पिबतः पाणे्यत्किञ्चिज्जगृहुः स्म तत्। 
वृरिचिकाहिविषोषध्यो दन्दशुकार्च येऽपरे ॥ ४६॥ 





पढार्थ तत् किञ्चित्  त्यो केहीलाई ये च  जति पनि 
यत्  जुन विष वृरिचकाहिविषोषध्यः  बिच्छी, अपरे  अरू विषालु प्राणी छन् 
पिबतः  पिद्रहैदा सर्प, विषालु ओषधिहरू ती सबले 


पाणेः  भगवान्को हातबाट दन्द्शुकाः  अनेक थरीका जगृहुः स्म  ग्रहण गरे 
प्रस्कन्नं  चुहिएको थियो सर्पहरू 
ताक्यार्थ भगवान् शिवले विष पिद्रहंदा उहाँको हातबाट चुहिएका विषका थोपाहरूलाई अनेक 
प्रकारका सर्पहरू, बिच्छी, विषालु ओषधि र अरू पनि विषालु प्राणीहरूले लिए। 





इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहिताया 
मष्टमस्कन्धेऽमृतमथने सप्तमोऽध्यायः ॥ ७ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


२८६२ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय नत 


अथ अष्टमोऽध्यायः 
समूद्रनाट प्राप्त अमृतका लागि देवता र दानवको विवाद र 
भगवानूद्रारा मोहिनी अवतार ग्रहण 
श्रीडुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
पीते गरे वृषाङ्केण प्रीतास्तेऽमरदानवाः। 
ममन्थुस्तरसा सिन्धुं हविधांनी ततोऽभवत् ॥ १॥ 





पढार्थ तेती ममन्थुः  मथ्न थाले 

वृषाङ्केण  भगवान् शङ्रले अमरदानवाः  देवता र ततः  त्यर्हाबाट 

् हविधांनी ४७ 

गरे  विष दानवहरूले हविधानी  यज्ञीय द्रव्य उत्पन्न 
पीते  पिएपछ्छि तरसा  उत्साहपूर्वक गर्ने कामधेनु 

प्रीताः  प्रसन्न भएका सिन्धुं  समुद्रलाई अभवत्  उत्पनन भडन् 


ताक्यार्थ भगवान् शङडूरले विष पिएपच्ि देवता, दानव आदि सबै प्रसनन भए र उनीहरूले 
उत्साहपूर्वक फेरि समृद्रमन्थन गर्न थाले। त्यहांबाट यज्ञमा आवश्यक धिउ आदि उत्पन्न गर्न 
कामधेनु उत्पन्न भट्न् । 


तामग्निहोत्रीमृषयो ् जगृहुर्बह्यवादिन   
तामग्निहोत्रीमृषयो जगृहुब॑ह्यवादिनः। 
यज्ञस्य देवयानस्य मेध्याय हविषे नृप ॥ २॥ 





पढार्थ दिने अग्निहोत्री  अग्निहोत्रसम्बन्धी 
नृप  हे राजा परीक्षित् यज्ञस्य  यज्ञको सामग्री उत्पन्न गर्न 

ब्रह्मवादिनः  ब्रह्मवादी मेध्याय  पवित्र तां  ती कामधेनुलाई 

ऋषयः  ऋषिहरूले हविषे  दूघ, धिड आदि जगृहुः  ग्रहण गरे 

देवयानस्य  उत्तरायण गति ्रव्यहरूका लागि 


ताक्यार्थ ब्रह्मलोकसम्मको उत्तरायण गति दिने यज्ञका निमित्त दूध, धिडउ आदि 
अग्निहोत्रसम्बन्धी सामग्रीहरू उत्पन्न गर्ने कामधेनु गाईलाई ब्रह्मवादी ऋषिहरूले ग्रहण गररे। 


तत उच्चैःश्रवा नाम हयोऽभूच्चन्द्रपाण्डुरः। 
तस्मिन् बलिः स्पृहां चके नेन्द्र ईङ्वररिक्षया ॥ ३॥ 


पदढार्थ उच्चैःश्रवा नाम  उच्चैःश्रवा चन्द्रपाण्डुरः  चन्द्रमा जस्तो 
ततः  त्यसपछि नामको सेतो 


रालालन्द्री टीका 


२८६४ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय नत 
हयः  घोडा बलिः  बलिले ईदवररिक्षया  भगवान्को 
अभूत्  उत्पन्न भयो स्पृहां  इच्छा सङ्केत अनुसार 

तस्मिन्  त्यो घोडामा चके  गरे इन्द्रः न  इन्द्रले चाहना गरेनन् 


ताक्यार्थ त्यसपछि उच्चैःश्रवा नामको चन्द्रमा जस्तो सेतो घोडा उत्पन्न भयो । त्यो घोडालाई 
बलिले लिन चाहे । भगवान्को सङ्केत अनुसार इन्द्रले त्यसको चाहना गरेनन्। 


भ ०९ अ अ    
तत एरावतो नाम वारणेन्द्रो विनिर्ग॑तः। 
दन्तेश्चतुर्भिः श्वेताद्रेह॑रन् भगवतो महिम् ॥ ४॥ 


एेरावतः नाम  एेरावत नाम 
गरेको 


पदार्थ 
ततः  त्यसपछि 


भगवतः  भगवान् शङ्रको 
खवेताद्रेः  कैलास पर्वतको 
चतुभिंः  चार ओटा महिम्  शोभालाई पनि वारणेन्द्रः  श्रेष्ठ हात्ती 

दन्तः  दांतदरूले हरन्  हरण गर्दै विनिर्गतः  निस्कियो 
वाक्यार्थ त्यसपच्छि आपफ्ना चार ओटा दांतहरूको चमकले भगवान् शङ्रको कैलास पर्वतको 
शोभालाई पनि हरण गर्न एेरावत नाम गरेको श्रेष्ठ हात्ती निस्कियो । 


कोस्तुभाख्यमभूद् रत्नं पद्मरागो महोदधेः । 
तस्मिन् हरिः स्पृहां चकर वक्षोऽलङ्करणे मणो ॥ ५॥ 





पढार्थ रत्नं  रत्न 

महोदघेः  समुद्रबाट अभूत्  उत्पन्न भयो 
कोस्तुभाख्यं  कौस्तुभ नामक वक्षोऽलङ्करणे  आप्नो छतीको 
पद्मरागः  कमलजस्तो कान्ति अलङ्गरस्वरूप 

भएको तस्मिन्  त्यो 





मणो  मणिमा 
हरिः  श्रीहरिले 
स्पृहां  इच्छा 

चके  गर्नुभयो 


ताक्यार्थ त्यसपच्ि त्यो महासागरबाट कमलको जस्तो कान्ति भएको कौस्तुभ नामक एउटा 
उत्तम रत्न निस्कियो । आफ्नो छातीको आभूषण हुने ठानी त्यसलाई भगवान् श्रीहरिले चाहनुभयो । 


ततोऽभवत् पारिजातः सुरलोकविभूषणम् । 


   


पूरयत्याथना योऽर्थैः रारवद् भुवि यथा भवान् ॥ ६ ॥ 


पढार्थ कल्पवृक्ष 

ततः  त्यसपछि अभवत्  उत्पन्न भयो 
सुरलोकविभूषणम्  देवलोकको यथा  जसरी 

शोभा भएको भुवि  पृथिवीमा 


पारिजातः  पारिजात नामक भवान्  तपाई राजा 





परीक्षित्ले 

शश्वत्  सर्धँ सबैको कामना 
पूरा गर्नृहुन्छ, त्यसै गरी 

यः  जुन कल्पवृक्षले 

अर्थैः  चाहिएका पदार्थहरू 


रामालन्द्री टीका 


२८६५ 
अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय नत 
तत्काल दिएर अर्थिनः  याचकहरूलाई पूरयति  भरपूर्ण गरिदिन्छ 
ताक्यार्थ त्यसपछि देवलोकको शोभा भएको पारिजात नामक कल्पवृक्ष उत्पन्न भयो । जसरी 


पृथिवीमा बसेर तपार्ईले आपफूकहां आउने सबैको कामना पूरा गर्नृहुन्छ त्यसै गरी त्यस वृक्षले 
याचकहरूलाई उनीहरूले चाहेको वस्तु दिएर भरिपूर्ण गरिदिन्छ । 


ततङ्चाप्सरसो जाता निष्ककण्द्यः सुवाससः। 
रमण्यः स्वर्गिणां वल्गु गतिलीलावरोकनेः ॥ ७ ॥ 





पढार्थ स्वगिणां  स्वर्गमा बस्ते निष्ककण्ट्यः  घांँटीमा सुन्दर 
ततः च  त्यसपछ्छि देवताहरूलाई हार लगाएका 
वल्गुगतिलीरावलोकनेः  सुन्दर रमण्यः  आनन्द दिने अप्सरसः  अप्सराहरू 
हिंडाइ र हँसिलो हेराद्द्रारा सुवाससः  सुन्दरवस्त्र लगाउने जाताः  उत्पन्न भए 


वाक्यार्थ त्यसपछि आपना सुन्दर हिंडादइ अनि हँसिलो हेराइ््रारा स्वर्गका देवताहरूलाई आनन्द 
प्रदान गर्ने एवं सुन्दर हार र सुन्दर वस्त्र धारण गरेका अप्सराहरू उत्पन्न भए । 


ततर्चाविरभूत् साक्षाच्छी रमा भगवत्परा । 
रञ्जयन्ती दिशः कान्त्या विद्युत् सोदामनी यथा ॥ ८ ॥ 





पदढार्थ कान्त्या  आफ्नो कान्तिद्रारा मूर्तिं भएकी 

ततः च  त्यसपछि दिन्नः  सम्पूर्ण दिशालाई भगवत्परा  भगवानूमा तत्पर 
सोदामनी  चम्किलो रञ्जयन्ती  चम्काडेदे रमा  लक्ष्मीजी 

विद्युत् यथा  बिजुली यै साक्षात् श्री  साक्षात् शोभाकी आविः अभूत्  प्रकट हूनुभयो 


वाक्यार्थ त्यसपछि समूद्रबाट बिजुलीजस्तो चम्किलो आफ्नो शरीरको कान्तिलि सारा 
दिशाहरूलाई चम्काँदे शोभाकी साक्षात् प्रतिमूर्ति भगवानूमा समर्पित लक्ष्मीजी प्रकट हुनुभयो । 


तस्यां चक्रुः स्पृहां सवं ससुरासुरमानवाः । 
रूपोदायवयोवर्णमहिमाक्षिप्तचेतसः ॥ ९॥ 


पदार्थ चित्त आसक्त भएका तस्यां  उहाँमाथि 
रूपोदाय॑वयोवणंमहिमाक्षिप्त ससुरासुरमानवाः  देवता, दानव स्पृहां  चाहना 
चेतसः  उहाँको रूप, उदारता, र मानवसमेत चक्रुः  गरे 
यौवन, सौन्दर्य एवं महिमाद्रारा स्वे  सबैले 





ताक्यार्थ लक्ष्मीजीको दिव्य रूप, उदारता, यौवन, सुन्दरता र महिमाद्रारा सबे प्राणीहरूको मन 
खिचियो । त्यसैले देवता, दानव र मानवसमेत सबेले उहांको चाहना गरे । 


रामालन्द्री टीका 


२८६६ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय नत 


तस्या आसनमानिन्ये महेन्द्रो महददुमुतम्। 
मूतिंमत्यः सरिच्छ्रेष्ठा हेमकुम्भेज॑लं शुचि ॥ ०॥ 





पढार्थ विचित्र सरिच्छ्रेष्ठाः  श्रेष्ठ नदीहरूले 

महेन्द्रः  महाराज इन्दरले आसनं  आसन हेमकुम्भेः  सुनका कलशहरूमा 
तस्ये उको    

तस्ये  उहँको लागि आनिन्ये  ल्याए शुचि  पवित्र 

महददूभुतम्  विशाल एवं  मूतिंमत्यः  मूर्तिमान् भएका जलम्  जल ल्याए 


ताक्यार्थ महाराज इन्द्रले लक्ष्मीजीलाई बसाउन विचित्र प्रकारको विशाल आसन ल्याएर दिए । 
श्रेष्ठ नदीहरूले पनि मूर्तिमान् भई सुनका कलशहरूमा पवित्र जल ल्याए । 


आभिषेचनिका भूमिराहरत् सकठोषधीः। 
गावः पञ्च पवित्राणि वसन्तो मधुमाधवो ॥ १९९॥ 


पदार्थ ओषधिहरूलाई वसन्तः  वसन्त ऋतुले 
भूमिः  प्रथिवीले आहरत्  ल्याइन् मधुमाधवो  चैत र वैशाखमा 
आभिषेचनिकाः  अभिषेकका गावः  गा्ईहरूले हने फलपूलहरू तयार पारे 
लागि चाहिने पवित्राणि  पवित्र 

सकटोषधी 
  सब प्रकारका पञ्च  पञ्चगव्य दिए भने 





वाक्यार्थ पृथिवीले अभिषेकका लागि चाहिने सबेथरी ओषधिहरूलाई ल्याइदिइन्। गार्ईहरूले 
दूध, दही, धिडउ आदि पवित्र पञ्चगव्य दिए भने वसन्त ऋतुले पनि चैत र वैशाखमा हुने 
फलपूलहरू दिए। 


ऋषयः कल्पयाञ्चक्रुरभिषेकं यथाविधि । 
जगुभंद्राणि गन्धवां नटूयश्च ननृतुजंगुः ॥ १२॥ 


पदार्थ कल्पयाञ्चक्रुः  तयार गर्न थाले नटूयः च  नर्तकीहरूले पनि 
ऋषयः  ऋषिहरूले गन्धवांः  गन्धर्वहरूले ननृतुः  नाचे र 

यथाविधि  विधिपूर्वक भद्राणि  मङ्गलमय गीतहरू जगुः  गाए 

अभिषेकं  अभिषेकको सामग्री जगुः  गाए भने 





ताक्यार्थ ऋषिहरूले शास्त्रविधिअनुसार अभिषेकको सामग्री तयार गर्न थाले। गन्धर्वहरूले 
मङ्गलमय गीतहरू गाए भने नर्तकीहरूले पनि नाच्नेगाउने काम गरे । 


मेघा मृदङ्गपणवमुरजानकगोमुखान् । 
व्यनादयञ्छ्वेणुवीणास्तुमुनिःस्वनान् ॥ १३॥ 


रामालन्द्री टीका 


अष्टम स्कन्ध 


पदार्थ 
मेघाः  बादलहरूले 


श्रीमद्भागवत 


मृदङ्गपणवमुरजानकगोमुखान्  
मृदङ्ग, उमर, ढोल, नगाडा र 


तुसुलनिःस्वनान्  इलो स्वरले नरसि ्गाहरू 


२८६७ 
अध्याय ८ 


राह्ववेणुवीणाः  शङ्ख, मुरली र 
वीणा पनि 
व्यनादयन्  बजाए 


वाक्यार्थ बादलहरूले मूर्तिमान् भई ठुलो स्वरले मृदङ्ग, डमरू, नगाडा, नरसिङ्गा, शङ्ख, मुरली, 
वीणा आदि वाद्यसामग्रीहरू बजाए । 


ततोऽभिषिषिचुदेवीं भियं पद्मकरां सतीम् । 


दिगिभाः पूणंकट्ेः सूक्तवाक्येद्धिजेरिते 


पदढार्थ 

ततः  त्यसपचछ्छि 

दविजिरितेः  ब्राह्मणहरूद्रारा 
पठिएको 


सृक्तवाक्येः  वेदमन्तरका 


न्द,   र 


सूक्तहरूद्रारा 
पू्णकलदोः  जलपूर्णं कलशहरू 
लिएर 

दिगिभाः  दिग्गजहरूले 
पद्मकरां  हातमा कमलको 


 ॥ १४ ॥ 


फूल लिएकी 

सतीम्  आसनमा बसेकी 
श्रियं देवीं  लक्ष्मी देवीलाई 
अभिषिषिचुः  अभिषेक गरे 





ताक्यार्थ त्यसपछि ब्राह्मणहरूद्रारा पटिएका वेदमन्त्रका सूक्तहरूद्रारा पवित्र भएका जलपूर्णं 
कलशहरू लिएका दिग्गजहरूले हातमा कमल लिएर आसनमा बसिरहेकी लक्ष्मीदेवीलाई अभिषेक 
गरे । 


पीतकोरोयवाससी 
समुद्रः पीतकोशेयवाससी समुपाहरत् । 
वरुणः खजं वैजयन्तीं मधघुना मत्तषट्पदाम् ॥ १५॥ 





पदढार्थ समुपाहरत्  चढाए   मत्त भएका 
समुद्रः  समुद्रले वरुणः  वरुणले भंवराहरूले युक्त 
पीतकोशेयवाससी  रेशमका मघुना  मह पुष्पपरागका विजयन्तीं  वैजयन्ती 

पहेला कपड़ा कारणले स्रजम्  माला समर्पण गरे 


ताक्यार्थ समुद्रे रेशमका पहला कपडा उपहार दिए भने वरुणले पुष्पपरागले गर्दा मत्त भएका 
भंवराहरूले युक्त वैजयन्तीमाला अर्पण गररे। 


भूषणानि विचित्राणि विवकमां प्रजापतिः। 
हारं सरस्वती पद्ममजो नागारच कुण्डले ॥ १६॥ 
पदार्थ 


प्रजापतिः  प्रजापति 
विर्वकमां  विश्वकमलि 
विचित्राणि  अनेकथरी 


भूषणानि  गहनाहरू दिए 
सरस्वती  सरस्वतीले 
हारं  हार 

अजः  ब्रह्माजीले 


पटूमं  कमलको एूल र 
नागाः च  नागहरूले 
कुण्डले  दुरई ओटा कुण्डल 





दिए 


रामालन्द्री टीका 


२८६८ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय नत 


ताक्यार्थ प्रजापति विश्वकर्माले अनेकथरी गहनाहरू दिए । सरस्वतीले हार, ब्रह्माजीले कमलको 
फूल र नागहरूले दुई ओटा कुण्डल दिए। 


ततः कृतस्वस्त्ययनोत्पलसख्रजं नदददधिरेफां परिगृह्य पाणिना । 
चचार वक्त्रं सुकपोलकुण्डलं सव्रीडहासं दधती सुखोभनम् ॥ १७॥ 





पदार्थ गुन्निरहेको सव्रीडहासं  लज्जासहितको 
ततः  त्यसपछि उत्पलस्रजं  कमलको मधुर हाँसोले युक्त 
कृतस्वस्त्ययना  स्वस्तिपाठ मालालाई सुशोभनम्  असाध्य सुन्दर 
गरिएकी लक्ष्मी परिगृह्य  लिएर वक्त्रं  अनुहार 

पाणिना  हातमा सुकपोलकुण्डलं  गालासम्म॒ दधती  बनाडदै 

नद्दुदधिरेफां  मत्त भ॑वराहरू न्डिएका कुण्डल र चचार  हिंडन थाल्नुभयो 


ताक्यार्थ लक्ष्मी देवीका लागि ब्राह्मणहरूले स्वस्तिवाचन गरिसकेपछि उहाँ आपफ्ना हातमा 
कमलपुष्पको माला लिएर त्यो वरमाला सर्वगुणसम्पन्न पुरुषलाई पहियाउनका लागि 
हिंडनुभयो । त्यस मालामा मत्त भँवराहरू गुन्जिरहेका थिए। गालासम्म दुन्डिएका कुण्डल र 
लज्जासहितको मधुर हांसोले गर्दा उहाँको मुखको सुन्दरता खन् बढेको धियो । 


स्तनद्वयं चातिकृशोदरी समं निरन्तरं चन्दनकुद्कुमोक्षितम् । 
नूपुरवल्युशिज्जितेविंसपंती  


्    र ् 
ततस्तता नूपुरवल्गुशिञ्जितेविसपंती हमरुतव सा बमा ॥ १८ ॥ 


पदढार्थ समं च  बराबर 
अतिकृशोदरी  अत्यन्त पातलो स्तनद्वयं  दुई स्तनले युक्त 
कम्मर भएकी लक्ष्मीजी हुनुहन्थ्यो 

चन्दनवु्कुमोक्षितम्  चन्दन र॒नूपुरवल्गुशिञ्जितेः  पाउजुको 
केसरद्रारा लिप्त मिढठो ख्ङार गर्दै 

निरन्तरं  जोडिएका ततः ततः  यताउता 


विसपंती  हिंडिरेकी 

सा  उहाँ 

हेमलता इव  सुनको लहरा 
हिंडिरहे यैं 

बभौ  सुशोभित देखिनुभयो 





तवाक्यार्थ अत्यन्त पातलो कम्मर भएकी भगवती लक्ष्मी केशर र चन्दनको लेप लगादएका 
बराबर र एकञआपसमा जोडिएका दुई स्तनले युक्त हनुहन्थ्यो । पाउजुद्रारा मिठो ख्डार उत्पन्न गर्दै 
हिंडिरहंदा उहाँ सुनको लहरा नै यताउता हिडिरहे ४ सुशोभित देखिनुभएको थियो । 


विलोकयन्ती निरवद्यमात्मनः पदं धरुवं चाव्यभिचारिसद्गुणम् । 


न्द, 


गन्धवयक्षासुरसिद्धचारणत्रेविष्टपेयादिषु नान्वविन्दत ॥ १९॥ 


पदढार्थ नहट्ने सदगुणहरूले युक्त 
अन्यमभिचारिसद्गुणम्  कटहिल्यै निरवद्यं  अनिन्य 


धुवं च  नित्य 
आत्मनः  आफ्नो 


रामालन्द्री टीका 


२८६९ 





अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय नत 
पदं  आश्वरयलाई क देवगणको समूहमा 
विरोकयन्ती  खोजिरहेकी वरेविष्टपेयादिषु  गन्धर्व, यक्ष, न अन्वविन्द्त  त्यस्तो वर 
लक्ष्मीजीले असुर, सिद्ध, चारण र पाउनुभएन 


ताक्यार्थ जसबाट सदगुणहरू कहिल्यै नहटरन् र॒जो आफ्नो अनिन्य एवं नित्य आश्रय होस् 
यस्तो वर खोजिरहेकी लक्ष्मीजीले गन्धर्व, सिद्ध, असुर, यक्ष, चारण र देवगणको समूहमा 
खोजेबमोजिमको वर पाउनुभएन । 


नूनं तपो यस्य न मन्युनिजयो ज्ञानं क्वचित् तच्च न सङ्गवनिंतम् । 
करिचन्महांस्तस्य न कामनिजयः स ईङवरः किं परतो व्यपाश्रयः ॥२०॥ 


पदार्थ तत् च  त्यो ज्ञान सः  त्यस्तो 

नूनं  निश्चय नै सङ्गवजिंतम् न  आसक्तिरहित ईङवरः किं  ईश्वर कसरी होस् 
यस्य  जसको किन जो 

तपः  तपस्या छ करिचित्  कोटी परतोव्यपाश्रयः  अककि 
मन्युनिजंयः  तर क्रोधविजय महान्  महान् छ आधारमा एेश्वर्यवान् बनेको 
न कैन तस्य  त्यसको होस् 

क्वचित्  करैमा कामनिजंयः न  कामविजय 

ज्ञानं  ज्ञान छ किन 





ताक्यार्थ जो तपस्वी छ उसले क्रोधलाई जितेको छैन । कोटी ज्ञानी छ, तर ऊ आसक्तिरहित 
कैन । कोही महान् छ, तर उसले कामवासनालाई जितेको छैन । कोटी एेश्वर्यशाली छ, तर उसको 
रेश्वर्य अककि आधारमा टिकेकाले उसलाई ईश्वर भन्न मिल्दैन । 


धमः क्वचित् तत्र न भूतसोहदं त्यागः क्वचित् तत्र न मुक्तिकारणम् । 
वीयं न पुंसोऽस्त्यजवेगनिष्कृतं न हि द्वितीयो गुणसङ्गवनिंतः॥ २१॥ 





पदार्थ त्यागः  त्याग छ वीर्यं  पराक्रम 

क्वचित्  करीं तत्रत्यो न अस्ति  छैन 

घमः  धर्म छ मुक्तिकारणम् न  मृक्तिको गुणसङ्गवनिंतः  विषयको 
तत्र  त्यर्होँ साधन भएको छैन आसक्तिले रहित भएकाको 
भूतसोहदं न  प्राणीसंग मित्रता पुंसः  बलशाली पुरुषको पनि लागि त 

छेन अजवेगनिष्कृतं  कालको द्वितीयः  अर्को व्यक्ति नै 
क्वचित्  कीं वेगले प्रभावित नहुने नहि  छँ्तैन 


ताक्यार्थ कसैमा धर्म छ, तर प्राणीहरूसंग मित्रता छैन, कसैमा त्याग छ तर त्यो त्याग मोक्षको 
कारण बनेको छैन। बलशाली पुरुषहरू छन्, तर उनीहरूको पराक्रम कालको वेगले नष्ट हुन्छ 
अनि जो आसक्तिले रहित छन्, उनीहरूको लागि त आपरूभन्दा अर्को व्यक्तिको भान नै छैन । 


रामालन्द्री टीका 


२८७० 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय नत 
क्वचिच्विरायुनं हि शीलमङ्गलं क्वचित् तदप्यस्ति न वेद्यमायुषः । 
यत्रोभयं कुत्र च सोऽप्यमङ्गलः सुमङ्गलः कर्च न काड्क्षते हि माम् ॥२२॥ 

पढार्थ र सः अपि  उनी पनि 

क्वचित्  कीं अस्ति छ अमङ्गलः  अमङ्गल वेषभूषामा 

चिरायुः  लामो आयु छ आयुषः  आयुको देखिन्छन् 

शीलमङ्गलं  माङ्गलिक स्वभाव वेद्यंन  केटी ठेगान छैन कः  कोटी 

नहि  कैन यत्र कुत्र च  कटीं कहीं मात्र सुमङ्गलः च  मङ्गल भएर पनि 

क्वचित्  कीं उभयं  मङ्गल स्वभाव र आयु माम्  म लक्ष्मी लाई 

तत् अपि  त्यो पनि दुबे छन् न हि काङ्क्षते  चारहेदेनन् 





ताक्यार्थ कोहीसंग लामो आयु छ तर माङ्गलिक स्वभाव क्ैन। कसैमा शीलस्वभाव ठीक छ, 
तर उसको आयुको भरोसा ने कछैन। आयु र शीलस्वभाव ठीक हुने पनि कोटीकोही छन्, तर 
त्यस्ताले बाहिर आफ्नो अमङ्गल वेश देखा्ंछन्। सम्पूर्ण ॒रूपले मङ्गल भएकाले चाहं म 
लक्ष्मी लाई चा्हेदेनन् । 

विवरण यहोँ लक्ष्मीजीले वर खोज्नुभएको प्रसङ्गको वर्णन गरिएको छ। लक्ष्मीजीले अनन्त 
सदगुणहरूले युक्त वर खोज्नुभएको छ । तर उहाँले सदगुणहरूले कहिल्ये नछोड्ने पुरुष देवता, 
गन्धर्व, यक्ष आदिको समूहमा भेद्राउनुभएन । दुर्वासा आदि ऋषिहरू तपस्वी धथिए तर उनीहरूले 
रिसको आवेगलाई नियन्त्रण गर्न सकेका यिएनन्। देवता र दानवका गुरुरू बृहस्पति र 
शुक्राचार्य ज्ञानी अवश्य थिए तर उनीहरूको ज्ञान आसक्िले भरिएको थियो । आआफ्ना पक्षमा 
आसक्त भएकाले उनीहरूको ज्ञान पनि उत्कृष्ट धिएन । ब्रह्माजी, चन्द्रमा आदि ठुला देवता थिए 
तर उनीहरूले कामवासनालाई जित्न सकेका धिएनन्। तीनै लोकका राजा र समर्थं भए पनि 
इन्द्रको सामर्थ्य अरूको सहायतामा निर्भर रहन्थ्यो। परशुराम आदिमा धर्म भएर पनि 
प्राणीहरूमाथि दया थिएन। शिवि राजा आदिले गरेका महान् त्यागहरू पनि मूक्तिका साधन 
भएका थिएनन्। त्यसै गरी कार्तवीर्यार्जुन आदि वीर राजाहरू थिए तर उनीहरूको वीरता कालको 
प्रभावले समाप्त हून्थ्यो । सनक आदि पनि योग्य थिएनन् किनभने उनीहरू गुणहरूको सङ्गले रहित 
भए ॒तापनि निरन्तर समाधिनिष्ठ थिए, उनीहरूमा आप र अरू भन्ने द्वितीय वस्तुको भान ने 
धथिएन। मार्कण्डेय आदि ऋषि चिरन्जीवी भएर पनि उनीहरूमा इन्द्रियनिग्रह आदि कठोर 
शीलस्वभाव धियो । अनन्त वेभवशाली हिरण्यकशिपु आदि भगवानूको द्वेषी भएकाले कुन वेला 
म्न हुन् थाहा थिएन । भगवान् शङ्करमा सब सदगुणहरू थिए तर उहाँंका आचरण अनौठा खालका 
थिए । उहांको श्मसानमा बस्ने, भूत आदि गणहरूद्वारा धेरिएर रहने, चिताभस्म लगाउने आदि 
अमङ्गल आचरण धियो। मङ्लमय आचरण भएका भगवान् विष्णु हुनुह॒न्थ्यो । उहाँको स्वभाव 
एेश्वर्यशाली र गम्भीर थियो तर उहाँले लक्ष्मीलाई चाहनु नै भएन। यसरी लक्ष्मीले त्यो समूहमा 
आपूलाई हुने एडटै पनि वर देख्नुभएन । तर अन्तिममा उहाँले आपरूलाई त्यति नचाहने भए पनि 


रामालन्द्री टीका 


२८७१ 
अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ठ 


सदगुणहरूले नित्ययुक्त भगवान् विष्णुलाई नै वर रोज्नुभयो । 

यस प्रसङ्बाट लक्ष्मी तपस्या, धर्म, ज्ञान, प्राणीदया, पराक्रम, मङ्गलमय आचरण, काम र 
क्रोधको विजय आदि सम्पूर्ण सदगुणहरू भएको व्यक्तिलाई उसले नचाहँदा नचा्हेदे पनि 
चाहनुहुन्छ र त्यस्तो व्यक्तिसंग स्धैँ रहनुहन्छ भन्ने तथ्य स्पष्ट हुन्छ । 


एवं विमृश्याव्यभिचारिसद्गुणवरं निजेकाश्रयतागुणाश्रयम्। 


०५  ९ , अ    ५   क्षमीप्सितम् 

वत्र वर सवरुणरपान्षतं रमा मुकुन्द नरप ॥ २२ ॥ 
पढार्थ मात्र आश्रय भएकाले अपेक्षितं  आधित 
एवं  यसप्रकार वरं  सर्वश्रेष्ठ हुनुभएका ईप्सितम्  आपफूलाई मन पर्ने 
विमृश्य  विचार गरेर अगुणाश्रयम्  प्रकृतिका मुकुन्दं  मुकुन्द भगवान्लाई नै 
रमा  लक्ष्मीले गुणहरूदेखि पर वरं  वर 
अन्यभिचारिसद्गुणेः  कहिल्यै निरपेक्षं  निसेक्ष भएर पनि वव्रे  वरण गर्नुभयो 
नहटने सदगुणहरूले र सर्वरणेः  अणिमा आदि अनेक 
निजेकाश्रयतया  आपनो एक गुण सिद्धिहरद्रारा 





ताक्यार्थ यसप्रकार सोचविचार गरी लक्ष्मीले जसबाट सदगुणहरू कहिल्यै हट्देनन्, त्यस्ता 
आफ्ना एक मात्र सर्वश्रेष्ठ आश्रय, प्रकृतिका गुणहरूदेखि पर र निरपेक्ष भएर पनि अणिमा आदि 
अनेक सिदधिहरूद्रारा आश्रित भगवान् मुकुन्दलाई नै वरका रूपमा वरण गर्नुभयो । 

विवरण श्लोकमा आएको सर्वगुणैः भन्ने पदको अर्थ हुन्छ अणिमा आदि सिदधिहरुद्रारा। 
भगवान्ले आपफूलाई नचाहेको देखेपच्छि लक्ष्मीजी अल्मलिनुभयो, तर उहाँले अणिमा आदि 
सिदधिहरू भगवान् मुकुन्दमा रहिरहेको देख्नुभयो । जसरी चाहना नगर्दा नगर्दे पनि आएका अणिमा 
आदि सिदधिहरूलाई भगवान्ले उपेक्षा गर्नुभएको छैन, अपितु शरण नै दिनुभएको छ त्यसै गरी 
मलाई पनि भगवानूले स्थान अवश्य दिनुहोला भन्ने आशाले लक्ष्मीजीले भगवान् मुकुन्दलाई वरण 
गर्नुभयो । 


तस्यांसदेश उशतीं नवकञ्जमालां 
मादयन्मघुव्रतवरूथगिरोपघुष्टाम् । 

तस्थो निधाय निकटे तदुरः स्वधाम 
सबीडहासविकसन्नयनेन याता ॥२४ ॥ 


पढार्थ अंसदेशे  घाँटीमा भमराहरूको गुञ्जनले युक्त 
याता  भगवान्को नजिक उदातीं  सुन्दर नवकञ्जमालां  ताजा कमलको 
पुगेकी लक्ष्मीजीले मायन्मघुव्रतवरूथगिरोप माला 

तस्य  उहाँंको घुष्टाम्  मत्त भएका निधाय  लगादइदिएर 





रामालन्द्री टीका 


२८७२ 

अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय नत 
सनीडहासविकसन्नयनेन  स्वधाम  आफ्नो वासस्थान निकटे  उहाँको नजिक 

लजालु हंसादइ एवं विस्फारित तदुरः  उहाँको वक्षःस्थललाई तस्थो  बस्नुभयो 

प्रेमपूर्ण नयनले हर्दे 

ताक्यार्थ लक्ष्मीजीले भगवान्को नजिक पुगेर मत्त भएका भमराहरूको गुञ्जनले युक्त त्यो 
सुन्दर एवं ताजा कमलपुष्पको मालालाई उहाँको घांँटीमा लगाइदिनुभयो । अनि लजालु हंसाइ एवं 


प्रमपूर्ण हेराइले युक्त भई आफ्नो योग्य निवासस्थान भगवानूके वक्षःस्थललाई ह्वै उको नजिक 
बस्नुभयो । 


तस्याः भ्रियस्त्रिजिगतो जनको जनन्या 
वक्षो निवासमकरोत् परमं विभूतेः। 
श्रीः स्वाः प्रजाः सकरुणेन निरीक्षणेन 
 स्थितैधयत साधिपतीस्तरिलोकान् स् 
यत्र स्थितेघयत साधिपतींस्तिलोकान् ॥ २५॥ 


पदार्थ वक्षः  आपनो छाती नै निरीक्षणेन  हेराइद्ारा 

जनकः  जगत्पिता भगवान्ले परमं  स्थिर साधिपतीन्  लोकपालहरूसहित 
त्रिजगतः  तीनै लोकको निवासं  आसन त्रिखोकान्  तीनै लोकलाई 
जनन्याः  जननी अकरोत्  बनाउनुभयो स्वाः  आपना 

विभूतेः  सम्पत्तिकी यत्र  जहाँ प्रजाः  प्रजाहरूलाई पनि 
अधिष्टात्री देवता स्थिता  बसेकी एेधयत  बढाउनुभयो 

तस्याः  ती श्रीः  लक्ष्मीजीले 

श्रियः  लक्ष्मीजीको लागि सकरुणेन  करुणापूर्ण 





ताक्यार्थ जगत्पिता परमात्माले पनि ती सम्पत्तिकी अधिष्ठात्री देवी लक्ष्मीजीलाई आफ्नो छाती 
नै स्थिर आसनको रूपमा दिनुभयो । लक्ष्मीजीले पनि त्यहाँ बसेर आफ्नो करूण दृष्टिद्रारा 
लोकपालहरूसहित तीनै लोकलाई र आफ्ना प्रजाहरूलाई पनि बढाउनुभयो । 


राह्वतूयमृदङ्गानां वादित्राणां पृथुः स्वनः। 
देवानुगानां सस्त्रीणां नृत्यतां गायतामभूत् ॥ २६॥ 





पदार्थ नृत्यतां  नाच्दा र वादित्राणां  बाजाहरूको 
सस्त्रीणां  अप्सराहरूले सहित गायतां  गादरहंदा पृथुः  टुलो 

देवानुगानां  देवताका अनुचर शङ्खतुयंमृदद्गानां  शङ्ख, तुरही, स्वनः  स्वर 
गन्धर्वहरूले मृदङ्ग आदि अभूत्  उत्पन्न भयो 


वाक्यार्थ त्यस समयमा अप्सराहरूले सहित भई देवानुचर गन्धर्वहरू नाच्न र गाउन थाले अनि 
शङ्ख, तुरही, मृदङ्ग आदि बाजाहरू पनि इुलौ स्वरले बज्न थाले । 


रामालन्द्री टीका 


२८७द् 
अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय नत 
 न  विश्वसृजो   
ब्रह्मरुद्रार्ज्खरसुख्याः सव वशवसृज वभुम् । 


नर,  ९ 


ईडिरेऽवितथेम॑न्त्रेस्तव्लिद्ैः पुष्पवर्षिणः ॥ २७॥ 


पदार्थ स्वँ  सबै मन्त्रः  मन्त्रहरद्रारा 
पुष्पवर्षिणः  पुष्पवर्षा विङ्वसृजः  प्रजापतिहरूले विभुम्  श्रीहरि भगवान्लाई 
गरिरहेका तल्लिङ्गः  भगवान्को ईडिरे  स्तुति गरे 
ह्यरुद्राद्गिरोमुख्याः  ब्रह्मा, रुद्र चरित्रलाई बताउने 

र अङ्गिरा आदि अवितथः  अमोघ 





ताक्यार्थ ब्रह्मा, रद्र र अङ्गिरा आदि सम्पूर्ण प्रजापतिहरूले पुष्पवृष्टि गर्दै भगवान्का चरित्रलाई 
बताउने अमोघ मन्त्रहरूद्वारा श्रीहरि भगवान्को स्तुति गरे। 


भियावलोकिता देवाः सप्रजापतयः प्रजाः । 
रीलादिगुणसम्पन्ना ठकेभिरे निवृतिं पराम् ॥ २८॥ 





पदार्थ   देवताहरू आदि उत्तम गुणहरूले युक्त भई 
श्रिया  लक्ष्मीजीद्रारा   प्रजापतिसमेतका पराम्  परम 
अवलोकिताः  करूण दृष्टिले प्रजाः  सम्पूर्ण प्रजाहरू पनि निर्वृतिं  सुख 
हेरिएका रीलादिगुणसम्पन्नाः  शील ठेभिरे  पाए 


ताक्यार्थ लक्ष्मीजीको करुणापूर्ण दृष्टद्रारा हेरिएका सम्पूर्ण देवताहरू, प्रजापतिहरू एवं सम्पूर्ण 
प्रजाहरू शील आदि उत्तम गुणहरूबाट युक्त भए र परम सुखी भए। 


निःसत्त्वा लोलुपा राजन् निरुद्योगा गतत्रपाः । 
यदा चोपेक्षिता लक्ष्म्या बभूुर्देत्यदानवाः ॥ २९॥ 


पदार्थ लक्ष्म्या  लक्ष्मीद्रारा निरुद्योगाः  परिश्रम नगर्ने एवं 
राजन्  हे राजा परीक्षित् उपेक्षिताः  उपेक्षित भए तब गतत्रपाः  लज्जारहित 

यदा च  जब निम्सत्त्वाः  निर्बल बभूवुः  भणए 

दैत्यदानवाः  दैत्य र दानवहरू रोटपाः  लोभी 





ताक्यार्थ हे राजा परीभ्षित् ! लक्ष्मीजीद्रारा उपेक्षित भएका दैत्य र दानवहरू चाहं निर्बल, 
लोभी, परिश्रम नगर्ने र लाज हराएका भए। 


अथासीद् वारुणी देवी कन्या कमललोचना । 
असुरा जगृहुस्तां वे हरेरुमतेन ते ॥ २०॥ 
पदढार्थ अथ  त्यसपछि कमललोचना  कमलनयनी 


रामालन्द्री टीका 


२८७८४ 
अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


वारुणी देवी  वारुणी देवी   निश्चय नै 


नामकी हरेः  श्रीहरि भगवान्को 
कन्या  कन्या अनुमतेन  अनुमतिले 
आसीत्  प्रकट भन् तेती 





अध्याय नत 


असुराः  असुरहरूले 
तां  तिनलाई 
जगृहुः  ग्रहण गरे 


ताक्यार्थ त्यसपछि वारुणी देवी नामकी एडटी कमलनयनी कन्या प्रकट भड्न्। श्रीहरि 


भगवानूको अनुमतिले असुरहरूले तिनलाई लिए। 
अथोदघेमंथ्यमानात् कार्यपेरमृताधथिभिः। 


उदतिष्ठन्महाराज पुरुषः परमहटू्ुतः ॥ २९॥ 


पढार्थ काश्यपैः  कश्यपका सन्तान 
महाराज  हे महाराज परीक्षित् देवता र दावनहरूद्रारा 

अथ  त्यसपछि मथ्यमानात्  मन्थन 
अमृताथिभिः  अमृत चाहने गरिरहिएको 





उदधेः  समुद्रवाट 
परमादुभुतः  अत्यन्त अदभुत 
पुरुषः  पुरुष 

उदतिष्ठत्  उत्पन्न भए 


ताक्यार्थ हे महाराज परीक्षित् ! कश्यपका सन्तान देवता र दावनहरूले अमृतको चाहनाले 
यसप्रकार समुद्रमन्थन गदगद त्यहोँबाट एउटा अत्यन्त अदभुत पुरुष प्रकट भए। 


दीघंपीवरदोदण्डः कम्बुग्रीवो ऽरुणेक्षणः। 


सयामलस्तरुणः सरग्वी सवांभरणभूषितः ॥ ३२॥ 
पीतवासा महोरस्कः सुमृष्टमणिकुण्डलः। 
स्निग्धकुञ्चितकेशान्तः सुभगः सिंहविक्रमः ॥ ३३॥ 
अमृतापृणंकलसं बिभ्रद् वलयभूषितः। 

स वै भगवतः साक्षाद् विष्णोरंशांशसम्भवः॥ ३४ ॥ 


पदार्थ सवांभरणभूषितः  सबै स्निग्धकुञ्चितकेशान्तः  
दीघंपीवरदोर्दण्डः  लामा र॒ आभूषणहरूले युक्त भएका चिल्ला र घुप्रिएका कपाल 
मोटा हात भएका पीतवासा  पलो वस्त्र भएका 


कम्बुग्रीवः  शङ्कजस्तो घाँटी लगाएका 

भएका महोरस्कः  फराकिलो छाती 
अरुणेक्षणः  राताराता आंखा भएका 

भएका सुमृष्टमणिकुण्डलः  कानमा 
श्यामलः  कालो वर्णका चम्किला मणिका कुण्डल 
स्रग्वी  माला लगाएका लगाएका 





सिंहविक्रमः  सिंहसमान 
पराक्रमी 

सुभगः  अत्यन्त सुन्दर 

तरुणः  युवा 

वरयभूषितः  हातमा बालाहरू 
लगाएका 


रामालन्द्री टीका 


२८७५ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय नत 
अमृतापू्णकठ्शं  अमृतले पूर्ण   निश्चय नै अंशांशसम्भवः  अंशावतारको 
कलशलाई साक्षात्  साक्षात् रूपमा उत्पनन भएका थिए 
बिभ्रत्  लिदरहेका भगवतः  भगवान् 

सः  ती श्रेष्ठ पुरुष विष्णोः  विष्णुको 





वाक्यार्थ लामा र मोटा हातहरू भएका, शङ्खको जस्तो घाँटी भएका, राताराता आंँखा 
भएका, माला र सबै प्रकारका आभूषणहरुद्रारा सुसज्जित, पर्हैलो वस्त्र लगाएका, फराकिलो 
छाती भएका, मणिमय सुन्दर कुण्डल धारण गरेका, चिल्लो, कालो र घुभ्रिएको कपाल भएका 
अनि सिंहजस्तो पराक्रमी, कालोकालो वर्ण भएका, हातमा बालाहरू लगाएका, अमृतपूर्ण कलश 
लिद्रहेका अत्यन्त सुन्दर ती पुरुष साक्षात् भगवान् विष्णुके अंशावतारको रूपमा उत्पन्न भएका 
धिए। 

धन्वन्तरिरिति ख्यात आयुरवेददुगिज्यभाक् । 

तमालोक्यासुराः सवे कलां चामृताभृतम् ॥ ३५॥ 

लिप्सन्तः सवंवस्तूनि कलशं तरसाहरन् । 

नीयमानेऽसुरेस्तस्मिन् कलसेऽमृतभाजने ॥ ३६॥ 

विषण्णमनसो देवा हरि शरणमाययुः । 

इति तदैन्यमालोक्य भगवान् भृत्यकामकृत् । 

मा खिद्यत मिथोऽथं वः साधयिष्ये स्वमायया ॥ ३७ ॥ 


च  कलशलाई पनि हरिं  श्रीहरि भगवान्को 
आलोक्य  देखेर शरणं  शरणमा 


पदार्थ 
आयुर्वेददुक्  आयु्वेदका 





प्रवर्तक तरसा  वेगपूर्वक आययुः  आए 

इज्यभाक्  यज्ञभाग ग्रहण गर्ने कठं  कलशलाई इति  यस्तो 

धन्वन्तरिः इति  धन्वन्तरि भनी अहरन्  लुटे तेन्यं  तिनको दुःखलाई 
ख्यातः  प्रख्यात थिए तस्मिन्  त्यो आलोक्य  देखेर 

सवंवस्तूनि  समुद्रनाट निस्कने अमृतभाजने  अमृतले भरिएको भृत्यकामकृत्  आफ्ना 

सबै उत्तम वस्तुहरूलाई कटशो  कलश सेवकहरूको इच्छा पूरा गरिदिने 
लिप्सन्तः  चाहने असुरैः  असुरहरद्रारा भगवान्  भगवानूले भन्नुभयो 
स्वे  सवे नीयमाने  लगिएपचछ्ि मा खिद्यत  दुःखी नबन 
असुराः  असुरहरूले विषण्णमनसः  दुःखी मन स्वमायया  आफ्नो मायाद्रारा 
तं  ती पुरुषलाई र भएका मिथः  उनीहरूलाई 





अमृताभृतम्  अमृतपूर्ण देवाः  देवताहरू एकआपसमा फुटाई 


रामालन्द्री टीका 


२८७६ 
अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८ 


वः  तिमीहरूको अर्थं  उदेश्य साधयिष्ये  पूरा गर्न 
ताक्यार्थ समुद्रमन्थनबाट उत्पनन भएका ती पुरुष आयुर्वेदका प्रवर्तक यज्ञभाग ग्रहणकर्ता 
धन्वन्तरि नामबाट प्रख्यात भए । समुद्रवाट निस्केका सम्पूर्ण उत्तम वस्तुहरू हाम्रा नै होऊन् भनी 
चाहने असुरहरूले जब उनलाई र उनले बोकेको अमृतपूर्णं कलशलाई देखे तब उनीहरूले 
वेगपूर्वक त्यसलाई लुटे। अमृत भरिएको त्यस कलशलाई असुरहरूले लुटेपछछि सम्पूर्ण देवताहरू 
खिन्न भए र भगवान् हरिको शरणमा गए । आपफ्ना सेवकहरूको इच्छलाई पूरा गर्नृहुने भगवान्ले 
आपफ्ना अनुचरहरूको दुःखलाई देखी हि देवताहरू हो ! दुःखी नबन, म॒ आफ्नो मायाशक्तिद्रारा 
तिनीहरूलाई फुटाई तिमीहरूको उदेश्य पूरा गर्नु भन्नुभयो । 


 मिथ ९     ९ 
मिथः कलिरभूत् तेषां तदर्थं तषचेतसाम्। 
अहं पूवंमहं पूर्वं न त्वं न त्वमिति प्रभो ॥ ३८ ॥ 





पढार्थ तेषां  ती दैत्यहरूको बीचमा न त्वम् इति  तिमी होडइनौ भनी 
प्रभो  हे परीक्षित् अहं पूर्व  म पहिले मिथः  आपसमा 

तदर्थे  त्यो अमृतका लागि अहं पूवं  म पहिले कलिः  रगडा 

तषचेतसाम्  मन लोभिएका नत्वं  तिमी होइनौ अभूत्  भयो 


ताक्यार्थ अमृतमा लोभिएका दैत्यहरूका बीचमा तिमी होइन, म पहिले अमृत पिरह, तिमी 
होइन, म पहिले पिरह भनी आपसमा ख्गडा भयो । 
देवाः स्वं भागमहैन्ति ये तुल्यायासहेतवः । 
सत्रयाग इवैतस्मिन्नेष धमः सनातनः ॥ २९ ॥ 
न्द  


इति स्वान् प्रत्यषेधन् वे देतेया जातमत्सराः । 
दुबला प्रबलान् राजन् गृहीतकलशान् मुहुः ॥ ७०॥ 





पढार्थ  पाउन योग्य छन् जातमत्सराः  बलियाहरूको 
राजन्  हे राजा सत्रयागे इव  यज्ञमा कै दर्ष्या गर्दै 

ये  जोजो एतस्मिन्  यहां पनि गृहीतकलशान्  अमृतको 
तुल्यायासहेतवः  बराबर एषः  यही नै कलश लुटने 

परिश्रम गर्न सनातनः  सनातन प्रबलान्  आफूभन्दा बलिया 
देवाः  देवताहरू छन्, उनीहरू ध्मः  धर्म हो स्वान्  दैत्यहरूलाई नै पनि 
पनि इति  यसो भन्दै मुहुः  बारम्बार 

स्वं  आपनो दुर्बलाः  दुर्बल प्रत्यषेधन् वै  अमृत पिउन 
भागं  भाग देतेयाः  दैत्यहरूले रोकिरे 


ताक्यार्थ हे राजा परीभित् ! ती मध्ये जोजो देत्यहरू दुर्बल थिए उनीहरूले बराबर परिश्रम 


रालालन्द्री टीका 


२८७७ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय नत 


गर्ने देवताहरूले पनि आफ्नो भाग पाउनुपर्दछ, यज्ञविधिमा जस्तो यहाँ पनि यही नै सनातन धर्म 
हो भन्दे अमृतकलशलाई लुलु गर्ने आपन जातिका बलिया दैत्यहरूको ईर्ष्या गर्दै उनीहरूलाई 


अमृत पिउन रोकिरेका थिए। 
एतस्मिन्नन्तरे विष्णुः सर्वोपायविदीरुवरः। 


योषिदरूपमनिरदश्यं दधार परमादुभुतम् ॥ ४१॥ 


पदढार्थ जानने 
एतस्मिन्  यही ईरुवरः  सर्वमसर्थ 
अन्तरे  बीचमा विष्णुः  भगवान् विष्णुले 


सरवपायवित्  सबै उपायहरू परमाद्भुतम्  अत्यन्त 





आश्चर्यमय 

अनिर्देश्यं  अवर्णनीय सुन्दरी 
योषिद्रूपं  स्तरीको रूप 

दधार  धारण गर्नुभयो 


वाक्यार्थ यही समयको बीचमा सबै उपायहरू जानने सर्वसमर्थ भगवान् विष्णुले अत्यन्त 


आश्चर्यमय एवं ज्यादे सुन्दरी स्त्रीको स्वरूप धारण गर्मुभयो । 


परक्षणीयोत्पलङ्यामं वि  ४७ 
ठ सवावयवसुन्द्रम् । 


समानकणांभरणं सुकपोलोन्नसाननम् ॥ ४२॥ 


नवयोवननिर्वत्तस्तनभारकृदोदरम् । 


मुखामोदातुरक्तािर्कारोद्धिनलोचनम् ॥ ४३॥ 
बिभ्रत्स्वकेशभारेण मालामुत्फुल्लमल्लिकाम् । 


सुग्रीवकण्ठाभरणं सुभुजाद्गदभूषितम् ॥ ४४॥ 


विरजाम्बरसंवीतनितम्बद्ीपशोभया । 


काञ्च्या प्रविकसद्वल्गुचलच्चरणनुपुरम् ॥ ४५॥ 


पदार्थ गाला, उचो नाक र राम्रो मुख 
्रेक्षणीयोत्पलश्यामं  भएको 
नीलकमलसमान हेरिरहूं जस्तो नवयोवननिवृंत्तस्तनभार 


लाग्ने कृदोदरम्  नयाँ जवानीमा 
सवांवयवसुन्दरम्  सबै अङ्गहरू उठेका स्तनका भारहरूले 
सुन्दर भएको दबिएको पातलो कम्मरले युक्त 
समानकणांभरणं  कानहरूमा मुखामोदानुरक्तालिर्ङकारोदिग्न 


लोचनम्  मुखसुगन्धको 
कारणले दुम्मिएका 


समान कुण्डल लगाएको 
सुकपोलोन्नसाननम्  सुन्दर 


भंवराहरूसंग उराएको गैं 
चञ्चल ओंखा भएको 
स्वकेशभारेण  आफ्नो 
केशभारट्रारा 
उत्फुल्लमल्किकाम्  मल्लिका 
फूलले गांसेको 

मालां  मालालाई 

बिभ्रत्  धारण गरेको 





सुग्रीवकण्ठाभरणं  गहनाले 


रामालन्द्री टीका 


२८७८ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


ढाकिएका उठेका 
नितम्बद्रीपद्रारा सुशोभित भएको 
काञ्च्या  मेखलाद्रारा 


घांटी खन् सुन्दर भएको 
सुभुजाद्गदभूषितम्  राम्रा 
हातहरूमा बाजु पनि लगाएको 
विरजाम्बरसंवीतनितम्बदीप प्रविलसत्  अत्यन्त शोभित एवं 


अध्याय नत 


आकर्षक गतिमा हिंड्दा छम 
छम बजिरहेका पाउजुद्रारा पनि 
उनको त्यो शरीर सुशोभित 
भएको धियो 





शोभया  स्वच्छ साडीले वल्गुचलच्चरणनूपुरम्  
ताक्यार्थ नीलकमलसमान वर्णको र हिरिरहू जस्तो लाग्ने, सबै अङ्गप्रत्यङ्गहरू सुन्दर भएको, 
कानहरूमा समान र राम्रा कुण्डल सजिएको, सुन्दर गाला, उचो नाक र राम्रो मुख भएको, नयाँ 
जवानीमा उठेका स्तनको भार थाम्न नसके ४ कम्मर पातलिएको, मुखको सुगन्धमा दुम्मिएका 
भंवराहरूसंग उराए फँ चञ्चल आंँखा भएको, भारयुक्त घना केशहरूमा मल्लिका फूलको माला 
लगादएको, गहनाहरूले गर्दा घांँटी ठन् सुन्दर भएको, राम्रा हातहरूमा बाजु लगाइएको, स्वच्छ 
साडीले ढाकिएर उढठेका द्रीपजस्ता लाग्ने नितम्बले शोभित भएको, मेखलाद्वारा रूपसौन्दर्यं खन् 
बदिरहेको एवं आकर्षक गतिमा हिंडदा छमछम बजिरहेका पाउजुद्रारा पनि उनको त्यो शरीर 
ज्यादे सुशोभित भएको थियो । 


सव्रीडस्मितविक्षिप्तभ्रूविलासावलोकनेः । 
दैत्ययूथपचेतःसु काममुीपयन्मुहुः ॥ ४६॥ 


पदार्थ आकर्षक हेरादृद्रारा 
स््रीडस्मितविक्षिप्तभ्रूविलसा ह  


कामं  तीव्र कामभाव 
उदीपयन्  जगाँदे भगवान् 





वरोकनेः  लजालु हासो, टे दैत्यसेनापतिहरूको मनभित्र॒ विष्णु मोहिनीरूपमा प्रकट 
नाचिरहेका आंखीभौँ र मुहुः  बारम्बार हूुनुभयो 


ताक्यार्थ आपफ्ना लजालु हासो, टेदिंदे नाचिरेका आंखीभौँ र आकर्षक हेराृद्रारा 
दैत्यसेनापतिहरूको मनभित्र तीव्र कामभाव जगाँदे भगवान् विष्णु मोहिनीरूपमा प्रकट हूनुभयो । 


इति श्रीमदुभागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायामष्टमस्कन्धे 


भगवन्मायोपलम्भनं नामाष्टमोऽध्यायः ॥ ८ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


२८७९ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय र 


अथ नवमोऽध्यायः 
मोहिनीरूप भगवानूद्रारा अमृतवितरण 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
तेऽन्योन्यतोऽसुराः पात्रं हरन्तस्त्यक्तसोहदाः। 
क्षिपन्तो दस्युधमांण आयान्तीं ददुदयुः स्त्रियम् ॥ १॥ 


पदार्थ जस्तो स्वभाव लिएका असुराः  असुरहरूले 
त्यक्तसोहदाः  मित्रता छडी अन्योन्यतः  एकञपसमा आयान्तीं  आफूतिरे आदरहेकी 
क्षिपन्तः  एकअकलिाई गाली पात्रं  अमृतको कलशलाई स्त्रियम्  स्त्रीलाई 

गर्दै हरन्तः  लुछछचुँडी गरिरहेका ददुश्ुः  देखे 

द्स्युघमाणः  डँकूहरूको ति  ती 
ताक्यार्थ डँकूहरूको जस्तो स्वभाव लिई एकञआपसमा मित्रता त्यागी गाली गर्दै अमृतको 
कलश समाउन लुदछाचुँडी गरिरहेका ती असुरहरूले आफूतिरे आदरहेकी स्त्रीलाई देखे । 


अहो रूपमहो धाम अहो अस्या नवं वयः। 
इति ते तामभिद्रुत्य पप्रच्छुजांतहच्छयाः ॥ २॥ 





पदढार्थ अहो धाम  अहो ! कस्तो इति  यसो भन्दै 
जातहृच्छयाः  काममोहित  शरीरको कान्ति ताम्  तिनके 

भएका अहो  अहा । अमिद्रूत्य  नजिक दौडी 
ते  तिनीहरूले अस्याः  यिनको पप्रच्छुः  सोध्न थाले 
अहो रूपं  अहा ! कति सुन्दर नवं  नयाँ 

रूप वयः  जवानी 





वाक्यार्थ काममोहित भएका तिनीहरू अहा कति सुन्दर रूप ! शरीरमा कस्तो चमक ! कस्तो 
भर्खरको जवानी ! भन्दे ती स्त्रीको नजिक पुगे र उनीसंग सोध्न थाले। 


का त्वं कञ्जपलाशाक्षि कुतो वा किं चिकीषसि । 

कस्यासि वद वामोरु मथ्नन्तीव मनांसि नः॥ ३॥ 
पढार्थ त्वं  तिमी किं चिकीर्षसि  के गर्न 
कञ्जपलाशाक्षि  हि कमलको काकोहौ चाहन्छ्यौ 
पुष्पदल जस्तै आंखा भएकी कुतः वा  करहाँबाट आएकी हौ वामोरु  सुन्दर जघनस्थल 


रामालन्द्री टीका 


२८८० 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय र 
भएकी हि सुन्दरी मथ्नन्ती इव  मन्थन गरिरहेकी असि  कन्या हौ 

नः  हाम्रो फ तिमी वद्  भन 

मनांसि  मनलाई कस्य  कसकी 


ताक्यार्थ हे कमलको पुष्पदल जस्ते जंँखा भएकी सुन्दरी ! तिमी को हौ ? कहाँबाट यहाँ 
आएकी हौ? र के गर्न चाहन्छूयौ ? हामी सबैको मनमा हलचल पैदा गरिदिने तिमी कसकी 
कन्या हौ ? हामीलाई बताऊ । 
सि 


न वय त्वामरदत्वः सद्धगन्यवचारणः । 


जानीमो क 
नास्पृष्टपूवा जानीमो लोकेशेदच कुता नृमः॥ ४॥ 
पदढार्थ सिद्धगन्धवचारणेः  सिद्ध, कहिल्यै नछछछोदृएकी भन्ने कुरो 
वयं  हामीहरूले गन्धर्व र चारण न न जानीमः  जान्दैनौँ भन्ने 
त्वा  तिमी रोकेदोः च  लोकपालहर्द्रारा होडन अर्थात् बुेका छँ 
अमरेः  देवता समेत नृभिः  मानिसहरूद्रारा त 
दैत्यैः  दैत्य अस्पृष्टपू्वां  आजभन्दा पहिले कुतः  कटँबाट छोइयोस् 





ताक्यार्थ हामीले बुफेका छँ कि तिमीलाई दैत्य, देवता, सिद्ध, गन्धर्व, चारण र लोकपालहरूले 
समेत कसैले पनि आजभन्दा पहिले छोएका सम्म कठैनन्, मानिसहरूको त के कुरा ? 


नूनं त्वं विधिना सुभ्रूः प्रेषितासि शरीरिणाम् । 
सर्वेन्द्रियमनःप्रीतिं विधातुं सघृणेन किम् ॥ ५॥ 


पढार्थ सघृणेन  दयालु इन्द्रिय र मनलाई प्रसन्न 

सुभ्रूः  सुन्दर आं खीभौँ भएकी विधिना  विधाताद्रारा विधातुं  बनाउन 

हे सुन्दरी शरीरिणाम्  शरीरधारी प्रेषिता असि किम्  पटाइएकी 
त्वं  तिमी प्राणीहरूको हौ कि 

नूनं  निश्चय नै सर्वेन्द्रियमनश्रीतिं  सम्पूर्ण 





ताक्यार्थ सुन्दर ओंँखीभौँ भएकी हे सुन्दरी! पक्के पनि दयालु विधाताले शरीरधारी 
प्राणीहरूका सम्पूर्ण इन्द्रिय र मनलाई प्रसन्न बनाउन तिमीलाई यहाँ पठाएका होलान्। 


सा त्वं नः स्पधंमानानामेकवस्तुनि मानिनि । 
ज्ञातीनां बद्धवेराणां शं विधत्स्व सुमध्यमे ॥ ६॥ 


पढार्थ सा  त्यस्ती लागि 
सुमध्यमे  सुन्दर कम्मरवाली त्वं  तिमीले स्पधंमानानां  हारालुचछ गर्ने 
मानिनि  हे सुन्दरी एकवस्तुनि  एउ्टै अमृतका बद्धवेराणां  शत्रुता गरिरहैका 


रामालन्द्री टीका 


अष्टम स्कन्ध 


ज्ञातीनां  एडटै कुलका 
नः  हामीहरूलाई 


श्रीमद्भागवत 


रां  मेलमिलाप गराई 
कल्याण 


२८८१ 
अध्याय ९ 


विधत्स्व  गरिदेऊ 


ताक्यार्थ सुन्दर कम्मर भएकी हे सुन्दरी ! एडटे अमृतमा हारालुछ गर्दा शत्र भएका हामी सबे 
एडटे कुलमा उत्पननन भएका असुरहरू हौं । हामीहरूलाई एकञआपसमा मिलाई तिमीले नै हाम्रो 


कल्याण गरिदेऊ । 


वयं कश्यपदायादा भ्रातरः कृतपोरुषाः। 


 विभजस्व यथान्यायं न । भ यथा त् 
विभजस्व यथान्याय नव भदा यया भवत् ॥ ७ ॥ 


पदार्थ गर्ने 

वयं  हामीहरू भ्रातरः  दाजुभाद हौँ 
करयपदायादाः  कश्यपका पुत्र यथान्यायं  न्यायञनुसार 
कृतपोरुषाः  अत्यन्त पराक्रम विभजस्व  अमृतको भाग 





लगाइदेऊ 

यथा  जसले गर्दा 
भेदः  सगडा 

न एव भवेत्  नहोस् 


ताक्यार्थ हामीहरू सबे कश्यप ऋषिका सन्तान अत्यन्त पराक्रमी दाजुभाद हौँ। तिमीले 
हामीहरूका लागि न्यायपूर्वकं यसरी अमृतको भाग लगाइदेऊ कि जसले गर्दा हाम्रो रगडा समाप्त 
होस् । 


  अ ज्र    अ  . 
इत्युपामन्त्रितो देत्येमांयायोषिद्पुहरिः। 
रुचिरापद्गैनिरी नर,  ्षन्निदमनवीत् 
प्रहस्य  ॥ ८ ॥ 





पदार्थ स्तरीरूप धारण गर्ने निरीक्षन्  तिनीहरूलाई हर्द 
दैत्यैः  असुरहरूद्रारा हरिः  श्रीहरि भगवान् इदं  यसो 

इति  यसप्रकार प्रहस्य  हाँसेर अनवीत्  भन्नुभयो 
उपामन्त्रितः  बोलाइनुभएका रुचिरापाङ्गेः  सुन्दर तेर्सो 

मायायोषिद्रपुः  मायाद्रारा आंखाद्रारा 


ताक्यार्थ असुरहरूले यसप्रकार बोलाएपचछि आफ्नो मायाद्रारा स्त्रीको रूप धारण गर्न श्रीहरि 
भगवान् हां स्नुभयो र सुन्दर तेर्सो ओंँखाद्रारा उनीहरूलाई हैरदे उहाँले भन्नुभयो । 


श्रीभगवानुवाच श्रीभगवान्ले भन्नुभयो 
कथं कश्यपदायादाः पुंश्चल्यां मयि सङ्गताः । 
विद्वासं पण्डितो जातु कामिनीषु न याति हि ॥ ९॥ 


पढार्थ पुंश्चल्यां  कुलटा गर्नृहुन्छ 
करयपदायादाः  कश्यपका मयि  ममा हि  निश्चय नै 
सन्तति तपार्ईहरू कथं सङ्गताः  किन विश्वास पण्डितः  बुद्धिमान् व्यक्ति 


रामालन्द्री टीका 


२८८२ 
अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 


जातु  एकपटक पनि विवासं  विश्वास 
कामिनीषु  कामिनी स्त्रीहरूमा न याति  गर्दैन 


ताक्यार्थ तपार्ईहरू कश्यप ऋषिका सन्तान हुनहुन्छ, म ॒कुलटामाथि किन विश्वास गर्नुहुन्छ ? 
निश्चय ने बुद्धिमान् व्यक्तिले कटहिल्यै पनि मजस्ता कामिनी स्त्रीहरूमा विश्वास गर्दैन। 


 स्त्रीणां स्वैरिणीनां  ५  
सालावृकाणां स्त्रीणां च स्वेरिणीनां सुरद्विषः । 
सख्यान्याहुरनित्यानि नूत्नं नूत्नं विचिन्वताम् ॥ १०॥ 


पदार्थ सालावृकाणां  व्वाँसो र अनित्यानि  अनित्य हुन्छन् 
सुरद्विषः  हे असुरहरू स्वेरिणीनां  व्यभिचारी स्थायी हदैनन् 

नूत्नं नूत्नं  नयाँनयाँ सिकार स्त्रीणां च  स्त्रीहरूको आहुः  भन्दछन् 
विचिन्वताम्  खोजिरहने सख्यानि  मित्रता 





वाक्यार्थ हे असुरहरू ! व्वाँसो र व्यभिचारिणी स््रीहरू सर्धं नयाँनयाँं सिकारको खोजीमा 
रहन्छन्, उनीहरूसंगको मित्रता कीं पनि स्थिर हुदैन भन्दछन्। 
श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
  


इति ते क्ष्वेटितेस्तस्या आदवस्तमनसो ऽसुराः । 
जहसुभांवगम्भीरं ददुश्चामृतभाजनम् ॥ १९॥ 





पढार्थ आरवस्तमनसः  खन् मन जहसुः  हासे र 

इति  यसप्रकार आश्वस्त भएका अमृतभाजनम् च  अमृतको 
तस्याः  तिनको ते ती कलश पनि 

्षवेकितेः  जिस्किएका असुराः  असुरहरूले ददुः  दिए 

वचनहरूद्रारा भावगम्भीरं  गम्भीर भावपूर्वक 


वाक्यार्थ यसप्रकार तिनका जिस्किएका वचनहरुद्वारा दैत्यहरूको मनमा उनीप्रति खन् विश्वास 
बद्यो । उनीहरू गम्भीर भावयपूर्वक हासे र अमृतको कलश उनैलाई दिए। 


न गृहीत्वामृतभाजनं ५   ईषत्स्मितशोभया न  
ततो गृहीत्वामृतभाजनं हरिबभाष ईषत्स्मितशोभया गिरा । 
यद्यभ्युपेतं क्व च साध्वसाधु वा कृतं मया वो विभजे सुधामिमाम् ॥ १२॥ 





पदार्थ ईषत्स्मितशोभया  मन्द कृतं  गरिएका 

ततः  त्यसपच्ि मुस्कानका कारण सुन्दर भएको साघु  राम्रो 

हरिः  मोहिनीरूपधारी श्रीहरिले गिरा  वाणीद्रारा असाधु वा  वा नराम्रो 
अमृतभाजनं  अमृतको कलश बभाषे  भन्नुभयो क्व च  जेसुके भए पनि 
गृहीत्वा  लिएर मया  मद्रारा यदि  यदि 


रामालन्द्री टीका 


२८८२ 
अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय र 
अभ्युपेतं  स्वीकार हृन्छ भने इमाम्  यो विभजे  भाग लगाइदिन्छु 
वः  तिमीहरूका लागि सुधाम्  अमृत 
ताक्यार्थ मोहिनीरूपधारी भगवान्ले अमृतको कलश लिनुभयो र मृस्कुराङदे मेले गरेको राग्रो 


नराम्रो जस्तोसुकै काम पनि यदि तिमीहरूलाई स्वीकार हुन्छ भने मात्र म तिमीहरूका लागि यो 
अमुत भाग लगाइदिन्छु भनी असुरहरूलाई भन्नुभयो । 


इत्यभिव्याहृतं तस्या आकण्यांसुरपुङ्गवाः। 
अप्रमाणविदस्तस्यास्तत् तथेत्यन्वमंसत ॥ १३॥ 





पढार्थ आकण्यं  सुनेर असुरपुङ्गवाः  श्रेष्ठ असुरहरूले 
इति  यस्तो तस्याः  तिनको तत्  तिनको त्यो सर्तलाई 
तस्याः  ती मोहिनीको अप्रमाणविद्ः  वास्तविक तथा इति  हुन्छ भनी 
अमिन्याहृतं  भनादइलाई स्वरूपलाई नजान्ने अन्वमंसत  अनुमोदन गरे 


वाक्यार्थ मोहिनीको वास्तविक स्वरूपलाई नजानेका ती असुर्रेष्ठहरूले मोहिनीको त्यो भनाइ 
सुने र उनीहरू सबले हुन्छ भनी उनको त्यो सर्तलाई स्वीकार गरे। 


अथोपोष्य कृतस्नाना हुत्वा च हविषानलम् । 

दत्त्वा गोविप्रभूतेभ्यः कृतस्वस्त्ययना द्विजैः ॥ ९४ ॥ 
यथोपजोषं वासांसि परिधायाहतानि ते। 

कुरोषु प्राविशन् सवे प्रागग्रेष्वभिभूषिताः ॥ १५॥ 





पढार्थ प्राणीहरूलाई वासांसि  कपडाहरू 

अथ  यसपचछ्छि एक दिन त्त्वा  योग्य वस्तुहरू दान परिधाय  लगाएर 

उपोष्य  भोकै बसी अर्को गरी अभिभूषिताः  गहनाहरूले पनि 
दिन दविजैः  ब्राह्मणहरुदरारा सजिएका 

कृतस्नानाः  स्नान गरी कृतस्वस्त्ययनाः  स्वस्तिवाचन ति  वी 

हविषा च  पवित्र द्रव्यहरूद्रारा गराई सर्वे  सवै असुरहरू 

अनलम्  अग्निमा यथोपजोषं  आपनो प्रागग्रेषु  पूर्वतिर फर्किएका 
हुत्वा  हवन गरी रुचिअनुसारका कुरोषु  कुशहरूमाथि 
गोविप्रभूतेभ्यः  गाई, ब्राह्मण र अहतानि  नच्यातिएका नयाँ प्राविशन्  बसे 


ताक्यार्थ त्यसपच्ि मोहिनीको भनाइञनुसार ती सबैले एक दिन भोकै बसी अर्को दिन बिहान 
स्नान गरी पवित्र द्रव्यहरूद्रारा अग्निमा हवन गरे। उनीहरूले गाई, ब्राह्मण र अरू प्राणीहरूलाई 
अन्न, वस्त्र आदि दान दिए र ब्राह्मणहरुूद्रारा स्वस्तिवाचन गराई आफूलाई मनपर्ने नयाँ लुगा 
लगाई गहनाहरूद्वारा पनि सजिएर पूर्वतिर फर्कई ओद्छ्याइएको कुशमाथि सबै असुरहरू बसे । 


रामालन्द्री टीका 


२८८४ 


अष्टम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


पराङ्मुखेषुपविष्टेषु सुरेषु दितिजेषु च । 
धूपामोदितशालायां जुष्टायां माल्यदीपकेः ॥ १६ ॥ 
तस्यां नरेन्द्र करभोरुरुशादुदुकूल 
श्रोणीतटालसगतिमंदविहलाक्षी । 
सा कूजती कनकनुपुररिज्जितेन 
कुम्भस्तनी कलदापाणिरथाविवेखा ॥ १७ ॥ 


पढार्थ 

नरेन्द्र  हे राजा 

अथ  त्यसपच्छि 

सुरेषु  देवताहरू 
दितिजेषु च  दैत्यहरू पनि 
पराङ्मुखेषु  पूर्वतिर फर्की 
उपविष्टेषु  बसेपछ्छि 
माल्यदीपकैः  माला र 
बत्तीहरूद्रारा 

जुष्टायां  सजादएको 
तस्यां  त्यो 


धूपामोदितशालायां  धूपको 
सुगन्ध हर्हराद्रहेको सभामा 
उरादुदुकूलश्रोणीतरालसगतिः  
सुन्दर वस्त्रह्रारा ढाकिएका 
भारयुक्त स्तनहरुद्रारा थिचिए यैं 
विस्तारे हिंडिरेकी 
मदविह्यलाक्षी  यौवनमदले 
आंँखा विहल भएकी 
कनकनुपुररिज्जितेन  सुनका 
पाउजुहरूको रङारले 

कूजती  त्यो सभालाई ने 





अध्याय ९ 


मुखरित पारिरहेकी 

कुम्भस्तनी  कलशजस्ता ठुला 
स्तन र 

करभोरूः  हात्तीको सुंडजस्तो 
तिघ्रा भएकी 

सातीस्त्री 

कलङापाणिः  हातमा कलश 
लिई 

आविवेश  प्रवेश गरन् 


ताक्यार्थ हे राजा ! देवता र दानवहरू सबे पूर्वपट्टि फर्केर बसेपचछि माला र बत्तीहरुद्रारा 
सजादएको अनि धूपको सुगन्ध हर्हराद्रेको त्यस विशाल सभामा सुन्दर वस्त्रले ढाकिएका 
भारयुक्त स्तनहरूको भारले धथिचिए फँ गरी विस्तारे हिंडिरहेकी, यौवनमदले आंखा विह्वल भएकी, 
हात्तीका सुँडजस्ता तिघ्रा भएकी ती सुन्दरी सुनका पाउजुको छड़ारले पूरा सभालाई नै ख्ड्कृत गर्दै 
हातमा अमृतको कलश लिई प्रवेश गरिन्। 
तां श्रीसखीं कनककुण्डलचारुकणं 
नासाकपोरवदनां परदेवताख्याम् । 
संवीक्ष्य सम्मुमुहुरुत्स्मितवीक्षणेन 
देवासुरा विगलितस्तनपद्टिकान्ताम् ॥ १८ ॥ 


कपोलवदनां  सुनका कुण्डलले मुख भएकी 
युक्त सुन्दर कान, नाक, गाला र विगलितस्तनपद्टिकान्ताम्  


पदठार्थ 
कनककुण्डलचारुकणंनासा 


रामालन्द्री टीका 


अष्टम स्कन्ध 


स्तनमा लगाइएको वस्त्रको 
आंचल केही तल र्वै गरेको 
अवस्थामा रहेकी 
परदेवताख्याम्  परदेवता 
देवताका पनि देवता भगवान् 


श्रीमद्भागवत 


विष्णु भएर पनि 

श्रीसखीं  रूप र सौन्दर्यका 
कारण लक्ष्मीकी साथी जस्तै 
देखिने 

तां  ती सुन्दरीलाई 


२८८५५ 
अध्याय ९ 


ध  देखेर तिनको 
उत्स्मितवीक्षणेन  
मुस्कानपूर्वकको हेराइले 
देवासुराः  देवता र दैत्यहरू 





सम्मुमुहुः  मोहित भए 


ताक्यार्थ सुनका कुण्डलले युक्त सुन्दर कान, नाक, गाला र मुख भएकी, स्तनमा लगाइएको 
वस्त्रको ओंँचल केही तल र्द गरेको अवस्थामा रेकी, स्वयं परदेवता भएर पनि रूप र 
सौन्दर्यका कारण लक्ष्मीकी साथी जस्त देखिने ती सुन्दरीको मुस्कानपूर्वकको हिराइले देवता र 
देत्यहरू मोहित भए। 

असुराणां सुधादानं सपांणामिव दुनंयम् । 


मत्वा जातिनृशंसानां न तां व्यभजदच्युतः ॥ १९॥ 


पदार्थ 

अच्युतः  भगवानूले 
जातिनृशंसानां  जातैले 
क्रूरस्वभाव भएका 


सुधादानं  अमृत दिनु 
सपांणाम् इव  सर्पलाई दुध 
दिनुजस्ते 

दुनंयम्  नीतिविरुद्ध काम हने 


मत्वा  विचार गरेर 

तां  त्यो अमृत 

न व्यभजत्  उनीहरूलाई भाग 
लगाउनुभएन 





असुराणां  असुरहरूलाई जाने 
ताक्यार्थ जातिगत स्वभावले नै क्रूर भएका असुरहरूलाई अमृत दिनु सर्पलाई दुध दिनु जस्त 
नीतिविरुद्ध काम ह॒न्छ भन्ने विचार गरेर भगवान्ले असुरहरूलाई अमृत भाग लगाउनुभएन । 

कल्पयित्वा पृथक्पङ्ीरुभयेषां जगत्पतिः। 

तांश्चोपवेशयामास स्वेषु स्वेषु च पङ्किषु ॥ २०॥ 
पढार्थ पृथक्  छरा स्वेषु स्वेषु च  आआपनो 
जगत्पतिः  जगत्का मालिक पडङ्कीः  पडक्तिहरू पङ्कषु  पडक्तिहरूमा 
भगवान्ले कल्पयित्वा  बनाई उपवेशयामास  बसाउनुभयो 
उभयेषां  देवता र असुरहरूको तान् च  ती सबैलाई 
ताक्यार्थ भगवान्ले देवता र॒ असुरहरूको ह्रै पडक्ति बनाई ती सबेलाई आआपफ्नो 
पङक्तिमा मिलाएर बसाउनुभयो । 
दैत्यान् गृहीतकल्शो वञ्चयन्तुपसञ्चरेः । 
दूरस्थान् पाययामास जरामत्युहरां सुधाम् ॥ २१९॥ 

गृहीतकलशाः  स््रीरूपले 





पदढार्थ हातमा कलश लिनुहूने 


रामालन्द्री टीका 


२८८६ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


भगवान्ले  उनीहरूलाई 
उपसञ्चरेः  हाउभाठ कटाक्ष वञ्चयन्  ठगवै 

गर्दै देत्यहरूको नजिकेबाट दूरस्थान्  टाढा बसेका 
हिंडेर देवताहरूलाई 





अध्याय ९ 


जरामृत्युहरां  बुदयाद र 
मृत्युलाई नाश गर्न 

सुधाम्  अमृत 
पाययामास  पियाउनुभयो 


वाक्यार्थ अमृतको कलश लिएका स्त्रीरूपधारी भगवान् हाउभाड कटाक्ष गर्दै दैत्यहरूको 


नजिकेबाट अधि जानुभयो र उनीहरूलाई मोहित बनाडँदे उहाँले 
बुद्यादं र मृत्युलाई नष्ट गरिदिने अमृत पियाउनभयो । 


ते पालयन्तः समयमसुराः स्वकृतं नृप । 
तूष्णीमासन् कृतस्नेहाः स्त्रीविवादूसुगुप्सया 


पदढार्थ कृतस्नेहाः  मोहिनीमा आसक्त 
नृप  हे राजा परीक्षित् भएका 
स्वकृतं  आफैले गरेको तेती 


समयं  प्रतिज्ञा असुराः  असुरहरू 


पालयन्तः  पालन गरिरहेका 


स्वीविवादसुगुप्सया  स्त्रीसंग 





टाढा रहेका देवताहरूलाई चाहं 


॥ २२॥ 

विवाद गर्दा आफ्नै निन्दा हुने 
ठानी 

तूष्णीम्  चुपचाप 

आसन्  धथिए 


ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! यति हंदार्हदे पनि आफ्नो प्रतिज्ञालाई पालन गरिरहेका असुरहरू 
मोहिनीमा आसक्त भएको कारणले र स्त्रीसंग विवाद गर्दा आफ्ने निन्दा हुन्छ भन्ने ठानी चुपचाप 
लागिरहे। 


तस्यां कृतातिप्रणयाः प्रणयापायकातराः । 
बहुमानेन चाबद्धा नोचुः किञ्चन विप्रियम् ॥ २३॥ 


पदढार्थ 

तस्यां  ती मोहिनीमा 
कृतातिप्रणयाः  अत्यन्त प्रेम 
गर्न 


प्रणयापायकातराः  प्रेमसम्बन्ध 
छ्ुटला भनी डराउने बहुमानेन च 
 मोहिनीको हाउभाउद्रारा पनि 
आबद्धाः  बांधिएका 





असुरहरूले 

किञ्चन  कुनै पनि 
विप्रियम्  अप्रिय वचन 
न उच्चः  बोलेनन् 


ताक्यार्थ मोहिनीलाई असाध्ये प्रेम गरेकाले त्यो प्रेमसम्बन्ध दुटला कि भनी असाध्ये उरयाएका 
र मोहिनीको हाउभाउद्रारा बाँधिएका ती असुरहरूले कुनै पनि अप्रिय वचन बोलेनन्। 


देवलिङ्गप्रतिच्छन्नः स्वभांतुदवसंसदि । 
प्रविष्टः सोममपिवच्चन्द्राकाम्यां च सूचितः ॥ २४॥ 


व वेशले ढाकिएर प्रविष्टः  पसेको 
सदि  देवताको समूहमा 


स्वभानुः  राहले 


पदार्थ 
देवलिङ्गप्रतिच्छन्नः  





रामालन्द्री टीका 


२८८७ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय र 
ध ४अ ५  

सोमं  अमृत चन्द्राकाभ्यां च  चन्द्र र सूचितः  सूचित गरादयो 
अपिबत्  पियो सूर्यद्वारा 


ताक्यार्थ देवताहरूको स्वरूप बनाएको राह देवताहरूको समूहमा पस्यो र अमृत पियो। तर 
चन्द्रमा र सूर्यले यो दैत्य हो भने कुरा थाहा पाएर मोहिनीलाई सूचित गराइदिए। 


चरण क्षुरधारेण जहार पिबतः शिरः। 
हरिस्तस्य कबन्धस्तु सुधयाप्ठावितोऽपतत् ॥ २५॥ 





पदार्थ शिरः  शिरलाई सुधया  अमृतद्रारा 

हरिः  श्रीहरि भगवानूले ्ुरधारेण  तीखो धारवाला अप्ठावितः  नभिजेकाले 
पिबतः  अमृत पिदइरहेको चक्रेण  चक्रले कबन्धः तु  धड चाह भुर्हमा 
तस्य  त्यस राहुको जहार  चिनाइदिनुभयो अपतत्  ढल्यो 


वाक्यार्थ अमृत पिरदे गरेको राहुको शिरलाई श्रीहरि भगवानू्ले आफ्नो तीखो धारवाला चक्रले 
चछिनाददिनुभयो । अमृत भिजिनसकेको हनाले त्यसको धड चाहं भू्दैमा ठढल्यो । 


शिरस्त्वमरतां नीतमजो ग्रहमचीक्लपत्। 
यस्तु पवैणि चन्द्राकांवमिधावति वेरधीः ॥ २६॥ 
र 





पदार्थ अजः  ब्रह्माजीले   शत्रुको भावनाले 
अमरतां  अमर ग्रहं  ग्रह पवेणि  पूर्णिमा र ओँसीमा 
नीतम्  भएको अचीक्ल्पत्  बनाउनुभयो चन्द्राकों  चन्द्रमा र सूर्यलाई 


शिरः तु  शिरलाई चाहं यः तु  जुन राहुले अभिधावति  आक्रमण गर्द 
वाक्यार्थ अमर बनेको शिरलाई चादि ब्रह्माजीले ग्रह बनाउनुभयो। चन्द्रमा र सूर्यले 
मोहिनीलाई सूचित गरिदिनाले वैरभाव भएको कारणले राहूले पूर्णिमामा चन््रमालाई र ओँसीमा 
सूर्यलाई आक्रमण गर्द । 


 भ  


पीतप्रायेऽमृते देवेभ॑गर्वौल्छोकभावनः। 
पर्यतामसुरेनद्राणां स्वं रूपं जगृहे हरिः ॥ २७॥ 


पदढार्थ  देवताहरूले स्वं  आपनो 
लोकभावनः  सम्पूर्ण संसारका अमृते  अमृत रूपं  वास्तविक रूप 
जीवनदाता पीतप्राये  लगभग पिदसकेपछ्ि जगृहे  ग्रहण गर्नुभयो 
भगवान्  भगवान् असुरेन्द्राणां  श्रेष्ठ असुरहरूले 

हरिः  श्रीहरिले पश्यताम्  हेद्हिरदे 





ताक्यार्थ देवताहरूले अमृत लगभग यपिइसकेपछि संसारका जीवनदाता भगवान् श्रीहरिले 


रालालन्द्री टीका 


२८८८ 


अष्टम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


अध्याय ९ 


असुरहरूले हेदहिर्दै उनीहरूकै अगाडि आफ्नो वास्तविक स्वरूप लिनुभयो । 
एवं सुरासुरगणाः समदेशकाल 
 हेत्वर्थकम॑मतयो ९     विकल्पा 
ऽपि फरे विकल्पाः । 
तत्रामृतं सुरगणाः फट्मञ्जसापु 
य॑त्पादपङ्कजरजशश्रयणान्न दैत्याः ॥ २८ ॥ 


पदार्थ 

एवं  यसप्रकार 
समदेशकारहेत्वथंकमंमतयः 
अपि  ठा, समय, कारण, 
प्रयोजन, कर्म र विचार एके 
भए तापनि 

सुरासुरगणाः  देवता र 


दानवहरू 

फठे  फल पादा 
विकल्पाः  द्ु्राद्ै भए 
तत्र  तीमध्ये 

सुरगणाः  देवताहरूले 


धुलोको आश्रयमा भएकाले 
अमृतं  अमृतरूपी 

 फललाई 

अञ्जसा  सजिलैसंग 
आपुः  पाए 


यत्पादपङ्कजरजशश्रयणात्  जुन दैत्याः  दैत्यहरूले 


भगवान्को चरणकमलको 





न  पाउन सकेनन् 


ताक्यार्थ देवता र दानवहरूले एडटे ठर्ड॑मा, एडटै समयमा, एडटे प्रयोजनले, एडटे वस्तु पाडन, 
एके विचारले उही कर्म गरेको भए तापनि परिणाममा त्यसको भिन्नभिन्न फल पाए। तीमध्ये 
देवताहरू भगवान्को चरणकमलको धूलोमा आश्रित धिए, त्यसैले उनीहरूले अमृतरूपी फल 
सजिलैसंग पाए भने भगवानूसंग विमुख भएका दैत्यहरूले परिश्रमको फल अमृत पाउन सकेनन्। 


यद्युज्यतेऽसुवसुकमंमनोवचोभि 
देहात्मजादिषु नृभिस्तदसत्पृथक्त्वात्। 
तेरेव सद् भवति यत् क्रियतेऽपृथक्त्वात् 
सवस्य तद्भवति मूलनिषेचनं यत् ॥ २९॥ 





पदार्थ ठ भिन्तनभिन्न सत्  सफल 

नृभिः  मानिसहरूद्रारा वस्तुहरूमा आश्रित रहने भवति  हन्छ 
असुवसुकमंमनोवचोभिः  प्राण, भएकाले यत्  जुन 

धन, मन, वचन र कर्मद्रारा असत्  व्यर्थ हुन्छ मूलनिषेचनं  फेदमा पानी 
देहात्मजादिषु  आप्नो शरीर र तेः एव  तिनै मन, वचन, कर्म हाल्ने काम छ 

पुत्र आदिको लागि आदिले तत्  त्यो 

यत्  जुन कर्म अपृथक्त्वात्  सबैतिर रहने मूल सवंस्य  सबै पात, फल, 
युज्यते  गरिन्छ कारण भएका भगवान्को लागि हाँगाहरूको लागि पनि 
तत्  त्यो यत् क्रियते  जे कर्म गरिन्छ, त्यो भवति  हुन्छ 


रालालन्द्री टीका 


२८८९ 
अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 


ताक्यार्थ मानिसहरूले प्राण, धन, मन, वचन, कर्म आदि साधनहरूद्वारा आफ्नो शरीर र पुत्र 
आदिको लागि गर्ने कर्महरूको आश्रय भएका पदार्थहरू अनेक र नाशवान् भएकाले ती सबे व्यर्थ 
हन्छन्। सबेतिर व्यापक रहने एडउटे ततव भगवान्को उदेश्यले तिनै मन, वचन आदिबाट कर्म 
गरियो भने चाह त्यो कर्म रुखको फेदमा पानी हाल्दा पात, हांगा, फल आदि सवे पुष्ट भए फँ 
सबका लागि फलदायक हन्छ। 


अध्यायविवरण देवता र दानवहरू मिली गरिएको समुद्रमन्थन आत्मविचारको प्रतीक पनि 
हो । शरीर नै क्षीर समुद्र हो। त्यहं मन्दराचलरूपी बुद्धिलाई विचारद्राया घुमाउनुपर्वछ । आत्माको 
विषयमा चिन्तन गर्दा मुमृक्षुको बुद्धि त्यसको ऊहापोह गर्न लाग्दछछ, मथन गर्नु भनेको यही हो । 
ममृक्षुको मनमा खेलिरहने यस सन्देहले उसको बुद्धिलाई किले दायाँतिर त कटहिले बायांतिर 
मदानी र घुमाइदिन्छ। पुराना संस्कार र स्वाभाविक बाह्य प्रवृत्तितिर उसको मन जान खोज्नु 
मन्दराचल दानवहरूतिर घुम्नु हो भने विवेक र वैराग्यको बलमा मुमृ्षुले त्यसलाई फेरि अन्तर्मुख 
गराउनु मन्दराचल देवतातिर घुम्नु हो। मनको स्वाभाविक बहिर्मुखीपन र त्यसलाई अन्तर्मुख 
गराउने अभ्यास देवता र दानवले मन्दराचललाई आआपफूतिर घुमाउनुजस्तै हुन जान्छ। 
समृन्द्रमन्थनको क्रममा समृद्रका ठुला मादा र गोहीहरू अस्तव्यस्त भए । शरीररूपी समृद्रमा काम, 
क्रोध आदि दुष्ट प्रवृत्तिद्रारा निर्देशित हुने इन्द्रियहरू नै भयडर जीवजन्तु हृन् । आत्मविचारको 
वेगले यी सबै इन्दरियका दुष्प्रवृत्तिहरूलाई पाखा लगाइदिन्छ । सत् र असतूबीचको यो खिचातानी 
ज्ञानरूपी अमृत उत्पन्न नभएसम्म निरन्तर चलिरहन्छ । दया, इन्द्रियनिग्रह, श्रद्धा आदि दैवी 
वृत्तिहरूको पक्षमा ने अमृत प्राप्त हृन्छ, जसद्रारा असत् वृत्ति निरस्त हुन्छ । यसका लागि बुद्धिमा 
ठलो धैर्यको आवश्यकता पर्वछ । पहाड जस्तो अचल अर्थात् अडिग बुदधिले विचार गर्दा मात्र यो 
ज्ञानामृत फेला पर्दछ । मन्थनका वेलामा मन्दराचल हल्लिई त्यसलाई माथिबाट थिची अद्याइएको 
कथाले पनि यही निश्चयात्मिका वा व्यवसायात्मिका बुदधिलाई सङड़ेत गर्दछछ। निश्चल बुदधिद्रारा 
निरन्तर आत्मविचार गरिरहनु र स्वभावतः बहिर्मुखी मनलाई अन्तर्मुखी बनाद्रहनु नै समद्रमन्थनको 
आध्यात्मिक अर्थं हो। 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहिताया 
मष्टमस्कन्धेऽमृतमथने नवमोऽध्यायः ॥ ९॥ 


रामालन्द्री टीका 


२८९० 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 
अथ । घ्याय 
अथ द्दामाशव्यायः 
देवता र असुरहरूका बीच युद्ध 

श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 

इति दानवदैतेया नाविन्दन्नमृतं नृप । 

युक्ताः कमणि यत्ताश्च वासुदेवपराङ्मुखा  ॥ १॥ 
पदार्थ युक्ताः च  लागिपेरेका भए दत्यहरूले 
नृप  हे राजा परीक्षित् पनि अमृतं  अमृत 
इति  यसप्रकार वासुदेवपराङ्मुखाः  भगवान् न अविन्दन्  पाउन सकेनन् 
कर्मणि  समृद्रमन्थन कार्यमा वासुदेवबाट विमुख भएकाले 
यत्ताः  तत्पर भई दानवेदेतेयाः  दानव र 





ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! यसप्रकार दानव र दैत्यहरू सबे समुद्रमन्थन गर्न तत्परतापूर्वक 
लागिपरेका भए पनि भगवान् वासुदेवबाट विमुख भएकाले तिनीहरूले अमृत पाउन सकेनन्। 


साधयित्वामृतं राजन् पाययित्वा स्वकान् सुरान् । 


पश्यतां सर्वभूतानां ययो गरुडवाहनः ॥ २॥ 


साधयित्वा  निकालेर 
स्वकान्  आफ्नो शरणमा 
आउने 

सुरान्  देवताहरूलाई 
पाययित्वा  पिलाई 


पदार्थ 

राजन्  हे राजा परीक्षित् 
गरुडवाहनः  गरुड वाहन 
भएका भगवान्ले 

अमृतं  अमृत 


सवभूतानां  सवै प्राणीहरूले 
परयतां  हेदि 

ययो  आपनो लोकतिर 
जानुभयो 





वाक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! गरुडमा चदनुहुने श्रीहरि भगवानूले समुद्रमन्थनबाट अमृत निकालेर 
आफ्नो शरणमा आउने देवताहरूलाई पिलाई सबेले हेदहिर्दै आफ्नो लोकतिर जानुभयो । 


सपत्नानां परामूद्धं दुष्ट्वा ते दितिनन्दनाः । 


अमृष्यमाणा उत्पेतुर्देवान् प्रत्युद्यतायुधाः ॥ ३॥ 


पढार्थ दष्ट्वा  देखेर 

सपत्नानां  आपफ्ना शत्रुहरूको अमृष्यमाणाः  असह्य भएका 
परां  श्रेष्ठ ते ती 

ऋद्धिं  एश्वर्य दितिनन्दनाः  दैत्यहरूले 


य  अस्त्रशस्त्र उठाई 
देवान् प्रति  देवताहरूतिर 
उत्पेतुः  जाइलागे 





रामालन्द्री टीका 


२८९९१ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 


ताक्यार्थ अमृत पिउनाले आपफ्ना शत्रुहरूको रेश्वर्य र बल बडेको देखेर यसबाट रिसले 
खपिनसक्नु भएका दैत्यहरूले अस्त्रशस्त्र उठाई देवताहरूमाथि जाइलागे । 


 सुधया पीतयेधिता  
ततः सुरगणाः सव सवया पीतयेधिताः। 
प्रतिसंयुयुधुः शस्तरेनारायणपदाश्रयाः ॥ ५॥ 


पदार्थ नारायणपदाश्रयाः  भगवान् शस्त्रैः  आआप्ना अस््र 
ततः  त्यसपछि नारायणको चरणमा आश्रित शस्त्रहरुदरारा 

पीतया  पिडएको भएका प्रतिसंयुयुधुः  प्रतिकार गरे 
सुधया  अमृतद्रारा सर्वे  सबै 

एधिताः  शक्ति बढेका र॒ सुरगणाः  देवताहरूले पनि 





ताक्यार्थ देवताहरू पनि अमृत पिएर शक्तिशाली बनेका थिए र उनीहरू भगवान्को चरणमा 
आश्रित धिए । त्यसैले उनीहरूले पनि आआपफ्ना अस्त्रशस्त्रहरू लिई देत्यहरूको प्रतिकार गरे । 


तत्र दैवासुरो नाम रणः परमदारुणः। 
रोधस्युदन्वतो राजंस्तुमुलो रोमहरषणः ॥ ५॥ 


पढार्थ रोधसि  किनारमा नाम  देवासुर नामले 
राजन्  हे राजा परीक्षित् परमदारुणः  अत्यन्त भयङ्कर प्रसिद्ध 
तत्र  त्यहाँ रोमहर्षणः  रौ ठाडो पारिदिने रणः  युद्ध भयो 


उदन्वतः  क्षीरसमुद्रको तुमुलः  घमासान 
ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! त्यस क्षीरसमुद्रको किनारमा देवता र दानवहरूको बीच ज्यादै 
भयडूर युद्ध भयो । जिड ने सिरिङ्ग पार्ने यो घमासान युद्ध देवासुरसङ्ग्राम नामले प्रसिद्ध भयो । 


्  ४  ् ५ 
तत्रान्योन्यं सपत्नास्ते संरब्धमनसो रणे । 
समासाद्यासिभिबणि्निंजघ्लुविविधायुधेः ॥ ६॥ 


पढार्थ सपत्नाः  शत्रुहरूले विविघायुधेः  अनेक 
तत्र  त्यो अन्योन्यं  एकअकलिाई हतियारहरूद्रारा 
रणे  युद्धमा समासाद्य  सामननेमा पाएर निजघ्नुः  प्रहार गरे 


संरब्पमनसः  क्रुद्ध भएका 
 
त वती 


असिभिः  तरबार 
बणेः  बाण र 





ताक्यार्थ एकअकप्रति असाध्य क्रुद्ध भएका देवता र दानवहरूले आपफ्ना शत्रुहरूलाई आपन 
सामृन्नेमा पाएर तरबार, बाण आदि अनेक हतियारहरूद्वारा प्रहार गरे । 


रामालन्द्री टीका 


२८९द् 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 
रह्वतूयमदद्ानां भेरीडमरिणां महान् । 
हस्त्यरवरथपत्तीनां नदतां निस्वनोऽभवत् ॥ ७ ॥ 

पढार्थ भेरीडमरिणां  नगाडा, डमरु र महान्  ठलो 


निस्वनः  होहल्ला 
अभवत्  भयो 


नदतां  बजिरहेका हस्त्यश्वरथपत्तीनां  हात्ती, 
शद्कतुय॑मृदङ्गानां  शङ्ख, तुरही, घोडा, रथ र पैदल सेनाको 
मृदङ्ग आवाजले समेत 


वाक्यार्थ त्यहँ शङ्क, तुरही, मृदङ्ग, नगाडा र डमरु बज्नाले अनि हात्ती, घोडा, रथ र पैदल 
सेनाको आवाजले समेत इलो होहल्ला भयो । 


रथिनो रथिभिस्तत्र पत्तिभिः सह पत्तयः। 
हया हयेरिभाश्चेभेः समसज्जन्त संयुगे ॥ ८ ॥ 








पदार्थ रथिभिः  रथीहरूसंग हयैः  घोडसवार योद्धासंग 
तत्र  त्यहाँ पत्तयः  पेदल सैनिकहरू इभाः च  हात्तीमाथि चद्नेहरू 
संयुगे  युद्धमा पत्तिभिः सह  पैदल सैनिकसित इभेः  हात्तीमाथिकै योद्धासंग 
रथिनः  रथीहरू हयाः  घोडामाथि चदनेहरू समसज्जन्त  भिडे 


ताक्यार्थ त्यो युद्धमा रथी योद्धासंग रथी, पैदल सैनिकसित पेदल सैनिक, घोडसवारसंग 
घोडसवार र हात्ती चद्ने योद्धासंग हात्तीवाला नै भिडे। 


  र 


उष्ट्रैः केचिदिभेः केचिदपरे युयुधुः खरेः। 


केचिद् गोरमृगेकर्षद्धीपिभिहैरिभिभंयः ॥ ९॥ 


पदार्थ 
केचित्  कोटी 
उष्ट्रैः  उटमाथि 
केचित्  कोटी 
इभेः  हात्तीमाथि 


अपरे  अरू 

खरैः  गधामाथि 
केचित्  कोही 
भः  वीरहरू 
गोरमृगेः  गौरमग 





ऋक्षैः  भालु 

दीपिभिः  बाघ 

हरिभिः  सिंहमाथि चदी 
युयुधुः  युद्ध गर्दै थिए 


वाक्यार्थ त्यहं कोही वीरहरू उटमाथि, कोटी हात्तीमाथि र कही गधामाथि बसी युद्ध गर्दै 
धथिए । कोही चाहं गौरमृग, भालु, बाघ र सिंहमाथि चदी युद्ध गर्दै थिए। 


,  


गृध्रः कङ्कवकरन्य स्यनभसास्तामर््खठः । 


 ९ न न्स अ ज 


रारभ्माहतः खङ्ग्गवृ्तगवयारुणः ॥ ९० ॥ 
शिवाभरखुभः काचत् कृकलसः रारोनरेः। 


रामालन्द्री टीका 


२८९३ 
अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 
बस्तैरेके कृष्णसारेहैसेरन्ये च सूकरे ॥ ९॥ 
अन्ये जलस्थरुखोः सत््वेविंकृतविग्रहेः । 
सेनयोरुभयो राजन् विविशुस्तेऽग्रतोऽग्रतः ॥ १२॥ 


पदार्थ गवयारुणेः  नील गाई र॒ सूकरैः  बैदेलमाधथि 
राजन्  हे राजा परीक्षित्! जङ्गली गोरुमाथि अन्ये  अरू चाहं 
भ   जटस्थर्खगे न सि 
अन्यं  अरू वीरहरू कचत्  कोटी   पानी, भुर 
गृध्रः  गिद्ध शिवाभिः  स्याल आकाशमा रहने 
क्कः  दुङ्गीफोर आखुभिः  मसामाथि विकृतविग्रहेः  भयानक शरीर 
बके कृकलासे 
  बकुल्ला   छेपारो भएका 
स्येनभासेः  बाज र भास एक रदः  खरायो सत्त्वैः  प्राणीहरूमाथि चटेका 
किसिमको गिद्ध नेः  मानिसमाधि ते  ती योद्धाहरू 
तिमि्धिकेः  तिमिङ्गिल माछ एके  कोटी उभयोः  दुब 
ज्र न्रे भ 
रारभः  शरभ बस्तः  बाखा सेनयोः  सेनाको 
महिषेः  रागा कृष्णसारः  कृष्णसार मृग॒ अग्रतः अग्रतः  भित्रभित्रसम्म 
खड्गैः  डा हसेः  हँसमाथि विविद्युः  घुसे 
गोवृषेः  गोरु अन्ये च  केही चारि 





ताक्यार्थ हे राजा परीभ्षित् ! कोही वीर योद्धाहरू गिद्ध, ुङ्गीफोर र बकुल्लामाथि चदी युद्ध 
गर्दै थिए भने कोही बाज, भास, तिमिङ्गिल मादा, शरभ, रंगा, गैँडा, गोरु, नीलगाई र जङ्गली 
गोरुमाथि चदी युद्ध गर्दै थिए। कोही स्याल, मुसा, छेपारो र खरायोमाथि चटढेका थिए भने कोटी 
बाखा, कृष्णसार, हँस र बैदेलमाथि चटढेका धिए। केही वीरहरू चाहं पानी, भुद् र आकाशमा 
रहने अनेक प्रकारका भयानक शरीर भएका जन्तुहरूमाथि चटढेका धथिए । यसप्रकार युद्ध गर्दा दुबे 
पक्षका वीरहरू दुबे सेनाको भित्रभित्रसम्म घुसे । 


चित्रध्वजपटे राजन्नातपत्रैः सितामलेः। 
महाधनेव॑ज्रदण्डेव्यजनेबाह॑चामरे ९ ग्र  र  न्द 
महाधनेवंज्रदण्डेव्यंजनेवां्ह॑चामरः ॥ १३॥ 
वातोद्धतोत्तरोष्णीषेरचिभिंवंमभूषणे ् ०      स 
ूतोत्तरोष्णीषेरचिभिंवमंमूषणेः । 
स्फुरद्भिविंशदेः रस्त सुतरां सूर्यरदिमभिः ॥ १४ ॥ 
देवदानववीराणां ध्वजिन्यो पाण्डुनन्दन । 
रेजतुवीरमालाभियांदसामिव सागरो ॥ १५॥ 
पदार्थ पाण्डुनन्दन  पाण्डुवंशी राजन्  हे राजा परीक्षित् 


रालालन्द्री टीका 


२८९४ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


देवदानववीराणां ५ व्यजनै , 
देवदानववीराणां  वीर देवता र   पडखा र 
वबाह्चामरे न प्वंखले 
दानवहरूका   मयूरको प्वाँंखले 
ध्वजिन्यो  सेनाहरू निर्मित चमरहरूले 
चित्रध्वजपदेः  रङ़गीबिरङ़ी वातोद्ूतोत्तरोष्णीषेः  हावामा 
ध्वजापताकाहरूले लहराइरहेका ओदने र 


सितामङेः  सेतो र निर्मल पगरीहरूले 
आतपत्रः  छाताहरूले वर्ममूषणेः  कवच र 
महाधनैः  बहुमूल्य आभूषणले 


वज्रदण्डेः  हिराको दण्ड 
भएको 


स्फुरदुभिः  चम्किरहेका 
अचिभिंः  तेजिला 





अध्याय १०९ 


 सूर्यकिरणतुल्य 
विदेः  उज्ज्वल 

रास्त्रः  शस्त्रहरूले अनि 
वीरमालाभिः  वीरहरूका 
पडक्तिले गर्दा 

यादसाम्  जलजन्तु तरङ्गित 
भट्रहेका 

सागरो इव  दुई सागर ठै 
सुतरां  असाध्ये 


रेजतुः  शोभित भए 


वाक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! त्यस समयमा रङीबिरङ़गी ध्वजापताकाहरूले, सेतो र असाध्ये 
निर्मल छाताहरूले, हिराका दण्ड भएका बहुमूल्य पडखा र मयूरको प्वाँखबाट बनेका चमरहरू 
अनि हावामा लहरादरहेका ओदनेहरू र पगरी, कवच, आभूषण तथा सूर्यकिरणसमान चम्किला 
शस्त्रअस्त्र लिएका पडक्तिबद्ध देवता र दानवहरूका सेना जलजन्तुहरू तरङ्गितं भद्ररहेका दुई 


सागरजस्ता देखिन्थे । 


न ्     
तरचना बाः सङ्ख्य स सुराणा चमूषातः। 


  


यान वहायस नाम कामग मयानामतम् ॥ १६ ॥ 


सवसाङ्ग्रामकपत सवाश्चयमय वरमा । 


  


अघ्रतक्यमानदङ्य द्श्यमानमद्रनम् ॥ १७ ॥ 


आस्थतस्तादहमानाय्मय सवांनीकाधिपेवृंतः  


प 


बारखुन्यजनचन्राय्चय रज चन्द्र इव द्य ॥ ९८ ॥ 


पनि गर्न नसकिने 
अनिर्देश्यं  कहाँ छ भनी 


पढार्थ 

प्रभो  हे राजा परीक्षित् 
असुराणां  असुरहरूका बताउन पनि नसकिने 
चमूपतिः  सेनानायक द््यमानं  कहिले देखिने 
वेरोचनः  विरोचनका पुत्र बलि।अदशनम्  कटिले नदेखिने 


सवसाङ्य्रामिकोपेतं  सवाशर्चयमयं  अत्यन्त 
सङ्ग्राममा सम्पूर्ण सामग्रीले आश्चर्यमय 
युक्त भएको नाम  वैहायस नामको 





   


अप्रतक्यं  गतिको विषयमा मयनिमितम्  मयद्रारा 


बनादइएको 

कामगं  इच्छाअनुसार उडने 
यानं  विमानमा चदे 
बारव्यजनखत्राग्रयेः  मन्दमन्द 
पड्खा हम्किनि र छछाता 
ओढाउने सेवक र 

सर्वानीकाधिपेः  सबै 
सेनापतिहरूबाट 

वृतः  घेरिएका 





रामालन्द्री टीका 


२८९५ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 


तद्धिमानाग्रयं  त्यस श्रेष्ठ सः ती ्  उदयाचलमा 

विमानमा बलिः  महाराज बलि चन्द्रः इव  चन्द्रमा उदाए पै 
आस्थितः  चठेका सङ्ख्ये  त्यो युद्धभूमिमा रेजे  शोभित भए 

ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! असुरहरूका सेनानायक विरोचनपुत्र राजा बलि युद्धका सम्पूर्ण 
सामग्रीहरूले युक्त, अत्यन्त आश्चर्यमय, गतिको विषयमा अनुमान पनि गर्न नसकिने, कहाँ छ 
भनी बताउन पनि नसकिने, कटिले देखिने र कहिले नदेखिने एवं इच्छानुसार उडने मयनिर्मित 
वेहायस नामक श्रेष्ठ विमानमाथि चढेका धथिए । मन्दमन्द पड्खा हम्किनि र छाता ओढाउने सेवक 
अनि आपफ्ना सेनापतिहरुद्रारा घेरिएर त्यस श्रेष्ठ विमानमा रहेका ती बलि त्यस युद्धभूमिमा 


उदयाचलमा चनमा उदाए फँ गरी सुशोभित भए । 


तस्यासन् सवतो यनेर्युथानां पतयोऽसुराः । 


नमुचिः शम्बरो बाणो विप्रचित्तिरयोमुखः ॥ १९॥ 


दिमूधां कालनाभोऽथ 


    


प्रहातहातारत्वरः । 


राकुनिभूतसन्तापो वरदंष्टो विरोचनः ॥ २०॥ 


यग्रीवः शङकशिराः कपिलो मेघदुन्दुभिः । 


तारकश्चकरदुक् शुम्भो निशुम्भो जम्भ उत्कलः ॥ २९॥ 


अरिष्टो ऽख्ष्टिनेमिरच मय्च त्रिपुराधिपः । 


 अ   
अन्य पारखमकाल्या नवातकवचाद्यः ॥ २२॥ 










पदार्थ   हेति शुम्भः  शुम्भ 

तस्य  ती बलिका   इल्वल निशुम्भः  निशुम्भ 

सवंतः  चारेतिर शकुनिः  शकुनि जम्भः  जम्भ 

नमुचिः  नमुचि भूतसन्तापः  भूतसन्ताप उत्कलः  उत्कल 

शाम्बरः  शम्बर वच्रदंष्टः  वजद्रष्ट अरिष्टः  अरिष्ट 

बाणः  बाण विरोचनः  विरोचन अरिष्टनेमिः च  अरिष्टनेमि 


विप्रचित्तिः  विप्रचित्ति 
अयोमुखः  अयोमुख 







हयग्रीवः  हयग्रीव 
शङ्करिराः  शडकुशिरा 





अनि 
त्रिपुराधिपः  त्रिपुरको मालिक 


दिमूघां  द्विमूर्धा  कपिल मयः च  मय र 
काठनाभः  कालनाभ मेघदुन्दुभिः  मेघदुन्दुभि अन्ये  अरू 

अथ  त्यसै गरी तारकः  तारक पोखोमकाठेयाः  पौलोम, 
प्रहेतिः  प्रहेति चकदुक्  चक्रदृक् कालेय र 





रामालन्द्री टीका 


२८९६ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 
निवातकवचादयः  निवातकवच पतयः  पति विमानहरूका साथ 

आदि असुराः  श्रेष्ठ असुरहरू आसन्  धथिए 

यूथानां  दैत्यसेनाका यानैः  आआापना 


ताक्यार्थ महाराज बलिका चरतिर नमुचि, शम्बर, बाण, विप्रचित्ति, अयोमुख, द्विमूर्धा, 
कालनाभ, प्रहेति, हेति, इल्वल, शकुनि, भूतसन्ताप, वज्रदंष्ट्र, विरोचन, हयग्रीव, शङ्कुशिरा, 
कपिल, मेघदुन्दुभि, तारक, चक्रदुक्, शुम्भ, निशुम्भ, जम्भ, उत्कल, अरिष्ट, अरिष्टनेमि, त्रिपुरको 
मालिक मय र अरू पौलोम, कालेय, निवातकवच आदि असुर सेनाका सेनापतिहरूसमेत आ 
आफ्ना विमानमा रहेका थिए। 


अरन्धभागाः सोमस्य केवट क्टेराभागिनः। 
सवं एते रणमुखे बहुशो निजिंतामराः ॥ २३॥ 





पढार्थ अलब्धभागाः  भाग नपाएका रणमुखे  युद्धभूमिमा 
एते  यी केवरं  केवल बहुशः  बारम्बार 
भ न     
सवे  सबेले क्टदाभागिनः  समूद्र म्न निजिंतामराः  देवताहरूलाई 
सोमस्य  अमृतको दुःख पाएका थिए अनि पराजित पनि गरिसकेका थिए 


ताक्यार्थ यी सवे दैत्यहरूले अमृतको भाग पाएका धिएनन्, केवल समुद्र मथने दुःख मात्र 
पाएका थिए। अनि यिनीहरूले अधिल्ला युद्धहरूमा बारम्बार देवताहरूलाई पराजित पनि 
गरिसकेका थिए। 


सिंहनादान् विमुञ्चन्तः श्खान् दष्मुमंहारवान्। 
दुष्ट्वा सपत्नादुत्सिक्तान् बलमित् कुपितो भृशम् ॥ २४॥ 





पदार्थ शङ्खान्  शङ्ख दष्ट्वा  देखेर 
सिंहनादान्  सिंहनाद द्घ्मुः  बजाए बलभित्  इन्द्र 
विमुञ्चन्तः  गर्दै यिनले सपत्नान्  आपफ्ना शत्रुहरूलाई भृराम्  असाध्ये 
महारवान्  टुलो आवाज गर्ने उत्सिक्तान्  उत्साही कुपितः  रिसाए 


वाक्यार्थ यी सबेले भयङ्कर सिंहनाद गर्दै ठुलो आवाज गर्ने शङ्क बजाए । यसरी आफ्ना शत्रुहरू 
उत्साही बनेको देखेर इन्द्र असाध्ये रिसाए। 


एेरावतं दिक्करिणमारूढः शुशुभे स्वराट् । 
यथा स्रवत्प्रस्रवणमुदयाद्रिमहपतिः ॥ २५॥ 


पदार्थ स्रवत्प्रस्रवणं  अनेक रुरनाहरू उदयाद्रि  उदयाचलमा 
यथा  जसरी नगिरहेको अहतिः  सूर्य शोभित हुन्छन् 


रामालन्द्री टीका 


अष्टम स्कन्ध 


स्वराट्  इन्द्र पनि 
पेरावतं  एेरावत नामक 


श्रीमद्भागवत 


दिक्करिणं  दिग्गजमाथि 
आरूढः  चेर 


२८९७ 
अध्याय १०९ 


शुशुभे  त्ययै गरी सुशोभित 
भए 


ताक्यार्थ जसरी अनेक फरनाहरू बगिरहेको उदयाचलमाथि र॑दा सूर्यको शोभा हुन्छ त्यसै गरी 
गालाबाट मदका धाराहरू बगादइरहेको एेरावत नामक हात्तीमाथि चढेका इन्द्र पनि सुशोभित 
भए। 


तस्यासन् सवंतो देवा नानावाहध्वजायुधाः। 
लोकपालाः सहगणेवांय्वग्निवरुणादयः ॥ २६॥ 





पदार्थ  ध्वजा र शस्त्रहरूले युक्त वाय्वग्निवरुणादयः  वायु, 
तस्य  ती इन्द्रको भएका अग्नि, वरुण आदि 

४७ ५ 
सवतः  चारतिर देवाः  देवताहरू र टोकपालाः  लोकपालहरू 
नानावाहध्वजायुधाः  अनेक गणैः सह  आपना गणसहित आसन्  धिए 


ताक्यार्थ इन्रलाई पनि चारैतिरबाट अनेक वाहन, ध्वजा र शस्त्रास्त्र लिएका देवता र आ 
आप्ना गणहरूले सहित वायु, अग्नि, वरुण आदि लोकपालहरूले घेरेका थिए। 


भ प नदा क    मर्मभिमिथ 
तेऽन्योन्यमभिसंसृत्य क्षिपन्तो ममभिमिथः। 
आहयन्तो विशन्तोऽग्रे युयुधुदरन्धयोधिनः ॥ २७॥ 


पढार्थ मिथः  आपसमा अग्रे  सेनाको अगाडि 
दन्द्योधिनः  आपसमा लङने मर्मभिः  मर्मस्पर्ी वचनहरूले विषशन्तः  घुस्वै 
ते  ती वीरहरूले क्षिपन्तः  धिक्कार्दै युयुधुः  युद्ध गरे 


अन्योन्यं  एकअककि आहयन्तः  आफ्ना 
अभिसंसृत्य  नजिक जादे प्रतिद्रन्द्रीलाई बोला 
ताक्यार्थ परस्परमा मर्मस्पर्शी वचनहरुद्वारा धिक्कार्दे र आपना प्रतिद्रन्द्रीलाई बोलादे एक 
अ्कको सेनाको भित्रभित्र घुस्दै तिनीहरूले एकञआपसमा युद्ध गर्न थाले। 

युयोध बलिरिन्द्रेण तारकेण गुहोऽस्यत । 


वरुणो हेतिनायुध्यन्मित्रो राजन् प्रहेतिना ॥ २८॥ 





पदार्थ गुहः  कार्तिकेय मित्रः  मित्र 
राजन्  हे परीक्षित् तारकेण  तारकासुरसंग प्रहेतिना  प्रहेतिसंग 
बलिः  असुरराज बलि अस्यत  लड अयुध्यत्  लडे 
इन्द्रेण  इन्द्रसंग वरुणः  वरुण 

युयोध  लडे हेतिना  हितिसंग र 





रामालन्द्री टीका 


२८९८ 
अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 


ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! त्यहोँ असुरराज बलि देवराज इन्द्रसंग लडे। तारकासुरसंग कारिकेय 
लडे भने हेतिसंग वरुण र प्रहेतिसंग मित्रदेवता लड । 


यमस्तु कालनाभेन विरूवकमां मयेन वे । 
राम्बरो युयुधे त्वष्ट्रा सवित्रा तु विरोचनः ॥ २९॥ 


पदार्थ   निश्चय नै सवित्रा तु  सवितासंग 
यमः तु  यमराज चार्हिं मयेन  मय दानवसंग विरोचनः  विरोचन 
कालनाभेन  कालनाभसंग शम्बरः  शम्बरासुर युयुधे  लड 
विङ्वकमां  विश्वकर्मा त्वष्टा  त्वष्टासंग र 





ताक्यार्थ यमराज कालनाभसंग अनि विश्वकर्मा मयसंग लड भने शम्बरासुर त्वष्टासंग र 
विरोचन सवितासंग लड । 


अपराजितेन नसुचिरदिवनो वृषपर्वणा । 


न    र वाण्येष्ठै न न्द ४ 
सूय बारचुतदवा बाणज्य्ट शतन च ॥ २० ॥ 
पदार्थ सः नाणसहितका 
नमुचिः  नमुचि वृषपवंणा  वृषपरववसिंग लडे शतेन  सय भाद् 
अपराजितेन  अपराजितसंग दिवः सूः च  सूर्यदेव चाहं बलिसुतेः  बलिपुत्रहरूसंग लडे 
अदिवनो  दुई भाद बाणज्येष्ठैः  जेठा 





ताक्यार्थ नमुचि अपराजितसंग र दुई भाइ अश्विनीकुमार वृषपर्वासंग लड भने सूर्यदेव बाण 
आदि बलिका सय भाइ छोराहरूसंग लड । 


राहुणा च तथा सोमः पुलोम्ना युयुधेऽनिलः । 
निशुम्भशुम्भयोर्देवी भद्रकाटी तरस्विनी ॥ ३९ ॥ 


पढार्थ अनिलः  वायु भद्रकाटी देवी  भद्रकाली देवी 
तथा च  त्यसै गरी पुलोम्ना  पुलोमासंग निशुम्भुम्भयोः  शुम्भ 
सोमः  चन्द्रमा युयुधे  लड निशुम्भसंग लडनुभयो 

राहुणा  राहुसंग तरस्विनी  तीव्र वेग भएकी 





ताक्यार्थ त्यसै गरी चन्द्रमा राहुसंग लड भने वायु पुलोमासंग लडे। तीव्र वेग भएकी भद्रकाली 
देवी चाहं शुम्भ र निशुम्भसंग लडनुभयो । 


वृषाकपिस्तु जम्भेन महिषेण विभावसुः । 
इल्वलः सह वातापिर्बह्यपुतरररिन्दम ॥ २२॥ 


रामालन्द्री टीका 


अष्टम स्कन्ध 


पढार्थ 

अरिन्दम  हे शत्रुनाशक 
परीक्षित् 

वृषाकपिः तु  भगवान् शङ्र 


श्रीमद्भागवत 


जम्भेन  जम्भसंग 

विभावसुः  अग्नि 

महिषेण  महिषासुरसंग 

सह वातापिः  वातापि सहित 





२८९९ 
अध्याय १० 


इल्वलः  इल्वल चाहं 
बरह्पत्रेः  ब्रह्माजीका छोरा 
मरीचि आदिसंग लडे 


ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! भगवान् शङ्कर जम्भसंग लड्नुभयो भने अग्नि महिषासुरसंग लड अनि 
वातापि र इल्वल चाहं ब्रह्माजीका छोरा मरीचि आदिसंग लडे। 


कामदेवेन दुमंषं उत्कलो मातृभिः सह । 
बृहस्पतिश्चोशनसा नरकेण शनेरुचरः ॥ ३३॥ 


पदार्थ 
दुमंषः  दुर्मर्ष 
कामदेवेन  कामदेवसंग 


उत्कलः  उत्कल 


उरानसा  शुक्राचार्यसंग 


मातृभिः सह  मात॒कागणसंग॒रानेश्चरः  शनैश्चर 


वृहस्पतिः च  बृहस्पति 


नरकेण  नरकासुरसंग लड 


ताक्यार्थ दुर्मर्ष कामदेवसंग, उत्कल मात्रकागणसंँग लड भने बृहस्पति शुक्राचार्यसंग, त्यस्तै 


शनैश्चर नरकासुरसंग लड । 


भ  


मरुतो निवातकवचैः काठर्यवस्वाऽमराः। 
  न , , भ क्रोधवदौ  
विङवद्वास्तु पारम शूद्राः काववशः सह ॥ ३४ ॥ 


पटढार्थ 

मरुतः  मरुतगण 
निवातकवचैः  निवात 
क वचहरूसंग 


वसवः अमराः  वसु देवताहरू 
कालेयेः  कालेयगणसंग 
 अ 


विहवेदेवाः तु  विश्वेदेवहरू 
चाहं 


  


पोलोमेः  पौलोमहरूसंग 
रुद्राः  एघार रुद्रहरू 
क्रोधवदोः सह  
क्रोधवशहरूसंग लड 





ताक्यार्थ मरुत्हरू निवातकवचहरूसँंग लड, आठ वसुहरू कालेयगणसंँग लड । त्यसै गरी 
विश्वेदेवहरू पौलोमहरूसंग लड भने एघार रुद्रहरू क्रोधवशहरूसंग लड । 


त एवमाजावसुराः सुरेन्द्रा नदेन संहत्य च युध्यमानाः । 
 निजघ्लुरोजसा जिगीषवस्ती   र 
अन्यान्यमासाद्य नजघ्नुरजसा क््णशरासतामरः ॥ २३५ ॥ 


पदढार्थ 

एवं  यसप्रकार 

आजो  युद्धभूमिमा 

दन्देन  एकआपसमा 
संहत्य  भिडर 

युध्यमानाः  युद्ध गरिरहेका 


जिगीषवः  एकअर्कलिाई 
जित्न चाहने 

ते ती 

असुराः  दैत्य र 

सुरेन्द्राः च  देवताहरूले 
अन्योन्यं  आआप्नो शत्रुलाई 


आसाद्य  पाएर 

ओजसा  वेगपूर्वक 
तीक्ष्णशरासितोमरेः  तीखा 
बाण, तरबार र तोमरले 
निजघ्लुः  प्रहार गरे 





रामालन्द्री टीका 


२९०० 
अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 


ताक्यार्थ यसप्रकार युद्धभूमिमा एकआपसमा युद्ध गरिरहेका र एकअर्कालाई जित्न चाहने 
ती देवता र दैत्यहरूले आआप्ना शत्रुलाई पाएर तीखा बाण, तरबार र तोमरहरूले वेगपूर्वक 
प्रहार गरे। 


भुरुण्डिमिश्चक्रगदष्टिपष्टिशिः शक्त्युल्ुकेः प्रासपरर्वधेरपि । 


निस्तरंशभल्ठेः परिधेः समुद्गरेः सभिन्दिपाठेश्च शिरांसि चिच्छिदुः ॥ ३६॥ 
पढार्थ अगुल्टो समुद्गरैः  मुद्गरसहित 
भुरण्डिभिः  भुशुण्डिहरू पप्रासपरद्वधेः अपि  प्रास र॒ परिधेः च  परिघले समेत 
अगिनिप्रक्षेपक अस्त्र बञ्चरो शिरांसि  एकअरककिा शिर 


   नर, 


चक्रगदु्टपष्टिडिः  चक्र, गदा, निस्वंशभल्छेः  तरार, भाला चिच्छिदुः  छिनाए 

ऋष्टि, पट्िश अनि 

राक्त्युल्सुकेः  शक्ति र उल्मुक सभिन्दिपाठेः  भिन्दिपाल र 

ताक्यार्थ ती देवता र दैत्यहरूले भुशुण्डि, चक्र, गदा, ऋष्टि, पट्टिश, शक्ति, उल्मुक, प्रास, 

बञ्चरो, तरबार, भाला, भिन्दिपाल, मुद्गर र परिघट्रारा एकअर्काका शिर चटाचट चछिनाए। 
गजास्तुरद्वाः सरथाः पदातयः सारोहवाहा विविधा विखण्डिताः! 
निकृत्तबाहरुशिरोधराङ्प्रयदिछन्नध्वजेष्वासतनुत्रभूषणाः ॥ २७ ॥ 

पदार्थ पदातयः  पैदल सेनाहरू काटिएका र 


सारोहवाहाः  योद्धादरू र विविधाः  अनेक प्रकारका छिन्नध्वजेष्वासतनुत्रभूषणाः  
तिनका सवारीका साथै अरू विखण्डिताः  छिननभिन्न ध्वजा, धनु, कवच र आभूषण 








गजाः  हात्तीहरू भएका काटिएका थिए 
तुर्राः  घोडाहरू निकृत्तबाह्ूरुरिरोधराङ्घ्यः  
सरथाः  रथसमेतका हात, तिघ्रा, गर्धन र खुट्रा 


ताक्यार्थ त्यस युद्धमा आआफ्ना सवारीसंगे योद्धाहरू मारिन थाले। हात्ती, घोडा, रथ र 
सम्पूर्ण पैदल सेना नै छिननभिनन भए । योद्धाहरूमध्ये कसैको हात, कसैको तिघ्रा, कसैको गर्धन 
र कसैका खुदा छिनादए अनि तिनका ध्वजा, धनु, कवच र आभूषणहरू पनि काटिए। 


तेषां पदाघातरथाङ्गचूणिंतादायोधनादुल्बण उत्थितस्तदा । 
रेणुर्दिशः खं दुमणिं च छादयन् न्यवतंतासुक्सुतिभिः परिष्टुतात् ॥ ३८ ॥ 
पदार्थ बजारिएको र रथको पाड्ग्रो तदा  त्यस वेला 


तेषां  ती योद्धाहरूको धस्सिएको दिशः  सम्पूर्ण दिशाहरूलाई 
पदाघातरथाङ्गचूणिंतात्  खुटरा आयोधनात्  त्यो युद्धभूमिनाट खं  आकाशलाई र 


रामालन्द्री टीका 


२९०१ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 
दयुमणिं च  सूर्यलाई समेत   धूलो बग्नाले 

छादयन्  ढपक्क ढाक्दै उत्थितः  उड्न थाल्यो परिप्टुतात्  भूदं भिजेपच्ि 
उल्बणः  प्रचण्ड असुक्सुतिभिः  रगतको धारा न्यवतंत  हटयो 


ताक्यार्थ वी योद्धाहरूले भू्दमा खुट्रा बजार्दा र रथका पाडग्राहरू धस्सिंदा त्यस युद्धभूमिबाट 
यति धैरे धूलो उड्न थाल्यो कि, त्यसले सम्पूर्ण दिशा, आकाश र सूर्यलाई समेत पूरे ढाकिदियो। 
एकचछिनपच्छि रगतको धाराले परे युद्धभूमि भिजेपच्ि भने त्यो धूलो हट्यो । 


रिरोभिरुद्धूतकिरीरकुण्डठे     न    परिदष्टदच्छदे र 
ट्षूताकरटकुण्डलः सरम्मदूगभः पारदष्टद्च्छद् । 
९० 


महाभुजः साभरणेः सहायुधेः सा प्रास्तृता भूः करभोरुमिबभो ॥ ३९॥ 





पढार्थ टोकिरहेका तिप्राहरूले पनि 
उदुधूतकिरीरकुण्डलेः  मुकुट र शिरोभिः  शिरहरूले प्रास्तृता  छपक्क ढाकिएको 
कुण्डल खसेका साभरणेः  गहनासहितका सात्यो 

संरम्भदुमिः  रिसाएका सहायुधेः  अस्तरशस्त्रयुक्त भूः  रणभूमि 

आं खाले युक्त महाभुजैः  विशाल हातहरूले र बभौ  सुशोभित देखियो 
परिदृष्टदच्छदः  दांतले ओठ करभोरुमिः  मोटमोटा 


वाक्यार्थ काटिएर खसेका शिर, हात र खुद्राहरूले त्यो रणभूमि छपक्क ढाकियो । ती शिरबाट 
मुकुट र कुण्डल खसेका थिए, आंँखा रिसले भरिएका थिए भने दाँतले ओठ दबाइएका थिए। 
काटिएका हातहरू पनि गहना र अस्त्रशस्त्रहरूले सहित ने थिए॒ अनि काटिएका तिघ्राहरू 
मोटामोटा थिए। काटिएका अङ्गहरूद्रारा यसरी ढाकिएको त्यो रणभूमि भयानक देखियो । 


कबन्धास्तत्र चोत्पेतुः पतितस्वशिरोऽक्षिभिः। 


उद्यतायुधदोदण्डेराधावन्तो    र न 

न्ता भटान् मृय ॥ ४० ॥ 
पदार्थ धड़ मुकट्रा हरू पनि शस्त्रास्त्र उठाई 
तत्र  त्यो पतितस्वशिरोऽक्षिमिः  खसेका भटान्  शत्रु वीरहरूतिर 
मृधे  युद्धमा शिरमा रहेका ओंखाले हर्द आधावन्तः  दौडिंदे 
कबन्धाः च  शिर काटिएका उद्यतायुधदोदण्डेः  हातमा उत्पेतुः  उफ़रिन थाले 





ताक्यार्थ त्यस युद्धमा शिर काटिदसकेका धड मुरककट्राहरू पनि भूर्देमा खसेका शिरका 
ओंँखाले आप्ना शत्रुहरूलाई हैर्दै हातमा अस्त्रशस्त्र उठाई विरोधी वीरहरूतिर जाइलारन र उफ़िन 
थाले। 


बलिर्महेन्द्रं ददामिस्त्िभिरेरावतं शरेः । 
चतुभिंदचतुरो वाहानेकेनारोहमाच्छयत् ॥ ४१॥ 


रामालन्द्री टीका 


२९०२् 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 
पदार्थ त्रिभिः  तीन बाणले पादरक्नकहरूलाई 

बलिः  महाराज बलिले परावतं  एेरावत हात्तीलाई एकेन  एउटा बाणले 

दशभिः  दश ओट चतुभिंः  चार बाणले आरोहं  हात्तीको माउतेलाई 
ररेः  बाणहरूद्रारा चतुरः  चार जना आच्छ्यत्  प्रहार गरे 

महेन्द्रं  देवराज इन्द्रलाई वाहान्  एेरावतका 





ताक्यार्थ असुरराज बलिले इन््रमाथि दश ओट, एेरावतमाथि तीन ओटा, एेरावतका पादरक्षा 
गर्ने चार सैनिकमाथि चार ओटा र माउतेमाथि एउटा बाण प्रहार गरे। 


स तानापततः राकस्तावदूभिः सीघ्रविक्रमः। 


चिच्छेद निशितेभल्टेरसम्प्राप्तान् हसन्निव ॥ ४२॥ 
पदढार्थ तान्  ती बाणलाई निशितैः  तीखा 
शीघ्रविक्रमः  चांडे पराक्रम गर्न असम्प्राप्तान्  आई नपुग्दै भल्ठेः  भालाहरूद्रारा 
सः ती नीचेमा हसन् इव  हांस्दे फँ 
राकः  इन्द्रले पनि तावदुभिः  त्यति नै अठार चिच्छेद्  काटिदिए 
आपततः  आपफरूतिर हानिएका ओटा 





ताक्यार्थ चाँडे नै पराक्रम देखाउन सक्ने देवराज इनद्रले पनि आफूतिर हानिएका ती अटर 
ओटा बाणलाई आपरूनजिक आद्पुगनुभन्दा अधि नै अठार ओटै तीखा भालाहरूले हाँस्दै ट॒क्रा 
ट्क्रा पारिदिए। 


 ज   श  
तस्य कमोंत्तमं वीक्ष्य दुमषंः शक्तिमाददे । 
तां ज्वलन्तीं महोल्काभां हस्तस्थामच्छिनद्धरिः ॥ ४३॥ 





पढार्थ दुमंषः  रिसाएका बलिने तां  त्यो शक्तिलाई 

तस्य  ती इन्द्रको शाक्तिं  शक्ति हस्तस्थां  हातमा लिनेवित्तिक 
उत्तमं  श्रेष्ठ आददे  हातमा लिए हरिः  इन््रले 

कमं  पराक्रमलाई ज्वलन्तीं  बलिरहेको अच्छिनत्  काटिदिए 

वीक्ष्य  देखेर महोल्काभां  इलो रको जस्तो 


ताक्यार्थ नरको श्रेष्ठ पराक्रम देखेर असह्य भई असाध्य रिसाएका राजा बलिले आफनो 
हातमा ठलो रोँको बले ४ चम्किलो शक्ति लिए। तर इन््रले त्यसलाई हातमा लिनेवित्तिके 
काटिदिए। 


ततः शूलं ततः प्रासं ततस्तोमरमृष्टयः । 
यद्यच्छस्त्रं समाददयात् सवं तदच्छिनद् विभुः ॥ ४४ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


२९०३ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 
पदार्थ ततः  त्यसपछि समादयात्  बलिले लिए 

ततः  त्यसपच्ि तोमरं  तोमर र तत्  वी 

शूलं  त्रिशूल ऋष्टयः  ऋष्टिसमेत सवं  सबैलाई 

ततः  त्यसपचछ्छि यत् यत्  जुनजुन विभुः  एेश्वर्यशाली इन्द्रले 
प्रासं  प्रास रास्त्रं  शस्त्र अच्छिनत्  काटिदिषए 





ताक्यार्थ त्यसपछि बलिले एकएक गर्दै शूल, प्रास, तोमर र ऋष्टि हातमा लिए। तर उनी 
जुनजुन शस्त्र उठा्थे, ती सबैलाई एेश्वर्यशाली इन्द्रले एकएक गरी काटिदिए। 


ससजाथासुरीं मायामन्तधानगतोऽसुरः। 
ततः प्रादुरभूच्छैलः सुरानीकोपरि प्रभो ॥ ४५॥ 


पदार्थ असुरः  असुरराज बलिले ततः  त्यसपछि 

प्रभो  हे राजा परीक्षित् आसुरीं  आसुरी सुरानीकोपरि  देवसेनामाथि 
अथ  त्यसपछ्छि मायां  माया शोकः  पहाड 
अन्तघांनगतः  नदेखिने भएका ससजं  सृष्टि गरे प्रादुरभूत्  प्रकट भयो 





ताक्यार्थ हे परीभ्ित् ! आपफ्ना सबे अस्त्र काटिएपछ्ि असुरराज बलि नदेखिने भए र उनले 
आसुरी मायाको सृष्टि गरे। आसुरी मायाको प्रभावले देवसेनामाथि एउटा पहाड प्रकट भयो । 


ततो निपेतुस्तरवो दह्यमाना दवाग्निना । 
शिलाः सरङ्करिखराश्चूणंयन्त्यो द्विषद्बलम् ॥ ४६॥ 


पदार्थ सटङ्कहिखराः  छिनुसमान  सेनालाई 

ततः  त्यो पहाडबाट तीखा धार भएका चू्णंयन्त्यः  चूर्ण बना्ँदै 
दवाग्निना  उढेलोले चुचुराहरूसमेत निपेतुः  खस्न थाले 
दह्यमानाः  उद्दै गरेका शिलाः  ुङ्गाहरू 

तरवः  रुखहरू र द्विषद्बलम्  शत्रु देवताको 





ताक्यार्थ त्यो मायामय पर्वतबाट उढेलोद्रारा उद्दै गरेका रुखहरू र चछिनुसमानका अत्यन्त 
तीखा चुचुराहरू सहित दुङ्गाहरू देवताका सेनालाई धुलोपिढठो बनाडदे खस्न थाले । 


महोरगाः समुत्पेतुदन्दशुकाः सवृरिचिकाः। 
सिंहन्याघ्रवराहाश्च मर्दयन्तो महागजान् ॥ ४७ ॥ 


पदार्थ महोरगाः  ठुला सर्षहरू मरद॑यन्तः  पीडित बनाडदै 
सिंहव्याघ्रवराहाः  सिंह, बाघ, दन्दशुकाः च  नागहरूले समेत समुत्पेतुः  उफ़िन थाले 
बैदेलहरू र महागजान्  देवसेनाका ठुला 

सवृधिचिकाः  बिच्छीसमेतका हात्तीहरूलाई 





रामालन्द्री टीका 


२९०४ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 


ताक्यार्थ सिंह, बाघ र बैदेलहरू अनि अनेक प्रकारका सर्प, नाग र बिच्छीहरू देवसेनाका ठुला 
हात्तीहरूलाई पीडित बना्दे उफ़िन थाले । 


यातुधान्यरच रातराः शूलहस्ता विवाससः । 
छिन्धि भिन्धीति वादिन्यस्तथा रक्षोगणाः प्रभो ॥ ४८ ॥ 


पदार्थ छिन्धि भिन्धि इति  छिनाऊ, तथा  त्यसै गरी 
प्रभो  हे राजा परीक्षित् काट यसो रक्षोगणाः च  राक्षसका गण 
शूलहस्ताः  हातमा त्रिशूल वादिन्यः  भन्दै गरेका पनि प्रकट भए 


लिएका 
विवाससः  नाङा 


रातराः  सयौँ 
यातुधान्यः  राक्षस्नीहरू 





ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! त्यस रणभूमिमा त्रिशूल हातमा लिएका र छिनाऊ, काट भन्दै 
कराद्रहेका सयौ नाङ्गा राक्षस्नीहरू र राक्षसका गणहरू पनि प्रकट भए। 


१  
ततो महाघना व्योम्नि गम्भीरपरुषस्वनाः । 
अङ्गारान् मुमुचुवीतेराहताः स्तनयित्नवः ॥ ४९॥ 


पदढार्थ गर्जना गर्ने स्तनयित्नवः  ती बादलहरूले 
ततः  त्यसपछि महाघनाः  ठुला बादलहरू अङ्गारान्  अंगार 
व्योम्नि  आकाशमा देखिए मुमुचुः  बसणि 


गम्भीरपरुषस्वनाः  आपसमा 
ठटोकिकिएर गम्भीर र कठोर 


वाते 
वातेः  हावाद्रारा 
आहताः  ठोकिकिएका 





ताक्यार्थ आकाशमा बादलहरू टोकिकिएर गम्भीर र कठोर गर्जना गर्न थाले। हावाको प्रचण्ड 
वेगद्रारा आपसमा टोकिकिएका ती बादलहरूले देवसेनामाथि अंगार बर्साए । 


सृष्टो दैत्येन सुमहान् वहिः श्वसनसारथिः। 


सांवतंक इवात्युग्रो विबुधध्वजिनीमधाक् ॥ ५० ॥ 


पदार्थ 

दैत्येन  दैत्यराज बलिद्रारा 
सृष्टः  रचिएको 
इवसनसारथिः  वायुको 


सहायताले फेलिरहेको 
सांवतंकः इव  प्रलयकालीन 
अग्निँ 

अत्युग्रः  अत्यन्त भयङ्कर 


सुमहान्  विशाल 
वह्निः  आगोले 
विबुघध्वनिनीं  देवसेनालाई 





अधाक्  जलाउन थाल्यो 


ताक्यार्थ दैत्यराज बलिले प्रलयकालीन अग्निसिमान अत्यन्त भयङ्कर आगोको सृष्टि गरे। 
वायुको सहायताद्वारा खन्खन् फैलिरेको त्यो विशाल आगोले देवसेनालाई जलाउन थाल्यो । 


रामालन्द्री टीका 


२९०५ 
अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 


ततः समुद्र उद्वेलः सवंतः प्रत्यदुर्यत । 
प्रचण्डवातेरुदुधूततरङ्गावतंभीषणः ॥ ५९ ॥ 





पढार्थ उदुधूततरङ्गावतंभीषणः  ठला बदिरेको 

ततः  त्यसपछि ठुला छल र भुमरीले युक्त समुद्रः  समुद्र 

प्रचण्डवातेः  प्रबल आंधीका भएको स्व॑तः  देवसेनाको चारैतिर 
कारण उद्वेठः  सीमालाई नाधेर परत्यदुश्यत  देखिन थाल्यो 


ताक्यार्थ त्यसपच्छि त्यहाँ प्रबल आंधीको कारण दुलाटुला छालहरू उटिरहेको र भयर भुमरी 
परी आफ्नो सीमालाई नाधेर बहिरेको समुद्रले देवसेनालाई चारैतिरबाट घेर्न थाल्यो। 


एवं देत्येमंहामायेरलक्ष्यगतिभीषणेः। 

सृज्यमानासु मायासु विषेदुः सुरसेनिकाः ॥ ५२ ॥ 
पदढार्थ भयङर बनेका सुरसैनिकाः  देवताका 
एवं  यसप्रकार देत्येः  दैत्यहरूद्रारा सैनिकहरू 


महामायेः  ठुला मायावी र॒ मायासु  अनेक प्रकारका विषेदुः  ज्यादै दुःखी भए 
अलक्ष्यगतिभीषणेः  मायाद्रारा आसुरी माया 

लुकेर गति नै थाहा नपादइनाले सृज्यमानासु  रचिन थालेपच्ि 
ताक्यार्थ महामायावी र मायाद्वारा लुकेर गति नै थाहा नपाइनाले खन् भयङ्कर बनेका दैत्यहरूले 
अनेक प्रकारका आसुरी माया देखाउन थालेपचछ्छि देवताका सैनिकहरू ज्यादे दुःखी भए । 


    ् 


न तत्प्रतिविधिं यत्र विदुरिन्द्रादयो नृप । 
ध्यातः प्रादुरभूत् तत्र भगवान् विवभावनः ॥ ५३॥ 








पदार्थ तत्प्रतिविधिं  त्यसको गरिएका 

नृप  हे राजा परीक्षित् प्रतीकारको उपाय विश्वभावनः  विश्वका 
यत्र  जुन युद्धभूमिमा न विदुः  जानेनन् र जीवनदाता 

इन्द्रादयः  इन्द्र॒ आदि तत्र  त्यहीं ने भगवान्  भगवान् श्रीहरि 
देवताहरूले ध्यातः  उनीहरूद्रारा ध्यान प्रादुरभूत्  प्रकट हुनुभयो 


वाक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! त्यो रणभूमिमा इन्द्र॒ आदि देवताहरूले यस आपत्तिको प्रतीकार 
गर्ने उपाय जानन सकेनन्। उनीहरूले त्यहं विश्वका जीवनदाता भगवान् श्रीहरिको ध्यान गररेपछ्ि 
उहाँ त्यहीं प्रकट हूनुभयो । 


ततः सुपर्णासकृताङ्धिपल्लवः पिशङ्गवासा नवकञ्जलोचनः। 
अदुश्यताष्टायुधबाहुरुल्लसच्छीकोस्तुभानघ्यकिरीटकुण्डलः ॥ ५४ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


२९०६ 


अष्टम स्कन्ध 


पदढार्थ 

ततः  त्यसपच्छि 
सुपणांसकृताङ्घ्रिपल्लवः  
गरुडको काँधमाथि आफ्नो 
चरणकमल राखेका 
अष्टायुधबाहूुः  आठ हातमा 


श्रीमद्भागवत 


आढटेथरी अस्त्र धारण गर्न 
नवकञ्जलोचनः  ताजा 
कमलको फूलसमान आखा 
भएका 
उल्लसच्छीकोस्तुभानघ्यैकिरीट 
कुण्डलः  लक्ष्मी, कौस्तुभमणि 





अध्याय १०९ 


र अमूल्य मुकुट एवं 
कुण्डलहरूले युक्त 
पिराङ्गवासाः  पीताम्बरधारी 
भगवान् 

अदटुर्यत  देखिनुभयो 


ताक्यार्थ गरूडको काँधमाथि आफ्नो चरणकमल राखेका, आठ हातमा आढे ओट शस्त्रहरू 
धारण गरेका, ताजा कमलको पूलजस्ता आंँखा भएका, छातीमा लक्ष्मी र कौस्तुभमणि एवं 
शिरमा अमूल्य मुकुट एवं कुण्डलहरू धारण गरेका पीताम्बरधारी भगवान् प्रकट हूुनुभयो । 


तस्मिन् प्रविष्टेऽसुरकूटकमंजा माया विनेशुर्महिना महीयसः । 
स्वप्नो यथा हि प्रतिबोध आगते हरिस्मृतिः स्वेविपद्विमोक्षणम् ॥ ५५॥ 


पदढार्थ 

यथा  जसरी 

प्रतिबोधे  जाग्रत् 

आगते  आएपचछ्ि 

स्वप्नः  सपना 

हि  निश्चय नै नष्ट हुन्छ 


तस्मिन्  उहाँ भगवान् 
प्रविष्टे  त्यहं आउनुभएपचछि 
महीयसः  प्रभावशाली उहोँकै 
महिना  महिमाले 
असुरकूटकमजाः  असुरका 
छलकपटबाट पैदा भएका 





मायाः  अनेकथरी मायाहरू 
विनेशुः  तत्काल नष्ट भए 
हरिस्मृतिः  परमात्माको 
सम्खना गर्नु 

९ 


सवविपद्धिमोक्षणम्  सम्पूर्ण 
आपत्तिहरूबाट छ्ुटनु हो 


ताक्यार्थ जसरी जाग्रत् अवस्थामा आएपच्छि सपना आफ नष्ट हुन्छ त्यसै गरी प्रभावशाली 
भगवान् त्यहं आउनुभएपच्ि उहाँकै महिमाले छलकपरपूर्णं असुरका अनेकथरी मायाहरू तत्काल 
नष्ट भए । वास्तवमा परमात्माको सम्ख्ना गर्नु सम्पूर्ण आपत्तिहरूबाट दह्ुट॒नु हो । 


दुष्ट्वा मृधे गरुडवाहमिभारिवाह 
आविध्य शूलमहिनोदथ कालनेमिः । 
तल्लीलया गरुडमूधिनं पतद् गृहीत्वा 
तेनाहनन्नृप सवाहमरिं त्यधीशः ॥५६ ॥ 


अहिनोत्  प्रहार गयो 

नृप  हे परीक्षित् 

त्यधीशः  वीनै लोकका 
मालिक भगवान्ले पनि 
गरुडमूध्निं  गरुडको टाडकोमा 


पदढार्थ गरुडवाहम्  गरुडवाहन 
अथ  त्यसपच्ि भगवान्लाई 

इभारिवाहः  सिंहमाथि चटढेको दृष्ट्वा  देखेर 
कालनेमिः  कालनेमिले शूलं  त्रिशूल 

मृधे  युद्धभूमिमा आविध्य  उठाई 





रामालन्द्री टीका 


अष्टम स्कन्ध 


पतत्  लागनै लागेको 


श्रीमद्भागवत 


गृहीत्वा  समातेर 


तत्  त्यो भयङ्कर त्रिशूललाई तेन  त्यही त्रिशूलले 


टीलखया  खेलखेलमे 


सवाहं  वाहन सिंह समेत 


२९०७ 
अध्याय १० 


अरि  शत्रु कालनेमिलाई 
अहनत्  मारिदिनुभयो 


ताक्यार्थ त्यस युद्धभूमिमा सिंहमाथि चढेको कालनेमि देत्यले गरुडमाथि चद्नुभएका 
भगवानूलाई देख्यो र उसले भगवान्लाई ताकेर भयङ्कर त्रिशूल प्रहार गययो। हे परीक्षित् ! तीन 
लोकका मालिक भगवानूले पनि गरुडको शिरमाथि लाग्नै लागेको वेलामा त्यो भयङ्कर 
त्रिशूललाई खेलखेलम समातिदिनुभयो र त्यही त्रिशूलले उसको वाहन सिंह समेत त्यस दुष्ट 
कालनेमिलाई मारिदिनुभयो । 


मारी सुमाल्यतिबलो युधि पेततुयं 
्वकरेण कृत्तशिरसावथ माल्यवांस्तम् । 
आहत्य तिग्मगद्याहनदण्डजेन्द्र 
तावच्छिरोऽच्छिनदरेनंदतोऽरिणाद्यः ॥ ५७ ॥ 


पढार्थ पेततुः  ढले तम्  ती गरुडलाई 
युधि  युद्धमा अथ  त्यसपछि आहत्य  प्रहार गरी 
यच्चकरेण  जुन भगवान्को माल्यवान्  माल्यवान् नामक नदतः  गर्जना गरिरहेको 
चक्रद्रारा देत्यले अरेः  शत्रु माल्यवान्को 





कृत्तरिरसो  शिर काटिएका तिग्मगदया  भयङ्कर गदाले शिरः  शिरलाई 

अतिबटो  अत्यन्त पराक्रमी अण्डजेन्द्रं  पक्षीराज गरुडलाई अरिणा  चक्रद्रारा 

माली  माली र अहनत्  प्रहार गयो तावत्  तत्काल नै 
सुमाटी  सुमाली आद्यः  आदि पुरुष परमात्माले अच्छिनत्  छिनाइदिनुभयो 


ताक्यार्थ युद्धमा भगवान्को चक्रद्वारा शिर काटिएपचछ्ि अत्यन्त पराक्रमी दुई ओटा दैत्य माली 
र सुमाली त्यहीं ढले। त्यसपछि माल्यवान् नामक दैत्यले आफ्नो भयङ्कर गदाले पक्षीराज 
गरुडमाथि प्रहार गयो र इलो गर्जना गर्न थाल्यो। आदिपुरुष परमात्माले पनि गर्जना गर्दागर्द त्यो 
माल्यवान्को शिरलाई आफनो चक्रद्रारा तत्काल नै छिनाइदिनुभयो । 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायामष्टमस्कन्धे 
देवासुरसंग्रामे दशमो ऽध्यायः ॥ १०॥ 


रामालन्द्री टीका 


२९०८ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 


अथ एकादशोऽध्यायः 
देवासुर सड्ग्राममा देवताको विजय 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
अथो सुराः प्रत्युपलन्धचेतसः परस्य पुंसः परयानुकम्पया । 
जघ्नुमृशं शकसमीरणादयस्तांस्तान् रणे यैरभिसंहताः पुरा ॥ १॥ 


पढार्थ र बनेका अभिसंहताः  आफू घायल 
अथो  यसपचछ्छि शक्रसमीरणादयः  इन्द्र, वायु बनेका थिए 

परस्य पुंसः  परम पुरुष आदि तान् तान्  वीती असुरहरूलाई 
श्रीहरिको सुराः  देवताहरूले भृरां  बारम्बार 

परया  श्रेष्ठ अहितुकी पुरा  पहिले जघ्नुः  प्रहार गर्न थाले 
अनुकम्पया  कृपाद्रारा रणे  युद्धमा 

प्रत्युपरन्धचेतसः  चित्तवृत्ति येः  जोजो असुरहरुद्रारा 





ताक्यार्थ परम पुरुष श्रीहरिको अहैतुकी कृपाले उत्साहित बनेका इन्द्र, वायु आदि सम्पूर्ण 
देवताहरू युद्धमा पहिले जुनजुन असुरवीरहरुद्रारा पीडित भएका थिए॒तीती असुरहरूलाई 
बारम्बार प्रहार गर्न थाले। 


वैरोचनाय संरब्धो भगवान् पाकशासनः। 
उदयच्छद् यदा वचं प्रजा हा हेति चुक्रुशुः ॥ २॥ 


पढार्थ १  विरोचनपुत्र उदयच्छत्  उठाए तब 
संरब्धः  अत्यन्त रिसाएका बलिमाथि प्रजाः  सम्पूर्ण प्रजाहरू 
भगवान्  रेश्वर्यशाली यदा  जब हाहा इति  हाहाकार गर्दै 
पाकशासनः  इन्द्रले वं  वज चुक्रुशुः  कराउन थाले 





ताक्यार्थ इन्द्रले जब अत्यन्त रिसाई विरोचनपुत्र बलिमाथि प्रहार गर्न वज्र उठाए, तब सम्पूर्ण 
प्रजाहरू हाहाकार गर्दै कराउन थाले। 


वज्रपाणिस्तमाहेदं तिरस्कृत्य पुरःस्थितम् । 
मनस्विनं सुसम्पन्नं विचरन्तं महामृधे ॥ ३॥ 


पदार्थ विचरन्तं  घुमिरहेका सुसम्पन्नं  अस्त्रशस्त्रले युक्त 
महामृधे  भयानक युद्धमा मनस्विनं  उत्साहयुक्त र पुरःस्थितम्  आपन अगाडि 


रामालन्द्री टीका 


२९०९ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 
रहेका तिरस्कृत्य  तिरस्कार गर्दै इदं  यसो 
तं  ती बलिलाई वज्रपाणिः  वज्रधारी इन्द्रले आह  भने 


वाक्यार्थ भयानक युद्धमा पनि निर्भय भई घुमिरहेका, सम्पूर्ण शस््रास्त्रले सुसज्जित र 
उत्साहसम्पन्न असुरराज बलिलाई आफ्नै अगाडि आड्पुगेको देखेपल्छि वज्रधारी देवराज इन््रले 
उनको तिरस्कार गर्दै यसो भने। 


नटवन्मूढ मायाभिमोयेशान्नो जिगीषसि । 
जित्वा बालान् निबद्धाक्षान् नरो हरति तद्धनम् ॥ ४॥ 





पदढार्थ तद्धनम्  उनीहरूको पेसा मायाद्रारा 

निबद्धाक्षान्  आंखा छोपिएका हरति  हरण गर्द मायेशान्  मायाका स्वामी 
बालान्  बच्चाहरूलाई मूढ  हे मूर्ख तं पनि नः  हामीहरूलाई 

जित्वा  जितेर नटवत्  मायावी नटवा जस्तो जिगीषसि  जित्न खोज्छस् 
नटः  मायावी नटवाले मायाभिः  आफ्ना अनेकथरी 


ताक्यार्थ मायावी नटरवाले बच्चाहरूको ओंखा छली जादु देखा र उनीहरूलाई जिती 
उनीहरूको पैसा हरण गर्द । त्यही नटुवाले जस्त त॑ आफना अनेकथरी मायाद्रारा हामी मायाका 
स्वामीलाई जित्न खोज्दैछछस् ? तेरो यो प्रयास बेकार छ । 


आरुरुक्षन्ति मायाभिरुत्सिसुप्सन्ति ये दिवम्। 
तान् दस्यून् विघुनोम्यज्ञान् पूवंस्माच्च पदादधः ॥ ५॥ 





पदार्थ उत्सिसृप्सन्ति  त्यहोँभन्दा पूरवंस्मात्  पहिलेका 

ये  जो मूर्खहरू माथि पनि चदन खोच्छन् पदात् च  स्थितिबाट पनि 
मायाभिः  क्षुद्र मायाहरुद्रारा तान्  ती अधः  तल 

दिवम्  स्वर्गमा अज्ञान्  अज्ञानी विधुनोमि  खसालिदिन्छु 
आरुरुक्षन्ति  चदन चाहन्छन् र दस्यून्  लुटेराहरूलाई 


ताक्यार्थ जो मूर्खहरू क्षुद्र मायाहरूको भरमा स्वर्गमा अधिकार गर्न चाहन्छन्, अख त्यहांभन्दा 
माथिल्ला लोकमा समेत पुगन खोज्दछन् ती अज्ञानी लुटेराहरूलाई म पहिलेको स्थितिबाट पनि 
तल खसालिदिन्दु। 


४०५     म  
सोऽहं दुमौयिनस्तेऽद्य वच्ेण शतपवंणा । 
रिरो हरिष्ये मन्दात्मन् घटस्व ज्ञातिभिः सह ॥ ६॥ 


पदार्थ सः  त्यस्तो अद्य  आज 
मन्दात्मन्  हे मन्दबुद्धि अहं  म शातपवंणा  सय ओटा धार 


रालालन्द्री टीका 


९ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 
भएको ते तेरो ज्ञातिभिः सह  आपना 

वरेण  वज्रद्रारा शिरः  शिर बन्धुबान्धवहरूको साथमा 
दुमोयिनः  दुष्ट माया भएको हरिष्ये  छिनाइदिनेद्ु घटस्व  सक्दो प्रयास गर् 


ताक्यार्थ हे मन्दबुद्धि ! त्यस्तो प्रबल पराक्रमी मैले आज सय ओटा धार भएको आफ्नो 
वज्रद्रारा दुष्ट मायावी तेरो शिरलाई छिनाइदिनेद्धु । आपफना बन्धुबान्धवहरूको साथमा सक्दो प्रयास 
गर् । 


बलिरुवाच बलिले भने 
सङ्ग्रामे वतंमानानां कालचोदितकमणाम्। 
कीतिंजंयोऽजयो मृत्युः सर्वेषां स्युरनुक्रमात् ॥ ७ ॥ 


पढार्थ वतंमानानां  रहेका अजयः  हार 
कालचोदितकमंणाम्  कालद्रारा सर्वेषां  सबै योद्धाहरूको कीतिः  कीर्वि 
प्रित भई कर्म गर्ने अनुक्रमात्  क्रमैसंग मृत्युः  मृत्यु 
सङ्ग्रामे  युद्धमा जयः  जित स्युः  भद्रहन्छन् 





ताक्यार्थ हे इन्द्र ! कालद्वारा प्रेरित भई कर्म गर्ने युद्धमा रहेका योद्धाहरूलाई कटहिले जित, 
किले हार्, कहिले विजयको कीर्तिं र कहिले मृत्यु त भड्रहन्छन् नै । 


तदिदं कालरशनं जनाः परयन्ति सूरयः। 
न हृष्यन्ति न शोचन्ति तत्र यूयमपण्डिताः ॥ ८ ॥ 





पदढार्थ कालरशनं  कालरूपी डोरीद्राया गर्दछन् 

तत्  त्यसैले नियन्त्रित भएको तत्र  त्यस विषयमा 
सूरयः  विवेकी पश्यन्ति  देख्दछन् र यूयं  तिमीहरू 

जनाः  मानिसहरूले न हृष्यन्ति  न खुसी हुन्छन् अपण्डिताः  मूर्ख छौ 
इदं  यो जगत्लाई न शोचन्ति  न त शोक नै 


ताक्यार्थ विवेकी व्यक्तिहरू यस जगत्लाई कालको डोरीले नियन्त्रित भएको कुरा जान्दछछन् र 
उनीहरू जय र पराजयमा न खुसी ह॒न्छन्, न त शोक न गर्दछन्। यस विषयमा तिमीहरू मूर्ख छो 
कुरा बुग्दैनो । 


न वयं मन्यमानानामात्मानं तत्र साधनम् 
  साधुदोच्यानां ् ५ गृह्णीमो  
गिरो वः साधुशोच्यानां गृह्णीमो ममंताडनाः ॥ ९॥ 


पदार्थ आत्मानं  आपफूलाई ने मन्यमानानां  मानिरहेका 
तत्र  ती जय, पराजय आदिमा साधनम्  प्रधान कारण साधुशोच्यानां  विवेकीका 


रामालन्द्री टीका 


अष्टम स्कन्ध 


दुष्टिमा शोचनीय भएका 
वः  तिमीहरूको 


श्रीमद्भागवत 


ममंताडनाः  मर्मस्पर्शी 
गिरः  वचनहरूलाई 


२९१९ 
अध्याय ११ 


वयं  हामी विवेकीहरू 
न गृह्णीमः  ग्रहण गर्दैनँ 


ताक्यार्थ जय, पराजय आदिमा आपफूलाई ने प्रधान कारण मानने तिमीहरू विवेकी पुरुषहरूको 
दृष्टिमा दयायोग्य छौ । तिमीहरूका मर्मस्पर्शी वचनहरूलाई हामीहरू वास्ता गर्देनौँ । 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
इत्याक्षिप्य विभुं वीरो नाराचेर्वीरमर्दनः। 


   


जआकणपृणरहनदाक्षपराहत पुनः ॥ १० ॥ 





पदढार्थ इति  यस्ता पुनः  फेरि 

वीरमर्दनः  वीरहरूको आक्षेपैः  गालीहरुद्रारा आकर्णपूर्णैः  धनुलाई कानसम्म 
अभिमान नष्ट गर्ने आक्षिप्य  हप्काएर त्यसबाट खिंचिएका 

वीरः  वीर बलिले आहतं  पीडित भएका नाराचैः  ठुला बाणहरूले 

विभुं  शक्तिशाली इन््रलाई इन््रलाई अहनत्  प्रहार गरे 


ताक्यार्थ वीरहरूको अभिमान नष्ट गरिदिने वीर बलिले यसरी हप्काएर त्यसबाट आहत 
भएका इन्द्रमाथि आप्नो धनुलाई कानसम्म विंच्दै ठुला खालका बाणहरूले फेरि प्रहार गर्न 
थाले। 

अ   रर, 


प्व नराकृता द्वा वारणा तथ्यवादना । 
नमूत्यत् तदाच्षष तत्राहत इव दपः ॥ १९॥ 


पदार्थ 


  तिरस्कार गरिएका 


तथ्यवादिना  सत्य वचन बोल्ने देवः  देवराज इन्द्रले 


नर . 


वेरेणा  आफनो शत्रुहारा 
एवं  यसप्रकार 


तोत्राहतः  अडकुशने प्रहार 
गरिएको 





द्विपः इव  हात्ती ४ भई 
तदधिक्षेपं  बलिको आक्नेपलाई 
न अमृष्यत्  सहन सकेनन् 


ताक्यार्थ सत्य वचन बोल्ने शत्रुं बलिद्वारा तिरस्कार गरिएका देवराज इन्द्र॒ अङ्कुशद्वारा प्रहार 
गरिएको हात्ती ४ विहल भए । उनले यस तिरस्कारलाई सहन सकेनन्। 


प्राहरत् कुलिशं तस्मा अमोघं परमदंनः। 
सयानो न्यपतद् भूमो छिन्नपक्ष इवाचलः ॥ १२॥ 





पदार्थ कुलि  वज्र बलि 

परमदंनः  शत्रुघाती इन्द्रले प्राहरत्  प्रहार गरे सयानः  विमानसहित 
तस्मे  ती बलिलाई छिन्नपक्षः  पखेटा काटिएको भूमो  युद्धभूमिमा 
अमोघं  कहिल्यै व्यर्थ नहुने ।अचटः इव  पहाडजस्ता राजा न्यपतत्  ठले 


रामालन्द्री टीका 


२९१२ 


अष्टम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


अध्याय ११ 


ताक्यार्थ शत्रुघाती इन्द्रले कटहिल्ये व्यर्थ नहुने आफ्नो वज्रले राजा बलिलाई प्रहार गरे। राजा 
बलि वज्रको प्रहारले पखेटा काटिएको पहाडजस्ते भई आफ्नो विमानसहित युद्धभूमिमा ले । 


सखायं पतितं दुष्ट्वा जम्भो बलिसखः सुहत्। 
अभ्ययात् सोहृदं सख्यु्हंतस्यापि समाचरन् ॥ १३॥ 


पदार्थ 

सखायं  आपनो साथीलाई 
पतितं  ठलेको 

दुष्ट्वा  देखेर 


बलिसखः  बलिको साथी 
सुहृत्  उनको अत्यन्त हितैषी 
जम्भः  जम्भ नामको दैत्य 
हतस्य  मरेका 





सख्युः अपि  साथीको समेत 
सोहदं  प्रिय 

समाचरन्  गर्नका लागि 
अभ्ययात्  इन््रनजिक आयो 


ताक्यार्थ आफनो साथी बलि लेको देखेर उनको अत्यन्त हितैषी मित्र जम्भ नामको दैत्य 
आफ्ना मित्रको प्रिय कार्य गर्नका लागि इन््रसंग बदला लिने उदेश्यले इन्रनजिके आयो । 


स सिंहवाह आसाद्य गदामुद्यम्य रंहसा । 
जत्रावताडयच्छकं गजं च सुमहाबलः ॥ १४॥ 


पदार्थ 

सिंहवाहः  सिंहमाथि चढेको 
सुमहाबलः  ज्यादे बलियो 
सः  त्यस जम्भले 


आसाद्य  इन्द्रको नजिक पुगी 
गदां  गदा 

उद्यम्य  उठाई 

रंहसा  वेगपूर्वक 





राक्र  इन्द्रलाई 

जत्रो  कांँधको हाडेमा अनि 
गजं च  एेरावत हात्तीलाई पनि 
अताडयत्  हिकयो 


तवाक्यार्थ सिंहमाथि चढेको प्रबल पराक्रमी त्यस जम्भासुरले इन्द्रको नजिक पुगेर आफ्नो गदा 
उठाई पूरा वेगले इन्रको कोँधको हाडेमा प्रहार गय्यो अनि एेरावत हात्तीमाथि पनि प्रहार गयो । 


गदाप्रहारव्यथितो भृरां विहितो गजः। 
जानुभ्यां धरणीं स्पृष्ट्वा कमलं परमं ययो ॥ १५॥ 


पदढार्थ 

गदाप्रहारव्यथितः  गदाको 
प्रहारले पीडित भएको 
भृरां  अत्यन्त 


विहलितः  व्याकुल बनेको 
गजः  एेरावत हात्ती 
जानुभ्यां  घंडाले 

धरणीं  भ्देमा 





स्पृष्ट्वा  टेकेर 
परमं  अत्यन्त 
करमटं  मूर्च्छमिा 
ययो  पुग्यो 


ताक्यार्थ गदाको प्रहारद्रारा पीडित र व्याकुल बनेको त्यो एेरावत हात्ती भू्दूमा घडा टेक्न पुग्यो 
र तत्कालै मूर्छित भयो । 


ततो रथो मातलिना हरिमिर्दंशरते्वृंतः। 
आनीतो द्विपमुत्सृज्य रथमारुरुहे विभुः ॥ १६॥ 


रामालन्द्री टीका 


२९१३ 





अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 
पढार्थ हरिभिः  घोडाहरूले द्विपं  हात्तीलाई 

ततः  त्यसपछि वृतः  युक्त उत्सृज्य  छाडी 

मातलिना  इनद्धका सारथि रथः  रथ रथं  त्यस रथमा 

मातलिले आनीतः  ल्याए आरुरुहे  चढे 

दरशदातेः  एक हजार विभुः  शक्तिशाली इन्द्र पनि 


ताक्यार्थ त्यही वेलामा इन््रका सारथि मातलिले एक हजार घोडाहरूले ताने एउटा रथ 
ल्याए । इन्द्र पनि मूर्छित भएको एेरावत हात्तीलाई छडी त्यही रथमा चदे । 


तस्य तत् पूजयन् कमं यन्तुदांनवसत्तमः। 
शूलेन ज्वलता तं तु स्मयमानोऽहनन्मृधे ॥ १७॥ 





पढार्थ मृधे  युद्धभूमिमा ज्वलता  चम्किरहेको 
दानवसत्तमः  दानवश्रेष्ठ तत्  त्यो शूलेन  त्रिशूलले 
जम्भासुरले कमं  पराक्रमलाई तंतु  ती मातलिलाई 
तस्य ती पूजयन्  प्रशंसा गर्दै अहनत्  प्रहार गयो 
यन्तुः  सारथि मातलिको स्मयमानः  मुस्कुरा 


ताक्यार्थ दानवश्रेष्ठ जम्भासुरले इन्द्रका सारथि मातलिले युद्धभूमिमा गरेको त्यस साहसिक 
पराक्रमको प्रशंसा गयो र मुस्कुरारँदे चम्किरेको त्रिशूलले उनमाथि प्रहार गयो । 


सेहे रुजं सुदुरम॑षां सत्त्वमालम्ब्य मातलिः। 
इन्द्रो जम्भस्य सङ्क्रुद्धो वज्रेणापाहरच्छिरः ॥ १८ ॥ 





पढार्थ रुजं  त्यो पीडालाई वन्रेण  वज्रद्रारा 
मातलिः  मातलिले सेहे  सहन गरे जम्भस्य  जम्भको 
सत्त्वं  धैर्य सङ्क्रुद्धः  यसबाट असाध्यै हिरः  शिर 
आलम्न्य  लिई रिसाएका अपाहरत्  छिनाइदिए 
सुदुमंषां  सहनै नसकिने इन्द्रः  इन्द्रे 


वाक्यार्थ मातलिले धैर्यको सहाराले त्यो असह्य पीडालाई सहन गरे। यसबाट असाध्य 
रिसाएका इन्द्रले आफनो वजद्रारा जम्भको शिर छिनाइदिए। 


जम्भं श्रुत्वा हतं तस्य ज्ञातयो नारदादुषेः । 
नमुचिश्च बलः पाकस्तत्रापेतुस्त्वरान्विताः ॥ १९॥ 


पदार्थ 
ऋषेः  ऋषि 


नारदात्  नारदबाट 
जम्भं  जम्भासुर 


हतं  मरेको 
श्रुत्वा  सुनेर 


रामालन्द्री टीका 


२९९४ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
तस्य  उनका बलः  बल र 

ज्ञातयः  भादबन्धु पाकः च  पाकसमेत 
नमुचिः  नमुचि त्वरान्विताः  वेगपूर्वक 


अध्याय ११ 


तत्र  त्यस रामा इन्रको 
अगाडि 
अपेतुः  आद्रपुगे 


ताक्यार्थ देवर्षि नारदको मुखबाट जम्भ मेको सुनेर उनका भाइबन्धुहरू नमुचि, बल र पाक 


नामका असुरहरू तत्काल इनद्रको अगाडि आद्रपुगे । 
वचोभिः परुषसिनद्रमदंयन्तोऽस्य ममंसु । 
ररेरवाकिरन् मेघा धाराभिरिव पर्वतम् ॥ २० 


अदंयन्तः  पीडित गर्द, 
तिनीहरूले 

मेघाः  बादलहरूले 

धाराभिः  मुसलधारे पानीद्रारा 


पदार्थ 

ह 
परुषैः  अत्यन्त कठोर 
वचोभिः  वचनहरुद्रारा 
अस्य  यी इन्रका 





ममंसु  मर्महरूमा पवंतम् इव  पहाडलाई ढाके ठै 


॥ 

इन्द्रं  इन्द्रलाई 

दरे  बाणहरूले 
अवाकिरन्  ढाकिदिए 


ताक्यार्थ ती दानवहरूले अत्यन्त कठोर र मर्मस्पर्शी वचनहरुद्रारा इन््रलाई गाली गरे र 
नादलहरूले पहाडमाथि मुसलधारे पानी बर्साए ॐ इन््रमाधथि बाणको वर्षा गरी उनलाई ढाकिदिए। 


हरीन् दशरातान्याजो हर्यङ्वस्य बलः डरेः। 
तावदुभिरदंयामास युगपल्लघुहस्तवान् ॥ २९ 


पदार्थ आजौ  युद्धभूमिमा 
लघुहस्तवान्  असाध्य छिटो हरय॑रवस्य  इन्द्रका 
हात चलाउने दृशतानि  एक हजार 





बलः  बलासुरले हरीन्  घोडाहरूलाई 


युगपत्  एकैपटक 

तावदूभिः  त्यति नै सड्ख्याका 
सारैः  बाणहरुद्रारा 

अदंयामास  घाइते पारिदियो 


ताक्यार्थ असाध्य छिटो हात चलाउने बलासुरले युद्धभूमिमा एकैपटक एकहजार बाणहरुद्रारा 


इन्द्रका एक हजार घोडाहरूलाई घाइते पारिदियो । 
राताभ्यां माति पाको रथं सावयवं पृथक् । 
सकृत्सन्धानमोक्षेण तददुभुतमभूद्रणे ॥ २२॥ 


पदार्थ मातलिं  मातलिलाई र 
पाकः  पाकले पृथक्  अर्को सय बाणले 
सकृत्सन्धानमोक्षेण  एकैपटक सावयवं  पूरा अङ्गसमेतको 
नाण चढा्ददे र हान्दै गरेर रथं  रथलाई ने प्रहार गयो 


तत्  त्यो घटना 
अदूभुतं  अदभुत 
अभूत्  भयो 





शताभ्यां  सय बाणद्रारा रणे  युद्धमा 


रामालन्द्री टीका 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


२९१५ 


अध्याय ११ 


ताक्यार्थ पाकले एकैपटक बाण चढाडँदे र हान्दे एक सय बाणले मातलिलाई र अर्को एक 
सय बाणले रथका सम्पूर्ण अङ्हरूमाथि प्रहार गयो । त्यस युद्धमा यो घटना अत्यन्त अदभुत 


थियो । 
नमुचिः पञ्चदशभिः स्वर्णपुङ्धेमहेषुभिः। 
आहत्य व्यनदत् सङ्ख्ये सतोय इव तोयदः 
पढार्थ पञ्चदशभिः  पनर ओटा 
नमुचिः  नमुचिले महेषुभिः  ठलाटुला 
स्वणपुङ्खैः  सुनका प्वांख  बाणहरुद्रारा 
भएका सङ्ख्ये  त्यस युद्धमा 


ताक्यार्थ नमुचिले सुनका प्वाँंख भएका पन्त्र ओटा ठुला 


॥ २३॥ 

आहत्य  इन््रलाई घाइते बनाई 
सतोयः  पानीसहितको 

तोयदः इव  बादल छठ 
व्यनदत्  गर्जना गयो 

ठला बाणहरूद्रारा त्यस युद्धमा 





इन्द्रलाई घाइते बनायो अनि ऊ पानीले भरिएको बादल गर्जिए ४ गर्जिन थाल्यो। 


सवंतः शरकूटेन शक्रं सरथसारथिम् । 


छादयामासुरसुराः प्रावृट॒सूयमिवाम्बुदाः ॥ २४॥ 


पदढार्थ समेतका 

असुराः  असुरहरूले शक्रं  इन्द्रलाई 

शरकूटेन  बाणहरूको वषद्रारा अम्बुदाः  बादलहरूले 
सरथसारथिम्  रथ र सारथि प्रावृट॒सू्यम् इव  वर्षाकालको 


सूर्यलाई ढाके यै 
सवंतः  सबै तिरबाट 
छादयामासुः  ढाकिदिए 





ताक्यार्थ असुरहरूले बाणहरूको वषरद्वारा रथ र सारथिसहित इन्रलाई वर्षाकालमा 


बादलहरूले सूर्यलाई ढाके फें पुरे ढाकिदिए। 


अलक्षयन्तस्तमतीव विह्वला विचुक्रुशु्देवगणाः सहानुगाः । 
अनायकाः रान्रुबठेन निजिंता वणिक्पथा भिन्ननवो यथाणवे ॥ २५॥ 


पदढार्थ नभएका 

तं  ती इन््रलाई रत्ुबठेन  शत्रुको सामर्थ्य 
अलक्षयन्तः  नदेख्नाले असुर सेनाद्रारा 

अतीव  असाध्यै निजिंताः  जितिएका 


विहलाः  व्याकुल भएका 
अनायकाः  कोटी नायक 


सहानुगाः  आफ्ना अनुचरले 
सहित भएका 


टः  देवताहरू 

विचुक्रुशुः  चिच्याडन थाले 
यथा  जसरी 

अणवे  समुद्रमा 

भिन्ननवः  ङ्गा नष्ट भएका 
वणिक्पथाः  व्यापारीहरू हन्छन् 





वाक्यार्थ इन्द्रलाई नदेखेर असाध्ये व्याकुल र नायकटहीन भएका अनि असुर सेनाद्रारा पराजित 
आप्ना अनुचरले सहित भएका देवताहरू समुद्रमा ङ्गा इबेपचछ्ि व्यापारीहरू विचल्लीमा परे यै 


रामालन्द्री टीका 


२९१६ 
अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 
विचल्लीमा परे र चिच्याउन थाले। 

ततस्तुराषाडिषुबद्धपञ्जराद् विनिगंतः सारवरथध्वजाग्रणी ः । 

बभौ दिशः खं पृथिवीं च रोचयन् स्वतेजसा सूयं इव क्षपात्यये ॥ २६॥ 


पदार्थ निर्मित पिंजडाबाट रोचयन्  प्रकाशित गर्दै 
ततः  त्यसपछि विनिर्गतः  निस्किए क्षपात्यये  रात बितेपछिको 
साङ्वरथघ्वजाग्रणीः  घोडा, स्वतेजसा  आफ्नो तेजद्वारा सूयं इव  सूर्य 

रथ, ध्वजा र सारथिसमेतका दिशः  सम्पूर्ण दिशा बभौ  चम्किए 

तुराषाट्  इन्द्र खं  आकाश 

इषुबद्धपञ्जरात्  बाणद्रारा पृथिवीं च  प्रथिवीलाई समेत 





ताक्यार्थ असुरहरूले बाणै बाणले बनाएको पिंजडाबाट इन्द्र केही समयपच्छि नै आप्ना घोडा, 
रथ, ध्वजा र सारथिसहित निस्किए। रात बितेपछि निस्किएका सूर्यले दिशाहरू, पृथिवी र 
आकाश सबेलाई रलमल्ल पारे ४ उनको तेजले पनि सम्पूर्ण दिशा, पृथिवी र आकाश प्रकाशित 
भए। 

निरीक्ष्य पृतनां देवः परैरभ्यर्दितां रणे । 


उदयच्छद् रिपुं हन्तुं वरं वज्रधरो रुषा ॥ २७॥ 


पदार्थ परैः  शत्रुहरूको सेनाले हन्तुं  मार्न 
वज्रधरः  वज्रधारी अभ्यर्दितां  पीडित बनाएको व्रं  व्र 

देवः  इन्द्रले निरीक्ष्य  देखेर उदयच्छत्  उठाए 
रणे  युद्धमा रुषा  करोधले 

पृतनां  आफ्नो सेनालाई रिपुं  शत्रुलाई 





ताक्यार्थ वज्रधारी इन्द्रले युद्धमा आफ्नो सेनालाई असुरहरूको सेनाले पीडित गरिरहेको देखे । 
यसबाट अत्यन्त रिसाई उनले शत्रुहरूलाई मार्न वज्र उठाए । 


स तेनेवाष्टधारेण शिरसी बरुपाकयोः। 
ज्ञातीनां पर्यतां राजजञ्जहार जनयन् भयम् ॥ २८ ॥ 





पढार्थ जनयन्  उत्पन्न गर्दै बलपाकयोः  बल र पाकको 
राजन्  हे राजा परीक्षित् सः  उनले शिरसी  शिर 

पश्यतां  हेरिरहेका तेनएव  त्यही नै जहार  चछिनाइदिए 

ज्ञातीनां  भाइबन्धुहरूको मनमाअष्टधारेण  आठ ओटा धार 

भयम्  भय भएको वज्रले 


रामालन्द्री टीका 


२९९७ 
अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 


तवाक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! आफ्नो त्यही आठ ओटा धार भएको वज्रद्रारा इन्द्रे हेरिरहेका 
भादबन्धुहरूलाई भयभीत गराँदे बल र पाकको शिर छिनाइदिए। 


नमुचिस्तदधं दुष्ट्वा शोकामषरुषान्वितः। 
जिघांसुरिन्द्रं नृपते चकार परमोद्यमम् ॥ २९॥ 





पढार्थ दुष्ट्वा  देखेर इन्द्रं  इन्दरलाई 

नृपते  हे राजा परीक्षित् रोकामष॑रुषान्वितः  शोक र॒ जिघांसुः  मार्ने इच्छाले 
तद्वधं  बल र पाकको असह्य रिसले युक्त भएको परमोद्यमम्  सकेसम्म प्रयास 
हत्यालाई नमुचिः  नमुचिले चकार  गयो 


ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! इन्द्रले बल र पाकलाई मारेको देखेपछ्ि नमुचि असाध्ये दुःखी भयो र 
रिसले युक्त भएर उसले इन्द्र लाई मारने इच्छाले सकेसम्म प्रयास गययो । 


अरमसारमयं शूलं घण्टावद्धेमभूषणम् । 
प्रगृह्याभ्यद्रवत् करुदधो हतोऽसीति वितजंयन्। 
प्राहिणोद् देवराजाय निनदन् मृगराडिव ॥ ३०॥ 





पदार्थ युक्त   इन्द्रमाथि 

कुद्धः  ज्यादे रिसाएको नमुचि शूलं  त्रिशूललाई जादलाग्यो 

अरमसारमयं  कडा फलामले प्रगृह्य  लिएर मृगराट् इव  सिंह रँ 

बनेको हतः असि  तं मरिस् निनदन्  गर्जना गरेर 
घण्टावद्धेमभूषणम्  घण्टहरू इति  यसरी देवराजाय  देवराज इन्द्रमाथि 
जडिएको र सुनका आभूषणले वितजंयन्  धम्क्याउँदै प्राहिणोत्  प्रहार पनि गयो 


ताक्यार्थ ज्यादै रिसाएको नमुचि कडा फलामले बनेको, सुनका आभूषण जडिएको र घण्टहरू 
दुण्ड्याइएको एउटा त्रिशूल लिएर हे इन्द्र ! अब तँ मरिस् भनी धम्क्याडँदे इन्द्रमाथि जाइलाग्यो । 
सिंह फ गर्जना गर्दै उसले देवराज इन्द्रमाथि त्यस त्रिशूलले प्रहार गय्यो । 


तदापतद् गगनतले महाजवं 
विचिच्छिदे हरिरिषुभिः सहस्रधा । 
तमाहनन्नृप कुलिदोन कन्धरे 
रुषान्वितस्त्रिदशपतिः रिरो हरन् ॥ ३१॥ 


पदार्थ महाजवं  असाध्यै वेगवान् भई तत्  त्यो त्रिशूललाई 
हरिः  इन्द्रले पनि आपतत्  आपूतिर आदइरहेको इषुभिः  बाणहरूद्रारा 


रालालन्द्री टीका 


२९१८ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 
गगनतङठे  आकाशमा नै अन्वितः  युक्त भएका हरन्  छिनाउनका लागि 
सहस्रधा  हजार खण्डमा व्रिदशपतिः  स्वर्गका मालिक तं  ती नमुचिको 

विचिच्छिदे  ट्क्रा पारिदिए इन्द्रे कन्धरे  गर्धनमा 

नृप  हे राजा कुलिशेन  आफनो वजद्रारा अहनत्  प्रहार गरे 

रुषा  रिसले शिरः  टाउको 





ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! इन््रले असाध्य वेगपूर्वक आपूतिर आद्रहेको त्यस त्रिशूललाई आफना 
बाणहरूले आकाशमा नै हजार टुक्रा पारिदिए । अनि अत्यन्त रिसाई उनले नमुचिको टाउको 
छिनाउनका लागि आफ्नो वज्जले उसको गर्धनमा प्रहार गरे। 


न तस्य हि त्वचमपि वज्र ऊनिंतो 
बिभेद यः सुरपतिनोजसेरितः। 


तददुभुतं परमतिवीयंवृत्रभित् 
तिरस्कृतो नमुचिशिरोधरत्वचा ॥ ३२॥ 

पढार्थ वज्रः  वज्नले नमुचिशिरोधरत्वचा  नमुचिको 
हि  निश्चय नै तस्य  त्यो नमुचिको घाँटीका छालाले 
सुरपतिना  देवराज इन््रद्रारा त्वचम् अपि  छलालाई पनि तिरस्कृतः  तिरस्कार 
ओजसा  वेगपूर्वक न बिभेद  काट्न सकेन गरिदिएको 
ईरितः  चलाइएको अतिवीरयवृत्रमित्  महाबली तत्  यो घटना 
ऊर्जितः  परम शक्तिशाली वृत्रासुरलाई पनि छिया, छिया परम्  असाध्यै 
यः  जुन पारिदिने त्यो वज्रलाई अदुभुतम्  आश्चर्यपूर्ण भयो 





ताक्यार्थ देवराज इन्द्रले वेगपूर्वक चलाएको परम शक्तिशाली त्यस वज्रले नमुचिको छालालाई 
पनि काट्न सकेन । जुन वज्रले महाबली वृत्रासुरलाई छियाछ्िया पारिदिएको धियो त्यसैलाई आज 
नमुचिको घाँटीको छलाले तिरस्कार गरिदियो। यसैले यो घटना असाध्ये आश्चर्यपूर्णं भयो । 


श अ  भ    
तस्मादिन्द्रो ऽबिभेच्छत्रोवं्ः प्रतिहतो यतः। 
किमिदं दैवयोगेन भूतं लोकविमोहनम् ॥ ३३॥ 








पढार्थ ध   शत्रु नमुचिबाट लोकविमोहनम्  सव प्राणीलाई 
यतः  जहांबाट इन्द्रः  इन्दर मोहित पारिदिने 

वज्रः  वज्रसमेत अबिभेत्  डराए इदं  यो 

प्रतिहतः  व्यर्थ भई फरकियो यतः  जुन किम्  के 

तस्मात्  त्यो दै  दैवसंयोगले भूतम्  भयो 


ताक्यार्थ जब नमुचिलाई केटी गर्न नसकेर वज्र फरकियो तब इन्द्र ऊसंग डराए । उनले सोचे 


रामालन्द्री टीका 


अष्टम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


२९९९ 


अध्याय ११ 


देवसंयोगले सम्पूर्ण प्राणीहरूलाई मोहमा पारिदिने यो के घटना भयो ? 
 पूव॑मद्रीणा ५ भ प्रजात्यये  
येन मे पूवमद्रीणां पक्षच्छेदः प्रजात्यये । 
कृतो निविडतां भारे पतत्त्रेः पततां भुवि ॥ ३४ ॥ 
तपःसारमयं त्वष्ट वृत्रो येन विपाटितः। 
अन्ये चापि बलोपेताः सवस्तिरक्षतत्वचः॥ ३५॥ 
    ४   ल्पके ४ 
सोऽयं प्रतिहतो वज्रो मया सुक्तोऽसुरेऽल्पके । 
नाहं तदाददे दण्डं बरह्मतेजोऽप्यकारणम् ॥ ३६ ॥ 


पढार्थ 

मे  मद्रारा 

पूवै  पहिले 

प्रजात्यये  प्रजाहरूमाथि सङ़ट 
आदपर्दा 

येन  जुन वज्द्रारा नै 

पतत्त्रेः  पड्खहरूद्रारा 

पततां  आकाशमा उडने अनि 
भरः  भारको कारण 

भुवि  सू्दमा 


त्वाष्ट्रं  त्वष्टा ऋषिको 
तपःसारमयं  तपस्याको सारका 
रूपमा रहेको 

वृत्रः च  वृत्रासुर 

येन  जुन वज्रद्रारा 

विपाटितः  काटियो 

सवस्तरिः  अरू सम्पूर्ण 
अस्त्रहरूद्रारा 

अक्षतत्वचः  छालामा पनि 
चोट नपुगेका 


निविरातां  जीं तीं बसिदिने अन्ये  अरू 


अद्रीणां  पर्वतहरूको 


बलोपेताः अपि  बलशाली 


पक्षच्छेदः  पखेटा काटने काम दित्यहरू पनि जसबाट मरे 


कृतः  गरियो 


मया  मद्रारा 


मुक्तः  प्रहार गरिएको 

सः  त्यस्तो 

अयं  यो 

वज्रः  वज्र 

अल्पके  तुच्छ 

असुरे  असुरकहाँ पुगी 
प्रतिहतः  व्यर्थ भयो 
तत्  त्यसैले 

ब्रह्मतेजः अपि  दधीचि 
ऋषिको ब्रह्मतेज भए पनि 
अकारणम्  बेकम्मा भएको 
दण्डं  लौरो बराबरको यसलाई 
अहं  म 





न आददे  लिन्नँ 


ताक्यार्थ प्रजाहरूमाथि सङ़ट आद्रपर्दा मैले पहिले यही वज्जद्रारा आकाशमा उडने र भारका 
कारण जहांतहीं भुर्ैमा बसिदिने पर्वतहरूका पखेटा काटिदिएको यिं । त्वष्टा ऋषिको 
तपस्याको महत्त्वपूर्ण अंशका रूपमा रहेको वृत्रासुरलाई पनि मेले यही वज्रले काटिदि्णं । अरू कुनै 
अस्त्रहरुद्रारा छालामा चोट पु्याउन नसकिने महाबलशाली अरू दैत्यहरू पनि यसैद्रारा मरे । त्यही 
वज्र आज मैले नै एउटा तुच्छ असुरमाथि प्रहार गर्दा व्यर्थ भई फरकियो । दधीचि ऋषिको ब्रह्मतेज 
भए तापनि लौरोबराबर बेकम्मा भएको यस वज्रलाई अब म लिन्नँ। 


इति राक विषीदन्तमाह वागदारीरिणी । 


९  


नायं शुष्कैरथो नर्दरैव॑धमहति दानवः ॥ ३७ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


२९२० 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 


न्रे वत् ् नर  त 
मयास्मे यद् वरो दत्तो मृत्युनवाद्रशुष्कयोः। 
न्यहिचन्तनीयस्ते न उपायो र 
अताऽन्यारश्चन उपाया मघवन् रपः ॥ ३८ ॥ 


पदढार्थ वस्तुबाट न मृत्युः  मृत्यु हनेकैन भन्ने 
इति  यस्तो सोचै अथो  त्यस्तै वरः  वर 

विषीदन्तं  खिन्न भदरहेका न अद्रेः  न भिजेका दत्तः  दिएको हु 

शक्रं  इन्द्रलाई वस्तुहरुद्रारा अतः  त्यसेले 

अडहारीरिणी  शरीररहितको वघम्  मर्न ते  तिमीले 

वाक्  वाणीले अहेति  सक्दछ रिपोः  आफनो शत्रुको लागि 
आह  भन्यो यत्  किनभने अन्यः  अर्को 

मघवन्  हे इन्द्र मया एव  मेले नै उपायः  उपाय 

अयं  यो अस्मे  यो दैत्यलाई चिन्तनीयः  विचार गर्नपर्दछ 
दानवः  दानव आ्द्रुष्कयोः  भिजेका र 

न शुष्कैः  न त सुकेको सुकेका वस्तुबाट 





ताक्यार्थ यस्तो सोच्दै खिन्न भदट्रहेका इन्द्रलाई आकाशवाणीले भन्यो हे इन्द्र ! यो दानव 
भिजेका वस्तुहरूबाट अनि सुख्खा पदार्थहरूबाट पनि मरन सक्दैन। म कालले नै यसलाई तेरो 
मृत्यु भिजेका र सुकेका पदार्थबाट हूनेकछठैन भन्ने वर दिइसकेको दु, यसैले तिमीले आफ्नो शत्रुलाई 
मार्न कुनै अर्को उपाय सोच। 

तां दैवी गिरमाकण्यं मघवान् सुसमाहितः। 


ध्यायन् फेनमथापर्यदुपायमुभयात्मकम् ॥ ३९॥ 


पदढार्थ  दिव्य उपायं  शत्र मार्ने उपायको 
अथ  त्यसपछि गिरं  वाणीलाई रूपमा 

सुसमाहितः  अत्यन्त एकाग्र आकण्यं  सुनेर फेनं  समुद्रको फिंजलाई 
चित्त भएका ध्यायन्  विचार गर्दा अपश्यत्  देखे 

मघवान्  इन््रले उभयात्मकम्  सुख्खा र 

तां त्यो भिजेको दुबे भएकाले 





ताक्यार्थ यस दैवी वाणीलाई सुनेर अत्यन्त एकाग्र चित्त भएका इन्द्रले विचार गर्दा शत्रु मार्ने 
उपायको रूपमा सुख्खा र भिजेको दुबे भएकाले समुद्रको फिंजलाई देखे । 


४  जहार  . 
न शुष्केण न चाद्रेण जहार नमुचेः शिरः। 
तं तुष्टुवुमुनिगणा माल्येश्चावाकिरन् विभुम् ॥ ४०॥ 


रामालन्द्री टीका 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


शिरः  टाउको 

जहार  चछिनाइदिए 
मुनिगणाः  ऋषिमुनिहरूले 
तं ती 

विभुं  देवराज इन््रलाई 


पदार्थ 

न शुष्केण  न सुख्खा 

नच अ्द्रेण नत भिजेको 
वस्तुदरारा 

नमुचेः  नमुचिको 





२९९१ 


अध्याय ११ 


तष्ुवुः  स्तृति गर 
माल्येः च  मालाहरू पनि 
अवाकिरन्  बसणए 


ताक्यार्थ न सुख्खा न त भिजेको त्यही फिंजद्रारा इन्द्रले नमुचिको टाउको चछिनाइदिए । अनि 
ऋषिमुनिहरूले देवराज इन्द्रको स्तुति गर्न थाले र फूलमाला बरसएि। 


गन्धरवमुख्यो जगतुर्विंर्वावसुपरावस् । 
देवदुन्दुभयो नेदुनत॑क्यो ननृतुमुंदा ॥ ५१॥ 
पदार्थ  
गन्धर्वमुख्यो  गन्धर्वहरूमध्ये जगतुः  गाउन थाले भने 
श्रेष्ठ देवदुन्दुभयः  देवताका 
विङ्वावसुपरावस्  विश्वावसु र ुन्दुभिहरू 





नेदुः  बज्न थाले अनि 
नत॑क्यः  नर्तकीहरू 
सुदा  खुसीले 

ननृतुः  नाच्न थाले 


ताक्यार्थ गन्धर्वहरूमध्ये श्रेष्ठ विश्वावसु र परावसुले गाउन थाले भने देवताहरूका दुन्दुभिहरू 


बज्न थाले अनि नर्तकीहरू पनि खुसीले नाच्न थाले। 


अन्येऽप्येवं प्रतिदन्दान् वाय्वग्निवरुणादयः। 


  


सूदयामासुरस्त्रोधेमृंगान् केसरिणो यथा ॥ ४२॥ 


पदार्थ वाय्वग्निवरुणादयः  वायु, 
यथा  जसरी अग्नि, वरुण आदि 

केसरिणः  सिंहहरूले अन्ये अपि  अरू देवताहरूले 
मृगान्  मुगहरूलाई मार्छन् पनि 

एवं  यसै गरी अस्तरोघेः  आप्ना 


शस्त्रास्त्रहरूद्ारा 
प्रतिदन्दान्  विपक्षी 
वीरहरूलाई 
सूदयामासुः  मारे 





ताक्यार्थ जसरी सिंहहरूले मृगहरूलाई मार्दछछन् त्यसै गरी अग्नि, वायु, वरुण तथा अरू 
देवताहरूले पनि इन्द्रले ४ आआफ्ना शस्रास्त्रहरूले प्रतिद्रन्द्र आपफ्ना शत्रु असुरवीरहरूलाई मारे । 


भ  भ भ भ   


ब्रह्मणा व्राता दवान् दवाषनारद नृप । 
वारस्यामास विबुधान् दुष्ट्वा दानवसङ्क्षयम् ॥ ४२॥ 


पढार्थ 
नृप  हे राजा 


विनाश 
दष्ट्वा  देखेर 


दानवसङ्क्षयम्  दानवहरूको बरह्मणा  ब्रह्माजीद्रारा 


  देवताहरूकहां 
प्रेषितः  पठादनुभएका 
षिः  देवर्षि 


रामालन्द्री टीका 


२९२२ 
अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 
नारदः  नारदले विबुधान्  देवताहरूलाई वारयामास  रोक्नुभयो 


ताक्यार्थ हे राजा ! दानवहरू पूरे नष्ट हुन लागेको देखेर ब्रह्माजीले देवर्षि नारदलाई 
देवताहरूकहां पठाउनुभयो । नारदजीले त्यहोँ पुगी देवताहरूलाई युद्ध गर्नबाट रोक्नुभयो । 


श्रीनारद् उवाच नारदजीले भन्नुभयो 
भवद्भिरमृतं प्राप्तं नारायणयुजाश्चयेः । 
श्रिया समेधिताः सवं उपारमत विग्रहात् ॥ ५४ ॥ 





पढार्थ अमृतं  अमृत समेधिताः  एेश्वर्यशाली 
नारायणभुजाश्रयैः  नारायणको प्राप्तं  पाउनुभयो बन्नुभएको छ 

हातको आश्वरयमा रहेका स्व  सवै देवताहरू विग्रहात्  लडा्दबाट 
भवदुभिः  तपा्ईहरूले श्रिया  लक्ष्मीको कृपाद्रारा पनिउपारमत  रोकिनुहोस् 


ताक्यार्थ हे देवताहरू ! तपाईहरूले भगवान् नारायणको वरद हातको आश्वरयमा रहेर अमूत 
प्राप्त गर्नुभयो अनि लक्ष्मीजीको कृपाद्रारा एेश्वर्यशाली बन्नुभयो । अब यो लडादं नगर्नृहोस् । 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
संयम्य मन्युसंरम्भं मानयन्तो मुनेवंचः। 


उपगीयमानानुचरेरययुः सरव त्रिविष्टपम् ॥ ४५॥ 
पदार्थ सर्वे  सबै देवताहरू गरिरहेका आआफना 
मुनेः  देवर्षि नारदजीको मन्युसंरम्भं  रिसको आवेगलाईअनुचरहरूले युक्त भई 
वचः  वचन संयम्य  शान्त गरी त्रिविष्टपम्  स्वर्ग 
मानयन्तः  मानवै उपगीयमानालुचरेः  स्तुति ययुः  गए 





ताक्यार्थ देवर्षिं नारदजीको सल्लाहलाई मानेर आफ्नो रिसको आवेगलाई शान्त गरी स्तुति 
गरिरहेका आआफ्ना अनुचरहरूले सहित भई देवताहरू स्वर्गतिर गए । 


०  ०  ् 
येऽवहिष्टा रणे तस्मिन् नारदानुमतेन ते । 
बलिं विपन्नमादाय अस्तं गिरिमुपागमन् ॥ ४६ ॥ 


पदार्थ ते  ती दैत्यहरू पनि आदाय  लिएर 

तस्मिन्  त्यो नारदानुमतेन  नारदजीको अस्तं गिरि  अस्ताचलतर्फ 
रणे  युद्धमा सल्लाहअनुसार उपागमन्  गए 

ये  जोजो विपन्नं  मेका 

अवदिष्टाः  बाँचेका थिए बिं  बलिलाई 





रामालन्द्री टीका 


२९२३ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 


ताक्यार्थ त्यस युद्धमा बांँंचेका जति पनि दैत्यहरू थिए ती सबै नारदजीको सल्लाहअनुसार 
मरेका बलिलाई बोकेर अस्ताचलतफ गए । 

तत्राविनष्टावयवान् विद्यमानरिरोधरान् । 

उदाना जीवयामास संजीविन्या स्वविद्यया ॥ ४७॥ 
स्वविद्यया  आप्नो विद्याद्रारा 


पदार्थ अङ्हरू नष्ट नभएका 


तत्र  त्यर्होँ 
उराना  शुक्राचार्यले 
अविनष्टावयवान्  मुख्य 


विद्यमानशिरोधरान्  गर्धन 
नचिनाइएका दैत्यहरूलाई 
संजीविन्या  सञ्जीविनी 





जीवयामास  बंचाइदिए 


ताक्यार्थ त्यहोँ शुक्राचार्यले आफ्नो सन्जीविनी विद्याद्रारा जसका मुख्य अङ्ग नष्ट भएका 
थिएनन् र जसको गर्धन छिनादइएको थिएन त्यस्ता सब दैत्यहरूलाई बँचाइदिए । 


बलिर्चोरानसा स्पृष्टः प्रत्यापन्नेन्द्रियस्मृतिः। 
पराजितोऽपि नाखिययल्लोकतत्वविचक्षणः ॥ ४८ ॥ 





पदार्थ इन्द्रियमा चेतना र स्मरणशक्ति बलिः  असुरराज बलि 
उङानसा  शुक्राचार्यद्रारा फर्किएका पराजितः अपि  हारेका भए 
स्पृष्टः  छोइएका लोकतत्त्वविचक्षणः च  पनि 

न ३ संसारको  
प्रत्यापन्नान्द्रयस्मातः  संसारको यथार्थतालाई जाने न अखिद्यत्  खिन्न भएनन् 


वाक्यार्थ शुक्राचार्यले स्पर्श गर्नेवित्तिकै इन्द्रियमा चेतना र स्मरणशक्ति पाएका र संसारमा 
जितहार आदि बारम्बार भद्रहन्छन् भन्ने यथार्थलाई बुरेका असुरराज बलि देवताहरूसंग हारैर 
पनि खिन्न भएनन्। 

अध्यायविवरण देवासुर सडग्राम सृष्टिमा सत् र असत्का बीच सर्धैँ भड्रहने युद्धको दृष्टान्त 
र प्रतीक हो। यसको आध्यात्मिक अर्थले मानिसहरूको शरीर, मन र इन्द्ियभित्र भड्रहने 
उथलपुथल र खिचातानीलाई जना्ंछ । आत्मा नै प्रजापति हो र उसका सद्बुद्धि र असदबुद्धिरूपी 
दुई पत्नीहरू छन्। कश्यप प्रजापतिका दिति र अदिति नामका दुई पत्नीहरू भनेका यिन हन् । 
कश्यप शब्दको व्युत्पत्ति पश्यति इति पश्यकः पश्यक एव कश्यपः भनी गरिएको पाइन्छ, जसको 
अर्थ हुन्छ सबे व्यवहारलाई हेरिरहने द्रष्टा । दो अवखण्डने धातुबाट बनेको दिति शब्दले टुक्याउनु, 
छुटयाउनु वा भेद गर्नु भन्ने अर्थ दिन्छ। संसारका अनन्त पदार्थहरू र तिनीहरूको सडग्रहमा प्रवृत्त 
भई असत् पदार्थतिर लागेको बुद्धि नै दिति हो। अदिति शब्दको अर्थ भने भेद नगर्नुं या 
नटक्याउनु भने हुन्छ । यसरी अखण्ड परमात्मतत््वतिर लागेको बुद्धि ने अदिति हो भने संसारतिर 
लागेको बुद्धि दिति हो। यिनीहरूका अनन्त सन्तानहरू छन्। कश्यप आत्माको सत्ता पाएर नै 
दितिअदितिका सन्तान दैवी वृत्ति र आसुरी वृत्तिहरू सिद्ध हुन सक्छन्। शास्त्रहरूले दुष्ट 
दैत्यहरूलाई पनि कश्यपके सन्तान बताएर संसारका क्रोध, ईर्ष्या जस्ता दुष्परवृत्तिहरू पनि 


रामालन्द्री टीका 


२९२४ 
अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 


आत्माविना सिद्ध हून नसक्ने रहस्यलाई सङ्केत गरेका छन् । दैवी शक्ति र आसुरी शक्तिबीचमा 
परस्पर भदट्रहने खिचातानी नै देवासुरसडग्राम हो । 

बृहदारण्यकोपनिषदमा प्रजापतिका दुई छोरा देवता र असुरहरू छन् र ॒तीमध्ये असुरहरू 
बलिया अनि धैरे छन् भने देवताहरू थोर र निर्बल छन् भनिएको छ। यसको भाष्यमा 
श्रीशङ्राचार्यले शास्त्रीय प्रवृत्तिले युक्त इन्द्रियहरू देवता र स्वाभाविक बहिर्मुखी मनपरी प्रवृत्तिले 
युक्त इन्द्रियलाई असुर भनी उल्लेख गर्नुभएको छ । अत एव कनीयस्त्वं देवानां शास्त्रजनितप्रवत्तेः 
अल्पत्वात् बहदारण्यकोपनिषद्, शा ङरभाष्य १३१ अर्थात् शास्त्रजनित प्रवृत्ति थोर हुने भएकाले 
ने देवताहरू थोर थिए भनिएको हो । असुषु रमन्ते इति असुराः अर्थात् आपने जीवन र स्वार्थमा 
रमाउनेहरू नै असुर हुन् । स्वाभाविक रूपमा बलिया तिनीहरूले देवताहरूलाई जित्छन्, तर दैवी 
सम्पत्तिको संरक्षक साक्षात् परमात्मा ने हुनुहन्छ यसैले अन्त्यमा जित भने देवताहरूके हुने गर्द । 
देवदानवको युद्धमा भगवानूले देवताहरूलाई जिताइदिनुभएकोमा के शद्धा उठाइने गरिन्छ भने 
भगवान् आफ्नो सेवा गर्नलाई जिताइदिने स्वार्थी हूनुहुन्छ, त्यसैले सर्धै देवताको पक्ष लिनुहुन्छ । तर 
भगवान्ले देवताहरूको पक्ष लिनुपर्ने त्यस्तो स्वार्थको कारणले नभई लोकके कल्याणका लागि हो 
भन्ने बुखनुपर्दछ । यद्यपि पुराणहरूमा देवताहरूले पनि ठर्द॑टडँमा गल्ती गरेका प्रसङ्ग आंछन्, तर 
पनि भगवान् उनीहरूके पक्ष लिनुहुन्छ किनभने उनीहरू सम्पूर्ण प्राणीहरूका इन्द्रिय, मन आदिका 
नियन्त्रक समष्टि अस्तित्व हून्। हातका देवता इन्द्र, मुखका देवता वायु, जिन्रोका देवता वरुण, 
मनका देवता चन्दर, बुदधिका देवता सूर्य आदिले निरन्तर आफनो अनुग्रहद्रारा सबे प्राणीका 
इन्द्रियहरूलाई सञ्चालित गरिरहेका छन् । त्यसैले देवताहरू विना जगत्को स्थिति सम्भव नहूुने 
भएकाले नै भगवानूले उनीहरूके साथ दिनुहुन्छ । आध्यात्मिक अर्थमा भने अन्तर्मुखी दैवी 
सम्पत्तिले ने परमात्माकहाँ पुय्याइदिन्छ, आसुरी सम्पत्ति त्यो विना अधुरो रहन्छ भने बुभ्नुपर्दछ । 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायामष्टमस्कन्धे 
देवासुरसंग्रामे एकादशोऽध्यायः ॥ १९॥ 


रामालन्द्री टीका 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


अथ दादशोऽध्यायः 


२९२५ 


अध्याय १२ 


मोहिनीरूपबाट भगवान् शङ्र मोहित 


श्रीवाद्रायणिरुवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
वृषध्वजो निशम्येदं योषिद्रूपेण दानवान् । 


मोहयित्वा सुरगणान् हरिः सोममपाययत् ॥ १॥ 


वृषमारुह्य गिरिशः सव॑भूतगणेरवृतः। 


सह देव्या ययो द्रष्टुं यत्रास्ते मधुसूदनः ॥ २॥ 


पदार्थ अपाययत्  पिलाउनुभयो 
हरिः  भगवान् श्रीहरिले इदं  यो कुरा 

योषिद्रूपेण  स्तरीको रूप धारण निशम्य  सुनेर 

गरी वृषध्वजः  वृषध्वज 
दानवान्  दानवहरूलाई गिरिशः  भगवान् शङ्र 
मोहयित्वा  मोहित बनाई सर्वभूतगणेः  आफ्ना सम्पूर्ण 
सुरगणान्  देवताहरूलाई भूतगणहरुद्रारा 

सोमं  अमृत वृतः  युक्त भई 


। सह  सतीदेवीसंग 
वृषं  नन्दीमाथि 
आरुह्य  चढी 
यत्र  जरह 
मधुसूदनः  भगवान् श्रीहरि 
आस्ते  रहनुहुन्छ त्यतैतिरः 
द्रष्टं  दर्शन गर्न 





ययो  जानुभयो 


ताक्यार्थ भगवान् श्रीहरिले स्त्रीको रूप धारण गरी दानवहरूलाई मोहित तुल्याएर 
देवताहरूलाई अमृत पिलाउनुभयो भन्ने कुरा भगवान् शङ्रले सुन्नुभयो । त्यसपछि उहाँको दर्शन 
गर्न भगवान् शङ्र सतीसंग नन्दीमाथि चटी आफ्ना समस्त भूतगणहरूलाई पनि साथमा लिई 


भगवान् श्रीहरि रहनुभएको ठाडंतिर जानुभयो । 
सभाजितो भगवता सादरं सोमया भवः। 


सूपविष्ट उवाचेदं प्रतिपूज्य स्मयन् हरिम् ॥ ३॥ 


पदढार्थ गरिनुभएका 


भगवता  भगवान् श्रीहरिद्रारा 
संगसंगे ५ 
सोमया  उमाको संगसंगे 
सादरं  आदरपूर्वक 
सभाजितः  सत्कार 


भवः  भगवान् शङ्रले 
सूपविष्टः  सुखपूर्वक बसी 
हरिम्  श्रीहरि भगवान्लाई 
प्रतिपूज्य  सम्मान गर्दै 


स्मयन्  विस्तारे हांस्दे 
इदं  यसो 
उवाच  भन्नुभयो 





वाक्यार्थ भगवान् श्रीहर्टरारा आदरपूर्वकं सत्कार गरिनुभएका भगवान् शङर पनि उमासहित 


रामालन्द्री टीका 


२९२६ 
अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 


सुखपूर्वक बस्नुभयो र उहाँले भगवान् श्रीहरिलाई सम्मान गर्दै विस्तारे हाँस्दे यसो भन्नुभयो । 
श्रीमहादेव उवाच भगवान् शङ्रले भन्नुभयो 
देवदेव जगदुन्यापिन् जगदीश जगन्मय । 
सर्वैषामपि भावानां त्वमात्मा हेतुरीश्वरः ॥ ४॥ 


पदार्थ जगदीश  हे जगदीश्वर ईदवरः  ईश्वर र 

देवदेव  हे देवताका पनि देवतासर्वेषाम्  सबै आत्मा अपि  आत्मासमेत 
जगदुल्यापिन्  विश्वव्यापी भावानां  पदार्थहरूको त्वं  हजुर नै हुनुहुन्छ 
जगन्मय  विश्वरूप हेतुः  मूल कारण 





ताक्यार्थ हे जगदीश्वर ! हजुर देवताका पनि देवता, विश्वव्यापी र विश्वरूप हूनुहुन्छ । हजुर नै 
सम्पूर्ण पदार्थहरूको मूल कारण, तिनका स्वामी र आत्मा समेत हूनहुन्छ । 


आद्यन्तावस्य यन्मध्यमिद्मन्यद्हं बहिः । 
यतोऽव्ययस्य नैतानि तत् सत्यं ह्य चिद् भवान् ॥ ५॥ 





पदार्थ एतानि  यी आदि, मध्य र॒ अन्यत्  अन्य भोक्तासमेत हो 
यतः  जुन परमात्माबाट अन्त्य भवान्  हजुर 

अस्य  यो जगत्को न  हदेनन् तत्  त्यही 

आद्यन्तौ  आदि, अन्त्य र॒ यत्  जुन तत्त्व सत्यं  सत्स्वरूप 

मध्यम्  मध्य पनि हुन्छ इदं  यो दुश्यप्रपञ्च चित्  चैतन्यरूप 

अव्ययस्य  अविनाशी अदं  यसलाई देखने अहड़ार बह्म  ब्रह्म हुनुहन्छ 
परमात्माको चाहं बहिः  बाहिरी भोग्य पदार्थ र 


ताक्यार्थ हजुरबाट नै यो जगत्को आदि, मध्य र अन्त हुन्छ, तर अविनाशी परमात्मा हजुरको 
चाहं आदि, मध्य र अन्त कछैन। यो सम्पूर्णं दृश्य प्रपञ्च, यसलाई देख्ने अहङ्ार, बाहिरी भोग्य 
पदार्थ र भोक्तारूपमा समेत देखिने सत्य एवं चैतन्यरूप ब्रह्म हजुर ने हूनहुन्छ । 


तवेव चरणाम्भोजं श्रेयस्कामा निरारिषः। 
विसृज्योभयतः सङ्गं मुनयः समुपासते ॥ ६॥ 





पदार्थ उभयतः  यो लोक र परलोक चरणाम्भोजं एव  
श्रेयस्कामाः  कल्याण चाहने दुबैबाट चरणकमलको नै 

निराशिषः  समस्त सद्गं  आसक्तिलाई समुपासते  उपासना गर्दछन् 
कामनाहरूलाई त्याग गर्ने विसृज्य  छोडेर 

मुनयः  महात्माहरूले तव  हजुरको 


रामालन्द्री टीका 


अष्टम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


२९२७ 


अध्याय १२ 


वाक्यार्थ कल्याण चाहने र समस्त कामनाहरूलाई त्याग गर्न महात्माहरूले यो लोक र 
परलोक दुबैका आसक्तिहरूलाई त्यागेर केवल हजुरका चरणकमलको ने उपासना गर्दछन् । 


त्वं जह्य पृणंममृतं विगुणं विशोक 


मानन्दमात्रमविकारमनन्यदन्यत् ॥ 


विश्वस्य हेतुरुदयस्थितिसंयमाना 


पढार्थ 

त्वं  हजुर 

अमृतं  अमृतस्वरूप 
विगुणं  गुणले रहित 
विशोकम्  शोकशून्य 
आनन्दमात्र  केवल 
आनन्दस्वरूप 


पूण बह्म  पूर्ण ब्रह्म हुनुह॒न्छ 
अनन्यत्  हजुरभन्दा भिन्न 
केटी छैन, तर 

अन्यत्  हजुर सबेभन्दा भिन्न 
दनृहन्छ 

विश्वस्य  संसारको 
उद्यस्थितिसंयमानाम्  उत्पत्ति, 


र र व 
मालत्मङ्वरर्च तदपक्षतचानपन्षः ॥ ७ ॥ 


हेतुः  कारण हुनृहन्छ 

अनपेक्षः  पूर्णतः निरपेक्ष भएर 
पनि 

तदपेक्षतया  जीवहरूको 
अपेक्षाले 

आत्मेश्वरः च  जीवहरूलाई 
कर्मफल दिने ईश्वरसमेत 





अविकारं  निर्विकार स्थिति र लयको समेत हनुहन्छ 

वाक्यार्थ हे परमात्मा ! हजुर अमृतस्वरूप, गुणले रहित, शोकशृन्य, केवल आनन्दरूप र 
निर्विकार पूर्ण ब्रह्म हुनुहुन्छ । हजुरभन्दा भिन्न कुनै पनि पदार्थ छैन भने हजुर चाहं संसारका सबै 
पदार्थहरूभन्दा भिन्न हूनहुन्छ अनि संसारको उत्पत्ति, स्थिति र लयका समेत कारण हजुर नै 
हनहन्छ । पूर्णतः निरपेक्ष भएर पनि जीवहरूको अपेक्षाले उनीहरूलाई कर्मफल दिने ईश्वर पनि 
हजुर ने हुनुहुन्छ । 

एकस्त्वमेव सद्सदुद्यमद्वयं च 
स्वणं कृताकृतमिवेह न वस्तुभेदः ॥ 
रर, ९    


अज्ञानतस्त्वयि जनेविहितो विकल्पो 
यस्माद् गुणेव्यतिकरो निरुपाधिकस्य ॥ ८ ॥ 


पढार्थ सदसत्  कार्यकारणरूप न केन 
एकः  एक मात्र ह्यं  द्वैत र त्वयि  हजुरमा 
त्वम् एव  हजुर नै अद्वयं च  अद्रैतसमेत हुनुहृन्छ जनेः  मानिसहरद्रारा 


अज्ञानतः  अज्ञानका कारण 
विकल्पः  भेदव्यवहार 
विहितः  गरिन्छ 


कृताकृतम्  गहना बनाइएको र इह  यो द्वैत र अद्रैतरूप 
नबनाइएको हजुरमा 
स्वणं इव  सुन कैं वस्तुभेदः  वास्तविक भेद 





रालालन्द्री टीका 


२९२८ 
अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 


यस्मात्  किनभने हजुरमा कारण ने 

निरुपाधिकस्य  उपाधिले रहित गुणैः  गुणहरूको उपाधिका व्यतिकरः  भेद ४ देखिन्छ 
ताक्यार्थ एक मात्र हजुर नै कार्यकारणरूप अनि दैत र अद्रैतस्वरूप हुनुह॒न्छ। जसरी गहना 
बनादइएको सुन विभिन्न रूपमा अनि गहना नबनाइएको सुन एउटै रूपमा देखिन्छ, तर पनि ती 
दुईमा केही भेद छैन त्यसै गरी सबै रूपले प्रतीत हुनहुने हजुरमा पनि कुनै भेद छैन। यो 
भेदव्यवहार त मानिसहरूले अज्ञानका कारणले नै हजुरमा आरोपित गरेका हन् किनभने वास्तवमा 
हजुर उपाधिले रहित हूनहुन्छ, तर मायाका गुणहरूको उपाधिबाट नै भेदप्रतीत हुन्छ । 


वितरण माथिका दुई श्लोकमा परमात्मस्वरूपको वर्णन गरिएको छ । परमात्मा उपाधिले रहित 
निर्गुण ब्रह्मतत्त्व हूनुहुन्छ । उसो भए ॒त्यस्ता निर्गुण एवं निर्विशेष परमात्माको भजन र प्रार्थना 
कसरी गर्न सकिन्छ भन्ने शङ्का हदा समाधानको रूपमा भनिएको छ जीवहरूका अपेक्षाअनुसार 
तिनलाई फल पनि दिनुपर्न हृन्छ । मायाद्रारा संसारके सुष्टि, स्थिति र संहार गर्ने परमात्मा सम्पूर्ण 
कर्महरूका फलदाता हुनहुन्छ । तदपेक्षतया अर्थात् जीवहरू जेजे चाहन्छन्, सोहीअनुसार नै 
भगवानूले फल दिनुहुन्छ । उसो भए जसरी स्वार्थका कारण मालिकहरू आप्ना कर्मचारीहरूलाई 
तलब सुविधा दिन्छन् त्यसै गरी भगवान्ले पनि स्वार्थपूर्वक फल दिने हो त भन्ने शङ्को 
समाधान गर्दै भनिएको छ अनपेक्षः अर्थात् भगवान् परिपूर्ण भएकाले उहाँले केही अपेक्षा 
गर्नृहुन्न। 

निर्गुण ब्रह्मतत्त्व त अद्वितीय छ, त्यसमा कुनै भेद छैन । विविधतायुक्त दैत प्रपञ्चको रूपमा 
पनि त्यही तततव कसरी हुन सक्छ भन्ने शङ्खको समाधान प्रस्तुत श्लोकले दिएको छ । बाला, 
तिलहरी, ओँठी आदि गहना बनादएको सुन र गहना नबनाइएको अवस्थाको सुन दुई रूपले प्रतीत 
भए तापनि एडटे हन्। शुद्ध सुनमा भेद व्यवहार कैन, तर त्यही सुनले बनेका ओँठी, तिलहरी 
आदिका नामरूपहरू भिन्नभिनन छन्। यसै गरी आफ्नो स्वाभाविक रूपमा अद्वितीय परमात्मा 
व्यवहारकालमा कार्यकारणात्मक द्वैत प्रपञ्चको रूपमा प्रकट हुनुहुन्छ । नामरूपको दृष्टिले हरन 
हो भने जगत्का पदार्थहरूमा परस्पर भेद या दैत छ, तर ब्रह्मरूपले ती सब पदार्थ एडटे हुन्। 
त्यसैले भगवान् कार्यकारणात्मक द्वैत प्रपञ्च र प्रपञ्चातीत अद्वैत रूपसमेत हुनुहन्छ । 


त्वां बह्म केचिदवयन्त्युत धर्ममेके 
एके परं सदसतोः पुरुषं परेशम् ॥ 
अन्येऽवयन्ति नवशक्तियुतं परं त्वां 
केचिन्महापुरुषमन्ययमात्मतन्त्रम् ॥९॥ 


पढार्थ जह्य  ब्रह्मतत्त्व एके  एकथरी 
त्वां  हजुरलाई अवयन्ति  मान्दछन् घमं  धर्मरूप मान्दछन् 
केचित्  कोही उत  अनि एके  कोही 


रामालन्द्री टीका 


२९२९ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 
सदसतोः  प्रकति र पुरुषभन्दा त्वां  हजुरलाई केचित्  कोटी 

परं  पर रहेको नवशक्तियुतं  नौ ओटा शक्तिले आत्मतन्त्रम्  परम स्वतन्त्र 
पुरुषं  परमपुरुष युक्त अन्ययं  अविनाशी 

परेशम्  परमेश्वर मान्दछन् परं  परमात्मा महापुरुषम्  परमपुरुष मान्दछन् 
अन्ये  अरू कोही अवयन्ति  मान्दछछन् भने 





ताक्यार्थ हजुरलाई कोटी ब्रह्म मान्दछन्, अनि कही हजुरलाई धर्मरूप मान्दछन् अनि कोही 
चाद प्रकृति र पुरुषभन्दा पर रहने परमपुरुष परमेश्वरको रूपमा मान्दछन्। अरू कोही हजुरलाई 
नो ओटा शक्तिले युक्त परमात्मा भनी मान्दछन् भने कोटी चाह क्लेश, कर्म आदिको बन्धनले 
रहित परम स्वतन्त्र पुरुषको रूपमा मान्दछन् । 

वितरण एडटै आत्मतत्वलाई पनि विभिन्न दृष्टि भएका दार्शनिकहरूले आआपफ्नो रूपमा 
देख्दछन् भनी प्रस्तुत श्लोकमा बतादएको छ । छान्दोग्योपनिषद् ६२१मा एकमेवाद्वितीयम् 
अर्थात् परमात्मा एकमात्र तत्तव हुनहन्छ भनिएको छ । यसर्थ जसले जे रूपले जेजे वर्णन गरे पनि 
त्यो परमात्माकै वर्णन हन जान्छ, किनभने त्योभन्दा अर्को अस्तित्व नै छैन । जसरी एडटै डोरीलाई 
अनेक रूपमा देखन सकिन्छ । जसले डोरीलाई डोरी ने भनेर जान्दछछ त्यसले पनि डोरीमा ने 
डोरीलाई जानेको हुन्छ भने भ्रमद्रारा डोरीलाई ने सर्प, माला, लौरो आदि देख्नेहरूले पनि सर्पं 
आदि भनेर डोरीलाई नै अन्य रूपमा जानेका हुन्छन्। विभिन्न दर्शनले गर्ने परमात्मप्रतिपादन पनि 
यस्ते छ। यसलाई वेदान्तीहरू ब्रह्म भन्दछन् भने मीमांसकहरू धर्म भन्दछछन्। यसै गरी 
साडख्याचार्यहरू प्रकृतिपुरुषभन्दा पर रहेका निर्विशेष उदासीन तत्तव॒ भनी बतारंछन् । 
पाञ्चरात्रहरू नौ शक्ति विमला, उत्कर्षिणी, ज्ञाना, क्रिया, योगा, प्रह्ी, सत्या, ईशाना र 
अनुग्रहाले युक्त तततव भनी बतार्ंछन्। योगदर्शनका अनुयायीहरू भने त्यही ततत्वलाई महापुरुष 
भन्दछन् भन्ने कुरा यस श्लोकमा बतादएको छ। 


नाहं परायु्षयो न मरीचिमुख्या 

जानन्ति यद्विरचितं खलु सत्त्वसगाः । 
यन्मायया मुषितचेतस ईश दैत्य 

मत्यांदयः किमुत शङ्वदभद्रवृत्ताः ॥ १०॥ 





पदार्थ मरीचिमुख्याः  मरीचि आदि  

खलु  निश्चय नै ऋषयः  ऋषिहरूले ने रारवत्  सर्धं 

यद्विरचितं  जुन भगवान्को न जानन्ति  जान्दैनन् अभद्रवृत्ताः  रजोगुण र 
रचनालाई अदं न  म पनि जान्दिनं तमोगुणमा लागिपर्न 

सतत्वसगांः  सत्त्व गुणप्रधान ईश  हे परमात्मा दैत्यमत्यांद्यः  दैत्य र मानिस 
भएर पनि यन्मायया  हजुरको मायाद्रारा आदिले त 

परायुः  ब्रह्माजीले मुषितचेतसः  चित्त भ्रान्त किमुत  कसरी जानून् 


रालालन्द्री टीका 


२९३० 
अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 


ताक्यार्थ हे परमात्मा ! सत्त्वगुण प्रधान भएका म शिव, ब्रह्माजी र मरीचि आदि ऋषिहरूले 
पनि हजुरको सुष्टिरचनालाई समेत पूरा बुण्न सक्दैनौँ भने जसको चित्त हजुरको मायाद्रारा मोहित 
भएको छ रजो रजोगुणी एवं तमोगुणी कर्महरूमा लागि पेरेका छन्, ती दैत्य र मानिस आदि 
प्राणीले त हजुरको सुष्टिरचनाको रहस्य कसरी बुषून् ? 


स त्वं समीहितमदः स्थितिजन्मनाशं 

भूतेहितं च जगतो भवबन्धमोक्षौ । 
वायुयंथा विशाति खं च चराचराख्यं 

स्वं तदात्मकतयावगमो ऽवरुन्त्से ॥ ९९॥ 


पदार्थ अवगमः  केवल ज्ञानस्वरूप र विनाश 

यथा  जसरी सः  यस्ता भूतेहितं  प्राणीहरूको कर्म र 
वायुः  वायु त्वं  हजुर पनि भवबन्धमोक्षो च  संसारको 
खं  आकाश र तदात्मकतया  सर्वात्मक बन्धन र मोक्षलाई समेत 
चराचराख्यं च  चर, अचर सबैभएकाले स्वं  सबैलाई 


प्राणीहरूको शरीरभित्र पनि समीहितं  आफ्नो सृष्टि अवरुन्त्से  व्याप्त गर्नुहुन्छ र 
विङ्ति  व्याप्त रहन्छ, त्यसौ अदः जगतः  यो जगत्को जान्हुन्छ 

गरी स्थितिजन्मनाशं  जन्म, स्थिति 
ताक्यार्थ हे प्रभु ! जसरी वायु आकाशमा र चरचर सबै प्राणीहरूको शरीरभित्र व्याप्त रहन्छ, 
त्यसै गरी हजुर पनि आफ्नो सुष्टि भएको यो जगत्को जन्म, स्थिति, नाश, प्राणीहरूको कर्म, 
संसारको बन्धन र मोक्ष सबै भित्र व्याप्त हुनुहुन्छ अनि ज्ञानस्वरूप हजुर नै यी सबेलाई 
जान्नुहुन्छ । 





अवतारा मया दुष्टा रममाणस्य ते गुणेः। 
सोऽहं तद् द्रष्टुमिच्छामि यत् ते योषि्वपुधृतम् ॥ १२॥ 





पढार्थ मया  मद्रारा योषिद्रपुः  स्त्रीको स्वरूप 
गुणेः  गुणहरूद्रारा दुष्टाः  देखिएका छन् धृतम्  धारण गर्नुभयो 
रममाणस्य  लीला विहार गर्ने सः अहं  त्यही म तत्  त्यही स्वरूप 

ते  हजुरका ते  हजुरले द्रष्टुम्  हेर्न 

अवताराः  अनेक अवतारहरू यत्  जुन इच्छामि  चाहन्टु 


ताक्यार्थ मायाका गुणहरूलाई स्वीकार गरी अनेक लीलाहरू गर्नृहुने हजुरका अनेक अवतारहरू 
मेले देखेको दु । तर आज म हजुरले जुन स्त्रीरूप धारण गर्नुभएको थियो त्यही स्वरूपलाई हेर्न 
चान्द । 


रालालन्द्री टीका 


२९३१ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 


येन सम्मोहिता दैत्याः पायिताश्चामृतं सुराः। 
तद् दिदुक्षव आयाताः परं कोतृहं हि नः ॥ १२॥ 





पढार्थ अमृतं  अमृत हि  निश्चय नै 

येन  जुन रूपद्रारा पायिताः  पिलाइए नः  हामीहरूलाई 

दैत्याः  दैत्यहरू तत्  त्यही स्वरूपलाई परं  असाध्यै 

सम्मोहिताः  मोहित भए  दिदुक्षवः  देखने इच्छाले कोतूहलम्  खुलदुली लागेको 
सुराः च  देवताहरू चाहं आयाताः  आएका छँ छ 


वाक्यार्थ जुन स्त्रीस्वरूपद्रारा हजुरले दैत्यहरूलाई मोहित बनाउनुभयो र देवताहरूलाई अमृत 
पिलाइदिनुभयो त्यही स्वरूपलाई हरन इच्छाले हामी आएका छँ । हामीलाई यस विषयमा असाध्ये 
खुलदुली लागेको छ। 
श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
. न   ९ 


एवमभ्यथितो विष्णुभंगवान् शूलपाणिना । 
प्रहस्य भावगम्भीरं गिरिदां प्रत्यभाषत ॥ १४॥ 


पदार्थ गरिनुभएका प्रहस्य  मुसुक्क हाँस्दै 
शूरुपाणिना  भगवान् शङ्रद्रारा भगवान्  भगवान् गिरिशं  भगवान् शङ़रलाई 
एवं  यसप्रकार विष्णुः  विष्णुले प्रत्यभाषत  बताडन थाल्नुभयो 
अभ्यर्थितः  प्रार्थना भावगम्भीरं  गम्भीर भावले 





ताक्यार्थ भगवान् शङरले यसप्रकार प्रार्थना गरिसकेपछि भगवान् विष्णु गम्भीर भावले मुसुक्क 
हां स्नुभयो, अनि उहाँले भगवान् शङडूरलाई बताउन थाल्नुभयो । 
श्रीभगवानुवाच श्रीभगवान्ले भन्नुभयो 
व स 


कोतूहलाय दैत्यानां योषिद्वेषो मया कृतः। 
परयता सुरकायोणि गते पीयूषभाजने ॥ १५॥ 


पढार्थ सुरकायौणि  देवताहरूको काम   दैत्यहरूको मनमा 
पीयूषभाजने  अमृतको कलश परयता  यही रूपद्रारा गराउन कौतूहलाय  उत्सुकता पैदा गर्न 
गते  दैत्यहरूको हातमा सकिन्छ भन्ने विचार गर्ने योषिद्धेषः  स्त्रीको रूप धारण 
गएपच्ि मया  मेले कृतः  गरिएको हो 


ताक्यार्थ अमृतको कलश देत्यहरूको हातमा गएपचछ्छि स्त्रीको रूप लिएर मात्र देवताहरूको 
काम बनाउन सकिन्छ भन्ने विचार गर्दै मेले देत्यहरूको मनमा उत्सुकता पैदा गर्न मात्र स्त्रीको 
स्वरूप धारण गरेको हं । 


रामालन्द्री टीका 


२९३२ 


अध्याय १२ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
तत् तेऽहं दशेयिष्यामि दिदुक्षोः सुरसत्तम । 
कामिनां बहु मन्तव्यं सङ्कत्पप्रभवोदयम् ॥ १६॥ 
पढार्थ ते  हजुरलाई 


सुरसत्तम  हे देवश्रेष्ठ महादेव सङ्कल्पप्रभवोदयम्  कामवासना 
अहं  म उत्पन्न गराउने अनि 
दिदक्षोः  ठैर्न चाहने कामिनां  कामासक्त 





व्यक्तिहरूलाई 

बहु मन्तव्यं  असाध्ये मनपर्न 
४ 

तेत्यो रूप 

दशयिष्यामि  देखाउन 


वाक्यार्थ हे देवश्रेष्ठ महादेव ! कामवासनालाई उत्पन्न गराउने र कामासक्त व्यक्तिहरूलाई 
असाध्ये मनपर्न त्यो रूप हजुर हेर्न चाहनुहन्छ भने म॒ अवश्य देखाउनेद्ु । 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
इति ब्रुवाणो भगवास्तत्रेवान्तरधीयत । 


सवंतर्चारयंश्चक्ुभंव आस्ते सहोमया ॥ १७ ॥ 


पदढार्थ तत्र  त्यहीं ने 
इति  यति अन्तरधीयत  अन्तर्धन हुनुभयो 
बरवाणः  भन्दाभन्दै भवः  भगवान् शङ्कर चाहं 


भगवान्  भगवान् श्रीहरि उमया सह  उमा देवीसंग 





सवंतः  सवैतिर 

चक्षुः  आंखा 

चारयन्  इला 
र 

आस्ते  बस्नुभयो 


ताक्यार्थ यति भन्दाभन्दे श्रीहरि भगवान् त्यहीं अन्तर्धान हूनुभयो । भगवान् शङूर चाह उमा 


देवीसंग सबैतिर ओंँखा डुलाडँदै बस्नुभयो । 


ततो दृद्शोपवने वरस्त्रियं विचित्रपुष्पारुणपल्लवद्रमे । 
विकीडतीं कन्दुकलीलया लसदुदुकूलपयंस्तनितम्बमेखलाम् ॥ १८ ॥ 


पदार्थ पालुवायुक्त वृक्षहरूले भरिएको 
ततः  त्यसपछि भगवान्  उपवने  बरगँचामा 

शङ्रले कन्दुकलीलया  भकुन्डो उफार्दे 
विचत्रपुष्पारुणपल्लवद्ुमे  विक्रीडतीं  खेलिरहेकी 


रङ़ीविरङ़ी फूल र राताराता लसदुदुवूलपयंस्तनितम्ब 





मेखलाम्  सुन्दर साडीले 
सुशोभित कम्मरमा मेखला 
बांधिएकी 

वरस्त्रियं  सुन्दरी युवतिलाई 
द्दशं  देख्नुभयो 


वाक्यार्थ त्यसपच्छि भगवान् शङूरले रङगीविरङड़ी पल र राताराता पालुवायुक्त वृक्षहरूले 
भरिएको एउटा सुन्दर बगगैचामा भकुन्डो उफार्दै खेलिरहेकी एवं सुन्दर साडीले सुशोभित कम्मरमा 


मेखला बाँधेकी सुन्दरी युवतिलाई देख्नुभयो । 


 ४७  न भ 
आवतनाटहतनकाम्पतस्तनव्रकृष्टहार रुभरः पद् पद् । 
प्रभज्यमानामिव मध्यतश्चलत्पदप्रवालं नयतीं ततस्ततः ॥ १९॥ 


रालालन्द्री टीका 


२९३२ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 


दिश्ु भ्रमत्कन्दुकचापलेर्भशं प्रदविग्नतारायतलोरलोचनाम् । 
स्वकणेविभ्राजितकुण्डलोल्लसत्कपोलनीलारकमण्डिताननाम् ॥ २०॥ 





पदढार्थ कि जस्तो भएकी चलाख भएका नानी सहितका 
आवतंनोहतंनकम्पितस्तन चरुत्पदप्रवारं  चञ्चल चञ्चल र ठुला जंखाले युक्त 
परकृष्टहारोरुभरेः  भकुन्डोलाई पालुवासमानको चरणलाई भएकी 

माथि फाल्दा र तलबाट ततः ततः  यताउति स्वकणविभ्राजितकुण्डलोल्लस 
समाँदा यताउति हल्लिएका नयतीं  इलादे गरेकी त्कपोलनीलारकमण्डिताननाम्  
स्तन र उज्ज्वल हारहरूका दिषु  अनेक दिशातिर दुई कानमा दुन्डिएका चम्किला 
भारले भ्रमत्कन्दुकचापलेः  फुत्किएको कुण्डलहरूद्रारा उज्यालिएका 
पदे पदे  पाडइलैपिच्छे भकुन्डो यताउता गुदा गाला र काला केशराशिले गर्दा 
मध्यतः  कम्मर भृरां  अत्यन्त असाध्ये राम्रो अनुहार भएकी 
प्रभज्यमानाम् इव  भांचिएला पप्रोद्िग्नतारायतलोललोचनाम्  सुन्दरीलाई देख्नुभयो 


वाक्यार्थ भकुन्डोलाई माथि फाल्दा र तलबाट समारँदा यताउति हल्लिएका स्तन र उज्ज्वल 
हारहरूको भारले थिचिएर पाइलैपिच्छे भाँचिएला कि रै लाग्ने पातलो कम्मर भएकी, चञ्चल 
पालुवासमान चरणलाई यताउति इलादरहेकी, खेलाँदा हातबाट फुत्किई यताउता गएको 
भकुन्डोका कारणले चलाख भएका आंँखाका नानीयुक्त चञ्चल ठुला आंँखा भएकी र दर्द 
कानमा दुन्डिएका चम्किला कुण्डलहरुद्रारा उज्यालिएका गाला र काला केशराशिले गर्दा 
असाध्ये राम्रो अनुहार भएकी सुन्दरीलाई भगवान् शङूरले देख्नुभयो । 


इलथद् दुकूलं कबरी च विच्युतां सन्नह्यतीं वामकरेण वल्ुना । 
विनिघ्नतीमन्यकरेण कन्दुकं विमोहयन्तीं जगदात्ममायया ॥ २९॥ 
 ० ९ कन्दुकलीटयेषद् 
तां वीक्ष्य देव इति टू 
व्रीडास्फुटस्मितविसृष्टकदाक्षमुष्ट  । 
स्वरीप्रे्षणप्रतिसमीक्षणविहलात्मा 
नात्मानमन्तिक उमां स्वगणांरच वेद ॥२२॥ 





पदार्थ वल्गुना  सुकुमार कन्दुकं  भकुन्डोलाई 
रखथत्  फुस्किएको वामकरेण  बायाँ हातले विनिघ्नतीम्  हान्दै गरेकी 
दुकूलं  सादी र सन्नह्यतीं  मिला्ँदै गरेकी आत्ममायया  आप्नो 
विच्युतां  फुकेको अन्यकरेण  अर्को दाहिने मायाद्रारा 

कबरीं च  चुल्ठोलाई हातले जगत्  सारा संसारलाई नै 


रामालन्द्री टीका 


२९३० 





अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 
विमोहयन्तीं  मोहित कटाक्षमुष्टः  केही र भएका 

बनादरहेकी लज्जामिधित मन्दमुस्कान र॒ देव  भगवान् शङ्रले 

इति  यस्ती छडके हेराइले मन चोरिएका आत्मानं  आफूलाई 

तां  ती मोहिनीलाई अनि अन्तिके  नजिकै रहेका 

वीक्ष्य  देखेर स््रपरक्षणप्रतिसमीक्षण उमां  उमा देवीलाई र 
कन्दुकलीलया  भकुन्डो विहृलात्मा  आफूले उनलाई स्वगणान् च  आपफ्ना 
खेल्दाखेल्दे ती सुन्दरीबाट हेरेको अनि उनले पनि गणहरूलाई समेत 
ईषत्वीडास्फुटस्मितविसृष्ट आफूलाई हेरेको देखेर असाध्ये न वेद  बिर्सनुभयो 


ताक्यार्थ फुस्किएको साडी र फुकेको चुल्टोलाई आप्ना कोमल बायाँ हातले मिलादरहेकी र 
दाहिने हातले चाह भकुन्डो हान्दे गरेकी अनि आफनो मायाले सारा संसारलाई नै मोहित 
बनादरहेकी सुन्दरीलाई भगवान् शङडूरले देख्नुभयो । भकुन्डो खलिरहेकी ती सुन्दरीले पनि भगवान् 
शङरलाई केटी लज्जा मिधित मन्दमुस्कानले मुस्कुरादे छडके हेराइले हेरेपछि त उहाँको मन ने 
चोरियो। यसरी आपले उनलाई हिरेको अनि उनले पनि आपफूलाई हेरेको देखेर असाध्यै व्याकुल 
भएका भगवान् शङडरले नजिकै रहेकी उमा देवी र आपफ्ना गणहरूसहित आफूलाई पनि 
विर्सनुभयो । 


तस्याः कराग्रात् स तु कन्दुको यदा गतो विदूरं तमनुव्रजत्स्रियाः। 
वासः ससूत्रं लघु मारुतोऽहरद् भवस्य देवस्य किलानुपश्यतः ॥ २३॥ 





पदार्थ गतः  गएको थियो   हावाले 

सः त्यो तं  त्यसको देवस्य  भगवान् 

कन्दुकः तु  भकुन्डो अनुव्रजल्स््रियाः  पछिपछ्ि भवस्य  शङ्रले 

यदा  जब दौडिएकी ती सुन्दरीको अनुपश्यतः किल  हेदर्हिरदै ने 
तस्याः  ती सुन्दरीको ससूत्रं  मेखलासहितको अहरत्  उडाइदियो 
कराग्रात्  हत्केलाबाट लघु  पातलो 

विदूरं  अलि टाढा वासः  त्यो साडीलाई 


ताक्यार्थ खेल्दाखेल्दै एकपटक त्यो भकुन्डो ती सुन्दरीको हत्केलाबाट फुत्किएर अलि टाढा 
पुग्यो। त्यसलाई लिन त्यसको पच्िपछि दौडिएकी ती सुन्दरीको मेखलासहितको पातलो 
साडीलाई भगवान् शङ्रले हेद्हि्दै हावाले उडादइदियो । 


एवं तां रुचिरापाङ्गीं दशंनीयां मनोरमाम् । 
दुष्ट्वा तस्यां मनश्चक्रे विषज्जन्त्यां भवः किल ॥ २४॥ 


पदार्थ रुचिरापाङ्गीं  अत्यन्त रामरा दरंनीयां  हरिर जस्तो लाग्ने 
एवं  यसरी आंँखाका कुनाहरू भएकी र 


रामालन्द्री टीका 


२९३५ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 
मनोरमाम्  मनलाई आनन्द भवः  भगवान् शङ्रले मनः  मन 

दिने विषज्जन्त्यां  आपूतिर आसक्त चके किर  लगाउनुभयो 

तां  ती सुन्दरीलाई भए ४ैँ देखिएकी 

दष्ट्वा  देखेर तस्यां  तिनमा 





ताक्यार्थ ओंँखाका कुनाहरू अत्यन्त राम्रा भएकाले हिरिरहू जस्तो लाग्ने र मनोरज्जनी ती 
सुन्दरीलाई देखेर भगवान् शङ्रले आपरूतिर आसक्त भएजस्तो देखिएकी ती सुन्दरीमा मन 
लगाउनुभयो । 


तयापहतविज्ञानस्तत्कृतस्मरविहलः। 
भवान्या अपि पश्यन्त्या गतदहीस्तत्पदं ययो ॥ २५॥ 


तत्कृतस्मरविहलः  उनको 
कारणले गर्दा कामवासनाद्वारा 
अपहृतविज्ञानः  विवेक व्याकुल बनेका भगवान् तत्पदं  उनको पच्िपचछ्छि 
अपहरण गरिएका गतदहीः  लाजै छाडी ययो  दौडिनुभयो 

वाक्यार्थ ती सुन्दरी र उनको हाउभाउका कारण कामवासनाद्रारा विवेक हराई व्याकुल बनेका 
भगवान् शङ्कर लाजै छाडी उमा देवीले हेदहिर्वै उनको पच्िपचछ्छि दौडिनुभयो । 


सा तमायान्तमारोक्य विवस्त्रा व्रीडिता भृराम् । 
निलीयमाना वृक्षेषु हसन्ती नान्वतिष्ठत ॥ २६॥ 


भवान्याः  उमा देवीले 
परयन्त्याः अपि  ठैर्दा्हर्दै नै 


पढार्थ 
तया  ती सुन्दरीद्रारा 





पदार्थ व्रीडिता  लजाएकी हसन्ती  हाँस्दै 
तं  ती भगवान् शङ्रलाई विवस्त्रा  वस्त्रहीन न अन्वतिष्ठत  नअडिई 
आयान्तं  आइरहेको सा  तिनी भागिरहिन् 


आलोक्य  देखेर वृक्षेषु  रुखहरूको आडमा 
भृराम्  अत्यन्त निलीयमाना  छेल पर्दै 
ताक्यार्थ भगवान् शङड्रलाई आदइरहेको दे खेपछ्ि वस्व्रहीन ती सुन्दरी हाँस्दै र रुखहरूको आडमा 
छेल पर्दे भागिरहिन्। 

तामन्वगच्छद् भगवान् भवः प्रमुषितेन्द्रियः। 


कामस्य च वशं नीतः करेणुमिव यूथपः ॥ २७॥ 





पदार्थ कामस्य च  कामवासनाको नीतः  परेका 
परमुषितेन्द्रिः  इन्दरियहरू समेत भगवान्  भगवान् 
चोरिएका वशमा नरहेका र॒ वशं  वशमा भवः  शङ्र 


रामालन्द्री टीका 


२९३६ 
अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 


यूथपः  हात्तीहरूको नाटके पछि लागे अन्वगच्छत्  पछि लाग्नुभयो 
करेणुम् इव  हत्तिनी ठोईको तां  ती सुन्दरीको 

ताक्यार्थ इन्दियहरू वशमा नरहेका र कामवासनाको वशमा परेका भगवान् शङ्कर हात्तीहरूको 
नाइके हत्तिनी ढोई को पछि लागे फँ ती सुन्दरीको पछि लाग्नुभयो । 


् नुबज्यातिवेगेन ज गृहीत्वानिच्छतीं ध  
सोऽ त्वानिच्छतीं स्त्रियम् । 
केराबन्ध उपानीय बाहुभ्यां परिषस्वजे ॥ २८॥ 





पढार्थ केराबन्धे  चुल्टोमा स्त्रियम्  सुन्दरीलाई 

सः  उहाँ उपानीय  समाती गृहीत्वा  समाएर 

अतिवेगेन  अत्यन्त छिटो अनिच्छतीं  उनको चाहना बाहुभ्यां  दुबै हातले 
अनुवज्य  उनको पचछ्छि दौडिई विना पनि परिषस्वजे  अंगालो मार्नुभयो 


ताक्यार्थ भगवान्ले अत्यन्त छिटो दौडी उनको चुल्टोमा समात्नुभयो र उनले नचाहँदा नचाहेदे 
पनि आपफ्ना दुबे हातले उनलाई समाती अँगालो मार्नुभयो । 
सोपगूढा भगवता करिणा करिणी यथा । 
विप्रकीणशिरोरुहा   


इतस्ततः प्रसप॑न्ती वि ॥ २९॥ 
आत्मानं मोचयित्वाङ्ग सुरषभभुजान्तरात्। 


प्राद्रवत् सा पृथुश्रोणी माया देवविनिमिंता ॥ २०॥ 
पढार्थ  ततः  यताउति पृथुश्रोणी  ठुलो नितम्ब भएकी 
अङ्गं  हे प्रिय राजा प्रसपंन्ती  फुत्किन खोजेकी सुन्दरी 
यथा  जसरी विप्रकीणेरिरोरुहा  कपाल सुरषंभयुजान्तरात्  महादेवका 
करिणा  हात्तीले जताततै छरिएकी हातको फन्दाबाट 
करिणी  हत्तिनीलाई अंगालो देवविनिमिंता  श्रीहरिदरारा आत्मानं  आफूलाई 
मार, त्ययै गरी रचिएकी मोचयित्वा  द्ुटाई 
भगवता  भगवान् शङ्रद्रारा माया  माया स्वरूपिणी प्राद्रवत्  दौडिडन् 
उपगूढा  अंगालो मारिएकी साती 





वाक्यार्थ हे राजा ! जसरी हात्तीले हत्तिनीलाई अँगालो माछ त्यसै गरी भगवानूले तिनलाई 
अंगालो मारेपछ्ि यताउति फुत्किन खोज्दा कपालहरू जतातते छरिएकी अनि ठुलो नितम्ब भएकी 
ती श्रीहरिदरारा रचना गरिएकी मायास्वरूपिणी सुन्दरी भगवान् शङ्रको हातको फन्दाबाट 
आफूलाई द्ुटाई त्यहं बाट भागिन् । 


रामालन्द्री टीका 


२९३७ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 


त ०     
तस्यास पदवीं रुद्रा वत्णरटुम्रुतकमणः। 


न्द,      


प्रत्यपद्यत कामेन वेरिणेव विनिनिंतः॥ ३९॥ 


पदढार्थ रुद्रः  भगवान् शङ्कर पनि पदवीं  पाइला 
वैरिणा  शत्र अदुभुतकर्मणः  अदभुत लीला प्रत्यपद्यत  पछ्छयादै 
कामेन  कामदेवद्रारा भएका दौडिनुभयो 

विनिजिंतः इव  जितिए ठै तस्य ती 

असो  उहाँ विष्णोः  विष्णु भगवान्को 





ताक्यार्थ शत्रु कामदेवद्रारा जितिए र भगवान् शङ्र अदभुत लीला गर्नृहुने स्त्री रूपधारी 
भगवान् विष्णुको पछिपचछछि दौडिनुभयो । 

टिप्पणी  भगवान् शङडूरले कामदेवलाई भस्म गर्नुभएको थियो। यसैले भगवान् शङडूरलाई 
कामारि अर्थात् कामदेवका शत्रु भनिन्छ। भगवान् शङ्र अहिले सुन्दरी स्त्रीको पछि लागेकाले 
मानौ उहाँ लाई उहाँको शत्रु कामदेवले जितेको हो कि भनेर यस श्लोकमा उत्प्रेक्षा गरिएको हो । 


तस्यानुधावतो रेतश्चस्कन्दामोघरेतसः। 
शुष्मिणो यूथपस्येव वासितामनुधावतः ॥ ३२॥ 


पदढार्थ यूथपस्य इव  हात्तीको रँ १ 

वासितां  कामग्रस्त हत्तिनीको अनुधावतः  ती सुन्दरीको पछि तस्य  ती भगवान्को 
अनुधावतः  पछिपछ्छि दौडने लाग्ने रेतः  वीर्य 

शुष्मिणः  मदोन्मत्त अमोघरेतसः  अमोघ वीर्य चस्कन्द  पतन भयो 





ताक्यार्थ कामग्रस्त हत्तिनीको पछि लाग्ने मदोन्मत्त हात्तीको ैँ ती सुन्दीको पछिपचछ्ि लाग्ने 
अमोघ वीर्य भएका भगवान् शङ्रको वीर्य पतन भयो । 


यत्र यत्रापतन्मह्यां रेतस्तस्य महात्मनः। 
तानि रूप्यस्य हेम्नरच कषेत्राण्यासन् महीपते ॥ ३३॥ 


पदढार्थ मह्यां  पृथिवीमा हेम्नः च  सुनका 

महीपते  हे राजा यत्र यत्र  जहांजहां कषत्राणि  खानीयुक्त ठारँहरू 
त्स्य ती अपतत्  खस्यो आसन्  भए 

महात्मनः  महादेवको तानि  तीती ठं 

रेतः  वीर्य रूप्यस्य  चांँदीका र 





वाक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! ती महादेव भगवान्को वीर्य पुथिवीका जुनजुन ठाँमा खस्यो 
तीती ठाहरू सुनका र चांँदीका खानीहरू भए। 


रामालन्द्री टीका 


२९३८ 


अष्टम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


३ न्द, ० 
सरित्सरस्सु शेटेषु वनेषुपवनेषु च । 
यत्र क्व चासन्नृषयस्तत्र सन्निहितो हरः ॥ ३४ ॥ 


पढार्थ 

सरित्सरस्सु  नदी र 
सरोवरहरूमा 

शठेषु  पहाडहरूमा 
वनेषु  वन र 


उपवनेषु च  बरगँचाहरूमा 
समेत 

यत्र क्व च  जहाँ कीं पनि 
ऋषयः  ऋषिहरू 

आसन्  रहन्थे 





अध्याय १२ 


तत्र  त्यी त्यहीं 
हरः  भगवान् शङ्कर 
सन्निहितः  पुग्नुभएको थियो 


ताक्यार्थ नदी, सरोवर, पहाड, वन एवं बर्गैचा आदि जुनजुन ठाँहरूमा ऋषिहरू रहन्थे, 
त्यहीं त्यहीं भगवान् शङ्कर पुग्नुभएको थियो । 


वा ९ ५ अ 
स्कन्ने रेतसि सोऽपश्यदात्मानं देवमायया । 
जडीकृतं नृपश्रेष्ठ सन्न्यवतंत कडमलात् ॥ ३५॥ 





पदार्थ   आपरूलाई करमलात्  त्यो लज्जाजनक 
नृपश्रेष्ठ  हे राजा देवमायया  श्रीहरिको प्रसङ्गबाट 

रेतसि  वीर्य मायाद्रारा सन्न्यवतंत  हटनुभयो 
स्कन्ने  स्खलित भएपकछ्ि जडीकृतं  अज्ञानी बनाएको 

सः  उर्हँले अपर्यत्  देख्नुभयो अनि 


ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! वीर्य स्खलन भएपचछि भगवान् शङ्रले आपूलाई श्रीहरिको मायाले 
अज्ञानी फँ बनादइदिएको थाहा पाउनुभयो र यो लज्जाजनक प्रसङ्गबाट हट्नुभयो । 


अथावगतमाहात्म्य आत्मनो जगदात्मनः । 
अपरिज्ञेयवीयंस्य न मेने तदु हादूभुतम् ॥ ३६ ॥ 





पदार्थ आत्मनः  आत्मास्वरूप तत् उ  त्यो कुरालाई 
अथ  त्यसपछि जगदात्मनः  सर्वात्मा अदुभुतम्  आश्चर्य 
ह  निश्चय नै भगवान्को न मेने  मान्नुभएन 
अपरिज्ञेयवीयंस्य  अपरिमित अवगतमाहात्म्यः  माहात्म्य 

पराक्रमले युक्त थाहा पाएका भगवान् शङ्रले 


ताक्यार्थ यसपच्छि अपरिमित पराक्रमले युक्त आत्मास्वरूप सर्वात्मा भगवान्को महिमालाई 
थाहा पाएर भगवान् शङूरले यस विषयमा केही आश्चर्य मान्नुभएन । 


रामालन्द्री टीका 


२९३९ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 
तमविक्लवमरीडमालक्ष्य मघुसूदनः। 
उवाच परमप्रीतो बिभ्रत् स्वां पोरुषी तनुम् ॥ २७ ॥ 

पदढार्थ परमप्रीतः  असाध्ये प्रसनन॒ पौरुषीं  पुरुषको 

तं  ती भगवान् शङरलाई भएका तनुम्  शरीरलाई 

अविक्लवं  खिन्नतारहित एवं मघुसूदनः  मधु दैत्यका नाशक बिभ्रत्  धारण गरी 

अनीड  लज्जारहित भगवान्ले उवाच  यसो भन्नुभयो 

आलक्ष्य  देखेर स्वां  आफ्नो 





ताक्यार्थ यो घटनाबाट कुनै खिन्नता र लज्जा नभएका भगवान् शङूरलाई देखेर भगवान् विष्णु 
असाध्य प्रसन्न हुनुभयो र आफ्नो यथार्थ पुरुषशरीर धारण गरी उहाँ लाई यसो भन्नुभयो । 


श्रीभगवानुवाच श्रीभगवान्ले भन्नुभयो 
दिष्ट्या त्वं विबुधश्रेष्ठ स्वां निष्ठामात्मना स्थितः। 


र न्द,  ० क 

यन्मे स्त्रीरूपया स्वेरं मोहितोऽप्यङ्ग मायया ॥ ३८ ॥ 
पदढार्थ मायया  मायाद्रारा आत्मना  अफ नै 
विबुधश्रेष्ठ  देवताहरूमध्ये भ्रष्ठ स्वेरं  यथेच्छ स्वां  आपनो 
अङ्ग  हे प्रिय शङ्कर मोहितः अपि  मोहित भए निष्ठां  स्थितिमा 
यत्  जसरी तापनि स्थितः  रहनुभएको छ 
मे मेरो त्वं  तपाई 
स्वीरूपया  स्त्रीरूप धारण गर्ने दिष्ट्या  सौभाग्यले 





तवाक्यार्थ हे देवताहरूमध्ये श्रेष्ठ शङ्र ! मेरो स्त्रीरूपी मायाद्रारा आफ्नै इच्छाले मोहित भए 
तापनि तपाई आफ नै आफ्नो स्थितिमा रहनुभएको छ, यो सौभाग्यको कुरो हो । 


को नु मेऽतितरेन्मायां विषक्तस्त्वदुते पुमान् । 
तांस्तान् विसृजतीं भावान् दुस्तरामकृतात्मभिः ॥ ३९॥ 





पढार्थ व्यक्तिहरूद्रारा त्वदुते  तपाईबाटेक 

तान् तान्  तीती दुस्तरां  द्ुटकारा पान कः नु  कुन चाहं 
भावान्  भावहरू नसकिने विषक्तः  विषयमा आसक्त 
विसृजतीं  फैलाइरहने मे  मेरी पुमान्  पुरुषले 
अकृतात्मभिः  अनितेन्िय मायां  मायालाई अतितरेत्  तर्न सक्ला र 


ताक्यार्थ जो विभिन्न भावहरू फलार र जसबाट अजितेन्धिय पुरुष द्ुटकारा पाउन सक्देन 
त्यस्ती मेरी मायाबाट संसारमा तपार्ईबाहेक अर्को कुन चाहं व्यक्तिले पार पाउन सक्ला र? 


रामालन्द्री टीका 


२९४० 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 
सेयं गुणमयी माया न त्वामभिभविष्यति । 
मया समेता काठेन कालरूपेण भागाः ॥ ४०॥ 

पदार्थ भागशः  रजोगुण आदिको गुणमयी  त्रिगुणात्मिका 

काठेन  सृष्टि आदिको क्रमले माया  मायाले 

समयञनुसार समेता  युक्त भएकी त्वां  तपाईलाई 

कालरूपेण  कालस्वरूप सा  यस्ती न अभिभविष्यति  जित्न 

मया  मद्रारा इयं  यी सकनेकठेन 





तवाक्यार्थ सृष्टि, स्थिति आदिको समयअनुसार कालरूपी मद्रारा रजोगुण, सत्त्वगुण आदिले 
युक्त भएकी त्रिगुणात्मिका मायाले तपार्ईलाई जित्न सकनेक्तैन। 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
एवं भगवता राजन् श्रीवत्साङ्केन सत्कृतः। 
आमन्त्य तं परिक्रम्य सगणः स्वालयं ययो ॥ ५१॥ 


पदढार्थ सत्कृतः  सत्कार गरिएका परिक्रम्य  उहांको परिक्रमा 
राजन्  हे राजा परीक्षित्! सगणः  आपफ्ना गणसहित गरी 
एवं  यसप्रकार भगवान् शङ्कर स्वायं  आफ्नो लोकतिर 


भगवता  भगवान् 


तं  ती भगवान् विष्णुसंग 


ययो  जानुभयो 





श्रीवत्साङ्केन  विष्णुद्रारा आमन्त्र्य  बिदा लिई 
ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! भगवान् विष्णुले यसप्रकार भगवान् शडूरको सत्कार गर्नुभयो । त्यसपछि 
भगवान् शङड्र पनि उहाँसंग बिदा लिई उहाँको परिक्रमा गरेर आपफ्ना गणसहित कैलाशतिर 
जानुभयो । 

आत्मांशभूतां तां मायां भवानीं भगवान् भवः। 


शंसतामृषिमुख्यानां प्रीत्याचष्टाथ भारत ॥ ४२॥ 


पदार्थ शंसतां  आदरपूर्वक सुनिरेका भवानीं  उमालाई 

भारत  हे भरतवंशी परीक्षित् ! ऋषिमुख्यानां  प्रमुख प्रीत्या  प्रेमपूर्वक 

अथ  यसपच्ि ऋषिहरूको अगाडि तां त्यो 

भगवान्  भगवान् आत्मांशभूतां  आफ्नो अंश मायां  मायाको विषयमा 
भवः  शङ्रले भएकी आचष्ट  बताउनुभयो 





ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! भगवान् शङ्रले ऋषिमुनिहरूको सभामा ने प्रेमपूर्वक आफ्नी अधिनी 
उमालाई त्यो मायाको विषयमा बताउनुभयो । 


रालालन्द्री टीका 


२९४१ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 
अपि व्यपरयस्त्वमजस्य मायां परस्य पुंसः परदेवतायाः । 
अहं कलानामूृषभो विमुद्ये ययावशोऽन्ये किमुतास्वतन्त्राः ॥ ४३॥ 
पदार्थ मायां  मायालाई अहं  म समेत 
त्वं  तिमीले व्यपर्यः अपि  के देख्यौ विमद्य  मोहित भँ भने 
परस्य  परम यया  जुन मायाद्रारा अन्ये अस्वतन्त्राः  अरू परतन्त्र 
पुंसः  पुरुष कलानां  सम्पूर्ण सदगुणहरूको जीवहरूको त 
परदेवतायाः  परमेश्वर ऋषभः  स्वामी किंउतके कुरा 
अजस्य  भगवान्को अवशः  परमस्वतन्त्र 





ताक्यार्थ हे सती ! तिमीले के परमपुरुष परमात्मा भगवान् श्रीहरिको मायालाई देख्यौ ? सम्पूर्ण 
सदगुणहरूका स्वामी र परमस्वतन्त्र भए तापनि जुन मायाद्रारा म समेत मोहित भए भने अरू 
परतन्त्र जीवहरूको त के कुरा? 


यं मामपृच्छस्त्वमुपेत्य योगात् समासहस्रान्त उपारतं वे । 
स एष साक्षात् पुरुषः पुराणो न यत्र कालो विते न वेदः ॥ ४४॥ 


पदढार्थ यं  जुन आराध्यको विषयमा 
त्वं वै  तिमीले नै अपृच्छः  सोधेकी धियौ 
समासहस्रान्ते  हजार वर्षपछि एषः  यी भगवान् 


यत्र  जहाँ 
कालः  समय 
न विदाते  पस्न सक्दैन 





योगात्  समाधिबाट सः  त्यही वेद्ः न  वेदले समेत वर्णन गर्न 
उपारतं  ब्यँखिएको साक्षात्  साक्षात् सक्दैन 

मां  मकहाँ पुराणः पुरुषः  पुराण पुरुष 

उपेत्य  आणएर हनुहन्छ 


ताक्यार्थ अहिले हजारी वर्षको समाधिबाट म उठेपच्छि तिमीले मसंग मेरो आराध्यको विषयमा 
सोधैकी थियौ। यी भगवान् उनै साक्षात् पुराणपुरुष परमात्मा ह॒नुहन्छ जहाँ काल पनि पस्न 
सक्देन र वेदहरूले पनि जसको स्वरूपको वर्णन गर्न सक्दैनन्। 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 

इति तेऽभिहितस्तात विक्रमः शाङ्ख॑घन्वनः। 

    सिन्धोर्निर्मथने  य धृत ४ 

न येन धृतः पृष्ठे महाचलः ॥ ५५॥ 


पढार्थ ते  तपारईलाई निमथने  मन्थन गर्दा 
तात  हे प्रिय परीक्षित् येन  जो श्रीहरिले महाचलः  मन्दराचललाई 
इति  यसप्रकार सिन्धोः  समुद्रको पृष्ठे  पिद्यँमा 


रामालन्द्री टीका 


२९४२ 
अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 


धृतः  बोक्नुभएको थियो, शार्गघन्वनः  शा्ईधनु धारण विक्रमः  पराक्रम 
त्यस्ता गर्नृहुने श्रीहरिको अभिहितः  बताइयो 
वाक्यार्थ हे परीक्षित् ! जो श्रीहरिले समुद्रमन्थनको वेलामा कष्ुवा रूप लिई मन्दराचललाई 
आपफ्ना पिट्युंमा बोक्नुभएको धियो ती शाधनु धारण गर्नृहुने श्रीहरिको पराक्रम मेले तपार्ईलाई 
सुनाएं। 
एतन्मुहुः कीतंयतोऽनुद्ुण्वतो न रिष्यते जातु समुद्यमः क्वचित्। 
यदुत्तमदटोकगुणानुवणनं समस्तसंसारपरिश्रमापहम् ॥ ४६॥ 


पदार्थ समुद्यमः  उद्योग पवित्रकीर्तिं भगवान्का 

एतत्  यो चरित्रलाई क्वचित्  कहीं पनि र गुणहरूको कीर्तन 

मुहुः  बारम्बार जातु  कहिल्यै पनि समस्तसंसारपरिश्रमापहम्  
कीतंयतः  कीर्तन गर्ने र न रिष्यते  व्यर्थ हुदैन संसारका सम्पूर्ण परिश्रमहरूलाई 
अनुखुण्वतः  श्रवण गर्ने यद्  किनभने नाश गर्नैवाला छ 

व्यक्तिको उत्तमरलोकगुणानुवणंनं  





ताक्यार्थ यस चरित्रलाई बारम्बार श्रवण र कीर्तन गरिरहने व्यक्तिको उद्यम कहीं पनि र 
कहिल्यै पनि व्यर्थ हदेन किनभने पवित्रकीर्तिं भगवान्का गुणहरूको कीर्तनले संसारका सम्पूर्ण 
परिश्रमहरूलाई नाश गरिदिन्छ । 


असदविषयमङ्परिं भावगम्यं प्रपन्ना 
नमृतममरवयांनाखशयत् सिन्धुमथ्यम् ॥ 
श अ क । 
कपटयुवतिवेषो मोहयन् यः सुरारी 
स्तमहमुपसृतानां कामपूरं नतोऽस्मि ॥ ४७॥ 





पदार्थ अमरवयांन्  देवताहरूलाई भेटिने 

कपययुवतिवेषः  छल मायाले सिन्धुमथ्यम्  समुद्रमन्थनबाट अङ्ग्रिं  चरणयुक्त 

स्त्रीको रूप धारण गर्न उत्पन्न उपसृतानां  शरणमा 

यः  जसले अमृतं  अमृत आएकाहरूको 

सुरारीन्  दैत्यहरूलाई अरायत्  खुवाउनुभयो कामपूरं  इच्छा पूरा गरिदिनृहुने 
मोहयन्  मोहित गरी असदविषयम्  दुष्ट तं  त्यस्ता परमात्मालाई 
प्रपन्नान्  आफ्नो शरणमा व्यक्तिहरुद्रारा पाउने नसकिने अहं  म 

आएका भावगम्यं  भक्तिद्रारा मात्र नतः अस्मि  प्रणाम गर्द 


ताक्यार्थ मायाले स्त्रीको रूप धारण गर्ने जुन भगवान्ले दैत्यहरूलाई मोहित बनाउनुभयो र 
शरणमा आउने देवताहरूलाई चाहं समुद्रमन्थनबाट उत्पन्न अमृत खुवाउनुभयो । जसको चरणलाई 


रामालन्द्री टीका 


२९७४३ 
अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 


दुष्ट व्यक्तिहरूले पाडन सक्देनन् केवल भक्तिबाट मात्र प्राप्त गर्न सकिन्छ र जो आपफ्ना शरणमा 
आएकाहरूको समस्त इच्छा लाई पूरा गरिपिनुहुन्छ त्यस्ता परमात्मालाई म प्रणाम गर्व । 
अध्यायविवरण यस अध्यायमा भगवान् शङर भगवान् विष्णुको मोहिनी रूपमा मोहित 
हनुभएको बताइएको छ । यस प्रसङ्गलाई लिएर प्रशस्त शङाहरू उठेको पाडन्छ । तर यो लीलामा 
साधकहरूलाई सावधानीको शिक्षा दिने उदेश्य लुकेको छ भन्ने बुमनुपर्दछ । भगवान् शङर कामारि 
हुनुह॒न्छ । जसको ज्ञानरूपी तेस्रो नेत्रले कामदेवलाई डउटढाइदियो उने भगवानूलाई कामले कसरी 
जित्न सक्छ र? शिव सामान्य देवता मात्र नभएर स्वयं परमात्मा हूनुहुन्छ । भगवान् विष्णु र 
उहांमा भेद छैन भन्ने कुरा त समुद्रबाट उत्पन्न विष पिउने प्रसङ्गमा सातौ अध्यायमा उहाँको स्तुति 
गरिएबाट थाहा ह॒न्छ । परमात्मा ने संसारको सृष्टि, स्थिति र संहार गर्न ब्रह्मा, विष्णु र शिवको 
रूपमा देखिनुहुन्छ भागवत ८७२३ भनी भागवतले शिव र विष्णुलाई एडटै तत्तव मानेको छ। 
भगवान् शिव भगवान् विष्णुको मोहिनी रूपमा मोहित हुन भगवान्को लीला मात्र हो। यस 
प्रसङ्गबाट पनि साधकहरूले सावधानीको शिक्षा लिनुपर्वछछ। मनमाथि अलिकति पनि विश्वास 
गरियो भने त्यसले मानिसलाई खाडलमा लगेर खसालिदिन्छ। जब मनका स्वच्छन्द प्रवृत्तिहरूमा 
रमाउन थालिन्छ तब मनको शक्ति बढिहाल्छ । त्यसैले साधकले यो स्वच्छन्द मनमा स्धैँ दृष्टि 
लगाइरहनुपर्दछ ता कि यसले आपरूलाई परास्त गर्न नपाओस्। शास्त्रहरूमा यो उपदेशले 
साधकलाई सावधान गराँदा धैरेजसो भगवान् शंकर मोहित भएको यही चरित्रलाई दृष्टान्त 
बनादइएको छ भागवत ५६२ । बाहौ अध्यायको सुरुमा पनि श्रीधर स्वामीले भगवान्को 
मायाद्रारा सारा संसार मोहित हुनसक्छ भन्ने दृष्टान्तका लागि यो महादेवमोहन बताइएको हो 
भनी उल्लेख गर्नुभएको छ । यसैले यो शिवमोहको कथा साधकटहरूलाई सर्धं सावधान रहन 
निर्देशन र भगवान्को मायाले सबेलाई परास्त गर्न सक्छ भन्ने दृष्टान्त पनि हो । 


इति श्रीमदुभागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायामष्टमस्कन्धे 
शाङ्रमोहनं नाम द्वादशोऽध्यायः ॥ १२॥ 


रामालन्द्री टीका 


२९४४ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 


अथ त्रयोदशो ऽध्यायः 
वैवस्वत आदि मन्वन्तरहरूको वर्णन 
श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
मनुविंवस्वतः पुत्रः श्राद्धदेव इति श्रुतः। 
सप्तमो वतमानो यस्तदपत्यानि मे शुणु ॥ १॥ 





पढार्थ श्रुतः  प्रख्यात मे  मबाट 

यःजो सप्तमः  सातौँ तदपत्यानि  उनका 
वतमानः  अहिलेका मनुः  मनु छन् यी सन्तानहरूको विषयमा 
श्राद्धदेवः इति  श्राद्धदेव भन्ते विवस्वतः  विवस्वान्का शुणु  सुन्नुहोस् 
नामले पुत्रः  छोरा हुन् 


ताक्यार्थ अहिलेका मन्वन्तरमा श्राद्धदेव नाम गरेका मनु छन्। यी सातौ मनु हृन् र 
विश्वस्वान्का छोरा हुन् । यिनका सन्तानहरूको विषयमा सुन्नुहोस् । 


इकष्वाकुनभगरुचैव धृष्टः रायौतिरेव च । 
नरिष्यन्तोऽथ नाभागः सप्तमो दिष्ट उच्यते ॥ २॥ 
करूषरच पृषध्रश्च दशमो वसुमान् स्मृतः। 
मर्ोर्वेवस्वतस्येते दशा पुत्राः परन्तप ॥ २॥ 


पदार्थ नाभागः च  नाभाग समेत ।  भनिन्छन् 
परन्तप  हे शत्रुनाशक परीक्ित्।सप्तमः  सातौ छोरा चाह एते  यी 

इक्ष्वाकुः  इक्ष्वाकु दिष्टः  दिष्ट दशा  दश जना 
नभगः च  नभग उच्यते  भनिन्छन् वैवस्वतस्य  वैवस्वत 
धृष्टः एव  धृष्ट र करूषः च  करूष श्राद्धदेव 

रायौतिः एव  शर्याति पनि पृषधः च  पृषध्र र मनोः  मनुका 

अथ  त्यसै गरी दशमः  दशौँ छोरा पुत्राः  छोराहरू थिए 
नरिष्यन्तः  नरिष्यन्त वसुमान्  वसुमान् 





ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! विश्वस्वान्का पत्र श्राद्धदेव मनुका दश जना छोराहरू भए । जेठा 
इक्ष्वाकु अनि अरू नभग, धृष्ट, शर्याति, नरिष्यन्त, नाभाग, दिष्ट, करूष, पृषध्र र दसौँ छोरा 
वसुमान् नामका धिए। 


रामालन्द्री टीका 


२९९५९५५ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 


आदित्या वसवो रुद्रा विश्वेदेवा मरुद्गणाः । 
अरिवनावृभवो राजन्निन्द्रस्तेषां पुरन्द्रः ॥ ४॥ 





पदढार्थ रुद्राः  रुद्रहरू ऋभवः  ऋभुहरू देवता हुन् 
राजन्  हे राजा परीक्षित् विश्वेदेवाः  विश्वेदेव तेषां  तिनीहरूमध्ये 
आदित्याः  आदित्यहरू मरुद्गणाः  मरुद्गण पुरन्दरः  पुरन्दर 

वसवः  वसुहरू अदिवनो  अश्विनीकुमार र॒ इन्द्रः  इन्द्र छन् 


ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! यस मन्वन्तरमा आदित्य, वसु, रुद्र, विश्वेदेव, मरुद्गण, 
अश्विनीकुमार र ऋभुहरू देवताहरू थिए भने तिनीहरूमध्ये पुरन्दर नामका इन्द्र भए। 


   ९  न्त 


करुयपोऽत्रिवेसिष्टङ्च विश्वामित्रोऽथ गोतमः। 
जमद्ग्निभरद्याज इति सप्तषंयः स्मृताः ॥ ५॥ 


पदार्थ वसिष्ठः च  वसिष्ठ भरद्वाजः इति  भरद्राज यति 
अथ  त्यसै गरी विङवामित्रः  विश्वामित्र सप्तषंयः  सप्तर्षि 

क्यपः  कश्यप गोतमः  गौतम स्मृताः  मानिएका छन् 
अत्रिः  अत्रि जमदग्निः  जमदग्नि र 





ताक्यार्थ त्यसै गरी कश्यप, अत्रि, वसिष्ठ, विश्वामित्र, गौतम, जमदग्नि र भरद्वाज यी सात 
जना सप्तर्षि छन्। 


अत्रापि भगवज्जन्म कश्यपाददितेरभूत् 
आदित्यानामवरजो विष्णुवांमनरूपधृक् ॥ ६॥ 





पढार्थ अभूत्  भयो जन्मिई 

अत्र अपि  यो मन्वन्तरमा पनि विष्णुः  भगवान् विष्णुले वामनरूपधृक्  वामनरूप 

कश्यपात्  कश्यप र आदित्यानां  अदितिका धारण गर्मुभएको थियो 
 

अदृतेः  अदितिबाट छो राहरूमध्ये 

भगवज्जन्म  भगवान्को जन्म अवरजः  सबैभन्दा पचि 


ताक्यार्थ यस मन्वन्तरमा पनि कश्यपकी पत्नी अदितिबाट भगवान् विष्णु जन्मिनुभयो । 
अदितिका छोराहरूमध्ये सबैभन्दा कान्छा उहाँले वामनरूप धारण गर्नुभएको धियो । 


१. तु पु    अ 
सङ्क्षेपतो मयोक्तानि सप्त मन्वन्तराणि ते। 
भविष्याण्यथ वक्ष्यामि विष्णोः राक्त्यान्वितानि च ॥ ७॥ 
पदार्थ  ति  तपाईलाई मया  मेले 


रामालन्द्री टीका 


२९.४६ 
अष्टम स्कन्ध 


सङ्क्षेपतः  सडक्षेपमा 
सप्त  सात 

मन्वन्तराणि  मन्वन्तरको 
विषयमा 


श्रीमद्भागवत 


उक्तानि  बतापेँ 

अथ  अब 

विष्णोः  भगवान् विष्णुको 
शक्त्या  शक्तिले 





अध्याय १३ 


अन्वितानि  युक्त भएका 
भविष्याणि च  आगामी 
मन्वन्तरहरू पनि 

वक्ष्यामि  बताउनेदु 


वाक्यार्थ मेले तपाईलाई अहिलेसम्मका सात ओटा मन्वन्तरको विषयमा बता । अब भगवान् 
विष्णुका शक्तिले युक्त भएका आगामी अरू मन्वन्तरहरूको विषयमा बताह । 


 ९ जाये   ९  उभे न 
विवस्वतश्च ह जार्य वङ्वकमसुतं उम । 


संज्ञा छाया च राजेन्द्र ये प्रागभिहिते 


  


तृतीयां वडवामेके तासां संज्ञासुतास्त्रयः। 
यमो यमी श्राद्धदेवर्छायायारच सुताञ्छृणु ॥ ९॥ 


सावर्णिस्तपती कन्या भायां संवरणस्य या । 


मिहतं तव ॥  ॥ 


इानैर्चरस्तृतीयो   , वडवात्मजौ 
ऽभूदारवना ङ् ॥ १० ॥ 


पदार्थ 

राजेन्द्र  हे राजा परीक्षित् ! 
संज्ञा  संज्ञार 

छाया च  छाया गरी 

उभे  दुब 

विङ्वकमंसुते  विश्वकर्माका 
छो रीहरू थिए जो 

विवस्वतः च  विवस्वान्का 
हे जाये  दुरई पत्नी थिए 

ये  जो जसको विषयमा 
तव  तपार्ईलाई 

प्राक्  पटिल्यै 

अभिहिते  बताइए बताइयो 


एके  कोटी 
तृतीयां  तेस्री पत्ती 


वडवां  वडवा भनी बता्ंछन् 
तासां  तिनीहरूमध्ये 


यमः  यमराज 

यमी  यमी र 

श्राद्धदेवः  श्राद्धदेव मनुसमेत 
त्रयः  तीन जना 

संज्ञासुताः  संज्ञाका सन्तान 
थिए 

छायायाः च  छायाका चाहं 
सुतान्  सन्तानहरू 

शृणु  सन्नुहोस् 





सावणिंः  सावर्णि 
या जो 

संवरणस्य  संवरणकी 
भायां  पत्नी भडन् ती 
तपती  तपती नामकी 
कन्या  कन्या र 
तृतीयः  तेसखो सन्तान 
रानेर्चरः  शनैश्चर 
अभूत्  भए 
वडवात्मजो  वडवाका 
छो राहरू चार्हिं 

अदिवनो  अश्विनीकुमार भए 


ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! विश्वकर्माका संज्ञा र छाया गरी दुई छोरी धथिए, ती दुबे 
विवस्वानूका पत्नी भए, जसको चरित्र मैले बतादसकँ। विवस्वानूकी तेस्नी पत्नी वडवा नामकी 
थिडन् पनि भन्दछन्। तीमध्ये संज्ञाका यमराज, यमी र श्राद्धदेव नामका तीन सन्तान भए। 
छायाका पनि तीनै सन्तान थिए। जेठा सावर्णि, तपती नामकी कन्या जो पछि संवरणकी पत्नी 
भटन् अनि तेम्ना चाहं शनैश्चर थिए । वडवाबाट चाहं अश्विनीकुमार जन्मिए । 


रामालन्द्री टीका 


२९८७ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 
र र    

अष्टम ऽन्तर आयातं सावाणमावता म्बुः । 

निर्मोकविरजस्काद्याः सावणिंतनया नृप ॥ ॥ 
पदार्थ आयाते  आएपचि सावणिंतनयाः  सावर्णिका 
नृप  हे राजा सावर्णिः  सावर्णि छो राहरू 
अष्टमे  आँ मनुः  मनु निर्मोकविरजस्काद्याः  निर्मोक 
अन्तरे  मन्वन्तर भविता  हनेछन् र विरजस्क आदि हुनेछन् 





ताक्यार्थ हे राजा ! आढ मन्वन्तर आएपच्ि सावर्णि मनु हुनेछन्। उनका छोराहरू निर्मोक र 
विरजस्क आदि हुनेछन । 


तत्र देवाः सुतपसो विरजा अमृतप्रभाः। 
तेषां विरोचनसुतो बलिरिन्द्रो भविष्यति ॥ १२॥ 





पदार्थ   अमृतप्रभा नामका बलिः  बलि 

तत्र  त्यो मन्वन्तरमा देवाः  देवताहरू हुनेछन् इन्द्रः  इन्द्र 
सुतपसः  सुतपा तेषां  ती मध्ये भविष्यति  हनन् 
विरजाः  विरजा र विरोचनसुतः  विरोचनका छोरा 


ताक्यार्थ त्यस मन्वन्तरमा सुतपा, विरजा र अमृतप्रभ आदि देवताहरू हुनेछन् । अनि विरोचनका 


छोरा बलि इन्दर हुनेछन् । 
दत्त्वेमां याचमानाय विष्णवे यः पदत्रयम् । 


राद्धमिन्द्रपदं हित्वा ततः सिद्धिमवाप्स्यति ॥ १३॥ 


पदार्थ 

यः  जसले 

पदत्रयम्  तीन पाड पुथिवी 
याचमानाय  माग्दै गरेका 
विष्णवे  विष्णु भगवान्लाई 


इमां  यो पूरात्रिलोकने 
दत्वा  दिएर 

राद्धम्  सम्पूर्ण एेश्वर्यले पूर्ण 
इन्द्रपदं  इन्द्रको पदलाई पनि 
हित्वा  त्यागेर 


ततः  त्यसपछि 
सिद्धिं  सिद्धि 
अवाप्स्यति  पाउनेछछन् 





ताक्यार्थ यिनै बलिले तीन पाड पृथिवी माग्ने भगवान् विष्णुलाई सारा त्रिलोक नै दान 
गर्नेछन् । उनले सम्पूर्ण रेश्वर्यले परिपूर्ण भएको इन्द्रको पदलाई पनि त्यागेर परमसिद्धि पाउनेचछछन् । 
  प्रीतेन 
योऽसो भगवता बद्धः प्रीतेन सुतरे पुनः। 
निवेशितोऽधिके स्वगांदधुनास्ते स्वराडिव ॥ १४ ॥ 

यः असौ  जुन यी बलि 


पढार्थ भगवता  भगवान्दरारा 


रामालन्द्री टीका 


२९८८ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 


स्वराट् इव  मालिक रँ 
आस्ते  त्यहीं बसेका छन् 


अधिके  श्रेष्ठ 

सुतठे  सुतल लोकमा 
प्रीतेन  प्रसनन भएपचछ्ि निवेशितः  राखिएका थिए 
स्वगांत्  स्वर्गभन्दा पनि अघुना  अहिले उनी 
ताक्यार्थ एकपटक त भगवान्ले बलिलाई बन्दी बनाउनुभएको धियो, तर पचि प्रसन्न भएर 
उहाँले उनलाई स्वर्गभन्दा पनि श्रेष्ठ सुतल लोक दिनुभयो । अहिले उनी त्यहोँको मालिक रै भएर 
बसिरहेका छन् । 


गालवो दीप्तिमान् रामो द्रोणपुत्रः कृपस्तथा । 
ऋष्यशङ्गः पितास्माकं भगवान् बाद्रायणः ॥ १५॥ 
दमे सप्तषंयस्तत्र भविष्यन्ति स्वयोगतः। 
इदानीमासते राजन् स्वे स्व आश्रममण्डठे ॥ १६॥ 


बद्धः  वांधिएका थिए उने 
पुनः  फेरि 





पदार्थ कृपः  कृपाचार्य भविष्यन्ति  हनन् 

राजन्  हे राजा परीक्षित् ऋष्यसुञ्खः  ऋष्यशृङ्ग र इदानीं  अहिले 

तत्र  त्यस मन्वन्तरमा अस्माकं  हाम्रा स्वयोगतः  आप्नो योगबलले 
गाठ्वः  गालव पिता  पिताजी स्वे स्वे  आआपनै 


आश्रममण्डले  आश्रमक्ेत्रमा 
आसते  रहुनभएको छ 


दीप्तिमान्  दीप्तिमान् भगवान्  भगवान् 
रामः  परशुराम बाद्रायणः  वेदव्यास 
द्रोणपुत्रः  द्रोणपुत्र अश्वत्थामा इमे  यी 

तथा  त्यसै गरी सप्तषंयः  सप्तर्षि 
ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् । त्यस मन्वन्तरमा गालव, दीप्तिमान्, परशुराम, अश्वत्थामा, 
कृपाचार्य, ऋष्यशृङ्ग र मेरा पिताजी भगवान् व्यास गरी सात जना सप्तर्षि हुनेछन्। अहिले भने 
उहांहरू योगबलले आआप्नै आश्रममा रहनुभएको छ। 





९०  


देवगुह्यात् सरस्वत्यां सावंभोम इति प्रभुः। 
स्थानं पुरन्दराद्धृत्वा बलये दास्यतीङ्वरः ॥ १७ ॥ 





पदार्थ सरस्वतीबाट स्थानं  स्वर्गलोक 
प्रभुः  सर्वसमर्थ साव॑भोमः इति  सार्वभौम भने हृत्वा  हरण गरी 
ईरवरः  ईश्वरले अवतार लिई बर्ये  बलिलाई 
देवगुह्यात्  देवगुह्य र पुरन्दरात्  पुरन्दर नामका दास्यति  दिनुहुनेछ 
सरस्वत्यां  उनकी पत्नी इन्द्रबाट 


ताक्यार्थ त्यस मन्वन्तरमा भगवानूले देवगुह्यकी पत्नी सरस्वतीको गर्भवाट सार्वभौम नामको 


रामालन्द्री टीका 


२९४९ 
अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 


अवतार लिनुहुनेछ र पुरन्दर नामका इन्द्रबाट स्वर्गको राज्य लिएर बलिलाई दिनुहुने। 

नवमो दक्षसावणिंम॑नुवंरुणसम्भवः। 

भूतकेतुर्दीप्तकेतुरित्याद्यास्तत्सुता न 

भूतकेतुरदीप्तकेतुरित्यायास्तत्सुता नृप ॥ १८ ॥ 
पढार्थ नवमः  नवँ दीप्तकेतुः इत्याद्याः  दीप्तकेतु 
नृप  हि राजा मनुः  मनु हुनेखन् आदि हुनेछछन् 
वरुणसम्भवः  वरुणका छोरा तत्सुताः  उनका छोराहरू 
दक्षसावणिंः  दक्षसावर्णि भूतकेतुः  भूतकेतु 
ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! वरुणका छोरा दक्षसावर्णि नवौ मनु हुनेछन्। उनका छोराहरू 
चाहं भूतकेतु र दीप्तकेतु आदि हूनेछछन् । 

पारा मरीचिगभांद्या देवा इन्द्रोऽद्भुतः स्मृतः। 


दयुतिमत्प्रमुखास्तत्र भविष्यन्त्यृषयस्ततः ॥ १९॥ 





पदार्थ   देवताहरू र दयुतिमत्प्रमुखाः  द्युतिमान् आदि 
तत्र  त्यो मन्वन्तरमा अटूमुतः  अदभुत नामका ऋषयः  ऋषिहरू 

पाराः  पार इन्द्रः  इन्द्र भविष्यन्ति  हनन् 
मरीचिगभांदययाः  मरीचिगर्भ स्मृतः  हुनेछन् 

आदि ततः  त्यसै गरी 





ताक्यार्थ त्यस मन्वन्तरमा पार, मरीचिगर्भं आदि देवताहरू हूनेछन्। अदभुत नामका इन्द्र र 
द्युतिमान् आदि सप्तर्षि हुनेछछन् । 


आयुष्मतोऽम्बुधारायामृषभो भगवत्कला । 

भविता येन संराद्धां त्रिलोकीं भोक्ष्यतेऽदुभुतः ॥ २०॥ 
पदार्थ कलावतार संराद्धां  दिदरएको 
आयुष्मतः  आयुष्मान् र भविता  हुनेछ त्रिलोकीं  तीन लोकलाई 
अम्बुधारायां  अम्बुधारामा अदुभुतः  अदभुत नामका भोक्ष्यते  भोग गर्नछन् 
ऋषभः  ऋषभ नामको इन्द्रले 
भगवत्कला  भगवान्को येन  जसद्रारा 
ताक्यार्थ आयुष्मान्की पत्नी अम्बुधाराको गर्भबाट भगवान्ले ऋषभ नामको कलावतार धारण 
गर्नृहुनेछ । अदभुत नामका इन्द्रले उहाँले ने दिएको तीन लोकको राज्य भोगनेछन् । 

दशमो बह्यसावणिंरुपर्खोकसुतो महान् । 


तत्सुता भूरिषिणादयया हविष्मत्प्रमुखा द्विजाः ॥ २१॥ 





रालालन्द्री टीका 


२९५० 


अष्टम स्कन्ध 


पदार्थ 


श्रीमद्भागवत 


ब्रह्मसावर्णि  ब्रह्मसावर्णि 


उपरटोकसुतः  उपश्लोकका नामका 


छोरा 
महान्  धरे गुणले युक्त 


दशमः  दसौ मनु हुनेछन् 
भूखिणाद्याः  भूरिषेण आदि 


अध्याय १३ 


तत्सुताः  उहाँका छोराहरू र 
हविष्मत्प्रमुखाः  हविष्मान् 
आदि 





द्विजाः  सप्तर्षि हुनेछन् 


ताक्यार्थ उपश्लोकका धेरै गुणले युक्त ब्रह्मसावर्णि नामका छोरा दसौ मनु हुनेछन्। उनका 
छोराहरू भूरिषेण आदि हुनेन् भने हविष्मान् आदि सप्तर्षि हुनेछछन्। 


हविष्मान् सुकृतिः सत्यो जयो मूतिंस्तदा द्विजाः। 
सुवासनविरुद्धा्या देवाः शम्भुः सुरेश्वरः ॥ २२॥ 


पदढार्थ 

तदा त्यो वेला 
हविष्मान्  हविष्मान् 
सुकृतिः  सुकृति 
सत्यः  सत्य 


जयः  जय 

मूतिः  मूर्तिं नामका 

द्विजाः  सप्तर्षि हुनेछन 
सुवासनविरुद्धाद्याः  सुवासन, 
विरुद्ध आदि 


 

देवाः  देवताहरू र 
सम्भुः  शम्भु नामका 
सुरेश्वरः  इन्द्र हुनेछन 





ताक्यार्थ त्यस मन्वन्तरमा हविष्मान्, सुकृति, सत्य, जय र मूर्तिं आदि सप्तर्षि हुनेछन्। सुवासन, 
विरुद्ध आदि देवताहरू र शम्भु नामका इन्द्र हूनेछछन् । 


विष्वक्सेनो विषृच्यां तु शम्भोः सख्यं करिष्यति । 
जातः स्वांशेन भगवान् गृहे विरवसृजो विभुः ॥ २३॥ 


पदार्थ 

वि्वसृजः  विश्वसृज्को 
गृहे  घरमा 

विषृच्यां  पत्नी विषूचीमा 


स्वांरोन  आफ्नो अंशद्रारा 
जातः  जन्मेका 

विभुः  सर्वसमर्थ 
भगवान्  भगवान् 


विष्वक्सेनः तु  विष्वक्सेनले 
राम्भोः  शम्भु नामका इन्द्रसंग 
सख्यं  मित्रता 





करिष्यति  गरनृहुनेछ 


ताक्यार्थ विश्वसुज्को घरमा उनकी पत्नी विषूचीबाट भगवानूले विष्वक्सेन नामको अंशावतार 
लिनृहुनेछछ र शम्भु नामका इन्द्रसंग मित्रता गर्नुहुने । 


२ धर्मसावर्णिरेकादशाम ९   
मुव घमसावाणरकाद्शम जात्मवान् । 
अनागतास्तत्सुताङ्व सत्यधमांदयो दर ॥ २४ ॥ 





पदार्थ नामका सत्यघमांदयः  सत्य, धर्म 

वे  निश्चयनै एकादशमः  एघारैँ आदि 

आत्मवान्  अत्यन्त संयमी मनुः  मनु हनेछन् दश च  दश जना 
घमंसावणिः  धर्मसावर्णि अनागताः  पछि जन्मिन तत्सुताः  उनका छोरा हुनेछन 


रामालन्द्री टीका 


२९५१ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 


ताक्यार्थ अत्यन्त संयमी धर्मसावर्णि नामका एघारौँ मनु हुनेछन्। उनका सत्य, धर्म आदि दश 
जना छोराहरू हुनेछन । 

विहङ्गमाः कामगमा निवांणरुचयः सुराः । 

इन्द्रर्च वेधृतस्तेषामृषयश्चारुणाद्यः ॥ २५॥ 
आदि 
ह  देवता हुनेछन् 
कामगमाः  कामगम तेषां  तिनीहरूमध्ये 
निर्वाणरुचयः  निर्वाणरुचि वेधृतः च  वैधृत नामका 
ताक्यार्थ विहङ्गम, कामगम, निर्वाणरुचि आदि देवताहरू हुनेछछन् । तीमध्ये वेधृत नामका इन्द्र र 
अरुण आदि सप्तर्षिहरू हुनेछन्। 

आयंकस्य सुतस्तत्र धमसेतुरिति स्मृतः। 

वैधृतायां हरेरंशस्त्रिलोकीं धारयिष्यति ॥ २६॥ 


इन्द्रः  इन्द्र॒ अनि 
अरुणादयः च  अरुण आदि 
ऋषयः  ऋषिहरू हुनेछछन् 


पदार्थ 
विहङ्गमाः  विहङ्गम 





पदार्थ सुतः  छोरा अंशाः  अंशले 

तत्र  त्यो मन्वन्तरमा घममेसेतुः इति  धर्मसेतु नामले त्रिखोकीं  तीनै लोकलाई 
आयंकस्य  आर्यक र स्मृतः  बताड्ने धारयिष्यति  रक्षा गर्ने 
ग्द ५ न्तु 

वेधृतायां  वेधृताका हरेः  भगवान् श्रीहरिको 





ताक्यार्थ त्यस मन्वन्तरमा आर्यककी पत्नी वेधुताको गर्भवाट भगवान् श्रीहरिले धर्मसेतुं नामको 
अंशावतार धारण गर्नुहुनेछछ र तीन लोकको रक्षा गर्नुहुनेछ । 


भविता रुद्रसावर्णी राजन् ह्यादशमो मनुः । 
देववानुपदेवरच देवश्रेष्ठादयः सुताः ॥ २७॥ 


य  बाहं 
मनुः  मनु 


वि  उपदेव 
देवश्रेष्ठादयः च  देवश्रेष्ठ आदि 
सुताः  उनका छोरा हुनेखन् 


पदढार्थ 

राजन्  हे राजा परीक्षित् 
रुद्रसावणिंः  सद्रसावर्णिं भविता  हुनेछन् 
नामका देववान्  देववान् र 
ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! बाहौ मनुको नाम रुद्रसावर्णि हुनेछ । उनका देववान्, उपदेव र 
देवश्रेष्ठ आदि छोराहरू हुनेछछन् । 


ऋतधामा च तत्रेन्द्रो देवारच हरितादयः। 
ऋषयङच तपोमूतिंस्तपस्न्याग्नीधकादयः ॥ २८ ॥ 





रामालन्द्री टीका 


२९५२ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 
पदढार्थ ऋतधामाः च  ऋतधामा तपस्वी  तपस्वी र 

तत्र  त्यहाँ नामका आग्नीघध्रकादयः  आग्नीघ्रक 
हरितादयः च  हरित आदि इन्द्रः च  इन्द्र हुनेछन् आदि 

फ   

देवाः  देवताहरू र तपोमूतिः  तपोमूर्तिं ऋषयः  सप्तर्षि हनन् 





वाक्यार्थ त्यस मन्वन्तरमा हरित आदि देवताहरू र ऋतधामा नामका इन्द्र हुनेछन् । त्यसौ गरी 
तपोमूर्ति, तपस्वी र आग्नीघ्रक आदि सप्तर्षि हुनेछन् । 


स्वधामाख्यो हरेरंशः साधयिष्यति तन्मनोः । 
अन्तरं सत्यसहसः सूनृतायाः सुतो विभुः ॥ २९॥ 


पदार्थ 
सत्यसहसः  सत्यसहा र 
सून॒तायाः  सूनृताका 


स्वधामाख्यः  स्वधाम नामको 
हरेः  श्रीहरिको 
अंशः  अंशावतार हुनेछ र 


तन्मनोः अन्तरं  त्यस 
मन्वन्तरलाई 
साधयिष्यति  रक्ना गर्नृहुनेछछ 





सुतः  छोरा विभुः  सर्वसमर्थ उहाँले नै 
ताक्यार्थ सत्यसहाकी पत्नी सूनृताको गर्भबाट भगवान्ले स्वधाम नामको अंशावतार धारण 
गर्नृहुनेछ र त्यस मन्वन्तरको रक्षा गर्नुहुनेछ । 


मनुस््रयोदशो भाव्यो देवसावणिंरात्मवान्। 
चित्रसेनविचित्राया देवसावणिदेहजाः ॥ ३० ॥ 


पढार्थ मनुः  मनु   
आत्मवान्  जितेन्द्रिय भाव्यः  हुनेछछन् देवसा वर्णिका छोराहरू हुनेछन् 
देवसावर्णिंः  देवसावर्णि चित्रसेनविचित्राद्याः  चित्रसेन र 

त्रयोदशः  तेहौँ विचित्र आदि 





ताक्यार्थ जितेन्द्रिय देवसावर्णि तेहौं मनु हुनेन्। उनका चित्रसेन, विचित्र आदि छोराहरू 
हुनेछन । 


देवाः सुकम॑सुत्रामसंज्ञा इन्द्रो दिवस्पतिः । 
निर्मोकतत्त्वदश्ांद्या भविष्यन्त्यृषयस्तदा ॥ ३१ ॥ 


पदढार्थ   देवताहरू र तत्त्वदर्श आदि 

तदा  त्यो वेला दिवस्पतिः  दिवस्पति नामका ऋषयः  ऋषिहरू 

सुकमंसुत्रामसंज्ञाः  सुकर्म, इन्द्रः  इन्दर अनि भविष्यन्ति  हनन् 
  अ  





सुत्राम आदि नामका निमोकततत्वदशांदययाः  निर्मोक र 
ताक्यार्थ त्यस मन्वन्तरमा सुकर्म, सुत्राम आदि देवताहरू, दिवस्पति नामका इन्द्र॒ अनि निर्मोक 


रामालन्द्री टीका 


२९५३ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 


र तत्त्वदर्श आदि नामका सप्तर्षि हुनेछन् । 
देवहोत्रस्य तनय उपहतां दिवस्पतेः। 
 ५ ९ ९ 
यणग्ङवरा हरर्शा बृहत्या सम्मवत्यात ॥ २२॥ 





पदढार्थ   बृहतीमा अनि 

हरेः  श्रीहरिको स्य  देवहोत्रको दिवस्पतेः  दिवस्पतिलाई 
अंशः  अंशावतार तनयः  छोरो भई उपहतां  इन्द्रपद 
योगेरवरः  योगेश्वर नामले सम्भविष्यति  उत्पनन हुनुहुनेकछ दि लाइदिनुहुनेछ 


ताक्यार्थ देवहोत्रकी पत्नी बृहतीको गर्भवाट भगवान्ले उनीहरूको छोराको रूपमा 
योगेश्वरनामक अंशावतार धारण गर्नृहुनेछ र उहाँले दिवस्पतिलाई इन्द्रपद दिलाइदिनुहुने । 


मनुवां इन्द्रसावणिंश्चतुदंशम एष्यति । 
उरुगम्भीरबुद्धयाद्या इन्द्रसावणिंवीयंजाः ॥ ३३॥ 


पदार्थ मनुः  मनु उरुगम्भीरवुद्धयादययाः  उरु, 
वे  निश्चय नै एष्यति  हुनेछन् गम्भीर र बुद्धि आदि हुनेछन् 
इन्द्रसावणिंः  इन्दरसावर्णि इन्द्रसावणिंवीयंजाः  

चतुदंशमः  चौँधौँ इन््रसावर्णिका छोराहरू 





ताक्यार्थ इन््रसावर्णि चौधौँ मनु हुनेछन्। उनका उरु, गम्भीर र बुद्धि आदि छोराहरू हुनेकछछन् । 
पवित्रार्चा्चुषा देवाः शुचिरिन्द्रो भविष्यति । 
अग्निवांहुः शुचिः शुद्धो मागधाद्यास्तपस्विनः ॥ २४ ॥ 





पढार्थ इन्द्रः  इन्द्र शुद्धः  शुद्ध र 

पवित्राः  पवित्र र भविष्यति  हुनेछन् मागघादयाः  मागध आदि 
चाक्षुषाः  चाक्षुष आदि अग्निः  अग्नि तपस्विनः  सप्तर्षि हुनेछन 
देवाः  देवताहरू बाहुः  बाह 

शुचिः  शुचि नामक शुचिः  शुचि 


वाक्यार्थ त्यस वेला पवित्र र चाक्षुष आदि देवताहरू, शुचि नामका इन्द्र र अग्नि, बाहु, शुचि, 
शुद्ध र मागध आदि सप्तर्षि हुनेछन्। 


सत्रायणस्य तनयो वृहदुभावुस्तदा हरिः । 
वितानायां महाराज करियातन्तून् वितायिता ॥ ३५॥ 


पदार्थ महाराज  हे महाराज परीक्षित् तदा  त्यो मन्वन्तरमा 


रामालन्द्री टीका 


२९५४ 
अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 


वितानायां  वितानाको गर्भमा वृहदुभातुः  बृहदभानु नामका वितायिता  विस्तार गर्नहुनेछछ 
सत्रायणस्य  सत्रायणका हरिः  भगवान् श्रीहरिले 

तनयः  छोरा क्रियातन्तून्  कर्मकाण्डलाई 

ताक्यार्थ हे महाराज परीक्षित्! त्यस मन्वन्तरमा सत्रायणकी पत्नी वितानाको गर्भवाट 
भगवानूले बृहदभानु नामको अवतार धारण गर्नृहुनेछ र कर्मकाण्डको विस्तार गरनृहुनेद । 


राजंर्चतुरदैशेतानि त्रिकालानुगतानि ते । 
प्ोक्तान्येभिमिंतः कल्पो युगसाहस्रपयंयः ॥ ३६ ॥ 





पढार्थ एतानि  यी युगसाहस्रपयंयः  एकहजार 
राजन्  हे राजा परीक्षित् चतुदश  चौध मन्वन्तर चतुर्युग बराबरको 

ते  तपाईलाई प्रोक्तानि  बताणं कल्पः  कल्प 
त्रिकालानुगतानि  तीनै कालमा एभिः  यी चौध मितः  नापिन्छ 

चलिरहने मन्वन्तरहरूद्रारा 


ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! तपारईलाई मैले तीनै कालमा चलिरहने यी चौध मन्वन्तरको बारेमा 
बताएं । यी मन्वन्तरहरूद्रारा नै एकहजार चतुर्युग बराबर एक कल्प हुन्छ । 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायामष्टमस्कन्धे 
मन्वन्तरानुवणंनं नाम त्रयोदद्चोऽध्यायः ॥ १३॥ 


रामालन्द्री टीका 


२९५५ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 
अथ ध घ्याय 
अथ चतुदश च्याः 
विभिन्न मनुद्रारा धर्मको पालन र प्रजारक्षण 

श्रीराजोवाच राजा परीक्षितले भन्नुभयो 

मन्वन्तरेषु भगवन् यथा मन्वादयस्त्विमे । 

यस्मिन् कर्मणि ये येन नियुक्तास्तदवदस्व मे ॥ १॥ 
पढार्थ मन्वन्तरमा येजो 
भगवन्  हे भगवान् यस्मिन्  जुन नियुक्ताः  नियुक्त हन्छन् 





दमे  यी पूर्ववर्णित कर्मणि  काममा तत्  त्यो कुरा 
मन्वादयः  मनु आदिहरू येन  जसद्रारा मे  मलाई 
मन्वन्तरेषु  आआफनो यथा  जसरी वदस्व  बताउनुहोस् 


ताक्यार्थ हे भगवान् ! अधिल्लो अध्यायमा वर्णित मनु, मनुपुत्र, सप्तर्षि आदि आआफनो 
मन्वन्तरमा कसद्रारा नियुक्त हृन्छन् र उनीहरूले केकस्ता कामहरू कसरी गर्दछन् ? यो कुरा 
मलाई बताउनुहोस् । 


श्रीच्छषिरुवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
मनवो मनुपुत्राश्च मुनयश्च महीपते । 
इन्द्राः सुरगणाष्चैव सरवे पुरुषशासनाः ॥ २॥ 


पदार्थ मुनयः  सप्तर्णिहरू र पुरुषशासनाः एव  भगवानूदारा 
महीपते  हे राजा इन्द्राः च  इन्दरहरू नियुक्त भई तत्तत् कर्म गर्दछन् 
मनवः  मनुहरू सुरगणाः च  देवगणहरू पनि 

मनुपुत्राः  मनुपुत्रहरू स्व  यी सबै 





ताक्यार्थ हे राजा ! मनु, मनुपुत्र, सप्तर्षि, इन्द्र र सम्पूर्ण देवगणहरू भगवानूदरारा तत्तत् कर्ममा 
नियुक्त भई आआपफ्नो कर्म गर्दछन्। 


यज्ञादयो याः कथिताः पौरुष्यस्तनवो नृप । 
मन्वादयो जगद्यात्रां नयन्त्याभिः प्रचोदिताः ॥ ३॥ 


पदार्थ यज्ञादयः  यज्ञहरू पौरुष्यः  भगवान्का 
नृप हि राजा याः  जुन तनवः  अवतारमूर्विहरू हुन् 


रालालन्द्री टीका 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 
भनी प्रचोदिताः  प्रेरित भई नयन्ति  सञ्चालन गर्दछन् 
कथिताः  बतादइयो मन्वादयः  मनु आदिले 


आभिः  तिन यज्ञमूर्तिद्रारा जगद्यात्रां  जगत्को व्यवस्था 
वाक्यार्थ हे राजा परीभ्षित् ! सम्पूर्णं यज्ञहरू भगवान्के अवतारमूर्ति हुन्। भगवान्का तिने 
अवतारहरूको प्रेरणा पाएर मनु आदिले लोकको व्यवस्था र सञ्चालन गर्दछन्। 


चतुयुगान्ते कालेन ग्रस्ताञ्छतिगणान् यथा । 
तपसा ऋषयोऽपश्यन् यतो धमः सनातनः ॥ ४ ॥ 





पदार्थ चतुयुंगान्ते  चतुर्युगको अपर्यन्  साक्षात्कार गर्वछछन् 
काठेन  समयको लामो अन्त्यमा यतः  जुन वेदहरूद्रारा 
अन्तरालपच्ि ऋषयः  ऋषिहरूले सनातनः  सनातन 

ग्रस्तान्  नष्ट भएका तपसा  तपोबलद्रारा घमः  धर्म प्रवर्तित हुन्छ 
शुतिगणान्  वेदराशिहरूलाई यथा  यथावत् 


ताक्यार्थ समयको लामो अन्तरालपच्छि नष्ट भएका वेदहरूलाई चतुर्युगको अन्तकालमा 
ऋषिहरूले आफ्नो तपोबलद्वारा साक्षात्कार गर्दछन् र तिने वेदद्रारा सनातन धर्मको प्रवर्तन हुन्छ । 


ततो धर्मं चतुष्पादं मनवो हरिणोदिताः। 
युक्ताः सञ्चारयन्त्यद्धा स्वे स्वे काठे महीं नृप ॥ ५॥ 





पढार्थ मनवः  मनुहरूले घर्मं  वैदिक धर्मलाई 

नृप  हे राजा युक्ताः  संयमित भएर अद्धा  साक्षात् 

ततः  त्यसपचछि स्वे स्वे काठे  आआप्नो महीं  पृथिवीमा 

हरिणा  भगवान् श्रीहरिद्रारा मन्वन्तरमा सञ्चारयन्ति  सञ्चार गर्दछन् 
उदिताः  प्रेरित चतुष्पादं  चार पाड भएको 


वाक्यार्थ हे राजा ! मनुहरूले भगवान् श्रीहरिको प्रेरणा पाई संयमित भएर आआपफ्नो 
मन्वन्तरमा पृथिवीमा चार पाउले युक्त वैदिक धर्मको सञ्चार गर्दछछन्। 

वितरण यहाँ मनुहरूले चार पाउले युक्त धर्मको सञ्चार गर्ने कुरा बताइृएको छ । युगहरू सत्य, 
त्रेता, द्वापर र कलि गरी चार ओटा छन्। धर्मका पाउहरू पनि तपस्या, शौच, दया र सत्य गरी 
चार नै छन्। अधर्मका पनि चार पाठ छन् स्मय, सङ्ग, मद र अनृत। सत्य युगमा धर्मका चार 
पाउहरू पूर्ण अंशमा रहेका हृन्छन्। यसमा अधर्मको अलिकति पनि प्रवेश हदेन। त्रेतायुगमा 
अधर्मका पाउहरुद्रारा धर्मका पाउहरूको चौथाइ अंश वा चार भागको एक भाग नष्ट हुन्छ । स्मय 
भनेको बुद्धि मोहित हनु हो, यसबाट तपस्याको चौथाइ भाग नष्ट हन्छ। सङ्ग भनेको स्त्री 
आदिप्रति आसक्त हुनु हो, यसबाट शौच या शुद्धताको चौथादइ भाग नष्ट हुन्छ । मद भनेको घमन्ड 


रामालन्द्री टीका 


२९५७ 
अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 


हो, यसबाट दयाको चौथाइ भाग नष्ट हुन्छ । अनृत भनेको असत्य हो, यसबाट सत्यको चौथा 
भाग नष्ट हृन्छ। यसै गरी द्रापरको प्रारम्भमा आद्पुग्दा अधर्मका अंशहरुद्रारा धर्मका प्रत्येक 
पाउहरू आधाआधा क्षीण हुन्छन्। कलिको सुरुवातमा त चार भागको एक भाग मात्र बांकी 
रहन्छन्। त्यो एक अंश पनि कलिको प्रभाव बद्दै गएपच्ि क्षीण हुन लाग्छ। यसरी हरेक 
चतुर्युगको अन्त्यमा वेद र तत्प्रतिपाद्य सनातन धर्म क्षीण हदे जाने र अर्को चतुर्युगको आदिमा वेद 
र सनातन धर्मको पुनरुद्धार गरिने व्यवस्थाको सङड़त यहाँ गरिएको छ । 


पाठयन्ति प्रजापाला यावदन्तं विभागराः। 
यज्ञभागभुजो देवा ये च तत्रान्विताङ्च तैः ॥ ६॥ 


पदार्थ   देवताहरू भई 

विभागशः  पुत्रपौत्रादि क्रमले ये च  जुन अरू ऋषि आदि यावदन्तं  आआप्नो 
प्रजापाकाः  प्रजाहरूको पालन पनि मन्वन्तरको समाप्तिसम्म 
गर्ने मनुपुत्रहरूले जुन अन्विताः  भोक्तारूपले पालयन्ति  प्रजा र धर्मको 
मन्वन्तरमा सम्बन्धित थिए पालन गर्दछ्न् 

यज्ञभागभुजः  यज्ञको भाग तत्र  त्यो मन्वन्तरमा 

स्वीकार गर्ने तेः च  तिनीहरूसंग सम्बन्धित 





ताक्यार्थ भोक्तारूपले यज्ञको भाग स्वीकार गर्ने देवताले ऋषि, पित्र, मनुष्य आदिसंग 
सम्बन्धित भई तत्तत् मन्वन्तरमा पुत्रपौत्रादि क्रमले प्रजाहरूको पालन गर्न मनुपुत्रहरूले आ 
आपूलाई दिएको यज्ञभाग स्वीकार गर्वछछन् अनि मनुपुतव्रहरूले पनि आआपफ्नो मन्वन्तरको 
समाप्तिसम्म प्रजा र धर्मको पालन गर्वछछन्। 

इन्द्रो भगवता दत्तां तेटोक्यभ्रियमूनिंताम्। 


भुञ्जानः पाति लोकांस्त्रीन् कामं लोके प्रवर्षति ॥ ७॥ 





पढार्थ सम्पत्तिलाई लोके  लोकमा 
भगवता  भगवानुद्रारा भुञ्जानः  भोग गर्दै कामं  यथेष्ट 

दत्तां  दिदएको इन्द्रः  इन्द्रले प्रवर्षति  जलको वृष्टि 
उजिंताम्  विशाल त्रीन् लोकान्  तीन लोकलाई गरांछन् 
त्रेलोक्यभ्रियम्  तीनै लोकको पाति  पालन गर्दन 


ताक्यार्थ भगवान् नारायणले दिएको तीनै लोकको विशाल सम्पत्तिहरूको भोग गर्दै देवराज 
इन्द्रले स्वर्ग, मर्त्य र पातालको पालन गर्दछन् । त्यसका लागि इन्रले समयसमयमा आवश्यकता 
अनुसार जलको वृष्टि गरा्छछन् । 


रामालन्द्री टीका 


२९५८ 


अष्टम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


ज्ञानं चानुयुगं नते हरिः सिद्धस्वरूपधृक् । 
ऋषिरूपधरः कमं योगं योगेशरूपधृक् ॥ ८ ॥ 


पदार्थ 


ज्ञानं  ज्ञानको 


सिद्धस्वरूपधृक्  सनक आदि ऋषिरूपधरः  याज्ञवल्क्य आदि 
सिद्धहरूको स्वरूप धारण गरेर ऋषिहरूको स्वरूप धारण गरी 


हरिः  भगवान् श्रीहरिले नै 
अनुयुगं  प्रत्येक युगमा 


कमं  कर्मको र 
वि पोः 
योगेररूपधृक्  दत्तात्रेय आदि 





अध्याय १४ 


योगेश्वरको रूप धारण गरेर 
योगं च  योगको 
नरूते  उपदेश गर्नुहुन्छ 


ताक्यार्थ प्रत्येक युगमा भगवान् नारायणले नै सनक आदि सिद्धहरूको रूप धारण गरी 
ज्ञानको, याज्ञवल्क्य आदि ऋषिहरूको रूप धारण गरी कर्मको र दत्तात्रेय आदि योगेश्वरको रूप 
धारण गरी योगको उपदेश गर्नृहुन्छ । 


सगं प्रजेशरूपेण दस्यून् हन्यात् स्वराड्वपुः। 
कालरूपेण सवेंषामभावाय पृथग्गुणः ॥ ९॥ 


पदढार्थ 
पृथग्गुणः  भिन्नभिन्न 


रूपद्रारा 
सगं  सृष्टि गर्नृहुन्छ 


सर्गअनुरूप रज आदि गुणलाई स्वराड्वपुः  राजाको रूप 


लिएका भगवान् नारायण 


धारण गरी 


प्रजेशरूपेण  मरीचि आदिको दस्यून्  चोरहरूलाई 
ताक्यार्थ भगवान् नारायणले सर्गअनुरूप रज आदि गुणहरूलाई स्वीकार गरेर मरीचि आदि 
प्रजापतिहरूको रूप धारण गरी प्रजासुष्टि गर्नृहन्छ। राजाको रूप धारण गरी चोरहरूलाई नष्ट 
गर्नृहुन्छ र कालको रूप धारण गरी सम्पूर्ण पदार्थहरूको विनाश गर्नृहुन्छ । 


स्तूयमानो 


न्दर   


अनराभमायया नामरूपया । 





हन्यात्  मार्नृहुन्छ 

सवषां  सबै पदार्थहरूको 
अभावाय  विनाशका लागि 
काररूपेण  कालको रूप 
धारण गरेर रहनुहुन्छ 


  स ९     १ 
विमाहतात्माभनाना द्शनन च दूर्यं ॥ १० ॥ 


पदढार्थ 

नामरूपया  नामरूपात्मिका 
मायया  मायाका कारण 
विमोहितात्मभिः  बुद्धि भ्रान्त 
भएका 


एभिः  शास्त्रज्ञका रूपमा 
 यी 

जनेः  मनुष्यहर्द्रारा 
नानादशनेः  विभिन्न दर्शन र 
शास्त्रहरूद्रारा 





स्तूयमानः  स्तुति निरूपण 
गरिएका भगवान् 
न च दुश्यते  देखिनुहन 


ताक्यार्थ नामरूपात्मिका मायाद्वारा बुद्धि भ्रान्त भएका शास्त्रज्ञ व्यक्तिहरूले पनि विभिन्न दर्शन 
र शास्त्रहरूद्वारा निरूपित भगवान्को वास्तविक स्वरूपलाई देखन जानन सक्दैनन्। 


रामालन्द्री टीका 


अष्टम स्कन्ध 


एतत्कल्पविकत्पस्य प्रमाणं परिकीतिंतम्। 


श्रीमद्भागवत 


०१० 


अध्याय १४ 


यत्र मन्वन्तराण्याहुर्चतुदंश पुराविद्ः ॥ ९९ ॥ 


पदढार्थ 

कत्पविकल्पस्य  कल्प र 
अवान्तर कल्पको 

एतत्  यो 


प्रमाणं  परिमाण 
परिकीतिंतम्  बताइयो 

यत्र  जुन अवान्तर कल्पमा 
चतुर्दश  चौध 





मन्वन्तराणि  मन्वन्तरहरू 
हन्छन् भनी 

पुराविदः  पुराणज्ञ विद्रानूहरू 
आहुः  बतारंछन् 


ताक्यार्थ हे राजा! मेले तपारईलाई कल्प र अवान्तरकल्पको परिमाण बताएं । पुराणज्ञ 
विद्वानूहरू प्रत्येक अवान्तर कल्पमा चौध ओटा मन्वन्तरहरू ह॒न्छन् भनेर बतार्ंछन् । 


इति श्रीमदुभागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहिताया 


मष्टमस्कन्धे चतुर्दशोऽध्यायः ॥ १४ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


२९६० 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 
अथ म घ्याय 
अथ पञ्चदशाश्च्यायः 
राजा बलिद्रारा स्वर्गमाथि विजय 
श्रीराजोवाच राजा परीक्षित्ले भन्नुभयो 
बलेः पदत्रयं भूमेः कस्माद्धरिरयाचत । 
भूत्वेश्वरः कृपणवल्लन्धाथोंऽपि बबन्ध तम्॥ १॥ 
पदार्थ बठेः  महाराज बलिबाट अयाचत  मागनुभयो 
हरिः  भगवान् नारायण भूमेः पदत्रयं  तीन पाइला छन्धाथंः अपि  तीनै लोक 
ईरवरः  ईश्वर जमिन तीन पाइला राख्न पुगने पाएर पनि किन 
भूत्वा  भएर जमिन तम्  ती बलिलाई 
कृपणवत्  दीनहीन ए कस्मात्  के कारणले बबन्ध  बांध्नुभयो 





ताक्यार्थ भगवान् नारायण साक्षात् ईश्वर भएर पनि एउटा दीनहीन व्यक्तिले फैँ उहाँले महाराज 
बलिसंग तीन पाडला जमिन किन मागनुभयो ? फेरि तीनै लोक पाएर पनि उहाँले बलिलाई किन 


बाँध्नुभयो ? 


एतद् वेदितुमिच्छामो महत्कोतूहलं हि नः। 


यज्ञेश्वरस्य पूणस्य बन्धनं चाप्यनागसः ॥ २॥ 


पदार्थ 

यज्ञेरवरस्य  यज्ञफलदाता 
पूणस्य  स्वयंमा पूर्ण भगवान् 
नारायणले गरेको 

अनागसः  निरपराध बलिको 
बन्धनं  बन्धन 


अपि च  अनि दीनहीन ठै 
याचना 

एतत्  यी कुरा 
वेदितुम्  जान 

इच्छामः  इच्छा गर्दछ्ु 

हि  किनभने 


नः  मलाई भगवान्को त्यो 
कर्म देखेर 

महत्  अत्यन्त 

कौतूहलं  आश्चर्य लागेको छ 





ताक्यार्थ यज्ञफलदाता स्वयं परिपूर्ण भगवान् नारायणले निरपराध बलिको बन्धन र उनीसंग 
दीनहीन फँ भई भूमिको याचना किन गर्नुभयो ? यी दुई कुराले मलाई अत्यन्त आश्चर्यचकित 


बनाएको छ । अतः यस विषयमा म सबे कुरा जानन चाहन्छु। 


श्रीडुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
पराजितश्रीरसुभिर्च हापितो हीन्द्रेण राजन् भृगुभिः स जीवितः। 
सवात्मना तानभजद् भृगून् बलिः शिष्यो महात्माथनिवेदनेन ॥ ३॥ 


रामालन्द्री टीका 


अष्टम स्कन्ध 


पदढार्थ 

राजन्  हे राजा परीक्षित् 
इन्द्रेण  इनद्द्रारा 

असुभिः च  प्राण पनि 
हापितः  खोसिएका 
पराजितश्रीः  सम्पत्ति हारेका 
हि  त्यसपछि 


श्रीमद्भागवत 


मूगुभिः  भूगुवंशी 

जीवितः  सञ्जीवनी विद्याको 
प्रयोग गरी पुनः जीवित भएका 
महात्मा  उदार मन भएका 
शिष्यः  शुक्राचार्यका चेला 
सः बलिः  ती बलिले 


२९६१ 


अध्याय १५ 


सवांत्मना  पूर्ण समर्पित भएर 
अथनिवेदनेन  गुरुलाई 
चाहिएका पदार्थहरू समर्पण 
गरी 

तान्  ती गुरु 

भृगून्  भृगुवंशी शुक्राचार्यलाई 
अभजत्  सेवा गर्न लागे 





ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! इन्द्रले युद्धमा बलिलाई जितेर उनको सम्पत्ति पनि खोसे र 
बलिको प्राण पनि लिए । त्यसपच्ि भुगुवंशी देत्यगुरु शुक्राचार्यले आफनो सञ्जीवनी विद्याद्रारा 
शिष्य बलिलाई पुनः जीवित गराए । आप पुनर्जीवित भएपच्ि उदार मन भएका बलिले पूर्णरूपमा 
समर्पित भएर गुरुलाई चाहिएका पदार्थहरू समर्पण गरी शुक्राचार्यको सेवा गर्न लागे । 


तं बाह्यणा भृगवः प्रीयमाणा अयाजयन् विरवनिता त्रिणाकम् । 


 भ 


जिगीषमाणं विधिनाभिषिच्य महाभिषेकेण महानुभावाः ॥ ४॥ 


प 


महाभेषेकेण  महाभिषेकको 
विधिना  विधिद्रारा 
अभिषिच्य  अभिषेक गरेर 


पदढार्थ ब्राह्मणाः  शुक्राचार्य आदि 
प्रीयमाणाः  सेवाबाट प्रसन्न ब्राह्मणहरूले 

भएका त्रिणाकम्  स्वर्गलाई 
महानुभावाः  अति प्रभावशाली जिगीषमाणं  जित्न चाहने विक्वजिता  विश्वजित् नामक 
भृगवः  भृगुवंशी तं  ती बलिलाई अयाजयन्  यज्ञ गर्न लगाए 
ताक्यार्थ बलिको सेवाबाट प्रसन्न भएका प्रभावशाली भुगुवंशी शुक्राचार्य आदि ब्राह्मणहरूले 
स्वर्गलाई जित्न चाहने बलिलाई महाभिषेक विधिद्रारा अभिषेक गरेर विश्वजित् नामको यज्ञ गर्न 
लगाए । 





ततो रथः काञ्चनपट्रनद्धो हयाश्च ह्यश्वतुरद्गवणांः । 
ध्वजरच सिंहेन विराजमानो हुताशनादास हविभिरिष्टात् ॥ ५॥ 


पढार्थ वस्त्रले ढाकिएको सिंहेन  सिंहको चिहले 
ततः  त्यसपछि रथः  दिव्य रथ विराजमानः  युक्त भएको 
हविभिः  हविहरुद्रारा हय॑रवतुरद्गवणांः  इन्द्रको घोडा ध्वजः च  ध्वजा पनि 
इष्टात्  पूजित फँ हरियो वर्ण भएका आस  निस्किएको धियो 
हुतारानात्  अग्निबाट हयाः च  घोडाहरू पनि 

काञ्चनपट्रनद्धः  सुनको निस्किए 





ताक्यार्थ बलिले यज्ञ गर्न थालेपचछ्छि हविहरूद्वारा पूजित यज्ञाग्निबाट सुनको वस्त्रले ढाकिएको 


रामालन्द्री टीका 


२९६२ 
अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 


एडटा दिव्य रथ, इन्रको घोडा रै हरियो रङ्ग भएका घोडाहरू र सिंहको चिहनले युक्त भएको 
ध्वजा निस्किए। 


धनुरुच दिव्यं पुरटोपनद्धं तूणावरिक्तौ कवचं च दिव्यम्। 
पितामहस्तस्य ददो च मारामम्छानपुष्पां जलजं च शुक्रः ॥ ६॥ 


पढार्थ दिन्यं  अलौकिक तस्य  ती बलिलाई 
पुरटोपनद्धं  सुनले मोडिएको कवच च  कवच पनि निस्किए ददौ  दिनुभयो 

दिन्यम्  दिव्य पितामहः च  हजुरवा प्रह्नादले शुक्रः च  शुक्राचार्यले चाहं 
घुः च  धनु अम्खानपुष्पां  कहिल्यै जलजम्  शङ्क दिनुभयो 
अरिक्त  कहिल्यै खाली नहुने नओइलाउने फूल भएको 

तूणो  दुई ओटा टोक्रा मालां  माला 





ताक्यार्थ त्यही यज्ञाग्निबाट सुनले मोडिएको दिव्य धनु, कटहिल्यै पनि खाली नहने बाण राख्ने 
दुई ओटा ठोक्रा र दिव्य कवच निस्किए। बलिलाई उनका हजुरबा प्रह्ादले कहिल्यै पनि 
नञओडलाउने फूल भएको माला दिए भने शुक्राचार्यले एउटा शङ्ख दिए। 


एवं स विप्राजिंतयोधनार्थ॑स्तेः कल्पितस्वस्त्ययनोऽथ विप्रान् । 
प्रदक्षिणीकृत्य कृतप्रणामः प्रह्यादमामन्त्य नमङचकार ॥ ७ ॥ 





पढार्थ    ती ब्राह्मणहरूबाट प्रदक्षिणीकृत्य  प्रदक्षिणा गरेर 
एवं  यसप्रकार कल्पितस्वस्त्ययनः  कृतप्रणामः  प्रणाम गर्ने बलिले 
विप्राजिंतयोधनाथंः  ब्राह्मणबाट स्वस्तिवाचन आदि प्राप्त गरे प्रह्रादं  हजुरबा प्रह्मादलाई 
युद्धसामग्री प्राप्त गरेका अथ  त्यसपछि आमन्त्य  वार्तालाप गरेर 

सः  ती बलिले विप्रान्  ब्राह्मणहरूलाई नमरचकार  नमस्कार गरे 


ताक्यार्थ यसरी ब्राह्मणहरूबाट आवश्यक सम्पूर्ण युद्धका सामग्रीहरू प्राप्त गरेका ती बलिले 
ब्राह्मणहरूद्वारा प्रदत्त मङ्गलवाचनलाई पनि स्वीकार गरी उनीहरूलाई प्रदक्षिणा गरी नमस्कार गरे । 
त्यसपछि आपफ्ना हजुरबा प्रह्ादसंग वार्तालाप गरी उनलाई पनि नमस्कार गरे। 


अथारुह्य रथं दिव्यं भृगुदत्तं महारथः। 
सुखरग्धरोऽथ सन्नह्य धन्वी खड्गी धृतेषुधिः ॥ ८ ॥ 
हेमाङ्गद्लसदबाहुः स्फुरन्मकरकुण्डलः । 
रराज रथमारूढो धिष्ण्यस्थ इव ह्यवाट् ॥ ९॥ 
पदार्थ अथ  यसपचछ्ि भृगुदत्तं  भृगुवंशी ब्राह्मण 


रामालन्द्री टीका 


२९६२ 





अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 
शुक्राचार्यद्रारा दिदएको ्  त्यसै गरी शोभायमान भएका 

दिव्यं  अलौकिक धृतेषुधिः  टोक्रो बोकेका स्फुरन्मकरकुण्डलः  चम्किलो 
रथं  रथमा सन्नद्य  शस्त्रअस्त्रहरूले मकरकुण्डल लगाएका 

आरुह्य  चढेर सुसज्जित भई महारथः  महारथी बलि 
सुस्रग्धरः  नजोदलाउने सुन्दर रथं  रथमा धिष्ण्यस्थः  यज्ञकुण्डमा रहेको 
माला लगाएका आरूढः  चठेका हन्यवाट् इव  अग्नि फै 

घन्वी  धनु लिएका रराज  सुशोभित भए 

खड्गी  तरार धारण गरेका बाजु बाहुकवचले बाह 





ताक्यार्थ त्यसपछि भृगुवंशी ब्राह्मण शुक्राचार्यले यज्ञाग्निबाट निकालेर दिएको रथमा चडढेका, 
नजोइलाउने फूलको माला लगाएका, धनु, तरबार र बाणहरू राख्ने टोक्रो धारण पनि गरेका एवं 
बाहुमा सुनले बनेको बाजु बाहुकवच र कानमा चम्किलो मकरकुण्डल लगाएका महारथी बलि 
रथमा चद्दा यज्ञकुण्डको अग्नि ४ैँ सुशोभित भए 
तुल्ये्वय॑बलश्रीमि  द स. 

तुल्येशवयबलश्रीमि  स्वयूथधदत्ययूथपः  

पिबद्भिरिव खं दुमिद॑हदुभिः परिधीनिव ॥ १०॥ 

वृतो विकष॑न् महतीमासुरीं ध्वजिनीं विभुः । 

ययाविन्द्रपुरीं स्वृद्धां कम्पयन्निव रोदसी ॥ १९॥ 


पदार्थ ह  दैत्यसेनापति विकर्षन्  सञ्चालन गर्दै 
तुल्येश्वर्यबलश्रीमिः  आफूजस्तै सहितका रोदसी  भूमि र आकाशलाई 
देश्वर्य, बल र सम्पत्ति भएका स्वयूथैः  आपना सेनाहरूद्रारा कम्पयन् इव  हल्लाङदे 

खं  आकाशलाई वृतः  घेरिएका स्वृद्धां  अतिसमृद्ध 

पिबदुभिः इव  पिडला ठै गर्ने विभुः  राजा बलिले इन्द्रपुरी  इन्द्रनगरीमा 

दुग्भिः  आंखाने महतीम्  विशाल ययो  आक्रमण गर्न गए 
परिधीन्  दिशाहरूलाई आसुरीं  असुरहरूको 

दहदुभिः इव  उढा्ला फँ गर्न ध्वजिनीं  सेनाहरूलाई 





ताक्यार्थ आफ्नो बराबर रेश्वर्य, बल र सम्पत्ति भएका, क्रोधित ओंँखाहरूले चारे दिशा 
ढलाउला ॐ र आकाशलाई पिडँला ४ गरिरहेका, असुरसेनापति र सेनाहरूले युक्त भएका राजा 
बलिले आपफ्ना सेनाहरूको सज्चालनद्रारा भूमि र आकाशमा कम्पन गराँदे एेश्वर्यहरूले सम्पन्न 
इन्द्रनगरीमा आक्रमण गर्न प्रस्थान गरे। 


रम्यामुपवनोदयानेः श्रीमदुभिनन्दनादिभिः। 
कूजदिहञ्गमिथुनेगायन्मत्तमघुव्तेः ॥ १२॥ 


रामालन्द्री टीका 


२९६४ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 


प्ालफलयुष्पोरुभारशाखामरट्रमेः। 


पदढार्थ रमेः  नयां अङ्कुर, फल, उपवनोद्यानेः  बाटिका र 
कूजद्विहञ्गमिथुने   चिरबिर गरी फुलको दुप्पाले लेका हँगा बरगँचाहरुद्रारा 

कराउने पक्षीका जोडीहरू र सहितका पारिजात आदि रम्याम्  रमाइलो भएको 
गायन्मत्तमधुव्रतेः  गुन्गुनाइरहने देववृक्ष भएका स्वर्गमा आक्रमण गरे 
मदमत्त भंवराहरुद्रारा युक्त श्रीमद्भिः  शोभाले युक्त 

प्रवालफलपुष्पोरुभारशाखामर नन्दनादिभिः  नन्दन आदि वन 





वाक्यार्थ चिरबिर गरी कराने पक्षीका जोडीहरू र गुन्गुनादरहने मदमत्त भँवराहरू भएको, 
नयाँ अङ्कुर, फल, फुलको दुप्पाले दुलेका हाँगा सहितका पारिजात आदि देववृक्ष भएको र 
ज्यादे राम्रा नन्दन आदि वन, बाटिका र बरगँचाहरूद्रारा सुशोभित इन्द्रनगरीमा राजा बलिले 
आक्रमण गररे। 

हंससारसचक्राहकारण्डवकुखकुटाः ॥ 

नलिन्यो यत्र कीडन्ति प्रमदाः सुरसेविताः ॥ १३॥ 
पदार्थ कोणेर, बकुल्ला जस्ता प्रमदाः  देवाङ्गनाहरू 
यत्र  जहाँ सरोवरमा पक्षीहरूका समूहले व्याप्त क्रीडन्ति  क्रीडा गर्दछछन् 
हंससारसचक्राहकारण्डवकुला नलिन्यः  कमलहरू छन्, जहाँ 
कुखाः  हँस, सारस, चखेवा, सुरसेविताः  देवताहरूले युक्त 
ताक्यार्थ जुन सरोवरमा हँस, सारस, चखेवा, कोणेर, बकुल्ला आदि पक्षीहरूका समूहहरूले 


युक्त भएका कमलका एूलहरू छन् र जहां देवताहरूले सहित भएका देवाङ्गनाहरू जलक्रीडा 
गर्दथे। 





आकारागङ्गया देव्या वृतां परिखभूतया । 
श  अ ऽ प 
प्राकारेणाग्निवर्णेन साद्राेनोन्नतेन च ॥ १४ ॥ 





पढार्थ आकाशगङ्गया  आकाश उन्नतेन च  अत्यन्त अग्ला 
त्यो इन्द्रपुरी गङ्गाद्रारा प्राकारेण  पर्खाल दुर्गले 
परिखभूतया  बांध ४ भएकी साद्राटेन  अट्रालिकाले सहित वृतां  घेरिएको थियो 

भ   

देन्या  पूज्य अग्निवणेन  अग्निँ चम्किलो 


वाक्यार्थ पूज्य आकाशगङ्गाले त्यो इन््रपुरीलाई बाँधले फैँ वरिपरिबाट धेरेकी थिडन्। त्यसै गरी 
सुवर्ण आदि धातुहरूद्रारा बनेको हूनाले अग्नि मँ चम्किला अत्यन्त अग्ला दुर्गहरुद्रारा पनि त्यो 
इन्द्रपुरी धेरिएको धियो । 


रामालन्द्री टीका 


२९६५ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 
न न .  
रुकव्मपट्रकपाट श्च दार स्फाटकगपुर्ः । 
जुष्टां विभक्तप्रपथां विदवकर्मविनिमिंताम् ॥ १५॥ 
पढार्थ स्फटिकगोपुरैः  स्फटिकमय राजमार्ग भएको अमरावती 
रुक्मपटरकपाटेः  सुनका नगदद्रारहरूले विरूवकर्मविनिमिंताम्  
खापाहरू लगाइएका जुष्टां  युक्त विश्वकमद्भारा बनाइएको थियो 





हरेः च  द्वार तथा विभक्तप्रपथां  अलगअलग 
वाक्यार्थ सुनका खापाहरू लगादएका द्वारहरू, स्फटिकले बनेका मुख्य द्वार एवं अलगअलग 
राजमार्गहरूले युक्त त्यस अमरावती पुशैलाई विश्वकमलि बनाएका धिषए्। 

सभाचत्वररथ्यादयां विमानेन्य॑बदेयुताम । 

शृब्नाटकेमेणिमयेवंजरविदरूमवेदिभिः ॥ १६॥ 
न्यबुदेः  दश करोड 
विमानैः  विमानहर्द्रारा 
युताम्  युक्त 


मुगाहरूले बनेका वेदीहरू र 
मणिमयेः  मणिद्रारा निर्मित 


पदार्थ 
सभाचत्वररथ्याद्यां  सभा, 
क्रीडाभूमि, ठुलाटुला श्ारकेः  चौबाटाहरूले 
उपमार्गहरूले युक्त वज्रविद्रुमवेदिभिः  हीरा र॒ अमरावती युक्त धियो 
ताक्यार्थ अमरावतीपुरी सभा, खेल्ने क्रीडाभूमि र ठुलादटुला उपमार्गहरूले युक्त, दश करोड 
विमानहरूले युक्त एवं हीरा, मुगाहरूले बनेका वेदीहरू र मणिद्रारा निर्मित चौबाटाहरूले युक्त 
थियो । 





यत्र नित्यवयोरूपाः श्यामा विरजवाससः । 
भ्राजन्ते ४    ९ . 
न्ते रूपवन्नायां ह्यचिभिरिव वहयः॥ १७॥ 
अर्चिभिः  ज्वालाहरुद्रारा 


पदार्थ विरजवाससः  सफा कपड़ा 


यत्र  जुन अमरावतीमा 
नित्यवयोरूपाः  सरै 
यौवनावस्था र सौन्दर्यले युक्त 
भएका 


लगाएका 
रूपवन्नायंः  रूपवती नारीहरू 
श्यामाः  खारिएको सुन जस्तो 
वर्ण भएका स्त्रीहरू 


वह्वयः इव  अग्नि 
हि  निश्चय नै 
भ्राजन्ते  सुशोभित छन् 





ताक्यार्थ जुन अमरावतीमा सफा कपड़ा लगाएका सर्धं युवती र सुन्दरी रहने, खारिएको सुन 
जस्तो रङ्ग भएका स्त्रीहरू ज्वालाहरुद्रारा अग्नि सुशोभित भए फँ सुशोभित भएर बसेका थिए। 


सुरस्त्रीकेाविभ्रष्टनवसोगन्धिकस्रजाम् । 


यत्रामोदमुपादाय मागं आवाति मारुतः ॥ १८ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


२९६६ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 

पदार्थ स्रजाम्  देवाङ्गनाहरूको उपादाय  लिएर 

यत्र  जुन अमरावतीमा केशको चुल्टोबाट रेका नयाँ मागे  बाटोमा 

मारुतः  वायु सुगन्धित पुष्पमालाहरूको आवाति  बहन्छ 
सुरस्त्ीकेशविभ्रष्टनवसोगन्धिक  , भ   

न्धक आमोदं  वासनालाई 





वाक्यार्थ जुन अमरावतीपुरीमा देवाङ्गनाहरूको चुल्टोबाट र्रेका नयाँ बासनादार 
पुष्पमालाहरूको सुगन्धलाई लिएर वायु बाटोमा बहन्छ। 


हेमजालाक्षनिगंच्छद्धूमेनागुरुगन्धिना । 
पाण्डुरेण प्रतिच्छन्नमागें यान्ति सुरप्रियाः ॥ १९॥ 


पदढार्थ हेमजालाक्षनिग॑च्छदुधूमेन   बाटोमा 

अगुरुगन्धिना  अगुरु धूपको सुनले बनेका सुयालबाट सुरप्रियाः  देवस्त्रीहरू 
सुगन्धले युक्त निस्किएका धुवांद्रारा यान्ति  हिंद्दछन् 
पाण्डुरेण  यैर वर्ण भएको प्रतिच्छन्नमा्गे  ढाकिएको 





वाक्यार्थ अमरावतीमा सुनले बनेका फ्यालहरूबाट निस्किएको अगुरु धूपको सुगन्धले युक्त 
खेरो धुवाँले ढकिएका बाटामा देवस्त्रीहरू आउनेजाने गर्दछ्न् । 


मुक्ताविताने्मणिहेमकेतुभिनांनापताकावलभीमिरावृताम् । 
रिखण्डिपारावतमूङ्गनादितां वेमानिकस्त्रीकलमीतमङ्गलाम् ॥ २०॥ 





पदढार्थ अगाडिपद्टि हुने बलोमा । युक्त तथा 

मुक्तावितानेः  मोतीको राखिएका विभिन्न प्रकारका वेमानिकस्त्रीकरगीतमङ्गलाम्  
चँदुवाद्रारा पताकाहरूद्रारा विमानमा हिंडने देवस्त्रीहरूको 
मणिहेमकेतुभिः  मणि र आवृताम्  व्याप्त तथा मधुर गीतसङ्गीतले सै मङ्लमय 
सुनका ठण्डाहरूद्वारा शिखण्डिपारावतमूङ्गनादितां  भडइ्रहने अमरावती छ 
नानापताकावलभीभिः  घरको मयूर, परेवा र भमराहरूको 


ताक्यार्थ अमरावतीमा मोतीका चंदुवाहरू, मणि एवं सुनले बनेका रुण्डाहरू र प्रत्येक घरमा 
घरको अगाडिपटविको बलोमा विभिन्न प्रकारका पताकाहरू राखिएका थिए। मयूर, परेवा र 
भमराहरूको कलकलशब्दले युक्त त्यो नगरी विमानमा हिंडने देवस्त्रीहरूको श्रुतिमधुर गीत 
सङ़ीतको एङ्ारले मङ्लमय बनेको थियो । 


मृदङ्गराङ्वानकटुन्दुभिस्वनेः सताल्वीणामुरजष्थिविणुभिः। 


सवायेरुपदेवमीतकेर्मनोरमां   


नृत्येः सवाद्येरुपदे स्वप्रभया जितप्रभाम् ॥ २९॥ 


रामालन्द्री टीका 


२९६७ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 


यां न व्रजन्त्यधरमिंष्ठाः खला भूतद्रुहः शठाः । 
मानिनः कामिनो लुब्धा एमिर्हीना जन्ति यत् ॥ २२॥ 


पदढार्थ गाएको गीतद्रारा शठाः  धूर्त 
मृदङ्गशद्खानकटुन्दुमिस्वनेः  मनोरमां  मनोहर मानिनः  अभिमानी 

मादल, शङ्क, नगरा र ढोलका स्वप्रभया  आफ्नो प्रकाशद्वारा कामिनः  विषयलम्पट 
आवाजहरूद्रारा जितप्रभाम्  सूर्य आदिको न्धाः  लोभी 
सताख्वीणामुरजष्टिवेणुभिः  प्रकाशलाई पनि तिरस्कार न व्रजन्ति  जान सक्दैनन् 
ताल, वीणा, मुरज र बाँसुरीका गरिरहेको एभिः हीनाः  यी अधर्म आदि 
आवाजहरूद्रारा यां  जुन अमरावती नगरीमा दोषले शून्य व्यक्तिहरू 

सवादः  सङ्गीतले सहित अधरमिष्ठाः  पापी यत्  जुन नगरीमा 

नृत्येः  नाचद्रारा खलाः  दुष्ट व्रजन्ति  जान्छन् 
उपदेवगीतकेः  गन्धर्वहरूले भूतद्रुहः  प्राणीपीडक 





वाक्यार्थ मादल, शङ्ख, नगरा, ढोल, ताल, वीणा, मुरज मुजुरा र बाँसुरीका आवाज, 
सङ़गीतसहितको नाच एवं गन्धर्वहरूले गाएको गीतद्रारा मनोहर बनेको र आफ्नो प्रकाशद्रारा सूर्य 
आदिको प्रकाशलाई पनि तिरस्कार गरिरहेको यस अमरावती नगरीमा पापी, दुष्ट, प्राणीपीडक, 
धूर्त, अभिमानी, विषयलम्पट, लोभी व्यक्तिहरू जान सक्दैनन् भने यस्ता दुर्गुण नभएका व्यक्तिहरू 
मात्र जान सक्छन्। 


 देवधानीं त  वरूथिनीपतिर्बहि  ९ व 
तां देवधानीं स वरूथिनीपतिबहिः समन्ताद्रुरुधे पृतन्यया । 
आचायंदत्तं जलजं महास्वनं दध्मो प्रयुञ्जन् भयमिन्द्रयोषिताम् ॥ २६॥ 





पढार्थ बहिः  बाहिर आचायंदत्तं  शुक्राचार्यद्रारा 
वरूथिनीपतिः  सेनापति समन्तात्  चारैतिरबाट दिड्एको 

सः  ती बलिले रुरुधे  धरा हाले महास्वनं  टुलो आवाज गर्ने 
पृतन्यया  आपना सेनाद्रारा इन्द्रयोषिताम्  इन्द्रका जलजं  शङ्ख 

तां  त्यो स्त्रीहरूमा दध्मो  बजाए 

देवधानीं  देवताको राजधानी भयम्  डर 

अमरावती नगरीलाई प्रयुञ्जन्  उत्पन्न गरा्खैदे 


ताक्यार्थ देवताको राजधानी त्यस अमरावतीलाई बाहिरबाट चारैतिर आफ्नो सेनाद्रारा 
असुरसेनानायक बलिले घेरा हाले । त्यसपछि उनले इन्द्रका स्वरीहरूलाई भयभीत गराँदे असुरगुर 
शुक्राचार्यद्रारा दिदएको ठुलो आवाज गर्ने शङ्क बजाए । 


रामालन्द्री टीका 


२९६८ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 
मघवांस्तमभिप्रेत्य बलेः परममुद्यमम् । 
९ पस र 
सवद्वगणापता गुरुमतदुवाच ह ॥ २४५॥ 
पढार्थ अभिप्रेत्य  बुषेर ह  निश्चय नै 
वलठेः  बलिको सवैदेवगणोपेतः  सम्पूर्ण एतत्  यस्तो कुरा 
तं  त्यस प्रकारको देवगणहरूले सहित भएका उवाच  भन्नुभयो 


परमम् उद्यमम्  युद्धका मघवान्  इन््रले 

लागि इलो प्रयास भएको गुरु  गुरु बृहस्पति समक्ष गएर 
ताक्यार्थ आफ्नो नगरीलाई घेरा हाली आक्रमण गर्न लागेका बलिले ठुलो तयारी गरेको बुषेर 
देवराज इन्द्रले सम्पूर्ण देवगणहरूलाई साथमा लिई आपफ्ना गुरु बृहस्पति समक्ष गएर यसो 
भन्नुभयो । 





र  पूरवैवेरिण  
भगवन्नुद्यमो भूयान् बलेन  


 


     केनासीत्  तेजसानिंत  
अविषह्यमिमं मन्ये केनासीत् तेजसोजिंतः ॥ २५॥ 





पदार्थ भूयान्  धेरै मन्ये  लाग्दछछ 

भगवन्  हे सिदधिसम्पन गुर उद्यमः  युद्धको तयारी छ केन  कुन 

नः हाम्रो इमं  यो युद्धलाई तेजसा  शक्तिद्रारा 
पूरववेरिणः  पुरानो शत्र अविषह्यम्  प्रतिकार गर्न उजिंतः आसीत्  सम्पन्न 
बठेः  बलिको नसकिने भएको हो 


ताक्यार्थ हे सिदधिसम्पन्न गुरु ! हाम्रो पुरानो शत्रु बलिले धरे प्रयास गरी अहिले युद्धको तयारी 
गरेको छ । मलाई लाग्दछ उसको यस युद्धलाई हामीले प्रतिकार गर्न सक्दैनौँं। कुन शक्तिका 
कारण बलि यसरी बदिरहेको हो ? 


न्द,   न  प्रतिव्योदुमधीरवर न 
नेनं कर्चित् कुतो वापि प्रतिन्योदुमधीरवरः। 
पिबन्निव मुखेनेदं लिहन्निव दिशो दश ॥ 


दहन्निव दिशो दुग्भिः संवतौग्निरिवोत्थितः ॥ २६॥ 


पदार्थ न अधीरवरः  समर्थ छैन  दुग्भिः  हिराइले 
कुतः वा अपि  कुनै उपायबाट मुखेन  मृखद्रारा दिशः  दिशाहरूलाई 
पनि इदं  यो संसारलाई दहन् इव  उढाऊँला ४ैँ गरी 


एनं  यस बलिलाई अहिले 
प्रतिव्योदुं  हटाउन रोक्न 
करिचत्  कोही पनि 


पिबन् इव  पिला ठै 
दश दिशः  दसै दिशा 
लिहन् इव  चार्टौँला रै 


संवतोग्निः इव  प्रलयकालीन 
अग्नि फ युद्धका लागि 
उत्थितः  जुर्मुराएको छ 





रालालन्द्री टीका 


२९६९ 
अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 


ताक्यार्थ अहिले कोही पनि कसैबाट वा कुनै पनि उपायबाट बलिलाई युद्धबाट रोक्न समर्थ 
कैन किनभने ऊ प्रलयकालीन अग्नि ४ मुखले संसारलाई पिला ४, दसै दिशालाई जित्रोले 
चार्दँला ॐ, हेराइले न दिशाहरूलाई उढाऊंला ४ैँ गरी युद्धका लागि जुर्मरएको छ। 


बूहि कारणमेतस्य दुघंष॑त्वस्य मद्रिपोः । 
ओजः सहो बटं तेजो यत एतत्समुद्यमः ॥ २७ ॥ 





पढार्थ वटं  मानसिक बल मद्रिपोः  मेरो शत्रु बलिको 
यतः  जसबाट तेजः  प्रताप प्राप्त भयो दुघंष॑त्वस्य  दुःसहा युद्धको 
एतस्य  यस बलिको यतः  जसको कारण तयारीको 

ओजः  शारीरिक सामर्थ्य एतत्समुद्यमः  यस्तो कारणम्  कारण 

सहः  इन्द्रिय शक्ति किसिमको युद्धको तयारी गय्यो बरूहि  बताउनृहोस् 


ताक्यार्थ मेरो शत्रु बलिको शरीर, इन्द्रिय र मनमा सामर्थ्य, शक्ति, बल र प्रताप कहाँबाट 
आयो ? जसका कारण उसले यस्तो किसिमको युद्धको तयारी गव्यो । कृपापूर्वक मलाई मेयो शत्र 
बलिको दुःसह्य युद्धतयारीको कारण बताउनुहोस् । 


गुरुरुवाच देवगुरु बृहस्पतिले भन्नुभयो 
जानामि मघवञ्छत्रोरुन्नतेरस्य कारणम् । 
शिष्यायोपभृतं तेजो भृराभिब्रह्यवादिभिः ॥ २८ ॥ 





पढार्थ कारणम्  कारण भृगुभिः  भगुवंशी शुक्राचार्य 
मघवन्  हे इन्द्र जानामि  म जान्दु आदि गुरुहरूद्रारा 

अस्य  यो तपाईको शिष्याय  आपना शिष्य तेजः  सम्पूर्ण शक्ति 

शत्रोः  शत्रु बलिको बलिलाई उपभृतम्  प्रदान गरिएको हो 
उन्नतेः  शक्तिवृद्धिको बह्मवादिभिः  ब्रह्मवादी 


वाक्यार्थ हे देवराज इन्द्र ! तपाईको शत्रु बलिको शक्ति कसरी बद्यो भन्ने कुरा कुरा जान्द्रु 
ब्रह्मवादी भृगुवंशी शुक्राचार्य आदि गुरुहरूले आपफूमा निहित सम्पूर्ण शक्ति आफ्नो शिष्य 
बलिलाई प्रदान गरेका हुन् । 

भवद्विधो भवान् वापि वजयित्वेशवरं हरिम् । 

नास्य रक्तः पुरः स्थातुं कृतान्तस्य यथा जनाः ॥ २९॥ 


पढार्थ वजयित्वा  छाडेर तपाईजस्ता अरू कोही पनि 
ईदवरं  सर्वसमर्थ भवान्  तपाई अस्य  यस बलिको 
हरिम्  भगवान् नारायणलाई भवद्विधः वा अपि  अथवा पुरः  अगाडि 


रामालन्द्री टीका 


२९७० 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 
स्थातुं  रिक्न यथा  जसरी जनाः  मानिसहरू टिक्न 
न शक्तः  सक्दैन कृतान्तस्य  कालको अगाडि सक्देनन् 


ताक्यार्थ जसरी कालको अगाडि कोही पनि मानिस टिक्न सक्दैन त्यसै गरी सर्वसमर्थ भगवान् 
नारायणलाई छाडेर तपाई वा तपार्ईजस्तो अरू कोटी पनि बलिको अगाडि टिक्न सक्दैन । 


तस्मान्निलयमुत्सृज्य यूयं सवे त्रिविष्टपम् । 


यात कालं प्रतीक्षन्तो यतः शात्रोविंपयंयः ॥ २० ॥ 
पदार्थ शक्ति क्षीण हदेन, तबसम्म॒ निलयं  आप्नो स्थान 
तस्मात्  त्यसकारण कालं  त्यो समयलाई त्रिविष्टपम्  स्वर्गलाई 
यतः  जहिलेसम्म प्रतीक्षन्तः  पर्खदि उत्सृज्य  छोडेर 
रात्रोः  तपाईको शत्रु बलिको यूयं  तपार्ईहरू यात  अन्यत्र जानुहोस् 
विपयंयः  विपरीत अवस्था सर्वे  सवे 





ताक्यार्थ त्यसकारण जहिलेसम्म आफ्नो शत्रु बलिको शक्तिक्षय हदेन, तहिलेसम्म उचित 
समयको प्रतीक्षा ग्वै तपाईहरू सब जना स्वर्ग छोडेर अन्यत्र जानुहोस् । 


एष विप्रबलोद्कः सम्प्रत्यूनिंतविक्रमः। 
तेषामेवापमानेन सानुबन्धो विनङ्क्ष्यति ॥ ३१॥ 


पदार्थ सम्प्रति  अहिले अपमानेन  अपमानद्रारा 
विप्रबलोदकः  ब्राह्मणहरूको उजिंतविक्रमः  अत्यधिक सानुबन्धः  समूल दैत्यसेना र 
बलले सम्पन्न शक्तिशाली भएको छ परिवारसहित 

एषः  यो बलि तेषां एव  तिनै ब्राह्मणहरूको विनङ्क्ष्यति  नष्ट हुनेछ 





ताक्यार्थ ब्राह्मणहरूद्रारा प्रदत्त बलले यो बलि अहिले अत्यधिक शक्तिशाली भएको छ, तर 
जब शक्तिको घमन्डले बलिले तिनै ब्राह्मणहरूको अपमान गर्व, तब त्यही अपमानका कारण ऊ 
समूल परिवार र दैत्यसेनासहित नष्ट हुने । 


एवं सुमन्त्रिताथांस्ते गुरुणाथानुदरिना । 
हित्वा त्रिविष्टपं जग्सुर्गीवांणाः कामरूपिणः ॥ ३२॥ 





पदार्थ लुक्न त्रिविष्टपं  स्वर्गलाई 
अथांनुदशिंना  वस्तुको यथावत्।सुमन्िताथांः  स्वार्थ सिद्धिका हित्वा  छाडेर 

विचार गर्न सकने लागि परामर्श पाएका कामरूपिणः  इच्छानुसार 
गुरुणा  गुरु बृहस्पतिद्रारा ति  ती विभिन्न रूप धारण गरी 
एवं  यसप्रकार केही समय गीवांणाः  देवताहरू जग्मुः  अन्यत्र गए 


रामालन्द्री टीका 


२९७१ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 


ताक्यार्थ वस्तुको यथावत् विचार गर्न समर्थ देवगुरु बृहस्पतिले देवताहरूलाई स्वर्ग छाडी 
अन्यत्र कहीं गएर लुक्न परामर्श दिनुभएपचछ्ि आफ्नो स्वार्थसिदधिका लागि देवताहरू पनि उहाँके 
परामर्शञनुसार स्वर्ग छाडी इच्छाबमोजिमको विभिन्न रूप धारण गरी अन्यत्र गए । 


भ देवेष्वथ निलीनेषु   अ 
देवेष्वथ निलीनेषु बल्विरोचनः पुरीम् । 
देवधानीमधिष्ठाय वशं निन्ये जगत्त्रयम् ॥ ३२॥ 


पदार्थ र  बलिले जगत्त्रयम्  स्वर्ग, मर्त्य र 
अथ  त्यसपछि देवधानीम्  स्वर्गको राजधानी पाताल तीनै लोकलाई 
देवेषु  देवताहरू अमरावती वशं  आपनो वशमा 
निलीनेषु  लुकेपचछि पुरीम्  नगरीमा निन्ये  लिए 

वैरोचनः  विरोचनका पुत्र अधिष्ठाय  बसेर 





ताक्यार्थ देवताहरू स्वर्ग छाडेर लुकेपचछ्छि विरोचनका पुत्र बलिले देवनगरी अमरावतीमा बसी 
स्वर्ग, मर्त्य र पाताल तीनै लोकलाई आफ्नो वशमा लिए । 


तं विदवजयिनं शिष्यं भृगवः दिष्यवत्सलाः। 
रतेन हयमेधानामनुव्रतमयाजयन् ॥ २४ ॥ 


पदढार्थ अनुव्रतं  आप्नो अनुयायी 
शिष्यवत्सलाः  शिष्यका प्रति भएको 

दयालु भएका विकवजयिनं  विश्वविजयी 
भृगवः  शुक्राचार्य आदि तं वती 

भगुवंशीहरूले रिष्यं  शिष्य बलिलाई 


ताक्यार्थ शिष्यका प्रति दयालु भएका भगुवंशी शुक्राचार्य 
विश्वविजयी शिष्य बलिलाई सय ओटा अश्वमेध यज्ञ गर्न लगाए 


ततस्तदनुभावेन भुवनत्रयविश्चुताम् । 


हयमेधानां शतेन  सय ओट 
अश्वमेध यज्ञ 
अयाजयन्  गर्न लगाए 





आदि गुरुहरूले आफ्नो अनुगत 
। 


।  ती बलि 
उडुराड् इव  चन्द्रमा ४ 


कीर्तिं दि्चु वितन्वानः स रेज उडुराडिव ॥ ३५॥ 
पदार्थ भुवनत्रयविश्चुताम्  वीनै लोकमा 
ततः  त्यसपछि सय अश्वमेध प्रसिद्ध 
यज्ञ गरिसकेपचछछि कीतिं  आफ्नो कीर्विलाई 


तदनुभावेन  त्यस दिष्चु  सबै दिशामा 
यज्ञानुष्ठानको प्रभावले वितन्वानः  फैलाएका 
ताक्यार्थ सय ओटा अश्वमेध यज्ञ गरेपच्छि यज्ञानुष्ठटानको प्रभावले 


रेजे  सुशोभित भए 





वले बलिको कीर्तिं तीनै लोक र 


रामालन्द्री टीका 


२९०२् 
अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 
दसै दिशामा फेलियो। आकाशमा चन्रमा ४ उनी तीनै लोकमा सुशोभित भए। 

बुभुजे च भियं स्वृद्धां द्विजदेवोपलम्भिताम्। 

कृतकृत्यमिवात्मानं मन्यमानो महामनाः ॥ ३६ ॥ 





पदढार्थ महामनाः  उदार चित्त भएका स्वृद्धां  समृद्ध 

आत्मानं  आपूलाई बलिले श्रियं च  राजलक्ष्मीलाई 
कृतकृत्यं इव  कृतकृत्य भएको द्विनदेवोपरम्भिताम्  बुभुजे  भोग गरे 
मन्यमानः  अनुभव गरेका ब्राह्मणदेवहरूबाट प्राप्त 


ताक्यार्थ सय अश्वमेध यज्ञ गरेपछि आपू कृतकृत्य भएको अनुभव गरी उदारचित्त भएका 
बलिले ब्राह्मणदेवहरूको कृपाबाट प्राप्त समृद्ध राजलक्ष्मीको भोग गर्न थाले। 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहिताया 
मष्टमस्कन्धे पञ्चद्रोऽध्यायः ॥ ५॥ 


रामालन्द्री टीका 


२९७ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 


अथ षोडशोऽध्यायः 
कश्यपबाट अदितिलाई पयोत्रतको उपदेश 
श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
एवं पुत्रेषु नष्टेषु देवमातादितिस्तदा । 


 र 


हृते त्रिविष्टपे देत्येः पय॑तप्यदनाथवत् ॥ १॥ 





पदार्थ हृते  खोसेपचछ्छि   देवमाता 

एवं  यसरी पुत्रेषु  पुत्रहरू अदितिः  अदिति 
त्रिविष्टपे  स्वर्गलोकलाई नष्टेषु  लुक्न थालेपछ्ि अनाथवत्  अनाथ रँ 
दैत्यैः  दैत्यहरूले तदा  त्यस अवस्थामा पयंतप्यत्  दुःखी बनिन् 


वाक्यार्थ यसरी देत्यहरूले स्वर्गलोकमा आधिपत्य जमाउनाले आपफ्ना पुत्र देवताहरू लुकेर 
बस्न थालेपचछ्ि यस्तो अवस्थामा देवमाता अदिति अनाथ रै दुःखी बनिन्। 


एकदा कर्यपस्तस्या आश्रमं भगवानगात् । 


निरुत्सवं निरानन्दं समाधेविरतद्चिरात् ॥ २॥ 
पढार्थ भगवान्  भगवान् निरानन्दं  आनन्दशून्य 
समाधेः  समाधिबाट कश्यपः  कश्यप तस्याः  वी अदितिको 
चिरात्  धेरै समयपचछि एकदा  एक दिन आश्रमं  आश्वममा 
विरतः  निवृत्त भएका निरुत्सवं  उत्सवहीन अगात्  जानुभयो 





ताक्यार्थ एक दिन धैरे सयमको समाधिबाट निवृत्त भएका भगवान् कश्यप आप्नी पत्नी 
अदितिको उत्सवहीन एवं आनन्दशून्य आश्रममा जानुभयो । 


स पत्नीं दीनवदनां कृतासनपरिग्रहः । 

सभाजितो यथान्यायमिदमाह कुरूदह ॥ २॥ 
पदढार्थ आसन ग्रहण गरादृएका तथा भएकी 
कुरूद्ह  हे कुरुवंशी परीक्षित् सभाजितः  पूजा गरिएका पत्नीं  पत्नी अदितिलाई 
यथान्यायम्  यथायोग्य सः  ती कश्यप मुनिले इदं  यसो 
कृतासनपरिग्रहः  अदितिद्रारा दीनवदनां  मलिन अनृहार आह  भन्नुभयो 





ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! अदितिले आफ्नो कुटीमा आडउनुभएका पतिलाई आसनमा बसाई 
यथायोग्य पूजा गरन् । त्यसपछि कश्यप मुनिले मलिन अनुहार भएकी पत्नी अदितिलाई भन्नुभयो । 


रालालन्द्री टीका 


२९७४ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 


अप्यभद्रं न विप्राणां भद्रे लोकेऽधुनागतम् । 
न घम॑स्य न लोकस्य मृत्योश्छन्दानुवतिनः ॥ ४ ॥ 


पदढार्थ अभद्रं  दुःखत चल्ने 

भद्रे  हे कल्याणी न आगतम्  आएको छैन लोकस्य  लोकमा कुनै कष्ट 
अपि के घर्मस्य  धर्ममा विपत्ति त 

अघुना  अहिले न  आएको त छैन न  आएको कैन 

लोके  संसारमा मृत्योः  मृत्युको 

विप्राणां  ब्राह्मणहरूमा छन्दातुवतिंनः  इच्छानुसार 





वाक्यार्थ हे कल्याणी ! संसारमा अहिले ब्राह्मणहरूमाथि कुनै दुःख त आएको कैन ? धर्मको 
परिपालन त भड्रहेको छ ? मूत्युको इच्छानुसार उसैको इसारामा चल्ने लोकमा कुनै कष्ट त 
आएको छैन ? किन दुःखी भएकी हौ ? 


अपि वाकुशलं किञ्चिद् गृहेषु गृहमेधिनि । 
ध्म॑स्याथंस्य कामस्य यत्र योगो ह्ययोगिनाम् ॥ ५॥ 





पढार्थ अर्थस्य  अर्थ हि  निश्चय नै 

गृहमेधिनि  हे गृहस्वामिनी कामस्य  काममा अयोगिनाम्  योगाभ्यासरहित 
अपिवा  अथवा किञ्चित्  केटी व्यक्तिहरूलाई पनि 

गृहेषु  घरमा अकुराटं  हास भयो योगः  स्वधर्मचरणद्रारा 
घमस्य  धर्म यत्र  जुन घरमा योगफल प्राप्त हुन्छ 


ताक्यार्थ हे गृहस्वामिनी ! योगाभ्यासरहित व्यक्तिहरू पनि स्वधर्माचरणद्रारा घर्मँ बसेर योगको 
फल प्राप्त गर्दछन्। त्यस्तो यो घरमा के धर्म, अर्थ र काममा केही कमी आएको त कैन ? 


अपि वातिथयोऽभ्येत्य कुटुम्बासक्तया त्वया । 
गृहादपूनिता याताः प्रत्युत्थानेन वा क्वचित् ॥ ६॥ 


पढार्थ कुटुम्बासक्तया  परिवारको अपूनिताः  सत्कृत नभई 
अपिवा  अथवा पालनपोषणमा एकाग्र भएकी गृहात्  घरबाट 
क्वचित्  कतै त्वया  तिमीद्रारा याताः  फर्किए 
अतिथयः  पाहुनाहरू प्रत्युत्थानेन वा  

अभ्येत्य  आणएर स्वागतसत्कारबाट 





ताक्यार्थ अथवा परिवारको पालनपोषणमा एकाग्र भएकी तिमीले कतै घरमा आएका पाहुना 
हरूको उचित स्वागत सत्कार गर्न नसक्नाले उनीहरू अपमानित भएर घरबाट त्यसै फरकिए कि ? 


रालालन्द्री टीका 


अष्टम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


  येष्वतिथयो   नर 
गृहेषु येष्वतिथयो नाचिंताः सलिठेरपि । 
यदि नियौन्ति ते नूनं फेरुराजगृहोपमाः ॥ ७ ॥ 


पदढार्थ 

यदि  यदि 

येषु  जुन 

गृहेषु  घरमा 
अतिथयः  पाहुनाहरू 


सलिठेः अपि  पानीद्रारा पनि 
न अचिंताः  सत्काररहित भएर 
नियौन्ति  फर्केर जान्छन् भने 
ते  ती घरहरू 

नूनं  निश्चय ने 





२९७५ 


अध्याय १६ 


फेरुराजगृहोपमाः  स्यालको 
नाइकेको घर गुफा समान 
हन्छन् 


ताक्यार्थ जुन घरमा आएका पाहुनाहरूलाई केटी नभए पिडनका लागि पानीसम्म दिएर भए 
पनि स्वागत गरिदैन भने ती घर, घर नभएर स्याल बस्ने गुफासमान हन्छन्। 


अप्यग्नयस्तु वेलायां न हुता हविषा सति । 
त्वयोद्विग्नधिया भदे प्रोषिते मयि कर्हिचित् ॥ ८ ॥ 


पदढार्थ 

सति  हे प्यारी 

भद्रे  हे कल्याणी 
मयिम 

प्रोषिते  बाहिर गएपचछ्छि 


उद्वगनधिया  चित्त विचलित 
भएकी 

त्वया  तिमीद्रारा 

किचित्  कटिल्ये 

वेलायां अपि  होमकालमा पनि 





अग्नयः तु  अग्निहरू 
हविषा  हविद्रारा 
न हृताः  हवन गरिएनन् 


वाक्यार्थ हे प्यारी! हे कल्याणी ! कि म बाहिर गएपच्छि चित्त विचलित भएकी तिमीले होम 
गर्ने वेला हविहरूद्रारा अग्निमा हवन गरिनी कि ? 

यत्पूजया कामदुघान् याति लोकान् गृहान्वितः। 

बराह्मणोऽग्निङ्च वै विष्णोः सर्वदेवात्मनो मुखम् ॥ ९॥ 
सर्वदेवात्मनः  सर्वदेवमय 


पढार्थ   लोक 


यत्पूजया  जुन ब्राह्मण र 
अग्निको पूजाद्रारा 
गृहान्वितः  गृहस्थले 


याति  प्राप्त गर्दछछ किनभने 
ब्राह्मणः  बाह्मण र 
अग्निः च  अग्नि पनि 


विष्णोः  भगवान् विष्णुका 
सुखम्  मुख हन् 





कामदुघान्  इच्छानुसारको वि  निश्चय नै 
ताक्यार्थ सर्वदेवमय भगवान् विष्णुका मुख ब्राह्मण र अग्नि हुन्। अतः गृहस्थले ब्राह्मण र 
अग्निको उचित पूजा गय्यो भने उसले इच्छा गरेको लोक प्राप्त गर्द । 


अपि सें कुशलिनस्तव पुत्रा मनस्विनि । 
लक्षयेऽस्वस्थमात्मानं भवत्या लक्षणेरहम् ॥ १०॥ 


रामालन्द्री टीका 


२९७६ 


अष्टम स्कन्ध 


पदढार्थ 

मनस्विनि  हे बुद्धिमती 
अपि के 

तव  तिम्रा 

पुत्राः  पुत्रहरू 


श्रीमद्भागवत 


सर्वे  सबै 

कुरालिनः  कुशल छन् 
भवत्याः  तिम्रो 

आत्मानं  मन 

अस्वस्थं  ठीक छैन भन्ने कुरा 





अध्याय १६ 


अहम्  म 
लक्षणेः  तिमीमा देखिएका 
लक्षणहरुूद्रारा 

लक्षये  जान्दद् 


वाक्यार्थ हे बुद्धिमती अदिति ! तिम्रा पुत्रहरू सब कुशल त छन् ? तिमी आज उदास छौ भन्ने 
कुरा मेले तिमीमा देखिएका लक्षणहरूद्रारा जानिरहेको दधु । 


अदितिरुवाच अदितिले भनिन् 
भद्रं द्विजगवां बह्यन् धममस्यास्य जनस्य च । 
त्रिवग॑स्य परं कषेत्रं गृहमेधिन् गृहा इमे ॥ १९॥ 





पदार्थ अस्य जनस्य च  यो मान्छे त्रिवर्गस्य  धर्म, अर्थर 
ब्रह्मन्  हे ब्राह्मण मलाई पनि कामको 

गृहमेधिन्  हे गृहस्थ भद्रं  कुशल नै छ परं  सर्वोत्कृष्ट 
द्विजगवां  ब्राह्मण, गाई इमे  यो कषत्रम्  उद्भव स्थान हो 
घमंस्य  धर्मर गृहाः  गृहस्थाश्रम 


ताक्यार्थ हे नाथ ! यहाँ ब्राह्मण, गाई, धर्म र म समेत सवे कुशल ने छँ । यो गृहस्थाश्रम धर्म, 
अर्थ र कामको सर्वोत्कृष्ट उदभवस्थान हो । त्यसैले त्रिवर्ग पनि यहाँ यथावत् नै चलेको छ । 


  तिथयो भ   
अग्नयोऽ भृत्या भिक्षवो ये च ङिप्सिवः। 
सवं भगवतो बह्मन्नुध्यानान्न रिष्यति ॥ १२॥ 


भगवतः  हजुरको 
अनुध्यानात्  प्रतिक्षणको 
चिन्तनका कारण 


मिक्षवः  भिक्षुहरू 

ये च  जो अरू पनि 
अग्नयः  अग्निहरू लिप्सवः  माग्नेहरू छन् ती 
अतिथयः  अतिथिहरू सबै यथोचित मद्रारा पूजित नै सर्वं  केही कुरामा पनि 

भृत्याः  सेवकटहरू छन् न रिष्यति  कमी भएको छैन 
ताक्यार्थ हे ब्राह्मण ! अग्नि, अतिथि, सेवक, भिक्षु र माग्नेहरूलाई पनि मैले निरन्तर पूजा 
गरिरहेकी नै छु । हजुरको प्रतिक्षणको चिन्तनका कारण कहीं कते केही कुरामा पनि कमी भएको 
कैन । 


पदार्थ 
ब्रह्मन्  हे ब्राह्मण 





् ् ४९ ० 
को नु मे भगवन् कामो न सम्पद्येत मानसः। 
यस्या भवान् प्रजाध्यक्ष एवं घमांन् प्रभाषते ॥ १३॥ 


रामालन्द्री टीका 


२९७७ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 
पदार्थ एवं  यसप्रकार कः नु  कुन चाहं 
भगवन्  हे नाथ घान्  धर्मोपदेश कामः  इच्छा 

र ् 
यस्याः  जुन मेरो प्रभाषते  बताउनुहन्छ त्यस्ती न सम्पद्येत  पूरा नहोला 
प्रजाध्यक्षः  प्रजापति मे  मेरो 
भवान्  हजुर मानसः  मनमा रहेको 





वाक्यार्थ हे नाथ ! हजुर जस्तो प्रजापतिले मलाई यस प्रकारले धर्मको उपदेश गर्नृहुन्छ भने मेरो 
मनमा कुन चाह त्यस्तो कामना होला जुन पूर्ण नहोला ? 


तवेव मारीच मनःशरीरजाः प्रना इमाः सत्त्वरजस्तमोसुषः। 
समो भवांस्तास्वसुरादिषु प्रभो तथापि भक्तं भजते महेरवरः ॥ ४ ॥ 


पदार्थ मनःशरीरजाः  मनबाट र समः  समदृष्टिवाला हनुहुन्छ 
मारीच  हे मरीचिपुत्र र उत्पन्न भएका हन् तथा अपि  तर पनि 
सत्त्वरजस्तमोसुषः  सत्त्व, रज प्रभो  हे प्रभु महेङ्वरः  परमेश्वरले 

र तमोगुणले युक्त तासु  ती सबे भक्तं  आफनो भक्तहरूको नै 
इमाः  यी सम्पूर्ण असुरादिषु  असुर आदि भजते  मनोरथ पूर्ण 

प्रजाः  प्राणीहरू प्रजामा पनि गरिदिनुहन्छ 

तव एव  हजुरके भवान्  हजुर 





ताक्यार्थ हे मरीचिपुत्र ! सत््वगुणी, रजोगुणी र तमोगुणी सबे प्रजाहरू कोटी हजुरको शरीरबाट 
र कोही मनबाट उत्पनन भएका सन्तान हुन्। ती सबे प्रजामा हजुर समदृष्टि राख्नुहन्छ । तापनि 
जसरी परमेश्वर सबेमा सम भए पनि आफ्नो भक्तको मात्र मनोरथ पूर्ण गर्नृहन्छ, त्यस्ते हजुर पनि 
भक्तको इच्छा पूर्ण गर्नृहुन्छ । 


तस्मादीरा भजन्त्या मे श्रेयदिचन्तय सुत । 
हृतश्रियो हृतस्थानान् सपत्नैः पाहि नः प्रभो ॥ १५॥ 





पदार्थ भजन्त्याः  भजन गर्ने हृतभ्रियः  सम्पत्ति लुटिएका 

तस्मात्  त्यसकारण मे  मेरो हृतस्थानात्  बस्ने ठाद पनि 
प ् 

प्रभोदहेप्रभ श्रेयः  कल्याण खोसिएका 

ईशा  हे ईश्वर चिन्तय  विचार गर्जुहोस् नः  हामीलाई 

सुव्रत  हे तापस हजुरलाई सपत्नैः  शत्रुहरूद्रारा पाहि  रक्षा गर्नुहोस् 


ताक्यार्थ हे प्रभु! हे ईश्वर ! हजुरलाई भजन गर्ने म हजुरकी पत्नीको कल्याण कसरी हुन्छ ? 
विचार गर्नुहोस् । शत्रु दैत्यहरुद्रारा लुटिएका तथा वासस्थान खोसिएका हामीलाई रक्षा गर्नुहोस् । 


रामालन्द्री टीका 


२९७८ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 


परेर्विवासिता साहं मग्ना व्यसनसागरे । 
ठ्  श्रीयदा स्थानं ५    
पेडवर्य श्रीर्यशः स्थानं हृतानि प्रबठेम॑म ॥ १६॥ 


पदार्थ यशः  कीर्ति विवासिता  आपनो घरबाट 
प्रठेः  शक्तिसम्पन स्थानं  पदप्रतिष्ठा निकालिपँ त्यसैले 

परेः  दैत्य शत्रहरूद्रारा हृतानि  खोसिए व्यसनसागरे  दुःखको सागरमा 
मम  मेरो सा  यसरी एेश्वर्यादिरहित मग्ना  डुबेकी छु 

एवय  रेश्वर्य भएकी 

श्रीः  सम्पत्ति अहं  म 





ताक्यार्थ शक्तिसम्पन्न देत्यहरूले मेरो ेश्वर्य, सम्पत्ति, कीर्ति, पद र प्रतिष्ठा सबे लुटे। 
एेश्वर्यादिले रहित भएकी मलाई दैत्यहरूले घरबाट पनि निकालिदिए । त्यसैले म दुःखको सागरमा 
डुबेकी ह्धु। 

यथा तानि पुनः साधो प्रपद्ेरन् ममात्मजाः। 


तथा विधेहि कल्याणं धिया कल्याणकृत्तम ॥ १७ ॥ 


पदढार्थ मम आत्मजाः  मेरा पूत्रहरू तथा  त्यस्तो उपाय 

साधो  हे सत्पुरुष तानि  दैत्यद्रारा लुटिएका ती धिया  बुदधिद्रारा विचार गरेर 
कल्याणकृत्तम  हे कल्याणकारी एिश्वर्यहरूलाई कल्याणं  कल्याण 

प्रभु पुनः  फेरि विधेहि  गर्जृहोस् 

यथा  जसरी प्रपयेरन्  प्राप्त गर्न सकून् 





ताक्यार्थ हे सत्पुरुष ! हे कल्याणकारी प्रभु ! मेरा पुत्रहरू दैत्यद्रारा लुटिएको एेश्वर्यलाई कसरी 
प्राप्त गर्न सक्छन् ? त्यस्तो उपाय विचार गरी हाम्रो कल्याण गर्नुहोस् । 
श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
.  


एवममभ्यथिंतोऽदित्या कस्तामाह स्मयन्निव । 
अहो मायाबलं विष्णोः स्नेहबद्धमिदं जगत् ॥ ८ ॥ 


पदार्थ तां  ती अदितिलाई इदं  यो 
अदित्या  अदितिद्रारा आह  भने जगत्  जगत् 
एवं  यसप्रकार अहो  आश्चर्य छ स्नेहक्दधम्  स्नेहद्रारा बाँधिएको 


अभ्यर्थितः  प्रार्थना गरिएका विष्णोः  भगवान् नारायणको छ 
कः  प्रजापित कश्यप मुनिले मायाबलं  मायाशक्ति जुन 
स्मयन् इव  छक्क परे ४ गरी शक्तिबाट 





रामालन्द्री टीका 


२९७९ 
अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 


ताक्यार्थ अदितिले यसप्रकार प्रार्थना गरिसकेपच्ि कश्यप मुनिले छक्क परे ४ गरी 
उनलाई भने अहो भगवान् नारायणको मायाशक्ति विचित्र छ, जुन शक्िबाट यो सम्पूर्ण जगत् 
स्नेहमा बांधिएको छ। 


भ ० स,  ०१ 
क्व देहो भोतिकोऽनात्मा क्व चात्मा प्रकृतेः परः। 
कस्य के पतिपुत्राद्या मोह एव हि कारणम् ॥ १९॥ 





पदढार्थ प्रकृतिभन्दा छन् 

  र 

भोातकः  पज्चमहाभूतबाट परः  पर रेको मोहः  मोह 

उत्पन्न आत्मा च  आत्मा एव  नै 

अनात्मा  आत्मादेखि भिन्न॒ क्व  कहां हि  निश्चय नै 

देहः  शरीर कस्य  कसको कारणम्  स्नेहको कारण हो 
क्व  कहाँ के को 

प्रकृतेः  त्रिगुणात्मक पतिपुत्राद्याः  पति, पुत्र आदि 


ताक्यार्थ पञ्चमहाभूतको कार्य अनात्मा यो अनित्य शरीर कहाँ ? त्रिगुणात्मक प्रकृतिभन्दा पनि 
पर रहेको नित्य आत्मा कहाँ ? यहाँ कसैको कोही पनि पति, पुत्र आदि छैन। मोह नै स्नेहको 
कारण हो। 


उपतिष्टस्व पुरुषं भगवन्तं जनादंनम्। 
सर्वभूतगुहावासं वासुदेवं जगद्गुरुम् ॥ २०॥ 





पढार्थ जनादंनम्  भक्तहरूको भगवन्तं  भगवान् 

पुरुषं  परमपुरुष दुःखलाई हटाउने वासुदेवं  वासुदेवलाई 
सवभूतरुहावासं  सम्पूर्ण जगदटुगुरुम्  चराचर जगत्का उपतिष्ठस्व  उपासना गर 
प्राणीहरूको हृदयमा निवास गर्न गुरु 


ताक्यार्थ हे अदिति ! तिमी सम्पूर्ण प्राणीहरूको हृदयमा निवास गर्न, चराचर जगत्का गुरु एवं 
भक्तहरूको दुःखलाई हटाउने परमपुरुष भगवान् वासुदेवको उपासना गर। 
स विधास्यति ते कामान् हरिर्दीनानुकम्पनः। 


श      


अमोघा भगवद्ूभक्तनतरात मातमम ॥ २९ ॥ 





पदार्थ हरिः  वासुदेवले नै भगवदुभक्तिः  भगवानूको 
दीनानुकम्पनः  दीन ते तिम्रा भक्ति 

दुःखीहरूलाई दया गर्ने कामान्  कामनाहरू अमोघाः  निश्चय नै फल दिने 
सः  उहाँ भगवान् विधास्यति  पूर्ण गर्नृहुनेछ  हन्छ 


रामालन्द्री टीका 


२९८० 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 
इतरा  अरूमा गरिएको भक्ति इति  यस्तो मतिः  विचार छ 
न  फलदायी हैदेन मम  मेरो 


ताक्यार्थ दीन दुःखीहरूलाई दया गर्ने भगवानूले नै तिम्रो सम्पूर्ण कामना पूर्ण गरिदिनुहुने । 
किनभने भगवान्को भक्ति अवश्य फलदायी हृन्छ, व्यर्थ हदेन तर अरूमा गरिएको भक्ति त्यस्तो 
हैदेन भन्ने मेरो विचार छ। 


अदितिरुवाच अदितिने भनिन् 
केनाहं विधिना बह्यन्नुपस्थास्ये जगत्पतिम् । 
यथा मे सत्यसङ्कल्पो विदध्यात् स मनोरथम् ॥ २२॥ 





पढार्थ केन  कुन सः  उहाँ वासुदेवले 
जह्यन्  हे ब्राह्मण विधिना  विधिद्रारा मे मेरो 

अहं  म उपस्थास्ये  उपासना गरू मनोरथम्  इच्छालाई 
जगत्पतिम्  जगत्का स्वामी यथा  जसद्रारा विदध्यात्  पूर्ण गर्नृहुनेछ 
भगवान् वासुदेवलाई सत्यसङ्कल्पः  सत्यसडल्प 


ताक्यार्थ हे ब्राह्मण ! सम्पूर्ण जगत्का स्वामी वासुदेवलाई म कुन विधिद्रारा उपासना गरू ? 
जुन विधिपूर्वकको उपासनाद्रारा प्रसन्न भई सत्यसडल्प भगवान्ले मेरा सम्पूर्ण इच्छाहरूलाई पूर्ण 
गर्नृहुनेछ । 


आदिश्च त्वं द्विजश्रेष्ठ विधिं तदुपधावनम् । 
आशु तुष्यति मे देवः सीदन्त्याः सह पुत्रकैः ॥ २६॥ 





पदार्थ  भगवान् भगवान्को उपासना गर्ने 
दविजश्रेष्ठ  हे ब्राह्मणध्रेष्ठ आशु  छिटो विधिं  विधि 

पुत्रकैः सह  छोराहरूले सहित तुष्यति  प्रसन्न हुनुहुन्छ आदिश  बताउनुहोस् 
सीदन्त्याः  दुःख पाएकी त्वं  हजुर 

मे  मप्रति तदुपधावनम्  त्यस्ता 


ताक्यार्थ हे ब्राह्मणश्रेष्ठ पतिदेव ! अहिले छोराहरू सहित मैले अत्यन्त दुःख पाएकी द्ु। 
त्यसैले भगवान् नारायण मप्रति कसरी छिटो प्रसन्न हूनुह॒न्छ ॒त्यस्तो उपासनाविधि मलाई 
बताउनुहोस् । 


कर्यप उवाच कश्यप मुनिले भन्नुभयो 
एतन्मे भगवान् पृष्टः प्रजाकामस्य पद्मजः। 
यदाह ते प्रवक्ष्यामि बतं केशवतोषणम् ॥ २४॥ 


रामालन्द्री टीका 


२९८१ 





अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 
पदार्थ चाहने वासुदेवलाई प्रसन्न गराउने 
भगवान्  भगवान् मे  मलाई एतत्  त्यो 

पद्मजः  ब्रह्माजीले यत्  जुन त्रतको विधि तरतं  त्रत 

पृष्टः  मद्रारा प्रश्न गरदा आह  बताउनुभयो ते  तिमीलाई 

प्रजाकामस्य  प्रजाको उत्पत्ति केशवतोषणम्  भगवान् प्रवक्ष्यामि  बता 


ताक्यार्थ हि अदिति! मलाई सन्तान प्राप्त गर्न इच्छा हदा मेले यस विषयमा भगवान् 
ब्रह्माजीलाई सोर्धे। त्यसवेला उहांले भगवान् वासुदेवलाई प्रसन्न गराउने जुन त्रत मलाई 
बताउनुभयो त्यो म तिमीलाई बताह । 


फाल्गुनस्यामके पक्षे द्वादशाहं पयो्रतः। 
अचयेद्रविन्दाक्षं भक्त्या परमयान्वितः ॥ २५॥ 


पढार्थ पयोबतः  दूध मात्र पिउने व्रत 
फाल्गुनस्य  फागुन महिनाको लिएर 

अमले पक्षे  शुक्ल पक्षमा परमया भक्त्या  परमभक्तिले 
द्वादशाहं  बाह दिनसम्म अन्वितः  युक्त भई 
वाक्यार्थ फागुन महिनाको शुक्लपक्षमा बाहदिन प्रतिपदादेखि द्वादशीसम्म केवल दूध मात्र 
पिएर परमभक्तिले युक्त भई कमलनयन भगवान् नारायणको पूजा गर्न । 


सिनीवाल्यां  क्रोडविदीणंया   

सिनीवाल्यां मृदालिप्य स्नायात्  
९  ग्र   मन्त्रमुदीरयेत् 

यदि लभ्येत वे स्रोतस्येतं मन ॥ २६॥ 


अरविन्दाक्ष  कमलनयन 
भगवानूलाई 
अचैयेत्  पूजा गर्न 





पदार्थ मृदा  माटाले 
यदि वे  यदि आलिप्य  लेपन गरेर 
लभ्येत  पादृन्छ भने सिनीवाल्यां  ओँसीको दिनमा 


करोडविदीणंया  बदेलले खनेको स्रोतसि  नदीमा 





स्नायात्  नुहाउनू नुहांदा 
पतं  यो 

मन्तरं  मन्त्र 

उदीरयेत्  उच्चारण गर्न 


ताक्यार्थ यदि पाडन्छ भने बैदेलले खनेको माटो शरीरमा दलेर ओँसीको दिन नदीमा स्नान 


गर्न । स्नान गर्दा यो मन्त्रको उच्चारण पनि गरन् । 


त्वं देव्यादिवराहेण रसायाः स्थानमिच्छता । 


उदुधृतासि नमस्तुभ्यं पाप्मानं मे प्रणादराय ॥ २७॥ 


ठारंको 
इच्छता  इच्छा गर्ने 
आदिवराहेण  आदि 


पदार्थ 
देवि  हे भगवती पृथिवी 
स्थानम्  प्राणीहरूलाई बस्ने 


वराहावतार भगवानूद्रारा 
त्वं  हजुर 
रसायाः  रसातलबाट 


रामालन्द्री टीका 


२९८२ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 
उद्धृता  उद्धार गरिएकी पाप्मानं  पापलाई नमः  नमस्कार छ 

असि  हनृहन्छ अतः प्रणाशय  नष्ट गर्नुहोस् 

 

मे मेरो तुभ्यं  हजुरलाई 


वाक्यार्थ हे भगवती परथिवी ! प्राणीहरूलाई बस्ने ठँ होस् भन्ने इच्छा गरी वराहरूप 
भगवानूले रसातलबाट उद्धार गरिएकी हजुरले मेरा सम्पूर्ण पापहरूलाई नष्ट गर्नुहोस्, हजुरलाई 
नमस्कार छ। 


    भ, क  . 
निर्वतिंतात्मनियमो देवमर्चेत् समाहितः । 
अ्चांयां स्थण्डिके सूर्यँ जठे वहो गुरावपि ॥ २८॥ 


पदार्थ अर्चायां  मूर्विमा । अपि  गुरुको रूपमा पनि 
निवेतितात्मनियमः  आपफ्ना स्थण्डिले  वेदीमा देवं  भगवान् नारायणलाई 
नित्यनैमित्तिक कर्महरू सम्पनन सूयं  सूर्यमा अर्चेत्  पूजा गर्न 

गरी जठे  जलमा 

समाहितः  एकाग्रचित्त भई वहो  अग्निमा 





ताक्यार्थ त्यसपछि आपफ्ना नित्यनैमित्तिक कर्महरू सम्पन्न गरेर एकाग्र चित्त भई मूर्ति, वेदी, 
सूर्य, जल, अग्निर गुरुको रूपमा भगवान् नारायणको पूजा गर्न र यसरी स्तुति गर्नू। 


नमस्तुभ्यं भगवते पुरुषाय महीयसे । 
स्वभूतनिवासाय वासुदेवाय साक्षिणे ॥ २९॥ 


पदढार्थ 

भगवते  भगवान् 
पुरुषाय  परमपुरुष 
महीयसे  सर्वश्रेष्ठ 


स्व॑भूतनिवासाय  सम्पूर्ण 
प्राणीहरूको हृदयमा निवास 
गरनहुने 

साक्षिणे  साक्षी 


वासुदेवाय  वासुदेव 
तुभ्यं  हजुरलाई 
नमः  नमस्कार छ 





ताक्यार्थ जो सर्वश्रेष्ठ परमपुरुष हुनुह॒न्छ र॒जो सम्पूर्ण प्राणीहरूको हृदयमा साक्षीरूपले 
विराजमान हुनुहुन्छ यस्ता भगवान् वासुदेवलाई नमस्कार गर्व । 


नमोऽव्यक्ताय सूक्ष्माय प्रधानपुरुषाय च । 
चतुर्विशद्रुणज्ञाय गुणसङ्ख्यानहेतवे ॥ २० ॥ 


पदढार्थ पुरुषको रूपमा विद्यमान साड्ख्य दर्शनका प्रवर्तक 
अव्यक्ताय  अव्यक्त चतुर्विंरद्गुणज्ञाय  चौबीस हजुरलाई 

सृक्ष्माय  सूक्ष्म गुणहरूको ज्ञाता नमः  नमस्कार गर्व 
प्रधानपुरुषाय  प्रकृति र गुणसङ्ख्यानहेतवे च  





रामालन्द्री टीका 


२९८३ 
अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 


ताक्यार्थ जो अव्यक्त र सूक्ष्म हुनुहन्छ, जो प्रकृति र पुरुषको रूपमा रहनुभएको छ, जो 
चौबीस गुणहरू वैशेषिकहरूले बताउने रूप आदिको ज्ञाता हुनुहन्छ अनि जो साङ्ख्य दर्शनका 
प्रवर्तक पनि हुनुहुन्छ त्यस्ता हजुरलाई सादर नमस्कार गर्द । 

टिप्पणीं  न्याय र वैशेषिक दर्शनमा चौबीस गुणहरू मानिन्छन्। ती गुणहरू यसप्रकार छन् १. 
रूप २. रस ३. गन्ध ४. स्पर्श ५. सडख्या ६. परिमाण ७. पृथक्त्व ८. संयोग ९. विभाग १०. 
परत्व ११. अपरत्व १२. बुद्धि १३. सुख १४. दुःख १५. इच्छा १६. द्वेष १७. प्रयत्न १८. गुरुत्व 
१९. द्रवत्व २०. स्नेह २१. संस्कार २२. धर्म २३. अधर्म २४. शब्द । 

साडख्य दर्शनका प्रवर्तक महर्षिं कपिल भगवान्का अवतार हुनुहुन्छ । 


स दविरीष्णं अ  अ ध 
नमो द्विशीष्णे त्रिपदे चतुःशुद्गाय तन्तवे । 
सप्तहस्ताय यज्ञाय ्रयीविद्यात्मने नमः ॥ ३९॥ 


पदार्थ चतुःशुद्गाय  ऋक्, यजुः, साम यज्ञाय  यज्ञरूप हजुरलाई 
दविीष्णे  प्रायणीय र उदयनीयर अथर्वरूप वेद नै चार सिड नमः  नमस्कार गर्द 

दुई शिर भएका भएका त्रयीविद्यात्मने  वेदविद्या नै 
त्रिपदे  प्रातः, मध्याह्न र सप्तहस्ताय  गायत्री आदि आत्मास्वरूप भएका हजुरलाई 
सायङ्ालरूप सवन नै तीन पाठ सात ओटा छन्द नै हात भएका नमः  नमस्कार छ 

भएका तन्तवे  यज्ञविस्तारक 





ताक्यार्थ जसका प्रायणीय र उदयनीय गरी दुई शिरः प्रातः, मध्याह्न र सायङाल तीन सवनहरू 
तीन पाड ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद र अथर्ववेद चार वेद चार सिड गायत्री, व्रिष्ट्प्, अनृष्ट्प्, 
जगती, बृहती, पङ्क्ति, विराट् सात छन्दहरू सात हातहरू हुन् यस्ता यज्ञविस्तारक र यज्ञरूप 
हजुरलाई नमस्कार गर्दह्ु । यसप्रकार वेदविद्या नै आत्मस्वरूप भएका हजुरलाई नमस्कार छ। 
विवरण यस श्लोकमा यज्ञरूपमा भगवानूको स्तुति गरिएको छ । यज्ञका दई शिर छन्, तीन 
पाड छन्, चार सिंग छन् र सात हात छन्। यस श्लोकले चत्वारि शृङ्गास्त्रयोऽअस्य पादा द्र शीर्षे 
सप्तहस्तासोऽअस्य । त्रिधा बद्धो वृषभो रोरवीति महो देवो मत्यींऽआविवेश भन्ने ऋग्वेद 
४५८३को मन्त्रको अर्थ बताएको छ । चार वेद नै यज्ञका चार सिङड हुन् । तीन ओटा कर्मने 
तीन पाड हुन् । प्रायणीय र उदयनीय नामका कर्म नै दुई शिर हुन्। गायत्री, त्रिष्टुप्, जगती आदि 
सात छन्द नै सात हात हुन् । यज्ञलाई तीन ग्रन्थले बतार्ंछन्। यसैले यज्ञ यिनीहरूद्वारा बाँधिएको 
वा व्यवस्थित भएको छ । मन्त्र भाग भनेको मूल संहिता खण्ड हो । ब्राह्मण भनेको नियमहरू 
नताउने खण्ड हो भने कल्प भनेको यज्ञका विधिविधानलाई बताउने प्रक्रियाग्रन्थ हो, यिनीहरूद्रारा 
यज्ञ बांँधिएको हृन्छ । यस्तो यज्ञ रोरवीति अर्थात् शब्द गर्छ। यज्ञमा ऋग्वेदका मन्त्रहरूद्वारा 
देवताहरूको आवाहन आदि गरिन्छ, यजुर्वेदका मन्त्रहरूद्रारा हवन गरिन्छ र सामवेदका 
मन्त्रहरूद्वारा स्तुति गरिन्छ, यही नै यज्ञले शब्द गर्नु हो । त्रयी विद्या अर्थात् वेद नै यज्ञको आत्मा 
अर्थात् मूल हो । यसरी यज्ञस्वरूप परमात्माको स्तुति गरिएको छ। 


रामालन्द्री टीका 


२९८४ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 


नमः शिवाय रुद्राय नमः शक्तिधराय च । 
सर्वविद्याधिपतये भूतानां पतये नमः ॥ ३२॥ 


पदठार्थ शक्तिधराय  समग्र शक्तिहरूको भूतानां  सम्पूर्ण प्राणीहरूका 
शिवाय  लोककल्याणकारी धारणकर्ता पतये च  पति हजुरलाई 
शिव सवेविद्याधिपतये  सम्पूर्ण नमो नमः नमः  बारम्बार 
रुद्राय  प्रलयकर्ता रुद्र ज्ञानहरूको अधीश्वर नमस्कार गर्दह्ु 





ताक्यार्थ जो लोकको कल्याणका लागि शिवरूपमा प्रकट हुनुहुन्छ र लोकको प्रलय गर्न 
रुद्ररूपमा रहनुहुन्छ, जसले जगत्को सृष्टि, स्थिति र लय गर्नृहुन्छ र जसले सम्पूर्ण शक्तिहरूलाई 
धारण गर्नुभएको छ, जो अष्टादश विद्याका स्वामी हुनहन्छ र॒जो सम्पूर्ण प्राणीहरूको मालिक 
हुनुह॒न्छ यस्ता हजुरलाई म बारम्बार नमस्कार गर्द । 


नमो हिरण्यगभाय प्राणाय जगदात्मने । 


योगेरवर्यरारीराय 


ं नमस्ते योगहेतवे ॥ ३३॥ 





पर्थ आत्मा योगहेतवे  योगका कारण 
हिरण्यगांय  हिरण्यगर्भ योगेदवय॑शरीराय  योगबाट ति  हजुरलाई 

प्राणाय  सूत्रात्मा प्राण उत्पन्न हुने एेश्वर्य ने शरीर नमो नमः  बारम्बार नमस्कार 
जगदात्मने  चराचर जगत्को भएका गर्द 


वाक्यार्थ जो हिरण्यगर्भ र सूत्रात्मा प्राणको रूपमा विराजमान हुनृहुन्छ, जो चराचर जगत्को 
आत्मा हुनुहुन्छ, जो योगको कारण प्रवर्तक हूनुहन्छ तथा योगजन्य ेश्वर्यको रूपमा पनि 
रहनुभएको छ यस्ता हजुरलाई म बारम्बार नमस्कार गर्दष्ु । 


नमस्त आदिदेवाय साक्षिभूताय ते नमः। 
नारायणाय ऋषये नराय हरये नमः ॥ ३४ ॥ 


पढार्थ नमः  नमस्कार छ ते  हजुरलाई 

आदिदेवाय  आदिदेव नराय नारायणाय ऋषये  नमः नमः  बारम्बार नमस्कार 
साक्षिभूताय  सम्पूर्ण नरनारायण ऋषिको रूपमा छ 

प्राणीहरूका साक्षी प्रकट हुनुभएका 

ते  हजुरलाई हरये  श्रीहरि 





वाक्यार्थ सम्पूर्ण प्राणीहरूका साक्षी आदिदेव हजुरलाई नमस्कार छ। नरनारायण ऋषिको 
रूपमा प्रकट हुनुभएका श्रीहरि हजुरलाई बारम्बार नमस्कार छ । 


रामालन्द्री टीका 


अष्टम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


नमो मरकतश्यामवपुषेऽधिगतश्चिये । 
केरावाय नमस्तुभ्यं नमस्ते पीतवाससे ॥ ३५॥ 


पदार्थ 


सम्पत्तिले पूर्ण लक्ष्मीलाई प्राप्त 


मरकतस्यामवपुषे  मरकत मणिगरेका 
ॐ श्यामवर्णं भएका हजुरलाई केशवाय  भगवान् केशव 


नमः  नमस्कार छ 
अधिगतश्चिये  सम्पूर्ण 


ताक्यार्थ मरकत मणि रै श्यामवर्णं भएका हजुरलाई नमस्कार 


तुभ्यं  हजुरलाई 
नमः  नमस्कार छ 


२९८५५ 


अध्याय १६ 


पीतवाससे  पलो वस्त्र 
लगाउनुहुने 

४ 

ते  हजुरलाई 

नमः  नमस्कार छ 





छ । सम्पूर्ण सम्पत्तिकी स्वामिनी 


स्वयं लक्ष्मीलाई पत्नीको रूपमा प्राप्त गरेका केशवरूप हजुरलाई नमस्कार छ । पलो वस्त्र 
लगाउनुहुने हजुरलाई नमस्कार छ। 


त्वं सवंवरदः पुंसां वरेण्य वरदष॑भ । 
० क र १ 
अतस्ते श्रेयसे धीराः पादरेणुमुपासते ॥ ३६ ॥ 





पढार्थ पुंसां  मानिसहरूका लागि श्रेयसे  आपनो कल्याणका 
वरेण्य  हे पूज्यतम प्रभ सव॑ंवरद्ः  सम्पूर्ण वरप्रदाता लागि 

वरदषभ  हे वरदाता हनुहन्छ ते  हजुरको 

पुरुषहरूमा श्रेष्ठ भगवान् अतः  त्यसैले पाद्रेणुं  चरणरजलाई 

त्वं  हजुर धीराः  विवेकीहरू उपासते  उपासना गर्दछछन् 


ताक्यार्थ हे पूज्यतम प्रभु! हजुर मानिसहरूका लागि सम्पूर्ण प्रकारको वरदाता हुनुहुन्छ र 
वरदाताहरूमा हजुर नै श्रेष्ठ हुनहुन्छ । त्यसैले विवेकीहरू आफ्नो कल्याणका लागि हजुरको 
चरणरजको उपासना गर्दचछछन् । 


अन्ववतंन्त यं देवाः श्रीर्च तत्पादपदुमयोः। 
स्पृहयन्त इवामोदं भगवान् मे प्रसीदताम् ॥ ३७ ॥ 


पढार्थ  सम्पूर्ण देवताहरू भगवान्  भगवान् नारायण 
तत्पादपद्मयोः  हजुरको श्रीः च  स्वयं लक्ष्मीजी पनि मे  मसंग 
चरणकमलको यं  जुन भगवान् नारायणलाई प्रसीदताम्  प्रसन्न हनुहोस् 


अमोदं  सुगन्धलाई 
स्पृहयन्तः इव  चाहना गर्ने 


अन्ववतंन्त  सेवा गर्नृहुन्छ 
त्यस्ता 





वाक्यार्थ जसको चरणकमलको सुगन्धलाई प्राप्त गर्ने इच्छा गरी सम्पूर्ण देवता र भगवती 
लक्ष्मीजी सेवा गरिरहनुहुन्छ त्यस्ता भगवान् नारायण मसंग प्रसन्न हूनुहोस् । 


रामालन्द्री टीका 


२९८६ 
अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 


एतेम॑नत्रेहंषीकेदामावाहनपुरस्कृतम् ९, 


   
नत्रहषीकेशमावाहनपुरस्कृतम् । 
अचैयेच्छ्रद्धया युक्तः पाद्योपस्परांनादिभिः ॥ ३८ ॥ 





पदढार्थ आवाहनपूर्वक आफ्नो अगाडि युक्तः  युक्त भई 

एतेः  यी स्थापित पाद्योपस्पशंनादिमिः  पाद्य, 
मन्त्रैः  मन्तरहरुद्रारा हषीकेरां  भगवान् हषी केशलाई आचमन आदिद्रारा 
आवाहनपुरस्कृतम्  श्रद्धया  श्रद्धाले अ्चयेत्  पूजा गर्नू 


वाक्यार्थ उक्त मन्त्रहरुद्रारा आवाहनपूर्वक आराधनाका लागि आफनो अगाडि स्थापना गरिएका 
भगवान् हषी केशलाई श्वद्धावान् भई पाद्य, आचमन आदि समर्पण गरी पूजा ग्न । 


अचिंत्वा गन्धमाल्यायेः पयसा स्नपयेद् विभुम् । 
वस्त्रोपवीताभरणपायोपस्परनेस्तत र ४७ 

वस््रोपवीताभरणपाद्योपस्पदनेस्ततः। 

गन्धधूपादिमिश्चाचट् द्ादशाक्षरविद्यया ॥ ३९॥ 





पढार्थ अचिंत्वा  पूजा गरी वस्त्रोपवीताभरणपाद्योपस्पदौनैः  
दादशाक्षरविदयया  ॐ नमो विभुं  सर्वव्यापक भगवान्लाई वस्त्र, जनै, गहना, पाद्य, 

भगवते वासुदेवाय यो पयसा  दुधले आचमन आदि र 

द्वादशाक्षर मन्त्रद्रारा स्नपयेत्  स्नान गराउनू गन्धधुपादिभिः च  सुगन्धित 
गन्धमाल्यायैः  सुगन्धित वस्तु, ततः  त्यसपचछि द्वादशाक्षर वस्तु, धूप जस्ता सामग्रीहरद्रारा 
माला आदि समर्पण गरी मन्त्र पद्दे अर्चेत्  पूजा गर्न 


वाक्यार्थ ॐ नमो भगवते वासुदेवायः यो द्वादशाक्षर मन्त्रपाठ गर्दै सुगन्धित वस्तु, माला 
आदि पूजाद्रव्य समर्पण गरेर पूजा गरी भगवान्लाई दुधले स्नान गराउनू। त्यसपछि त्यही 
द्वादशाक्षर मन्त्रपाठपूर्वक वस्त्र, जनै, गहना, पाद्य, आचमन, सुगन्धित वस्तु, धूप, दीप जस्ता 
पूजासामग्रीहरूद्रारा फेरि पनि भगवान्को पूजा गर्न । 

 न 


श॒तं पयसि नेवेदयं शाल्यन्नं विभवे सति । 
ससपिंः सगुडं दत्त्वा जुहुयान्मूविद्यया ॥ ४०॥ 





पढार्थ ॥  घिडर दत्त्वा  चढाएर 

विभवे सति  सम्भव भएसम्म सरुडं  सखरले युक्त मूरविद्यया  द्वादशाक्षर 
पयसि  दुधमा शाल्यन्नं  शालिको चामलको मन्त्द्रारा 

श॒तं  पकाइएको नेवेदयं  नैवेद्य जुहुयात्  हवन गर्नू 





वाक्यार्थ सम्भव भएसम्म धि र सखर मिसाएर दुधमा पकाएको शालिचामलको पायस 
नेवे्यको रूपमा भगवान्लाई चढाउन् र द्वादशाक्षर मन्त्रले हवन गर्न । 


रालालन्द्री टीका 


२९८७ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 


निवेदितं तद् भक्ताय दद्याद् भुञ्जीत वा स्वयम् 
दत्त्वाचमनमचित्वा ताम्बूलं च निवेदयेत् ॥ ४१॥ 


पढार्थ दद्यात्  दिनू अचित्वा  पूजा गरेपछ्छि 
निवेदितं  भगवान्लाई स्वयम् वा  अथवा आपफूले ताम्बूलं च  पान पनि 
चढादइएको भुञ्जीत  खानू निवेदयेत्  चढाउनू 
तत्  त्यो नैवे आचमनं  आचमन 

भक्ताय  भक्तलाई दत्त्वा  चढाएर 





ताक्यार्थ भगवान्लाई चढाएको नैवेद्य भगवान्का भक्तहरूलाई दिनू अथवा आपफूले खानू। 
नवे चढाएपचछ्ि आचमन पनि चटढाउनू अनि पूजा गरेर पान पनि चडढाउन्। 


जपेदष्टोत्तरशतं स्त॒वीत स्तुतिभिः प्रभुम् । 
कृत्वा प्रदक्षिणं भूमो प्रणमेद् दृण्डवन्मुदा ॥ ४२॥ 


पदार्थ प्रभुम्  भगवानूलाई भूमो  पृथिवीमा 
अष्टोत्तरशतं  एकसय आठ स्तुवीत  प्रार्थना गर्नू दण्डवत्  दण्डवत् 
पटक द्वादशाक्षर मन्त्र प्रदक्षिणं  प्रदक्षिणा प्रणमेत्  प्रणाम गर्नू 
जपेत्  जप्नू कृत्वा  गरेर 

स्तुतिभिः  स्तुतिहरद्रारा मुदा  प्रसननतापूर्वक 





ताक्यार्थ त्यसपच्ि एकसय आठ पटक द्वादशाक्षर मन्त्रको जप गरेर पूर्वोक्त स्तुति वा अन्य 
स्तुतिमन्त्रहरू पाठ गरेर भगवान्को प्रार्थना गर्नू। प्रार्थना सकेपछि भगवानूलाई प्रदक्षिणा गरेर 
प्रसन्नतापूर्वक पृथिवीमा लम्पसार परर दण्डवत् प्रणाम गर्न । 


कृत्वा शिरसि तच्छेषां देवमुद्रासयेत् ततः। 
हयवरान् भोजयेद् विप्रान् पायसेन यथोचितम् ॥ ४२॥ 





पदार्थ   लिएर विप्रान्  ब्राह्मणहरूलाई 
तच्छेषां  त्यस निर्माल्य देवं  भगवान्लाई पायसेन  पायसद्रारा 
पूजामा देवतालाई चढाउन उद्वासयेत्  विसर्जन गर्न यथोचितं  यथोचित 
नाँकी रहेका सामग्रीहरूलाई ततः  त्यसपचछ्छि भोजयेत्  भोजन गराउनू 
शिरसि  आफ्नो शिरमाथि यवरान्  कम्तीमा दुईनना 


ताक्यार्थ त्यसपछि त्यस निर्माल्यलाई आफ्नो शिरमाथि लिनू र भगवान्को विसर्जन गर्नू। पूजा 
सकिएपचछि कम्तीमा दुरईजना ब्राह्मणहरूलाई यथोचित रूपमा पायसको भोजन गराउनू। 


रामालन्द्री टीका 


२९८८ 
अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 
भुञ्जीत तैरनुज्ञातः शेषं सेष्टः सभाजितेः। 
ब्रह्यचायंथ तद्रान्यां शवो भूते प्रथमेऽहनि ॥ ४४॥ 
स्नातः शुचियंथोक्तेन विधिना सुसमाहितः। 
पयसा स्नापयित्वार्चेद् यावटुव्रतसमापनम् ॥ ४५॥ 


पढार्थ अथ  त्यसपछि भएर एकाग्र भई 
सभाजितैः  भोजन र तद्रात्र्यां  त्यस दिनको रात यथोक्तेन  पूर्ववर्णित 
दक्षिणाद्रारा पूजित बह्यचारी  ब्रह्मचारी भएर विधिना  विधिद्रारा 

तैः  ती ब्राह्मणहरूबाट समागम नगरी सुत्नू पयसा  दुधले 

अनुज्ञातः  आज्ञा लिएर रवो भूते  भोलिपल्ट स्नापयित्वा  स्नान गराएर 
रोषं  ब्राह्मणभोजनबाट बाँकी प्रथमे अहनि  प्रतिपदामा  यावदुवरतसमापनम्  
रहेको अन्न प्रातःकालमा त्रतसमाप्तिपर्यन्त 

सेष्टः  बन्धुपरिवारहरू सहित स्नातः  स्नान गरी अर्चेत्  पूजा गर्व् 

भएर शुचिः  पवित्र भई 

भुञ्जीत  भोजन गर्नू सुसमाहितः  अत्यन्त सावधान 





वाक्यार्थ भोजन र दक्षिणाद्वारा सन्तुष्ट भएका ब्राह्मणहरूको अनुमति लिएर बांकी रहेको अन्न 
बन्धुपरिवारहरू सहित भएर त्रतालुले प्रसादका रूपमा खानू। त्यसपछि त्यो दिनको रातमा 
ब्रह्मचारी भएर रहनू वा समागम नगरी सुल्नू। भोलिपल्ट बिहान प्रातःकालमा स्नान गरेर पवित्र 
भई एकाग्रमनद्रारा पूर्वोक्त पूजाविधिले व्रतसमाप्ति नहन्नेलसम्म भगवान्लाई दुधले स्नान गराई 


पूजा गर्नू। 
् ्       
पयोभक्षो त्रतमिदं चरेद् विष्ण्वच॑नादुतः। 
पूवंवज्युहुयादग्निं बाह्यणांश्चापि भोजयेत् ॥ ४६॥ 





पदार्थ इदं  यो सुहुयात्  हवन गर्नू 
पयोभक्षः  दुध मात्र पिएर वतम्  त्रत जाह्मणान् अपि  ब्राह्मणलाई 
विष्ण्वच॑नादुतः  भगवान् चरेत्  गर्न पनि 

विष्णुको आदरपूर्वक पूजा गर्ने पूववत्  अगाडि बताए ४ भोजयेत्  भोजन गराउनू 
व्रतालुले अग्निं च  अग्निमा पनि 


ताक्यार्थ भगवान् विष्णुमा भक्तिभाव र आदरबुदधि गरेर केवल दुध मात्र पिएर तब्रतालुले यो 
पयोव्रत नामक त्रतको अनुष्ठान गर्नुपर्वछछ र व्रत गर्दा पहिले जस्त प्रतिदिन अग्निमा हवन गर्नुपर्छ 
अनि ब्राह्मणभोजन पनि गराउनुपर्दछ । 


रामालन्द्री टीका 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


एवं त्वहरहः कुर्याद् द्याद्ाहं पयो्रतः। 

हरेराराधनं होममहंणं द्विजतपणम् ॥ ४७॥ 
व्रत गर्न व्रतालुले 

एवं  यसप्रकार अहरहः  प्रतिदिन 


द्वादशाहं  बाह दिनसम्म हरेः  भगवान् श्रीहरिको 
पयोव्रतः तु  दुध मात्र पिएर आराधनं  स्तुति 


पदार्थ 





२९८९ 


अध्याय १६ 


होमं  हवन 

अहंणं  पूजा र 
द्विजतपंणं  ब्राह्मणभोजन 
कुयात्  गर्नुपर्दछ 


ताक्यार्थ यसरी बाह दिनसम्म दुध मात्र पिएर त्रत गर्न व्रतालुले प्रतिदिन भगवान् श्रीहरिको 


पूजा, स्तुति, होम गर्नुपर्दछछ र ब्राह्मणभोजन समेत गराउनुपर्दछ । 


प्रतिपदिनमारभ्य यावच्छुक्छ्रयोदश्ीम् । 


ब्ह्मचयंमधःस्वप्नं स्नानं त्रिषवणं चरेत् ॥ ४८ ॥ 


पढार्थ यावच्छुक्छत्रयोदश्षीम्  
प्रतिपदिनं  प्रतिपदाको  त्रयोदशी तिथिसम्म 
दिनदेखि बह्यचय॑म्  ब्रह्मचर्यमा 

आरभ्य  आरम्भ गरेर रहनुपर्दछ 





अधः स्वप्नं  सूर्दमा सुत्नुपर्वछ 
त्रिषवणं  त्रिकालको विधिले 
स्नानं  स्नान 

चरेत्  गरनुपर्दछ 


ताक्यार्थ फाल्गुन शुक्ल प्रतिपदादेखि त्रयोदशीसम्म व्रतालुले ब्रह्मचर्यमा रहनुपर्दछछ। भुरैमा 


सुत्नुपर्दछ्छ र प्रत्येक दिन त्रिकाल स्नान गर्नुपर्दछ्। 


वजयेदसदालापं भोगातुच्चावचांस्तथा । 


अहिंखः स्व॑भूतानां वासुदेवपरायणः ॥ ४९॥ 


पदार्थ भोगान्  भोगहरू छोडन् 
असदाकापं  ठुटो बोल्ने काम सर्व॑भूतानां  सम्पूर्ण 
वजयेत्  छोडन् प्राणीहरूको 
उच्चावचान्  सानाठला सबै अषिंखः  हिंसा नगर्नू 





तथा  तथा 
वासुदेवपरायणः  भगवान् 
वासुदेवलाई नै आफ्नो परम 
लक्ष्य बनाइरहन् 


ताक्यार्थ त्रतालुले इटो नबोल्नू। अनि सानाटुला सबे प्रकारका भोगहरूलाई त्याग्नू। कुनै 
पनि प्राणीको हिंसा नगर्नू र भगवान् वासुदेवलाई नै आफ्नो परम लक्ष्य बनाइरहनू । 
् भ  ५ न्द,  
त्रयदश्यामथा वष्णाः स्नपन पञ्चकविभाः। 


   अ  


करर्यच्छस्तरदत्टन वावना वाधकावद्ः ॥ ५० ॥ 


त्रयोदर्यां  त्रयोदशी तिथिमा जानने ब्राह्मणहरूद्रारा 
  अ त 


विधिकोविदैः  शास्त्रीय विधि शास्त्रदष्टेन  शास्त्रीय 


पदार्थ 
अथ  एवं रीतले 


रामालन्द्री टीका 


२९९० 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 
विधिना  विधिपूर्वक विभोः  सर्वव्यापक स्नपनं  स्नान 

पञ्चके विष्णो 
ञ्चकैः  पञ्चामुतले   भगवान् विष्णुको कारयेत्  गराउन् 


वाक्यार्थ यसरी त्रयोदशीका दिन शास्त्रज्ञ ब्राह्मणहरूद्रारा शास्त्रीय विधिपूर्वकं पल्चामृतले 
सर्वव्यापक भगवान् विष्णुको स्नान गराउन । 
पूजां च महतीं कुयांद् वित्तराट्यविवजिंतः। 
चरुं निरूप्य पयसि शिपिविष्टाय विष्णवे ॥ ५९॥ 
शतेन तेन पुरुषं यजेत सुसमाहितः। 
नैवेद्यं चातिगुणवद् दद्यात् पुरुषतुष्टिद्म् ॥ ५२॥ 


पढार्थ चरुं  चरु खिर 
वित्तशाद्यविवजिंतः  पैसा धेरै निरूप्य  बनाएर 

खर्च होला भनेर नडराई पयसि  दुधमा 

महतीं  धुमधामपूर्वक शृतेन  पकाइएको 

पूजां च  पूजा तेन  त्यो खिर्रारा 

कुयोत्  गर्न सुसमाहितः  एकाग्र चित्त भई 
शिपिविष्टाय  सर्वान्तर्यामी पुरुषं  भगवान्लाई 

विष्णवे  भगवान् विष्णुलाई यजेत  पूजा गर्न 


ई  मधुर आदि 
षड्गुणले युक्त 
पुरुषतुष्टदम्  भगवान्लाई 
सन्तुष्ट पार्ने 


नेवेदयं च  नैवेद्य पनि 
दद्यात्  अर्पण गर्न 





ताक्यार्थ पेसा धैरे खर्च होला कि भनेर नडराई धुमधामसंग भगवान्को पूजा गर्नू। सर्वान्तर्यामी 
भगवान् विष्णुलाई दुधमा पकादएको खिर चढाएर एकामग्रचित्तले पूजा गरी भगवान्लाई सन्तुष्टि 
प्रदान गर्न मधुर आदि षड्गुणले युक्त अन्य नैवेद्यहरू पनि अर्पण गर्न । 


आचायं ज्ञानसम्पन्नं वस्त्राभरणधेनुभिः। 

तोषयेदुत्विजश्चेव तद् विदुध्याराधनं हरेः ॥ ५३॥ 

तत् एव  त्यही ने 

हरेः  भगवान् नारायणको 


पदार्थ ऋत्विक्हरूलाई पनि 
ज्ञानसम्पन्नं  ज्ञानले सम्पनन वस्त्राभरणघेनुभिः  वस्त्र, 
आचार्यं  आचार्यलाई र आभूषण र गोदानद्रारा आराधनं  आराधना हो भनेर 
ऋत्विजः च  अन्य तोषयेत्  सन्तुष्ट गराउन् विद्धि  बुख 

वाक्यार्थ ज्ञानले सम्पन्न भएका आचार्य र ऋत्विक्हरूलाई वस्त्र, आभूषण र गोदानद्रारा 
सन्तुष्ट गराउन । हे अदिति ! ब्राह्मणहरूको सन्तुष्ट नै भगवान्को आराधना हो भनेर बुर । 


भोजयेत् तान् गुणवता सदन्नेन शुचिस्मिते । 
अन्यांरच बाह्यणाञ्छक्त्या ये च तत्र समागताः ॥ ५७४ ॥ 





रालालन्द्री टीका 


२९९६१ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 
पदार्थ बाह्यणान्  ब्राह्मणहरूलाई शक्त्या  आप्नो शक्ति अनुसार 
शुचिस्मिते  पवित्र मुस्कान येच  जो अतिथि वा बन्धुहरू गुणवता  मधुर आदि गुणले 
भएकी हे प्यारी तत्र  त्यस पूजामा युक्त 


तान्  ती आचार्यहरू र समागताः  आएका छन् सदन्नेन  सात्त्विक अन्नले 
अन्यान् च  अरू पनि तिनीहरूलाई पनि भोजयेत्  भोजन गराउनू 
ताक्यार्थ पवित्र मुस्कान भएकी हे प्यारी ! आचार्य र ऋत्विक् ब्राह्मणहरूका अतिरिक्त त्यस 
पूजाको कार्यक्रममा सहभागी भएका अतिथि, बन्धुहरू सबेलाई आफ्नो शक्तिअनुसार विभिन्न 
स्वादिष्ट शुद्ध सात्विक भोजन गराउन । 


दक्षिणां गुरवे दद्यादूत्विग्भ्यश्च यथाहंत   
अन्नादेनार्वपाकांङच प्रीणयेत् समुपागतान् ॥ ५५॥ 
पदार्थ यथार्हतः  यथायोग्य 
गुरवे  आचार्यलाई दक्षिणां  दक्षिणा 
ऋत्विग्भ्यः च  ऋत्विक्हरूलाईद्द्यात्  दिन् व्यक्तिहरूलाई पनि 
पनि अन्नायेन  अनन आदिद्रारा प्रीणयेत्  सन्तुष्ट बनाउनू 
वाक्यार्थ आचार्य र ऋत्विक्हरूलाई आफ्नो शक्तिअनुसार यथायोग्य दक्षिणा दिनू। त्यसै गरी 


त्यहाँ आएका चाण्डाललगायत अन्य सम्पूर्ण व्यक्तिहरूलाई पनि भोजन आदिद्रारा सन्तुष्ट 
बनाउनू। 





आर्वपाकान्  चाण्डाललगायत 
समुपागतान् च  आएका अन्य 





भुक्तवत्सु च सर्वेषु दीनान्धकृपणेषु च । 
विष्णोस्तत् प्रीणनं विद्वान् भुञ्जीत सह बन्धुभिः ॥ ५६ ॥ 


भुक्तवत्सु  खाइसकेपचछ्ि 
तत् च  ती सम्पूर्ण 
मानिसहरूलाई गरादएको भोजन 
सर्वेषु च  सम्पूर्णं उपस्थित विष्णोः  भगवान् विष्णुको 


पदार्थ 
दीनान्धकृपणेषु  दीनदुःखी, 
दुष्टिविहीन, असक्तहरूले र 


विद्वान्  बुरेको तब्रतालुले 
बन्धुभिः सह  आफनो 
परिवारले सहित भई 
भुञ्जीत  भोजन गर्न 





व्यक्तिहरूले प्रीणनं  प्रसन्नता हो भनी 
ताक्यार्थ दीनदुःखी, दृष्टिविहीन एवं असक्तलगायत सम्पूर्ण उपस्थित व्यक्तिहरूले भोजन 
गरिसकेपछि उनीहरूलाई भोजनद्रारा गराइएको प्रसन्नता स्वयं भगवान् विष्णुको प्रसन्नता हो भन्ने 
बु व्रतालुले आफ्नो परिवारले सहित भई भोजन ग्नू। 


नृत्यवादित्रगीतेरुच स्तुतिभिः स्वस्तिवाचकैः । 
कारयेत् तत्कथाभिरूच पूजां भगवतोऽन्वहम् ॥ ५७ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


२९ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 
पदार्थ स्वस्तिवाचकैः  स्वस्तिवाचन रभगवतः  भगवान् नारायणको 
नृत्यवादित्रमीतिः  नाच, बाजा, तत्कथाभिः च  भगवान्का पूजां  पूजा 

मीत कथाहरुद्रारा कारयेत्  गराउनुपर्दचछ 
स्तुतिभिः च  स्तुति अन्वहम्  प्रतिदिन 





ताक्यार्थ प्रतिपदादेखि त्रयोदशीसम्म प्रतिदिन नाच, बाजा, गीत भजन, स्तुति, स्वस्तिवाचन र 
भगवत्कथाद्वारा भगवान् नारायणको पूजा गर्नुपर्वछछ । 


एतत् पयोचतं नाम पुरुषाराधनं परम् । 
पितामहेनाभिहितं मया ते समुदाहृतम् ॥ ५८ ॥ 





पदार्थ उत्कृष्ट अभिहितं  बतादएको थियो 
एतत्  यो पुरुषाराधनं  भगवान्को मया  मद्रारा त्यो त्रत 
पयोव्रतं नाम  पयोत्रत नामको आराधना गर्ने साधन ते  तिमीलाई 

परम्  अन्य साधनभन्दा पितामहेन  ब्रह्माजीद्रारा समुदाहृतम्  बताइयो 


ताक्यार्थ हे अदिति! भगवान्को आराधना गर्नका लागि उत्कृष्ट साधनभूत यस पयोव्रतः 
नामले प्रसिद्ध व्रतको विधिका बारेमा मलाई ब्रह्माजीले जेजति बताउनुभएको धियो त्यो मेले 
तिमीलाई बता । 


 न सम्यक्चीर्णेन 
त्व चानन महाभाग सम्यकूचीणेन करशवम्। 
आत्मना शुद्धभावेन नियतात्मा भजत्ययम् ॥ ५९ ॥ 


पदार्थ राखेर अन्ययम्  अविनाशी 
महाभागे  हे भाग्यवती अदिति त्वं  तिमी केरावं  भगवान् केशवलाई 
शुद्धभावेन  शुद्ध भक्तिभावयुक्त सम्यक्चीर्णेन  राभ्नोसंग भज  पूजा गर 

आत्मना  चित्तले अनुष्ठित 

नियतात्मा  मनलाई वशमा अनेन च  यो ब्रतद्रारा 





ताक्यार्थ हे भाग्यवती अदिति! तिमी आफ्नो मनलाई वशमा राखेर शुद्ध भक्तिभावयुक्त चित्तले 
पयोत्रतको अनुष्ठान गर राम्रोसंग अनुष्ठित यही त्रतद्वारा अविनाशी भगवान् केशवको पूजा 
गर। 


अयं वै सव॑यज्ञाख्यः सवं्रतमिति स्मृतम् । 
तपःसारमिदं भद्रे दानं चेश्वरतर्पणम् ॥ ६० ॥ 


पदार्थ अयं  यो तब्रतविधि प्रसिद्ध सम्पूर्ण यज्ञको फल 
वे  निश्चयनै सवंयज्ञाख्यः  सर्वयज्ञ नामले प्रदान गर्न 


रामालन्द्री टीका 


२९९३ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 
सवंत्रतम् इति  सम्पूर्ण भद्रे  हे कल्याणी गराउने 

त्रतहरूको फल दिने सर्वव्रत इदं  यो त्रत दानं च  दान पनिहो 

भनेर ब्रह्माजीले तपःसारम्  तपस्याको सार हो 

स्मृतम्  बताउनुभएको थियो ईङ्वरतपंणं  ईश्वरलाई तृप्त 





वाक्यार्थ यो त्रत सम्पूर्ण यज्ञहरूको फल दिने भएकाले सर्वयज्ञ र सम्पूर्ण त्रतको फल प्रदान 
गर्ने भएकाले सर्वव्रत नामले प्रसिद्ध छ भनी ब्रह्माजीले बताउनुभएको धियो त्यसैले हे 
कल्याणी ! यो ब्रत सम्पूर्ण तपस्याहरूको सार हो र ईश्वरलाई तृप्त गराउने दान पनि हो । 


त एव नियमाः साक्षात् त एव च यमोत्तमाः। 
तपो दानं बतं यज्ञो येन तुष्यत्यधोक्षजः ॥ ६९॥ 





पदार्थ साक्षात्  साक्षात् दानं  उत्तम दान 
येन  जुन कर्गह्रारा यमोत्तमाः  उत्तम यम हुन् चतं  उत्तम ब्रत र 
अधोक्षजः  भगवान् नारायण तिएवच  तीनै यज्ञः  उत्तम यज्ञ हुन् 
तुष्यति  प्रसन्न हुनृहुन्छ नियमाः  उत्तम नियम हुन् 

तेएव  ती नै तपः  उत्तम तपस्या 


ताक्यार्थ जुन कर्मद्वारा भगवान् नारायण प्रसन्न हुनुहुन्छ तिनै कार्य नै उत्तम यम इन्द्रियसंयम, 
उत्तम नियम, उत्तम तपस्या, उत्तम दान, उत्तम त्रत र उत्तम यज्ञ हुन् । 

विवरण यस श्लोकमा यज्ञ, तपस्या, दान आदि साधनहरूको सार्थकता भगवान्को प्रसन्नतामा 
रहेको हुन्छ भनिएको छ । भगवान्को प्रसनननताका लागि नभई केवल गर्नका लागि मात्र तपस्या, 
दान, यज्ञ, त्रत आदि गरिए भने तिनले खन् अहङ्कार बढार्ंछन्। भगवान् त नम्रतापूर्णं भावद्रारा 
प्रसन्न बन्नुहन्छ । नम्रतापूर्णं भावनाले समर्पण ल्यारंछ । यसर्थ जो व्यक्ति भगवान्प्रति समर्पित हुन्छ 
त्यसले म भगवान्को हँ भन्ने स्वीकार गर्छ । यसैले यज्ञ, तपस्या, दान आदि पनि समर्पणभावबाट 
गरिन्छन् भने तिनीहरूबाट अवश्य नै भगवान् प्रसन्न बन्नुहुन्छ । यस्तो कर्म ग्ने मानिसलाई भगवान् 
ने आफनो आत्माको रूपमा रहनुभएको रहस्य थाहा हुन्छ । आफ्नो अस्तित्वसंग जब भगवान् 
जोडनुहुन्छ तब भगवान्को अखण्ड चिन्तन हूनपुग्छ । यसभन्दा अधि व्यक्तिले संसारसंग सम्बन्धित 
शरीर र मन आदिन म हँ भनी बुेको हन्थ्यो भने अब ऊ भगवानूके एक अंशका रूपमा 
आपूलाई बु्दछ । अरू तपस्या, त्रत, दान आदि साधन त केही दिन, केही घण्टा मात्र गरिन्छन्। 
यो समर्पण र स्वीकृतिभाव हदा नै मनुष्य खाँदा, सुत्दा र उर्दासमेत भगवान्लाई सम्खिरहन्छ । 
यसैले यिनको सार्थकता भगवानुप्रतिको प्रेमभावलाई बढाएर भगवानूमा समर्पित हुनुमा नै छ। 


तस्मादेतद् तं भद्रे प्रयता श्रद्धया चर । 
भगवान् परितुष्टस्ते वरानाशु विधास्यति ॥ ६२॥ 
पदार्थ भद्रे  हे कल्याणी तस्मात्  त्यसकारण 


रामालन्द्री टीका 


२९९४ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 


प्रयता  शुद्ध भई परितुष्टः  प्रसन्न आहु  तुरन्त 

श्रद्धया  श्रद्धापूर्वक भगवान्  भगवानूले विधास्यति  पूर्ण गरिदिनुहनेछ 
एतत् बतं  यो त्रत ते तिस्रो 

चर  गर यो ब्रतद्रारा वरान्  इच्छालाई 





वाक्यार्थ त्यसकारण हे कल्याणी अदिति ! शुद्ध भई श्रद्धापूर्वक तिमी यो त्रतको अनुष्ठान सुरु 
गर। यस त्रतद्वारा भगवान् नारायण अवश्य प्रसन्न हुनुहुनेछ र उहाँले तिम्रो सम्पूर्ण इच्छालाई तुरन्त 
पूर्ण गरिदिनुहने । 


इति श्रीमदुभागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायामष्टमस्कन्धे 
ऽदितिपयोव्रतकथनं नाम षोडशोऽध्यायः ॥ १६ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


अष्टम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


, 


अध्याय १७ 


अथ सप्तदरोऽध्यायः 


अदितिको व्रतबाट प्रसन भगवानद्रारा वरप्रवान 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 


इत्युक्ता सादिती राजन् स्वभत्रां कश्यपेन वे । 


अन्वतिष्टद् व्रतमिदं द्वादशाहमतन्द्रिता ॥ १॥ 


पदढार्थ 

राजन्  हे राजा ! 
इति  यसप्रकार 
स्वभत्रां  आफ्ना पति 
कश्यपेन  कश्यपद्रारा 


४  उपदेश गरिएकी 

सा अदितिः  ती अदितिले 
अतन्द्रिता  आलस्यरहित भई 
वे  निश्चय नै 

द्वादशाहं  बाह दिनसम्म 





इद्  यो 
रतम्  व्रत 
अन्वतिष्ठत्  गरिन् 


ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! आफ्ना पति कश्यपले यसप्रकारले विधिपूर्वक त्रत गर्न उपदेश 
दिएपचछ्ि ती अदितिले पनि आलस्यरहित भई बाह दिनसम्म यो त्रत गरिन्। 


चिन्तयन्त्येकया बुदुध्या महापुरुषमीरवरम् । 


प्रगृदयन्द्रयदुष्टारवान् मनसा बुद्धिसारथिः ॥ २॥ 


मनरुचैकाग्रया बुद्ध्या भगवत्यखिलात्मनि । 
वासुदेवे समाधाय चचार ह पयोचतम् ॥ ३॥ 


पदार्थ 

एकया  एकाग्र भएको 
बुद्ध्या  बुद्धिद्राया 
महापुरुषं  पुरुषोत्तम 
ईङवरं  भगवान्लाई 
चिन्तयन्ती  ध्यान गर्दै 


भएकी अदितिले 

मनसा  मनरूपी लगामद्रारा 
इन्द्रियदुष्टारवान्  इन्दियरूपी 
दुष्ट घोडाहरूलाई 

प्रगृह्य  संयमित बनाई 
एकाग्रया  एकाग्र 


बुद्धिसारथिः  बुद्धि न सारथि बुद्ध्या  बुद्धिद्रारा 
ताक्यार्थ बुद्धिलाई एकाग्र बनाई पुरुषोत्तम भगवान्को ध्यान गर्दै अदितिले बुद्धिलाई सारथि 
बनाई मनरूपी लगामद्रारा इन्द्रियरूप दुष्ट ॒घोडाहरूलाई वशमा राखिन्। त्यसै गरी सर्वात्मा 
भगवान् वासुदेवमा बुद्धिलाई एकाकार बनाएकी अदितिले मनलाई पनि स्थिर गराँदे यस 


पयोत्रतको अनुष्ठान गरिन्। 


अखिलात्मनि  सर्वात्मा 
भगवति  भगवान् 

स 
वासुदेवे  वासुदेवमा 
मनः च  मनलाई पनि 
समाधाय  स्थिर गरेर 
पयोवतं  पयोत्रतको अनुष्ठान 





ह चचार  गरिन् नै 


रामालन्द्री टीका 


२९९६ 


अष्टम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


तस्याः प्रादुरभूत् तात भगवानादिपुरुषः । 


पीतवासाश्चतुबांहु  रादक्खचक्ररदापरः ॥ ४ ॥ 


पढार्थ 
तात  हे प्रिय परीक्षित् 


तस्याः  ती अदितिको अगाडि शङ्कचक्रगदाधरः  शङ्ख, चक्र र 


४७ 
चतुबाहुः  चार ओटा हात 
भएका 


पीतवासाः  पीताम्बर लगाएका गदा धारण गरेका 


वाक्यार्थ हे प्रिय परीक्षित् ! व्रतानुष्ठटान गरिरहेकी अदितिको अगाडि पर्हैलो वस्त्र लगाएका, 
चार हात भएका र शङ्कु, चक्र, गदा धारण गरेका आदिपुरुष भगवान् श्रीहरि प्रकट हुनुभयो । 


 अ ४  ४ सहसोत्थाय 
तं नेत्रगोचरं वीक्ष्य सहसोत्थाय सादरम् । 
ननाम भुवि कायेन दण्डवत् प्रीतिविहला ॥ ५॥ 


पदढार्थ 

सहसा  अचानक 

नेत्रगोचरं  आपनो आंखाको 
अगाडि उपस्थित 

तं  उहाँ आदिपुरुष 
भगवानूलाई 


वीक्ष्य  देखेर 

सादरं  आदरपूर्वक 
उत्थाय  उठेर 

प्रीतिविहला  प्रेमले विहल 
भएकी अदितिले 

कायेन  शरीरले 


अध्याय १७ 


आदिपुरुषः  आदिपुरुष 
भगवान्  भगवान् श्रीहरि 
प्रादुरभूत्  प्रकट हुनुभयो 





दण्डवत्  दण्ड फ 

भुवि  परथिवीमा लम्पसार 
परैर 

ननाम  प्रणाम गरिन् 





ताक्यार्थ आफ्नो आंँखाको अगाडि अचानक आदिपुरुष भगवान् श्रीहरिलाई देखेर अदिति 
आदरभावले उदठिन्। भगवान्को प्रेममा विह्वल भएकी उनले भगवानूलाई दण्डवत् प्रणाम गरिन्। 


०५ सोत्थाय बद्धाञ्जलिरीडितुं    स्थिता कः आनन्द्नलाकुलेक्षणा स 
सलत्याय बद्धाञ्जलिरीडितुं स्थता नत्सह जानन्द्जखकुरूक्षणा । 
बभूव तुष्णीं पुलकाकुलाकृतिस्तदशनात्युत्सवगात्रवेपथुः ॥ ६॥ 


पढार्थ 
आनन्दजलखाकुलेक्षणा  
आनन्दका कारण ओआंसुले 
भरिएका आंँखा भएकी 
पुलकाक्ुलाकृतिः  रोमाञ्चित 
शरीर भएकी 


तदशंनात्युत्सवगात्रवेपथुः  
भगवान्को दर्शनरूप उत्सवका 
कारण कम्पित शरीर भएकी 
उत्थाय  उठेर 

बद्धाञ्जलिः  हात जोडेर 
स्थिता  रेकी 


सा ती अदिति 

ईडितुं  भगवान्को स्तुति गर्न 
न उत्सेहे  सकिनन् 

तृष्णीं  चुपचाप 

बभूव  रहिन् 





ताक्यार्थ आनन्दका कारण आंसुले भरिएका ओंँखा भएकी, रोमाल्चित शरीर भएकी र 
भगवान्को दर्शनरूप उत्सवका कारण कम्पित शरीर भएकी अदितिले उठेर हात जोड्दे भगवान्को 
स्तुति गर्न लागिन्, तर उनी बोल्न नसकेर चुपचाप रहिन्। 


रामालन्द्री टीका 


अष्टम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


२९९७ 


अध्याय १७ 


प्रीत्या शनेग॑द्गदया गिरा हरि तुष्टाव सा देव्यदितिः कुरूदधह । 
उद्वीक्षती सा पिबतीव चक्षुषा रमापतिं यज्ञपतिं जगत्पतिम् ॥ ७ ॥ 


पदार्थ 

कुरूदह  हे कुरश्ेष्ठ 
साती 

देवी  देवमाता 

अदितिः  अदितिले 
गद्गदया  अकमकाएको 
गिरा  वाणीले 


दानैः  विस्तार 

परीत्या  प्रेमपूर्वक 

हरिं  भगवान् श्रीहरिलाई 
तुष्टाव  स्तुति गर्न लागिन् 
सा  ती अदिति 

रमापतिं  लक्ष्मीका पति 
यज्ञपतिं  यज्ञपति 


जगत्पतिं  जगत्पति 
भगवानूलाई 

चक्षुषा  ओंखाले 

पिबती इव  पिला फैँ गरी 
उद्वीक्षती  हर्दे थिइन् 





ताक्यार्थ हे कुररेष्ठ परीक्षित् ! त्यसपछि अदितिले अकमकाएको वाणीद्रारा विस्तार प्रेमपूर्वक 
भगवान्को स्तुति गर्न लागिन्। त्यस वेला उनी लक्ष्मीपति, यज्ञपति, जगत्पति भगवान् श्रीहरिलाई 
ओआंँखाले न पिर्द॑ला ४ गरी एकटकले हेरिरहेकी थिद्न्। 


अदितिरुवाच अदितिने भनिन् 
यज्ञेश यज्ञपुरुषाच्युत तीथंपाद् 
तीथंश्रवः श्रवणमङ्गलनामधेय । 
आपन्नरोकवृजिनोपरमोदयाद्य 
रां नः कृधीश भगवन्नसि दीननाथः ॥ ८ ॥ 


पदढार्थ 

यज्ञेश  हे यज्ञका स्वामी 
यज्ञपुरुष  हे यज्ञपुरुष 
अच्युत  हे अच्युत 

तीथंपाद्  गङ्गा आदि वीर्थहरू 
पाउमा भएका भगवान् 
तीथंश्रवः  सम्पूर्ण पापहरू 


श्रवणमङ्गलनामधेय  
नामश्रवणद्रारा नै मङ्गल प्राप्त 
हुने नाम भएका प्रभ 
आपन्नरोकवृजिनोपरामोद्य  
शरणागत मनुष्यहरूको पापलाई 
नष्ट गर्न प्रकट हूनुहने भगवान् 
आद्य  हे आदिपुरुष 


हटाउने कीर्ति भएका भगवान् ईश  हे ईश्वर 
ताक्यार्थ हे अच्युत ! हे यज्ञका स्वामी ! हे यज्ञपुरुष ! जसको पाउमा गङ्गा आदि तीर्थहरू 
विराजमान छन्, जसको कीर्ति सम्पूर्ण पाप हटाउने खालको छ, जसका नामहरू सुन्नाले नै मङ्गल 
प्राप्त हृन्छ यस्ता हजुर शरणागत मनुष्यहरूको पाप नष्ट गर्न भक्तको अगाडि स्वयं प्रकट हुनुहुन्छ । 
हे आदिपुरुष ! हि ईश्वर ! हि परमात्मा ! म ॒जस्ता दुःखीजनहरूको रक्षक पनि हजुर नै हनुहन्छ । 


भगवन्  हे परमात्मा 

दीननाथः  हजुर दुःखीहरूको 
रक्षक 

असि  हनुहन्छ 

नः  मेरो 

शं  कल्याण 

कृधि  गर्नुहोस् 





रालालन्द्री टीका 


२९९८ 
अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १७ 
त्यसैले मेरो कल्याण गर्नुहोस् । 
विहवाय विङवभवनस्थितिसंयमाय 
स्वेरं गृहीतपुरुरशक्तिरुणाय भूम्ने । 
स्वस्थाय श्वदुपवृंहितपूणंबोध 
व्यापादितात्मतमसे हरये नमस्ते ॥ ९॥ 





पदार्थ सत्त्व आदि गुणलाई स्वीकार पूर्ण ज्ञानद्वारा समस्त अज्ञानलाई 
विवाय  विश्वरूप गर्ने नष्ट गर्नृहुने 
विहवभवनस्थितिसंयमाय  भूम्ने  सर्वव्यापक हरये  भगवान् श्रीहरि 
संसारको सृष्टि, स्थिति र लय स्वस्थाय  सर्वदा ते  हजुरलाई 

गर्न आत्मस्वरूपले विद्यमान नमः  नमस्कार गर्व 

स्वैरं  आपने इच्छाले रार्वदुपवंहितपृणंबोधन्यापादिता 

गृहीतपुरुशक्तिगुणाय  प्रकृतिका त्मतमसे  सध बद्दै गरेको 


ताक्यार्थ जो विश्वरूप हुनुहन्छ, संसारको सृष्टि, स्थिति र लय गर्नृहुन्छ, गुणातीत भए तापनि 
स्वेच्छले आफ्नो शक्ति प्रकृतिका गुणहरूलाई स्वीकार गरेर विभिन्न रूपमा प्रकट हुनृहुन्छ, 
सर्वव्यापक हुनुहुन्छ, जहिले पनि आत्मरूपले विराजमान हनुहृन्छ, सध बद्दे गरेको पूर्ण ज्ञानद्वारा 
समस्त अज्ञानहरूलाई नष्ट गर्नृहुन्छ यस्ता भगवान् श्रीहरिलाई म नमस्कार गर्द । 

विवरण यस श्लोकमा सर्वव्यापक एवं ज्ञानस्वरूप भगवान्को स्तुति गरिएको छ। भगवान् 
संसारका सबे पदार्थहरूको रूपमा प्रकट हुने विश्वरूप हुनुहन्छ । विश्वभवनस्थितिसंयमाय अर्थात् 
संसारको उत्पत्ति, स्थिति र संहारको लागि गृहीतपुरुशक्तिगणः मायाका सत्त्व आदि गुणहरूलाई 
स्वीकार गर्नृहुन्छ । उहाँ स्वस्थः अर्थात् स्धँ आप्नो स्वरूपमा स्थित हुनुहन्छ । मायाका गुणहरूद्वारा 
प्रभावित नभई सर्धं आत्मरूपमा रहने, त्यहाँबाट च्युत नहुने भएकाले उहाँलाई स्वस्थ भनिएको 
हो । शश्वत् उपवबुंहितः अर्थात् सर्धं बदिरहेको जुन अनन्त एवं पूर्ण ज्ञान छ, त्यसद्वारा भगवान्ले 
व्यापादितात्मतमः अर्थात् मायालाई विनष्ट गरिदिनुभएको छ। यसर्थ भगवान् मायासंग सम्बन्धित 
भएर पनि मायाको आवरणदेखि पर, सर्वव्यापक एवं ज्ञानस्वरूप हूनहुन्छ । 


आयुः परं वपुरभीष्टमतुल्यलक्ष्मी 
द्योभूरसाः सकलयोगगुणास्त्िवगः । 
ज्ञानं च केवलमनन्त भवन्ति तुष्टात् 
त्वत्तो नृणां किमु सपत्नजयादिराशीः ॥ १० ॥ 


पदार्थ अनन्त  हे अनन्त तुष्टात्  प्रसन्न हुनुभएका 


रामालन्द्री टीका 


१९५ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १७ 
त्वत्तः  हजुरबाट सम्पत्ति ज्ञानं च  ज्ञान पनि 

नृणां  मनुष्यहरूलाई द्योभूरसाः  स्वर्ग, पृथिवी र॒ भवन्ति  सुलभ हुन्छन् 

परं  द्विपरार्धसम्मको पाताललोकः सपत्नजयादिराशीः  शत्रुविजय 
आयुः  आयु सकल्योगगुणाः  सम्पूर्ण आदि कामनाहरूको विषयमा त 
अभीष्टं  इच्छानुसारको योगका अणिमा आदि सिदधिहरूकिमु  के नै भन्नुपर्छ र 

वपुः  सुन्दर शगर त्रिवग॑ः  धर्म, अर्थ, काम 

अतुल्यलक्ष्मीः  अतुलित केवरं  अपरोक्ष 





ताक्यार्थ हे अनन्त ! प्रसन्न हुनुभएका हजुरबाट मनुष्यहरूले द्विपरार्धपरिमित दीर्घ आयु, सुन्दर 
शरीर, अतुलित सम्पत्ति, स्वर्ग, पृथिवी र पाताललोक, सम्पूर्ण योगहरूबाट हुने अणिमा आदि 
सिद्धिहरू, धर्म, अर्थ, काम जस्ता इच्छाअनुसारका विषयहरू र अपरोक्ष ब्रह्मज्ञान पनि प्राप्त गर्दछ्न् 
भने शत्रुविजय आदि ससाना कामनाहरू त पूर्ण नहूने कुरे भएन। 


श्रीडुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
अदित्येवं स्तुतो राजन् भगवान् पुष्करेक्षणः । 
षवज्ञः सव॑भूतानामिति होवाच भारत ॥ १९॥ 





पढार्थ स्तुतः  स्तुति गरिनुभएका पषेत्रज्ञः  अन्तयमिी 

राजन्  हे राजा पुष्करेक्षणः  कमलनयन भगवान्  भगवान् वासुदेवले 
भारत  हे भरतवंशी परीक्षित् सवभूतानां  सम्पूर्ण ह  निश्चय नै 

एवं  यसप्रकार प्राणीहरूको हृदयमा इति  यसप्रकार 

अदित्या  देवमाता अदितिद्रारा विराजमान उवाच  भन्नुभयो 


ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! अदितिले सम्पूर्ण प्राणीहरूको हृदयमा साक्षीरूपले विराजमान 
अन्तर्यामी भगवान् कमलनयन श्रीहरिको स्तुति गरिसकेपचछ्ि उहाँले भन्नुभयो । 


श्रीभगवानुवाच श्रीभगवान्ले भन्नुभयो 
देवमातर्भवत्या मे विज्ञातं चिरकाङ्क्षितम् । 
यत्सपलने्हतश्रीणां च्यावितानां स्वधामतः ॥ १२॥ 





पदार्थ स्वधामतः  आफ्नो लोक यत्  जुन 

देवमातः  हे देवमाता स्वर्गबाट चिरकाङिक्षतम्  लामो 
सपत्नैः  दानव शत्रुहरूद्रारा च्यावितानां  लखेटिएका समयदेखिको कामना छ त्यो 
हृतश्रीणां  सम्पूर्ण सम्पत्ति आप्ना पुत्रहरूप्रति मे  मैले 

खोसिएका भवत्याः  तपाईको विज्ञातं  बुरेको छु 


ताक्यार्थ हे देवमाता अदिति ! दानव शत्रुहरूद्रारा सम्पूर्ण सम्पत्ति खोसिएका र आफ्नो लोक 


रालालन्द्री टीका 


२००० 
अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १७ 


स्वर्गबाट लखेटिएका आफ्ना पुत्रहरूको हितका लागि तपारईले लामो समयदेखि जे चाहनुभएको 
छ, त्यो मेले राम्रोसंग बुफेको द्घु। 


तान् विनिजित्य समरे दुमंदानसुरष॑भान् । 
प्रतिलन्धजयश्रीमिः पुतरेरिच्छस्युपासितुम् ॥ १६॥ 


पदार्थ समरे  युद्धमा पुत्रः  आपना छोराहरूसंग 
दुमंदान्  मात्तिएका विनिनिंत्य  जितेर उपासितुं  मेरो उपासना गर्न 
तान्  ती बलि आदि प्रतिलन्धजयश्रीभिः  पुनः इच्छसि  इच्छा गर्नृहुन्छ 
असुरषभान्  असुरश्रष्ठ विजय र राज्यलक्ष्मी प्राप्त 

देत्यहरूलाई गरेका 





ताक्यार्थ हे देवमाता ! तपाई मात्तिएका बलशाली ती बलि आदि दैत्यहरूलाई युद्धमा जितेर 
पुनः विजय र राज्यलक्ष्मी प्राप्त गरेका छोराहरूसहित भएर मेरो उपासना गर्न चाहनुहुन्छ । 


इन्द्रज्येष्ठेः स्वतनयेहंतानां युधि विद्विषाम् । 
स्त्रियो रुदन्तीरासाद्य द्रष्टुमिच्छसि दुःखिताः ॥ ४ ॥ 





पढार्थ विद्विषाम्  शत्रुहरूका रुदन्तीः  रंदै गरेको 
इन्द्रजयेष्ठेः  जेठो इन्द्र आदि स्त्रियः  पत्नीहरू द्रष्टं  र्न 

स्वतनयैः  आपना छोराहर्द्रारा आसाद्य  मृत पतिको इच्छसि  चाहनुहुन्छ 
युधि  युद्धमा नजिकमा आएर 

हतानां  मारिएका दुःखिताः  दुःखी भई 


वाक्यार्थ जेठो छोरो इन्द्र र अन्य आफ्ना छोराहरूद्रारा युद्धमा मारिएका शत्रुका पत्नीहरू मृत 
पतिको लासको नजिकमा आएर दुःखपूर्वक संदे गरेको तपाई हेर्न चाहनुहन्छ । 


आत्मजान् सुसमृद्धांस्त्वं प्रत्याहतयशःश्रियः। 
नाकपृष्ठमधिष्ठाय कीडतो द्रष्टुमिच्छसि ॥ ९५॥ 





पदार्थ सुसमृद्धान्  एेश्वर्यले सम्पन्न आत्मजान्  आप्ना पुत्रहरूलाई 
त्वं  तपाई भएर द्रष्टुम्  र्न 

प्रत्याहतयशःश्रियः  गुमेको नाकपृष्ठं  स्वर्गमा इच्छसि  चाहनुहन्छ 

यश र राज्यलक्ष्मी पुनः फिर्ता अधिष्ठाय  बसेर 

ल्याएका क्रीडतः  विहार गरिरहेका 


ताक्यार्थ तपाई आप्ना पुत्रहरूलाई असुरहरूले खोसेको यश र राजलक्ष्मी पुनः प्राप्त गरी 
एेश्वर्यले सम्पन्न भई स्वर्गमा बसी विहार गरिरहेको ह्न चाहनुहुन्छ । 


रामालन्द्री टीका 


अष्टम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


३००१ 


अध्याय १७ 


 धुना भ सुरयूथनाथा      
प्रायोऽधुना तेऽ अपारणीया इति देवि मे मतिः। 
यत् तेऽनुकूलेशवरविप्रगुप्ता न विक्रमस्तत्र सुखं ददाति ॥ १६॥ 


पदढार्थ 

देवि  हे देवी 

असुरयुथनाथाः  असुर 
सेनापतिहरू 

अघुना  अहिले 

प्रायः  लगभग 

अपारणीयाः  जित्न नसकिने 


छन् 
इति  यस्तो 

मे  मेरो 

मतिः  निश्चय छ 

यत्  किनभने 

ते  तिनीहरू 
अनुकूलेश्वरविप्रगुप्ताः  समर्थ 





ब्राह्मणहरू अनुकूल भएकाले 
उनीहरूद्रारा रक्षित छन्, अतः 
तत्र  असुरहरूप्रति गरिएको 
विक्रमः  पराक्रमले 

सुखं  सुख 

न ददाति  दिँदैन 


ताक्यार्थ हे देवी अदिति ! अहिले तपाईका शत्रु असुरसेनापतिहरू सजिलैसंग जित्न नसकिने 
छन् भन्ने मेरो निश्चय छ किनभने समर्थ ब्राह्मणहरू अहिले उनीहरूको अनुकूल छन् र तिने 
ब्राह्मणहरुद्रारा उनीहरू संरक्षित पनि छन्। यस्तो अवस्थामा असुरहरूप्रति गरिने पराक्रमले सुख 


दिंदेन। 


अथाप्युपायो मम देवि चिन्त्यः सन्तोषितस्य तचयंया ते । 
ममाच॑नं नाहति गन्तुमन्यथा श्रद्धानुरूपं फलहेतुकत्वात् ॥ १७ ॥ 


पदार्थ 

देवि  हे देवमाता अदिति 
अथ अपि  तर पनि 

ते  तपाईको 

त्रतचयंया  पयोत्रतको 
अनुष्ठानद्रारा 


सन्तोषितस्य  प्रसन्न भएको फरहेतुकत्वात्  फलको प्राप्ति 


मम  मेले 

उपायः  तपाईको 
पिश्वर्यप्राप्तिकारक उपाय 
चिन्त्यः  विचार गर्नुपर्दछ 
किनभने 

श्रद्धानुरूपं  श्रद्धाअनुसार 





हुने भएकाले 

मम  मेरो 

अच॑नं  पूजा 

अन्यथा गन्तुं  निष्फल हुन 
न अहेति  सक्दैन 


ताक्यार्थ त्यसो भए तापनि हे देवमाता अदिति ! तपाईले विधिपूर्वक पयोव्रतको अनुष्ठान गरेर 
मलाई प्रसन्न गराउनुभएको छ । त्यसैले तपाईको रेश्वर्यादि प्राप्तका लागि मैले कुनै न कुनै 
उपाय विचार गर्नुपर्दछ किनभने श्रद्धाअनुसारको फलको प्राप्ति हुने भएकाले मेरो पूजा कटहिल्यै 


पनि निष्फल हुन सक्दैन। 


त्वयाचिंतर्चाहमपत्यगुप्तये पयोतेनानुगुणं समीडितः । 
स्वांशेन पुत्रत्वमुपेत्य ते सुतान् गोप्तास्मि मारीचतपस्यपिष्ठितः ॥ ८ ॥ 


पदार्थ 
अहं  म 


त्वया  तपा्ईारा 


रक्षाका लागि 


अपत्यगप्तये  आफ्नो पुत्रको अनुगुणं  यथोचित रूपमा 


रामालन्द्री टीका 


९. 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १७ 
पयोतरतेन  पयोत्रतको मारीचतपसि  कश्यपको उपेत्य  आणएर 

आराधनाले तपोजन्य तेज वीर्यमा ते  तपारईका 

अचिंतः  पूजित र अधिष्ठितः  अवस्थित भई म॒ सुतान्  छोराहरूलाई 
समीडितः च  प्रार्थित पनि स्वांशेन  आप्नो अंशद्रारा गोप्तास्मि  रक्षा गर्नु 

भएको दुं अतः पुत्रत्वं  तपाईको पुत्ररूपमा 





ताक्यार्थ तपारईले पुत्ररक्नाका लागि विधिपूर्वक पयोव्रतको अनुष्ठान गरी यथोचित रूपले मेरो 
पूजा र प्रार्थना गर्नुभयो। त्यसेले म अंशरूपले कश्यपको तपोजन्य तेजोमय वीर्यमा प्रवेश गरेर 
तपाईको पुत्रूपमा जन्म लिने र तपारईका छोराहरूको रक्ना गर्नु । 


उपघाव पतिं भद्र प्रजापतिमकल्मषम् । 
मां च भावयती पत्यावेवं रूपमवस्थितम् ॥ १९॥ 





पदार्थ अवस्थितं  रेको भएका 

् ज ९ 
भद्रे  हे कल्याणी मां  मलाई प्रजापतिं  प्रजापति 
पत्यो  पति कश्यपमा भावयती  चिन्तन गर्दै पतिं च  पति कश्यपको 
एवं रूपं  यही रूपमा अकल्मषं  तपस्याले शुद्ध उपधाव  सेवा गर्नुहोस् 


ताक्यार्थ हे कल्याणी ! तपाई पति कश्यपमा यही रूपमा अवस्थित मेरो चिन्तन गर्दै तपस्याले 
शुद्ध भएका प्रजापति कश्यपको सेवा गर्नुहोस् । 


नैतत् परस्मा आख्येयं पृष्य्यापि कथञ्चन । 


सवं सम्पद्यते देवि देवग सुसंवृतम् ॥ २०॥ 
पढार्थ   अरूलाई र  देवताहरूको रहस्य 
कथञ्चन  कदाचित् एतत्  मैले बताएको यो कुरा सुसंवृतं  गुप्त भयो भने मात्र 
पृष्टया अपि  करैले सोध्यो न आख्येयं  नबताउन् सवं  सम्पूर्ण कार्य 
भने पनि वि  हि देवमाता सम्पद्यते  सिद्ध हुन्छ 





ताक्यार्थ हे देवमाता ! यो मैले बताएको कुरा कदाचित् कसैले सोध्यो भने पनि अरूलाई 
नबताउनू किनभने देवताहरूको रहस्य गुप्त भयो भने मात्र त्यसबाट कार्य सिद्ध हुन्छ । 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 

एतावदुक्त्वा भगवांस्तत्रेवान्तरधीयत । 
अदितिदुंलंभं ब्ध्वा हरेजन्मात्मनि प्रभोः ॥ २९॥ 
उपाधावत् पतिं भक्त्या परया कृतकृत्यवत्। 


रामालन्द्री टीका 





२००३ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १७ 
पदार्थ प्रभोः  भगवान् कृतकृत्य मान्दे 

एतावत्  यति कुरा हरेः  श्रीहरिका परया  अत्यन्त 

उक्त्वा  बताएर दुलभ  दुर्लभ भक्त्या  भक्तिपूर्वक 
भगवान्  भगवान् श्रीहरि जन्म  जन्म पतिं  पति कश्यपलाई 

तत्र ए  त्यहीं ने आत्मनि  आफूमा उपाधावत्  सेवा गर्न थालिन् 
अन्तरधीयत  अन्तर्धान हूनुभयो लब्ध्वा  पाएर 

अदितिः  अदिति चाहं कृतकृत्यवत्  आफूलाई 


ताक्यार्थ यति कुरा बताएर भगवान् श्रीहरि अदितिको अगाडिबाट यथास्थानम अन्तरधनि 
हनुभयो। यता अदिति चाहं भगवान् श्रीहरिले आफ्नो गर्भबाट जन्म लिने थाहा पाएर 
कृतकृत्यताको अनुभव गर्वे अत्यन्त भक्तिपूर्वक पति कश्यपको सेवा गर्न थालिन्। 


श अ 


स वे समाधियोगेन कश्यपस्तदबुध्यत ॥ २२॥ 
प्रविष्टमात्मनि हरेरंशं ह्यवितथेक्षणः । 


पदार्थ तत्  त्यही वेला अहां  अंशलाई 
अवितथेक्षणः  सत्यद्रष्टा समाधियोगेन  समाधियोगद्रारा हि  निश्चय नै 

सः  अदितिका पति ती आत्मनि  आफूमा अबुध्यत  जान्नुभयो 
क्यपः  कश्यपजीले प्रविष्टं  प्रविष्ट भएको 

वै  निश्चय नै हरेः  भगवान् श्रीहरिको 





ताक्यार्थ सत्यद्रष्टा कश्यप मुनिले पनि आफूमा भगवान् श्रीहरिको अंश प्रविष्ट भएको कुरा 
समाधियोगद्रारा थाहा पाडनुभयो । 


सोऽदित्यां वीयंमाघत्त तपसा चिरसम्भृतम् । 
समाहितमना राजन् दारुण्यग्निं यथानिलः ॥ २६॥ 


पदार्थ राजन्  हे राजा परीक्षित् आपफूमा सच्चित 
यथा  जसरी समाहितमनाः  समाहित चित्त वीय॑म्  वीर्य 
अनिलः  वायुले भएका अदित्यां  पत्नी अदितिमा 


सः  उहाँ कश्यपजीले 
अग्निं  काठैलाई जलाउने तपसा  तपोबलद्रारा 

अग्नि राख्दछ त्यसै गरी चिरसम्भृतम्  धेरै कालसम्म 
ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! जसरी वायुले काठमा काठैलाई जलाएर नष्ट गर्ने दाहक अग्निको 
आधान गर्द, त्यसै गरी समाहित चित्त भएका कश्यपजीले तपोबलद्रारा धैरे समयसम्म सञ्चित 
आपन पत्र दैत्यहरूलाई नाश गर्ने वीर्य अदितिमा आधान गर्नुभयो । 


दारुणि  काठमा आधत्त  आधान गर्नुभयो 





रामालन्द्री टीका 


२३००४ 
अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १७ 


अदितेधिष्ठितं गभ॑ भगवन्तं सनातनम् । 
हिरण्यगभां विज्ञाय समीडे गुह्यनामभिः ॥ २४॥ 


पदार्थ धिष्ठितं  बसेका गुह्यनामभिः  रहस्यमय 
हिरण्यगभंः  ब्रह्माजीले सनातनं  नित्य अविनाशी नामहरुद्रारा 

अदितेः  अदितिको भगवन्तं  भगवान् श्रीहरिलाई समीडे  स्तुति गर्न थाल्नुभयो 
गर्भं  गर्भमा विज्ञाय  जानेर 





ताक्यार्थ ब्रह्माजीले नित्य, अविनाशी भगवान् श्रीहरि अदितिको गर्भमा रहनुभएको छ भन्ने 
थाहा पाएर रहस्यमय नामहरूद्वारा उहाँको स्तुति गर्न थाल्नुभयो । 


ब्रह्मोवाच ब्रह्माजीले भन्नुभयो 
जयोरुगाय भगवन्नुरुक्रम नमोऽस्तु ते। 
नमो ब्रह्मण्यदेवाय त्रिगुणाय नमो नमः ॥ २५॥ 


पदार्थ भगवन्  हे भगवान् त्रिगुणाय  त्रिगुणका नियामक 
उरुगाय  विभिन्न नामने ते  हजुरलाई हजुरलाई 

कीर्तिगान गरिने हि प्रभु नमः  नमस्कार नमो नमः अस्तु  बारम्बार 
हजुरको बह्यण्यदेवाय  प्रार्थनीय देवता नमस्कार छ 

जय  जय होस् हजुरलाई 

उरुक्रम  हे महापराक्रमी नमः  नमस्कार छ 





वाक्यार्थ विभिन्न नामहरूले कीर्तिगान गरिने हे प्रभु! हजुरको जय होस्। महापराक्रमी हे 
भगवान् ! हजुरलाई नमस्कार छ। त्रिगुणका नियामक हे ब्रह्मण्यदेव हजुरलाई बारम्बार नमस्कार 
छ । 
  . ९. य ९ वेधसे ४ 
नमस्त पृङ्नगमाय वदमभाय वचस । 
त्रिनाभाय त्रिपृष्ठाय शिपिविष्टाय विष्णवे ॥ २६॥ 


पदार्थ त्रिनाभाय  प्रलयकालमा तनै अन्तर्यामीरूपले प्रविष्ट 
पृरिनगभांय  पृशिनिका पुत्र लोकलाई आपन नाभिमा राख्ने विष्णवे  सर्वव्यापक 

अ ३ ४ 

वेद्गभांय  वेदज्ञानलाई त्रिपृष्ठाय  तीनलोकभन्दा माथिति  हजुरलाई 

आपफूभित्र राख्नुहूने रहनुहूने नमः  म नमस्कार गर्व 
वेधसे  सबका विधाता शिपिविष्टाय  जीवहरूमा 





ताक्यार्थ जो पुश्निको पुत्रका रूपमा जन्मनुभएको थियो अदिति नै पूर्वजन्ममा पृश्नि दन्, 
जसले समग्र वेदको ज्ञान आपूभित्र राख्नुभएको छ, जो सम्पूर्ण प्राणीहरूका एक मात्र विधाता 


रामालन्द्री टीका 


२३००५ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १७ 


हनुहन्छ, जसले प्रलयकालमा तीनै लोकलाई आफ्नो नाभिमा राख्नुहुन्छ र तीन लोकभन्दा माथि 
वेकुण्ठमा निवास गर्नृहुन्छ अनि जो जीवहरूको हृदयमा अन्तर्यामीरूपले प्रवेश गर्बृहुन्छ त्यस्ता 
सर्वव्यापक हजुरलाई म नमस्कार गर्दह्ु। 

विवरण यस श्लोकमा विभिन्न रूपमा भगवान्को स्तुति गरिएको छ । अदिति र कश्यप ने पूर्व 
जन्ममा पृश्नि र सुतपा थिए, उनीहरूले कठोर तपस्या गरे र भगवान् जस्त छोरा मागे। भगवान्ले 
आपू जस्तो अरू देखनुभएन र आपू नै तीन जन्मसम्म पुत्ररूपमा आउने वचन दिनुभयो । तिनै 
पृश्नि र सुतपाको पुत्रको रूपमा उहाँले वामन अवतार लिनुभयो। त्यसैले वामन भगवान्लाई 
पृश्निगर्भ भनिएको हो । ज्ञानस्वरूप भगवानभित्रे वेदहरू रहेका ह॒न्छन्, त्यसैले उहाँ वेदगर्भ 
हनुहन्छ । भगवान्को नाभिमा ने तीन लोक छन्, त्यसैले उहाँ त्रिणाभ हुनुहन्छ । त्रिपृष्ठ शब्दको 
अर्थ हुन्छ तीन लोकको पृष्ठ अर्थात् माथि रहने, यसले भगवान् प्रपञ्चातीत हुनुहुन्छ भनी 
बुखाएको छ। शिपि शब्दको मुख्य अर्थ हुन्छ पशु । जीवात्माहरू पनि अज्ञानका पासोहरुद्रारा 
पशुहरू जस्ते बांधिएकाले उनीहरूलाई पनि शिपि भनिन्छ। तिनीहरूभित्र अन्तर्यामी रूपले विष्ट 
अर्थात् प्रविष्ट हुनभएका भगवान् शिपिविष्ट हुनुहुन्छ । यसरी यस श्लोकमा परमात्माको स्तुति 
गरिएको छ। 


त्वमादिरन्तो भुवनस्य मध्यमनन्तशक्तिं पुरुषं यमाहुः । 
कालो भवानाक्षिपतीश विरवं स्रोतो यथान्तः पतितं गभीरम् ॥ २७॥ 


पदार्थ अनन्तशक्ति  अनन्तशक्तिमान् गरी 

त्वं  हजुर पुरुषं  पुरुषको रूपमा ईशा  हे भगवान् 

भुवनस्य  संसारको आहुः  वेदहरूले बताएका छन् काठः  कालरूपले 

आदिः  आदि यथा  जसरी भवान्  हजुरले नै 

अन्तः  अन्त र गभीरं  गिरो विव  संसारलाई 

मध्यं  मध्यरूपले वर्तमान स्रोतः  नदीप्रवाहले आक्षिपति  आपूतिर खिच्नुहन्छ 
हुनुहन्छ अन्तः पतितं  बीचमा परेको 

यं  जसलाई तृण आदिलाई बगार्ंछछ त्यसै 





ताक्यार्थ हे भगवान् ! हजुर नै संसारको आदि, मध्य र अन्त हुनुहन्छ । हजुरलाई नै अनन्त 
शक्तिमान् पुरुष भनी वेदहरू बताउंछन्। जसरी गहिरो नदीको प्रवाहले तुणहरूलाई आपरूतिर 
खिचेर बगा्ंछ त्यसै गरी कालरूपले हजुर नै संसारलाई आफूतिर खिच्नुभएको छ। 


त्वं वे प्रजानां स्थिरजङ्गमानां प्रजापतीनामसि सम्भविष्णुः। 
दिवोकसां देव दिक््च्युतानां परायणं नोरिव मज्जतोऽप्सु ॥ २८॥ 
स्थिरजङ्गमानां  चराचर प्राणी प्रजापतीनां  प्रजापतिहरूको 


पदार्थ 
 ज्र 
त्वंवे  हजुरने 


प्रजानां  प्रजा 


सम्भविष्णुः  उत्पादक जनक 


रामालन्द्री टीका 


००५ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १७ 


असि  हनुहन्छ लागि दिवोकसां  देवताहरूको 

देव  हे भगवान् नोः इव  इङ्गा परायणं  परम आश्रय हजुर नै 
अप्सु  पानीमा दिवर्च्युतानां  स्वर्गबाट हुनुहुन्छ 

मज्जतः  इब्न लागेकाहरूको लखेटिएका 





ताक्यार्थ चराचर प्राणी, सम्पूर्ण प्रजा र प्रजापतिहरूको जनक हजुर नै हुनुहन्छ । हे भगवान् ! 
जसरी पानीमा इन्न लागेका मान्छेहरूको आश्रय ङङ्गा ने हो त्यसै गरी स्वर्गबाट लखेटिएका 
देवताहरूको एक मात्र आश्रय हजुर नै हुनुहुन्छ । 


इति श्रीमदुभागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायामष्टमस्कन्धे 
वामनप्रादुभवे सप्तदशोऽध्यायः ॥ १७॥ 


रामालन्द्री टीका 


अष्टम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


२० ० 


अध्याय १८ 


अथ अष्टादशोऽध्यायः 


भगवानूद्ारा वामन अवतार ग्रहण र बलिको यज्ञमा प्रस्थान 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
इत्थं विरिञ्चस्तुतकमंवीयंः प्रादुबभूवामृतभूरदित्याम् । 
चतुभुंजः शङ्खगदान्जचक्रः पिशङ्गवासा नलिनायतेक्षणः ॥ १॥ 


पदार्थ 
इत्थं  यसप्रकार 
विरिञ्चस्तुतकमंवीयंः  


शाद्गदान्नचकः  शङ्ख, चक्र, 
कमल र गदा धारण गरेका 
पिराङ्घवासाः  पीताम्बर 


ब्रह्माजीद्रारा कर्म र पराक्रमका लगाएका 


बारेमा स्तुति गरिएका 
चतुभुंजः  चार हात भएका 


नलिनायतेक्षणः  कमलपुष्प यँ 
विस्तारित आंँखा भएका 





अमृतभूः  जन्ममृत्यु रहित 
भगवान् 

अदित्याम्  अदितिको अगाडि 
प्रादुबभूव  प्रकट हुनुभयो 


वाक्यार्थ यसप्रकार ब्रह्माजीले भगवानूको कर्म र पराक्रमको विषयमा स्तुति गरिसकेपचछ्छि चार 
हात र तिनमा शङ्ख, चक्र, गदा र पद्म धारण गरेका, पीताम्बर लगाएका एवं कमलपुष्प ए 
विस्तारित आंँखा भएका जन्ममृत्यु रहित भगवान् अदितिको अगाडि प्रकट हूनुभयो । 


र्यामावदातो रषराजकुण्डलत्विषोल्लसच्छीवदनाम्बुजः पुमान् । 
श्रीवत्सवक्षा बलयाङ्गदोल्लसत्किरीरकाञ्चीगुणचारुनुपुरः ॥ २॥ 


पदार्थ 

र्यामावदातः  श्यामल र 
निर्मल शरीर भएका 
रषराजकुण्डलत्विषा  
मकराकार कुण्डलको कान्तिलि 
उल्लसच्छीवदनाम्बुजः  


मुखारविन्दमा शोभा उल्लसित 
भट्रहेका 

श्रीवत्सवक्षाः  छातीमा 
श्रीवत्सको चिह्न भएका 
बलयाङ्गदोल्लसत्किरीटकाञ्ची 
गुणचारुनूपुरः  बाला, बाजु, 





चम्किलो किरीट, कमरबन्द र 
सुन्दर पाउजुद्रारा शोभायमान 
भएका 

पुमान्  परमपुरुष भगवान् 
अदितिको अगाडि प्रकट 
हुनुभयो 


ताक्यार्थ श्यामल र निर्मल शरीर भएका, कानमा लगाएको मकराकार कुण्डलको कान्ति 
सुशोभित मुखारविन्द भएका, छातीमा श्रीवत्सको चिह्न, हातमा बाला, पाखुरामा बाजु, मस्तकमा 
चम्किलो किरीट, कटिमा कमरबन्द र पामा सुन्दर पाउजुद्रारा शोभायमान भएका परमपुरुष 
भगवान् अदितिको अगाडि प्रकट हूुनुभयो । 


मधुव्रतव्रातविघुष्टया स्वया विराजितः श्रीवनमालया हरिः । 
प्रनापतेर्वेदमतमः स्वरोचिषा विनारायन् कण्ठनिविष्टकोस्तुभः ॥ २॥ 


रामालन्द्री टीका 


३०० ८ 


अष्टम स्कन्ध 


पढार्थ 
मधुत्रततातविघुष्टया  
भवराहरूको समूहद्रारा 
शब्दायमान भएको 
स्वया  आफ्नो 


श्रीमद्भागवत 


वनमालाद्रारा 
विराजितः  विराजित भएका 
कण्ठनिविष्टकोस्तुभः  घाँटीमा 
कौस्तुभ मणि धारण गरेका 
हरिः  भगवान् नारायण 
स्वरोचिषा  आफनो कान्तिद्रारा 


अध्याय १८ 


प्रजापतेः  प्रजापति कश्यपको 
वेरमतमः  कुटीमा रहेको 
अन्धकारलाई 

विनाशयन्  नष्ट गर्दै 
अदितिको अगाडि प्रकट 





श्रीवनमालया  एेश्वर्यशाली हुनुभयो 


ताक्यार्थ भंवराहरूको समूहद्रारा शब्दायमान भएको एेश्वर्यशाली वनमाला र घाँटीमा कौस्तुभ 
मणि धारण गरेका भगवान् नारायण आफ्नो कान्तिलि प्रजापति कश्यपको कुटीमा रहेको 
अन्धकारलाई नष्ट गर्दै अदितिको अगाडि प्रकट हुनुभयो । 


दिशः प्रसेदुः सलिलाशयास्तदा प्रजाः प्रहृष्टा ऋतवो गुणान्विताः। 
दयोरन्तरि्ष कषितिरग्निजिहया गावो द्विजाः सञ्जहृषुर्नगाश्च ॥ ४ ॥ 


पदार्थ प्रहृष्टाः  हर्षित भए क्षितिः  पृथिवी 
तदा  त्यस वेलामा ऋतवः  ऋतुहरू अग्निजिहयाः  देवता 
दिशः  दिशाहरू गुणान्विताः  पुष्पफलादि आ गावः  गाई 


सलिलाशयाः  जलाशयहरू द्विजाः  ब्राह्मण 

प्रसेदुः  प्रसन्न र निर्मल भए द्योः  स्वर्ग नगाः च  पर्वतहरू पनि 

प्रजाः  सम्पूर्ण प्राणीहरू अन्तरिक्षं  अन्तरिक्ष सञ्जहृषुः  हर्षित भए 
ताक्यार्थ भगवान् प्रकट भएपचछ्छि विभिन्न दिशाहरू र जलाशयहरू स्वच्छ भए । सम्पूर्ण 
प्राणीहरू हर्षित भए । ऋतुहरू पुष्प, फल आदि आआपफ्ना गुणहरूले युक्त भए । स्वर्ग, अन्तरिक्ष, 
पृथिवी, देवगण, गाई, ब्राह्मण र पर्वतहरू पनि हर्षित भए। 


आफ्नो गुणले युक्त भए 





न    


श्रोणायां श्रवणद्वादश्यां मुहूतंऽभिनिति प्रभुः । 
सर्वे नक्षत्रताराद्याश्चक्रुस्तज्जन्म दक्षिणम् ॥ ५॥ 


पढार्थ मुहूतं  मृहू्वमा तज्जन्म  उहाँ भगवान्को 
श्रवणद्वादश्यां  भाद्र शुक्ल परभुः  भगवान्ले जन्म जन्मलाई 

दरादशीमा लिनुभयो दक्षिणं  मङ्गलको सङ़तद्रारा 
श्रोणायां  चन्द्रमा श्रवण नक्षतरताराद्याः  नक्षत्र र तारा सूचित 

नक्षत्रमा भएको दिनमा आदि चक्रुः  गरे 

अभिजिति  अभिजित् स्वे  सम्पूर्ण ग्रहहरूले पनि 





ताक्यार्थ भाद्र महिनाको शुक्ल पक्षको द्वादशी तिथिका दिन चन्द्रमा श्रवण नक्षत्रमा भएको 
वेला अभिजित् मुहूर्तमा भगवान्ले अदितिको गर्भवाट जन्म लिनुभयो । नक्षत्र, तारा आदि सम्पूर्ण 
ग्रहहरूले भगवान्को जन्मलाई मङ्गलको सङ्केत गरे । 


रालालन्द्री टीका 


३००९ 
अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १८ 


द्वादश्यां सवितातिष्ठन्मध्यन्दिनिगतो नृप । 
विजया नाम सा प्रोक्ता यस्यां जन्म विदुहरेः ॥ ६॥ 





पदार्थ तिष्ठन्  अवस्थित हूनहुन्थ्यो विदुः  भयो भन्दछन् 

नृप  हे राजा त्यस वेला यस्यां  जुन सा त्यो द्वादशी तिथिलाई 
सविता  सूर्य दद्यां  द्वादशीका दिन विजया नाम  विजया द्वादशी 
मध्यन्द्निगतः  मध्याह्मा हरेः  भगवान्को भनेर 

प्राप्त भई जन्म  जन्म प्रोक्ता  बताइएको छ 


ताक्यार्थ भगवान्को जन्म हुने वेला सूर्य मध्य आकाशमा हुनुहन्थ्यो । जुन द्वादशी तिथिको 
दिनमा भगवान्को जन्म भयो त्यो द्वादशी तिथिलाई विजया द्वादशी भनिन्छ। 


रह्टुन्दुभयो नेदुमृदङ्गपणवानकाः। 


चित्रवादित्रतूयाणां निर्घोषस्तुमुलोऽभवत्॥ ७ ॥ 
पढार्थ निदुः  बज्न लागे निर्घोषः  ध्वनि 


शद्खटुन्दुभयः  शङ्ख, ढोल  चित्रवादि्रतू्याणां  तुरही आदि अभवत्  भयो 
मृदङ्गपणवानकाः  मृदङ्ग, पणव, विभिन्न प्रकारका बाजाहरूको 
दमाहा आदि तुमुलः  महान् 

वाक्यार्थ भगवान्को जन्मसमयमा शङ्ख, दोल, मृदङ्ग, पणव, दमाहा आदि बाजाहरू बज्न 
थाले । तुरही आदि विभिन्न प्रकारका बाजाहरूको तुमुलध्वनि गुञ्जायमान हुन लाग्यो । 


प्रीतार्चाप्सरसोऽनृत्यन् गन्धवप्रवरा जगुः । 
तुष्टुवुमुंनयो देवा मनवः पितरोऽग्नयः ॥ ८ ॥ 








पदार्थ   श्रेष्ठ गन्धर्वहरू मनवः  मनुहरू 

प्रीताः  प्रसन्न भएका जगुः  गीत गाउन थाले पितरः  पितृहरू 

अप्सरसः  अप्सराहरू मुनयः  मुनिहरू अग्नयः च  अग्निहरूले पनि 
अनृत्यन्  नाच्च थाले   देवताहरू तुष्टुवुः  स्तुति गर्न थाले 


ताक्यार्थ अप्सराहरू प्रसन्न भई नाच्न थाले भने श्रेष्ठश्रेष्ठ गन्धर्वहरू गीत गाउन थाले । मुनि, 
देवगण, मनु, पितर॒ र अग्निहरूले भगवान्को स्तुति गर्न थाले। 


सिद्धविद्याधरगणाः सकिम्पुरुषकिन्नराः। 
चारणा यक्षरक्षांसि सुपणां भुजगोत्तमाः ॥ ९॥ 


पदढार्थ विद्याधरका गणहरू किन्नरहरूले सहित भएका 
सिद्धविद्याधरगणाः  सिद्ध र॒ सकिम्पुरुषकिन्नराः  किपुरुष र चारणाः  चारण 


रामालन्द्री टीका 


३०१  


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १८ 
यक्षरक्षांसि  यक्ष, राक्षस भुजगोत्तमाः  श्रेष्ठ नागहरूले 
सुपणांः  पक्षीहरू पनि भगवान्को स्तुति गरे 


ताक्यार्थ यसै गरी सिद्ध, विद्याधर, किम्पुरुष, किन्नर, चारण, यक्ष, राक्षस, पक्षी र श्रेष्ठ 
नागहरूले पनि भगवान्को स्तुति गरे। 


गायन्तोऽतिप्रशंसन्तो नृत्यन्तो विबुधानुगाः । 
अदित्या आश्रमपदं कुसुमेः समवाकिरन् ॥ १० ॥ 





पदार्थ अतिप्रशंसन्तः  भगवान्को आश्रमपदं  आश्रम भएको 
विबुधानुगाः  देवताका अतिशय प्रशंसा गर्दै तथा स्थानमा 

अनुचरहरूले नृत्यन्तः  नाच्ै कुसुमः  फूलहर्द्रारा 
गायन्तः  गीत गादे अदित्याः  अदितिको समवाकिरन्  वृष्टि गरे 


ताक्यार्थ भगवान्का अनुचरहरूले नाचगान गर्दै तथा उहाँको अतिशय प्रशंसा गर्दै अदितिको 
आश्रम भएको स्थानमा पुष्पवृष्टि गरे । 

विवरण माथिका श्लोकहरूमा परिपूर्ण परमात्माले वामन अवतार लिनृहंदा जडचेतनमय सम्पूर्ण 
जगत् कसरी प्रसन्न भयो भन्ने कुरा बतादइएको छ । माथि पहिलो श्लोकमा भनिए ४ भगवान् 
अमृतभूः अर्थात् मृत्यु र जन्मले रहित हुनुहुन्छ, तर पनि उहाँ प्रकट हूनुभयो । त्यस वेला ऋतुहरूले 
आफ्नो सम्पूर्णं सौन्दर्य देखाउन थाले, दिशाहरू प्रसन्न भए, गाई, प्रथिवी, अग्नि र ब्राह्मणहरू 
हर्षित भए । भगवान् वामनको जन्मसमय भाद्र शुक्ल द्वादशी तिथि धियो र श्रवण नक्षत्रको 
प्रारम्भमा अभिजित् मुहूर्त थियो । दिनका मालिक सूर्य आकाशमा प्रकाशमान् थिए। त्यस वेला 
सम्पूर्ण नक्षत्र र ताराहरू भगवानूको जन्मसमयलाई अत्युत्तम घोषित गरिरहेका थिए । यहाँ नक्षत्र 
भनेर अश्विनी आदि र तारा भनेर गुरु, शुक्र आदि ग्रहहरूलाई बुखाइएको छ । देवाङ्गनाहरूको 
न॒त्य, गन्धर्वकिन्नरहरूको वाद्य र ॒देवताहरूको पुष्पवृष्टिलिे खन् आनन्द बढादरहेको थियो । 
मानिसहरू कुनै विशिष्ट अतिथि या सम्मानित व्यक्ति आदा उनको स्वागतमा जसरी तयारी 
गर्छन्, त्यसै गरी प्रकृतिले पनि आप्ना स्वामी सर्वाधार परमात्माको स्वागतको तयारी गरेको यहाँ 
देखादइएको छ । 


दुष्ट्वादितिस्तं निजगभ॑ंसम्भवं परं पुमांसं मुदमाप विस्मिता । 
गृहीतदेहं निजयोगमायया प्रजापतिर्चाह जयेति विस्मितः ॥ ९॥ 





पढार्थ निजगभंसम्भवं  आप्नो विस्मिता  आश्चर्यचकित भडइन् 
अदितिः  अदिति गर्भवाट जन्म लिएका तथा 

निजयोगमायया  आपनो परं पुमांसं  पुरुषोत्तम मुदं  आनन्द 

अचिन्त्य मायाशक्तिद्रारा तं  उहाँ भगवान् नारायणलाई आप  प्राप्त गरिन् 

गृहीतदेहं  शरीर धारण गरेका दष्ट्वा  देखेर प्रजापतिः च  कश्यपजीले पनि 


रामालन्द्री टीका 


३०११ 
अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १८ 
विस्मितः  आश्चर्यचकित भई जय इति  जय होस् भनेर आह  भन्न लाग्नुभयो 
वाव्यार्थ आप्नो अचिन्त्य मायाशक्तिद्रारा दिव्य शरीर धारण गरी आफ्नो गर्भवाट भगवान्ले 


जन्म लिनुभएको देखेर देवमाता अदितिलाई आश्चर्य लाग्यो भने परम आनन्दको अनुभूति पनि 
भयो । यता प्रजापति कश्यपजी पनि आश्चर्य मान्दे जय होस्, जय होस् भनन लागनुभयो । 


यत् तद् वपुभौति विभूषणायुधेरव्यक्तचिद् व्यक्तमधारयद्धरिः 
बभूव तेनैव स वामनो वटुः सम्पश्यतोर्दिव्यगतिर्यथा नटः ॥ १२॥ 


पदार्थ भाति  प्रकाशित हुन्छ कुशल 
अन्यक्तचित्  अव्यक्त तद्वपुः  त्यही शरीर नरः यथा  नट 
चित्स्वरूप अधारयत्  धारण गर्नुभएको सः  ती भगवान् 
हरिः  भगवान् श्रीहरिले थियो वामनः  पुडको 
विभूषणायुधेः  गहना र तेन एव  त्यही शरारा वटुः  ब्रह्मचारी 
हतियारहरूद्रारा सम्पर्यतः  मातापिताले बभूव  हुनुभयो 
यत्  जुन हेद्हिर्दै 

व्यक्तं  व्यक्त रूपमा दिन्यगतिः  अदभुत अभिनय 





ताक्यार्थ अव्यक्त चित्स्वरूप भगवान् नारायणले आभूषण र हतियारहरूले युक्त जुन व्यक्त 
शरीर धारण गर्जुभएको थियो त्यही शरीरट्ारा अदिति र कश्यपले हेदहिर्दै अभिनयकुशल नटले 
तुरुन्ते रूप फेरे ४ वामन पुड्के ब्रह्मचारीको रूप धारण गर्नुभयो । 

विवरण भगवानूले अदितिको गर्भबाट पहिले श्रीहरिकै रूपमा चतुर्बाह्ुरूपमा जन्म लिनुभएको 
थियो । सर्वजगदाधार परमात्माले आफनो पुत्रको रूपमा जन्म लिनुभएको देखेर अदिति अत्यन्न 
प्रसन्न भटन् र कश्यप प्रजापतिले पनि आफ्नो छोरा भगवान् नै भएको प्रत्यक्ष देखेपकि उहाँको 
जयजयकार गर्नुभयो । त्यही वेलामा भगवान्ले आफ्नो चतुर्भुज रूपलाई सानो बालकको शरीरमा 
रूपान्तरित गर्नुभयो । सानो बच्चोको रूपमा देखेपछि सबैको ममता त्यतातिर आकृष्ट भयो र 
उहांले लौकिक लीला सुरु गर्नुभयो। उहाँले बच्चाको रूप बनाउनुका साथे आफ्नो मायाद्रारा 
सबेको हदयलाई मोहित गरिदिनुभयो जसका कारणले भगवान्लाई भर्खरको बालक ठानी उहाँको 
जातकर्म आदि संस्कारको आरम्भ भयो । 


तं वटुं वामनं दुष्ट्वा मोदमाना महषषयः। 
कमोणि कारयामासुः पुरस्कृत्य प्रजापतिम् ॥ १३॥ 





पदार्थ दुष्ट्वा  देखेर पुरस्कृत्य  अगाडि राखेर 
तं  भगवान् मोदमानाः  प्रसन्न भएका कमणि  जातकर्म आदि 
वामनं  वामनरूप महषंयः  महर्षिहरूले संस्कार 

वटं  ब्रह्मचारीलाई प्रजापतिं  प्रजापति कश्यपलाई कारयामासुः  गराए 


रामालन्द्री टीका 


३०१२ 
अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १८ 


ताक्यार्थ वामन ब्रह्मचारीको रूपमा भगवान्लाई देखेर अत्यन्त प्रसनन भएका महर्षिहरूले 
प्रजापति कश्यपजीलाई अगाडि राखेर वामन बटुको जातकर्म आदि संस्कार गराए। 


तस्योपनीयमानस्य सावित्रीं सविताब्रवीत् । 
बृहस्पतिब्रह्यसूत्ं मेखलां कश्यपोऽददात् ॥ १४ ॥ 





पढार्थ सविता  सूर्यले जह्यसूत्रं  जनै र 
उपनीयमानस्य  उपनयन कर्म सावित्रीं  गायत्री कश्यपः  कश्यपजीले 
गर्न लागिएका अनवीत्  सुनाउनुभयो मेखलां  मेखला कन्दनी 
तस्य  ती वामनलाई बृहस्पतिः  देवगुरु बृहस्पतिले अददात्  प्रदान गर्नुभयो 


ताक्यार्थ वामनको उपनयन कर्मगर्दा उहाँलाई सूर्यले गायत्रीमन्त्र सुनाउनुभयो। देवगुरु 
बृहस्पतिले जनै र पिता कश्यपले मेखला प्रदान गर्नुभयो । 


ददो कृष्णाजिनं भूमिर्दण्डं सोमो वनस्पतिः। 
कोपीनाच्छादनं माता दयोरख््रं जगतः पतेः ॥ १५॥ 





पदार्थ वनस्पतिः  वृक्षहरूका पति अधोवस्त्र तथा 

भूमिः  पृथिवीले सोमः  चन्दरमाले दयोः  आकाशका अभिमानी 
जगतः पतेः  जगत्का पालक दण्डं  दण्ड देवताहरूले 

वामनलाई माता  माता अदितिले छत्रं  छाता 

कृष्णाजिनं  मृगचर्म कोपीनाच्छादनं  लगौँटी र॒ ददो  दिए 


ताक्यार्थ जगत्पालक भगवान् वामनलाई पुथिवीले मृगचर्म, वृक्षहरूका स्वामी चन््रमाले दण्ड, 
माता अदितिले लगौँटी र अधोवस्त्र तथा आकाशका अभिमानी देवताहरूले छता प्रदान गरे । 


कमण्डलुं वेदगभंः कुशान् सप्तषंयो ददुः । 
अक्षमालां महाराज सरस्वत्यन्ययात्मनः ॥ १६ ॥ 


पदार्थ वेदगभंः  ब्रह्माजीले सरस्वती  सरस्वतीले 
महाराज  हे महाराज परीभ्षित् कमण्डलुं  कमण्डलु अक्षमालां  रसुद्राक्षको माला 
अन्ययात्मनः  अविनाशी सप्तषंयः  सप्तर्षिहरूले ददुः  दिनुभयो 

भगवान् वामनलाई कुशान्  कुश 





ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! अविनाशी भगवान् वामनलाई ब्रह्माजीले कमण्डलु, सप्तर्षिहरूले 
कुश र सरस्वती देवीले रद्राक्षको माला दिनुभयो । 


तस्मा इत्युपनीताय यक्षराट् पात्रिकामदात् । 
भिक्षां भगवती साक्षादुमादादम्बिका सती ॥ १७॥ 


रामालन्द्री टीका 


अष्टम स्कन्ध 


पढार्थ 

इति  यसप्रकार 

उपनीताय  उपनयन संस्कार 
गरिएका 

तस्मे  ती वामनलाई 
यक्षराट्  यक्षहरूका राजा 


श्रीमद्भागवत 
कुबरले 
पात्रिकां  भिक्षा राख्ने पात्र 
अदात्  दिनुभयो 


साक्षात्  साक्षात् 
भगवती  भगवती 
अम्बिका  अम्बिका 


३०१३ 


अध्याय १८ 


सती  सती 

उमा  उमाले 
भिक्षां  भिक्षा 
अदात्  दिनुभयो 





ताक्यार्थ यसप्रकार उपनयन संस्कार गरिएका भगवान् वामनलाई यक्षराज कुबेरले भिक्षापात्र 
दिनुभयो भने साक्षात् भगवती अम्बिका उमाले भिक्षा दिनुभयो। 


अक । 


स बह्यवचैसेनेवं सभां सम्भावितो वटुः । 
ब्रह्षिंगणसञ्जुष्टामत्यरोचत मारिषः ॥ १८ ॥ 





पदढार्थ वटुः  ब्रह्मचारी सभां  सभामा 

एवं  यसरी बह्यवचैसेन  आपनो तेजद्रारा अत्यरोचत  अत्यन्त 
सम्भावितः  सवैबाट सत्कृत बह्यषिंगणसञ्जुष्टां  शोभायमान हुनुभयो 
मारिषः  श्रेष्ठ ब्र्मर्षिहरूको समूहले युक्त 

सः ती वामन भएको 


वाक्यार्थ यसरी सम्पूर्णं देवीदेवताहरूबाट विभिन्न वस्तुहरू प्राप्त गरी सम्मानित हुनुभएका 
वामन ब्रह्मचारी ब्रह्मर्णिहरूको समूहले युक्त भएको सभामा आफ्नो तेजद्रारा अत्यन्त शोभायमान 
हूनुभयो । 


समिद्धमाहितं वहि कृत्वा परिसमूहनम्। 
परिस्तीयं समभ्यच्यं समिदुभिरजुहोद् द्विजः ॥ १९॥ 


पढार्थ वहि  अग्निलाई समभ्यच्यं  पूजा पनि गरेर 
द्विजः  द्विज वामनले परिसमूहनम्  परिसमूढन समिदुभिः  समिधाहरुद्वारा 
आहितं  स्थापित कृत्वा  गरेर अयुहोत्  हवन गर्नुभयो 
समिद्धं  बालिएको परिस्तीयं  परिस्तरण गरेर 





ताक्यार्थ यसपछि वट वामनले स्थापना गरी बालिएको उपनयनको अग्निलाई परिसमूहन 
जम्मा पार्ने कार्य र परिस्तरण फिंजाउने काम गरेर प्ूजासमेत गरी समिधाहरुद्रारा हवन 
गर्नुभयो । 


्रुत्वाश्वमेधेयंजमानमूरिंतं बलिं भृगृणामुपकल्पितेस्ततः। 
जगाम तत्राखिलसारसम्भृतो भारेण गां सन्नमयन् पदे पद् ॥ २०॥ 
शक्ति र धैर्य, पाण्डित्य आदि 


रामालन्द्री टीका 


पदार्थ अखिलसारसम्भृतः  सम्पूर्ण 


३०१४ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १८ 


गुणहरूले पूर्ण वामन भगवान् ऊ्निंतं  धन आदिले सम्पन गां  पृथिवीलाई 


भृगूणां  भृगुवंशी यजमानं  यजमान पदे पदे  प्रत्येक पदमा 
ब्राह्मणहरुद्रारा बलिं  बलिको वृतान्त सन्नमयन्  उुकादे 
उपकल्पितः  गराइएको श्रुत्वा  सुनेर तत्र  त्यहां बलिको यज्ञमा 


अस्वमेधेः  अश्वमेध ततः  आप्नो कुटीबाट 
यज्ञहरूद्वारा भारेण  आफ्नो भारले 
वाक्यार्थ सम्पूर्ण शक्ति, धैर्य र पाण्डित्य आदि गुणहरूले परिपूर्ण भगवान् वामनले भगुवंशी 
ब्राह्मणहरूले विभिन सामग्रीहरूद्रारा अश्वमेध यज्ञ गराई यजमान बलिलाई धन आदिले सम्पन्न 
बनाएका छन् भन्ने कुरा सुन्नुभयो र आफ्नो भारले प्रत्येक पाइलामा पृथिवीलाई ुका्दे आफ्नो 


जगाम  जानुभयो 





कुटीबाट बलिको यज्ञस्थानमा जानुभयो । 


सो  ५ 


तं नमंदायास्तर उत्तरे ब्य ऋत्विजस्ते भृराकच्छसंज्ञके । 
प्रवतंयन्तो भृगवः करतृत्तमं न्याचक्षतारादुदितं यथा रविम् ॥ २१॥ 


पढार्थ प्रवतंयन्तः  गरादरहेका 
नम॑दायाः  नर्मदा नदीको ये जो 

उत्तरे  उत्तर बलेः  बलिको 

न  

तटे  किनारमा भृगवः  भृगुवंशी 
भृगुकच्छसंज्ञके  भृगुकच्छ नाम ऋत्विजः  यज्ञका ब्राह्मणहरू 
गरेको स्थानमा धथिए 

क्रतत्तमं  यज्ञशरेष्ठ अश्वमेध ते  तिनीहरूले 





आरात्  नजिकैबाट 
उदितं  उदाएका 
रविं यथा  सूर्यँ 
तं  ती वामनलाई 
त्याचक्षत  देखे 


ताक्यार्थ नर्मदा नदीको उत्तरतटमा भृगुकच्छ नाम गरेको स्थानमा भुगुवंशी ब्राह्मणहरूले 
बलिद्रारा श्रेष्ठयज्ञ अश्वमेध गरादरहेका धथिए । उनीहरूले नजिकैबाट उदाएका सूर्य फँ यज्ञस्थानमा 


आदे गरेका वामनलाई देखे । 


ते ऋत्विजो यजमानः सदस्या हतत्विषो वामनतेजसा नृप । 
सूयः किलायात्युत वा विभावसुः सनत्कुमारोऽथ दिदृक्षया कतोः ॥ २२॥ 


पदार्थ सदस्याः  यज्ञमा उपस्थित 

नृप  हे राजा सदस्यहरू सबेले सोच्न लागे 
 ् 

वामनतेजसा  वामनको तेजले क्रतोः  यज्ञलाई 

हतत्विषः  कान्तिक्षय भएका दिदुक्षया  हेर्न इच्छाले 

ते ती किल  के 

ऋत्विजः  ब्राह्मणहरू सूयः  सूर्यदेव 

यजमानः  यजमान बलि आयाति  आनुभएको हो 





उत वा  अथवा 
विभावसुः  अग्निदेव 
अथ  वा 

सनत्कुमारः  सनत्कुमार 
आउनुभएको हो 


रामालन्द्री टीका 


२०१५ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १८ 


ताक्यार्थ हे महाराज परीक्षित् ! यज्ञस्थलमा आदे गर्नुभएका भगवान् वामनको तेजले 
कान्तिक्षय भएका यज्ञका ब्राह्मण, यजमान बलि र त्यहं उपस्थित सम्पूर्ण सदस्यहरूले विचार 
गरे यज्ञको दर्शन गर्न सूर्य, अग्नि अथवा सनत्कुमार आउनुभएको त होदन ? 


इत्थं सरिष्येषु भृगुष्वनेकधा वितक्यंमाणो भगवान् स वामनः। 
छत्रं सदण्डं सजलं कमण्डलुं विवेश बिभ्रद्धयमेघवाम् ॥ २३॥ 


पदार्थ वितक्यंमाणः  कल्पना गरिएकाकमण्डलुं  कमण्डलु 

इत्थं  यसरी सः  ती ब्रह्मचारी बिभ्रत्  धारण गरी 

सशिष्येषु  आपना शिष्यहरूले भगवान्  भगवान् हयमेधवारम्  अश्वमेध यज्ञको 
सहित भएका वामनः  वामनले मण्डपमा 

भृगुषु  भृगुवंशी सदण्डं  दण्डले सहित विवेश  प्रवेश गर्नुभयो 
आचार्यदरुद्रारा छत्रं  छाता 

अनेकधा  विभिन्न प्रकारले सजलं  जलले युक्त 





ताक्यार्थ आप्ना शिष्यहरूले सहित भएका भगुवंशी शुक्राचार्य आदि आचार्यहरूले यसप्रकार 
विभिन्न कल्पना गरिरहेको वेलामा भगवान् वामन दण्ड र छाता तथा जलयुक्त कमण्डलु लिएर 
अश्वमेध यज्ञको मण्डपमा प्रवेश गर्नुभयो । 


मोज्ज्या मेखलया वीतसुपवीताजिनोत्तरम् । 

जटिलं वामनं विप्रं मायामाणवकं हरिम् ॥ २४॥ 
प्रविष्टं वीक्ष्य भृगवः सदिष्यास्ते सहाग्निभिः। 
प्रत्यगृह्णन् समुत्थाय सङ्क्षिप्तास्तस्य तेजसा ॥ २५॥ 


पदार्थ ब्रह्मचारीको वेष धारण गरेका ति ती 
मोज्ज्या  मुञ्ज एक वामनं  वामन सशिष्याः  बलि आदि शिष्यले 
किसिमको खारद्रारा निर्मित विप्रं  ब्राह्मणरूप सहित भएका 


मेखलया  मेखलाद्रारा 
वीतं  कटि बाँधिएका 
उपवीताजिनोत्तरं  जनैजस्तो 
गरी मृगचर्मको उत्तरीय 
लगाएका 

जटं  जटा पालेका 
मायामाणवकं  मायाद्रारा 


हरिं  भगवान् श्रीहरिलाई 
प्रविष्टं  यज्ञमण्डपमा प्रवेश 
गर्बुभएको 

वीक्ष्य  देखेर 

तस्य  वामनको 

तेजसा  तेजले 





सङ्क्षप्ताः  निस्तेज भएका 


भृगवः  भ॒गुवंशी आचार्यहरू 
अग्निभिः सह  अग्निले सहित 
भई 

समुत्थाय  उठेर 

प्रत्यगृह्णन्  यथोचित 
स्वागतसत्कार गरे 


ताक्यार्थ मूज्जले बनेको मेखला कटिमा बांँधेका, जनै ४ गरी गृचर्मको उत्तरीय लगाएका, 


रामालन्द्री टीका 


३०१६ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १८ 


जटा पालेका एवं आफ्नो मायाद्रारा ब्रह्मचारी वेष धारण गरेका ब्राह्मणरूप भगवान् वामन जब 
यज्ञमण्डपमा प्रवेश गर्मुभयो, त्यस वेला वामनको तेजले निस्तेज भएका आफ्ना सम्पूर्ण 
शिष्यहरूले सहित भएका भृगुवंशी आचार्यहरू सबले अग्निका साथ उठेर भगवान् वामनको 
यथोचित स्वागतसत्कार गरे। 


यजमान प द्ांनीयं ५ 
यजमानः प्रमादता द्दानीयं मनारमम्। 
रूपानुरूपावयवं तस्मा आसनमाहरत् ॥ २६॥ 
रूपानुरूपावयवं  पुडको 
 रूपञनुसारका अङ्ग 
दशनीयं  दर्शन गर्न योग्य भएका आसनं  आसन 
मनोरमं  सुन्दर वामनलाई देखेर आहरत्  दिए 
वाक्यार्थ पुडको शरीर र शरीरको रूपअनुसारका छोटाछोटा हात, पाड आदि अङ्ग भएका 
दर्शनीय सुन्दर वामनलाई देखेर अत्यन्त प्रसनन भएका यजमान बलिले उहोँलाई बस्नका लागि 
आसन प्रदान गरे। 

स्वागतेनाभिनन्याथ पादो भगवतो बलिः। 


अवनिज्याचंयामास मुक्तसङ्गमनोरमम् ॥ २७ ॥ 


प्रमुदितः  अत्यन्त प्रसन्न भई 
ह 
तस्मे  वी ब्रह्मचारी वामनलाई 


पदार्थ 
यजमानः  यजमान बलिले 








पदढार्थ योगीहरूको मनमा क्रीडा गर्ने भगवतः  भगवान् वामनको 
अथ  त्यसपछि वामनलाई पादौ  चरणलाई 

बलिः  बलिले स्वागतेन  स्वागत वचनद्वारा अवनिज्य  धोएर 
मुक्तसङ्गमनोरमं  विरक्त अभिनन्य  अभिनन्दन गरी अचंयामास  पूजा गरे 


ताक्यार्थ त्यसपछि बलिले विरक्त योगीहरूको मनमा रमण गर्ने भगवान् वामनलाई स्वागत छ 
भन्दै अभिनन्दन गरे। त्यसपछि उनले भगवान्को चरण धोएर पूजा गरे । 


तत्पादशोचं जनकल्मषापहं स धर्मविन्मृध्न्य॑दधात् सुमङ्गलम् । 


    र,   


यदेवदेवो गदरशश्चन्द्रमारुदचार् मूष्नां परस्या च भक्त्या ॥ २८ ॥ 


र  ती बलिले 
मूध्नि  शिरमा 
अदधात्  धारण गरे 
यत्  जुन पादप्रक्षालन 
गरिएको जललाई 
  देवाधिदेव ब्रह्मा 
चन्द्रमोलिः  शिरमा 


चनद्रमालाई राखेका 

गिरिशः च  शङ्रले पनि 
परया भक्त्या  परम प्रेमपूर्वक 
मूध्नां  शिरमा 

दधार  धारण गर्नुभएको थियो 








पदार्थ 

जनकल्मषापहं  मनुष्यहरूको 
पापलाई नष्ट गरिदिने 

सुमङ्गलं  अत्यन्त मङ्लमय 
तत्पादन्ञोचं  भगवान्को 
पादप्रक्षालन गरिएको जललाई 
धमवित्  धर्मज्ञ 





रामालन्द्री टीका 


३०९७ 
अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १८ 
वाक्यार्थ भगवान्को पादप्रक्षालन गरेको जल, जुन अत्यन्त मङ्लमय हुन्छ र जसले 
मनुष्यहरूको सम्पूर्ण पापलाई नष्ट गरिदिन्छ त्यस जललाई धर्मज्ञ राजा बलिले शिरमा धारण गरे। 


भगवानूको चरण धोदृएको जललाई देवाधिदेव ब्रह्मा र चन्द्रशेखर भगवान् महादेवले पनि अत्यन्त 
भक्तिपूर्वक शिरमा धारण गर्नुभएको धियो । 


बलिरुवाच बलिले भने 
स्वागतं ते नमस्तुभ्यं बह्यन् किं करवाम ते। 
बरह्र्षीणां तपः साक्षान्मन्ये त्वायं वपुधंरम् ॥ २९॥ 


पढार्थ ते  तपाईको लागि वपुधंरं  शरीरधारी 
ब्रह्मन्  हे ब्रह्मचारी किंकेसेवा ब्रह्मर्षीणां  ब्रह्र्णिरूको 
ते  तपारईलाई करवामः  गय तपः  तपोराशि 

स्वागतं  स्वागत छ आयं  हे सज्जन मन्ये  ठन्दद्ु 

तुभ्यं  तपार्ईलाई त्वा  तपार्ईलाई 

नमः  नमस्कार छ साक्षात्  साक्षात् 





ताक्यार्थ हे ब्रह्मचारी ! तपार्ईलाई स्वागत गर्दद्कु। तपार्ईलाई मेरो नमस्कार छ। म तपाईको के 
सेवा गरौ ? आज्ञा होस्। हे सज्जन ! तपाईलाई देख्दा ब्रहर्षिहरूको तपोराशि तपाई साक्षात् 
शरीरधारी भएर मेरो अगाडि आडनुभएको हो भन्ने गन्दह्ु 


अद्य नः पितरस्तृप्ता अद्य नः पावितं कुलम् । 
अद्य स्विष्टः क्रतुरयं यद् भवानागतो गृहान् ॥ २० ॥ 


पदार्थ नः  मेरा पावितं  पवित्र भएको छ 
भवान्  तपाई पितरः  पितृहरू अद्य  आज 

गृहान्  मेरो घरमा तृप्ताः  तृप्त हूनुभयो अयं  गर्दै गरिएको 
आगतः  आउनुभएको छ अद्य  आज क्रतुः  यज्ञ 

यत्  त्यसैले नः  मेरो स्विष्टः  राम्रोसंग अनुष्ठित 
अद्य  आज कुलं  सम्पूर्ण कुल नै भयो 





ताक्यार्थ आज तपाई मेरो घरमा आउनुभएको छ, त्यसैले मेरा सम्पूर्ण पितुहरू तृप्त हनुभयो । 
मेरो पुत्रपौत्रादि सम्पूर्णं कुल पवित्र भयो रयो जुन यज्ञ म गर्देह्ु, यो पनि विधिवत् रूपमा 
सम्पन्न भएको छ । 


अद्याग्नयो मे सुहुता यथाविधि द्विजात्मज त्वच्वरणावनेजनेः। 
हतांहसो वाभिरियं च भूरहो तथा पुनीता तनुभिः पदैस्तव ॥ ३९॥ 


रामालन्द्री टीका 


३०१८ 
अष्टम स्कन्ध 


पदार्थ 

द्विजात्मज  हे ब्राह्मणकुमार 
त्वच्चरणावनेजनै , नपान 

  तपाईको 

चरण धोदएको 

वारिः  जलद्रारा 

हतांहसः  पाप नष्ट भएको 

मे मेरो 


श्रीमद्भागवत 


अग्नयः  यज्ञमा स्थापित 
अग्निहरू 
अद्य  आज 
यथाविधि  विधिपूर्वक 
सुहुताः  राम्रोसंग हवन गरिए 
तथा  त्यसै गरी 

नस 
अहो  अहो 





अध्याय पत 


इयं च  यी 

भूः  भूमि पनि 
तनुभिः  ससाना 
तव  तपारईका 

पदैः  पाडद्रारा 
पुनीता  पवित्र भन् 


वाक्यार्थ हे ब्राह्मणकुमार ! तपाईको चरण धोदरएको जलद्रारा मेरा सम्पूर्ण पापहरू नष्ट भए। 
यज्ञमा स्थापित अग्निहरू पनि राम्रोसंग हवन गरिए । यो भूमि पनि तपार्ईका ससाना पाठको 


स्पर्शं पाएर अत्यन्त पवित्र भयो । 


यद् यद् वटो वाञ्छसि तत् प्रतीच्छ मे त्वामर्थिनं विप्रसुतानुतक॑ये । 
गां काञ्चनं गुणवद्धाम मृष्टं तथान्नपेयमुत वा विप्रकन्याम् ॥ 
ग्रामान् समृद्धास्तुरगान् गजान् वा रथांस्तथाहंत्तम सम्प्रतीच्छ ॥ ३२॥ 


पदार्थ 

वटो  हे ब्रह्मचारी 

त्वां  तपारईलाई 

अर्थिनं  केटी पाउने इच्छाले 
आएको याचकका रूपमा 
अनुतकंये  विचार गरेको हु 
विप्रसुत  हे ब्राह्मणकुमार 
यत् यत्  जजे 

वाञ्छसि  चाहनुहन्छ 

तत्  ती सवे कुराहरू 


मे  मबाट 

प्रतीच्छ  लिनुहोस् 

अर्ह॑त्तम  हे पूज्यवर 

गां  गाई 

काञ्चनं  सुवर्ण 

गुणवत्  सुविधासम्पन्न 
घाम  घर 

तथा  तथा 

मृष्टं  स्वादिष्ट 

अन्नपेयं  अन्न र पेय वस्तु 


उत वा  अथवा 
विप्रकन्यां  ब्राह्मणकन्या 
समृद्धान्  सम्पत्तिले सम्पन्न 
ग्रामान्  गां 

तुरगान्  घोडा 

गजान्  हात्ती 

वा  अथवा 

रथान्  रथ 

सम्प्रतीच्छ  लिनृहोस् 





ताक्यार्थ हे ब्रह्मचारी ! तपाई मबाट केटी पाउने इच्छले आउनुभएको हो जस्तो लाग्छ। हे 
ब्राह्मणकुमार ! तपाई जेजे चाहनुहन्छ ती सबै वस्तुहरू मबाट लिनुहोस् । हे पूज्यवर ब्राह्मण ! 
गाई, सुवर्ण, सुविधासम्पनन घर्, स्वादिष्ट अन्न, पेय वस्तु, ब्राह्मणकन्या, समृद्ध गां, हात्ती, घोडा, 
रथ आदि जेजे चाहिन्छ, मबाट लिनुहोस् । 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायामष्टमस्कन्धे 


वामनप्रादुभोवे बलिवामनसंवादेऽष्टादशोऽध्यायः ॥ १८ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


अष्टम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


२०१९ 


अध्याय १९ 


अथ    ध्याय 
अथ पकनवकवशाऽव्यायः 
भगवान् वामनद्वारा बलिसंग भूमिको याचना र 
गुरु शुक्राचार्यद्रारा भूमिदानमा अवरोध 


श्रीडुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
इति वेरोचनेवाक्यं घम॑यक्तं सूनृतम् । 
निरम्य भगवान् प्रीतः प्रतिनन्येदमनवीत् ॥ १॥ 


पदार्थ 

इति  यसप्रकार 
घमंयुक्तं  धर्मसम्मत 
ससूनृतम्  मनोहर 


य  विरोचनपुत्र बलिको 
वाक्यं  कुरा 

निशाम्य  सुनेर 

प्रीतः  प्रसन्न हुनुभएका 





भगवान्  भगवान् वामनले 
प्रतिनन्दय  बलिको प्रशंसा गर्दै 
इदं  यसो 

अनवीत्  भन्नुभयो 


वाक्यार्थ यसप्रकार बलिको धर्मसम्मत र मनोहर कुरा सुनेर भगवान् वामन प्रसन्न हुनुभयो र 
बलिको प्रशंसा गर्दै उहाँले भन्न थाल्नुभयो । 


श्रीभगवानुवाच श्रीभगवान्ले भन्नुभयो 
वचस्तवैतज्जनदेव सूनृतं कुरोचितं धमम॑युतं यशस्करम् । 
यस्य प्रमाणं भृगवः साम्पराये पितामहः कुलवृद्धः प्रशान्तः ॥ २॥ 


पदार्थ 

जनदेव  हे प्रजेश्वर 

एतत्  यो 

वचः  वाणी 

सूनतं  सत्य 

घम॑युतं  धर्मसम्मत 

कुलोचितं  कुलोचित 


तव  तपाईको 

यङास्करं  कीर्तिवर्धक पनि छ 
यस्य  जुन तपाईको यो 
लोकको व्यवहारमा 

भृगवः  शुक्राचार्य आदि 
गुरुहरू प्रमाण हुनुहुन्छ भने 
साम्पराये  परलोकको 


व्यवहारका लागि 

प्रशान्तः  अति शान्त 
कुलवृद्धः  कुलवृद्ध 
पितामहः  हजुरा प्रह्लाद 
प्रमाणम्  प्रमाण हूनुहन्छ 





ताक्यार्थ हे प्रजेश्वर बलि ! तपाईले सत्य र धर्मसम्मत जुन कुरा गर्नुभयो, त्यो कुलोचित छ र 
त्यसले तपाईको कीर्तिविस्तार गरेको छ। हुन पनि तपारईले यस लोकको सम्पूर्ण व्यवहारमा 
भुगुपुत्र शुक्राचार्यलाई प्रमाण मान्नुभएको छ भने पारलौकिक व्यवहारमा कुलवृद्ध, अत्यन्त शान्त 
आपफ्ना हजुरबा प्रह्ादलाई प्रमाण मान्नुभएको छ । 


रामालन्द्री टीका 


३०२० 
अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १९ 


न ह्येतस्मिन् कुठे कदिचन्निःसत्त्वः कृपणः पुमान् । 
प्रत्याख्याता प्रतिश्रुत्य यो वादाता द्विजातये ॥ ३॥ 


पढार्थ द्विजातये  ब्राह्मण जातिलाई करिचित्  कुनै पनि 
हि  निश्चय नै प्रत्याख्याता  दिन्नं भन्ने वक्ता निःसत्त्वः  कायर 
एतस्मिन्  यो तपाईको वा  अथवा कृपणः  लोभी 
कुठे  कुलमा प्रतिश्रुत्य  दिन्हु भनेर पुमान्  पुरुष 
यःजो अदाता  नदिने न  भएको कैन 





वाक्यार्थ हे बलि ! तपाईको यस कुलमा ब्राह्मणलाई दिन्नं भन्ने अथवा दिन्छुं भनेर नदिने 
कायर लोभी पुरुष कहिल्ये उत्पनन भएको छैन । 


न सन्ति तीर्थे युधि चार्थिनार्थिताः पराङ्मुखा ये त्वमनस्विनो नृपाः। 
युष्मत्कुले यद्यशसामलेन प्रहाद् उद्भाति यथोडुपः खे ॥ ४॥ 





पढार्थ पराङ्मुखाः  त्यसबाट विमुख यत्  जुन यो तपाईको कुलमा 
तीर्थे  दान दिने समयमा हने र अमेन  निर्मल 

अधथिना  याचकद्रारा अमनस्विनः च  धैर्यहीन यरासा  कीर्विद्रारा 

अधिंताः  वस्तु मागिंदा नृपाः  राजाहरू छन्, त्यस्ता खे  आकाशमा 

युधि  युद्धमा शत्रुले चुनौती राजाहरू उडुपः यथा  चन्द्रमा ठै 

दिंदा युष्मत्कुले  तपाईको कुलमा प्रहादः  प्रह्लाद 

 छदे  

येतुजो न सन्ति  छदे कछेनन् उदुभाति  प्रकाशित हुनुहुन्छ 


ताक्यार्थ तपाईको यो कुलमा त्यस्तो राजा कटहिल्यै भएन जो दान दिने समयमा याचकको 
प्रार्थना सुनेर तथा युद्धको समयमा शत्रुको चुनौती सुनेर विमुख भएको होस् । आकाशमा चन्द्रमा 
फँ तपाईको यस कुलमा आफ्नो निर्मल कीर्तिद्रारा प्रह्ाद प्रकाशित हुनुभएको छ। 

विवरण माथिका दुई श्लोकमा बलिको कुल र उनका हजुरबुबा प्रह्ादजीको प्रशंसा गरिएको 
छ । दान लिनेहरूले दिनेलाई जहिले पनि प्रशंसा गर्नुपर्दछ भन्ने सिकाडन पनि भगवान्ले यसो 
गर्नुभएको हो भनी श्रीधर स्वामीले यस अध्यायको सुरुमा ने सूचित गर्नुभएको छ। माथि तेस्रो 
श्लोकमा भनिएको छ बलिको कुलमा कुनै पनि व्यक्ति गरिब थिएन, जसले दिन सक्िदनँ भनी 
कुनै याचकको तिरस्कार गरेको होस् । कुनै त्यस्तो लोभी धथिएन, जसले दिन्छु भन्ने प्रतिज्ञा गरी 
पछि नदिएको होस्। यस चौथो श्लोकमा बलिका पूर्वजहरू सत्पात्रलाई दान दिने वेलामा र 
युद्धको वेलामा कहिल्यै पनि उत्साहशून्य भएनन् भनी बताइएको छ । जबजब दान या युद्ध 
चाहनेले उनीहरूसंग याचना गयो, उनीहरू त्यसका लागि सध तत्पर देखिए, पराङ्मुख भएनन्। 
प्रहादको जीवनले त यस कीर्तिगाथालाई खनै चम्काइदियो भनी यहाँ प्रह्नादको कुलको प्रशंसा 
गरिएको छ। 


रामालन्द्री टीका 


३०२९१ 
अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १९ 


०   न  
यतो जातो हिरण्याक्षश्चरन्नेक इमां महीम् । 
प्रतिवीरं दिग्विजये नाविन्दत गदायुधः ॥ ५॥ 





पदार्थ जातः  जन्मिएको थियो महीं  सम्पूर्ण पृथिवी 
यतः  यही कुलमा जसले चरन्  घुम्दा पनि 
गदायुधः  गदा नै हतियार एकः  एक्लै प्रतिवीरं  आपफूसमानको 
भएका गदाधारी दिग्विजये  दिग्विजयका लागि प्रतिदरन्द्री वीर शत्रु 
हिरण्याक्षः  हिरण्याक्ष इमां  यो न अविन्दत  पाएन 


ताक्यार्थ तपाईको यस कुलमा हिरण्याक्ष जस्तो व्यक्ति जन्मियो, जसले दिग्विजियका लागि 
गदा लिएर यो सम्पूर्ण पृथिवी एक्लै घुम्दा पनि आफूसमानको प्रतिदरन्द्री वीर शत्रु प्राप्त गर्न 
सकेन। 

    ० 


यं विनिनिंत्य कृच्रेण विष्णुः क्ष्मोद्धार आगतम् । 
आत्मानं जयिनं मेने तदीयं भूय॑नुस्मरन् ॥ ६॥ 


पदार्थ विष्णुले अनुस्मरन्  बारम्बार स्म्येदे 
क्ष्मोद्धार  जलबाट पृथिवीको कृच्छ्रेण  ज्यादै दुःखले आत्मानं  आपफूलाई 

उद्धार गर्ने समयमा विनिर्जित्य  जिते तापनि जयिनं  विजयी 

आगतं  युद्धका लागि आएको भूरि  अधिक न मेने  मान्नुभएन 

यं  जो हिरण्याक्षलाई तद्वीयं  हिरण्याक्षको 

विष्णुः  वराहरूप भगवान् पराक्रमलाई 





ताक्यार्थ जलबाट पृथिवीको उद्धार गर्न वेलामा युद्ध गर्न आएको त्यस हिरण्याक्षलाई वराहरूप 
भगवान् विष्णुले ज्यादै दुःखले जिते तापनि उसको पराक्रमलाई बारम्बार सम्फंदे भगवानले 
आपफूलाई विजयी मान्नुभएन । 


निरम्य तद्वधं भ्राता हिरण्यकरिपुः पुरा । 
हन्तुं भ्रातृहणं कुद्धो जगाम निलयं हरेः ॥ ७॥ 


पदार्थ हिरण्यकशिपुः  हिरण्यकशिपु हरेः  भगवान् श्रीहरिको 
तद्वधं  हिरण्याक्षको वध पुरा  पहिले निलयं  वासस्थानमा 
भएको भन्ने करुद्धः  क्रुद्ध भई जगाम  गयो 

निरम्य  सुनेर भ्रातृहणं  भादको हत्यारालाई 

भ्राता  हिरण्याक्षको दाद हन्तुं  मारन 





ताक्यार्थ भगवान् विष्णुको हातबाट आफ्नो भाद हिरण्याक्षको वध भएको भन्ने सुनेर 


रामालन्द्री टीका 


३०२२ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १९ 


हिरण्यकशिपु क्रुद्ध भयो र ऊ भादको हत्यारालाई मारब भगवान् श्रीहरिको वासस्थान वेकुण्ठमा 
गयो । 


तमायान्तं समालोक्य शूलपाणिं कृतान्तवत् 
चिन्तयामास कालज्ञो विष्णुमांयाविनां वरः ॥ ८ ॥ 


पदार्थ तं  त्यस हिरण्यकशिपुलाई गर्नुपर्दछ भनेर जान्ने 

शूलपाणिं  हातमा त्रिशूल समालोक्य  देखेर विष्णुः  भगवान् विष्णुले 
लिएर मायाविनां  मायावीहरूमा चिन्तयामास  विचार गर्नुभयो 
कृतान्तवत्  काल रै वरः  श्रेष्ठ 

आयान्तं  आदे गरेको कालज्ञः  कुन समयमा के 





ताक्यार्थ हातमा त्रिशूल लिएर काल ै आपरूतिर आँदै गरेको हिरण्यकशिपुलाई देखेर 
मायावीहरूमा श्रेष्ठ र कुन समयमा के गर्नुपर्वछ भनेर जान्ने भगवान् विष्णुले विचार गर्नुभयो । 


यतो यतोऽहं तत्रासो मृत्युः प्राणभृतामिव । 
अतोऽहमस्य हृद्यं प्रवक्ष्यामि पराग्दुशः ॥ ९॥ 


पदार्थ मृत्युः इव  मुत्युले पराग्दुशः  बहिर्ुष्टि भएको 
अहं  म असो  यो हिरण्यकशिपु पनि अस्य  यसको 


यतः यतः  जहां जहाँ जान्द्रु आउनेछ 
तत्र  त्यहाँत्यहां अतः  त्यसकारण 
प्राणभृतां  प्राणीहरूमा अहं  म 





हृदयं  अन्तःकरणमा 
परवेक्ष्यामि  प्रवेश गर्नु 


ताक्यार्थ जसरी प्राणी जता गयो, मृत्यु पनि त्यतैत्यते जान्छ त्यसै गरी म जता गए पनि यो 
हिरण्यकशिपुले मलाई प्याइरहन्छ । त्यसकारण म बहिर्दुष्टि भएको यसको अन्तःकरणमा प्रवेश 


आधावतः  एम्टिंदे आदइरहेको 


गर्नु । 
एवं स निश्चित्य रिपोः शरीरमाधावतो निविविरोऽसुरेन्द्र । 
सवासानिलान्तहिंतसृक्ष्मदेहस्तत्प्राणरन्ध्रेण विविग्नचेताः ॥ १०॥ 
पढार्थ बनाएका प्वालबाट 
असुरेन्द्र  हे दानवराज बलि सः  ती भगवान् विष्णुले 
विविग्नचेताः  उरले मुट् एवं  यस्तो 


निरिचत्य  निश्चय गरी 
तत्पराणरन्धेण  त्यस 
हिरण्यकशिपुको नाकको 


कामिरहेका 
रवासानिलान्तहिंतसक्ष्मदेहः  
श्वासवायुमा शरीरलाई सृष्ष्म 


रिपोः  शत्रं हिरण्यकशिपुको 
शारीरं  शरीरमा 
निविविशे  प्रवेश गर्नुभयो 





रामालन्द्री टीका 


३०२३ 
अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १९ 


ताक्यार्थ हे दानवराज बलि ! बलवान् शत्रुको डरले मृद कामिरहेका भगवान् विष्णुले यस्तो 
निश्चय गरी आफ्नो शरीरलाई अत्यन्त सूक्ष्म बनाउनुभयो र वेगपूर्वक आफूलाई छम्टिंदे आदरहेको 
हिरण्यकशिपुको नाकको प्वालबाट उसैको शरीरभित्र प्रवेश गर्नुभयो । 


स तन्निकेतं परिमृश्य शुल्यमपर्यमानः कुपितो ननाद । 
क्ष्मां यां दिशः खं विवरान् समुद्रान् विष्णुं विचिन्वन्न ददशं वीरः ॥ १९॥ 


पदढार्थ नदेखेपचछ्छि खं  आकाश 

सः वीरः  ती वीर कुपितः  क्रुद्ध भई विवरान्  अतल आदि 
हिरण्यकशिपुले ननाद्  आफूले विष्णुलाई अधोलोक 

रान्यं  विष्णुरहित जितेको घोषणा गय्यो त्यसपच्छि समुद्रान्  समुद्रहरूमा 
तन्निकेतं  विष्णुको फेरि पनि विचिन्वन्  खोजी गरे पनि 
निवासस्थानमा क्ष्मां  प्रथिवी विष्णुं  विष्णुलाई 
परिमृरय  खोजेर दयां  स्वर्ग न ददशं  देखेन 
अपश्यमानः  कहीं पनि दिशः  दिशाहरू 





वाक्यार्थ वैकुण्ठधामको सबेतिर खोजी गरे पनि भगवान् विष्णुलाई नदेखेपछि क्रुद्ध भएको 
हिरण्यकशिपुले आपफूले विष्णुलाई जितेको घोषणा गयो । त्यसपछि वैकुण्ट्देखि बाहिर पृथिवी, 
स्वर्ग, दिशा, आकाश, अतल आदि अधोलोक, साते समुद्र सबेतिर खोज्यो, तर उसले कते पनि 
भगवान् विष्णुलाई देखेन । 


अपश्यन्निति होवाच मयान्विष्टमिदं जगत्। 
भ्रातृहा मे गतो नूनं यतो नावतंते पुमान् ॥ १२॥ 


पदार्थ मया  मेले भ्रातृहा  भादइको हत्यारा 
अपर्यन्  विष्णुलाई कहीं इदं  यो गतः  त्यते गयो 
नदेखेको हिरण्यकशिपु जगत्  सम्पूर्णं जगत् यतः  जहाँबाट 

ह  निश्चय नै अन्विष्टं  खोजें पुमान्  व्यक्ति 

इति  यसो नूनं  निश्चय नै न आवतते  फर्केर आदेन 
उवाच  भन्न लाग्यो मे मेरो 





वाक्यार्थ सबैतिर खोज्दा पनि भगवान् विष्णुलाई करटी नदेखेपछ्ि हिरण्यकशिपु भन्न लाग्यो 
मेले सम्पूर्ण जगतूमा खोजिसके, तर विष्णु करीं पनि छैन त्यो मेरो भादको हत्यारा निश्चय पनि 
त्यो लोकमा गयो जुन लोकमा गएको व्यक्ति कटहिल्यै फर्केर आङँदेन। 


वैरानुबन्ध एतावानामृत्योरिह देहिनाम् । 
अज्ञानप्रभवो मन्युरहंमानोपवंहितः ॥ १३॥ 


रालालन्द्री टीका 


३०२४ 


अष्टम स्कन्ध 


पदार्थ 

इह  यस लोकमा 
देहिनाम्  प्राणीहरूको 
वैराुबन्धः  शत्रुताभाव 


श्रीमद्भागवत 


एतावान्  यति नैहोकित्यो 
आमृत्योः  मूत्युपर्यन्त रहन्छ 
अज्ञानप्रभवः  अज्ञानजन्य 
मन्युः  क्रोध 


अध्याय १९ 


अहंमानोपवृंहितः  अहङ्कारा 
बद्दछ 





ताक्यार्थ यस लोकमा प्राणीहरूमा परस्परमा हुने शत्रुता देह रहन्जेल मात्र हो । क्रोध अज्ञानका 
कारण उत्पन्न हुन्छ र त्यसलाई अहङ्ारले खन् बढाइदिन्छ । 


पिता प्रहादपुत्रस्ते तद्विदान् द्विजवत्सलः। 
स्वमायुद्धिनलिदधेभ्यो देवेभ्योऽदात् स याचितः ॥ ४॥ 


पदढार्थ 

द्विजवत्सल  ब्राह्मणभक्त 
प्रहादपुत्रः  प्रह्मादका पुत्र 

ते  तपार्ईका 

पिता  पिता विरोचनले 
तद्िदरान्  यी ब्राह्मणवेषधारी 


मेरा शत्रु हुन्, ब्राह्मण होदनन् 
भन्ने जानेर पनि 

याचितः  देवताहरूद्रारा दानका 
लागि प्रार्थित 

सः  ती विरोचनले 


  


द्विजाटद्खभ्यः  ब्राह्मणको रूप 


। गरेका 

५ 

त्यः  देवताहरूलाई 
स्वं  आफनो 

आयुः  आयु 

अदात्  दान दिए 





वाक्यार्थ प्रहादका छोरा अनि तपारईका पिता ब्राह्मणभक्त विरोचनले ब्राह्मणको रूप लिएर 
आएका देवताहरूलाई आपफ्ना शत्रु हुन् भन्ने जान्दाजान्दे पनि देवताहरूद्रारा दानका लागि प्रार्थना 
गरिएका उनले आफ्नो आयु नै दान दिए। 


भवानाचरितान् धर्मानास्थितो गृहमेधिभिः। 
  दरेरन्येर्चोदामकीतिमि    
ब्ाह्यणेः पूर्वजः शुरेरन्येश्चोदामकीतिभिः ॥ ९५॥ 





पदार्थ पूर्वजहरूद्रारा आचरितान्  आचरण गरिएका 
भ  उदामकीतिभि  धममांन्  

गृहमेधिभिः  गृहस्थ   अनन्त कीर्ति  धर्महरूलाई 

ब्राह्मणः  शुक्राचार्य आदि भएका भवान्  तपार्ईले 

ब्राह्मणहरूद्रारा अन्यैः  अन्य आस्थितः  पालना गर्नुभएको छ 

पूर्वजैः  विरोचन आदि आपफ्ना दयुरैः च  वीरहरुदधारा पनि 


ताक्यार्थ हे बलि ! शुक्राचार्य जस्ता गृहस्थ ब्राह्मण, विरोचन आदि आप्ना पूर्वज र अनन्त 
कीर्तिं भएका अन्य वीरपुरुषहरूले जुन धर्मको आचरण गरेका थिए, तपाईले पनि त्यही धर्मको 
पालना गर्नुभएको छ। 


तस्मात् त्वत्तो महीमीषद् वृणेऽहं वरदर्षभात् । 
पदानि त्रीणि दैत्येन्द्र सम्मितानि पदा मम ॥ ६॥ 


रामालन्द्री टीका 


अष्टम स्कन्ध 


पलढार्थ 

दैत्येन्द्र  हे दानवराज 
तस्मात्  त्यसकारण 
वरदष॑भात्  दान दिनेहरूमा 
शरेष्ठ 


श्रीमद्भागवत 


त्वत्तः  तपार्ईबाट 
अहं  म 

ईषत्  थोर 

मम  मेरो 

पदा  पाइलाद्रारा 


३०२५ 
अध्याय १९ 


सम्मितानि  नापिएको 
त्रीणि  तीन 

पदानि  पाइला 

महीं  भूमि 

वृणे  वरण गर्द माग्द्ु 





वाक्यार्थ हे दानवराज बलि ! त्यसकारण श्रेष्ठ दाता तपार्ईसंग म मेरो तीन पाटला बराबरको 


थोरे भूमि माग्दह्ु । 


नान्यत् ते कामये राजन् वदान्याज्जगदीरवरात्। 


  न्द 


.  


नैनः प्राप्नोति वे ववद्वान् यावद्थघ्रातग्रहः ॥ १७ ॥ 


पदार्थ 

राजन्  हे राजा 
वदान्यात्  उदार 
जगदीरवरात्  लोकका 
मालिक 


ते  तपाईबाट 

अन्यत्  तीन पाइला भूमिदेखि 
अतिरिक्त केही पनि 

न कामये  चाहन्नँ किनकि 
यावदर्थपरिग्रहः  आवश्यक 


र मात्र ग्रहण गर्न 

विद्धान्  विद्वान् पुरुषले 
वे  निश्चय नै 

एनः  पाप 

न प्राप्नोति  प्राप्त गर्दन 





ताक्यार्थ हे राजा! उदार र तीनै लोकका अधिपति भए तापनि तपारईबाट म तीन पाडला 
भूमिदेखि अतिरिक्त केही पनि माग्दिनँ किनभने आवश्यक वस्तु मात्र ग्रहण गर्ने विद्वान् पुरुषलाई 
प्रतिग्रहजन्य पाप लाग्देन। 


बलिरुवाच बलिले भने 
अहो बाह्यणदायाद् वाचस्ते वृद्धसम्मताः । 
त्वं बालो बालिरामतिः स्वार्थ प्रत्यबुधो यथा ॥ १८ ॥ 


पदार्थ छ त्यसैले 
ब्राह्मणदायाद्  हे ब्राह्मणपुत्र॒ त्वं  तपाई यथा  यथार्थमा तपाई 

 ,  
अहो  आश्चर्य छ कि बालः  बालक हूनुहुन्छ स्वाथ प्रति  आफ्नो स्वार्थप्रति 
ते  तपाईका त्यसैले अबुधः  अनभिज्ञ नै हुनुहुन्छ 
वाचः  भनादहरू बालिदामतिः  बुद्धि पनि 
वृद्धसम्मताः  वृद्धहरूको जस्तै अनजान बालककै जस्तो छ 





वाक्यार्थ हे ब्राह्मणपुत्र ! तपाईको भनाइ वृद्धहरूको जस्त छ, तर तपाई बालक नै हुनुहुन्छ । 
त्यसैले तपार्ईको बुद्धि पनि अनजान बालककं जस्तो छ किनभने तपार्ईले आफनो स्वार्थलाई अर 
बुणनुभएको छैन । 


रामालन्द्री टीका 


२०२६ 


अष्टम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


अध्याय १९ 


 अ  लोकानामेकमीरवरम् र 
मां वचोभिः समाराध्य लोकानामेकमीङ्वरम् । 
 वृणीते त  
पदत्रयं वृणीते योऽबुद्धिमान् द्वीपदाशुषम् ॥ १९॥ 


पदढार्थ 

लोकानां  तीनै लोकको 
एक  एक मात्र 

ईरवरं  स्वामी त्यसैले 


द्रीपहरू पनि दान दिन समर्थ 
मां  मलाई 

वचोभिः  आपनो वाणीद्रारा 
समाराध्य  प्रसनन गराएर 


अबुद्धिमान्  वस्तुतः अज्ञानी 
भएर ने 

पदत्रयं  तीन पाइला जमिन 
वृणीते  मागिरहनुभएको छ 





दीपदाशुषं  जम्बु आदि यः  जो तपाई 
ताक्यार्थ स्वर्ग आदि तीनै लोकको एक मात्र स्वामी एवं जम्बु आदि द्रीपहरू पनि दान दिन 
सक्ने मलाई आप्ना वाणीहरुद्रारा प्रसन्न गराएर पनि तपाई जम्मा तीन पाइला जमिन 
मागिरहनुभएको छ, तपाई वास्तवमा अज्ञानी हनुहंदो रहे । 
न पुमान् मामुपत्रज्य भूयो याचितुमर्हति  
वृत्तिकरीं     
तस्माद् वृत्तिकरीं भूमिं वरो कामं प्रतीच्छ मे ॥ २०॥ 





पदार्थ याचितुं  अरूसंग गई माग्नु वृत्तिकरीं  जीविका चलाउन 
पुमान्  कुनै पनि व्यक्तिले न अर्हति  नपरोस् पुग्ने प्रशस्त 

मां  मसंग तस्मात्  त्यसैले भूमिं  जमिन 

उपव्रज्य  आणएर मागेर वटो  हे ब्रह्मचारी मे  मबाट 

भूयः  फेरि कामं  यथेच्छ प्रतीच्छ  लिनुहोस् माग्नुहोस् 


ताक्यार्थ हे ब्रह्मचारी ! मसग आएर एकपटक मागेको व्यक्तिले फेरि अर्कोपटक कहीं गएर 
मारन नपरोस् । त्यसैले तपाई आफ्नो पूरे जीवनभरिको जीविकाका लागि आवश्यक प्रशस्त जमिन 
मसंग माग्नुहोस्। 

विवरण माथिका दुई श्लोकमा असुरराज बलिले आत्मगौरवको भाव अभिव्यक्त गरेका छन् । 
उनी आफूलाई योग्य व्यक्ति पादयो भने पुराका पुरा द्वीप ने दानमा दिने महादानी मान्दछन् । उनले 
स्पष्ट शब्दमा भनेका छन् कि म तीनै लोकको एक मात्र स्वामी हं। मसंग आएर कुनै कुरा 
मागेको व्यक्तिले जीवनभरि त्यसबाट गुजारा गर्न नसकी अर्को दोप्रो व्यक्तिसंग मागन मेरो लागि 
लाजमर्दो कुरा हृन्छ । त्यसैले पूरा जीविका चल्ने गरी मागनुहोस्। यो आत्मगौरवको भावनाले 
अज्ञानीहरूको मनमा अहङ्कार उत्पन्न गरिदिन्छ । अहड़ार सम्पूर्ण दुःखको मूल कारण हो । बलिको 
मनमा पनि यस्ते अहङ्कार थियो। अरु उनले त स्पष्ट रूपमा नै यसको अभिव्यक्ति गरे। जुन 
परमात्माले आफ्नो कल्पनाको भरमा सम्पूर्ण विश्वप्रपञ्च रच्नुभयो, त्यही परमात्माको अधि एटा 
राजाले संसारको नै स्वामी हँ भन कहाँ सुहार्ठंछ र ? भगवान्लाई पनि बलिको यही अभिमान 
नष्ट गर्मुथियो । त्यसेले उहांले जानीजानी आफ्नै खुदराले नापी तीन पाइला जमिन लिन्दु भनी 
मारनुभएको थियो । यहाँ अभिव्यक्त भएको बलिको आत्माभिमानलाई नष्ट गर्नु नै भगवान्को मूल 


रामालन्द्री टीका 


२०२७ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १९ 


उदेश्य रेको थियो किनभने अहङ्ारद्रारा नै मानिस अनन्त अस्तित्व परमात्मासंग एकाकार हुन 
पादेन । 


श्रीभगवानुवाच श्रीभगवान्ले भन्नुभयो 
यावन्तो विषयाः प्रेष्ठास्त्रिलोक्यामजितेन्द्रियम् । 
न शक्तरवन्ति ते सर्वे प्रतिपूरयितुं नृप ॥ २१९॥ 


पढार्थ ॥  प्रिय अनितेन्द्रियं  अजितेन्िय 
नृप  हि राजा विषयाः  विषयहरू छन् असन्तोषी व्यक्तिलाई 


त्रिलोक्यां  तीनै लोकमा 
यावन्तः  जति पनि 


ते ती 
स्वँ  सबै पदार्थहरूले पनि 





प्रतिपूरयितुं  पूर्णं गराउन 
न शक्त॒वन्ति  सक्दैनन् 


ताक्यार्थ हे राजा ! तीनै लोकमा जति पनि प्रिय विषयहरू छन्, ती सबै पदार्थहरूले पनि 
असन्तोषी व्यक्तिलाई सन्तुष्ट गराउन सक्देनन्। 


तरिभिः कमेरसन्तुष्टो द्वीपेनापि न पूर्यते 
 अ सप्तहीपवरेच्छया 
नववषंसमेतेन च्छया ॥ २२॥ 





पार्थ सप्तद्ीपवरेच्छया  साते द्वीप पनि 

तरिभिः  तीन पाउने इच्छाले न पूरयते  इच्छा पूर्ण भएको 
क्रमेः  पाला बराबरको नववर्षसमेतेन  नौओटा वर्षले सन्तुष्ट हदैन 

भूमिद्रारा युक्त भएको 

असन्तुष्टः  असन्तुष्ट व्यक्ति दीपेन अपि  एउटा द्वीप पाएर 


ताक्यार्थ जुन व्यक्ति तीन पाड भूमि पाएर सन्तुष्ट हँदेन, त्यो व्यक्तिले नौ ओटा वर्षले युक्त 
भएको एउटा द्वीप नै पायो भने पनि सन्तुष्ट हदेन किनभने ऊ सात ओट द्वीप पाउने इच्छा 
गर्द । 


सप्तद्ीपाधिपतयो नृपा वेन्यगयाद्यः। 


न्स र 


अर्थैः कामेगंता नान्तं तृष्णाया इति नः श्रुतम् ॥ २३॥ 


पदार्थ द्रीपका अधिपति भएर पनि न गताः  जान सकेनन् 
वेन्यगयादयः  प्रथु वेनपुत्र, अर्थः  सम्पत्ति र इति  भने कुरा 

गय आदि कामेः  कामद्रारा नः  मैले 

नृपाः  राजाहरू तृष्णायाः  इच्छको श्चुतम्  सुनेको हु 
सप्तद्वीपाधिपतयः  सातै अन्तं  पार 





ताक्यार्थ प्रथु, गय आदि राजाहरू साते द्रीपका अधिपति भए तापनि उनीहरूले सम्पत्ति र 


रामालन्द्री टीका 


२०२८ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १९ 


भोग्य वस्तुहरुूद्रारा इच्छालाई जित्न सकेनन् भन्ने कुरा मेले सुनेको छु । 

विवरण यस प्रसङ्गमा भगवान्ले अनेक उदाहरण दिई सन्तोषद्रारा मानिस सुखी रहन सक्ने 
नताउनुभएको छ । त्ष्णाको भोक अनन्त हुन्छ। संसारभरका सवे पदार्थहरू पाए भने पनि 
तुष्णावान् व्यक्तिहरू सन्तुष्ट हँदेनन्। उनीहरूलाई अरूअरू विषयहरूको इच्छा भद्ररहन्छ । 
आपूलाई जीवन धान्न जति आवश्यक छ त्यतिबाट चित्त नबुखाउने मानिस पूरा द्रीपकै राज्य 
पादा पनि सन्तुष्ट हैदेन। उसलाई साते द्रीपवाली पूरा पृथिवी नै आफ्नो बनाउने इच्छा हुन्छ । 
साते द्रीपका मालिक भएर पनि पृथु, गय आदि राजाहरू पूर्णं सन्तुष्ट हुन सकेका धिएनन्। 
वास्तवमा सन्तुष्ट पदार्थमा होइन व्यक्तिको मानसिकतामा निर्भर हृन्छ। कुनै पनि पदार्थको 
चाहना आफ्नो सुखका लागि गरिन्छ । सुख त आफैभित्र छ, बाहिरी पदार्थमा होइन । यदि बाहिरी 
वस्तुहरूमा सुख हन्थ्यो भने जो व्यक्ति जति सम्पन्न छ त्यो त्यत्ति ने सुखी हुनुपर्न हो तर यस्तो 
स्थिति देखिन्न । बरू भित्र रहने सुखलाई नचिनी भ्रमवश बाहिरी वस्तुहरूमा सुख खोज्दै हिंडने 
व्यक्ति खन्खन् बदी असन्तुष्ट र दुःखी हुन्छ । 


यद्च्छयोपपन्नेन ् ४   ९ 
दु सन्तुष्टो वतैते सुखम् । 
नासन्तुष्टस्त्रिमिलोकेरजितात्मोपसादितेः ॥ २४॥ 





र्भ् ९ उपसादिते ५०२ 
पढर्थ वतते  रहन्छ   प्राप्त भएको 
यदुच्छया  प्रारव्धवश अनितात्मा  इन्दियलाई वशमा त्रिभिः  तीन 

र क 
उपपन्नन  प्राप्त वस्तुद्रारा नराख्ने लोकैः  लोकद्रारा पनि 
सन्तुष्टः  सन्तुष्ट हुने व्यक्ति असन्तुष्टः  असन्तुष्ट हुने न  सुखी रहन सक्दैन 
सुखं  सुखपूर्वक व्यक्ति चाहं 


ताक्यार्थ आफनो प्रारब्धले जेजति प्राप्त ह॒न्छ त्यसैमा सन्तुष्ट हने व्यक्ति सर्धं सुखी रहन्छ, तर 
जो इन्दियलाई वशमा नराख्ने असन्तुष्ट व्यक्ति छ त्यो तीनै लोक प्राप्त गरे पनि सुखी रहन 
सक्देन । 


      ्थकामयो ् 
पुंसोऽयं संसतेहेतुरसन्तोषोऽथंकामयोः। 
यद्च्छयोपपन्नेन सन्तोषो मुक्तये स्मृतः ॥ २५॥ 


पदढार्थ पुंसः  मानिसको प्राप्त हुने 

अथंकामयोः  सम्पत्ति र संसृतेः  जन्ममृत्युको सन्तोषः  सन्तोष चाहं 
त्यसको भोगमा हुने हेतुः  कारण हो मुक्तये  मोक्षको लागि 
असन्तोषः  असन्तोष यदुच्छया  प्रार्धवश स्मृतः  बताइएको छ 
अयं  यही नै उपपन्नेन  प्राप्त साममग्रीद्रारा 





ताक्यार्थ सम्पत्ति र विषयको भोगमा गरिने असन्तोष नै मानिसहरूको जन्ममत्युको कारण हो 
भने प्रारब्धले जेजति दिन्छ त्यसैमा गरिने सन्तोष चा्हि मोक्षको कारण हो भनी बतादइएको छ। 


रामालन्द्री टीका 


३०२९ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १९ 
यद्च्छालाभतुष्टस्य तेजो   ९ 
दु तजा वप्रस्य ववत । 
तत् प्रशाम्यत्यसन्तोषादम्भसेवाशुशक्षणिः ॥ २६॥ 
पढार्थ तेजः  तेज आदुशुक्षणिः इव  अग्नि ठै 
यदुच्छाकाभवुष्टस्य  प्रारव्धवश वधेते  बद्दछ तत्  त्यो ब्रह्मतेज 
प्राप्त विषयमा सन्तुष्ट हुने असन्तोषात्  असन्तोषबाट त प्रशाम्यति  निभ्दछ 





विप्रस्य  ब्राह्मणको अम्भसा  जलद्रारा 
वाक्यार्थ जुन ब्राह्मण प्रारब्धवश प्राप्त विषयहरूद्रारा सन्तुष्ट हुन्छ त्यसको तेज बदूदछ । तर 
जो असन्तुष्ट हुन्छ, त्यसको ब्रह्मतेज त्यसरी ने निभ्दछ, जसरी पानीले आगोलाई निभां । 


तस्मात् त्रीणि पदान्येव वृणे त्वद्रदषभात्। 
एतावतैव सिद्धोऽहं वित्तं यावत्प्रयोजनम् ॥ २७॥ 


पढार्थ त्रीणि  तीन अहं  म 
तस्मात्  त्यसैले सन्तोष नै पदानि एव  पादइला बराबरको सिद्धः  कृतार्थ हृन्द्ु किनभने 
श्रेयस्कर हुने भएकाले भूमि मात्र यावत्प्रयोजनं  


त्वदरदषभात्  वरदाताहरूमा वृणे  वरण गर्द 
श्रेष्ठ तपारईबाट एतावता एव  यति नै भूमिद्रारा 





प्रयोजनञनुरूपको 
वित्तम्  धनले नै सुख दिन्छ 


ताक्यार्थ हे राजा ! त्यसैले सन्तोष नै श्रेयको कारण भएकाले श्रेष्ठ वरदाता तपार्ईसंग म 
त्यही तीन पादला जमिन मात्र माग्दद्ु किनभने म ॒त्यति जमिन पाएँ भने कृतार्थ भद्हाल्दु। 
प्रयोजनञनुरूपको धनले मात्र सुख दिन्छ । अधिक धनसडग्रह चिन्ताजनक हुन्छ । 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
इत्युक्तः स हसन्नाह वाञ्छातः प्रतिगृह्यताम् । 
वामनाय महीं दातुं जग्राह जलभाजनम् ॥ २८ ॥ 


पदार्थ वाञ्छातः  इच्छानुसारको दातुं  दिन सङ्ल्प गर्न 
इति  यसप्रकार प्रतिगृह्यतां  स्वीकार गर्नुहोस् जलभाजनं  जलपात्र 
उक्तः  भगवानूदरारा बताइएका आह  भने जग्राह  लिए 

सः  ती बलिले वामनाय  वामनलाई 

हसन्  हाँस्ै महीं  तीन पाडला जमिन 





ताक्यार्थ यसप्रकार भगवानूले भनेपछि बलिले हाँस्दे इच्छानुसारको जमिन स्वीकार गर्नुहोस् 
भनेर वामनलाई जमिन दान गर्नका लागि सङ्ल्प गर्न जलपात्र हातमा लिए । 


रामालन्द्री टीका 


२०३२० 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १९ 
विष्णवे क्ष्मां प्रदास्यन्तमुराना असुरेश्वरम् । 
जानंडिचकीषितं विष्णोः शिष्यं प्राह विदां वरः ॥ २९॥ 

पढार्थ असुरेश्वरं  असुरराज बलिलाई विदां  ज्ञानीहरूमा 

विष्णवे  वामनरूप विष्णुलाई विष्णोः  भगवान् विष्णुको वरः  श्रेष्ठ 

क्ष्मां  भूमि चिकीषितं  सम्पूर्ण राज्य हरण उना  शुक्राचार्यले 

प्रदास्यन्तं  दिन तयार भएका गर्ने मनसायलाई प्राह  भने 

शिष्यं  शिष्य जानन्  बुेका 





ताक्यार्थ वामनरूप विष्णुको सम्पूर्ण राज्य हरण गर्ने भित्री मनसाय बुरेका एवं ज्ञानीहरूमा 
श्रेष्ठ दैत्यगुरु शुक्राचार्यले वामनरूप विष्णुलाई भूमिदान गर्न तयार भएका आप्ना शिष्य असुरराज 
बलिलाई भने। 


रुक उवाच शुक्राचार्यले भने 
एष वैरोचने साक्षाद् भगवान् विष्णुरव्ययः। 
करयपाददितेजांतो देवानां कायंसाधकः ॥ ३०॥ 


पदार्थ कायंसाधकः  कार्य सिद्ध गर्न 
वैरोचने  हे विरोचनपुत्र बलि कङ्यपात्  कश्यप र 

एषः  यो वामनरूप ब्रह्मचारी अदितेः  अदितिको गर्भवाट 
देवानां  देवताहरूको जातः  जन्मिएको 


अन्ययः  अविनाशी 
साक्षात्  स्वयं 
भगवान्  भगवान् 
विष्णुः  विष्णु हो 





ताक्यार्थ हे विरोचनपुत्र बलि ! यो वामनरूप ब्रह्मचारी देवताहरूको कार्यसम्पादन गर्न कश्यप 
र अदितिको गर्भवाट जन्मिएको अविनाशी साक्षात् भगवान् विष्णु हो। 


पतिश्च त्वयेतस्मे यदनथंमजानता । 


न साघु मन्ये दैत्यानां महालुपगतोऽनयः ॥ २९॥ 


पदढार्थ यत्  जो 

अनथंम्  अनर्थ प्रतिश्रुतं  भूमिदानको प्रतिज्ञा 
अजानता  नबुरेका गयौ त्यसलाई 

त्वया  तिमीले साघु  ठीक 


एतस्मे  यो वामनलाई न मन्ये  ठान्दिनँ यसबाट 
ताक्यार्थ हे राजा ! अनर्थं नबुेका तिमीले यस वामनलाई 


  दैत्यहरुूप्रति 
महान्  इलो 

अनयः  अन्याय 

उपगतः  प्राप्त भएको छ 





भूमिदान दिने जो प्रतिज्ञा गयौ 


यसलाई म राम्रो मान्दिनँ किनभने यसबाट दैत्यहरूमाथि इलो अन्याय भएको छ । 


रामालन्द्री टीका 


३०३१ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १९ 
भ स्थानमेरवर्यं र     तेजो ४ 
एष त स्थानमरवय श्रय तजा यशः श्रुतम् । 
दास्यत्याच्छिद्य रकाय मायामाणवको हरिः॥ ३२॥ 
पदार्थ ते तिस्रो श्रुतं  प्रसिद्धि 
मायामाणवकः  मायाद्रारा स्थानं  राज्य यशः  कीर्ति 
ब्रह्मचारी भएको एेडवयं  एेश्वर्य आच्छिद्य  खोसेर 
एषः  यो वामनरूप श्रियं  सम्पत्ति शक्राय  इन््रलाई 
हरिः  विष्णुले तेजः  तेज दास्यति  दिनेछ 





ताक्यार्थ हे राजा ! मायाद्रारा वामन ब्रह्मचारी भएर आएको यस विष्णुले तिम्रो राज्य, एेश्वर्य, 
सम्पत्ति, तेज, प्रसिद्धि र सम्पूर्ण कीर्विहरू खोसेर इन्द्रलाई दिने । 


र, 


तरिभिः कमेरिर्मोल्टोकान् विङ्वकायः क्रमिष्यति । 
सवस्वं विष्णवे दत्तवा मूढ वर्तिष्यसे कथम् ॥ ३३॥ 


पढार्थ लोकान्  तीनै लोकलाई 
विरवकायः  विश्वरूप भएर क्रमिष्यति  नापेर लिनेछछ 


दत्त्वा  दिएर 
कथं  कसरी 





तरिभिः  तीन मूढ  हे मूर्ख बलि वतिंष्यसे  जीविका चलाउनेष्छौ 
क्रमेः  पादलाद्रारा विष्णवे  विष्णुलाई 
इमान्  यी स्वंस्वं  सम्पूर्ण सम्पत्तिहरू 


ताक्यार्थ यस ब्रह्मचारीले विश्वरूप भएर तीन पाइलाद्रारा तीनै लोकहरूलाई नापेर लिने । हे 
मूर्ख ! आपफ्ना सम्पूर्ण सम्पत्तिहरू विष्णुलाई दिएर कसरी आफ्नो जीविका चलार्ंछछौ ? 
द 


भ  द्वितीयेन ्  ५  भ 
क्रमतो गां पदेकेन द्वितीयेन दिवं विभोः। 
 र  
खं च कायेन महता तार्तीयस्य कुता गातः ॥ ३४ ॥ 


पढार्थ दवितीयेन  दोस्रो पाइलाले विभोः  विश्वरूप विष्णुको 
एकेन  एडट दिवं  स्वर्गलाई तार्तीयस्य  तेद्नो पाइलाको 
महता  विशाल कायेन  शरीरले गतिः  जाने ठँ 

पदा  पादलाले खं च  आकाशलाई कुतः  कहाँ, कसरी 

गां  पृथिवीलाई क्रमतः  नाप्ने होला 





ताक्यार्थ यो विश्वरूप विष्णुको विशाल एउटा पादइलाले पृथिवी, दोस्रो पाइलाले स्वर्ग र 
विशाल शरीरले आकाशलाई ढाकिदिन्छ। त्यसपछि यसको तेस्रो पाइला राख्ने गँ कहाँ हुन्छ ? 


कीं पनि हुन सक्देन । 


रामालन्द्री टीका 


३०३२९ 
अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १९ 


निष्ठां ते नरके मन्ये ह्यप्रदातुः प्रतिश्रुतम् । 
प्रतिश्रुतस्य योऽनीराः प्रतिपादयितुं भवान् ॥ ३५॥ 


पदार्थ अनीशः  असमर्थ हुनेछ तब निष्ठां  स्थिति 
 जो प्रतिश्चुतस्य  प्रतिज्ञा गरेको तर नरके  नरकमा हुन्छ भन्ते 
भवान्  तिमी अप्रदातुः  दिन नसक्ने मन्ये  ठन्दद्ु 
प्रतिश्चुतं  प्रतिज्ञा गरेको कुरा तेि तिम्रो 
प्रतिपादयितुं  पूरा गर्न हि  निश्चय नै 





ताक्यार्थ अतः हे राजा ! प्रतिज्ञा गरेको भूमि दान गर्न तिमी असमर्थ हनेछौ । यसैले दिने 
प्रतिज्ञा गरेर दिन नसक्ने तिमी नरकमा पर्न भन्ने म ठान्द्ु। 


न तदानं प्रशंसन्ति येन वृत्तिविंपद्यते । 
दानं यज्ञस्तपः कमं रोके वृत्तिमतो यतः ॥ ३६॥ 





पढार्थ न प्रशंसन्ति  सज्जनहरूले व्यक्तिसंग नै 

येन  जुन दानद्रारा प्रशंसा गर्दैनन् दानं  दान 

वृत्तिः  जीविका नै यतः  किनभने यज्ञः  यज्ञ 

विपद्यते  नष्ट हुन्छ लोके  लोकमा तपः  तपस्या र 

तत् दानं  त्यो दानलाई वृत्तिमतः  जीविका हुने कमं  कर्म सम्बन्धित हृन्छन् 


ताक्यार्थ जुन दान गर्दा दाताको जीविका नै नष्ट हुन्छ, त्यस्तो दानको प्रशंसा सज्जनहरूले 
गर्दैनन्। लोकमा दान, यज्ञ, तपस्या र कर्म त्यही व्यक्तिसंग सम्बन्धित हुन्छन्, जुन व्यक्तिको 
जीविका दान गरिसकेपचछ्छि पनि रहन्छ । 


घमांय यरासेऽथांय कामाय स्वजनाय च । 
पञ्चधा विभजन् वित्तमिहामुत्र च मोदते ॥ ३७ ॥ 





पदार्थ च  तथा विभजन्  भाग लगाउने व्यक्ति 
घ्मांय  धर्म गर्न स्वजनाय  आत्मीय जनको इह  यस लोकमा 

यासे  यश कमाउन प्रसन्नताका लागि यसप्रकार अमुत्र च  परलोकमा पनि 
अथांय  थप धन कमाउन पञ्चधा  पांच भागमा मोदते  सुखी ह॒न्छ 

कामाय  विषयभोग गर्न वित्तं  धनसम्पत्तिलाई 


ताक्यार्थ आफ्नो सम्पूर्ण सम्पत्तिलाई पाँच भागमा विभाजन गरी त्यसको एकएक भाग 
धर्मको लागि, यशको लागि, धन वृद्धि हुने कार्यका लागि, विषयभोगका लागि र आफन्त 
जनलाई बांँडेर उनीहरूलाई खुसी बनाउनका लागि प्रयोग गर्ने व्यक्ति यस लोक र परलोक दुबेमा 


रामालन्द्री टीका 


३०३३ 
अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १९ 


सुखी रहन्छ । 

विवरण माथिका श्लोकहरूमा शुक्राचार्यको अर्थनीतिको व्याख्या गरिएको छ। यी भगवान् 
विष्णु हुन् भन्ने बुेपच्छि शुक्राचार्यले आपफ्ना शिष्य बलिलाई तीन पादला भूमि दान गर्न प्रतिज्ञा 
फिर्ता लिन भनेका छन्। एक पाडले यो स्थूल संसार, अर्को पाउले स्वर्ग आदि सम्पूर्ण लोक 
लिएपचछि तिमीसंग तेस्रो पाठका लागि नाप्न दिने कुनै वस्तु रहनेक्ठैन । प्रतिज्ञा गरेको वस्तु दिन 
नसकेपच्ि तिमीलाई यिनले नरक पठाउनेछन् भनी शुक्राचार्यले सम्छएका छन्। शुक्राचार्य 
भन्छन् मानिसले आप्नो सम्पत्तिलाई पाँच भाग लगाउनुपर्छ । तीमध्ये एक भाग सम्पत्ति आप्नो 
कीर्तिं फेलाउने काममा खर्चिनुपर्वछ । अर्को भाग सम्पत्ति धर्मको लागि खर्चिनुपर्दछ। अरूले थाहा 
नपाउने गरी प्रचारप्रसार विना गरिएका सत्कर्महरू ने धर्म हुन् । तेस्रो भाग सम्पत्ति आफ्नो सुख 
सुविधाको लागि खर्च गर्नुपर्दछ। चौथो भाग सम्पत्ति आपना इष्टमित्रहरू सहायता मागन आदा 
दिनका लागि छ्ुट्याउनुपर्दछ भने पांँचौँं भाग सम्पत्ति अरू सम्पत्ति आर्जन गर्ने ठाडँमा लगानी 
गर्नुपर्दछ भनी बतादएको छ । यो शुक्रनीति यहाँको सर्वस्वत्यागी समर्पणभावको विरोधी मतका 
रूपमा आएको छ तर यसमा पनि सामान्य मानिसलाई सुखी जीवन जिउने कला सिकाइएको छ। 
आधुनिक समाजमा मानिसहरू भणएभरको सम्पत्तिलाई सम्पत्ति कमाउनकै लागि अनेक ठडँमा 
लगानी गरिरहन्छन्। कति मानिसहरूलाई त सम्पत्ति कमाउनुको मुख्य उदेश्य पनि थाहा हदेन । 
शुक्राचार्यको यही नीतिको अनुसरण गर्दा व्यावहारिक जीवनमा धनको सही उपयोग हुने देखिन्छ । 


९ बहुचेर्गतं  
अत्रापि बहूचर्गातं शुणु मेऽसुरसत्तम । 
सत्यमोमिति यत् प्रोक्तं यन्नेत्याहानृतं हि तत् ॥ ८ ॥ 


पढार्थ मे  मबाट नइति  न यो पदद्रारा 
असुरसत्तम  हे असुररष्ठ शृणु  सुन हि  निश्चय नै 

अत्र अपि  यस सत्य र ओम् इति  ओम् यो पदद्रारा यत्  जे अस्वीकार गर्ज 
असत्यको विषयमा यत्  जे दिएको कुरा बतादइएको छ, त्यो 

बहृचेः  ऋर्वेदका प्रोक्तं  बताइएको छ अनृतं  असत्य हो भनी 
ऋचाहरूद्रारा तत्  त्यो आह  भनेको छ 

गीतं  बताइएको कुरा सत्यं  सत्य हो 





ताक्यार्थ हे असुरशरेष्ठ ! सत्य र असत्यको विषयमा ऋग्वेदका ऋचाहरूले बतादइएको कुरा म 
तिमीलाई बताह, सुन कसैले केटी कुरा दिन्छ भने तत्कालमा त्यसलाई ओम् भन्नु अर्थात् 
स्वीकार गर्नु सत्य हो भने दिएको कुरालाई अस्वीकार गर्नु अनृत असत्य हो । 


सत्यं पुष्पफलं विद्यादात्मवृक्षस्य गीयते । 
वृक्षेऽजीवति तन्न स्यादनृतं मूलमात्मनः ॥ ३९॥ 


पदार्थ आत्मवृक्षस्य  शरीररूप वृक्षको सत्यं  सत्य नै 


रामालन्द्री टीका 


२०२० 
अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


पुष्पफलं  फूल र फल हो भनी।तत्  त्यो फलपूल 


विद्यात्  जान्न् न  रहन सक्दैन 
वक्षे  शरीररूप वृक्ष आत्मनः  शरीरको 
अजीवति  मय्यो भने मूलं  मूल जरो 





अध्याय १९ 


अनृतं  स्ट अवस्थामा 
नदिएर भए पनि आत्मरक्षा 
स्यात्  गर्नुपक्छ भनी 

गीयते  श्रुतिमा बताइएको छ 


ताक्यार्थ शरीररूप वृक्षमा लाग्ने फलफएूल भनेको सत्य हो । कथच्चित् त्यो वृक्ष नै मयो भने 
त्यहं फलपूल रहन सक्दैनन् ? यसैले शरीररूप वृक्षको मूल जरो नै सङ्टमा पर्न लागेको छ भने 
दिन अस्वीकार गरेर पनि त्यसको रक्षा गर्नुपर्छ भनी श्रुतिमा बतादएको छ। 


तद् यथा वृक्ष उन्मूलः शुष्यत्युदततेऽचिरात्। 
एवं नष्टानृतः सद्य आत्मा शुष्येन्न संशयः ॥ ४०॥ 





पदार्थ अचिरात्  चै आत्मा  व्यक्ति 

तत्  त्यसैले उद्वतेते  ढल्दछछ सद्यः  केही दिनमै 

यथा  जसरी एवं  त्यरै गरी रुष्येत्  सुक्दछ त्यसमा 
उन्मूलः  जरो उखेलिएको नष्टानृतः  स्ट अवस्थामा न संशयः  कुनै सन्देह छैन 
वृक्षः  रुख पनि दान दिन अस्वीकार नग्न 

शुष्यति  सुक्दछ र दान दिने 


ताक्यार्थ जसरी जरो उखेलिएको वृक्ष सुक्दछ र केटी दिनम ढल्दछछ त्यसै गरी आत्मरक्ा नै 
सङ़ट अवस्थामा भएको वेला दान दिने व्यक्ति पनि सर्वस्व दिएका कारण शुष्क हदे जान्छ। 
यसमा कुनै सन्देह छैन । 

पराग्रिक्तमपू्णं वा अक्षरं यत् तदोमिति। 


   


यत् किञ्चिदोमिति ब्रूयात् तेन रिच्येत वे पुमान्। 
भिक्षवे सवंमों कुव॑न्नाटं कामेन चात्मने ॥ ४१॥ 


पदार्थ ह छ र्च्यित  शून्य हुन्छ 
यत्  जुन पुमान्  कुनै दाता व्यक्तिले भिक्षवे  भिक्षुलाई 


ओम् इति  हन्छ म दिन्छु भन्ने यत् किञ्चित्  केटी कुरा सवै  मागे जति सबै कुरा 


अक्षरं  अक्षर छ अलिकति नै भए पनि ओं कुव॑न्  हो म दिन्द्र भनी 
तत्  त्यसले ओम् इति  हो म दिन्छु भनेर ॒ स्वीकार गर्ने व्यक्ति 

पराक्  धनलाई टाढा लान्छ ब्रूयात्  भन्दछछ भने आत्मने च  आफ्नो लागि 
रिक्तं  धनको अभाव र वे  निश्चय नै कामेन  भोगद्रारा 





अपूर्णं वा  अपूर्णता बुखाउने तिन  त्यो धनद्रारा न अलं  पूर्ण हेदेन 
वाक्यार्थ हन्छ म दिन्छुः भन्ने भनादइले दाताको धनलाई टाढा लिएर जान्छ र त्यसले धनको 


रामालन्द्री टीका 


३०३५ 
अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १९ 


अभाव र अपूर्णताको सृष्टि गरिदिन्छ। त्यसैले कुनै पनि व्यक्तिले याचकलाई म दान दिन्द्र 
भन्दछ भने त्यो दान दिन चाहने व्यक्ति धनहीन बन्न पुग्दछछ। त्यति मात्र होइन, भिक्षुलाई मागे 
जति सबे कुरा दान दिन स्वीकार गर्ने व्यक्ति आफ्नो लागि कुनै पनि विषयको भोग गर्न सक्देन। 
किनभने उसेँग भोग्य पदार्थ नै बाँकी रहँदेन  

अथेतत् पूणंमभ्यात्मं यच्च नेत्यनृतं वचः। 


   दुष्कीतिं 
सवं नेत्यनृतं ब्रूयात् स दुष्कीतिंः श्वसन्मृतः ॥ ४२॥ 


पदार्थ पूणम्  धन खर्च नगर्ने पूर्ण र॒नृयात्  बोल्दछछ भने 

अथ  त्यसेले अभ्यात्मं च  शरीरलाई सः  त्यस्तो दानै नदिने व्यक्ति 
यत् न इति  जो म दिन्नं भने सुरक्षित राखने खालको छ दुष्कीतिंः  दुष्कीर्तिका कारण 
अनृतं  अस्वीकारात्मक तापनि जसले सरै, र्वसन्  जिरँदे 

असत्य सवं  केटी पनि कसैलाई पनि मृतः  मरेतुल्य हुन्छ 

वचः  वाणी छ न इति  दिन्नँ भनेर 

एतत्  यो वाणी अनृतं  अस्वीकारोक्ति मात्र 





ताक्यार्थ त्यसैले म दिन्नः भन्ने अस्वीकार गर्ने असत्य वाणीले धनको खर्च हून दिँदेन। 
त्यसकारण यो अनृत वाणी पूर्ण, धनवर्धक र शरीरको सुरक्षा गर्ने किसिमको छ तापनि सरैं 
कसैलाई केही पनि दान दिन्नं भनेर अस्वीकारोक्ति मात्र बोल्ने व्यक्तिको भने लोकमा दुष्कीर्तिं 
फेलन्छ र ऊ जिरँदे मरेतुल्य हुन्छ । 


स्त्रीषु नर्मविवाहे च वृत्त्यथें प्राणसङ्कटे । 


गोबाह्यणा्थं हिंसायां नानृतं स्याज्जुरप्सितम् ॥ ४३॥ 
पदढार्थ लागि पनि 
स्त्रीषु  स्त्रीहरूको प्रशंसा गर्दा प्राणसङ्कटे  प्राण सड्टमा पर्दा अनृतं  ढुटो बोल्नु 
नर्मविवाहे  ख्यालठ्ट्रा गर्दा, ज्यान जोगाउन जुगुप्सितं  निन्दित 
विवाहमा वरवधूको वैशिष्ट्य गोबाह्यणार्थे  गाई र ब्राह्मणको न स्यात्  हैदेन 
बताडंदा हितका लागि 
वृत्त्यर्थे  जीविकाको सुरक्ाको हिंसायां च  हिंसा हुन लाग्दा 





ताक्यार्थ स्त्रीहरूलाई प्रशंसा गरी प्रसन्न बनारँदा, ख्यालट्दट्रा गर्दा, विवाहमा वरवधूको 
वैशिष्ट्य बताँदा, आफ्नो जीविकाको सुरक्ना गर्दा, प्राण सडटमा परेको वेला ज्यान जोगाउन, 
गाई र ब्राह्मणको हितको वेलामा र कसैलाई हिंसाबाट बचाउन कसैले ढंटो बोल्छ भने पनि त्यो 
निन्दित हैदेन। 

विवरण माथिका पाँच श्लोकहरूमा कटहिलेकाहीं असत्यद्रारा आपफूलाई जोगाउनुपर्ने हुनाले 
त्यस्ता ठा्डमा असत्य बोल्दा पाप लाग्देन भनी शुक्रनीतिअनुसार सत्य र असत्यको व्याख्या 


रामालन्द्री टीका 


३०२६ 
अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १९ 


गरिएको छ। सामान्यतया सत्यवचन भन्नाले भएको कुरा बोल्नु हो । सत्य वचनले मानिसलाई 
दुभविनाबाट मूक्त गराई आत्मज्ञान प्राप्तितफं अग्रसर गरांछ। उपनिषदमा सत्येन लभ्यस्तपसा 
ह्येष आत्मा अर्थात् सत्य र तपस्याद्रारा आत्मालाई पाउन सकिन्छ भनी बताइएको छ । सम्पूर्ण 
संसार मिथ्या छ, यसमा रहेर एन् असत्य व्यवहार गरिरह्यो भने मानिस सत्य परमात्मतत्त्वदेखि 
टाढा रहन्छ। सत्य व्यवहार गर्न व्यक्तिले चाह विस्तारे सत्स्वरूप परमात्मालाई देखन सक्ने 
योग्यता पार्ंछ । सत्य बोल्ने प्रसङ्गमा ने प्राणीहरूको हितको प्रसङ्ग पनि जोडिन्छ। त्यसैले 
महाभारत ३२००४मा यद् भूतहितमत्यन्तं तत् सत्यममिति धारणा अर्थात्, जुन कुरा बोल्दा 
सम्पूर्ण प्राणीहरूको हित हुन्छ त्यो नै सत्य हो भनिएको छ । कुनै कुरा बोल्दा अरू प्राणीहरूमाथि 
आपत्ति आड्पर्दछ भने त्यो सत्य सत्य होदन, कुनै कुरा बोल्दा प्राणीहरूमाथि आपत्ति आदइपर्दैन 
भने त्यस वेलामा त्यही नै सत्य हो। जेद्रारा सम्पूर्ण प्राणीहरूको निश्चित कल्याण हृन्छ त्यही 
सत्य हो । 

यहाँ शुक्राचार्यले सत्यको परिभाषा केटी फरक किसिमले गरेका छन्। शुक्राचार्यका 
अनुसार कुनै कुरा माग्दा हुन्छ भन्नु सत्य हो र दिन्नँ भन्नु असत्य हो । यस्ते आपू रुखदहो भने 
रुखलाई शोभित गर्न फलपूल सत्य हो । आपफूलाई जोगाउनु पर्दा चाहं असत्य पनि असत्य नभरई 
सत्य नै ह॒न्छ । यस्तो अवस्थामा असत्य जीवनवृक्षको मूल जरा हो। जरा नै नभई कसरी रुख रहन 
सक्छ ? माग्ने जति सबेलाई ओम् अर्थात् ह॒न्छदिन्ट्ु भन्दे बांड्दै गयो भने त्यो व्यक्ति एक दिन 
रिक्तो बन्दछछ। आफ्नै लागि पनि सम्पत्ति बाँकी रहेदेन। तर सर्धं दिन्नं भन्यो भने पनि त्यसबाट 
दुष्कीर्तिं हृन्छ । त्यसैले अवस्थाअनुसार कटिले दिने कटहिले नदिने गर्नुपर्दछ। यस क्रममा 
शुक्राचार्यले आठ ठार्खमा असत्य बोल्दा त्यो असत्य नहुने उल्लेख गरेका छन् । स्त्रीषु अर्थात् 
स्त्रीहरूलाई प्रशंसा गर्दा, नर्म अर्थात् जिस्किंदा, विवाहे अर्थात् विवाहमा वरवधूको प्रशंसा गर्दा, 
वृत्यर्थ अर्थात् जीविका पाडनका लागि, प्राणसङ्टे अर्थात् प्राणमाथि नै सट पर्दा, गोब्राह्मणार्थे 
अर्थात् गाई र ब्राह्मणको रक्षाका लागि, एवं हिंसायाम् अर्थात् कुनै प्राणीको हिंसा हुन लागेको 
वेलामा उसलाई बचाडन भनेर बोलिएको असत्य दोषयुक्त हदेन। यसैले यहाँ आफ्नो जीविका 
तथा प्राण जोगाउनका लागि प्रतिज्ञा गरेको कुरा दिन्नं भन्नुलाई असत्य माननिंदेन भन्दै शुक्राचार्यले 
बलिलाई भूमिदान गर्नबाट रोक्न प्रयास गरेका छन्। 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायामष्टमस्कन्धे 
वामनप्रादुभोवे एकोनविंशोऽध्यायः ॥ १९॥ 


रामालन्द्री टीका 


२०३७ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २९ 


अथ विंशोऽध्यायः 
भगवान् वामनले विराट् रूप धारण गरी दुई पाइलाले पृथिवी र स्वर्ग नाप्नु 
श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
बलिरेवं गृहपतिः कुलाचार्येण भाषितः। 
तृष्णीं भूत्वा क्षणं राजन्नुवाचावहितो गुरुम् ॥ १॥ 


पदार्थ 
राजन्  हे राजा परीक्षित् 
कुलाचार्येण  कुलगुरुं 


भाषितः  भनिएका 
गृहपतिः  गृहस्वामी यजमान 
बलिः  बलि 


भूत्वा  रही 
अवहितः  विचार गर्दै 
गुरुं  गुरु शुक्राचार्यलाई 





शुक्राचार्यद्रारा क्षणं  केही समय उवाच  भन्न लागे 
एवं  यसप्रकार तृष्णीं  चुप 


ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! यसरी कुलगुर शुक्राचार्यले सावधान हुनको लागि प्रेरित गरेपछ्ि 
यज्ञका यजमान बलि केही समय चुप लागे । त्यसपछि उनले विचारपूर्वक गुरु शुक्राचार्यलाई भन्न 
लागे। 


बलिरुवाच बलिले भने 
सत्यं भगवता प्रोक्तं धर्मोऽयं गृहमेधिनाम् । 
अथं कामं यशो वृत्तिं यो न बाधेत कहिंचित् ॥ २॥ 


पदार्थ वृत्तिं  जीविकामा भगवता  हजुरले 
  क  

कहिंचित्  कहिल्यै पनि न बाधेत  बाधा नगरोस् सत्यं  सत्य 
४७  न 

अथं  अर्थ यः अयं  त्यही यो प्रोक्तम्  भन्नुभयो 


कामं  भोग गृहमेधिनां  गृहस्थहरूको 
यराः  यश घमः  धर्म हो भन्ने कुरा 
ताक्यार्थ हे गुरुवर ! जसले अर्थ, विषयभोग, यश र जीविकामा कुनै पनि बाधा उत्पन्न 
नगरोस् त्यही नै गृहस्थहरूको धर्म हो भनेर हजुरले सत्य भन्नुभयो । 

स चाहं वित्तरोभेन प्रत्याचक्षे कथं द्विजम् । 

प्रतिश्चुत्य ददामीति प्राहयादिः कितवो यथा ॥ ३॥ 


सः  सम्पूर्ण लोकमा उदार अहंच  मेले 
राजाको रूपमा प्रसिद्ध त्यस्तो ददामि इति  दिन्हु भनेर 





पदार्थ 
प्राह्यादिः  प्रह्नादको नाति 


रालालन्द्री टीका 


२०३८ 
अष्टम स्कन्ध 


प्रतिश्रुत्य  प्रतिज्ञा गरी 
वित्तलोभेन  धनको लोभले 


श्रीमद्भागवत 


कितवः यथा  ठगले ठँ 
कथं  कसरी 


अध्याय २ 


द्विजं  ब्राह्मणलाई 
प्रत्याचक्षे  दिन्नं भन्न सक्छ 


ताक्यार्थ म प्रह्लादको नाति हं र सम्पूर्ण लोकमा उदार राजाको रूपमा प्रसिद्ध ह्ु। एक पटक 
दिन्छ्ं भनेर प्रतिज्ञा गरिसकेपछि धनको लोभका कारण ठगले ४ैँ फेरि त्यही ब्राह्मणलाई दिन्नँ भनेर 
म कसरी भन्न सक्छ ? 


न ह्यसत्यात् परो ऽधमं इति होवाच भूरियम्। 
  भ थ टीकृपरं 
सवं सोदुमलं मन्ये ऋतेऽ नरम्॥ ४॥ 


पदार्थ अलीकपरं  ठुटो बोल्ने इति  यो कुरा 
असत्यात्  ष्टो बोल्नुभन्दा नरं ऋते  मान्छेलाई छडेर इयं  यी 

परः  टुलो सर्वं  जस्तोसुक लो भार पनि भूः  पृथिवीले 

अधमः  अधर्म सोटुं  सहन ह  निश्चय नै 

हि  निश्चय नै अलं  समर्थद्कु भन्ने उवाच  भन्नुभएको छ 
न छैन मन्ये  ठन्दद्ु 





वाक्यार्थ रूटो बोल्नुभन्दा ठलो अधर्म पाप केटी पनि कैन, त्यसैले र्ट बोल्ने मान्छेको 
भारबाहेक अरू जतिसुके इलो भार पनि म सहन सक्छ भनी यी पृथिवीले भन्नुभएको छ। 


नाहं बिभेमि निरयान्नाधन्यादसुखाणंवात्। 
न स्थानच्यवनान्मृत्योयंथा विप्रप्रलम्भनात् ॥ ५॥ 


पढार्थ बिभेमि  उरा त्यसरी सागरबाट 
अहं  म निरयात्  नरकदेखि न  उरा्ंदिन 
यथा  जसरी न  उरांदिनं स्थानच्यवनात्  राज्यनाशबाट 


विप्रप्रलम्भनात्  रूटो बोलेर अघन्यात्  दखिद्रिताबाट मृत्योः  मत्युबाट पनि 
ब्राह्मणलाई ठग्ने कामदेखि  असुखाणंवात्  दुःखको न  उरादिनं 
वाक्यार्थ म रूटो कुरा बोलेर ब्राह्मणलाई ठगने कामदेखि जति डरारंहु, त्यति नरकबाट, 
दरिद्रिताबाट, दुःखको सागरबाट, राज्यको विनाशबाट र मृत्युबाट पनि डरार्खदिनं। 

यद् यद्धास्यति लोकेऽस्मिन् सम्परेतं धनादिकम्। 

तस्य त्यागे निमित्तं किं विप्रस्तुष्येन्न तेन चेत् ॥ ६॥ 





पढार्थ 
यत् यत्  भए जति सवे 


सम्परेतं  मरेका व्यक्तिलाई 
अस्मिन्  यही 


धनादिकं  धन आदि वस्तुहरूलेलोके  लोकमा 


हास्यति  त्यागिदिनेछ 
त्यसकारण किन जिद हदा 
नदिं ? 


रामालन्द्री टीका 


अष्टम स्कन्ध 


तेन  दिद्रएको त्यस धनले 
चेत्  यदि 
विप्रः  याचक ब्राह्मण 


श्रीमद्भागवत 


हदेन 
न तुष्येत्  प्रसन्न हदेन भने 
तस्य  त्यो धनको 
त्यागे  दानद्रारा 


३०३९ 
अध्याय २० 


किं निमित्तम्  के फल प्राप्त 
होला 


ताक्यार्थ हाम्रा भए जति सम्पूर्णं धनहरूले हामीलाई मरेपछि यही लोकमा नै छोडिदिन्छन् भने 
त्यो धन जिङँदै हदा किन दान नदिं । यदि थोर देऊ किन सब दिन्छौ भन्नुहुन्छ भने त्यो 
अलिकति मात्र गरिएको धनको दानले यदि याचक प्रसन्न हँदेन भने त्यस्तो दानद्रारा दातालाई के 
फल प्राप्तहोला? 

वितवरण बलि आपूलाई शुक्राचार्यले भन्नुभएको कुरा अस्वीकार गर्दै भन्छन् म प्रह्लादको 
नाति हं । मेले आफ्नो सम्पत्ति सकिएला कि भन्ने उरले ठगहरूले जस्तै असत्य बोल्न कसरी 
सक्छ ? म नरकदेखि पनि डराउन्न, न त दखिता र मृत्युदेखि डरा । अहिले म असत्यवादी बन्न 
चाहन्नँ । फेरि जुन सम्पत्तिलाई जोगाउनुपर्ने उपदेश हजुर गर्दै हुनुहुन्छ त्यो सम्पत्ति मसंग सर्धँ रहने 
पनि होदन। मैले जति जोगाउन चाहे पनि एक दिन यो सम्पूर्ण वेभवले मलाई छोडिदिने । 
मृत्युपछि मेरो साथ छोड़ने यो सम्पत्तिलाई मेले आजै छोडिदिंदा मेरो कीर्तिं हुन्छ भने म किन 
यसमा लोभ गरू ? यसैले म यी ब्राह्मणलाई फकडन चाहन्नँ भनी बलि भन्दछछन्। 


श्रेयः कुवन्ति भूतानां साधवो दुस्त्यजासुभिः। 
दध्यङ्रिबिप्रभृतयः को विकल्पो धरादिषु ॥ ७ ॥ 


पदार्थ त्यान सकिने प्राणदानद्रारा दिने विषयमा 
दध्यङ्शिबिप्रभृतयः  दधीचि, भूतानां  प्राणीहरूको कः के 

शिबि आदि श्रेयः  कल्याण विकल्पः  विचार गरिरहनुपर्दछ 
साधवः  विवेकीहरूले कुवन्ति  गरेका छन् भने र 

दुस्त्यजासुभिः  दुःखपूर्वक धरादिषु  भूमि आदिको दान 





वाक्यार्थ दधीचि, शिबि आदि विवेकीहरूले प्राणीहरूको कल्याणका लागि आफ्नो दुस्त्यज 
प्राण पनि दिएका थिए भने भूमि आदिको दान दिने कुरामा के विचार गरिरहनुपर्दछछ र ? 


न्रे, ल  बुभुजे      ९ . 

चारय बुञ्ज ब्रह्मन् दत्यन्द्ररानवाताभः। 

५  ग्रसील्लोकान्     

तेषां काटोऽग्रसीट न यशोऽधिगतं भुवि ॥ ८ ॥ 


पदार्थ इयं  यी पृथिवी भुवि  पृथिवीमा 
जह्यन्  हे ब्राह्मण बुभुजे  भोग गरिडइन् अधिगतं  प्राप्त गरेको 
येः  जुनजुन तेषां  ती दैत्यराजाहरूको यञ्चः  कीर्तिलाई त 
अनिवतिभिः  करैले पनि लोकान्  लोकको भोगलाई न  निल्न सकेन 
प्रतिकार गर्न नसक्ने कालः  कालले 

दैत्येन्द्रः  दैत्यराजाहरद्रारा अग्रसीत्  निल्यो तर 





रामालन्द्री टीका 


२०४० 
अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 


ताक्यार्थ हे ब्राह्मण ! युद्धमा कसैले पनि प्रतिकार गर्न नसक्ने महापराक्रमी दैत्यराजाहरूले 
पहिले पनि यस पृथिवीको भोग गरे। ती दैत्यराजाहरूको भोगलाई त कालले निल्यो तर 
तिनीहरूले पृथिवीमा प्राप्त गरेको कीर्तिलाई त कालले निल्न सकेन उनीहरूको कीर्तिं त 
अहिलेसम्म पनि छदे । 

सुलभा युपि विप्रषं ह्यनिवृत्तास्तनुत्यजः। 

न तथा तीथं आयाते भ्रद्धया ये धनत्यजः ॥ ९॥ 





पढार्थ हि  निश्चय नै श्रद्धया  श्रद्धापूर्वक 

विप्रषं  हे ब्रह्मर्षि सुलभाः  धेरै पाडन्छन् घनत्यजः  धनको दान गर्ने 
न ४ 

युधि  युद्धमा येनजो व्यक्तिहरू छन् ती 

अनिवृत्ताः  पीठ नफर्कडनि तीर्थे  सत्पात्र तथा न  त्यति धेरै पार्दैदेनन् 

तुत्यजः  प्राण त्यागनेहरू आयाते  प्राप्त हदा 


ताक्यार्थ हे ब्रह्मर्षिं ! युद्धमा पीठ नफर्काउनि बरू प्राण त्यागने वीरहरू संसारमा धरे पादन्छन्, 
तर सत्पात्र प्राप्त हदा श्रद्धापूर्वक आफ्नो धन दान गर्न व्यक्तिहरू त्यति धरे पाददेनन् । 


मनस्विनः कारुणिकस्य शोभनं यद््थिंकामोपनयेन दुगतिः। 
कुतः पुनबरह्यविदां भवादुशां ततो वटोरस्य ददामि वाञ्छितम् ॥ १० ॥ 


पदार्थ कारुणिकस्य  दयालु कुतः पुनः  के भन्नु पर्दछछ र ? 
अधिंकामोपनयेन  याचकको मनस्विनः  दानवीरका लागि ततः  त्यसकारण 

इच्छा पूर्ण गर्दा शोभनं  राम्रो नै ह॒न्छ अस्य  यी वामन 

यत्  जुन भवादुशां  हजुरजस्ता वटोः  वटको 

दुगतिः  दखदरिता आदि दुर्गति बह्यविदां  ब्रह्मज्ञहरूको वाञ्छितं  इच्छाअनुसारको भूमि 
हुन्छ त्यो मनोरथ पूर्ण गर्दा त खन् ददामि  प्रदान गर्दहु 





ताक्यार्थ याचक जस्तोसुकै होस्, उसको मनोरथ पूर्ण गराँदा दखिद्रिताको प्राप्ति हृन्छ भने त्यो 
दरिद्रता दयालु मनस्वी दानवीरका लागि राम्रो नै हन्छ। फेरि हजुरजस्तो ब्रह्मज्ञको मनोरथ पूर्ण 
गर्दा दखिताको प्राप्ति हृन्छ भने त्यसमा केने भन्नु छर? अतः हि गुरुदेव! म यी वामन वटुको 
इच्छानुसार तीन पाइला भूमि दान गर्द । 


यजन्ति यज्ञकतुभियंमादुता भवन्त आम्नायविधानकोविदाः । 


स एव विष्णुव॑रदोऽस्तु वा परो दास्याम्यसुष्मे क्षितिमीप्सितां मुने ॥ ९॥ 
पदार्थ आम्नायविधानकोविदाः  वेदोक्तभवन्तः  हजुरहरू 
मुने  हे मुनि यज्ञ गर्न कुशल आदुताः  आदरभावले युक्त 


रामालन्द्री टीका 


२०४१ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 
भई विष्णुः  विष्णु अमुष्मे  यिनलाई 

यज्ञकतुभिः  यज्ञयागादिद्रारा वरदः  मेरो वरदाता ईप्सितां  इच्छाअनुसारको 

यं  जुन विष्णु भगवान्लाई वा अथवा क्षितिं  भूमि 

यजन्ति  आराधना गर्नृहुन्छ॒ परः  शत्रु दास्यामि  दिने 

सएव  तिनै यी अस्तु  होऊन् 





ताक्यार्थ हे मनि! वेदोक्त विधिअनुसार यज्ञानुष्ठान गर्न कुशल तपार्ईहरू विभिन्न 
यज्ञयागादिद्रारा आदरपूर्वकं जसको आराधना गर्नृहुन्छ, तिनै भगवान् विष्णु मेरा वरदाता बनेर 
आएका होऊन् वा अन्य कुनै शत्रु आएका होऊन्। यिनलाई यिनके इच्छाअनुसारको भूमि म 
अवश्य दान गर्नु । 


  
यदप्यसावधर्मेण मां बध्नीयादनागसम् । 
तथाप्येनं न हिंसिष्ये भीतं बह्यतनुं सुम् ॥ १२॥ 





पदार्थ मां  मलाई ब्रह्मतनुं  ब्राह्मणको शरीर 
यदपि  यद्यपि बध्नीयात्  बांधून् धारण गरेका 

असो  यी ब्रह्मचारीले तथा अपि  तपनि एनं  यिनलाई 

अधर्मेण  अधर्मपूर्वक भीतं  मेरो पराक्रमदेखि रिपुं  शत्रु नै भए पनि 
अनागसं  निष्कपट निरपराध डराएका न हिंसिष्ये  मर्दनं 


वाक्यार्थ यद्यपि यी वामन ब्रह्मचारीले अधर्म छलपूर्वक निरपराध मलाई बांधून् तापनि मेरो 
पराक्रमदेखि डराएर ब्राह्मणको शरीर धारण गरेका यिनलाई शत्रु ने भए पनि म मार्दिनं। 


एष वा उत्तमरखोको न जिहासति यद्यशः । 
  भ  
हत्वा मेनां हरेद् युद्धे शयीत निहतो मया ॥ १३॥ 





पदार्थ न जिहासति  त्याग्नछैनन् वा  अथवा अरू कही भए 
यत्  यदि युद्धे  युद्धमा मया  मद्रारा 

एषः  यी मा  मलाई निहतः  पराजित भई मारि 
उत्तमरलोकः  पवित्र कीर्ति हत्वा  मारेर रायीत  रणभूमिमै सुत्ला 
भएका विष्णु हुन् भने एनां  यो परथिवीलाई 

यशः  आपनो कीर्ति हरेत्  अवश्य लानेछछन् 


ताक्यार्थ यदि यी ब्रह्मचारी पवित्र कीर्तिं भएका भगवान् विष्णु ने हृन् भने यिनले आफ्नो 
कीर्विलाई त्यागनेक्ठैनन्। युद्धमा मलाई मारे भए पनि यिनले पृथिवीलाई अवश्य लैजानेछन्। 
विष्णुदेखि अतिरिक्त कोटी शत्रु भए त्यो मबाट पराजित भई रणभूमिरमैँ सर्धैका लागि सुत्ने । 


रामालन्द्री टीका 


२०४२ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 
श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
एवमश्रद्धितं शिष्यमनादेशकरं गुरुः । 
राराप दैवप्रहितः सत्यसन्धं मनस्विनम् ॥ १४ ॥ 

पढार्थ सत्यसन्धं  सत्यप्रतिज्ञ अनादेशाकरं  गुरुआज्ञाको 

एवं  यसप्रकार मनस्विनं  उदार चित्त भएका उल्लङ्घन गर्ने 


दैवप्रहितः  दैवद्रारा प्रेरित 
गुरुः  गुरु शुक्राचार्यले 


अध्रद्धितं  गुरुवचनमा श्रद्धा 
नभएका 





रिष्यं  शिष्य बलिलाई 
शशाप  श्राप दिए 


ताक्यार्थ दैवद्रारा प्रेरित भई गुरु शुक्राचार्यले गुरुवचनमा श्रद्धा नराखी गुरुको आज्ञाको 
उल्लड्घन गरेकाले सत्यप्रतिज्ञ उदारचित्त शिष्य बलिलाई श्राप दिए । 


दुढं पण्डितमान्यज्ञः स्तन्धोऽस्यस्मदुपेक्षया । 

मच्छासनातिगो यस्त्वमचिराद् भ्रश्यसे श्रियः ॥ १५॥ 
पढार्थ मच्छासनातिगः  मेरो आज्ञाको उपेक्षा गरेका कारण 
ददं  दृढताका साथ उल्लङ्घन गर्न अचिरात्  चांडेनै 
पण्डितमानी  आफूलाई पण्डित असि  भएको छस् त्यसैले श्रियः  सम्पत्तिनाट 
मानने यः जो भ्रर्यसे  नष्ट हुनेछस् 
अज्ञः  मूर्खं त्वं  तं 
स्तन्धः  अशिष्ट भई अस्मदुपेक्षया  हामी गुरुहरूको 
ताक्यार्थ दृढताका साथ आफूलाई पण्डित मान्ने तैले अशिष्ट भई मेरो आज्ञाको उल्लङ्घन 
गरिस् । हामी गुरुहरूको उपेक्षा गरेका कारण तँ चाँडे नै सम्पत्तिरहित हुनेछछस् । 


एवं शप्तः स्वगुरुणा सत्यान्न चलितो महान् । 
वामनाय ददावेनामचित्वोद्कपूवंकम् ॥ ९६ ॥ 





पदार्थ सम्पन्न महात्मा बलि उदकपूवंकं  पानी लिरई 
एवं  यसरी सत्यात्  आफ्नो सत्य वामनाय  वामनलाई 
स्वगुरुणा  आप्ना गुरुट्रारा वचनबाट एनां  यो भूमि 

राप्तः  श्राप दिदएका न चलितः  विचलित भएनन् ददो  दान दिए 





महान्  धैर्य आदि गुणले अचिंत्वा  वामनलाई पूजा गरेर 
ताक्यार्थ यसरी आना गुर शुक्राचार्यले श्राप दिए पनि धैर्य आदि गुणहरूले सम्पन्न महात्मा 
बलि आफ्नो वचनबाट विचलित भएनन्। बरु उनले वामनलाई पूजा गरेर हातमा पानी लिई भूमि 
दान गरे। 


रामालन्द्री टीका 


२०४३ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २९ 


विन्ध्यावलिस्तदागत्य पत्नी जालकमालिनी । 

आनिन्ये कलशं हैममवनेजन्यपां भृतम् ॥ १७॥ 
पदढार्थ तदा  त्यही वेलामा ।  सुनको 
जालकमालिनी  मोती आदि आगत्य  आणएर कलां  कलश 
रत्नद्रारा निर्मित माला लगाएकी अवनेजन्यपां  गोडा धने आनिन्ये  ल्याइन् 
पत्नी  बलिकी पत्नी जलले 
विन्ध्यावलिः  विन्ध्यावलि भृतम्  भरिएको 
वाक्यार्थ त्यही वेलामा मोती आदि रत्नहरूले बनेको माला लगाएकी बलिकी पत्नी 
विन्ध्यावलि आएर गोडा धुने जलले भरिएको सुनको कलश ल्याइन् । 

यजमानः स्वयं तस्य श्रीमत्पादयुगं मुदा । 


अवनिज्यावहन्मूध्निं तदपो विद्वपावनीः ॥ १८ ॥ 








पदार्थ पादयुगं  दुई ओटे चरण तदपः  त्यो चरण धोदएको 
यजमानः  यजमान बलिले मुदा  हर्षपूर्वक जल 

स्वयं  आफैले अवनिज्य  धोएर मूध्नि  शिरमा 

तस्य  वती वामन भगवान्को विश्वपावनीः  संसारलाई नै अवहत्  धारण गरे 

श्रीमत्  शोभासम्पन्न पवित्र बनाउने 


ताक्यार्थ यजमान बलि आरफैले हर्षपूर्वक भगवान् वामनको शोभासम्पन्न दुई पाउलाई धोएर 
सम्पूर्ण संसारलाई नै पवित्र बनाउने भगवान्को चरण धोएको त्यो जललाई आफ्नो शिरमा 
लगाए । 


तदासुरेन्द्रं दिवि देवतागणा गन्धवैविद्याधरसिद्धचारणाः। 

तत्कमं सर्वेऽपि गृणन्त आजंवं प्रसूनवर्षरववृषुमुंदान्विताः ॥ १९॥ 
पदढार्थ गन्धर्व, विद्याधर, सिद्ध, चारण आजव  सरलतालाई 
तदा  त्यही वेलामा सवे अपि  सबैले गृणन्तः  प्रशंसा गर्दै 
दिवि  आकाशमा बसेका मुदान्विताः  हर्षित भई असुरेनद्रं  असुरराज बलिलाई 
देवतागणाः  देवगण तत्कमं  बलिको भूमिदान गर्ने पप्रसूनवषैः  फूलको गुच्छाद्रारा 
गन्धवविद्याघरसिद्धचारणाः  त्यो कामर ववृषुः  वृष्टि गरे 





ताक्यार्थ त्यही वेलामा आकाशमा बसेका देवगण, गन्धर्व, विद्याधर, सिद्ध, चारण आदि सबैले 
अत्यन्त प्रसन्न भई बलिको भूमिदान कर्म र उनको सरलताको प्रशंसा गै उनमाथि पुष्पवृष्टि गरे। 


रामालन्द्री टीका 


३०४४ 
अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २० 


नेदुमुंहदुन्दुभयः सहस्रशो गन्धवेकिम्पूरुषकिन्नरा जगुः। 
मनस्विनानेन कृतं सुदुष्करं विद्वानदाद् यद् रिपवे जगत्त्रयम् ॥ २०॥ 





पदढार्थ जगुः  गाउन थाले पक्षपाती हन् भन्ने कुरा 
सहस्रशाः  हजारौँ मनस्विना  उदार हृदय भएका विदान्  जानेर पनि 
दुन्दुभयः  दुन्दुभिहरू अनेन  यी बलिले रिपवे  शत्रुलाई 

मुहुः  बारम्बार सुदुष्करं  अरूद्रारा गर्न जगत्त्रयं  तीनै लोक 
नेदुः  बज्न थाले नसकिने कार्य अदात्  दान दिए 
गन्धवेकिम्पूरुषकिन्नराः  कृतं  गरियो 

गन्धर्व, किम्पुरुष र किन्नरहरू यत्  यी वामन देवताका 


ताक्यार्थ हारौ दुन्दुभिहरू एकैसाथ बारम्बार बज्न थाले। गन्धर्व, किम्पुरुष र ॒किन्नरहरू 
गाउन थाले। उदारहृदय भएका बलिले अरूद्रारा गर्न नसकिने कर्म गरे। यी वामन देवताका 
पक्षपाती हुन् भनेर जान्दाजान्दै पनि यिनले शत्रुलाई तीन लोक दान दिए। 


तदू वामनं रूपमवधंतादुमुतं हरेरनन्तस्य गुणत्रयात्मकम् । 


    ९ ४ पयोधयस्ति्य॑ङ्नृदेवा   न, भ 

भ्रूः ख दशा द्याववराः दू ऋषय यदासत ॥ २९॥ 
पढार्थ अटूभुतं  अनौटो तरिकाले विवराः  पाताल 
अनन्तस्य  अनन्त अवधंत  बदन थाल्यो पयोधयः  समुद्र 
हरेः  भगवान् विष्णुको यत्  जुन वामनको रूपभित्र॒तियंड्नृदेवाः  पशुपक्षी, मनुष्य, 
गुणत्रयात्मकं  त्रिगुणात्मक भूः  पृथिवी देवगण 
जगत्लाई आरफैभित्र समेटने खं  आकाश ऋषयः  ऋषिहरू 
तत्  त्यो दिदि  दिशाहरू आसत  अवस्थित थिए 
वामनं रूपं  वामनको रूप द्योः  स्वर्ग 





ताक्यार्थ अनन्त भगवान् विष्णुको त्रिगुणात्मक सम्पूर्ण जगतलाई आरफैभित्र लीन गरेको त्यो 
वामन रूप अनौठो तरिकाले बददैगयो । भगवान् वामनको त्यो बढेको रूपभित्र पृथिवी, आकाश, 
सम्पूर्ण दिशा, स्वर्ग, पाताल, समुद्र, पशुपक्षी, मनुष्य, देवगण र ऋषिहरू अवस्थित थिए। 


काये बलिस्तस्य महाविभूतेः सहत्विंगाचायंसद्स्य एतत्। 
ददशं विश्वं त्रिगुणं गुणात्मके भूतेन्द्रियाथांशयजीवयुक्तम् ॥ २२॥ 


पढार्थ बलिः  बलिले गुणात्मके  त्रिगुणात्मक 
सहत्विंगाचायंसदस्यः  यज्ञमा महाविभूतेः  अनन्त जगत्को आश्रयभूत 

उपस्थित ऋत्विक्, आचार्य र॒ शक्तिसम्पन्न काये  शरीरमा 

सदस्यहरूले सहित भएका तस्य  ती भगवान् वामनको त्रिगुणं  सत्त्व आदि त्रिगुणका 





रामालन्द्री टीका 


३०८५ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 
कार्य वाक् आदि इन्द्रिय, शब्द आदि एतत्  यो 
भूतेन्द्रियाथांशयजीवयुक्तं  विषय, अन्तःकरण र जीवहरूले विव  विश्व 

पृथिवी आदि पञ्चमहाभूत, युक्त भएको ददशां  देखे 


ताक्यार्थ यज्ञमा उपस्थित सम्पूर्णं ऋत्विक्, आचार्य र आमन्त्रित सदस्यहरूले सहित भएका 
बलिले अनन्त शक्ति र एेश्वर्यले सम्पन्न भएका भगवान् वामनको सम्पूर्ण त्रिगुणात्मक जगत्को 
आश्रयभूत शरीरमा सत्त्व आदि त्रिगुणका कार्य पञ्चमहाभूत, इन्द्रियहरू, इन्द्रियका विषयहरू, 
अन्तःकरण र जीवहरूले युक्त भएको यो विश्व देखे । 


श  अ थ पाद्योमंही  १९ । जङूघयो 
रसामचष्टाङ्धरितरेऽथ पादयोमहीं मदहीधान् पुरुषस्य जङ्घयोः । 


अ 


पतत्त्रिणो जानुनि विश्वमूतेरू्वोगणं मारुतमिन्द्रसेनः ॥ २३॥ 





पदार्थ रसां  रसातल आदि सात महीध्रान्  पर्वतहरू 
इन्द्रसेनः  इन्द्रको जस्तै लोक जानुनि  घंडामा 
शक्तिशाली सेना भएका बलिले अथ  त्यसै गरी पतत्त्रिणः  पक्षिगण 
विदवमूर्तेः  विश्वरूप पादयोः  पाउमा उर्वोः  तिघ्रामा 
पुरुषस्य  भगवान्को महीं  पृथिवी मारुतं गणं  मरुद्गण 
अङ्धरितले  चरणतलमा जङ्घयोः  पिंडौलामा अचष्ट  देखे 


ताक्यार्थ इन्द्रको जस्तै शक्तिशाली सेना भएका दैत्यराज बलिले विश्वरूप भगवान् 
पुरुषोत्तमको चरणतलमा रसातल आदि सात लोक, पाडमा पृथिवी, पिंडौलामा पर्वत, घँडामा 
पक्षिगण र तिघ्रामा मरुद्गणलाई देखे । 


सन्ध्यां विभोवांससि गुह्य पेक्षत् प्रजापतीन् जघने आत्ममुख्यान् । 
नाभ्यां नभः कृक्षिषु सप्तसिन्धूुरुकरमस्योरसि चक्षमालाम् ॥ २४ ॥ 


पढार्थ आत्ममुख्यान्  आपूसहित कृक्षिषु  भंडीमा 

उरुक्रमस्य  विश्वरूप असुरहरूलाई सप्तसिन्धून्  सात समुद्रलाई 
विभोः  सर्वव्यापक भगवान्को जघने  जांँघमा उरसि च  छातीमा चाहं 
वाससि  वस्त्रमा प्रजापतीन्  प्रजापतिहरूलाई ऋक्षमालां  तारागणलाई 
सन्ध्यां  सन्ध्यालाई नाभ्यां  नाभिमा एेक्षत्  देखे 

गुह्ये  गुह्यस्थानमा नभः  अन्तरिक्षलाई 





ताक्यार्थ दैत्यराज बलिले विश्वरूप सर्वव्यापक भगवान्को वस्त्रमा सन्ध्या, गुह्यस्थानमा 
आपूसहित सम्पूर्ण असुरगण, जांँघमा मरीचि आदि प्रजापति, नाभिमा अन्तरिक्ष, भरंडीमा सात 
समूद्र र छातीमा तारागणलाई देखे । 


रामालन्द्री टीका 


३०४६ 
अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 
ह्यङ्ग घमं स्तनयोमुंरारेऋतं च सत्यं च मनस्यथेन्दुम् । 
श्रियं च वक्षस्यरविन्दहस्तां कण्ठे च सामानि समस्तरेफान् ॥ २५॥ 





पदार्थ सत्यं च  सत्यलाई पनि श्रियं  लक्ष्मीलाई 

अङ्गं  हे प्रिय परीक्षित् अथ  त्यसै गरी कण्ठे  घांँटीमा 

मुरारेः  भगवान् विष्णुको मनसि  मनमा सामानि  सामवेद 

हृदि  हृदयमा इन्दुं  चन््रमालाई समस्तरेफान् च  अकार आदि 
घर्मं  धर्मलाई वक्षसि च  छातीमा चाह सम्पूर्ण वर्णहरूलाई पनि देखे 
स्तनयोः  दुई स्तनमा अरविन्दहस्तां  हातमा कमल 

ऋतं च  मधुर वचन र लिएकी 


ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! बलिले वामनरूप भगवान् विष्णुको हृदयमा धर्म, स्तनमा मधुर 
वचन र सत्य, मनमा चन्द्रमा, छातीमा कमलको फूल लिएकी भगवती लक्ष्मी तथा घांँटीमा 
सामवेद र अकारादि सम्पूर्ण वर्णहरूलाई देखे । 


इन्दरप्धानानमरान् भुजेषु तत्कर्णयोः ककुभो योड्च मूध्नि । 
केरोषु मेघाञ्छ्वसनं नासिकायामक्ष्णोड्च सूर्यं वदने च वहम् ॥ २६॥ 


पढार्थ मूध्नि च  शिरमा चाह अक्ष्णोः च  आंखामा 
भुजेषु दयो सूयं 

भुजेषु  बाहुदरूमा   स्वर्गलाई सूर्यं  सूर्यलाई 

इन्दरप्रधानान्  इन्द्र॒ आदि केरोषु  केशहरूमा वदने च  मुखमा चाहं 

अमरान्  देवगणलाई मेघान्  मेघटरूलाई वहम्  अग्निलाई देखे 

तत्कणंयोः  भगवान्को कानमानासिकायां  नाकमा 

ककुभः  दिशाहरूलाई श्वसनं  प्राणवायुलाई 





ताक्यार्थ बलिले भगवान्को बाहुमा इन्र आदि सम्पूर्ण देवता, कानमा दिशाहरू, शिरमा स्वर्ग, 
केशमा मेघसमूह, नाकमा प्राणवायु, आंँखामा सूर्य र मुखमा चाहं अग्निलाई देखे । 


वाण्यां च छन्दांसि रसे जठेशं श्ुवोनिषेधं च विधिं च पक्ष्मसु । 
अहङ्च रात्रिं च परस्य पुंसो मन्युं लटेऽधर एव खोभम्॥ २७ ॥ 





पढार्थ रुवोः  आंखीभौँमा रात्रिं च  रातलाई 
वाण्यां  वाणीमा विधिं च  विधिर परस्य पुंसः  परमपुरुष 
छन्दांसि  वेदहरूलाई निषेधं च  निषेधलाई भगवानूको 

रसे च  जिभ्रोमा पक्ष्मसु  परेलामा ककटे  निधारमा 
जलेशं  जलदेवता वरुणलाई अहः च  दिन र मन्युं  क्रोध 


रामालन्द्री टीका 


२०४७ 
अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २० 
अधरे  तलपष्टिको ओठमा छोभं ए  लोभलाई देखे 
ताक्यार्थ यसे गरी राजा बलिले परमपुरुष भगवान्को वाणीमा वेदहरू, जिभ्रोमा जलका देवता 


वरुण, दुई ओटा आं खीभौँमा विधिशास्त्र र निषेधशास्त्र, दुई ओटा परेलामा दिन र रात, निधारमा 
क्रोध र तल्लो ओठमा लोभलाई देखे । 


 ४ न ४ त्वघं  भ 
स्प च कामं नृप रेतसोऽम्भः पृष्ठे त्वधमं कमणेषु यज्ञम् । 
छायासु मृत्युं हसिते च मायां तनूरुहेष्वोषधिजातयरच ॥ २८॥ 


पढार्थ पृष्ठे तु  पीठमा चाहं हसिते च  हांसोमा 

नृप  हे राजा परीक्षित् अधमं  पाप मायां  माया 

स्पशं  त्वगिन्दियमा क्रमणेषु च  पदविन्यासमा तनरुहेषु च  शगीरका रँहरूमा 
कामं  काम यज्ञं  यज्ञ चाहं 

रेतसः च  वीर्यमा छायासु  छायामा ओषधिजातयः  विभिन 
अम्भः  जल मृत्युं  मृत्यु प्रकारका ओषधिहरू देखे 





ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! बलिले भगवान्को त्वगिन्ियमा काम, वीर्यमा जल, पीठमा पाप, 
पदविन्यासमा यज्ञ, छायामा मृत्यु, हाँसोमा माया र शरीरका रौँहरूमा अनेक प्रकारका ओषधिहरू 
देखे । 


नदीश्च नादीषु शिखा नखेषु बुद्धावजं देवगणानृषींश्च । 
प्राणेषु गात्रे स्थिरजङ्गमानि सवौणि भूतानि ददं वीरः ॥ २९॥ 





पढार्थ ।  बुद्धिमा गात्रे  शरीरमा 

वीरः  वीर बलिले अजं  ब्रह्माजीलाई सवोणि  सम्पूर्ण 

नाडीषु  नाडीहरूमा प्राणेषु  इन्द्रियहरूमा स्थिरजङ्गमानि  चर, अचर 
नदीः  नदीहरूलाई देवगणान्  देवगण र इन्द्रियका भूतानि  प्राणीहरूलाई 
नखेषु च  नङहरूमा अधिष्ठाता देवताहरूलाई द्दशं  देखे 

शिलाः  दुङ्गाहरूलाई ऋषीन् च  ऋषिहरूलाई पनि 


ताक्यार्थ वीर बलिले भगवान्का नाडीहरूमा नदीहरू, नडमा दुङ्गाहरू, बुद्धिमा ब्रह्माजी, 
इन्दरियहरूमा देवगण, इन्द्रियका अनुग्राहक देवताहरू र ऋषिहरू तथा शरीरमा सम्पूर्ण चराचर 
प्राणीहरूलाई देखे । 


सवांत्मनीदं भुवनं निरीक्ष्य सर्वेऽसुराः कडमलमापुरदं । 

सुदशंनं चक्रमसह्यतेजो घनुरुच शाङ्खं स्तनयित्तुघोषम् ॥ ३० ॥ 
पजंन्यघोषो  भ जलज पाञ्चजन्य कोमोदकी  तरस्विनी 

पजन्यघोषो जलजः पाञ्चजन्यः कोमोद्की विष्णुगदा तरस्विनी । 


रामालन्द्री टीका 


२०४८ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 
विद्याधरोऽसिः शतचन्द्रयुक्तस्तूणोत्तमावक्षयसायको च ॥ २१९॥ 
सुनन्दमुख्या उपतस्थुरीशं पाष॑दमुख्याः सहरोकपालाः। 

पदढार्थ चक्रं  चक्र चन््रमाको आकारले युक्त 

अङ्गं  हे प्रिय परीक्षित् स्तनयित्नुघोषं  मेघ ४ गर्जना विद्याधरः  विद्याधर नामक 

सवांत्मनि  सम्पूर्णं जगत्का गर्न असिः  तरबार 

आधार भएका भगवान्मा शाङ्खं  शार नामक अक्षयसायको  अक्षय बाणले 

इदं  यो समग्र घुः च  धनु अनि युक्त भएको 

भुवनं  संसार पर्जन्यधोषः  बादलको जस्तो तृणोत्तमो च  दुई ओटा उत्तम 

निरीक्ष्य  देखेर गर्जना भएको लेक्रा 

स्वे  सम्पूर्ण पाञ्चजन्यः  पाञ्चजन्य नामक सहलोकपालाः  लोकपालले 

असुराः  दैत्यहरूले जलजः  शङ्ख सहित भएका 

कर्मं  भय तरस्विनी  अत्यन्त वेगशाली सुनन्दमुख्याः  सुनन्द आदि 

आपुः  प्राप्त गरे कोमोदकी  कौमोदकी नामक पाषंदमुख्याः  मुख्य पार्षदहरू 

असह्यतेजः  असह्य तेज विष्णुगदा  भगवान् विष्णुको इडं  भगवान्को नजिक 
भएको गदा सेवाका लागि 

सुदशंनं  सुदर्शन नामक रातचन्द्रयुक्तः  सय ओटा उपतस्थुः  उपस्थित भए 





ताक्यार्थ हे प्रिय परीक्षित् ! सम्पूर्ण जगत्का आधार आत्मा भएका भगवान्मा यो सम्पूर्ण 
संसारलाई देखेर देत्यहरू अत्यन्त उराए। यसै वेला भगवान्को सेवाका लागि आआपफ्नो ठा्ँमा 
असह्य तेज भएको सुदर्शन नामको चक्र, मेघ फँ गर्जना गर्ने शा्ईधनु, बादल रँ गर्जने पाञ्चजन्य 
शङ्ख, अत्यन्त वेगशाली कौमोदकी गदा, सय ओटा चन्द्रमाको आकार अङ्कित विद्याधर नामक 
तरबार, कहिल्यै पनि बाण नसकिने दुई ओटा उत्तम टोक्रा तथा इन्द्र आदि लोकपालहरू सहित 
सुनन्द आदि मुख्यमुख्य पार्षदहरू भगवान्को नजिकमा उपस्थित भए । 


स्फुरत्किरीटाङ्गदमीनकुण्डलश्रीवत्सरत्नोत्तममेखलाम्बरः ॥ ३२ ॥ 
मघुव्रतस्रग्वनमालयावृतो रराज राजन् भगवातुरुक्रमः। 

  न्द, अ   भ शारीरेण  कद 

क्षितिं पदेकेन बलेविंचक्रमे नभः शरीरेण दिशश्च बाहुभिः ॥ ३३॥ 
पदं द्वितीयं कमतस्त्रिविष्टपं न वे तृतीयाय तदीयमण्वपि । 
उरुकमस्याङ्च्िरुपयुंपयंथो महजनाभ्यां तपसः परं गतः ॥ ३४॥ 


पार्थ श्रीवत्सरत्नोत्तममेखलाम्बरेः  चिह, उत्तम रत्ननिर्मित माला, 
राजन्  हे राजा परीक्षित् प्रकाशमान मुकुट, बाजु, मेखला र पीताम्बर्रारा 
स्फुरत्किरीराङ्गदमीनकुण्डल मकराकार कुण्डल, श्रीवत्स मधघुव्रतख्ग्बनमालया  भँवराको 


रामालन्द्री टीका 


अष्टम स्कन्ध 


पङक्तिले युक्त भएको 
वनमालाद्रारा 

वृतः  ढाकिएका 
उरुक्रमः  विश्वरूप 
भगवान्  भगवान् वामन 
रराज  शोभायमान हूनुहुन्ध्यो 
बलेः  बलिको 

क्षितिं  पृथिवीलाई 
एकेन  एउटा 

पदा  पाउद्रारा 

विचक्रमे  ढाक्नुभयो 
नभः  अन्तरिक्षलाई 
शारीरेण  शरीर्रारा र 





श्रीमद्भागवत 


च  सम्पूर्ण दिशाहरूलाई 
बाहुभिः  हातहरुद्रारा 
ढाक्नुभयो 

क्रमतः  नाप्ने भगवान्को 
दितीयं  दोर 

पदं  पाउले 

त्रिविष्टपं  स्वर्गलाई ढाक्यो 
तृतीयाय  तेस्रो पाड राख्नका 


ठाउ 





३०४९ 
अध्याय २० 


न  भएन 

अथो  अर 

उरुक्रमस्य  विश्वरूप भगवान् 
वामनको 

अङ्घ्रिः  दोप्रो पाड 

उपयुपरि  स्वर्गभन्दा पनि अरै 
माथि गएर 

महज॑नाभ्यां  महर्लोक, 
जनलोक र 

तपसः  तपोलोकबाट पनि 
परं  पर रहेको सत्यलोकसम्म 
गतः  पुग्यो 


तवाक्यार्थ हे राजा परीभ्षित् ! त्यसवेला शिरमा प्रकाशमान मुकुट, हातमा बाजु, कानमा 
मकराकार कुण्डल, छातीमा श्रीवत्सचिह्, घांटीमा रत्नको माला, कम्मरमा मेखला र शरीरमा 
पीताम्बर धारण गरेर भँवराको पड्क्तिले युक्त भएको वनमाला धारण गरेका विश्वरूप भगवान् 
अत्यन्त शोभायमान हनुह॒न्थ्यो । त्यसपछि उहँले एउटा पाडद्रारा बलिको पूरे पृथिवीलाई 
ढाकिदिनुभयो भने शरीरले अन्तरिक्ष र हातहरूले सम्पूर्ण दिशाहरूलाई ढाकिदिनुभयो । त्यसै गरी 
दोस्रो पाउद्रारा भगवानूले स्वर्गलोकलाई पनि ढाकिदिनुभयो । त्यसपछि तेस्रो पाड राख्न बलिको 
अणुसम्म पनि ठा बाँकी रहेन। अर भगवान् वामनको दोस्रो पाड स्वर्गभन्दा पनि माथिमाथि 
बद्दै गई महर्लोक, जनलोक, तपोलोक र त्यसभन्दा माथि सत्यलोकसम्म फैलिन पुग्यो । 


इति श्रीमदुभागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायामष्टमस्कन्धे 


विरवरूपदरांनं नाम विंशोऽध्यायः ॥ २०॥ 


रामालन्द्री टीका 


२०५० 


अष्टम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


अध्याय २१ 


अथ एकविंशोऽध्यायः 


भगवान् वामनट्रारा राजा बलि बांधिनु 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
सत्यं समीक्ष्यान्जभवो नखेन्दुभिहंतस्वधामद्युतिरावृतोऽभ्यगात्। 
मरीचिमिश्रा ऋषयो वृहदु्रताः सनन्दनाद्या नरदेव योगिनः ॥ १॥ 
वेदोपवेदा नियमान्विता यमास्तकंतिहासाङ्गपुराणसंहिताः। 

भ योगसमीरदीपितज्ञानाग्निना  ९  रन्धितकमंकत्मषा  

ये चापरे योगसमीरदीपितज्ञानाग्निना रन्धितकमंकत्मषाः। 

ववन्दिरि यत्स्मरणानुभावतः स्वायम्भुवं धाम गता अकमंकम् ॥ २॥ 


पढार्थ 

नरदेव  हे नरेश 

नखेन्दुभिः  भगवान्को 
नडरूपी चन्द्रमाद्रारा 
हतस्वधामद्युतिः  आप्नो 
लोकको प्रकाश नै नष्ट भएका 
अन्नभवः  कमलबाट उत्पन्न 
ब्रह्माजीले 

सत्यं  सत्यलोकमा पुगेको 
भगवान्को चरणकमललाई 
समीक्ष्य  देखेर 

आवृतः  मरीचि आदि आफ्ना 
गणहरूद्रारा युक्त भई 
अभ्यगात्  भगवान् वामनको 
नजिकमा आउनुभयो 
मरीचिमिश्राः  मरीचि आदि 


ऋषयः  ऋषिहरू 

वृहदु्रताः  नारद आदि नैष्ठिक 
ब्रह्मचारीहरू 

सनन्दनाद्याः  सनन्दन आदि 
योगिनः  ज्ञानयोगीहरू 
वेदोपवेदाः  वेद र उपवेद 
नियमान्विताः  शौच आदि 
नियमले युक्त 

यमाः  यम अहिंसा आदि 
तकेतिहासाङ्गपुराणसंहिताः  
तर्क, इतिहास, वेदाङ्ग, पुराण, 
संहिता र 

जो 

अपरे च  अरू पनि जसले 
योगसमीरदीपितज्ञानाग्निना  
योगरूपी वायुद्रारा प्रज्वलित 


ज्ञानागिनिद्रारा 

रन्धितकमंकल्मषाः  कर्मजन्य 
दोषलाई नष्ट गराएका छन् 
तिनीहरूले पनि 

ववन्द्रि  भगवान्को 
चरणकमलको वन्दना गरे 
यत्स्मरणाचुभावतः  भगवान्को 
जुन चरणकमलको स्मरणको 
प्रभावले 

अकमंकं  काम्य कर्मद्रारा प्राप्त 
नहूने 

स्वायम्भुवं  ब्रह्माजीको 

घाम  लोकमा 

गताः  गए 





वाक्यार्थ भगवान्को त्यस चरणकमलको नडरूपी चनद्रमाको कान्तिले ब्रह्मलोकको प्रकाश 
मलिन भएपच्छि ब्रह्माजीले आफ्नो सत्यलोकमा आद्पुगेको भगवानूको चरणकमल देख्नुभयो र 
मरीचि आदि आफ्ना गणहरूले सहित भएर भगवान्को नजिकमा आनुभयो । यसपच्ि मरीचि 
आदि ऋषिहरू, नारद आदि नैष्ठिक ब्रह्मचारीहरू, सनन्दन आदि ज्ञानयोगीहरू, ऋक् आदि वेद, 


रामालन्द्री टीका 


२०५१ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 


आयुर्वेद आदि उपवेद, शौच आदि नियम, अहिंसा आदि यम, तकं न्यायशास्त्र, महाभारत आदि 
इतिहास, शिक्षा आदि वेदाङ्ग, पुराण, पाञ्चरात्र आदि संहिता लगायत जजसले योगरूपी 
वायुद्रारा प्रज्वलित भएको ज्ञानरूप अगिनिद्रारा कर्मजन्य सम्पूर्णं दोषहरूलाई नष्ट गराएका छन् ती 
सबेले भगवान्को चरणकमलको वन्दना गरे। भगवान्का चरणकमलको महिमाको बवन्दनाद्रारा 
उनीहरूले काम्य कर्मद्रारा प्राप्त हुनै नसक्ने ब्रह्मलोक प्राप्त गर। 


अथाङ्घ्रये प्रोन्नमिताय विष्णोरुपाहरत् पद्मभवोऽहंणोदकम् । 
समच्यं भक्त्याभ्यगृणच्छुचिश्रवा यन्नाभिपङ्करुहसम्भवः स्वयम् ॥ ३॥ 


पदार्थ 

अथ  यसपचछि 

शुचिश्रवाः  पवित्र कीर्ति 
भएका 

पट्मभवः  कमलबाट उत्पन्न 
भएका ब्रह्माजी 

स्वयं  आफैले 


यन्नाभिपङ्करुहसम्भवः  जसको 
नाभिकमलबाट उत्पन्न 
हुनुभएको थियो 

तस्य  तिन 

विष्णोः  भगवान् विष्णुको 
प्रोन्नमिताय  अत्यन्त माथि 
उठेको 





अङ्घ्रये  चरणलाई 
अ्हणोदकं  अर्ध्य 
उपाहरत्  चटढाउनुभयो 
समच्यं  चरणकमलको पूजा 
गरेर 

भक्त्या  भक्तिपूर्वक 
अभ्यगृणात्  स्तुति गर्नुभयो 


ताक्यार्थ भगवान् विष्णुको नाभिकमलबाट उत्पन्न भएका एवं अत्यन्त पवित्र कीर्तिं भएका 
ब्रह्माजीले माथिसम्म उढठेको भगवान् विष्णुको चरणकमलमा अर्घ्य चढाउनुभयो र विधिपूर्वक 
चरणकमलको पूजा गरेर भक्तिपूर्वक स्तुति गर्नुभयो । 


धातुः कमण्डलुनल तदुरुकमस्य 
पादावनेजनपवित्रतया नरेन्द्र । 
स्वघुन्यभून्नभसि सा पतती निमाष्टिं 
र    कीतिं 
लोकत्रयं भगवतो विङादेव कीतिंः॥ ४॥ 


पदार्थ भगवान्को भगवतः  भगवान्को 
नरेन्द्र  हे राजा परीक्षित् पादावनेजनपवित्रतया  चरण विशदा  विमल 

तत्  त्यो पूजा गर्न समर्पित धंदा पवित्र भएका कारण कीतिंः इव  कीर्ति जस्ती 
धातुः  ब्रह्माजीको स्वधुनि  गङ्गा सा ती गङ्गाले 
कमण्डलुजलं  कमण्डलुको अभूत्  भइन् जसले लोकत्रयं  तीनै लोकलाई 
जल नभसि  आकाशमार्गबाट निमाष्टिं  पवित्र गर्दचछ्छिन् 
उरुक्रमस्य  विश्वरूप पतती  रुद गर्दा 





ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित्! भगवान्को पूजा गर्दा ब्रह्माजीले कमण्डलुको जुन जलले 
विश्वरूप भगवानूको चरण धुनुभयो त्यही जल भगवान्को चरणको स्पर्शले गर्दा पवित्र भई गङ्गा 


रामालन्द्री टीका 


३०५२ 
अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 


भयो। यी गङ्गाले आकाशमार्गबाट पृथिवीमा ओर्लेर भगवान्को विमलकीर्तिले ४ तीनै लोकलाई 
पवित्र गर्दच्छिन्। 


ब्रह्मादयो लोकनाथाः स्वनाथाय समादुताः । 
सातुगा बलिमाजहुः सङ्क्षप्तात्मविभूतये ॥ ५॥ 
न्त ९    सख्रम्मिर्दिन्यगन्धानुटेपने  न्द 
तोयेः समहेणेः र क 
धृपर्दपि   सुरमिभि्खाजा र 
धुपर्दपिः क्षतफलाद्ुरेः ॥ ६॥ 

, स्तवनैरजयदाव्यैरच ९  , तद्वीयंमहिमाङ्ते   
स्तवने्जयशब्देर्च तेः। 
नृत्यवादित्रगीतेर्च शद्खटुन्दुभिनिःस्वनेः ॥ ७ ॥ 


पदार्थ तोयेः  स्नान, आचमन आदि तद्रीय॑महिमाङ्कितेः  भगवान्को 
सङ्क्िप्तात्मविभूतये  आफ्नो जलद्रारा पराक्रम र महिमाले युक्त 
देहविस्तारलाई सडक्षिप्त समर्हणेः  अर्ध्यजलद्रारा स्तवनैः  स्तुतिहरूद्रारा 
बनाएका दिव्यगन्धानुठेपनैः  दिव्य गन्ध जयशब्दैश्च  जयशब्दहरूद्रारा 
स्वनाथाय  आफ्ना स्वामीलाई भएको अङ्गरागद्रारा नृत्यवादित्रमीतेः  नाच, बाजा 
ब्रह्मादयः  ब्रह्मा आदि खग्भिः  मालाहरूद्रारा र गीतद्रारा 

लोकनाथाः  लोकपालहरू सुरभिभिः  सुगन्धमय रद्खटुन्दुभिनिःस्वनेः च  शङ्ख, 
सानुगाः  आआप्ना धूपैः  धूपहरद्रारा दुन्दुभि आदिका आवाजहरूद्रारा 
अनुचरहरूले सहित भई दीपिः  दीपहरद्रारा बलिं  पूजा 

समादताः  भक्तिपूर्वक त्यहं लाजाक्षतफलादकरेः  लाजा, आजहुः  गरे 

आएर अक्षता, फल र अड्कुख्रारा 





ताक्यार्थ भगवान्ले लोकान्तरसम्म फेलिएको आफ्नो शरीरलाई सानो बनाउनुभएपकछि आ 
आप्ना अनुचरहरूले सहित भई ब्रह्मा आदि लोकपालहरूले भगवान् भएको ठडमा आएर स्नान, 
आचमन र अर्घ्यका लागि सुगन्धित जल, दिव्य गन्ध भएको अङ्गराग, माला, सुगन्धमय धूप, दीप, 
लाजा, अक्षता, फल, अङ्कुर, भगवान्को पराक्रम र महिमाले युक्त स्तुति, जयजयकार शब्द, 
नाच, बाजागाजा, गीत, शङ्ख, दुन्दुभि आदिको आवाजहरुूद्रारा अत्यन्त भक्तिपूर्वक उहाँको पूजा 
गरे। 


जाम्बवान् ्षराजस्तु भेरीश्धैर्मनोजव र  
जाम्बवानृक्षराजस्तु ४। 
विजयं दिश्चु सवांसु महोत्सवमघोषयत् ॥ ८ ॥ 


पदढार्थ भएका जाम्बवान् तु  जाम्बवानूले 
मनोजवः  मनको जस्त वेग ऋक्षराजः  भालुका राजा भेरीशब्दैः  कर्नालको 


रामालन्द्री टीका 


अष्टम स्कन्ध 


आवाजद्रारा 
सवांसु  सम्पूर्ण 
दिक्षु  दिशाहरूमा 


श्रीमद्भागवत 


महोत्सवं  महोत्सवयपूर्वक 


विजयं  भगवान्को वामनको 


विजय 


३०५३ 
अध्याय २ 


अघोषयत्  घोषणा गरे 


ताक्यार्थ त्यही वेला मनको जस्त वेग भएका ऋक्षराज जाम्बवानूले कर्नाल बजाएर सम्पूर्ण 
दिशाहरूमा महोत्सव गराई भगवान् वामनको विजयको घोषणा गरे। 


महीं सवां हृतां दुष्ट्वा त्रिपद्व्याजयाच्जया । 


उल्चुः स्वभतुरसुरा दीक्षितस्यात्यमषिंताः ॥ ९॥ 


पदढार्थ 

त्रिपदलव्याजयाच्जया  तीन 
पाटला जमिन माग्ने निह गरी 
दीक्षितस्य  यज्ञमा दीक्षित 
भएकाले दण्ड दिन असमर्थ 


स्वभतुंः  आपना स्वामी 
बलिको 

सर्वां  सम्पूर्ण 

महीं  पृथिवी 

हृतां  हरण गरिएको 


दुष्ट्वा  देखेर 

अत्यमषिंताः  ज्यादै रिसाएका 
असुराः  असुरहरू 

उचुः  परस्परमा भन्न लागे 





ताक्यार्थ वामनले तीन पाडला जमिन माग्ने निह गरी आपना स्वामी महाराज बलिको सम्पूर्ण 
पृथिवी हरण गरेको र महाराज बलि यज्ञमा दीक्षित भएकाले दण्ड दिन असमर्थं भएको देखेर 
रिसाएका असुरहरू परस्परमा भन्न लागे । 


न वा अयं बह्यबन्धुविष्णुमांयाविनां वरः । 
 द्विजरूपप्रतिच्छन्नो  थ  चिकीर्षति   
च्छन्नो देवकार्यं चिकीर्षति ॥ ० ॥ 





पदार्थ न  होइन त्यो त अ  ब्राह्मणको 
अयं  यो वामन मायाविनां  मायावीहरूमा रूपमा लुकेर 

वै  निश्चय नै वरः  श्रेष्ठ  देवताहरूको काम 
जह्यबन्पुः  कुनै ब्राह्मण विष्णुः  विष्णु हो जौ चिकीषति  सिद्ध गर्न चाहन्छ 


ताक्यार्थ यो वामन निश्चय नै कुनै ब्राह्मण होदइन। यो त सर्वश्रेष्ठ मायावी विष्णु हो। यो 
ब्राह्मणको रूपमा लुकेर देवताहरूको काम सिद्ध गर्न चाहन्छ। 


अनेन याचमानेन शत्रुणा वटुरूपिणा । 
सवंस्वं नो हृतं भवुंन्य॑स्तदण्डस्य बहिषि ॥ ९॥ 





पदार्थ अनेन  यो वामन गरेका 

याचमानेन  मगन्ते शत्रुणा  शत्रुद्रारा नः हाम्रा 

वटुरूपिणा  ब्रह्मचारीको रूप बहिंषि  यज्ञका कारण भुः  स्वामी बलिको 
लिएको न्यस्तदण्डस्य  दण्ड त्याग सवंस्वं  सर्वस्व 


रामालन्द्री टीका 


३०५४ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 


हृतम्  हरण भयो 
ताक्यार्थ मगन्ते ब्रह्मचारीको रूप लिएर हाम्रो शत्रु वामनले यज्ञमा बस्नाले सवे प्रकारका दण्ड 
त्यागेका हाम्रा स्वामी महाराज बलिको सर्वस्व हरण गययो । 


सत्यव्रतस्य सततं दीक्षितस्य विरोषतः। 
नानृतं भाषितुं शक्यं ब्रह्मण्यस्य दयावतः ॥ १२॥ 


पढार्थ 

सततं  सर्य 
सत्यव्रतस्य  सत्यनिष्ठ 
विरोषतः  विशेष गरी 


दीक्षितस्य  यज्ञानुष्ठानमा 
दीक्षित हुनुभएका 

ब्रह्मण्यस्य  ब्राह्मणहरूका भक्त 
द्यावतः  दयालु महाराज 





बलिद्रारा 

अनृतं  ष्टो 

भाषितुं  बोल्न 

न शक्यम्  असम्भव छ 


ताक्यार्थ सर्धै सत्यनिष्ठ अनि अहिले यज्ञानुष्ठानमा दीक्षित, ब्राह्मणभक्त दयालु महाराज 
बलिले ष्टो बोल्न असम्भव छ। 


तस्मादस्य वधो घमां भतुः शुश्रूषणं च नः। 
इत्यायुधानि जगृहुबरेरुचरासुराः ॥ १३॥ 





पढार्थ घमः  धर्महो अनुचरासुराः  अनुचर 
तस्मात्  त्यसकारण भतुंः  स्वामीको असुरहरूले 

अस्य  यस वामनको शुध्रूषणं च  सेवा पनि हो आयुधानि  हतियारहरू 
वधः  वध गर्नुनै इति  यस्तो भन्दै जगृहुः  समाते 

नः हाम्रो बठेः  बलिका 


ताक्यार्थ त्यसैले यो वामनको वध गर्नुने हाम्रो धर्म हो र आफ्नो स्वामीप्रति हामीले गर्नुपर्न 
सेवा पनि यही हो । यस्तो विचार गरी बलिका अनुचर सम्पूर्णं असुरहरूले आआपफ्ना हतियारहरू 
समाते। 


ते सवे वामनं हन्तुं शूलपद्टिशपाणयः। 


अनिच्छन्तो बरे राजन् प्राद्रवन् जातमन्यवः ॥ ९४ ॥ 
पदढार्थ लिएका वामनं  वामनलाई 
राजन्  हे राजा परीक्षित् ति ती हन्तुं  मार्न 
जातमन्यवः  अत्यन्त रिसाएका स  सबै असुरहरू प्राद्रवन्  दौडिए 


शुलपट्िशपाणयः  त्रिशूल र॒ बलेः  बलिको 
पद्िश अस्त्रविशेष हातमा ।अनिच्छन्तः  इच्छा नभए पनि 
ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! अत्यन्त रिसाएका सबै असुरहरू हातमा त्रिशूल र पट्टिश बोकेर 





रामालन्द्री टीका 


२०५५ 
अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २१ 
बलिले नचा्हँदा नचाहँदे पनि वामनलाई मार्न भनेर दौडिए। 
तानमिद्रवतो दुष्ट्वा दितिजानीकपान् नृप । 
प्रहस्यानुचरा विष्णोः प्रत्यषेधन्तुदायुधाः ॥ १५॥ 





पढार्थ अभिद्रवतः  वामन भगवान्लाई विष्णोः  भगवान् विष्णुका 
नृप हे राजा खम्टिदे गरेको अनुचराः  पार्षदहरूले 
तान्  ती दष्ट्वा  देखेर प्रहस्य  उपहासपूर्वक 
दितिजानीकपान्  उदायुधाः  शस्त्रास्त्रहरू प्रत्यषेधन्  रोकिदिए 
असुरसेनापतिहरूले उठाएका 


ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! असुरसेनापतिहरूले भगवान्लाई रम्टिदे आदइरहेको देखेर भगवान् 
विष्णुका पार्षदहरूले पनि शस््रास््रहरू उठाए र उपहासपूर्वक असुरसेनापतिहरूलाई रोकिदिए। 


नन्द् सुनन्दोऽथ जयो विजयः प्रबलो बलः । 
कुमुदः कुमुदाक्षश्च विष्वक्सेनः पतत्त्रिराट् ॥ १६ ॥ 
जयन्तः श्रुतदेव्च पुष्पदन्तोऽथ सात्वतः। 

सर्वे नागायुतप्राणाश्चम्ं ते जघ्तुरासुरीम् ॥ १७॥ 





पढार्थ कुमुदाक्षः  कुमुदाक्ष तेती 

नन्दः  नन्द विष्वक्सेनः च  विष्वक्सेन सव  सवै 

सुनन्दः  सुनन्द अनि नागायुतप्राणाः  दश हजार 
अथ  त्यसै गरी पतत्त्रिराट्  पक्षीराज गरूड हात्तीको बल भएका 

जयः  जय जयन्तः  जयन्त पार्षदहरूले 

विजयः  विजय श्रुतदेवः च  श्रुतदेव अनि आसुरीम्  असुरहरूको 
प्रखः  प्रबल अथ  त्यसै गरी चमूं  सेनालाई 

बलः  बल पुष्पदन्तः  पुष्पदन्त जघ्लुः  मार्न थाले 

कुमुदः  कुमुद सात्वतः  सात्वत 


ताक्यार्थ नन्द, सुनन्द, जय, विजय, प्रबल, बल, कुमुद, कुमुदाक्ष, विष्वक्सेन, पक्षीराज गरुड, 
जयन्त, श्रुतदेव, पुष्पदन्त र सात्वत यी सबै दश हजार हात्तीको बराबर बल भएका भगवान्का 
पार्षदहरूले असुरसेनालाई मारन थाले। 


हन्यमानान् स्वकान् दुष्ट्वा पुरुषानुचरेवैलिः । 
वारयामास संरब्धान् काव्यशापमुस्मरन् ॥ १८ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


३०५६ 
अष्टम स्कन्ध 


पदार्थ 

बलिः  बलिले 
पुरुषानुचरेः  भगवान्का 
पार्षदहरुद्रारा 

स्वकान्  आफ्ना सेनाहरू 


श्रीमद्भागवत 


हन्यमानान्  मारिन लागेका 
दष्ट्वा  देखेर 

संरन्धान्  ज्यादै रिसाएका 
असुरहरूलाई 

कान्यक्चापं  शुक्राचार्यको 





अध्याय २१ 


श्रापलाई 
अनुस्मरन्  सम्फदे 
वारयामास  रोके 


ताक्यार्थ भगवान्का पार्षदहरूले आपफ्ना सेनाहरूलाई धमाधम मारन थालेको देखेर बलिले 
आपूलाई गुरु शुक्राचार्यद्वारा दिद्एको श्राप सम्फेदे आप्ना रिसाएका सेनाहरूलाई रोके । 


०५ 


हे विप्रचित्ते हे राहो हे नेमे श्रुयतां व्चः। 
मा युध्यत नवत्वं न नः कालोऽयमर्थकृत् ॥ १९॥ 


पलढार्थ 

हे विप्रचित्ते  हे विप्रचित्ति 
हे राहो  हे राहु 
हेनेमेहेनेमि 

वचः  कुरा 


श्रूयतां  सुन 

मा युध्यत  लडादं नगर 
निवतंघ्वं  फर्क 

अयं  यो 

कालः  समय 





नः  हाम्रो लागि 


अ्थंकृत्  जयप्रद 
न कैन 


ताक्यार्थ बलिले विप्रचित्ति, राहु, नेमि आदिलाई सम्बोधन गर्दै भने हि सेनापतिहरू ! 
तिमीहरू लडादं नगर, फक किनभने हाम्रो लागि यो समय जयप्रद छैन । 


यः प्रभुः स्व॑भूतानां सुखदुःखोपपत्तये । 


 न, 


तं नातिवतितुं दैत्याः पोरुषेरीरवरः पुमान् ॥ 


पदढार्थ 

दैत्याः  हे दैत्यहरू 
यः  जुन काल 
सवभूतानां  सम्पूर्ण 
प्राणीहरूलाई 


सुखदुःखोपपत्तये  सुख र दुःख 
प्रदान गर्न 

प्रभुः  समर्थ छ 

तं  त्यो काललाई 

पुमान्  कुनै पनि पुरुषले 





२० ॥ 


पोरुषेः  आप्नो बल, पराक्रम 
आदिद्रारा 

अतिवतिंतुं  अतिक्रमण गर्न 
न ईङ्वरः  सक्दैन 


वाक्यार्थ हे दैत्यहरू ! सम्पूर्ण प्राणीहरूलाई सुख र दुःख प्रदान गर्न समर्थ काललाई कुनै पनि 
पुरुषले आफनो बल, पराक्रम आदिद्रारा अतिक्रमण गर्न सक्दैन। 


।  न, 
यो नो भवाय प्रागासीदभवाय दिवोकसाम् । 
स एव भगवानद्य वतेते तद्विपयंयम् ॥ २९॥ 


भगवान्  भगवान् 
प्राक्  पहिले 


नः  हाम्रो 
भवाय  उन्नतिका लागि 


पदार्थ 
यः  जुन कालरूप 


रामालन्द्री टीका 


अष्टम स्कन्ध 


दिवोकसां  देवताहरूको 


अभवाय  अवनतिका लागि 


आसीत्  धथिए 


श्रीमद्भागवत 


अद्य  आज 
सः एव  तिनै काल भगवान् 
तद्विपयंयं  देवताको उन्नति र 


२०५७ 
अध्याय २ 


हाम्रो विनाशका लागि 
 
वतते  उपस्थित छन् 


ताक्यार्थ जुन कालरूप भगवान् पहिले हाम्रो उन्नति र देवताहरूको अवनतिका लागि हेतु 
थिए, तिने काल भगवान् आज हाम्रो अवनति र देवताहरूको उन्नतिको कारण भएका छन्। 


न   सचिव्ुद्ध्या नर   ुर्गेमन्त्रोषधादिमि  
बर्न साचवन्ुटघ्या ग   


सामादिभिरुपायेडच कां नात्येति वै जनः ॥ २२॥ 
पदार्थ दुर्गः  दर्गहरू  काललाई 
जनः  मनुष्यले मन्त्रोषधादिभिः  मन्त्र, वे  निश्चयनै 
बलेन  बल ओषधिहरू तथा न अत्येति  अतिक्रमण गर्न 
सचिवः  मन्त्रीहरू सामादिभिः  साम आदि सक्दैन 
बुद्ध्या  बुद्धि उपायः च  उपायहरूद्रारा पनि 





ताक्यार्थ कुनै पनि मनुष्यले बल सेना, मन्त्री, बुद्धि, दुर्ग, मन्त्र, ओषधि र साम आदि 
उपायहरूद्रारा पनि काललाई जित्न सक्दैन। 
भवद्भिनिजिंता ह्येते बहुशोऽनुचरा हरेः । 


न्द 


देवेनद्धेस्त एवाद्य युधि जित्वा नदन्ति नः ॥ २३॥ 


पदार्थ हरेः  विष्णुका युधि  युद्धमा 

दैवेन  काल अनुकूल हदा अनुचराः  पार्षदहरू नः  हामीहरूलाई 
ऋद्धेः  अत्यन्त समृद्ध हि  निश्चय नै जित्वा  जितेर 

भवदूभिः  तिमीहरुद्रारा निजिंताः  जितिएका थिए॒ नदन्ति  गर्जिरहेका छन् 
बहुराः  वैरे पटक अद्य  आज 

एते  यी ते एव  तिन पार्षदहरूले 





ताक्यार्थ हे असुरहरू ! काल अनुकूल हदा अत्यन्त समृद्ध भएका तिमीहरूबाट विष्णुका यी 
पार्षदहरू धेरेपटक पराजित भएका थिए। आज तिनै पार्षदहरू हामीलाई युद्धमा जितेर गर्जना 
गरिरहेका छन्। 


  विजेष्यामो    ज्र  प्रसीदति 
एतान् वयं विजेष्यामो यदि देवं प्रसीदति । 
तस्मात् कां प्रतीक्षध्वं यो नोऽथंत्वाय कल्पते ॥ २४॥ 


 काल 
प्रसीदति  प्रसन्न हुन्छ जब 


हाम्रो अनुकूल होला तब मात्र 
वयं  हामीहरू 


पदार्थ 
यदि  यदि 


रामालन्द्री टीका 


३०५८ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २१ 
एतान्  यी देवताहरूलाई यः  जुन काल कल्पते  समर्थ हुन्छ 
विजेष्यामः  जिले नः  हाम्रो काटं  त्यो काललाई 


तस्मात्  त्यसकारण अ्थंत्वाय  अनुकूलताका लागि प्रतीक्ष्वम्  प्रतीक्षा गर 
ताक्यार्थ जब काल हाम्रो अनुकूल हुन्छ तब मात्र हामी देवताहरूलाई जित्न सकनेछछीं । 
त्यसकारण हाम्रो अनुकूल काल नडउन्नेलसम्म प्रतीक्षा गर। 

श्रीडुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 

पत्युर्निगदितं श्रुत्वा दैत्यदानवयूथपाः । 

रसां निविविश्ु राजन् विष्णुपाष॑दताडिताः ॥ २५॥ 
पदार्थ श्रुत्वा  सुनेर श  दैत्यर 
राजन्  हे राजा परीक्षित् विष्णुपाषंदताडिताः  भगवान् दानवका सेनापतिहरू 
पत्युः  आपफ्ना स्वामी बलिको विष्णुका पार्षदहरूबाट रसां  रसातलमा 
निगदितं  भनाद पिटिएका निविविशुः  प्रवेश गरे 
ताक्यार्थ हे राजा परीभ्षित् ! आफ्ना स्वामी महाराज बलिको भनाद सुनेर भगवान्का 
पार्षदहरूबाट पिटिएका दैत्य र दानवका सेनापतिहरू रसातलतिर गए । 

अथ ताक्ष्यंसुतो ज्ञात्वा विराट् प्रभुचिकीषिंतम् । 

बबन्ध वारुणेः पाशोबटिं सोत्येऽहनि करतो ॥ २६॥ 





पदार्थ चाहनालाई वारुणेः  वरुणको 
अथ  त्यसपछ्छि ज्ञात्वा  बुषेर पारः  पाशद्रारा 
विराट्  पक्षीराज क्रतो  यज्ञको वलिं  बलिलाई 
ताक्ष्य॑सुतः  कश्यपपुत्र गरुडले सोत्ये  सोमपान गरिने बबन्ध  बाँधे 
प्रमुचिकीषिंतं  भगवान्को अहनि  दिनमा 


ताक्यार्थ यसपचकछ्ि कश्यपपुत्र पक्षीराज गरुडले भगवान् विष्णुको चाहनालाई बुखेर यज्ञको 
सोमपान हुने दिन वरुणको पाशद्रारा बलिलाई बांधे । 


हाहाकारो महानासीद् रोदस्योः सवंतो दिङाम् । 
गृह्यमाणेऽसुरपतो विष्णुना प्रभविष्णुना ॥ २७ ॥ 


गृह्यमाणे  बांधिएपछ्छि महान्  उलो 
रोदस्योः  आकाश, पृथिवी र॒ हाहाकारः  हाहाकार 
सवंतो दिशं  सम्पूर्ण आसीत्  भयो 
दिशाहरूमा 


पदठार्थ 

प्रभविष्णुना  सर्वशक्तिमान् 
विष्णुना  भगवान् विष्णुद्रारा 
असुरपतो  असुरराज बलि 





रालालन्द्री टीका 


३०५९ 
अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २१ 


ताक्यार्थ सर्वशक्तिमान् भगवान् विष्णुले असुरराज बलिलाई बांँधेपछि आकाश, पृथिवी र 
सम्पूर्ण दिशाहरूमा इलो हाहाकार भयो । 


तं बद्धं वारुणेः पाशेभंगवानाह वामनः। 
नष्टभ्रियं स्थिरमरज्ञमुदारयशसं नृप ॥ २८॥ 





पदार्थ नष्टभ्रियं  सम्पूर्ण सम्पत्तिहरू भएका 

नृप  हे राजा परीक्षित् नष्ट भएका तापि तं  ती बलिलाई 
वारुणेः  वरुणको स्थिरपरज्ञं  स्थिर बुद्धि भगवान्  भगवान् 
पाशः  पाशद्रारा अविचलित भएका वामनः  वामनले 
बद्धं  बांधिएका उदारयरसं  उदार कीर्ति आह  भन्नुभयो 


ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! वरुणको पाशद्रारा बाँधिएका र सम्पूर्णं सम्पत्ति खोसिएका भए पनि 
विचलित नभएका र उदार कीर्तिं भएका बलिलाई भगवान् वामनले भन्नुभयो । 

वितरण माधथिका तीन श्लोकमा भगवान्को आशयलाई बुखेर पक्षीराज गरुडले बलिलाई वारुण 
पाशद्रारा बाँधिदिएको तर पनि उनी स्थिरप्रज्ञ नै रहेको बताइएको छ । भगवानूले बलिलाई किन 
्बँध्न॒ चाहनुभयो भने कुरामा श्रीधर स्वामीले स्पष्ट उल्लेख गरिदिनुभएको छ 
तद्यशःप्रख्यापनार्थं अर्थात् बलि जत्तिको धीर, समर्पित र सत्यनिष्ठ व्यक्ति कोही छैन भनी उनको 
यश बढाउनके लागि भगवानूले बलिलाई बाँध्न खोज्नुभएको धियो । यही भाव बुरी गरुडले 
बलिलाई बांधे तर पनि बलि विचलित भएनन्। यहो बलिको लागि तीन विशेषण प्रयोग गरिएको 
छ नष्टश्रियं, स्थिरप्ज्ञं र उदारयशसं। यी तीन विशेषणहरूको क्रमशः विचार गर्ने हो भने 
बलिलाई भगवान्ले केके गर्न खोज्नुभएको थियो भने स्पष्ट हुन्छ । भगवान्को अन्तिम उदेश्य त 
बलिको यशलाई प्रख्यात बनाउने नै थियो। त्यसका लागि उहाँले सबैभन्दा पहिला उनको 
श्रीसम्पत्तिलाई नष्ट गरिदिनुभयो, यति हदा पनि जब उनी स्थिरप्रज्ञ अर्थात् शान्तचित्त रहिरहे तब 
उनको कीर्तिं स्वतः बद्यो । आप्नो उदेश्य सफल भएको देखी भगवान् खन् उत्साहित हूनुभयो र 
बलिलाई आफमा लीन गराउने उदैश्यले उहाँले अब तेस्रो पादइला भूमि मलाई देऊ भनी बलिसंग 
कठोर वचन बोलेको लीला गर्नुभयो । 


पदानि त्रीणि दत्तानि भूमेमंह्यं त्वयासुर । 
दाभ्यं कान्ता मही सवां तृतीयमुपकल्पय ॥ २९॥ 


पढार्थ त्वया  तिमीद्रारा मही  पृथिवी 

असुर  हे असुर बलि मह्यं  मलाई क्रान्ता  नापेर लि अब 
भूमेः  पृथिवीको दत्तानि  दिद्यो तृतीयं  तेघ्रो पाइला भूमि 
त्रीणि  तीन द्वाभ्यां  दुई पाडद्वारा तिग्रो उपकल्पय  तयार पार 
पदानि  पाइला सवां  सम्पूर्ण 





रामालन्द्री टीका 


२०६० 
अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 


ताक्यार्थ हे असुर बलि ! तिमीले मलाई तीन पाइला भूमि दिने प्रतिज्ञा गरेका धियौ । त्यसमध्ये 
दुई पाडद्रारा मैले तिम्रो सम्पूर्ण पृथिवी नापेर लि । अब तेस्रो पाडला भूमि दिन तयार होऊ । 


यावत् तपत्यसो गोभिर्यावदिन्दुः सहोडुभिः । 
यावद् वषति पजंन्यस्तावती भूरियं तव ॥ २०॥ 


पदार्थ इन्दुः  चन्द्रमा तावती  त्यहांसम्म 
असो  यी सूर्य यावत्  जहांसम्म प्रकाशित इयं  यी 

गोभिः  आपफ्ना किरणहरुद्रारा हन्छन् भूः  पृथिवी 
यावत्  जहाँसम्म पज॑न्यः  मेघ तव तिम्रोहो 
तपति  प्रकाशमान हन्छन् यावत्  जहां सम्म 

उदभिः सह  नक्षत्रहरूले सहितवषति  बर्सन्छ 





वाक्यार्थ आप्ना किरणहरूद्रारा सूर्य जहाँसम्म प्रकाशित हुन्छन्, सम्पूर्ण नक्षत्रहरू सहित 
चन्द्रमाले जहांसम्म आफनो प्रकाश फैला्ंछन् र मेघले जहाँ सम्म जलवृष्टि गरार्ख॑ंछ त्यहँसम्मको 
सम्पूर्ण पृथिवी तिग्रो हो जसलाई मैले दुई पाउद्रारा ने लिदसर्कँ । 


न्द, अ र    ् 
पदेकेन मयाकान्तो भूर्लोकः खं दिशस्तनोः। 
स्वर्खोकस्तु दितीयेन पश्यतस्ते स्वमात्मना ॥ ३९॥ 


पदार्थ तनोः  शरीरले पर्यतः  ठैर्दार्दै 
एकेन  एउटा खं  आकाश र ते तिम्रो 

पदा  पाड्द्रारा दिश्ञः  दिशाहरूलाई नाप स्वं  सम्पूर्ण सम्पत्ति 
मया  मेले द्वितीयेन  दोघ्रो पाद्रारा आत्मना  मेले लिप 
भूर्लोकः  भूर्लोक तु  चाहं 

क्रान्तः  नापे स्वलोकः  स्वर्ग लोक नाप 





ताक्यार्थ पहिलो पाडउद्रारा भूर्लोक, शरीरदरारा आकाश र सम्पूर्ण दिशाहरू तथा दोस्रो पाउद्रारा 
स्वर्गलोक नापेर तिमीले हैर्दाहर्दै तिम्रा सम्पूर्ण सम्पत्ति लोकहरू मैले लि । अब तेस्रो पाइला 
राख्नका लागि भूमि कहाँ दिन्छी ? । 


प्रतिश्चुतमदातुस्ते निरये वास इष्यते । 
विदा त्वं निरयं तस्माद् गुरुणा चानुमोदितः ॥ ३२॥ 


पदार्थ अदातुः  दिन असमर्थ वासः  वास 
प्रतिश्चुतं  प्रतिज्ञाअनुसारको ते तिम्नो इष्यते  इष्ट हुन्छ 
तेस्रो पाडला जमिन निरये  नरकमा तस्मात्  त्यसकारण 


रामालन्द्री टीका 


३०६१ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २१ 
गुरुणा च  गुरु शुक्राचार्यद्रारा लागि अनुमोदन गरिएका विका  प्रवेश गर 
पनि त्वं  तिमी 


अनुमोदितः  नरक जानैका निरयं  नरकमा 

ताक्यार्थ हे बलि ! प्रतिज्ञाअनुसार तेस्रो पाडला जमिन दिन नसक्ने तिग्रो लागि नरकको वास 
उपयुक्त छ । शुक्राचार्य गुरुले पनि तिमीलाई त्यही भनेका थिए। त्यसैले तिमी अब नरकमा प्रवेश 
गर। 


वृथा मनोरथस्तस्य दूरे स्वगं पतत्यधः। 


प्रतिश्चुतस्यादानेन योऽर्थिनं विप्रलम्भते ॥ ३२॥ 
पढार्थ अधिनं  याचकलाई स्वगं  स्वर्ग पनि 
यः  जो व्यक्ति विप्रलम्भते  ठग्दछ दूरे  टाटै रहन्छ 
प्रतिश्रुतस्य  प्रतिज्ञा गरेको तस्य  त्यस्तो ठगको अघः  तल नरकमा 
वस्तु मनोरथः  सुखविषयक इच्छा पतति  खस्दछ 
अदानेन  नदिएर वृथा  व्यर्थ हुन्छ 





ताक्यार्थ हे बलि ! जसले प्रतिज्ञा गरेको वस्तु नदिएर याचकलाई ठग्छ त्यो ठग दाताको कुनै 
पनि सुखविषयक इच्छा व्यर्थ हुन्छ र उसका लागि स्वर्ग पनि टाढे रहन्छ। उल्टो ऊ तल 
नरकमा खस्दछ। 


विप्रलब्धो ददामीति त्वयाहं चाद्यमानिना । 
तदुन्यलीकफलं भुङ्क्ष्व निरयं कतिचित् समाः ॥ ३४॥ 





पदार्थ भनेर तदुन्यलीकफटं  त्यो एूट 
आद्यमानिना  आपूलाई खुब अहं  म प्रतिज्ञाको फल 
एेश्वर्यशाली हुँ भनिगन्ने विप्रलब्धः  ठगिँं त्यसकारण निरयं  नरक 

त्वया च  तिमीद्रारा कतिचित्  केही भुद्क्ष्व  भोग गर 
द्दामि इति  जे पनि दिन समाः  समय 


ताक्यार्थ हे बलि ! तिमीले म तीनै लोकको एेश्वर्यले सम्पन्न छु, त्यसैले जे मागे पनि दिन्छु 
भनेर मलाई उुक्यायौ । त्यसकारण रूट प्रतिज्ञाको फलस्वरूप तिमीले अब केही वर्षसम्म नरकको 
भोग गर। 

विवरण यहाँ भगवानूले दुई पामा बलिको पृथिवी र स्वर्गको राज्य लिनुमा विशेष रहस्य 
लुकेको छ। आफूसंग कुनै वस्तु छ भन्ने बित्तिकै त्यसमा ममता हुन्छ । अहंता र॒ ममता ने 
बन्धनका कारण हुन्। त्यसैले भगवान् पहिले भक्तको ममतालाई र पछि अहंतालाई नष्ट 
गरिदिनुहुन्छ । वामन भगवानूले दुई पाइला जमिन लिनुको एउटा रहस्य यही हो । अर्को रहस्य 


रामालन्द्री टीका 


२०६२ 
अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 


हो बलिसंग दुई थरी राज्य थिए। एउटा कर्मले जितेको पृथिवी र अर्को पुण्यले जितेको स्वर्ग । 
जीवात्माहरूको पनि यिनै दुई सम्पत्ति हृन्छन् एउटा एेहलौकिक दृश्य सम्पत्ति, अर्को 
पुण्यसम्पत्ति। ती दुबैलाई भगवानूमा समर्पण गर्न सक्यो भने मात्र तिनको सार्थकता हुन्छ । 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायामष्टमस्कन्धे 
वामनप्रादुमौवे बलिनिग्रहो नामेकविंशो ऽध्यायः ॥ २९॥ 


रामालन्द्री टीका 


२०६२ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २२ 
अथ  ध्याय 
अथ इावशाशव्यायः 
बलिद्रारा भगवान्को स्तुति र भगवान्को प्रसन्नता 

श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 

एवं विप्रकृतो राजन् बलिभंगवतासुरः । 

मिद्यमानोऽप्यभिन्नात्मा प्रत्याहाविक्छवं वचः ॥ १॥ 
पदार्थ मिद्मानः अपि  विचलित अविक्लवं  धैर्यपूर्ण 
राजन्  हे राजा परीक्षित् गराउन खोजिए पनि क्च  वाणी 
एवं  यसप्रकार अभिन्नात्मा  स्थिर मन भएका प्रत्याह  भने 
भगवता  भगवान् वामनद्रारा असुरः  असुरराज 
विप्रकृतः  तिरस्कृत बलिः  बलिले 





ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित्! यसप्रकार भगवान् वामनले पाशबन्धन र मर्मभेदी वाणीद्रारा 
असुरराज बलिलाई विचलित गराउन खोज्नुभयो तापनि स्थिर मन भएका बलिले धैर्यपूर्ण वाणीमा 


भने। 

बलिरुवाच बलिले भने 

यद्ुत्तमङलोक भवान् ममेरितं वचो व्यलीकं सुरवयं मन्यते । 

करोम्यृतं तन्न भवेत् प्रलम्भनं पदं तृतीयं कुरु शीष्णिं मे निजम् ॥ २॥ 
पदार्थ व्यलीकं  असत्य निजं  आफ्नो 
उत्तमङलोक  हे पवित्र कीर्ति मन्यते  मान्नुहुन्छ तर तृतीयं  तेघ्रो 
भएका भगवान् तत्  त्यो मेरो भना पदं  पादइला 
यदि  यदि प्रलम्भनं  धोका मे मेरो 
मम  मैले न भवेत्  हदेन किनभने म शीष्णिं  शिरमा 
ईरितं  बोलेको ऋतं  त्यस भनाइलाई सत्य कुरु  राखनुहोस् 
वचः  वाणीलाई करोमि  बना 
भवान्  हजुर सुरवयं  हे देववर 





ताक्यार्थ हे पुण्यकीर्ति भगवान् ! मेले तीन पाडला भूमि दिन्हु भनेको भनादलाई असत्य 
नठटान्नुहोस्, म मेरो प्रतिज्ञालाई सत्य बनारु । हे भगवान् ! हजुरले अब मेरो शिरमाथि आफ्नो 


तेस्रो पाइला राख्नुहोस् । 


विवरण यस श्लोकमा बलिले भगवान्लाई उत्तर दिएका छन्। बलिले हे उत्तमश्लोक ! भनी 


रालालन्द्री टीका 


३०६४ 
अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २२ 


भगवानूलाई सम्बोधन गरेका छन् । पवित्र कीर्तिं भएका हे भगवान् ! भन्दा भगवानूले गर्नुभएको 
छललाई व्यङ्य गरेको भाव पनि यहाँ एल्किएको छ । मैले गरेको प्रतिज्ञा यदि हजुरलाई असत्य 
लाग्दछ भने म ॒त्यसको व्यवस्था पनि गर्दह्ु। हजुरले आफ्नो तेम्रो पाउले मेरो शिरलाई नै 
नाप्नुहोस्। यसो भनिरहंदा बलिले आफ्नो सम्पूर्णं व्यक्तित्वलाई नै भगवान्को चरणमा समर्पित 
गरिदिएका छन्। भगवत्स्वरूपमा प्राप्त हन नदिने दुई ओटा नै मुख्य अवरोध छन् अहङ़ार र 
ममता । श्रीमदभगवद्गीता २७१मा भगवानूले निर्ममो निरहङारः भनी यिन दुर्ईहलाई त्याग्नुपर्ने 
बताउनुभएको छ। 

जहां ममता देखिन्छ, त्यहाँ त्योभन्दा पहिले अहङ्कार अवश्य विद्यमान रहन्छ । 
लोकव्यवहारमा पनि शरीरमा अहं अर्थात् म हँ भने बुद्धि गरेपछछि त्यस सम्बन्धी पदार्थमा मम 
अर्थात् मेरो भने बुद्धि हुन्छ । जहाँ अहङार छैन त्यहाँ ममता पनि हँदेन। सुषुप्ति कालमा शरीर, 
इन्द्रिय आदिमा अहङ्कार नभणएकाले त्यहाँ कुनै विषयको ममता पनि कछैन। म शरीर हँ भनी 
आपूलाई परमात्माभन्दा भिनै अस्तित्व मान्न अहङ्ार हो भने शरीसंग सम्बन्धित पुण्यपाप, 
स्त्री पुत्र, घरजगगा आदिलाई मेरो भन्नु ममता हो। यहाँ बलिले आफ्ना सम्पूर्ण राज्यवैभव 
भगवानूलाई दिइसके, उनले जतिलाई मम अर्थात् मेरो भन्दथे, त्यो पदार्थं भगवान्को भदसकेकाले 
उनबाट ममता हटिसकेको धियो । शरीर, मन, इन्द्रिय आदिमा रहेको अहंता चाह अष द्ुटेको 
धथिएन। वेदान्तशास्त्र अनुसार यही अहङकार नै अन्तिम बन्धन या जीवभावको मूल हो । आरफैलाई 
ने भगवान्मा समर्पित गरिदिएपचछछि त्यो अहं पनि निवृत्त हुन्छ र जीवले परमात्मभावलाई प्राप्त 
गर्दछ । यहाँ बलिले भगवान्लाई शिर अर्पण गरेर यही अहङकार नै चढाएका हृन्। नत्र सारा 
लोकहरूलाई नापिसक्नुभएका परमात्मालाई तेस्रो पाड राख्न सानो टाडको के पर्याप्त होला र? 
अहड़ार त सम्पूर्ण संसारको मूल हो । यसैले नै यो लोक र परलोकका ममतास्पद विषयहरूलाई 
संगालेको हो । सम्पत्तिभन्दा सम्पत्ति कमाउने मानिस सर्धै बढी मूल्यवान् हृन्छ । त्यसैले बलिले 
भगवानूलाई उत्तर दिएका छन् कि हे प्रभु ! मसंग हजुरलाई तेस्रो पाड राख्नको लागि दिने अमूल्य 
वस्तु बाँकी छ, त्यो हो आप । जुन मेले सम्पूर्ण सुखभोग र राज्यहरूलाई जितेको धिर्णँ त्यो म के 
ती पदार्थहरूभन्दा अमूल्य छैन र ? त्यसैले मलाई ने तेस्रो पाको रूपमा नाप्नुहोस् । बलिको यही 
समर्पणलाई आत्मनिवेदन भक्तिको रूपमा व्याख्या गरिएको छ। वास्तवमा आत्मनिवेदन या 
अहङ्ारत्याग विना न ज्ञानमा, न त भक्तिमा नै कुनै सफलता मिल्दछ भने बुमनुपर्दछ । 


बिभेमि नाहं निरयात् पदच्युतो न पाराबन्धाद् न्यसनाद् दुरत्ययात्। 
नेवार्थकृच्छ्द् भवतो विनिग्रहादसाधुवादाद् भृशमुद्धिजे यथा ॥ ३॥ 


पढार्थ पदच्युतः  राज्यको विनाशबाट न  डरांदिरनं 

अहं  म पाशबन्धात्  पाशबन्धनबाट अथंकृच्छत्  सम्पत्तिको 
निरयात्  नरकबाट दुरत्ययात्  अत्यन्त भीषण विनाशबाट 

न बिभेमि  उराउंदिरनं व्यसनात्  विपत्तिबाट भवतः  हजुरको 





रामालन्द्री टीका 


अष्टम स्कन्ध 


विनिग्रहात्  दण्डबाट पनि 
न ख  त्यसरी डरांदिनं 


श्रीमद्भागवत 


यथा  जसरी 
असाघुवादात्  अपकीर्तिबाट 


२०६५ 


अध्याय २२ 
भृरां  अत्यन्त 
उद्विजे  डरा 


वाक्यार्थ म नरकबाट, राज्यच्युत हुनबाट, हजुरले बाँधेको पाशबन्धनबाट र भीषण विपत्ति 
दुःखबाट डरारँदिनँ। यस्तै सम्पत्तिको विनाश वा हजुरले दिएका कुनै अन्य प्रकारका 
दण्डहरूबाट पनि म त्यति डरा्॑दिन, जति अपकीर्तिबाट राहु । 


पुंसां श्लाघ्यतमं मन्ये दण्डमह॑त्तमापिंतम्। 
यं न माता पिता भ्राता सुहृदश्चादिशन्ति हि ॥ ४ ॥ 





पदार्थ रखाघ्यतमं  ज्यादे प्रशंसनीय माता  आमाले 
अर्ह॑त्तमापिंतम्  हजुरजस्ता हुन्छ भन्ने पिता  पिताले 

पूज्य व्यक्तिले दिएको मन्ये  ठन्दद्ु भ्राता  दाजुभादले 

दण्डं  दण्ड हि  किनभने सुहृदः च  मित्रजनहरूले पनि 
पुंसां  पुरुषहरूका लागि यं  जुन यसप्रकारको दण्ड न आदिश्शन्ति  दिंदैनन् 


ताक्यार्थ हे भगवान् ! हजुरजस्ता पूज्य व्यक्तिले दिएको दण्ड पुरुषहरूका लागि ज्यादै 
प्रशंसनीय हृन्छ भन्ने मलाई लाग्दछ किनभने यस्तो दण्ड त पापनिर्वृत्ति र कीर्तिको विषय हुने 
गर्वछ । यस्तो प्रशंसनीय दण्ड माता, पिता, दाजुभाइ र मित्रवर्गले पनि दिन सक्देनन्। जो हजुरले 
मलाई दिनुभयो । 

त्वं नूनमसुराणां नः पारोक्ष्यः परमो गुरुः । 


यो नोऽनेकमदान्धानां विधंशं चक्षुरादिशत् ॥ ५॥ 





पदार्थ पारोक्ष्यः  परोक्षरूपमा रहेका प्रकारका मदले अन्ध भएका 
त्वं  हजुर परमः  परम नः  हामीहरूको 

नूनं  निश्चय नै गुरुः  गुरु हनुह॒न्छ विभ्रंशं  मदलाई नष्ट गर्ने 
नः  हामी यः जो हजुरले चक्रुः  आंखा 

असुराणां  असुरहरूको अनेकमदान्धानां  अनेक आदिशत्  दिनुभयो 


ताक्यार्थ निश्चय पनि हजुर हामी असुरहरूको हितकारी परोक्षरूपमा रहेका परम गुरु हुनुहन्छ 
किनभने मद शौर्य, वीर्य र धनादिजन्य घमन्डले अन्ध भएका हामीहरूको मदलाई नष्ट गर्ने 
आंँखा हजुरले नै प्रदान गर्नुभएको छ। 


  भ   न 
यस्मिन् वेरानुबन्धेन रूढेन विबुधेतराः। 


भ    


बहवो लेभिरे सिद्धिं यामु 


पदार्थ 


र   
हकन्तयागनः॥ ६ ॥ 
।एकान्तयोगिनः  अनन्यभावले युक्त योगीहरूले 


रामालन्द्री टीका 


२०६६ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २२ 
उह  निश्चयनै त्यही सिद्धिलाई   दुढ 

याम्  जुन मोक्षविषयिणी बहवः  धेरै वैरानुबन्धेन  वैरभावद्रारा 
सिद्धिं  सिद्धि विबुधेतराः  असुरहरूले प्राप्त गरेका छन् 

लेभिरे  प्राप्त गरेका थिए॒ यस्मिन्  जुन हजुरमा 





वाक्यार्थ हे भगवान् ! अनन्य भक्ति र ज्ञानद्वारा योगीहरूले जुन मोक्षविषयक सिद्धि प्राप्त 
गरेका धिए त्यही सिद्धि असुरहरूले हजुरसंग दृढ वैरभाव गरेर प्राप्त गरेका छन्। 


४७०९  निगृहीतो ् .   
तेनाहं ऽस्मि भवता भूरिकमणा । 


बद्धश्च न्त पारोनौतिनीडे ९    
बद्धरच वारुणः पारोनातित्रीडे न च व्यथे ॥ ७॥ 
पदार्थ अहं  म बद्धः च  बांधिएको पनि हु 
तेन  त्यस्ता निगृहीतः अस्मि  बाँधिएको तापनि 
भूरिकमंणा  अनन्त ह न अतिव्रीडे  लाज मान्दिनं 
लीलासम्पन्न वारुणेः  वरुणको नचव्यथे नतदुःखीने 
भवता  हजुारा पाशः  पाशद्रारा बन्द 





ताक्यार्थ अनन्त लीला गर्ने हजुरले मलाई आफ्नो वशमा राख्नुभएको छ, वरुणको पाशले 
बाँध्नुभएको छ, तापनि मलाई कुनै लाज लागेको कैन, न त कुनै दुःखको अनुभव नै छ। 


पितामहो मे भवदीयसम्मतः प्रहाद् आविष्कृतसाधुवादः । 
भवद्विपक्षेण विचित्रवेशसं सम्प्रापितस्त्वत्परमः स्वपित्रा ॥ ८ ॥ 





पदार्थ सेव्य मान्ने शत्रु 

भवदीयसम्मतः  हजुरको भक्त मे  मेरा स्वपित्रा  आप्ना पिता 
आविष्कृतसाधुवादः  प्रशस्त पितामहः  हजुरबा हिरण्यकशिपुद्रारा 

कीर्ति प्राप्त गरेका प्रहादः  प्रह्नादले विचित्रवेशासं  अनेक यातना 
त्वत्परमः  हजुरलाई नै परम॒ भवद्विपक्षेण  हजुरको विपक्षी सम्प्रापितः  प्राप्त गर्नुभयो 


ताक्यार्थ हजुरका परम भक्त एवं अनन्य सेवक भएकाले प्रशस्त कीर्तिं प्राप्त गरेका मेरा 
हजुरबा प्रह्मादले हजुरका शत्रु आपफ्ना पिता हिरण्यकशिपुबाट अनेक यातना पाउनुभयो । 


किमात्मनानेन जहाति योऽन्ततः किं रिक्थहरः स्वजनाख्यदस्युमिः। 
किं जायया संसृतिहेतुभूतया मत्य॑स्य गेहे किमिहायुषो व्ययः ॥ ९॥ 


पदार्थ मत्य॑स्य  मरणशील व्यक्तिको अनेन  यो 
यः  जसले जुन शरीरले साथ आत्मना  शरीरटारा 
अन्ततः  अन्तिमिमा गणएर जहाति  छोडिदिन्छ व्यस्तो किं के प्रयोजन छ? 


रामालन्द्री टीका 


अष्टम स्कन्ध 


रिक्थहरः  सम्पत्ति हरण गर्ने 
स्वजनाख्यदस्युमिः  आफन्त 

भनिने चोरहरुद्रारा 

किं  के प्रयोजन सिद्ध ह॒न्छ ? 
संसृतिहेतुभूतया  जन्ममरणको 


श्रीमद्भागवत 


कारण भएकी 

जायया  पत्नीद्रारा 

किं  के प्रयोजन सिद्ध हन्छ ? 
से 

गेहैः  घरट्रारा पनि 

किं के गर्नु? 





३०६७ 
अध्याय २२ 


इह  यस प्रवृत्तिमार्गमा 
यिनीहरूबाट केवल 
आयुषः  आयुको 
न्ययः  क्षय मात्र हुन्छ 


ताक्यार्थ मरणशील व्यक्तिलाई यो शरीरले एक दिन अवश्य त्यागिदिन्छ। त्यस्तो आर्फैलाई 
छोडिदिने शरीरबाट के प्रयोजन सिद्ध होला? यस्तै आफ्नो सम्पत्ति हरण गर्न चोरजस्ता 
आफन्तहरुद्रारा र जन्ममरणको कारण भएकी पत्नीद्रारा के प्रयोजन सिद्ध होला ? जब मानिस 
स्वयं नै मेर जान्छ भने घरको पनि के प्रयोजन ह॒न्छ र? यी सबे कुराहरू प्रवृत्तिमार्गका मात्र 
साधन हृन्, जसबाट केवल आयुको मात्र क्षय हुन्छ । 


इत्थं स निरिचित्य पितामहो महानगाधबोधो भवतः पादपदूमम्। 
धरुवं प्रपेदे ह्यकुतोभयं जनाद् भीतः स्वपक्षक्षपणस्य सत्तम ॥ १०॥ 


पदढार्थ 

अगाधबोधः  अपरिमित 
ज्ञानसम्पन्न 

महान्  इला 

सत्तम  सन्त 

सःती 

पितामहः  मेरा हजुरा 


प्रहमादले 

इत्थं  यस्तो 

निङिचित्य  निश्चय गरेर 
हि  निश्चय नै 
जनात्  जनसमुदायबाट 
भीतः  डराई 
स्वपक्षक्षपणस्य  आफ्नो 





असुरपक्षलाई नाश गर्ने 

भवतः  हजुरको 

धुवं  नित्यपुरुषार्थरूप 
अकुतोभयं  भयशून्य 

पादपदुमं  चरणकमलको 
विप 

प्रपद्  शरणमा जानुभयो 


ताक्यार्थ हजुरले असुरकुललाई नष्ट गर्नुभएको धियो तापनि अपरिमित ज्ञानसम्पन्न एवं महान् 
सन्त मेरा हजुरबा प्रह्ाद जनसमुदायबाट भयभीत भई नित्यपुरुषार्थरूप हजुरको चरणकमलको 


शरणमा जानुभयो । 


अथाहमप्यात्मरिपोस्तवान्तिकं दैवेन नीतः प्रसभं त्याजितश्रीः । 
इदं कृतान्तान्तिकवतिं जीवितं ययाध्रुवं स्तन्धमतिनं बुध्यते ॥ १९॥ 


पदढार्थ 

अथ  त्यसेले 

अहम् अपि  म पनि 

न 

देवेन  सौभाग्यवश 
आत्मरिपोः  स्थूल र सूक्ष्म 
शरीरको शत्र 

तव  मोक्षदाता हजुरको 


अन्तिकं  नजिक 

नीतः  प्राप्त भएको ह 
त्याजितश्रीः  सम्पूर्ण 
सम्पत्तिबाट अलग भएको 
व्यक्ति 

यया  जुन सम्पत्तिका कारण 
प्रसभं  बलपूर्वक 





स्तन्धमतिः  विवेक कुण्ठित भई 
कृतान्तान्तिकवतिं  मृत्युको 
नजिकमा रहने 

इद्  यो 

जीवितं  जीवनलाई 

अघयुवं  अनित्य हो भनेर 

न बुध्यते  बुण्दैन 


रामालन्द्री टीका 


३०६८ 
अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २२ 


ताक्यार्थ त्यसैले म पनि सौभाग्यवश मोक्षदाता हजुरके नजिकमा आइपुगेको दु । हजुर मेरो 
शत्रु नभएर स्थूलसूक्ष्म शरीरको शत्रु हूनुहन्छ । यसैले हजुरले कृपापूर्वक मलाई त्यो सम्पत्तिबाट 
अलग गरादइदिनुभयो, जुन सम्पत्तिका कारण विवेकशून्य भएको व्यक्ति मृत्युको नजिकतिर 
गद्रहेको यो जीवनलाई अनित्य विनाशी हो भनेर बुष्न सक्देन। 


विवरण माधथिका भनाइहरूबाट बलिको भक्तिको विशेषता प्रकट भएको छ। धैरेजसो 
भक्तहरूको चरित्रमा उनीहरूले आपूलाई दीनहीन एवं भगवान्लाई सर्वसमर्थ र दयानिधान 
भनेको पाइन्छ । उनीहरूको स्तुति एवं भावनाबाट उनीहरूमा केही शक्ति नभएकाले सर्वशक्तिमान् 
परमात्माको शरणमा आएको भाव व्यक्त हुन्छ । तर यहाँ बलि संसारको जीवनयुद्ध एक्लै लडन 
सक्ने तागत भएका पात्रका रूपमा देखा परेका छन्। उनले भगवानुसंग केही भीख मागेका कैन, 
अपितु भगवानूलाई सम्पूर्ण संसार दान दिएका छन्। भगवानूबाट सहायता पाएर आपू बाँचे 
दाउमा उनी पटक्के छैनन्, बरु भगवान्ले आफ्नो अभिमान चुरचुर गरिदिएकोमा गर्वपूर्वक 
कृतज्ञता भने प्रकट गरेका छन्। उनी भन्छन् कि हे भगवान् ! मेरा हजुरबुबा प्रह्ादले अनेक 
आपत्तिहरूको बीचमा पनि सम्पूर्ण सांसारिक विषयहरूलाई त्यागेर हजुरको भक्ति गर्नुभएको 
थियो, म पनि हजुरले दिएको दण्डबाट सन्तुष्ट दकु किनभने यसबाट हजुरले मलाई नदेखिने गरी 
राम्रो बाटो देखाउनुभएको छ । जीवन कति नै पो ह॒न्छ ? यसको निकट सर्धं काल घुमिरहन्छ, तर 
अभिमानी व्यक्ति यो कुरा नजानी सम्पूर्ण संसारलाई जितने धुनमा लाग्दछ । हजुरले मेरो अभिमान 
हटाइदिएर साहे राम्रो गर्नुभयो । बलिको भनादको भङ्गिमाले उनीभित्रको आत्मविश्वास, समर्पण र 
कृतज्ञतालाई एकसाथ प्रकट गरेको छ । उनले भगवान्लाई आत्मरिपुः भनी सम्बोधन गरेका छन्। 
हुन पनि भगवान् बलिलाई छल्न उनको शत्रुके भूमिकामा आडउनुभएको थियो । शत्रुरूपमा आदा 
पनि के अरू कुनै भक्त भगवान्प्रति समर्पित भएको छ ? यसै कारणले बलिको समर्पणभावले 
विशेष महत्त्व राखेको छ भन्ने बुमनुपर्वछ। 


श्रीडुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
तस्येत्थं भाषमाणस्य प्रहादो भगवत्प्रियः 


आजगाम कुरुभ्रष्ठ राकापतिरिवोत्थितः ॥ १२॥ 
पदार्थ भाषमाणस्य  बोल्दै गर्दा भगवत्प्रियः  भगवान्का प्रिय 
कुरुश्रेष्ठ  हे कुरुश्रेष्ठ परीक्षित् उत्थितः  उदाएको भक्त 
इत्थं  यसप्रकार राकापतिः इव  पूर्णचन्द्र फँ प्रहादः  प्रह्लाद 
तस्य  ती बलिले प्रकाशमान आजगाम  आद्पुग्नुभयो 





ताक्यार्थ हे कुरुश्रेष्ठ परीक्षित् ! यसप्रकार बलिले बोल्दै गर्दा भर्खर उदाएको पूर्णचन्द्र फँ 
प्रकाशमान एवं भगवान् विष्णुका प्रिय भक्त प्रह्लाद आद्पुगनुभयो । 


रामालन्द्री टीका 


३०६९ 
अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय रर 


तमिन्द्रसेनः स्वपितामहं श्रिया विराजमानं नलिनायतेक्षणम् । 
प्राशं पिशङ्खाम्बरमञ्जनत्विषं प्रलम्बबाहुं सुभगं समेक्षत ॥ १३॥ 


पदार्थ पिशद्खाम्बरं  पीताम्बर धारण स्वपितामहं  आपना हजुरा 
श्रिया  कान्तिलि गरेका प्रहादलाई 

विराजमानं  शोभायमान अज्जनत्विषं  गाजल कै इन्द्रसेनः  इन्द्रको समान सेना 
नलिनायतेक्षणं  कमलको फूल श्यामल वर्ण भएका भएका बलिले 


ॐ फराकिला आंखा भएका  पप्ररम्बवाहुं  लामा हात भएका समेक्षत  देखे 
प्राशं  अग्लो अग्लो शरीर सुभगं  सुन्दर 

भएका तं  भर्खर आएका ती 
ताक्यार्थ कमलको फूल ैँ विस्तीर्ण ओंँखा भएका, गाजल रँ श्यामल वर्णको अग्लो शरीरमा 
पीताम्बर धारण गरेका, लामालामा बाहु भएका एवं आफूतिर आइरहेका अत्यन्त सुन्दर आपफ्ना 
हजुरबा प्रह्नादलाई इन्द्रको जस्ते सैन्यशक्ति भएका बलिले देखे । 


तस्मे बलिवांरुणपाशयन्तितः समर्हणं नोपजहार पूर्ववत् । 
मूध्नां    भ सव्रीडनीचीनमुखो 
ननाम मूध्नाश्रुविलोकखोचनः सव्रीडनीचीनमुखो बभूव ह ॥ ४ ॥ 





पढार्थ समहणं  अर्घ्य आदि चढाएर चञ्चल आंखा भएका बलि 
वारुणपाशयन्तितः  वरुणको पूजा सव्रीडनीचीनमुखः  लज्जाले 
पाशमा बांँधिएका न उपजहार  गर्न सकेनन् मुख दुकाएका 

बलिः  बलिले मूध्नां  ठुकेको शिरारा ह  निश्चय नै 

तस्मे  ती प्रह्ादलाई ननाम  नमस्कार गरे बभूव  भए 

पूववत्  अधिअधि जस्तो अश्रुविलोललोचनः  आंसुले 





ताक्यार्थ त्यस वेला वरुणको पाशमा बाँधिएका बलिले अधिका दिनहरूमा ४ हजुरबा 
प्रहादलाई अर्घ्य आदि चढाएर पूजा स्वागतसत्कार गर्न सकेनन्, केवल शिर ुकाएर नमस्कार 
गरे। त्यस अवस्थामा बलिको आंँखा आंँसुले भरिएर चञ्चल भएका थिए भने उनी लाजले मुख 
एुकाएर बसेका थिए। 


स तत्र हासीनमुदीक्ष्य सत्पतिं हरि सुनन्दादयनुगेरुपासितम्। 
उपेत्य भूमो शिरसा महामना ननाम मृध्नां पुलकाश्रुविक्छवः ॥ १५॥ 


पदार्थ सुनन्दा्यनुगेः  सुनन्द, नन्द सत्पतिं  भगवान् 
महामनाः  महामनस्वी आदि पार्षदहरूद्रारा हरि  श्रीहरिलाई 
सः  ती प्रहादले उपासितं  सेवा गरिएका तत्र  त्यहाँ 


रामालन्द्री टीका 


२०७  


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २२ 
आसीनं  बस्नुभएको भई आंखामा आंसु आएर नजिकमा गएर 

उदीक्ष्य  देखेर विह्ल भई मूध्नां  शिरारा 

ह  निश्चय नै शिरसा  ुकेको शिखरारा भूमौ  भुर्हेमा नै 
पुलकाश्चुविक्छवः  रोमाञ्चित उपेत्य  वामनरूप भगवान्को ननाम  प्रणाम गरे 





वाक्यार्थ सुनन्द, नन्द आदि श्रेष्ठ पार्षदहरूद्वारा सेवा गरिएका भगवान् विष्णुलाई देख्नासाथ 
महामनस्वी प्रह्लाद रोमाञ्चित भई आंँखामा आंसु भरिएर विहल हुनुभयो । त्यसपछि उहाँले शिर 
दुकाडँदे भगवान्को नजिकै गएर भूमिमा शिर राखेर प्रणाम गरे। 


प्रहाद् उवाच प्रह्नादले भने 
त्वयेव दत्तं पदमेन्दरमूर्जिंतं हृतं तदेवाद्य तथेव शोभनम् । 
मन्ये महानस्य कृतो ह्यनुग्रहो विभ्रंशितो यच्छ्रिय आत्ममोहनात् ॥ १६॥ 


पढार्थ अद्य  आज मन्ये  ठन्दद्ु 

त्वया एव  हजुरले नै जसरी हृतं  फिर्ता पनि लिनुभयो यत्  किनभने 

उर्जितं  समृद्ध शोभनम्  राम्रो गर्नुभयो आत्ममोहनात्  आत्मालाई 
एदं  इन्द्रको अस्य  यी बलिमाथि मोहित पर्न 

पदं  स्थान स्वर्ग हि  निश्चय नै श्रियः  सम्पत्तिरूप वस्तुबाट 
दत्तं  बलिलाई दिनुभयो महान्  इलो विभ्रंरितः  बलिलाई 

तत्  त्यही इन्द्रपद अनुग्रहः  कृपा हटाददिनुभयो 

तथा एव  त्यसरी नै कृतः  गर्नुभयो भनी 





ताक्यार्थ हे भगवान् ! हजुरले ने बलिलाई समृद्ध इन्द्रपद प्रदान गर्जुभएको थियो भने आज त्यो 
सब हजुरले ने फिर्ता लिएर राम्रो गर्नुभयो। यस कामद्रारा हजुरले बलिमाथि इलो कृपा गर्नुभएको 
छ किनभने हजुरले आत्मालाई मोहित पार्ने वस्तु राजकीय सम्पत्ति र एेश्वर्यबाट बलिलाई 
हटादइदिनुभएको छ। 

यया हि विद्रानपि मुह्यते यतस्तत् को विचष्टे गतिमात्मनो यथा । 


न्द जगदीकवराय न्द  कज 
तस्म नमस्त जगदीश्वराय व नारायणायसाखरुककसाक्षण ॥ १७ ॥ 


पदार्थ कः  कसले जगदीरवराय  सम्पूर्ण लोकका 
यया  जुन सम्पत्तिद्रारा आत्मनः  आफ्नो स्वरूपको स्वामी 

विदान्  विवेकी व्यक्ति गतिं  गति तत्व लाई अखिललोकसाक्षिणे  सम्पूर्ण 
यतः अपि  संयमी भरईकन पनियथा  यथावत्रूपमा लोकका साक्षी 

मुह्यते  मोहित ह॒न्छ विचष्टे  देखन सक्दछ नारायणाय  नारायण 

तत्  त्यो सम्पत्ति हदा तस्मे  त्यस्ता ते  हजुरलाई 





रामालन्द्री टीका 


३०७१ 
अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २२ 
वे  निश्चयनै नमः  नमस्कार गर्द 
ताक्यार्थ हे नारायण ! आँ संयमित हुने विवेकी व्यक्ति पनि सम्पत्तिद्रारा मोहित हृन्छ । 
सम्पत्तिरूप लक्ष्मी अगाडि प्राप्त छिन् भने कसले आफनो वास्तविक स्वरूप आत्मतत्त्व लाई 


यथावत् रूपमा जानन सक्छ र? त्यसैले बलिको त्यो राजलक्ष्मीलाई खोसिदिनुहूने सम्पूर्ण 
लोकका स्वामी तथा सम्पूर्णं लोकका साक्षी हजुरलाई म नमस्कार गर्दहु। 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
तस्यानुशुण्वतो राजन् प्रह्यादस्य कृताञ्जलेः । 
दिरण्यगभां भगवानुवाच मधुसूदनम् ॥ १८ ॥ 


पदार्थ प्रहादस्य  प्रह्नादको भनाईइ मधुसूदनं  मधु देत्यका 
राजन्  हे राजा परीक्षित् अनुरण्वतः  सुनिरहनुभएका विनाशक भगवान् हरि 
कृताञ्जठेः  हात जोडेका भगवान्  भगवान् वामन लाई 

तस्य  ती हिरण्यगभंः  ब्रह्माजीले उवाच  भन्न लागरनुभयो 





वाक्यार्थ हे महाराज परीभ्षित्! प्रह्लाद हात जोडेर आफ्ना भनाइहरू भगवानूलाई 
सुनाइरहनुभएको धियो त्यही वेला भगवान् ब्रह्माजीले पनि वामन भगवान्लाई केही कुरा भन्न 
लाग्नुभयो । 


बद्धं वीक्ष्य पतिं साध्वी तत्पत्नी भयविह्वला । 
प्राञ्जलिः प्रणतोपेन्द्रं बभाषेऽवाङ्मुखी नृप ॥ १९॥ 





पढार्थ भयविह्वला  उराएकी तत्पत्नी  बलिकी पत्नी 
नृप  हे राजा परीक्षित् अवाङ्मुखी  मुख निहराएकी विन्ध्यावलिले 

पतिं  आपना पतिलाई प्रणता  भूमिमा केर नमस्कार प्राञ्जलिः  हात जोडेर 
बद्धं  वरुणपाशले बाँधिएका गरिरहेकी उपेन्द्रं  भगवान् वामनलाई 
वीक्ष्य  देखेर साध्वी  पतिव्रता बभाषे  भन्न लागिन् 


ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! आपफ्ना पतिलाई वरुणपाशले बाँधिएका देखेर भयभीत भएकी पतिव्रता 
विन्ध्यावलि बलिकी पत्नीले लाजले मुख निहुराॐँदे भूमिमा डुकेर भगवान् वामनलाई नमस्कार 
गरिन् र फेरि उढठेर हात जोडी भगवानूलाई भन्न लागिन्। ब्रह्माजी चाहं विन्ध्यावलिलाई सम्मान 
गर्न केही क्षण मौन नै बस्नुभयो । 


विन्प्यावलिरुवाच विन्ध्यावलिले भनिन् 
क्रीडाथंमात्मन इदं त्रिजगत्कृतं ते 
स्वाम्यं तु तत्र कुधियोऽपर ईश कुयुः । 


रामालन्द्री टीका 


२०७२ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २२ 
कतुः प्रभोस्तव किमस्यत आवहन्ति 
त्यक्तहियस्त्वदवरोपितकतुंवादाः ॥ २० ॥ 
पदढार्थ तत्र  यो जगतूमा स्वाम्यं  परथिवीमा सत्त्ववबुद्धि 
ईरा  हे सर्वसमर्थ भगवान् अपरे  अरू कोही कुयुंः  गरिरहून् 
आत्मनः  आफ्नो त्यक्तहियः  लाज नभएका कतुः  जगत्घष्टा 
क्रीडार्थम्  क्रीडाका लागि त्वदवरोपितकतुवादाः  हजुरकै प्रभोः  जगत्पालक 
इदं  यो मायाका कारण आरफैलाई कर्ता अस्यतः  जगत्हर्ता 
त्रिजगत्  तीन लोकात्मक मान्न तव  हजुरलाई तिनीहरूले 
सम्पूर्ण जगत् कुधियः  कुबुद्धि भएका किं के 
कृतं  बनाउनुभएको हो ते तु  त्यस्ता व्यक्तिहरू चाह आवहन्ति  समर्पण गर्न सक्छन् 





ताक्यार्थ हे सर्वसमर्थं भगवान् ! हजुरले आफ्नो क्रडाका लागि यो त्रिलोकात्मक सम्पूर्ण 
जगत्को सृष्टि गर्नुभएको हो । हजुरको क्रीडाभूमि भएको यो जगत्मा कोहीकोही त्यस्ता लाज 
नभएका मूर्खहरू छन् जो हजुरके मायाका कारण वशीभूत भएर आरफैलाई जगत्को कर्ता 
ठान्दछन् । त्यस्ता मूर्खहरू यस जगत्मा सत्त्वबृदधि गरी आपफूलाई दाता ठानिरहून् तर यस जगत्को 
कर्ता, पालक र हर्ता भएका हजुरलाई ती मूर्खहरूले के दिन सक्छन् ? दिने वस्तु न छैन । 


ब्रह्मोवाच ब्रह्माजीले भन्नुभयो 
भूतभावन भूतेश देवदेव जगन्मय । 
मुज्चेनं हतसवंस्वं नायमर्हति निग्रहम् ॥ २९॥ 


पदार्थ जगन्मय  हे जगद्रूप भगवान् अयं  यी बलि 
भूतभावन  हे प्राणीहरूका हृतसवंस्वं  सम्पूर्ण सम्पत्ति निग्रहं  दण्ड पाडन 
जीवनदाता खोसिएका न अहेति  योग्य छैनन् 


भूतेश  हे प्राणीहरूका मालिक एनं  यी बलिलाई 

देवदेव  हे देवाधिदेव मुञ्च  छोडिदिनुहोस् अब 
ताक्यार्थ हे प्राणीहरूका जीवनदाता, स्वामी र देवाधिदेव भगवान् ! सम्पूर्ण सम्पत्ति खोसिएका 
यी बलिलाई छाडिदिनुहोस्। अब बलि दण्ड पाउन योग्य कछैनन्। 





 


क अ त 
कृत्स्ना तेऽनेन दत्ता भूलकाः कमीजिंतार्च ये । 
निवेदितं च सवंस्वमात्माविक्छवया पिया ॥ २२॥ 


पदार्थ 
अविक्छवया  स्थिर 


पिया  बुद्धद्रारा 
अनेन  यी बलिद्रारा 


कृत्स्ना  सम्पूर्ण 
भुः  पिनो 


रामालन्द्री टीका 


२०७द् 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २२ 
ये  जुन ते ती सवै पनि 

कमीजिंताः  कर्मद्रारा प्राप्त दत्ताः  हजुरलाई दिदएका छन् निवेदितं  चढाइएको छ 
लोकाः च  स्वर्ग आदि आत्मा  शरीर 

लोकहरू पनि छन् सवंस्वं च  सम्पूर्ण सम्पत्ति 





ताक्यार्थ स्थिर बुद्धि भएका बलिले सम्पूर्ण परथिवी, आफनो कर्मद्रारा प्राप्त सम्पूर्णं सम्पत्ति एवं 
स्वर्ग आदि लोकहरू अनि आपनै शरीर समेत हजुरलाई चढादइसकेका छन् । 


यत्पादयोरशब्धीः सलिटं प्रदाय 
ूवांुरेरपि विधाय सतीं सपर्याम् । 

अप्युत्तमां गतिमसो भजते त्रिलोकीं 
दारुवानविक्छवमनाः कथमार्तिमृच्छेत् ॥ २३॥ 





पदार्थ अडकुरद्रारा पनि अविक्छवमनाः  निश्चल मनले 
अशठ्घीः  निष्कपट भाव सतीं  राम्रो हजुरलाई 

भएको व्यक्तिले सपयों  पूजा त्रिलोकीं  तीनै लोक 
यत्पादयोः  जुन हजुरको विधाय अपि  गरेर पनि दाइवान्  चढाएका छन्, अतः 
चरणकमलमा उत्तमां  वेकुण्ठ आदि उत्तम कथं  कसरी 

सलिलं  अर््यजल गतिं  गति आतिं  दुःख 

प्रदाय  समर्पण गरेर भजते  प्राप्त गर्द ऋच्छेत्  पाउन सक्छन् 
ूवाह्रेः अपि  दुबोको असो  यी बलिले त 


ताक्यार्थ हि देवाधिदेव ! निष्कपट भाव भएको व्यक्तिले हजुरको चरणकमलमा अर्ध्यजल 
अथवा दूर्वाडकुर नै भए पनि भक्तिपूर्वक चढाएर पूजा गर्दछ भने उसले वैकुण्ठ आदि उत्तम 
लोकको गति प्राप्त गर्दछ। यी बलिले त निश्चल मनले तीनै लोक हजुरलाई समर्पण गरेका छन् 
भने अब कसरी यिनले दुःख पाडन सक्छन् ? 


श्रीभगवानुवाच श्रीभगवान्ले भन्नुभयो 
ब्रह्मन् यमनुगृह्णामि तद्विशो विधुनोम्यहम् । 
यन्मदः पुरुषः स्तब्धो लोकं मां चावमन्यते ॥ २४॥ 





पदार्थ अनुगृह्णामि  अनुग्रह गर्न यन्मद्  जुन धनादिजन्य 
ब्रह्मन्  हे ब्रह्मदेव चाहन्दु मदका कारण 

अहं  म तद्विः  त्यसको सम्पत्ति स्तन्धः  शिष्टताहीन भएको 
यं  जसलाई विधुनोमि  खोस्दद्ु पुरुषः  व्यक्तिले 


रामालन्द्री टीका 


२०७ 

अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २२ 
लोकं  प्राणीहरू र मां च  मलाई पनि अवमन्यते  तिरस्कार गर्दछ 
ताक्यार्थ हे ब्रह्मदेव ! म॒ जसलाई अनुग्रह गर्न चाहन्छु, त्यसका सम्पूर्ण धनहरू खोसेर लिन्छु 


किनभने मानिस त्यही धनका कारण मदोन्मत्त भई शिष्टताहीन बन्दछछ र अरू प्राणीहरू र मलाई 
समेत तिरस्कार गर्द । 


यदा कदाचिज्जीवात्मा संसरन्निजकमभिः। 
नानायोनिष्वनीरो ९ ध  पोरुषी   गतिमावजेत् 
ऽयं पोरुषीं गतिमावजेत् ॥ २५॥ 


पढार्थ निजकमभिः  आफ्नै कर्मद्रारा समयमा शुभ कर्मको परिपाक 
अनीशः  असमर्थ कर्मको नानायोनिषु  अनेक प्रकारका भएपचछि 

वशीभूत भएको योनिहरूमा पौरुषीं  मनुष्यको 

अयं  यो संसरन्  घुम्दै गतिं  जन्म 

जीवात्मा  जीव यदा कदाचित्  जुनसुके आव्रजेत्  प्राप्त गर्द 





ताक्यार्थ कर्मको अधीनमा भएको जीवात्मा आफ्नो कर्मअनुसार कीटपतङ्ग आदि विभिन्न 
प्रकारका योनिहरूमा घुमिरहन्छ । जब उसको शुभ कर्मको परिपाक हुन्छ, तब मात्र उसले 
मनुष्यजन्म प्राप्त गर्द । 


जन्मकमवयोरूपविदयशवर्यघनादिमिः। 
यद्यस्य न भवेत् स्तम्भस्तत्रायं मदनुग्रहः ॥ २६॥ 


पढार्थ जन्मकर्म॑वयोरूपविदयद्वयं न भवेत्  भएन भने 

तत्र  मनुष्य शरीर प्राप्ति धनादिभिः  जन्म, कर्म, उमेर, अयं  यो घमन्ड नहुनु 
भएको वेला रूप, विद्या, एेश्वर्य र धन मदनुग्रहः  मेरो कृपा हो 
यदि  यदि आदिद्रारा 

अस्य  यस जीवात्मालाई स्तम्भः  घमन्ड 





ताक्यार्थ मनुष्यजन्म प्राप्त गरेको व्यक्तिमा यदि जन्म, कर्म, उमेर, रूप, विद्या, एेश्वर्य र धन 
आदिका कारण घमन्ड हैदेन भने त्यो मेरो अनुग्रह हो । 


मानस्तम्भनिमित्तानां जन्मादीनां समन्ततः। 
सरवश्रेयःप्रतीपानां हन्त मुद्येन्न मत्परः ॥ २७॥ 


पढार्थ सर्वश्रेयप्रतीपानां  सम्पूर्ण हन्त  निश्चय नै 
मानस्तम्भनिमित्तानां  घमन्ड र कल्याणहरूको नाश गर्न मत्परः  मेरो भक्त 
अशिष्टताको कारण भएको जन्मादीनां  जन्म, कर्म न मुह्येत्  मोहित हदेन 
समन्ततः  सबेतिरबाट आदिद्रारा 





रामालन्द्री टीका 


३० ७९५ 
अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २२ 


ताक्यार्थ घमन्ड र अशिष्टताको कारण भएको र सम्पूर्ण कल्याणहरूको नाश गर्ने जन्म, कर्म 
आदिद्रारा मेरो भक्त मोहित हैदेन र ऊ यिनीहरूमा घमन्ड पनि गर्देन। 


एष दानवदेत्यानामग्रणीः कीतिंवधंनः। 
अजैषीदजयां मायां सीदन्नपि न सुद्यति ॥ २८॥ 


पदार्थ कीर्तिंवधंनः  कीर्तिं बढाएका अनैषीत्  जिते किनभने 
दानवदैत्यानां  दानव र एषः  यी बलिले सीदन् अपि  दुःख पाएर पनि 
दैत्यहरूका अजयां  अजेय न मुद्यति  मोहित भएका छैनन् 
अग्रणीः  अधिपति मायां  मेरो मायालाई 





ताक्यार्थ दानव र दैत्यहरूका अधिपति यी बलिले मेरो अजेय मायालाई समेत जित्न सके 
किनभने दुःख पाएर सर्वस्व खोसिएर पनि यिनी मोहित भएका कछैनन्। 


क्षीणरि्थश्च्युतः स्थानात् क्षिप्तो बद्धश्च रात्रुभिः। 
ज्ञातिभिश्च परित्यक्तो यातनामनुयापितः ॥ २९॥ 
गुरुणा भत्सिंतः शप्तो जहो सत्यं न सुव्रतः। 
छलैरुक्तो मया धर्मो नायं त्यजति सत्यवाक् ॥ ३०॥ 





पदार्थ पनि सत्यं  सत्यलाई 

क्षीणरिक्थः  धन क्षय भएका परित्यक्तः  त्यागिएका न जहौ  त्यागेनन् 
स्थानात्  तीनै लोकको यातनां  यातना मया  मेले 

आधिपत्यबाट अनुयापितः  प्राप्त गरेका छठे  छलपूर्वक 

च्युतः  भ्रष्ट भएका गुरुणा  गुर शुक्राचार्यदारा घमः  धर्म 

रात्ुभिः  शत्रहरूद्रारा भत्सिंतः  हप्काइएका उक्तः  बता तापनि 
क्षिप्तः  तिरस्कृत गरिएका शप्तः  श्राप दिइएका तापनि अयं  यी 

बद्धः च  बांधिएका सुव्रतः  आप्नो विचारमा दृढ सत्यवाक्  सत्यवादी बलिले 
ज्ञातिभिः च  आफन्तहरुद्रारा बलिले न त्यजति  धर्म त्यागेनन् 


ताक्यार्थ धन खोसिएका, तीनै लोकको आधिपत्यबाट भ्रष्ट गराइएका, शत्रुको वचनद्वारा 
तिरस्कृत भएका, वरुणपाशद्रारा बांँधिएका, आफन्तजनबाट त्यागिएका, अनेक यातना पाएका एवं 
गुरु शुक्राचार्यबाट गाली र श्राप पाए पनि आफ्नो विचारमा दृढ भएर रहेका बलिले सत्यलाई 
त्यागेनन्। मेले छलपूर्वक धर्मको उपदेश गर्दा पनि सत्यवादी बलिले आफनो धर्म त्यागेनन् । 

विवरण माथिका तीन श्लोकमा भगवान्ले ब्रह्माजीको अधि बलिको प्रशंसा गर्नुभएको छ। 
भगवान् आपफ्ना भक्तहरूलाई कठिन परीक्षामा रगड्नुहुन्छ, अनि मात्र तिनलाई स्विकार्नुहुन्छ । यहाँ 
भगवान्ले पनि कठिन परीक्षापच्छि मात्र बलिलाई श्रेष्ठ भक्त भनी स्वीकार गर्नुभएको छ । परम 


रामालन्द्री टीका 


२०७६ 
अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २२ 


कृपालु परमात्माले बलिलाई त्रिलोकविजयी मात्र होइन जोकोहीले जित्न नसक्ने मायालाई ने 
जितिदिने व्यक्ति बनाउन चाहनुभएको थियो भन्ने कुरा उहाँको भनाद्रवाट प्रकट भएको छ। 
विभिन्न आपत्ति र आ्षेपको बीचमा पनि जो व्यक्ति अटल भएर रहन्छ, त्यो नै उत्तम भक्त हो । 
सामान्य मानिसहरू त थोर प्रतिकूलतामा पनि भक्िलाई त्यागिदिन तयार हन्छन्। सर्वप्रथम त 
बलिको सम्पत्ति नष्ट गरियो, उनलाई गाली गरियो अनि पाशले बांधियो। यी सबे काम गर्ने 
भगवान् ने हूनुहुन्थ्यो । तैपनि बलिमा भगवानुप्रति देषभाव देखिएन। भगवानप्रति समर्पित हुन 
लागेकेले गर्दा आफन्तहरूले उनलाई त्यागिदिए । बलि त्यो मूल्य चुकाडन पनि तयार भए । अख 
उनका गुरु शुक्राचार्यले श्राप नै दिए, तेपनि उनले परमात्मालाई छाडनन्। उनी सम्पत्ति, इष्टमित्र, 
गुरु, राज्य आदि सबेलाई छोडन तयार भए, तर परमात्मालाई छोडन तयार भएनन्। सन्तहरू के 
भन्छन् भने जसले परमात्मालाई प्रथम आवश्यकताका रूपमा स्थान नदिई व्यवहारभन्दा दोप्रो 
स्थान दिन्छ, त्यसले परमात्मालाई कुनै स्थान दिएको ठरहर्दैन। सम्पूर्ण पारिवारिक प्रतिकूलताको 
नीच पनि बलिले गरेको अद्रट धैर्य र उनको समर्पणको भगवान्ले स्पष्ट शब्दमा प्रशंसा 
गर्नुभएको छ। 


एष मे प्रापितः स्थानं दुष्प्रापममरैरपि । 
सावर्णेरन्तरस्यायं भवितेन्द्रो मदाश्रयः ॥ २९॥ 





पदार्थ अमेरेः अपि  देवताहरूद्रारा अयं  यी बलि 
मदाश्रयः  म नै एक मात्र पनि सावर्णेः  सावर्णि 
आश्रय भएका दुष्प्रापं  पाडन कठिन हुने अन्तरस्य  मन्वन्तरमा 
एषः  यी बलि स्थानं  स्थानमा इन्द्रः  इन्द्र 

मे  मद्रारा प्रापितः  पुयाइएका छन् भविता  हुनेछन् 


ताक्यार्थ मलाई मात्र आश्रय बनाएका यी बलिलाई देवताहरूले पनि सजिलै प्राप्त गर्न नसक्ने 
ठारं प्रदान गरेको दुं । यिनी सावर्णि मन्वन्तरमा इन्द्र हुनेछन् । 


तावत् सुतलमध्यास्तां विदवकमविनिमिंतम्। 
यन्नाधयो व्याधयश्च क्टमस्तन्द्रा पराभवः। 


नोपसगां निवसतां सम्भवन्ति ममेक्षया ॥ ३२॥ 





पदढार्थ सुतटं  सुतलमा इच्छया  इच्छाद्रारा 

तावत्  सावर्णि मन्वन्तर अप्यास्तां  बसून् आधयः  मनोरोग 
नाउन्जेल यिनी यत्  जहाँ व्याधयः च  शारीरिक रोग 
विश्वकमविनिमिंतं  निवसतां  बस्ने व्यक्तिहरूलाई क्लमः  थका 
विश्वक्मद्रारा रचना गरिएको मम  मेरो तन्द्रा  आलस्य 


रामालन्द्री टीका 


२० ५७ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २२ 
पराभवः  पराजय उपसगांः च  विघ्नहरू पनि 
न सम्भवन्ति  हैदैनन् न  हदेनन् 


ताक्यार्थ त्यसैले सावर्णि मन्वन्तर नआडन्जेल यिनी विश्वक्मलि बनाएको सुतल लोकमा गएर 
नसून्। मेरो कृपादृष्टिका कारण त्यहाँ बस्ने व्यक्तिहरूलाई मनोरोग, शारीरिक रोग, थकाड, 
आलस्य, शत्रुबाट हुने पराजय र कुनै पनि प्रकारका विघ्नहरू हदेनन् । 


इन्द्रसेन महाराज याहि भो भद्रमस्तु ते। 
सुतलं स्वगिभिः प्रार्थ्यं ज्ञातिभिः परिवारितः ॥ ३३॥ 


पदार्थ स्वगिमिः  स्वर्गलोकमा बस्ने तेि तिम्रो 
इन्द्रसेन  इन्द्रपद प्राप्त गरेका देवताहरूद्रारा पनि भद्रं  कल्याण 


भो महाराज  हे महाराज बलि प्रार्थ्यं  प्राप्त गर्न खोजिने अस्तु  होस् 
ज्ञातिभिः  आफन्तजनहरूले सुतलं  सुतल लोकमा 
परिवारितः  युक्त भई याहि  जाऊ त्यहं 
ताक्यार्थ बलिलाई सम्बोधन गरेर भगवान् भन्नुहन्छ इन्द्रपद समेत प्राप्त गरेका हि महाराज 
बलि ! तिमी आपफ्ना सम्पूर्ण आफन्तहरूलाई लिएर देवताहरूद्रारा पनि प्राप्त गर्न खोजिने 
सुतललोकमा जाऊ, त्यहां तिम्रो कल्याण होस् । 


न त्वामभिभविष्यन्ति लोकेशाः किमुतापरे । 
त्वच्छासनातिगान् दैत्यांश्चक्रं मे सूदयिष्यति ॥ ३४॥ 





पदार्थ गर्न सवने छैनन्   दैत्यहरूलाई 
लोकेशाः  लोकपालहरूले पनि अपरे  अरूको त मे  मेरो 

त्वां  सुतलमा बसेका किम् उत  के कुरा गर्नु चक्रं  चक्रले 
तिमीलाई त्वच्छासनातिगान्  तिम्रो सूदयिष्यति  मारन 
न अभिभविष्यन्ति  पराजित शासनलाई अतिक्रमण गर्ने 





वाक्यार्थ सुतलमा बसेको समयमा तिमीलाई लोकपालहरूले पनि पराजित गर्न सक्ने छैनन्। 
अरूकोतके कुरा? तिम्रो शासनलाई अतिक्रमण गर्ने दैत्यहरूलाई मेरो चक्रले मारिदिने। 


रक्षिष्ये सवंतोऽदहं त्वां सानुगं सपरिच्छदम् । 
सदा सन्निहितं वीर तत्र मां द्रक्ष्यते भवान् ॥ ३५॥ 


पढार्थ सवंतः  सम्पूर्ण विघ्नहरूबाट साधनहरूले सहित 
वीर  हे वीर बलि सानुगं  अनुचरले सहित त्वां  तिमीलाई 
अहं  म सपरिच्छदं  भोगका रक्षिष्ये  रक्ना गर्नु 


रामालन्द्री टीका 


३० ७८ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २२ 
तत्र  त्यस सुतलमा सदा  सधं द्रक्ष्यते  देखने 

भवान्  तिमीले सन्निहितं  नजिकमा 

मां  मलाई ठढोकामा 


ताक्यार्थ हे वीर बलि! म तिम्रा सम्पूर्ण अनुचर र भोगसाधनले सहित तिमीलाई पनि 
विघ्नहरूबाट रक्षा ग्न । त्यस सुतलमा सर्धं तिमीले मलाई आफ्नै नजिकमा ढोकामा देखन 
पाउनेक्छो । 


तत्र दानवेदत्यानां सङ्गात् ते भाव आसुरः। 
दुष्ट्वा मदनुभावं वे सद्यः कुण्ठो विनङ्क्ष्यति ॥ ३६ ॥ 


पदढार्थ आसुरः  असुरसम्बन्धी ः  निश्चय ने 
दानवदैत्यानां  दानव र भावः  भाव छ त्यो कुण्ठः  दमित भई 
दैत्यहरूको तत्र  त्यस सुतल लोकमा सद्यः  तुरुन्त 

सङ्गात्  संसर्गबाट मदनुभावं  मेरो प्रभावलाई विनङ्क्ष्यति  नष्ट हुनेछ 
ते तिग्रो दष्ट्वा  देखेर 





ताक्यार्थ दानव र दैत्यहरूसंगको संसर्गका कारण तिमीमा रहेको जुन आसुरभाव छ त्यो पनि 
सुतललोकमा मेरो प्रभावलाई देखेर दमित भई तुरुन्त नष्ट हुने । 

विवरण माधथिका चार श्लोकमा भगवान्ले बलिलाई सम्बोधन गरी उनलाई सुतल लोकमा 
रहन आज्ञा दिनुभएको छ । भगवान्को लीला पनि विचित्र छ । जुन वेला बलि तीनै लोकका राजा 
थिए, त्यो वेला उहाँ बलिको विरोधी बनेर आउनुभयो । अब जब बलि निष्किञ्चन बनेका छन् 
तब उहाँ बलिलाई महाराज भनी सम्बोधन गर्नृहुन्छ। आप्ना परिवारसहित सुतलमा र॑दा 
तिमीलाई मेले नै द्वारपाल भई रक्षा गर्नु र कुनै लोकपालले पनि तिमीमाथि दुर्भावना राख्न सक्ने 
कैनन् भनी भगवानूले बताउनुभएको छ । त्यहोँ दानवहरूसंग बस्दा फेरि दानवी स्वभावले मलाई 
हजुरबाट विमुख बनाडउला नि ? भन्ने बलिको मनभित्रके आशङ्ालाई जानी भगवान् उत्तर दिनुहन्छ 
कि हे बलि ! त्यहाँ तिग्नो मनमा असुरहरूको सङ्गतद्रारा जुन अलिअलि दुर्भाव उत्पन्न हुन्छ, त्यो 
मलाई देख्नाले नष्ट भडइहाल्छ । सर्वसमर्थ परमात्माले बलिले जहिले चाहन्छन् तले देखिने गरी 
उनको अनुचर भई रहनु बलिको लागि सानो सम्मान र गौरवको कुरा थिएन। भगवान्ले आफना 
भक्तहरूको गौरवलाई कटिले पनि तिरस्कार गर्नृहुन्न । असुरराज बलिलाई उांले अकिञ्चन त 
बनाइदिनुभयो, तर आर्फैलाई समेत सुम्पी फेरि अनन्त सम्पदाको मालिक बनाइदिनुभयो । अरू 
कुनै भक्तको लागि भगवानूले सेवकको रूप लिएको कुनै चरित्रमा सु्निंदेन । वास्तवमा बलिको 
आत्मनिवेदनको यही विशेषता हो कि यसबाट भगवान् उनैको सेवक बन्नुभएको छ । भगवानूबाट 
केही पाउने इच्छा नराखी आफ्नो सम्पूर्ण वस्तु उहाँमा अर्पण गर्ने र अकिञ्चन भई मग्न रहने 
भक्तहरू भगवान्लाई पनि सेवक बनाउन सक्छन्। बलिको जीवनमा भगवान्को कृपा समुद्रको 
छाल जस्तो बनेर आएको छ। समृद्रको छालले पहिले त नजिकको चटरानलाई फुटाउनै खोजे फँ 


रामालन्द्री टीका 


३०७९ 
अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २२ 


भर्याप्ये आक्रमण गर्छ, तर जब त्यस प्रहार्ारा पनि चटरानलाई केही हदेन तब त्यो छालले 
सललल बगी त्यही चट्रानके चरण पखाल्न पुग्छ। भगवानूले पनि बलिको धैर्यलाई फुटाउने गरी 
सर्वस्व नै उनबाट खिच्नुभयो, बलि त्यसबाट अविचलित भएपच्छि उह बलिकै सेवक भई सुतलमा 
गई रहनुभयो । यसरी यस प्रसङ्गले भगवान्ले भक्तमाथि गर्ने हदेसम्मको परीक्षा र पछि गर्ने अनन्त 
कृपा दुबेलाई देखाएको छ। 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायामष्टमस्कन्धे 
वामनप्रादुभोवे बलिवामनसंवादो नाम द्वाविंशोऽध्यायः ॥ २२॥ 


रामालन्द्री टीका 


२०८  


अष्टम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


अध्याय २३ 


भ  
अथ तयावशाऽष्वायः 


बन्धनमूक्त भएपच्ि बलि सुतल लोक जानु 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
इत्युक्तवन्तं पुरुषं पुरातनं महानुभावोऽखिरसाधुसम्मतः। 
बद्धाञ्जलिवांष्पकलाकुलेक्षणो भक्त्युद्गलो गद्गदया गिरावीत्॥ १॥ 


पढार्थ 

इति  यसप्रकार 

उक्तवन्तं  बोलिसक्नुभएका 
पुरातनं  सनातन 

पुरुषं  पुरुष वामन 
भगवानूलाई 

महानुभावः  महानुभाव 


अखिलसाघुसम्मतः  लोकमा 
सम्पूर्ण सज्जनहरूद्वारा प्रशंसित 
बाष्पकलाकुलेक्षणः  आंसुका 
थोपाहरूले भिजेको आंखा 
भएका 

भक्त्युटुगलः  भक्तिभावका 
कारण गला अवरुद्ध भएका 


बद्धाञ्जलिः  हात जोडेर 
बसेका बलिले 
गद्गदया  गद्गद भएको 
गिरा  वाणीले 
अ्वीत्  भने 





वाक्यार्थ यसरी सनातन पुरुष भगवान् वामनले भन्नुभएपचछ्छि लोकमा सज्जनहरुद्ारा प्रशंसित 
महानुभाव बलिका आंँखा आंँसुले भिजे । प्रबल भक्तिभावका कारण गला अवरुद्ध भएका उनले 
हात जोडेर र हर्षले गद्गद भएको वाणीद्रारा भगवान्लाई भने । 


बलिरुवाच बलिले भने 
अहो प्रणामाय कृतः समुद्यमः प्रपन्नभक्ताथविधो समाहितः । 

र,   र, मैररलन्धपू्ो     
यल्खोकपाटेस्त्वद्नुग्रहो ऽमरेरलन्धपूवाऽपसदेऽसुरेऽपितः ॥ २॥ 


पदार्थ 
अहो  अहो 


प्रणामाय  नमस्कारका लागि 


कृतः  गरिएको 
समुद्यमः  मेरो प्रयासले नै 
प्रपन्नभक्ताथविधो  शरणमा 


आएका भक्तहरूलाई दिडने 
पुरुषार्थको प्राप्तिमा 

समाहितः  मलाई पनि राखियो 
यत्  जुन प्रयासका कारण 
लोकपा स 

  लोकपाल 

र 
अमरः  देवताहणरूद्रारा पनि 


अलन्धपूवं  अगाडि कहिल्यै 
प्राप्त नगरिएको 

त्वदूनुयहः  हजुरको अनुग्रह 
अपसद  नीच 

असुरे  म असुरमा 





अपिंतः  अर्पण गरियो 


ताक्यार्थ अहो ! हजुरलाई गरिने नमस्कारका लागि गरिएको प्रयासद्वारा मात्र मलाई यस्तो 
पुरुषार्थको प्राप्ति भयो, जो हजुरको शरणमा आएका भक्तहरूले मात्र प्राप्त गर्दछन्। हजुरलाई 
भक्तिपूर्वक नमस्कार गरेर लोकपालहरू र देवताहरूले पनि प्राप्त गर्न नसक्ने हजुरको अनुग्रह 
आज मजस्तो नीच असुरलाई प्राप्त भयो । 


रामालन्द्री टीका 


३०८१ 
अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २३ 
श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 


इत्युक्त्वा हरिमानम्य बरह्माणं सभवं ततः। 
 ५ प्रीतो   भ 
विवेश सुतलं प्रीतो बलिमुक्तः सहासुरेः ॥ ३॥ 





पदार्थ प्रीतः  अति प्रसन्न भई आनम्य  नमस्कार गरेर 
इति  यति कुरा प्रार्थना हरि  वामनरूप भगवान्लाई असुरैः सह  सम्पूर्ण असुरले 
उक्त्वा  भनेर ततः  त्यसपछि सहित भएर 

मुक्तः  पाशमुक्त भएका सभवं  शिवजीले सहित भएका सुतठं  सुतलमा 

बलिः  बलि बरह्माणं  ब्रह्माजीलाई विवेश  प्रवेश गरे 


ताक्यार्थ यस्तो प्रार्थना गरिसेकपच्ि पाशबाट मुक्त भएका बलिले अति प्रसन्न भई वामनरूप 
भगवान् श्रीहरिलाई, ब्रह्माजीलाई र शङ्रजीलाई सादर नमस्कार गरे र सम्पूर्ण असुरहरूलाई 
साथमा लिई सुतल लोकमा प्रवेश गररे। 


एवमिन्द्राय भगवान् प्रत्यानीय त्रिविष्टपम् । 
पूरयित्वादितेः काममरासत् सकं जगत् ॥ ४॥ 





पदार्थ प्रत्यानीय  फकणएिरि सकलं  सम्पूर्ण 

एवम्  यसरी बलिबाट अदितेः  अदितिको जगत्  जगतलाई 
खोसिएको कामं  इच्छालाई अरासत्  पालन गर्नुभयो 
त्रिविष्टपम्  स्वर्ग पूरयित्वा  पूर्ण गराई 

इन्द्राय  इन्द्रलाई भगवान्  भगवान् नारायणले 


ताक्यार्थ यसरी भगवान् नारायणले बलिबाट खोसिएको स्वर्गलोक इन्द्रलाई फर्काएर देवमाता 
अदितिको मनोरथ पूर्ण गर्नुभयो र सम्पूर्ण जगत्को पालन गर्नुभयो । 


कन्धप्रसादं निरुक्तं पोत्रं वंशधरं बलिम्। 
निशाम्य भक्तिप्रवणः प्रह्ाद् इदमनवीत् ॥ ५॥ 


पढार्थ निमुक्तं  पाशमुक्त निशाम्य  देखेर 
भक्तिप्रवणः  भक्ति गर्न तत्पर वंडाधरं  आपनो वंशलाई इदं  यसो 
प्रहादः  प्रह्मादले निरन्तरता दिने अबवीत्  भने 
रन्धप्रसादं  भगवान्को अनुग्रह पोत्रं  नाति 

पाएका बलिम्  बलिलाई 





ताक्यार्थ भगवान्को भक्ति गर्न सदा तत्पर रहने प्रह्ादले आफ्नो वंशलाई बढाउने नाति बलिले 
भगवानूको अनुग्रह प्राप्त गरेको र उनी वरुणपाशबाट पनि मूक्त भएको देखेर भने। 


रामालन्द्री टीका 


३०८२ 

अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २३ 
प्रह्ाद् उवाच प्रहादले भने 
अ     अ न थ श्रीनं ९ अ 
नेमं विरिञ्चो लभते प्रसादं न श्रीनं शव॑ः किमुतापरे ते । 
यन्नोऽसुराणामसि दुर्गपालो विवाभिवन्येरपि वन्दिताङ्धिः ॥ ६॥ 


पढार्थ दुग॑पालः  किल्लाको रक्षक शवः  शङ्करले पनि 
विरवाभिवन्द्ैः अपि  सम्पूर्ण असि  हनुभएको छ न  पाउनुभएको छैन 
जगत्का पूज्य ब्रह्मा आदि यत् इमं  जुन यो उत अपरे  अरू 
देवताहरुद्रारा पनि प्रसादं  हजुरको प्रसन्नता ते  ती इन्द्र आदि देवताहरूले 
वन्दिताङ्परिः  चरणको बन्दना विरिञ्चः  ब्रह्माजीले पनि पाएनन् भनी 

गरिएका हजुर न ठभते  पाउनुभएको छैन किम्  के भनिरहनु 

नः  हामी श्रीः  लक्ष्मीजीले 

असुराणां  असुरहरूको न  पाउनुभएको छैन 





ताक्यार्थ सम्पूर्ण जगत्का पूज्य ब्रह्मा आदि देवताहरूद्वारा पनि चरणकमलको वन्दना गरिएका 
हजुर हामीजस्ता असुरहरूको रक्षक हुनुभएको छ। हजुरबाट यस्तो अपूर्व प्रसाद ब्रह्माजीले, 
शङरजीले र स्वयं माता लक्ष्मीजीले पनि प्राप्त गर्नुभएको छैन भने अरू इन्द्र॒ आदि देवताहरूको त 
के कुरा गर्नु? 


यत्पादपदूममकरन्दनिषेवणेन 
बह्मादयः शरणदाइनुवते विभूतीः । 
कस्माद् वयं कुसृतयः खलयोनयस्ते 
दाक्षिण्यदुष्टिपद्वीं भवतः प्रणीताः ॥ ७ ॥ 


पदार्थ विभूतीः  सृष्टि, स्थिति, लय ति वयं  त्यस्ता हामीहरू 
रारणद  हे आश्रयदाता आदि काम गर्ते सामर्थ्य दाक्षिण्यदुष्टिपदवीं  
ब्रह्मादयः  ब्रह्मा आदि अदनुवते  प्राप्त गर्नुहुन्छ अनुग्रहणपूर्ण दृष्टिपथमा 
देवताहरूले भवतः  त्यस्ता हजुरको कस्मात्  कसरी 
यत्पादपदुममकरन्दनिषेवणेन  कुसृतयः  दुराचारी प्रणीताः  प्राप्त भयौँ 
जसको चरणकमलको खलयोनयः  उग्र असुर जातिमा 

पुष्परसको सेवनद्वारा उत्पन्न भएका 





वाक्यार्थ हे आश्रयदाता ! हजुरको चरणकमलको पुष्परसको सेवनद्वारा नै ब्रह्मा आदि 
देवताहरूले जगत्को सृष्टि, स्थिति, लय आदि कामहरू गर्ने सामर्थ्य प्राप्त गर्नहुन्छ । त्यस्ता अनन्त 
महिमाले सम्पन्न हजुरको कृपादृष्टिमा हामी दुराचारी र स्वभावैले उग्र असुरजातिमा उत्पन्न 
भएकाहरू कसरी पर्न सक्यौँ ? 


रामालन्द्री टीका 


३०८३ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २३ 


चित्रं तवेहितमहोऽमितयोगमाया 
लीलाविसुृष्टभुवनस्य विशारदस्य । 
सवांत्मनः समदृशो विषमः स्वभावो 
भक्तप्रियो यदसि कल्पतरुस्वभावः ॥ ८ ॥ 





पदार्थ समदुः  समदर्शी हजुरको चित्रं  विचित्र छ 
अमितयोगमायालीलाविसृष्ट विषमः  पक्षपातपूर्ण यत्  किनभने 

भुवनस्य  अचिन्त्य स्वभावः  स्वभाव छ कल्पतरुस्वभावः  कल्पवृक्ष यै 
योगमायाको लीलाद्रारा सम्पूर्ण इति  यस प्रकारको समस्वभाववाला भएकाले 
लोकको सृष्टि गर्न तव  हजुरको भक्तप्रियः  भक्तहरूका प्रिय 
विशारदस्य  निपुण ईहितं  चेष्टा असि  हुनृहन्छ र भक्तकै 
स्वात्मनः  सर्वात्मा अहो  आश्चर्य मनोरथ पूर्ण गर्नृहन्छ 


ताक्यार्थ हे भगवान् ! आफ्नो अचिन्त्य शक्ति भएको योगमायाको लीलाट्रारा सम्पूर्णं लोकको 
सृष्टि गर्न निपुण हजुर सर्वात्मा र समदर्शी हूनुहन्छ । तापनि हजुरको स्वभाव पक्षपातपूर्ण देखिन्छ 
किनभने हजुर आपफना भक्तहरूको मात्र मनोरथ पूर्ण गर्नृहुन्छ यस्तो हजुरको चेष्टा बडो 
विचित्रको लाग्छ। हजुर कल्पवृक्ष भँ समस्वभाववाला भएकाले आफ्नो शरणमा आउने 
भक्तहरूलाई ने प्रेम गर्नृहुन्छ र उनीहरूको मनोरथ पूर्ण गर्नृहुन्छ । 

वितवरण यस श्लोकमा भगवानूले आपना भक्तहरूमाथि परम अनुग्रह गर्नृहुन्छ, तर पनि यसबाट 
उहांमा विषमताको दोष आँदेन भनी बताइएको छ । परमात्मा सर्वसमर्थ हूनुहुन्छ । उहँले आपफना 
भक्तहरूको संसाररूपी सडटलाई नष्ट गरिदिनुहन्छ कि गर्नृहुन्न ? यदि गर्नृहन्छ भने आपफूलाई पूजा 
गर्नृहरूको मात्र उद्धार ग्ने भगवान् पक्षपाती या विषम व्यवहार गर्न हुनहुन्छ । यदि भक्तहरूको 
दुःख नष्ट गर्नृहुन्न र कर्महरूको कारणले हुने सुखदुःख व्यवस्थालाई हेरिरहनुहुन्छ भन्ने हो भने 
पनि त्यस्ता असमर्थ एवं मूकदर्शक भगवान्को स्तुति किन गर्ने ? आखिर आपफ्ना भक्तहरूलाई 
दुःखबाट नबचाए त भक्तिको कुनै प्रयोजन पनि हैदेन। यी आपत्तिहरूको समाधान गर्न 
आचार्यहरूले कल्पवृक्षको दृष्टान्त प्रस्तुत गर्नुभएको छ । जसरी कल्पवृक्षको मुनि गएर जसले जे 
माग्यो त्यसले त्यही पारं, नजिक नजाने व्यक्ति त्यो अवसरबाट वञ्चित हृन्छ। त्यसै गरी 
जगत्कर्ता परमात्माको भक्ति गरी उहाँको नजिक जाने व्यक्ति उसले चाहेअनुसार संसारबाट छ्ुटन 
समर्थ हन्छ भने दम्भी व्यक्ति, जो भगवान्को शरणमा जोँदेन, ऊ त्यो कृपाबाट वञ्चित हुन्छ । 
आफ्नो वरिपरि आउनेलाई नै आगोपानी या रुख आदि सबै पदार्थले हित गर्ने हृन्, त्यसबाट 
आगोमा या वृक्षमा आफनो नजिककालाई मात्र ताप या शीतलता दिने भन्ने आरोप नआए 
भगवानूमा पनि आरोप आँदेन । बरु भगवान्को कृपा चाहने भए भक्तिपूर्वक उहाँको निकटमा 
जानुपर्दछ भन्ने भाव दृष्टान्तपूर्वक यहाँ बताइएको छ । 


रामालन्द्री टीका 


३०८४ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २३ 
श्रीभगवानुवाच श्री भगवान्ले भन्नुभयो 
वत्स प्रहाद भद्रं ते प्रयाहि सुतलालयम् । 
मोदमानः स्वपेत्रेण ज्ञातीनां सुखमावह ॥ ९॥ 
पदढार्थ सुतलालयम्  सुतलरूप घरमा ज्ञातीनां  कुलकुटुम्बहरूलाई 
वत्स  बाबु प्रयाहि  जाऊ त्यां सुखं  सुख 
प्रहाद  प्रह्माद स्वपोत्रेण  आप्नो नातिका आवह  प्राप्त गराऊ 
ते तिस्रो साथ 
भद्रं  कल्याण होस् मोदमानः  प्रसन्न रही 





ताक्यार्थ हे बाबु प्रह्लाद ! तिम्रो कल्याण होस् । अब तिमी पनि सुतललोक जाऊ । त्यहँ गएर 
आफ्ना नाति बलिका साथ सुखपूर्वक बस र आपफ्ना कुलकुटुम्बहरूलाई पनि सुखी गराऊ । 


नित्यं द्रष्टासि मां तत्र गदापाणिमवस्थितम् । 
मदरांनमहाह्यदध्वस्तकमनिबन्धनः ॥ १०॥ 


पदार्थ 
तत्र  त्यो सुतलमा 


मां  मलाई 
नित्यं  सर्धं 


गदापाणिं  गदा हातमा लिएको द्रष्टासि  देख्नेौ 


अवस्थितम्  उभिदरहेको 


मदरांनमहाहदध्वस्तकम 





निबन्धनः  मेरो दर्शनबाट 
उत्पन्न परमानन्दद्वारा तिम्रो 
सम्पूर्ण कर्मबन्धन नष्ट हुनेछ 


ताक्यार्थ सुतलमा तिमीले गदा हातमा लिएर उभिदरहेको मलाई स्थ दर्शन गर्न पाउनेछछौ । मेरो 
दर्शनजन्य परमानन्दका कारण तिम्रो सम्पूर्ण कर्मबन्धन पनि नष्ट हुने । 


श्रीडुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 

आज्ञां भगवतो राजन् प्रहादो बलिना सह । 
बाढमित्यमलप्रज्ञो मृषघ्न्याघाय कृताञ्जलिः ॥ १९॥ 
परिकरम्यादिपुरुषं सवांसुरचमूपतिः। 
प्रणतस्तदनुज्ञातः प्रविवेश महाबिलम् ॥ १२॥ 


पदढार्थ 

राजन्  हे राजा परीक्षित् 
भगवतः  भगवान्को 
आज्ञां  आज्ञालाई 


मूधिनि  शिरोपर गरी 
बाटम् इति  हवस् भनी 
आधाय  स्वीकार गरेर 
अमलप्रज्ञः  शुद्धनुदधि भएका 





सवांसुरचमुपतिः  सम्पूर्ण 
असुरसेनाका स्वामी 
प्रहादः  प्रह्नादले 
कृताञ्जलिः  हात जोडेर 


रामालन्द्री टीका 


३०८५ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २३ 
आदिपुरुषं  आदिपुरुष प्रणतः  पुनः प्रणाम गरी बलिना सह  बलिले सहित 
भगवानूलाई तदनुज्ञातः  भगवान्बाट आज्ञा महाबिलम्  सुतल लोकमा 
परिक्रम्य  प्रदक्षिणा गरेर लिई प्रविवेश  प्रवेश गरे 


ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! भगवान् वामनको आज्ञालाई शिरोपर गरी ८हवस् भनेर शुद्धबुदधि 
भएका सम्पूर्ण असुरसेनाका स्वामी प्रह्नादले स्वीकार गर्नुभयो । त्यसपछि आदिपुरुष भगवान्लाई 
नमस्कारपूर्वक प्रदक्षिणा गरेर प्रणाम गरी भगवान्को आज्ञा लिई प्रह्लाद बलिलाई लिएर सुतल 
लोकमा प्रवेश गरे। 


अथाहोशनसं राजन् हरिनांरायणोऽन्तिके । 
आसीनमृत्विजां मध्ये सदसि ब्रह्मवादिनाम् ॥ १३॥ 





पदार्थ ऋत्विजां  ऋत्विक्हरूको हरिः  श्रीहरि 
राजन्  हे राजा परीक्षित् मध्ये  बीचमा नारायणः  नारायणले 
अथ  त्यसपछि अन्तिके  आफ्नै नजिकमा आह  भन्नुभयो 
जह्यवादिनाम्  ब्रह्मज्ञानीहरूको आसीनं  बसेका 

सदसि  सभामा उानसं  शुक्राचार्यलाई 


ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! त्यसपच्छि ब्रह्मज्ञानीहरूको सभामा यज्ञका ऋत्वि क्हरूको बीचमा 
आफ्नै नजिक बसेका दैत्यगुरु शुक्राचार्यलाई भगवान् श्रीहरिले भन्नुभयो । 


ब्रह्मन् सन्तनु शिष्यस्य कमच्छिद्रं वितन्वतः। 
यत् तत् कमसु वेषम्यं बरह्दुष्टं समं भवेत् ॥ १४ ॥ 


पदार्थ यत्  जुन ध  तलमाथि 
नह्यन्  हे ब्राह्मण चिद्रं  त्रुटि न्यूनता भयो ह्यदुष्टं  ब्राह्मणहरूको 
क्म  यज्ञ आदि कर्म तत्  त्यसलाई कृपादृष्टिले 

वितन्वतः  गर्न सन्तनु  पूर्ण गराउनुहोस् समं  परिपूर्ण 

शिष्यस्य  शिष्यको कमसु  कर्ममा भएको भवेत्  हन्छ 





ताक्यार्थ हे ब्राह्मण ! आफ्नो शिष्य बलिले गरेको यस अश्वमेध यज्ञमा जेजे त्रुटि वा 
अपूर्णता भएको छ त्यसलाई अब तपाईले पूर्ण गराउनुहोस्। किनभने कर्ममा भएका त्रुटिहरू 
ब्राह्मणहरूको कृपापूर्ण दृष्टिले नै पूर्ण हन्छन्। 


रुर उवाच शुक्राचार्यले भने 
कुतस्तत्क्मवेषम्यं यस्य कर्मेश्वरो भवान् । 
यज्ञेशो यज्ञपुरुषः सवंभावेन पूनितः॥ १५॥ 


रामालन्द्री टीका 


२०८६ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २३ 
पदार्थ यज्ञेशः  यज्ञका फलदाता  तत्कर्मवेषम्यं  त्यस्ता बलिको 
यस्य  जुन बलिद्रारा यज्ञपुरुषः  यज्ञरूपले उपास्य यज्ञमा दोष 

सव॑भावेन  परमभक्तिपूर्वक भवान्  हजुर कुतः  कसरी हुन सक्दलछ 
कर्मेर्वरः  कर्मका प्रवर्तक पूनितः  पूजित हुनुभयो 





ताक्यार्थ हे प्रभु! बलिले सर्वस्व समर्पण गरी परमभक्तिभावयपूर्वक यज्ञ॒ आदि कर्मका 
प्रवर्तक, यज्ञफलदाता, यज्ञपुरुष स्वयं हजुरको पूजा गरेका छन्। अतः बलिको यज्ञमा कुनै पनि 
दोष कसरी होला र? 


मन्तरतस्तन््रतरिच्रं देशकालाहंवस्तुतः। 


    


सवं करोति निरिख्द्रं नामसङ्कीतंनं तव ॥ १६॥ 





पदार्थ पात्र र वस्तुबाट हुने नामसङीतंनं  नामकीर्तनले 
मन्त्रतः  मन्त्रनाट सवं  सम्पूर्ण मात्र पनि 

तन्त्रतः  विधिबाट छिद्रं  त्रुटिलाई निरिख्द्रं  त्रुटिरहित 
देशकालाहंवस्तुतः  देश, काल, तव  हजुरको करोति  गराइदिन्छ 


ताक्यार्थ स्वर आदि बिभ्रिएर हुने मन्त्रदोष, अनुष्ठान विपरीत भएर हुने तन्त्रदोष, त्यसै गरी 
देश, काल, पात्र र वस्तु दक्षिणा आदिबाट हुने सबै त्रुटिहरू हजुरको नामसङ़ीर्तनबाट नै 
त्रुटिरहित हृन्छन् । 


तथापि वदतो भूमन् करिष्याम्यनुशासनम्। 
एतच्छ्रेयः परं पुंसां यत् तवाज्ञानुपालनम् ॥ १७ ॥ 





पदार्थ करिष्यामि  सम्पन्न ग्नं पालन 

भूमन्  हे सर्वात्मा किनभने एतत्  यो 

तथा अपि  त्यसो भए पनि यत्  जुन पुंसां  पुरुषहरूको लागि 
वदतः  आज्ञा दिने हजुरको तव  हजुरको परं श्रेयः  परम कल्याणको 
अनुरासनम्  आज्ञालाई आज्ञानुपालनम्  आज्ञाको विषय हो 


ताक्यार्थ हे सर्वात्मा ! यद्यपि हजुरको कृपादृष्टि रहेको हदा यो कर्ममा कुनै वैगुण्य वा 
त्रुटिहरू छैनन् तापनि हजुरले मलाई आज्ञा दिनुभएको हूनाले म त्यो हजुरको आज्ञापालन अवश्य 
ग्नं किनभने हजुरको आज्ञापालन गर्नु नै पुरुषहरूको सबेभन्दा ठुलो कल्याण हो । 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
अभिनन्दय हरेराज्ञामुशना भगवानिति । 
यज्ञच्छ्द्रं समाधत्त बठेरविप्रषिभिः सह ॥ १८॥ 


रामालन्द्री टीका 


२० , 


अध्याय २३ 


मिलेर 
समाधत्त  पूरा गरे 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 

पदार्थ भगवान्  भगवान् विप्रषिभिः सह  ब्रहमर्षिहरूसंग 
इति  यसरी उदाना  शुक्राचार्यले 

हरेः  भगवान् श्रीहरिको बलेः  बलिको 

आज्ञां  आज्ञालाई यज्ञच्छिद्रं  यज्ञमा गर्व बाँकी 

अभिनन्य  स्वीकार गरेर रहेका कर्महरू 





ताक्यार्थ यसरी शुक्राचार्यले भगवान् श्रीहरिको आज्ञालाई स्वीकार गरेर बलिको यज्ञमा गर्न 


नाँकी रहेका कर्महरुू ब्रहर्षिहरूका साथ मिलेर पूर्ण गरे। 


एवं बलेमंहीं राजन् भिक्षित्वा वामनो हरिः । 


ददो भ्रात्रे महेन्द्राय त्रिदिवं यत् परेहंतम् ॥ १९॥ 


पढार्थ बलेः  बलिबाट 
राजन्  हे राजा परीक्षित् महीं  पृथिवीलाई 
वामनः  वामनरूप भिक्षित्वा  भिक्षा मागेर 
हरिः  भगवान् श्रीहरिले यत्  जुन 

एवं  यसरी परैः  शत्रद्रारा 


हृतम्  हरण गरिएको 
त्रिदिवं  स्वर्ग थियो त्यो 
भ्रात्रे  दाजु 

महेन्द्राय  महेन्द्र इन्दर लाई 





ददो  दिनुभयो 


ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! यसप्रकार दैत्यराज बलिसंँग पुथिवीको भिक्षा मागेर वामनरूप 


भगवान् श्रीहरिले स्वर्गलोक आप्ना दाजु इन्द्रलाई दिनुभयो । 
प्रजापतिपति््रह्या देवषिपितुभूमिपेः। 


 भ म र १ 
दृक्षभृग्वा्गरासुख्यः कुमारण भ्वन च ॥ २० ॥ 


 प्रीतये  
कंडयपस्यादतः प्रीत्ये सवभूतभमवाय च । 


लोकानां लोकपालानामकरोद् वामनं पतिम् ॥ २१॥ 


पदार्थ अङ्गिरा आदि 
प्रजापतिपतिः  प्रजापतिहरूका कुमारेण  सनत्कुमार र 


स्वामी भवेन च  भगवान् शङ्रले 
ब्रह्मा  ब्रह्माजीले सहित भई 
देवषिपितुभूम्िः  देवता, ऋषि, कश्यपस्य  कश्यप र 
पितु, मनु अदितेः च  अदितिको 


्षभृग्वद्धिरोमुख्ये 


दक्षमृग्वद्विरो  दक्ष, भृगु, प्रत्ये  प्रसननताका लागि र 





सवभूतभवाय  सम्पूर्ण 
प्राणीहरूको कल्याणका लागि 
वामनं  भगवान् वामनलाई 
५  
लोकानां  सम्पूर्ण लोक र 
लोकपालानां  लोकपालहरूको 
पतिम्  पति 

् 
अकरोत्  बनाउनुभयो 


ताक्यार्थ प्रजापतिहरूका स्वामी ब्रह्माजीले देवता, ऋषि, पिततु, मनु, मनुपुत्र दक्ष, भृगु, अङ्गिरा, 
सनत्कुमार र भगवान् शङूर आदिको साथमा कश्यप र अदितिको प्रसन्नता र सम्पूर्ण प्राणीहरूको 
कल्याणका लागि भगवान् वामनलाई सम्पूर्ण लोक र लोकपालहरूको पति बनाउनुभयो । 


रालालन्द्री टीका 


२३०८८ 


अष्टम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


वेदानां सर्वदेवानां धम॑स्य यासः भ्रियः। 
मङ्गलानां रतानां च कल्पं स्वगापवगंयोः ॥ २२॥ 
उपेन्द्रं कल्पयाञ्चक्रे पतिं सवेविभूतये । 
तदा सवौणि भूतानि भृशं मुमुदिरे नृप ॥ २३॥ 


पलढार्थ 

सर्वविभूतये  सबैको 
कल्याणका लागि 
सवेदेवानां  सम्पूर्ण 
देवताहरूको 

वेदानां  वेदहरूको 
धमंस्य  धर्मको 
यसः  यशको 


श्रियः  लक्ष्मीको 

मङ्गलानां  मङ्लको 

व्रतानां  त्रतहरूको 
स्वगांपवगंयोः च  स्वर्ग तथा 
मोक्षको पनि 

कल्पं  रक्षा गर्न समर्थ 
उपेन्द्रं  उपेन्द्र वामन लाई 
पतिं  रघ्नक 





अध्याय २३ 


कल्पयाञ्चक्रे  बनाउनुभयो 
नृप  हे राजा परीक्षित् 
तदा  त्यो वेलामा 

सवीणि  सम्पूर्ण 

भूतानि  प्राणीहरू 

भृरां  अत्यन्त 

मुमुदिरे  प्रसनन भए 


ताक्यार्थ सम्पूर्ण प्राणीहरूको कल्याणका लागि सम्पूर्ण देवता, वेद, धर्म, यश, लक्ष्मी, मङ्गल, 
त्रत, स्वर्ग र मोक्षको रक्ना गर्न समर्थ सर्वेश्वर भगवान् उपेन्द्र वामनलाई ब्रह्माजीले रक्षक 
बनाउनुभयो । हे राजा परीक्षित् ! त्यस वेलामा सम्पूर्ण प्राणीहरू अत्यन्त प्रसन्न भए । 


ततस्त्विन्द्रः पुरस्कृत्य देवयानेन वामनम् । 


न्द,     


लोकपाठेदिंवं निन्ये बह्मणा चानुमोदितः ॥ २४॥ 


पदार्थ   लोकपालहरूले विमानद्रारा 
ततः  त्यसपछि सहित भई दिवं  स्वर्गलोक 
ब्रह्मणा  ब्रह्माजीद्रारा वामनम्  भगवान् वामनलाई निन्ये  लगे 


अनुमोदितः  आज्ञा पाएका 
इन्द्रः च  इन्द्रले पनि 


पुरस्कृत्य  अगाडि राखेर 
देवयानेन  देवयान पुष्पक 





वाक्यार्थ त्यसपचछ्छि ब्रह्माजीबाट आज्ञा लिएर सम्पूर्ण लोकपालहरूले सहित भएका देवराज 
इन्द्रले विमानमा भगवान् वामनलाई सबैभन्दा अगाडि राखेर स्वर्गलोक लगे । 


प्राप्य त्रिभुवनं चेन्द्र उपेन्द्रभुजपालितः। 
श्रिया परमया जुष्टो मुमुदे गतसाध्वसः ॥ २५॥ 


पदार्थ भगवान्को बाहृद्रारा रक्षित त्रिभुवनं  तीनै लोक 
उपेन्द्रभुजपालितः  उपेन्ध॒ इन्द्रः च  इन्द्रले पनि प्राप्य  प्राप्त गरेर 


रामालन्द्री टीका 


अष्टम स्कन्ध 


परमया  सर्वश्रेष्ठ 
श्रिया  राजलक्ष्मीद्रारा 


श्रीमद्भागवत 


जुष्टः  सेवित भई 
गतसाध्वसः  निर्भय भई 


३०८९ 
अध्याय २३ 


मुमुदे  प्रसनन भए 


ताक्यार्थ उपे भगवानुद्रारा सुरक्षित इन्द्रले पनि तीनै लोकको साम्राज्य प्राप्त गरे। यसपच्ि 
सर्वश्रेष्ठ राजलक्ष्मीद्रारा सेवित भएका इन्द्र निर्भय एवं प्रसन्न भए । 


ब्रह्मा रवं कुमारश्च भृग्वाद्या मुनयो नृप । 
पितरः सर्वभूतानि सिद्धा वेमानिकार्च ये ॥ २६॥ 
सुमहत् कमं तद् विष्णोगांयन्तः परमद्भुतम् । 


गर्न नसक्ने 

तत् कमं  त्यो कर्मलाई 
गायन्तः  गाँदे 
स्वानि  आआफ्नो 


पिष्ण्यानि स्वानि ते जग्मुरदितिं च शशंसिरे ॥ २७॥ 
पढार्थ  सिद्धगण 
नृप  हे राजा येच  जो अरू 
ब्रह्मा  ब्रह्माजी वेमानिकाः  विमानारोही 
शावं  शङरजी देवगणहरू 
कुमारः  सनत्कुमार तेती सबै 


भृग्वाद्याः  भगु आदि 
मुनयः  मुनिहरू र 
पितरः च  पितृहरू 


विष्णोः  वामनरूप विष्णुको 
परम् अदुभुतम्  अत्यन्त 
आश्चर्यजनक 


धिष्ण्यानि  धामलोकमा 
जग्मुः  गए 

अदितिं च  अदितिलाई पनि 
शशंसिरे  प्रशंसा गरे 





संभूतानि  सम्पूर्ण प्राणीहरू सुमहत्  ज्यादै ठुलो अरूले 
वाक्यार्थ हे परीक्षित् ! ब्रह्माजी, शङ्रजी, सनत्कुमार, भृगु आदि मृुनिहरू, पित्ुहरू, सम्पूर्ण 
प्राणीहरू, सिद्धगण र ॒विमानारोही देवताहरू वामनरूप भगवान् विष्णुले गरेको अत्यन्त 
आश्चर्यजनक एवं अरूले गर्न नसक्ने त्यस कर्मको महत््वगान गर्दै आआपफ्नो लोकमा गए । 
उनीहरूले अदितिको पनि प्रशंसा गरे। 


सर्वेमेतन्मयाख्यातं भवतः कुलनन्दन । 
उरुकमस्य चरितं श्रोतृणामघमोचनम् ॥ २८॥ 


पदार्थ श्रोतृणां  श्रोताहरूको पनि सवम्  सबै 
कुलनन्दन  हे कुलवर्दक अघमोचनम्  पापनाशक चरितं  चरित्र 
परीक्षित् उरुक्रमस्य  भगवान् वामनको भवतः  तपारईलाई 
मया  मेले एतत्  यो आख्यातम्  बता 





ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! मैले तपार्ईदलाई भगवान् वामनको सम्पूर्ण चरित्र बताएं । यो चरित्र सुन्ने 
श्रोताहरूका सम्पूर्ण पापहरू नष्ट हुन्छन् । 


रामालन्द्री टीका 


३०९० 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २३ 


पारं महिम्न उरुविक्रमतो गृणानो 

यः पाथिवानि विममे स रजांसि मत्यंः। 
किं जायमान उत जात उपेति मत्यं 

इत्याह मन्त्रदुगृषिः पुरुषस्य यस्य ॥ २९॥ 


पढार्थ पार्थिवानि  पृथिवीका पुरुषस्य  परिपूर्ण भगवान्को 
यः  जसले रजांसि  कणहरू महिमाको पार 

उरुविक्रमतः  उरुक्रम वामन विममे  गन्दछ उपेति  प्राप्त गर्न सक्छ ? 
भगवान्को जायमानः  जन्मिनेवाला इति  यस्तो 

महिम्नः  महिमाको उत  अथवा मन्त्रदुक्  मन्त्रदरष्टा 

पारं  पार जातः  जन्मिएको ऋषिः  ऋषि वसिष्ठले 
गृणानः  पार्ंछ मत्यः  मानिस आह  भन्नुभएको छ 

सः  त्यस किं के 

मत्यः  मानिसले यस्य  जुन 





वाक्यार्थ जुन मानिस भगवान् उरुक्रम वामनको महिमाको पार पाउन चाहन्छ भने त्यसले 
पुथिवीका परमाणुहरू गनन चाहन्छ । त्यसैले मन्त्रद्रष्टा ऋषि वसिष्ठले के भन्नुभएको छ भने 
त्यस्तो व्यक्ति न जन्मिएको थियो, नत जन्मिन नै छ, जसले परिपूर्ण भगवान्को महिमालाई 
पूर्णतः जानेको होस् । 

य इदं देवदेवस्य हरेरदुभुतकमंणः। 


अवतारानुचरितं शुण्वन् याति परां गतिम् ॥ २०॥ 





पढार्थ अटभुतकमणः  अदभुत कर्म भएको आख्यान 

यः  जसले गर्न समर्थ रुण्वन्  सुन्द भने त्यसले 
इदं  यो हरेः  भगवान् श्रीहरिको परां गतिम्  सर्वोत्कृष्ट गति 
देवदेवस्य  देवाधिदेव अवतारानुचरितं  अवतार चरित्रयाति  प्राप्त गर्दछछ 


ताक्यार्थ अदभुत कर्म गर्ने देवाधिदेव भगवान् वामनको अवतार र चरित्र वर्णित यो आख्यान 
जसले सुन्द, त्यसले सर्वोत्कृष्ट गति प्राप्त गर्द । 


क्रियमाणे कमंणीदं देवे पित्रयेऽथ मातुष । 
यत्र यत्रानुकीर्त्येत तत् तेषां सुकृतं विदुः ॥ २९॥ 


पदढार्थ दिवे  देवतासंग सम्बन्धित पित्रे  पितृसंग सम्बन्धित 


रामालन्द्री टीका 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 

अथ  तथा इदं  यो भगवान् वामनको 
मानुषे  मनुष्यसंग सम्बन्धित चरित्र 

कर्मणि  कर्म अनुकीरत्यैत  कीर्तन गरिन्छ 


तेषां  ती कर्मकर्ताहरूको 
तत्  त्यो कर्म 


 ् 
क्रियमाणे  गर्दा 
यत्र यत्र  जहाँ जहां 





३०९१ 
अध्याय २३ 


सुकृतं  विधिपूर्वक सम्पन्न 
हुन्छ भन्ने कुरा 
विदुः  विद्रान्हरू जान्दछछन् 


ताक्यार्थ जहाँ जहोँ देवतासम्बन्धी, पित्सम्बन्धी र मनुष्यसंग सम्बन्धित कर्महरू गरिन्छन् 
त्यहाँ त्यहं भगवान् वामनको यो चरित्रकीर्तन गरिन्छ भने तीती कर्महरू विधिपूर्वक सम्पन्न 


हृन्छन् भन्ने कुरा विद्वानूहरू जान्दछछछन्। 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायामष्टमस्कन्धे 


वामनावतारचरिते जयोविंडोऽप्यायः॥ २३॥ 


रामालन्द्री टीका 


३०९२ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २४ 
अथ   घ्याय 
अथ चदुवशऽच्यायः 
भगवान्को मत्स्यावतार 
राजोवाच महाराज परीक्षिते भन्नुभयो 
भगवज्छरोतुमिच्छामि हरेरटुभुतकमंणः। 
अवतारकथामाद्यां मायामत्स्यविडम्बनम् ॥ १॥ 
पदार्थ गरिएको मत्स्यावतार आद्यां  पहिलो 
भगवन्  हे भगवान् अदटुभुतकमणः  अदभुत अवतारकथां  अवतारकथा 
मायामत्स्यविडम्बनम्  कर्महरू गर्ने श्रोतुम्  सुन्न 
मायाद्रारा माछछोको अभिनय हरेः  भगवान् श्रीहरिको इच्छामि  इच्छा गर्द 





ताक्यार्थ हे भगवान् शुकदेवजी ! आप्नो मायाद्रवारा मत्स्यावतार लिई अद्भुत कर्महरू गर्ने 


भगवान्को त्यही पहिलो अवतारको कथा सुननन चाहन्छु। 


यदथंमदधाद् रूपं मात्स्यं लोकजुगुप्सितम् । 
तमःप्रकृति दुमंषं कमंग्रस्त इवेर्वरः ॥ २॥ 
एतन्नो भगवन् स्वं यथावद् वक्तुमहसि । 
उत्तमरटोकचरितं सवंखोकसुखावहम् ॥ ३॥ 


पढार्थ भएको 

ईरवरः  साक्षात् ईश्वर भएर दुमषं  असह्य 

कमंग्रस्तः इव  कर्मबन्धनद्रारा मात्स्यं  माछोको 

बद्ध फ भई रूपं  रूप 

यदथंम्  जुन प्रयोजनका लागि अदधात्  धारण गर्नुभयो 
लोकुगुप्सितम्  लोकमा भगवन्  हे भगवान् ! 
निन्दित एतत्  त्यो 

तमःप्रकृति  तमोगुणी स्वभाव सर्वं  सबै 





सवंलोकसुखावहम्  सम्पूर्ण 
प्राणीहरूलाई सुख दिने 
उत्तमङलोकचरितं  पवित्र कीर्ति 
भएका भगवानूको चरित्र 
यथावत्  जस्ताको तस्ते 

नः  मलाई 

वक्तु  बताउन 

अहैसि  सक्नुहुन्छ 


ताक्यार्थ साक्षात् ईश्वर भएर पनि कर्मबन्धनद्रारा बद्ध फँ भई भगवानूले लोकमा निन्दित, 
तमोगुणी स्वभाव भएको एवं असह्य माछछोको रूप किन धारण गर्मुभयो ? हे शुकदेवजी ! पवित्र 
कीर्तिं भएका भगवानूको सम्पूर्ण प्राणीहरूलाई सुखप्रदान गर्ने त्यो चरित्र मलाई यथावतुरूपमा 


बताउनुहोस् । 


रामालन्द्री टीका 


३०९३ 
अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २४ 
सूत उवाच सूतजीले भन्नुभयो 


इत्युक्तो विष्णुरातेन भगवान् बादरायणिः । 
उवाच चरितं विष्णोम॑त्स्यरूपेण यत् कृतम् ॥ ४॥ 


पढार्थ बाद्रायणिः  शुकदेवजीले विष्णोः  भगवान् विष्णुको 
विष्णुरातेन  परीक्षितुद्रारा मत्स्यरूपेण  मत्स्य अवतार चरितं  त्यो चरित 

इति  यसप्रकार लिरई उवाच  बताउनुभयो 

उक्तः  सोधिएका यत्  जेजे चरित्र 

भगवान्  सर्वज्ञ कृतम्  गर्नुभयो 





वाक्यार्थ हे शौनक आदि ऋषिगण ! महाराज परीकषित्ले यस्तो प्रश्न सोधेपछि सर्वज्ञ 
शुकदेवजीले मत्स्यरूप धारण गरी भगवान् विष्णुले जेजस्ता लीलाचरित्रहरू गर्नभयो त्यो सबै 
बताउनुभयो । 


श्रीडुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
गोविप्रसुरसाधूनां छन्दसामपि चेश्वरः। 
रक्षामिच्छस्तनूधत्ते धर्मस्यार्थस्य चैव हि ॥ ५॥ 





पदार्थ छन्दसाम् अपि  वेदहरूको इच्छन्  चाहेर 
ईरवरः  सर्वसमर्थ भगवान्ले घमंस्य  धर्मको हि  निश्चय नै 
गोविप्रसुरसाधूनां  गाई, अर्थस्य च एव  अर्थको पनि तनूः  विभिन्न शरीर 
ब्राह्मण, देवता र साधुहरूको रक्षां  रक्षा धत्ते  धारण गर्नृहन्छ 


ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! सर्वसमर्थ भगवान्ले गाई, ब्राह्मण, देवता, वेद, धर्म र अर्थको रक्षा गर्न 
चाहेर नै विभिन्न शरीर धारण गर्नृहुन्छ । 


उच्चावचेषु भूतेषु चरन् वायुरिवेरवरः। 
नोच्चावचत्वं भजते निगंणत्वाद् धियो गुणः ॥ ६॥ 





पढार्थ निगुणत्वात्  निर्गुण हुनृभएका उच्वावचत्वं  उच्चता र 
उच्चावचेषु  उचनीच कारण नीचतालाई 

भूतेषु  सबै प्राणीहरूमा वायुः इव  वायु एँ न भजते  प्राप्त गर्नृहुन्न 
चरन्  अन्तर्यमीरूपले रहने धियः  प्रकृतिको 

ईदवरः  भगवान् गुणेः  गुणहरूद्रारा 


ताक्यार्थ भगवान् उचनीच सबे प्राणीहरूमा अन्तर्यामीरूपले वायु ४ैँ बस्नुभएको छ तापनि 


रामालन्द्री टीका 


३०९४ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


अध्याय २४ 


निर्गुण भएका कारण तीती प्राणीहरूको प्रकृतिगत गुणहरूद्रारा उहाँ उच्च र नीच बन्नुहुन्न । 


आसीदतीतकल्पान्ते बाह्यो नैमित्तिको ल्यः। 


समुद्रोपप्टुतास्तत्र लोका भूरादयो नृप ॥ ७॥ 


 अवस्थामा हुने 
नेमित्तिकः  नैमित्तिक 


पढार्थ 
नृप  हे राजा परीक्षित् 


भूरादयः  भूः आदि 
लोकाः  तीनै लोकहरू 





अतीतकल्पान्ते  गएको ल्यः  प्रलय समुद्रोपप्टुताः  समुद्रमा इुबे 
कल्पको अन्त्यमा आसीत्  भयो 
ब्राह्मः  ब्राह्म ब्रह्माजी तत्र  त्यो वेलामा 


ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! गएको कल्पको अन्त्यमा जब ब्रह्माजी निदाउनुभएको अवस्थामा 
हने नैमित्तिक प्रलय भयो तब भूः, भुवः र स्वः यी तीनै लोकहरू समुद्रमा डबे । 
काठेनागतनिद्रस्य धातुः शिशयिषोबंटी । 
मुखतो निःसृतान् वेदान् हयग्रीवो ऽन्तिके ऽहरत् ॥ ८ ॥ 


अन्तिके  नजिकै आएर 
बली  महाबलशाली 
हयग्रीवः  हयग्रीव नामक 


पढार्थ रिरायिषोः  सुत्न चाहने 
काटेन  समयले दिन समाप्त धातुः  ब्रह्माजीको 

भई रात्रिकाल आएको हुनाले मुखतः  मुखबाट 
आगतनिद्रस्य  निद्रा निःसृतान्  निस्किएका दैत्यले 

आइसकेका वेदान्  वेदहरूलाई अहरत्  हरण गयो 
ताक्यार्थ दिन समाप्त भएर रात्रिकाल लागेको हूनाले ब्रह्माजीलाई निद्रा लाग्यो र उहाँ सुत्न 
चाहनुभयो । सुत्दा ब्रह्माजीको मुखबाट निस्किएका वेदहरूलाई हयग्रीव नामक देत्यले हरण गय्यो । 


जञात्वा तद् दानवेन्द्रस्य हयग्रीवस्य चेष्टितम्। 
दधार शफरीरूपं भगवान् हरिरीरवरः ॥ ९॥ 





पढार्थ चेष्टितम्  चेष्टालाई हरिः  श्रीहरिले 
दानवेन्द्रस्य  दानवराज ज्ञात्वा  जानेर शफरीरूपं  मत्स्यरूप 
हयग्रीवस्य  हयग्रीवको ईरवरः  सर्वसमर्थ द्घार  धारण गर्नुभयो 


तत्  वेदहरण गर्न त्यो भगवान्  भगवान् 
वाक्यार्थ वेदहरूलाई हरण गर्ने दानवराज हयग्रीवको चेष्टालाई बुखेर सर्वसमर्थ भगवान् 
श्रीहरिले मत्स्यरूप धारण गर्नुभयो । 


तत्र राजऋषिः करिचन्नाम्ना सत्यवतो महान्। 
नारायणपरोऽतप्यत् तपः स सलिलारानः ॥ १०॥ 





रालालन्द्री टीका 


३०९५ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २४ 
पदार्थ सत्यव्रतः  सत्यत्रत सलिलाशनः  जल मात्र पिएर 
तत्र  त्यही कल्पमा करिचत्  कुनै तपः  तपस्या 

नारायणपरः  नारायणका महान्  ठुला अतप्यत्  गर्दथे 

परमभक्त राजऋषिः  राजर्षि थिए 

नाम्ना  नामले सः  तिनी 





ताक्यार्थ त्यही कल्पमा सत्यव्रत नाम गरेका भगवान् नारायणका परमभक्त कुनै महान् राजर्षि 
थिए । उनी जल मात्र पिएर तपस्या गर्दथे। 


योऽसावस्मिन् महाकपे तनयः स विवस्वतः । 
श्राद्धदेव इति ख्यातो मनुत्वे हरिणापिंतः ॥ १९॥ 


पदढार्थ महाकल्पे  महाकल्पमा हरिणा  भगवान् श्रीहरिले 

यः  पूर्वं कल्पमा तपस्या गर्न विवस्वतः  सूर्यको मनुत्वे  मनुको रूपमा 

जुन सत्यव्रत थिए तनयः  पुत्र भई अपिंतः  स्थापित गराउनुभयो 
सः असो  तिनै यी श्राद्धदेवः इति  श्राद्धदेव नामले 

अस्मिन्  यो ख्यातः  प्रसिद्ध भए उनलाई 





ताक्यार्थ पहिलेको कल्पमा पानी मात्र पिएर तपस्या गर्ने तिनै सत्यव्रत यस महाकल्पमा 
सूर्यको पुत्रको रूपमा उत्पन्न भई श्राद्धदेवको नामले प्रसिद्ध भए । पछि भगवान् श्रीहरिले यिनलाई 
मनुको रूपमा स्थापित गराउनुभयो । 


एकदा कृतमालायां कुवंतो जलतपंणम् । 
तस्याञ्जल्युदके काचिच्छपफर्यकाभ्यपदययत ॥ १२॥ 


पदार्थ कुवंतः  गरिरहेका काचित्  कुनै 
एकदा  कुनै दिन तस्य  ती राजर्षिं सत्यत्रतको एका  एडट 
कृतमालायां  कृतमाला नदीमा अञ्जल्युद्के  अंजुलीको शफरी  सानो मादो 
जरतपंणम्  जलले तर्पण जलमा अभ्यपद्यत  पयो 





ताक्यार्थ कुनै एक दिन कृतमाला नदीमा जलले तर्पण गरिरहेका राजर्षि सत्यत्रतको अंँजुलीको 
जलमा कुनै एडटा सानो माछो पयो । 


सत्यत्रतोऽजञ्जलिगतां सह तोयेन भारत । 
उत्ससजं  नदीतोये ् ३ सर 
उत्ससजं नदीतोये शफरीं द्रविडरुवरः ॥ १३॥ 


पदार्थ द्रविडरवरः  द्रविड देशका सत्यव्रतः  सत्यत्रतले 
भारत  हे परीक्षित् राजा अज्जलिगतां  अँजुलीमा 


रालालन्द्री टीका 


३०९६ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २४ 
आएको तोयेन सह  अंजुलीमा भएको नदीतोये  नदीको पानीमा 
राफरीं  माछालाई पानी सहित उत्ससजं  त्यागिदिए 


वाक्यार्थ हे परीक्षित् ! द्रविड देशका राजा सत्यत्रतले आप्नो अँजुलीमा आएको माछालाई 
अंजुलीमा लिएको जलका साथ नदीको जलमा नै त्यागिदिए। 


तमाह सातिकरुणं महाकारुणिकं नृपम् । 
न ९  ् दीनां  
यादोभ्यो ज्ञातिघातिभ्यो दीनां मां दीनवत्सल । 
कथं विसृजसे राजन् भीतामस्मिन् सरिज्जरे ॥ ९४ ॥ 


पदार्थ दीनवत्सल  दुःखीहरूका मां  मलाई 

सा त्यो माछाले उपकारक अस्मिन्  यो दहिं्रक 
महाकारुणिकं  अत्यन्त दयालु राजन्  हे राजा जलजन्तुहरूले भरिएको 
तं  ती आफूलाई त्यागने ज्ञातिघातिभ्यः  आपन सरिज्जठे  नदीजलमा 
नृपम्  राजालाई जातिहरूको हिंसा गर्ने कथं  किन 

अतिकरुणं  अत्यन्त यादोभ्यः  जलजन्तुहरूबाट विसृजसे  त्यागिदिनुहुन्छ 
करूणभावमा भीतां  उराएको 

आह  भन्यो दीनां  दुःखी 





ताक्यार्थ नदीमा त्यागिएको माछ्ाले अति करुणभावमा अत्यन्त दयालु राजा सत्यत्रतलाई 
भन्यो दुःखीहरूका उपकारक हि राजा ! आफ्नै जातिका जन्तुको हिंसा गर्ने जलजन्तुहरूबाट म 
उराएको दहु, दुःखी द्ु। त्यसैले त्यस्ता हिंम्रक जन्तुहरू भएको यो नदीजलमा मलाई किन 
त्यागिदिनुहुन्छ ? 


तमात्मनोऽनुप्रहार्थ प्रीत्या मत्स्यवपुधंरम् । 
अजानन् रक्षणाथांय रफयांः स मनो दधे ॥ १५॥ 





पदढार्थ मत्स्यवपुधंरम्  माछको शरीर ररक्षणाथांय  रक्षा गर्नका लागि 
सः  ती सत्यत्रतले धारण गरेका मनः  मन 

आत्मनः  आपनो तं  ती भगवानूलाई द्े  लगाए 

अनुग्रहार्थं  अनुग्रहका लागि ।अजानन्  नबुकीकन 

परीत्या  प्रसन्नतापूर्वक राफयांः  माछाको 


ताक्यार्थ राजा सत्यत्रतले आपूमाथि नै अनुग्रह गर्नका लागि प्रसन्नतापूर्वक माछाको शरीर 
धारण गर्नृहुने भगवान्लाई चिन्न सकेनन्। यसैले भगवान्लाई नचिनीकन मादछछाद्रारा रक्नाका लागि 
गरिएको अनुरोधलाई स्वीकार गरेर उनले माछाको सुरक्षा गर्ने निश्चय गरे। 


रामालन्द्री टीका 


३०९७ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २४ 
तस्या दीनतरं वाक्यमाश्चुत्य स महीपतिः । 
कलशाप्सु निधायेनां दयाटुर्निन्य आश्रमम् ॥ १६ ॥ 

पढार्थ सः ती निधाय  राखेर 

तस्याः  त्यो माछाको दयादुः  दयालु आश्रमम्  कुटीमा 

दीनतरं  अत्यन्त करुणापूर्ण महीपतिः  राजा सत्यत्रतले निन्ये  ल्याए 


वाक्यं  बोली 
आश्रुत्य  सुनेर 


एनां  त्यो माछालाई 
कलशाप्सु  कलशको जलमा 





ताक्यार्थ त्यो माछाको करुणाले भरिएको बोली सुनैर दयालु राजा सत्यत्रतले मादछालाई 
कलशको जलमा राखेर आफ्नो कुटीमा ल्याए । 


सा तु तत्रैकरात्रेण वध॑माना कमण्डलो । 
अलब्ध्वात्मावकाशं वा इदमाह महीपतिम् ॥ १७ ॥ 


पदार्थ 

एकरात्रेण  एके रातमा 
कमण्डटो  कमण्डलुभित्र 
वधंमाना  बद्दै गएको 
सातु  त्यो माछाले चाहं 


 कमण्डलुमा 
आत्मावकारां  आपरूलाई बस्न 
चाहिने स्थान 

अलन्ध्वा  नपाएर 

वे  निश्चय नै 





महीपतिम्  राजालाई 
इदं  यसो 
आह  भन्यो 


ताक्यार्थ आफ्नो कुटीमा ल्याएपछि एके रातमा बददै गएको त्यो माले कमण्डलुभित्र 
आपूलाई बस्ने पर्याप्त ठाद नपाएपचछछि राजा सत्यत्रतलाई भन्यो । 


नाहं कमण्डलावस्मिन् कृच्छ्र वस्तुमिहोत्सहे । 
कल्पयोकः सुविपुलं यत्राहं निवसे सुखम् ॥ १८ ॥ 


पदार्थ वस्तुम्  बस्त कल्पय  बनाददिनुहोस् 
अस्मिन्  यो न उत्सहे  सविद यत्र  जहां 

कमण्डलो  कमण्डलुभित्र॒ इह  यहाँ अहं  म 

अहं  म सुविपुलं  ठलो सुखम्  सुखपूर्वक 
कृच्छ्रं  कष्टपूर्वक ओकः  बस्ने ठाद निवसे  बस्न सक 





ताक्यार्थ अब म यो साना कमण्डलुभित्र कष्टपूर्वक बस्न सक्दिनं। त्यसैले मेरो लागि यहाँ 
एउटा इलो बस्ने गाड बनाइदिनुहोस् जहां म सुखपूर्वक बस्न सक । 


स एनां तत आदाय न्यधादोदञ्चनोदके । 
तत्र क्षिप्ता मुहूतेन हस्तत्रयमवधंत ॥ १९॥ 


रालालन्द्री टीका 


३०९८ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
पदार्थ आदाय  निकालेर 

सः  माछाद्रारा ठलो ठाउंका ओद्ञ्चनोदके  ठुलो 
लागि प्रार्थित ती सत्यत्रतले घ्याम्पोको जलमा 


अध्याय २४ 


क्षिप्ता  राखिएको माछा 
मुहूर्तेन  एक मुहूर्त ४८ 
मिनेटोमा नै 


ततः  त्यस कमण्डलुबाट न्यधात्  राखिदिए हस्तत्रयम्  तीन हात 

एनां  त्यो माछालाई तत्र  त्यो घ्याम्पोको जलमा अवधंत  बद्यो 

वाक्यार्थ राजा सत्यत्रतलाई माछाले इलो ठँमा राखिदिन प्रार्थना गरेपछि उनले मादछालाई 
कमण्डलुबाट छफिकेर एउटा इलो ध्याम्पोमा राखिदिए । घ्याम्पोमा राखिएको मादा एक मृहूर्तमा ने 
तीन हात बद्यो। 


न म एतदलं राजन् सुखं वस्तुमुदञ्चनम् । 
पृथु देहि पदं मह्यं यत् त्वाहं शरणं गता ॥ २०॥ 










पदार्थ स  थोर पानी यत्  किनभने 
राजन्  हे राजा न अरं  पर्याप्त कैन त्यसैले अहं  म 

मे  मलाई मद्यं  मलाई त्वा  हजुरको 
सुखं  सुखपूर्वक पृथु  दलो शरणं  शरणमा 
वस्तुं  बस्नलाई पदं  बस्ने ठं गता  आएको हु 
एतत्  यो हि  दिनुहोस् 





ताक्यार्थ हे राजा ! मलाई सुखपूर्वक बस्न यो थोर पानी पर्याप्त भट्रहेको छैन । त्यसैले मलाई 
अ ठुलो बस्ने ठँ दिनुहोस् किनभने म हजुरको शरणमा आएको हु । 


तत आदाय सा राज्ञा कषिप्ता राजन् सरोवरे । 
तदावृत्यात्मना सोऽयं महामीनो ऽन्ववधंत ॥ २९॥ 





पढार्थ सरोवरे  पोखरीमा आत्मना  आप्नो शरीरारा 
राज्ञा  राजाद्रारा क्षिप्ता  राखियो तत्  त्यो पोखरीलाई 

ततः  त्यो घ्याम्पोबाट राजन्  हे राजा आवृत्य  ढाकेर 

आदाय  र्किर सः अयं  त्यो माछो अन्ववधंत  बदयो 

सा त्यो माछो महामीनः  महामत्स्य भई 


ताक्यार्थ यसरी मादछछाद्रारा बस्नका लागि ठुलो ठा दिन प्रार्थना गरिएका राजा सत्यत्रतले 
त्यसलाई पोखरीमा राखिदिए । हे राजा परीक्षित् ! पोखरीमा राखिएको माछाले बढेर महामत्स्यको 
रूप लिई आफ्नो शरीरले पूरा पोखरीलाई ढाकिदियो । 


नैतन्मे स्वस्तये राजन्नुदकं सलिटोकसः। 
निधेहि रक्षायोगेन हृदे मामविदासिनि ॥ २२॥ 


रामालन्द्री टीका 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
पदढार्थ 

राजन्  हे राजा सत्यत्रत 
सलिटोकसः  पानी नै 


एतत्  यो 

उदक  पोखरीको पानी 
स्वस्तये  सुखका लागि 
निवासस्थान भएको न  हन सकेन त्यसैले 
मे  मेरो रक्षायोगेन  मेरो रक्नाको 





३०९९ 


अध्याय २४ 
उपायको लागि 
अविदासिनि  जल नसकिने 
हृदे  तालमा 
मां  मलाई 


  ३ 


निधेहि  राखिदिनुहोस् 


वाक्यार्थ त्यसपच्छि त्यो महामत्स्यले भन्यो हे राजा सत्यत्रत ! पानीमा बस्ने मलाई यो 
पोखरीको पानी पनि सुखदायक हुन सकेन। त्यसैले मेरो रक्षाका लागि कटहिल्यै जलक्षय नहुने 
तालमा लगेर मलाई राखिदिनुहोस् । 


इत्युक्तः सोऽनयन्मत्स्यं तत्र तत्राविदासिनि । 
जलाशये सम्मितं तं समुद्रे पराक्षिपज्रषम् ॥ २३॥ 


पदार्थ अविदासिनि  पानी नसक्ने तं त्यो 
इति  यसरी तत्र तत्र  तीवी धेर ओटा इषम्  महामत्स्यलाई 
उक्तः  महामत्स्यद्रारा अनुरोध जलाशये  जलाशयमा समुद्रे  समुद्रमा 


गरिएका अनयत्  लगे प्राक्षिपत्  राखिदिए 
सः  ती सत्यत्रतले सम्मितं  बद्दै गएर तीती 
मत्स्यं  मत्स्यलाई जलाशय बराबर भएको 





ताक्यार्थ यसरी महामत्स्यले अनुरोध गरेपछि सत्यतव्रतले तिनलाई अगाध जलराशि भएको धेरै 
ओटा जलाशयमा लगेर राखे तर न्ख्न् बदृदै गएर प्रत्येक जलाशयवबराबरको आकारमा 
बहिरहेको त्यो महामत्स्यलाई सत्यत्रतले समुद्रमा लगेर राखिदिए । 


क्षिप्यमाणस्तमाहेदमिह मां मकरादयः। 
अदन्त्यतिबला वीर मां नेदोत्सष्टुमहैसि ॥ २४॥ 





पदार्थ वीर  हे वीर अदन्ति  खान्छन् त्यसैले 
क्षिप्यमाणः  समुद्रमा राखिएको इह  यो समुद्रमा इह  यो समुद्रमा 
महामत्स्यले मां  मलाई मां  मलाई 

तं  ती राजा सत्यत्रतलाई अतिबलाः  अत्यन्त बलवान् उत्खष्टं  त्याग्न 

इदम्  यो कुरा मकरादयः  गोही आदि न असि  योग्य हुनुहुन्न 
आह  भन्यो जलजन्तुहरूले 


ताक्यार्थ समूद्रमा राखिएको महामत्स्यले राजा सत्यत्रतलाई भन्यो हे वीर! यस समुद्रमा 
मलाई अति बलवान् गोही आदि जलजन्तुहरूले खान्छन् । त्यसैले मलाई यो समुद्रमा नकछाडनुहोस् । 


रामालन्द्री टीका 


३९०० 


अष्टम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


एवं विमोहितस्तेन वदता वल्गुभारतीम् । 
तमाह को भवानस्मान् मत्स्यरूपेण मोहयन् ॥ २५॥ 


पदार्थ 

एवं  यसरी 

वल्गुभारतीम्  सुन्दर वाणी 
वदता  बोल्ने 

तेन  ती मत्स्यद्रारा 


विमोहितः  मोहित भएका 
सत्यत्रतले 

तं  ती महामत्स्यलाई 
आह  भने 

भवान्  हजुर 





अध्याय २४ 


मत्स्यरूपेण  माछोको 
स्वरूपद्रारा 

अस्मान्  हामीलाई 
मोहयन्  मोहित गराउने 
कः  को हुनृहुन्छ 


वाक्यार्थ यसरी महामत्स्यको मिठो वाणी सुनेर मोहित भएका राजा सत्यत्रतले भने माचछछोको 
स्वरूप धारण गरी मलाई मोहित गराउने हजुर को हूनुहुन्छ ? 


नेवंवीर्यो जलचरो दुष्टोऽस्माभिः श्रुतोऽपि च। 
यो भवान् योजनरातमहामिन्यानरो सरः ॥ २६॥ 
योजनशतं  सय योजन 


पदार्थ 


श्ुतः अपि च  सुनिएको पनि 


एवंवीयंः  यति धेरै प्रभावशाली न  कैन 


सरः  ताललाई 





जलचरः  जलचर यः  जुन अभिन्यानशे  ठढाकिदिनुभयो 
अस्माभिः  हामीद्रारा भवान्  हजुरले 
दृष्टः  देखिएको अहवा  एक दिनमा नै 


ताक्यार्थ यति धरे प्रभावशाली जलचर हामीले देखेको पनि छैन र सुनेको पनि कैन । हजुरले त 
एक दिनमा नै सय योजन फैलिएको ताललाई आफ्नै शरीरले ढाकिदिनुभयो । 


नूनं त्वं भगवान् साक्षाद्धरिनारायणोऽन्ययः। 
अनुग्रहाय भूतानां धत्से रूपं जलोकसाम् ॥ २७॥ 


पदढार्थ भगवान्  भगवान् जटोकसाम्  जलचरको 
त्वं  हजुर हरिः  श्रीहरि रूपं  रूप 

नूनं  निश्चय नै नारायणः  नारायण हुनृहन्छ धत्से  धारण गर्नुभएको छ 
अव्ययः  अविनाशी भूतानां  प्राणीहरूको 

साक्षात्  प्रत्यक्ष अनुय्रहाय  अनुग्रहका लागि 





ताक्यार्थ निश्चय ने हजुर अविनाशी भगवान् साक्षात् श्रीहरि नारायण हुनुहुन्छ र ॒हजुरले 
प्राणीहरूलाई अनुग्रह गर्न जलचर मत्स्यको रूप धारण गर्मुभएको हो । 


नमस्ते पुरुषश्रेष्ठ स्थित्युत्पत्त्यप्ययेरवर । 
भक्तानां नः प्रपन्नानां मुख्यो ह्यात्मगतिर्विभो ॥ २८॥ 


रालालन्द्री टीका 


२९०१ 





अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २४ 
पदढार्थ नियामक हे भगवान् भक्तानां  भक्तहरूको 
पुरुषश्रेष्ठ  हे पुरुषोत्तम ते  हजुरलाई हि  निश्चय नै 

विभो  हे सर्वव्यापक नमः  नमस्कार गर्व मुख्यः  एक मात्र 
स्थित्युत्पत्त्यप्ययेरवर  जगत्को प्रपन्नानां  शरणमा आएका आत्मगतिः  आत्माको आश्रय 
उत्पत्ति, स्थिति र लयको नः  हामी हजुर ने हनुहुन्छ 


ताक्यार्थ हे भगवान् ! हे सर्वव्यापक ! जगत्को उत्पत्ति, स्थिति र लयका नियामक हे 
भगवान् ! म हजुरलाई नमस्कार गर्दष्ु। शरणमा आएका हामी भक्तहरूको एक मात्र आश्रय पनि 
हजुर ने हुनुहुन्छ । 


सर्वे लीलावतारास्ते भूतानां भूतिहेतवः । 
ज्ञातुमिच्छाम्यदो रूपं यदर्थं भवता धृतम् ॥ २९॥ 





पढार्थ भूतिहेतवः  उननतिकै लागि भवता  हजुरले 

ते  हजुरका हन्छन् तापनि धृतम्  धारण गर्नुभयो 
स्वे  सम्पूर्ण यदथं  जुन प्रयोजनका लागि त्यसको प्रयोजन 
टीलावताराः  लीलावतारहरू अद्ः  यो मत्स्यको ज्ञातुम्  जानन 

भूतानां  प्राणीहरूको रूपं  रूप इच्छामि  चाहन्छु 


ताक्यार्थ यद्यपि हजुरका सम्पूर्ण लीलाअवतारहरू प्राणीहरूकै उन्नतिका लागि हुन्छन् तापनि 
हजुरले यो माछ्को रूप चाहं कुन प्रयोजनका लागि धारण गर्नुभयो ? त्यो प्रयोजन म जान्न 
चाहन्दु 


न तेऽरविन्दाक्ष पदोपसपंणं मृषा भवेत् सव॑सुहत्म्रियात्मनः। 
यथेतरेषां पृथगात्मनां सतामदीदुशो यद् वपुरदुभुतं हि नः ॥ २० ॥ 





पदार्थ पदोपसर्पणं  चरणको शरणमा यत्  किनभने 

अरविन्दाक्ष  हे कमलनयन जानु हि  निश्चय नै 

पृथगात्मनां  देहादिमा मृषा  व्यर्थ हुन्छ त्यसरी सतां  आपफ्ना भक्त 
अभिमान भएका सवंसुहत्प्रियात्मनः  सम्पूर्ण नः  हामीहरूलाई 

इतरेषां  अन्य संसारी प्राणीहरूका मित्र परमप्रिय अटूभुतं  यो अद्भुत 
व्यक्तिहरूको ते  हजुरको शरणमा जानु वपुः  मत्स्यशगीर 

यथा  जसरी न भवेत्  व्यर्थ हदेन अदीदुशः  देखाउनुभएको छ 


ताक्यार्थ हे कमलनयन प्रभु ! जसरी देहादिमा अभिमान भएका संसारी व्यक्तिहरूको शरणमा 
जानु व्यर्थ हुन्छ त्यसरी सम्पूर्ण प्राणीहरूका मित्र र परमप्रिय भएका हजुरको शरणमा जानु व्यर्थ 
हैदेन यसैको लागि हजुरले अहिले आफ्नो भक्त मलाई यो अत्यन्त अदभुत मत्स्यशरीर 


रामालन्द्री टीका 


३९०२ 
अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २४ 
देखाउनुभएको छ। 

श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 

इति ब्रुवाणं नृपतिं जगत्पतिः सत्यव्रतं मत्स्यवपुयुंगक्षये । 

विहतुंकामः प्रल्याणवे ऽ बवीच्चिकीषुरेकान्तजन प्रियः प्रियम् ॥ ३१९॥ 





पदार्थ प्रमी विहतुंकामः  विहार गर्ने इच्छ 
इति  यसप्रकार जगत्पतिः  जगत्का मालिक लिई 

ब्रुवाणं  प्रार्थना गरिरहेका मत्स्यवपुः  माछोको शरीर प्रियम्  सत्यत्रतको कल्याण 
नृपतिं  राजा धारण गर्नुभएका भगवान्ले चिकीषुः  गर्न इच्छा गर्दै 
सत्यव्रतं  सत्यत्रतलाई युगक्षये  कल्पको अन्त्यमा अबवीत्  भन्नुभयो 
एकान्तजनप्रियः  आपनो पप्रखयाणवे  प्रलयकालीन 

शरणमा आएका भक्तहरूका समुद्रमा 


ताक्यार्थ यसप्रकार राजर्षिं सत्यत्रतले प्रार्थना गरिसकेपछि आफ्ना शरणागत भक्तहरूको अनन्य 
प्रमी भएकाले नै मत्स्यावतार लिएका जगत्पति भगवानूले कल्पान्तको प्रलयकालीन समूद्रमा 
विहार गर्ने र आप्ना परमभक्त सत्यत्रतको कल्याण गर्ने इच्छा गरी उनलाई भन्नुभयो । 


श्रीभगवानुवाच श्री भगवान्ले भन्नुभयो 
सप्तमेऽद्यतनादृध्वंमहन्येतदरिन्दम । 





निमड्क्षयत्यप्ययाम्भोधो त्रैलोक्यं भूभंवादिकम् ॥ ३२॥ 
पदार्थ सप्तमे  सार्तँ   तीनै लोक 
अरिन्दम  हे शत्रुमर्दन सत्यव्रत अहनि  दिनमा अप्ययाम्भोधो  प्रलयकालको 
अद्यतनात्  आजको दिनदेखि एतत्  यो समुद्रमा 
उर्वंम्  अगाडि भूुवादिकम्  भूः, भुवः आदि निम्क्ष्यति  इडुन्नेछ 


ताक्यार्थ शत्रुमर्दन हे सत्यव्रत ! आजको दिनदेखि सातौ दिनमा भूः, भुवः आदि तीनै लोकहरू 
प्रलयकालीन समुद्रमा इन्नेन् । 


  भ  लीयमानायां ५ .   न, 
त्रिखोक्यां लीयमानायां संवर्ताम्भसि वै तदा । 
उपस्थास्यति नोः काचिद् विशाला त्वां मयेरिता ॥ ३३॥ 


पदार्थ त्रिलोक्यां  तीनै लोक  निश्चय नै 
संवतांम्भसि  प्रलयकालीन खीयमानायां  लीन हदा मया  मद्रारा 
जलमा तदा  त्यो वेलामा ईरिता  प्रेरित भई 


रामालन्द्री टीका 


अष्टम स्कन्ध 


काचित्  कुनै 
वि्नाला  इलो 


श्रीमद्भागवत 
४०१ 
नाः  डङ्गा 
त्वां  तिम्रोसामु 


३१०३ 
अध्याय २४ 


उपस्थास्यति  उपस्थित हुनेछ 


ताक्यार्थ तीनै लोक प्रलयकालीन जलमा लीन हदा मेरो प्रेरणाद्रारा तिम्रा सामु एउटा ठलो 


डुङ्गा आउनेछ । 


त्वं तावदोषधीः सवां बीजान्युच्वावचानि च । 

सप्तषिभिः परिवृतः सवंसत््वोपवृंहितः ॥ २४॥ 
आरुह्य बृहतीं नावं विचरिष्यस्यविक्टवः। 
एकाणवे निराखोके ऋषीणामेव वच॑सा ॥ ३५॥ 


पढार्थ 

त्वं  तिमी 

तावत्  त्यो वेलामा 
सवाः  सम्पूर्ण 

ओषधीः  वनस्पतिहरू 
उच्चावचानि  सानाटूला 
बीजानि च  बिउहरू पनि 
लिएर 

सवंसत््वोपवृंहितः  सम्पूर्ण 


जन्तुहरूको सूक्ष्म शरीरले सहित 
भई 

सप्तषिभिः  सप्तर्षिहरूद्रारा 
परिवृतः  युक्त भई 

बृहतीं  त्यो ठुलो 

नावं  डुङ्गामा 

आरुह्य  चटेर 

अविक्लवः  दीनताले रहित 
भएर 





निरालोके  सूर्य आदिको पनि 
प्रकाश नभएको अंध्यारो 
एकाणैवे  प्रलयकालीन 
समुद्रमा 

ऋषीणाम्  सप्तर्षिहरूको 
वच॑सा एव  प्रकाशद्रारा नै 
विचरिष्यसि  विचरण गर्नेछौ 


वाक्यार्थ त्यस समयमा तिमीले सम्पूर्ण वनस्पतिहरू, सानाटठुला सबे किसिमका बिउहरू तथा 
सम्पूर्ण प्राणीहरूको सूक्ष्म शरीरलाई लिएर सप्तर्षिहरूका साथ त्यो मेले पठएको ठलो डङ्गामा 
चद्नू। सूर्य आदि नक्षत्रहरूको पनि प्रकाश नभएको प्रलयकालीन त्यस समुद्रमा कुनै पनि 
प्रकारको भय वा दीनताले रहित भएर तिमीले सप्तर्षिहरूको दिव्य प्रकाशको भरमा समुद्रमा 
विचरण गर्नुपर्ने । 


दोधूयमानां तां नावं समीरेण बलीयसा । 
उपस्थितस्य मे शुत्धे निबध्नीहि महाहिना ॥ ३६॥ 


पढार्थ नावं  इङ्गालाई महाहिना  ठलो सर्पद्रारा 
बलीयसा  प्रचण्ड उपस्थितस्य  माकछ्छाको रूपमा वासुकि नागद्रारा 
समीरेण  वायुका कारण  त्यहीं उपस्थित निबध्नीहि  बांधिदेऊ 


दोधूयमानां  अत्यन्त हल्लिएको मे  मेरो 
तांत्यो शुद्धे  सिड्मा 
तावयार्थ प्रचण्ड तुफान चलेर मैले पठाएको ङ्गा जब समुद्रमा हल्लिन थाल्दछ तब म त्यहीं 


रामालन्द्री टीका 





२३९०४ 
अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २४ 


माछाको रूपमा उपस्थित हुनेद्ु र तिमीले त्यहीं आएका वासुकि नागद्वारा मेरो सिड्मा डुङ्गालाई 
बांधिदेऊ । 


अहं त्वामृषिभिः साकं सहनावमुदन्वति । 
विकषन् विचरिष्यामि यावद् ब्राह्मी निरा प्रभो ॥ ३७ ॥ 


पदार्थ सहनावं  इङ्गाले सहित भएको बाह्मी  ब्रह्माजीको 

प्रभो  हे समर्थ सत्यत्रत त्वां  तिमीलाई निरा  रात रहन्छ, तबसम्म 
अहं  म उदन्वति  त्यस समुद्रमा विचरिष्यामि  विचरण गर्नु 
ऋषिभिः साकं  ऋषिहरूले विकषन्  तान्दै 

सहित भएर यावत्  जबसम्म 





ताक्यार्थ हे समर्थ सत्यव्रत ! त्यसपछि म॒ सप्तर्षिहरूले सहित भई ङुङ्गामा बसेका तिमीलाई 
लिएर तबसम्म त्यस प्रलयकालीन समुद्रमा विचरण गरिरहनेद्ुं जबसम्म ब्रह्माजीको रात 
रहिरहने । 


मदीयं महिमानं च परं ह्येति शब्दितम् । 
न्द,   


वेत्स्यस्यनुगृहीतं मे सम्प्ररनेविवृतं हृदि ॥ ३८ ॥ 





पढार्थ महिमानं च  महान् स्वरूपलाई विवृतं  दिएको उत्तरद्रारा 

परं बह्म इति  परब्रह्म यो पनि हृदि  हृदयमा 

शब्दद्वारा सम्प्ररनेः  तिमीले गरेका अनुगृहीतं  अनुग्रह गरी दिए यै 
राब्दितम्  बताइएको प्रश्नहरुद्रारा वेत्स्यसि  अपरोक्षरूपले 
मदीयं  मेरो मे  मेले जान्तेछौ 


ताक्यार्थ त्यस वेला तिमी मलाई प्रश्न गर्न्छौ र म तिमीलाई अनुग्रह गरी उपदेश दिनेद्ु। 
त्यसपच्ि परब्रह्मशब्दद्वारा बोधित मेरो वास्तविक स्वरूप तिम्रो हृदयमा प्रकाशित हुनेछ र त्यसलाई 
तिमी अपरोक्षरूपले जान्नेष्ी । 


इत्थमादिङर्य राजानं हरिरन्तरधीयत । 
सोऽन्ववेक्षत तं काटं य॑ हृषीकेशा आदिशत् ॥ ३९॥ 


पदढार्थ आदिश्य  आदेश दिएर आदिशत्  आज्ञा दिनुभएको 
इत्थं  यसप्रकार अन्तरधीयत  अन्तर्धान हुनुभयो थियो 

हरिः  मत्स्यावतारधारी भगवान्सः  ती सत्यत्रतले तंत्यो 

श्रीहरिले यं  जुन समय कालं  समयलाई 

राजानं  राजा सत्यत्रतलाई हृषीकेशः  भगवान् हषीकेशले अन्ववेक्षत  प्रतीक्षा गर्न लागे 





रालालन्द्री टीका 


२९०५ 
अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २४ 


ताक्यार्थ यसप्रकार मत्स्यावतारधारी भगवान् श्रीहरि राजा सत्यत्रतलाई आदेश दिएर अन्तरधनि 
हनुभयो । त्यसपछि राजा सत्यत्रतले त्यो समयको प्रतीक्षा गर्न लागे, जुन समयमा भगवानूले प्रलय 
हने आज्ञा गर्नुभएको थियो । 


आस्तीयं दभान् प्राक्कूलान् राजिः प्रागुदङ्मुखः । 


नषसाद् हर पादौ चिन्तयन् मत्स्यरूपिण ॥ ८० ॥ 
पदढार्थ प्रागुदट्मुखः  पूर्वउत्तर हरेः  भगवान् हरिको 
प्राक्कूलान्  पूर्वतिर दुप्पो ईशान दिशातफ फरकिएर पादो  चरणकमललाई 
फकरट्एका बसेका चिन्तयन्  ध्यान गर्दै 
दभान्  कुशहरू राजिः  राजर्षि सत्यत्रतले निषसाद्  बसे 
आस्तीयं  बिद्छयाएर त्यसमा मत्स्यरूपिणः  मत्स्यरूप 





वाक्यार्थ पूर्वतिर टुप्पो फकर््एका कुशमाथि आपू ईशानतफ मुख गरी बसेर राजर्षिं सत्यव्रत 
मत्स्यरूप भगवान् हरिको चरणकमलको चिन्तन गर्न थाले। 
ततः समुद्र उद्वेलः स्वतः प्लावयन् महीम् । 


 ९९ 


ववमाना महमघववदूमभः समदट्र्यत ॥ ८९॥ 


पदढार्थ वधंमानः  बदिरहेको प्लावयन्  इबारँदे गरेको 
ततः  त्यसपछि उद्वेलः  किनारालाई नाष्दै समुद्रः  समुद्र 

वषदुभिः  वृष्टि गरिरेका गरेको समदुश्यत  देखियो 
महामेधेः  उरलाग्दा स्वतः  चारैतिरबाट 

मेघहरुद्रारा महीम्  पृथिवीलाई 





वाक्यार्थ त्यसपछि भगवानूले निर्देश गरेअनुरूप भयडूर दुल्टुला मेघहरूले मुसलधारे वृष्टि 
गरेकाले बहिरहेको, किनाराको अतिक्रमण गरिरेको एवं चारैतिरबाट सम्पूर्ण पुथिवीलाई डुबाउदे 
गरेको समुद्र देखियो । 


ध्यायन् भगवदादेशं दद्श्े नावमागताम् । 


तामारुरोह विप्रनद्रेरादायोषधिवीरुधः ॥ ४२॥ 
पदार्थ आगताम्  आफ्नो अगाडि प्रकारका वनस्पति र बिउहरू 
भगवदादेशं  भगवान्को आएको आदाय  लिएर 
आदेशलाई नावं  डुङ्गालाई विप्न््ेः  सप्र्षिहरूका साथमा 
ध्यायन्  चिन्तन गर्दै ददुशे  देखे त्यसपछि तां  त्यस इङ्ञामा 
सत्यत्रतले ओषधिवीरुधः  विभिन्न आरुरोह  चढे 





रामालन्द्री टीका 


३१०६ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २४ 


ताक्यार्थ मत्स्यरूप भगवान्को आज्ञालाई चिन्तन गर्दै बसिरहेका सत्यत्रतले आफ्नो अगाडि 
आएको इडङ्गालाई देखे र विभिन्न प्रकारका वनस्पति र बिउहरू लिएर उनी सप्तर्षिहरूका साथमा 
त्यस डुङ्गामा चदे। 


तमूचुमुंनयः प्रीता राजन् ध्यायस्व केशवम् । 
स वे नः सङ्कटादस्मादविता शां विधास्यति ॥ ५३॥ 


पदार्थ 
प्रीताः  प्रसन्न भएका 
मुनयः  सप्तर्षिहरूले 


र  भगवान् केशवलाई 
ध्यायस्व  ध्यान गर्नुहोस् 
सः  ती भगवान् केशवले नै 


सङ्कटात्  सडटबाट 
अविता  रक्षा गर्नुहुनेछ 
रां  कल्याण पनि 





तं  ती राजा सत्यत्रतलाई वि  निश्चय पनि विधास्यति  गर्नुहुनेछ 
उन्वुः  भने नः  हामीहरूलाई 
राजन्  हे राजा अस्मात्  यो 


ताक्यार्थ डङ्गामा चढेका सप्तर्षिहरूले अत्यन्त प्रसन्न भई राजा सत्यत्रतलाई भने हे राजा 
सत्यत्रत ! तपाई भगवान् केशवको ध्यान गर्नुहोस् किनभने उहाँले नै हामीलाई यो प्रलयजन्य 
सड्टबाट रक्षा गर्नृहुनेछछ र हाम्रो कल्याण गर्नृहुने। 


भ तुध्यातस्ततो  ्रादुरासीन्महाणवे ध 
सोऽ राज्ञा र । 


एकसाङ्गधरो ४     नियुतयोजन 
चिर मलत्स्यादह्मा  ॥ ८४ ॥ 
पढार्थ धारण गरेका सः  ती भगवान् 
ततः  त्यसपचछि   सुनौलो कान्ति भएको महाणवे  त्यो विशाल समुद्रमा 
राज्ञा  राजा सत्यत्रतद्रारा नियुतयोजनः  दश लाख प्रादुरासीत्  प्रकट हुनुभयो 
अनुध्यातः  ध्यान गरिएका योजनभरि शरीर फैलिएको 
एकराङद्खधरः  एउटा सिङ मत्स्यः  मत्स्यरूप 





ताक्यार्थ त्यसपछि राजा सत्यत्रतले मत्स्यरूप भगवान् नारायणको ध्यान गर्नुभयो। त्यसै 
वेलामा एउटा मात्र सिड भएका, सुनौलो कान्ति भएका र दश लाख योजनसम्म शरीर फैलिएका 
मत्स्यरूप भगवान् त्यो विशाल समुद्रमा प्रकट हुनुभयो । 


निबध्य नावं तच्छुद्ं यथोक्तो हरिणा पुरा । 
वरत्रेणाहिना तुष्टस्तुष्टाव मधुसूदनम् ॥ ४५॥ 


पदार्थ यथा उक्तः  जसरी भन्नुभएको अहिना  वासुकि नागद्रारा 


हरिणा  भगवान् श्रीहरिले 
पुरा  पहिले 


थियो त्यसै गरी राजाले 
वरत्रेण  डोरीजस्तो भएको 


नावं  इङ्गालाई 
तच्छुद्े  वी मत्स्यको सिङ्मा 


रामालन्द्री टीका 


अष्टम स्कन्ध 


निबध्य  वांधेर 
तुष्टः  प्रसन्न भई 


श्रीमद्भागवत 


मधुसूदनम्  भगवान् 
मधुसूदनलाई 


३१ ०५७५ 
अध्याय २४ 


तुष्टाव  स्तुति गरे 


ताक्यार्थ भगवान्ले पहिले जसरी आज्ञा गर्नुभएको धियो त्यहीअनुरूप वासुकि नागलाई डोरी 
बनाई राजा सत्यत्रतले आपफूहरू चढेको इुङ्गालाई ती मत्स्यरूप भगवान्को सिडमा बांँधिदिए। 
त्यसपच्ि प्रसन्न भई उनी भगवान् मधुसूदनको स्तुति गर्न थाले। 


राजोवाच राजा सत्यत्रतले भने 
अनाद्यविद्योपहतात्मसंविदस्तन्मूलसंसारपरिभ्रमातुराः। 


यद्च्छयेहोपसृता यमाप्नुयुविंसुक्तिदो नः परमो गुरुभ॑वान् ॥ ४६ ॥ 
पदार्थ इह  यो लोकमा त्यस्ता 
अनाद्यविद्योपहतात्मसंविद्ः  यदुच्छया  आकस्मिक विमुक्तिद्ः  मुक्तिदाता 
अनादि अविद्याका कारण कृपाद्रारा भवान्  हजुर ने 
आत्मज्ञान ढाकिएका उपसृताः  हजुरको शरणमा नः  हाम्रा 
तन्मूरसंसारपरिभ्रमातुराः   आएर परमः  परम 
अविद्याजन्य सांसारिक यं  जुन हजुरलाई गुरुः  गुरु हुनुहुन्छ 
दुःखहरूद्रारा पीडित जीवहरू आप्नुयुः  प्राप्त गर्दछन् 





ताक्यार्थ हे भगवान्! अनादि अविद्याका कारण आत्मज्ञान ढाकिएकाले सांसारिक 
दुःखहरुद्रारा पीडित जीवहरूलाई जब हजुरको आकस्मिक रूपमा कृपा प्राप्त हृन्छ तब तिनीहरू 
हजुरको शरणमा आंछन् र उनीहरूले हजुरलाई प्राप्त गर्न सक्दछन्। यसरी सांसारिक बन्धनबाट 
मूक्ति दिनुहूने हजुर नै हाम्रा एक मात्र परम गुरु हुनुहुन्छ । 

जनो      निजक्म॑बन्धन ९  सुखेच्छया  समीहते 

ऽबुधाऽय न्धनः सुखच्छ्या कम ऽसुखम्। 

यत्सेवया तां विधुनोत्यसन्मतिं ग्रन्थिं स भिन्दाद्धृदयं स नो गुरुः ॥४७॥ 
नः  मेरो 
हृदयं  हदयको 


पदार्थ कमं  कर्म 
निजकमंबन्धनः  आपन कर्मको समीहते  गर्द 


बन्धनमा परेको यत्सेवया  जुन हजुरको ग्रन्थिं  ग्रन्थि गांँटोलाई 
अबुधः  अज्ञानी सेवाद्रारा भिन्द्यात्  भेदन गरिदिनुहोस् 
अयं  यो तांत्यो फु काइदिनुहोस् 

जनः  जीवले असन्मतिं  अविवेक सः  त्यस्ता हजुर नै हाम्रो 


 विघुनोति   
सुखेच्छया  सुखको इच्छाले वेघयुनोति  निरस्त हुन्छ 
असुखम्  दुःखदायी सः  त्यस्ता हजुरले 
वाक्यार्थ आर्फैले गरेका कर्महरूका कारण बन्धनमा परेका अज्ञानी जीवहरू सुखको इच्छा 


रुरुः  पर्मगुर हुनुहुन्छ 





रालालन्द्री टीका 


३१ ०८ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २४ 


गरी दुःखदायी कर्महरू गर्वछछन् । हजुरको सेवाबाट अविवेक स्वतः नष्ट हुन्छ । त्यस्ता हजुरले मेरो 
हदयको ग्रन्थि भेदन गरिदिनुहोस् । हजुर मेरा परमगुरु हुनुहुन्छ । 


यत्सेवयाग्नेरिव रुद्ररोदनं पुमान् विजद्यान्मलमात्मनस्तमः। 
भजेत   निजमेष  न   म  
भजेत वणं निजमेष सोऽव्ययो भूयात् स ईशः परमो गुरोगारुः ॥ ४८॥ 


पदढार्थ अग्नेः  अग्निको सम्प्कबाट अन्ययः  अविनाशी हुनुहुन्छ 
पुमान्  ममृक्चले रुद्ररोदनं इव  सुन र चाँदीले सः एषः  त्यही हजुर 
यत्सेवया  जुन हजुरको विजह्यात्  त्याग्दछ ईशः  परमेश्वर 

सेवाद्रारा निजं  आप्नो गुरोः  गुरुको पनि 
आत्मनः  मनको वणं  शुद्ध स्वरूपलाई पनि परमः  परम 

तमः  अज्ञानरूप भजेत  प्राप्त गर्द गुरुः  गुरु 

मलं  मललाई सः  त्यस्ता हजुर भूयात्  हनुहोस् 





ताक्यार्थ जसरी आगोको सम्पर्कबाट सुन, चांदी जस्ता धातुहरूले आपरूमा रहेको अशुद्धताई 
त्याग्दछन्, त्यसै गरी मूमक्चुले पनि हजुरके सेवा गरेर आफनो मनमा रहेका अज्ञान आदि सम्पूर्ण 
मलहरूलाई त्याग्दछ र आफ्नो विशुद्ध आत्मस्वरूपलाई प्राप्त गर्दछछछ । त्यस्ता अविनाशी परमेश्वर 
हजुर नै मेरो गुरुको पनि परमगुरु हुनुहोस् । 

वितवरण राजा सत्यत्रतले यहो भगवत्सेवाद्रारा नै अविद्याग्रन्थिको नाश हुने बताएका छन् । 
सम्पूर्ण मानिसहरू आत्मा हुन्, तर उनीहरूको आत्मसंवित् अर्थात् म॒ आत्मा हँ भन्ने ज्ञानलाई 
अनादि अविद्याले ढाकिदिएको छ । त्यही अज्ञानका कारणले नै सबै जीवहरू संसारको चक्करमा 
घुमिरेका छन्। यसबाट मुक्तिका लागि तपस्या, दान, त्रत, यज्ञ॒ आदि अनेकौँ साधनहरू 
बतादइएका छन्, तर मुख्य रूपमा चाह परमात्माको सेवा गरेर मात्र यो असदनुद्धिलाई हटाउन 
सकिन्छ । किन अरू साधनहरूले हटाउन सक्तैनन् ? यो शङ़ाको उत्तरमा यहाँ चांँदीको दृष्टान्त 
दिद्एको छ । जसरी सुन या चाँदीलाई पखालेर या सुकाएर त्यसमा रेको कालोपन हट्दैन, 
त्यसलाई त आगो तताउनुपर्दछछ, त्यसै गरी सम्पूर्णं पाप र असदबुद्धिलाई हटाउन पनि भगवानूके 
सेवा गर्नुपर्वछ। जसरी सुनचांदी आदि तैजस पदार्थहरू आफ्नो मूल स्वरूप आगोमा 
पगालिएपचछ्ि मात्र शुद्ध बन्दछन्, त्यसै गरी जीव पनि परमात्मामा गई पग्लिएपचछि मात्र शुद्ध 
बन्द । त्यसैले आन्तरिक भावले परमात्माको नजिकमा जानु नै अविनद्याग्रन्थिलाई फुकाउने उत्तम 
साधन हो भनी यहाँ बतादएको छ । 


न यत्प्रसादायुतभागलेरामन्ये च देवा गुरवो जनाः स्वयम् । 
करतुं समेताः प्रभवन्ति पुंसस्तमीश्वरं त्वां शरणं प्रपद्ये ॥ ४९॥ 


पदढार्थ अरू कसैको उपासना गर्न   देवताहरू 
पुंसः  हजुरबाट विमुख भई व्यक्तिलाई गुरवः  गुरुजनहरू 


रालालन्द्री टीका 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
अन्ये च  अरू अनुग्रहको दश हजार भागमध्ये 
जनाः  मान्छेहरू पनि एकभागको लेश मात्र पनि 
् 
समेताः  सबे मिलेर बराबर 
स्वयम्  स्वतन्त्ररूपमा करतुं  बनाउन 


यत्प्रसादायुतभागलेशं  हजुरको न प्रभवन्ति  समर्थ हदेनन् 





३१०९ 
अध्याय २४ 


तं  त्यस्ता 

ईदवरं  सर्वसमर्थ 
त्वां  हजुरको 
ङरणं  शरणमा 
प्रपद्ये  आएको छु 


ताक्यार्थ हजुरबाट विमुख भई अरू कसैको उपासना गर्न व्यक्तिलाई अरू जति पनि देवता, 
गुरुजन र अन्य मनुष्यहरू छन्, ती सबेले मिलेर वा स्वतन्त्ररूपमा गरेको अनुग्रह हजुरले गर्ने 
अनुग्रहको दश हजार भागको एक भागको एक लेश बराबर पनि हुन सक्देन । त्यस्ता सर्वसमर्थ 
हजुरको शरणमा म आएको दधु । 

अचक्चुरन्धस्य यथाग्रणीः कृतस्तथा जनस्याविदुषोऽबुधो गुरुः । 


त्वमकदुक् सवंदुशां समीक्षणो वृतो गुरुनंः स्वगतिं बुभुत्सताम् ॥ ५० ॥ 


पढार्थ जनस्य  मानिसको समीक्षणः  प्रकाशक हुनुहुन्छ 
यथा  जसरी अबुधः  अज्ञानी मानिस ने अतः 
अचक्षुः  अन्धो मान्छे गुरुः  गुरु भएका छन् स्वगतिं  आत्मतत्त्व 


अन्धस्य  अन्धाको अकदुक्  सूर्य आदिको पनि बुभुत्सताम्  जानन चाहने 





अग्रणीः  पथप्रदर्शक नेता प्रकाशक नः  हामीहरूद्रारा 

कृतः  बनादयो त्वं  हजुर चाहं गुरुः  गुरुरूपमा 

तथा  त्यसै गरी सवंदुशां  सम्पूर्ण इन्द्रिय र॒ वृतः  वरण गरिनुभएको छ 
अविदुषः  अज्ञानी अन्तःकरणहरूको 


ताक्यार्थ अन्धो मानिसलाई अन्य अन्धाहरूको पथप्रदर्शक नेता बनाए ४ यसो गर्दा त्यस 
अन्धोले आपूसहित अरू अन्धाहरूलाई पनि कुमार्गमा हिंडारंछ अज्ञानीहरूले अज्ञानी 
मानिसहरूलाई न गुरु बनाएका छन् त्यो अज्ञानी गुरुले आपफूसहित शिष्यहरूलाई पनि नरकादिमा 
फसारंछ । हे प्रभु ! हजुर त सूर्य आदि नक्षत्रहरूको पनि प्रकाशक हूनुहुन्छ र अन्तःकरण सहित 
सम्पूर्ण इन्रियहरूको पनि प्रकाशक हूनुहुन्छ । त्यसेले तत्त्वजिज्ञासु हामीहरू हजुरलाई गुरुको रूपमा 
वरण गर्दछौं । 


जनो जनस्यादिशतेऽसतीं मतिं यया प्रपद्येत दुरत्ययं तमः। 
त्वं त्वव्ययं ज्ञानममोघमञ्जसा प्रपद्यते येन जनो निजं पदम् ॥ ५९ ॥ 


ज्ञानद्वारा अज्ञानी मानिस 
दुरत्ययं  अतिक्रमण गर्न गाह 
हुने 

तमः  अन्धकारमा 


अनुपयोगी 

मतिं  ज्ञान 

आदिदाते  उपदेश गर्द 
यया  जुन अपारमार्थिक 


पढार्थ 

जनः  अज्ञानी मनुष्यले 
जनस्य  अज्ञानी मनुष्यलाई 
असतीं  परमार्थको लागि 





रामालन्द्री टीका 


२९९० 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २४ 
प्रपद्येत  प्राप्त हृन्छ ज्ञानं  आत्मज्ञान उपदेश अञ्जसा  सलिलैसंग 

त्वंतु  हजुरत गर्नृहुन्छ निजं  आप्नो 

अन्ययं  अविनाशी येन  जुन ज्ञानद्रारा पदं  स्वरूपलाई 

अमोघं  व्यर्थ नहूने जनः  मनुष्य प्रपद्यते  प्राप्त गर्दछछ 





वाक्यार्थ अज्ञानी मनुष्यले अज्ञानी मनुष्यलाई जुन ज्ञानको उपदेश गर्व्छ त्यो ज्ञान परमार्थका 
लागि अनुपयोगी हुन्छ र यस्तो अपारमार्थिक ज्ञानद्वारा मनुष्य अतिक्रमण गर्न कठिनि हुने 
अन्धकारमा अज्ञानमा प्राप्त हुन्छ । तर हजुर त जहिले पनि अविनाशी र अमोघ आत्मज्ञानको 
उपदेश गर्नृहुन्छ, जुन ज्ञानद्वारा मनुष्यले सजिलैसँग आफनो वास्तविक स्वरूपलाई प्राप्त गर्द । 


त्वं सवंलोकस्य सुहृत् प्रियेश्वरो ह्यात्मा गुरुज्ञानमभीष्टसिद्धिः। 
तथापि लोको न भवन्तमन्धधीजांनाति सन्तं हदि बद्धकामः ॥ ५२॥ 


पदार्थ गुरुः  गुरु बद्धकामः  विभिन्न 

हि  निश्चय नै ज्ञानं  ज्ञान र कामनाहरूद्रारा बांधिएको 
त्वं  हजुर अभीष्टसिद्धिः  इच्छा लोकः  मानिसले 
सवंलोकस्य  सम्पूर्ण लोकको अनुसारको सिद्धि स्वरूप पनि हृदि  हृदयमा 

सुहृत्  परममित्र हुनुहुन्छ सन्तं  विराजमान 
प्रियेरुवरः  प्रिय ईश्वर तथा अपि  तर पनि भवन्तं  हजुरलाई 

आत्मा  आत्मा अन्धधीः  अविवेकी न जानाति  जानन सक्दैन 





ताक्यार्थ हे भगवान् ! हजुर सम्पूर्ण लोकको परममित्र, प्रिय ईश्वर, आत्मा, गुरु, ज्ञान र त्यो 
ज्ञानद्वारा प्राप्त हुने अभीष्टसिदधिरूप पनि हुनुहुन्छ। यति भएर पनि विभिन्न कामनाहरूद्रारा 
बाँधिएका अविवेकी मानिसहरू आफ्नै हृदयभित्र विराजमान हजुरलाई जान्न सक्दैनन् । 


 ष ५  ७ ईं  न प्रतिबोधनाय 
तं त्वामहं देववरं वरेण्यं प्रपद्य ईशं प्रतिबोधनाय । 
छिन्ध्यथंदीपेभंगवन् वचोभिग्रन्थीन् हृदय्यान् विवृणु स्वमोकः ॥ ५३॥ 


पदार्थ 
अहं  म 
तं वती 


प्रतिबोधनाय  तत््वज्ञानका 
लागि 
प्रपद्ये  आएको चु 


देववरं  देवताहरूका पनि पूज्य भगवन्  हे प्रभु 


स  


वरेण्यं 
गर्न योग्य 

ईशं  सर्वेश्वर 

त्वां  हजुरको शरणमा 


 आश्रयका लागि वरण अथंदीपेः  परमार्थलाई 


प्रकाशित गर्न 
वचोभिः  वाणीहरूद्रारा 
हृदस्यान्  मेरो हृदयमा भएका 


ग्रन्थीन्  ग्रन्थिहरू 

अहङ़ार आदि लाई 

छिन्धि  काटिदिनुहोस् 

स्वं  आफ्नो 

ओकः  स्वरूपलाई 

विवृणु  प्रकाशित गरिदिनुहोस् 





ताक्यार्थ म तत््वज्ञानका लागि देवताहरूका पनि पूजनीय एवं भक्तहरूको एक मात्र आश्रयका 


रामालन्द्री टीका 


२९९९१ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २४ 


रूपमा वरण गर्न योग्य सर्वेश्वर हजुरको शरणमा आएको छु । हे प्रभु ! परमार्थतत्त्वलाई प्रकाशित 
गर्ने हजुरका वाणीहरुद्रारा मेरो हदयका ग्रन्थिहरू अहङ्कार आदिलाई काटिदिनुहोस्, अनि आफ्नो 
वास्तविक स्वरूपलाई पनि प्रकाशित गरिदिनुहोस् । 


श्रीडुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
इत्युक्तवन्तं नृपतिं भगवानादिपूरुषः । 
मत्स्यरूपी महाम्भोधो विहरंस्तत्त्तमबवीत् ॥ ५४॥ 


पढार्थ महासागरमा नारायणले 
इति  यसप्रकार विहरन्  विहार गर्दै तत्त्वं  तत्वज्ञान उपदेश गर्दै 
उक्तवन्तं  प्रार्थना गरिरहेका मत्स्यरूपी  मत्स्यावतारधारी अन्वीत्  भन्नुभयो 


नृपतिं  राजा सत्यत्रतलाई भगवान्  भगवान् 

महाम्भोधो  प्रलयकालीन आदिपूरुषः  आदिपुरुष 

वाक्यार्थ हे परीित् ! यसप्रकार प्रार्थना गरिरहेका राजा सत्यत्रतलाई मत्स्यावतारधारी भगवान् 

आदिपुरुष नारायणले प्रलयकालीन महासागरमा विहार गर्वे आत्मतत्वको उपदेश गर्मुभयो । 
पुराणसंहितां दिव्यां साङ्ख्ययोगक्रियावतीम् । 


सत्यवतस्य राजर्षैरात्मगुह्यमरोषतः ॥ ५५ ॥ 





पदढार्थ साङ्ख्ययोगक्रियावतीम्  
राजर्षेः  राजर्षि साङ्ख्य, भक्तियोग र 
सत्यव्रतस्य  सत्यत्रतलाई कर्मयोगले युक्त 


दिन्यां  दिव्य पुराणसंहितां  पुराणरूप संहिता 


मत्स्यपुराण 
अरोषतः  सम्पूर्णरूपमा 
आत्मगुह्यम्  आफ्नो रहस्य 





पनि सुनाउनुभयो 


ताक्यार्थ भगवान्ले राजर्षि सत्यत्रतलाई साङ्ख्ययोग, भक्तियोग र कर्मयोगको प्रतिपादन 
भएको दिव्य पुराणसंहिता मत्स्यपुराण र आफ्नो रहस्यसमेत सुनाउनुभयो । 


अश्रोषीद्षिभिः साकमात्मतत्त्वमसं शयम् । 
नाव्यासीनो भगवता प्रोक्तं बह्म सनातनम् ॥ 


पदार्थ आसीनः  बसेका सत्यत्रतले 
ऋषिभिः साकं  सप्तर्षिहरूले भगवता  मत्स्यरूप भगवान्द्रारा 
सहित प्रोक्तं  बतादइएको 

नावि  इङ्गामा आत्मतत्त्वं  आत्मतत्त्व 


५६ ॥ 


सनातनम्  सनातन 

ब्रह्म  ब्रह्मस्वरूपलाई 

असंशयम्  संशयरहित भएर 
श्रोषीत् 

अ  श्रवण गरे 





ताक्यार्थ सप्तर्णिहरूले सहित भई डुङ्गामा बसेका सत्यत्रतले मत्स्यरूप भगवानुद्रारा बतादइएको 


सनातन ब्रह्मस्वरूप आत्मतत्वको उपदेश संशयरहित भएर सुने । 


रामालन्द्री टीका 


२९१२ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २४ 
अतीतप्रर्यापाय उत्थिताय स वेधसे । 
हत्वासुरं हयग्रीवं वेदान् प्रत्याहरद्धरिः ॥ ५७ ॥ 

पदार्थ असुरं  दानवलाई उत्थिताय  व्येका 

सः  ती मत्स्यावतारधारै हत्वा  मारेर वेधसे  ब्रह्माजीलाई 

हरिः  भगवान् श्रीहरिले अतीतप्रलयापाय  बितेको विदान्  वेदहरू 

हयग्रीवं  हयग्रीव नामक प्रलयको समाप्ति भएपच्छि प्रत्याहरत्  ल्याएर दिनुभयो 





ताक्यार्थ त्यसपछि मत्स्यावतारधारी भगवान् श्रीहरिले हयग्रीव नामको असुरलाई मारेर उसबाट 
फर्काएर ल्याएको वेद प्रलयको समाप्ति भएपचछछि व्येका ब्रह्माजीलाई दिनुभयो । 


स तु सत्यव्रतो राजा ज्ञानविज्ञानसंयुतः। 
विष्णोः प्रसादात् कल्पेऽस्मिन्नासीद् वैवस्वतो मनुः ॥ ५८ ॥ 


पदार्थ प्रसादात्  अनुग्रहनाट   वैवस्वत 
सःती ज्ञानविज्ञानसंयुतः  ज्ञान र मनुः  मनु 

राजा  राजा विज्ञानले सम्पन्न भई आसीत्  भए 
सत्यव्रतः तु  सत्यत्रत चाहं अस्मिन्  यो 

विष्णोः  भगवान् विष्णुको कल्पे  कल्पमा 





ताक्यार्थ भगवान्बाट ततत्वको उपदेश सुनेका राजा सत्यत्रत भगवान् विष्णुको अनुग्रहबाट 
शास्त्रीय ज्ञान र विज्ञान अपरोक्ष ज्ञानबाट सम्पन्न भई यस कल्पमा वैवस्वत मनु भए। 


सत्यव्रतस्य राजष॑मांयामत्स्यस्य शार्खिणः। 
संवादं महदाख्यानं श्रुत्वा मुच्येत किल्बिषात् ॥ ५९॥ 


पदार्थ धारण गर्ने आख्यानं  लीलाचरित्र 
  

राजषंः  राजर्षि शार्खिणः  शार्ग धनुर्धर भगवान् श्रुत्वा  सुनेर 

सत्यव्रतस्य  सत्यत्रतको र॒ विष्णुको किल्बिषात्  पापनाट 


मायामत्स्यस्य  आफ्नो संवादं  संवादात्मक मुच्येत  मुक्त हने 
मायाशक्तिद्रारा मत्स्यको रूप महद्  महान् शुभप्रद 
ताक्यार्थ आफ्नो मायाशक्तिद्रारा मत्स्यको शरीर धारण गर्नृहूने भगवान् विष्णु र राजर्षि 


सत्यत्रतको शुभप्रद यो संवादात्मक लीलाचरित्र सुनने व्यक्ति पापबाट मुक्त हुन्छ । 
ट  कीतेयेदन्वहं डप  
अवतारः हरेयोऽयं न्वहं नरः। 
सङ्कल्पास्तस्य सिध्यन्ति स याति परमां गतिम् ॥ ६०॥ 





रामालन्द्री टीका 


३११३ 


अष्टम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २४ 
पदढार्थ नरः  मानिसले सः ऊ 

अयं  यो अन्वहं  प्रतिदिन परमां  उत्तम 

हरेः  भगवान् श्रीहरिको कीतेयेत्  कीर्वन गर्दछछ गतिम्  गति मुक्तिमा 
अवतारः  मत्स्यावतार छ  तस्य  त्यस मानिसका याति  पुग्दछ 

यसको कथालाई सङ्कल्पाः  सम्पूर्ण सडल्पहरू 

यः  जुन सिध्यन्ति  सिद्ध हृन्छन् र 





ताक्यार्थ जुन मानिसले प्रतिदिन भगवान् श्रीहरिको मत्स्यावतारको कथा भन्दछछ त्यसका 
सम्पूर्ण सडल्पहरू सिद्ध हुन्छन् र उसले उत्तम भगवद्गति मुक्ति पनि प्राप्त गर्द । 


प्रखयपयसि धातुः सुप्तरक्तेयुखेभ्यः 
श्रुतिगणमपनीतं प्रत्युपादत्त हत्वा । 

दितिजमकथयद् यो बह्म सत्यव्रतानां 
तमहमखिलहेतुं जिह्यमीनं नतोऽस्मि ॥ ६९॥ 





पदार्थ अपनीतं  हयग्रीवद्वारा अपहरण बह्म  ब्रह्मज्ञान 

यः  जसले गरिएका अकथयत्  बताउनुभयो 
प्रख्यपयसि  प्रलयकालीन श्रुतिगणं  वेदहरू अखिलहेतुं  सर्वकारण 
समुद्रमा विहार गर्दै दितिजं  दैत्य हयग्रीवलाई जिह्यमीनं  मायाद्रारा मत्स्यरूप 
सुप्तशक्तेः  सृष्टि गर्ने शक्ति हत्वा  मारेर ग्रहण गर्नुभएका 

लुप्त भएका निदाएका प्रत्युपादत्त  ल्याएर तं  ती मत्स्यावतारधारी 

धातुः  ब्रह्माजीको ब्रह्माजीलाई दिनुभयो तथा भगवानूलाई 

मुखेभ्यः  मुखबाट सत्यवतानां  सप्तर्षिसहित अहं  म 

निस्किएको सत्यत्रतलाई नतः अस्मि  नमस्कार गर्द 


ताक्यार्थ निदाएका कारण सृष्टिशक्ति लुप्त भएका ब्रह्माजीको मुखबाट निस्किएका 
वेदहरूलाई जब हयग्रीव असुरले हरण गयो तब भगवानले प्रलयकालीन समुद्रमा विहार गर्दै त्यस 
हयग्रीवलाई मारेर उसबाट वेद फर्काएिर ल्याई ब्रह्माजीलाई दिनुभयो अनि जसले सप्तर्षिहरूले 
सहित भएका राजा सत्यत्रतलाई ब्रह्मज्ञान बताउनुभयो, आपनै मायाद्रारा मत्स्यको शरीर धारण 
गर्नुभएका सर्वकारण त्यस्ता मत्स्यावतारधारी भगवान्लाई म नमस्कार गर्दह्ु। 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायामष्टमस्कन्धे 
मत्स्यावतारचरितानुवणंनं नाम चतुविंशोऽध्यायः ॥ २४ ॥ 
इति अष्टमः स्कन्धः समाप्तः ॥ 


रामालन्द्री टीका 


२९९५ 


नवम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


अथ नवमः स्कन्धः 
अथ प्रथमोऽध्यायः 


राजा सुद्युम्नको कथा 


राजोवाच महाराज परीक्षित्ले भन्नुभयो 
मन्वन्तराणि सवौणि त्वयोक्तानि श्रुतानि मे। 
वीर्याण्यनन्तवीयंस्य हरेस्तत्र कृतानि च ॥ १॥ 


अध्याय १ 


पदढार्थ 

त्वया  हजुरले 

सवीणि  सबै 
मन्वन्तराणि  मन्वन्तरहरू 
उक्तानि  बताउनुभयो 


तत्र  ती मन्वन्तरहरूमा 
अनन्तवीयंस्य  अनन्त 
पराक्रमशाली 

हरेः  भगवान् श्रीहरिद्रारा 
कृतानि  गरिएका 





वीयौणि च  पराक्रमहरू पनि 
मे  मेले 
श्रुतानि  सुनें 


ताक्यार्थ हे मुनिवर ! हजुरले सबै मन्वन्तरहरूको कथा बताउनुभयो र अनन्त पराक्रमशाली 
भगवान् श्रीहरिले तीती मन्वन्तरमा गरेका पराक्रमहरू पनि बताउनुभयो, मैले सवे सुने । 


त र   न 
याञ्सा सत्यत्रता नाम राजापद्रावडरुवरः । 


ज्ञानं योऽतीतकल्पान्ते ठेभे पुरुषसेवया ॥ २॥ 


असो  यी 


द्रविडेश्वरः  द्रविड देशका 


मालिक 


सत्यत्रतः नाम  सत्यव्रत 
नामका 

राजिः  राजर्षि थिए 
यः  जसले 

पुरुषसेवया  मत्स्यरूप 





भगवान्को सेवाद्रारा 
अतीतकल्पान्ते  बितेको 
कल्पको अन्तिमिमा 

ज्ञानं  ज्ञान 

र 

टेभे  प्राप्त गरे 


ताक्यार्थ हजुरले द्रविड देशका राजा राजर्षि सत्यत्रतको कथा सुनाउनुभयो। उनले बितेको 
कल्पको अन्तिमिमा मत्स्यरूप भगवान्को सेवा गरेर आत्मज्ञान प्राप्त गरेका रहेछन् । 


न्द,  न मनुरासीदिति ९ 
स वे विवस्वतः पुत्रो मनुरासीदिति श्चुतम् । 
त्वत्तस्तस्य सुताः प्रोक्ता इक्ष्वाकुप्रमुखा नृपाः ॥ ३॥ 


रामालन्द्री टीका 


२९१६ 





नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 
पदार्थ मनुः  वेवस्वत मनु तस्य  तिने मनुका 

वै  निश्चय नै आसीत्  थिए सुताः  पुत्रहरू नै 

सः  ती राजर्षि सत्यव्रत इति  भनेर इक्ष्वाकुप्रमुखाः  इक्ष्वाकु आदि 
विवस्वतः  सूर्यका त्वत्तः  हजुरबाट नृपाः च  राजाहरू हन् भनेर 
पत्रः  छोरा श्रुतम्  सुन प्रोक्ताः  बताउनुभयो 


ताक्यार्थ ती सूर्यपुत्र राजर्षिं सत्यव्रत नै यस कल्पमा मनु भए । यिन मनुका पुत्र इक्ष्वाकु आदि 
राजाहरूको वर्णन पनि मैले हजुराट सुरन । 


तेषां वंशं पृथग् बह्यन् वंश्यानुचरितानि च । 
कीतंयस्व महाभाग नित्यं शुभरषतां हि नः ॥ ४॥ 





पढार्थ वंशं  वंश नित्यं हि  स्ने 
बह्यन्  हे ब्रह्मज्ञ वंश्यानुचरितानि च  वंशमा शुश्रूषतां  सुन चाहने 
महाभाग  पूज्य गुरुदेव उत्पन्न राजाहरूको चरित्र नः  हामीहरूलाई 
तेषां  ती मनुहरूको पृथक्  अलगअलगरूपमा कीतंयस्व  बताउनुहोस् 


ताक्यार्थ ब्रह्मज्ञ हे गुरुदेव ! अब म वैवस्वत मनुको वंश र त्यो वंशमा उत्पन्न भएका 
राजाहरूको चरित्र अलगअलग रूपमा सुन चाहन्छु। स्धँ सुनिरहन चाहने मलाई यी कथाहरू 
बताउनुहोस् । 


ये भूता ये भविष्याश्च भवन्त्यद्यतनाङ्च ये । 
रा पुण्यकीर्तीनां ०   
तेषां नः पुण्यकी तीनां सवेषां वद विक्रमान् ॥ ५॥ 





पढार्थ येचजो तेषां  ती मनुको वंशमा उत्पन्न 
ये  जोजो अद्यतनाः  अहिले सर्वेषां  सवै राजाहरूको 

भूताः  भणए भवन्ति  छन् विक्रमान्  पराक्रम 

ये  जोजो पुण्यकीतींनां  पवित्र कीर्ति नः  हामीहरूलाई 

भविष्याः च  हनेछन् भएका वद्  बताउनुहोस् 


ताक्यार्थ ती मनुको वंशमा पहिले जोजो राजाहरू भए, अहिले जो छन् र भविष्यमा जोजो 
हनन्, ती सबै पवित्र कीर्ति भएका राजाहरूको पराक्रम चरित्र का बारेमा मलाई बताउनुहोस् । 


सूत उवाच सूतजीले भन्नुभयो 
एवं परीक्षिता राज्ञा सदसि ब्रह्मवादिनाम् । 
पृष्टः प्रोवाच भगवाञ्छुकः परमधर्मवित् ॥ ६॥ 


रामालन्द्री टीका 


२३९१७ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
पदार्थ ऋषिहरूको 

एवं  यसरी सदसि  सभामा 

राज्ञा  राजा पृष्टः  प्रश्न गरिएका 


परमधर्मवित्  वास्तविक 
धर्मको रहस्य जानने 


परीक्षिता  परीभषित्द्रारा 
ब्रह्मवादिनाम्  ब्रह्मज्ञ 


अध्याय१ 


भगवान्  भगवान् 
शुकः  शुकदेवले 
प्रोवाच  भन्नुभयो 





ताक्यार्थ ब्रह्मज्ञ ऋषिहरूको सभामा महाराज परीक्षित्ूले यसरी प्रश्न गरिसकेपछ्ि वास्तविक 


धर्मको रहस्य जानेका भगवान् शुकदेवले भन्नुभयो । 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 

श्रूयतां मानवो वंशः प्राचुर्येण परन्तप । 

न शक्यते विस्तरतो वक्तु वरष॑शतेरपि ॥ ७॥ 
पढार्थ प्राचुर्येण  सडक्षेपमा 
परन्तप  हे शत्रुपीडक परीक्षित् श्रूयतां  सुन्नुहोस् 
मानवः  वैवस्वत मनुको विस्तरतः  विस्तारपूर्वक त 
वंशः  वंश वष॑डातेः अपि  स्यौ वर्षमा 


ताक्यार्थ हे परीक्षित्! मनुको वंशको वर्णन सङक्षेपमा 
विस्तारित वर्णन त स्यौ वर्षसम्ममा पनि गर्व सकिंदेन । 


परावरेषां भूतानामात्मा यः पुरुषः परः। 


पनि 
वक्तु  बताउन 
न शक्यते  सकिंदेन 





सुन्नुहोस्, किनभने मनुवंशको 


स एवासीदिदं विदवं कल्पान्तेऽन्यन्न किञ्चन ॥ ८ ॥ 


पदार्थ 
यः  जुन 


पुरुषः  पुरुष हनुहृन्छ 
सः एव  ती भगवानले नै 


परावरेषां  उचनीच सबे 


कल्पान्ते  कल्पको अन्त्यमा 


लीन गराउनुभएको थियो 
अन्यत्  भगवान्देखि बाहेक 
अरू 





भूतानां  प्राणीहरूका प्रलयकालमा किञ्चन  केटी कुरा पनि 
आत्मा  आत्मा इदं  यो न आसीत्  थिएन 
परः  श्रेष्ठ विश्वं  जगत्लाई आपफूमा 


ताक्यार्थ जुन भगवान् उचनीच सब प्रकारका प्राणीहरूको आत्मा हुनुहुन्छ, तिने पुरुषोत्तम 

भगवानूले प्रलयकालमा यस जगत्लाई आफूभित्रै लीन गराउनुभएको धियो, भगवानूदेखि बाहेक 

कुनै वस्तु पनि थिएन। 

वितरण यो जगत् परमात्माबाट ने उत्पन्न हुन्छ र अन्त्यमा परमात्मामा नै लीन हृन्छ । उत्पत्ति र 

नाशको अधि र पछि पनि जे रहन्छ त्यही नै सत्य हो, बीचमा जे देखिन्छ त्यो मिथ्या हो। 

जगत्को उत्पत्तिभन्दा अधि र नाशपचछ्छि पनि रहने परमात्मा मात्र हुनुहन्छ । एउटा सुष्टि समाप्तिपचछ्छि 
यसालाल्रन्द्री टीका 


३९९८ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 


अर्को सृष्टि हुनुभन्दा अधिको प्रलयकालमा एउटै मात्र तत्तव रहन्छ र त्यो तत्त्व परम पुरुष भगवान् 
हनहन्छ । छान्दोग्य उपनिषद् ६२१मा पनि सदेव सोम्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयम् अर्थात् 
जगत्को रचना हुनुभन्दा अधि यो जगत् अद्वितीय सत् परमात्मरूप नै थियो भनी बताइएको छ । 
यस कुराले परमात्मा नै जगत्को रूपमा देखिनुभएको हो भने तथ्यलाई स्पष्ट पार्छ । माटो आफ्नो 
रूप नच्डी धटो आदिको रूपमा परिणत भए ं परमात्मा पनि आफ्नो स्वरूप नछाड़ी जगत्को 
रूपमा देखिनुभएको हो भन्ने ब्रह्मविवर्तवादलाई यस प्रसङ्गले स्पष्ट पारेको छ। 


तस्य नाभेः समभवत् पद्मकोषो दहिरण्मयः। 
तस्मिन् जज्ञे महाराज स्वयम्मूर्चतुराननः ॥ ९॥ 


पढार्थ हिरण्मयः  सुवर्णमय चतुराननः  चतुर्मुख 
महाराज  हे महाराज पटूमकोषः  कमलकोश स्वयम्भूः  ब्रह्माजी 

तस्य  ती भगवान्को समभवत्  उत्पन्न भयो जज्ञे  प्रकट हुनुभयो 
नाभेः  नाभिबाट तस्मिन्  त्यसमा 





ताक्यार्थ हे महाराज परीक्षित् ! भगवान् नारायणको नाभिबाट सुवर्णमय कमलकोश कमलको 
फूल उत्पनन भयो र त्यस कमलकोशमा चतुर्मुख ब्रह्माजी प्रकट हुनुभयो । 


मरीचिमनसस्तस्य जज्ञे तस्यापि करयपः। 
दाक्षायण्यां ततोऽदित्यां विवस्वानभवत् सुतः ॥ १०॥ 


पदार्थ तस्य अपि  ती मरीचिको अदित्यां  अदितिमा 

तस्य  वी ब्रह्माजीको पुत्रको रूपमा विवस्वान्  विवस्वान् सूर्य 
मनसः  मनबाट कश्यपः  कश्यप जन्मिए सुतः  छोरा 

मरीचिः  मरीचि ततः  ती कश्यपबाट अभवत्  भए 

जज्ञे  जन्मिए दाक्षायण्यां  दक्षपुत्री 





ताक्यार्थ ब्रह्माजीको मनबाट पुत्रको रूपमा मरीचि जन्मिए र मरीचिको पुत्र कश्यप भए। 
कश्यपकी पत्नी दक्षकी पुत्री अदितिबाट विवस्वान् सूर्य जन्मिए। 


ततो मनुः श्राद्धदेवः संज्ञायामास भारत । 
श्रद्धायां जनयामास दश पुत्रान् स आत्मवान् ॥ १९॥ 





पदार्थ श्राद्धदेवः  श्राद्धदेव नामका सः ती श्राद्धदेवले 
भारत  हे भरतवंशी परीक्षित् मनुः  मनु श्रद्धायां  श्रद्धा नामकी पत्नीमा 
ततः  ती विवस्वान्बाट आस  पुत्र भए दश पुत्रान्  दश ओटा छोराहरू 
संज्ञायां  संज्ञा नामकी पत्नीमा आत्मवान्  उदार चित्त भएका जनयामास  जन्माए 


रालालन्द्री टीका 


२९१९ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 


ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! विवस्वान्ले आपफ्नी पत्नी संज्ञाबाट श्राद्धदेव नाम गरेका मनुलाई 
जन्माए । उदार चित्त भएका ती श्राद्धदेवले श्रद्धा नामकी पत्नीबाट दश ओटा पुत्रहरू जन्माए। 


दकष्वाकुनृगरायोतिदिष्टधृष्टकरूषकान् । 
नरिष्यन्तं पृषधं च नभगं च कविं विभुः ॥ १२॥ 


पदार्थ शर्याति, दिष्ट, धृष्ट, करूषक कविं च  कवि समेतका दश 
विभुः  प्रभावशाली श्राद्धदेवले नरिष्यन्तं  नरिष्यन्त जना छोराहरू जन्माए 
दकष्वाकुनृगयोतिदिष्टधूष्ट पृषध्रं च  पृषध्र अनि 
करूषकान्  इक्ष्वाकु, नुग, नभगं  नभग र 


ताक्यार्थ प्रभावशाली श्राद्धदेव मनुले इक्ष्वाकु, नृग, शर्याति, दिष्ट, धृष्ट, करूषक, नरिष्यन्त, 
पृषध्र, नभग र कवि गरी दश जना छोराहरू जन्माए। 


अप्रजस्य मनोः पूर्वं वसिष्ठो भगवान् किल । 





मित्रावरुणयोरिष्टं प्रनाथंमकरोत् प्रभुः ॥ १३॥ 
पदार्थ प्रजार्थम्  सन्तानप्राप्तिका किक  निश्चय नै 
पूर्वं  इक्ष्वाकु आदिको जन्म॒ लागि मित्रावरुणयोः  मित्रावरुण 
हुनुभन्दा पहिले प्रभुः  समर्थ देवतात्मक 
अप्रजस्य  सन्तान नभएका भगवान्  भगवान् इष्टिं  यज्ञ 
मनोः  वैवस्वत मनुको वसिष्ठः  वसिष्ठले अकरोत्  गराए 





ताक्यार्थ इक्ष्वाकु आदि राजाहरूको जन्म हुनुभन्दा पहिले सन्तान नभएका वैवस्वत मनुलाई 
सन्तानप्राप्ति होस् भनेर सामर्थ्यवान् ऋषि वसिष्ठले मित्रावरुण देवतात्मक यज्ञ गर्न लगाए । 


तत्र श्रद्धा मनोः पत्नी होतारं समयाचत । 
दुहित्रथमुपागम्य प्रणिपत्य पयोव्रता ॥ १४ ॥ 





पढार्थ पत्नी  पत्नी दुहित्रथंम्  छोरी पाउनका 
तत्र  त्यस यज्ञको समयमा श्रद्धा  श्रद्धाले लागि 

पयोव्रता  पयोत्रत दुध मात्र होतारं  होताको समयाचत  प्रार्थना गरिन् 
पिडने व्रत लिएकी उपागम्य  नजिके आएर 

मनोः  वैवस्वत मनुकी प्रणिपत्य  प्रणाम गरी 


ताक्यार्थ यज्ञको समयमा पयोव्रत लिएकी वैवस्वत मनुकी पत्नी श्रद्धाले होताको नजिकै आई 
विनयपूर्वक प्रणाम गरी छोरी पाउने विधि गरिदिन अनुरोध गरिन्। 


प्रषितोऽध्वयुंणा होता ध्यायंस्तत् सुसमाहितः । 


रामालन्द्री टीका 


नवम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


३१२० 


अध्याय१ 


हविषि व्यचरत् तेन वषट्कारं गृणन् द्विजः ॥ १५॥ 


पदार्थ 

अघ्वयुणा  अध्वर्युद्रारा 
अ 

प्राषेतः  प्रेरित भएका 
होता  होता 

द्विजः  ब्राह्मणले 


हविषि  हवि लिएपछ्छि 
वाचा  वाणीले पनि 
वषट्कारं  वषट्कार 

गृणन्  उच्चारण गर्द 

तेन  हातमा लिएको त्यस 





हविले 

सुसमाहितः  एकाग्रचित्त भई 
ध्यायन्  श्रद्धाको चाहनानुरूप 
छोरी होस् भन्ने चिन्तन गर्दै 
न्यचरत्  हवन गरे 


ताक्यार्थ अध्वर्युदारा प्रेरणा गरिएका होताले हवनका लागि हातमा हवि लिएर एकाग्र भई 
यजमानकी पत्नी श्रद्धाको इच्छाअनुसार छोरी नै उत्पन्न होस् भन्ने चिन्तन गर्दै वषट्कारको 
उच्चारण गरी हवन गरे। 


होतुस्तदुन्यभिचारेण कन्येला नाम साभवत् । 
तां विलोक्य मुः प्राह नातिहृष्टमना गुरुम् ॥ १६॥ 


पदढार्थ 

होतुः  होताको 
तदुन्यभिचारेण  त्यो दोषका 
कारण 

इला नाम  इला नाम गरेकी 


सा कन्या ती कन्या 
अभवत्  उत्पन्न भडइन् 
तां  ती कन्यालाई 
विलोक्य  देखेर 
नातिहृष्टमनाः  त्यति धेरै 





प्रसन्न मन नभएका 
मनुः  श्राद्धदेव मनुले 
गुरुम्  गुरु वसिष्ठलाई 
प्राह  भने 


ताक्यार्थ होताको दोषका कारण पुत्री जन्मेको देखेर पुत्रप्राप्तिको लागि यज्ञ गर्ने श्राद्धदेव 
मनु त्यति प्रसन्न भएनन्। त्यसैले उनले गुरु वसिष्ठसमक्ष गएर भने। 


भगवन् किमिदं जातं कमं वो ब्रह्मवादिनाम् । 


विपय॑यमहो कष्टं मेवं स्याद् बह्यविक्रिया ॥ १७ ॥ 


पढार्थ 
भगवन्  हे भगवान् वसिष्ठ 


४ 
कमं  कर्म मित्रावरुण यज्ञ 
विपयंयं  विपरीतफलवाला 


कष्टं  यो दुःखको कुरोहो 
एवं  यसप्रकारको 





बह्मवादिनाम्  ब्रह्मज्ञ किम्  कसरी जह्यविकरिया  ब्रह्मज्ञहरूले 
वः  हजुरको जातं  भयो गरेको कर्ममा विपरीत फल 
इदं  यो अहो  अहो मा स्यात्  नहोस् 


ताक्यार्थ हे गुरुदेव ! ब्रह्मज्ञानी हजुरहरुद्रारा गरिएको मित्रावरुण यज्ञबाट कसरी विपरीत 
फलको प्राप्ति भयो ? अहो ! यो ज्यादै दुःखको कुरो हो । ब्रह्मज्ञ ऋषिहरूले गरेको वैदिक कर्ममा 
विपरीत फल प्राप्ति हुनुहैदेन । 


यूयं मन्त्रविदो युक्तास्तपसा दग्धकिल्बिषाः । 


रालालन्द्री टीका 


२१९ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 


कुतः सङ्कल्पवेषम्यमनृतं विबुधेष्विव ॥ १८ ॥ 


पढार्थ तपसा  तपस्याद्रारा अनृतं इव  असत्य र 
मन्त्रविदः  मन्त्र मन्त्रको अर्थ दग्धकिल्बिषाः  निष्पाप भएका सङ्कल्पवेषम्यं  सङल्पमा 
र त्यसको प्रयोग जान्ने हजुरहरूको विपरीतता 

युक्ताः  जितेन्द्रिय विबुधेषु  देवताहरूमा कुतः  कसरी भयो 





ताक्यार्थ मन्त्र, मन््रको अर्थ र त्यसको उचित प्रयोग जानने जितेन्द्रिय हजुरहरूले तपस्याद्रारा 
सम्पूर्ण पापहरूलाई नष्ट गरिसक्नुभएको छ । देवताहरूमा असत्यता फँ त्यस्ता हजुरको सङ्ल्पमा 
विपरीत फलको प्राप्ति कसरी भयो ? 


तन्निशम्य वचस्तस्य भगवान् प्रपितामहः । 
होतुव्यतिकरमं ज्ञात्वा बभाषे रविनन्दनम् ॥ १९॥ 


पदार्थ श्रीशुकदेवका बुढा हजुरबा रविनन्दनम्  सूर्यपुत्र 
तस्य  ती श्राद्धदेव मनुको भगवान्  भगवान् वसिष्ठले श्राद्धदेवलाई 

तद् वचः  यस्तो भनाई् होतुः  होताको बभाषे  भन्नुभयो 
निरम्य  सुनेर व्यतिक्रमं  विपरीत सङ्ल्पलाई 

प्रपितामहः  मेरा ज्ञात्वा  बुेर 





ताक्यार्थ श्राद्धदेव मनुको यस्तो भनादइ सुनेर मेरा बुढा हजुरबा भगवान् वसिष्ठले विचार गरेर 
यज्ञमा होताले उदेश्यविपरीत गरेको सङ्ल्पलाई बुणनुभयो र त्यसपच्ि सूर्यपुत्र श्राद्धदेवलाई 
भन्नुभयो । 


एतत् सङ्ल्पवेषम्यं होतुस्ते व्यभिचारतः। 
तथापि साधयिष्ये ते सुप्रजास्त्वं स्वतेजसा ॥ २०॥ 


पढार्थ एतत्  यो यज्ञमा गरिएको स्वतेजसा  आफ्नो तपोबलद्रारा 
होतुः  होताको सङूल्पवेषम्यं  सडल्पको ते तिम्रो 

व्यभिचारतः  दोषका कारण विपरीत फल भयो सुप्रजास्त्वं  पुत्रवत्व 

ते तिम्रो तथा अपि  तापनि साधयिष्ये  सिद्ध गराउनेद्ु 





ताक्यार्थ होताको दोषका कारण यज्ञमा तिमीले जे सङड्ल्प गरेका धियौ त्यसको विपरीत फल 
प्राप्त भएको हो, तापनि म मेरो तपोबलद्रारा तिमीलाई पुत्रवान् नै बनाउनेद्ु । यिनै कन्यालाई पुत्र 
बनाददिनेद्ु । 


एवं व्यवसितो राजन् भगवान् स महायशाः । 


रामालन्द्री टीका 


३१२२ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 


अस्तोषीदादिपुरुषमिकायाः पुंस्त्वकाम्यया ॥ २९॥ 


पदार्थ भगवान्  भगवान् आदिपुरुषम्  आदिपुरुष 
राजन्  हे राजा सः  ती वसिष्ठले भगवानूलाई 
एवं  यस्तो इलायाः  इलालाई अस्तोषीत्  स्तुति गर्नुभयो 


व्यवसितः  निश्चय गरेका पुंस्त्वकाम्यया  पुरुष बनाउने 
महायशाः  परम यशस्वी इच्छाले 

वाक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! यसप्रकार श्राद्धदेव मनुलाई पत्र प्रदान गर्ने निश्चय गरेका 
परमयशस्वी भगवान् वसिष्ठले तिने इलालाई पुरुष बनाउनका लागि आदिपुरुष भगवान् 
नारायणको स्तुति गर्नुभयो । 





तस्मे कामवरं तुष्टो भगवान् हरिरीश्वरः । 
द्दाविलाभवत् तेन सुद्युम्नः पुरुषष॑भः॥ २२॥ 


पदार्थ तस्मे  ती वसिष्ठलाई सुद्युम्नः  सुद्युम्न नामको 
ईङवरः  सर्वसमर्थ कामवरं  इच्छानुसारको वर॒ पुरुषष॑भः  श्रेष्ठ पुरुष 
भगवान्  भगवान् ददो  दिनुभयो अभवत्  भइन् 

हरिः  श्रीहरि तेन  त्यही वखरारा 

तुष्टः  प्रसन्न भएर इला  इला 





ताक्यार्थ स्तुतिबाट प्रसन्न भएका सर्वसमर्थ भगवान् श्रीहरिले वसिष्ठलाई इच्छाअनुसारको वर 
दिनुभयो । त्यही वरका कारण इला सुद्युम्न नाम गरेको श्रेष्ठ पुरुष भट्न्। 


स एकदा महाराज विचरन् मृगयां वने । 

वृतः कतिपयामात्येरर्वमारुद्य सेन्धवम् ॥ २२॥ 
प्रगृह्य रुचिरं चापं शरांरच परमादूमभुतान्। 
दंशितोऽनुमृगं वीरो जगाम दिशमुत्तराम् ॥ २४॥ 


पदार्थ वीरः  वीर सुद्युम्न परमादुभुतान्  अत्यन्त अदभुत 
महाराज  हे महाराज एकदा  एक दिन तिखा 

दंशितः  कवच लगाएर वने  जङ्गलमा शारान् च  बाणहरू पनि 
कतिपयामात्येः  केटी मृगयां  शिकार खेल्न प्रगृह्य  लिएर 

मन्तरीहरूद्रारा विचरन्  घुम्द सेन्धवम्  सिन्धुदेशीय 

वृतः  घेरिएर युक्त भई रुचिरं  सुन्दर अवं  घोडामा 

सः ती चापं  धनु आरुह्य  चेर 





रामालन्द्री टीका 


३१२३ 


नवम स्कन्ध 


अनुमृगं  मृगलाई प्छ्या्दे 
उत्तराम्  उत्तर 


श्रीमद्भागवत 


दिशां  दिशातिर 
जगाम  गए 


अध्याय१ 


ताक्यार्थ हे महाराज परीक्षित् ! एक दिन श्राद्धदेवका पुत्र तिनै वीर सुद्युम्न शरीरमा कवच 
लगाएर साथमा केही मन्त्रीहरू लिएर शिकार खेल्न जङ्गलमा गए । एउटा सुन्दर धनु र अत्यन्त 
तिखा अदभुत बाणहरू लिएका उनी सिन्धुदेशीय घोडामा चदेर मृगलाई पद्छयाँदे उत्तर दिशातिर 
गए। 

स कुमारो वनं मेरोरघस्तात् प्रविवेश ह । 


न 
यत्रास्त भगवाञ्छवा रममाणः सहामया ॥ २५॥ 





पढार्थ भगवान्  भगवान् मेरोः  सुमेरु पर्वतको 

सः  उत्तर दिशामा गएका शवंः  शङ्कर अधस्तात्  तलपद्ि रहेको 
ती उमया सह  पार्वतीका साथ वनं  जङ्गलमा 

कुमारः  राजकुमार सुद्युम्न रममाणः  रमाउँदे ह  निश्चय नै 

यत्र  जहाँ आस्ते  बस्नुहुन्छ त्यो प्रविवेश  प्रवेश गरे 


ताक्यार्थ उत्तर दिशामा गएका मनुपुत्र राजकुमार सुद्युम्न सुमेरु पर्वतको फेदीमा रहेको 
जङ्गलमा पुगे जहाँ भगवान् शङ्कर पार्वतीको साथमा रमाँदे बस्नुहुन्छ । 


तस्मिन् प्रविष्ट एवासौ सुद्युम्नः परवीरहा । 
अपरयत् स्तियमात्मानमर्वं च वडवां नृप ॥ २६॥ 


पदार्थ सुद्युम्नः  सुदयुम्नले अवं च  घोडालाई चाहं 
नृप  हे राजा तस्मिन्  त्यो वनमा वडवां  घोडीको रूपमा 
परवीरहा  वीर शत्रुहरूलाई परविष्टे एव  प्रवेश ग्नसिाथ अप्यत्  देखे 

मार्ने आत्मानं  आफूलाई 

असो  यी स्त्रियं  स्तरीरूपमा र 





वाव्यार्थ हे राजा ! परमवीर सुद्ुम्नले त्यस वनमा प्रवेश गर्नासाथ आफूलाई स््रीरूपमा र 
घोडालाई घोडीको रूपमा देखे । 


तथा तदनुगाः सर्वे आत्मलिद्गविपयंयम् । 
दुष्ट्वा विमनसोऽमभूवन् वीक्षमाणाः परस्परम् ॥ २७ ॥ 


पदार्थ सेवकहरू लिङ्ग विपरीत भएको 
तथा  त्यसै गरी सवे  सबले दुष्ट्वा  देखेर 


तदनुगाः  सुद्युम्नका अनुगामी आत्मलिङ्गविपयंयम्  आफ्नो परस्परम्  एकआपसमा 


रामालन्द्री टीका 


३१२० 
नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 
वीक्षमाणाः  रद विमनसः  अत्यन्त खिन्न अभूवन्  भए 


ताक्यार्थ त्यसै गरी राजकुमार सुद्युम्नका मन्त्री आदि सेवकहरूले पनि लिङ्गपरिवर्तन भई 
आपूलाई स्तरीरूपमा देखे । त्यसपछि एकले अर्कालाई ह्वै उनीहरू अत्यन्त खिन्न भए। 


राजोवाच राजा परीक्षित्ले भन्नुभयो 
कथमेवं गुणो देशः केन वा भगवन् कृतः। 
प्ररनमेनं समाचक्ष्व परं कोतूहलं हि नः ॥ २८॥ 


पदार्थ कथं  कसरी सम्भव हुन्छ समाचक्ष्व  समाधान गर्नुहोस् 
भगवन्  हे भगवान् वा  अथवा हि  किनभने 

एवं गुणः  यस्तो गुण प्रवेश केन  कसले नः  मलाई यसको उत्तर 
गर्नासाथ स्त्रीत्वप्राप्ति हुने कृतः  त्यस्तो बनायो सुन्ने 

भएको एनं  यो मैले गरेको परं  अत्यधिक 

देशः  गयं प्रन  प्रश्नलाई कोतूहलम्  उत्सुकता छ 





ताक्यार्थ प्रवेश गर्नासाथ स्त्रीत्व प्राप्ति हुने त्यस्तो विचित्र ठँ कसरी हन सक्छ ? अथवा त्यो 
ठउाउँलाई त्यस्तो अदभुत कसले बनायो? हे भगवान् शुकदेव ! मलाई यो प्रश्नको उत्तर 
बताउनुहोस् किनभने मलाई यस विषयमा जानन अत्यन्त उत्सुकता भडरहेको छ। 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
एकदा गिरिशं द्रष्टुमृषयस्तत्र सुव्रताः। 


दिशो वितिमिराभासाः कुव॑न्तः समुपागमन् ॥ २९॥ 
पदढार्थ उपस्थितिले रहित गिरिशं  भगवान् शङ़रलाई 
एकदा  एक दिन कुवंन्तः  बनाँदै द्रष्टुम्  दर्शन गर्न 
दिशः  दिशाहरूलाई सुव्रताः  तपस्वी तत्र  त्यो जङ्गलमा 
वितिमिराभासाः  अन्धकारको ऋषयः  ऋषिहरू समुपागमन्  आए 





ताक्यार्थ एक दिन तपस्वी ऋषिहरू आफ्नो शरीरको प्रकाशले दिशाहरूलाई अन्धकाररहित 
नादे भगवान् शडरको दर्शनको लागि त्यस जङ्लमा आए । 

तान् विलोक्याम्बिका देवी विवासा वीडिता भृशम् । 

भ्ुरङ्कात् समुत्थाय नीवीमाइवथ पयात् ॥ २०॥ 


पढार्थ विलोक्य  देखेर   भगवती 
तान्  आएका ती ऋषिहरूलाई अम्बिका  पार्वती विवासाः  वस्त्ररहित भएकी 


रालालन्द्री टीका 


२९२५ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 
हनाले भतुंः  पतिदेव शङ्रको नीवीम्  कटीवस्त्र साडी 
भृराम्  अत्यन्त अङ्कात्  काखबाट आदि 

व्रीडिता  लज्जित हुनुभयो समुत्थाय  उठेर पयंधात्  धारण गर्नुभयो 

अथ  त्यसपछि आडु  एटपट 





वाक्यार्थ अचानक ऋषिहरू आएको देखेर वस्त्ररहित भएकी हुनाले भगवती पार्वती अत्यन्त 
लज्जित हुनुभयो । अतः ऋषिहरूलाई देख्नासाथ उहाँले पतिदेव शङ्रको काखबाट उढठेर ्टपट 
वस्त्र धारण गर्नुभयो । 


  तयोर्वीं  क 

ऋषयाऽकपि क्य प्रसज्खं रममाणया । 

निवृत्ता  प्रयसुस्तस्मान्मरनारयणाश्रमम् ॥ २९ ॥ 
पदार्थ प्रसङ्गं  क्रीडाप्रसङ्गलाई नरनारायणाश्रमम्  भगवान् 
ऋषयः अपि  ऋषिहरू पनि वीक्ष्य  देखेर नरनारायणको आश्वरममा 
रममाणयोः  विहार गरिरहेका तस्मात्  त्यो जङ्गलबाट प्रययुः  गए 
तयोः  ती शिवपार्वतीको निवृत्ताः  फर्किएर 
ताक्यार्थ ऋषिहरू पनि विहार गरिरहेका शिवपार्वतीको क्रीडाप्रसङ्ग देखेर त्यहां बस्न अनुचित 
सम्ण्एिर त्यस जङ्गलबाट फरकिएर भगवान् नरनारायणको आश्वरमतिर गए । 


तदिदं भगवानाह प्रियायाः प्रियकाम्यया । 





स्थानं ५  न र      
स्थान यः व्रावरवतत् स व याद् भवादात ॥ ३२॥ 
पढार्थ इदं  यो कुरा रः  प्रवेश गर्द 
तत्  त्यसै वेला आह  भन्नुभयो सः  त्यो पुरुष 
प्रियायाः  पत्नी पार्वतीको यः  जुन पुरूष वे  निश्चय नै 
प्रियकाम्यया  प्रसन्नताको लागिएतत्  यो योषित्  स्त्री 
भगवान्  भगवान् शङ्रले स्थानं  ठाडंमा भवेत् इति  होस् 





ताक्यार्थ त्यसपछि भगवान् शङडूरले आफनी प्रिया पार्वतीलाई प्रसन्न गराउने उदेश्यले जुन पुरुष 
यस जङ्गलमा प्रवेश गर्द त्यो पुरुष तुरन्त स्त्री होस् भन्नुभयो । 


तत ऊर्ध्वं वनं तद् वे पुरुषा वर्जयन्ति हि । 
सा चानुचरसंयुक्ता विचचार वनाद् वनम् ॥ ३३॥ 


पढार्थ ॐ  पुरुषहरू वयन्ति  छोडदछन् स्त्रीत्व 
ततः उघ्वं  त्यसपचछ्छि भगवान् तत्  त्यो प्राप्तिको डरले प्रवेश गर्दैनन् 
शङड्रले यस्तो व्यवस्था वनं  जङ्गललाई साच  ती स्त्रीरूपा सुद्युम्न 
बनाउनुभएपच्छि वे  निश्चयनै अनुचरसंयुक्ता  स्त्री भएका 





रामालन्द्री टीका 


३१२६ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 
आफ्ना सेविकाहरूका साथ वनात्  एउटा वनबाट विचचार  घुम्न थालिन् 
हि  निश्चय नै वनम्  अर्को वनमा 


ताक्यार्थ पार्वतीलाई खुसी बनाउन भगवान् शङ्रले यस्तो अवस्था बनाउनुभएपचछ्छि पुरुषहरू 
स्त्री हुने उरले त्यस जङ्गलमा प्रवेश गर्देनन्। स्त्रीरूपा सुद्युम्न स्त्री भडसकेका आपना सेविकाका 
साथ एउटा वनबाट अर्को वनमा घुमेर विचरण गर्न थालिन्। 


अथ तामाश्रमाभ्याशे चरन्तीं प्रमदोत्तमाम् । 
स्त्रीभिः परिवृतां वीक्ष्य चकमे भगवान् बुधः ॥ ३४ ॥ 


पढार्थ आश्रमको नजिकमा भगवान्  भगवान् 

अथ  त्यसपछि चरन्तीं  घुम्दै गरेकी बुधः  बुध चन्द्रमाका छोराले 
स्त्रीभिः  स््रीहरद्रारा प्रमदोत्तमाम्  श्रेष्ठ स्त्रीलाई चकमे  प्राप्त गर्न इच्छा गरे 
परिवृतां  युक्त भई वीक्ष्य  देखेर 

आश्रमाभ्यारो  आपनो तां  वी स्त्रीलाई 





वाक्यार्थ त्यसपछि अनुचर स्त्रीहरूका साथमा आफ्नो कुटीको वरिपरि धुमिरहेकी ती 
परमसुन्दरी स्त्रीलाई देखेर भगवान् बुधले उनलाई प्राप्त गर्न इच्छा गरे । 


सापि तं चकमे सुभ्रूः सोमराजसुतं पतिम्। 
स तस्यां जनयामास पुरूरवसमात्मजम् ॥ २३५॥ 





पदार्थ बुधलाई पुरूरवसम्  पुरूरवा नामका 
साती पतिम्  पतिको रूपमा आत्मजम्  छोरो 

सुभ्रूः अपि  सुन्दरीले पनि चकमे  इच्छा गरिन् जनयामास  जन्माए 
तंती सः  ती बुधले 

सोमराजसुतं  चन्द्रमाका छोरा तस्यां  ती स्त्री इलाबाट 


ताक्यार्थ ती सुन्दरी इलाले पनि आश्वरममा बसेका चन्द्रमाका छोरा बुधलाई पतिको रूपमा 
प्राप्त गर्न इच्छा गरन् । त्यसपचछ्छि बुधले उनबाट पुरूरवा नाम गरेको छोरो जन्माए। 


एवं स्त्रीत्वमनुप्राप्तः सुद्युम्नो मानवो नृपः। 
सस्मार स्वकुलाचार्यं वसिष्ठमिति शुश्रुम ॥ ३६॥ 





पदार्थ मानवः  श्राद्धदेव मनुका छोरा वसिष्ठम्  वसिष्ठलाई 

एवं  यसरी नृपः  राजा सस्मार  स्मरण गरे 
स्त्रीत्वं  स्त्रीरूप सुद्युम्नः  सुद्युम्नले इति  भने कुरा 

अनुप्राप्तः  प्राप्त गरेका स्वकुलाचार्यं  आप्ना कुलगुर शुश्रुम  हामीले सुनेका छँ 


ताक्यार्थ यसरी स्तरीरूपमा रहंदारहँदे एक दिन श्राद्धदेव मनुका छोरा सुद्युम्नले आफ्नो 


रामालन्द्री टीका 


३१२९७ 


नवम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


अध्याय१ 


उद्धारका लागि कुलगुरुं वसिष्ठको स्मरण गरे भन्ने कुरा हामीले सुनेका छँ । 
स तस्य तां दशां दुष्ट्वा कृपया भृशपीडितः । 
सुद्युम्नस्यारयन् पुंस्त्वमुपाधावत राङ्करम् ॥ ३७ ॥ 


पढार्थ दष्ट्वा  देखेर आरायन्  इच्छा गर 

सः  ती कुलगुरु वसिष्ठले कृपया  कृपापूर्वक राकरम्  भगवान् शङ्रको 
तस्य  वी सुद्युम्नको भृशपीडितः  अत्यन्त दुःखी भई उपाधावत  शरणमा जानुभयो 
तां  त्यस्तो स्त्रीरूप सुद्युम्नस्य  सुद्युम्नको 

दशां  अवस्थालाई पुंस्त्वं  पुरुषरूपता 





ताक्यार्थ सुद्युम्नले आपरलाई स्मरण गरेपछि कुलगुरु वसिष्ठ त्यहाँ आउनुभयो । त्यहोँ सुद्युम्नको 
स्त्रीरूप अवस्था देखेर उहाँ अत्यन्त दुःखी हूनुभयो र कृपावश सुद्युम्नलाई पुनः पुरुष बनाउने 
इच्छा गरी भगवान् शङूरको शरणमा जानुभयो र भगवान् शङ्करको स्तुति गर्नुभयो । 


तुष्टस्तस्मे स भगवानृषये प्रियमावहन् । 
स्वां च वाचमृतां कुवेन्निद्माह विशाम्पते ॥ ३८ ॥ 





पदार्थ तस्मै  ती वाच॑ च  वाणीलाई पनि 
विशाम्पते  हे राजा परीक्षित् ऋषये  ऋषि वसिष्ठलाई ऋतां  सत्य 

सः ती प्रियं  वसिष्ठको अभीष्ट कुवन्  बनाददे 
भगवान्  भगवान् शङ्कर आवहन्  पूर्ण गराउन इदं  यो कुरा 

तुष्टः  प्रसन्न भएर स्वां  आफ्नो आह  भन्नुभयो 


ताक्यार्थ हे परीभ्षित् ! वसिष्ठले स्तुति गरिसकेपछि प्रसन्न हुनुभएका भगवान् शङडूरले 
स्तुतिकर्ता ब्रह्मर्षि वसिष्ठको इच्छालाई पनि पूरा गराउन र यो जङ्गलमा प्रवेश गर्न पुरुष स्त्री 
होस् भन्ने आफ्नो वाणीलाई पनि सत्य गराउनका लागि वसिष्ठलाई भन्नुभयो । 


मासं पुमान् स भविता मासं स्त्री तव गोत्रजः। 
इत्थं व्यवस्थया कामं सुद्युम्नोऽवतु मेदिनीम् ॥ ३९॥ 


पदार्थ पुमान्  पुरुष व्यवस्थया  व्यवस्थाद्रारा 
तव  तिम्रो मासं  अर्को एक महिना सः  ती सुद्युम्नले 
गोत्रजः  यजमान स्तरीस्त्री कामं  इच्छानुसार 
सुद्युम्नः  स्त्रीरूपी सुद्युम्न भविता  हनेछन् मेदिनीम्  पृथिवीलाई 
मासं  एक महिना इत्थं  यस्तो अवतु  र्ना गरून् 





वाक्यार्थ हे वसिष्ठ ! तिम्रो यजमान सुद्युम्न, जो अहिले स्त्री भएका छन् उनी एक महिना 
पुरुष र अर्को एक महिना स्त्री हनन् । यही व्यवस्थाअनुसार सुदयुम्नले इच्छा अनुसार पृथिवीको 


रामालन्द्री टीका 


३१२८ 
नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 


रक्षा गरून्। 
आचायाुग्रहात् कामं लब्ध्वा पुंस्त्वं व्यवस्थया । 
पालयामास जगतीं नाभ्यनन्दन् स्म तं प्रजाः ॥ ४०॥ 





पदार्थ व्यवस्था अनुसार पाटयामास  पालन गरे तर 
आचायाुग्रहात्  कुलगुरु कामं  आफनो इच्छाअनुसार प्रजाः  प्रजाहरूले 
वसिष्ठको अनुग्रहले पुंस्त्वं  पुरुषत्व तं  ती राजा सुद्युम्नलाई 
न्यवस्थया  एक महिना पुरुष खन्ध्वा  पाएर न अभ्यनन्दन् स्म  मन 

र अर्को एक महिना स्त्री हुने जगतीं  पृथिवीलाई पराडदैनथे 


ताक्यार्थ आपफ्ना कुलगुरु वसिष्ठको अनुग्रहले एकएक महिनाको अन्तराल भए पनि आफ्नो 
इच्छाअनुसारको पुरुषत्व प्राप्त गरेर राजा सुद्युम्नले पुथिवीको पालन गरे। तर प्रजाहरू उनलाई मन 
परादेनथे । 


तस्योत्कलो गयो राजन् विमलशच सुतास््रयः। 
दक्षिणापथराजानो बभूवुधंम॑वत्सलाः ॥ ४१॥ 


पदार्थ विमलः च  विमल गरी दक्षिणापथराजानः  दक्षिण 
राजन्  हे राजा त्रयः  तीन जना देशका राजा 

तस्य  ती सुद्युम्नको सुताः  छोराहरू थिए बभूवुः  भए 

उत्कलः  उत्कल घमंवत्सलाः  धर्ममा प्रेम 

गयः  गय भएका ती छोराहरू 





ताक्यार्थ हे राजा परीभ्षित् ! सुद्युम्नका तीन जना छोराहरू थिए उत्कल, गय र विमल । 
धर्ममा प्रेम भएका यी तीनै जना छोराहरू दक्षिण देशका राजा भए । 


ततः परिणते काटे प्रतिष्ठानपतिः प्रभुः। 
पुरूरवस उत्सृज्य गां पुत्राय गतो वनम् ॥ ४२॥ 


पदार्थ नगरीका अधिपति उत्सृज्य  दिएर 
ततः  त्यसपच्ि प्रभुः  सामर्थ्यवान् सुद्ुम्नले वनम्  जङ्गलतिर 
काठे  धेरै समय पुत्राय  आपनो छोरो गतः  गए 
परिणते  बितेपछ्ि पुरूरवसे  पुरूरवालाई 

प्रतिष्ठानपतिः  प्रतिष्ठान गां  पृथिवी राज्य 





ताक्यार्थ समय बित्दै गएपचछि प्रतिष्ठान नगरीका राजा सुद्युम्नले आपफ्ना छोरा पुरूरवालाई 
राज्य दिएर आफू चाहं जङ्गलतिर गए । 


रामालन्द्री टीका 


३१९९ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां नवमस्कन्धे 
इलोपाख्याने प्रथमोऽध्यायः ॥ १॥ 


रामालन्द्री टीका 


३१२० 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 


अथ द्वितीयोऽध्यायः 
मनुका पृषध्र आदि पाँच पुत्रको वंशवर्णन 
श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
एवं गतेऽथ सुद्युम्ने मुर्वेवस्वतः सुते । 
पुत्रकामस्तपस्तेपे यमुनायां शतं समाः॥ १॥ 







पदार्थ  त्यसपछि शतं समाः  सय वर्षं 
एवं  यसरी वैवस्वतः  वैवस्वत तपः  तपस्या 
 प 
सुते  पुत्र मनुः  मनुले तपे  गरे 
सुदुम्ने  सुद्युम्न पुत्रकामः  पुत्रको इच्छा गरी 
गते  वन गएपचछ्ि यमुनायां  यमुनाको तीरमा 





ताक्यार्थ यसरी आफ्नो छोरो सुद्युम्न वन गएपचछ्छि वैवस्वत मनुले पुत्रको इच्छा गरी यमुनाको 
तीरमा गएर सय वर्षसम्म तपस्या गरे । 


ततोऽयजन्मनुदंवमपत्यार्थं हरि प्रभुम् । 
इक्ष्वाकुःपूरवंजान् पुत्रान् लेमे स्वसदुशान् दशा ॥ २॥ 





पढार्थ  सर्वसमर्थ इक्ष्वाकुपू्वजान्  जेठो इक्ष्वाकु 
ततः  त्यसपछि देवं  भगवान् लगायत 

मनुः  वैवस्वत मनुले हरि  श्रीहरिलाई दश पुत्रान्  दश जना छोराहरू 
अपत्यार्थं  सन्तानप्राप्तिका ।अयजत्  आराधना गरे ठेभे  प्राप्त गरे 

लागि स्वसदुशान्  आपू जस्ते 


ताक्यार्थ त्यसपछि तपस्यारत वैवस्वत मनुले सन्तानप्राप्तिका लागि सर्वमसर्थ भगवान् 
श्रीहरिको आराधना गरे। भगवान्को अनुग्रहले गर्दा उनले आफू जस्तै दश पुत्रहरू प्राप्त गरे। 
तीमध्ये इक्ष्वाकु सबैभन्दा जेठा धिए। 


पृषध्रस्तु मनोः पुत्रो गोपालो गुरुणा कृतः। 
पाटयामास गा यत्तो रात्यां वीरासनवतः ॥ ३॥ 


पदार्थ पृषध्रः तु  पृषध्र चाहं कृतः  बनादए उनी 
मनोः  मनुको गुरुणा  गुरु वसिष्टद्रारा यत्तः  सावधान भई 
पत्रः  छोरो गोपालः  गाईका रक्षक वीरासनव्रतः  वीरासनमा बसेर 


रामालन्द्री टीका 


२१३१ 


नवम स्कन्ध 


रात्र्यां  रातमा 


श्रीमद्भागवत 


गाः  गाईहरूलाई 


अध्याय २ 


पालयामास  रक्षा गर्दथे 


ताक्यार्थ मनुपुत्र पृषध्रलाई कुलगुरुं वसिष्ठले आपफ्ना गारईहरूको पालन र्ना गर्ने काममा 
लगादइदिए । त्यसैले उनी वीरासनमा बसेर सावधानपूर्वक रातमा गाईहरूको रक्षा गर्दथे । 


एकदा प्राविदाद् गोष्ठं शादूलो निरि वषेति । 


रायाना गाव उत्थाय भीतास्ता बध्रमु्रेजे ॥ ॥ 


पदढार्थ 

एकदा  एक दिन 
निशि  रातमा 

वषति  पानी परिरहेको 
समयमा 


शादूलः  बाघ 

ना  

गोष्ठं  गोरमा 
प्राविशत्  पस्यो 

ताः  गोठ्मा भएका ती 
रसायानाः  सुतेका 





गावः  गाईहरू 


भीताः  डराएर 
उत्थाय  उटेर 
व्रजे  गोठमा 


बभ्रमुः  भाग्न थाले 


ताक्यार्थ एक दिन रातमा खुब पानी परिरहेको वेला एउटा बाघ गोठभित्र पस्यो । बाघलाई 
देखेर सुतेका गा्ईहरू उठे अनि भयभीत भई गोठभित्र यताउता भागन थाले । 


एकां जग्राह बलवान् सा चुक्रोरा भयातुरा । 


तस्यास्तत् कन्दितं श्रुत्वा पृषध्रोऽभिससार ह ॥ ५॥ 


पदार्थ 

बट्वान्  बलवान् बाघले 
एकां  एउटी गाईलाई 
जग्राह  समात्यो 

सा ती गाई 


भयातुरा  भयव्याकुल भई 
चुकोश  कराइन् 


तस्याः  वी गार्ईको 
तत्  त्यो 
क्रन्दितं  चित्कार 





श्रुत्वा  सुनेर 
ह  निश्चय नै 
पृषध्रः  पृषध्र 


अभिससार  गाईको नजिकै 
आद्पुगे 


वाक्यार्थ बलवान् त्यस बाघले एडउटी गाईलाई समात्यो। बाघले समातेपछछि ती गाई 
भयव्याकुल भएर कराइन्। गाईको चित्कार सुनेर पृषध्र गाईको नजिकै आद्रपुगे । 


खड्गमादाय तरसा प्रलीनोड्गणे निरि । 


अजानन्नहनद् बभ्रोः रिरः शादूलखाङ्या ॥ ६॥ 


पदढार्थ 

निशि  रातमा 

प्रटीनोडुगणे  ताराहरू पनि 
मेघले ढाकिएको समयमा 


खड्गं  तरबार 

आदाय  लिएर 

तरसा  वेगपूर्वक आएर 
अजानन्  भुलवश पृषघ्रले 





शादूलरङ्या  बाघको शङ्ाले 
बश्रोः  केली गाईको 

रिरः  शिर 

अहनत्  काटे 


ताक्यार्थ रातको समय, त्यसमा पनि बादलले ताराहरूलाई ढाकेर खन् अन्धकार भएको वेलामा 


रामालन्द्री टीका 


३१२२ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 


पृषध्र हातमा तरबार लिएर वेगपूर्वक आए र उनले बाघ भने ठानेर प्रहार गर्दा भुलवश केली 
गाईको शिर काटियो । 


व्याघ्रोऽपि वृक्णश्रवणो निस्तरंशाग्राहतस्ततः। 
निर्चकाम मृदां भीतो रक्तं पथि समुत्सृजन् ॥ ७ ॥ 





पदार्थ व्याघ्रः अपि  बाघ पनि रक्तं  रगत 
निस्तिंशाग्राहतः  तरबारको भृशं  ज्यादै समुत्सृजन्  चुहादे 
अग्रभागले लागेर भीतः  उरादै ततः  त्यहाँबाट 
वृक्णश्रवणः  कान काटिएको पथि  बाटोमा निङ्चक्राम  निकिलियो 


ताक्यार्थ प्रषघ्रले चलाएको तरबारको टप्पोले लागेर बाघको पनि कान काटियो। त्यसपछि 
बाघ उराएर बाटोमा रगत चुहाँदे त्यहाँबाट भाग्यो । 


मन्यमानो हतं व्याघ्रं पृषध्रः परवीरहा । 
अद्राक्षीत् स्वहतां बश्च व्युष्टायां निरि दुःखितः ॥ ८ ॥ 


पदढार्थ हतं  मय्यो भन्ने स्वहतां  आफूद्रारा मारिएकी 
परवीरहा  वीर शत्रुहरूलाई मन्यमानः  ठानिरहेका भए बभ्रुं  केली गाईलाई 

परास्त गर्ने पनि अद्राक्षीत्  देखे त्यो देखेर 
पृषध्रः  पृषघ्रले निशि  रात उनी 

व्याघ्रं  बाघलाई व्युष्टायां  बितेपछ्ि दुःखितः  अत्यन्त दुःखी भए 





ताक्यार्थ वीर शत्रुहरूलाई परास्त गर्ने प्रषध्रले बाघ मयो भन्ने ठानेका धिए, तर जब रात 
बितेर बिहान भयो तब आपद्रारा मारिएकी केली गाईलाई देखेर उनी अत्यन्त दुःखी भए। 


तं शशाप कुलाचायंः कृतागसमकामतः । 
न क्षत्रबन्धुः शूद्रस्त्वं कमंणा भवितामुना ॥ ९॥ 


कुलखाचायंः  कुलगुरु वसिष्ठले 
राराप  श्राप दिए 


पदढार्थ 
अकामतः  अनजानमा 
कृतागसं  अपराध गरेका त्वं  तं 


न भविता  हुन योग्य छैनस् 
अमुना  यो 
कमणा  गोहत्यारूप कर्मद्रारा 





तं  ती पृषघ्रलाई क्षत्रबन्धुः  अधम क्षत्रिय पनि शद्रः  शूद्र हुनेछस् 
वाक्यार्थ यद्यपि पृषघ्रले अनजानमा गोहत्यारूप अपराध गरेका धिए तापनि कुलगुरु वसिष्ठले 
उनलाई श्राप दिदे भने तँ अधम क्षत्रिय पनि हन योग्य कैनस् । त्यसैले यस गोहत्याका कारण तं 
शूद्र हुनेखस् । 


एवं शप्तस्तु गुरुणा प्रत्यगृह्णात् कृताञ्जलिः । 


रामालन्द्री टीका 


३१२३ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 


अधारयद् रतं वीर ऊर्यैरेता मुनिप्रियम् ॥ १०॥ 





पदार्थ कृताञ्जलिः  हात जोडेर मुनिप्रियम्  मुनिहरूलाई मन 
एवं  यसप्रकार प्रत्यगृह्णात्  श्रापलाई पर्ने 

गुरुणा  गुरु वसिष्टद्रारा स्वीकार गरे व्रतं  ब्रह्मचर्य व्रत 

शप्तः तु  श्राप दिद्एका वीरः  वीर अधारयत्  धारण गरे 
पृषघ्रले उर्वरेताः  जितेन्द्रिय भई 


ताक्यार्थ यसरी आफना गुरु वसिष्ठले श्राप दिएपछ्ि, त्यसलाई वीर पृषध्रले अंजुली थापेर 
स्वीकार गरे । त्यसपछि उनले आपफ्ना इन्दियहरूलाई वशमा राख्दै मुनिहरूलाई मन पर्ने ब्रह्मचर्यव्रत 
धारण गरे। 


पो  ४७ श 
वासुदेवे भगवति सवांत्मनि परेऽमले । 
एकान्तित्वं गतो भक्त्या सर्वभूतसुहृत् समः ॥ ९॥ 


पढार्थ सवांत्मनि  स्वत्मा भक्त्या  भक्तिद्ारा 
सवभूतसुहृत्  सम्पूर्ण परे  परम एकान्तित्वं  एकचित्ततामा 
प्राणीहरूका मित्र अमठे  शुद्ध गतः  प्राप्त भए 

समः  सवैमा समभाव राख्ने भगवति  भगवान् 

पृषध्र वासुदेवे  वासुदेवमा 





ताक्यार्थ सम्पूर्ण प्राणीहरूको मित्र भई तिनीहरूमा समभाव राख्ने पृषध्रले सर्वात्मा परमशुद्ध 
स्वरूप भएका भगवान् वासुदेवको भक्ति गरी वासुदेवमा नै हरक्षण चित्त लगाउन थाले। 


विमुक्तसङ्गः शान्तात्मा संयताक्षोऽ परिग्रहः । 
यदुच्छयोपपन्नेन कल्पयन् वृत्तिमात्मनः ॥ १२॥ 


पढार्थ अपरिग्रहः  शरीरलाई आत्मनः  शरीरको 
विमुक्तसङ्गः  भोगमा अनासक्तं आवश्यक पर्न वस्तुहरूको पनि वृत्तिं  जीविका 
शान्तात्मा  शान्त राग सङ्ग्रह नगर्ने पृषध्रले कल्पयन्  चलाउन थाले 
आदिले रहित मन भएका यदृच्छया  भाग्यवश 

संयताक्षः  जितेन्द्रिय उपपन्नेन  प्राप्त पदार्थद्रारा 





ताक्यार्थ भोगमा आसक्ति नगर्ने एवं रागद्रेषले समेत रहित भएका जितेन्द्रिय प्रषध्र शरीरलाई 
आवश्यक पर्ने वा अरू कुनै पनि प्रकारका पदार्थहरूको सडग्रह गर्देनथे। यसरी भाग्यवश जे 
जस्तो वस्तु प्राप्त भयो, त्यसैनाट उनी आफ्नो जीविका चलारँथे । 


आत्मन्यात्मानमायाय ज्ञानतृप्तः समाहितः। 


रामालन्द्री टीका 


३१२४ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 


विचचार महीमेतां जडान्धबधिराकृतिः ॥ १३॥ 





पदार्थ नियन्त्रित गरी एतां  यो 

आत्मनि  सर्वत्मा भगवान्मा ज्ञानतृप्तः  आत्मज्ञानद्रारा तुष्ट महीं  पृथिवीमा 
आत्मानं  आफ्नो मनलाई पृषध्र विचचार  घुम्न थाले 
आधाय  स्थिर राखेर जडान्धबधिराकृतिः  जड, 

समाहितः  इन्द्ियवृत्तिलाई अन्धो र बहिरो जस्तो भई 


वाक्यार्थ मनलाई सर्वात्मा भगवान्मा स्थिर बनाई इन्दरियवृत्तिलाई नियन्त्रित गरेर आत्मज्ञानद्रारा 
सन्तुष्ट भएका पृषध्र यस पृथिवीमा कहिले जडजस्तो, कहिले अन्धोजस्तो र कटहिले बहिरोजस्तो 
भएर घुम्न थाले । 


एवं वृत्तो वनं गत्वा दुष्ट्वा दावाग्निमुत्थितम्। 
तेनोपयुक्तकरणो ह्य प्राप परं मुनिः ॥ १४॥ 


पदार्थ उत्थितम्  बलिरहेको उपयुक्तकरणः  हात, गोडा 
एवं वृत्तः  यसरी जीवन निर्वह दावाग्निं  डटेलो आदि सम्पूर्णं अङ्हरू उढाएर 
गरिरहेका पृषध्रले दुष्ट्वा  देखेर मुनिः  मुनि पृषध्रले 

वनं  वन तेन  त्यही उडढेलोको परं बरह्म  परब्रह्म परमात्मालाई 
गत्वा  गएर त्यहां आगोद्रारा प्राप  प्राप्त गरे 





वाक्यार्थ यसरी आफ्नो जीवन निर्वाह गरिरहेका पृषध्रले एक दिन वन गएको बेलामा त्यहाँ 
उडढेलो लागिरहेको देखे । त्यसपछि उनले त्यही उडेलोको आगोमा हात, गोडा, आदि सम्पूर्ण 
अङ्गहरूलाई उढाएर भस्म बनाए र परब्रह्म परमात्मालाई प्राप्त गरे। 


कविः कनीयान् विषयेषु निःस्पृहो विसृज्य राज्यं सह बन्धुभिवंनम् । 
निवेश्य चित्ते पुरुषं स्वरोचिषं विवेश कैशोरवयाः परं गतः ॥ १५॥ 





पदार्थ निःस्पृहः  अनासक्तं थिए पुरुषं  भगवान्लाई 
कनीयान्  इक्ष्वाकुहरूको त्यसैले चित्ते  हृदयमा 

कान्छो बन्धुभिः सह  आप्ना निवेश्य  राखेर 

कविः  कवि बन्धुहरूका साथ वनम्  वन 

 ५ 

केरोरवयाः  किशोर राज्यं  राज्य गतः  गए र उनले 
अवस्थाको भए पनि विसृज्य  छाडेर परं  परमपुरुष भगवानूलाई 
विषयेषु  विषयहरूमा स्वरोचिषं  स्वयंप्रकाश विवेशा  प्राप्त गरे 


ताक्यार्थ इक्ष्वाकुहरूमा सबैभन्दा कान्छो कवि किशोर भए पनि विषयहरूमा अनासक्तं थिए। 


रामालन्द्री टीका 


३९१२५ 
नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 


त्यसैले उनले किशोर अवस्थामा नै राज्य छाडेर आफ्ना बन्धुहरूका साथ जङ्गल गई स्वयंप्रकाश 
भगवानूलाई हरक्षण आफ्नो हृदयमा ध्यान गर्दै अन्त्यमा परमपुरुष भगवान्लाई प्राप्त गर । 


करूषान्मानवादासन् कारूषाः क्षत्रजातयः । 
उत्तरापथगोप्तारो बह्यण्या धम॑वत्सटाः ॥ १६॥ 


पदार्थ उत्तरापथगोप्तारः  उत्तर देशका क्षत्रजातयः  क्षत्रियहरू 
मानवात्  मनुपुत्र रक्षक आसन्  उत्पन्न भएका थिए 
करूषात्  करूषबाट बह्यण्याः  ब्राह्मणप्रेमी 

कारूषाः  कारूष नामका घम॑वत्सलाः  धर्मनिष्ठ 





ताक्यार्थ मनुका पुत्र करूषबाट उत्तर देशका रक्षक, ब्राह्मणप्रेमी एवं धर्मनिष्ठ कारूष नाम 
भएका क्षत्रियहरू उत्पन्न भए। 


धृष्टाद् घाष्टंमभूत् क्षत्रं बह्यभूयं गतं कितो । 
नृगस्य वंशः सुमतिभूतज्योतिस्ततो वसुः ॥ १७ ॥ 





पदार्थ क्षितो  पृथिवीमा नै सुमतिः  सुमति भए उनका 
धृष्टात्  मनुपुत्र धृष्टबाट बह्यभूयं  ब्राह्मणत्वलाई छोरा 

धाष्ट॑म्  धार्ष्टं नामका गतं  प्राप्त गरे भूतज्योतिः  भूतज्योति भए 
क्षत्रं  क्षत्रिय नृगस्य  मनुपुत्र नृगको ततः  ती भूतज्योतिबाट 
अभूत्  जन्मे ती क्षत्रियहरूले वंशः  सन्तान वसुः  वसु भए 


ताक्यार्थ मनुपुत्र धृष्टका धार्ण्टं नामका क्षत्रिय पुतव्रहरू थिए। उनीहरूले यही पृथिवीमा त्यही 
शरीरद्रारा ब्राह्मणत्व प्राप्त गरे। अर्का मनुपुत्र नृगका छोरा सुमति धथिए । सुमतिका छोरा भूतज्योति 
र उनका छोरा वसु भए। 


र ० ्  
वसोः प्रतीकस्तत्पुत्र ओघवानोघवत्पिता । 
कन्या चोघवती नाम सुद्श्ंन उवाह ताम् ॥ १८ ॥ 


पढार्थ ओघवत्पिता  ओघवानूकै पिता सुदशनः  सुदर्शनले 
वसोः  वसुका छोरा थिए ताम्  ती ओघवतीलाई 
प्रतीकः  प्रतीक कन्या च  छोरी चाहं उवाह  विवाह गरे 
तत्पुत्रः  तिनका छोरा ओघवती नाम  ओघवती 

ओघवान्  ओघवान् नामकी थिइन् 





ताक्यार्थ वसुका पुत्र प्रतीक र प्रतीकका पुत्र ओघवान् धथिए। ओघवान्को ओघवान् नामके 
एडटा छोरा र ओघवती नामकी एडी छोरी थिडन्। ओघवतीलाई सुदर्शनले विवाह गरे । 


रामालन्द्री टीका 


नवम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


चित्रसेनो नरिष्यन्तादुक्षस्तस्य सुतोऽभवत् । 
तस्य मीटूवांस्ततः कूचं इन्द्रसेनस्तु तत्सुतः ॥ १९॥ 


पदार्थ 

नरिष्यन्तात्  नरिष्यन्तबाट 
चित्रसेनः  चित्रसेन नामका 
सुतः  छोरा 

अभवत्  भए 


तस्य  ती चित्रसेनका 

ऋक्षः  ऋक्ष नामका छोरा भए 
तस्य  ती ऋक्षको 

मीट्वान्  मीद्वान् नामका 
छोरा भए 


३१२६ 


अध्याय २ 


ततः  ती मीद्वान्बाट 

क्त्वः  कूर्च 

तत्सुतः तु  वी कूर्चका छोरा 
चाहं 

इन्द्रसेनः  इन्द्रसेन भए 





ताक्यार्थ मनुपुत्र नरिष्यन्तका छोरा चित्रसेन, चित्रसेनका ऋक्ष, ऋक्षका मीवान्, मीद्वान्का 
कूर्च र कूर्चका छोरा इन्द्रसेन भए। 


वीतिहोत्रस्त्वन्द्रसेनात् तस्य सत्यश्रवा अभूत् । 
उरुश्रवाः सुतस्तस्य देवदत्तस्ततोऽभवत् ॥ २०॥ 





पदार्थ सत्यश्रवाः  सत्यश्रवा नामका प  उरुश्रवा 
इद्रसेनात् तु  इन्द्रसेनबाट सुतः  छोरा ततः  ती उरुश्रवाबाट 
वीतिहोत्रः  वीतिहोत्र अभूत्  भए   देवदत्त 
तस्य  ती वीतिहोत्रका तस्य  ती सत्यश्रवाका अभवत्  भए 


ताक्यार्थ उन्द्रसेनबाट वीतिहोत्र र वीतिहोत्रबाट सत्यश्रवा नामका छोरा भए। सत्यश्रवाबाट 
उरुश्रवा र उरुश्रवाबाट देवदत्त नामका छोरा जन्मिए। 


ततोऽग्निवेश्यो भगवानग्निः स्वयमभूत् सुतः। 
कानीन इति विख्यातो जातूकर्ण्यो महानृषिः ॥ २१९॥ 





पढार्थ अग्निवेश्यः  अग्निवेश्य ऋषिः  ऋषि 

ततः  ती देवदत्तबाट नामका कानीनः इति  कानीन र 
स्वयं  स्वयं सुतः  छोराका रूपमा जातूकण्यंः  जातूकर्ण्यको 
भगवान्  भगवान् अभूत्  भए जन्मिए नामले 

अग्निः  अग्नि महान्  महान् विख्यातः  प्रसिद्ध भए 


ताक्यार्थ देवदत्तबाट अग्निवेश्य नामका छोराका रूपमा साक्षात् भगवान् अग्निदिव जन्मिए। 
यिनै महर्षिं अग्निवेश्य पछि गएर कानीन र जातूकर्ण्यको नामले प्रसिद्ध भए। 


ततो बह्यकुटं जातमाग्निवेयायनं नृप । 
नरिष्यन्तान्वयः प्रोक्तो दिष्टवंशमतः शुणु ॥ २२॥ 


रालालन्द्री टीका 


३१२७ 


नवम स्कन्ध 


पदढार्थ 

नृप  हे राजा 

ततः  ती अग्निवेश्यबाट 
आग्निवेश्यायन  
आग्निवेश्यायन नामक 


श्रीमद्भागवत 


बह्यकुटं  ब्राह्मणगोत्र 

जातं  प्रारम्भ भयो 
नरिष्यन्तान्वयः  नरिष्यन्तको 
वंश 

प्रोक्तः  सुना 





अध्याय २ 
अतः  अब 
दिष्टवंशं  दिष्टको वंश 
शृणु  सुन्नुहोस् 


ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! अग्निवेश्यबाट आग्निवेश्यायन नामक ब्राह्मणगोत्रको प्रारम्भ भयो । 
यसप्रकार नरिष्यन्तको वंशको वर्णन मैले गर अब दिष्टको वंशवर्णन पनि सुन्नुहोस्। 


नाभागो दिष्टपुत्रोऽन्यः कर्मणा वेद्यतां गतः। 
भलन्दनः सुतस्तस्य वत्सप्रीतिभंलन्दनात् ॥ २३॥ 


पदार्थ 

दिष्टपुत्रः  दिष्टका छोरा 
नाभागः  नाभाग थिए उनी 
अन्यः  पचि बतादने 
नाभागभन्दा भिन्न, यिनी 





  कृषि, वाणिज्य 
आदि कर्मका कारण 

वेश्यतां  वैश्य जातिमा 
गतः  गए 

तस्य  ती नाभागको 





सुतः  छोरो 

भलन्दनः  भलन्दन 
भलन्दनात्  भलन्दनबाट 
वत्सप्रीतिः  वत्सप्रीति नामका 
छोरा भए 


ताक्यार्थ दिष्टका छोरा नाभाग भए । पछि मेले बताउने नाभागभन्दा यिनी भिन्न हृन्। कृषि, 
वाणिज्य आदि कर्म गरेका हूनाले यिनी पलि वैश्य भए । यिनका छोरा भलन्दन भए र तिनबाट 
वत्सप्रीति नामका छोरा भए। 


वत्सप्रीतेः सुतः प्रांशुस्तत्सुतं प्रमतिं विदुः । 


खनित्रः प्रमतेस्तस्माच्चा्चुषोऽथ विविंशतिः ॥ २४॥ 
पदार्थ प्रमतिं  प्रमति चाक्षुषः  चाक्षुष 
वत्सप्रीतेः  वत्सप्रीतिका विदुः  भन्दछछन् अथ  यसपछ्छि चाक्षुषका 
सुतः  छोरा प्रमतेः  प्रमतिका विविंशतिः  विविंशति नामका 
प्रुः  प्रांशु खनित्रः  खनित्र छोरा भए 
तत्सुतं  वी प्रांशुका छोरा तस्मात्  ती खनित्रबाट 





ताक्यार्थ वत्सप्रीतिका छोरा प्रांशु थिए भने प्रांशुका छोरा प्रमति थिए। प्रमतिका छोरा खनित्र, 
खनित्रका चाक्षुष र चाक्चुषका छोरा विविंशति नामका भए। 


विविंशतिसुतो रम्भः खनिनेत्रोऽस्य धामिंकः। 
करन्धमो महाराज तस्यासीदात्मजो नृप ॥ २५॥ 


रामालन्द्री टीका 


३१२८ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 
पदार्थ अस्य  यी रम्भका छोरा आत्मजः  छोरा 

महाराज  हे महाराज खनिनेत्रः  खनिनेत्र जो करन्धमः  करन्धम नामका 
विविंशतिसुतः  विविंशतिका छोरा घामिंकः  धार्मिक थिए नृपः  राजा 

रम्भः  रम्भ तस्य  ती खनिनेत्रका आसीत्  भए 





वाक्यार्थ हे परीभ्षित् ! विविंशतिका छोरा रम्भ र यिनका छोरा खनिनेत्र थिए। यिनी धार्मिक 
थिए । यिनका छोरा करन्धम नामका राजा भए। 


तस्यावीक्षित् सुतो यस्य मरुत्तरचक्रवत्यभूत्। 
संवर्तोऽयाजयद् यं वे महायोग्यङ्गिरःसुतः ॥ २६॥ 


पदार्थ ः  मरुत्त नामका छोरा महायोगी  महायोगी 

तस्य  ती करन्धमको चक्रवतीं  चक्रवर्ती राजा अब्गिरःसुतः  अङ्गिराका छोरा 
अवीक्षित्  अवीक्षित् नामका अभूत्  भए संवतः  संवर्तले 

सुतः  छोरा भए यं  जुन मरुत्तलाई अयाजयत्  यज्ञ गराए 

यस्य  जुन अवीक्षित्का वे  निश्चय नै 





ताक्यार्थ करन्धमका छोरा अवीक्षित्, अवीकषित्का छोरा मरुत्त भए । मरुत्त चक्रवर्ती राजा भए । 
अङ्किरा ऋषिका छोरा महायोगी संवर्तले मरुत्तलाई यज्ञ गराएका थिए। 


मरुत्तस्य यथा यज्ञो न तथान्यस्य कर्चन । 
सर्वं हिरण्मयं त्वासीद् यत्किञ्चिच्चास्य शोभनम् ॥ २७ ॥ 





पढार्थ अन्यस्य  अरूको यज्ञसामग्री 

मरुत्तस्य  मरुत्तको कच्चन  कुनै पनि सवं  सबै 

यथा  जस्त न  भएको थिएन शोभनम्  सुन्दर 

यज्ञः  यज्ञ भएको थियो अस्य  यी मरुत्तको यज्ञमा हिरण्मयं तु  सुवर्णमय नै 
तथा  त्यस्तो यज्ञ यत् च किञ्चित्  जुन कुनै पनिआसीत्  थियो 


ताक्यार्थ मरुत्तले जस्तो यज्ञ गरेका धथिए त्यस्तो यज्ञ संसारमा अर्को भएको धथिएन। किनभने 
उनको यज्ञमा सानाटुला जुनकुनै पनि यज्ञसामग्रीहरू धथिए, ती सब सुनले बनेका अति सुन्दर 
थिए। 


  


अमाद्यदिन्द्रः सोमेन दक्षिणाभिरद्विजातयः। 
मरुतः परिवेष्टारो विदरवेदेवाः सभासदः ॥ २८ ॥ 


पढार्थ सोमेन  सोमरसद्रारा द्विजातयः  ब्राह्मणहरू 
इन्द्रः  देवराज इन्द्र अमाद्यत्  मात्न थाले दक्षिणाभिः  दक्षिणाद्रारा तृप्त 


रामालन्द्री टीका 


२१३९ 


नवम स्कन्ध 


भए 
मरुतः  मरुद्गण 


श्रीमद्भागवत 


अ 
पारवेष्टारः  भोजन 
पस्किनेवाला थिए 


अध्याय २ 


विश्वेदेवाः  विश्वेदेवहरू 
सभासदः  सभासद् थिए 


ताक्यार्थ मरत्तको त्यस यज्ञमा सोमरस पान गरेर देवराज इन्द्र तृप्त भई मात्न थाले। यज्ञका 
ऋत्विक् आदि ब्राह्मणहरू पनि यथेच्छ दक्षिणा पाएर सन्तुष्ट भए । त्यस यज्ञमा स्वयं मरुद्गण 
भोजन पस्किने भान्से थिए भने विश्वेदेवहरू सभासद् धिए। 


मरुत्तस्य दमः पुत्रस्तस्यासीद् राज्यवधंनः। 
सुधृतिस्तत्सुतो जज्ञे सोधृतेयो नरः सुतः ॥ २९॥ 


पदढार्थ तस्य  ती दमका सोधृतेयः  सुधृतिका 
मरुत्तस्य  मरुत्तका राज्यवधंनः  राज्यवर्धन नरः  नर नाम गरेका 
दमः  दम नामका तत्सुतः  ती राज्यवर्धनका सुतः  छोरा 

पुत्रः  छोरा छोरा जज्ञे  जन्मे 

आसीत्  थिए सुधृतिः  सुधृति 





ताक्यार्थ मरुत्तका दम नाम गरेका छोरा भए। दमको राज्यवर्धन, राज्यवर्धनको सुधृति र 
सुधृतिका नर नाम गरेका छोरा भए। 


तत्सुतः केवलस्तस्माद् बन्धुमान् वेगवांस्ततः। 
बन्धुस्तस्याभवद् यस्य तृणनिन्दुमंहीपतिः ॥ ३०॥ 





पढार्थ ततः  ती बन्धुमानूबाट तृणनिन्दुः  त॒णविन्दु नामक 
तत्सुतः  ती नरका छोरा वेगवान्  वेगवान् पुत्र 

केवलः  केवल तस्य  ती वेगवान्का महीपतिः  राजा 

तस्मात्  ती केवलबाट बन्धुः  बन्धु अभवत्  भए 

बन्धुमान्  बन्धुमान् यस्य  जुन बन्धुको 


ताक्यार्थ नरका केवल, केवलका बन्धुमान्, बन्धुमान्का वेगवान्, वेगवान्का बन्धु र बन्धुका 
तृणबिन्दु नामका पुत्र राजा भए। 


५ मेने देवी भजनीयगुणार्यम् 
तं भेजेऽलम्बुषा देवी भजनीयगुणालयम् । 
वराप्सरा यतः पुत्राः कन्या चेडविडाभवत् ॥ ३१॥ 








पढार्थ भेजे  विवाह गरिन् 

वरा  श्रेष्ठ क प्रशंसनीय यतः  जुन अप्सराबाट 
अप्सरा  अप्सरा गुण भएका पुत्राः  तीन पुत्रहरू 
अलम्बुषा  अलम्बुषा नामकी तं  ती राजा त॒ुणबिन्दुलाई इडविडा  इडविडा नाम गरेकी 


रामालन्द्री टीका 


२९४० 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 


कन्या च  छोरी पनि अभवत्  जन्मन् 
ताक्यार्थ प्रशंसनीय गुणहरूले युक्त राजा त॒णबिन्दुलाई अलम्बुषा नाम गरेकी श्रेष्ठ अप्सराले 
वरण गरिन्। तृणबिन्दुको अलम्बुषाबाट तीन पूत्रहरू र इडविडा नाम गरेकी एक छोरी पनि 
जन्मन् । 

तस्यासुत्पादयामास विश्रवा धनदं सुतम् । 


प्रादाय विद्यां परमामृषियगिर्वरात् पितुः ॥ ३२॥ 





पदार्थ योगेरुवरात्  योगेश्वर तस्यां  ती इडविडामा 
ऋषिः  मुनिवर पुलस्त्यबाट घनद्ं  कुबेरलाई 
विश्रवाः  विश्ववा पुलस्त्यका परमां  उत्तम सुतम्  पुत्ररूपमा 
छोराले विद्यां  विद्या उत्पादयामास  जन्माए 
पितुः  आपफ्ना पिता प्रादाय  प्राप्त गरेर 


ताक्यार्थ मुनिवर विश्रवाले आफ्ना पिताजी योगेश्वर पुलस्त्यबाट उत्तम विद्या प्राप्त गरी राजा 
तृणविन्दुकी छोरी इडविडाको गर्भवाट कुबेरलाई पुत्रूपमा उत्पन्न गरे । 


विशालः शून्यबन्धुशूच धूम्रकेतुश्च तत्सुताः । 
   राजा वैराटीं    
विशालो वंशकृद् राजा वैशालीं निर्ममे पुरीम् ॥ ३३॥ 


पदढार्थ 

विशालः  विशाल 
शुल्यबन्पुः च  शून्यबन्धु 
धूम्रकेतुः च  धूम्रकेतु 


तत्सुताः  ती तुणबिन्दुका तीन 
छोरा भए 

वंशकृत्  वंशवर्धन 

राजा  राजा 


  विशालले 
वैशालीं  वैशाली नामको 
पुरीम्  नगरी 

निर्ममे  बनाए 





ताक्यार्थ त॒णबिन्दुका विशाल, शून्यबन्धु र धूम्रकेतु नामका तीन छोरा भए। त्यसमध्ये जेठा 
छोरा विशालले त्रणविन्दुको वंशविस्तार गरे। उनले वैशाली नामको सुन्दर नगरी पनि बनाए । 


हेमचन्द्रः सुतस्तस्य धूम्राक्षस्तस्य चात्मजः। 
तत्पत्रात् संयमादासीत् कृशाङ्वः सहदेवजः ॥ ३४॥ 





पदार्थ आत्मजः  छोरा भएका 

तस्य  ती विशालको धूम्राक्षः  धूम्राक्ष भए कृदाः  कृशाश्व नामका 
हेमचन्द्रः  हेमचन्द्र नामका तत्पुत्रात्  ती धूम्राक्षका छोरा आसीत्  छोरा थिए 

सुतः  छोरा थिए संयमात्  संयमबाट 

तस्य च  ती हेमचन्द्रका सहदेवजः  देवजले सहित 


रामालन्द्री टीका 


३१०१ 
नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 


ताक्यार्थ विशालका छोरा हेमचन्द्र र तिनका छोरा धूम्राक्ष भए। धूम्राक्षका छोरा संयम भए। 
संयमका कृशाश्व र देवज नामका दुई जना छोरा जन्मिए । 


र,  ९ 


कृशारवात् सोमदत्तोऽभूद् योऽश्वमेधरिडस्पतिम्। 
इष्ट्वा पुरुषमापायरयां गतिं योगेकवराश्चितः ॥ २५॥ 


पदार्थ योगेश्वरको आश्रय लिएका इष्ट्वा  आराधना गरेर 
कृरारवात्  कृशाश्वबाट यः  जुन सोमदत्तले अयययां  उत्तम 
सोमदत्तः  सोमदत्त नामका अदवमेधेः  अश्वमेध यज्ञद्रारा गतिं  गति 

छोरा इडस्पतिम्  यज्ञेश्वर आप  प्राप्त गरे 
अभूत्  भए पुरुषम्  यज्ञफलदाता 

योगेरुवराश्रितः  भगवान् भगवान्लाई 





ताक्यार्थ कृशाश्वका सोमदत्त नामका छोरा भए । भगवान् योगेश्वरको आश्रय लिएका उनले 
अश्वमेध यज्ञ गरेर यज्ञेश्वर भगवानूलाई आराधना गरी सर्वोत्तम गति भगवदगति प्राप्त गरे। 


सोमदत्तस्तु सुमतिस्तत्सुतो जनमेजयः। 
एते वेशालमूपालास्तृणबिन्दो्॑शोधराः ॥ ३६॥ 


पढार्थ टः  जनमेजय भए तृणबिन्दोः  तुणबिन्दुको 
सोमदत्तिः तु  सोमदत्तका छोरा एते  यी सवे यद्ोधराः  कीर्विलाई धारण 
सुमतिः  सुमति थिए वेशालभूपालाः  विशालको विस्तार गरे 

तत्सुतः  ती सुमतिका छोरा वंशमा जन्मेका राजाहरूले 





ताक्यार्थ सोमदत्तका छोरा सुमति र सुमतिका छोरा जनमेजय भए। यी सबै राजाहरू 
विशालको वंशमा जन्मिएका हुन् र यिनीहरूले राजा तृणविन्दुको कीर्तिलाई विस्तार गरे । 


इति श्रीमदुभागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां नवमस्कन्धे द्वितीयोऽध्यायः ॥ २॥ 


रामालन्द्री टीका 


२९४२ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 


अथ तृतीयो ध्याय 
अथ ऽध्यायः 
महर्षिं च्यवन, राजा शर्याति र उनकी छोरी सुकन्याको कथा 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
रायीतिमांनवो राजा बह्धिष्ठः सः बभूव ह । 
यो वा अङ्गिरसां संतरे दवितीयमहरूचिवान् ॥ १॥ 


पढार्थ  वेदज्ञ विद्वान् सत्रे  यज्ञमा 

सःती बभूव  भए द्वितीयम् अहः  दोस्रो दिनमा 
मानवः  मनुका छोरा यः  जसले गर्नुपर्ने कर्म 

रायीतिः  शर्याति नाम गरेका वि  निश्चय नै ऊचिवान्  बताएका थिए 
राजा  राजा अद्धिरसां  अङ्गिरा 

ह  निश्चय नै गोत्रीयहरूको 





वाक्यार्थ मनुका छोरा राजा शर्याति वेदज्ञ विद्वान् भए, उनले अङ्गिरा गोत्रीय ऋषिहरूको यज्ञमा 
दोस्रो दिनमा गर्नुपर्ने कर्म बताएका धिए। 


सुकन्या नाम तस्यासीत् कन्या कमललोचना । 
तया साधं वनगतो ह्यगमच्व्यवनाश्रमम् ॥ २॥ 





पदार्थ कन्या  छोरी शर्याति 

तस्य  ती शर्यातिकी आसीत्  थिदन् हि  निश्चय नै 

कमललोचना  कमलजस्ता तया  तिनै सुकन्याका च्यवनाश्रमम्  च्यवन ऋषिको 
सुन्दर आंँखा भएकी सार्धं  साथमा आश्रममा 

सुकन्या नाम  सुकन्या नामकी वनगतः  वनमा गएका राजा अगमत्  पुगे 


ताक्यार्थ राजा शर्यातिकी कमलजस्ता सुन्दर ओंँखा भएकी सुकन्या नामकी छोरी थिड्न्, 
तिनै सुकन्याको साथमा वनमा गएका राजा शर्याति च्यवन ऋषिको आश्रममा पुगे । 


सा सखीभिः परिवृता विचिन्वत्यङ्घरिपान् वने । 
वल्मीकरन्परे ददुशे खद्योते इव ज्योतिषी ॥ ३॥ 


पदार्थ सा ती सुकन्याले विचिन्वती  ठैर्दारहरद 
सखीभिः  साथीहरुद्रारा वने  वनमा वल्मीकरन्ध्रे  धमिराका 
परिवृता  घेरिएकी अङ्प्रिपान्  वृक्षहरू गोलाको प्वालमा 


रामालन्द्री टीका 


३१४३ 
नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 


खद्योते इव  जुनकिीजस्ता॒ ज्योतिषी  दुई ओटा ज्योति ददुशे  देखिन् 
ताक्यार्थ शर्यातिकी छोरी सुकन्याले एक दिन साथीहरूको साथमा वनमा वृक्षहरू हर्दा 
धमिराको गोलाको प्वालमा जुनकिरीजस्ता दुई ओट ज्योति देखिन्। 


अ ज्र,   ज्योतिषी  


छ  
ते दैवचोदिता बाला ज्योतिषी कण्टकेन वे । 
अविध्यन्मुग्धभावेन सुखावासृक् ततो बहु ॥४॥ 


पढार्थ  ज्योतिषी  ती दुई ज्योतिलाई। ततः  त्यो घोचिएको बाट 
दैवचोदिता  प्रार्धद्रारा प्रेरित कण्टकेन  कांडाले बहु  धेरै 

बाला  बालिका सुकन्याले अविध्यत्  घोचिदिइन् असृक्  रगत 

मुग्धभावेन  अन्जानमाने वि  निश्चयने सुस्राव  बग्न थाल्यो 





ताक्यार्थ ती सुकन्याले प्रारब्धवश धमिराको प्वालमा देखिएका दुई ज्योतिलाई अन्जानमा नै 
कँडाले घोचिदिइन्। त्यसपछि ती प्वालबाट धरे रगत बग्न थाल्यो । 


नर,  


राकृन्मूत्रनिरोधो ऽभूत् सेनिकानां च ततक्षणात्। 
राजषिस्तमुपालक्ष्य पुरुषान् विस्मितोऽ वीत् ॥ ५॥ 





पदार्थ रोकिने विस्मितः  छक्क परेका 
तत्क्षणात्  तत्काल अभूत्  भयो राजिः  राजा शर्यातिले 
सेनिकानां  सैनिकहरूको तम्  त्यस्तो मलमूत्र रोकिएको पुरुषान्  सैनिकटहरूलाई 
राकृन्मूत्रनिरोधः च  मल र मूत्रउपालक्ष्य  देखेर अब्रवीत्  भनन लागे 


ताक्यार्थ उत्तिखैरे ती राजाका सम्पूर्ण सैनिकहरूको मलमूत्र रोकियो । त्यो देखेर आश्चर्यचकित 
भएका राजा शर्यातिले आपफ्ना सैनिकहरूलाई भन्न लागे । 


अप्यभद्रं न युष्माभिभांग॑वस्य विचेष्टितम् । 
व्यक्तं केनापि नस्तस्य कृतमाश्रमदूषणम् ॥ ६॥ 


पदढार्थ अभद्रं  नराम्रो हुने कामत तस्य  ती च्यवन ऋषिको 
अपि कतै न विचेष्टितम्  गरिएन आश्रमदूषणम्  आश्रममा उपद्रो 
युष्माभिः  तिमीहरुद्रारा व्यक्तं  पक्क पनि कृतम्  गरेको हुनुपर्छ 

भागंवस्य  भृगुवंशी च्यवन नः  हामीहरूमध्ये 

ऋषिको केन अपि  कसैले पनि 





ताक्यार्थ कते तिमीहरूले च्यवन ऋषिप्रति नराम्रो व्यवहार त गरेनौ ? पक्के पनि हामीहरूमध्ये 
कसैले ती च्यवन ऋषिको आश्चरममा उपद्रौ गरेको हुनुपर्छ । 


रामालन्द्री टीका 


२९४४ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 


सुकन्या प्राह पितरं भीता किञ्चित् कृतं मया । 
थ ज्योतिषी  अजानन्त्या   न  
द ज्योतिषी न्त्या निभिन्ने कण्टकेन वे ॥ ७॥ 
मया  मैले ८  ज्योतिहरू 


किञ्चित्  केही अपराध वि  निश्चयने 
कृतं  गरेकी छु 


पदार्थ 

भीता  उराएकी 
सुकन्या  सुकन्याले 
पितरं  बाबु शर्यातिलाई अजानन्त्या  नजानेकी मद्रारा निर्भिन्ने  फुटाइए 
प्राह  बताइन् दवे  दुई ओटा 
वाक्यार्थ सुकन्याले उराईडराई आपना बाबु शर्यातिलाई भनन लागिन् मबाट अन्नानमा 
केही अपराध भएको छ, मेले कांडाले घोचेर दुई ओटा ज्योतिलाई फुटाएकी धिं । 


कण्टकेन  कंँडाद्रारा 





दहितुस्तद् वचः श्रुत्वा शयोतिजांतसाध्वसः। 
मुनिं प्रसादयामास वल्मीकान्तर्हितं शनेः ॥ ८ ॥ 





पदढार्थ श्रुत्वा  सुनेर गोलाभित्र रहेका 
दुहितुः  छोरीको जातसाघ्वसः  उराएका मुनि  मनिलाई 
तत्  त्यो रायीतिः  राजा शर्यातिले दानैः  बिस्तर 
वचः  कुरा वल्मीकान्तहिंतं  धमिराको प्रसादयामास  खुसी बनाए 


ताक्यार्थ छोरीको त्यस्तो कुरा सुनेर ज्यादै उराएका राजा शर्यातिले धमिराको गोलाभित्र रहेका 
मुनिलाई विस्तारे खुसी बनाए । 


तदभिप्रायमाज्ञाय प्रादाद् दुहितरं मुनेः । 
कृच्छान्मुक्तस्तमामन्त्य पुरं प्रायात् समाहितः ॥ ९॥ 


पदार्थ दुहितरं  छोरी सुकन्या आमन्त्य  अनुमति लिएर 
तत्  त्यो उनको प्रादात्  प्रदान गरे त्यसपछि समाहितः  सावधान हदि 
अभिप्रायम्  आशय कृच्छ्रात्  दुःखबाट पुरं  आपनो सहरतिर 
आज्ञाय  बुठेर राजाले मुक्तः  मुक्त भएर प्रायात्  हिंड 

मुनेः  मुनिलाई तम्  ती मुनिसंग 





ताक्यार्थ मुनिको अभिप्राय बुफेर राजा शर्यातिले उनै मूनिलाई आफ्नी छोरी सुकन्या दिए र 
मुनिसंग अनुमति लिएर सावधान हदे उनी आफ्नो सहरतिर हिंडे। 


सुकन्या च्यवनं प्राप्य पतिं परमकोपनम् । 


रामालन्द्री टीका 


२९४५ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 


प्रीणयामास चित्तज्ञा अप्रमत्तानुवृत्तिभिः ॥ १०॥ 


पदार्थ पतिं  पतिका रूपमा पूर्वक सेवा गरेर 

सुकन्या  सुकन्याले प्राप्य  पाएर प्रीणयामास  खुसी बनाइन् 
परमकोपनम्  ज्यादै रिसाहा चिन्तज्ञा  मनको कुरा बुेर 
च्यवनं  च्यवन ऋषिलाई अप्रमत्तानुवृत्तिमिः  सावधानी 
वाक्यार्थ सुकन्याले ज्यादे रिसाहा च्यवन ऋषिलाई पतिको रूपमा प्राप्त गरे तापनि उनको 
मनको कुरा बुखेर सावधानीपूर्वक सेवा गर्दै उनलाई खुसी बनाइन् । 





कस्यचित् त्वथ काठस्य नासत्यावाभ्रमागतो । 
स, पूजयित्वा  ४  न दत्तमीरवरो 
ता त्वा षवाच कव्या म दत्तमीरवरो ॥ ९९ ॥ 





पदढार्थ आएका ईङवरो  हे सामर्थ्यवान् भगवान् 
अथ तु  त्यसपछि नासत्यो  मे  म च्यवन ऋषि लाई 
कस्यचित्  केही अश्विनीकुमारहरूलाई वयः  तरुण अवस्था 

कालस्य  समय बितेपछि पूजयित्वा  पूजा गरेर दत्तम्  दिनुहोस् भनेर 
आश्रमागतो  आश्वममा तो  वी दुरईदलाई प्रोवाच  भने 


ताक्यार्थ केटी समय बितेपछि च्यवन ऋषिको आश्वममा स्वर्गका वैद्य अश्विनीकुमारहरू 
आद्पुगे। ती दुरईको पूजासत्कार गरिसकेपछि च्यवन ऋषिले हे अश्विनीकुमारहरू ! हजुरहरू 
सामर्थ्यवान् हूनुहन्छ, त्यसैले मलाई तरुण अवस्था दिनुहोस् भने। 


ड ग्रहीष्ये ७ ४०१ ् य 
ग्रहं ग्रहीष्ये सोमस्य यज्ञे वामप्यसोमपोः । 
क्रियतां मे वयोरूपं प्रमदानां यदीप्सितम् ॥ १२॥ 





पढार्थ सोमस्य  सोमरसको रूपं  रूपलाई 

यज्ञे  यज्ञमा ग्रहं  भाग क्रियतां  सुन्दर बनाइदिनुहोस् 
असोमपोः अपि  सोमपान गर्ने ्रहीष्ये  दिलाने यत्  जुन रूप 

अधिकार नभए पनि मे मेरो प्रमदानां  स्त्रीहरूका लागि 
वां  हनजुर दुरईदलाई वयः  उमेर र ईप्सितम्  प्रिय हुन्छ 


ताक्यार्थ यज्ञमा सोमरसको अधिकार नभए पनि हजुरहरू दुबैलाई म सोमरस दिलाइदिने्ु । 
हजुरहरूले मेरो शरीर र रूपलाई स्त्रीहरूले मन पराउने किसिमको बनाइदिनुहोपस् । 


बाढमित्यूचतुविप्रमभिनन्य भिषक्तमो । 
निमज्जतां भवानस्मिन् हदे सिद्धविनिमिते ॥ १३॥ 


रामालन्द्री टीका 


२९४६ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 
पढार्थ अभिनन्य  अभिनन्दन गरेर हृदे  कुण्डमा 

भिषक्तमो  उत्तम वैद्य बाढम्  ठीक छ भन्दै भवान्  हजुर 
अश्विनीकुमारहरूले सिद्धविनिमिते  सिद्धहरुद्रारा निमज्जतां  इन्नुहोस् 
विप्रम्  ब्राह्मण च्यवन बनाइएको इति  यसो 

ऋषिलाई अस्मिन्  यस उत्चतुः  भने 





ताक्यार्थ उत्तम वैद्य अश्विनीकुमारले च्यवन ऋषिलाई सम्मानपूर्वक हुन्छ भनी यो सिद्धहरूले 
बनाएको कुण्डमा हजुर इल्नुहोस् भने । 


इत्युक्त्वा जरया ग्रस्तदेहो घमनिसन्ततः। 
हदं प्रवेशितो ऽदहिवभ्यां वलीपकितविप्रियः॥ १४ ॥ 





पदार्थ भएका नराम्रो देखिएका च्यवन ऋषि 
इति  यस्तो घमनिसन्ततः  नसाहरू अरिवभ्यां  

उक्त्वा  भनेर देखिएका अश्विनीकुमारहरुद्रारा 

जरया  बुद्योलीले वरीपलितविप्रियः  चाउशी हदं  कुण्डमा 

ग्रस्तदेहः  गांजेको शरीर पनलि र कपाल फुल्नाले प्रवेशितः  प्रवेश गरादइए 


ताक्यार्थ बुद्योलीले गर्दा नसा नै नसा देखिने, चाउरी परेका र कपाल फुलेका कुरूप च्यवन 
ऋषिलाई अश्विनीकुमारले सिद्धकुण्डमा प्रवेश गराए । 


पुरुषास््रय उत्तस्थुरपीच्या वनिताप्रियाः। 
पद्मस्रजः कुण्डलिनस्तुल्यरूपाः सुवाससः ॥ १५॥ 


पदार्थ लागने सुवाससः  राम्रा लुगा लगाएका 
त्यस कुण्डबाट पद्मस्रजः  कमलको माला र त्रयः  तीन 

अपीच्याः  अत्यन्त सुन्दर॒ कुण्डलिनः  कुण्डल लगाएका पुरुषाः  पुरुषहरू 

वनिताप्रियाः  स्त्रीहरूलाई राम्रो तुल्यरूपाः  समान रूप भएका उत्तस्थुः  प्रकट भए 
ताक्यार्थ त्यस सिद्धकुण्डबाट कमलको माला र कुण्डल लगाएका उस्तैउस्ता सुन्दर रूप 
भएका राग्राराम्रा लुगा लगाएका अनि स्त्रीहरूलाई मनपर्ने अत्यन्त सुन्दर तीन पुरुषहरू प्रकट 
भए। 





तान् निरीक्ष्य वरारोहा सरूपान् सूयंवचंसः। 
अजानती पतिं साध्वी अिवनो शरणं ययो ॥ १६ ॥ 


पढार्थ सूयंवचंसः  सूर्यजस्ता तेजिला निरीक्ष्य  हैरेर 
सरूपान्  समान रूप भएका तान्  ती तीन पुरुषलाई वरारोहा  सुन्दरी 


रामालन्द्री टीका 


२३९४७ 
नवम स्कन्ध 


साध्वी  पतिव्रता सुकन्या 
पतिं  पतिलाई 


श्रीमद्भागवत 


अजानती  नचिनेर 
अदिवनो  अश्विनीकुमारको 


अध्याय ३ 


ङारणं  नजिक 
ययो 
ययो  गदन् 


ताक्यार्थ सूर्यजस्ता तेजिला ती समान रूपवाला तीन पुरुषलाई देख्दा आफ्ना पतिलाई चिन्न 
नसकेर पतिव्रता सुन्दरी सुकन्या अश्विनीकुमारको नजिक गन् । 


  


दहयित्वा पतिं तस्ये पातिबरत्येन तोषितो । 
ऋषिमामन्त्र्य ययतुविंमानेन त्रिविष्टपम् ॥ १७ ॥ 


पदार्थ 
तस्ये  ती सुकन्याको 


अश्विनीकुमारले 
पतिं  पति च्यवन ऋषिलाई 


पातिव्रत्येन  पतिव्रता धर्मदेखि दहौयित्वा  देखाएर चिनाएर 


तोषितो  प्रसनन भएका 


ऋषिम्  ऋषिलाई 


आमन्त्य  सोधेर 

 न 

विमानेन  विमानद्रारा 
त्रिविष्टपम्  स्वर्ग 
ययतुः  गए 





ताक्यार्थ सुकन्याको पतिव्रता धर्मदेखि प्रसन्न भएका अश्विनीकुमार उनका पतिलाई 
चिनाइदिएर ऋषिसेंग विदा मागी विमानद्रारा स्वर्गलोकतिर लागे । 


यक्ष्यमाणोऽथ शयोतिरूच्यवनस्याश्रमं गतः। 
ददशं दुहितुः पाश्वं पुरुषं सूयंवच॑ंसम् ॥ १८ ॥ 





पढार्थ आश्रमं  आश्चममा पारे  नजिकमा 

अथ  त्यसपछि गतः  गएका सूयंवचंसम्  सूर्य ४ चम्किला 
यक्ष्यमाणः  यज्ञ गर्ने इच्छाले शयोतिः  राजा शर्यातिले पुरुषं  पुरुषलाई 

च्यवनस्य  च्यवन ऋषिको दुहितुः  छोरीको ददशां  देखे 


ताक्यार्थ केही समयपचछ्ि यज्ञ गर्ने इच्छाले च्यवन ऋषिको आश्रममा पुगेका राजा शर्यातिले 
आप्नी छोरी सुकन्याका नजिकमा सूर्य जस्तै चम्किला पुरुषलाई देखे । 


राजा दुहितरं प्राह कृतपादाभिवन्दनाम् । 
आरिषश्चाप्रयुञ्जानो नातिप्रीतिमना इव ॥ १९॥ 


पदार्थ आशिषः च  आशीर्वाद पनि इव  जस्ता 
कृतपादामिवन्दनाम्  चरणको अप्रयुञ्जानः  नदिएका र राजा  राजा शर्यातिले 
वन्दना गरिसकेकी न अतिप्रीतिमनाः  धेरै प्राह  भने 

दुहितरं  छोरीलाई प्रसननचित्त नभएका 





ताक्यार्थ आपरूलाई स्वागतसत्कार र अभिवादन गरिसकेकी छोरीलाई आशीर्वाद नदिएका तथा 
धरे प्रसनचित्त नभएका राजा शर्यातिले भने । 


रामालन्द्री टीका 


२९४८ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 
चिकीरषितं ते किमिदं पतिस्त्वया प्ररुम्भितो लोकनमस्कृतो मुनिः। 
यत् त्वं जराग्रस्तमसत्यसम्मतं विहाय जारं भजसेऽमुमध्वगम् ॥ २०॥ 
पदार्थ मुनिः  ऋषि सम्क्िएर 
ते  तैले पतिः  पतिलाई विहाय  छाडेर 
इदं  यो प्रलम्भितः  धोका दिडस् अमुम्  यस 
किम्  के यत्  जुन पतिलाई अध्वगम्  बटुवा 
चिकीषिंतं  गर्न खोजेको हो ? त्वं  तैले जारं  जार पर पुरुषलाई 
त्वया  तैले जराग्रस्तम्  बुद्योलीले भजसे  सेवा गरिरेकी छेस् 
लोकनमस्कृतः  सबेद्रारा गँजेको 
मानिएका असत्यसम्मतं  बेकारको 





ताक्यार्थ सबेले मानैका मुनि पतिलाई बुदयौलीले गांजेको र बेकारको सम्णी छाडेर यस बटवा 
जार पुरुषको सेवा गरिेकी छेस् ? तैले यो के गर्न खोजेकी होस् ? 


कथं मतिस्तेऽवगतान्यथा सतां कुलप्रसूते कुलदूषणं त्विदम् । 
बिभषिं जारं यदपत्रपा कुर पितुङ्च भतुंश्च नयस्यधस्तमः ॥ २१९॥ 


पदार्थ अवगता  प्राप्त भयो पितुः च  पिताको र 
सतां  सज्जनहरूको इदम् तु  तेरो यो कामत भतुंः च  पतिको पनि 
कुलप्रसूते  वंशमा जन्मेकी कुलदूषणं  कुलको कलडइ हो कुलं  कुललाई 

ते  तलाई यत्  जो तं अधः तमः  नरकमा 
अन्यथा  यो उल्टो अपत्रपा  निर्लज्ज भएर नयसि  लैजादैकेस् 
मतिः  बुद्धि जारं  जार पुरुषलाई 

कथं  कसरी बिभषिं  सेवा गरिरेकी छस् 





वाक्यार्थ सज्जनहरूको वंशमा जन्मेकी तलाई यो उल्टो बुद्धि कसरी आयो ? तेरो यो काम त 
हाम्रो कुलको कलङ हो । निर्लज्ज भएर जार पुरुषको सेवा गर्ने तैले तेरा पिता र पतिको कुललाई 
समेत नरकमा लैजोदेक्ेस् । 


एवं बरुवाणं पितरं स्मयमाना शुचिस्मिता । 
उवाच तात जामाता तवेष भृगुनन्दनः ॥ २२ ॥ 


पदार्थ पितरं  बाबुलाई स्मयमाना  मुस्कुरा 
एवं  यसप्रकार शुचिस्मिता  पवित्र मुस्कान तात  हे पिताजी 


ब्रुवाणं  बोल्दै गरेका 


भएकी सुकन्याले 


एषः  यी सुन्दर पुरुष 


रालालन्द्री टीका 


२९४९ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 
तव  हजुरका भृगुनन्दनः  भृगुका छोरा कुरा 
जामाता  ज्वार च्यवन ऋषि ने हुनुहुन्छ भन्ने उवाच  बताइन् 


वाक्यार्थ यसप्रकार बोल्दै गरेका बाबुलाई सुन्दरी सुकन्याले मुस्कुरारदे हे पिताजी! यी मेरा 
साथमा बस्ने सुन्दर पुरुष हजुरका ज्वां च्यवन ऋषि ने हुनहुन्छ भने कुरा बताइन् । 


शरांस पित्रे तत्सवं वयोरूपाभिलम्भनम् । 
विस्मितः परमप्रीतस्तनयां परिषस्वजे ॥ २३॥ 





पदढार्थ सवं  सम्पूर्ण वृत्तान्त परेका राजाले 
वयोरूपाभिलम्भनम्  तरुण पित्रे  बाबुलाई परमप्रीतः  अत्यन्त प्रसन्न भएर 
अवस्था र सुन्दररूप प्राप्तिको राशंस  सुकन्याले बताइन् तनयां  छोरी सुकन्यालाई 
तत्  त्यो विस्मितः  त्यो सुनेर छक्क परिषस्वजे  अंगालो हाले 


वाक्यार्थ सुकन्याले तरुण अवस्था र सुन्दररूप प्राप्तिको सम्पूर्ण वृत्तान्त बाबुलाई बतादन् । 
उनको कुरा सुनैर आश्चर्यचकित भएका राजाले अत्यन्त प्रसनन भएर छोरीलाई अंगालो हाले । 


न याजयन् वीरं पि 
सोमेन याजयन् वीरं ग्रहं सोमस्य चाग्रहीत् । 
असोमपोरप्यरिवनोङ्च्यवनः स्वेन तेजसा ॥ २४॥ 





पदार्थ स्वेन  आप्नो सोमस्य  सोमरसको 
च्यवनः  च्यवन ऋषिले तेजसा  प्रभावले ग्रहं च  भाग समेत 
वीरं  वीर राजा शर्यातिलाई असोमपोः अपि  सोमरस पान अग्रहीत्  दिलाए 
सोमेन  सोमयागको गर्ने अधिकार नभए पनि 

याजयन्  अनुष्ठान गराडदै अरिवनोः  अश्िनीकुमारलाई 


ताक्यार्थ राजा शर्यतिलाई सोमयागको अनुष्ठान गराइरहेका च्यवन ऋषिले सोमरस पिउन 
अधिकार नदिइएका अश्विनीकुमारलाई समेत आफ्नो प्रभावद्रारा सोमरसको भाग दिलाए। 


हन्तुं तमाददे व्रं सद्यो मन्युरम्षिंतः। 
सवसं स्तम्भयामास भुजमिन्द्रस्य भागंवः॥ २५॥ 


पदार्थ हन्तुं  मार्नका लागि सव्र  वज्रसहित 
सद्यः  तत्काल व्रं  वज भुजम्  हातलाई 
मन्युः  रिसाउने आददे  उाए स्तम्भयामास  रोकिदिए 


अमषिंतः  असहनशील इन्द्रले भाग॑वः  भृगुपुत्र च्यवन ऋषिले 
तम्  ती राजा शर्यातिलाई इन्द्रस्य  इन्द्रको 
ताक्यार्थ चिद रिसाउने र सहन गर्न शक्ति नभएका देवराज इन््रले राजा शर्यातिलाई मारने 





रामालन्द्री टीका 


३१५० 
नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 


उदेश्यले हातमा वज्र लिए । भुगुपुत्र च्यवन ऋषिले इन्द्रको वज्रसहितको त्यो हातलाई जहँको 
त्यहं रोकिदिए। 


अन्वजानंस्ततः सवे ग्रहं सोमस्य चारिवनोः। 
भिषजाविति यत् पूर्वं सोमाहुत्या बहिष्कृतो ॥ २६॥ 


पढार्थ ग्रहं  भाग दिने कुरा सोमाहुत्या  सोमरसको आहूति 
ततः  त्यसपच्ि अन्वजानन्  स्वीकार गरे भागदेखि 

सव  सम्पूर्ण देवताहरूले यत्  जसलाई बहिष्कृतौ  वञ्चित गरिएको 
अदिविनोः  अश्विनीकुमारलाई पूवं  पहिला थियो 

च  पनि भिषजो  वैद्य हुन् 

सोमस्य  सोमरसको इति  यस्तो भनेर 





ताक्यार्थ त्यसपच्ि सम्पूर्ण देवताहरूले अश्विनीकुमारलाई पनि सोमरस पिउन अधिकार दिने 
कुरा स्वीकार गरे, जसलाई पहिला वेद्य हुन् भनेर सोमरसको भागदेखि वञ्चित गरिएको धियो । 


उत्तानबहिंरानतों भूरिषेण इति त्रयः। 
दायोतेरभवन् पुत्रा आनतीद् रेवतोऽभवत् ॥ २७ ॥ 


पढार्थ भूरिषिणः  भूखिण ॥ भए 

शायोतेः  राजा शर्यातिका इति  यी नाम गरेका आनतीत्  आनर्वबाट 
उत्तानबहिं  ॥  

  उत्तानबर्हि त्रयः  तीन रेवतः  रेवत नाम गरेका छोरा 
आनतं  आनर्व पत्राः  छोराहरू अभवत्  उत्पन्न भए 





ताक्यार्थ राजा शर्यातिका उत्तानबर्हि, आनर्त र भूरिषेण नामका तीन छोरा र आनर्तबाट रेवत 
नाम गरेका छोरा उत्पन्न भए । 


    
सोऽन्तःसमुद्रे नगरीं विनिमाय कुशस्थलीम् । 
आस्थितोऽभुङ्क्त विषयानानतांदीनरिन्दम ॥ २८ ॥ 


पदार्थ कुरस्थलीम्  कुशस्थली आनतांदीन्  आनर्त आदि 
अरिन्दम  हे शत्रुदमनकारी नामक विषयान्  राज्यहरू 
परीक्षित् नगरीं  नगर अभुङ्क्त  भोग गरे 

सः  ती आनर्वका पुत्र रवतले विनिमांय  निर्माण गरी 

अन्तःसमुदरे  समुद्रभित्र आस्थितः  त्यरैमा बसेर 





ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! ती आनर्तका पुत्र रेवतले समुद्रभित्र कुशस्थली नामक नगर निर्माण गरी 
त्यसैमा बसेर आनर्त आदि राज्यहरूको भोग गरे । 


रामालन्द्री टीका 


३१५१ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 


तस्य पुत्रशतं जज्ञे ककुदुमिज्येष्टमुत्तमम्। 
ककुटूमी रेवतीं कन्यां स्वामादाय विभुं गतः ॥ २९॥ 


पदार्थ पुत्रशतं  सय भाद छोरा   रेवतीलाई 

तस्य  ती रेवतका जज्ञे  उत्पनन भए आदाय  साथमा लिएर 
ककुटुमिज्येष्ठम्  जेठा छोरा ककुटुमी  ती ककुद्मीले विभुं  ब्रह्माजीकहँ 
ककुद्मी सहितका स्वाम्  आपफ्नी गतः  गए 

उत्तमम्  श्रेष्ठ कन्यां  छोरी 





ताक्यार्थ रेवतका सय भाद्र असल छोरा भए। तीमध्ये ककुद्मी जेठा थिए। ती ककुद्मीले 
आफ्नी छोरी रेवतीलाई लिएर ब्रह्माजीकहँ गए । 


कन्यां वरं परिप्रष्टुं बह्मरोकमपावृतम् । 
आवतंमाने गान्धर्वे स्थितोऽलब्धक्षणः क्षणम् ॥ ३० ॥ 


पदार्थ अपावृतम्  विना रोकटोक आवतंमाने  चलिरहेका कारण 
कन्यां  छोरी रेवतीलाई बह्यलोकम्  ब्रह्माजीको अखब्धक्षणः  अवसर नपाएर 
वरं  योग्य वर लोकमा पुगेका ककुद्मी क्षणम्  केटी समय 

परिप्रष्टुं  सोधखोज गर्न गान्धर्वे  नाचगान स्थितः  कुरेर बसिरहे 





ताक्यार्थ छोरीको निम्ति योग्य वरको सोधखोज गर्ने उदेश्यले ब्रह्मलोकमा पुगेका ककुद्मी 
त्यहाँ गन्धर्वहरूको नाचगान चलिरहेका कारण केही समय कुरेर बसिरहे । 


तदन्त आद्यमानम्य स्वाभिप्रायं न्यवेदयत् । 
तच्छत्वा भगवान् बह्या प्रहस्य तमुवाच ह ॥ ३९॥ 


पदार्थ स्वाभिप्रायं  आफ्नो विचार ह्या  ब्रह्माजीले 
तदन्ते  नाचगान सकिएपचछि न्यवेदयत्  निवेदन गरे प्रहस्य  हाँसेर 
आद्यम्  ब्रह्माजीलाई तत्  ककुद्मीको त्यो निवेदन तम्  ती ककुद्मीलाई 
आनम्य  प्रणाम गरेर श्रुत्वा  सुनेर ह  निश्चय नै 
ककुद्मीले भगवान्  सामर्थ्यवान् उवाच  भन्नुभयो 





ताक्यार्थ नाचगान सकिएपछि ककुद्मीले अभिवादनपूर्वक ब्रह्माजीलाई आफनो कुरा बताए । 
त्यो कुरा सुनेर भगवान् ब्रह्माजीले हाँस्दै ककुद्मीलाई यसो भन्नुभयो । 


राजन्  निरुद्धास्ते भ भ   
अहो राजन् निरुद्धास्ते काठेन हदि ये कृताः। 
तत्पत्रपोत्रनप्तृणां गोत्राणि च न शण्महे ॥ ३२॥ 


रालालन्द्री टीका 


३१५२ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 
पढार्थ ते  तिनीहरू सबै छोरीको छोराहरूको 

अहो  ए काठेन  समयले गोत्राणि  वंशपरम्परा 

राजन्  राजा निरुद्धाः  रोकिडसके च  समेत 

ये  जसलाई तिमीले तत्  तिनीहरूका न शुण्महे  कतै सु्निदेन 

हदि  मनमा पुत्रपोत्रनप्तृणां  छोरा, पौत्र 

कृताः  राखेका धियौ छोराको छोरो तथा नप्ता 





वाक्यार्थ हे राजा ककुद्मी ! तिमीले जसलाई मनले सोचेका धियौ ती सबे समयक प्रवाहमा 
हराइसके । अब त तिनका छोरानातिहरूको वंशपरम्परा समेत कते सूर्निंदेन । 


काठोऽभियातस्त्रिणव चतुयुंगविकल्पितः। 
गच्छ य    
तद् गच्छ देवदेवांशो बलदेवो महाबलः ॥ २२॥ 


पदार्थ   बितिसक्यो नारायणका अवतार 

त्रिणव  सत्ताइस ओटा तत्  त्यसकारण महाबलः  अत्यन्त बलशाली 
चतुयुंगविकल्पितः  चतुर्युग गच्छ  आपनै घर जाऊ बर्देवः  बलदेवजी हुनुह॒न्छ 
बराबरको त्यो 

कालः  समय अहिले सम्ममा देवदेवांशः  भगवान् 
ताक्यार्थ तिमी ब्रह्मलोकमा आएपचछ्छि पृथिवी लोकमा सत्ताइस ओटा चतुर्युग बराबरको समय 
वितिसक्यो। त्यसकारण हे ककुद्मी ! तिमी पृथिवी लोकमा फर्क, त्यहां अहिले भगवान् 
नारायणका अंशावतार अति बलवान् बलदेवजी हुनुहुन्छ । 

वितरण ककुदीले आफ्नी छोरी रेवतीलाई योग्य हुने वर देखाददिन ब्रह्माजीलाई नै भने। 
ब्रह्मलोकमा पुग्दा त्यहोँ उनी केही समय रोकिनु पयो, त्यति वेलासम्म त पृथिवीमा त्रिणवचतुर्युग 
अर्थात् सत्तादइस चतुर्युगी बितिसकेछ । ब्रह्मलोकको एक दिवस वा बाह घण्टाको समयमा पृथिवी 
लोकमा १००० चतुर्युगी बित्छन् मनुस्मृति १७२ । ब्रह्माजीकहां लगभग बीस मिनेट बित्दा 
पृथिवीमा सत्ताइस चतुर्युगी बित्छन्। यही कारणले सत्ययुगकी रेवतीसंग द्वापरयुगका बलरामको 
विवाह भएको हो । 


कन्यारत्नमिदं राजन् नररत्नाय देहि भोः। 
भुवो भारावताराय भगवान् भूतभावनः ॥ ३४ ॥ 





पदार्थ र  पुरुषश्रेष्ठ भगवान्  भगवान् बलदेवजी 
भोः हे बलदेवजीलाई भुवः  पृथिवीको 

राजन्  राजा देहि  देऊ भारावताराय  भार हरण गर्नका 
इदं  यी भूतभावनः  प्राणीहरूको जीवन निम्ति पृथिवीमा अवतीर्ण 
कन्यारत्नम्  श्रेष्ठ कन्या स्वरूप हुनुभएको हो 





रालालन्द्री टीका 


३९५२ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 


ताक्यार्थ हि राजा ! यी तिभ्री छोरी उत्तम कन्या शरेष्ठ पुरुष बलदेवजीलाई अर्पण गर। भगवान् 
बलदेवजी पुथिवीको भार हरण गर्बकै लागि पृथिवीमा अवतीर्ण हूनुभएको हो । 


अवतीणों निजांरोन पुण्यश्रवणकीतंनः। 
इत्यादिष्टोऽभिवन्दाजं नृपः स्वपुरमागतः ॥ 
त्यक्तं पुण्यजनत्रासाद् ्रातृभिरदिक्ष्ववस्थितेः ॥ ३५॥ 


पदार्थ आदिष्टः  उपदेश प्राप्त गरेका 
पुण्यश्रवणकीतंनः  पवित्र यश नृपः  राजा ककुद्मी 

र कीर्तिं भएका बलदेवजी अजं  ब्रह्माजी लाई 

निजांशेन  भगवान्को अंशबाट अभिवन्दय  अभिवादन गरेर 
अवतीणंः  अवतीर्ण हुनुभएको दिष्चु  दिशादिशामा छरिएर 
हो अवस्थितैः  बसेका 

इति  यसप्रकार भ्रातृभिः  आप्ना वंशजहरुद्रारा 





पुण्यजनत्रासात्  यक्नहरूको 
डरले 


त्यक्तं  छाडिएको 
स्वपुरम्  आफ्नो नगरमा 
आगतः  आए 


ताक्यार्थ पवित्र यश र कीर्तिं भएका बलदेवजी भगवान्का अंशावतार हुनृहुन्छ भन्ने जानकारी 
पाएका राजा ककुद्मी ब्रह्माजीलाई अभिवादन गरेर आफ्नो नगरमा आए । त्यहौँ उनका वंशजहरू 


यक्नषहरूको डरले राज्य छडेर चारैतिर छरिएर बसेका थिए। 


सुतां दत्त्वानवययाद्वीं बलाय बलशालिने । 
बदयांख्यं गतो राजा तप्तुं नारायणाश्रमम् ॥ 


पढार्थ बलशालिने  बलवान् 

राजा  राजा ककुद्मी बलाय  बलदेवजीलाई 
अनवदयाद्गीं  सुन्दर अङ्ग भएकी दत्त्वा  दिएर 

सुतां  छोर रेवती बदयांख्यं  बदरी नाम गरेको 





२६॥ 


नारायणाश्रमम्  भगवान् 
नारायणको आश्चममा 
तप्तुं  तपस्या गर्न 

गतः  गए 


ताक्यार्थ राजा ककुद्मी आफ्नी सुन्दरी छोरी रेवती बलशाली बलरामलाई दिएर भगवान् 


नारायणको बदरीनामक आश्रममा तपस्या गर्न गए । 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां नवमस्कन्धे तृतीयोऽध्यायः ॥ ३॥ 


रामालन्द्री टीका 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


अथ चतुथा ऽध्यायः 
नाभाग र अम्बरीषको कथा 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
नाभागो नभगापत्यं यं ततं भ्रातरः कविम्। 


३१५४ 


अध्याय 


यविष्ठं व्यभजन् दायं बह्यचारिणमागतम् ॥ १॥ 


पदार्थ बह्यचारिणम्  ब्रह्मचारी भएर 
नभगापत्यं  नभग मनुपुत्रका आगतम्  आएका 


छोरा यविष्ठं  सबैभन्दा कान्छा 
नाभागः  नाभाग धथिए यं  जुन नाभागलाई 
कविम्  विद्वान् र भ्रातरः  दाजुहरूले 


ताक्यार्थ नभगका छोरा नाभाग थिए। ती नाभागलाई उनका 





दायं  अंशका रूपमा 
ततं  बाबुलाई 
व्यभजन्  भाग लगाइदिए 


दाजुहरूले गुरुकुलबाट विद्वान् र 


ब्रह्मचारी बनी फर्कदा अंशको रूपमा बाबु नै भाग लगाददिएका धिए। 


भ्रातरोऽभाङ्््त किं मद्यं भजाम पितरं तव । 


त्वां ममायांस्तताभाङ््चुमां पुत्रक तदाद्थाः ॥ २॥ 


तव  तिस्रो भागमा 

पितरं  बाबुलाई 

भजाम  दिन्छोँ भने उत्तर 
दिए त्यसपछि उनले पिताजीसंग 
भने 

तात  हे पिताजी 

आयां  दाजुहरूले 


पढार्थ 

भ्रातरः  हे दाजुहरू 

मद्यं  म नाभागलाई 

किं के 

अभारूक्त  भाग 
लगाददिनुभएको छ भन्ने प्रश्न 
गर्दा दाजुहरूले 





त्वां  हजुरलाई 

मम  मेरो भागमा 

अभाङ्श्षुः  दिएका छन् त्यो 
सुनेर पिताले भने 

पुत्रक  हे छोरा 

तत्  त्यो कुरा 

मा आदुथाः  स्वीकार नगर 


ताक्यार्थ हे दाजुहरू ! मेरो भागमा के दिनुभएको छ भन्ने नाभागको जिज्ञासामा उनका 
दाजुहरूले तिमीलाई पिता नै दिएका छँ भने उत्तर दिए । त्यसपछि नाभागले पितालाई दाजुहरूले 
हजुरलाई मेरो भाग लगाएका छन् भन्ने सुनाए। त्यो सुनेर पिताले हे छोरा! तिनीहरूको कुरा 


स्वीकार नगर भने। 


विवरण यस अध्यायमा नाभागपुत्र अम्बरीषको भगवद्भक्तिको महिमा बताउने उदेश्यले उनका 
पिता नाभागको निष्कपट जीवनचरित्र बताइएको छ। नाभाग धेर वर्षसम्म गुरुकुलमा ब्रह्मचारी 
बनेर नै बसिरहे। अब यो घर फकदेन भन्ने विचार गरेर उनका दाजुहरूले अंशबण्डा गरे, उनलाई 


रामालन्द्री टीका 


३९५५ 
नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४ 


केही भाग लगाएनन्। त्यसपछि नाभाग आद्पुगे र उनले आफ्नो भाग माग्दा दाजुहरूले तिम्रो 
भागमा त पिताजी हुनहुन्छ भनी पिताजीलाई देखाइदिए । त्यसपच्ि सोखा नाभागले पिताजीकहाँ 
गएर भने ह पिताजी ! दाजुहरूले त हजुरलाई नै मेरो भाग लगाइदिनुभएको रहे ॥ उनका 
पिताजीले पनि हे बाबु! म कहाँ अंशबण्डा गरिने वस्तुदहंर? यो कुरामा विश्वास नगर भने। 
यस प्रसङ्गबाट नाभागको जीवन कति निष्कपट थियो भन्ने थाहा पाउन सकिन्छ । यस्ते निश्छल 
व्यक्तिहरूको वंशमा नै उत्तम भगवद्भक्त एवं ज्ञानीहरू जन्मिन्छन्। यो प्रसङ्गले अम्बरीषको 
कुलशरेष्ठतालाई बुखाएको देखिन्छ । 


दमे अद्गिरसः सत्रमासतेऽद्य सुमेधसः। 
षष्ठं षष्ठमुपेत्याहः कवे मुह्यन्ति कमणि ॥ ३॥ 


पढार्थ अद्य  यस समयमा उपेत्य  आएर 
  
क्वे  हे विद्रान् पुत्र नाभाग सत्रम्  यज्ञ कर्मणि  आफूले गर्नुपर्ने 
् 
इमे  यी आसते  गरिरहेका छन् तर॒ कर्ममा 
अब्गिरसः  अङ्गिरा गोत्रीय षष्टं षष्ठं  प्रत्येक छै मुह्यन्ति  भुल गरिरहेका छन् 
सुमेधसः  बुद्धिमान् ब्राह्मणले अहः  दिनमा 





ताक्यार्थ हे विद्रान् पुत्र नाभाग! अङ्गिरा गोत्रमा जन्मेका यी बुद्धिमान् ब्राह्मणले अहिले यज्ञ 
गरिरहेका छन्, तर प्रत्येक कैट दिनमा उनीहरूले आफूले गर्नुपर्ने कर्म ने विर्सिरहेका छन् । 


  


तांस्त्वं शंसय सूक्ते दे वैश्वदेवे महात्मनः। 

ते स्वर्यन्तो घनं सत्रपरिशेषितमात्मनः॥ ४॥ 
दास्यन्ति तेऽथ तान् गच्छ तथा स कृतवान् यथा । 
तस्मे दत्त्वा ययुः स्वर्गं ते सत्रपरिरशेषितम् ॥ ५॥ 





पढार्थ ते  ती सज्जनहरू गच्छ  जाऊ 

त्वं  तिमी स्वय॑न्तः  स्वर्ग जाने वेलामा अथ  त्यसपचि 

तान्  ती आत्मनः  आफ्नो सः  ती नाभागले 

महात्मनः  सज्जन ब्राह्मणलाई सत्रपरिशोषितम्  यज्ञमा बाँकी तथा  त्यसै 

वैङवदेवे  वैश्वदेव सम्बन्धी रहेको कृतवान्  गरे 

दे  दुई ओटा धनं  धनसम्पत्ति यथा  जस्त बाबुले बताएका 
सूक्ते  वेदका सूक्त ते  तिमीलाई थिए 

शंसय  बताइदेऊ त्यसबाट दास्यन्ति  दिनेछन् ते  ती ब्राह्मणहरूले पनि 
प्रसन्न भएर तान्  ती ब्राह्मणकहाँ तस्मे  ती नाभागलाई 


रामालन्द्री टीका 


३१५६ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 
 न  बाँकी 

सत्रपरेशेषितम्  यज्ञमा बांकी दत्त्वा  दिएर ययुः  गए 

रहेको धन स्वर्गं  स्वर्गलोक 


ताक्यार्थ तिमी ती सज्जन ब्राह्मणलाई वैश्वदेवसम्बन्धी दुई ओटा सूक्त बताडइदेऊ । यसबाट 
प्रसन्न भएका उनीहरूले स्वर्ग जाने वेलामा यज्ञमा बाँकी रहेको धनसम्पत्ति तिमीलाई दिनेछछन् । 
त्यसैले तिमी उनीहरूकहाँं जाऊ । नाभागले बाबुको आज्ञाअनुसार त्यसै गरे। अङ्किरा गोत्रीय 
ब्राह्मणहरू पनि यज्ञमा बाँकी रेको सम्पूर्णं धनसम्पत्ति नाभागलाई दिएर स्वर्ग गए । 


तं करिचत् स्वीकरिष्यन्तं पुरुषः कृष्णदशंनः। 
उवाचोत्तरतोऽभ्येत्य ममेदं वास्तुकं वसु ॥ ६॥ 





पदार्थ उत्तरतः  उत्तर दिशाबाट इदं  यो 

कृष्णदशंनः  हेदमिा कालो अभ्येत्य  आणएर वास्तुकं  यज्ञशेष 

वर्ण भएका स्वीकरिष्यन्तं  यज्ञशेष धन॒ वसु  धन 

करिचत्  कुनै ग्रहण गर्दै गरेका मममेरोहो भने कुरा 
पुरुषः  पुरुष तं  ती नाभागलाई उवाच  भने 


वाक्यार्थ नाभागले धनसम्पत्ति लिन लाग्दा कालो वर्णको कुनै पुरुष उत्तर दिशाबाट आणएर 
यज्ञशेष धन ग्रहण गर्दै गरेका नाभागलाई यो यज्ञशेष धन मेरो हो भने। 


ममेदमृषिभिर्द॑त्तमिति तहिं स्म मानवः। 
स्यान्नो ते पितरि प्ररनः पृष्टवान् पितरं तथा ॥ ७॥ 


पढार्थ तहिं स्म  त्यसै वेला तेतिम्रो 

इदं  यो मानवः  त्यस कालो पुरुषले पितरि  पितालाई 
ऋषिभिः  ब्राह्मणहरूद्रारा यो धन प्रन  सोध 

दत्तम्  दिएको धन नो  हामी दुबैको तथा  त्यो सुनेर नाभागले 
मम इति  मेरो हो भनेर स्यात्  हन सक्छ त्यसैले यो पितरं  पितालाई 
नाभागले बताए कुरा पृष्टवान्  सोधे 





ताक्यार्थ ब्राह्मणहरूले दिएको सम्पत्ति सबे मेरो हो भने नाभागलाई ती कालो पुरुषले यो धन 
तिम्रो र मेरो दुबैको हन सक्छ, अतः यो कुरा पिताजीलाई सोध भनेपचछ्ि नाभागले पनि पितासंग 
त्यो कुरा सोधै। 


यज्ञवास्त॒गतं सव॑मुच्छिष्टमृषयः क्वचित् । 
चक्रुविभागं रुद्राय स देवः सवंम्हति ॥ ८॥ 
पदार्थ नाभागका पिताले भने ऋषयः  ऋषिहरूले 


रालालन्द्री टीका 


. 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 
क्वचित्  कुनै समय रुद्राय  भगवान् रुद्रलाई  देवता 

यज्ञवास्तुगतं  दक्षको विभागं  भाग लगाउने काम सवम्  यो सब सम्पत्ति 
यज्ञभूमिमा रहेको चक्रुः  गरेका थिए त्यसकारण अहेति  पाडन योग्य छन् 
सवम्  सबै यहाँ पनि 

उच्छिष्टं  यज्ञशेष सः  ती कालो पुरुष 





ताक्यार्थ ऋषिहरूले दक्षको यज्ञमा सम्पूर्ण यज्ञशेष वस्तु भगवान् रुद्रको हुन्छ भन्ने निर्णय 
गररेकाले यो ब्राह्मणहरूको यज्ञशेष पनि उनैको हुन्छ भनी नाभागका पिताले भने। 


नाभागस्तं प्रणम्याह तवेश किर वास्तुकम् । 
इत्याह मे पिता बह्यञ्छिरसा त्वां प्रसादये ॥ ९॥ 


पदार्थ ईशा  हे प्रभु पिता  पिताजीले 
नाभागः  नाभागले किल  निश्चय नै आह  बताउनुभयो 

तं  कालो पुरुषरूप ती वास्तुकम्  यज्ञमा बाँकी रहेको बह्यन्  हे भगवान् 
रुद्रलाई धन त्वां  हजुरलाई म 
प्रणम्य  नमस्कार गरेर तव इति  हजुरको हो भनेर शिरसा  शिर ठुकाएर 
आह  भने मे  मेरा प्रसादये  प्रणाम गर्द 





ताक्यार्थ नाभागले कालो पुरुषको रूपमा आडनुभएका भगवान् रुद्रलाई नमस्कार गरेर भने 
हे प्रभु! यो सबै यज्ञशेष हजुरको नै हो, मेरा पिताजीले पनि यही बताउनुभयो त्यसैले म हजुरलाई 
श्रद्धापूर्वक शिर ढुकाएर प्रणाम गर्दह्ु। 


यत् ते पितावद्द् धमं त्वं च सत्यं प्रभाषसे । 
ददामि ते मन्त्रदुश ज्ञानं बह्म सनातनम् ॥ ०॥ 





पढार्थ घमं  वास्तविक कुरा मन्त्रदुशो  वेदका मन्त्र जाने 
भगवान् रुद्रले भन्नुभयो अवदत्  भने ते  तिमीलाई 

तेतिम्रा त्वं च  तिमी पनि सनातनम्  कटहिल्यै नाश नहने 
पिता  पिताले सत्यं  सांँचो जह्यज्ञानं  ब्रह्मज्ञान 

यत्  जुन प्रभाषसे  बोलिरहेका छौ अतः ददामि  दिन्छ 


ताक्यार्थ भगवान् रुद्रले नाभागलाई तिम्रा पिताले यथार्थ निर्णय गरेकाले र तिमीले पनि सांँचो 
कुरा बताएकाले वेदका मन्त्र जान्ने तिमीलाई म कहिल्यै नाश नहूने ब्रह्मज्ञान दिन्हु भन्नुभयो । 


गृहाण द्रविणं दत्तं मत्सत्रे परिरेषितम् । 
इत्युक्त्वान्तहिंतो रुद्रो भगवान् घम॑वत्सलः ॥ ९॥ 


रामालन्द्री टीका 


२९५८ 





नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 

पदार्थ द्रविणं  धन पनि भगवान्  भगवान् 

मत्सत्रे  मलाई समर्पण गृहाण  ग्रहण गर रुद्रः  सद्र 

गरिएको यस यज्ञमा इति  यसो अन्तहिंतः  अन्तधनि हुनुभयो 
   लांँकी 

पररोषितम्  बाँकी रहेको उक्त्वा  भनेर 

दत्तं  मद्रारा प्रदान गरिएको घमंवत्सलः  धर्मप्रमी 


ताक्यार्थ मलाई समर्पण गरिएको यस यज्ञमा बाँकी रहेको यज्ञशेषरूप धन पनि ग्रहण गर 
भनी नाभागलाई भनेर धर्मप्रेमी भगवान् रुद्र अन्तर्धान हूनुभयो । 


य एतत् संस्मरेत् प्रातः सायं च सुसमाहितः, 
कविभ॑वति मन्त्रज्ञो गतिं चेव तथात्मनः ॥ १२॥ 


पढार्थ एतत्  यस कथालाई तथा  त्यसै गरी 
यःजो संस्मरेत्  स्मरण गर्द, त्यो आत्मनः  आपनो 
सुसमाहितः  एकाग्रचित्त भएर मन्त्रज्ञः  वेदका मन्त्र जाने गतिं  स्वरूपलाई 
प्रातः  बिहान कविः  विद्वान् च  पनि 

सायं च  बेलुका पनि भवति  हन्छ एव  जान्दछ 





ताक्यार्थ जसले एकाग्रचित्त बनेर प्रत्येक बिहान र बेलुका यो कथा सम्घन्छ त्यो व्यक्ति 
विद्वान्, मन्त्रज्ञ र आत्मज्ञानी बन्द । 


नाभागादम्बरीषोऽभून्महाभागवतः कृती । 
नास्पृशद् बह्यश्ापोऽपि यं न प्रतिहतः क्वचित् ॥ १२॥ 


पढार्थ अम्बरीषः  अम्बरीष ्ह्यशापः  ब्रह्मप्रापले 
नाभागात्  नाभागवाट अभूत्  उत्पनन भए अपि  पनि 

कृती  धर्मात्मा यं  जसलाई अम्बरीषलाई न अस्पृशत्  दुन सकेन 
महाभागवतः  भगवान्का क्वचित्  कीं कतै 

अत्यन्त भक्त न प्रतिहतः  रोक्न नसकिने 





ताक्यार्थ नाभागवाट भगवान्का अति भक्त धर्मात्मा अम्बरीष उत्पनन भए। ती अम्बरीषलाई 
कहीं कते रोक्न नसकिने ब्रह्मश्रापले पनि दुन सकेन। 


राजोवाच राजा परीक्ित्ले भन्नुभयो  
भगवञ्छरतुमिच्छामि राजर्षेस्तस्य धीमतः। 
न प्राभूद् यत्र निसुंक्तो बह्यदण्डो दुरत्ययः ॥ १४ ॥ 


पदढार्थ भगवन्  हे भगवान् शुकदेव म 


रामालन्द्री टीका 


३१५९ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 
तस्य  ती श्रोतुम्  सुन्न बह्मदण्डः  ब्रह्मदण्डले पनि 
धीमतः  बुद्धिमान् इच्छामि  चाहन्छु यत्र  जसमा 

राजषंः  राजर्षिं अम्बरीषको दुरत्ययः  टार्न नसकिने न प्राभूत्  आफ्नो प्रभाव 
चरित्र निमुंक्तः  प्रयोग गरिएको देखाउन सकेन 





वाक्यार्थ हे भगवान् शुकदेव ! म॒ती बुद्धिमान् राजर्षिं अम्बरीषको चरित्र सुन्न चाहन्दु। 
जसलाई टर्न नसकिने ब्रह्मदण्डले पनि केही गर्न सकेको थिएन। 


श्रीडुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 

अम्बरीषो महाभागः सप्तद्वीपवतीं महीम् । 

अन्ययां च भ्रियं लब्ध्वा विभवं चातुलं मुवि ॥ १५॥ 
मेनेऽतिदुकभं पुंसां सर्वं तत् स्वप्नसंस्त॒तम्। 

विद्धान् विभवनिवांणं तमो विति यत् पुमान् ॥ १६॥ 


पदार्थ रन्ध्वा च  पाएर पनि मेने  मान्दे 

महाभागः  महाभाग्यमानी विद्धान्  ती विद्वान् अम्बरीष यत्  जुन 

अम्बरीषः  अम्बरीष भुवि  पृथिवीमा विभवनिवांणं  सम्पत्तिको 
सप्तद्वीपवतीं  सातद्रीपवाला पुंसां  मनुष्यका लागि लोभका कारण 

महीम्  पृथिवी अतिदुखभं  अत्यन्त दुर्लभ पुमान्  मनुष्य 

अन्ययां  अचल तत्  त्यो तमः  नरकमा 

श्रियं  सम्पत्ति सवं  सम्पूर्ण सम्पत्तिलाई विद्ाति  पर्दछछ 

अवुटं  अतुलनीय स्वप्नसंस्तुतम्  स्वप्नको 

विभवं च  एेश्वर्य समेत वस्तुसमान 





वाक्यार्थ अति भाग्यमानी अम्बरीषले सातद्रीपले युक्त पृथिवी, अचल सम्पत्ति र अतुलनीय 
एश्वर्य प्राप्त गरेका थिए तर विद्वान् अम्बरीष मनुष्यका लागि अत्यन्त दुर्लभ त्यस सम्पत्तिलाई 
स्वप्नको वस्तुसमान मान्दथे । त्यही सम्पत्तिको लोभ ग्नलि नै मनुष्यहरू नरकमा पर्दछन्। 


वासुदेवे भगवति तद्भक्तेषु च साधुषु । 
प्राप्तो भावं परं विश्वं येनेदं लोष्टवत् स्मृतम् ॥ १७ ॥ 


र्भ् विमो  
पढर्थ वासुदेवे  श्रीकृष्णमा परं  अत्यन्त 
अम्बरीषले तद्भक्तेषु  उहाँका भक्तटरूमा भावं  प्रेम 
भगवति  भगवान् साधुषु च  साधुहरूमा पनि प्राप्तः  प्राप्त गरेका थिए 


रामालन्द्री टीका 


३१६० 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 


येन  जसका कारण उनले विश्वं  संसारलाई समान 
इदं  यो लोष्टवत्  माटाको डल्लो स्मृतम्  मानेका थिए 
तवाक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्ण, उहाँका भक्त तथा साधुहरूसंग अत्यन्त प्रममय सम्बन्ध भएका 
कारण अम्बरीषले यो सारा विश्वलाई माटाको उल्लो समान तुच्छ मानेका धिए। 

स वे मनः कृष्णपदारविन्दयोर्कचांसि वेकुण्टरणालुवण॑ने । 

करो हरेमन्दिरमार्जनादिषु श्रुतिं चकाराच्युतसत्कथोदये ॥ १८ ॥ 


पदार्थ  वाणीहरूलाई सफासुगघर गर्न आदि काममा 
सः  ती अम्बरीषले वेकुण्टगुणानुवणने  भगवान्का श्रुतिं  कानलाई 
वै  निश्चय नै गुणहरूको वर्णनमा अच्युतसत्कथोदये  श्रीकृष्णको 


मनः  आपनो मनलाई करो  दुई हातलाई 

 र व् 
कृष्णपदारवेन्दयोः  भगवान् हरेः  श्रीहरिको 
श्रीकृष्णको चरणकमलमा मन्दिरिमाज॑नादिषु  मन्दिर 
ताक्यार्थ ती अम्बरीषले आफनो मनलाई भगवान् श्रीकृष्णको चरणकमलमा, वाणीलाई 
भगवानूकै गुणवर्णनमा, हातलाई भगवान्को मन्दिर सफासुग्धर गर्ने आदि काममा र कानलाई 


भगवान्को मङ्गलकारी कथा सुन्नमा लगाएका धिए। 


मुकुन्दलिङ्गाल्यदने दुद्यो तदुभृत्यगात्रस्परऽङ्गसङ्गमम् । 


घ्राणं च तत्पादसरोजसोरमे श्रीमत्तुलस्या रसनां तद्पिते ॥ १९॥ 


मङ्लकथा सुन्नमा 
चकार  लगाएका थिए 





पढार्थ तदुभृत्यगात्रस्पश  भगवान्का 
दुो  आंखालाई भक्तहरूको शरीरको स्पर्श 
मुकुन्दलिङ्गारयदरौने  भगवान् गर्नमा 

विष्णुको मूर्तिं र मन्दिर दर्शन घ्राणं  नाकलाई 

गर्नमा श्रीमच्तुलस्याः  शोभायमान 
अद्खसङ्गमम्  इन्द्रियसमूहलाई तुलसीदलको तथा 


तत्पादसरोजसौरभे  भगवान्का 
चरणकमलको सुगन्ध लिनमा 
रसनां  जिभ्रोलाई 

 
तद्पिते च  भगवान्लाई अर्पण 
गरेका प्रसाद सेवनमा लगाएका 





थिए 


ताक्यार्थ त्यसे गरी अम्बरीषले आप्ना ओआंँखालाई भगवान् विष्णुका मूर्तिं र मन्दिरको दर्शन 
गर्नमा, इन्द्रियहरूलाई भगवान्का भक्तहरूको शरीर स्पर्श ॒गर्नमा, नाकलाई भगवान्का पामा 
शोभायमान तुलसीको सुगन्ध लिनमा र जिभ्रोलाई भगवान्को प्रसाद सेवन गर्नमा लगाएका थिए। 
न्द,  ९   भ हृषीकेशपदाभिवन्दने   
पाद हरः क्ष्त्रपदायुसपण शरा हृषीकेडशपदाभिवन्दने । 
कामं च दास्ये न तु कामकाम्यया यथोत्तमदटोकजनाश्रया रतिः ॥ २०॥ 
पादौ  पाउहरू 


पदार्थ हरेः  भगवान् श्रीहरिका 


रामालन्द्री टीका 


२१६१ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४ 
षेत्रपदालुसर्पणे  वीर्थहरूको कामं  भोग्य पदार्थलाई यथा  जसद्रारा 

भ्रमण गर्नमा दास्ये च  भगवान्को सेवामा उत्तमरखोकजनाश्रया  

शिरः  शिर लगाएका थिए पवित्रकीर्तिं भगवान्का 
हृषीकेशपदाभिवन्दने  भगवान् कामकाम्यया  भोग गर्ने भक्तहरूमा रहेको 

हषी केशका चरणको वन्दना चाहनाले रतिः  प्रेम प्राप्त होस् त्यसका 
गर्नमा र नतु  नभएर लागि लगाएका थिए 





ताक्यार्थ राजा अम्बरीषले भोग गर्ने इच्छाले नभएर भगवान् श्रीहरिका भक्तहरूमा रहेको प्रेम 
प्राप्त गर्ने उदेश्यले आफ्ना पाउलाई भगवान्का पवित्र क्षत्रहरूको भ्रमण गर्नमा, शिरलाई 
भगवानूका चरणको दर्शन गर्नमा र भोग्य पदार्थलाई भगवान्को सेवामा लगाएका धिए। 


वितरण माथिका तीन श्लोकमा राजा अम्बरीषको भगवदभक्तिको वर्णन गरिएको छ। राजा 
अम्बरीषको मन भगवच्चरणमा, वचन भगवान्को गुणवर्णनमा, हात भगवान्को मन्दिर, मूर्ति 
आदिको सेवामा र स्मृति भगवान्के सम्बन्धमा लागेको थियो । उहाँका आंखा भगवान्कै दर्शनमा, 
छाला भक्तहरूलाई द्ुनमा, नाक भगवानूको चरणकमलको सुगन्ध सुंघ्नमा, जितब्रो प्रसादको 
आस्वादन गर्नमा, चरण वीर्थभ्रमणमा, शिर वन्दनामा र इच्छा भगवत्सेवामा लागेका थिए। संसारी 
व्यक्ति संसारमा जति आसक्त हुन्छ भगवान्को भक्त त्योभन्दा कैं गुणा बढी भगवानूमा आसक्त 
हन्छ । संसारका पदार्थहरू एकएक विशेष इन्दरियका मात्र विषय हुन सक्छन्। रूपलाई ओंँखाले, 
रसलाई जिब्रोले मात्र ग्रहण गर्न सक्छ। त्यसैले संसारमा आसक्त मान्छे इन्रियका दुद्रा 
विषयहरूमा दुष्राद्ुटर आसक्त हुन्छ । एकेपटक कुनै पनि विषयमा पूरा आसक्त हुन सक्दैन । 
संसारको आसक्ति र भोगवबाट आउने आनन्द भन्ने बित्तिकै छरिएको या बाँडिएको आनन्द हुन्छ । 
यसबाट पूर्ण आनन्द या त्प्तिको आशा गर्न सकिंदेन। भगवान् भने सर्वव्यापी, अनन्त एवं एकरूप 
हनहुन्छ । उहाँलाई हरेक इन्द्रियले आस्वादन गर्न सक्छन्। राम्रो रूपको खोजीमा संसारमा 
भड्किरहेको आंखा भगवानूमा परिपूर्णं सौन्दर्य पारंछ र भड्किन छोड्छ । मिटो रसको खोजीमा 
लागेको जिब्रो, राम्रो स्पर्शको खोजीमा आत्तिएको छाला, सुमधुर शब्दको लागि छटपटाएको कान 
र मधुर सुगन्ध सुंघ्न आत्तिएको नाक सबे भगवान्कहाँ पुगेपछि अपरिमित एवं सीमातीत 
आनन्दको सागरमा इबी त्यहं लुटपुटिन्छन्। भगवान्का भक्तहरूको भगवानप्रतिको आसक्ति 
वास्तवमा मधुर एवं रमणीय हृन्छ । छिनछिनर्मँ भिननभिनन विषयतफं दौडिने अधुरो आसक्तिको 
नाम राग हो भने, पूर्ण आसक्ति, जो सम्पूर्ण इन्द्रियहरूलाई लिई एडटे वस्तुतर्फं॑नित्य दौडन्छ, 
त्यसको नाम भक्ति हो । यहाँ भक्तिको यही सर्वेन्दरियवेद्य स्वरूपको वर्णन गरिएको छ। 


एवं सदा कम॑कलापमात्मनः परेऽधियज्ञे भगवत्यधोक्षजे । 
सवांत्मभावं विदधन्महीमिमां तन्निष्ठविप्रामिहितः ररास ह ॥ २९॥ 


पढार्थ अम्बरीषले आत्मनः  आपफना 
एवं  यसप्रकार राजा सदा  सर्धं क्मंकलापम्  सम्पूर्ण 


रामालन्द्री टीका 


नवम स्कन्ध 


कर्महरूलाई 

अधोक्षजे  इन्दियद्रारा प्राप्त 
गर्न नसकिने 

अधियज्ञे  यज्ञपुरुष 

परे  परमात्मा 


श्रीमद्भागवत 


भगवति  भगवानूमा 
सवांत्मभावं  सवत्मिभावले 
विदधत्  समर्पण गरेर 
तन्निष्ठविप्राभिहितः  
भगवान्मा श्रद्धा राख्ने 


३१६२ 
अध्याय ४ 


ब्राह्मणहरूको आदेश अनुसार 
इमां  यी 

महीम्  पृथिवीलाई 

ह शरास  शासन गरे 





वाक्यार्थ यसप्रकार आफ्ना कर्महरूलाई सर्धं सर्वत्मिभावले इन््रियट्रारा प्राप्त गर्न नसकिने 
यज्ञपुरुष भगवान्मा समर्पण गर्ने राजा अम्बरीषले भगवान्का भक्त ब्राह्मणहरूको आदेश अनुसार 
पृथिवीमा शासन गरेका थिए। 


ईजेऽश्वमेधेरधियज्ञमीरवरं महाविभूत्योपचिताङ्गदक्षिणेः । 
ततेवैसिष्ठासितगोतमादिमिर्धन्वन्यभिस्रोतमसो सरस्वतीम् ॥ २२॥ 


क 


अरवमधः  अश्वमेध 
यज्ञहरूद्रारा 

अधियज्ञम्  यज्ञपुरुष 
ईङवरं  भगवान्लाई 


ऋषिद्रारा 

महाविभूत्या  महान् एेश्वर्यका 
कारण 

उपचिताङ्गदक्षिणिः  यज्ञका अङ्ग 


पदार्थ 

असो  यी अम्बरीषले 
धन्वनि  धन्वनामक देशको 
सरस्वतीम्  सरस्वती नदीको 





अभिस्रोतम्  किनारमा र उचित दक्षिणाले ईजे  आराधना गरे 
वसिष्ठासितगोतमादिमिः  युक्त भएका 
वसिष्ठ, असित, गौतम आदि तैः  ठुलाठला 


ताक्यार्थ राजा अम्बरीषले धन्वनामक देशको सरस्वती नदीको किनारमा वसिष्ठ, गौतम, 
असित आदि ऋषिहरूलाई आचार्य बनाएर उचित दक्षिणा र पूर्ण अङ्गले युक्त भएका ठुलाटठुला 
अश्वमेध यज्ञ गरी भगवान् यज्ञपुरुषको आराधना गरे । 


गीवीणे र षत 


यस्य क्रतुषु गीवोणिः सदस्या ऋत्विजो जनाः। 
तुल्यरूपाूचानिमिषा व्यदुश्यन्त सुवाससः ॥ २२॥ 


गीवौणि स 


पदार्थ जनाः च  सामान्य जनहरू   देवताहरूको 
यस्य  जसका सुवाससः  सुन्दर वस्त्र वुल्यरूपाः  समान रूप भएका 
क्रतुषु  यज्ञहरूमा लगाएका र व्यदुरूयन्त  देखिन्थे 


सदस्याः  सदस्यहरू 
ऋत्विजः  होताहरू र 


अनिमिषाः  आंख नयिम्क्याई 
रहेका 





ताक्यार्थ उनका यज्ञहरूमा सदस्य, होता र सामान्य जनहरू पनि सुन्दर वस्त्र लगाएर आंखै 
नरिम्क्याई बसेका देवताहरू जस्तै देखिन्थे । 


रामालन्द्री टीका 


३१६२ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 


स्वर्गो न प्रार्थितो यस्य मनुजेरमरप्रियः। 
शुण्वदुभिरुपगायदुभिरुत्तमश्लोकचेष्टितम् ॥ २४॥ 


पढार्थ उपगायदुभिः  गाद गरेका अमरप्रियः  देवताहरूको प्यारो 
उत्तमदटोकचेष्टितम्  शुण्वदुभिः  सुन्दे गरेका स्वग॑ः  स्वर्गलोक पनि 
पवित्रकीर्तिं भगवान् श्रीहरिका यस्य  जुन अम्बरीषका न प्राथितः  मागेनन् 

लीलाहरू मनुजैः  प्रजाहरूले 





ताक्यार्थ पवित्रकीर्तिं भगवान् श्रीहरिका लीलाहरू गाउन र सुन्नमा लागेका अम्बरीषका 
प्रजाहरूले देवताहरूको प्रिय स्वर्गलोकको पनि चाहना गरेनन्। 


समधंयन्ति तान् कामाः स्वाराज्यपरिभाविताः। 
दुलंभा नापि सिद्धानां मुकुन्दं हृदि पर्यतः ॥ २५॥ 


पदार्थ प्रजाहरूलाई अपि  पनि 

हृदि  हृदयमा स्वाराज्यपरिभाविताः  दुखंभाः  दुर्लभ 

मुकुन्दं  भगवान् श्रीहरिलाई आत्मानन्दका सामु तुच्छ लाग्ने कामाः  भोग सामग्रीहरूले 
पश्यतः  देखेका प्राप्त गरेका सिद्धानां  सिद्धपुरुषहरूका न समघंयन्ति  खुसी पार्न 
तान्  अम्बरीषका ती लागि सक्देनथे 

ताक्यार्थ हृदयमा भगवान् श्रीहरिलाई प्राप्त गरेका अम्बरीषका प्रजाहरूलाई सिद्धहरूका निम्ति 
पनि दुर्लभ मानिने भोगका सामग्रीहरूले खुसी पार्न सक्दैनथे । 





स इत्थं भक्तियोगेन तपोयुक्तेन पाथिंवः। 
न्द, द््त 


स्वधर्मेण हरि प्रीणन् सङ्गान् सवान् शनेजंहो ॥ २६॥ 





पदार्थ भएको सवान्  सबै 

सःती भक्तियोगेन  भक्तियोग र॒ सङ्गान्  आसक्तिहरू 
पार्थिवः  राजा अम्बरीषले स्वधर्मेण  आपनो धर्मद्वारा शनैः  विस्तारैविस्तार 
इत्थं  यसप्रकार हरिं  भगवान् श्रीहरिलाई जहो  त्यागे 

तपोयुक्तेन  तपस्याले युक्त प्रीणन्  प्रसन्न गराङँदै 


ताक्यार्थ राजा अम्बरीषले यसप्रकार तपस्यायुक्त भक्तियोग र आफ्नो धर्मद्वारा भगवान् 
श्रीहरिलाई प्रसन्न गराएर विस्तारेबविस्तारे सबे आसक्तिहरू त्यागे । 


गृहेषु दारेषु सुतेषु बन्धुषु दिपोत्तमस्यन्द्नवाजिपत्तिषु । 
अक्षय्यरत्नाभरणाम्बरादिष्वनन्तकोरोष्वकरोदसन्मतिम् ॥ २७ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


नवम स्कन्ध 


पदढार्थ 

राजा अम्बरीषले 
गृहेषु  घरमा 

दारेषु  पत्नीमा 

सुतेषु  छोराहरूमा 
बन्धुषु  भादवबन्धुहरूमा 


श्रीमद्भागवत 


दविपोत्तमस्यन्दनवाजिपत्तिषु  
हात्ती, राम्रो रथ, घोडा, पैदल 
सेनामा 
अक्षय्यरत्नाभरणायुधादिषु  
कहिल्यै नाश नहने रत्न, 
गरगहना, शस्त्रअस्त्र आदि 


३९१६४ 


अध्याय 


पदार्थमा र 

अनन्तकोरोषु  कटहिल्यै 
नसिदिने कोषमा 
असन्मतिम्  असदबुदधि 
अकरोत्  गरे 





तवाक्यार्थ राजा अम्बरीषले घर, पत्नी, छोरा, भादबन्धु, हात्ती, रथ, घोडा, सेना, नाश नहने रत्न, 
गरगहना, शस्त्रअस्त्र आदि वस्तुलाई तथा अनन्त कोषलाई समेत असत् सम्खिनि थाले। 


तस्मा अदाद्धरिश्चकं प्रत्यनीकभयावहम् । 
एकान्तभक्तिभावेन प्रीतो भृत्याभिरक्षणम् ॥ २८ ॥ 


पदार्थ 

एकान्तभक्तिभावेन  अनन्य 
भक्तिभावले 

प्रीतः  प्रसन्न हुनुभएका 


हरिः  भगवान् श्रीहरिले 
प्रत्यनीकभयावहम्  शत्रहरूलाई 
डरदिनिर 

भृत्याभिरक्षणम्  आपफ्ना 


भक्तहरूलाई रघ्ना गर्ने 
चक्रं  चक्र 
तस्मे  ती अम्बरीषलाई 





अदात्  दिनुभयो 


ताक्यार्थ अनन्य भक्तिभावले प्रसन्न हनुभएका भगवान् श्रीहरिले राजा अम्बरीषलाई 
शत्रुहरूलाई डर दिने र भक्तहरूको रक्षा गर्ने सुदर्शन चक्र दिनुभयो । 


आरिराधयिषुः कृष्णं महिष्या तुल्यशीलया । 
युक्तः सांवत्सरं वीरो दधार द्वादशीव्रतम् ॥ २९॥ 


पदार्थ 

कृष्णं  भगवान् श्रीकृष्णलाई 
आरिराधयिषुः  आराधना गर्न 
चाहने 

वीरः  वीर राजा अम्बरीषले 


वल्यज्ञीलया  समान स्वभाव 
भएकी 

महिष्या  रानीले 

युक्तः  युक्त भएर 

सांवत्सरं  एक वर्षसम्म 





द्वादश्षीबतम्  द्वादशी प्रधान 
द्रादशीमा पारणा गरिने 
एकादशीत्रत 

दधार  धारण गरे 


वाक्यार्थ भगवान् श्रीहरिको आराधना गर्न इच्छुक राजा अम्बरीषले आफ्नो जस्तै स्वभाव 
भएकी रानीका साथमा एकवर्षसम्म एकादशीत्रत ग्रहण गरे । 


       
व्रतान्ते कात्तिके मासि त्रिरात्रं समुपोषितः। 
स्नातः कदाचित् कालिन्यां हरि मघुवनेऽचंयत् ॥ २० ॥ 
पढार्थ तान्ते  व्रत समाप्तिका लागि कार्तिके  कार्तिक 


रामालन्द्री टीका 


२१६५ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 
मासि  महिनामा कदाचित्  एक दिन मघुवने  मधुवनमा 
त्रिरात्रं  तीन रात कालिन्दं  कालिन्दी नदीमा हरिं  भगवान् श्रीहरिलाई 


समुपोषितः  उपवास बसेका र स्नातः  स्नान गरेका राजाले अचंयत्  पूजा गरे 
ताक्यार्थ त्रत समापनका लागि कार्तिक महिनामा तीन रात उपवास बसेका राजा अम्बरीषले 
एक दिन कालिन्दीमा नुहाएर मधुवनमा भगवान् श्रीहरिको पूजा गरे। 


वितरण यस श्लोकमा राजा अम्बरीषले त्रिरात्र उपवास गरे भनिएको छ । तीन रात उपवासमा 
रहे भन्नुको तात्पर्य दशमी र द्रादशीमा गरिने भोजन मात्र गरे अनि एकादशीको दिन निराहार रहे 
भन्नु हो । एकादशी व्रत गर्दा दशमीको दिन एक छक हविष्य लिने, एकादशीको दिन केही खान 
नहने र द्रादशीको दिन ब्राह्मणभोजन गराएर मात्र खानुपर्ने शास्त्रीय विधान छ। यो व्रत भगवान् 
विष्णुलाई प्रसन्न पार्ने उत्तम अनुष्ठान हो। एकादशी तब्रतको आध्यात्मिक रहस्य पनि छ। 
जीवात्माका मनसहित एघार इन्द्रिय छन्। तिनीहरूलाई परमात्मामा लगी जोडिदिनु ने एकादशी 
त्रतको दार्शनिक अर्थ हो। मनसहितका एघारे इन्द्रियहरू आत्मानन्दमा लीन भएको या हराएको 
जीवन्मुक्ति अवस्था ने एकादशीको परम लक्ष्य हो। यसैले पनि एकादशी व्रत गर्ने परम्परा 
देखिन्छ । एकादशीमा कुनै पनि आहार लिनु हैदेन । आहियन्ते इति आहाराः अर्थात् इन्दियहरू जुन 
विषयहरूलाई देख्ने, सुघने र॒चाख्ने आदि गर्दछन् ती सबै आहार हन्। इन््ियका सम्पूर्ण 
वृत्तिहरूलाई संसारबाट हटाई परमात्मातिर लगाँदा मात्र ब्रतको वास्तविक लाभ लिन सकिन्छ । 
उपवास शब्दले पनि परमात्माको नजिक बस्नु भन्ने अर्थ ने दिन्छ। यसप्रकार महिनाको दुई दिन 
मात्र भए पनि सबै इन्द्रियलाई भगवानूतिर उन्मुख बनाई तिनको आहार शुद्ध गर्दा चित्तशुद्धि 
हृन्छ । छान्दोग्य उपनिषद् ७२६२मा पनि आहारशुद्धौ सत्वशुद्धिः अर्थात्, आहारमा शुद्धता हदा 
चित्तशुद्धि हृन्छ भनिएको छ। राजा अम्बरीषले एकादशीको यही आध्यात्मिक उपासनाको 
रहस्यलाई बुषेका थिए र उनका सम्पूर्ण शरीर, इन्द्रिय, मन र बुद्धि आदि भगवानूतिंरे लागेका 
धिए। 


द श  . 


महाभिषेकविधिना सर्वोपस्करसम्पदा । 
अभिषिच्याम्बराकल्पेगन्धमाल्याहंणादिमिः॥ ३१॥ 
तद्गतान्तरभावेन पूजयामास केदावम् । 

ब्राह्मणांङ्च महाभागान् सिद्धाथांनपि भक्तितः ॥ ३२॥ 





पढार्थ अभिषिच्य  अभिषेक गरेर तद्गतान्तरभावेन  भगवानूमा 
 व श   

महाभिषेकविधिना  महाभिषेक अम्बराकस्पः  वस्त्र आदि लागेका चित्तले 

विधिद्रारा आभूषणहरूद्रारा तथा केदरावम्  भगवान् श्रीकृणलाई 

सर्वोपस्करसम्पदा  सम्पूर्ण गन्धमाल्याहणादिभिः  चन्दन, सिद्धाथांन्  कामना पूर्ण भएका 

सामग्री र सम्पत्तिद्रारा माला, अर्घ्य आदि सामग्रीद्रारा महाभागान्  अति भाग्यमानी 


रालालन्द्री टीका 


३१६६ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 


बाह्यणान्  ब्राह्मणहरूलाई भक्तितः  श्रद्धापूर्वक 

च अपि  पनि पूजयामास  पूजा गरे 

ताक्यार्थ भगवान्मा चित्त अर्पण गरेका राजा अम्बरीषले महाभिषेक विधिद्रवारा, वस्त्र, चन्दन, 
माला, अर्घ्य आदि विविध उत्तम सामग्रीहरूले भगवान् श्रीहरिको पूजा गरे। साथमा सम्पूर्ण 
कामना पूरा गरेका अति भाग्यमानी ब्राह्मणहरूलाई पनि श्रद्धापूर्वकं पूजा गरे । 


गवां रुक्मविषाणीनां रूप्याद््ीणां सुवाससाम् । 
पयःशीरवयोरूपवत्सोपस्करसम्पदाम् ॥ ३३॥ 
प्राहिणोत् साधुविप्रभ्यो गृहेषु न्यबुंदानि षट् । 
भोजयित्वा द्विजानग्रे स्वाहन्नं गुणवत्तमम् ॥ ३४॥ 





पढार्थ रूप्याङ्घ्रीणां  चांँदीले षट् न्यवुंदानि  छ गुणा 
अग्रे  पहिला मोडिएका खुर भएका दशकरोड साठी करोड 
द्विजान्  ब्राह्मणहरूलाई सुवाससाम्  सुन्दर वस््रले गवां  गाईलाई 
गुणवत्तमं  अत्यन्त हितकारी सुभोभित भएका साधुविप्रभ्यः  सज्जन 
स्वाद्  मिठामिठा पयःशीलवयोरूपवत्सोपस्कर ब्राह्मणहरूका 

अन्नं  खाने कुरा सम्पदाम्  दुध, स्वभाव, उमेर, गृहेषु  घरमा 
भोजयित्वा  खुवाएर रूप, बाच्छा तथा दुहुने, बाँध्ने प्राहिणोत्  पटाइदिए 
रुक्मविषाणीनां  सुनले आदि सम्पूर्ण सामग्रीले युक्त 

मोडिएका सिङ् भएका भएका 


ताक्यार्थ राजा अम्बरीषले पहिला ब्राह्मणहरूलाई मिठोमिटो हितकारी भोजन गराए। 
त्यसपच्ि उनीहरूका घरमा सुनले मोडेका सिड् अनि चांँदीले मोडेका खुर भएका, सुन्दर वस्त्रले 
सजिएका, असल स्वभाव, उमेर, रूप र बाच्छा भएका दुहूने, बाँध्ने आदि आवश्यक सामग्रीले 
युक्त भएका साठी करोड दुधालु गाईहरू पठाइदिए। 


कन्धकामेरलुज्ञातः पारणायोपचक्रमे । 
तस्य तद्यतिथिः साक्षाद् दुवांसा भगवानभूत् ॥ ३५॥ 


पदार्थ पारणाय  त्रतपारायण गर्न दुवांसा  दुर्वसा ऋषि 
राजा अम्बरीषले उपचक्रमे  लागेका थिए तस्य  ती अम्बरीषका 
कन्धकामेः  इच्छाअनुसार प्राप्त तर्हिं  त्यही समयमा अतिथिः  अतिथि बनेर 
गरेका ब्राह्मणहरूसंग साक्षात्  प्रत्यक्ष अभूत्  उपस्थित भए 
अनुज्ञातः  अनुमति लिएर भगवान्  श्रद्धेय 





रामालन्द्री टीका 


३१६९७ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 


ताक्यार्थ जब राजा अम्बरीषले ब्राह्मणहरूसंग आज्ञा लिएर ब्रतपारायण गर्न लागेका थिए तब 
उनका सामु श्रद्धेय दुर्वासा ऋषि अतिथि बनेर आद्रपुगे । 


तमानचीतिधिं भूपः प्रत्युत्थानासनार्हणेः । 
ययाचेऽभ्यवहाराय पादमूलमुपागतः ॥ ३६ ॥ 


 


पदार्थ प्रत्युत्थानासनाहणिः  उठेर पाडमा प्रणाम गर्दै 

भूपः  राजा अम्बरीषले आसन आदि पूजासाममग्रीद्रारा अभ्यवहाराय  भोजनका लागि 
तम्  ती आनच  पूजा गरे र ययाचे  अनुरोध गरे 

अतिथिं  अतिथि दुर्वासालाई पादमूलम् उपागतः  उनको 





ताक्यार्थ राजा अम्बरीषले अतिथिका रूपमा आएका दुर्वासा ऋषिलाई उढठेर आसन, अर्घ्य 
आदि पूजासामग्रीद्रारा पूजा गरेर पाठमा प्रणाम ग्द भोजनका निम्ति अनुरोध गरे। 


प्रतिनन्य स तद् याच्जां कतुंमावकयकं गतः। 
निममज्ज वृहद्ुध्यायन् कालिन्दीसलिले शुभे ॥ ३७ ॥ 





पदढार्थ आवरयकं  आवश्यक कर्म॑ जलमा 

सः  ती दुर्वासाले कतुम्  गर्न वृहदुध्यायन्  पख्रह्मको ध्यान 
तत्  अम्बरीषको त्यो गतः  गए तथा गर्दै 

याच्ञां  प्रार्थना शुभे  पवित्र निममज्ज  नुहाए 

प्रतिनन्दय  स्वीकार गरेर कालिन्दीसलिले  यमुनाको 


ताक्यार्थ अम्बरीषको अनुरोधलाई स्वीकार गरेका दुर्वासाले स्नान, ध्यान आदि आवश्यक कर्म 
गर्न यमुनाको तटमा गएर पवित्र जलमा परब्रह्मको ध्यान गर्दै नुहाए। 


मुहूतांधांवरिष्टायां दयादश्यां पारणं प्रति । 
चिन्तयामास धर्मज्ञो द्विजेस्तद्धमंसङ्कटे ॥ ३८ ॥ 


पदार्थ द्ादङ्यां  द्वादशी 

पारणं प्रति  ब्रतपारणका लागि अवदिष्टायां  बाँकी रहेपक्ि 
मुहूतांधं  आधा मुहूर्त २४ धमंज्ञः  धर्मका ज्ञाता राजाले 
मिनेट मात्र तद्धमंसङ्टे  त्यो धर्मविषयक 


समस्याका बारेमा 
द्विजैः  ब्राह्मणहरूसंग 
चिन्तयामास  परामर्श 





छलफल गरे 


ताक्यार्थ जब ब्रतपारणका लागि आधा मृहूर्व मात्र द्वादशी बाँकी भयो, तब राजा अम्बरीषलाई 
ठलो धर्मसङ़ट पयो । उनले यस विषयमा ब्राह्मणहरूसंग छलफल गरे । 


ब्राह्मणातिक्रमे दोषो ह्याद्यां यदपारणे । 


रामालन्द्री टीका 


३१६८ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 
साधु भूयादघमां नमै  ७.१ 
यत्कृत्वा साघु म भूयाद्वमा वा न मा स्परत् ॥ ३९ ॥ 
पदढार्थ अपारणे  व्रतपारायण नगर्दा भूयात्  हन्छ 
ब्राह्मणातिक्रमे  अतिथिलाई पनि लाग्छ वा  अथवा 
भोजन नगराई आपले खानु यत्  जे मां  मलाई 
दोषः  दोष हो कृत्वा  गरेर अधमः  पापले 
यत्  त्यही दोष मे  मेरो न स्पृशेत्  द्देन त्यो उपाय 
द्ादङ्यां  द्रादशीमा साघु  कल्याण बताउनुहोस् 





ताक्यार्थ हे ब्राह्मणहरू ! अतिथिलाई भोजन नगराईकन आपले पहिला खानु ठुलो दोष हो । 
द्रादशीमा व्रतपारण नग्न पनि दोष हो। अतः जे गर्दा मेरो कल्याण हुन्छ अथवा मलाई पाप 
लाग्देन त्यही उपाय बताउनुहोस् । 


अम्भसा केवलेनाथ करिष्ये व्रतपारणम् । 


प्राहुरन्भक्षणं विप्रा ह्यशितं नाशितं च तत् ॥ ५०॥ 


न अशितं च  नग्नं पनि दुबे 
हुन्छ भन्ने 
प्राहुः  बताएका छन् 


केवटेन  केवल 
अम्भसा  जल मात्रले 
व्रतपारणम्  व्रतपारण 
करिष्ये  गर्द 


पदढार्थ 

हि  निश्चय नै 
विप्राः  ब्राह्मणहरूले 
अन्भक्षणं  पानी खानुलाई तत्  त्यसकारणले 
अशितं  भोजन गर्नु र अथ  अबम 
वाक्यार्थ ब्राह्मणहरूले पानी खानुलाई भोजन गरेको पनि हने र नगरेको पनि हुने दुबे कुरा 
बताएका छन् । अतः म केवल पानी खाएर व्रतपारण गर्दह्ु । 





इत्यपः प्राश्य राजषिदचन्तयन् मनसाच्युतम् । 
प्रत्यचष्ट कुरुश्रेष्ठ द्विजागमनमेव सः ॥ ४१॥ 


पदार्थ अपः  पानी चिन्तयन्  स्मरण गर्द 


कुरुश्रेष्ठ  हे कुरुश्रेष्ठ परीक्षित् प्रार्य  खाएर 

इति  यस्तो विचार गरेर मनसा  मनले 
सःती अच्युतम्  भगवान् 
राजिः  राजर्षिं अम्बरीषले श्रीकृष्णलाई 





द्विजागमनम्  ब्राह्मण 
दुर्वसाको आगमनलाई 

एव  नै 

प्रत्यचष्ट  प्रतीक्षा गर्न थाले 


ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! त्यसपछि अम्बरीषले ब्रतपारणका निम्ति पानी खाएर भगवान् 
श्रीकृष्णको स्मरण गर्दै दुर्वसाको आगमनको प्रतीक्षा गर्न थाले। 


दुवांसा यमुनाकूलात् कृतावश्यक आगतः । 


रालालन्द्री टीका 


३१६९ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 


राज्ञाभिनन्दितस्तस्य बुबुधे चेष्टितं धिया ॥ ५२॥ 





पदार्थ आगतः  आएका तस्य  ती अम्बरीषले 
कृतावर्यकः  आवश्यक कर्म॒ दुवांसा  दुवसिा चेष्टितं  भोजन गरिसकेको 
गरेर राज्ञा  राजाद्रारा कुरा 

यमुनाकूलात्  यमुना नदीको अभिनन्दितः  अभिनन्दन गरिए धिया  बुद्धियोगद्वारा 
किनारबाट तर दुवसिले बुबुधे  थाहा पाए 


ताक्यार्थ आवश्यक कर्म समाप्त गरेर दुर्वासा ऋषि यमुनाको किनारबाट फरकिए। राजाले 
उनलाई अभिनन्दन गरे। उनले आफ्नो बुदधियोगद्रारा राजाले तब्रतपारण गरिसकेको कुरा थाहा 
पाए। 


मन्युना प्रचलद्गात्रो श्ुकुटीकुटिलाननः। 
बुभुक्षितङच सुतरां कृताञ्जलिमभाषत ॥ ४३॥ 





पदार्थ खुम्चिनाले विरूप अनुहार दुर्वासाले 

मन्युना  रिसले भएका कृताञ्जलिम्  हात जोडेर 
प्रचरद्गात्रः  शरीर कोपिको सुतरां  धेरै बसेका राजालाई 
श्ुकुटीकुटिलाननः  आंखीभौं बुभुक्षितः च  भोकाएका अभाषत  यसो भने 


ताक्यार्थ रिसिले थरथर कपिका, ओंँखीभौँ खुम्च्याएर उरलाग्दो अनुहार बनाएका र ज्यादै 
भोकाएका दुर्वासाले हात जोडेर बसेका राजालाई यसो भन्न थाले। 


अहो अस्य नृशंसस्य श्रियोन्मत्तस्य परयत । 
धर्मव्यतिक्रमं विष्णोरभक्तस्येरामानिनः ॥ ४४॥ 


पढार्थ उन्मत्तस्य  मात्तिएको विष्णोः  भगवान्को 

अहो  आश्चर्य ईदामानिनः  आफैलाई ईश्वर अभक्तस्य  अभक्तले गरेको 
नृरंसस्य  रूर माने घमव्यतिक्रमं  धर्मउल्लङ्घन 
श्रिया  सम्पत्तिले अस्य  यस परयत  हिर 





ताक्यार्थ आश्चर्यको कुरो ! अत्यन्त क्रूर, सम्पत्तिले मात्तिएको, आफैलाई ईश्वर मान्ने, 
भगवान्को अभक्त यस राजाले गरेको धर्मको उल्लङ्घनलाई हेर । 


यो मामतिथिमायातमातिथ्येन निमन्त्रय च। 
अदत्त्वा मुक्तवांस्तस्य सद्यस्ते दशये फलम् ॥ ४५॥ 


पदार्थ यः  जसले आयातं  आएको 


रामालन्द्री टीका 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
अतिथिम्  अतिथि निमन्त्य च  निम्तो गरेर पनि 
माम्  मलाई अदत्त्वा  अतिथिलाई नदिरईदकन 


आतिथ्येन  अतिथि सत्कारका भुक्तवान्  खायो 
लागि तस्य  त्यसको 


३९७  
अध्याय 


फलम्  परिणाम 
ते  तलाई 
सद्यः  अहिले ने 





दशेये  देखाइदिन्छु 


ताक्यार्थ अतिथिका रूपमा आएको मलाई भोजनका निम्ति निम्तो गरेर पनि मलाई भोजन 
नगराई आले पहिला खानेलाई त्यसको परिणाम म अहिले नै देखाइदिन्हु । 


एवं ब्रुवाण उत्कृत्य जयां रोषविदीपितः। 


  न्रे 


कालानलोपमाम्  प्रलयकालको 
अग्निसिमान 


तया स निमे तस्मे कृत्यां कालानलोपमाम् ॥ ५६॥ 
पदार्थ जटां  आफनो एउटा जटालाई 
एवं  यसप्रकार उत्कृत्य  उखेलेर 


ब्रुवाणः  बोल्दे गरेका तया  त्यो जटाबाट 
रोषविदीपितः  क्रोधले जलेका तस्मे  ती अम्बरीषलाई नाश 
सः  ती दुर्वासाले ऋषिले गर्नका लागि 





कृत्यां  कृत्यालाई 
निर्ममे  उत्पन्न गरे 


ताक्यार्थ यसप्रकार अत्यन्त रिसाएका दुर्वासाले अम्बरीषको नाश गर्नका निम्ति आफ्नो एउटा 
जटा उखेलेर त्यसबाट प्रलयकालीन अग्निसिमान भयडूर रूप भएकी कृत्यालाई उत्पन्न गरे । 


तामापतन्तीं ज्वलतीमसिहस्तां पदा भुवम् । 


वेपयन्तीं समुदीक्ष्य न चचार पदान्नृपः ॥ ४७ ॥ 


पदार्थ पदा  खुटाले 
ज्वलतीम्  जाज्वल्यमान् भुवम्  धर्तीलाई 

स्वरूप भएकी वेपयन्तीं  कंपाडदे गरेकी 
असिहस्तां  हातमा तरबार आपतन्तीं  आक्रमण गर्दै 
लिएकी गरेकी 


ताक्यार्थ हातमा तरबार लिएकी खु्राले धर्वीलाई कंपाँदे 





ताम्  त्यो कृत्यालाई 

समुद्वीक्ष्य  देखेर 

नृपः  राजा अम्बरीष 

पदात्  एक पाड पनि 

न चचार  विचलित भएनन् 
आक्रमण गर्दै गरेकी र क्रोधने 


धपक्क बलेकी कृत्यालाई देखेर राजा अम्बरीष अलिकति पनि विचलित भएनन्। 


प्राग्दिष्टं भृत्यरक्षायां पुरुषेण महात्मना । 


ददाह कृत्यां तां चक्र कद्धाहिमिव पावकः ॥ ४८ ॥ 


पढार्थ 
पुरुषेण  परमपुरुष 
महात्मना  परमात्माद्रारा 


लागि 


भृत्यरक्षायां  भक्तको सुरक्नाका गरिएको 


चक्रं  सुदर्शन चक्रले 


प्राग्दिष्टं  पहिलेदेखि नै नियुक्त तां  त्यो 


रामालन्द्री टीका 


३१७१ 
नवम स्कन्ध 


कृत्यां  कृत्यालाई 


श्रीमद्भागवत 


पावकः इव  अग्निले गँ 


अध्याय 


करुद्धाहिम्  रिसाएको सर्पलाई ददाह  जलायो 
ताक्यार्थ भक्तको सुरक्षाका लागि पहिलेदेखि नै भगवानुद्रारा नियुक्त भएको सुदर्शन चक्रले 
रिसाएको सर्पलाई अग्निले नष्ट गरे ४ त्यस कृत्यालाई जलाएर नष्ट गरिदियो । 
तदमिद्रवदुदीक्षय स्वप्रयासं च निष्फलम् । 
 प भीतो  
दुवासा द्रवे भीतो दिश्ु प्राणपरीप्सया ॥ ४९॥ 


पदार्थ अभिद्रवत्  आफँतिर आदे 
स्वप्रयासं  आफ्नो प्रयत्न गरेको 

निष्फलं च  विफल भएको र उदीक्ष्य  देखेर दिष्चु  विभिन दिशातिर 

तत्  त्यो सुदर्शन चक्र भीतः  अत्यन्त डराएका द्रव  दौडिन थाले 
ताक्यार्थ आफ्नो प्रयास विफल भएको तथा सुदर्शन चक्र आरफैतिर आद्रहेको देखेर उराएका 
दुर्वासा ऋषि प्राण रक्षाका लागि विभिन्न दिशातफं दौडिन थाले। 


दुवांसाः  दुर्वासा ऋषि 
प्राणपरीप्सया  प्राण बचाउन 





तमन्वधावद् भगवद्रथाङ्गं दावाग्निरुदूतशिखो यथाहिम् । 
तथानुषक्तं मुनिरीक्षमाणो गुहां विविधुः प्रससार मेरोः ॥ ५०॥ 





पढार्थ उद्धूतशिखः  ज्वालाले युक्त ईक्षमाणः  देखेका 
भगवद्रथाद्खं  भगवान्को भएको मुनिः  दुर्वासा ऋषि 

सुदर्शन चक्र दावाग्निः  वनको आगो मेरोः  सुमेरु पर्वतको 

तं ती दुर्वासाको दौडिन्छ गुहां  गुफामा 

अन्वधावत्  पछि लाग्यो तथा  त्यसै गरी विविक्षुः  पस्ने इच्छाले लुक्ने 
यथा  जसरी अनुषक्तं  आप्नो पछि आदे इच्छाले 

अहिम्  सर्पको पछि गरेको चक्रलाई प्रससार  दौडिए 


ताक्यार्थ भगवान्को चक्रले दुर्वासालाई ज्वालाले युक्त भएको वनको आगोले सर्पलाई लखेटे 
४ लखेट््न लाग्यो । त्यो देखेर उराएका दुर्वसा प्राण रक्षाका लागि सुमेरु पर्वतको गुफातिर 
दौडिए। 


दिशो नभः क्ष्मां विवरान् समुद्रान् खोकान् सपाठांस्िदिवं गतः सः। 
यतो यतो धावति तत्र तत्र सुदशंनं दुष्प्रसहं ददशं ॥ ५१ ॥ 


पदढार्थ क्ष्मां  पृथिवी सपाखान्  लोकपालसहित 
दिशः  दिशा विवरान्  पाताल लोकान्  सम्पूर्ण लोकहरू तथा 
नभः  आकाश समुद्रान्  समुव्र त्रिदिवं  स्वर्ग समेत 


रामालन्द्री टीका 


२९७२ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४ 
गतः  गएका धावति  दौडिए सुदशनं  सुदर्शन चक्रलाई 

५  ४१ 
सः  ती दुर्वासा ऋषि तत्र तत्र  त्यहांँ त्यहां ददृश  देखे 


यतः यतः  जहँजहाँ दुष्प्रसहं  सहनै नसकिने 

ताक्यार्थ सुदर्शन चक्रदेखि उराएका दुर्वासा ऋषि प्राणरक्षाका लागि सम्पूर्ण दिशा, आकाश, 
पाताल, पृथिवी, समुद्र, विभिन लोक तथा स्वर्गमा समेत पुगे। उनी जहाँ जहां पुग्थे, त्यं त्यहीं 
सहनै नसकिने सुदर्शन चक्रले आपफूलाई लखेटिरहेको देख्दथे । 


अलब्धनाथः स यदा कुतदिचत् सन्त्रस्तचित्तोऽरणमेषमाणः। 
देवं विरिञ्चं समगाद् विधातस्तराह्यात्मयोनेऽजिततेजसो माम् ॥ ५२॥ 





पदार्थ २  शरण भएका 

कुतद्चित्  कहीं पनि एषमाणः  खोज्दै विधातः  हे ब्रह्माजी 
अलब्धनाथः  संरक्षक नपाएका देवं  देवता माम्  मलाई 

सः वी दुर्वासाले विरिञ्चं  ब्रह्माजी कां अनिततेजसः  जित्न नसकिने 
यदा  जब समगात्  गए त्यां चक्रको तेजबाट 

सन्त्रस्तचित्तः  अत्यन्त उराएर आत्मयोने  स्वयं उत्पन्न त्राहि  रक्ना गर्नुहोस् भने 


ताक्यार्थ संसारभर डल्दा पनि दुर्वासाले कतै कोटी संरक्षक पाएनन्। त्यसपच्ि उनी ब्रह्माजी 
कहँ पुगे । त्यहोँ उनले ब्रह्माजीलाई यो अजेय चक्रको तेजबाट मलाई बचाउनुहोस् भनी प्रार्थना 
गर्न थाले। 


ब्रह्मोवाच ब्रह्माजीले भन्नुभयो 
स्थानं मदीयं सहविरुवमेतत् क्रीडावसाने द्विपराधंसंज्ञे । 
भ्रूभङ्गमात्रेण हि सन्दिधक्षोः कालात्मनो यस्य तिरोभविष्यति ॥ ५३॥ 


पदार्थ काठात्मनः  कालस्वरूप 
दविपराधंसंज्ञे  दुई परार्धं नामक यस्य  जुन भगवान्को 
क्रीडावसाने  लीला अन्त्य भ्रूभङ्गमात्रेण  आंखीभौं बाङ्गो 
भएपच्ि गनलि मात्र 

सन्दिधक्षोः  उढाउन चाहने हि  निश्चय ने 





सहविष्वं  संसारको साथमा 
एतत्  यो 

मदीयं  मेरो 

स्थानं  लोक पनि 
तिरोभविष्यति  लुप्त हुन्छ 


ताक्यार्थ जब मेरो दुई परार्धको आयु समाप्त हुन्छ, तब ॒कालस्वरूप भगवानूले आफ्नो 
सुष्टिलाई समेट्न चाहनुहुन्छ । त्यस वेला भगवान्को आंखीभौँको सड़त मात्रले सारा संसारसहित 


मेरो यो ब्रह्मलोक पनि लुप्त हुन्छ । 


रामालन्द्री टीका 


३१७३ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 
गि ्षभृगुप्रधाना प्रजेराभूतेशसुरेशमुख्या    

अह भवा द्  व्र्जशभूतरसुररमुख्याः । 

सरवे वयं यन्नियमं प्रपन्ना मुध्न्योपिंतं लोकहितं वहामः ॥ ५४ ॥ 
पदढार्थ प्रजापति, भूतेश्वर, देवेश्वर अपिंतं  जसको आदेशलाई 
अहं  म आदि मधन  शिरोधार्य गरी 
भवः  शङ्रजी वयं  हामीहरू लोकहितं  संसारको कल्याण 
दक्षभृगुप्रधानाः  दक्ष, भृगु सवे  सबै वहामः  गर्दछौं त्यस्ता 


आदि तथा 
प्रजेशभूतेशसुरेशमुख्या त त 
  


यन्नियमं  जसको नियममा 
प्रपन्नाः  बांधिएर तथा 





भगवान्को भक्तको विरोधीलाई 
रक्षा गर्न सकिंदेन 


ताक्यार्थ म, भगवान् शङडूर, दक्ष, भृगु आदि प्रजापति तथा भूतेश्वर, देवेश्वर आदि हामी सबै 
जुन भगवानूले बनाएका नियममा बसेर जसको आदेशअनुसार संसारको कल्याण गर्दच्छ त्यस्ता 
भगवानूका भक्तको विरोधीलाई रक्षा गर्न सकिंदेन । 


प्रत्याख्यातो विरिञ्चेन विष्णुचक्रोपतापितः। 


दुवांसाः शरणं यातः श्वं कैलासवासिनम् ॥ ५५॥ 


पदढार्थ 

विरिञ्चिन  ब्रह्माजीद्रारा 
प्रत्याख्यातः  अस्वीकार 
गरिएका 

विष्णुचक्रोपतापितः  भगवान् 


नारायणको सुदर्शन चक्रद्रारा 
सतादएका 

दुवांसाः  दुर्वासा ऋषि 
केलासवासिनम्  कैलासमा 
बस्ने 


शार्वं  भगवान् शङ्रजीको 
रारणं  शरणमा 
यातः  गए 





ताक्यार्थ यसप्रकार ब्रह्माजीबाट अस्वीकार गरिएका तथा सुदर्शन चक्रद्रारा सताइएका दुर्वासा 
ऋषि कैलासवासी भगवान् शङड्रजीको शरणमा गए । 


रुद्र उवाच भगवान् रुद्रले भन्नुभयो 
वयं न तात प्रभवाम भूम्नि यस्मिन् परेऽन्येऽप्यजजीवकोशाः । 
भवन्ति कारे न भवन्ति दीदुश्ाः सहस्रशो यत्र वयं भ्रमामः ॥ ५६॥ 


पदढार्थ 

तात  हे प्रिय दुर्वासा 
यत्र  जहां 

वयं  हामीहरू 

भ्रमामः  घुमिरेका छौं 
ईदुशाः  यस्ता 


सहस्रशः  हजारो लोकहरू र 
अन्ये अपि  अरू पनि 
अजजीवकोशाः  ब्रह्मा, प्राणी 
बस्ने ब्रह्माण्डहरू छन् ती सबै 
यस्मिन्  जुन परमात्मामा 
काठे  समय आएपचछ्छि 


भवन्ति  उत्पन्न हुन्छन् र 
न भवन्ति  विलीन हृन्छन्, 
त्यस्ता 

भूम्नि  व्यापक 

परे  परमात्माका विषयमा 
वयं  हामीहरूले 





रामालन्द्री टीका 


२९७४ 
नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 


न प्रभवामः  केही गर्न सक्देनौँं 


ताक्यार्थ हे प्रिय दुर्वासा! जुन परमात्माले चाहेको वेलामा हामीहरू घुम्ने यस्ता हजारों 
ब्रह्माण्डहरू उत्पन्न गर्ने र संहार गर्ने गर्नृहुन्छ, त्यस्ता व्यापक परमात्माका विषयमा हामी केही 
पनि गर्न सक्दैनौँ। 


अहं सनत्कुमारश्च नारदो भगवानजः। 
कपिलोऽपान्तरतमो देवलो घमं आसुरिः ॥ ५७ ॥ 
मरीचिप्रमुखाइ्चान्ये सिद्धेशाः पारदशंनाः। 
विदाम न वयं सवे यन्मायां माययावृताः ॥ ५८ ॥ 





पढार्थ  कपिल पारदशांनाः  सर्वज्ञ 

मायया  मायाद्रारा अपान्तरतमः  अपान्तरतम सिद्धेशाः  सिद्धेश्वरहरू तथा 
आवृताः  घेरिएका देवलः  देवल वयं  हामी 

अहं  म शङ्कर घमः  धर्म सव च  सवैले 

सनत्कुमारः च  सनत्कुमार र॒ आसुरिः  आसुरि यन्मायां  जसको 

नारदः  नारदजी मरीचिप्रमुखाः  मरीचि आदि मायाशक्तिलाई 

भगवान्  भगवान् ऋषिहरू न विदाम  जान्दैनौँ 

अजः  ब्रह्माजी अन्ये  अरू 


ताक्यार्थ सनत्कुमार, नारद, भगवान् ब्रह्मा, कपिल, अपान्तरतम, देवल, धर्म, आसुरि, मरीचि 
आदि ऋषिहरू र अन्य सर्वज्ञ सिद्धेश्वर लगायत मायाले घेरिएका हामी कसैले पनि भगवानूको 
मायालाई बमन सक्दैनौँ । 


तस्य विश्वेश्वरस्येदं शस्त्रं दुविंषहं हि नः। 
तमेवं शरणं याहि हरिस्ते रां विधास्यति ॥ ५९॥ 


पढार्थ हि  निश्चय नै हरिः  भगवान् श्रीहरिले 
तस्य  ती भगवान् दुविंषहं  असह्य छ अतः ति तिम्रो 

विश्वेश्वरस्य  विश्वेश्वरको तम् एवं  उनै भगवान् रं  कल्याण 

इदं  यो विश्वेश्वरको विधास्यति  गरनृहुनेछछ 
रास्त्रं  शस्त्र चक्र शरणं  शरणमा 

नः  हाम्रा लागि याहि  जाऊ 





ताक्यार्थ भगवान् विश्वेश्वरको यो चक्र हाम्रा लागि पनि असह्य छ। त्यसैले तिमी उहाँकै 
शरणमा जाऊ । भगवान् श्रीहरिले ने तिम्रो कल्याण गर्नृहुनेद । 


रामालन्द्री टीका 


२९०५ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


ततो निराशो दुर्वासाः पदं भगवतो ययो । 


अध्याय 


वैकुण्ठाख्यं यदध्यास्ते श्रीनिवासः भरिया सह ॥ ६०॥ 


पदार्थ   वैकुण्ठ नामक 
निराशः  निराश भएका पदं  धाममा 

दुर्वासाः  दुर्वासा ऋषि ययो  गए 

ततः  त्यस केलासबाट यत्  जहाँ 


भगवतः  भगवान् नारायणको श्रीनिवासः  भगवान् विष्णु 





श्रिया  लक्ष्मीजीको 
सह  साथमा 
अध्यास्ते  बस्नुहुन्छ 


ताक्यार्थ निराश भएका दुर्वासा ऋषि कैलासबाट वेकुण्ठधाममा पुगे जहाँ भगवान् विष्णु 


लक्ष्मीजीको साथमा बस्नुहुन्छ । 


सन्दह्यमानोऽजितरास््रवहिना तत्पादमूे पतितः सवेपथुः । 
आहाच्युतानन्त सदीप्सित प्रभो कृतागसं माव हि विङवभावन ॥ ६९ ॥ 


पदढार्थ नारायणको पाडमा 
अजितशस्त्रवहविना  जित्न पतितः  परेका दुर्वासाले 
नसकिने भगवान्को चक्रको अच्युत  हे अच्युत 


ज्वालाले अनन्त  हे अनन्त 
सन्दद्यमानः  जल्दै गरेका विदवभावन  विश्वलाई जीवन 
सवेपथुः  काप्य प्रदान गर्न 

तत्पादमूले  भगवान् सदीप्सित  हे सज्जनप्रिय 





प्रभो  हे प्रभु 

कृतागसं  गल्ती गरेको 
मा  म दुर्वासालाई 

हि  निश्चय नै 

अव  रक्षा गर्नुहोस् 
आह  भने 


ताक्यार्थ सुदर्शन चक्रको ज्वालाले पोलेर आत्तिएर कांप्दै गरेका दुर्वासा भगवानूको पाउमा परे 
र उनले भने हे अच्युत ! हे अनन्त! विश्वलाई नै जीवन प्रदान गर्जृहूने हे सज्जनप्रिय प्रभु! 


गल्ती गरेको मलाई रक्षा गर्नुहोस् । 


अजानता ते परमानुभावं कृतं मयाघं भवतः प्रियाणाम् । 
विधेहि तस्यापचितिं विधातमुंच्येत यन्नाम्न्युदिते नारकोऽपि ॥ ६२॥ 


पदार्थ प्रियाणाम्  प्रिय भक्तमाथि 
ते  हजुरको अघं  अपराध 

परमानुभावं  परम प्रभावलाई कृतं  गरं 

अजानता  नजानेको विधातः  हे विधाता 

मया  मेले तस्य  त्यस अपराधबाट 
भवतः  हजुरका अपचितिं  दोषमुक्त 





विधेहि  गर्नुहोस् किनभने 
यत्  हजुरको 

नाम्नि  नाम 

उदिते  उच्चारण गनलि मात्र 
नारकः  नरकमा परेको जीव 
अपि  पनि 


रामालन्द्री टीका 


३१७६ 
नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४ 
मुच्येत  मुक्त हुन्छ 
ताक्यार्थ हजुरको परम प्रभावलाई नजान्नाले मेले हजुरको प्रिय भक्तमाथि अपराध गरेको द्घु। 


त्यस अपराधबाट मलाई बचाउनुहोस् किनभने हजुरको नाम उच्चारण ग्नलि मात्र नरकमा परेको 
जीव पनि मुक्त हुन्छ । 


श्रीभगवानुवाच भगवान् विष्णुले भन्नुभयो 
अहं भक्तपराधीनो ह्यस्वतन्त्र इव द्विज । 
साघुमिग्रस्तहृदयो भक्तर्भक्तजनप्रियः ॥ ६३॥ 





पदार्थ भक्तजनप्रियः  भक्तजनको इव  जस्तै 
द्विज  हे ब्राह्मणदेव प्यारो भक्तपराधीनः  भक्तहरूको 
साधुभिः  सज्जन अहं  म अधीनमा छु 
भक्तै ३ 
  भक्तहरूद्रारा हि  निश्चय नै 
ग्रस्तहृदयः  हदय खोसिएको अस्वतन्तः  पराधीन 


ताक्यार्थ हे दुर्वासा! मेरा सज्जन भक्तहरूले आपफूलाई ममा समर्पण गरेकाले मेरो हृदय 
जितेका छन् । यसैले पराधीन व्यक्ति म पनि ती भक्तको अधीनमा दु। 

वितरण यस श्लोकमा भक्त र भगवान्का बीचको प्रेमसम्बन्ध स्पष्ट पारिएको छ। सम्पूर्ण 
एेश्वर्यले सम्पन्न परमसत्तालाई नै भगवान् भनिन्छ । तर उह पनि भक्तपराधीन अर्थात् भक्तहरूको 
अधीनमा हूनुह॒न्छ भन्ने कुरा यहाँ बतादइएको छ । प्रेमसम्बन्धको कारणले नै भगवान् भक्तहरूको 
वशमा हूनुभएको हो । भगवानूबाहेक केही नचाहने विरक्त भक्तहरू भगवान्लाई असाध्ये प्यारा 
हन्छन् । त्यसैले सर्वस्वतन्त्र परमात्मा पनि उनीहरूको वशमा हुनृहुन्छ । भगवान्का लागि सम्पूर्ण 
संसारलाई छोडन सक्नेले नै भगवान्लाई वशमा राख्न सक्छ । यसरी सर्वस्व छाडी आफनो शरणमा 
आएकाहरूलाई भगवान्ले पनि छाडन सक्नुहुन्न। यहाँ भगवानूलाई साधुहरूको हदय र 
साधुहरूलाई भगवान्को हदय भनी बताइएको छ । आफूलाई पनि परमात्मामा नै देख्ने 
ज्ञानीहरूलाई गीता ७१८मा पनि भगवानूले ज्ञानी त्वात्मैव मे मतं अर्थात् ज्ञानी मेरो आत्मा नै 
हो भन्नुभएको छ । भगवान् र उहाँका भक्तहरू अलग अस्तित्व होदनन्। ती त एउटे अस्तित्वका 
दुई रूप हन् । भगवान् भक्तको वशमा हनु भनेको कोही अरू व्यक्तिको वशमा हनु या परतन्त्र हुन 
होइन अपि तु आफ्नै वशमा हनु हो। यसैले यहाँ भगवान्लाई अस्वतन्त्र इव अर्थात् अस्वतन्त्र फँ 
भनिएको छ। 


नाहमात्मानमाशासे मद्भक्तेः साधुभिर्विना । 
श्रियं चात्यन्तिकीं बह्यन् येषां गतिरहं परा ॥ ६४ ॥ 


पदार्थ नह्यन्  हे ब्राह्मण येषां  जुन भक्तहरूको 


रामालन्द्री टीका 


३९७७ 


नवम स्कन्ध 


अहं  म 

परा  परम 

गतिः  आश्रय छकुं ती 
साधुभिः  सज्जन 


श्रीमद्भागवत 


मदुभक्तैः  मेरा भक्तहरूलाई 
विना  छाडेर 

अहं  म 

आत्मानं  आर्फैलाई र 


अध्याय 


आत्यन्तिकीं  आपफूमा नित्य 
समर्पित 
श्रियं च  लक्ष्मीलाई पनि 





न आशासे  चाहन्तँ 


वाक्यार्थ हे ब्राह्मण ! जुन भक्तहरूको म परम आश्रय बनेको हु, ती मेरा भक्तलाई छाडेर म 
आपफूलाई र ममा नित्य समर्पित लक्ष्मीलाई पनि चाहन्तं । 


ये दारागारपुत्राप्तान् प्राणान् वित्तमिमं परम् । 
हित्वा मां शरणं याताः कथं तांस्त्य्तुमुत्सहे ॥ ६५॥ 


पदार्थ इमं  यो लोक र तान्  तिनीहरूलाई 
ये  जो भक्तहरू परम्  परलोक समेत कथं  कसरी 
दारागारपुत्राप्तान्  पत्नी, घर, हित्वा  त्यागेर त्यक्तु  छोडन 
सन्तान तथा बन्धुबान्धव मां  मेरो उत्सहे  सक्छ 
प्राणान्  प्राण शरणं  शरणमा 

वित्तम्  धन अनि याताः  आएका छन् 





ताक्यार्थ जो भक्त आप्ना पत्नी, घर, सन्तान, बन्धुबान्धव, प्राण, धन तथा यो लोक र 
परलोकलाई समेत त्यागेर मेरो शरणमा आएका छन्, तिनीहरूलाई म कसरी त्याग्न सक्छ ? 


मयि निबंद्रहूदयाः साधवः समदरशांनाः। 
वशीकुर्वन्ति मां भक्त्या सत्स्त्रियः सत्पतिं यथा ॥ ६६ ॥ 


पदार्थ 
यथा  जसरी 


वशीकुर्वन्ति  वशमा राख्दछन् 
त्यसै गरी 


सत्स्त्रियः  पतिव्रता नारीहरू मयि  ममा 


सत्पतिं  सज्जन पतिलाई 


निवंद्हृदयाः  मन लगाएका 





समदशंनाः  समदर्शी 

साधवः  सज्जन भक्तहरूले 
भक्त्या  भक्तिद्रारा 

मां  मलाई वशमा राख्दछन् 


ताक्यार्थ जसरी पतिव्रता नारीहरूले आपफ्ना सज्जन पतिलाई वशमा राख्दछन् त्यसै गरी आफ्नो 
मन ममा अर्पण गरेका समदर्शी सज्जन भक्तहरूले भक्तिद्रारा मलाई वशमा राख्दछन् । 


मत्सेवया प्रतीतं च सालोक्यादिचतुष्टयम् । 
नेच्छन्ति सेवया पृणांः कुतोऽन्यत् काखविद्रूतम् ॥ ६७ ॥ 


पदार्थ 
सेवया  सेवाभावले 


मत्सेवया  मेरो सेवाद्रारा 
प्रतीतं  प्राप्त भएका 


पूणांः  भरिपूर्ण ती भक्तहरू सालोक्यादिचतुष्टयम् च  


सालोक्य आदि चार प्रकारका 
मोक्ष पनि 
न इच्छन्ति  चा्हैदेनन् भने 


रामालन्द्री टीका 


३९०८ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 


कालविद्रुतम्  कालद्रारा नष्ट अन्यत्  अरू वस्तु 
हुने कुतः  कसरी चाहन्थे 
ताक्यार्थ सेवाभावले परिपूर्ण भक्तहरू भगवान्को सेवाबाट प्राप्त हुने सालोक्य, सारूप्य, 
सायुज्य, सार्ष्टिरूप चार प्रकारका मुक्तिलाई त चार्हैदेनन् भने कालद्वारा नष्ट हुने अरू वस्तुलाई 
कसरी चाहन्थे ? 

साधवो हृदयं मह्यं साधूनां हदयं त्वहम् । 


मदृन्यत् ते न जानन्ति नाहं तेभ्यो मनागपि ॥ ६८ ॥ 


पदठार्थ साधूनां  सज्जन भक्तहरूको अहं  म पनि 

साधवः तु  सज्जन भक्तहरू नै हृदयं  हदय हं तेभ्यः  तिनीहरू बाहेक 

मद्यं  मेरा ते  ती भक्तदरू मनाक् अपि  अरू केटी पनि 
हृदयं  हृदय हन् मदन्यत्  म बाहेक अरू केही न  जान्दि्नं 

अहम्  म न जानन्ति  जान्दैनन् 





ताक्यार्थ प्रिय भक्तहरू मेरा हृदय वा सर्वस्व हुन्। म भक्तहरूको सर्वस्व हँ । उनीहरू म॒ बाहेक 
केही जान्देनन्। म पनि उनीहरू बाहेक अरू केही जान्दिने । 


उपायं कथयिष्यामि तव विप्र शुणुष्व तत् । 
अयं ह्यात्माभिचारस्ते यतस्तं यातु वे भवान् ॥ 
साधुषु प्रहितं तेजः प्रहतुः कुरुतेऽशिवम् ॥ ६९॥ 





पदार्थ हि  निश्चय नै   किनभने 

विप्र  हे ब्राह्मण अयं यो साधुषु  सज्जनहरूमा 
तव  तपारईलाई आत्माभिचारः  आपत्ति प्रहितं  प्रहार गरिएको 
उपायं  चक्रको आक्रमणबाट ते  तपारईलाई तेजः  शक्तिले 

मक्त हुने उपाय यतः  जसबाट आइलाग्यो प्रहतुंः  प्रहार गर्नेको नै 
कथयिष्यामि  बता भवान्  तपाई अशिवम्  अमङ्गल 
तत्  त्यो तं  उनैको शरणमा कुरुते  गर्द 

शृणुष्व  सुन्नुहोस् यातु  जानुहोस् 


ताक्यार्थ हे ब्राह्मणदेव ! चक्रबाट मुक्त हुने उपाय म तपारईलाई सुनार, त्यो सुननुहोस् । 
तपाईलाई यो आपत्ति जहाँबाट आदलाग्यो, तपाई त्यी जानुहोस् । सज्जनमाथि प्रयोग गरिएको 
शक्तिले प्रहारकर्ताको नै अमङ्गल गर्ने हदा उनले तपाईको कल्याण गर्नैछन् । 
  ५  
तपा विद्या च विषाणा नशश्यसकर् उम । 


रामालन्द्री टीका 


९५ 


नवम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


अध्याय 


द विनीतस्य कल्पेते ४ ९ कर्तुरन्यथा 
त प्व दुविनीतस्य ठ्पतं कतुरन्यथा ॥ ७० ॥ 


पदढार्थ 

तपः  तपस्या र 
विद्या च  विद्या 
उभे यी दुब 


विप्राणां  ब्राह्मणहरूको 
निशश्रेयसकरे  कल्याण 
गर्नैवाला हुन्, तर 

ते ए  यिन दुरईले 


दुविंनीतस्य  उदृण्ड व्यवहार 
कतुः  गर्नेलाई 
अन्यथा  उल्टो फल 





कल्पेते  दिन्छन् 


वाक्यार्थ तपस्या र विद्या यी दुबेले ब्राह्मणलाई कल्याण गर्दछन्। उदृण्ड व्यवहार गर्ने 
ब्राह्मणलाई चाहं यिनैले उल्टो फल वा अकल्याण गर्दछ्न् । 


बह्य॑स्तद् गच्छ भद्रं ते नाभागतनयं नृपम् 


क्षमापय महाभागं ततः शान्तिभविष्यति ॥ ७१॥ 


पलढार्थ 

तत्  त्यसकारण 
ब्रह्मन्  हे ब्राह्मण 
गच्छ  जानुहोस् 

ते  तपार्ईको 


भद्रं  कल्याण होस् 

महाभागं  अति भाग्यमानी 
नाभागतनयं  नाभागका छोरा 
नृपम्  राजा अम्बरीषसंग 
क्षमापय  माफी माग्नुहोस् 


ततः  त्यसपछि 
सान्तिः  शान्ति 
भविष्यति  हनेछ 





वाक्यार्थ हे ब्राह्मण ! त्यसकारण तपाई नाभागका छोरा राजा अम्बरीषकहां गएर क्षमा 
मागनुहोस्, त्यसपछि तपाईलाई शान्ति मिल्नेछ । 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां 
क म्बरीषचरिते १ भ ध्याय 
नवमस्कन्धेऽ चतुथा ऽध्यायः ॥ ४॥ 


रामालन्द्री टीका 


३९८० 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 


अथ पञ्चमोऽध्यायः 
रषि दु्वसाको कणष्टनिवृत्ति 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
एवं भगवतादिष्टो दुवांसार्चक्रतापितः। 
अम्बरीषमुपावृत्य तत्पादौ दुःखितोऽग्रहीत् ॥ १॥ 


पदार्थ चक्रतापितः  चक्रबाट पीडित दुःखितः  अत्यन्त दुःखी भएर 
एवं  यसप्रकार दुवांसाः  दुर्वसा ऋषि तत्पादौ  उनका दुबै पाड 


भगवता  भगवान् नारायणद्वारा अम्बरीषम्  राजा अम्बरीषको अग्रहीत्  समाते 
आदिष्टः  आज्ञा दिडएका उपावृत्य  नजिक गणएर 
वाक्यार्थ यसप्रकार भगवान् नारायणबाट आज्ञा दिइएपछि चक्रबाट पीडित दुर्वासा ऋषिले 
अम्बरीषकहाँ पुगेर अत्यन्त दुःखी हदे उनका दुब पाड समाते। 





तस्य सोद्मनं वीक्ष्य पादस्परोविटन्जितः। 
अस्तावीत् तद्धरेरस्त्रं कृपया पीडितो भृराम् ॥ २॥ 





पदार्थ सोद्यमनं  कार्य अम्बरीषले 

पादस्परोविलज्जितः  ऋषि वीक्ष्य  देखेर तद्धरेः  भगवान् श्रीहरिको त्यो 
दुर्वासाद्रारा पाड छोदनाले कृपया  दया जाग्नाले अस्त्रं  अस्त्रलाई 

लज्जित भएका तथा भृराम्  अत्यन्त अस्तावीत्  स्तुति गर्न लागे 
तस्य  ती दुर्वासाको पीडितः  दुःखी भएका 


ताक्यार्थ ऋषि दुर्वासिाद्रारा पाड छोइनाले लज्जित भएका तथा ती दुर्वासाले गरेका कार्य देखेर 
दया जाग्नाले अत्यन्त दुःखी भएका राजा अम्बरीषले भगवान् श्रीहरिको त्यस अस्त्र सुदर्शन 
चक्रको स्तुति गर्न लागे। 


अम्बरीष उवाच अम्बरीषले भने 
त्वमग्निभंगवान् सूय॑स्त्वं सोमो ज्योतिषां पतिः। 


त्वमापस्त्वं क्षितिर्व्योम वायुमंत्रेन्द्रियाणि च ॥ २॥ 
पढार्थ अग्निः  अग्नि सूयः  सूर्य हुनृहुन्छ 
त्वं  हजुर भगवान्  सामर्थ्यवान् त्वं  हजुर नै 


रामालन्द्री टीका 


३१८१ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 
ज्योतिषां  नक्षत्रहरूका आपः  जल हूनुहुन्छ वायुः  वायु तथा 

पतिः  मालिक त्वं  हजुर मात्रा  तन्मात्रा र 

सोमः  चन्द्रमा हुनुहुन्छ क्षितिः  पृथिवी इन्द्रियाणि च  इन्दियहरू 

त्वं  हजुर व्योम  आकाश हनुहन्छ 





वाक्यार्थ हे सुदर्शन चक्र ! हजुर अग्नि र सामर्थ्यवान् सूर्य हनुहुन्छ । हजुर नै नक्षत्रका मालिक 
चन्द्रमा हनुहन्छ, अनि हजुर नै जल, पृथिवी, आकाश, वायु, रूप, रस आदि पञ्चतन्मात्र र चक्षु 
आदि इन्द्रिय हूनुहुन्छ । 


सुदशंन नमस्तुभ्यं सहस्राराच्युतप्रिय । 
स्ांस््रघातिन् विप्राय स्वस्ति भूया इडस्पते ॥ ४॥ 


पढार्थ इडस्पते  पृथिवीका रक्षक 
अच्युतप्रिय  भगवान्का प्रिय सहस्रार  हजार दति धार 
सवांस््रघातिन्  सम्पूर्ण सुदशंन  हे सुदर्शन चक्र स्वस्ति  कल्याणकारक 
अस्त्रलाई नाश गर्ने तुभ्यं  हजुरलाई भूयाः  हनुहोस् 

वाक्यार्थ हजार दाति धार भएका, भगवान्का प्रिय, सम्पूर्ण अस्त्रका नाशक, पृथिवीका रक्षक 
हे सुदर्शन चक्र ! हजुरलाई नमस्कार छ । ब्राह्मणको कल्याण गर्नुहोस् । 


त्वं धमस्त्वमृतं सत्यं त्वं यज्ञोऽखिलयन्ञमुक् । 
त्वं लोकपालः स्वात्मा त्वं तेजः पौरुषं परम् ॥ ५॥ 


नमः  नमस्कार छ 
विप्राय  ब्राह्मणका लागि 








पदार्थ अखिरयज्ञभुक्  सम्पूर्ण यज्ञका आत्मा हुनुहुन्छ 

त्वं  हजुर भोक्ता त्वं  हजुर नै 

ध्मः  धर्म त्वं  हजुर नै पौरुषं  भगवान्को 
ऋतं  उचित रोकपाकः  लोकका रक्षक परम्  परम 

सत्यं  सत्य हुनुहुन्छ हनुहुन्छ तेजः  तेज हुनुहन्छ 
त्वं  हजुर नै त्वं  हजुर 

यज्ञः  यज्ञ हुनुहुन्छ सवांत्मा  सम्पूर्ण प्राणीका 


ताक्यार्थ हजुर धर्म हुनहुन्छ, हजुर ने उचित तथा सत्य हुनुहुन्छ । हजुर नै यज्ञ र सम्पूर्ण यज्ञका 
फलभोक्ता हुनुहुन्छ । हजुर नै सम्पूर्ण लोकका रक्षक एवं सबैका आत्मस्वरूप भगवान्का परम तेज 


हनुहन्छ । 
 सुनाभाखिलधर्मसेतवे क्र ह्यधर्मशीलासुरधूमकेतवे    
नमः सुनाभाखिलधमसेतवे द्यधमंशीलासुरधूमकेतवे । 
र ध  विशुद्धवर्चसे ९ मनोजवायाटुभुतकर्मणे ९  य 
नरुक्यगापाय ववद्युदवचस ठू गृण ॥ ६ ॥ 
पदढार्थ सुनाभ  हे सुन्दर नाभि भएका सुदर्शन चक्र 


रालालन्द्री टीका 


३९८२ 
नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 
अखिलघमसेतवे  सम्पूर्ण  धूमकेतु अग्निसमान भएका 
धर्ममर्यादाका रक्षक र  तीनै लोकको अदुभुतकर्मणे  आश्चर्य लाग्दा 
हि  निश्चय नै रक्षा गर्नैवाला काम गर्ने हजुरलाई 
अध्मशीलासुरधूमकेतवे  खराब विशुद्धवचसे  शुद्ध तेज भएका नमः  नमस्कार 
स्वभाव भएका असुरहरूका मनोजवाय  मनको जस्तो गति गृणे  गर्द 
ताक्यार्थ हे सुन्दर नाभि भएका सुदर्शन चक्र ! सम्पूर्ण धर्ममर्यादाका रक्ना गर्न, खराब काम 
गर्ने राक्षसहरूलाई नष्ट गर्नका लागि अग्निसिमान भएका, तीनै लोकको रक्रा गर्ने, विशुद्ध 
तेजवाला, मनको जस्तो गति भएका एवं आश्चर्यलाग्दा कर्म गर्ने हजुरलाई म नमस्कार गर्द । 


त्वत्तेजसा धमंमयेन संहतं तमः प्रकारारच धृतो महात्मनाम् । 
दुरत्ययस्ते महिमा गिरां पते त्वद्रुपमेतत् सदसत्परावरम् ॥ ७॥ 











पदढार्थ महात्मनाम्  सूर्य आदि संसार 

गिरां पते  हे वेदवाणीका महापुरुषहरूको त्वद्रूपं  हजुरके रूप हो 
रक्षक प्रकाराः च  प्रकाशपनि ति  हजुरको 

घमंमयेन  धर्मस्वरूप घृतः  सुरक्षित हुन्छ महिमा  लीला 

त्वत्तेनसा  हजुरको प्रकाशले एतत्  यो दुरत्ययः  पार पाइनसक्नु छ 
तमः  अन्धकार सद्सत्परावरम्  राग्रोनराम्रो र 

संहृतं  नाश हुन्छ र सानोटुलो आदि भावले युक्त 


वाक्यार्थ हे वेदवाणीका रक्षक ! हजुरको धर्ममय तेजट्वारा अन्धकारको नाश हुन्छ र सूर्य, चन्द्र 
आदिको प्रकाशको रक्षा हृन्छ । राम्रोनराम्रो, सानोटठुलो आदि भेदभावले युक्त यो संसार हजुरके 
स्वरूप हो । अतः हजुरको लीला पार पादइनसक्नु छ । 


यदा विसृष्टस्त्वमनजञ्जनेन वे बलं प्रविष्टोऽजित दैत्यदानवम् । 
बाहूदरोवंङ्ध्रिशिरोधराणि वृक्णन्नजस्ं प्रधने विराजसे ॥ ८ ॥ 








पदार्थ  बाहूदरोः  हात, पेट तथा 
अनित  हे कसैले जित्न विसृष्टः  छोडिनृहुन्छ, तव॒ उ्वंङ्घरिरिरोधराणि  जाँघ, 
नसक्ने चक्र वे  निश्चय नै खुदा, गर्धन आदि 





त्वं  हजुर  दैत्य र दानवको अजस्रं  निरन्तर 

यदा  जब बट  सेनामा वृक्णन्  काटदै गर्दा 
प्रधने  युद्धमा प्रविष्टः  प्रवेश गरेर, ती विराजसे  शोभायमान 
अनञ्जनेन  निरञ्जन सेनाहरूको देखिनुह॒न्छ 


ताक्यार्थ हे कसैले जित्न नसक्ने सुदर्शन चक्र ! जब हजुरलाई भगवान्ले युद्धमा चलाउनुहन्छ, 
तब दैत्यदानवको सेनामा प्रवेश गरेर, तिनीहरूको हात, पेट, जाँघ, खुद्रा र गर्धन आदि निरन्तर 


रालालन्द्री टीका 


३१८३ 
नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


काटिरह॑दा हजुर अत्यन्त शोभायमान देखिनुहुन्छ । 


अध्याय ५ 


स त्वं जगत्त्राण खलप्रहाणये निरूपितः सवंसहो गदाभृता । 
विप्रस्य चास्मत्कुरुदेवहेतवे विपेहि भद्रं तदनुग्रहो हि नः ॥ ९॥ 


पढार्थ खलप्रहाणये  दुष्टको नाश गर्न 
जगत्त्राण  हे संसारका रक्षक निरूपितः  नियुक्त हुनुभएको 
सवंसहः  सवे कुरा सहन सक्ने हो 


विधेहि  गर्नुहोस् 
हि  निश्चय नै 
नः  हामीहरूका लागि 





सः  त्यस्ता अस्मत्कुर्दैवहेतवे  हाम्रो तदनुग्रहः  त्यही हजुरको कृपा 
त्वं  हजुर वंशको भाग्यवृद्धिका लागि हुनेछ 

गदाभृता  गदाधारी विप्रस्य  ब्राह्मण दुर्वासाको 

भगवानूद्रारा भद्रं च  कल्याण 


ताक्यार्थ हे संसारका रक्षक ! सब कुरा सहन सक्ने हजुरलाई गदाधारी भगवानूले दुष्टको नाश 
गर्न नियुक्त गर्नुभएको हो । हाम्रो वंशको भाग्यवृदधिका लागि ब्राह्मण दुर्वासाको कल्याण गर्नुहोस् । 
त्यही ने हाम्रा लागि हजुरको कृपा हुनेछ । 


यद्यस्ति दत्तमिष्टं वा स्वधर्मो वा स्वनुष्ठितः। 
कुलं नो विप्रदेवं चेद् द्विजो भवतु विज्वरः ॥ १०॥ 
स्वधम  आफ्नो धर्म 


स्वनुष्ठितः  राम्रोसंग पालन 
गरिएको छ तथा 


न 

चेत्  छ भने 

द्विजः  ब्राह्मण दुर्वासा 
विज्वरः  सन्तापरहित 


पदार्थ 
यदि  यदि मद्रारा 
दत्तम्  दान दिदएको 


अस्ति छ नः हाम्रो भवतु  होऊन् 
वा अथवा कुं  वंशले 

इष्टं  यज्ञ गरिएको छ विप्रदैवं  ब्राह्मणलाई देवता 

वा  अथवा मानेको 





ताक्यार्थ यदि मेले केही दान र यज्ञ गरेको छु अथवा आफ्नो धर्मको राम्रोसंग पालन गरेको हु 
तथा हाम्रो कुलमा ब्राह्मणलाई देवताको रूपमा मानिएको छ भने ब्राह्मण दुर्वसा तत्काल 
सन्तापरहित होऊन्। 


यदि नो भगवान् प्रीत एकः स्वगुणाश्रयः। 
स्वभूतात्मभावेन द्विजो भवतु विज्वरः ॥ १९॥ 


पदार्थ सवंगुणाश्रयः  सम्पूर्ण भगवान्  भगवान् श्रीहरि 
एकः  एक मात्र एिश्वर्यका आश्य यदि  यदि 


रामालन्द्री टीका 


३९८४ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 
नः  हामी मदेखि सवभूतात्मभावेन  सबै द्विजः  ब्राह्मण दुर्वासा 

प्रीतः  खुसी हनुहुन्छ तथा, प्राणी लाई आत्मरूपले हेरेको दुं विज्वरः  सन्तापरहित 

मेले भने भवतु  होऊन् 


ताक्यार्थ यदि मैले सबे प्राणीलाई आत्मभावले हेरेको छु र सम्पूर्ण गुणका एक मात्र आश्रय 
भगवान् मदेखि प्रसन्न हुनुभएको छ भने ब्राह्मण दुर्वासा सन्तापरहित होऊन्। 


वितवरण माथिका श्लोकहरूमा राजा अम्बरीषले आफँलाई मार्न तयार हने दुर्वासालाई बचाउन 
सुदर्शन चक्रसंग प्रार्थना गरेका छन् । उत्तम भगवदभक्तहरू आफ्नो आपत्तिलाई होइन, अरूमाथि 
परेको सडटलाई हेर्दछन्। दया र करुणा उनीहरूमा सध रहने गुण हुन् । कुनै पनि दुःखी प्राणीलाई 
देख्दा हृदय पर्लिंदेन भने त्यो व्यक्ति असली भक्त होइन भन्ने बुमनुपर्दछ । भक्तहरूमा रहने अर्को 
गुण हो विनम्रता। हुन त मानिसहरू देखाउनका लागि पनि नम्र व्यवहार र मिटो बोलीवचन 
गर्दछछन्, तर कतिपयको नम्रता केवल प्रदर्शनका लागि मात्र हृन्छ। म केटी जान्दिनँ, मसंग केही 
गुण कैनन् भनिररहदा पनि मानिसहरू सबेलाई आपू नम्र भएको देखाई भित्रभित्र त्यसकै 
अभिमान गरिरहेका हृन्छन् । भक्तहरूमा यस्तो आडम्बरी नम्रता पादेन, तर यो उनीहरूको स्वभाव 
भित्रै हृन्छ । ऋषि दुर्वासाले पाड दुन आएको देख्दा राजा अम्बरीष असाध्यै लज्जित एवं दुःखी 
भए भनी शुकदेव स्वामीले वर्णन गर्नुभएको छ। राजाले सुदर्शन चक्रको प्रार्थना गर्दा आफूले 
तपस्या, भक्ति एवं दान आदि गरेको भए शान्त हुन आग्रह गरेका छन् । यदि मेले सर्वात्मा श्रीहरि 
लाई एकभावले भजन गरेको दकु र यसबाट उहाँ प्रसनन हुनुहुन्छ भने ऋषि यो कणष्टबाट मुक्त 
हनुहोस् भनी आपूलाई समाप्त पार्न कृत्या उत्पन्न गर्ने कुन चाह व्यक्तिको लागि परमात्माको 
सच्चा भक्तबाहेक कसले प्रार्थना गर्ला र ? यहाँ भक्तहरूको यही दयामयताको उदाहरण दिदएको छ । 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
इति संस्तुवतो राज्ञो विष्णुचक्रं सुदशंनम् । 
अशाम्यत् सवतो विप्रं प्रदहद् राजयाच्जया ॥ १२॥ 





पदार्थ सवंतः  चारैतिराट 

इति  यसप्रकार प्रदहत्  पोल्दै गरेको राजयाच्जया  राजाको 
राज्ञः  राजा अम्बरीषले सुदशंनम्  सुदर्शन नाम गरेको प्रार्थनाले 

संस्तुवतः  स्तुति गरिसकेपचछि विष्णुचक्रं  भगवान्को अशाम्यत्  शान्त भयो 
विप्रं  ब्राह्मण दुर्वासालाई विष्णुको चक्र 


वाक्यार्थ यसप्रकार राजा अम्बरीषले स्तुति गरिसकेपचछ्छि दुर्वासालाई चारैतिरबाट पोल्दै गरेको 
भगवान्को सुदर्शन चक्र राजाको प्रार्थनाबाट शान्त भयो । 


स मुक्तोऽस्त्राग्नितापेन दुवांसाः स्वस्तिमांस्ततः। 
प्रशशंस तमुर्वीशं युञ्जानः परमाशिषः ॥ १६॥ 


रामालन्द्री टीका 


३१८५ 
नवम स्कन्ध 


पदढार्थ 

ततः  त्यसपचछ्छि 
अस्त्राग्नितापेन  अस्त्र 
चक्रको आगोको तापबाट 
मुक्तः  मूक्त भएका 


श्रीमद्भागवत 


स्वस्तिमान्  स्वस्थचित्त भएका 
सःती 

दुवांसाः  दुर्वसा ऋषिले 
तंती 

उर्वीश  राजा अम्बरीषलाई 





अध्याय ५ 


परमारिषः  उत्तम आशीर्वाद 
युञ्जानः  दिदे 
प्ररारांस  प्रशंसा गर्न लागे 


वाक्यार्थ चक्रको आगोको तापबाट मूक्त भई स्वस्थ भएका दुर्वासा ऋषिले राजा अम्बरीषलाई 
उत्तम आशीर्वाद दिदे उनको प्रशंसा गर्न लागे। 


दुवांसा उवाच दुर्वासाले भने 
अहो अनन्तदासानां महत्त्वं दृष्टमद्य मे । 
कृतागसोऽपि यद् राजन् मङ्गलानि समीहसे ॥ ९४ ॥ 


पढार्थ 

अहो  आश्चर्य 

मे  मेले 

अद्य  आज 

अनन्तदासानां  भगवानूका 


भक्तहरूको 

महत्त्वं  प्रभाव 

दुष्ट  देखें 

राजन्  हे राजा 

यत्  किनभने तपारईले 





कृतागसः  अपराधी मेरो 

अपि  पनि 

मङ्गलानि  कल्याणको कामना 
समीहसे  गरिरहनुभएको छ 


ताक्यार्थ आश्चर्यको कुरो, मैले आज भगवान्का भक्तहरूको प्रभाव देखें । हे राजा ! मेले 
अपराध गर तर पनि तपाई मेरो कल्याणको कामना गरिरहनुभएको छ। 


दुष्करः को तु साधूनां दुस्त्यजो वा महात्मनाम् । 
येः सङ्गदीतो भगवान् सात्वतामृषभो हरिः ॥ १५॥ 


पदढार्थ 

येः  जसद्रारा 
सात्वतां  भक्तहरूका 
ऋषभः  पालक 
भगवान्  रेश्वर्यशाली 


हरिः  श्रीहरि भगवान् 
सङ्खहीतः  प्रेमपूर्वक हृदयमा 
राखिनुभएको छ त्यस्ता 
साधूनां  सज्जन 
महात्मनाम्  महान् 


व्यक्तिहरूका लागि 

दुष्करः  गर्न कठिन काम र 
दुस्त्यजः वा  त्याग्न नसकिने 
वस्तु पनि 





कम्नुकेनेछर 


ताक्यार्थ जसले भक्तहरूका प्यारा भगवान् श्रीहरिलाई प्रेमपूर्वक आफ्नो हृदयमा राखेको छ 
त्यस्ता सज्जन महापुरुषहरूका लागि गर्न नसकिने काम र त्याग्न नसकिने वस्तुकेनैछर? 
यन्नामश्चुतिमात्रेण पुमान् भवति निम॑ंलः। 
तस्य तीथंपदः कि वा दासानामवरिष्यते ॥ १६॥ 

यन्नामश्ुतिमात्रेण  जसको 


पदार्थ नाम सुन्नाले मात्र 


रामालन्द्री टीका 


३१८६ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 
पुमान्  मनुष्य तस्य  त्यस्ता दासानां  भक्तहरूका लागि 
निम॑लः  पवित्र तीथंपदः  पवित्रकारक किंवा कुन काम 

भवति  हन्छ भगवान्का अवरिष्यते  बांकी रहन्छ 


वाक्यार्थ जुन भगवान्को नाम सुन्नाले मात्र मनुष्य पवित्र बन्दछछ त्यस्ता भगवान्का भक्तहरूका 


लागि कुन काम बाँकी रहन्छ र? 
राजन्नतुगृहीतोऽहं त्वयातिकरूणात्मना । 


मदघं पृष्ठतः कृत्वा प्राणा यन्मेऽभिरक्षिताः ॥ १७ ॥ 


पदार्थ अहं  म 

राजन्  हे राजा अनुगृहीतः  अनुगृहीत भएको 
अतिकरुणात्मना  अत्यन्त छु 

करुण हृदय भएका यत्  जुन तपाईद्वारा 

त्वया  तपाईद्रारा मदघं  मेरो अपराधलाई 


पृष्ठतः कृत्वा  पछाडि गरेर 
विर्सिदिएर 

मे  मेरो 

प्राणाः  प्राणको 





अभिरक्षिताः  रक्षा गरियो 


ताक्यार्थ अत्यन्त करुण हदय भएका हे राजा ! तपार्ईले ममाथि दठुलो अनुग्रह गर्भुभयो। मेले 
गरेको अपराधलाई बिर्सिदिएर तपाईले मेरो प्राणको रक्षा गर्नुभयो । 


राजा तमकृताहारः व्रत्यागमनकाडङ्क्षया । 
चर्णलुषतर््द्य व्रसाच् समभोजयत् ॥ १८ ॥ 


अकृताहारः  भोजन नगरेका 
राजा  राजा अम्बरीषले 
चरणो  दुवसिाको दुबै पाउ 
उपसद्गह्य  समातेर 


पदढार्थ 

तं ती दुर्वासा ऋषि 
प्रत्यागमनकाङ्क्षया  फकेर 
आउनुहुन्छ भन्ने आशयले 





प्रसाद्य  खुसी बनाएर 
समभोजयत्  भोजन गराए 


ताक्यार्थ ऋषि दुर्वासा स्नान गरिसकेपल्ि फर्कैर आनुहुन्छ भनेर भोजन नगरी बसेका राजा 
अम्बरीषले दुर्वासाको पाड समाते र उनलाई प्रसन्न गराई भोजन गराए। 


सोऽरित्वादुतमानीतमातिथ्यं सावंकामिकम्। 
तृप्तात्मा नृपतिं प्राह भुज्यतामिति सादरम् ॥ १९॥ 


पढार्थ सावंकामिकम्  सम्पूर्णं कामना 
आतिथ्यं  अतिथि सत्कारका पूर्ण गरिदिने भोजन 

लागि अशित्वा  खाएर 

आदुतं  आदसपूर्वक तृप्तात्मा  सन्तुष्ट भएका 


आनीतं  ल्यादइएका 


सः  ती दुर्वासा ऋषिले 





नृपतिं  राजालाई 
सादरम्  आदरपूर्वक 
भुज्यताम्  खानुहोस् 
इति  यस्तो 

प्राह  भने 


ताक्यार्थ अतिथि सत्कारका लागि आदरपूर्वक ल्यादइएका सम्पूर्ण कामना पूर्णं गरिदिने भोजन 


रालालन्द्री टीका 


३१८७ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 


ग्रहण गरेर दुर्वासा ऋषि सन्तुष्ट बने । त्यसपछि उनले आदरपूर्वक राजालाई भोजन गर्न अनुरोध 
गरे। 


परीतोऽस्म्यनुगहीतोऽस्मि तव भागवतस्य वे । 
दनस्पर॑नारपिरातिथ्येनात्ममेधसा ॥ २०॥ 


पढार्थ   मनलाई अस्मि  छ 

भागवतस्य  भगवान्का भक्त भगवानूमा प्रवृत्त गर्ने अनुगृहीतः  अनुगृहीत पनि 
तव  तपार्ईको आतिथ्येन  अथितिसत्कारले अस्मि  भएको छु 
दरनस्पशंनारपिः  दर्शन, वे  निश्चयनैम 

स्पर्श, कुराकानी र प्रीतः  प्रसनन भएको 





ताक्यार्थ हे अम्बरीष ! भगवान्का परमभक्त तपाईको दर्शन, स्पर्श, कुराकानी तथा मनलाई 
भगवानूमा प्रवृत्त गराउने अतिथि सत्कारले म अत्यन्त प्रसन्न र अनुगृहीत भएको हु । 


कममांवदातमेतत् ते गायन्ति स्वःस्त्रियो मुहुः। 
कीतिं परमपुण्यां च कीतेयिष्यति भूरियम् ॥ २१॥ 





पढार्थ स्वःस्त्रियः  स्वर्गका भूः  पृथिवीले 

ते  तपाईको अप्सराहरूले परमपुण्यां  तपाईको परम 
एतत्  यो मुहुः  बारम्बार पवित्र 

अवदातम्  उज्ज्वल गायन्ति  गाउनेछन् कीर्तिं  कीर्ति 

कमं  कर्मलाई इयम्  यी कीतेयिष्यति च  गाउनेछिन् 


ताक्यार्थ तपाईको यस उज्ज्वल कर्मलाई स्वर्गका अप्सराहरूले बारम्बार गाउनेछन् र पृथिवीले 
पनि तपार्ईको परम पवित्र कीर्तिको सङ़ीर्तन गरिरहनेच्छिन्। 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 


एवं सङ्ीत्यं राजानं दुवांसाः परितोषितः। 

ययो विहायसामन्त्र्य बह्यरोकमहेतुकम् ॥ २२॥ 
पढार्थ परितोषितः  सन्तुष्ट भएका अदहेतुकम्  निष्काम कर्मले 
एवं  यसप्रकार दुवांसाः  दुर्वासा ऋषि प्राप्त हुने 
राजानं  राजा अम्बरीषको आमन्त्य  बिदा लिएर बह्मलोकं  ब्रह्मलोकमा 
सङ्धीत्यं  प्रशंसा गरेर विहायसा  आकाशमार्गबाट ययो  गए 





ताक्यार्थ यसप्रकार अत्यन्त सन्तुष्ट भएका दुर्वासाले राजा अम्बरीषको प्रशंसा गरे। त्यसपच्ि 
उनी राजाको आज्ञा लिएर आकाशमार्गबाट निष्काम कर्मद्वारा प्राप्त हने ब्रह्मलोकतिर गए । 


रामालन्द्री टीका 


३१८८ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 
संवत्सरोऽत्यगात् तावद् यावता नागतो गतः। 
मुनिस्तदशंनाकाङ्क्षो राजाब्भक्षो बभूव ह ॥ २३॥ 
पदढार्थ न आगतः  फर्केर आएनन् दर्शन गर्न चाहने 
यावता  जबसम्म तावत्  तबसम्म राजा  राजा अम्बरीषले त्यो 
गतः  सुदर्शन चक्रदेि उराएर संवत्सरः  एक वर्षं एकवर्षसम्म 
भागेका अत्यगात्  बित्यो अब्भक्षः  पानी मात्र खाएर 
मुनिः  दुर्वासा ऋषि तदशंनाकार्क्षः  दुर्वसाको बभूव ह  रहे 





ताक्यार्थ सुदर्शन चक्रको उरले भागेका दुर्वासा ऋषि फर्कैर नआँदासम्म एक वर्ष बित्यो । 
दुर्वासाको दर्शन गर्न चाहने राजा अम्बरीष यस एक वर्षसम्म केवल पानी मात्र खाएर रहे। 


४ थ ९  न म्बरीषो ९ दविजोपयोगातिपवित्रमाहरत्       
गतेऽथ दुवांससि सोऽम्बरीषो द्विजोपयोगातिपवित्रमाहरत् । 
ऋषेविंमोक्षं व्यसनं च बुध्वा मेने स्ववीर्यं च परानुभावम् ॥ २४॥ 


पदार्थ ब्राह्मणले भोजन गनलि अत्यन्त स्ववीर्यं च  आफ्नो 

अथ  त्यसपछि पवित्र भएको भोजन पराक्रमलाई पनि 

दुवांससि  दुर्वासा ऋषि आहरत्  खाए बुदुध्वा  बुेर 

गते  गएपचछि ऋषेः  ऋषिको परानुभावम्  भगवानूकै महिमा 
सःती व्यसनं  सङ्ट र मेने  सम्किए 

अम्बरीषः  अम्बरीषले विमोक्षं च  सङ्टमोचन 

द्विजोपयोगातिपवित्रम्  दुबैलाई अनि 





ताक्यार्थ दुर्वसा ऋषि बिदा भएर गएपचछ्ि अम्बरीषले ब्राह्मणले भोजन ग्नलि अति पवित्र 
भएको भोजन ग्रहण गरे । त्यसपच्ि ऋषिको सङ़ट, सड़टबाट मुक्ति अनि आफनो पराक्रमलाई पनि 
बुर उनले यो सब भगवान्कै महिमा हो भन्ने सम्फ्एि। 


एवंविधानेकगुणः स राजा परात्मनि बरह्मणि वासुदेवे । 

क्रियाकल्पः समुवाह भक्ति ययाविरिजञ्च्यान्निरयांङ्चकार ॥ २५॥ 

यया  जुन भक्तिको प्रभावले 
अविरिजञ्च्यान्  ब्रह्मलोक 
सम्मका सम्पूर्ण भोगलाई 


निरयान्  नरकसमान 
चकार  गरे सम्दे 


पदार्थ पालन आदि कर्म गरेर 
एवंविधानेकगुणः  यसप्रकारका बह्यणि  परब्रह्म 

अनेक गुणले युक्त परात्मनि  परमात्मा 

सः ती वासुदेवे  भगवान् श्रीकृष्णमा 
राजा  राजा अम्बरीषले भक्तिं  भक्ति 

क्रियाकल्पः  आपनो धर्मको समुवाह  बढाए 





रामालन्द्री टीका 


३१८९ 
नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 


ताक्यार्थ यसप्रकार अनेक गुणले युक्त राजा अम्बरीषले आफ्नो धर्मको पालन तथा श्रवण 
आदि कर्मद्रारा परब्रह्म परमात्मा भगवान् श्रीकृष्णमा भक्ति बढाए, जुन भक्तिको प्रभावले उनले 
ब्रह्मलोकसम्मका सम्पूर्ण भोग्य वस्तुलाई नरकसमान सम्पे। 


अथाम्बरीषस्तनयेषु राज्यं समानशीटेषु विसृज्य धीरः। 
वनं विवेशात्मनि वासुदेवे मनो दधद् ध्वस्तरुणप्रवाहः ॥ २६॥ 





पढार्थ तनयेषु  छोराहरूमा आदि गणको प्रवाहलाई नष्ट 
अथ  त्यसपछि राज्यं  राज्यको भार पारदे 

धीरः  धैर्यशाली विसृज्य  सुम्पेर आत्मनि  आत्मस्वरूप 
अम्बरीषः  राजा अम्बरीष वनं  वनमा वासुदेवे  भगवान् वासुदेवमा 
समानरीटेषु  आपनो जस्तै विवेश  गए र मनः  मन 

स्वभाव भएका ध्वस्तगुणप्रवाहः  सुख, दुःख दधत्  लगाए 


ताक्यार्थ त्यसपछि धैर्यशाली राजा अम्बरीषले आफ्नो जस्त स्वभाव भएका छोराहरूलाई 
राज्यको भार सुम्पेर वन प्रवेश गरे। त्यहाँ उनले सुख, दुःख आदि गुणको प्रवाहलाई नष्ट पारदे 
आत्मस्वरूप भगवान् वासुदेवमा मन लगाए । 

वितरण माथिका दुई श्लोकहरूमा सर्वात्मा परब्रह्म वासुदेवमा अनन्य भक्ति भएका राजा 
अम्बरीषले सम्पूर्णं लोकहरूलाई वास्ता गरेनन् भनिएको छ । उनमा ज्ञान, कर्म र भक्तियोग तीन 
ओट कुरा थिए। वासुदेवलाई सर्वात्मा परखब्रह्मको रूपमा जान्नु ज्ञान हो, क्रियाकलाप भनेका 
विभिन निष्काम कर्महरू हन् र भक्ति निष्काम प्रेमसम्बन्ध हो। यी तीन कुरा नै अम्बरीषमा 
थिए। यसै कारण उनले ब्रह्मलोक पर्यन्तका सम्पूर्ण लोकहरूलाई नरक बराबर सम्णे। यद्यपि 
दिव्य लोकहरूमा जाने धैरैको चाहना हुन्छ, तर आत्मादेखि भिन्न ती मायाकल्पित लोकहरू एक 
दिन नष्ट हृन्छन्, अनि तिनको नाश भएपचछ्ि आसक्तियुक्त व्यक्ति अत्यन्त दुःखी हुन्छ । यसैले 
राजाले घरको आसक्ति छाडी वासुदेव परमतत्वमा मन लगाई वन पसे र गुणहरूको प्रवाहरूप यो 
संसारलाई यसको कारण अज्ञानसहित त्यागिदिए। 


इत्येतत् पुण्यमाख्यानमम्बरीषस्य भूपतेः। 
सङीतंयन्ननुध्यायन् भक्तो भगवतो भवेत् ॥ २७॥ 





पदार्थ एतत्  यो अनुध्यायन्  ध्यान गनलि 
इति  यसप्रकारको पुण्यम्  पुण्य भगवतः  भगवानू्को 
भूपतेः  राजा आख्यानं  कथा भक्तः  भक्त 

अम्बरीषस्य  अम्बरीषको सङ्धीतंयन्  सङ़ीर्तन तथा भवेत्  होला 


वाक्यार्थ यसप्रकारको राजा अम्बरीषको यो पवित्र कथा कीर्तन तथा ध्यान गर्ने व्यक्ति 


रामालन्द्री टीका 


३१९० 
नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 


भगवान्को भक्तं बन्द । 
इति श्रीमदुभागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां नवमस्कन्धे 
ऽम्बरीषचरितं नाम पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५॥ 


रामालन्द्री टीका 


२९९१ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


अथ षष्टोऽध्यायः 


अध्याय ९६ 


इक्ष्वाकु वंशको वर्णन एवं मान्धाता र सौभरि ऋषिको कथा 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
विरूपः केतुमाञ्छम्भुरम्बरीषसुतास््रयः। 


विरूपात् पृषदश्वोऽभूत् तत्पुत्रस्तु रथीतरः ॥ १॥ 


अम्बरीषसुताः  अम्बरीषका 
छोरा थिए तीमध्ये 
विरूपात्  विरूप नामक 


पदार्थ 

विरूपः  विरूप 
केतुमान्  केतुमान् र 
राम्भुः  शम्भु नाम गरेका छोराबाट 

त्रयः  तीन जना पुषदर्वः  पृषदश्व भए 





तत्पुत्रः तु  प्रषदश्वका छोरा 
चाहं 

रथीतरः  रथीतर 

अभूत्  भए 


वाक्यार्थ राजा अम्बरीषका विरूप, केतुमान् र शम्भु नाम गरेका तीन भाद छोरा थिए । तीमध्ये 
विरूपबाट पृषदश्व तथा पृषदश्वबाट रथीतर नामक छोराहरू भए। 


रथीतरस्याप्रजस्य भार्यायां तन्तवेऽथिंतः। 
अद्गिरा जनयामास बह्मवचस्विनः सुतान् ॥ २॥ 


पदार्थ 
अप्रजस्य  सन्तान नभएका 
रथीतरस्य  रथीतरकी 


तन्तवे  वंशपरम्परा चलाडनका 
लागि 
अ्थिंतः  प्रार्थना गरिएका 


ब्रह्मवचेस्विनः  ब्रह्मतेजले युक्त 
सुतान्  छो राहरू 
जनयामास  जन्माए 





भायांयां  पत्नीमा अद्धिराः  अङ्गिरा ऋषिले 
ताक्यार्थ रथीतर सन्तानरहित थिए। वंशपरम्पराको रघ्नाको लागि उनले अङ्गिरा ऋषिलाई 
प्रार्थना गरे। अङ्गिराले उनकी पत्नीबाट ब्रह्मतेजले युक्त छोराहरू जन्माए । 


 २  
ष्एत क्षत्र व्रसूता व पुनस्त्वार्गस्साः स्पृताः । 


जसो  


रथीतराणां प्रवराः क्षेत्रोपेता द्विजातयः ॥ ३॥ 
पदार्थ पुनः तु  तर पनि प्रवराः  श्रेष्ठ पुरुषहरू 
वै  निश्चय नै एते  यी रथीतरका सन्तान पक्षे्रोपेताः  क्षत्रियत्व युक्त 
कषेत्रे  रथीतरकी क्षत्राणी आ्गिरसाः  अङ्गिरसगोत्रीय द्विजातयः  ब्राह्मणहरू धथिए 
पत्नीबाटै स्मृताः  कहलिए 
प्रसूताः  उत्पन्न भएका थिए॒ रथीतराणां  रथीतरवंशका 





रामालन्द्री टीका 


२९९२ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 


ताक्यार्थ रथीतरका सन्तानहरू उनकी क्षत्राणी पत्नीबाटै उत्पन्न भएका थिए, तर पनि तिनीहरू 
अङ्गिरस गोत्रीय भनी प्रसिद्ध भए। रथीतरवंशका यी श्रेष्ठ पुरुषहरू क्षत्रियत्व युक्त ब्राह्मणहरू 
थिए । रथीतरवंशका यी श्रेष्ठ पुरुषहरूको क्षत्रिय र ब्राह्मण दुबे गोत्रसंग सम्बन्ध थियो । 

न   


्ुवतस्तु मनोजज्ञे इक्ष्वाकुघ्राणतः सुतः। 
तस्य पुत्रशतज्येष्ठा विकुक्षिनिमिदण्डकाः ॥ ४॥ 


पदार्थ इक्ष्वाकुः  इक्ष्वाकु नामक विकुक्षिनिमिदण्डकाः  विकुक्षि, 
मनोः  महाराज मनुले सुतः  छोरा निमि र दण्डक आदि 

ुवतस्तु  हाच्छर्य गर्दा जज्ञे  जन्मे पत्ररातज्येष्ठाः  सयभाइ 
प्राणतः  नाकबाट तस्य  ती इक्ष्वाकुका छोराहरूमा जेठा थिए 





वाक्यार्थ एकपटक महाराज मनुले हाच्छ्यँ गर्दा उनको नाकबाट इक्ष्वाकु नामक पुत्र उत्पन्न 
भए । ती इष्ष्वाकुका सयभाइ छोराहरूमध्ये विकुक्षि, निमि र दण्डक जेठा थिए। 


तेषां पुरस्तादभवन्नायांवतं नृपा नृप । 
पञ्चविंदातिः पर्चाच्च चयो मध्येऽपरेऽन्यतः ॥ ५॥ 





पदार्थ आयावते  आर्यावर्वको मध्ये  मध्य भागका र 
नृप  हि राजा पुरस्तात्  पूर्वं भागका अपरे  अरू बाँकी 
तेषां  ती इक्ष्वाकुका सयभाईइ पश्चात् च  पच्चीस जना अन्यतः  अन्य भागका 
छोराहरूमध्ये पश्चिम भागका तथा नृपाः  राजा 
पञ्चविंशतिः  पच्चीस जना तरयः  तीन जना अभवन्  भए 


ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! इक्ष्वाकुका सयभाईइ छोराहरूमध्ये पच्चीस जना आर्यावर्तको पूर्व 
भागका राजा भए । पच्चीस जना पश्चिम भागका राजा भए । तीन जना मध्य भाग र अरू बाँकी 
अन्य भागका राजा भए। 


स एकदाष्टकाश्नाद्धे इक्ष्वाकुः सुतमादिशत् । 
मांसमानीयतां मेध्यं विकुक्षे गच्छ मा चिरम् ॥ ६॥ 





पदार्थ इक्ष्वाकुः  इक्ष्वाकुले उपयुक्त 

एकदा  एकपटक विकुक्षे  हे विकुक्षि मांसं  मासु 

अष्टकाश्राद्धे  अष्टका श्राद्धको गच्छ  जाऊ र आनीयतां  लिएर आऊ भनी 
समयमा माचिरम्  चट सुतं  छोरालाई 

सःती मेध्यं  पवित्र श्राद्धको लागि आदिशत्  आदेश दिए 


रामालन्द्री टीका 


३१९२ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 


ताक्यार्थ एकपटक अष्टका श्राद्धको समयमा दक्ष्वाकुले छोरालाई हे विकुक्षि ! चिर पवित्र 
मासु लिएर आऊ भनी अहाए। 


तथेति स वनं गत्वा मृगान् हत्वा क्रियार्हणान् । 
श्रान्तो बुभुक्षितो वीरः शारां चाददपस्मृतिः ॥ ७॥ 





पदार्थ उपयुक्त सः वीरः  ती वीर विकुक्षिले 
तथा इति  ह॒न्छ भनी मृगान्  पशुहरू अपस्मृतिः  भुलवश 

वनं  वनमा हत्वा  मारेर डां च  एउटा खरायो पनि 
गत्वा  गएर श्रान्तः  थाकेका र आदत्  खाए 

करियाहणान्  श्राद्धका लागि बुभुक्षितः  ज्यादै भोकाएका 


ताक्यार्थ बाबुको आज्ञालाई स्वीकार गरेर वनमा गएका विकुक्षिले श्राद्धलाई उपयुक्त हुने 
पशुहरू मारे । त्यसपछि शिकार गर्दा धैरे थाकेका र ज्यादै भोकाएका ती विकुभ्षिले श्राद्धका 
लागि मारेको पशु आरफैले खानु हेन भने भुलेर एउटा खरायो खाए । 


अ  ०  
रोषं निवेदयामास पित्रे तेन च तद्गुरुः। 
चोदितः प्रोक्षणायाह दुष्टमेतदकमंकम् ॥ ८ ॥ 


पढार्थ तत् च  त्यो मांसलाई दुष्टं  दूषित एवं 

तेन  ती विकुक्षिले प्रक्षणाय  शुद्ध गर्नका लागि अकर्मकम्  श्राद्धका लागि 
रोषं  बांकी मासु चोदितः  अनुरोध गरिएका अयोग्य छ 

पित्रे  बाबु इष्ष्वाकुलाई गुरुः  गुरुले आह  भने 

निवेदयामास  दिए एतत्  यो मासु 





ताक्यार्थ वनबाट फरकिएका विकुकषिले बाँकी मासु बाबुलाई बुखाए । त्यो मासुलाई पवित्र पार्न 
अनुरोध गरिएका श्राद्धकर्मका गुरुले यो मासु दूषित र श्राद्धका लागि अयोग्य छ भने। 


ज्ञात्वा पुत्रस्य तत्कमं गुरुणाभिहितं नृपः। 
देशान्निःसारयामास सुतं त्यक्तविधिं रुषा ॥ ९॥ 





पढार्थ तत्कमं  त्यो दुष्कर्म ॥  छोरालाई 

गुरुणा  गुरुले ज्ञात्वा  बुेर रुषा  रिसले 

अभिहितं  भनेको नृपः  राजा इक्ष्वाकुले  आफ्नो राज्यबाट 
पुत्रस्य  छोराको त्यक्तविधिं  विधि त्याग गर्ने निःसारयामास  निकालिदिए 


ताक्यार्थ गुरुले भनेको सुनेपछि छोराको दुष्कर्म बुेर रिसाएका राजा इक्ष्वाकुले विधि 
उल्लङ्घन गर्न छोरा विकुक्षिलाई आपनो राज्यबाट निकालिदिए। 


रामालन्द्री टीका 


२९९४ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 


स तु विप्रेण संवादं जापकेन समाचरन् । 
त्यक्त्वा कठेवरं योगी स तेनावाप यत्परम् ॥ १०॥ 





पदार्थ साथ कठेवरं  शरीर 
सःतु  ती राजा इक्ष्वाकुले संवादं  ज्ञानविषयक चर्चा त्यक्त्वा  त्यागेर 
जापकेन  तपस्वी समाचरन्  गरे यत्परम्  परमपद 
तेन  ती सःती अवाप  प्राप्त गरे 
विप्रेण  ब्राह्मण वसिष्ठका योगी  योगनिष्ठ राजाले 


ताक्यार्थ राजा इक्ष्वाकुले तपस्वी ब्राह्मण वसिष्ठसंग ज्ञानयोगका बारेमा छलफल गरेर 
योगबलद्वारा शरीर डी परमपद प्राप्त गरे। 


पितयुंपरतेऽभ्येत्य विकुक्षिः पृथिवीमिमाम् । 
रासदीजे हरि यज्ञैः राशाद इति विश्रुतः ॥ ९॥ 





पदार्थ इमाम्  यस ईजे  पूजा गरे तापनि 
पितरि  बाबु पृथिवीम्  पृथिवीलाई राशाद  खरायो खाने 
उपरते  मरेपछ्छि शासत्  शासन गर्न लागे इति  यस नामले 
विकुक्षिः  विकुक्षि यन्ञेः  यज्ञयागादिद्रारा विश्रुतः  प्रसिद्ध भए 
अभ्येत्य  फर्केर आई हरि  भगवान् श्रीहरिलाई 


ताक्यार्थ राजा इक्ष्वाकु मरेपचछ्ि फरकिएका विकुभ्षिले पृथिवीमा शासन गर्न थाले। उनले 
यज्ञहरू गरेर भगवान् श्रीहरिको आराधना गरे, तर पनि उनी शशाद खरायो खाने नामले प्रसिद्ध 
भए। 


पुरञ्जयस्तस्य सुत इन्द्रवाह इतीरितः। 

ककुत्स्थ इति चाप्युक्तः शुणु नामानि कमभि ॥ १२॥ 
पदार्थ इति  यस नामले उक्तः  प्रसिद्ध भए 
तस्य  ती विकुक्षिका ईरितः  प्रसिद्ध भए उनी नै कमभिः  कामञनुसार हने 
सुतः  छोरा ककुत्स्थः  ककुत्स्थ नामानि  नामहरू 
पुरञ्जयः  पुरञ्जय भए ती इति  यस नामले शुणु  सुननुहोस् 
इन्द्रवाहः  इन्द्रवाह च अपि  पनि 





ताक्यार्थ विकुक्षिका छोरा पुरञ्जय भए । उनलाई कसैले इन्द्रवाह र कसैले ककुत्स्थ नामले 
सम्बोधन गर्वथे। जुनजुन कर्मका कारण उनका यी नाम रहे, त्यो कुरा सुन्नुहोस् । 


रामालन्द्री टीका 


२९९५ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 


कृतान्त आसीत् समरो देवानां सह दानवेः। 


  .  वीरो  ०२  , 
पाष्णग्राहा वृता वीरो दवदत्यपराजतः ॥ १३॥ 
पढार्थ र वेला पाष्णिंग्राहः  युद्धमा विपक्षीको 
कृतान्ते  सत्य युगको अन्त्यमा दत्यपराजितेः  दैत्यहरद्रारा सेनालाई पछडिबाट आक्रमण 
देवानां  देवताहरूको पराजित गर्ने योद्धाको रूपमा 
दानवेः सह  दानवहरूसंग देवैः  देवताहरुद्रारा वृतः  वरण गरियो 
समरः  युद्ध वीरः  विकुक्षिपुत्र वीर 
आसीत्  भएको थियो पुरञ्जयलाई 





ताक्यार्थ सत्ययुगको अन्त्यतिर देवता र दानवको टठुलो युद्ध चल्यो। त्यस युद्धमा दैत्यद्रारा 
हराइएका देवताहरूले विकुक्षिपुत्र॒ वीर पुरजञ्जयलाई आगामी युद्धमा विपक्षीको सेनालाई 
पदछ्ाडिबाट आक्रमण गर्ने योद्धाको रूपमा वरण गररे। 


भ ९ ॐ  ५ 
वचनाद् देवदेवस्य विष्णोविंश्वात्मनः प्रभोः । 
वाहनत्वे वृतस्तस्य बभूवेन्द्रो महावृषः ॥ ४ ॥ 





पदार्थ देवता वाहनत्वे  वाहन बन्न 
विङूवात्मनः  विश्वका विष्णोः  भगवान् विष्णुको वृतः  स्वीकार गरेर 
आत्मस्वरूप वचनात्  आज्ञाले महावृषः  दलो गोरु 
प्रभोः  प्रभ इन्द्रः  देवराज इन्द्रले बभूव  बने 

देवदेवस्य  देवताहरूका पनि तस्य  ती पुरञ्जयको 


ताक्यार्थ आफूलाई देवताहरूको पा्््णग्राह बनाएपचछ्छि पुरज्जयले देवराज इन्द्र॒ आफ्नो वाहन 
बने मात्र सहयोग गर्ने सर्त राखे । इन्द्रले पहिला त्यो सर्त अस्वीकार गरे तर विश्वात्मा देवाधिदेव 
भगवान् विष्णुको आज्ञाले देवराज इन्द्रले पुरञ्जयको वाहन बन्न स्वीकार गरे र ठुलो गोरूको रूप 
धारण गरे। 


स सन्नद्धो घलुदिन्यमादाय विशिखाञ्छितान्। 
स्तूयमानस्तमारुद्य युयुत्सुः ककुदि स्थितः ॥ १५॥ 





पदार्थ शितान्  तिखा भएर 

सः  ती राजा पुरञ्जय विहिखान्  बाण युयुत्सुः  युद्ध गर्न इच्छाले 
दिन्यं  अलौकिक आदाय  लिएर स्तूयमानः  देवताहरूद्रारा स्तुति 
घुः  धनुष र सन्नद्धः  युद्धका लागि तयार गरिदे 


रामालन्द्री टीका 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


तं आरुह्य  त्यो गोरुमाथि चदढेरककुदि  जुरोको नजिक 


३१९६ 
अध्याय ६ 


स्थितः  बसे 


वाक्यार्थ दिव्य धनु र तिखा बाण लिएर युद्धका लागि तयार भएका पुरञ्जय त्यो गोरुमाथि 
चदढेर जुरो नजिके बसे। 


तेजसाप्यायितो विष्णोः पुरुषस्य परात्मनः । 
प्रतीच्यां दिरि दैत्यानां न्यरुणत् त्रिदशः पुरम् ॥ १६ ॥ 


पदार्थ 

परात्मनः  परमात्मा 
पुरुषस्य  परमपुरुष 
विष्णोः  भगवान् विष्णुको 
तेजसा  तेज शक्तिले 


आप्यायितः  युक्त भएका 
पुरञ्जयले 

त्रिददोः  देवताहरूको साथ 
प्रतीच्यां दिशि  पश्चिम 
दिशामा 


॥  दैत्यहरूको 
पुरम्  नगरलाई 
न्यरुणत्  घेरे 





ताक्यार्थ परमपुरुष परमात्मा भगवान् विष्णुको शक्ति प्राप्त गरेका पुरज्जयले देवताहरूलाई 
साथमा लिएर पश्चिम दिशामा रहेको देत्यहरूको नगरलाई चारैतिरबाट घेरे । 


तैस्तस्य चाभूत् प्रधनं तुमुटं खोमहरषणम् । 
यमाय भल्टैरनयद् दैत्यान् येऽभिययुरमृधे ॥ १७ ॥ 


पढार्थ 

तेः च  ती दैत्यहरूसंग 
तस्य  ती पुरञ्जयको 
तुमुटं  भयङ्कर 
लोमहर्षणम्  रोमाञ्चकारी 


प्रथनं  लडारद 

अभूत्  भयो 

मृधे  त्यस युद्धमा 

ये  जोजो 

अभिययुः  पुरञ्जयका अगाडि 


आए तीती 

 

देत्यान्  दैत्यहरूलाई 
भल्ठेः  भालाले घोचेर 
यमाय  यमराजकहाँ 
अनयत्  पुय्याए 





ताक्यार्थ दैत्यहरूका साथ पुरञ्जयको भयडूर रोमाज्चवकारी लडाई भयो। युदधमा जोजो 
उनका सामु आए, ती सबेलाई भालाले घोचेर उनले यमराजकहाँ पुयाइदिए। 


तस्येषुपाताभिमुखं युगान्ताग्निमिवोल्बणम्। 


विसृज्य दुद्रवुर्दैत्या हन्यमानाः स्वमालयम् ॥ १८ ॥ 


पदार्थ 





  बाणवर्षालाई 


युगान्ताग्निम् इव  प्रलयकालीनासामुन्ने देखेर 


अग्निसिमान 
उल्बणम्  असह्य 


तस्य  ती पुरञ्जयले गरेको 






हन्यमानाः  मारिदे गरेका 
दैत्याः  दैत्यहरू 
विसृज्य  युद्धभूमि छाडर 


स्वमाख्यम्  आआफ्ना 
घरतिर 
दुद्रुवुः  भागे 





रामालन्द्री टीका 


३१९७ 
नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 


ताक्यार्थ पुरञ्जयको प्रलयकालीन अग्निजिस्तो असह्य बाणवर्षालाई आपन सामने देखेर 
आत्तिएका दैत्यहरू युद्धभूमि छाडेर आआप्नो घरतिर भागे । 


जित्वा पुरं घनं सवं सश्रीकं वज्रपाणये । 
प्रत्ययच्छत् स राजषिरिति नामभिराहृतः ॥ १९॥ 





पदार्थ धनं  धन इति  यसै कारण उनी 
सःती स्वं  सवै नामभिः  इन्द्रवाह आदि 
राजषिः  राजा पुरञ्जयले जित्वा  जितेर नामहरूद्रारा 

सश्रीकं  एेश्वर्यसहित वज्रपाणये  वज्रधारी इन्द्रलाई आहृतः  सम्बोधित भए 
पुरं  राज्य प्रत्ययच्छत्  सुग्पिदिए 


ताक्यार्थ राजा पुरञ्जयले एेश्वर्यसहित राज्य, धन आदि सबै कुरा जितेर इन्द्रलाई सुम्पिदिए। 
यसरी उनले इन्द्रलाई वाहन बनाएकाले इन्द्रवाह, पुर जितेकाले पुरञ्जय र वृषरूप वाहनको ककुद् 
जुरोको नजिकको भागमा बसेकाले ककुत्स्थ उनका नाम भए। 


पुरञ्जयस्य पुत्रोऽभूदनेनास्तत्सुतः पृथुः। 
विवरन्धिस्ततर्चन्द्रो युवनाइ्वर्च तत्सुतः ॥ २०॥ 


पढार्थ तत्सुतः  ती अनेनाका छोरा चन्द्रः  चन्द्र भए 

पुरञ्जयस्य  पुरञ्जयका पृथुः  पथु भए तत्सुतः च  ती चन्द्रका छोरा 
पुत्रः  छोरा ततः  ती पुथुबाट चाहं 

अनेनाः  अनेना विङ्वरन्धिः  विश्वरन्धि जन्मे युवनाश्वः  युवनाश्व भए 
अभूत्  भए उनबाट 





ताक्यार्थ पुरञ्जयका छोरा अनेना थिए । उनबाट पृथु नामका छोरा जन्मिए । पुथुबाट विश्वरन्धि 
र विश्वरन्धिबाट चन्द्र॒ जन्मिए अनि चन्द्रबाट युवनाश्व नामका छोरा जन्मिए। 


शावस्तस्तत्सुतो येन शावस्ती निममे पुरी । 
बृहदश्वस्तु शावस्तिस्ततः कुवल्याइ्वकः ॥ २९॥ 


पढार्थ शावस्ती  शावस्ती नामको बृहदृश्वः  बृहदश्व भए 
तत्सुतः  ती युवनाश्वका छोरा पुरी  नगर ततःतु  ती बृहदश्वका छोरा 
सावस्तः  शावस्त भए निर्ममे  बनाए बसाए कुवलयारवकः  कुवलयाश्वकः 
येन  जसले शावस्तिः  शावस्तका छोरा कुवलयाश्व भए 





ताक्यार्थ युवनार्वका शावस्त नामका छोरा भए। उनले शावस्ती नामको नगर बसाए। 
शावस्तका छोरा बृहदश्व भए र बृहदश्वबाट कुवलयाश्व नामक पुत्र उत्पन्न भए। 


रामालन्द्री टीका 


२९९८ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 
यः प्रियाथ॑मुतङ्कस्य धुन्धुनामासुरं बली । 
सुतानामेकविंशत्या सहसरेरहनट् वृतः ॥ २२॥ 
पढार्थ प्रियाथंम्  खुसी पार्न वृतः  धेरेर 
यः  जुन सुतानाम्  आफ्ना छोराहरूको घुन्धुनामासुरं  धुन्धु नाम 
बली  बलवान् कुवलयाश्वले एकविंशत्या  एक्कादइस गरेको दैत्यलाई 
उतङ्कस्य  उतङ़ ऋषिलाई सहस्रैः  हजाखरारा अहनत्  मारे 





ताक्यार्थ बलवान् कुवलयाश्वले उतङ ऋषिलाई खुसी पार्न आप्ना एक्काइस हजार 


छोराहरूद्वारा घेरेर धुन्धु नाम गरेको दैत्यलाई मारे। 
धुन्धुमार इति ख्यातस्तत्सुतास्ते च जज्वलुः । 
घुन्धोमुंखाग्निना सर्वे रय एवावरोषिताः ॥ २३॥ 


पदढार्थ छोरा आगोले 
धुन्धुमारः इति  धुन्धुमार तेती जज्वलुः  जले र 
नामले स्वै च  सबै त्रयः एव  तीन जना मात्र 


ख्यातः  प्रसिद्ध भएका घुन्धोः  धुन्धु दैत्यको अवरोषिताः  बांकी रहे 
तत्सुताः  ती कुवलयाश्वका मुखाग्निना  मुखबाट निस्केको 
ताक्यार्थ ती कुवलयाश्व धुन्धुमार नामले प्रसिद्ध भए। उनका सबै छोराहरू धुन्धु देत्यको 


मुखबाट निस्केको आगोले जलेर नष्ट भए, केवल तीन जना मात्र बांकी रहे। 





दुटाश्वः कपिारवदच भद्राश्व इति भारत । 


दुढाइ्वपुत्रो हयंशवो निकुम्भस्तत्सुतः स्मृतः 
पदार्थ कपिलाङ्वः  कपिलाश्व र 
भारत  हे भरतवंशी परीक्षित् भद्रारवः च  भद्राश्व 
दुढाइ्वः  कुवलयाश्वका इति  यी धिए 
बांकी छोराहरू दुढाश्व दढारवपुत्रः  दृढाश्वका छोरा 





॥ २४ ॥ 


हयंशवः  हर्यश्व र 

तत्सुतः  ती हर्यश्वका छोरा 
निकुम्भः  निकुम्भ नामले 
स्मृतः  प्रसिद्ध भए 


ताक्यार्थ हे परीभ्ित् ! कुवलयाश्वका दृढाश्व, कपिलाश्व र भद्राश्व नाम गरेका तीन छोरा 
ाँचेका धिए। तीमध्ये दृढाश्वका हर्यश्व नामका छोरा भए भने हर्यश्वका छोरा निकुम्भ नामले 
प्रसिद्ध भए्। 

बहणाश्वो निकुम्भस्य कृरारवोऽथास्य सेनजित्। 

युवनारवो ऽभवत् तस्य सोऽनपत्यो वनं गतः ॥ २५॥ 


रालालन्द्री टीका 


२९९९ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 
   ९ 
भायाशतन नावण्ण ऋषयाऽस्य कृपारख्वः । 
इष्टिं स्म वर्तयाञ्चक्रुरन्द्रीं ते सुसमाहिताः ॥ २६॥ 
पढार्थ युवनाश्वः  युवनाश्व ते  ती वनमा रहेका 
अथ  त्यसपछि अभवत्  भए कृपालवः  दयालु 
निकुम्भस्य  निकुम्भका छोरा सः  ती युवनाश्व सुसमाहिताः  एकाग्रचित्त 
बहणाङ्वः  बर्हणाश्व भए अनपत्यः  सन्तानहटीन हूनाले भएका 


ऋषयः  ऋषिहरूले 
अस्य  यी युवनाश्वको 


निर्विण्णः  खिन्न मन गरेर 
भायांरातेन  आपना सय 


उनका छोरा 
कृशाश्वः  कृशाश्व भए 





अस्य  यी कृशाश्वका छोरा पत्नीहरूका साथ पेन्द्रीं  इन्द्रसम्बन्धी 
सेनजित्  सेनजित् भए र॒ वनं  वन इष्टिं  यज्ञ 
तस्य  तिनका छोरा गतः  गए वतंयाञ्चक्रुः स्म  गरिदिए 


ताक्यार्थ निकुम्भका छोरा बर्हणाश्व, बर्हणाश्वका छोरा कृशाश्व र कृशाश्वका छोरा सेनजित् 
भए । सेनजित्का छोरा युवनाश्व भए । उनी सन्तानहीन भएका कारण अत्यन्त खिन्न भएर आफना 
सय पत्नीका साथमा वन गए। त्यहं एकाग्र चित्त भएका दयालु ऋषिहरूले यिनका लागि 
इन्द्रसम्बन्धी यज्ञ गरिदिए। 


राजा तद्यज्ञसदनं प्रविष्टो निरि तषिंतः। 
दुष्ट्वा रायानान् विप्रांस्तान् पपो मन्त्रजलं स्वयम् ॥ २७॥ 





पदार्थ यज्ञशालामा दष्ट्वा  देखेर 
राजा  राजा युवनाश्व प्रविष्टः  प्रवेश गरे त्यहां मन्त्रजलं  यज्ञमा अभिमन्त्रण 
निरि  रातमा तान्  ती गरी राखेको जल 
तषिंतः  तिर्खाएर विप्रान्  ब्राह्मणहरूलाई स्वयम्  आर्फैले 
५ पपो 
तद्यज्ञसदनं  ऋषिहरूको त्यस रायानान्  सुतेका पपो  पिए 


ताक्यार्थ राजा युवनाश्व रातको समयमा अत्यन्त तिर्खाएिर ऋषिहरूको यज्ञशालामा प्रवेश गरे । 
त्यहं उनले ब्राह्मणहरू सुतिरहेको देखेर यज्ञमा अभिमन्त्रण गरी राखेको जल आरफैले छिकी पिए । 


उत्थितास्ते निशाम्याथ व्युदकं कलां प्रभो । 
पप्रच्छुः कस्य कमेदं पीतं पुंसवनं जलम् ॥ २८॥ 


पदार्थ उत्थिताः  उठेका व्युदकं  जलरहित 
प्रभो  हे राजा परीक्षित् ते  ती ब्राह्मणहरूले निशाम्य  देखेर 
अथ  त्यसपच्छि बिहान कठरां  कलश पुंसवनं  पुत्र उत्पन्न गर्ने 


रामालन्द्री टीका 


नवम स्कन्ध 


जलम्  जल 
पीतं  पिदएको छ 


श्रीमद्भागवत 


इदं  यो 
कस्य  कसको 


२२०० 


अध्याय ९६ 


कमं  काम हो भनेर 
पप्रच्छुः  सोध्न थाले 


ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! त्यसपच्ि बिहान उठेका ती ब्राह्मणहरूले कलशमा जल नभएको देखेर 
पुत्र प्राप्तका लागि अभिमन्त्रण गरी राखेको कलशको जल कसले पियो ? भनी सोध्न लागे । 


राज्ञा पीतं विदित्वाथ ईङवरप्रहितेन ते। 
ईरवराय नम्चक्रुरहो देवबलं बलम् ॥ २९॥ 


पदढार्थ 

अथ  त्यसपछि 

ते  ती ब्राह्मणहरूले 
ईदवरप्रहितेन  भगवान्को 
प्रणाले 


राज्ञा  राजाद्रारा 

पीतं  जल पिद्एको कुरा 
विदित्वा  थाहा पाएर 
ईरवराय  भगवान्लाई 
नमर्चक्रुः  नमस्कार गरे 


अहो  आश्चर्य 
  ईश्वरको बल नै 
बलम्  वास्तविक बल दहो 





ताक्यार्थ ईश्वरको प्रेरणाले कलशको जल राजाले पिएको कुरा थाहा पाएका ब्राह्मणहरूले 
आश्चर्यचकित भई ईश्वरीय बल न वास्तविक बल हो भन्दै भगवान्लाई नमस्कार गरे। 


ततः कार उपावृत्ते कुक्षिं निभिं दक्षिणम् । 
युवनारवस्य तनयङ्चक्रवतीं जजान ह ॥ ३०॥ 


पदार्थ 
ततः  त्यसपछि 
भ 
कारे  योग्य समय 
उपावृत्ते  आएपच्ि 


युवनारवस्य  राजा युवनाश्वको 
दक्षिणम्  दाहिने 

कुक्षिं  कोखलाई 

निभिं  फोरेर 


चक्रवती  चक्रवर्ती राजा बनते 
तनयः  छोरो 
जजान ह  उत्पन्न भयो 





ताक्यार्थ त्यसपछि समय पुगेपछि युवनाश्वको दाहिने कोख फोरेर चक्रवर्ती राजा बन्ने 
लक्षणको छोरो उत्पन्न भयो । 


कं धास्यति कुमारोऽयं स्तन्ये रोरूयते भृराम्। 
मां घाता वत्स मा रोदीरितीन्द्रो देशिनीमदात् ॥ ३१॥ 





पढार्थ स्तन्ये  दुध  बाबु 

अयं  यो धास्यति  पिं भने मा रोदीः  नरोऊ 

कुमारः  शिशु ऋषिहरूको जिज्ञासामा इति  यस्तो भन्दै 

भृशम्  धेरै इन्द्रः  देवराज इन्द्रले देशिनीम्  आपनो चोरी ओला 
रोरूयते  रोद्रहेको छ यसले मां  मेरो अदात्  दिए बालकको 

कं  कसको घाता  पि्ंछ मुखमा राखिदिए 


रामालन्द्री टीका 


३९०१ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 


ताक्यार्थ भोकाएर रोदरेको त्यस शिशुलाई देखेर ऋषिहरूले यसले अब कसको दुध पिंछ ? 
भन्ने जिज्ञासा राखे । त्यसै वेला देवराज इन्द्रले भेरो पि्ंछ, बाबु नरोऊ भन्दे आफ्नो चोरी ओँलो 
बालकको मुखमा राखिदिए। 


न ममार पिता तस्य विप्रदेवप्रसादतः। 
युवनाश्वोऽथ तत्रेव तपसा सिद्धिमन्वगात् ॥ २२॥ 





पदार्थ विप्रदेवप्रसादतः  ब्राह्मण र॒ तत्र एव  त्यहीं नै 
तस्य  त्यस बालकका देवताको कृपाले तपसा  तपस्याद्रारा 
पिता  बाबु न ममार  मरेनन् सिद्धिम्  मुक्ति 
युवनारवः  राजा युवनाश्व अथ  त्यसपच्ि उनले अन्वगात्  प्राप्त गरे 


वाक्यार्थ पत्र जरन्मदा कोख चिरिए तापनि त्यस बालकका पिता युवनाश्व ब्राह्मण तथा 
देवताहरूको कृपाका कारण मरेनन् । त्यसपछि उनी त्यसै ठाडँमा तपस्या गरी मुक्त भए । 


त्रसदस्युरितीन्द्रो भ सक २ 
नद्रोऽङ्ग विदधे नाम तस्य वे। 
यस्मात् त्रसन्ति द्युद्धिग्ना दस्यवो रावणादयः ॥ ३३॥ 





पदढार्थ त्रसदस्युः  त्रसदस्यु रावणादयः  रावण आदि 
अङ्ग  हे प्रिय परीक्षित् इति  यस्तो दस्यवः  लुटेरा दानवहरू 
इन्द्रः  इन्द्रले विदधे  राखे उद्धिनाः  उराएर 
तस्य वै  त्यस बालकको हि  किनभने त्रसन्ति  तर्सिरहन्छन् 
नाम  नाम यस्मात्  तिनीदेखि 


ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! त्यस बालकसित रावण आदि लुटेरा दानवहरू उराएर सर्धैँ तर्सिनि 
हुनाले देवराज इन्द्रले उसको नाम त्रसहस्यु राखे। 


न्त न थ मान्धाता चक्रवत्य॑वनीं  
योवनारवोऽथ मान्धाता चक्रवत्यंवनीं प्रभुः। 
सप्तद्वीपवतीमेकः शशासाच्युततेजसा ॥ ३४ ॥ 





पढार्थ चक्रवतीं  चक्रवर्ती सप्तद्वीपवतीम्  सात द्वीप 
अथ  त्यसपछि प्रभुः  राजा भएर भएको 

योवनारवः  युवनाश्वका छोरा अच्युततेजसा  भगवान् अवनीं  पृथिवीमा 
मान्धाता  मान्धाता श्रीहरिको प्रभावले ररास  शासन गरे 
त्रसहस्युले एकः  एक्लै 


रामालन्द्री टीका 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


२९०२९ 


अध्याय ९६ 


वाक्यार्थ त्यसपछि युवनाश्वका छोरा मान्धाता त्रसहस्यु चक्रवर्ती राजा भए । उनले भगवान् 
श्रीहरिको आशीर्वादले एक्लै सात द्वीप भएको समग्र पृथिवीमा शासन गरे। 


ईजे च यज्ञं कतुभिरात्मविदुभूरिदक्षिणेः । 


९ ५  सवांत्मकमतीन्द्रियम्  
सवदवमय दव सवात्मकमतार ॥ २५ ॥ 


पढार्थ सवांत्मकं  सैका आत्मस्वरूप ।  यज्ञपुरुष 
आत्मविद्  आत्मज्ञानी अतीन्द्रियम्  इन्दरियद्रारा प्राप्त देवं  भगवान्को 
मान्धाताले गर्न नसकिने ईजे  आराधना गरे 
भूरिदक्षिणः  धरे दक्षिणा दिने सवैदेवमयं च  सम्पूर्ण 

क्रतुभिः  यज्ञरूद्रारा देवतास्वरूप 





ताक्यार्थ आत्मज्ञानी मान्धाताले धैरे दक्षिणा दिने यज्ञहरूद्वारा सम्पूर्ण जीवजगत्का 
आत्मस्वरूप, इन्दियद्वारा प्राप्त गर्न नसकिने सर्वदेवमय यज्ञपुरुष भगवानूको आराधना गरे । 


द्रव्यं मन्त्रो विधियंज्ञो यजमानस्तथत्विंजः । 
धर्मो देशर्च कालच सवेमेतद् यदात्मकम् ॥ ३६ ॥ 


पदढार्थ र  तथा एतत्  यी 

दरव्यं  सम्पूर्ण द्रव्य ऋत्विजः  यज्ञ गराउने सवेम्  सबै 

मन्त्रः  मन्त्रहरू ब्राह्मणहरू यदात्मकम्  जुन भगवान्कै 
विधिः  विधिविधान घमः  आचारविचार स्वरूप हृन् 

यज्ञः  यज्ञयागादि अनुष्ठान देशः च  स्थान र 

यजमानः  यज्ञकर्ता यजमान काठः च  समय 





ताक्यार्थ यज्ञमा आवश्यक द्रव्य, मन्त्र, विधिविधान, यज्ञयागादि अनुष्ठान, यज्ञकर्ता यजमान 
तथा यज्ञ गराउने ब्राह्मण, आचारविचार, स्थान र समय सबे भगवान्का ने स्वरूप हुन् । 


यावत् सूयं उदेति स्म यावच्च प्रतितिष्ठति । 
सर्वं तद् योवनाइवस्य मान्धातुः क्षत्रमुच्यते ॥ ३७ ॥ 





पदढार्थ यावत् च  जहां छोरा 

यावत्  जहांबाट प्रतितिष्ठति  अस्तारंछन् मान्धातुः  मान्धाताको 
सूयः  सूर्य सवं तत्  त्यो सबै कषेतरम्  राज्य 

उदेति  उदाउंछन् योवनाश्वस्य  युवनाश्वका उच्यते स्म  भनिन्थ्यो 


ताक्यार्थ जहांबाट सूर्य उदारंछन् र॒ जहाँ अस्तारंछन् त्यो सबै ठा युवनाश्वका छोरा 
मान्धाताको राज्य भनिन्थ्यो । 


रामालन्द्री टीका 


३२०३ 
नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 


   


राराबिन्दोदुहितरि बिन्दुमत्यामधान्नृपः। 
पुरुकुत्समम्बरीषं मुचुकुन्दं च योगिनम् ॥ 
तेषां स्वसारः पञ्चाशत् सोभरि वव्रिरे पतिम् ॥ ३८ ॥ 


पदार्थ अम्बरीषं  अम्बरीष तथा पञ्चारात्  पचास 

नृपः  राजा मान्धाताले योगिनम्  योगी स्वसारः  बहिनीहरूले 
राराबिन्दोः  शशबिन्दुकी मुचुकुन्दं च  मुचुकुन्द नामक ॒सोभरि  सौभरि ऋषिलाई 
दुहितरि  छोर तीन छोरा पतिम्  पतिको रूपमा 
बिन्दुमत्याम्  बिन्दुमतीमा अधात्  उत्पन्न गरे विरे  वरण गरे 
पुरुकुत्सं  पुरुकुत्स तेषां  ती पुरुकुत्स आदिका 





ताक्यार्थ राजा मान्धाताले शशबिन्दुकी छोरी बिन्दुमती नामकी पत्नीबाट पुरुकुत्स, अम्बरीष र 
मुचुकुन्द नामका तीन छोरा उत्पन्न गरे। यिनीहरूका पचास बहिनी थिए। तिनीहरूले सौभरि 
ऋषिलाई पतिको रूपमा वरण गरे । 


यमुनान्तजंरे मग्नस्तप्यमानः परं तपः। 

   मीनराजस्य  मेथुनधमिण  

निवृतिं मीनराजस्य वीक्ष्य मेथुनधमिणः ॥ ३९॥ 
जातस्पृहो नृपं विप्रः कन्यामेकामयाचत । 

सोऽप्याह गृह्यतां बह्यन् कामं कन्या स्वयंवरे ॥ ४०॥ 





पदार्थ निवृतिं  आनन्द मैथुनजन्य सः अपि  ती मान्धाताले पनि 
यमुनान्तजे  यमुनाको वीक्ष्य  देखेर जह्यन्  हे ब्राह्मणदेव 
जलभित्र जातस्पृहः  कामभावना स्वयंवरे  स्वयंवरमा 

मग्नः  इडबेर जागेका कामं  इच्छाअनुसार 

परं  कठोर विप्रः  ब्राह्मण सौभरिले कन्या  कन्या 

तपः  तपस्या नृपं  राजा मान्धातासंग गृह्यतां  ग्रहण गर्नुहोस् 
तप्यमानः  गरिरहेका सौभरिले एकां  एडी आह  भने 

मेथुनधर्मिणः  जोडी भएर रहने कन्यां  छोरी 

मीनराजस्य  ठलो माछको अयाचत  मागे 


ताक्यार्थ सौभरि ऋषिले यमुनाको जलभित्र डुबेर कठोर तपस्या गरिरेका धिए । त्यस क्रममा 
एक दिन जोडी भएर रहेको दलो मादछाको मेथुनजन्य सुख देखेर कामासक्त भएका उनले राजा 
मान्धातासंग एउटी कन्या मागे। राजाले पनि उनलाई स्वयंवरमा गई इच्छाअनुसार कन्या वरण 
गर्नुहोस् भने। 


रामालन्द्री टीका 


२९०४ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 


स विचिन्त्याप्रियं स्त्रीणां जरगेऽयमसन्मतः। 
वलीपलित एनत्क इत्यहं प्रत्युदाहृतः ॥ ४१॥ 





पदार्थ वलीपलितः  चाउरी परेको इति  यस्तो 

सः  ती सौभरि ऋषिले तथा कपाल फुलेको विचिन्त्य  सोचेर 

अहं  मलाई एजत्कः  शरीर काम्ने पुरुष अप्रियं  मन नपर्ने गरी 

अयं  यो स्त्रीणां  स्त्रीहरूका लागि प्रत्युदाहृतः  उत्तर दिएका हुन् 
जरठः  बुढो असन्मतः  योग्य छैन भन्ने भन्ने बुे 


ताक्यार्थ छाला चाउरिएको, कपाल फुलेको र थरथर काम्दै गरेको म॒ जस्तो बुढो मान्छे 
स्त्रीहरूका लागि योग्य हैदेन भन्ने सोचेर राजाले मलाई यस्तो अप्रिय उत्तर दिएका हुन् भन्ने कुरा 
सौभरि ऋषिले बुरे । 


साधयिष्ये तथात्मानं सुरस्तीणामपीप्सितम् । 
किं पुनम॑नुजेन्द्राणामिति व्यवसितः प्रभुः ॥ ४२॥ 


पदढार्थ साधयिष्ये  बनारु, जुन मुजेन्द्राणाम्  मानव 
प्रभुः  सामर्थ्यवान् सौभरि सुरस्त्रीणां  देवस्त्रीले कन्याहरूको त 

ऋषिले अपि  पनि किं के कुरा भयो र 
आत्मानं  आफूलाई ईप्सितम्  चाहनेछन् इति  यस्तो 

तथा  त्यस्तो पुनः  फेरि व्यवसितः  निश्चय गरे 





ताक्यार्थ सामर्थ्यवान् सौभरि ऋषिले आफू मानव कन्याका लागि मात्र नभएर देवस्त्रीहरूका 
लागि समेत राम्रो लागने स्वरूपवाला बन्दद्ु भन्ने निश्चय गरे । 


मुनिः प्रवेशितः क्षत्त्रा कन्यान्तपुरमृद्धिमत्। 
वृतश्च राजकन्याभिरेकं पञ्चाशता वरः ॥ ४३॥ 





पदढार्थ कन्यान्तपुरं  राजकुमारीहरूको राजकुमारीहर्द्रारा पनि 
क्षत्रा  दरबारका रक्षकहरुद्वारा निवासस्थानमा एकः  एड 

मुनिः  दिव्य स्वरूप धारण प्रवेशितः  पुय्याइएका वरः  सौभरि ऋषि पतिको 
गरेका सौभरि ऋषि पञ्चाराता  ती पचास रूपमा 

ऋद्धिमत्  वैभवशाली राजकन्याभिः च  वृतः  वरण गरिए 


ताक्यार्थ दिव्यस्वरूप धारण गरेका सौभरि ऋषिलाई दरबारका रक्षकहरूले राजकुमारीहरू 
भएको ठाँमा पुय्याइदिए । ती पचासै राजकुमारीहरूले एडउटे सौभरि ऋषिलाई पतिको रूपमा 
वरण गरे। 


रामालन्द्री टीका 


२९०५ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 
     अ त 
तासां कलिरभूद् भूयांस्तदर्थेऽपोद्य सोहदम्। 
ममानुरूपो नायं व इति तद्गतचेतसाम् ॥ ४४ ॥ 
पदार्थ सोहदम्  आपसको प्रेम न  योग्य छैनन् भन्दै 
इति  यसप्रकार अपोह्य  त्यागेर भूयान्  ठलो 
तद्गतचेतसाम्  ती सौभरि अयं  यी कलिः  फ्गडा 
ऋषिमा चित्त आसक्त भएका मम  मेरा लागि अभूत्  भयो 
तासां  ती राजकन्याहरूको अनुरूपः  योग्य छन् 
तदे  ती ऋषिका लागि वः  तिमीहरूलाई 





वाक्यार्थ यसप्रकार ऋषिमा आसक्त भएका राजकन्याहरूका बीचमा यी मेरा लागि योग्य छन्, 
अरूलाई योग्य छैनन् भन्दै आपसी प्रेम त्यागेर ठुलो रगडा भयो । 


स बहूचस्ताभिरपारणीय तपश्रियानघ्यंपरिच्छदेषु । 

गृहेषु नानोपवनामलाम्भःसरःसु सोगन्धिककाननेषु ॥ ४५॥ 
महारह॑शय्यासनवस्रभूषणस्नानानुरेपाभ्यवहारमाल्यकेः । 
स्वलङकुतस्त्रीपुरुषेषु नित्यदा रेमेऽवुगायदुद्धिजम्गवन्दिषु ॥ ४९ ॥ 


पदार्थ सोगन्धिककाननेषु  सुगन्धित  
बहूचः  ऋग्वेदी वनहरूमा वुलेपाभ्यवहारमाल्यकेः  

सः  ती सौभरि ऋषिले स्वलङकुतस्त्रीपुरुषेषु  सुसज्जित बहुमूल्य शय्या, आसन, कपड़ा, 
अपारणीयतपःश्रिया  अपार स्त्रीपुरुषले युक्त गरगहना, जलक्रीडा, सुगन्धित 


तपस्याको प्रभावले अनुगायटुद्धिजमभृद्गवन्दिषु  मिठो 


९  


चन्दनादि लेपन, मिगमिठा 


अनघ्यपरिच्छदेषु  अमूल्य स्वरमा गुन्गुनारँदे गरेका पक्षी, भोजन तथा पुष्पमालाहरुद्रारा 
सामग्रीले युक्त भंवरा र स्तुतिपाठकर्ताहरुद्रारा नित्यदा  सर्च 
नानोपवनामलाम्भःसरम्सु  सुशोभित रेमे  रमण गरे 

विविध बर्गैचा, स्वच्छ पानी गृहेषु  महलहरूमा 





भएका पोखरी तथा ताभिः  ती राजकन्याहरूसंग 
ताक्यार्थ ती सौभरि ऋषिले आफ्नो अपार तपस्याको प्रभावले बहुमूल्य सामग्री, विविध 
बरगँचा, स्वच्छ पानी भएका पोखरी र सुगन्धित वन, सेवकका रूपमा रहेका सुसज्जित स्त्री 
पुरुषले युक्त एवं मिढठो स्वरमा गुन्गुनारदे गरेका पक्षी, भंवरा तथा स्तुतिपाठकर्ताहरुद्रारा सुशोभित 
भएका महलहरूमा बहुमूल्य शय्या, आसन, कपड़ा, गरगहना, जलक्रीडा, सुगन्धित चन्दनादि 
लेपन, मिठामिठा भोजन तथा पुष्पमालाहरुद्रारा सम्पन्न भई आपना पत्नीहरूसंग विहार गर्न 
लागे। 


रामालन्द्री टीका 


२९०६ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 


यदुगाहंस्थ्यं तु संवीक्ष्य सप्तद्वीपवतीपतिः । 
विस्मितः स्तम्भमजहात् साव॑भोमश्रियान्वितम् ॥ ४७ ॥ 


पदार्थ सप्तद्वीपवतीपतिः  सात द्रीपले साव॑भोमभियान्वितम्  चक्रवर्ती 
यद्गाह॑स्थ्यं तु  जसको गृहस्थी यक्त पृथिवीका मालिक राजाको कान्तिलि युक्त हूनुको 
सुखलाई मान्धाताले स्तम्भं  घमन्डलाई 

संवीक्ष्य  देखेर विस्मितः  आश्चर्यचकित भएर अजहात्  त्यागिदिए 





वाक्यार्थ सौभरि ऋषिको गृहस्थी सुखलाई देखेर चकित भएका राजा मान्धाताले सात द्रीपले 
युक्त पुथिवीको राजा हँ भन्ने घमन्ड त्यागिदिए। 


५    न    न्द 
प्व गृहष्वामरता वषयान् वावयः सखः । 


सेद  


सेवमानो न चातुष्यदाज्यस्तोकेरिवानलः ॥ ४८ ॥ 


पढार्थ विविधः  विविध प्रकारका अनलः इव  आगो 
एवं  यसप्रकार सुखैः  सुखहरू विषयान्  ती विषयहरूबाट 


गृहेषु  घरमा गृहस्थाश्रममा सेवमानः च  सेवन गरे तापनि न अतुष्यत्  सन्तुष्ट भएनन् 
अभिरतः  आसक्त भएर आज्यस्तोकैः  धिका थोपाले 
ताक्यार्थ जसरी धिडका थोपा चढाउनाले आगो निभ्देन खन् बल्छ त्यसै गरी गृहस्थाश्रममा 
आसक्त भएर अनेक प्रकारका विषय सुख प्राप्त गरे तापनि सौभरि ऋषि सन्तुष्ट भएनन्। 





स कदाचिदुपासीन आत्मापहवमात्मनः। 
ददं बहूचाचायां मीनसङ्गसमुत्थितम् ॥ ४९॥ 


पदार्थ बहुचाचायंः  ऋग्वेदका आचार्य आत्मनः  आपनो 

कदाचित्  कुनै समय सः  ती सौभरि ऋषिले आत्मापह्नवं  आत्माको पतन 
उपासीनः  उपासना गरेर मीनसङ्गसमुत्थितम्  माछाको ददं  देखे 

बसेका सङ्गतले उत्पन्न भएको 





ताक्यार्थ कुनै समय ऋग्वेदका आचार्य सौभरि ऋषि उपासना गरेर बसेका धिए, त्यस वेला 
उनले माछाको सङ्गतबाट आफ्नो पतन भएको कुरा अनुभव गरे । 


अहो इमं पश्यत मे विनारां तपस्विनः सच्चरितव्रतस्य । 
अन्तजटठे वास्चिरप्रसङ्गात् प्रच्यावितं बह्म चिरं धृतं यत् ॥ ५०॥ 
पढार्थ अहो  अहो सच्चरितव्रतस्य  


रामालन्द्री टीका 


२२०७ 


नवम स्कन्ध 


सदाचारव्रतको पालना गर्न 
तपस्विनः  तपस्वी 

मे  मेरो 

इमं  यो 

विनाशं  पतन 


श्रीमद्भागवत 


परयत  हेर 

अन्तजेठे  यमुनाको जलभित्र 
देखेको 

वारिचरप्रसङ्गात्  माछको 
मेथुनप्रसङ्गले मैले आफ्नो 


अध्याय ९६ 


यत्  जुन 

चिरं  धेर समयदेखि 
धृतं  धारण गरिराखेको 
ब्रह्म  ब्रह्मतेज 
प्रच्यावितम्  नष्ट गरियो 





ताक्यार्थ अहो ! तपस्वी, सदाचार व्रतको पालन गर्ने मेरो यसप्रकारको पतनलाई हेर। जलभित्र 
माछाको मैथुनक्रीडा देखेर मेले आफ्नो धरे समयदेखि धारण गरेको ब्रह्मतेजलाई नष्ट पार । 


सद्धं त्यजेत मिथुनवतीनां मुमुक्षुः 


   


सवांत्मना न विसृजेद् बहिरिन्द्रियाणि । 


एकश्चरन् रहसि चित्तमनन्त ईशे 
युञ्जीत तटुव्रतिषु साधुषु चेत् प्रसङ्गः 


पदार्थ 

मुमुष्षुः  मोक्ष चाहने व्यक्तिले 
मिथुनव्रतीनां  मैथुनकामी 
प्राणीहरूको 

सङ्खं  सङ्गत 

त्यजेत  त्यागोस् 

इन्द्रियाणि  आपना 
इन्द्रियहरूलाई 


सवात्मना  कत्ति पनि 
बहिः  बाहिरका विषयमा 
न विसृजेत्  नलगाओस् 
नछाडोस् 

एकः चरन्  एक्लै बसेर 
रहसि  एकान्तमा 

चित्तं  मनलाई 

अनन्ते  सर्वव्यापक 


॥ ५९ ॥ 


ईरो  परमात्मामा 

युञ्जीत  लगाओस् 

चेत्  यदि कयैसंग 

प्रसङ्गः  सङ्गत गर्नु छ भने 
तदुत्रतिषु  ती भगवानूका 
प्रेमी 

साधुषु  सज्जन भक्तहरूसंग 





गरोस् 


ताक्यार्थ मोक्षको चाहना गर्ने व्यक्तिले मैथुनकामी प्राणीहरूको सङ्गत छोडिदेओस्। इन्द्रियलाई 
बहिर्मुख हुन कत्ति पनि नदेओस्। एक्लै बसेर एकान्तमा मनलाई सर्वव्यापक परमात्मामा 


लगाइदेओस्। यदि कसैसंग सङ्गत गर्नु छ भने भगवान्का भक्तहरूसंग मात्र सङ्गत गरोस्। 


एकस्तपस्व्यहमथाम्भसि मत्स्यसङ्गात् 
पञ्चाशदासमुत पञ्चसहस्रसगंः। 
नान्तं बजाम्युभयकृत्यमनोरथानां 


  अ 


मायारुणेहंतमतिर्विंषयेऽथंभावः ॥ ५२ ॥ 


पदार्थ एकः  एक्लै 


अहं  म पहिला 


अथ  त्यसपछि 


तपस्वी  तपस्यामा लीन धिं अम्भसि  जलभित्रको 


रामालन्द्री टीका 


३२०८ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 
मत्स्यसञ्खात्  माछाको सङ्गतले रूपमा पांच हजार भणं उभयकृत्यमनोरथानां  इहलोक 
पञ्चाशत्  पचास मायारुणेः  मायाका गुणले र परलोकका चाहनाहरूको 
आसम्  भणं हृतमतिः  बुद्धि खोसिएर अन्तं  समाप्तिमा 

उत  फेरि विषये  भोग विषयलाई न चजामि  कहिल्यै पुण्दिनँ 
पञ्चसहस्रसगंः  सन्तानका अर्थभावः  सत्य सम्म्ने म 





ताक्यार्थ म पहिला एक्लै तपस्या गर्थँ । त्यसपछि जलभित्र देखेको मादछाको मेथुनप्रसङ्गबाट 
पचास ओटी पत्नीको पति बर्नँ। फेरि सन्तानको रूपमा म पाँचहजार भर्णं। मायाले बुद्धि हरण 
गनलि मेले संसारका विषयलाई ने सत्य सम्िनि थालँ। इहलोक र परलोकसम्बन्धी मेरा 
चाहनाहरू कटहिल्यै पूरा भएनन्। 

वितरण माधथिका तीन श्लोकमा सौभरिको पश्चात्ताप वर्णन गरिएको छ । मानिस कटहिलेकहीं 
यस्तो अप्रत्याशित गल्ती गर्न पुग्छ, जसको जानकारी उसलाई धरे कुरा बिग्रिसकेपचछ्छि हुने गर्द । 
त्यसैले कामनाको वेगमा बग्ने व्यक्तिहरूको जीवन पश्चात्तापले भरिएको हुन्छ । कहां 
ब्रह्मचर्यव्रतमा रहेर ब्रह्मचिन्तनमा समय बिताउने ऋषि, कहां पचास पत्नीहरूसंग सुख भोगी 
संसारमा भुल्ने विषयी व्यक्ति। यी दुबे एडटै व्यक्ति हुन सक्लान् र ? तर यहाँ यस्ते भएको छ। 
यो सब गराउने सूत्रधार मनने हो, जसमा उठेको कामनालाई सौभरिले वास्ता नगरी बदन 
दिएका थिए । पहाडबाट खसेको मान्छे फेदी्म नपुगी नरोकिए ४ कामनाद्रारा वशीभूत भएको 
व्यक्ति पनि धरे हन्डर नखाई चेत्दैन। यही आप्नो अनुभूति अरूलाई सुनाँदे सौभरि ऋषि 
भन्छन् साधकले स्त्रीपुरुषमा आसक्त संसारीहरूको सङ्गत छाडिदिनुपर्छ। कसे गरी पनि 
इन्द्रियहरूलाई बाहिर जान दिनुर्हँदेन । सङ्गत गर्न परे भगवद्भक्तहरूसंग गर्नुपर्वछ । म पहिला एडटै 
तपस्वी धिं, दुईटा माले खेलेको देख्नाले कामवासनाद्रारा अभिभूत भई पचास पत्नीको पति 
भं र अब त छोराहरू समेत गर्दा हजारौँःको सड्ख्यामा भडइसके । अ पनि मलाई यो लोक र 
परलोकका लागि गरिने कर्मर त्योद्रारा प्राप्त हुने फलको आसक्तिले छाडेको छैन । यो अनन्त 
तुष्णाको पूर्णता कहिल्यै हुन सक्देन। सौभरिले यो अन्तहीन दुःखदायक यात्राको मूल क्षणिक 
विषयहरूमा गरिने सत्यताको धारणालाई मानेका छन् । संसारका पदार्थहरू मिथ्या हुन्, तर यिनमा 
सत्य बुद्धि गरियो भने मानिसको सम्पूर्ण ध्यान यसैलाई प्राप्त गर्नेतफं लाग्छ। सपनाको पदार्थ 
पाउन र सपनाको संसारलाई बनाउन कोही लागिपर्दछछ र ? त्यसै गरी यो संसाररूप नाटक पनि 
प्राणीहरूको अनादि भ्रमको कारणले देखिएको मात्र हो । पदार्थहरूमा सदबुद्धि गर्नु नै अनर्थको 
मूल हो भन्ने कुरा यहाँ प्रतिपादन गरिएको छ। 


एवं वसन् गृहे काठ विरक्तो न्यासमास्थितः । 
वनं जगामानुययुस्तत्पत्न्यः पतिदेवताः ॥ ५२॥ 


पदार्थ कालं  केही समय वसन्  बस्दै गरेका सौभरिले 
एवं  यसप्रकार विचार गर्दै गृहे  घरमा विरक्तः  विषयभोगदेखि विरक्त 


रामालन्द्री टीका 


३९०९ 
नवम स्कन्ध 


भएर 
न्यासं  संन्यास 
आस्थितः  ग्रहण गरे र 
वनं  वनमा 


श्रीमद्भागवत 


जगाम  गए 

पतिदेवताः  पतिलाई नै देवता 
मान्ने 

तत्पत्न्यः  उनका पचास 





अध्याय ९६ 


पत्नीहरूले पनि उनैको 
अनुययुः  अनुसरण गरे 


ताक्यार्थ यसप्रकार केही समयसम्म घरमा बसेर विरक्त भएका सौभरिले संन्यास ग्रहण गरेर 
वनमा गए । पतिलाई देवता मानने उनका पत्नीहरूले पनि उनैको अनुसरण गरे । 


तत्र तप्त्वा तपस्तीक्ष्णमात्मकरांनमात्मवान् । 
सहेवाग्निभिरात्मानं युयोज परमात्मनि ॥ ५४ ॥ 


पदढार्थ 

आत्मवान्  संयमी सौभरि 
ऋषिले 

तत्र  त्यस वनमा गणएर 


तपः  तपस्या 

तप्त्वा  गरेर 
आत्मकरशंनं  शरीरलाई 
सुकाएर 


साथमा 
आत्मानं  आफूलाई 
परमात्मनि  परमात्मामा 
युयोज  जोडे लीन गराए 





तीक्ष्णं  कठोर अग्निभिः सह एव  अग्निका 
ताक्यार्थ संयमी सौभरि ऋषिले वनमा गएर कठोर तपस्या गरे । तपस्याले उनको शरीर सुक्यो । 
त्यसपच्ि उनले अग्निका साथमा आफूलाई परात्मामा लीन गराए। 


ताः स्वपत्युमंहाराज निरीक्ष्याध्यात्मिकीं गतिम् । 
अन्वीयुस्तत्प्रभावेण अग्निं शान्तमिवाचिंषः ॥ ५५॥ 
गतिम्  गतिलाई 


पदार्थ अग्निं  अग्निमा 


महाराज  हे महाराज निरीक्ष्य  देखेर शान्तम् इव  लीन भए यै 
ताः  उनका ती पत्नीहरू पनि तत्प्रभावेण  ती पतिको अन्वीयुः  पतिक अनुसरण गरे 
स्वपत्युः  आप्ना पतिको प्रभावले 





आध्यात्मिकीं  आध्यात्मिक अचिंषः  ज्वालाहरू 
ताक्यार्थ हे महाराज परीक्षित् ! उनका पत्नीहरूले पनि आपफ्ना पतिको आध्यात्मिक परम 
गतिलाई देखे। त्यसपछि जसरी ज्वालाहरू अग्निमा लीन हुन्छन् त्यसै गरी पतिको प्रभावले 
उनीहरूले पनि पतिके अनुसरण गरे । 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां नवमस्कन्धे 
सोभर्याख्याने षष्ठोऽध्यायः ॥ ६॥ 


रामालन्द्री टीका 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


अथ सप्तमोऽध्यायः 


३२९० 


अध्याय ७ 


राजा त्रिशङ्कु र हरिश्चन््रको कथा 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
मान्धातुः पुत्रप्रवरो योऽम्बरीषः प्रकीतिंतः। 
पितामहेन प्रवृतो योवनाश्वङ्च तत्सुतः ॥ 
हारीतस्तस्य पुत्रोऽभूल्मान्धातुप्रवरा इमे ॥ १ 


पदढार्थ पितामहेन  हजुरबुबा 

मान्धातुः  मान्धाताका युवनाश्वले 

पुत्रपरवरः  सबेभन्दा योग्य छोरा प्रवृतः  पुत्रूपमा स्वीकार गरे 
यःजो तत्सुतः  ती अम्बरीषका छोरा 
अम्बरीषः  अम्बरीष नामले योवनाङ्वः  यौवनाश्व भए 
प्रकीतिंतः  प्रसिद्ध भए तस्य च  ती यौवनाश्वका 
उनलाई पुत्रः  छोरा 





हारीतः  हारीत 

अभूत्  भए 

इमे  यिनै तीन 

मान्धातुप्रवराः  मान्धताका वंश 
चलाउने भए 


ताक्यार्थ मान्धाताका छोराहरूमध्ये सर्वश्रेष्ठ अम्बरीष थिए। उनलाई उनका हजुरुबा 
युवनाश्वले पुत्रका रूपमा स्वीकार गरे। अम्बरीषका छोरा यौवनाश्व भए र यौवनाश्वका छोरा 


हारीत भए । यिन तीन जनाले मान्धाताको वंश चलाए। 
नम॑ंदा भ्रातृभिर्दत्ता पुरुकुत्साय योरगेः। 
तया रसातलं नीतो मुजगेन्द्रप्युक्तया ॥ २॥ 


पढार्थ नम॑दा  नर्मदा 

उरगेः  नाग पुरुकुत्साय  पुरुकुत्सलाई 
भ्रातृभिः  दाजुहरूद्रारा दत्ता  दिद्रएकी थिडन् 
याजो भुजगेन्द्रपयुक्तया  नागका राजा 





वासुकिको आज्ञा पाएकी 

तया  ती नर्मदाद्रारा पुरुकुत्स 
रसातलं  रसातलमा 

नीतः  लगिए 


ताक्यार्थ नागहरूले आप्नी बहिनी नर्मदाको विवाह पुरुकुत्ससंग गरिदिए। नागका राजा 


वासुकिको आज्ञाले ती नर्मदाले पुरुकुत्सलाई रसातलमा लगिन्। 


गन्धर्वांनवधीत् तत्र वध्यान् वे विष्णुराक्तिधृक् । 
नागाल्लब्धवरः सर्पादभयं स्मरतामिदम् ॥ ३॥ 


रामालन्द्री टीका 


३२९१ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
पदार्थ ः  निश्चयरूपमा 

तत्र  त्यो रसातलमा पुगेका वध्यान्  मार्न योग्य 
पुरुकुत्सले गन्धवान्  गन्धर्वहरूलाई 


विष्णुराक्तिधक्  भगवान्को अवधीत्  मारे 
विष्णुको शक्तिले सम्पन्न भएर नागात्  नागहरूबाट 


अध्याय ७ 


ठन्धवरः  वरदान प्राप्त गरेको 
इद्म्  यो प्रसङ्ग 

स्मरताम्  सम्स्निलाई 
सपात्  सर्पदेखि 

अभयम्  उर हैदेन 





ताक्यार्थ रसासतलमा पुगेका पुरुकुत्सले भगवान् विष्णुको शक्तिले सम्पन्न भएर मार्न योग्य 
गन्धर्वहरूलाई मारे। नागहरूले उनलाई वरदान दिए। यो प्रसङ्ग जसले स्मरण गर्दछछ त्यसलाई 


सर्पबाट डर हदेन। 


त्रसदस्युः पौरुकुत्सो योऽनरण्यस्य देहकृत् । 


हय॑रवस्तत्सुतस्तस्मादरुणो ऽथ त्रिबन्धनः ॥ ४॥ 


पदार्थ 

पौरुकुत्सः  पुरुकुत्सका पुत्र 
त्रसदस्युः  त्रसहस्यु भए 

यः  जुन त्रसदस्यु 


य  अनरण्यका 
देहकृत्  जन्मदाता भए 
तत्सुतः  ती अनरण्यका छोरा 
हयंशवः  हर्यश्व भणए 


तस्मात्  ती हर्यश्वबाट 
अरुणः  अरुण र 

अथ  यसपचछ्छि अरुणबाट 
त्रिबन्धनः  त्रिबन्धन भए 





ताक्यार्थ पुरुकुत्सका छोरा त्रसदस्यु थिए। उनका छोरा अनरण्य भए । अनरण्यबाट हर्यश्व, 


हर्यश्वबाट अरुण र अरुणबाट त्रिबन्धन नामक छोरा भरए। 


तस्य सत्यव्रतः पुत्रस्तरशङ्करिति विश्रुतः । 


्राप्तश्चाण्डाकतां शापाद् गुरोः कोशिकतेजसा ॥ ५॥ 


 देखिन्छन् यिनी 
दवेः  देवताहरुद्रारा 
अवाकूरिराः  उधो मृन्टो 
लगाएर 

पातितः  स्वर्गबाट 


सरारीरो गतः स्वगंमद्यापि दिवि दुश्यते । 
श  भर, अ श  
पातताञवाकूाशरा दवस्तनव स्ताम्भता बलात् ॥ ६॥ 
पदढार्थ चाण्डाकतां  चाण्डाल 
तस्य  ती त्रिबन्धनका प्राप्तः  बनेका उनी 
पुत्रः  छोरा कोशिकतेजसा  विश्वामित्रको 
सत्यव्रतः  सत्यव्रत प्रभावले 
त्रिशङ्कुः  त्रिशङ्कु सदारीरः  शरीरसहित 
इति  यस नामले स्वम्  स्वर्ग 


गतः  गएका थिए ती 
अदय अपि  आज पनि 
दिवि  आकाशमा 


विश्रुतः  प्रसिद्ध भए 
गुरोः  गुरुको र पिताको 
शापात्  श्रापबाट 


खसालिएका थिए तर 

तेन  ती विश्वामित्र ऋषिद्रारा 
बलात् एव  उनको तपोबलले 
आकाशमा नै 





रामालन्द्री टीका 


३२९२ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 


स्तम्भितः  अड्याइदिए 

ताक्यार्थ त्रिबन्धनका छोरा सत्यत्रत त्रिशङ्कु नामले पनि प्रसिद्ध भए। यी त्रिशडकु गुरु र 
पिताको श्रापले चाण्डाल बनेका धथिए तर पनि विश्वामित्रको प्रभावले उनी सशरीर स्वर्ग गए। 
देवताहरूले उनलाई उधो मुन्टो लगाएर स्वर्गबाट खसालिदिएका धिए, तर विश्वामित्रले आफ्नो 
तपोबलद्रारा उनलाई आकाशम अड्याइदिए । ती आज पनि आकाशमा देखिन्छन् । 


    हरिदिचन्द्रो    ् 
्रेशङ्वो न्द्रो विरवामित्रवसिष््योः। 
यन्निमित्तमभूद् युद्धं पक्षिणोबहुवाषिकम् ॥ ७ ॥ 


पढार्थ पक्षिणोः  चराका रूपमा युद्धं  युद्ध 
तरदाङ्वः  त्रिशडकुका छोरा विष्वामित्रवसिष्ठयोः  अभूत्  भयो 


हरिद्चन्द्रः  हरिश्चन्द्र थिए 
यन्निमित्तं  जसका कारण 


विश्वामित्र र वसिष्ठका बीच 
बहुवार्षिकम्  धेर वर्षसम्म 





ताक्यार्थ त्रिशडकुका छोरा हरिश्चन्द्र थिए । यिनैका कारण विश्वामित्र र वसिष्ठको चराका 
रूपमा धरे वर्षसम्म युद्ध भयो । 


र अ   
सोऽनपत्यो विषण्णात्मा नारदस्योपदेशतः । 
वरुणं शरणं यातः पुत्रो मे जायतां प्रभो ॥ ८ ॥ 





पदार्थ उपदेशतः  उपदेशबाट मे  मेरो 

अनपत्यः  सन्तान नभएका वरुणं  वरुण देवताको पुत्रः  छोरो 

सः  ती हरिश्चन्द्र रारणं  शरणमा जायताम्  जन्मियोस् भनी 
विषण्णात्मा  खिन्न हदि यातः  गएर प्रार्थना गरे 

नारदस्य  नारदको प्रभो  हे प्रभु 


ताक्यार्थ सन्तान नभएका कारण खिन्न भएका हरिश्चन्धले नारदजीको उपदेशले वरुण 
देवताको शरणमा पुगेर हे प्रभु ! मेरो छोरो जन्मियोस् भनी प्रार्थना गरे। 


 वीरो से ५  अ   
यदि वीरो महाराज तेनैव त्वां यजे इति । 
तथेति वरुणेनास्य पुत्रो जातस्तु रोहितः ॥ ९॥ 


पढार्थ तेन एव  त्यसैद्रारा तथा इति  त्यस्तै होस् भने 
राजा हरिश्चन्द्रले त्वां  हजुरलाई त्यसपछि 

महाराज  हे वरुण महाराज यजे  यजन गर्द अस्य  यी हरिश्चन््रको 
यदि  यदि इति  यस्तो भने रोहितः  रोहित नाम गरेको 





वीरः  वीर पुत्र भयो भने वरुणेन तु  वरुणले पनि पुत्रः  छोरो 


रामालन्द्री टीका 


३२९३ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 


जातः  जन्मियो 
ताक्यार्थ वरुणको शरणमा पुगेका राजा हरिश्चन्द्रले हे वरूण महाराज ! यदि मलाई वीर पुत्र 
प्राप्त भयो भने म त्यसैद्रारा हजुरको यजन गर्नु भने। वरुणले पनि त्यस्तै होस् भने वरदान 
दिए । त्यसपछि हरिश्चन्द्रको रोहित नाम गरेको छोरो जन्मियो । 

जातः सुतो ह्यनेनाङ्ग मां यजस्वेति सोऽब्रवीत् 

यदा पशुनिंदंशः स्यादथ मेध्यो भवेदिति ॥ १०॥ 


पढार्थ अनेन हि  यसै छोराद्रारा पञ्युः  यज्ञपशुरूप पुत्र रोहित 
त्यसपछि मां  मलाई निदंशः  दश दिनको 

सः ती वरुणले यजस्व इति  यजन गर भनेर स्यात्  ह॒न्छ 

अखं  हे प्रिय राजा अन्वीत्  भने त्यसपछि अथ  तब मात्र 

सुतः  छोरो हरिश्चन्द्रले मेष्यः  पवित्र योग्य 

जातः  जन्मियो अब यदा  जहिले भवेत् इति  ह॒न्छ भने 





वाक्यार्थ रोहित जन्मिएपछ्ि वरुणले राजा हरिश्चन््रलाई तिग्रो छोरो जन्मियो अब प्रतिज्ञा 
अनुसार त्यसैद्रारा मेरो पूजा गर भने। त्यसपचछि राजाले पशु पुत्र रोहित जब दश दिनको हुन्छ 
तब मात्र यज्ञका लागि योग्य हृन्छ भन्ने उत्तर दिए । 


  यजस्वेत्याह भ 
निदे च स आगत्य यजस्वेत्याह सोऽजवीत्। 


   


दन्ताः पशोयंज्जायेरन्नथ मेध्यो भवेदिति ॥ ९१॥ 





पढार्थ आह  भने त्यसपच्छि जायेरन्  उम्रन्छन् 
निदेशे च  दश दिन भएपछि सः  ती हरिश्चन्रले अथ  तब मात्र 
आगत्य  आएर यत्  जब मेष्यः  पवित्र 

सः  ती वरुणले पशोः  बलि दिने पशुको भवेत् इति  हुन्छ भनेर 
यजस्व इति  यजन गर भनेर दन्ताः  दात अनवीत्  भने 


ताक्यार्थ दश दिन बितेपछ्ि फेरि आएर वरुणले अब मेरो यज्ञ गर भने तर हरिश्चन्द्रले जब 
दांत उग्नन्छन् तब मात्र यो बलि दिन योग्य हृन्छ भन्ने उत्तर दिए। 


दन्ता जाता यजस्वेति स प्रत्याहाथ सोऽबवीत्। 
यदा पतन्त्यस्य दन्ता अथ मेध्यो भवेदिति ॥ १२॥ 


पढार्थ जाताः  उभ्रिए अब अथ  त्यसपच्छि 
सः  ती वरुणदेवताले यजस्व इति  पूजा गर भनेर सः  ती राजा हरिश्चन्द्रले 
दन्ताः  दांत प्रत्याह  भने यदा  जब 


रामालन्द्री टीका 


२२९४ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 
अस्य  यस बालकका पतन्ति  ठन् तब मात्र भवेत् इति  हने भनेर 
दन्ताः  दांत दुधे दांत मेष्यः  पवित्र अनवीत्  भने 


ताक्यार्थ दांत उभ्रिसकेपल्ि आएर वरुणले अब यज्ञ गर भने तर राजा हरिश्चनद्रले जब यसका 
दुधे दाँत करन्, त्यसपछि मात्र यज्ञका निम्ति योग्य हुन्छ भन्ने जबाफ दिए । 


    


पशोर्निपतिता दन्ता यजस्वेत्याह सोऽ बवीत्। 
यदा पोः पुनद॑न्ता जायन्तेऽथ पड्ुः शुचिः ॥ १३॥ 


पढार्थ आह  भने जायन्ते  उम्रन्छन् तहिले मात्र 
सः  ती वरुणले अथ  त्यसपच्छि परुः  यज्ञीय पशु 

पशोः  रोहितरूप पशुको यदा  जहिले शुचिः  पवित्र हुन्छ 

दन्ताः  दांत पशोः  यस पत्ररूप पशुको अब्रवीत्  भने 

निपतिताः  ररे अब पुनः  फेरि 

यजस्व इति  यज्ञ गर भनेर दन्ताः  दत 





तवाक्यार्थ दुध दांत खरिसकेपचछ्ि फेरि आएर वरुणले यसको दांत एरिसके, अब यज्ञ गर भने। 
तर फेरि पनि हरिश्चनद्रले जहिले यसका नयाँ दांत आंछन् तहिले मात्र यो पवित्र हुन्छ भन्ने 
जवाफ दिए। 


पुनजांता यजस्वेति स प्रत्याहाथ सोऽ वीत् 
सान्नाहिको यदा राजन् राजन्योऽथ पशुः शुचिः ॥ ४ ॥ 


पदार्थ अथ  त्यसपछि फेरि सान्नाहिकः  कवच धारण 
सः ती वरुणले सः  ती राजा हरिश्चन््रले गर्द 

पुनः  फेरि राजन्  हे राजा वरुणदेव अथ  तब मात्र 

जाताः  दांत उभ्रिए अब यदा  जब शुचिः  शुद्ध हुन्छ 

यजस्व इति  यज्ञ गर भनेर राजन्यः  क्षत्रिय अनवीत्  भने 

प्रत्याह  भने परुः  पशुले 





ताक्यार्थ फेरि दांत उभ्रिसकेपल्छि आएर वरुणले अब यज्ञ गर भने त्यस वेला पनि हरिश्चन्द्रले 
क्षत्रिय पशुले जब कवच धारण गर्छ तब मात्र त्यो पवित्र हुन्छ भने। 

इति पुत्रानुरागेण स्नेहयन्तितचेतसा । 

कालं वञ्चयता तं तमुक्तो देवस्तमेक्षत ॥ १५॥ 


पढार्थ पुत्रानुरागेण  छोराको प्रेमका स्नेहयन्तितचेतसा  स्नेहले 
इति  यसप्रकार कारण बांधिएका चित्त भएका राजा 


रामालन्द्री टीका 


२२१५ 


नवम स्कन्ध 


हरिश्चन््रले 
काट  समय 
वञ्चयता  टार्दे जुनजुन 


श्रीमद्भागवत 
समय 
तम्  उनलाई 
उक्तः  भने 


अध्याय ७ 


 तं  त्योत्यो समयलाई 
  वरुणदेवले 
पेक्षत  प्रतीक्षा गरे 


ताक्यार्थ यसप्रकार छोराप्रतिको प्रमका कारण स्नेहको बन्धनमा बांधिएका राजा हरिश्चन्द्रले 
जतिजति समय टार्दे पछ्छिपछ्छि भन्दै गए त्यतित्यति समय वरुणदेवले प्रतीक्षा गरे । 


 बि ९ ४७ चिकीषितम् ५ 
रोहितस्तदभिज्ञाय पितुः कमं चिकीषितम्। 
प्राणप्रप्सुधंनुष्पाणिररण्यं प्रत्यपद्यत ॥ १६ ॥ 


पदार्थ 

रोहितः  रोहितले 
पितुः  बाबुको 
चिकीषिंतम्  आपफूलाई 
बलिदान गर्न चाहेको 


तत्  त्यस प्रकारको 

कमं  काम 

अभिज्ञाय  थाहा पाएर 
प्राणप्रप्सुः  प्राण र्ना गर्न 
उटेश्यले 





धनुष्पाणिः  धनुष हातमा 
लिएर 

अरण्यं प्रति  जङ्गलतिर 
अपद्यत  गए 


ताक्यार्थ बाबुले आपफूलाई बलिदान गर्न खोजेको कुरा थाहा पाएर हरिश्चन््रका छोरा रोहित 
हातमा धनुष लिएर जङ्गलतिर लागे । 


पितरं वरुणग्रस्तं श्रुत्वा जातमहोदरम् । 
रोहितो म्राममेयाय तमिन्द्रः प्रत्यषेधत ॥ १७॥ 


पदार्थ 
पितरं  बाबु हरिश्चन्द्रलाई 


पानी जम्ने रोग लागेको 
श्रुत्वा  सुनेर 


वरुणग्रस्तं  वरणका श्रापले रोहितः  वनमा गएका रोहित 
जातमहोद्रम्  महोदर पेटमा ग्रामं  गां 





एयाय  आए तर 
तम्  उनलाई 

इन्द्रः  देवराज इन्द्रले 
प्रत्यषेधत  रोकिदिए 


ताक्यार्थ केही समयपचछ्ि वरुणदेवता रिसाएर बाबु हरिश्चन्द्रलाई महोदर रोग लाग्यो भन्ने कुरा 
रोहितले थाहा पाए । त्यसपछि उनी गा फर्किए, तर इन्द्रले उनलाई बाटैमा रोकिदिए। 


तीथ भ 


भूमेः पयंटनं पुण्यं तीथ॑क्षेत्रनिषेवणेः। 


रोहितायादिङच्छरः सोऽप्यरण्येऽवसत् समाम् ॥ १८ ॥ 


पदार्थ सेवन गर्दै 

शाकः  इन््रले भूमेः  पृथिवीको 
रोहिताय  रोहितलाई पय॑टनं  भ्रमण गर भन्ने 
पुण्यं  पवित्र आदिशत्  आदेश दिए 


तीकषेत्रनिषेवणेः  तीर्थक्षत्र॒ सः अपि  ती रोहित पनि 





समां  एक वर्षसम्म 
अरण्ये  वनमा 
अवसत्  बसे 


रालालन्द्री टीका 


३२९६ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 


वाक्यार्थ घर फरकिन लागेका रोहितलाई इन्द्रले रोकेर यज्ञमा बलिदान हुनुभन्दा पवित्र 
तीर्थहरूको दर्शन गर्दै पृथिवीको भ्रमण गर भन्ने आदेश दिए। रोहितले पनि त्यो आदेशलाई 
स्वीकार गरेर एक वर्षसम्म वनमा बसे । 


एवं द्वितीये तृतीये चतुर्थे पञ्चमे तथा । 
अभ्येत्याभ्येत्य स्थविरो विप्रो भूत्वाह वृत्रहा ॥ १९॥ 


पदार्थ तथा  तथा भूत्वा  भएर 

एवं  यसप्रकार पञ्चमे  पाँचौँ वर्षमा पनि अभ्येत्य अभ्येत्य  आईआई 
द्वितीये  दोस्रो वृत्रहा  वृत्रनाशक इन््रले आह  घर नजान भने 

तृतीये  तेस्रो स्थविरः  वृद्ध 

चतुर्थं  चौथो विप्रः  ब्राह्मण 





ताक्यार्थ यसै प्रकार दोप्रो, तेस्रो, चौथो र पांँचौँ वर्षमा पनि वृद्ध ब्राह्मणको रूपमा आएका 
इन्द्रले रोहितलाई घर नफर्क भने। 


षष्टं संवत्सरं तत्र चरित्वा रोहितः पुरीम्। 
उपव्रजन्नजीगतांदकीणान्मध्यमं सुतम् ॥ २०॥ 


पदार्थ पुरीम्  आपनो नगरमा मध्यमं  माइला 

षष्टं  छ उपव्रजन्  फर्कदै गरेका सुतम्  छोरा, शुनःशेफलाई 
संवत्सरं  वर्षसम्म रोहितः  रोहितले अक्रीणात्  किन 

तत्र  त्यस वनमा अजीगतांत्  अजीगर्तबाट 

चरित्वा  बसेर उनका 





वाक्यार्थ छ वर्षसम्म वनमा बसेर आफ्नो नगर फ्कदै गरेका रोहितले अजीगर्वबाट उनका 
माइला छोरा शुनःशेफलाई किने। 


शुनःशेफः पशं पित्रे प्रदाय समवन्दत । 

ततः पुरुषमेधेन हरिङचन्द्रो महायशाः ॥ २९॥ 
मुक्तोद्रोऽयजटद् देवान् वरुणादीन् महत्कथः। 
विरवामित्रोऽभवत् तस्मिन् होता चाध्वयुंरात्मवान् ॥ २२॥ 
जमदग्निरभूद् बह्मा वसिष्ठोऽयास्यः सामगः । 

तस्मे तुष्टो ददाविन्द्रः शातकोम्भमयं रथम् ॥ २३॥ 


रालालन्द्री टीका 


३२९७ 





नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 
पदार्थ र भएर अभूत्  भए 

रोहितले पुरुषमेधेन  पुरुषमेध यज्ञद्रारा वसिष्ठः  वसिष्ठ ऋषि 
शुनःरोफं  त्यो शुनःशेफरूपी वरुणादीन्  वरुण आदि ज्या  ब्रह्मा बने 

पञ्च  बलि दिने मेध्य पशु देवान्  देवताहरूलाई अयास्यः  अयास्य मुनि 

पित्रे  बाबुलाई अयजत्  पूजा गरे सामगः  सामगान गर्ने उद्गाता 
प्रदाय  दिएर तस्मिन्  त्यस यज्ञमा बने त्यसबाट 

समवन्दत  अभिवादन गरे विश्वामित्रः  विश्वामित्र ऋषि तुष्टः  प्रसन्न भएका 

ततः  त्यसपछि होता  होता इन्द्रः च  इन्द्रले 

महायशाः  अतियशस्वी अभवत्  नियुक्त भए तस्मै  ती हरिश्चन्द्रलाई 
महत्कथः  उत्तम चरित्र भएका आत्मवान्  धैर्यशाली शातकौम्भमयं  सुवर्णमय 
हरिश्चन्द्रः  हरिश्चन्दले जमदग्निः  जमदग्नि रथम्  रथ 

मुक्तोद्रः  महोदर रोगबाट अध्वयः  अध्वर्यु द्दौ  दिए 





ताक्यार्थ रोहितले घर पुगेर त्यो शुनःशेफरूपी मेध्य पशु पितालाई दिएर अभिवादन गरे। 
त्यसपछि महायशस्वी, उत्तम चरित्र भएका हरिश्चन्द्रले पुरुषमेध यज्ञद्वारा वरुण आदि देवताको 
पूजा गरे र उनी महोदर रोगबाट मुक्त भए । हरिश्चन््रको त्यस पुरुषमेध यज्ञमा विश्वामित्र ऋषि 
होता, धैर्यशाली जमदग्नि ऋषि अध्वर्यु, वसिष्ठ ऋषि ब्रह्मा र अयास्य मनि सामगान गर्ने उद्गाता 
बनेका धथिए । यज्ञबाट प्रसन्न भएका इन्द्रले राजा हरिश्चनद्रलाई सुवर्णमय रथ दिए । 


शुनःशेफस्य माहात्म्यमुपरिष्टात् प्रचक्ष्यते । 
सत्यसारां धृतिं दुष्ट्वा सभायंस्य च भूपतेः ॥ २४॥ 
विदवामित्रो भृखं प्रीतो ददावविहतां गतिम् । 


पढार्थ भूपतेः च  राजा हरिश्चन्द्रको विदवामित्रः  विश्वामित्र 
शुन्रोफस्य  शुनःशेफको सत्यसारां  सत्यनिष्ठ ऋषिले 

माहात्म्यम्  कथा धृतिं  धैर्य अविहतां  कटिल्यै नाश नहुने 
उपरिष्टात्  अगाडि दुष्ट्वा  देखेर गतिम्  ज्ञानोपदेश 

प्रचक्ष्यते  बताइनेछछ भृरां  अत्यन्त द्दौ  दिए 

सभायंस्य  पत्नीले सहित प्रीतः  खुसी भएका 





वाक्यार्थ शुनःशेफको कथा अगाडिको प्रसङ्गमा बताद्नेछछ। पत्नीले सहित राजा हरिश्चन्द्रको 
सत्यनिष्ठ धैर्यलाई देखेर अत्यन्त खुसी भएका विश्वामित्र ऋषिले राजालाई कहिल्यै नष्ट नहुने 
ज्ञानको उपदेश गरे । 


मनः पृथिव्यां तामदुमिस्तेजसापोऽनिलेन तत् ॥ २५॥ 


रामालन्द्री टीका 


नवम स्कन्ध 


३२९८ 


अध्याय ७ 


श्रीमद्भागवत 


खे वायुं धारयंस्तच्च भूतादो तं महात्मनि । 
तस्मिञ्ज्ञानकलां घ्यात्वा तयाज्ञानं विनिदंहन् ॥ २६॥ 
हित्वा तां स्वेन भावेन निवांणसुखसंविदा । 
अनिरदैश्याप्रतकर्येण तस्थो विध्वस्तबन्धनः ॥ २७॥ 


पदार्थ 

राजा हरिश्चन्द्रले 
मनः  आफ्नो मनलाई 
पृथिव्यां  पृथिवीमा 
तां  त्यो प्रथिवीलाई 
अटूभिः  जलमा 


तत् च  त्यो आकाशलाई पनि 
भूतादो  अहङ्कार पञ्च 
महाभूतहरूको उत्पत्तिस्थलमा 
लीन गरे 

तं  त्यस अहङ़ारलाई 
महात्मनि  महत्तत्त्वमा लीन 


निवांणसुखसंविदा  मोक्षसुखको 
अनुभवद्रारा 

तां  त्यो ज्ञानकलालाई पनि 
हित्वा  छोडेर 

विध्वस्तबन्धनः  सांसारिक 
बन्धनलाई चुँडालेर 





अपः  जललाई गरे अनिरदश्याप्रतक्येण  

तेजसा  तेजमा र तस्मिन्  त्यस महत्तत्तवमा प्रत्यक्षरूपले देखाउन नसकिने र 
तत्  त्यो तेजलाई ज्ञानकलां  ज्ञानकलाको अनुमानद्वारा पनि बताउन 
अनिलेन  वायुमा ध्यात्वा  ध्यान गरेर नसकिने 

वायुं  वायुलाई तया  त्यसबाट स्वेन  आफ्नो 

खे  आकाशमा अज्ञानं  अज्ञानलाई भावेन  स्वरूपमा 

धारयन्    न 

धारयन्  लीन गर्दै विनिदहन्  नाश गर्दै तस्थो  स्थित भए 


ताक्यार्थ त्यसपछि राजा हरिश्चन्द्रले आप्नो मनलाई परथिवीमा, पृथिवीलाई जलमा, जललाई 
तेजमा, तेजलाई वायुमा, वायुलाई आकाशमा लीन गरेर आकाशलाई अहङारमा लीन गरे। फेरि 
अहड़ारलाई महत्तत्वमा लीन गरेर त्यसमा ज्ञानकलाको ध्यान गरे। त्यसबाट सम्पूर्णं अज्ञानलाई 
नाश गर्दै मोक्षसुखलाई अनुभव गरेका राजा हरिश्चन्द्र ज्ञानकलालाई पनि छोडी सांसारिक 
बन्धनबाट मुक्त भई प्रत्यक्ष तथा अनुमान कुनै पनि प्रमाणले बताउन नसकिने आफ्नो स्वरूपमा 
स्थित भए। 

विवरण माधथिका श्लोकहरूमा राजा हरिश्चन्द्र सम्पूर्णं संसारलाई आपूमा लीन गरी आपने 
स्वरूपमा स्थित रहेको क्रम बतादएको छ । राजाले मनलाई पृथिवीमा लीन गरे भनी बतादएको 
छ । छान्दोग्य उपनिषद् ६५४मा पृथिवीलाई अनन भनिएको छ र खादइएको अन्नबाट नै मन 
बन्दछ भनिएको छ । हरिश्चन््रले मनलाई त्यसको कारणभूत अन्नमा लीन गरे। अन्नरूप 
पृथिवीलाई त्यसको कारण जलमा, जललाई तेजमा, तेजलाई वायुमा, वायुलाई आकाशमा, 
आकाशलाई अहङ्ारमा, अहङ्कारलाई समष्टि महत्ततत्वमा लीन गरी त्यसमा पनि ज्ञान मात्र 
स्वरूपलाई आत्मरूपमा चिन्तन गरे। मायाद्रारा जगत्को सृष्टि हदा सबैभन्दा पहिले महत्ततत्वकै 
उत्पत्ति भएको हो । परिपूर्ण एवं निरपेक्ष ब्रह्मतत्त्व चिन्तनको धघेरामा आन सक्दैन। यसैले 


रामालन्द्री टीका 


३२९९ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 


वृत्तिद्रारा संसारका पदार्थहरूको ज्ञान हदा पदार्थमा रहेको सत्, चित्, एवं आनन्द अंश, जो कहीं 
पनि व्यभिचरित हदेन, त्यसैलाई ब्रह्मरूपमा चिन्तन गर्नुपर्दछ । यहाँ पनि महत्तत्वको आकारमा 
आकारित अन्तःकरणको वृक्तिद्रारा ज्ञानकला अर्थात् त्यहाँ रेको ज्ञान अंश मात्रलाई आत्माको 
रूपमा चिन्तन गरिएको बताइएको छ । हरेक पदार्थमा सत्, चित् र॒ आनन्द अंशमा आत्माको 
चिन्तन गर्दागर्दै जब वृत्तिले पदार्थलाई नभई त्यहाँको सत्, चित् र आनन्द अंशलाई मात्र समात्न 
थाल्छ तब त्यसैलाई अखण्डाकार वृत्ति भनिन्छ। यसैद्रारा अज्ञान नष्ट हुन्छ। पछि चाहं 
हरिश्चन्द्रले तां हित्वा अर्थात् त्यो वृत्तिलाई पनि छोडी केवल परमानन्द चिद्रूप आत्मामा अवस्थित 
भई बन्धन ध्वस्त गरे भनिएको छ । यसरी यहाँ संसारका पदार्थहरूलाई कारणक्रमले लीन गर्दै 
सबेतिर सत् र चित् रूपमा ब्रह्मलाई लिंदे राजाले अज्ञान नष्ट गरेका छन्। यसप्रकार यहाँ राजा 
हरिश्चन्द्रको प्रसङ्गबाट ध्यानको क्रम र ज्ञानको स्थिति बताइएको छ । 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां नवमस्कन्धे 
हरि्चन्द्रोपाख्यानं नाम सप्तमोऽध्यायः ॥ ७॥ 


रामालन्द्री टीका 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


अथ अष्टमोऽध्यायः 


राजा सगरको कथा 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 

हरितो रोहितसुतर्चम्पस्तस्माद् विनिमिंता । 
    विजयो ४ चात्मन 

चम्पापुरी सुदेवोऽतो विजयो यस्य चात्मजः 


चम्पः  चम्प भए उनले 

चम्पापुरी  चम्पापुर नगर 

विनिमिंता  बनाए 

अतः  त्यसपछि उनीबाट 


पदार्थ 

रोहितसुतः  रोहितका पुत्र 
हरितः  हरित नामका थिए 
तस्मात्  ती हरितबाट 





२९२० 


अध्याय नत 
॥ १॥ 
सुदेवः  सुदेव जन्मे 
यस्य च  जुन सुदेवका 
आत्मजः  छोरा 


विजयः  विजय भए 


वाक्यार्थ रोहितका हरित नाम गरेका छोरा थिए। हरितबाट चम्प भए । उनले चम्पापुरी नामको 
नगर बसाए । चम्पबाट सुदेव र सुदेवबाट विजय नामका छोरा जन्मिए। 


भरुकस्तत्सुतस्तस्माद् वृकस्तस्यापि बाहुकः 
सोऽरिमिहंतमू राजा सभायां वनमाविरात् ॥ 


पदार्थ तस्य अपि  वी वृकका पनि 
तत्सुतः  ती विजयका छोरा बाहुकः  बाहुक नामक पुत्र 
भरुकः  भरुक भए भए 

तस्मात्  ती भरुकबाट सःती 


वृकः  वृक र राजा  राजा बाहुक 


२॥ 


अरिभिः  शत्रुहरूद्रारा 
हृतभूः  राज्य खोसिएकाले 
सभायंः  पत्नीसहित 

वनं  वनमा 

आविशत्  प्रवेश गरे 





ताक्यार्थ विजयका छोरा भरुक भए । भरुकबाट वृक र वृकबाट बाहुक नामक छोरा जन्मिए। 
शत्रुहरूले बाहुकको राज्य खोसिदिए । त्यसपछि उनी पत्नीका साथमा वनमा प्रवेश गरे । 


वृद्धं तं पञ्चतां प्राप्तं महिष्यनुमरिष्यती । 


ञओर्वेण जानतात्मानं  प्रजावन्तं     
वण ठ न्त नवारता ॥ २॥ 


महिषी  उनकी रानी 
अनुमरिष्यती  सती जान तयार 
भन् तर 

आत्मानं  आपू रानी 
प्रजावन्तं  सन्तानयुक्त भएको 


पदार्थ 

तं  ती वनमा प्रवेश गरेका 
वृद्धं  वृद्ध राजा बाहुकले 
पञ्चतां  मत्युलाई 

प्राप्तं  प्राप्त गरेपछ्ि 


रानी गर्भवती छिन् भन्ने 
जानता  जानेका 

ओर्वेण  ओर्व मुनिले 
निवारिता  सती जानबाट 
रोकिदिए 





रामालन्द्री टीका 


२९२१ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय नत 


वाक्यार्थ वृद्ध राजा बाहुकको मृत्यु भएपचछ्छि उनकी रानी सती जान तयार भडद्न्, तर उनी 
गर्भवती छन् भन्ने थाहा पाएका ओर्व ऋषिले उनलाई सती जानबाट रोकिदिए। 


सपत्नीभिगरो ४ ् 


आज्ञायास्यै सपत्नीभिगरो दत्तोऽन्धसा सह । 
सह तेनैव सञ्जातः सगराख्यो महायशाः ॥ ४॥ 


पदठार्थ अन्धसा  भोजनको सह  साथमा जन्मिएको 
अस्ये  यी रानीलाई सह  साथमा हुनाले 

आज्ञाय  गर्भवती चिन् भन्ने गरः  विष सगराख्यः  सगर नाम गरेका 
जानेर दत्तः  दिए महायशाः  महायशस्वी पुत्र 





सपत्नीभिः  उनका सौताहरूले तेन एव  त्यसै विषको सञ्जातः  जन्मे 

ताक्यार्थ रानी गर्भवती छिन् भन्ने थाहा पाएर उनका सौताहरूले उनलाई भोजनको साथमा 
विष खुवाए। रानीलाई विषको केटी पनि प्रभाव परेन, त्यसपछि रानीलाई विष पर्नैबित्तिके 
महायशस्वी सगर नामका पुत्र जन्मे। गरेण सहितः अर्थात् विषको साथमा जन्मिएको हुनाले 
उनको नाम सगर रहन गयो । 


सगरङ्चक्रवत्यांसीत् सागरो यत्सुतैः कृतः। 
यस्तालजडङ्घान् यवनाञ्छकान् हैहयबर्बरान् ॥ ५॥ 
नावधीद् गुरुवाक्येन चके विकृतवेषिणः। 
मुण्डाञ्छमश्चुधरान् कांरिचन्सुक्तकेशाधंमुण्डितान् ॥ ६॥ 


पदार्थ   गुरुको आज्ञाले चक्रे  बनाइदिए 

सगरः  सगर तारुजङ्घान्  तालजड्घ  कांरिचन्  कसैलाई 
चक्रवर्तीं  चक्रवर्ती राजा यवनान्  यवन मुण्डान्  मूडुलो बनाइदिए 
आसीत्  थिए शकान्  शक करैलाई 


यत्सुतेः  जुन सगरका 
छोराहरूले पथिवीलाई खनेर 


सागरः  सागर 
कृतः  बनाए 
यः  जुन सगरले 


हैहयबर्बरान्  हैहय तथा बर्बर 
जातिलाई 

नावधीत्  मारेनन् तरः 
विकृतवेषिणः  विकृत 
स्वरूपवाला 


इमश्रुघरान्  जुंगा, दाही 
राखिदिए कसैलाई 
मुक्तकेशाधंमुण्डितान्  खुल्ला 
कपालवाला बनाइदिए तथा 





कसैलाई आधा मडिदिए 


ताक्यार्थ सगर चक्रवर्तीं राजा थिए। उनका छोराहरूले पृथिवीलाई खनेर समुद्र बनाइदिए । 
सगरले आफ्ना गुरु ओर्वको आज्ञाले तालजडघ, यवन, शक, हैहय र बर्बर जातिलाई मारेनन् तर 
पनि विरूप बनादइदिए । तीमध्ये कसैको कपाल मुडिदिए, कसेको जुँगादाही मात्र बाँकी राखिदिए। 


रामालन्द्री टीका 


११५९ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय नत 


कसैलाई खुल्ला कपालवाला बनाददिए र कसैलाई आधा मडिदिए। 
अनन्तवांससः कांडिचदबहिवांससो ऽ परान् । 
सोऽशवमेधेरयजत सर्वेवेदसुरात्मकम् ॥ ७॥ 
ओर्वोपदिष्टयोगेन हरिमात्मानमीशवरम । 
तस्योत्सृष्टं पञ यज्ञे जहाराइवं पुरन्दरः ॥ ८ ॥ 





पदढार्थ ओर्वोपदिष्य्योगेन  ओर्व अयजत  आराधना गरे 
कांडिचत्  कसैलाई तऋषिले उपदेश गरेको विधिले तस्य  ती सगरको 
अनन्तर्वाससः  बाहिरी कपडा अङ्वमेधेः  अश्वमेध यज्ञे  यज्ञमा 

मात्र लगाउनेवाला यज्ञहरूद्रारा उत्सृष्टं  छोडिएको 
अपरान्  अरूलाई सवैवेदसुरात्मकम्  सर्ववेदमय प्यं  पशु 
अबहिवांससः  केवल भित्री र सर्वदेवमय अश्वं  घोडालाई 
कपड़ा मात्र लगाउनेवाला आत्मानं  आत्मस्वरूप पुरन्दरः  इन्द्रले 
बनाइदिए ईदवरं  सर्वशक्तिमान् जहार  हरण गे 

सः  ती राजा सगरले हरिं  श्रीहरि भगवान्लाई 


वाक्यार्थ राजा सगरले कसैलाई केवल बाहिरी कपडा मात्र लगाउने र कसैलाई केवल भित्री 
कपडा मात्र लगाने बनादइदिए । त्यसपछि उनले ओर्व ऋषिको उपदेशअनुसार अश्वमेध यज्ञद्रारा 
सम्पूर्ण वेद एवं देवतामय आत्मस्वरूप भगवान् श्रीहरिको आराधना गरे। उनको यज्ञमा छोडिएको 
अश्वमेधको घोडालाई इन्द्रले हरण गरे। 


सुमत्यास्तनया दुप्ताः पितुरादेशकारिणः। 
हयमन्वेषमाणास्ते समन्तान्न्यखनन्महीम् ॥ ९॥ 


पढार्थ दुप्ताः  अभिमानी अन्वेषमाणाः  खोज्ने क्रममा 
पितुः  बाबुको सुमत्याः  रानी सुमतीका महीम्  प्रथिवीलाई 
आदेशकारिणः  आज्ञा पालन तनयाः  साठी हजार समन्तात्  सबेतिरबाट 

गर्ने छोराहरूले न्यखनन्  खने 

्  

त वती हयं  घोडा 





ताक्यार्थ बाबु सगरको आज्ञा अनुसार घोडा खोज्दे हिंडेका सुमतीका साठी हजार अभिमानी 
छोराहरूले पृथिवीलाई चारैतिरबाट खने। 


प्रागुदीच्यां दिरि हयं ददुः कपिलान्तिके । 


रामालन्द्री टीका 


२९२द् 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय नत 
 भ मीलितलोचन 

एष वाजिहर्चोर आस्ते मीलितलोचनः ॥ १०॥ 

हन्यतां हन्यतां पाप इति षष्टिसहस्रिणः । 

उदायुधा अभिययुरुन्मिमेष तदा मुनिः ॥ ९॥ 
पदढार्थ एषः  यो उदायुधाः  शस्त्र उठएका 
ती छोराहरूले वाजिहरः  घोडा चोर्न षष्टिसहस्रिणः  साठी हजार 
प्रागुदीच्यां  पूर्वोत्तर ईशान चोरः  चोर सगरपुत्र 
दिशि  दिशामा मीलितलोचनः  आंखा चिम्नेर अभिययुः  कपिलमुनि भएतिर 
कपिलान्तिके  कपिल मुनिको आस्ते  बसेको छ दौडिए 
नजिके पापः  यस पापीलाई तदा  त्यसै वेला 
हयं  घोडा हन्यतां हन्यतां  मार मार मुनिः  कपिलमूनिले 
ददुद्ुः  देखे त्यसपष्छि इति  यस्तो भन्दै उन्मिमेष  आंखा खोल्नुभयो 





ताक्यार्थ खोज्दे जांँदा सगरपुत्रहरूले पूर्वोत्तर दिशामा कपिल मुनिको नजिकै आफ्नो घोडालाई 
देखे । त्यो देखेर आंखा चिम्लेर बस्ने यही ने चोर हो, यसलाई मार भन्दै हतियार लिएका साठी 
हजार सगरपुत्र कपिलमुनि भएतिर दौडिए । त्यसै वेला मुनिले ओंँखा खोट्नुभयो । 


स्वरारीराग्निना तावन्महेन्द्रहतचेतसः। 
महद्व्यतिक्रमहता भस्मसादभवन् क्षणात् ॥ १२॥ 


पदढार्थ 

तावत्  त्यसै समयमा 
महेन्द्रहतचेतसः  इन्द्रद्रारा 
बुद्धि मोहित गरिएका 


सगरपुत्रहरू 
महटुन्यतिकमहताः  
महापुरुषको तिरस्कार गर्नलि 
स्वशरीराग्निना  आपने 


शरीरबाट उत्पन्न अग्निलि जलेर 
क्षणात्  एकच्छिनमेँ 
भस्मसात्  खरानी 





अभवन्  भए 


ताक्यार्थ त्यसै समयमा इन्द्रहरारा बुद्धि विभ्रम गरिएका सगरपुत्रहरू महापुरुष कपिल मुनिलाई 
तिरस्कार गरेका कारण आफ्नै शरीरबाट उत्पन्न अग्निले जलेर एकचिनमँ खरानी भए। 


न साधुवादो मुनिकोपभर्जिता नपिन्द्रपुत्रा इति सत्त्वधामनि । 
कथं तमो रोषमयः विभाव्यते जगत्पवित्रात्मनि खे रजो भुवः ॥ १६॥ 


पदढार्थ 

नृपेन्द्रपुत्राः  राजा सगरका 
पत्रहरू 

मुनिकोपभनिंताः  कपिल 
मुनिको क्रोधले जले 


इति  यस्तो 

सत्त्वधामनि  सत्तवगुणका 
आश्रय मुनिका सम्बन्धमा 

न साघुवादः  राम्रो कुरो होदन 
जगत्पवित्रात्मनि  संसारलाई 


पवित्र गर्न मुनिको मनमा 
रोषमयः  क्रोधरूपी 
तमः  तमोगुण 

कथं  कसरी 





विभाव्यते  हन सक्दकछ 


रामालन्द्री टीका 


२९९०४ 
नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय नत 
खे  किनभने अन्तरिक्षमा सुवः  पृथिवीको रजः  धुलोको सम्बन्ध र्दन 
ताक्यार्थ कपिल मुनिको क्रोधले राजा सगरका पुत्रहरू जले भन्ने कुरा सत्तवगुणका आश्रय 


मुनिका सम्बन्धमा उचित कछैन। संसारलाई पवित्र गर्ने मुनिको मनमा क्रोधरूपी तमोगुणको 
सम्भावना हुन सक्दैन, जसरी अन्तरिक्षमा परथिवीको धुलोको सम्बन्ध रहँदेन। 


स ् ज्र,  ० 
यस्येरिता साङ्ख्यमयी दढेह नोयंया सुमुश्चस्तरते दुरत्ययम् । 
भवाण॑वं मृत्युपथं विपदिचतः परात्मभूतस्य कथं पृथङ्मतिः ॥ १ ॥ 





पदार्थ इरिता  बनाए तरते  पार गर्द त्यस्ता 
यस्य  जुन कपिलमुनिले यया  जुन साङ्ख्यशास्त्ररूपी परात्मभूतस्य  परमात्मासमान 
इह  यस संसारमा दुङ्गाद्रारा भएका 

साङ्ख्यमयी  मुमुक्षुः  मोक्ष चाहने व्यक्ति विपरिचतः  विद्वान् मुनिको 
साडख्यशास्त्रूपी दुरत्ययम्  अत्यन्त कठिन पृथङ्मतिः  भेदभावपूर्ण बुद्धि 
दढा  बलियो मृत्युपथं  मृत्युको मार्ग कथं  कसरी हुन सक्छ 

नोः  इङ्ग भवाणंवं  संसाररूपी सागर 


वाक्यार्थ जसले साङ्ख्यशास्त्ररूपी बलियो इुङ्गा बनाएका छन्, जुन डङ्गाको माध्यमले मोक्ष 
चाहने व्यक्तिले अत्यन्त कठिन मूत्युको मार्ग भएको यो संसाररूपी समूद्रलाई पार गर्द त्यस्ता 
परमात्मास्वरूप विद्वान् मुनिको बुद्धि भेदभावपूर्ण कसरी हन सक्छ ? 

विवरण माथिका श्लोकमा भगवान् कपिल मुनिमा सांसारिक आवेग रिस आदि थिएनन् भनी 
प्रस्ट्यादएको छ। घोडाको खोजीमा पृथिवी चहारिसकेका सगरका साठी हजार छोराहरूले 
कपिलको आश्रममा घोडा बांधिएको देखे । इन्द्रह्रारा बुद्धि मोहित गरिएका सगरपुत्रहरू मुनिलाई 
चोर सम्णईि मुनिमाथि जादइलागे । त्यति वेला न मुनिको ओंँखा खुल्यो रती सवे आर्फै खरानी 
भए । मुनिले रिसाएर हैरेका कारण ती ध्वस्त भएका होडनन्, अपि तु आपने पापको कारण ध्वस्त 
भएका हुन् भनी शुकदेवजीले बताउनुभएको छ । अन्तरिक्षमा भर्दैको धुलो कहिल्यै टंसिदेन, त्यसै 
गरी संसारीहरूमा रहने रिसिरागले पनि मूनिहरूलाई द्ँदेन । कोहीसंग रिसाउनुप्यो भने भेदबुद्धि 
आवश्यक हुन्छ । आपूभन्दा भिन्न व्यक्ति नभरईकन कोहीसंग रिसाउन मिल्दैन । सम्पूर्ण संसारभरि 
एड आत्मा रहेको बताउने ज्ञानरूप साड्ख्ययोगका प्रवर्तक भगवान्मा भेदबुदधिले कसरी ठं 
पाथ्यो र? यसैले ती सगरपुत्रहरू भगवान् कपिलदेवको रिसका कारणले नभई महापुरुषको 
अपमानरूपी पापका कारण आफ नष्ट भएका हुन् भन्ने कुरा यहां बतादएको छ । 


योऽसमञ्जस इत्युक्तः स केशिन्या नृपात्मजः । 


तस्य पुत्रोँऽश्युमान् नाम पितामहहिते रतः ॥ १५॥ 
पदार्थ यः जो असमञ्जसः  असमञ्जस 


रामालन्द्री टीका 


२२२५ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 

इति  यस नामले नृपात्मजः  राजकुमार धथिए 
उक्तः  प्रसिद्ध छन् तस्य  ती असमञ्जसका 
सःती अंशुमान् नाम  अंशुमान् नाम 


केरिन्याः  केशिनीबाट उत्पनन गरेका 





अध्याय नत 


पुत्रः  छोरा 

पितामहहिते  पितामह सगरको 
सेवामा 

रतः  लागिरहन्थे 


वाक्यार्थ राजा सगरकी अर्की पत्नी केशिनी थिडन्। तिनै केशिनीबाट जन्मेका राजकुमार 
असमञ्जस थिए। असमजञ्जसका अंशुमान् नाम गरेका छोरा थिए। उनी सर्धँ पितामह सगरको 
सेवामा लागिरहन्थे । 


असमञ्जस आत्मानं दशंयन्नसमञ्जसम्। 

जातिस्मरः पुरा सङ्गाद् योगी योगाद् विचालितः ॥ १६॥ 
आचरन् गर्हितं लोके ज्ञातीनां कमं विप्रियम् । 

सरय्वां कीडतो बालान् प्रास्यदुद्धूेजयन् जनम् ॥ १७ ॥ 


पदार्थ रहिरहेका असमजञ्जसले कमं  काम 
असमञ्जसः  असमन्जस खोके  लोकमा आचरन्  गर्दै 

पुरा  पूर्व जन्ममा आत्मानं  आपफूलाई जनं  जनतालाई 
योगी  योगी धिए तर असमञ्जसम्  अमिल्दो उद्वूनयन्  सताङदै 


क्रीडतः  खेल्दै गरेका 
बालान्  बालकटहरूलाई 


सङ्गात्  खराब सङ्गतले गर्दा दशांयन्  देखाडदे 
योगात्  योगबाट ज्ञातीनां  दाजुभादलाई 
विचालितः  विचलित भए विप्रियम्  अप्रिय लाग्ने सरय्वां  सरयू नदीमा 
जातिस्मरः  पूर्वजन्मका स्मरण गर्हितं  निन्दित प्रास्यत्  फालिदिन्ये 
ताक्यार्थ असमञ्जस पूर्वं जन्ममा योगी थिए। कुसङ्गतका कारण उनी योगबाट भ्रष्ट भए । यस 
जन्ममा पनि उनलाई पूर्वजन्मको स्मरण थियो । त्यसैले उनी आपफूलाई अमिल्दो राख्नको लागि 
दाजुभाइलाई नराम्रो लारने निन्दिति कर्म गर्बुका साथे जनतालाई सताँदै खेलिरहेका बालकलाई 


सरयू नदीमा फालिदिन्थे। 





एवंवृत्तः परित्यक्तः पित्रा स्नेहमपोद्य वे । 
से न    ् केस 
योगेर्वर्येण बालांस्तान् दशौयित्वा ततो ययो ॥ १८ ॥ 


पदार्थ  ममता योगेश्र्येण  आपनो 
एवंवृत्तः  यसप्रकारका खराब अपोह्य  छोडेर योगबलद्रारा 

काम गर्ने असमञ्जस वे  निश्चय ने तान्  ती आपफूले नदीमा 
पित्रा  पिता सगर्रारा परित्यक्तः  त्यागिए त्यसपछि फालेका 





रामालन्द्री टीका 


२९२६ 


नवम् स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय नत 
बालान्  बालकटहरूलाई देखाएर ययो  हिंडे 
दशेयित्वा  पुनर्जीवित गराई ततः  त्यहाँबाट 


ताक्यार्थ यसप्रकारका खराब आचरण गर्ने असमज्जसलाई उनका बाबुले माया मारेर 
त्यागिदिए । त्यसपचछ्ि असमन्जसले आफ्नो योगबलद्रारा ती सवे नदीमा फालिएका बालकहरूलाई 
पुनर्जावित गराई देखाए र त्यहाँबाट हिंडे। 


अयोध्यावासिनः सव बारकान् पुनरागतान् । 


दुष्ट्वा विसिस्मिरे राजन् राजा चाप्यन्वतप्यत ॥ १९॥ 
पदार्थ दष्ट्वा  देखेर राजा  राजा सगर 
राजन्  हे राजा परीक्षित् सर्वे  सबै च अपि  पनि 
पुनः  फेरि जीवित भएर अयोध्यावासिनः  अयोध्यावासी अन्वतप्यत  पश्चात्ताप गर्न 
आगतान्  आएका जनता लागे 


बाठकान्  बालकटरूलाई विसिस्मिरे  आश्चर्यमा परे 





ताक्यार्थ सरय् नदीमा फालिएका आफ्ना बालकहरू फेरि जीवित भएर आएको देखेर सबे 
अयोध्यावासी आश्चर्यमा परे। राजा सगर पनि पश्चात्ताप गर्न लागे । 


क 


अंरुमांङ्चोदितो राज्ञा तुरगान्वेषणे ययो । 


पितृव्यखातानुपथं भस्मान्ति ददु हयम् ॥ २०॥ 


तुरगान्वेषणे  घोडाको खोजीमा 
ययो  गए र 

पितृव्यखातानुपथं  काकाहरूले 
खनेको बाटो हिडदे जाँदा 


पदढार्थ 

राज्ञा  राजाद्रारा 
चोदितः  पठादएका 
अंशुमान्  अंशुमान् 





भस्मान्ति  खरानीको थुप्रोको 
नजिकमा 


हयं  घोडा 
ददुशे  देखे 


ताक्यार्थ त्यसपच्छि राजा सगरको आज्ञाले अंशुमान् यज्ञीय घोडा खोज्न हिंडे। आफ्ना 
काकाहरूले खनेको बाटोमा हिंडदै जादा उनले खरानीको थुप्रोको नजिकमा आफनो घोडा देखे । 


तत्रासीनं मुनिं वीक्ष्य कपिलाख्यमधोक्षजम् । 


अस्तोत् समाहितमनाः प्राञ्जलिः प्रणतो महान् ॥ २९॥ 


पदार्थ तत्र  त्यस घोडाको नजिकमा 
कपिलाख्यं  कपिल नाम गरेका।आसीनं  बसिरहनुभएको 
अधोक्षजम्  भगवान् विष्णुका वीक्ष्य  देखेर 

अवतार महान्  उदार हृदय भएका 
मुनिं  मुनिवर अंशुमान्ले 





समाहितमनाः  एकाग्रचित्तले 
प्राञ्जलिः  हात जोडेर 
प्रणतः  प्रणाम गर्दै 

अस्तोत्  स्तुति गर्न थाले 


रामालन्द्री टीका 


२९२७ 


नवम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


अध्याय नत 


ताक्यार्थ भगवान् विष्णुका अवतार कपिल मुनिलाई त्यहं घोडाको नजिकमा तपस्या गरेर 
बसिरहनुभएको देखेर उदार हृदय भएका अंशुमान्ले एकाग्रचित्त भएर हात जोड्दै उहाँको स्तुति 


गर्न थाले। 


अंशुमानुवाच अंशुमान्ले भने 
न परयति त्वां परमात्मनोऽजनो न बुध्यतेऽद्यापि समाधियुक्तिभिः। 
कुतोऽपरे तस्य मनःशरीरधी विसग॑सृष्टा वयमप्रकाशाः ॥ २२॥ 


पदढार्थ 

त्वां  हजुरलाई 

अजनः  अजन्मा ब्रह्माजीले 
समाधियुक्तिभिः  समाधि तथा 
युक्तिहरूद्रारा 


अद्य अपि  आजसम्म पनि 


न पश्यति  देखनुभएको छैन 
न बुध्यते  बुमनुभएको छैन 
अपरे  अरू 

तस्य  ती ब्रह्माजीका 
मन्शारीरधीविसगंसृष्टाः  मन, 
शरीर र बुद्धिबाट हुने सुष्टिबाट 


जन्मेका 
अप्रकाराः  अज्ञानी 
वयं  हामीहरूले 


परमात्मनः  परमात्मा हजुरको 
स्वरूपलाई 





कुतः  कसरी जान्न सकौँला 


वाक्यार्थ परमात्मस्वरूप हजुरलाई अजन्मा ब्रह्माजीले समाधि तथा युक्तिहरुद्रारा आजसम्म पनि 
देखन र बुण्न सक्नुभएको कैन भने तिन ब्रह्माजीका मन, शरीर र बुदधिद्रारा हुने सुष्टिबाट बनेका 
हामी अज्ञानीले कसरी जानन सकौँला ? 


ये देहभाजस्तरिगुणप्रधाना गुणान् विपश्यन्त्युत वा तमश्च । 
यन्मायया मोहितचेतसस्त्वां विदुः स्वसंस्थं न बहि प्रकाराः ॥ २२॥ 


पदढार्थ 

येजो 

त्रिगुणप्रधानाः  तीन गुणले 
युक्त 


मोहितचेतसः  चित्त ढाकिएका 
र 

बहिःप्रकाशाः  बहिर्मुख भएका 
छन् 


देहभाजः  शरीरधारी छन् तथा ति  तिनीहरूले संसारमा 


यन्मायया  जुन हजुरको 
मायाले 


गुणान्  तीन गुण 
उत वा  अथवा 


तमः च  अज्ञान मात्र 
विपश्यन्ति  देख्दछन् 
स्वसंस्थं  आरफैमा स्थित 
त्वां  हजुरलाई 

न विदुः  जान्दैनन् 





वाक्यार्थ यस संसारमा रहेका शरीरधारीहरू तीन गुण सत्त्व, रज र ॒तमले युक्त छन् । 
यिनीहरूको चित्त हजुरको मायाले ढाकिएको छ। त्यसकारण यिनीहरू संसारमा जतातते त्रिगुण 
अथवा अज्ञानलाई मात्र देख्दछन्। बहिर्मुख भएका कारण उनीहरू आफैमा स्थित हजुरलाई 
जान्देनन्। 


तं त्वामहं ज्ञानघनं स्वभावप्रघ्वस्तमायागुणमेदमोहेः। 


रामालन्द्री टीका 


नवम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


,     


सनन्द्नाद्यपुनाभावभान्य कथ हह मूढ  पारभावयाम ॥ २४ ॥ 


पदार्थ 
स्वभावप्र्वस्तमायागुणभेद 
महैः  मायाका तीन गुणका 
कारणले हने अज्ञानलाई 
स्वभावैले नष्ट गरेका 


सनन्दनायेः  सनन्दन आदि 
मुनिभिः  मुनिहरुद्रारा 
विभाव्यं  चिन्तन गर्न योग्य 
तं  त्यस्ता 

ज्ञानघनं  ज्ञानस्वरूप 





२९२८ 


अध्याय नत 


त्वां  हजुरलाई 

मूढः  मूर्ख 

अहं हि  मैले 

कथं  कसरी 

परिभावयामि  चिन्तन गरं 


ताक्यार्थ सत्त्व, रज र तम आदि मायाका गुणका कारण हुने भेदभाव र अज्ञानलाई स्वभावेले 
नष्ट गरेका सनन्दन आदि मुनिहरूद्वारा चिन्तन गर्न योग्य ज्ञानस्वरूप हजुरलाई अज्ञानी मेले कसरी 
चिन्तन गरू ? 


प्रशान्तमायागुणकमलिङ्गमनामरूपं सदसद्विमुक्तम् । 


ज्ञानोपदेशाय गृहीतदेहं नमामहे त्वां पुरुषं पुराणम् ॥ २५॥ 


पदार्थ 
प्रशान्तमायागुणकर्मलिद्गं  
माया, सत्त्व, रज र तमरूप 
त्रिगुण र त्रिगुणबाट हुने कर्म 
अनि कर्मको संस्कारद्वारा बनने 
लिङ्गशरीररहित 


अनामरूपं  नाम ररूप 
नभएका 
सदसद्धिमुक्तम्  कार्य र 
कारणदेखि मूक्त 

क 
ज्ञानोपदेशाय  ज्ञानको 
उपदेशका निम्ति 





गृहीतदेहं  शरीर धारण गर्न 
पुरुषं  परमपुरुष 

पुराणम्  सनातन 

त्वां  हजुरलाई 

नमामहे  नमस्कार गर्दछौं 
गर्दद्ु 


वाक्यार्थ हजुर माया अनि सत्त्व, रज र तमरूप त्रिगुण र त्रिगुणबाट हुने कर्म अनि कर्मको 
संस्कारा बन्ने लिङ्गशरीरले रहित हुनुहुन्छ । नामरूप एवं कार्य र कारणदेखि टाढा हुनुभएका 
हजुरले ज्ञानको उपदेश गर्नका लागि मात्र शरीर धारण गर्नुभएको हो । यस्ता सनातन परमपुरुष 
हजुरलाई म नमस्कार गर्दहु। 


, म 


त्वन्मायारचिते लोके वस्तुबुद्ध्या गृहादिषु । 
भ्रमन्ति कामठोभेष्यामोहविश्रान्तचेतसः ॥ २६॥ 


पदढार्थ 

त्वन्मायारचिते  हजुरको 
मायाद्रारा रचिएको 

लोके  संसारमा 


कामरोभेष्यांमोहविभरान्त 
चेतसः  काम, लोभ, रिस र 
आसक्तिले गर्दा भ्रान्त चित्त 
भएकाहरू 





गृहादिषु  घरबारमा 
वस्तुबुद्ध्या  वास्तविक ठानेर 
भ्रमन्ति  घुमिरहन्छन् 


ताक्यार्थ हजुरको मायाद्रारा रचिएको यस संसारमा काम, लोभ, ईर्ष्या र मोहले गर्दा भ्रान्त 
चित्त भएका व्यक्तिहरू घरबारलाई ने वास्तविक ठानेर संसारचक्रमा घुमिरहन्छन् । 


रामालन्द्री टीका 


३२२९९ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
अद्य नः सर्वभूतात्मन् कामकर्मेन्द्रियाशायः। 
मोहपाशो दुढरिखन्नो भगवंस्तव दशनात् ॥ 
पदढार्थ कर्म र इन्द्रियका आधार 
सवभूतात्मन्  सम्पूर्ण नः  हामीहरूको मेरो 
प्राणीमात्रका आत्मस्वरूप दुढः  बलियो 
भगवन्  हे भगवान् मोहपाशः  मोहरूपी पासो 
कामकर्मेन्द्रियारायः  इच्छा, तव  हजुरको 


ताक्यार्थ सम्पूर्ण प्राणीमात्रका आत्मस्वरूप हे भगवान् ! आज 
र इन्द्रियको आधार भएको मोहरूपी पासो चुंडियो । 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 


इत्थं गीतानुभावस्तं भगवान् कपिलो मुनिः। 


अंशुमन्तमुवाचेदमनुग्राह्य धिया नृप ॥ २८॥ 


पदार्थ भगवान्  भगवान् 

नृप  हे राजा परीक्षित् कपिलः मुनिः  कपिल मुनिले 
इत्थं  यसप्रकार तंती 

गीतानुभावः  महिमा गान अंशुमन्तं  अंशुमान्लाई 
गरेपछि धिया  बुद्धिद्रारा 


अध्याय नत 


२७ ॥ 

दशनात्  दर्शनले 
अद्य  आज 
छिन्नः  चंडियो 








हजुरको दर्शनले मेरो काम, कर्म 


अनुग्राह्य  कृपा गरेर 
इद्  यसो 
उवाच  भन्नुभयो 


ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित्! यसप्रकार स्तुतिगान गरिसकेपछि भगवान् कपिलमुनिले 


अंशुमान्लाई कृपापूर्वक यसो भन्नुभयो । 
श्रीभगवानुवाच भगवान् कपिलमुनिले भन्नुभयो 
अश्वोऽयं नीयतां वत्स पितामहपशुस्तव । 


इमे च पितरो दग्धा गद्खाम्भोऽहैन्ति नेतरत् ॥ २९॥ 


पदार्थ यज्ञीय पशु 

वत्स  हे बाबु अर्वः  घोडा हो त्यसैले 
अयं  यो नीयतां  लैजाऊ 

तव  तिम्रो इमे  यी 

पितामहपद्युः  पितामहको दग्धाः  डढेका 


ताक्यार्थ हे बाबु! यो तिम्रो पितामहको यज्ञीय पशु घोडा 





पितरः च  तिम्रा काकाहरू 
पनि 

गङ्खाम्भः  गङ्गाको जल 

अर्हन्ति  चाहन्छन् 

न इतरत्  अरू कुरा चार्हेदेनन् 
हो। यसलाई लिएर जाऊ। यी 


रामालन्द्री टीका 


नवम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


२९३२० 


अध्याय नत 


डटेका तिग्रा काकाहरूको उद्धार केवल गङ्गाजलबाट मात्र हुन्छ, अरू कुराबाट हँदेन । 


तं परिक्रम्य रिरसा प्रसाद्य हयमानयत् । 


सगरस्तेन पडुना करतुरोषं समापयत् ॥ ३०॥ 


पदार्थ 

अंशुमान्ले 

तं  ती भगवान् कपिल 
मृनिलाई 


परिक्रम्य  परिक्रमा गरेर 


शिरसा  शिरले 
प्रसाद्य  प्रणाम गरेर 
हयं  घोडालाई 
आनयत्  ल्याए 
सगरः  राजा सगरले 





तेन  त्यसै 

पुना  घोडाद्रारा 
क्रतुरोषं  बांकी यज्ञ 
समापयत्  पूर्ण गरे 


वाक्यार्थ त्यसपच्ि अंशुमानूले भगवान् कपिल मुनिलाई परिक्रमा गरेर प्रणाम गरी घोडा लिएर 
आए । राजा सगरले पनि त्यसै घोडाद्रारा बाँकी यज्ञ पूर्ण गरे। 


राज्यमंशुमति न्यस्य निःस्पृहो मुक्तबन्धनः। 
ओर्वोपदिष्टमार्गेण ठेमे गतिमनुत्तमाम् ॥ ३९ ॥ 


पदार्थ निःस्पृहः  इच्छारहित अनुत्तमाम्  अत्यन्त उत्तम 
अंशुमति  अंशुमान्मा मुक्तबन्धनः  बन्धनबाट मुक्त गतिं  परमपदलाई 

राज्यं  राज्यभार भएर ठेभे  प्राप्त गरे 

न्यस्य  सुभ्पिएर राजा ओर्वोपदिष्टमार्गेण  ओर्व 

सगरले ऋषिले बताएको बाटेद्रारा 





ताक्यार्थ राजा सगरले अंशुमान्लाई राज्य सुम्पिए अनि विषयको इच्छा तथा बन्धनबाट मुक्त 
भएका उनले ओर्व ऋषिले बताएको मार्गद्रारा परमपदलाई प्राप्त गरे । 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां नवमस्कन्धे 
सगरोपाख्यानेऽष्टमो ऽध्यायः ॥ ८ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


३२३९१ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 


अथ नवमोऽध्याय 
अथ नवमाच्यायः 
राजा भगीरथको कथा र गङ्गावतरण 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
अंशुमांश्च तपस्तेपे गङ्गानयनकाम्यया । 
कारं महान्तं नाशक्नोत् ततः काठेन संस्थितः ॥ १॥ 





पढार्थ महान्तं  धेरै न अशक्नोत्  ल्याउन सकेनन् 
अंशुमान् च  अंशुमान्ले पनि कारं  समयसम्म ततः  त्यसपछि 
गङ्गानयनकाम्यया  गङ्गाजीलाई तपः  तपस्या काठेन  उपयुक्त समयमा 
ल्याउने इच्छाले तेपे  गरे तर संस्थितः  मृत्युलाई वरण गरे 


ताक्यार्थ सगरका पुत्र अंशुमानूले आपफ्ना काकाहरू भस्म॒ भएको ठर्द॑मा गङ्गाजीलाई 
ल्याउनका लागि धैरे समयसम्म तपस्या गरे, तर उनले ल्याउन सकेनन्। त्यसपच्ि उपयुक्त 
समयमा उनले मत्युलाई वरण गर । 


दिलीपस्तत्सुतस्तददशक्तः कालमेयिवान् । 
भगीरथस्तस्य सुतस्तेपे स सुमहत्तपः ॥ २॥ 





पदार्थ असमर्थ भए र भगीरथः  भगीरथ थिए 
तत्सुतः  ती अंशुमान्का छोरा काटं  मृत्युलाई सः  ती भगीरथले 
दिलीपः  दिलीपले पनि एयिवान्  वरण गरे सुमहत्  ठुलो 

तद्त्  पिता अंशुमान् जस्तै तस्य  ती दिलीपका तपः  तपस्या 

अशक्तः  गङ्गाजीलाई ल्याउन सुतः  छोरा तेपे  गरे 


ताक्यार्थ अंशुमान्का छोरा दिलीपले गङ्गाजीलाई ल्याउन दलो प्रयास गरे, तर पिता जस्त उनी 
पनि असफल भए । समय आएपचछि दिलीपले पनि मूत्युवरण गरे। दिलीपका छोरा भगीरथ थिए। 
उनले पनि गङ्गाजीलाई ल्याउन ठुलो तपस्या गरे । 


दशयामास तं देवी प्रसन्ना वरदास्मि ते। 
इत्युक्तः स्वमभिप्रायं शरांसावनतो नृपः ॥ ३॥ 


पदार्थ ८  देवी गङ्गाले ते  तिमीलाई 
प्रसन्ना  भगीरथको घोर तं  ती भगीरथलाई वरदा  वरदान दिन इच्छुक 
तपस्याबाट प्रसन्न भएकी दशयामास  दर्शन दिन् र॒ अस्मि इति  छु भनेर 


रामालन्द्री टीका 


नवम स्कन्ध 


उक्तः  भनिएका 
नृपः  राजा भगीरथले 


श्रीमद्भागवत 


अवनतः  विनम्र भएर 
स्वं  आफ्नो 


२९३२९ 


अध्याय ९ 


अभिप्रायं  आशय 
राशंस  प्रकट गरे 


ताक्यार्थ भगीरथको कठोर तपस्यादेखि प्रसन्न भएकी देवी गङ्गाले उनलाई आफ्नो स्वरूपको 
दर्शन दिदे म॒ तिमीलाई वरदान दिन चाहन्छु भनिन्। त्यसपछि राजा भगीरथले पनि अत्यन्त 
विनम्रतापूर्वक आफ्नो आशय प्रकट गरे। 


   ॐ  ् महीतठे 
कोऽपि धारयिता वेगं पतन्त्या मे महीतठे । 
अन्यथा भूतलं भित्त्वा नृप यास्ये रसातलम् ॥ ४॥ 


पदार्थ धारयिता  धारण गर्न भित्त्वा  छेडेर 
महीतरे  पृथिवीलोकमा कः अपि  कोही हुनुपर्दछछ रसातलम्  पातालमा 
पतन्त्याः  अवतरण गर्दै गरेकी अन्यथा  त्यसो भएन भने यास्ये  पुग 


मे मेरो नृप  हे राजा म 

वेगं  वेगलाई भूतलं  पृथिवी लोकलाई 
ताक्यार्थ गङ्गाले भनिन् हे राजा भगीरथ ! पृथिवीलोकमा र्द गरेकी मलाई थेगन सक्ने कोटी 
न कोटी हुनुपर्दछ । त्यसो भएन भने म पुथिवीलाई छेडेर पातालमा पुगनेदु । 





किं चाहं न भुवं यास्ये नरा मय्यामृजन्त्यघम् । 
मृजामि तदघं कुत्र राजंस्तत्र विचिन्त्यताम् ॥ ५॥ 


पदार्थ नराः  मान्छेहरू कुत्र  कहां 

किंच  अर्को कुरा मयि ममानै मृजामि  धुन्छु 

अहं  म अघम्  पाप राजन्  हि राजा भगीरथ 
भुवं  प्रथिवीमा आमृजन्ति  पखाल्दछछन् तत्र  त्यस विषयमा 

न यास्ये  जान चाहन्नँ तत्  त्यो विचिन्त्यताम्  विचार गर 
किनभने त्यहोँ अघं  पापलाई मेले 





ताक्यार्थ अनि अर्को कारणले पनि म पृथिवीतलमा जान चाहन्न॑ किनभने त्यहाँ मान्छेहरू 
आफ्नो पाप ममा नै पखाल्छन्। मेले त्यो पाप कहाँ गएर पखाल्ने ? हि राजा ! यस विषयमा पनि 
विचार गर। 


भगीरथ उवाच राजा भगीरथले भने 
साधवो न्यासिनः शान्ता बहधिष्ठा लोकपावनाः । 
हरन्त्यघं तेऽञ्गसद्वात् तेष्वास्ते ह्यघभिद्धरिः ॥ ६॥ 


रामालन्द्री टीका 


२९३२ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 


हि  किनभने 

तेषु  ती साधुहरूमा 
अघभित्  पाप नाश गर्ने 
हरिः  भगवान् श्रीहरि 
आस्ते  रहनुहुन्छ 


पढार्थ साधवः  साधुहरूले 
शान्ताः  शान्त चित्त भएका अङ्गसन्वात्  आफ्ना अङ्गको 
्ह्धिष्ठाः  ब्रह्मनिष्ठ स्पर्शले 

लोकपावनाः  लोकलाई पवित्र ति  हजुरको 

गर्ने अघं  पापलाई 

न्यासिनः  त्यागी हरन्ति  नाश गर्नछन् 
ताक्यार्थ शान्त चित्त भएका, लोकलाई पवित्र गर्ने त्यागी ब्रह्मनिष्ठ साधुहरूले आपफ्ना अङ्गको 
स्पर्शद्रारा हजुरमा आउने पापरूप दोषलाई हरण गर्नेछन् किनभने त्यस्ता साधुहरूमा पाप नाश गर्ने 
भगवान् श्रीहरि रहनुहुन्छ । 

विवरण वीर्थहरूमा रहेको पवित्रता त कालको प्रभावद्रारा नष्ट ह॒न्छ, तर आत्मा कालको पनि 
प्रकाशक हो। आत्मा ने पवित्रताको मूल स्रोत हो। परमात्मा भगवान् श्रीहरिको चरणजल 
भएकाले गङ्गाजी पवित्र हन्, तर परमात्मा नै जसको हृदयभित्र बस्नुभएको छ, अर जो ज्ञानद्वारा 
परमात्मा नै भएका छन्, त्यस्ता ज्ञानीहरूले त गङ्गालाई पनि पवित्र पार्दछन्। उनीहरूको चरणजल 
स्वयं गङ्गाजल समान हुन्छ । यो कुरा स्पष्ट गरेर यहाँ ज्ञानीहरूको महत्त्वलाई सूचित गरिएको छ। 





धारयिष्यति ते वेगं रुद्रस्त्वात्मा शरीरिणाम् । 
यस्मिन्नोतमिदं प्रोतं विश्वं शाटीव तन्तुषु ॥ ७ ॥ 


पदार्थ 

ते  हजुरको 

वेगं तु  वेगलाई त 
शरीरिणाम्  सम्पूर्ण प्राणीका 
आत्मा  आत्मारूप 


रुद्रः  भगवान् रुद्रले 
धारयिष्यति  धारण गर्नृहुनेछछ 
यस्मिन्  जुन भगवान्मा 
तन्तुषु  धागोमा 

सादी इव  सारी यै 





इदं  यो 
विर्वं  संसार 
ओतं प्रोतम्  ओतप्रोत छ 


ताक्यार्थ हजुरको वेगलाई त सम्पूर्ण प्राणीका आत्मस्वरूप भगवान् रद्रले धारण गर्नुहुनेछ । 
जसरी धागोमा सारी ओतप्रोत हृन्छ त्यसै गरी यो सारा संसार उह भगवान् रद्रमा नै ओतप्रोत छ। 


इत्युक्त्वा स नृपो देवं तपसातोषयच्छिवम् । 
काठेनात्पीयसा राजंस्तस्येशः समतुष्यत ॥ ८ ॥ 


पदार्थ 

इति उक्त्वा  यसो भनेर 
सः ती 

नृपः  राजा भगीरथले 
तपसा  तपस्याद्रारा 


 भगवान् 

शिवम्  शिवलाई 
अतोषयत्  प्रसन्न गराए 
राजन्  हे राजा परीक्षित् 
अल्पीयसा  छोटो 





काठेन  समयमा नै 

तस्य  ती भगीरथमाथि 
ईशः  भगवान् शिव 
समतुष्यत  प्रसन्न हुनुभयो 


रामालन्द्री टीका 


२९३४ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 


ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! गङ्गाजीलाई यसप्रकार भनेर राजा भगीरथले तपस्याद्रारा भगवान् 
शिवलाई प्रसन्न गराए । थोर समयमा नै भगवान् शिव भगीरथसंग प्रसन्न हूनुभयो । 


तथेति राज्ञाभिहितं सवंलोकहितः दिवः 
दधारावहितो गङ्गां पादपूतजलां हरेः ॥ ९॥ 


पढार्थ सवंलोकहितः  सम्पूर्ण लोकका पवित्र बनेको जल भएकी 
राज्ञा  राजा भगीरथद्रारा कल्याण गर्ने गद्खां  गङ्गालाई 

अभिहितं  प्रार्थना गरिएको हिवः  भगवान् शिवले अवहितः  सावधान भएर 
कुरालाई हरेः  भगवान् श्रीहरिको दधार  धारण गर्नुभयो 
तथा इति  त्यस्तै होस् भनेका पादपूतजलां  पाठको स्पर्शले 





ताक्यार्थ गङ्गालाई धारण गरिदिने भगीरथको प्रार्थनालाई सम्पूर्ण लोकको कल्याण चाहने 
भगवान् शिवले स्वीकार गर्नुभयो र भगवान् श्रीहरिको पाठको स्पर्शले पवित्र जल भएकी 
गङ्गालाई सावधान भएर धारण गर्नुभयो । 


भगीरथः स राजषिनिंन्ये भुवनपावनीम् । 
९  अ च 
यत्र स्वपितृणां देहा भस्मीभूताः स्म रोरते ॥ १०॥ 





पलर्थ र  आप्ना भुवनपावनीम्  संसारलाई 
सः ती काकाहरूको पवित्र पार्ने गङ्गाजीलाई 
राजषिः  राजर्षि देहाः  शरीर निन्ये  लगे 

भगीरथः  भगीरथले भस्मीभूताः  खरानी बनेर 

यत्र  जहां शोरते स्म  रहेका थिए त्यहं 


ताक्यार्थ राजर्षिं भगीरथले आफ्ना काकाहरूको शरीर खरानी भएको ठडंतफ संसारलाई 
पवित्र पार्ने गङ्ञजीलाई लगे । 


व भ प्रयान्तमनुधावती 
रथेन वायुवेगेन प्रया 
देशान् पुनन्ती निदंग्धानासिञ्चत् सगरात्मजान् ॥ १९॥ 


पदढार्थ  राजाको निदग्धान्  भस्म भएका 
वायुवेगेन  वायुको समान वेग अनुधावती  पलछ्िपछ्ि सगरात्मजान्  सगरका 
भएको दौडिरहेकी छो राहरूलाई 

रथेन  रथमा चेर देशान्  विभिन्न गंहरूलाई आसिञ्चत्  सेचन गरिदिदन् 
प्रयान्तं  अधिअधि जाँदै पुनन्ती  पवित्र गर्दै गङ्गाजीले 





वाक्यार्थ वायुको समान वेग भएको रथमा चेर राजा भगीरथ अधिअधि ्हिंडे। आफू 


रामालन्द्री टीका 


२९३२५ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 


हिंडेका विभिन्न ठा्ंलाई पवित्र गर्दै गङ्गाजी उनको पचछिपछि लागिन्। यसै क्रममा सगरका 
छोराहरू भस्म भएको ठा॑मा पुगेर गङ्गाले उनीहरूलाई सेचन गरिदिइन् । 


यज्जलस्पशंमात्रेण ब्रह्मदण्डहता अपि । 
सगरात्मजा दिवं जग्मुः केवलं देहभस्मभिः ॥ १२॥ 


पदार्थ ॥ भए तापनि यज्जलस्परांमात्रेण  गङ्गाजीको 
सगरात्मजाः  सगरका छोराहरूकेवलं  केवल जलस्पर्शं मात्रले 

ब्रह्मदण्डहताः अपि  देहभस्मभिः  शरीरको दिवं  स्वर्ग 

ब्राह्मणलाई तिरस्कार गनलि खरानीका साथ जग्मुः  गए 





ताक्यार्थ ब्राह्मणलाई तिरस्कार गर्नलि मारिएका भए तापनि केवल उटेको शरीरको खरानीका 
साथ भएको गङ्गाजीको जलस्पर्श मात्रले सगरका छोराहरू स्वर्ग गए । 


भस्मीभूताद्गसद्गेन स्वयांताः सगरात्मजाः । 
किं पुनः श्रद्धया देवीं ये सेवन्ते धृतव्रताः ॥ १३॥ 





पढार्थ स्वयांताः  स्वर्ग गए भने  गङ्गाजीको 

सगरात्मजाः  सगरका छोराहरूये  जो सेवन्ते  सेवा गर्दछन् तिनका 
भस्मीभूताद्गसद्गेन  जलेर धृतव्रताः  त्रत धारण गरेका विषयमा 

खरानी भएको अङ्गलाई जनहरू किं पुनः  फेरि के भन्नुछर 
गङ्गाजलले स्पर्श गर्नाले मात्र श्रद्धया  श्रद्धापूर्वक 


वाक्यार्थ जलेको शरीरको खरानीलाई गङ्गामा स्पर्श मात्र गराउनाले त सगरका साठी हजार 
छोराहरू स्वर्ग गए भने त्रत धारण गरी श्रद्धापूर्वकं भगवती गङ्गाको सेवा गर्नैको विषयमा त के 


कुरा गर्नु? 
न ह्येतत् परमार्चयं स्वघुंन्या यदिहोदितम् । 
अनन्तचरणाम्भोजप्रसूताया भवच्छिदः ॥ १४ ॥ 
सन्निवेशय मनो यस्मिञ्छरद्या मुनयोऽमलाः । 
तरगुण्यं दुस्त्यजं हित्वा सद्यो यातास्तदात्मताम् ॥ १५॥ 





पढार्थ अनन्त भगवान् नारायणका इह  यहाँ 
भवच्छिदः  संसाररूपी चरणकमलबाट उत्पन्न भएकी यत्  जे 
बन्धनलाई काटने स्वधुन्याः  स्वर्गको नदी उदितं  भनियो 
अनन्तचरणाम्भोजप्रसूतायाः  गङ्गाजीको सम्बन्धमा एतत्  यो 


रामालन्द्री टीका 


नवम स्कन्ध 


परमार्चर्य  ठलो आश्चर्य 
नहि  होदन 





श्रीमद्भागवत 


 लगाएर 
मुनयः  मुनिहरू 


यस्मिन्  जुन अनन्त भगवान्माअमलाः  निर्मल बन्दछन् 


श्रद्धया  श्रद्धापूर्वक 





दुस्त्यजं  त्याग्न कठिन 
र 


२९२६ 


अध्याय ९ 


हित्वा  त्यागेर 

सदयः  तत्काल 

तदात्मताम्  उहाँ के स्वरूपमा 
याताः  प्राप्त ह॒न्छन् 





मनः  चित्त  तीन गुणलाई 
ताक्यार्थ संसाररूपी बन्धनलाई काटने अनन्त भगवान् नारायणको चरणकमलबाट उत्पन्न 
भएकी गङ्गाजीको जेजति महिमा गादइयो त्यो कुनै ठुलो आश्चर्यको कुरो होइन । जुन अनन्त 
भगवानूमा श्रद्धापूर्वकं मन लगाउनाले मुनिहरू निर्मल बन्दछन् र तत्काल त्रिगुणरूप संसारलाई 
त्यागेर भगवत्स्वरूप प्राप्त गर्दछन् । त्यस्ता भगवान्को चरणबाट उत्पन्न भएकी गङ्गाजीले सगरका 
छोराहरूको उद्धार गर्नु स्वाभाविके हो । 


शरुतो भगीरथाज्जज्ञे तस्य नाभोऽपरोऽभवत् । 
सिन्धुद्दीपस्ततस्तस्मादयुतायुस्ततोऽभवत् ॥ १६॥ 
ऋतुपणों नलसखो योऽशवविद्यामयान्नठात्। 
दत्त्वाक्षहृदयं चास्मे सव॑कामस्तु तत्सुतः ॥ ९७ ॥ 





पढार्थ 

भगीरथात्  भगीरथवबाट 
श्रुतः  श्रुत नामका छोरा 
जज्ञे  जन्मे 


तस्य  ती श्रुतका 

नाभः  नाभ नाम गरेका 
अपरः  अर्का छोरा 
अभवत्  भए 


ततः  ती नाभवाट 
सिन्धुद्धीपः  सिन्धुद्वीप र 


तस्मात्  ती सिन्धद्रीपबाट 
अयुतायुः  अयुतायु 

ततः  ती अयुतायुबाट 
नरसखः  नलका मित्र 
ऋतुपणंः  ऋतुपर्ण नामका 
छोरा 

अभवत्  भए 

यः  जुन ऋतुपर्णले 

अस्मे च  यी नललाई 
अक्षहृदयं  जुवा खेलको रहस्य 





दत्वा  सिकाएर 

नठात्  तिनै नलबाट 
अङवविदयां  घोडा सम्बन्धी 
विद्या 

अयात्  प्राप्त गरेका थिए 
तत्सुतः तु  ती ऋतुपर्णका 
छोरा 

सवकामः  सर्वकाम भए 


वाक्यार्थ भगीरथका छोरा श्रुत भए। श्रुतका छोरा नाभ र नाभका छोरा सिन्धुद्रीप भए। 
सिन्धुद्रीपका अयुतायु र अयुतायुका छोरा ऋतुपर्णं भए । यी ऋतुपर्ण नलका मित्र थिए । यिनले 
नललाई जुवाको रहस्य सिकाएर उनबाट घोडा सम्बन्धी विद्या सिकेका थिए। यिन ऋतुपर्णका 
छोरा सर्वकाम भए। 


१ मदयन्तीपतिनृप  
ततः सुदासस्तत्यत्रो मद्यन  
आहुर्मित्रसहं यं वे कल्माषाङ्प्रिमुत क्वचित् । 


रामालन्द्री टीका 


२९३२७ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 


वसिष्ठशापाद् रक्षोऽभूदनपत्यः स्वकर्मणा ॥ १८ ॥ 





पढार्थ यं वे  जसलाई श्रापबाट 

नृप  हे राजा परीक्षित् मित्रसहं  मित्रसह पनि रक्षः  राक्षस तथा 

ततः  ती सर्वकामबाट आहुः  भन्दछन् स्वकमंणा  आपनो कर्मका 
सुदासः  सुदास नामका छोरा उत  अथवा कारण 

जन्मे क्वचित्  कोटीकोहीले अनपत्यः  सन्तानहीन 
तत्पुत्रः  तिनका छोरा कत्माषाङ्घ्रिं  कल्माषपाद अभूत्  भए 

मदयन्तीपतिः  मदयन्तीका पनि भन्दच्छन् ती 

पति सौदास भए वसिष्ठशापात्  वसिष्ठ ऋषिको 


ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! सर्वकामका छोरा सुदास भए। सुदासका छोरा सौदास भए। 
सौदासकी पत्नीको नाम मदयन्ती थियो। तिनै सौदासलाई कोहीकोही मित्रसह भन्दथे भने 
कोहटीले कल्माषपाद पनि भन्दथे। उनी वसिष्ठ ऋषिको श्रापले राक्षस भएका थिए भने आपफना 
कर्मका कारण सन्तानहीन पनि थिए। 


राजोवाच राजा परक्षित्ले सोध्नुभयो 
किं निमित्तो गुरोः शापः सोदासस्य महात्मनः। 
एतद् वेदितुमिच्छामः कथ्यतां न रहो यदि ॥ १९॥ 





पदार्थ किं निमित्तः  के कारण लाग्यो रहः  गोपनीय 
महात्मनः  महात्मा एतत्  यो कुरा नक्तेन भने 
सोदासस्य  सौदासलाई वेदितुम्  जान कथ्यताम्  भन्नुहोस् 
गुरोः  गुरु वसिष्ठको इच्छामः  चाहन्छौं चाहन्छु 

शापः  श्राप यदि  यदि 


ताक्यार्थ के कारणले गुरु वसिष्ठको श्राप महात्मा सौदासलाई लाग्यो? म त्यो कुरा जान्न 
चाहन्हुं । यदि त्यो गोपनीय कैन भने सुनाउनुहोस् । 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
सोदासो मृगयां कञ्चिच्चरन् रक्षो जघान ह । 
मुमोच भ्रातरं सोऽथ गतः प्रतिचिकीषंया ॥ २०॥ 


पदार्थ सोदासः  राजा सौदासले जघान ह  मारे तर 
मृगयां  सिकार कञ्चित्  कुनै भ्रातरं  त्यसको भाइलाई 
चरन्  खेल्दै जाँदा रक्षः  राक्षसलाई मुमोच  छाडिदिए 


रालालन्द्री टीका 


नवम स्कन्ध 


अथ  त्यसपछि 
सः  त्यो मृतराक्षसको भाद 


श्रीमद्भागवत 


प्रतिचिकीषया  बदला लिने 
इच्छाले 


२९३८ 


अध्याय ९ 


गतः  राजदरबारमा गयो 


ताक्यार्थ एक दिन सिकार खेल्न जांँंदा राजा सौदासले कुनै राक्षसलाई मारे, तर उसको 
भादलाई त्यसै छडिदिए। त्यसपच्ि त्यो मृतराक्षसको भाद बदला लिने इच्छाले राजदरबारमा 
गयो । 


स चिन्तयन्नघं राज्ञः सूदरूपधरो गृहे । 
गुरवे भोक्तुकामाय पक्त्वा निन्ये नरामिषम् ॥ २९॥ 





पढार्थ धारण गरेको गुरवे  गुरु वसिष्ठलाई दिन 
राज्ञः  राजाले गरेको सः  त्यो मृतराक्षसको भादले नरामिषम्  मान्छेको मासु 
अघं  अपराध गृहे  राजदरबारमा पक्त्वा  पकाएर 

चिन्तयन्  सरम्ेदै भोक्तुकामाय  भोजन गर्न निन्ये  लग्यो 

सूदरूपधरः  भान्सेको रूप इच्छुक 


ताक्यार्थ राजाले दादइलाई मारेर गरेको अपराधलाई सम्फैदे भान्सेको रूपमा राजदरबारमा 
पुगेको भाद राक्षसले एक दिन भोजनका निम्ति दरबारमा आएका गुरु वसिष्ठलाई दिनका लागि 
मान्छेको मासु पकाएर लग्यो । 


परिवक्ष्यमाणं भगवान् विलोक्याभक्ष्यमञ्जसा । 
राजानमशपत् कुद्धो रक्षो ह्येवं भविष्यसि ॥ २२॥ 





पढार्थ विलोक्य  देखेर अञ्जसा  तत्काल 
परिवेक्ष्यमाणं  पस्केर तयार रुद्धः  रिसाएका रक्षः एवं हि  राक्षस नै 
पारेको भोजन भगवान्  गुरु वसिष्ठले भविष्यसि  हुनेछस् भनी 
अभक्ष्यं  खान नहुने राजानं  राजालाई अरापत्  श्राप दिए 


वाक्यार्थ अभक्ष्य भोजन खान दिएको देखेर गुरु वसिष्ठ अत्यन्त रिसाए र उनले तत्काल 
राजालाई राक्षस नै हुनेछस् भनी श्राप दिए । 


रक्षःकृतं तद् विदित्वा चक्र द्वादशवार्षिकम् । 
सोऽप्यपोऽञ्जलिनादाय गुरुं शप्तुं समुदतः ॥ २३॥ 





पदार्थ त्यस श्रापलाई पनि 

तत्  त्यो सबै काम दादशवाषिंकम्  बाह वर्षको अञ्जलिना  अंजुलीले 
रक्षःकृतं  राक्षसले गरेको चक्रे  बनाइदिए अपः  पानी 

विदित्वा  बुेर गुरु वसिष्ठले सः अपि  ती राजा सौदास आदाय  लिएर 


रामालन्द्री टीका 


३२३९ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 


गुरुं  गुरु वसिष्ठलाई शप्त  श्राप दिन समुद्यतः  तयार भए 
ताक्यार्थ त्यो सवे काम राजाले नभएर राक्षसले गरेको कुरा बुफेपछ्छि गुरु वसिष्ठले आफनो 
श्रापलाई बाह वर्षको बनादइदिए । राजा सौदास पनि अंँजुलीमा पानी लिएर गुरु वसिष्ठलाई श्राप 
दिन तयार भए। 


  पादयोजहो अ 
वारितो मदयन्त्यापो रुशतीः पादयोजंहो । 
दिशः खमवनीं सवं पश्यञ्जीवमयं नृपः ॥ २४॥ 





पदार्थ खं  आकाश र रुशतीः  श्राप दिनका लागि 
मदयन्त्या  रानी मदयन्तीद्रारा अवनीं  पृथिवी मन्त्रणा गरिएको 

वारितः  रोकिएका सर्वं  सवै ठाउलाई आपः  जललाई 

नृपः  राजाले जीवमयं  जीवहरू व्याप्त रहेको पादयोः  आफ्नै खुहरामा 
दिशः  सम्पूर्ण दिशा पश्यन्  देखेर जहौ  छडिदिए 


ताक्यार्थ राजाले श्राप दिनका लागि जल मन्त्र छोड्नै लाग्दा रानी मदयन्तीले उनलाई 
रोकिदिइन्। त्यसपछि त्यस जललाई राजाले दिशा, आकाश र पृथिवी सबै ठाडँलाई जीवमय 
देखेर कहीं पनि फाल्न नसकेर आफ्नै पाडमा छोडिदिए । 

वितवरण यस श्लोकमा सम्पूर्ण जगतलाई जीवमय देखने राजा सौदासले त्यो श्राप दिन ठिक 
पारिएको जल कतै नफाली आफ्नो पाउमा फाले भनिएको छ । उनले संसारका हरेक वस्तुमा 
चैतन्य देखे । चिद्रूप ब्रह्म ने जगत्का माटो हावा, नदी, पहाड, आकाश आदि पदार्थको रूपमा 
प्रकट भएको हो भन्ने ज्ञान भएका राजाले वशिष्ठलाई श्राप दिन ठिक्क पारेको जल कहीं फाल्न 
सकेनन्, उनले दिशाविदिशा, आकाश र पृथिवी सबेलाई जीवमय देखे र अन्त्यमा त्यो जल 
आफ्नै खुट्रामा छोडिदिए । त्यसैले राजा सौदास मित्रसह यो नामले पनि प्रसिद्ध भए। 


राक्षसं भावमापन्नः पादे कल्माषतां गतः। 
, ४ वनौकोदम्पती ्  द्विजो 
ल्यवायकाटः दद्रा वनोकोदम्पती जा ॥ २५॥ 


पदार्थ भावं  स्वरूपलाई वनोकोदम्पती  वनवासी 
पादे  दुबै पाड आपन्नः  प्राप्त गरेका राजा दम्पतीलाई 

कल्माषतां  काला कल्माषपाद सौदासले ददुशे  देखे 

गतः  भएका व्यवायकाठे  मैथुनकालमा 

राक्षसं  राक्षस द्विजो  ब्राह्मण 





ताक्यार्थ श्राप दिनका लागि अभिमन्त्रित जल पर्नलि राजाका दुबे पाड काला बने। राक्षस 
स्वरूप प्राप्त गरेका ती कल्माषपादले एक दिन वनमा मेथुनक्रियामा लागेका ब्राह्मणदम्पतीलाई 
देखे । 


रामालन्द्री टीका 


२९८४० 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 


धातो जगृहे विप्रं तत्पत्न्याहाकृतार्थ॑वत्। 

न भवान् राक्षसः साक्षादिक्ष्वाकूणां महारथः ॥ २६॥ 
मदयन्त्याः पतिर्वीर नाधर्मं कतुंमहंसि । 

देहि मेऽपत्यकामाया अकृतार्थं पतिं दिजम् ॥ २७॥ 


पढार्थ साक्षात्  साक्षात् अ्हैसि  योग्य हुनुहुन्न 
्ुधातंः  भोकले आत्तिएका इक्ष्वाकूणां  इक्ष्वाकुवंशका अपत्यकामायाः  सन्तानको 
कल्माषपादले महारथः  महारथी चाहना गर्न 

विप्रं  मेथुनक्रियामा लागेका भवान्  तपाई मे  मलाई 

ब्राह्मणलाई न राक्षसः  राक्षस हुनुहुन्न, अतःअकृतार्थं  सन्तानप्राप्तिको 
जगृहे  समाते त्यसपचछ्ि मदयन्त्याः  रानी मदयन्तीका चाहना पूरा नभएका 
अकृतार्थवत्  कामनापूर्ण पतिः  स्वामी द्विजम्  ब्राह्मण 

नभएकी वीर  हे वीर तपाई पतिं  पति 

तत्पत्नी  त्यस ब्राह्मणकी अधर्मं  अपराधकर्म देहि  दिनुहोस् 

पत्नीले कतुम्  गर्न आह  भनिन् 





ताक्यार्थ भोकले आत्तिएका कल्माषपादले वनमा मेथुन क्रियामा लागेका ब्राह्मणलाई समाते। 
त्यसपच्ि मेथुनचाहना पूरा नभएकी ब्राह्मणक पत्नीले शक्ष्वाकुवंशका महारथी अनि मदयन्तीका 
पति हे वीर ! तपाई राक्षस हुनहुन्न, तपारईलाई यस्तो अधर्म गर्न सुहादेन । मेरो सन्तान प्राप्त गर्ने 
इच्छा पनि पूरा भएको छैन । अतः सन्तानप्राप्तिको चाहना पूरा नभएका मेरा पति ब्राह्मणलाई 
छाडिदिनुहोस् भनी प्रार्थना गरिन्। 


देहोऽयं मानुषो राजन् पुरुषस्याखिलाथंदः। 
तस्मादस्य वधो वीर स्वांथंवध उच्यते ॥ २८॥ 


पदार्थ मोक्ष सबै पुरुषार्थ दिनेवाला छ वधः  हत्यालाई 
राजन्  हि राजा तस्मात्  त्यसकारण सवांथवधः  सवे पुरुषार्थको 
अयं  यो वीर  हे वीर हत्या 


मानुषः देहः  मनुष्य शरीर अस्य पुरुषस्य  यस मनुष्य उच्यते  भनिन्छ 
अखिला्थंद्ः  धर्म, अर्थ, काम, शरीरको 
ताक्यार्थ हे राजा ! यो मनुष्य शरीर धर्म, अर्थ, काम, मोक्षरूप सबे पुरुषार्थ दिनेवाला छ। 
त्यसैले हे वीर ! यस मनुष्य शरीरको हत्यालाई सबै पुरुषार्थको हत्या भनिन्छ । 





एष हि ब्राह्यणो विद्ांस्तपःशीटगुणान्वितः। 


रालालन्द्री टीका 


३९४१ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 
आरिराधयिषुत्रह्य महापुरुषसंक्ञितम् । 
सव॑भूतात्मभावेन भूतेष्वन्तहिंतं गुणेः ॥ २९॥ 
पदढार्थ शील र गुणले युक्त छन्, तथा अन्तहिंतं  रहेका 
हि  निश्चय नै सर्वभूतात्मभावेन  सम्पूर्ण महापुरुषसंज्ञितम्  महापुरुष 
एषः  यी  आत्मभावले नाम भएका 
ब्राह्मणः  ब्राह्मणदेव गुणेः  आफ्ना भिननभिन्न॒ बह्म  परब्रह्मको 
विद्धान्  विद्वान् र गुणले आरिराधयिषुः  आराधना गर्न 
तपःशीलगुणान्वितः  तपस्या, भूतेषु  जीवहरूमा इच्छुक छन् 





ताक्यार्थ निश्चय नै यी ब्राह्मण विद्वान्, तपस्वी र सम्पूर्णं शील तथा गुणले युक्त भएका छन् । 
अर्को कुरा यिनी एडटै भएर पनि आफ्ना भिन्नभिन्न गुणले सम्पूर्ण प्राणीहरूको आत्मस्वरूप 
बनेर रहेका महापुरुष परब्रह्म परमात्माको आराधना गर्न चाहन्छन्। 


५   न राजर्षिप्रवराद् ९  न 
सोऽयं ब्रह्मषिंवय॑स्ते ट् विभो । 
कथमेति धम॑ज्ञ वधं पितुरिवात्मजः ॥ २०॥ 


पदार्थ ब्राह्मण आत्मजः इव  पुत्र यै 
विभो  हे प्रभु राजषिप्रवरात्  राजर्षिहरूमा कथम्  कसरी 
घम॑ज्ञ  हे धर्मवेत्ता श्रेष्ठ वधं  वध 


सः अयं  त्यस्ता यी ते  तपा्ईयारा 
बरह्मषिवयंः  ब्रह्र्षिहरूमा श्रेष्ठ पितुः  पिताबाट 
ताक्यार्थ हे धर्मवेत्ता महाराज ! पिताले पुत्रलाई वध गर्न नसुहाए भँ ब्रह्मर्षिहरूमा श्रेष्ठ यी 
ब्राह्मणलाई राजर्षिहरूमा श्रेष्ठ तपार्ईले वध गर्न सुहादेन । 


अहेति  गर्न योग्य हुन्छ 





तस्य साधोरपापस्य भ्रूणस्य बह्मवादिनः। 
कथं वधं यथा बभ्रोम॑न्यते सन्मतो भवान् ॥ ३१॥ 





पदार्थ बह्यवादिनः  ब्रह्मवेत्ता भवान्  तपाईले 

तस्य  त्यस्ता यथा वभ्रोः  खैरी गार्ईजस्ता कथं  कसरी 

अपापस्य  निरपराध साधोः  सज्जन ब्राह्मणको सन्मतः  उचित 
भ्रूणस्य  साङ्ग वेदाध्यायी वधं  वधलाई मन्यते  मान्नुभएको छ 


ताक्यार्थ गाई ४ साधु निरपराध साङ्ग वेदाध्यायी ब्रह्मवेत्ता यी ब्राह्मणको वधलाई हे महाराज । 
तपाईले कसरी उचित मान्नुभएको छ ? 


रामालन्द्री टीका 


३२४२ 
नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 
यद्ययं क्रियते भक्ष्यस्तहिं मां खाद पूवंतः। 
न जीविष्ये विना येन क्षणं च मृतकं यथा ॥ ३२॥ 


पढार्थ तिं  त्यसो भए यथा मृतकं  मुर्दा जस्तो बनेर 
यदि  यदि पूवंतः  पहिला क्षणं च  एक क्षण पनि 

अयं  यी मेरा पतिलाई मां  मलाई न जीविष्ये  बांँच्न सकद 
भक्ष्यः  भोज्य खाद्  खानुहोस् किनभने 

क्रियते  बनाइन्छ येन विना  जो विनाम 





ताक्यार्थ यदि तपाईले यिनलाई खानै चाहनुहुन्छ भने पहिला मलाई खानुहोस् किनभने 
पतिविना मुर्दजस्ती बनेर म एक क्षण पनि बाँच्न सकद । 


एवं करुणभाषिण्या विलपन्त्या अनाथवत् । 
व्याघ्रः पञुमिवाखादत् सोदासः शापमोहितः ॥ ३२॥ 





पदार्थ व्यक्तिले रै सोदासः  राजा सौदासले 

एवं  यसप्रकार विर्पन्त्याः  विलाप गरिहेकी व्याघ्रः  बाघले 
करुणभाषिण्याः  कारुणिक ती ब्राह्मणीको बेवास्ता गरी पञ्चम् इव  पशुलाई यै 
बोली बोलिरहकी शापमोहितः  श्रापले मोहित अखादत्  ्राह्मणलाई खाए 
अनाथवत्  सहाराविहीन भएका 


ताक्यार्थ यसप्रकार ब्राह्मणीले कारुणिक बोलीले सहाराविहीन व्यक्तिले ठै विलाप गर्दा पनि 
श्रापका कारण बुद्धि भ्रष्ट भएका सौदासले ती ब्राह्मणलाई बाघले पशुलाई खाए ४ खाए। 


ब्रह्मणी वीक्ष्य दिधिषुं पुरुषादेन भक्षितम् । 
शोचन्त्यात्मानसुर्वीरामशपत् कुपिता सती ॥ ३४ ॥ 





पदार्थ वीक्ष्य  देखेर ब्राह्मणीले 

दिधिषुं  गर्भाधानका लागि आत्मानं  आप्नो बारेमा उववींडं  राक्षसरूपधारी 
तयार भएका पतिलाई रोचन्ती  शोक गरिरहेकी राजालाई 

पुरुषादेन  राक्षसले कुपिता  अत्यन्त रिसाएकी अशपत्  श्राप दिइन् 
भक्षितम्  खाएको सती बराह्मणी  पतिव्रता 


ताक्यार्थ गभधिानका लागि तयार भएका आना पतिलाई राक्नसले खाएको देखेर अत्यन्त 
शोक गरिरेकी र ज्यादै रिसाएकी पतिव्रता ब्राह्मणीले राक्षसरूपधारी राजालाई श्राप दिद्न् । 


यस्मान्मे भक्षितः पाप कामातांयाः पतिस्त्वया । 


रामालन्द्री टीका 


३२४३ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 


तवापि मृत्युराधानादकृतप्रज्ञ दरिंतः ॥ ३५॥ 





पदार्थ पीडित भएकी तव अपि  तेरो पनि 

अकृतप्रज्ञ  हे मूर्ख मे  मेरा आधानात्  गर्भाधान गर्ने समयमा 
पाप  हे पापी राक्षस पतिः  पति मृत्युः  मृत्यु हने 

त्वया  तेद्रार भक्षितः  खादइए तलाई यो कुरा मैले 
कामार्तायाः  कामवासनाले यस्मात्  त्यसकारण दशितः  बताइदिषं 


वाक्यार्थ हे पापी राक्षस ! तैले मेरा पतिलाई सहवासको समयमा खादइस् त्यसैले तेरो मृत्यु पनि 
सहवासको समयमा ने हुनेछ । हे मूर्ख ! यो कुरा मेले तलाई बताइदिषँ । 


एवं मित्रसहं शप्त्वा पतिलोकपरायणा । 
तदस्थीनि समिद्धेऽग्नो प्रास्य भर्तुंगतिं गता ॥ ३६॥ 





पदार्थ गरेकै लोक चाहने ब्राह्मणीले प्रास्य  प्रक्षेपण गरी आपू 
एवं  यसप्रकार तदस्थीनि  पतिका पनि त्यसैमा जली 

मित्रसहं  राजा मित्रसहलाई हड्डीहरूलाई भतुंः  पतिको 

राप्त्वा  श्राप दिएर समिद्धे  बलेको गतिं  अवस्था 
पतिलोकपरायणा  पतिले प्राप्त अग्नो  आगोमा गता  प्राप्त गरिन् 


ताक्यार्थ यसप्रकार मित्रसह राजालाई श्राप दिएर ब्राह्मणीले आफ्ना पतिका हड्डीलाई बल्दै 
गरेको अग्निमा होमिदिइन्। पतिके लोकको इच्छा गर्ने उनले आपफूलाई पनि त्यसै अग्निमा अर्पण 
रारिन् र पतिक अवस्था प्राप्त गरिन्। 


विशापो दादशाब्दान्ते मेथुनाय समुद्यतः। 
विज्ञाप्य बाह्यणीरापं महिष्या स निवारितः ॥ २७ ॥ 








पदार्थ ती राजा ्ाह्यणीशापं  ब्राह्मणीले 
दादशाब्दान्ते  बाह वर्ष  सहवासका लागि दिएको श्रापलाई 
बितेपच्छि   प्रवृत्त भए विज्ञाप्य  बुरेर 

विद्ापः  श्रापमूक्त भएका महिष्या  रानीद्रारा निवारितः  रोकिए 


ताक्यार्थ बाह वर्ष वितेपछि जब राजा श्रापमूक्त भए तब उनी सहवासका लागि तयार भए तर 
ब्राह्मणीको श्रापलाई बुकी रानीले उनलाई रोकिदिइन् । 


उध्वं  तत्याज स्त्रीसुखं ९ कर्मणाप्रजा 
तत ऊर्व स तत्याज स्वरीसुखं कमणब्रजाः। 
वसिष्ठस्तदनुज्ञातो मदयन्त्यां प्रजामधात् ॥ ८ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


२९४४ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 
पदढार्थ तत्याज  छोडिदिए मदयन्त्यां  रानी मदयन्तीमा 
ततः ऊर्वं  त्यसपछि कर्मणा  आफ्ना अपराधकर्मले प्रजां  गर्भाधान 

सः  ती राजाले अप्रजाः  सन्तान पनि भएनन् अधात्  गराए 

स्वीसुखं  स्तरीसहवासजन्य तदनुज्ञातः  उनको अनुरोधले 

सुखलाई वसिष्ठः  वसिष्ठले 





ताक्यार्थ त्यसपछि राजाले स्त्रीसहवासजन्य सुख त्यागिदिए। आपफ्ना कर्मका कारण उनका 
कुनै पनि सन्तान भएनन्। पचि उनैको अनुरोधले वसिष्ठ ऋषिले रानी मदयन्तीमा गर्भाधान गराए । 


सा वे सप्त समा गभ॑मबिभ्रन्न व्यजायत । 
जघ्नेऽदमनोदरं तस्याः सोऽरमकस्तेन कथ्यते ॥ ३९॥ 


पढार्थ न व्यजायत  सन्तान भएनन् जघ्ने  प्रहार गरे 

सावे  ती रानी मदयन्तीले त्यसपचछ्छि ऋषि वसिष्ठले तेन  त्यसरी जन्मेको हुनाले 
सप्त समाः  सात वर्षसम्म॒ तस्याः  ती रानीको सः  त्यो बालक 

गभ  गर्भलाई उदरं  पेटमा अरमकः  अश्मक 

अबिभ्रत्  धारण गरिन् तर अमना  दंगाले कथ्यते  भनिन्छ 





ताक्यार्थ रानी मदयन्तीले सात वर्षसम्म गर्भधारण गरिन्, परन्तु सन्तान भएनन्। त्यसपछि 
वसिष्ठले रानीको पेटमा दुंगाले प्रहार गरे। दुङ्गा अश्मले हानेपछछि जन्मेको हदा त्यो बालक 
अश्मक नामले प्रसिद्ध भयो । 


् जज्ञे स्वरीमि  . 
अशहमकान्मूलको जज्ञे यः स्त्रीभिः परिरक्षितः । 
नारीकवच इत्युक्तो नि त्रे मूलकोऽभवत् ॥ ४०॥ 


पदार्थ स्त्रीभिः  स्तरीहरुद्रारा निश्षत्रे  पृथिवीमा क्षत्रिय नाश 
अङमकात्  अश्मकबाट परिरक्षितः  रक्षित भए भएको समयमा 

मूलकः  मूलक इति  यसै कारणले उनी मूलकः  वंशको बीज 

जज्ञे  जन्मिए नारीकव्चः  नारीकवच पनि अभवत्  बने 

यः जो उक्तः  भनिए 





ताक्यार्थ अश्मकबाट मूलक नामका छोरा जन्मिए। परशुरामले पृथिवीलाई क्षत्रियहीन पार्द 
गरेको समयमा मूलकलाई स्त्रीहरूले लुकाएर रक्षा गरे। त्यसैले यिनी नारीकवच नामले पनि 
प्रसिद्ध भए । यिनै मूलक पचि पृथिवी क्षत्रियहीन हदा क्षत्रियवंशको बीज बने । 


ततो दृशरथस्तस्मात् पुत्र एेडविडस्ततः। 
राजा विश्वसहो यस्य खट्वाङ्गरचक्रवत्यभूत् ॥ ४१॥ 


रालालन्द्री टीका 


२९८४५ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 
पदार्थ ततः  ती एेडविडबाट खट्वाङ्गः  खट्वाङ्ग 

ततः  ती मूलकबाट राजा विङवसहः  राजा चक्रवती  चक्रवर्ती राजा 
दशरथः  दशरथ जन्मे विश्वसह जन्मे अभूत्  भए 

तस्मात्  ती दशरथबाट यस्य  यिनै विश्वसहका 

एडविडः  एेडविड र पुत्रः  छोरा 





वाक्यार्थ मूलकबाट दशरथ उत्पन्न भए । दशरथका छोरा एेडविड भए । उनका छोरा राजा 
विश्वसह भए भने विश्वसहका छोरा खट्वाङ्ग चक्रवर्ती राजा भए। 


भ,  देत्यानवधीद् 


् देवेरथिंतो र  दुर्जय  
यो दवेरथितो ट् युधि दुजंयः। 
मुहूतमायुज्ञौत्वेत्य स्वपुरं सन्दधे मनः ॥ ५२॥ 


पदार्थ ।  युद्धमा स्वपुरं  आफ्नो राज्यमा 
यः  जुन दैत्यान्  दैत्यहरूलाई एत्य  आणएर 

दवेः  देवताहरुद्रारा अवधीत्  मारेका थिए र॒ मनः  चित्तलाई 

अधथिंतः  प्रार्थना गरिएका मुहतंम्  दुई घडी सन्दधे  भगवान्मा लगाए 
दुजंयः  अपराजेय राजा आयुः  आयु बांकी रहेको 

खट्वाङ्गले ज्ञात्वा  जानेर 





ताक्यार्थ राजा खट्वाङ्ग अत्यन्त शक्तिशाली धथिए। उनले देवताहरूको अनुरोधले युद्धमा धेरै 
देत्यहरूलाई मारे। पछि आफ्नो आयु केवल दुई घडी बाँकी रहेको थाहा पाएर उनले आपने 
राज्यमा आएर चित्तलाई भगवान्मा लगाए । 


न मे ब्रह्मकुखात् प्राणाः कुरदैवान्न चात्मजाः । 
न भियो न मही राज्यं न दारार्चातिवल्लभाः ॥ ४३॥ 





पदढार्थ आत्मजाः  आप्ना सन्तान नच दाराःनतपत्नीनै 
मे  मलाई प्राणाः  प्राण अतिवल्लभाः  धेरै प्रिय 
कुल्दैवात्  कुलका देवता न श्रियः  न त सम्पत्ति लाग्दछछन् 

बह्यकुखात्  ब्राह्मण वंशभन्दा न मही  न पृथिवी 

नचनत न राज्यं  न त राज्य 


ताक्यार्थ भगवानूमा चित्त लगाएका राजा खट्वाङ्गले मेरा लागि सन्तान, प्राण सम्पत्ति, 
पृथिवी, राज्य र स्त्रीहरूभन्दा पनि कुलका देवता ब्राह्मणहरू नै प्रिय छन् भन्ने विचार गर्न 
लागे । 


    ९ मतिर्मह्यमधर्मे न   
न बात्यपञषप मातमद्यमवम रमत क्वाचत् । 


रामालन्द्री टीका 


३९४६ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 


नापर्यमुत्तमरुखोकादन्यत् किञ्चन वस्त्वहम् ॥ ४४॥ 





पदार्थ क्वचित्  कुनै किञ्चन  कुनै पनि 
बाल्ये  बालककालमा अधम  नराम्रो काममा वस्तु  पदार्थ 

अपि  पनि न रमते  लागेन र अहम्  मेले 

मद्यं  मेरो उत्तमरलोकात्  भगवान्भन्दा न अपश्यम्  देखिनं 
मतिः  बुद्धि अन्यत्  बाहेक 


ताक्यार्थ बालककालमा पनि मेरो बुद्धि कुनै अधर्म कर्ममा लागेन र भगवानूदेखि बाहेक अरू 
कुनै वस्तु पनि मेले देखने । 


स ् ५   द, 
देवेः कामवरो दत्तो मह्यं त्रिभुवनेश्वरः । 
न वृणे तमहं कामं भूतभावनभावनः ॥ ४५॥ 





पदार्थ कामवरः  चिताएअनुसार पुग्ने लगाएको 

त्रिभुवनेश्वरः  तीनै लोकका वरदान अहं  मेले 

मालिक दत्तः  दियो तं  त्यो वरदानरूप 
देवैः  देवताहर्द्रारा भूतभावनभावनः  प्राणीमात्रका कामं  कामनालाई 
मह्यं  मलाई रक्षक भगवानूमा चित्त न वृणे  स्वीकार गरिने 


ताक्यार्थ तीनै लोकका मालिक देवताहरूले मलाई इच्छाअनुसार वर दिए, तर सम्पूर्ण प्राणीका 
आत्मस्वरूप भगवानूमा चित्त अर्पण गरेको मैले त्यसलाई स्वीकार गरिने । 


भ      अ भ .  स्थितम् 
ये विक्षिप्तेन्द्रियधियो देवास्ते स्वहृदि स्थितम् । 
न विन्दन्ति प्रियं शश्वदात्मानं किमुतापरे ॥ ५६॥ 


पढार्थ ते  तिनीहरू पनि न विन्दन्ति  जान्दैनन् भने 
येजो स्वहृदि  आपनो हृदयमा अपरे  अन्य रजोगुणी र 
विक्षप्तेन्द्रियधियः  चञ्चल स्थितम्  विराजमान तमोगुणी जनले 

इन्द्रिय तथा बुद्धिवाला रारवत्  सर्वदा किम् उत  कसरी जाने 
देवाः  सत्वगुण देवताहरू प्रियं  प्रिय 

छन् आत्मानं  परमात्मालाई 





ताक्यार्थ सत्वगुणी भए तापनि इन्द्रिय र बुद्धि चञ्चल हुनाले देवताले त॒ आफ्नै हृदयमा 
विराजमान सर्वदा प्रिय परमात्मालाई जान्दैनन् भने अरूको के कुरा? 


  ५. गन्धर्वपुरोपमेषु रसा 
अथेशमायारचितेषु सद्वं गुणेषु गन  


रामालन्द्री टीका 


३९४७ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 


रूढं प्रकृत्यात्मनि विशवकतुभौवेन हित्वा तमहं प्रपद्ये ॥ ७ ॥ 


पदार्थ मायाद्रारा रचिएका रूं  आरूढ 

अथ  त्यसकारण गन्धवंपुरोपमेषु  आकाशमा सद्व  आसक्ति 
विङ्वकतुंः  विश्वका रचयिता देखिने गन्धर्वनगरजस्ता दहित्वा  छाडेर 
भगवान्को गुणेषु  विषयमा अहं  म 

भावेन  भावनाले प्रकृत्या  प्रकृतिले तं  उनै भगवान्को 
ईरामायारचितेषु  भगवान्को आत्मनि  चित्तमा प्रप  शरणमा जान्छु 





ताक्यार्थ भगवान्को मायाद्रारा रचिएको संसार आकाशमा देखिने गन्धर्वनगर जस्तै 
अवास्तविक छ। त्यसकारण अब म भगवद्भावनाले युक्त भई चित्तमा आरूढ भएका यी 
सांसारिक विषयलाई छडेर उने भगवानूको शरणमा जान्टु। 


विवरण माधथिका श्लोकहरूमा खट्वाङ्ग ॒राजाको आत्मज्ञानप्रतिको निष्ठा बतादएको छ । 
दैत्यहरूलाई मारी देवताहरूको सहायता गर्न गएका राजाले देवताहरूले वर माग भन्दा आफ्नो 
आयु जान्न चाहे । विषयभोग गर्ने वेलामा मानिसले यसै गरी अनिश्चित आयुलाई सम्िनुपर्दछ। 
जे होस्, परमात्माभन्दा अरू पदार्थको चिन्तन उनले कटहिल्यै गरेका धिएनन्, यसैले उनलाई 
विषयभोग गर्ने समयमा कालको ख्याल आयो । एक मूहूर्तं मात्र आयु बाँकी रहेको थाहा पाई 
उनी खटपट दरबार आए र एकान्तमा बसी भगवानूमा मन लगाए । उनको विचारमा आत्मा 
परमप्रिय छ । त्यस्तो आत्मालाई देवताहरूले पनि जानन सक्देनन्। किनभने उनीहरूका इन्द्रिय र 
बुद्धि पदार्थहरूतिर आकृष्ट र चञ्चल भडइ्रहन्छन्। यी सम्पूर्ण पदार्थहरू त॒बादलमा सहर 
देखिएजस्ता हुन्। आत्मामा यो प्रपञ्च छैन, तर मायाद्वारा आरोपित भएको छ । यस्ता अध्यस्त 
पदार्थहरूमा म आसक्ति गर्दन, म त परमात्माके शरणमा जान्छुं भन्ने निश्चय राजाले गरे। यसरी 
यहाँ बुद्धिमान् विवेकी व्यक्तिले एक मृहूर्तको पनि कसरी सदुपयोग गर्वछछ र परमात्मालाई प्राप्त 
गर्द भन्ने कुरा बताइएको छ । मुमृक्षुहरूले पनि आफ्नो आयु सर्धँ एक मुहूर्त मात्र बाँकी छ भन्ने 
सम्खिनुपर्दछ । हुन पनि आयु किले सकिन्छ, थाह हदेन। यही विचार गरी आफ्नो प्रमुख लक्ष्य 
परमात्माबाट कटहिल्यै दृष्टि हटाउनुहदेन भनी सिकाउनु यस प्रसङ्गको रहस्य हो । 


इति व्यवसितो बुदुध्या नारायणगृहीतया । 
हित्वान्यभावमन्ञानं ततः स्वं भावमास्थितः॥ ५८ ॥ 


पदार्थ व्यवसितः  निश्चय गरेर ततः  त्यसपछि 

इति  यसप्रकार राजा खट्वाङ्ग अन्यभावं  अनात्मपदार्थमा स्वं भावं  आप्नो स्वरूपमा 
नारायणगृहीतया  भगवान् आत्मभाव गर्ने आस्थितः  स्थित भए 
नारायणमा लागेको अज्ञानं  अज्ञानलाई 

बुद्ध्या  बुद्धिले दित्वा  छाडेर 





रामालन्द्री टीका 


३९४८ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 


वाक्यार्थ यसप्रकार राजा खट्वाङ्ग भगवानूमा लागेको बुदधिद्रारा निश्चय गरेर 
अनात्मपदार्थप्रतिको मोहलाई छोडी आत्मस्वरूप भगवानूमा लीन भए। 


यत्तद् ब्रह्म परं सृक्ष्ममरान्यं शून्यकल्पितम् । 
भगवान् वासुदेवेति यं गृणन्ति हि सात्वताः ॥ ४९॥ 





पढार्थ शुल्यकल्पितम्  शून्यसमान वासुदेवः इति  वासुदेव भनी 
यत् तत्  जुन ती भगवान् हनुह॒न्छ हि  निश्चय नै 

परं बरह्म  परब्रह्म यं  जसलाई गृणन्ति  भन्दछछन् 

सृक्ष्मं  सूक्ष्मस्वरूप सात्वताः  श्रीकृष्णका भक्तहरू 

अशून्यं  शून्यरहित तथा भगवान्  भगवान् 


वाक्यार्थ आत्मस्वरूप भगवान् पख्रह्मरूप सूक्ष्म, शन्यरहित तथा शून्यसमान हुनुहुन्छ । 
श्रीकृष्णका भक्तहरू उहाँ लाई ने भगवान् वासुदेव भन्दछन् । 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां नवमस्कन्धे 
सूय॑वंशानुवणेने नवमोऽध्यायः ॥ ९॥ 


रामालन्द्री टीका 


३९४९ 


नवम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


अथ दरामोऽध्यायः 
भगवान् श्रीरामको चरित्र 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
खट्वाङ्गाट् दीघंबाहुर्च रघुस्तस्मात् पृथुश्रवाः । 
अजस्ततो महाराजस्तस्माट् दशरथोऽभवत् ॥ १॥ 


पदार्थ 


पृथुश्रवाः  परम यशस्वी 


खट्वाद्ात्  राजा खट्वाङ्गबाट रघुः  रघु जन्मे 


दीघंबाहुः च  दीर्घबाह र 
तस्मात्  ती वीर्घबाहुबाट 


ततः  ती रघुबाट 
अजः  अजर 


अध्याय १० 


तस्मात्  ती अजबाट 
महाराजः  महाराज 
दरथः  दशरथ 
अभवत्  उत्पन्न भए 





ताक्यार्थ राजा खट्वाङ्गका छोरा दीर्धबाहु र वीर्घबाहुका छोरा परम यशस्वी रघु भए । त्यसपछि 
क्रमशः रघुबाट अज र अजबाट महाराज दशरथको जन्म भयो । 


तस्यापि भगवानेष साक्षाद् बह्ममयो हरिः। 
अंशांरोन चतु्धांगात् पुत्रत्वं प्राथितः सुरेः। 
रामलक्ष्मणभरतरात्रुघ्ना इति संज्ञया ॥ २॥ 


पदार्थ 

सुरे 
  देवताहरुद्रारा 

न 
प्राथेतः  प्रार्थना गरिएका 
एषः  यी 
साक्षात्  साक्षात् 
ब्रह्ममयः  ब्रह्मस्वरूप 


भगवान्  भगवान् 

हरिः  श्रीहरि 

अंशांोन  आपना अंशअंशले 
रामलक्ष्मणभरतशवरुघ्नाः इति  
राम, लक्ष्मण, भरत र शत्रुघ्न यी 
चतुधां संज्ञया  चार नामले 


तस्य अपि  तिनै राजा 
दशरथको 

पुत्रत्वं  पुत्रका रूपमा 
अगात्  जन्मिनुभयो 





वाक्यार्थ देवताहरूले प्रार्थना गरेपछ्ि साक्षात् ब्रह्मस्वरूप भगवान् श्रीहरि नै आप्ना अंशद्रारा 
राम, लक्ष्मण, भरत र शत्रुघ्न नामले दशरथका पुत्रका रूपमा जन्मिनुभयो । 


तस्यानुचरितं राजन्नृषिभिस्तत्त्वदरिभिः। 
्ुतं हि वणितं भूरि त्वया सीतापतेमुहुः ॥ ३॥ 


पढार्थ 
राजन्  हे राजा परीक्षित् 


तस्य ती 
सीतापतेः  सीतापति 


रामचन्द्रको 
अनुचरितं  पवित्र चरित्रको 


रामालन्द्री टीका 


नवम स्कन्ध 


तत््वद्रिभिः  ज्ञानी 
ऋषिभिः  मुनिहरूद्रारा 
भूरि  धेरै 


श्रीमद्भागवत 


वणितं  वर्णन गरिएको छ 
त्वया  तपारईले पनि 
मुहुः  बारम्बार 


२९५० 


अध्याय १०९ 


श्रुतं हि  सुन्नुभएके छ 


ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! सीतापति रामचन््रका पवित्र चरित्रहरूको वर्णन ज्ञानी ऋषिहरूले 
धेरै गरेका छन् । तपार्ईले पनि त्यसलाई बारम्बार सुन्नुभएके छ । 


गुवेथे त्यक्तराज्यो व्यचरदनुवनं पदुमपदुभ्यां प्रियायाः 
पाणिस्पशाक्षमाभ्यां मृजितपथरुजो यो हरीन्द्रातुजाभ्याम् । 
वेरूप्याच्छूपणख्याः प्रियविरहरुषारोपितभरूविजृम्भ 
तरस्तान्धिवंद्सेतुः खलदवदहनः कोसढेन्द्रोऽवतान्नः ॥ ॥ 


पदार्थ र घुम्नुभयो आरोपितभ्रूविजुम्भत्रस्तान्धिः  
गुर्वथे  गुरु पिताको प्रतिज्ञा यः  जसको खुम्चिएका भयङ्कर आं खीभौं 
पूर्ण गर्नका लागि पथरुजः  हिंडाइको थकाइ देखी डराएको समृद्रमा 


त्यक्तराज्यः  राज्य त्यागेका 
प्रियायाः  प्रिय पत्नी सीताका लक्ष्मणद्रारा 
पाणिस्पशांक्षमाभ्यां  हातको मृजितः  हटाइयो 

कडा स्पर्शलाई पनि सहन गर्न शुपंणख्याः  शूर्पणखालाई 


वद्धसेतुः  पुल बनाएर 
खलदवदहनः  दावाग्निले रै 
दुष्ट राक्षसहरूलाई उढाउने 
कोसलेन्द्रः  कोसल देशका 


हरीन्द्रानुजाभ्याम्  हनुमान् र 


नसक्ने वैरूप्यात्  नाक काटेर विरूप राजा भगवान् रामचन््रले 
पद्मपद्भ्यां  कोमल बनाएका कारण नः  हामीहरूलाई 
चरणकमलले प्रियविरहरुषा  पत्नीवियोगको अवतात्  रक्ना गर्नुहोस् 


अनुवनं  जङ्गलेजङ्गल क्रोधले गर्दा 
ताक्यार्थ जसले पिताको प्रतिज्ञा पूर्ण गर्नका निम्ति राज्य नै त्यागनुभयो, जो हातको कडा 
स्पर्शलाई पनि सहन गर्न नसक्ने पाड भएकी आपफ्नी प्यारी पत्नी सीताका साथ जङ्गलैजङ्गल 
घुम्नुभयो, जसको बाटो हिंड्दाको थकाइ हनुमान् र भाद लक्ष्मणद्रारा सेवा गरी हटाइयो तथा 
जसले नाक काटी शूर्पणखालाई विरूप बनाएका कारण पत्नीवियोग हदा रिसाएर टेढाटेढा 
ओंँखीभौँ बनारँदा उराएको समुद्रमा बाँध बंधी लड़ा पुगेर उदढेलोले जङ्गललाई दुष्ट 
राक्षसहरूलाई नाश गरिदिनुभयो त्यस्ता कोसलनरेश भगवान् रामचन््रले हाम्रो रक्ना गर्नुहोस् । 





विङवामित्राध्वरे येन मारीचाद्या निशाचराः । 
पश्यतो लक्ष्मणस्येव हता नैक्रैतपुङ्गवाः ॥ ५॥ 
विवामित्राध्वरे  विश्वामित्रको 


पढार्थ येन  जुन भगवान् रामद्रारा 


रामालन्द्री टीका 


३९५९ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 
यज्ञमा शरेष्ठ टक्ष्मणस्य  लक्ष्मणले 
मारीचादययाः  मारीच आदि निशाचराः  टुलाटुला पर्यतः एव  हेद्हिरदै ने 
नैक्रैतपुद्गवाः  राक्षसहरूमा दानवहरूलाई हताः  मारिए 


ताक्यार्थ जुन भगवान् रामचन्द्रले विश्वामित्रको यज्ञमा लक्ष्मणले हेद्हिर्दे ने राक्षसहरूमा श्रेष्ठ 
मारीच आदि बलशाली दानवहरूलाई नाश गरिदिनुभएको धियो त्यस्ता भगवान् रामले हाम्रो 
रक्षा गर्नुहोस् । 


यो लोकवीरसमितो धनुरेशमुयरं 


सीतास्वयंवरगृहे त्रिशतोपनीतम् । 
आदाय बाटगजरील इवे्चयष्ि 

सज्जीकृतं नृप विकृष्य बभञ्ज मध्ये ॥ ६॥ 
पढार्थ त्रिरातोपनीतम्  तीन सय  बारगजलीलः  खेल्दै गरेको 
नृप  हे राजा वीरहटरूद्रारा ल्यादइएको हात्तीको बच्चाले 
यः  जसले एं  भगवान् शङ्रको इक्षुयष्टं इव  उखुको लाँक्रा 
सीतास्वयंवरगृहे  सीताको उग्रं  ज्यादै ठलो भांचे जस्तै 
स्वयंवरका निम्ति सजादइएको धनुः  धनुलाई मध्ये  बीचमा 
राजभवनमा भएको आदाय  उठाई बभञ्ज  भांचिदिनुभयो 
लोकवीरसमितो  संसारका सज्जीकृतं  चढाइएको तदो 
वीरहरूद्वारा युक्त भएको सभामा विकृष्य  तानेर 





ताक्यार्थ हे राजा ! जसले सीताको स्वयंवरका निम्ति सजाइएको राजभवनमा भएको संसारका 
वीरहरूद्रारा युक्त सभामा तीन सय जना वीरहरूद्रारा ल्याइएको भगवान् शिवको ज्यादै इलो 
धनुलाई उठाएर ताँदो चटढाएर तान्न लाग्दा हात्तीको बच्चाले ख्यालख्यालमै उखुको लाँक्रा भाँचे 
फ़ त्यो धनुलाई बीचैमा भांचिदिनुभयो । 


जित्वानुरूपगुणरीलवयोऽङ्गरूपां 

सीताभिधां भियमुरस्यभिलन्धमानाम् । 
मागँ जन् भृगुपतेव्यंनयत् प्ररूटं 

दपं महीमकृत यस्तिरराजबीजाम् ॥ ७ ॥ 


पदार्थ आपू सुहाउंदो रूप, गुण, शील, उरसि  हृदयमा 
अनुरूपगुणरीलवयोऽद्गरूपां  अवस्था, अङ्ग र शरीर भएकी अभिलब्धमानाम्  सम्मानपूर्वक 


रामालन्द्री टीका 


३९५२ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 
सजादृएकी व्रजन्  फर्क गर्दा यः  जुन परशुरामले 

सीताभिधां  सीता नाम गरेकी भृगुपतेः  भृगुवंशीय महीं  प्रथिवीलाई 

श्रियं  लक्ष्मीजी लाई परशुरामको त्रिः  तीन पटक 

जित्वा  स्वयंवरमा जितेर प्ररूढं दर्पं  बढेको घमन्डलाई अराजबीजाम्  क्षत्रियरहित 
मागें  बाटोमा न्यनयत्  नाश गरिदिनुभयो अकृत  बनाएका थिए 





ताक्यार्थ भगवान् रामचन्द्र आप सुहाडंदो रूप, गुण, शील, अवस्था, अङ्ग र शरीर भएकी र 
सम्मानपूर्वक हृदयमा सजाइएकी लक्ष्मीस्वरूप सीताजी लाई स्वयंवरमा जितेर अयोध्यातफं फकदे 
हुनुह॒न्थ्यो । त्से वेला तीन पटकसम्म पृथिवीलाई क्षत्रियरहित बनाउनाले बढेको परश्ुरामको 
घमन्डलाई भगवान्ले नाश गरिदिनुभयो । 

टिप्पणीं  परशुरामको विषयमा यसै स्कन्धको पन्धौँ र सों अध्यायमा वर्णन गरिएको छ। 
यस श्लोकमा त्रिः अराजबीजाम् अकृत अथवा तीन पटकसम्म क्षत्रियरहित बनाए भनिए पनि यो 
त्रिशब्द त्रिःसप्त वा एक्काइसलाई ने बुखडनका लागि उपलक्षणका रूपमा प्रयोग गरिएको हो । 
अन्यत्र ९१५१४, ९१६१९ मा त्रिःसप्त ने भनिएको छ। 


यः सत्यपारापरिवीतपितुनिदेशं 

स््ेणस्य चापि शिरसा जगृहे सभार्यः । 
राज्यं श्रियं प्रणयिनः सुहृदो निवासं 

त्यक्त्वा ययो वनमसूनिव मुक्तसङ्गः ॥ ८ ॥ 


पढार्थ निदेशं  वनवासको आज्ञालाई श्रियं  श्रीसम्पत्ति 

यः  जुन भगवान् श्रीरामले सभायंः  पत्नीले सहित प्रणयिनः  प्रिय 

स््ेणस्य अपि  पत्नीको वशमा शिरसा  शिर एकाएर सुहृदः  भादबन्धु र 

परेका भए तापनि जगृहे  स्वीकार गर्नुभयो र॒ निवासं च  अयोध्या नगरीलाई 
सत्यपारपरिवीतपितुः  आफूलेमुक्तसङ्गः  आसक्तिरहित पनि 

गरेको प्रतिज्ञा पालन गर्न सिद्धयोगीले त्यक्त्वा  छाडेर 

सत्यतारूपी पासोले बांँधिएका असून् इव  प्राणलाई छाडे ४ै वनं  वनमा 

पिताको राज्यं  राजकाज ययो  जानुभयो 





ताक्यार्थ पत्नीको वशमा परेका भए तापनि सत्यवादी पिताको प्रतिज्ञालाई पूर्ण गर्न रामचन्द्रले 
उहांको वनवासको आज्ञालाई सहर्ष स्वीकार गर्जुभयो र आसक्तिले रहित सिद्धयोगीले सजिलै 
प्राण छडे ४ राजकाज, श्रीसम्पत्ति, प्रिय भाद्वन्धु र अयोध्या नगरीलाई समेत चटक्क छाडेर 
पत्नीसहित वनमा जानुभयो । 


रक्षःस्वसुव्यंकृत रूपमशुद्धवुद्ध 


रामालन्द्री टीका 


३९५२ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 


स्तस्याः खरत्रिशिरदूषणसमुख्यबन्धून् । 


जघ्ने चतुर्दशसहस्रमपारणीय 
कोदण्डपाणिरटमान उवास कृच्छ्रम् ॥ ९॥ 
पदढार्थ न्यकृत  विरूप पारिदिनुभयो खर, त्रिशिर, दूषण आदि मुख्य 
अशुद्धवुद्धः  द्ुष्टमति भएकी अपारणीयकोदण्डपाणिः भाइबन्धुहरूलाई 


रक्षःस्वसुः  राक्षस रावणकी दर्बडघ्य धनु हातमा लिएर जघ्ने  मारिदिनुभयो र 
बहिनी शूर्पणखाको नाक तस्याः  ती शूर्पणखाका अटमानः  वनमा घुम्दै 





काटी चतुदंशसहस्रं  चौध हजार कृच्छ्रम्  कष्टपूर्वक 
रूपं  रूप खरत्रिरिरदूषणमुख्यवबन्धून्  उवास  बस्नुभयो 


वाक्यार्थ श्रीरामले दुष्टमति भएकी रावणकी बहिनी शूर्पणखालाई नाक काटी विरूप 
बनाइदिनुभयो । हातमा दुर्लडघ्य धनु लिएर त्यसका खर, त्रिशिर, दूषण आदि चौध हजार 
भादबन्धुहरूलाई पनि नष्ट गर्नुभयो र त्यसपछि वनमा घुम्दे कष्टपूर्वक रहनुभयो । 


सीताकथाश्रवणदीपितहच्छयेन 

सृष्टं विलोक्य नृपते दशकन्धरेण । 
जघ्नेऽदुभुतेणवपुषाश्रमतोऽपकृष्टो 

मारीचमाशु विशिखेन यथा कमुग्रः ॥ १० ॥ 


पदार्थ सृष्टं  पठाइएको मारीचलाई उग्रः  वीरभद्रले 

नृपते  हे राजा परीक्षित् विलोक्य  देखेर कम्  दक्षप्रजापतिलाई 
सीताकथाश्रवणदीपितहच्छ्येन  अटुभुतेणवपुषा  आश्चर्यलाग्दो मारेका धिए त्यसै गरी 
सीताको कथा रूप, गुण, मृगरूपद्रारा खिचिएर आशु  तत्काल 
सौन्दर्यको वर्णन सुनेर आश्रमतः  आश्वमबाट विशिखेन  बाणप्रहार गरेर 
कामवासनाले उीप्त बनेको अपकृष्टः  टाढा पु्याइनुभएकामारीचं  मगरूपधारी 
दशकन्धरेण  दश टाउके भगवान् श्रीरामले मारीचलाई 

रावणद्रारा यथा  जसरी जघ्ने  मारिदिनुभयो 





ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! सीताको रूप, गुण र सौन्दर्यको वर्णन सुनेर कामासक्त बनेको 
रावणद्रारा पठाइएको मारीचको आश्चर्यलाग्दो मृगरूपलाई देखेर त्यसको पछि लाग्दै टाढा 
पुग्नुभएका भगवान् रामचन्द्रले वीरभद्रले दक्षलाई मारे ४ मृगरूपधारी मारीचलाई बाण हानी 
तत्काल मारिदिनुभयो । 


रामालन्द्री टीका 


नवम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


रक्षोऽधमेन वृकवद् विपिनेऽसमक्ष 
वेदेहराजदुहित्यपयापितायाम् । 
भ्रात्रा वने कृपणवत् प्रियया वियुक्तः 


स्त्रीस्धिनां 


पदार्थ 

रक्षोऽधमेन  राक्षसमा अधम 
रावणले 

विपिने  जङ्गलमा 

असमक्षं  राम, लक्ष्मण 
नभएको वेलामा 

वृकवत्  व्वाँसोले भेडालाई 
ठ 


   


ज  विदेहराजकी 
पुत्री सीतालाई 

अपयापितायाम्  अपहरण गरेर 
।लगेपचछ्ि 

भ्रात्रा  भाइ लक्ष्मणका साथमा 
वने  वनमा 

कृपणवत्  दुःखी यै 

प्रियया वियुक्तः  प्रियादेखि 


२९५४ 


अध्याय १०९ 


 गातामाते प्रथयंङ्चचार ॥ १९ ॥ 


बिदछछोडिएर 

स्वरीसद्खिनां  स्त्रीसंग सम्बन्ध 
राख्नेहरूको 

गतिम् इति  यस्तै गति हुन्छ 
भन्ने कुरा 

प्रथयन्  स्पष्ट पार्द 

चचार  वनमा घुम्नुभयो 





ताक्यार्थ जङ्गलमा राम, लक्ष्मण नभएको मौका पारी पापी रावणले व्वाँसोले भेडालाई हरण 
गरे ४ विदेहराजकन्या सीतालाई अपहरण गरी लग्यो । त्यसपछि प्रियावियोगले दुःखी भएका 
भगवान् श्रीराम लोकलाई स्त्रीसंग सम्बन्ध राख्नेहरूको यस्ते गति हुन्छ भन्ने कुरा स्पष्ट पार्द भाद 
लक्ष्मणका साथमा वनमा घुम्नुभयो । 


दग्प्वात्मकृत्यहतकृत्यमहन् कबन्धं 
सख्यं विधाय कपिमिदैयितागतिं तेः। 
बुद्ध्वाथ वालिनि हते प्ठवगेन्दरसेन्ये 
वेलामगात् समनुजोऽजभवाचिंताङ्प्िः ॥ १२॥ 


पढार्थ 

आत्मकृत्यहतकृत्यं  आपले 
गर्नुपर्ने भगवान्को सेवारूप 
कर्मद्रारा सम्पूर्ण कर्मबन्धन 
समाप्त गरेका जटायुको 
दग्ध्वा  दाहसंस्कार गरेर 
कबन्धं  कबन्धासुरलाई 
अहन्  मार्नुभयो 

कपिभिः  बाँदरहरूसंग 


 मित्रता 

विधाय  गरेर 

तेः  ती बाँदरहरूद्रारा 
द्यितागतिं  प्रियपत्नी सीताको 
खबर 

बुदुध्वा  बुर 

अथ  त्यसपचछ्ि 

वालिनि  वालीलाई 

हते  मारिसकेपछ्छि 


प्ठवगेन्द्रसेन्येः  वानरराज 
सुग्रीवका सेनाहरूका साथ 
अजभवाचिंताङ्िः  ब्रह्मा र 
भगवान् शङ्रद्रारा पूजित 
चरणकमल भएका 

सःवती 

मनुजः  मनुष्यावतार श्रीराम 
वेखां  समुद्रको किनारमा 





अगात्  पुग्नुभयो 


रामालन्द्री टीका 


२२५५ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 


ताक्यार्थ भगवान् श्रीरामचन््रले पहिला सीतालाई बचाउन गरेको भगवत्सेवारूप कर्मद्रारा 
सम्पूर्ण कर्मबन्धन समाप्त गरेका जटायुको दाहसंस्कार गर्नुभयो। त्यसपछि कबन्धासुरलाई 
मार्नुभयो र वालीको वध गरी वानरराज सुभ्रीवसंग मित्रता गांँस्नुभयो। तिने वानरसेनाद्रारा 
सीताको खबर प्राप्त गरेर ब्रह्मा र भगवान् शङ्रट्रारा समेत पूजित चरणकमल भएका भगवान् 
रामचन्द्र वानरसेनाका साथमा समुद्रको किनारमा पुग्नुभयो । 


यद्रोषविभ्रमविवृत्तकयाक्षपात 
सम्भ्रान्तनक्रमकरो भयगीणंघोषः। 

सिन्धुः शिरस्यहंणं परिगृह्य रूपी 
पादारविन्दमुपगम्य बभाष एतत् ॥ १३॥ 


पदार्थ भयगीणंघोषः  डरका कारण पादारविन्दं  भगवान् श्रीरामका 
यद्रोषविभ्रमविवृत्तकटाक्षपात गर्जन छाडेका चरणको शरणमा 
सम्भ्रान्तनकमकरः  जुन रूपी  शरीर धारण गरेका उपगम्य  गएर 

भगवान्को रिसले टेढिएका सिन्धुः  समुद्रले एतत्  यसप्रकार 

आं खी भौँयुक्त नजरको हेराइले शिरसि  शिरमा बभाषे  भनन लागे 

छटपटाएका माछ र गोहीले अदहेणं  पूजाका सामग्री 

युक्त भएका परिगृह्य  लिएर 





ताक्यार्थ किनारमा पुगी पूजाअर्चना गर्दा पनि समुद्रमा कुनै प्रभाव नपरेको देखी भगवान् 
श्रीरामले रिसले टेढाटेढा नजरले समुद्रलाई हैर्मुभयो । त्यस हेरादबाट समृद्रमा रहेका ठुलादटुला 
माछा र गोहीहरू पनि आत्तिई छटपटाउन लागे। यसपचछ्ि रका कारण गर्जन छाडेका समुद्रले 
शरीर धारण गरेर शिरमा विभिन्न प्रकारका स्वागतसत्कारका सामग्री लिई भगवान् रामचन्द्रको 
शरणमा आएर यसप्रकार भन्न थाले। 


न त्वां वयं जडधियो नु विदाम भूमन् 
कूटस्थमादिपुरुषं जगतामधीशम् । 
यत्सत्त्वतः सुरगणा रजसः प्रजेशा 


मन्योश्च भूतपतयः स भवान् गुणेशः 


पदार्थ आदिपुरुषं  आदिपुरुष 
भूमन्  हे सर्वव्यापक भगवान् त्वां  हजुरलाई 

जगतां  संसारका जडधियः  मन्दबुद्धि भएका 
अधीशम्  मालिक वयं  हामीहरूले 

कूटस्थं  निश्चल नु  निश्चयने 





॥ १८ ॥ 


न विदामः  जानन सक्दैनौँ 
यत्सत्त्वतः  जुन हजुरको 
सतत्वगुणबाट 

सुरगणाः  देवसमूह 
रजसः  रजोगुणबाट 


रामालन्द्री टीका 


नवम स्कन्ध 


प्रजेशाः  प्रजापतिहरू र 
मन्योः च  तमोगुणबाट 
भूतपतयः  रुद्रगण उत्पन्न 


श्रीमद्भागवत 


हन्छन् 
सः  त्यस्ता 
भवान्  हजुर 


३९५६ 
अध्याय १० 


गुणेशः  गुणका मालिक 
हनुहन्छ 


ताक्यार्थ हे सर्वव्यापक भगवान् ! संसारका मालिक एवं निश्चल आदिपुरुष हजुरलाई जडनबुद्धि 
भएका हामीले बुष्न सक्दैनीं। हजुरको सत्त्वगुणबाट देवसमूह, रजोगुणबाट प्रजापतिहरू र 
तमोगुणबाट रुद्रगण उत्पन्न हृन्छन् । अतः हजुर सम्पूर्ण गुणका मालिक हुनुहुन्छ । 


कामं प्रयाहि जहि विश्रवसोऽवमेहं 
न्द, ०  
त्रेलोक्यरावणमवाप्लुहि वीर पत्नीम् । 
बध्नीहि       नर 

बध्नीहि सेतुमिह ते यशसो वितत्ये 
गायन्ति दिग्विजयिनो यमुपेत्य भूपाः ॥ १५॥ 


पदढार्थ 

वीर  हे वीर 

कामं  उच्छाअनुसार 

प्रयाहि  मलाई पार गर्नुहोस् 
विश्रवसः  विश्रवाको 

अवमेहं  विष्ठातुल्य कुपुत्र 
त्रैरोक्यरावणं  तीनै लोकलाई 
दुःख दिने रावणलाई 


जहि  मार्नृहोस् र 

पत्नीम्  आपफ्नी पत्नीलाई 
अवाप्नुहि  प्राप्त गर्नुहोस् 

इह  यहाँ ममाथि 

सेतुम्  पुल 

बध्नीहि  बाँध्नुहोस् 

यं उपेत्य  जुन कार्यलाई लिएर 
ते  हजुरको 





यशसः  कीर्ति 

  

वितत्यै  फेलाउन 
दिग्विजियिनः  दिग्विजय गर्न 
चाहने 

भूपाः  राजाहरूले 

गायन्ति  हजुरको यश 
गाउनेछन् 


ताक्यार्थ हे वीर ! इच्छाअनुसार मलाई पार गर्नुहोस् । विश्ववाको कुपुत्र, तीनै लोकलाई कष्ट 
दिने रावणलाई मार्नृहोस् र आफ्नी पत्नीलाई प्राप्त गर्नृहोस्। यहाँ ममाथि पुल बनाउनुहोस् । 
जसका कारण दिग्विजय गर्न चाहने ठुलाढला राजाहरूले समेत हजुरको गुणगान गर्नछछन् । 


बट्ध्वोदघो भ  ९ रघुपतिविविधाद्रिकूटे  
ठू रदघुपातावावधाद्रक्ू 


सेतुं कषीन्द्रकरकम्पितभूरुह्ैः । 
सु्रीवनीरहनुमत्प्मुखेरनीके 


लंकां विभीषणदुशाविशदयग्रद्ग्धाम् ॥ १६ ॥ 


पदार्थ 


विविधाद्रिकूटेः  विभिन्न 


रघुपतिः  रघुवंश शिरोमणि पहाडका हुङ्गाहरद्रारा र 


रामचनद्रले 


कपीन्द्रकरकम्पितमूरुहात्न न 
न््रकरकम्पितभूरुहाद्वैः  


नांदरसेनाका हातले हल्लाएर 
उखेलिएका वृक्षहरूद्रारा 
उद्घो  समुद्रमा 


रामालन्द्री टीका 


२९५७ 


नवम स्कन्ध 


सेतुं  पुल 
बद्ध्वा  बनाएर 
सुभ्ीवनीलहनुमत्परमुखेः  


श्रीमद्भागवत 


प्रमुख वीरले सहित 
अनीकैः  सेनाका साथमा 
विभीषणदुशा  विभीषणको 


अध्याय १०९ 


अग्रदग्धाम्  हनुमान््रारा पहिले 
ने जलादइएको 
लङ्कां  लङ़ामा 





सुग्रीव, नील, हनुमान् आदि सल्लाहअनुसार आविशत्  प्रवेश गर्नुभयो 
वाक्यार्थ भगवान् श्रीरामचन्द्रले विभिननन पहाडका दुङ्गाहरुद्रारा र वानरका हातद्रारा उखेलिएका 
वृक्षहरूद्वारा समुद्रमा पुल बनाउनुभयो । त्यसपच्ि सुग्रीव, नील र हनुमान् आदि प्रमुख वीरले 
सहित वानरसेनाका साथमा हनुमानूदारा पहिला नै जलाइएको लङ़ामा विभीषणले दिएको 
सल्लाहअनुसार प्रवेश गर्नुभयो । 


सा वानरेन्द्रवटरुदधविहारकोष्ठ 
श्रीदारगोपुरसदोवलभीविरङ्का । 
निभेज्यमानधिषणध्वजहेमकुम्भ 
राङ्गाटका गजकुलेहेदिनीव घू्णां ॥ १७ ॥ 


पदढार्थ सभाभवन, पक्षिगृह आदिले गजकुलेः  हात्तीका समूहले 
वानरेन्द्रबलरुदधविहारकोष्ठ सहित सम्पूर्ण वस्तु घेरिएकी हृदिनी इव  सानो पोखरीलाई 
श्रीदारगोपुरसदोवलभीविरङ्का  निभंज्यमानधिषणध्वजहेमकुम्भ ॐ 


वानरराजका सेनाद्रारा विहार 
गर्न स्थान, अन्नभण्डार, 
खजानागृह, टोका, चोक, 


साञ्वाटकाः  वेदी, ध्वजा, 
सुनका कलश र चोकहरू 
भत्काैदे गरिएकी 





सा ती लङ् 
घूणां  ध्वस्त पारिइन् 


ताक्यार्थ वानरराजका सेनाले विहारस्थान, अन्नभण्डार, खजानागृह, दरबारका टोका, चोक, 
सभाभवन, पभ्षिगृहसहित सम्पूर्ण लङ्ालाई घेरिदिए । त्यसपछि वानरसेनाले त्यहाँका वेदी, ध्वजा, 
द्रारकलश र चोकहरू भत्काँदे हात्तीको समूहले सानो पोखरीलाई नष्ट पारे ४ सम्पूर्ण लङ़ालाई 
ध्वस्त पारिदिए। 


रक्षःपतिस्तद्वलोक्य निकुम्भकुम्भ 
धूम्राक्षदुमुंखसुरान्तनरान्तकादीन् । 

पुत्र प्रहस्तमतिकायविकम्पनादीन् 
सवांनुगान् समहिनोदथ कुम्भकर्णम् ॥१८ ॥ 


पढार्थ तत्  वानरसेनाले लङा धेरेको निकुम्भकुम्भधूप्राकषदुमुंख 
रक्षःपतिः  राक्षसराज रावणले अवलोक्य  देखेर सुरान्तनरान्तकादीन्  निकुम्भ, 


रामालन्द्री टीका 


नवम स्कन्ध 


कुम्भ, धूम्राक्ष, दुर्मुख, सुरान्त, 
नरान्तक आदि तथा 
प्रहस्तम्  प्रहस्त 
अतिकायविकम्पनादीन्  


श्रीमद्भागवत 


अतिकाय र विकम्पन आदि 
सवांनुगान्  सम्पूर्ण अनुचर र 
पुत्रं  पुत्र मेघनाद 

अथ  तथा 





३२५८ 
अध्याय १० 


कुम्भकणंम्  भाद 
कुम्भकर्णलाई 
समहिनोत्  युद्धमा पठायो 


ताक्यार्थ वानरसेनाले लङ्ालाई घेरी ध्वस्त पार्न लागेको देखेर राक्षसराज रावणले निकुम्भ, 
कुम्भ, धूम्राक्ष, दुर्मुख, सुरान्त, नरान्तक, प्रहस्त, विकम्पन आदि आफ्ना सबे अनुचर, पुत्र मेघनाद 
र भाद् कुम्भकर्णलाई युद्ध गर्न पठायो । 


तां यातुधानपृतनामसिशूलचाप 
प्रासष्टिंशाक्तिशरतोमरखड्गदुगाम् । 

सुग्रीवलक्ष्मणमरुत्सुतगन्धमाद् 
नीलाङ्गदक्षंपनसादिभिरन्वितोऽगात् ॥ १९॥ 


पदार्थ 
सु्रीवलक्ष्मणमरुत्सुतगन्ध 
मादनीखाङ्गदक्ष॑पनसादिभिः  
सुग्रीव, लक्ष्मण, वायुपुत्र 
हनुमान्, गन्धमाद, नील, अङ्गद, 
ऋक्ष, पनस आदि वीरहरूले 


अन्वितः  सहित भगवान् 
श्रीरामचन्द्रले 
असिशूलचापप्रासष्टिंशक्तिशर 
तोमरखड्गदुगांम्  तरार, 
त्रिशूल, धनु, ऋष्टि, शक्ति, 
बाण, भाला, खड्ग आदि 





शस्त्रास्त्रले गर्दा आक्रमण गर्न 


कठिन 

तां  त्यो रावणको 
यातुधानपृतनां  राक्षससेनालाई 
अगात्  आक्रमण गर्नुभयो 


ताक्यार्थ रावणको सेना तरबार, त्रिशूल, धनु, ऋष्टि, शक्ति, बाण, भाला, खड्ग आदि 
शस्त्रास्त्रले सुरक्षित भएका कारण आक्रमण गर्न नसकिने खालको धथियो। तापनि भगवान् 
श्रीरामचन्द्रले सुग्रीव, लक्ष्मण, हनुमान्, गन्धमाद, नील, अङ्गद, ऋक्ष, पनस आदि वीरहरूलाई 
साथमा लिएर त्यस राक्षससेनालाई आक्रमण गर्नुभयो । 


तेऽनीकपा रघुपतेरभिपत्य सवे 
हन्द वरूथमिभपत्तिरथार्वयोधेः। 
जघ्ुद्रमेिरिगदेषुभिरङ्गदायाः 
सीताभिमषंहतमङ्गलरावणेशान् ॥ २०॥ 


पदार्थ 
ते स्वे  ती सबै 


रघुपतेः  भगवान् श्रीरामका 


अनीकपाः  सेनापतिहरू 
इभपत्तिरथारवयोधेः  हात्ती, 


चटेका योद्धाहरूको साथमा 
वरूथं  राक्षस सेनासंग 


पेदल योद्धा अनि रथ र घोडा न्दं  आपसमा दन्दयुद्ध गर्दै 


रालालन्द्री टीका 


३२५९ 
नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


गिरिगदेषुभिः  दुलाटुला दुङ्ग, 
गदा र बाणको प्रहारले 


अभिपत्य  अगाडि बढेर 
अङ्गदायाः  अङ्गद आदि 


अध्याय १०९ 


स्पर्श गर्दा ने मङ्गल नष्ट भएका 
रावणको सेनालाई 





श्रीरामका सेनाहरूले सीताभिमषंहतमङ्गलरावणेशान्  जघ्लुः  मार्न थाले 
रमेः  वृक्षहरूद्रारा सीतालाई हरण गर्ने उदेश्यले 


ताक्यार्थ भगवान् श्रीरामका सेनापतिहरूले हात्ती, घोडा, रथ र पैदल योद्धाहरूको साथमा 
अधि बढेको राक्षस सेनासंग दन््रयुद्ध गर्न थाले। अङ्गद आदि सेनापतिहरूले वृक्ष, ठुलादुला दुगा, 
गदा र बाण आदिको प्रहारले सीतालाई हरण गर्ने उदैश्यले उहांलाई स्पर्श गर्दा नै मङ्गल नष्ट 
भएका राक्षस सेनालाई मारन थाले। 
रक्षःपतिः स्वबलनष्टिमवेक्ष्य रुष्ट 
आरुह्य यानकमथाभिससार रामम् । 
४०१ ०९ मातलिनोपनीते प 
स्वःस्वन्द्न द्ुमात मातलिनोपनीते 
विभ्राजमानमहनन्निरितेः श्रेः ॥२९॥ 


द्युमति  चम्किलो 
स्वःस्यन्दने  स्वर्गीय रथमा 


पदार्थ आरुह्य  चटेर 
स्वबलनष्टिम्  आफनो सेनाको रामम्  श्रीरामचन्द्रको 


विनाशलाई अभिससार  सामने आयो र॒ विभ्राजमानं  विराजमान 
अवेक्ष्य  देखेर अथ  त्यसपछि श्रीरामलाई 

रुष्टः  अत्यन्त रिसाएको मातलिना  इन्द्रका सारथि ्ुरमरेः  तिखातिखा 
रक्षःपतिः  राक्षसराज रावण मातलिद्रारा निरितेः  बाणहरूद्रारा 





यानकं  विमानमा उपनीते  ल्याइएको अहनत्  प्रहार गयो 
ताक्यार्थ आफ्नो सेनाको विनाशलाई देखेर अत्यन्त रिसाएको राक्षसराज रावण विमानमा चदी 
श्रीरामचन्द्रको सामुने युद्ध गर्न आयो । त्यसपच्ि उसले मातलिद्रारा ल्यादइएको इन्द्रको दिव्य रथमा 
विराजमान श्रीरामचन्रलाई तिखातिखा बाणहरूले प्रहार गयो । 


रामस्तमाह पुरुषादपुरीष यन्नः 
कान्तासमक्षमसतापहता श्ववत् ते। 
त्यक्तत्रपस्य फलमद्य जुगुप्सितस्य 
यच्छामि काल इव कतुंरलङ्घ्यवीयंः ॥ २२॥ 


तं  त्यो रावणलाई 
आह  भन्नुभयो 


पुरुषादपुरीष  पुरुषभक्षी 
राक्षसको विष्ठातुल्य हे राक्षस 


पदार्थ 
रामः  भगवान् श्रीरामले 


रामालन्द्री टीका 


२२६० 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 
असता  तं दुष्टले अपहृता  अपहरण गरिस् अलङ्घ्यवीयंः  अतिपराक्रमी 
नः हाम्रो त्यक्तत्रपस्य  निर्लज्ज कालः इव  कालले रै 

असमक्षं  अनुपस्थितिमा जुगुप्सितस्य कतुः  खराब फलं  तैले गरेको कुकर्मको 
स्ववत्  कुकुरले यैं काम गर्न फल 

यत्  जुन हाम्री ते  लाई यच्छामि  दिन्छु 

कान्ता  प्रिय पत्नीलाई अद्य  आज म 





ताक्यार्थ भगवान् श्रीरामले रावणलाई भन्नुभयो हे दुष्ट राक्षस ! तैले हाम्रो अनुपस्थितिमा 
कुकुरले ैँ मेरी प्रिय पत्नी सीतालाई अपहरण गरिस्, लाज पचाएर खराब कर्म गर्ने तलाई आज 
म सर्वशक्तिशाली कालले रँ तेरो कुकर्मको फलरूप दण्ड दिन्छु। 


एवं क्षिपन् धनुषि सन्धितमुत्ससजं 

बाणं स वज्रमिव तदुधृदयं बिभेद । 
सोऽसृग् वमन् दशमुखेन्यपतद् विमाना 

दाहेति जल्पति जने सुकृतीव रिक्तः ॥ २२॥ 


पदार्थ वज्रम् इव  बज्र जस्तो स्वर्गबाट खसेको 

एवं  यसप्रकार तदुधृदयं  रावणको छतीलाई सुकृती इव  पुण्यात्मा यै 
क्षिपन्  हप्काङदे बिभेद्  फुटायो जने  आफन्त जनहरू 

धनुषि  धनुमा सः त्यो रावण हाहा इति  हायहाय गरी 
सन्धितं  चढादइएको दशमुखः  दश मुखबाट जल्पति  चिच्याँदे गर्दा 

बाणं  बाण असृक्  रगत विमानात्  पुष्पक विमानबाट 
उत्ससजं  छोडनुभयो वमन्  छाददै न्यपतत्  खस्यो 

सः  त्यो बाणले रिक्तः  पुण्यभोग सकिएर 





ताक्यार्थ यसप्रकार हप्काडँदे भगवान् श्रीरामले धनुमा बाण चढाएर रावणलाई प्रहार गर्नुभयो । 
त्यस बाणले वज्र जस्तो रावणको छाती फुटायो । त्यसपच्ि ऊ आपफ्ना दसै मुखबाट रगत छाद्दै 
आफन्त॒ जनहरू हायहाय गरी चिच्यादरहेकै वेलामा जसरी पुण्यभोग सकिएका व्यक्तिहरू 
स्वर्गबाट खस्दछन् त्यसै गरी पुष्पक विमानबाट तल खस्यो । 

ततो निष्कम्य लङ्काया यातुधान्यः सहस्रशाः । 

मन्दोद्यां समं तस्मिन् प्ररुदन्त्य उपाद्रवन् ॥ २४॥ 
पदार्थ सहस्रशः  हजारौँ मन्दोदयां  मन्दोदरी 
ततः  त्यसपच्ि यातुधान्यः  राक्षसीहरू समं  सहित 


रामालन्द्री टीका 


२२६१ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 
लङ्ायाः  लङ्ाबाट प्ररुदन्त्यः  रदे उपाद्रवन्  दौडेर आए 
निष्कम्य  निस्केर तस्मिन्  त्यो रणभूमिमा 


वाक्यार्थ त्यसपछि हजार राक्षसीहरू मन्दोदरीका साथमा लङ्ाबाट निस्केर रदे त्यस 
रणभूमिमा आए । 


स्वान् स्वान् बन्धून् परिष्वज्य लक्ष्मणेषुभिरदिंतान्। 
रुरुदुः सुस्वरं दीना घ्नन्त्य आत्मानमात्मना ॥ २५॥ 


पदार्थ बन्धून्  बन्धु पति हरूलाई दीनाः  अत्यन्त दुःखी भएका 
लक्ष्मणेषुभिः  लक्ष्मणका परिष्वज्य  अँगालो हालेर राक्षसीहरू 

बाणहरद्रारा आत्मना  आफैले सुस्वरं  डाँको छाडेर 
अदिंतान्  मारिएका आत्मानं  आफ्नो छातीमा रुरुदुः  रुन थाले 

स्वान् स्वान्  आआप्ना घ्नन्त्यः  पिट्दै 





ताक्यार्थ रणभूमिमा आदा अत्यन्त दुःखी भएका राक्षसपत्नीहरू लक्ष्मणका बाणले मारिएका 
आआप्ना पतिहरूलाई अंँगालो हाल्दै आफैले आफ्नो छाती पिट्दै डाँको छडेर रुन लागे । 


हा हताः स्म वयं नाथ लोकरावण रावण । 
कं यायाच्छरणं लङ्का त्वद्विहीना परादिंता ॥ २६॥ 


पदार्थ रावण  हे रावण लङ्का  यो लङ्का नगरी 
हा नाथ  हि नाथ त्वद्विदीना  हजुरारा कं  कसको 

वयं  हामीहरू छडिएकी ङारणं  शरणमा 

हताः स्म  मारियौँ परादिता  शत्रुहरूद्रारा यायात्  जान्ठे 

अ. 

लोकरावण  लोकलाई रुवाउने सतादएकी 





ताक्यार्थ हे नाथ ! हामी जिद मारियोँ। लोकलाई रुवाउने हे रावण ! हजुरद्रारा छडिएकी र 
शत्रुहरूद्रारा सताइएकी यो लङा नगरी अब कसको शरणमा जान्छे ? 


नेवं वेद् महाभाग भवान् कामवरं गतः । 
त तेजो   ् नीतो  
ऽनुभावं सीताया येन नीतो दशामिमाम् ॥ २७॥ 





पदार्थ सीतायाः  सीताको इमां  यो 
महाभाग  हे महाभाग एवं  यसप्रकारको दशाम्  अवस्था 
कामवशं  कामको वशमा तेजोऽनुभावं  तेजप्रभावलाई नीतः  ल्यायो 
गतः  परेका न वेद्  बुमनुभएन 

भवान्  हजुरले येन  जुन भुलले 


रामालन्द्री टीका 


२२६२् 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 


वाक्यार्थ हे महाभाग ! कामको वशमा परर हजुरले सीताको प्रभावलाई बुखुनुभएन र उनलाई 
अपहरण गर्नुभयो । त्यसै भुलका कारण आज यो अवस्था भयो । 


कृतेषा विधवा लङ्का वयं च कुलनन्दन । 
देहः कृतोऽन्नं गृध्राणामात्मा नरकहेतवे ॥ २८॥ 





पदार्थ   लड़ा नगरी र गृध्राणां  गिद्धहरूको 
कुलनन्दन  हे राक्षसकुललाई वयं च  हामीहरू पनि अन्नं  भोजन तथा 

आनन्द दिलाउने राक्षसराज विधवा  अनाथ आत्मा  जीवात्मा 

रावण हजुरद्रारा कृता  बनाद्रयौं नरकहेतवे  नरकको अधिकारी 
एषा  यी   हजुरको शरीर कृतः  बनादइयो 


ताक्यार्थ हे राक्षसकुललाई आनन्दित पार्ने रावण ! हजुरले लङ्गा नगरी र हामी राक्षसीहरूलाई 
विधवा बनाउनुभयो। आफ्नो शक्तिशाली शरीरलाई पनि गिद्धहरूको आहारा र ॒जीवात्मालाई 
नरकको अधिकारी बनाउनुभयो । 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
स्वानां विभीषणश्चके कोसलन्द्रानुमोदितः। 
पितृमेधविधानेन यदुक्तं साम्परायिकम् ॥ २९॥ 


पढार्थ पितृमेधविधानेन  पितुयज्ञको आफन्तहरूको 
कोसलेन्द्रानुमोदितः  विधिद्रारा साम्परायिकम्  अन्त्येष्टि कर्म 
कोशलाधीश भगवान् यत् उक्तं  जस्तो निर्देश चके  गरे 

रामचन््रबाट आज्ञा प्राप्त गरेका गरिएको छ त्यस्तै गरी 

विभीषणः  विभीषणले स्वानां  युद्धमा मारिएका 





ताक्यार्थ भगवान् श्रीरामचन््रको आज्ञाले विभीषणले पित्॒यज्ञको विधिद्वारा निर्देश गरिएअनुसार 
युद्धमा मारिएका आफन्तहरूको अन्त्येष्टि कर्म गरे । 


४० ९   भगवानश्चोकवनिकाश्रये ४ 
तत ददश गगवानशकवानकाश्रम । 


क्षामां स्वविरहव्याधिं हिंशपामूलमास्थिताम् ॥ २० ॥ 


पदार्थ वाटिकाको आश्रममा स्वविरहन्याधिं  आप्नो विरहले 
ततः  त्यसपचछि रिंशापामूलमास्थिताम्  पीडित सीतालाई 
भगवान्  भगवान् श्रीरामचन्रलेसिसौको वृक्षको फेदमा बसेकी ददश  देख्नुभयो 
अशोकवनिकाश्रमे  अशोक क्षामां  दुब्ली 





रामालन्द्री टीका 


२९६ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 


ताक्यार्थ त्यसपछि भगवान् श्रीरामचन्द्रले अशोक वाटिकाको आश्वरममा सिसौको फेदमा 
बसेकी अत्यन्त दुब्ली र पतिवियोगको पीडाले दुःखी भएकी सीतालाई देख्नुभयो । 


रामः प्रियतमां भायां दीनां वीक्ष्यान्वकम्पत । 


आत्मसन्दशंनाहाद विकसन्मुखपङ्कजाम् ॥ ३१९ ॥ 


वीक्ष्य  देखेर 
अन्वकम्पत  प्रेम र कृपाले 
गदगद हूनुभयो 


पदार्थ प्रसन्न मुखकमल भएकी 
रामः  भगवान् श्रीराम प्रियतमां  प्राणप्यारी 
आत्मसन्दशंनाहादविकसन्मुख भार्यां  पत्ती सीतालाई 
पङ्जाम्  पतिदर्शनको खुसीले दीनां  दुःखी 
ताक्यार्थ भगवान् श्रीराम आपफूलाई देखेर प्रसन्न मुख भएकी प्राणप्यारी पत्नी सीताको दीनहीन 
अवस्थालाई हरर प्रेम र करुणाले गदगद हुनुभयो । 





आरोप्यारुरुहे यानं भ्रातृभ्यां हनुमद्युतः । 
विभीषणाय भगवान् दत्त्वा रक्षोगणेशताम् ॥ ३२॥ 
लङ्कामायुरुच कल्पान्तं ययो चीणं्रतः पुरीम् । 
अवकीय॑माणः कुसुमेलँकपारापितेः पथि ॥ ३३६॥ 


पदार्थ दत्त्वा  दिएर 
भगवान्  भगवान् श्रीरामचन्द्रले चीणं्रतः  वनवासको त्रत पूरा 


आरुरुहे  विमान चदनुभयो 
र् 


विभीषणाय  विभीषणलाई गरी पहिला सीतालाई 
रक्षोगणेशताम्  राक्षसगणको यानं  विमानमा 
स्वामित्व आरोप्य  चढाएर 
कल्पान्तं  एक कल्प बराबरको्रातृभ्यां  लक्ष्मण, सुग्रीव 


आयुः  आयु तथा आदि भाइ तथा 
लां च  लङ्कापुरैको राज्य हनुमद्युतः  हनुमान्का साथमा 
पनि आप पनि 


पथि  मार्गमा 

लोकपालार्पितेः  
लोकपालहरूद्रारा चढादएका 
कुसुमः  फूलहरूद्रारा 
अवकीयंमाणः  सुसज्जित भएर 
पुरीम्  आप्नो अयोध्यापुरीमा 





ययो  फर्किनुभयो 


ताक्यार्थ भगवान् श्रीरामचन््रले विभीषणलाई सम्पूर्ण राक्षसगणको स्वामित्व, एक कल्प 
बराबरको आयु र लङाको राज्य दिनुभयो। यसरी आफ्नो चौध वर्षको वनवास त्रत पूरा 
गरिसकेपछछि उहाँ पहिला सीतालाई विमानमा चढाई लक्ष्मण, सुम्रीव आदि भाइ र हनुमान् आदि 
अनुचरका साथमा आफू पनि विमान चदानुभयो र लोकपालहरुद्वारा पुष्पवृष्टि गरिएको बाटो हदे 
आफ्नो अयोध्यानगरीतफ फर्किनुभयो । 


रामालन्द्री टीका 


२२९६४ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 
उपगीयमानचरितः शतधृत्यादिभिमुंदा । 
गोमूत्रयावकं श्रुत्वा भ्रातरं वल्कलाम्बरम् ॥ ३४ ॥ 
महाकारुणिकोऽतप्यज्जयिं स्थण्डिरेरायम् । 
भरतः प्राप्तमाकण्यं पोरामात्यपुरोहितेः ॥ ३५॥ 
पादुके शिरसि न्यस्य रामं प्रत्युययतोऽग्रजम्। 
नन्दिग्रामात् स्वशिबिराद् गीतवादित्रनिःस्वनेः ॥ ३६॥ 
ब्रह्मघोषेण च मुहुः पठदुमि्रहयवादिभिः। 
स्व्ण॑कक्षपताकामिरहेमेरिचत्रध्वजे स्थः ॥ ७ ॥ 
सदश्व रुक्मसन्नाहेभटेः पुरटवमभिः। 
श्रेणीभिवारमुख्याभिभेत्येश्चेव  बा    र र, 
श्रेणीमिवारमुख्याभिभत्येश्चैव पदानुगः ॥ ३८ ॥ 
पारमेष्ट्यान्युपादाय पण्यान्युच्चावचानि च 
पादयोन्य॑पतत् प्रेम्णा प्रक्ठिन्नहदयेक्षणः ॥ ३९॥ 
पढार्थ श्रुत्वा  सुनेर  ध्वनि तथा 
रातधृत्यादिभिः  ब्रह्मा आदि अतप्यत्  अत्यन्त दुःखी ब्रह्मवादिभिः  वैदिक 
देवताहरूद्रारा हुनुभयो ब्राह्मणहरूद्रारा 
मुदा  प्रसन्न भएर भरतः  भरत पनि मुहुः  बारम्बार 
उपगीयमानचरितः  लीलावर्णन अग्रजम्  दाजु रामचन्द्र पट्दुमिः  पडिएका 
गरिएका प्राप्तं  फर्विनुभयो भने बह्यघोषेण च  वेदमन्त्र 
महाकारुणिकः  अति दयालु आकण्यं  सुनेर उच्चारणको ध्वनिका साथमा 
श्रीरामचन्द्र पादुके  खरा स्वणंकक्षपताकामिः  सुवर्णमय 
भ्रातरं  भाद भरतले शिरसि  शिरमा किनारा भएका र 
गोमूत्रयावकं  गोमूत्रमा न्यस्य  राखेर हेमेः  सुनौला 
पकाएको अन्न मात्र खाने पोरामात्यपुरोहितेः  नगरवासी, चित्रध्वजैः  रङ़ी विरङ़ी 
वत्कलाम्बरम्  रुखका मन्त्रिगण र पुरोहितहरूका ध्वजाले सजिएका 
बोक्राको कपड़ा लगाउने साथमा रुकमसन्नाहेः  सुनका आभूषण 
जटिलं  जटाधारी र स्वरिबिरात्  आफ्नो शिबिर लगाएका 
स्थण्डिलेशयम्  भृदेमा माव्र॒ नन्दिय्रामात्  नन्दि्रामदेखि सदच्वेः  श्रेष्ठ घोडाहरूले युक्त 
सुत्ने गर्दछन् भन्ने मीतवादित्रनिःस्वनेः  गाउने, रथैः  रथमा चेर 





रामालन्द्री टीका 


२९९५ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 
पुरटवर्मभिः  सुनका कवच पदानुगैः  अनुयायी अगाडि पुगे 

लगाएका भृत्येङ्च  सेवकटहरूका साथमा प्रेम्णा  अतिशय प्रेमका कारण 
भटः  सैनिकहरू पारमेष्ट्यानि  सबैभन्दा उत्तम पप्रक्लिन्नहदयेक्षणः  छाती र 


श्रेणीभिः  साहु, महाजनहरू उच्चावचानि  टुलासाना आखा भिजादै 
वारमुख्याभिः  राम्राराम्रा पण्यानि  विभिन सामानहरू पादयोः  श्रीरामका पाउमा 





स्त्रीहरू उपादाय  लिएर न्यपतत् च  परे 
एवं  तथा रामं प्रत्युद्यतः  श्रीरामचनद्रको 


वाक्यार्थ श्रीराम वनवासबाट फरकिनुभएकोले हर्षले युक्त भएका ब्रह्मा आदि देवताहरुद्रारा 
लीलावर्णन गरिएका भगवान् श्रीराम चाहं भाइ भरत गोमूत्रमा पकाएको अन्न मात्र खाने, रुखका 
बोक्राका वस्त्र मात्र लगाउने र भुर्द॑मा मात्र सुत्ने व्रत धारण गरी जटाधारी तपस्वी बनेका छन् 
भन्ने सुनेर अत्यन्त दुःखी हनुभयो । उता भरत पनि दाजु फककिनुभयो भन्ने सुनेर नगरवासी, मन्त्री र 
गुरुपुरोहितका साथमा दाजु श्रीरामका खराउलाई शिरमा राखेर स्वागतका निम्ति मङ्गलगान, 
नाजा र वेदपाठी ब्राह्मणहरूले उच्चारण गरेको वेदको ध्वनि, रङीविरङ़गी ध्वजाले सजिएका एवं 
सुनका आभूषण लगाएका घोडाहरू भएका रथ र सुनका कवच लगाएका सैनिकहरूका साथ 
आफ्नो शिविर नन्दिग्रामबाट हिंडे। नगरका साहु, महाजनहरू, राम्राराम्रा स्त्रीहरू र सेवकहरू 
पनि विभिन्न किसिमका सानाटुला उत्कृष्ट सामग्रीहरू लिएर त्यस यात्रामा सामेल भए । यसरी 
सबेका साथमा विभिन्न सामग्रीले सुसज्जित भएर आएका भरत दाजु श्रीरामचन्द्रको अगाडि पुग्ने 
वित्तिकै प्रेमले गद्गद भई आंँखाबाट हर्षका आंसु बगा्ैदे दाजुको पाडमा परे। 


पादुके न्यस्य पुरतः प्राञ्जलिबांष्पलोचनः। 
तमादिलघ्य चिरं दोरभ्यां स्नापयन्नेत्रजे्जठेः ॥ ४०॥ 





पदार्थ गाद चिरं  धेर समयसम्म 
पादुके  दुदटा खराउलाई प्राञ्जलिः  हात जोडेर आरिरष्य  अंगालो मारेर 
पुरतः  श्रीरामको अगाडि उभिएका नेत्रजैः  आंखाबाट बगेको 
न्यस्य  राखेर तं  ती भरतलाई श्रीरामले जेः  ओंसुले 
बाष्पोचनः  आंखाबाट आंसु दोभ्यां  आपना दुबे हातले स्नापयत्  भिजाइदिनुभयो 


वाक्यार्थ भरतले दाजु श्रीरामका खराउलाई उहँके अगाडि राखिदिए र आफू चाहं हर्षका 
आंसु बगाँदे दुबे हात जोडेर सामने उभिए। त्यसपच्छि श्रीरामचन्द्रले आप्ना दुब हातले धेरै 
बेरसम्म अँगालो हाली आंँखाबाट बगेका ओंँसुका धाराले भाद भरतलाई भिजाइदिनुभयो । 


व ४ 
रामो लक्ष्मणसीताभ्यां विप्रेभ्यो येऽहसत्तमाः। 
तेभ्यः स्वयं नमरचके प्रजामिर्च नमस्कृतः ॥ ५१॥ 
पदार्थ रामः  श्रीरामले लक्ष्मणसीताभ्यां  लक्ष्मण र 


रामालन्द्री टीका 


२९९६ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 
सीताका साथमा तेभ्यः  ती सबैलाई प्रजाभिः च  प्रजाहरूद्रारा पनि 
विप्रेभ्यः  ब्राह्मणहरूलाई र॒ स्वयं  आरफैले नमस्कृतः  उहाँ प्रणाम 
ये  जो त्यहाँ नमः  नमस्कार गरिनुभयो 

४ 
अहसत्तमाः  पूज्यजन थिए॒ चक्रे  गर्नुभयो 





वाक्यार्थ त्यसपछि लक्ष्मण र सीताका साथमा श्रीरामले त्यहोँ उपस्थित सम्पूर्ण ब्राह्मण तथा 
पूज्यजनहरूलाई नमस्कार गर्नुभयो । प्रजाहरूले पनि उहाँ लाई प्रणाम गरे । 


धुन्वन्त उत्तरासङ्गान् पतिं वीक्ष्य चिरागतम् । 
उत्तराः कोसला माल्येः किरन्तो ननृतुमुंदा ॥ ४२॥ 





पढार्थ आउनुभएका धुन्वन्तः  हल्लाँदे तथा 
उत्तराः  उत्तरदिशाका पतिं  आपना राजालाई माल्यैः  पुष्पवृष्टि 
कोसलाः  कोसलवासी वीक्ष्य  देखेर किरन्तः  गर्दै 

प्रजाहरू उत्तरासद्वान्  उत्तरीय दोसल्ला मुदा  खुसीले 
चिरागतम्  धेरै समयपचछि आदि वस्त्र ननृतुः  नाच्न थाले 


वाक्यार्थ उत्तर कोसल देशका सम्पूर्ण प्रजाहरू धेर समयपच्ि आप्ना राजा आनुभएको देखेर 
दोसल्ला आदि उत्तरीय वस्त्रहरू हल्लाँदे र पुष्पवृष्टि गर्दै खुसीले नाच्न थाले। 


४  गृह्णाच्वामरव्यजनोत्तमे    
पादुक भरताऽ । 
विभीषणः ससुग्रीवः श्वेतच्छत्रं मरुत्सुतः ॥ ४३॥ 
पढार्थ विभीषणः  विभीषणले खवेतच्छत्रं  सेतो छाता 
भरतः  भरतले चामरव्यजनोत्तमे  श्रेष्ठ चामर अगृह्णात्  ग्रहण गरे 
पादुके  भगवान्का दुबै खराड र पड्खा 
ससुग्रीवः  सुग्रीवले सहित मरुत्सुतः  पवनपुत्र हनुमान्ले 
ताक्यार्थ भरतले भगवान्का खराड बोके । सुग्रीव सहित विभीषणले चामर र पड्खा हम्किए । 
पवनपुत्र हनुमानले श्रीरामलाई सेतो छाता ओढाए। 





५७ तीथंकमण्डल्म् 
घनुनिषद्ाञ्छ्ुघ्नः सीता लम् । 
अबिभ्रदङ्गदः खड्गं हेमं चरमंक्षराण्नृप ॥ ४४॥ 





पदार्थ प  सीताजीले अङ्खघदः  अङ्दले 

नृप  हे राजा परीक्षित् हेमं  सुवर्णमय खड्गं  तरबार 
रातरुघ्नः  शत्रुघ्नले तीथंकमण्डटुम्  तीर्थजलले ऋष्षराट्  जाम्बवान्ले 
घनुनिंषङ्गान्  धनु र बाण पूर्णं कमण्डलु चमं  ढाल 


रालालन्द्री टीका 


२९६७ 


नवम स्कन्ध 


अबिभ्रत्  बोके 


श्रीमद्भागवत 


अध्याय १०९ 


ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! त्यसपछि शत्रुघ्नले धनु र बाण बोके अनि सीताजीले तीर्थजलले 
पूर्ण सुवर्णमय कमण्डलु धारण गर्नुभयो । त्यस्तै अङ्गदले तरबार र जाम्बवान्ले ढाल बोके । 


पुष्पकस्थोऽन्वितः स्वीभिः स्तूयमानर्च वन्दिभिः। 
विरेजे भगवान् राजन् ग्रहेशचन्द्र इवोदितः ॥ ४५॥ 


पदार्थ 

राजन्  हे राजा परीक्षित् 
स्त्रीभिः  स््रीहरुद्वारा 
अन्वितः  घेरिएका 
वन्दिमिः  स्तुतिपाठ 


गर्नेहरद्रारा 

स्तूयमानः च  स्तुति गरिएका 
पुष्पकस्थः  पुष्पकविमानमा 
विराजमान 

भगवान्  भगवान् श्रीराम 


ग्रहेः  ग्रहहरूका साथमा 
उदितः  उदाएको 

चन्द्रः इव  चन्द्रमा फँ 

विरेजे  शोभायमान देखिनुभयो 





ताक्यार्थ स्त्रीहरूद्रारा घेरिएर बस्नुभएका तथा स्तुतिपाठ गर्नेहरुद्रारा स्तुतिगान गरिनुभएका 
पुष्पक विमानमा विराजमान भगवान् श्रीराम ग्रहहरूका साथमा उदाएका चन्द्रमा ४ शोभायमान 
देखिनुभयो । 


भ्रातुभिनन्दितः सोऽपि सोत्सवां प्राविरात् पुरीम् । 
प्रविश्य राजभवनं गुरुपत्नीः स्वमातरम् ॥ ४६॥ 
गुरून् वयस्यावरजान् पूजितः प्रत्यपूजयत् । 
वैदेही लक्ष्मणरुचैव यथावत् समुपेयतुः ॥ ४७॥ 


पदार्थ प्रणाम आदिद्रारा पूजा 
भ्रातृभिः  भाद्हरूद्रारा गरिनुभएका उहांँले प्रत्यपूजयत्  यथायोग्य प्रणाम 
नन्दितिः  अभिनन्दन गरिएका गुरुपत्नीः  गुरु पिताकी आदि गर्नुभयो 


सः अपि  उहाँ भगवान् श्रीराम पत्नी कैकेयी आदिलाई 
पनि स्वमातरम्  आफ्नी आमा 
सोत्सवां  उत्सवले युक्त कौसल्या आदिलाई 
पुरीम्  आफ्नो नगरमा गुरून्  वसिष्ठ आदि 


प्राविशत्  प्रवेश गर्नुभयो र॒ गुरुहरूलाई र 
राजभवनं  राजभवनमा वयसि  उमेरमा आपफूसमानका 
प्रविश्य  प्रवेश गरेर तथा 


पूजितः  आपूभन्दा सानाद्वारा अवरजान्  आपूभन्दा साना 





वेदेही  सीता र 


लक्ष्मणः च ए  लक्ष्मणले 
पनि 

यथावत्  आआफ्नो 
कर्तव्यअनुसार 

समुपेयतुः  सवैलाई अभिवादन 
गर्नुभयो 


वाक्यार्थ यसप्रकार भाद्हरुद्रारा अभिनन्दन गरिनुभएका भगवान् श्रीराम उत्सवले युक्त 


रालालन्द्री टीका 


२२९६८ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 


अयोध्यापुरीमा प्रवेश गर्नुभयो। राजभवनमा प्रवेश गरेपछि आपफूभन्दा सानाले उहाँ लाई प्रणाम 
आदि गरे भने उहँले कौसल्या तथा अन्य माताहरूलाई, गुरुजन, मित्र तथा भाद्हरूलाई यथायोग्य 
अभिवादन र सबैलाई सम्मान गर्नुभयो। सीता र लक्ष्मणले पनि भगवान्का साथमा लागेर 
यथायोग्य सबेलाई सम्मान एवं अभिवादन गर्नुभयो । 


पुत्रान् स्वमातरस्तास्तु प्राणांस्तन्व इवोत्थिताः। 


ररर,  


आरोप्याङ्कऽभिषिञ्चन्त्यो बाष्पोधेविंजहुः शुचः ॥ ८ ॥ 


पढार्थ स्वमातरः  कौसल्या आदि बाष्पोधेः  आंसुका धाराल 
तन्वः  मृत शरीरले माताहरूले अभिषिञ्चन्त्यः  अभिषेक गर्दै 
प्राणान् इव  प्राण प्राप्त गरे ४ पुत्रान्  राम, लक्ष्मण आदि शुचः  सम्पूर्ण शोक 

उत्थिताः  छोरालाई पाएर पुत्रहरूलाई विजहुः  त्याग्नुभयो 

प्रसन्न भई उट्नुभएका अङ्के  काखमा 

ताः तु  भगवानूका ती आरोप्य  राखेर 





ताक्यार्थ मृत शरीरमा प्राण सञ्चार भए ४ छोरालाई देखेर प्रसन्न भई उटनुभएका कौसल्या 
आदि माताहरूले राम, लक्ष्मण आदि छोराहरूलाई आफ्नो काखमा राख्दै आंखाबाट बगेको 
हषश्रुका धाराले पुत्रहरूलाई अभिषेक गर्द सम्पूर्ण शोक त्यागनुभयो । 


जया निरुच्य विधिवत् कुलवृद्धैः समं गुरुः! 
अभ्यषिञ्चद् यथेवेन्द्रं चतुःसिन्धुजलादिभिः ॥ ४९॥ 


पदार्थ जटाः  जटाहरू केश चतुःसिन्धुजलादिभिः  चार 
गुरुः  गुरु वसिष्ठले निमुंच्य  कटाएर समुद्रको जल आदि माङ्गलिक 
कुलवृदधेः  कुलका श्रेष्ठ यथा  जसरी बृहस्पतिले वस्तुद्रारा 

व्यक्तिहरूका इन्द्रं  इन्द्रलाई अभिषिक्त अभ्यषिञ्चत्  श्रीरामचन््रको 
समं  साथमा गर्नुभएको धियो अभिषेक गर्नुभयो 

विधिवत्  विधिपूर्वक एव  त्यसरी नै 





वाक्यार्थ त्यसपछि कुलगुरु वसिष्ठले अन्य कुलवृद्ध पुरुषहरूका साथमा विधिपूर्वक 
श्रीरामचन्द्रको जटा कटाइदिएर जसरी बृहस्पतिले इन्द्रको अभिषेक गर्नुभएको थियो त्यसै गरी 
चार समूद्रको जल आदि माङ्गलिक वस्तुद्वारा उहांको अभिषेक गर्मुभयो। 


एवं कृतरिरःस्नानः सुवासाः खण्न्यलङ्कुतः । 
स्वलङ्कुतेः सुवासोभिभ्रांतृभिभायंया बभ ॥ ५०॥ 


पदार्थ कृतदिरःस्नानः  अभिषेक सुवासाः  सुन्दर वस्त्र 
एवं  यसप्रकार गरेका लगाएका 


रामालन्द्री टीका 


३२६९ 


नवम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


खग्वी  पुष्पमाला धारण गरेका आभूषणले सजिएका 


अलङ्कुतः  अलङ्कार धारण 
गरेका भगवान् श्रीराम 
स्वलङ्कुतेः  राम्राराम्रा 


सुवासोभिः  सुन्दर कपडा 


लगाएका 


भ्रातृभिः  भादइहरू र 





अध्याय १०९ 


भायंया  पत्नी सीताजीका 
साथमा 
वभो  सुशोभित हुनुभयो 


ताक्यार्थ यसप्रकार अभिषेक गरेर भगवान् श्रीरामले सुन्दर वस्त्र, पुष्पमाला तथा गरगहना 
धारण गर्नुभयो । राम्राराम्रा कपडा र आभूषणले सजिएका भादृहरू र पत्नी सीताजीका साथमा 
भगवान् श्रीराम अत्यन्त सुशोभित हूनुभयो । 


अग्रहीदासनं भ्रात्रा प्रणिपत्य प्रसादितः। 

प्रजाः स्वधर्मनिरता वणाश्रमगुणान्विताः। 

जुगोप पितृवद् रामो मेनिरे पितरं च तम् ॥ ५१॥ 
पदार्थ 


भ्रात्रा  भाद भरतद्रारा 
प्रणिपत्य  चरणमा परैर 
अनुरोध गरी 

प्रसादितः  प्रसन्न गराद्एका 
श्रीरामले 

आसनं  राजसिंहासन 


अग्रहीत्  ग्रहण गर्नुभयो र 
स्वधर्मनिरताः  आआपनो 
कर्ममा लागेका 
वणांश्रमगुणान्विताः  आ 
आफनो वर्ण र आश्रमका गुणले 
युक्त भएका 

प्रजाः  प्रजाहरूलाई 





रामः  भगवान् श्रीरामले 
पितृवत्  पिताले जसरी 
् 
जुगोप  रक्ना गर्नुभयो 
तंच  ती भगवान् श्रीरामलाई 
पनि प्रजाहरूले 
पितरं  पितासमान 
मेनिरे  माने 


वाक्यार्थ भरतले चरणमा परर अनुरोध गरेपच्छि प्रसन्न भएर भगवान् श्रीरामले राजसिंहासन 
ग्रहण गर्नुभयो । त्यसपच्छि उहाँले आआफ्नो कर्ममा लागेका वर्ण र आश्वरमका गुणले युक्त भएका 
प्रजालाई पिताले ४ पालन गर्नुभयो । प्रजाहरूले पनि भगवान् श्रीरामलाई पितासमान माने। 


तरेतायां वतंमानायां कालः कृतसमोऽभवत् । 
रामे राजनि धर्मज्ञे सवभूतसुखावहे ॥ ५२ ॥ 


पढार्थ रामे  श्रीराम कालः  समय पनि 
सर्वभूतसुखावहे  सम्पूर्ण राजनि  राजा भएपचछि कृतसमः  सत्ययुगको जस्तो 
प्राणीलाई सुख दिने त्रेतायां  त्रेतायुगमा अभवत्  भयो 

धर्मज्ञे  धर्मवेत्ता वतंमानायां  चल्दै गरेको 





वाक्यार्थ सम्पूर्ण प्राणीलाई सुख प्रदान गर्ने धर्मज्ञ श्रीराम राजा बन्नुभएको त्यो समय त्रेतायुग 
भए तापनि सत्ययुग जस्तो भयो । 


 अ     हीपसिन्धव 
वनान् नद्या ग्र्या वषाण न्यवः। 


रामालन्द्री टीका 


२२७० 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 
सवे कामदुघा आसन् प्रजानां भरतषभ ॥ ५२ ॥ 
पदार्थ गिरयः  पर्वतहरू प्रजानां  प्रजाहरूका 


भरतषभ  भरतवंशीयहरूमा वषौणि  वर्षहरू कामदुघा  चाहना पूरा गरिदिने 





श्रेष्ठ हे परीक्षित् रामराज्यमा दीपसिन्धवः  द्वीप तथा खालका 
वनानि  वनहरू समुद्रहरू आसन्  थिए 
नद्यः  नदीहरू सवे  सवे 


ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! रामराज्यमा वन, नदी, पहाड, वर्ष, द्रीप तथा समुद्र सबै प्रजाका चाहना 
पूरा गरिदिने खालका थिए। 


नाधिव्याधिजराग्लानिदुःखशोकभयक्छमाः। 
मृत्युर्चानिच्छतां नासीद् रामे राजन्यधोक्षजे ॥ ५४॥ 


पदार्थ आधिन्याधिजराग्खानिदुःखशोक अनिच्छतां  मर्न इच्छा 
अधोक्षजे  भगवान् भयक्छमाः  मानसिक रोग, नगर्नेहरूको 

रामे  श्रीराम  रोग, बुद्यौली, मृत्युः च  मृत्यु पनि 
राजनि  राजा भएपचछि दुर्बलता, कष्ट, शोक, डर्, न आसीत्  भएको थिएन 
प्रजाहरूलाई थकादइ आदि र 





वाक्यार्थ भगवान् श्रीराम राजा भएपचछ्छि प्रजाहरूलाई कुनै पनि मानसिक एवं शारीरिक रोग, 
नुद्योली, दुर्बलता, दुःख, कष्ट, शोक, डर र थकाइले सताएको थिएन, अनि मर्न नचाहनेहरूको 
मत्यु पनि हदेनथ्यो । 

एकपत्नीव्रतधरो राजषिंचरितः शुचिः । 

स्वधर्म गृहमेधीयं शिक्षयन् स्वयमाचरत् ॥ ५५॥ 


पदार्थ 

राजर्षिचरितः  राजर्षिको 
चरित्रजस्तो 

शुचिः  पवित्र चरित्र भएका 


तथा 
एकपत्नी्रतधरः  एकपत्नीव्रत 
धारण गरेका भगवान् श्रीरामले 
गृहमेधीयं  गुहस्थले गर्नुप्न 





स्वधर्म  आफ्नो धर्म 
शिक्षयन्  सबैलाई सिकादै 
स्वयं  आफूले पनि 
आचरत्  पालन गर्नृहुन्थ्यो 


ताक्यार्थ राजर्णिको जस्तो चरित्र भएका र एकपत्नीव्रत धारण गरेका भगवान् श्रीरामले 
गृहस्थले गर्नुपर्ने धर्म सबेलाई सिकाडदे आपूले पनि त्यसको पालन गर्नहुन्थ्यो । 


प्रेम्णातुवृत्त्या शीठेन प्रश्रयावनता सती । 
धिया हिया च भावज्ञा भुः सीताहरन्मनः ॥ ५६ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


२२७१ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 
पदार्थ   पतिव्रता धिया  बुद्धद्रारा 

भावज्ञा  भगवान्को सीता  सीताजीले हिया च  लज्जाद्रारा पनि 
भावनालाई बुफेकी प्रेम्णा  प्रेमद्रारा भुः  पति श्रीरामको 
प्रभरयावनता  विनम्रताले अनुवृत्त्या  सेवाद्रारा मनः  मनलाई 

डुकेकी रीठेन  शीलस्वभावद्रारा अहरत्  हरण गर्नुभयो 





ताक्यार्थ भगवान्को भावनालाई बुरेकी र विनम्रताले केकी पतिव्रता सीताजीले प्रेम, 
सेवासुश्रूषा, शीलस्वभाव, बुद्धि तथा लज्जा आदि उत्तम गुणहरूद्रारा आपफ्ना पति श्रीरामको मन 
जित्नुभयो । 


इति श्रीमदुभागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां नवमस्कन्धे 
रामचरिते दामो ऽध्यायः ॥ ९० ॥ 


रामालन्द्री टीका 


३२७२ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 


अथ एकादशोऽध्यायः 
भगवान् श्रीरामका अन्य लीलाहरू 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
भगवानात्मनात्मानं राम उत्तमकल्पके   

९ ९ देवमीजे  थाचार्यवान् ९  
सवदवमय ऽथाचायवान् मखः ॥ १॥ 





पदार्थ श्रीरामले   सर्वदिेवस्वरूप 
अथ  यसपछ्ि उत्तमकल्पकैः  उत्तमउत्तम॒ देवं  स्वयंप्रकाशरूप 
आचायंवान्  गुरु वसिष्ठलाई यज्ञसामग्रीहरूले युक्त भएका आत्मानं  परमात्मालाई 
आचार्य बनाएका मखेः  यज्ञहरूद्रारा ईजे  यजन गर्नुभयो 
भगवान् रामः  भगवान् आत्मना  आर स्वयंले 


ताक्यार्थ भगवान् श्रीरामले गुरु वसिष्ठलाई आचार्य बनाएर उत्तमउत्तम यज्ञसामग्रीहरूले युक्त 
भएका यज्ञहरूद्रारा आर्फैले सर्वदेवस्वरूप स्वयंप्रकाश परमात्माको पूजाआराधना गर्नुभयो । 
वितवरण यस श्लोकमा भगवान् श्रीराम आफैले आफैलाई प्रसनन पार्न यज्ञ गर्नुभयो भनिएको 
छ । सम्पूर्ण यज्ञ, दान आदि सत्कर्महरूको मूल लक्ष्य परमात्मालाई प्रसन्न बनाउनु हो । भगवान् त 
स्वयं प्रसनन नै हुनुहुन्छ, त्यसैले उहाँलाई कुनै कर्म गर्न आवश्यक कछैन। फेरि यज्ञमा जुनजुन 
देवताहरूलाई भाग दिड्न्छ ती सब देवताहरूका मूल त भगवान् आफ नै हुनुहुन्छ । ते पनि आपफ्ना 
अङ्गभूत तीती देवताहरूलाई प्रसन्न गराई सर्वदेवमय आफ्नै स्वरूपलाई खुसी पार्ने उदेश्यले उहाँले 
यज्ञ गर्नुभएको हो। भगवान् श्रीकृष्णले गीता ३२२२३मा बताउनुभएको छ हि अर्जुन ! 
संसारभरि कुनै त्यस्तो वस्तु कैन, जसलाई मेले प्राप्त गर्नुपर्ने होस्, त्यसैले मैले केही गर्नुपर्न 
आवश्यकता कैन, तर मेले सावधान भई कर्म गरिनँ भने सम्पूर्णं मनुष्यहरू मैलाई हिरी मेरे 
उदाहरण दिई अकर्मण्य बन्नेछन् । त्यसैले म कर्म गर्हं यहाँ पनि लोकशिक्षाकै लागि श्रीरामले 
कर्म गर्नुभएको बुणनुपर्दछ । यहाँ कर्ता, कर्म र करण एडटै भएको बताइृएको छ। श्रीराम नै यज्ञको 
उदेश्य या कर्म, अनि यज्ञका साधनको रूपमा हुनुहन्थ्यो । सर्वत्र आत्मदृष्टि गर्न ज्ञानीहरूले यज्ञका 
सम्पूर्ण अङ्गमा ब्रह्मदुष्टि गर्ने हुनाले गीता ४२४ श्रीरामले सर्वत्र आत्मदृष्टि गर्नुभएको कुरा 
यहां बतादएको छ । 

    ्  ड 

होत्रेऽददाद् दिं प्राचीं ब्रह्मणे दक्षिणां प्रभुः । 

अध्वयैवे प्रतीचीं च उदीचीं सामगाय सः॥ २॥ 

आचार्याय ददौ रोषां यावती भूस्तदन्तरा । 


मन्यमान इदं कृत्स्नं बाह्यणोऽहैति निःस्पृहः ॥ २॥ 


रालालन्द्री टीका 


२९७३ 


नवम स्कन्ध 


पढार्थ 

इदं कृत्स्नं  यो सम्पूर्ण 
भूमण्डल 

ब्राह्मणः  ब्राह्मणहरूले मात्र 


श्रीमद्भागवत 


प्राचीं दिशं  पूर्व दिशा 

होत्रे  होता ऋग्वेदपादी लाई 
अददात्  दिनुभयो 

दक्षिणां  दक्षिण दिशा 


अहेति  स्वीकार गर्न सक्छन् बरह्मणे  ब्रह्मालाई दिनुभयो 
अथवा यसका मुख्य अधिकारी प्रतीचीं  पश्चिम दिशा 


ब्राह्मणहरू ने हुन् भन्ने 
मन्यमानः  विचार गरेर 


अध्व्यैवे  अध्वर्यु 
यजुर्वेदपाठी लाई दिनुभयो 


निःस्पृहः  कामनारहित भएर उदीचीं च  उत्तर दिशा 
सः प्रभुः  ती भगवान् श्रीरामलेसामगाय  सामगान गर्न 


अध्याय ११ 


उद्गातालाई दिनुभयो 

तदन्तरा  यी चार दिशाको 
बीचमा 

यावती भूः  जति भूमि बाँकी 
रह्यो 

रोषां  बांकी त्यो सवै 
आचायांय  आचार्यलाई 

द्दो  दिनुभयो 





ताक्यार्थ यो सम्पूर्ण भूमण्डलका मुख्य अधिकारी ब्राह्मणहरू ने हुन् भन्ने विचार गरेर भगवान् 
श्रीरामले सबे कामनारहित बनेर होतालाई पूर्वं दिशा र ब्रह्मालाई दक्षिण दिशा दिनुभयो, त्यस्तै 
अध्वर्युलाई पश्चिम दिशा र सामगान गर्न उद्गातालाई उत्तर दिशा दिनुभयो। यी चार दिशाको 
नीचमा बांकी रहेको जति सबै भूमि उहाँले आचार्यलाई दिनुभयो । 


इत्ययं तदलङ्कारवासोभ्यामवशोषितः। 
तथा राज्ञ्यपि  वेदेही   
तथा राज्यपि वेदेदी सोमङ्गल्यावरोषिता ॥ ४॥ 


पलढार्थ 

इति  यसप्रकार दान गरेर 
अयं  यी भगवान् श्रीरामले 
तदलङ्खारवासोभ्यां  आफ्नो 
शरीरका गहना र कपडा मात्रै 


र  बांकी राख्नुभयो 
तथा  त्यसै गरी 

वेदेदी  विदेहराजकी छोरी 
राज्ञी अपि  महारानी सीताले 
पनि 


कस च 
सोमङ्गल्यावशेषेता  माङ्गलिक 
केही कपड़ा र गहना मात्र 
साथमा रा्नुभयो 





ताक्यार्थ यसप्रकार सबै कुरा दान गरिसकेर भगवान् श्रीरामले केवल आफ्नो शरीरका केही 
गहना र कपडा मात्र बाँकी राख्नुभयो। यसै गरी विदेहराजपुत्री महारानी सीताले पनि केही 
माङ्गलिक कपड़ा र गहना मात्र बाँकी राख्नुभयो । 


ते तु बह्यण्यदेवस्य वात्सल्यं वीक्ष्य संस्तुतम् । 
प्रीताः क्लिन्नधियस्तस्मे प्रत्यर्प्येदं बभाषिरे ॥ ५॥ 





पदार्थ इष्टदेव मानने भगवान् वीक्ष्य  देखेर 

ते तु  त्यसपछि ती रामचन््रको प्रीताः  अत्यन्त प्रसन्न हदि 
ब्राह्मणहरूले वात्सल्यं  प्रेम र क्लिन्नधियः  स्नेहले हृदय 
ब्रह्मण्यदेवस्य  ब्राह्मणलाई नै संस्तुतम्  सम्मानलाई पगालेर 


रामालन्द्री टीका 


२२७४ 
नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 


तस्मे  वी श्रीरामचन्द्रलाई नै प्रत्यप्यं  समर्पण गरेर 
इदं  यो सारा भूमण्डल बभाषिरे  भनन थाले 


ताक्यार्थ ब्राह्मणलाई नै इष्टदेव मान्नुहुने भगवान् श्रीरामद्रारा आपफूहरुप्रति गरिएको स्नेह र 
सम्मानलाई देखेर अत्यन्त प्रसन्न भएका आचार्य आदि ब्राह्मणहरूले आपफूले प्राप्त गरेको सम्पूर्ण 
भूमण्डल भगवान्लाई न समर्पण गरेर भनन थाले। 


अप्रत्तं नस्त्वया किं नु भगवन् भुवनेरवर । 
यन्नोऽन्तहंदयं विशय तमो हंसि स्वरोचिषा ॥ ६॥ 





पढार्थ किनु के चाह अन्तहंदयं  भित्री हृदयमा 
भगवन्  हे भगवान् अप्रत्तं  दिनुभएन र ? सवै विशय  प्रवेश गरेर 

भुवनेश्वर  संसारका मालिक कुरा दिनुभएको छ स्वरोचिषा  आफ्नो दिव्य तेजले 
त्वया  हजुरले यत्  जबकि हजुरले तमः  अज्ञानरूपी अन्धकारलाई 
नः  हामीहरूलाई नः  हामीहरूको हंसि  नाश गर्नुभएको छ 


ताक्यार्थ हे भगवान् ! संसारका मालिक हजुरले नै हाम्रो भित्री हृदयमा प्रवेश गरेर आफनो 
दिव्य तेजद्रारा त्यहँ रहेको अज्ञानरूपी अन्धकारलाई नाश गरिदिनुभएको छ। अतः हजुरले 
हामीलाई सब कुरा दिनुभएको छ, अब दिन बाँकी केही पनि छैन । 


४ ४ ४ रामायाकुण्ठमेधसे न 
नमो ब्रह्मण्यदेवाय रामायाकुण्ठमेधसे । 
उत्तमरलोकघुरयांय न्यस्तदण्डापिंताङ्घ्रये ॥ ७ ॥ 





पढार्थ उत्तमरुलोकधुयांय  पवित्र॒ सज्जनहरूलाई आपफ्ना चरण 
ब्रह्मण्यदेवाय  ब्राह्मणलाई कीर्तिशालीहरूमा श्रेष्ठ सुम्पने 

इष्टदेव मान्ते न्यस्तदण्डापिंताङ्घ्रये  रामाय  भगवान् श्रीरामलाई 
अकुण्टमेघसे  अनन्त ज्ञानवाला अरूलाई दुःख नदिने नमः  नमस्कार छ 


ताक्यार्थ ब्राह्मणलाई आफना इष्टदेव मानने, परमज्ञानी, पवित्र कीर्तिशालीहरूमा शरेष्ठ एवं 
कहिल्यै अरूलाई दुःख नदिने सज्जनलाई आपफ्ना चरण सुम्पने भगवान् श्रीरामलाई नमस्कार छ। 


कदाचिल्लोकनजिज्ञासुगृढो रात्यामलक्षितः। 
चरन् वाचोऽशुणोद् रामो भायामुदिर्य कस्यचित् ॥ ८ ॥ 





पदार्थ गूढः  कसैले नदेख्ने गरी चरन्  घुम्दै गर्दा 
कदाचित्  कुनै समयमा अलक्षितः  लुक्दै भायाम्  पत्नीलाई 
लोकजिज्ञासुः  लोकको स्थिति रामः  भगवान् श्रीराम उदिश्य  लक्ष्य गरेर भनेका 
बुम्ने इच्छाले रात्यां  रातमा कस्यचित्  कुनै पुरुषका 


रामालन्द्री टीका 


३२.७५ 

नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 
वाचः  वचन अद्णोत्  सुन्नुभयो 

ताक्यार्थ एकपटक आफ्ना प्रजाको स्थिति बुम्नका निम्ति भगवान् श्रीराम रातमा कसैले 


नदेख्ने गरी सहरमा घुमिरहनुभएको थियो । त्यस बखतमा कसैले आप्नी पत्नीलाई भनेका यी 
वचनहरू उल सुन्नुभयो । 


नाहं बिभमिं त्वां दुष्टामसतीं परवेश्मगाम् । 
स्त्रीरोभी बिभृयात् सीतां रामो नाहं भजे पुनः ॥ ९॥ 





पदार्थ गएकी सीतां  सीतालाई 
अहं  म त्वां  तलाई बिभृयात्  स्वीकार गरोस् तर 
दुष्टां  दुष्ट स्वभाव भएकी न बिभमिं  स्वीकार गर्दिनं अहं म 
असतीं  व्यभिचारिणी स्वरीखोभी  स्तरीलम्पट पुनः  तलाई फेरि 

र गर्दिनिं 
परवेरमगाम्  अरूको घरमा रामः  रामले न भजे  स्वीकार गर्दन 


ताक्यार्थ दुष्ट स्वभाव भएकी व्यभिचारिणी, अर्कको घर गएकी तलाई म स्वीकार गर्दिन। 
स्त्रीलस्पट रामले सीतालाई स्वीकार गरोस्, तर म तलाई कुनै पनि हालतमा स्वीकार गर्दिने। 


इति लोकाद् बहुमुखाद् दुराराध्यादसंविद्ः । 
पत्या भीतेन सा त्यक्ता प्राप्ता प्राचेतसाश्रमम् ॥ १०॥ 





पदार्थ असंविदः  मूर्खहरूले लगाएको सा  ती सीता 

इति  यसप्रकार लोकात्  लोकापवादबाट प्राचेतसाश्रमम्  महर्षि 
बहुमुखात्  जे मन लाग्यो भीतेन  उराएका वाल्मीकिको आश्रममा 
त्यही बोल्ने पत्या  पति श्रीरामद्रारा प्राप्ता  पुग्नुभयो 
दुराराध्यात्  सम्छाउनै नसकिने त्यक्ता  त्याग गरिएकी 


ताक्यार्थ यसप्रकार जे मन लाग्यो त्यही बोल्ने मूर्खहरूद्रारा लगादइएको आरोपदेखि डराएर 
भगवान् श्रीरामले सीतालाई परित्याग गर्नुभयो । त्यसपछि पतिद्रारा त्याग गरिएकी सीता महर्षिं 
वाल्मीकिको आश्चरममा पुगनुभयो । 


अन्तर्वत्न्यागते काटे यमो सा सुषुवे सुतो । 
कुदो कव इति ख्यातो तयोरूचकरे क्रिया मुनिः ॥ ९९॥ 


पढार्थ आगते  आएपछ्छि यमो  जुम्ल्याहा 
अन्तवंत्नी  गर्भिणी कुशाः रवः इति  कुश र लव सुतौ  दुई छोरा 

सा ती सीताले नामले सुषुवे  जन्माउनुभयो 
काठे  प्रसवकाल ख्यातो  प्रसिद्ध मुनिः  मुनि वाल्मीकिले 





रामालन्द्री टीका 


२२७६ 
नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 


तयोः  ती दुर्हको क्रियाः  न्वारन आदि कर्म॑ चक्रे  गर्नुभयो 
वाक्यार्थ गर्भवती सीताले प्रसवकाल आएपचछ्ि कुश र लव नाम गरेका जुम्ल्याहा दुई भाद 
छोरा जन्माउनुभयो । ती दुरईदको न्वारन आदि कर्म मुनि वाल्मीकिले न गर्नुभयो । 


अद्गददिचत्रकेतुरूच लक्ष्मणस्यात्मजौ स्मृतो । 
तक्षः पुष्कर इत्यास्तां भरतस्य महीपते ॥ १२॥ 


पढार्थ चित्रकेतु नामका तक्षः पुष्कलः इति  तक्ष र 
महीपते  हे राजा परीक्षित् आत्मजो  दई भाद छोरा पुष्कल नामका दुई भा छोरा 
लक्ष्मणस्य  लक्ष्मणका स्मृतो  भए त्यसै गरी आस्ताम्  धिए 

अङ्गदः चित्रकेतुः च  अङ्गद र॒ भरतस्य  भरतका 





वाक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! लक्ष्मणका अङ्गद र चित्रकेतु नामका दुई छोरा जन्मिए । त्यसै गरी 
भरतका पनि तक्ष र पुष्कल नाम गरेका दुई भाइ छोरा भए। 


सुबाहुः श्रुतसेनङ्च शत्रुघ्नस्य बभूवतुः । 
गन्धर्वान् कोटिशो जघ्ने भरतो विजये दिशाम् ॥ १६॥ 


पढार्थ बभूवतुः  भणए कोटिशः  करौं 
राच्ुघ्नस्य  शत्रुघ्नका भरतः  भरतले गन्धवान्  गन्धर्वहरूलाई 
सुबाहुः श्रुतसेनः च  सुबाहु र॒ दिशां विजये  दिग्विजयको जघ्ने  मारे 

श्रुतसेन नामका दुई छोरा समयमा 





वाक्यार्थ शत्रुघ्नका सुबाहु र श्रुतसेन नाम गरेका दुई छोरा भए । भरतले दिग्विजियको क्रममा 
करोड गन्धर्वहरूलाई मारे । 


तदीयं घनमानीय सर्वं राज्ञे न्यवेदयत् । 
रात्ुघ्नर्च मधोः पुत्रं वणं नाम राक्षसम् । 
हत्वा मधुवने चके मथुरां नाम वे पुरीम् ॥ १४ ॥ 


पढार्थ न्यवेदयत्  चढाए ।  मारेर 

तदीयं  ती गन्धर्वहरूको रानुघ्नः च  शत्रुघ्नले पनि मधुवने  मधुवनमा 

धनं  सम्पत्ति मघोः पुत्रं  मधु नामक वे  निश्चयनै 

आनीय  ल्याएर दानवको छोरा मथुरां नाम  मथुरा नाम गरेको 
सवं  सवै लवणं नाम  लवण नाम गरेको पुरीम्  नगर 

राज्ञे  राजा श्रीरामलाई राक्षसम्  राक्षसलाई चके  बनाए 





रामालन्द्री टीका 


३२७७ 
नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 


ताक्यार्थ भरतले गन्धर्वहरूलाई मारेर ल्याएको सबै धनसम्पत्ति राजा श्रीरामलाई चढाए। 
शत्रुघ्नले पनि मधुदानवको छोरो लवण नाम गरेको राक्षसलाई मारेर मधुवनमा मथुरा नाम गरेको 
सुन्दर सहर बनाए । 


च्रे,   स   ९ 
मुनो निक्षिप्य तनयो सीता भत्रां विवासिता । 
ध्यायन्ती रामचरणो विवरं प्रविवेश ह ॥ १५॥ 


पदढार्थ तनयो  आपना दुई छोरालाई ध्यायन्ती  ध्यान गर्दै 

ह  निश्चय नै मुनौ  महर्षि वाल्मीकिलाई विवरं  पृथिवीको गर्भमा 
भ्रां  पति श्रीरामद्रारा निक्षिप्य  सुभ्पिएर प्रविवेश  प्रवेश गर्नुभयो 
विवासिता  परित्याग गरिएकी रामचरणौ  श्रीरामको 

सीता  सीताले चरणलाई 





ताक्यार्थ पतिद्रारा परित्याग गरिएकी सीताले आपफ्ना दुद छोरा महर्षि वाल्मीकिलाई 
सुम्पिनुभयो र आप भगवान् श्रीरामचन््रका चरणको ध्यान गर्द पृथिवीको गर्भमा प्रवेश गर्नुभयो। 


तच्छुत्वा भगवान् रामो रुन्धन्नपि धिया शुचः। 
स्मरंस्तस्या गुणास्तांस्तान् नाशक्नोद् रोद्धमीरवरः ॥ ९६ ॥ 


पदार्थ रामचन््रले तान् तान् गुणान्  सुशीलता 
तत्  त्यो सीताले पृथिवीको धिया  विवेकपूर्वक आदि तीवी गुणलाई 

गर्भमा प्रवेश गरेको शुचः  शोकलाई स्मरन्  सम्येर 

श्रुत्वा  सुनेर रुन्धन् अपि  रोक्न खोजे रोद्धुम्  शोकको वेग रोक्न 
ईरवरः  सामर्थ्यवान् तापनि न अशक्नोत्  सक्नुभएन 
भगवान् रामः  भगवान् तस्याः  ती सीताका 





ताक्यार्थ सीताले पृथिवीको गर्भमा प्रवेश गरेको खबर सुनैर सामर्थ्यवान् भगवान् श्रीरामले 
विवेकपूर्वक शोकको आवेगलाई रोक्न प्रयास गर्नुभयो, परन्तु सीताका सुशीलता आदि 
गुणहरूको सम्खनाले उहाँले त्यसलाई रोक्न सक्नुभएन । 


स्त्रीपुंप्रसङ्ग एतादक् सवत्र त्रासमावहः । 
अपीर्वराणां किमुत ग्राम्यस्य गृहचेतसः ॥ १७ ॥ 





पदढार्थ लागि पनि बोक्नेवाला दुःखको कारण 
स्वीपु॑परसङ्गः  स्त्रीर स्व॑त्र  सबै रामा बन्दछछ भने 

पुरुषबीचको सम्बन्ध एतादुक्  यस्त गृहचेतसः  घरपरिवारमा 
ईङ्वराणां अपि  ईश्वरहरूका त्रासम् आवहः  दुःख आसक्त 


रामालन्द्री टीका 


२२७८ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 


ग्राम्यस्य  सामान्य व्यक्तिका लागि किम् उत  कस्तो हुन्छ टोला ? 

वाक्यार्थ स्त्री र पुरुषका बीचको सम्बन्ध यसरी ईश्वरहरूका लागि पनि सध दुःखको कारण 
बन्द भने घरपरिवार आदिमा लिप्त सामान्य व्यक्तिका लागि कस्तो हुन्छ होला ? 

वितरण भगवान् श्रीरामको सम्पूर्ण जीवन चरित्रमा दुःख, पीडा या वियोगको प्रसङ्ग नै धेरै 
देखिन्छ । राज्याभिषेक हुने वेलामा वनमा जानु, त्यहाँ पनि सीताजीको हरण भई बर्सौँसम्म 
पत्नीविहीन हुन पर्नु, वनम रहंदा पिताको मृत्यु हनु, राज्यमा फरकिंसकेपच्छि पनि एउटा मूर्खको 
दुर्वचन सुनी सीतात्याग गर्न पर्नं यी सबे पीडादायक प्रसङ्ग हन्। ईश्वर भएर पनि किन यति धेरै 
दुःख पाउनुपय्यो त ? भन्ने शङ्खा हुन सक्छ । यसको उत्तर के हो भने भगवान् श्रीरामको जीवनमा 
सीतावियोग र त्यससंग सम्बन्धित अन्य दुःखदायी घटना हूनुको रहस्य संसारलाई शिक्षा दिनु हो । 
परमात्मासंग उहाँको नित्यशक्तिको वियोग किले छ र ? सीताले पृथिवीको गर्भमा प्रवेश गरिन् 
भनी वियोगमा श्रीराम रनु संसारलाई देखाउने लीला हो । स्त्रीपुरुष आदिको सांसारिक सम्बन्ध 
यस्तै दुःखदायक हुन्छ । ईश्वर भएर पनि श्रीरामले यो सबे भोग्नुपययो भने जो घरमा आसक्त 
व्यक्ति छ, त्यसले ठन् कति दुःख पाडला ? त्यसैले सांसारिक सम्बन्धबाट अन्त्यमा निश्चित 
रूपमा दुःख प्राप्त हुन्छ भन्ने कुरा भगवान् श्रीरामको जीवनचरित्रबाट स्पष्ट हुन्छ । 


तत उर्ध्वं ब्रह्मचयं धारयन्नजुहोत् प्रभुः। 
त्रयोदशाब्दसाहस्रमग्निहोत्रमखण्डितम् ॥ १८ ॥ 


पदार्थ धारयन्  पालन गरेर अग्निहोत्रं  अग्निहोत्र याग 
ततः ऊर्वं  त्यसपछ्छि त्रयोदशानब्दसाहसरं  तेह हजार अजुहोत्  गर्नृभयो 

प्रभुः  भगवान् श्रीरामले वर्षसम्म 

ब्रह्मचर्यं  ब्रह्मचर्य ब्रतलाई अखण्डितम्  अखण्डरूपले 





ताक्यार्थ त्यसपछि भगवान् श्रीरामले ब्रह्मचर्यव्रत पालन गरी तेह हजार वर्षसम्म लगातार 
अग्निहोत्र याग गर्नुभयो । 


स्मरतां हृदि विन्यस्य विद्धं दण्डककण्टकैः । 
स्वपादपल्लवं राम आत्मज्योतिरगात् ततः ॥ १९॥ 





पदार्थ विद्धं  घोचिएका हृदि  हृदयमा 

ततः  त्यसपछि स्वपादपल्लवं  आफ्ना विन्यस्य  राखेर 

रामः  भगवान् श्रीरामचन्द्रले चरणरूप पालुवालाई आत्मज्योतिः  आफ्नो 
दण्डककण्टकैः  दण्डकारण्यका स्मरतां  स्मरण गर्ने प्रिय ज्योतिर्मय धाममा 
कांडाद्रारा भक्तहरूको अगात्  जानुभयो 


वाक्यार्थ त्यसपछि भगवान् श्रीरामचन दण्डकारण्य घुम्दा कांडाद्रारा घोचिएका आना 


रामालन्द्री टीका 


३९७९ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


अध्याय ११ 


चरणपल्लवलाई प्रिय भक्तहरूको हृदयमा राखेर आफ्नो ज्योतिर्मय धाममा जानुभयो । 


, ् 
नद् यशा रघुपतः सुरयाच्जयात्त 


टीलातनोरधिकसाम्यविमुक्तधाम्नः। 


रक्नोवधो जल्धिबन्धनमस्त्रपगेः 


किं तस्य शत्रुहनने कपयः सहायाः ॥ २०॥ 


पढार्थ लागि 
सुरयाच्जया  देवताहरूको अस्त्रपूगः  शस्रास्तरद्रारा 
अनुरोधले गर्दा रक्षोवधः  राक्षसहरूको वध 


आत्तखीखातनोः  लीलामय गर्नु 

शरीर धारण गरेका जलधिबन्धनं  समुद्रमा पुल 
अधिकसाम्यविमुक्तधाम्नः  बांध्नु जस्ता 

अर्को कुनै आपूभन्दा धरे वा इदं  यी सब काम 

समान तेजस्वी व्यक्ति नभएका न यशः  कुनै कीर्तिप्रद 
रघुपतेः  भगवान् श्रीरामका आश्चर्यदायक कुरा होइनन् 





रारुहनने  शत्रुलाई मार्नका 
लागि 
तस्य  ती भगवान् श्रीरामको 


कपयः  वानरहरू 
सहायाः  सहयोगी बने भन्ने 
कुराहरू 


किं केहो र केवल लीला 
मात्र हो 


ताक्यार्थ देवताहरूको अनुरोधलाई स्विकारेर लीलामय शरीर धारण गर्नुभएका भगवान् 
श्रीरामभन्दा धेरै वा समान तेजस्वी अर्को व्यक्ति यस संसारमा कैन । यस्ता सामर्थ्यवान् भगवान्ले 
शस्त्रास्त्रद्वारा राक्षसहरूको वध गर्नु, समुद्रमा पुल बांँध्नु आदि कुनै पनि कुरा आश्चर्यका होइनन्। 
त्यस्ते शत्रुनाश गर्न भगवान्ले वानरसेनाको सहायता लिनु पर्ने जरूरी थिएन। ती सबे भगवान् 


श्रीरामका लीला मात्र हून्। 


यस्यामलं नृपसदःसु यशोऽघुनापि 


गायन्त्यघघ्नमृषयो दिगिमेन्द्रपटरम् । 


नृपसद्सु  ठइलाटला 
राजसभाहरूमा 

गायन्ति  चर्चा गर्दछन् 

तं  त्यस्ता पवित्र कीर्तिशाली 


तं नाकपालवसुपाककिरीरसुष्ट 
पादाम्बुजं रघुपतिं शरणं प्रपद्ये ॥ २९॥ 
पदार्थ फेलिएको 
यस्य  जुन भगवान्को अमटं  निर्मल 
अघघ्नं  पाप नाश गर्ने यशः  कीर्विलाई 
दिगिभेन्द्रपट्म्  दिग्गजहरू अधुना अपि  आज पनि 
भएको ठाउंसम्म चारैतिर ऋषयः  ऋषिहरू 





नाकपाखवसुपारकिरीरसुष्ट 


रामालन्द्री टीका 


नवम स्कन्ध 


पादाम्बुजं  स्वर्गका देवता र 


पृथिवीका अधिपतिहरूद्रारा 


श्रीमद्भागवत 


२२८० 


अध्याय ११ 


वन्दना गरिएका चरण क मलयुक्तं रारणं  शरणमा 


रघुपतिं  श्रीरामचनद्को 


प्रये  पर्दछलँ 


ताक्यार्थ सम्पूर्ण पापलाई नाश गरिदिने भगवान् श्रीरामचन्द्रको चारे दिशामा फेलिएको निर्मल 
कीर्तिको चर्चा आजसम्म पनि महर्षिहरू दठुलादटुला राजसभाहरूमा गरिरहन्छन् । अनि जसका 
चरणकमललाई स्वर्गका देवता र पुथिवीका अधिपतिहरू वन्दना गरिरहन्छन् त्यस्ता भगवान् 
श्रीरामको शरणमा हामी पनि पर्वं । 


भ्र    न त्   
स येः स्पृष्टोऽभिदुष्टो वा संविष्टोऽदुगतोऽपि वा । 
कोसलास्ते ययुः स्थानं यत्र गच्छन्ति योगिनः ॥ २२॥ 


पदढार्थ बसिदिनुभयो यत्र  जहाँ 

सः  त्यस्ता भगवान् श्रीराम वा अथवा योगिनः  योगीहरू 
येः  जसद्रारा अनुगतः अपि  अनुसरण गच्छन्ति  जान्छन् 
स्पृष्टः  स्पर्श गरिनुभयो गरिनुभयो स्थानं  त्यही ठडंमा 
अभिदुष्टः  दर्शन गरिनुभयो ति  ती सवै ययुः  गए 

वा  अथवा कोसलाः  कोसल अयोध्या 

संविष्टः  जोसंग संगै वासीहरू 





ताक्यार्थ जोजोले भगवान् श्रीरामलाई प्रत्यक्ष स्पर्श र दर्शन गरे अथवा भगवान्को 
सान्तिध्यमा बस्ने वा भगवान्को अनुसरण गर्ने सुअवसर प्राप्त गरे ती सबै अयोध्यावासीहरूले 
योगीहरूद्वारा प्राप्त गरिने परमपदलाई प्राप्त गर । 


पुरुषो रामचरितं श्रवणेरुपधारयन्। 
आनृशंस्यपरो राजन् कमबन्धेविमुच्यते ॥ २६॥ 
श्रवणेः  श्रवणेन्द्रियका 


पढार्थ क्म॑बन्धेः  संसारको कारण 


राजन्  हे राजा परीक्षित् वृत्तिहरद्रारा भएका पुण्य, पाप आदि 
आनृशंस्यपरः  ऋूरता आदि रामचरितं  भगवान् श्रीरामका कर्मबाट प्राप्त हुने बन्धनहरूबाट 
दोषले रहित भएको चरित्रहरूलाई विमुच्यते  मुक्त हुन्छ 


पुरुषः  व्यक्ति उपधारयन्  चिन्तन गर्दै 
ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! क्रूरता आदि दोषले रहित भएको व्यक्ति भगवान् श्रीरामको 
चरित्रको श्रवण र चिन्तनद्रारा कर्मबन्धनबाट मुक्त हुन्छ । 





राजोवाच राजा परीक्षित्ले भन्नुभयो 
कथं स भगवान् रामो भ्रातृन् वा स्वयमात्मनः। 


रालालन्द्री टीका 


३२८१ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 


तस्मिन् वा तेऽन्ववर्तन्त प्रजाः पोरारूच ईश्वरे ॥ २४॥ 





पदार्थ भ्रातृन्  भाइहरूलाई ते  ती भाद्हरू र 

सः भगवान्  उहाँ भगवान् कथं वा  कस्तो व्यवहार पोराः  नगरवासी 
रामः  श्रीरामले गर्नुभयो प्रजाः च  प्रजाहरूले 
स्वयं  आफूले तस्मिन् ईर्वरे  उहाँ भगवान् अन्ववर्तन्त वा  कस्तो 
आत्मनः  आपफ्ना श्रीरामलाई व्यवहार गरे 


ताक्यार्थ भगवान् श्रीरामले भाडइहरूप्रति कस्तो व्यवहार गर्नुभयो ? र भाइहरू तथा 
अयोध्यावासी प्रजाहरूले भगवानुप्रति कस्तो व्यवहार गरे ? 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
अथादिङाद् दिग्विजये भ्रातुस्त्रिभुवनेश्वरः। 
आत्मानं दृशंयन् स्वानां पुरीमेक्षत सानुगः ॥ २५॥ 


पदार्थ दिग्विजये  दिग्विजय गर्नका आत्मानं  आपनो प्रभाव 
अथ  यसपचछ्छि राजसिंहासन निम्ति दशंयन्  देखाडदे 
स्वीकार गरिसकेपछि आदिशत्  आज्ञा दिनुभयो र॒ पुरीम्  अयोध्यानगरीलाई 


त्रिभुवनेश्वरः  त्रिभुवनका सानुगः  आपफ्ना अनुचरले क्षत  रेखदेख गर्नुभयो 
मालिक भगवान् श्रीरामले सहित भएर 

भ्रातन्  आपना भाइहरूलाई स्वानां  आपना प्रजाहरूलाई 
ताक्यार्थ राजसिंहासन स्वीकार गरेपछ्छि तीनै लोकका मालिक भगवान् श्रीरामले आपफ्ना 
भाद्हरूलाई दिग्विजय गर्ने आदेश दिनुभयो । आफूले चाहं प्रजाहरूलाई आफ्नो प्रभाव देखादे 
अयोध्या नगरीको रेखदेख गर्न लागनुभयो । 





आसिक्तमार्गां गन्धोदैः करिणां मदश्ीकरः । 
स्वामिनं प्राप्तमालोक्य मत्तां वा सुतरामिव ॥ २६॥ 





पढार्थ आसिक्तमागां  सम्पूर्ण मार्गहरू आलोक्य  देखेर 

गन्धोदैः  सुगन्धित जलले र॒सेचन गरिएकी अयोध्या नगरी सुतराम्  अत्यन्त 

करिणां  हात्तीहरूको प्राप्तं  आपरूलाई प्राप्त भएका मत्तां इव वा  उन्मत्त भणएजस्ती 
मदशीकरैः  मदधाराहरूले स्वामिनं  भूपति श्रीरामलाई दिखिडन् 


वाक्यार्थ त्यस समयमा अयोध्या नगरीका मार्गहरू सुगन्धित जल र हात्तीका मदधाराहरूले 
सिञ्चित भएर सुगन्धित भएका कारण आफ्ना स्वामी श्रीरामलाई प्राप्त गरेर अयोध्या नगरी ने 
उन्मत्त बनेकी हुन् कि जस्तो देखिन्थ्यो । 


रामालन्द्री टीका 


२९८२ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 


प्रासादगोपुरसभा चैत्यदेवगृहादिषु । 
विन्यस्तहेमकल्डोः पताकाभिश्च मण्डिताम् ॥ २७ ॥ 
पदढार्थ आदिमा ध्वजापताकाहरूले 
प्रासादगोपुरसभावचेत्यदेव विन्यस्तहेमकलडोः  सुनका मण्डिताम्  अयोध्यानगरी 
गृहादिषु  राजभवन, मुख्य द्वार इलाटठला कलश राख्नाले र॒ सुशोभित बनेकी थिडन् 
सभाभवन, विहार तथा देवालय पताकाभिः च  रङ्गीचड़ी 


ताक्यार्थ राजभवन, मख्य द्वार, सभाभवन, विहार तथा देवालयहरूमा राखिएका सुनका ठइला 
टला कलश र रङ्गीचङगी ध्वजापताका आदिले अयोध्यानगरी सुशोभित बनेकी धथिडन्। 





पृः सवृन्ते रम्भाभिः पट्टिकाभिः सुवाससाम् । 


२. 


आदररिशुकेः स्रमिः कृतकोतुकतोरणाम् ॥ २८ ॥ 


पदार्थ पट्टिकाभिः  ध्वजाहरूले कृतकोतुकतोरणाम्  विचित्र 
सवृन्तैः  भेटनाले सहित सुशोभित तथा किसिमले बनाइएका तोरणहरूले 
पृगेः  सुपारीका वृक्ष र आदर्शः  एेनाहरूले सजिएकी अयोध्या नगरी 
रम्भाभिः  केराका थम्बाहरूले, अंशुकैः  रङ़ीविरङ़गी कपडाका अत्यन्त सुशोभित थिडन् 

त्यस्तै ध्वजाहरूले र 

सुवाससाम्  सुन्दर कपडाका सखग्भिः  मालाहरूले 





ताक्यार्थ भेटना सहितका सुपारीका वृक्ष र केराका थम्बाहरूले तथा राम्राराम्रा कपडाका 
ध्वजाहरूले अयोध्या नगरीलाई सजाइएको धियो । ठरंठा्द॑मा एेना र रङ़ीचङगी कपडाका 
ध्वजाहरू, पफूलका माला तथा विचित्रका तोरणहरूले सिङ्गारिएकी अयोध्या नगरी अत्यन्त 
सुशोभित बनेकी थिड्न् । 


तमुपेयुस्तत्र तत्र पोरा अहंणपाणयः। 
आरिषो युयुसुर्देव पाहीमां प्राक् त्वयोदुधृताम् ॥ २९॥ 


पढार्थ   आए अवतारमा 

अहंणपाणयः  हातमा आदिषः  आशीर्वाद उट्धृताम्  उद्धार गरिएकी 
स्वागतका सामग्री लिएका युयुयुः  दिदे इमां  यी पृथिवीलाई 
पोराः  नगरवासीहरू  हे भगवान् पाहि  रक्ना गर्नुहोस् भनी 
तत्र तत्र  ठर्द॑गडबाट त्वया  हजुरद्रारा प्रार्थना गर्न थाले 

तम्  ती भगवान् श्रीरामकहाँ प्राक्  पहिला वराह 





वाक्यार्थ हातमा स्वागतका सामग्री लिएर ठर्डठर्डबाट आएका पुरवासीहरूले महाराज 


रामालन्द्री टीका 


२९८२ 


नवम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


अध्याय ११ 


श्रीरामलाई आशीर्वाद दिए। त्यसपछि हे भगवान् ! पहिला वराह अवतारमा हजुरदरारा नै उद्धार 
गरिएकी यी पृथिवीलाई रक्षा गर्नुहोस् भन्दै उनीहरू प्रार्थना गर्न लागे । 


ततः प्रजा वीक्ष्य पतिं चिरागतं दिदक्षयोत्सुष्टगृहाः स्त्रियो नराः। 
आरुद्य हम्याण्यरविन्दलोचनमतुप्तनेत्राः कुसुमेरवाकिरन् ॥ ० ॥ 


पदढार्थ 
ततः  त्यसपच्छि 
चिरागतं  धेर समयपच्ि 
आउनुभएका 

पतिं  स्वामी श्रीरामलाई 
वीक्ष्य  देखेर 
अतृप्तनेत्राः  आंखा 
ताक्यार्थ 


नघाएका 
प्रजाः  अयोध्यावासी 

स्त्रियः नराः  स्त्रीपुरुषहरू 
दिदुक्षया  दर्शन गर्ने इच्छाले 
उत्सृष्टगृहाः  आपफ्ना घरवार 
त्यागी 

हम्योणि बाटो किनारका 


अग्लाअग्ला महलमा 
आरुह्य  चदेर 
अरविन्द्लोचनं  कमलनयन 
भगवान् श्रीरामलाई 

कुसुमेः  फूलहरू 
अवाकिरन्  बसणएि 





धेरै समयपचछ्ि भगवान् श्रीराम आडउनुभएको छ भन्ने खबर सुनेका अयोध्यावासी 


सबे स्त्रीपुरुषहरू भगवान्को दर्शन गर्ने इच्छाले घरबार छाडी दौडिए । त्यसरी टाढाबाट आएका 
उनीहरूले बाटाका छेउछाउका अग्लाअग्ला महलमा चदढेर अतृप्त नजरले भगवानूलाई हर्द 
पुष्पवृष्टि गर्न लागे । 


अथ प्रविष्टः स्वगृहं जुष्टं स्वेः पूर्वराजमिः। 


अनन्ताखिरकोषाद्यमनघ्यंरुपरिच्छदम् ॥ ३१॥ 


पढार्थ 
अथ  त्यसपछि भगवान् 
श्रीराम 


१ 


स्वः  आता 


पूवंराजमिः  पूर्वराजाहरुद्रारा 
जुष्टं  रक्षा गरिएको 
अनन्ताखिरुकोषाद्यं  अनन्त 
खजानाले भरिएको तथा 


अनर्घ्योरुपरिच्छदम्  बहुमूल्य 
सामग्रीले सजिएको 
स्वगृहं  आफ्नो राजभवनमा 





प्रविष्टः  प्रवेश गर्नुभयो 


ताक्यार्थ भगवान् श्रीराम प्रजाहरूलाई दर्शन दिदे आपफ्ना पूर्वज राजाहरुद्रारा संरक्षण 
गरिएको, अनन्त खजानाले भरिएको अनि बहुमूल्य सामग्रीले सजिएको राजभवनमा प्रवेश 
गर्नुभयो । 


विदरमोदुम्बरटररेवेदूयंस्तम्भपङाक्तिमिः । 


  


स्थलेमारकतेः स्वच्छेभांतस्फटिकमित्तिभिः ॥ ३२ ॥ 
विद्रमोदुम्बरदवारः  मृगा र ॥  
तामाका द्वारहरूले वेदूर्यमणिका खम्बाहरूले 


पदार्थ 
भगवान्को राजमहल 


रामालन्द्री टीका 


२९८४ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 


मारकतैः  मरकतमणिले स्थलः  प्राङ्गणटरूले भित्ताहरूले युक्त थियो 


बनादएका भातस्फरिकभित्तिभिः  
स्वच्छेः  निर्मल चम्किएका स्फटिकका 


ताक्यार्थ भगवान्को त्यो राजमहल मुगा र तामाबाट निर्मित दवारहरू, वैदूर्यमणिबाट बनाइएका 
सुन्दर खम्बाहरू, मरकतमणिले सजादृएका निर्मल स्थलहरू एवं चम्किएका स्फटिकका 
भित्ताहरूले गर्दा अत्यन्त सुशोभित धियो । 


चित्रस्रग्भिः पट्टिकामिवांसोमणिगणांशुकेः । 
मुक्ताफटेरिचदुल्लासेः कान्तकामोपपत्तिभिः ॥ ३३६॥ 
धूपदीपेः सुरभिभिर्मण्डितं पुष्पमण्डनेः। 

स्त्रीपुम्भिः सुरसङ्कशेयष्टं भूषणभूषणेः ॥ ३४ ॥ 


पदढार्थ चिदुल्लासेः  शुद्ध चित्तजस्ता मण्डितं  सुशोभित तथा 
त्यो राजमहल मुक्ताफलेः  मोतीहरूद्रारा  भूषणभूषणेः  आभूषणलाई 
चित्रस्रग्भिः  री विरङ्गी कान्तकामोपपत्तिभिः  सुन्दर॒ पनि भूषित गरिदिने 
मालाहरूद्रारा भोगविलासका सामग्रीहरुद्रारा सुरसङ्काशेः  देवताहरूजस्ता 


सुरभिभिः  सुगन्धित 
धूपदीपैः  धूपदीपद्रारा र 


वासः  राम्राराम्रा कपडाका 
पद्विकामिः  ध्वजाहरूद्रारा 


स्त्रीपुम्भिः  स्त्री पुरुषहरुद्रारा 
जुष्टम्  सेवित धियो 


मणिगणांशुकेः  विभिन्न पुष्पमण्डनेः  फूलका 
प्रकारका मणिका प्रकाशद्रारा अलङ्ारहरूद्रारा 
ताक्यार्थ भगवान् श्रीरामचन्द्रको त्यो राजमहल रङ़गीविरङी माला, राम्राराग्रा कपडाका 
ध्वजापताका, विभिन्न मणिका प्रकाश, सुन्दर मोती, उत्तमउत्तम भोगविलासका सामग्री, 
सुगन्धित धूपदीप र फूलका गहनाहरूले सिंगारिएको धियो । आभूषणहरूलाई पनि भूषित गरिदिने 
देवताजस्ता स्त्रीपुरुषहरू त्यहँ सेवामा तत्पर थिए। 


तस्मिन् स भगवान् रामः स्निग्धया प्रिययेष्टया । 
भ ९ 
रेमे स्वारामधीराणामृषभः सीतया किंल ॥ ३५॥ 








पदार्थ जितेन्धियहरूमा र  स्नेहमयी 

किल  निश्चय नै ऋषभः  श्रेष्ठ इष्ट्या प्रियया  अत्यन्त प्यारी 
तस्मिन्  त्यो दिव्य सःती पत्नी 

राजमहलमा भगवान् रामः  भगवान् सीतया  सीताका साथमा 
स्वारामधीराणाम्  आत्माराम रामचन्द्र रेमे  रमण गर्नृहन्ध्यो 


वाक्यार्थ जितेन्ियहरूमा श्रेष्ठ आत्माराम भगवान् श्रीरामचन्द्र ती दिव्य राजमहलहरूमा प्यारी 


रामालन्द्री टीका 


३२८५ 
नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 


पत्नी सीताका साथमा रमण गर्नृहुन्थ्यो । 


बुभुजे च यथाकालं कामान् धमंमपीडयन्। 
वषपृगान् बहन् नृणामभिध्याताङ्प्रिपल्लवः ॥ ३६॥ 


पढार्थ बहून्  धेरै यथाकालं  समयञअनुसार 
नृणां  प्रजाहरुद्रारा वष॑पृगान्  वर्षहरूसम्म कामान् च  भोग्य वस्तुहरूलाई 
अभिध्याताङ्धिपल्लवः  नित्य घम॑म्  धर्मलाई पनि 


ध्यान गरिएका चरणकमल अपीडयन्  पीडित नबनाँदै बुभुजे  भोग गर्नुभयो 
भएका भगवान् श्रीरामले धर्मपूर्वक 
ताक्यार्थ प्रजाहरूद्वारा नित्य निरन्तर ध्यान गरिने चरणकमल भएका भगवान् श्रीरामले धेरै 
वर्षसम्म धर्मपूर्वक राज्य गर्दै समयअनुसारका भोग्य वस्तुहरूको पनि भोग गर्नुभयो । 





इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां नवमस्कन्धे 
श्रीरामोपाख्याने एकादद्रोऽध्यायः ॥ ११९॥ 


रामालन्द्री टीका 


२९८६ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 
अथ न घ्याय 
अथ इद्शश्व्यायः 
इक्ष्वा कुवंशीय अन्य राजाहरूको वर्णन 

श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 

कुरस्य चातिथिस्तस्मान्निषधस्तत्सुतो नभः। 

पुण्डरीकोऽथ तत्पुत्रः क्षेमघन्वाभवत् ततः ॥ १॥ 
पदढार्थ तत्सुतः  ती निषधका छोरा तत्पुत्रः  ती पुण्डरीकका छोरा 
कुशस्य  कुशका पुत्र नभः  नभ भए क्षेमधन्वा  क्षेमधन्वा 
अतिथिः  अतिथि भए अथ  यसपचछ्छि अभवत्  भए 
तस्मात्  ती अतिथिबाट पुण्डरीकः  पुण्डरीक भए 
निषधः  निषध भए ततः च  त्यसपछि 





ताक्यार्थ कुशका पुत्र अतिथि भए, अतिथिका छोरा निषध, निषधका छोरा नभ, नभका छोरा 
पुण्डरीक र पुण्डरीकका छोरा क्षेमधन्वा भए। 


देवानीकस्ततो   थ 
ऽनीहः पारियात्रोऽथ तत्सुतः। 


ततो बलस्थलस्तस्माद् वज्रनाभोऽकंसम्भवः ॥ २॥ 


तस्मात्  ती बलस्थलबाट 
अकंसम्भवः  सूर्यका अंशबाट 
जन्मिएका 

वज्रनाभः  वज्रनाभ भए 


अथ  त्यसपछि 
तत्सुतः  ती अनीहका छोरा 
पारियात्रः  पारियात्र भए 


पदार्थ 

क्षेमधन्वाका छोरा 
देवानीकः  देवानीक भए 
ततः  ती देवानीकबाट ततः  उनीबाट 

अनीहः  अनीह भए बलस्थलः  बलस्थल जन्मे 
ताक्यार्थ क्नेमधन्वाका छोरा देवानीक भए । उनका छोरा अनीह, अनीहका छोरा पारियात्र र 
पारियात्रका छोरा बलस्थल भए। बलस्थलका छोरा वञ्रनाभ भए, यिनी सूर्यका अंशबाट 
जन्मिएका थिए। 





खगणस्तत्सुतस्तस्माद् विधृतिरचाभवत् सुतः। 


न्द,  भ 


, ५  
तता हरण्यनाभाऽ भूद् यागाचायस्तु 


पदार्थ 


तस्मात् च  ती खगणबाट 


तत्सुतः  ती वज्जनाभका छोरा विधृतिः  विधृति नामका 


रखगणः  खगण भए 


सुतः  छोरा 


जमन ॥ २॥ 


अभवत्  भए 

ततः  ती विधृतिबाट उत्पन्न 

हिरण्यनाभः तु  हिरण्यनाभ त 
यसालाल्रन्द्री टीका 


२२८७ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 


जेमिनेः  जैमिनिका शिष्य योगाचाय॑ः  योगाचार्य अभूत्  भए 
ताक्यार्थ वज्रनाभवाट खगण, खगणबाट विधृति र विधृतिबाट हिरण्यनाभ उत्पन्न भए । यी 
हिरण्यनाभ जेमिनिका शिष्य र योगाचार्य विद्वान् थिए। 


रिष्यः कौसल्य आध्यात्मं याज्ञवल्क्योऽध्यगाद् यतः। 
योगं महोदयमृषिहंदयग्रन्थिभेदकम् ॥ ४॥ 





पदुर्थ रिष्यः  शिष्य बनेर महोदयं  परमसिद्धि प्रदान गर्न 
कोसल्यः  कोसल देश निवासी यतः  जसबाट आध्यात्मं  अध्यात्मसम्बन्धी 
ऋषिः  ऋषि हृदयग्रन्थिभेदकम्  हृदयको योगं  ज्ञान 

याज्ञवल्क्यः  यानज्ञवल्क्यले अज्ञानरूपी गांँटोलाई फुकाइदिने अध्यगात्  ग्रहण गरेका थिए 


ताक्यार्थ कोसल देशमा बस्ने याज्ञवल्क्य ऋषिले तिन हिरण्यनाभको शिष्य बनेर हृदयमा रहेको 
अज्ञानको गँटो फुकाइदिने अनि परमसिद्धि प्रदान गर्ने अध्यात्मविद्या ग्रहण गरेका थिए। 


पुष्यो हिरण्यनाभस्य धुवसन्धिस्ततोऽभवत्। 
सुदशंनो ऽथाग्निवणंः शीघ्रस्तस्य मरुः सुतः ॥ ५॥ 





पदार्थ घ्ुवसन्धिः  घ्रुवसन्धि शीघ्रः  शीघ्र र 
हिरण्यनाभस्य  हिरण्यनाभका अभवत्  भए तस्य  ती शीघ्रका 
छोरा अथ  यसपचछछि व्रुवसन्धिबाट सुतः  छोरा 

पुष्यः  पुष्य भए सुदशनः  सुदर्शन तिनका मरुः  मरु भए 
ततः  ती पुष्यबाट अग्निवणंः  अग्निवर्णं तिनका 


ताक्यार्थ हिरण्यनाभका छोरा पुष्य भए । पुष्यका ध्रुवसन्धि, धरुवसन्धिका सुदर्शन, सुदर्शनका 
अग्निवर्ण, अग्निवर्णका शीघ्र र शीघ्रका मरु नामका छोरा भए। 


योऽसावास्ते योगसिद्धः कटापय्राममास्थितः। 
कठेरन्ते सूय॑वंशं नष्टं भावयिता पुनः ॥ ६॥ 





पढार्थ गामा अन्ते  अन्त्यमा 

यः  जुन मरु आस्थितः  आश्रय लिएर नष्टं  मासिएको 

योगसिद्धः  योगद्रारा सिद्ध आस्ते  बसेका छन् सूयवंशं  सूर्यवंशलाई 

भएर असो  यिनै मरुले नै पुनः  फेरि 

कलापग्रामं  कलापनामक कठः  कलि युगको भावयिता  पछि चलाउनेछन् 


ताक्यार्थ राजा मरु योगद्वारा सिद्ध भएर कलाप नामक गामा बसेका छन्। यिनले नै कलि 


रामालन्द्री टीका 


३२९८८ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 


युगको अन्त्यमा मासिएको सूर्यवंशलाई फेरि पछि चलाउनेछन्। 


तस्मात् प्रसुश्चुतस्तस्य सन्धिस्तस्याप्यमषणः। 
महस्वांस्तत्सुतस्तस्माद् विश्वसाह्योऽन्वजायत ॥ ७ ॥ 





पदार्थ सन्धिः  सन्धि महस्वान्  महस्वान् र 
तस्मात्  ती मरुबाट तस्य अपि  तिनका पनि तस्मात्  ती महस्वान्बाट 
प्रसुश्ुतः  प्रसुश्चुत अमषणः  अमर्षण विङ्वसाहः  विश्वसाह 
तस्य  ती प्रसुश्चुतका तत्सुतः  उनका छोरा अन्वजायत  जन्मिए 


ताक्यार्थ मरूका छोरा प्रसुश्ुत भए । उनका छोरा सन्धि, सन्धिका छोरा अमर्षण, अमर्षणका 
छोरा महस्वान् र महस्वानूका छोरा विश्वसाह भए। 


ततः प्रसेनजित् तस्मात् तक्षको भविता पुनः। 
ततो बृहद्बलो यस्तु पित्रा ते समरे हतः ॥ ८ ॥ 


पढार्थ भविता  भए ते  तपाईका 
ततः  ती विश्वसाहबाट पुनः  फेरि पित्रा  पिताद्रार 
प्रसेनजित्  प्रसेनजित् ततः  ती तक्षकबाट समरे  युद्धमा 


तस्मात्  उनबाट 


वृहदुबलः  बृहद्बल भए 


हतः  मारिएका थिए 





तक्षकः  तक्षक यः तु  जुन बृहद्बल 
तवाक्यार्थ विश्वसाहका छोरा प्रसेनजित् भए । प्रसेनजित्का तक्षक र तक्षकका छोरा बृहद्बल 
भए । हे परीक्षित् ! यिन बृहद्बल तपारईका पिता अभिमन्युबाट युद्धमा मारिएका थिए। 


एते हीक्ष्वाकुभूपाला अतीताः शुण्वनागतान्। 
बृहद्बलस्य भविता पुत्रो नाम बृहद्रणः ॥ ९॥ 





पदढार्थ राजाहरू हुन्, अब पुत्रः  छोरा 

हि  निश्चय नै अनागतान्  आउनेवालाका बृहद्रणः नाम  बृहद्रण नाम 
एते  यी वर्णन गरिएका विषयमा भएका 

अतीताः  बितिसकेका शृणु  सुननुहोस् भविता  हनेछन् 
इक्ष्वाकुभूपालाः  इक्ष्वाकुवंशका बृहद्बलस्य  बृहद्बलका 


ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! यी माथि वर्णन गरिएका राजाहरू इक्ष्वाकुवंशमा पहिले जन्मिएका 
राजाहरू हुन् । अब पचि हुने राजाहरूको विषयमा सुन्नुहोस् । बृहदबलका छोरा बृहद्रण हूनेछछन् । 


ऊरुक्रियः सुतस्तस्य वत्सवृद्धो भविष्यति । 


रालालन्द्री टीका 


३९८९ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 
प्रतिव्योमस्ततो भाुर्दिवाको वाहिनीपतिः ॥ १०॥ 
पदार्थ वत्सवृद्धः  वत्सवृद्ध वाहिनीपतिः  सेनापति 


विवाकः  दिवाक 
भविष्यति  हनेछन् 


ततः  ती वत्सवृद्धबाट 
 ऋ 
प्रातेन्योमः  प्रतिव्योम 


ततः  ती बृहद्रणबाट 
उरुक्रियः  ऊसक्रिय हुनेछन् 
तस्य  तिनका उनीबाट 

सुतः  पुत्र भानुः  भानु, उनीबाट 
ताक्यार्थ बृहद्रणका छोरा ऊरुक्रिय हुनेछछन्। ऊरुक्रियका छोरा वत्सवृद्ध, वत्सवृद्धका छोरा 
प्रतिव्योम, प्रतिव्योमका छोरा भानु र भानुका छोरा सेनापति दिवाक हूनेछछन् । 





सहदेवस्ततो वीरो बृहदश्वोऽथ भावुमान्। 
प्रतीकारवो भानुमतः सुप्रतीकोऽथ तत्सुतः ॥ ॥ 


पढार्थ बृहद्ङ्वः  बृहदश्व तिनका तत्सुतः  ती प्रतीकाश्वका 
ततः  ती दिवाकबाट भानुमान्  भानुमान् छोरा 

वीरः  वीर भानुमतः  भानुमान्बाट सुप्रतीकः  सुप्रतीक हुनेछन 
सहदेवः  सहदेव हुनेछन् प्रतीकारः  प्रतीकाश्व 

अथ  यसपच्ि अथ  यसपच्ि 





वाक्यार्थ दिवाकका छोरा सहदेव हुनेछन्। सहदेवबाट बृहदश्व, उनीबाट भानुमान्, उनीबाट 
प्रतीकाश्व र प्रतीकाश्वबाट सुप्रतीक नामका छोरा हुनेछन् । 


भविता मरुदेवोऽथ सुनक्षत्रोऽथ पुष्करः । 
तस्यान्तरिक्षस्तत्पुत्रः सुतपास्तदमित्रजित् ॥ १२॥ 


पदार्थ पुष्करः  पुष्कर तत्  ती 
अथ  यसपचछ्छि सुप्रतीकबाट तस्य  ती पुष्करका अमित्रजित्  अमित्रजित् 
मरुदेवः  मरुदेव अन्तरिक्षः  अन्तरिक्ष भविता  हनेछन् 


अथ  यसपचछि मरुदेवबाट 
सुनक्षत्रः  सुनक्षत्र उनीबाट 


तत्पुत्रः  ती अन्तरिक्षका छोरा 
सुतपाः  सुतपा र उनका पत्र 





ताक्यार्थ सुप्रतीकबाट मरुदेव र मरुदेवबाट सुनक्षत्र हुनेछन्। सुनक्षत्रनाट पुष्कर, पुष्करबाट 
अन्तरिक्ष, अन्तरिक्षबाट सुतपा र सुतपाबाट अमित्रजित् नामका छोरा जन्मिनेछछन् । 


बृहद्राजस्तु तस्यापि बहिंस्तस्मात् कृतञ्जयः। 
रणञ्जयस्तस्य सुतः सञ्जयो भविता ततः ॥ १३॥ 


रामालन्द्री टीका 


३९९० 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 
पदढार्थ तस्मात्  ती बर्हिबाट ततः तु  ती रणजञ्जयबाट चाहं 
तस्य  ती अमित्रजित्का छोरा कृतञ्जयः  कृतञ्जय सञ्जयः अपि  सञ्जय पनि 
बृहद्राजः  बृहद्राज उनका तस्य  ती कृतञ्जयका भविता  हनेछन् 

छोरा सुतः  छोरा 

बहिः  बर्हि रणजञ्जयः  रणजञ्जय र 





ताक्यार्थ अमित्रजित्का छोरा बृहद्राज र उनका छोरा बर्हि हुनेछन्। त्यसपछि बर्हिबाट 
कृतञ्जय, कृतञ्जयबाट रणज्जय र रणज्जयबाट सज्जय नामका छोरा हुने्छन् । 


तस्मच्छाक्योऽथ शुद्धोदो लाङ्गलस्तत्सुतः स्मृतः। 
ततः प्रसेनजित् तस्मात् ्ुद्रको भविता ततः ॥ ४ ॥ 





पदढार्थ तत्सुतः  उनका छोरा तस्मात्  ती प्रसेनजितूबाट 
तस्मात्  ती सञ्जयबाट लाङ्गलः  लाङ्गल नामले ्ुद्रकः  क्षुद्रक 
शाक्यः  शाक्य स्मृतः  प्रसिद्ध हुनेछन् भविता  हनेछन् 
अथ  यसपचछ्ि शाक्यबाट ततः  ती लाङ्गलबाट 
 
शुद्धादः  शुद्धोद प्रसेनाजत्  प्रसेनजित् 


वाक्यार्थ सञ्जयका छोरा शाक्य र शाक्यका छोरा शुद्धोद हुनेछन्। उनका छोरा लाङ्गल नामले 
प्रसिद्ध हुनेछन । लाङ्गलका छोरा प्रसेनजित् र प्रसेनजित्का छोरा क्षुद्रक हुनेछछन् । 


रणको भविता तस्मात् सुरथस्तनयस्ततः। 
सुमित्रो नाम निष्ठान्त एते बाहंदुबलान्वयाः ॥ १५॥ 





पदार्थ तनयः  छोरा एते  यी से 

तस्मात्  ती श्ुद्रकबाट भविता  हनेछन् बाहंदुबलान्वयाः  बृहदबलका 
रणकः  रणकः निष्ठान्ते  वंशको अन्त्यमा वंशज हुनेछन् 

ततः  ती रणकबाट सुमित्रः  सुमित्र 

सुरथः  सुरथ नामका नाम  नामका राजा हुनेछन 


ताक्यार्थ लूत्रकका छोरा रणक हुनेछन् । रणकबाट सुर्य र सुरथबाट यस वंशका अन्तिम राजा 
सुमित्रको जन्म हुनेछ । यी सबे बृहद्बलका वंशज हुनेछछन् । 

इक्ष्वाकूणामयं वंशः सुमित्रान्तो भविष्यति । 

यतस्तं प्राप्य राजानं संस्थां प्राप्स्यति वै कठो ॥ १६॥ 


पदार्थ अयं यो सुमित्रान्तः  सुमित्रसम्म मात्र 
इक्ष्वाकूणां  इक्ष्वाकुहरूको वंशः  वंशपरम्परा भविष्यति  रहने 


रामालन्द्री टीका 


३९९१ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 


यतः  किनभने तं ती सुमित्रलाई संस्थां  समाप्ति 
वे  निश्चयनै राजानं  राजाका रूपमा प्राप्स्यति  प्राप्त गर्नछछ 
कटो  कलियुगमा प्राप्य  पाएर त्यस वंशले 


ताक्यार्थ इषक्ष्वाकुहरूको यो वंशपरम्परा राजा सुमित्रसम्म मात्र रहने किनभने कलियुगमा 
सुमित्र राजा बनेपछि यस वंशको समाप्ति हुने । 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां नवमस्कन्धे 
इकष्वाढ्ुवंशावणंनं नाम द्वादशोऽध्यायः ॥ १२॥ 


रामालन्द्री टीका 


३२९२ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 


अथ क घ्याय 
अथ नयादरशाऽव्वायः 
राजा निमिको वंश 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
निमिरिक्ष्वाकुतनयो वसिष्ठमवृतत्विंजम् । 
आरभ्य सत्रं सोऽप्याह शक्रेण प्राग्वृतोऽस्मि भोः ॥ १॥ 


पढार्थ ऋत्विजम्  ऋत्विक्का रूपमा शक्रेण  इन्दरद्रारा 
इक्ष्वाकुतनयः  इक्ष्वाकुका छोरा अवृत  वरण गरे वृतः  वरण गरिएको 
निमिः  निमि थिए उनले सः अपि  ती ऋषि वसिष्ठले अस्मि  छु 

सत्रं  यज्ञ पनि आह  भने 

आरभ्य  प्रारम्भ गरेर भोः  हे राजा परीक्षित् 

वसिष्ठं  वसिष्ठ ऋषिलाई प्राक्  पहिले नै 





ताक्यार्थ इक्ष्वाकुका पुत्र निमि थिए। उनले यज्ञ प्रारम्भ गरेर वसिष्ठ ऋषिलाई ऋत्विक्का 
रूपमा वरण गरे, तर वसिष्ठले आपफूलाई पहिले नै इन्द्रले वरण गरिसकेको कुरा बताए । 


तं निवंत्यांगमिष्यामि तावन्मां प्रतिपाख्य । 
तृष्णीमासीद् गृहपतिः सोऽपीन्द्रस्याकरोन्मखम्॥ २॥ 


पदार्थ प्रतिपाल्य  प्रतीक्षा गरिरहनू् सः अपि  ती वसिष्ठले पनि 
तं  त्यसलाई इनद्रको यज्ञलाई भने यो कुरा सुनेर इन्द्रस्य  इन्द्रको 

निव॑त्यं  समाप्त गरेर गृहपतिः  गृहस्वामी राजा मखम्  यज्ञ 

आगमिष्यामि  आनेच् निमि अकरोत्  गरे 

तावत्  त्यति वेलासम्म तुष्णीं  चुप मौन 

मां  मलाई आसीत्  भए 





वाक्यार्थ इन्द्रको यज्ञ समाप्त गरेर म आउनेद्धु, तबसम्म मेरो प्रतीक्षा गर्न भन्ने वसिष्ठको आज्ञा 
सुनेर राजा निमि चुप लागे। वसिष्ठ चाहं इन््रको यज्ञ गराउन गए । 
निमिरश्चलमिदं विद्वान् सत्रमारभतामात्मवान्। 
ऋत्विग्भिरपरेस्तावन्नागमद् यावता गुरुः ॥ ३॥ 


पदार्थ विद्वान्  ज्ञानी इदं  यो जीवन 
आत्मवान्  विचारवान् निमिः  राजा निमिले चलम्  क्षणिक छ भने बुङेर 


रामालन्द्री टीका 


३२९३ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 
यावता  जबसम्म तावत्  तबसम्मका लागि सत्रं  यज्ञ 
गुरुः  गुरु वसिष्ठ अपरैः  अन्य आरभत  आरम्भ गरे 


न आगमत्  फर्केर आउनुहुन ऋत्विग्भिः  ऋत्विकहरद्रारा 
ताक्यार्थ विचारवान् विद्वान् राजा निमिले यो जीवन क्षणिक छ भन्ने बुरेकाले गुरु वसिष्ठ 
नफर्किएसम्मका लागि अरू ऋत्विक्हरुद्रारा यज्ञ आरम्भ गरे। 


रिष्यन्यतिक्रमं वीक्ष्य निवंत्यं गुरुरागत । 


स पि   


उरिपत् पतताद् दहा नमः पाण्डतमाननः ॥ ४ ॥ 
पढार्थ आज्ञा उल्लङ्घन  शरीर 
निव॑त्यं  इन्द्रको यज्ञबाट फर्केर वीक्ष्य  देखेर ती निमिलाई पततात्  पतित होस् भन्ने 
आगतः  आएका पण्डितमानिनः  आपूलाई अशापत्  श्राप दिए 
गुरुः  गुरु वसिष्ठले विद्वान् ठान्ने घमन्डी 
शिष्यव्यतिक्रमं  चेलाले गरेको निमेः  निमिको 





ताक्यार्थ इन्द्रको यज्ञ समाप्त गरी फकंका वसिष्ठ आफनो आज्ञा पालन नगर्ने राजा निमिसंग 
अत्यन्त रिसाए । त्यसपच्ि उनले आर्फैलाई विद्वान् ठाने घमन्डी निमिको शरीर पतित होस् भनी 
उनलाई श्राप दिए। 


   न्द ५ भ घर्मवतिने   
निमिः प्रतिददो शापं गुरवेऽ  
तवापि पतताद् देहो लोभाद् धमंमजानतः ॥ ५॥ 





पढार्थ लोभात्  लोभका कारण ।  शरीर 

निमिः  राजा निमिले पनि घम॑म्  धर्मलाई पततात्  पतित होस् भन्ते 
अघमवतिने  अधर्म गर्ने अजानतः  नजान्ने शापं  श्राप 

गुखे  गुरु वसिष्ठलाई तव अपि  तपाईको पनि प्रतिददो  फरककरइ्दिए 


वाक्यार्थ राजा निमिले पनि गुरु वसिष्ठलाई लोभका कारण धर्मविरुद्ध कार्य गर्ने तपाईको 
शरीर पनि पतित होस् भन्ने श्राप दिए। 


इत्युत्ससजं स्वं देहं निमिरध्यात्मकोविदः। 
मित्रावरुणयोजज्ञे उव॑रयां प्रपितामहः ॥ ६॥ 





पदार्थ ति  निमि राजाले प्रपितामहः  मेरा शुकदेवका 
इति  यसप्रकार स्वं  आफ्नो नुढा हजुरबुवा वसिष्ठले 
अष्यात्मकोविद्ः  देहं  शरीर शरीर त्यागेर 

आत्मविद्याका ज्ञानी उत्ससजं  त्यागिदिए मित्रावरुणयोः  मित्रावरुणबाट 


रामालन्द्री टीका 


३९९४ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 
उव्यां  उर्वशीमा जज्ञे  जन्म लिए 


ताक्यार्थ यसरी आत्मवि्यामा निपुण राजा निमिले आफ्नो शरीर त्यागिदिए । मेरा बुढा हजुरबा 
वसिष्ठले पनि त्यो शरीर त्यागेर मित्रावरुणबाट उर्वशीको पुत्रूपमा जन्म लिए। 


गन्धवस्तुषु तदेहं निधाय मुनिसत्तमाः । 
समाप्ते सत्रयागेऽथ देवानूचुः समागतान् ॥ ७ ॥ 


पढार्थ गन्धवस्तुषु  सुगन्धित वस्तुमा   समाप्त भएपचछि 
मुनिसत्तमाः  श्रेष्ठ मुनिहरूले निधाय  राखेर समागतान्  आएका 
तदहम्  ती राजा निमिको अथ  त्यसपचछि देवान्  देवताहरूलाई 
शरीरलाई सत्रयागे  थालिएको यज्ञ॒ उल्ुः  भने 





वाक्यार्थ श्रेष्ठ मुनिहरूले राजा निमिको शरीरलाई सुगन्धित वस्तुमा राखेर आरम्भ गरेको यज्ञ 
समाप्त गरे । त्यसपछि उनीहरूले यज्ञमा आएका देवताहरूलाई भने । 


 जीवतु न     
राज्ञो जीवतु देहोऽयं प्रसन्नाः प्रभवो यदि । 
तथेत्युक्तं निमिः प्राह मा भून्मे देहबन्धनम् ॥ ८॥ 


पढार्थ   शरीर   मलाई 

यदि  यदि ।  जीवित होस् त्यसपछि देहबन्धनम्  शरीररूपी बन्धन 
प्रभवः  सामर्थ्यवान् हजुरहरू देवताहरूले मा भूत्  प्राप्त नहोस् 
प्रसन्नाः  प्रसन्न हुनुहन्छ भने तथा इति  त्यस्तै होस् प्राह  भने 

अयं यो उक्ते  भनेपछ्छि 

राज्ञः  राजा निमिको निमिः  राजा निमिले 





वाक्यार्थ मुनिहरूले देवताहरूसंग यदि हजुरहरू प्रसन्न हुनृह॒न्छ भने राजा निमि जीवित होऊन् 
भन्ने प्रार्थना गरे। देवताहरूले पनि त्यस्तै होस् भने तर स्वयं राजा निमिले मलाई शरीरको बन्धन 
प्राप्त नहोस् भने। 


यस्य योगं न वाञ्छन्ति वियोगभयकातराः । 
भजन्ति चरणाम्भोजं मुनयो हरिमेधसः ॥ ९॥ 


पढार्थ आत्तिएका चरणाम्भोजं  भगवान्का 
हरिमेधसः  भगवान्मा बुद्धि मुनयः  मुनिहरू चरणकमलको 
लगाएका यस्य  जुन शरीरसंगको भजन्ति  भजन गर्दछछन् 


वियोगभयकातराः  भगवानसंग योगं  सम्बन्ध 
वियोग होला कि भन्ते उरले न वाञ्छन्ति  चाहंदैनन् 





रामालन्द्री टीका 


३९९५ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 


तवाक्यार्थ भगवान्मा बुद्धि लगाएका र भगवानूसंग वियोग होला कि भन्ने डरले आत्तिएका 
मुनिहरू शरीरसंग सम्बन्ध ॒जोडन चाहदेनन्। उनीहरू त सर्धँ भगवान्का चरणकमलको भजन 
गर्दछन् । 


देहं नावरुरुत्सेऽहं दुःखशोकभयावहम् । 
सर्वत्रास्य यतो मृत्युमंत्स्यानामुदके यथा ॥ १० ॥ 


पदढार्थ न अवरुरुत्से  धारण गर्न मत्स्यानां  माका लागि 
दुःखशोकभयावहम्  दुःख, चाहन्नं जतातते मृत्यु छ, त्यसै गरी 
शोक र भयको कारणरूप यतः  किनभने अस्य  यो शरीरको लागि पनि 
देहं  शरीर यथा  जसरी सर्वत्र  सबैतिर 

अहं  म उदके  पानीमा मृत्युः  मृत्यु मात्र व्याप्त छ 





ताक्यार्थ म यो दुःख, शोक र भयको कारणरूप शरीर धारण गर्न चाहन्नँ किनभने जसरी 
माछालाई पानीमा जताततै मृत्युको डर छ त्यसै गरी यो शरीरका लागि सबैतिर मृत्यु मात्र छ। 


देवा उचुः देवताहरूले भने 

 उष्यतां  ५ भ  शरीरिणाम् 

विदेह उष्यतां कामं लोचनेषु शरीरिणाम् । 
उन्मेषणनिमेषाभ्यां लक्षितोऽध्यात्मसंस्थितः ॥ ९ ॥ 


पढार्थ लोचनेषु  ओंखामा खोल्ने र बन्द गर्न क्रियाद्वारा 
विदेह  हे शरीरधारण गर्न कामं  इच्छाअनुसार अध्यात्मसंस्थितः  सूकष्मरूपमा 
नचाहने राजा निमि उष्यतां  बस आत्मचिन्तन गर्ने तिमी 
शरीरिणाम्  प्राणीहरूको उन्मेषणनिमेषाभ्यां  परेला लक्षितः  देखिनेछछौ 





ताक्यार्थ हे शरीरधारण गर्न नचाहने राजा निमि! आफ्नो इच्छअनुसार तिमी प्राणीहरूका 
आंँखामा बस। आंखा खोल्ने र चिम्लिनि क्रियाद्वारा सृष्ष्मरूपमा आत्माको चिन्तन गर्ने तिम्रो 
अस्तित्वको जानकारी हुनेछ । 


अराजकभयं नृणां मन्यमाना महषयः । 
देहं ममन्थुः स्म निमेः कुमारः समजायत ॥ १२॥ 


पढार्थ  ठुला ऋषिहरूले धथिए त्यसबाट 

नृणां  प्रजाहरूका लागि निमेः  राजा निमिको कुमारः  राजकुमार 
अराजकभयं  अराजकताको डर देहं  शरीरलाई समजायत  उत्पन्न भए 
मन्यमानाः  मानेका ममन्थुः स्म  मन्थन गरेका 





रामालन्द्री टीका 


३९९६ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 


ताक्यार्थ राजा नहदा अराजकता फैलन्छ भनेर उराएका महर्षिहरूले राजा निमिको शरीरलाई 
मन्थन गरे। त्यसबाट राजकुमार उत्पन्न भए । 


जन्मना जनकः सोऽभूद् वैदेहस्तु विदेहजः। 
मिथिलो मथनाज्जातो मिथिला येन निमिंता ॥ १३॥ 
मिथिरकः  मिथिल नामले 


पदार्थ 

सः  ती बालक 

जन्मना  जन्म लिएको हदा 
जनकः  जनक नामले प्रसिद्ध 
अभूत्  भए त्यस्तै 


ॐ  देह धारण गर्न 
नचाहनेबाट जन्मेको हुनाले 
वेदेहः  वैदेह नामले र 
मथनात्  मन्थन गनलि 
जातः  जन्मेको हदा 


प्रसिद्ध भए 
येन तु  जसद्रारा 
मिथिला  मिथिला नगरी 





निमिता  बनादइयो 


ताक्यार्थ जन्म लिएका कारण ती बालकको नाम जनक भयो। त्यस्तै ती बालक देह धारण 
गर्न नचाहनेबाट जन्मेको हुनाले वैदेह र मन्थनबाट जन्मेका कारण मिथिल नामले प्रसिद्ध भए। 
यिनैले मिथिला नगरी बसाए। 


तस्मादुदावसुस्तस्य पुत्रोऽभून्नन्दिविघंनः। 
 अ ० महीपते 
ततः सुकेतुस्तस्यापि देवरातो महीपते ॥ ४ ॥ 


पढार्थ 

महीपते  हे राजा 
तस्मात्  ती वेदेहबाट 
उदावसुः  उदावसु जन्मिए 
तस्य पुत्रः  ती उदावसुका 


छोरा 

नन्दिविघधंनः  नन्दिवर्धन 
अभूत्  भए 

ततः  ती नन्दिवर्धनबाट 
सुकेतुः  सुकेतु र 


॥ अपि  ती सुकेतुका पनि 
देवरातः  देवरात नामका छारा 
जन्मिए 





ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! ती वेदेहबाट उदावसु नामका छोरा जन्मिए । त्यसपछि उदावसुका 
छोरा नन्दिवर्धन, उनका छोरा सुकेतु र सुकेतुका छोरा देवरात जन्मिए। 


तस्माद् बहद्रथस्तस्य महावीयं सुधृत्पिता । 


क, 


  


सुधृतेधष्टकेतुरवे हयंरवोऽथ मरुस्ततः ॥ ९५॥ 


पदढार्थ 

वै  निश्चयनै 

तस्मात्  ती देवरातबाट 
बृहद्रथः  बृहद्रथ जन्मिए 
तस्य  ती बृहद्रथका छोरा 


सुधृत्पिता  सुधृत्का बाबु 
महावीयंः  महावीर्य भए 
सुधृतेः  सुधृति सुधृत्का 
छोरा 

धृष्टकेतुः  धृष्टकेतु भए 


अथ  यसपचछछि धृष्टकेतुका 
छोरा 





हयय॑रवः  हर्यश्व र 
ततः  ती हर्यश्वका छोरा 
मरुः  मरु भए 


ताक्यार्थ देवरातबाट बृहद्रथ नामका छोरा जन्मिए। उनीबाट महावीर्य र महावीर्यबाट सुधृत् 


रामालन्द्री टीका 


३९९७ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 


जन्मिए । त्यसपछि सुधृत्का छोरा धृष्टकेतु, धृष्टकेतुका छोरा हर्यश्व र हर्यश्वका छोरा मरु भए। 
टिप्पणीं  मूल श्लोकमा सुधुत् र सुधृति शब्दको प्रयोग एड व्यक्तिलाई बुखाडनका लागि 
भएको छ। 
त् प्रतीपकस्तस्माज्जात   
मराः  कृतरथा यतः । 
देवमीदस्तस्य सुतो विश्रुतोऽथ महाधृतिः ॥ १६॥ 


पदार्थ 

मरोः  मरूबाट 

प्रतीपकः  प्रतीपक जन्मिए 
तस्मात्  ती प्रतीपकबाट 


  कृतिरथ 

जातः  जन्मिए 

यतः  जुन कृतिरथबाट 
देवमीढः  देवमीढ जन्मिए 





तस्य सुतः  तिनका छोरा 
विश्रुतः  विश्रुत भए 

अथ  त्यसपच्ि ती विश्रुतबाट 
महाधृतिः  महाधृति जन्मिए 


ताक्यार्थ मरूका छोरा प्रतीपक भए । उनीबाट कृतिरथ र कृतिरथनाट देवमीढ जन्मिए । उनका 
छोरा विश्रुत र विश्रुतका छोरा महाधृति भए। 


कृतिरातस्ततस्तस्मान्महारोमाथ तत्सुतः। 
स्वण॑रोमा सुतस्तस्य हस्वरोमा व्यजायत ॥ १७॥ 


पदार्थ 

ततः  ती महाधृतिबाट 
कृतिरातः  कृतिरात भए 
तस्मात्  ती कृतिरातबाट 


महारोमा  महारोमा र 

अथ  त्यसपचछ्ि 

तत्सुतः  ती महारोमाका छोरा 
स्वण॑रोमा  स्वर्णरोमा 





तस्य  ती स्वर्णरोमाका 
सुतः  छोरा 

हस्वरोमा  हस्वरोमा 
व्यजायत  जन्मिए 


ताक्यार्थ त्यसपछि महाधृतिबाट कृतिरात, कृतिरातबाट महारोमा, महारोमाबाट स्वर्णरोमा र 
स्वर्णरोमाबाट हस्वरोमा नामका छोराहरू जन्मिए। 


ततः सीरध्वजो जज्ञे यज्ञार्थं कषंतो महीम्। 
सीता सीराग्रतो जाता तस्मात् सीरघ्वजः स्मृतः ॥ १८ ॥ 


पढार्थ 

ततः  ती हस्वरोमाबाट 
सीरध्वजः  सीरध्वज 
जज्ञे  जन्मिए उनले 
यज्ञार्थं  यज्ञ गर्नका लागि 


महीम्  पृथिवीलाई 

कषंतः  जोत्वै गर्दा 

सीराग्रतः  हलोको टुप्पोमा 
रहेको फालीबाट 

सीता  सीता नामकी कन्या 





जाता  उत्पन्न भड्न् 
तस्मात्  त्यसे कारण राजा 
सीरध्वजः  सीरध्वज नामले 
स्मृतः  प्रसिद्ध भए 


ताक्यार्थ हस्वरोमाबाट सीरध्वज जन्मिए । यिनै सीरध्वजले यज्ञ गर्नका लागि पृथिवी जोत्दा 
हलोको ट्प्पोमा रहने फालीबाट सीता नाम गरेकी कन्या उत्पन्न भडइन्। त्यसै कारण यी राजा 
सीरध्वज नामले प्रसिद्ध भए। 


कुराध्वजस्तस्य पुत्रस्ततो घमंघ्वजो नृपः। 


रालालन्द्री टीका 


नवम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


३९९८ 


अध्याय १३ 


धर्मध्वजस्य दवो पुत्रो कृतध्वजमितध्वजौ ॥ १९॥ 


पदढार्थ 

तस्य  ती सीरध्वजका 
पुत्रः  छोरा 

कुराध्वजः  कुशध्वज भए 


ततः  ती कुशध्वजबाट 
धर्म॑घ्वजः  धर्मध्वज नामका 
नृपः  राजा जन्मिए 
घमघ्वजस्य  धर्मध्वजका 


कृतध्वजमितध्वजौ  कृतघ्वज र 
मितध्वज नामका 





दो  दुई जना 
पुत्रो  छोरा भए 


ताक्यार्थ सीरघ्वजका छोरा कुशध्वज भए । कुशध्वजबाट धर्मध्वज नामका राजा जन्मिए। 
धर्मध्वजका कृतध्वज र मितध्वज नामका दर्द जना छोरा भए । 


कृतध्वजात् केशिध्वजः खाण्डिक्यस्तु मितध्वजात् । 
कृतध्वजसुतो राजन्नात्मविद्याविशारदः ॥ २०॥ 


पदढार्थ 

राजन्  हे राजा परीक्षित् 
कृतध्वजात्  कृतध्वजबाट 
केशिध्वजः  केशिध्वज र 


मितध्वजात् तु  मितध्वजबाट 
चाहं 

खाण्डिक्यः  खाण्डिक्य 
नामका छोरा भए 


कृतघ्वजसुतः  कृतध्वजका 
चोरा केशिध्वज 
आत्मविद्याविशारदः  





आत्मविद्यामा निपुण धिए 


ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! कृतध्वजबाट केशिध्वज र मितध्वजबाट खाण्डिक्य नामका छोरा 
भए । कृतध्वजका छोरा केशिध्वज आत्मविद्यामा निपुण थिए। 


९  १ नः  केशिध्वजाद्  
खाण्डिक्यः कमंतत्त्वज्ञो भीतः ट द्रुतः। 
भानुमांस्तस्य पुत्रोऽमृच्छतदुम्नस्तु तत्सुतः ॥ २१९॥ 


पलढार्थ 

खाण्डिक्यः  खाण्डिक्य 
कम॑तत्त्वज्ञः  कर्मकाण्डका 
ज्ञाता थिए उनी 


भीतः  उराएर 

दरतः  भागे 

तस्य पुत्रः  तिनै केशिध्वजका 
छोरा 


तत्सुतः तु  ती भानुमान्का 
छोरा 

शातदुम्नः  शतद्युम्नं 
अभूत्  नए 





केरिध्वजात्  केशिध्वजवबाट भानुमान्  भानुमान् र 
ताक्यार्थ मितध्वजका पुत्र खाण्डिक्य कर्मकाण्डका ज्ञाता थिए। उनी केशिध्वजबाट डराएर 
भागे। केशिध्वजका छोरा भानुमान् र भानुमान्का छोरा शतद्युम्न भए। 


शुचिस्तत्तनयस्तस्मात् सनद्वाजस्ततोऽभवत्। 
उजकेतुः सनद्वाजादजोऽथ पुरुजित्सुतः ॥ २२॥ 
अरिष्टनेमिस्तस्यापि श्रुतायुस्तत्सुपारवंकः। 


रामालन्द्री टीका 


३९९९ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 


ततङिचत्ररथो यस्य क्षेमधि्मिथिलाधिपः ॥ २३॥ 





पढार्थ अजः  अज तत्सुपारवंकः  तिनका सुपार्श्वक 
तत्तनयः  ती शतद्युम्नका छोरा अथ  यसपछि अजबाट ततः  ती सुपार्श्वकबाट 

शुचिः  शुचि भए पुरुजित्सुतः  पुरुजित् नामका चित्ररथः  चित्ररथ 

तस्मात्  ती शुचिबाट छोरा भए यस्य  जुन चित्ररथका 
सनद्वाजः  सनद्राज भए तस्य अपि  ती पुरुजित्का पनि।मिथिलाधिपः  मिथिलाका 
सनद्वाजात्  सनद्राजबाट अरिष्टनेमिः  अरिष्टनेमि भए मालिक 

ऊर्जकेतुः  ऊर्जकेतु उनका क्षेमधिः  क्षेमधि नामका छोरा 
ततः  उनीबाट श्रुतायुः  श्रुतायु अभवत्  उत्पन्न भए 


ताक्यार्थ शतदुम्नका छोरा शुचि भए । त्यसपछि शुचिबाट सनद्राज, सनद्राजबाट ऊर्ध्वकेतु, 
ऊर्ध्वकेतुबाट अज, अजबाट पुरुजित्, पुरुजित्बाट अरिष्टनेमि, अरिष्टनेमिबाट श्रुतायु, श्रुतायुबाट 
सुपारश्वक, सुपार्वकबाट चित्ररथ, चित्ररथवाट मिथिलापति क्षेमधि नामका छोरा उत्पन्न भए। 


तस्मात् समरथस्तस्य सुतः सत्यरथस्ततः । 
आसीदुपगुरुस्तस्मादुपगुप्तोऽग्निसम्भवः ॥ २४॥ 





पदढार्थ ततः  ती सत्यरथबाट अंशस्वरूप 

तस्मात्  ती क्षेमधिबाट उपगुरुः  उपगुर उपगुप्तः  उपगुप्त नामका पुत्र 
समरथः  समरथ आसीत्  उत्पन भए उत्पन्न भए 

तस्य सुतः  तिनका छोरा तस्मात्  ती उपगुरुबाट 

सत्यरथः  सत्यरथ अग्निसम्भवः  अग्निका 


वाक्यार्थ क्षेमधिका छोरा समरथ, समरथका छोरा सत्यरथ र सत्यरथका छोरा उपगुरु धिए। 
उपगुरुबाट अग्निका अंशस्वरूप उपगुप्त नामका छोरा भए। 


वस्वनन्तोऽथ तत्पुत्रो युयुधो यत्सुभाषणः। 
श्रुतस्ततो जयस्तस्माद् विजयोऽस्मादुतः सुतः ॥ २५॥ 





पढार्थ यत्सुभाषणः  जसबाट सुभाषणजयः  जय उनीबाट 
अथ  यसपचछ्छि उपगुप्तबाट ।भए विजयः  विजय र 
वस्वनन्तः  वस्वनन्त भए ततः  ती सुभाषणबाट अस्मात्  यी विजयबाट 
तत्पुत्रः  ती वस्वनन्तका छोरा श्रुतः  श्रुत भए ऋतः  ऋत नामका 
युयुधः  युयुध भए तस्मात्  वी श्रुतबाट सुतः  छोरा भए 


ताक्यार्थ उपगुप्तबाट वस्वनन्त, वस्वनन्तबाट युयुध, युयुधबाट सुभाषण, सुभाषणवाट श्रुत, 
श्रुतबाट जय, जयबाट विजय र विजयबाट ऋत नामका छोरा भए । 


रामालन्द्री टीका 


नवम स्कन्ध 


शुनकस्तत्सुतो जज्ञे वीतहव्यो धृतिस्ततः। 


श्रीमद्भागवत 


२३०  


अध्याय १३ 


बहुलाइवो धृतेस्तस्य कृतिरस्य महावरी ॥ २६॥ 


पदढार्थ 

तत्सुतः  ती ऋतका छोरा 
शुनकः  शुनक भए उनका 
वीतहन्यः  वीतहव्य 

ततः  ती वीतहव्यबाट 


ताक्यार्थ ऋतका छोरा शुनक भए । शुनकका छोरा वीतहव्य, 


धृतिः  धृति 

धृतेः  धृतिबाट 
बहुलार्वः  बहुलाश्व 
तस्य  ती बहूलाश्वका 
कृतिः  कृति र 





अस्य  यी कृतिका 
महावशी  महावशी नामका 
छोरा 

जज्ञे  जन्मिए 


वीतहव्यका छोरा धृति, धृतिका 


बहुलाश्व, बहुलाश्वका कृति र कृतिका महावशी नामका छोरा जन्मिए। 


 न्द, , 


एते वे मेथिला राजन्नात्मविद्याविदारदाः। 


  र     
यण्ङ्वरव्रसाद्न हन्दसुक्त गहष्वाप ॥ २७ ॥ 


पदढार्थ 

राजन्  हे राजा परीक्षित् 
वै  निश्चयनै 

एते  यी 


  मैथिल राजाहरू 
आत्मविद्याविरारदाः  
आत्मविद्यामा निपुण धिए 
अ क ् 
योगेरवरप्रसादेन  योगेश्वर 





याज्ञवल्क्यको कृपाले यिनीहरू 
गृहेषु अपि  घरमैँ बसेर पनि 
न्दः  सुखदुःखरूप दृन्द्रनाट 
मुक्ताः  मूक्त भएका थिए 


ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! निश्चय नै यी मेथिल राजाहरू आत्मविद्यामा निपुण थिए। 
योगेश्वर याज्ञवल्क्यको कृपाले यिनीहरू घरं बसेर पनि सुखदुःखरूप न्बाट मुक्त भएका थिए। 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां नवमस्कन्धे 
निमिवंशानुवणंनं नाम त्रयोदशोऽध्यायः ॥ १३॥ 


रामालन्द्री टीका 


३२०१ 


नवम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


अथ चतुदंशो ऽध्यायः 
चन्द्रवंशको वर्णन 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
अथातः श्रूयतां राजन् वंशः सोमस्य पावनः । 

 न्द न् कीर्त्यन्ते ् पुण्यकीतंय 
यस्मिन्नेकादयो भूपाः कीत्य  ॥ १॥ 


अध्याय १४ 


पदढार्थ 

राजन्  हे राजा परीक्षित् 
अथ अतः  अब यसपचछ्ि 
सोमस्य  चन्द्रमाको 
पावनः  पवित्र 


वंशः  वंशवर्णन 

श्रूयतां  सुन्नुहोस् 
यस्मिन्  जुन वंशमा 
पुण्यकीतंयः  पवित्र कीर्वि 
भएका 





एेलादयः  एेल आदि 
भूपाः  राजाहरूको 
कीत्य॑न्ते  कीर्तिं गाडन्छ 


ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! अब म त्यस्तो पवित्र चन्धवंशको वर्णन गर्हं जुन चन्द्रवंशमा 
पवित्र कीर्तिं भएका एेल आदि राजाहरूको कीर्तिं गाइन्छ, त्यो सुन्नुहोस् । 


सहस्रशिरसः पुंसो नाभिहदसरोरुहात्। 
जातस्यासीत् सुतो धातुरत्रिः पितृसमो गुणेः ॥ २॥ 


पदार्थ 

सहस्रदिरसः  हजार शिर 
भएका 

पुंसः  विराट् पुरुषको 
नाभिहदसरोरुहात्  


नाभिसरोवरमा रहेको कमलबाट 
जातस्य  जन्मिनुभएका 


धातुः  ब्रह्माजीका 
सुतः  छोरा 
अत्रिः  अत्रि 


गुणेः  विभिन्न गुणहरूले 
पितुसमः  पितासमान 
आसीत्  धथिए 





ताक्यार्थ हजार शिर भएका विराटपुरुष नारायणको नाभिसरोवरमा रेको कमलबाट ब्रह्माजी 
जन्मिनुभयो । उहाँका छोरा अत्रि विभिन्न गुणले आप्ना पितासमान धथिए। 


तस्य दुगभ्योऽभवत् पुत्रः सोमोऽमृतमयः किल । 
विप्रोषध्युडगणानां बह्मणा कल्पितः पतिः ॥ ३॥ 


पढार्थ 

किंठ  निश्चय नै 
तस्य  ती अत्रिका 
दुगभ्यः  ओंखाबाट 
अमृतमयः  अमृतमय 


सोमः  चन्द्रमा 

पुत्रः  छोरा 

अभवत्  भए जो 

ब्रह्मणा  ब्रह्माजीद्रारा 
विप्रोषध्युदुगणानां  ब्राह्मण, 


ओषधि र नक्षत्रसमूहको 
पतिः  मालिक 
कल्पितः  बनाइए 





रामालन्द्री टीका 


३३०२९ 
नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 


ताक्यार्थ उनै अत्रिका ओंँखाबाट अमृतमय चन््रमाको जन्म भयो। ब्रह्माजीले चन्द्रमालाई 
ब्राह्मण, ओषधि र नक्षत्रसमूहका मालिक बनाउनुभयो । 


सोऽयजद् राजसूयेन विजित्य भुवनत्रयम् । 
पत्नीं वृहस्पतेद॑पांत् तारां नामाहरद् बलात् ॥ ४॥ 


पढार्थ राजसूयेन  राजसूय यज्ञद्रारा वृहस्पतेः  बृहस्पतिकी 
सः  ती चन्द्रमाले अयजत्  भगवान्को पूजा गरे पत्नीं  पत्नीलाई 
भुवनत्रयम्  तीन लोक दर्पात्  घमन्डका कारण बटखात्  जबरजस्ती 
विजित्य  जितेर तारां नाम  तारा नामकी अहरत्  हरण गरे 





ताक्यार्थ चन्द्रमाले तीनै भुवनलाई जितेर राजसूय यज्ञद्रारा भगवान् यज्ञपुरुषको आराधना गरे, 
तर घमन्डका कारण बृहस्पतिकी पत्नी तारालाई उनले जबरजस्ती हरण गरे। 


भ र ् 
यदा स देवगुरुणा याचितोऽभीक्ष्णशो मदात्। 
नात्यजत् तत्कृते जज्ञे सुरदानवविग्रहः ॥ ५॥ 





पदार्थ याचितः  अनुरोध गर्दा पनि तत्कृते  उनका लागि 
यदा  जब सः  ती चन्रमाले सुरदानवविग्रहः  देवता र 
देवगुरुणा  देवगुरु बृहस्पतिले मदात्  घमन्डका कारण दानवको युद्ध 

अभीक्ष्णशः  बारम्बार न अत्यजत्  तारालाई छडेनन् जज्ञे  चल्यो 


ताक्यार्थ देवगुरु बृहस्पतिले बारम्बार अनुरोध गर्दा पनि घमन्डले मात्तिएका चन्द्रमाले तारालाई 
छोडनन् । त्यसपछि ताराका लागि देवता र दानवका बीच इलो युद्ध चल्यो । 


शुरो वृहस्पतेदषादग्रहीत् सासुरोडपम् । 
हरो गुरुसुतं स्नेहात् स्व॑भूतगणावृतः ॥ ६॥ 


पदार्थ सासुरोडपम्  असुरले सहित हरः  भगवान् शङ्रले 
युद्धमा भएका चन्द्रमालाई स्नेहात्  प्रमका कारण 
शुक्रः  शुक्राचार्यले अग्रहीत्  साथ दिए गुरुसुतम्  गुरु अङ्किराका पुत्र 


वृहस्पतेः  बृहस्पतिसंगको सर्व॑भूतगणावृतः  सम्पूर्ण बृहस्पतिको पक्ष लिनुभयो 
देषात्  शत्रुताको कारण भूतगणले युक्त 
ताक्यार्थ त्यस देवदानवयुद्धमा बृहस्पतिसंगको शत्रुताको कारणले असुरले सहित भएका 
शुक्राचार्यले चन््रमाको पक्ष लिए। सम्पूर्ण भूतगणले युक्त हनुभएका भगवान् शङ्रले प्रेमका 
कारण अङ्गिराका पत्र बृहस्पतिको पक्ष लिनुभयो । 





रामालन्द्री टीका 


२२०३ 


अध्याय १४ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
सर्वदेवगणोपेतो महेन्द्रो गुरुमन्वयात् । 
सुरासुरविनाशोऽभूत् समरस्तारकामयः ॥ ७ ॥ 
पढार्थ गुरुं  गुरु बृहस्पतिको 


९ र 
सवदेवगणोपेतः  सम्पूर्ण अन्वयात्  पक्ष लिए 


देवगणले युक्त भएका तारकामयः  ताराका निम्ति 


दानवहरूको नाश गर्ने 
समरः  युद्ध 
अभूत्  भयो 


महेन्द्रः  देवराज इन्द्रले सुरासुरविनाशः  धेरै देवता र 
ताक्यार्थ सम्पूर्ण देवगणले सहित भएका देवराज इन्द्रले बृहस्पतिको पक्ष लिए । यसरी ताराका 
निम्ति धरे देवता र दानवहरूको नाश हुने गरी भीषण युद्ध भयो । 





निवेदितो ऽथा्खिरसा सोमं निभ॑त्स्यं विश्वकृत् 

तारां स्वभ्र प्रायच्छदन्त्वत्नीमवेत् पतिः ॥ ८ ॥ 

प्रायच्छत्  सुम्पिदिए 

पतिः  बृहस्पतिले तारा 
अन्तवत्नीम्  गर्भवती रहेको 
अवैत्  थाहा पाए 


सोमं  चन्द्रमालाई 
निभ॑त्स्यं  हप्काएर 
तारां  तारालाई 


पदार्थ 

अथ  त्यसपच्छि 

अद्गिरसा  अङ्गिरा ऋषिद्रारा 
निवेदितः  अनुरोध गरिएका स्वभरत्रे  आपना पति 
विूवकृत्  ब्रह्माजीले बृहस्पतिलाई 
ताक्यार्थ त्यसपछि अङ्गिरा ऋषिले अनुरोध गरेपचछि ब्रह्माजीले चन््रमालाई बेसरी गाली गर्नुभयो, 
त्यसपछि चन््रमाले तारालाई उनका पति बृहस्पतिलाई सुम्पिदिए । बृहस्पतिले तारा गर्भवती रहेको 
थाहा पाए । 





त्यज त्यजाशु दुष्प्रज्ञे मत्षत्रादाहितं परेः 
नाहं त्वां भस्मसात्कुयां स्रियं सान्तानिकः सति ॥ ९॥ 


पढार्थ आहितं  आधान गरेको गर्भ स्त्रियं  नारी 

दुष्प्रज्ञे  हे दुष्ट बुद्धि भएकी आशु  चाँडे त्वां  तिमीलाई 

स्त्री त्यज त्यज  फालिहाल भस्मसात्  उढाउने काम 
मत्क्षेत्रात्  मेरो मात्र अधिकार सति  हे सती न कुयांम्  नग 

रहेको तिभ्रो गर्भवाट सान्तानिकः  पुत्र चाहने 

परैः  शत्रुले अहं  मेले 





वाक्यार्थ हे खराब बुद्धि भएकी स्त्री ! म बृहस्पतिको मात्र अधिकार भएको आफ्नो गर्भबाट 
शत्रुको गर्भलाई चद्र फालिदेऊ, ता कि हे सती! म आरफै गर्भवती नारीलाई उढाउने काम 
नगरों । 


रामालन्द्री टीका 


२३०४ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 
तत्याज व्रीडिता तारा कुमारं कनकप्रभम् । 
स्पृहामा्गिरसर्चके कुमारे सोम एव च ॥ १०॥ 
पढार्थ भएको सोमः च  चन्रमा दुबैले 
व्रीडिता  लजाएकी कुमारं  बालकलाई कुमारे एव  त्यस बालकको 
तारा  ताराले तत्याज  त्यागिदिइन् स्पृहां  इच्छा 
कनकप्रभम्  सुवर्णमय कान्ति आद्विरसः  बृहस्पति र च्रे  गरे 





ताक्यार्थ लजाएकी ताराले सुवर्णमय कान्ति भएको बालकलाई गर्भबाट त्यागिदिद्न् । सुन्दर 
त्यस बालकलाई बृहस्पति र चन्द्रमा दुबेले आफ्नो बनाउने इच्छा गरे। 


ममायं न तवेत्युच्चैस्तस्मिन् विवदमानयोः । 
पप्रच्छुक्रंषयो ९    न्द   व्रीडिता 
च देवा नेवोचे व्रीडिता तु सा ॥ ॥ 


पढार्थ । पप्रच्छुः  तारालाई नै सोधे 
अयं  यो बालक उच्यैः  ठुलो स्वरले व्रीडिता  लजाएकी 
मममेरोहो विवदमानयोः  बृहस्पतिर सातु  तारालेत 

न तव  तेरो होदन चन्द्रमा विवाद गर्न लाग्दा न एव ऊचे  केही पनि भनिनन् 
इति  यसप्रकार   देवताहरू र 

तस्मिन्  त्यस बालकका ऋषयः  ऋषिहरूले 





ताक्यार्थ यो मेरो हो, तेरो होइन भन्दै बृहस्पति र ॒चन््रमाले आपसमा विवाद गर्न थालेपछ्ि 
देवता तथा ऋषिहरूले त्यो कुरा तारालाई ने सोधे। तर लजाएकी ताराले केही पनि भनिनन्। 


कुमारो मातरं प्राह कुपितोऽलीकलज्जया । 
किं न वोचस्यसद्वृत्ते आत्मावद्यं वदाशु मे ॥ १२॥ 


पदार्थ मातरं  आमा तारालाई 
अलीकठज्जया  ताराले प्राह  भन्यो 

देखाएको एटो लाजका कारण असटुवृत्ते  हे असत् कर्म गर्ने 
कुपितः  रिसाएको भएकी 

कुमारः  त्यस बालकले किं न वोचसि  किन बोल्दिनौ 


आत्मावद्यं  आपफ्ना कुकर्म 
मे  मलाई 

आश्य  शीघ्र 

वद्  भन 





ताक्यार्थ ताराको देखावटी लाजलाई देखेर रिसाएको त्यस बालकले आमालाई भन्यो हे 
असत् कर्म गर्ने नारी ! किन बौल्दिनौ ? आफ्ना कुकर्म मलाई चिद भन। 


ब्रह्मा तां रह आहूय समप्राक्षीच्च सान्त्वयन् । 
सोमस्येत्याह शनकैः सोमस्तं तावदग्रहीत् ॥ १३॥ 


रामालन्द्री टीका 


२२०५ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 
पदार्थ समप्राक्षीत्  सोधे त्यसपछि तावत्  त्यसै वेला 

बह्मा  ब्रह्माजीले ताराले सोमः  चन्द्रमाले 

तां  ती तारालाई रानकेः  विस्तार तं  त्यस बालकलाई 

रहः  एकान्तमा सोमस्य इति  चन््रमाको हो अग्रहीत्  स्वीकार गरे 

आहूय  बोलाएर भनेर 

सान्त्वयन् च  सान्त्वना दिदे आह  भनिन् 





ताक्यार्थ ब्रह्माजीले तारालाई एकान्तमा लगेर सान्त्वना दिदे सब कुरा सोधे । ताराले चन्द्रमाको 
हो भनेर विस्तारे भनिन्। त्यसपछि चन््रमाले बालकलाई स्वीकार गरे। 


तस्यात्मयोनिरकृत बुध इत्यभिधां नृप । 
बुदुध्या गम्भीरया येन पुत्रेणापोड्राण्मुदम् ॥ १४ ॥ 


पढार्थ तस्य  त्यस बालकको पत्रेण  छोराबाट 

नृप  हे राजा बुधः इति  बुध भन्ने उडुराट्  नक्षत्रपति चन्द्रमाले 
आत्मयोनिः  ब्रह्माजीले अभिधां  नाम मुदम्  धरे खुसी 

गम्भीरया  गहन अकृत  राखे आप  प्राप्त गरे 

बुदुध्या  बुद्धि भएका कारण येन  जुन 





वाक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! ब्रह्माजीले गहन बुद्धि भएका कारण त्यस बालकको नाम बुध 
राखिदिए। ती बुधबाट चन्द्रमाले धरे खुसी प्राप्त गरे। 


ततः पुरूरवा जज्ञे इलायां य उदाहृतः । 

तस्य रूपगुणोदार्यशीलद्रविणविक्रमान् ॥ १५॥ 
्रुत्वोवंशीन्द्रभवने  ५ 

त्वोवंशीन्द्रभवने गीयमानान् सुरषिणा । 

तदन्तिकमुपेयाय देवी स्मरशरादिंता ॥ १६ ॥ 


पदार्थ रूपगुणोदार्य॑शीलद्रविण पीडित भएकी 
ततः  तिनै बुधबाट विक्रमान्  रूप, गुण, उदारता, उवंशी  उर्वशी नामकी 
इलायां  इलामा सम्पत्ति र पराक्रमलाई देवी  देवाङ्गना अप्सरा 
पुरूरवा  पुरूरवा नामका पुत्र ॒इन्द्रभवने  इन्द्रको दरबारमा तदन्तिकं  ती पुरूरवाको 
जज्ञे  जन्मिए सुरषिणा  देवर्षि नारद्रारा नजिकमा 

यः  जसका बारे गीयमानान्  गाडदे गरिएको उपेयाय  आद्पुगिन् 
उदाहृतः  पहिले बताइसकियो श्रुत्वा  सुनेर 

तस्य  ती पुरूरवाको स्मरशरादिंता  कामदेवको 





रामालन्द्री टीका 


३३०६ 
नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 


वाक्यार्थ इलाको गर्भवाट बुधका छोरा पुरूरवा जन्मिए। एकपटक इन्द्रको सभामा देवर्षि 
नारदले गरेको पुरूरवाको रूप, गुण, उदारता, शील, सम्पत्ति र पराक्रमको वर्णन सुनेर 
कामवासनाले पीडित भएकी उर्वशी नामकी अप्सरा पुरूरवाको नजिक आद्पुगिन्। 


मित्रावरुणयोः शापादापन्ना नरलोकताम् । 
निशम्य पुरुषश्रेष्ठं कन्दपमिव रूपिणम् । 
धृतिं विष्टभ्य लना उपतस्थे तदन्तिके ॥ १७ ॥ 


पढार्थ पुरुषश्रेष्ठं  पुरुषश्रेष्ठ राजा धृतिं  धैर्य 

मित्रावरुणयोः  मित्रावरुणको पुरूरवालाई विष्टभ्य  धारण गरी 

खापात्  श्रापबाट कन्दम् इव  कामदेवजस्तै तदन्तिके  पुरूरवाको नजिकमा 
नरलोकताम्  नरलोक रूपिणम्  सुन्दर रूपवाला छन् उपतस्थे  उपस्थित भन् 
आपन्ना  प्राप्त गरेकी भन्ने 

ललना  कामुकी उर्वशी निशाम्य  सुनेर 





ताक्यार्थ मित्रावरुणले दिएको श्रापका कारण उर्वशीलाई नरलोकमा आडनुपरेको थियो, 
त्यसैले कामुकी उर्वशी पुरूरवा कामदेवजस्ते सुन्दर छन् भन्ने सुनेर धैर्यपूर्वक उनको नजिकमा 
पुगिन्। 

   


स तां विलोक्य नृपतिहर्षणोत्फुल्ललोचनः। 
उवाच इलक्ष्णया वाचा देवीं हृष्टतनूरुहः ॥ १८ ॥ 





पदार्थ हर्षेण  आनन्दले सःती 

तां ती उत्फुल्छलोचनः  दुला आंखा नृपतिः  राजा पुरूरवाले 
देवीं  देवाङ्गना उर्वशीलाई भएका इलक्ष्णया  मिठे 
विलोक्य  आफनो नजिकमा हृष्टतनूरुहः  शरीर रोमाञ्चित वाचा  बोलीले 
उपस्थित देखेर भएका उवाच  भन थाले 


ताक्यार्थ आफ्नो नजिकमा देवाङ्गना उर्वशीलाई देखेर आनन्दले प्रसन्न आंँखा र रोमाच्चित 
शरीरले युक्त भएका राजा पुरूरवाले मिठो बोलीले भन्न लागे । 


राजोवाच राजा पुरूरवाले भने 

स्वागतं ते वरारोहे आस्यतां करवाम किम्। 

संरमस्व मया साकं रतिनोँ शार्वतीः समाः ॥ १९॥ 
पढार्थ वरारोहे  हे सुन्दरी ति  तिमीलाई 


रामालन्द्री टीका 


२३०७ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 
स्वागतं  स्वागत छ मया साकं  मसंग शाश्वतीः समाः  वर्षौसम्म 
आस्यतां  बस संरमस्व  विहार गर चलिरहोस् 

किम् करवाम  म तिम्रा लागि नो  हामी दुर्ईदको 

के गरं रतिः  प्रेमविहार 





वाक्यार्थ हे सुन्दरी ! तिमीलाई स्वागत छ। बस, म तिम्रो के सेवा गरू ? तिमी मसंग विहार 
गर र हामी दुरईको प्रेमविहार वर्षौँसम्म चलिरहोस् । 


उवंयुवाच उर्वशीले भनिन् 
कस्यास्त्वयि न सज्जेत मनो दुष्टिरूच सुन्दर । 
यदङ्गान्तरमासाद् च्यवते ह रिरंसया ॥ २०॥ 


पदार्थ दुष्टिः च  दृष्टि रिरंसया  रमण गर्ने इच्छाले 
सुन्द्र  हे सुन्दर राजा न सज्जेत  आसक्त हदेन र॒ ह  निश्चय नै 

त्वयि  तपाईमा यत्  जुन तपाईको च्यवते  मेरो मन चञ्चल 
कस्याः  कुन स्त्रीको अङ्खगान्तरं  अङ्को सामीप्य भट्रहेको छ 

मनः  मन र आसाद्य  पाएर 





ताक्यार्थ हि सुन्दर राजा ! तपाईलाई देखेर कुन स्त्रीको मन र दृष्टि आसक्त नहोला र? 
तपाईको सामीप्यलाई पाएर मेरो मन त रमण गर्ने इच्छाले अत्यन्त चञ्चल भटद्रहेको छ। 


एतावुरणको राजन् न्यासो रक्षस्व मानद् । 
संरंस्ये भवता साकं शठाघ्यः स्त्रीणां वरः स्मृतः ॥ २९॥ 


पदार्थ न्यासो  मेरा नासो हन् वरः  पुरुष 

मानद  हे सबको सम्मान गर्ने रक्षस्व  यिनको रक्षा गर्नुहोस् सस्त्रीणां  हामी जस्ता 
राजन्  राजा भवता साकं  तपारईसंग स्त्रीहरूको लागि 

एतो  यी दुई संरंस्ये  विहार गर्नु स्मृतः  योग्य मानिन्छन् 


उरणको  भेडाको बच्चा रलाघ्यः  सुन्दर 





ताक्यार्थ हे सबैको सम्मान गर्ने महाराज ! मेरा दुई ओटा भेडाका बच्चा छन्, यिनलाई 
नासोको रूपमा संरक्षण गर्नुहोस्। म॒ तपार्ईसंग विहार गर्नु । हामीजस्ता अप्सराका निम्ति 
तपाईजस्ते सुन्दर पुरुष नै योग्य मानिन्छन् । 


  क षस मेथुनात् 
घृतं मे वीर भक्ष्यं स्यान्नेक्षे त्वान्यत्र मेथुनात्। 
विवाससं तत् तथेति प्रतिपेदे महामनाः ॥ २२॥ 


रामालन्द्री टीका 


३३०८ 






नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 
पदार्थ   हजुरलाई पुरूरवाले 

वीर  हि वीर मेथुनात्  मेथुनको समयदेखि तत्  तिमीले जे भन्यौ त्यो 
मे मेरो अन्यत्र  अन्य समयमा तथा इति  त्यसै हुनेछ भनेर 
भक्ष्यं  भोजन विवाससं  वस्त्रहीन प्रतिपेदे  स्वीकार गरे 

धृतं  धि न ईक्षे  नदेखुं 

स्यात्  हुनेछ महामनाः  महामनस्वी 





ताक्यार्थ उर्वशीले हे वीर ! मेरो भोजन धि हुनेछ र म तपाईलाई मैथुनसमयमा बाहेक अन्य 
समयमा वस्त्रहीन भएको नदेखू यी मेरा दुई ओटा शर्त हन् भनिन्। महामनस्वी पुरूरवाले पनि 
त्यस्ते हुनेछ भन्दै त्यो स्वीकार गरे। 


     
अह रूपमहा भावा नररखकावमहनम् । 
४ क मनुजो भ देवी  
का न सवत मनुज देवीं त्वा स्वयमागताम् ॥ २६॥ 


पदार्थ भावः  तिम्रो भाव ।  देवाङ्गना अप्सरालाई 
नरलोकविमोहनम्  मनुष्यलाई अहो  क्या अचम्मको छ कः मनुजः  कुन मानिसले 
मोहित पार्न स्वयम्  आफ न सेवेत  उपभोग नगर्ला 
रूपं  तिम्रो रूप आगताम्  आएकी 

अहो  क्या आश्चर्यलाग्दो छ त्वां  तिमी 





ताक्यार्थ हे सुन्दरी ! मनुष्यलोकलाई ने मोहित पार्त तिम्रो रूप क्या आश्चर्यलाग्दो छ। तिम्रो 
भाव पनि क्या अचम्मको छ । यसरी आफ आद्रपुगेकी तिमीलाई कुन मानिसले उपभोग नगर्ला ? 


तया स पुरुषश्रेष्ठो रमयन्त्या यथाहंतः। 
रेमे सुरविहारेषु कामं चैत्ररथादिषु ॥ २४ ॥ 


पढार्थ   ती उर्वशीसंग ः  यथायोग्य 
पुरुषश्रेष्ठः  श्रेष्ठ पुरुष चेत्ररथादिषु  चैत्ररथ आदि कामं  इच्छाअनुसार 
सः  ती पुरूरवाले सुरविहारेषु  देवताका रेमे  रमण गर्न लागे 
रमयन्त्या  रमण गर्न इच्छुक विहारस्थलहरूमा 





ताक्यार्थ पुरुषश्रेष्ठ राजा पुरूरवाले रमण गर्न इच्छुक उर्वशीका साथमा चैत्ररथ आदि 
देवताहरूका विहारस्थलहरूमा यथायोग्य इच्छअनुसार विहार गर्न लागे । 


रममाणस्तया देव्या पदूमकिञ्जल्कगन्धया । 


तन्मुखामोदमुषितो मुमुदे ऽहगंणान् बहून् ॥ २५॥ 
पदार्थ पदुमकिञ्जल्कगन्धया  कमलको केसरको जस्तो सुगन्ध 


रामालन्द्री टीका 


३३०९ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 
भएकी राजा पुरूरवाले अहगणान्  वर्षसम्म 
तया  ती तन्मुखामोदूमुषितः  उर्वशीको पुमुदे  विहार गरे 


देव्या  उर्वशीको साथमा मुखको सुगन्धले लद्विएर 
रममाणः  रमण ग्वै गरेका बहून्  धेरै 

ताक्यार्थ कमलको केसरको जस्तो सुगन्ध भएकी ती उर्वशीसंग रमण गरिरहेका राजा 
पुरूरवाले उनको मुखको सुगन्धबाट लद्विएर धेरै वर्षसम्म विहार गरे । 





अपर्यन्तुवंशीमिन्द्रो गन्धवान् समचोदयत् । 
उवंशीरहितं मह्यमास्थानं नातिशोभते ॥ २६॥ 


पदार्थ गन्धवान्  गन्धर्वहरूलाई आस्थानं  स्वर्ग 

उवंरीम्  उर्वशीलाई समचोदयत्  उनलाई ल्याउन मह्यं  मलाई 

अपश्यन्  नदेखेका पठाए र न अतिरोभते  राम्रो लाग्दैन 
इन्द्रः  देवराज इन्द्रले उवंशीरहितं  उर्वशी नभएको भने 





ताक्यार्थ उता उर्वशीलाई नदेखेका देवराज इन्द्रले उर्वशी नभएको स्वर्ग मलाई राम्रो लाग्दैन 
भन्दै गन्धर्वहरूलाई उर्वशी ल्याउन पठाए। 


 उपेत्य    प्रत्युपस्थिते भ 
तं उपत्य महारत्र तमास व्रत्सुपास्थत । 


उरवंश्या उरणो जहुन्य॑स्तो राजनि जायया ॥ २७॥ 
पढार्थ महारात्रे  आधा रातमा दिएको 
ते  इन््रद्रारा पठाइएका ती उपेत्य  गणएर उवंश्याः  उर्वशीका 
गन्धर्वहरूले जायया  पत्नी उर्वशीले उरणो  भेडालाई 
तमसि  अन्धकार राजनि  राजा पुरूरवालाई जहुः  चोरे 
प्रत्युपस्थिते  छाएपछि न्यस्तो  नासोको रूपमा राख्न 





वाक्यार्थ इन्द्रद्रारा पठादइएका ती गन्धर्वहरूले मध्यरातमा गएर उर्वशीले राजालाई नासोको 
रूपमा राख्न दिएका भेडा चोरे। 


निरशम्याकन्दितं देवी पुत्रयोर्नीयमानयोः। 
हतास्म्यहं कुनाथेन नपुंसा वीरमानिना ॥ २८॥ 


पदार्थ ः  कराएको वीरमानिना  आपफूलाई वीर 
नीयमानयोः  चोरेर लैँजादै निशाम्य  सुनेर ठान्ने 

गरेको देवी  देवाङ्गना उर्वशीले कुनाथेन  दुष्ट राजाद्रारा 
पुत्रयोः  पुत्ररूप भेडाले नपुंसा  नपुंसक अहं  म 





रालालन्द्री टीका 


२३९० 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 


हता अस्मि  मारि भन्दै शोक गर्न थालिन् 
वाक्यार्थ गन्धर्वले चोरेर लैँजादै गरेका भेडाहरू बेसरी कराएको सुनेर उर्वशी आपू वीर ठान्ने 
नपुंसक दुष्ट राजाद्रारा म मारिषः भन्दै शोक गर्न लागिन्। 


यद्विश्रम्भादहं नष्टा हृतापत्या च दस्युभिः। 
यः रोते निशि सन्त्रस्तो यथा नारी दिवा पुमान् ॥ २९॥ 


पदार्थ हृतापत्या च  सन्तानहरू व्यक्ति 

यद्िभ्म्भात्  जसको पुत्रसमान भएका भेडाहरूको निशि  रातमा 
विश्वासमा परर अपहरण गरिएकी भरणं सन्त्रस्तः  उराएर 
अहं  म यः  जो त्यो नारी यथा  आडमाई ४ 
नष्टा  मासि दिवा  दिनमा रोते  सुतिरहेको छ 
दस्युभिः  चोरहरद्रारा पुमान्  पुरुषजस्तो स्वाँड पार्त 





ताक्यार्थ मेरा छोरासमान भेडाहरू लुटिए, म ॒त्यस्तो व्यक्तिको विश्वासमा परैर मासिर्णं जो 
दिनमा पुरुषजस्तो स्वाङ् पार्थ्यो तर अहिले रातमा चाह आदमाई ॐ उराएर सुतिरहेको छ भन्दै 
उर्वशी शोक गर्न लागिन्। 


इति वाक्सायकेरविद्धः प्रतोत््रेयि कुञ्जरः। 


     ४.९ प 


नश नस्तिडशमादय ववस्त्राऽभ्यद्रवद् रुषा ॥ २० ॥ 
पढार्थ वाक्सायकैः  वाणीरूपी निस्वंशम्  तरबार 
इति  यसप्रकार बाणद्रारा घायल बनेका राजा आदाय  लिएर 
प्रतोत््रेः  अडकुशले निशि  राती अभ्यद्रवत्  दौडिए 
बिद्धः  घायल भएको विवस्त्रः  नागै 
कुञ्जरः इव  हात्ती रै रुषा  रिसले 





ताक्यार्थ अङ्कुशले घायल भएको हात्ती फ उर्वशीका वचनबाणले घायल बनेका राजा 
पुरूरवा रातको समयमा हातमा तरबार लिएर रिसले चुर हदे नागै दौडिए। 


  विसृज्योरणौ  ज्र, ध  
ते विसुज्योरणो तत्र व्यद्योतन्त स्म विद्युतः। 
आदाय मेषावायान्तं नग्नमेक्षत सा पतिम् ॥ २१॥ 





पढार्थ तत्र  त्यहाँ सा ती उर्वशीले 

ते  ती गन्धर्वहरू विद्युतः  बिजुली मेषो  दुई भेडा 

उरणो  भेडाहरूलाई व्यद्योतन्त स्म  चम्किन आदाय  लिएर 
विसृज्य  छोडेर भागे थाल्यो त्यसै वेला आयान्तं  आदे गरेका 


रामालन्द्री टीका 


३२९१ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 


पतिम्  राजालाई नग्नं  नाङ्ग दिक्षत  देखिन् 
ताक्यार्थ राजा आएको देखेर गन्धर्वहरू भेडा छछेडर भागे । त्यहाँ बिजुली चम्किन थाल्यो । 
त्यसै वेला उर्वशीले भेडा लिएर आदे गरेका राजालाई नाङ्गे देखिन्। 


एेोऽपि शयने जायामपर्यन् विमना इव । 
तच्चित्तो विहः शोचन् ब्रामोन्मत्तवन्महीम् ॥ ३२॥ 


पदार्थ अपश्यन्  नदेखेर उन्मत्तवत्  पागल रै 
एठः अपि  इलापुत्र पुरूरवाले विमनाः इव  उदास हदे महीम्  पृथिवीमा 
पनि तच्वित्तः  उनैमा मन लगाएर बभ्राम  घुम्न थाले 
शायने  ओक्छ्यानमा विह्वलः  दुःखी हदे 

जायां  पत्नीलाई शोचन्  शोक गर्दै 





ताक्यार्थ फर्केर आएका राजा पुरूरवा ओष््यानमा पत्नीलाई नदेखेर उदास भए । त्यसपछि 
उनैलाई सम्णेर अत्यन्त दुःखी भई शोक गर्दै पागल ैँ बनेर पुरूरवा पृथिवीमा घुम्न थाले। 


स तां वीक्ष्य कुरुक्षेत्रे सरस्वत्यां च तत्सखीः । 
पञ्च प्रहृष्टवदनः प्राह सूक्त पुरूरवाः ॥ ३३॥ 


पदार्थ 
सःती 
पुरूरवाः  पुरूरवाले 
तां  ती उर्वशीलाई 
कुरुक्षेत्रे  कुरक्षेत्रमा 


सरस्वत्यां च  सरस्वती नदीको 
तटमा 

वीक्ष्य  देखेर 

प्रहृष्टवदनः  प्रसन्न मुहार 
भएका 





पञ्च  पाँच ओटी 

तत्सखीः  उनका साथीहरूसंग 
सूक्तं  मिठो बोलीले 

प्राह  भने 


वाक्यार्थ एक दिन पुरूरवाले कुरुक्ेत्रमा सरस्वती नदीको तटमा सुन्दर महार भएका पाँच 
सखीका साथ उर्वशीलाई देखे । त्यसपच्ि उनले ती उर्वशीलाई मिठो वचनले सोधे । 


न जाये    न्न ९ 
अहो जाये तिष्ठ तिष्ठ घोरे न त्यक्तुमर्हसि । 
मां त्वमद्याप्यनिवंत्य वचांसि कृणवाव ॥ ३४ ॥ 


पढार्थ 

अहो जाये  हे प्रिये 
तिष्ठ तिष्ठ  पखपख 
घोरे  हे निष्ठुर 


अद्य अपि  आज पनि 

त्वं  तिमीले 

मां  मलाई 

अनिवृंत्य  सन्तुष्ट नबनारईकन 





त्यक्तु  छोडन 

न अहैसि  पाउन्नौ आऊ 
वचांसि  कुराकानी 
कृणवावहै  गरौँ 


ताक्यार्थ हे प्रिये! पखपख। हे निष्टुरी ! आज पनि तिमीले मलाई सन्तुष्ट नबनाई जान 


रामालन्द्री टीका 


२३१२ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 


पाउन्नौ । आऊ केही कुराकानी गरोौँ। 


सुदेहोऽयं पतत्यत्र देवि दूरं हृतस्त्वया । 
खादन्त्येनं वृका गृधरास्त्वत्प्रसादस्य नास्पदम् ॥ २५॥ 


पढार्थ सुदेहः  सुन्दर शरीर एनं  यस शरीरलाई 
देवि  हे देवी उत्र  यहींनै वृकाः  व्वांसा र 
त्वया  तिमीद्रारा पतति  नाश हृन्छ अब यो गृध्राः  गिद्धहरूले 
दूरं  टाढा त्वत्प्रसादस्य  तिम्रो खुसीको खादन्ति  खान्छन् 
हृतः  फालिएको आस्पदम्  विषय 

अयं  यो मेरो न  रेन 





ताक्यार्थ तिमीद्रारा टाढा फालिएको तिरस्कार गरिएको यो मेरो सुन्दर शरीर अब तिम्रो 
खुसीको विषय रहेन, अब यो यहीं नष्ट हुन्छ, अनि यस शरीरलाई व्वाँसा र गिद्धहरूले खान्छन् । 


उवंश्युवाच उर्वशीले भनिन् 
मा मृथाः पुरुषोऽसि त्वं मा स्म त्वाद्ुवुंका इमे । 
क्वापि सख्यं न वे स्त्रीणां वृकाणां हृदयं यथा ॥ ३६॥ 


पदढार्थ यथा  जस्तो हुन्छ 
त्वं  तिमी त्वा  तिमीलाई क्व अपि  कहीं पनि 
पुरुषः  पुरुष मा स्म अद्युः  नखाऊन् यिनीहरूको 

असि हौ वे  निश्चयनै सख्यं  मित्रता 

मा मृथाः  तिमी त्यसरी नमर स्त्रीणां  स्त्रीहरूको न  हदेन 

इमे  यी हृदयं  हदय त 

वृकाः  व्वाँसा आदि वृकाणां  व्वाँसाको 





ताक्यार्थ हे राजा! तिमी पुरुष हौ, यसरी तिमी नमर। यी व्वाँसाहरूले पनि तिमीलाई 
नखाऊन्। स्त्रीहरूको हदय त व्वाँसाको जस्त हृन्छ। त्यसैले यिनीहरूको करीं कसैसंग पनि 
मित्रता हदेन। 


स्त्रियो ह्यकरुणाः करूरा दुमंषांः प्रियसाहसाः । 
घ्नन्त्यत्पार्थेऽपि विश्रब्धं पतिं भ्रातरमप्युत ॥ ३७ ॥ 
पढार्थ अकरुणाः  दयारहित कूराः  कठोर 


रामालन्द्री टीका 


२३१३ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 
दुमंषांः  असहनशील हि  निश्चय नै पतिं  पति 

प्रियसाहसाः  स्वार्थपूर्विका अल्पार्थे अपि  सानो कुराका उत  वा 

निम्ति जे पनि गर्ने लागि पनि भ्रातरं अपि  दाजुभादलाई पनि 
स्त्रियः  स्त्रीहरू विश्रन्धं  विश्वास गर्ने घ्नन्ति  मार्दछन् 





वाक्यार्थ स्तरीहरू अत्यन्त कठोर र दयाहीन ह॒न्छन् । स्वार्थका निम्ति जे पनि गर्न तयार हुने 
यिनीहरू असहनशील हृन्छन् । यिनीहरूले सानो कुराको निम्ति पनि आफूमाथि विश्वास गर्ने पति 
अथवा भाड्हरूलाई समेत मारन सक्छन्। 


विधायाटीकवि   ् न्त 
श्रम्भमज्ञेषु त्यक्तसोहदाः। 
नवं नवमभीप्सन्त्यः पुंश्चल्यः स्वेरवृत्तयः ॥ ३८ ॥ 


पदढार्थ त्यक्तसोहृदाः  आफन्तलाई पनि पुंश्चल्यः  वेश्या स्त्रीहरू 
अज्ञेषु  अन्जान व्यक्तिहरूलाई त्यागने स्वैरवृत्तयः  छाढा भएर घुम्छन् 
अलीकविश्रम्भं  टो विश्वास नवं नवं  नयाँ नयाँ पुरुष 

विधाय  दिलाएर अभीप्सन्त्यः  चाहने 





ताक्यार्थ अन्नान सोखसाण व्यक्तिहरूलाई दुटो विश्वास दिलाएर आफन्तलाई समेत 
त्यागिदिने तथा नयाँनयाँ पुरुषको खोजीमा हिंडने वेश्या स्त्रीहरू छाढा भएर घुम्छन्। 


संवत्सरान्ते हि भवानेकरात्रं मयेरवरः। 
वत्स्यत्यपत्यानि च ते भविष्यन्त्यपराणि भोः ॥ ३९॥ 





पदार्थ भवान्  तपाई अपराणि  अरू 

भोः ईङवरः  हे सामर्थ्यवान् मया  मेरो साथ अपत्यानि च  सन्तान पनि 
महाराज एकरात्रं  एक रात भविष्यन्ति  हुनेछन 

हि  निश्चय नै वत्स्यति  वास गर्नृहुनेछ 

संवत्सरान्ते  वर्षको अन्तमा ते  तपारईका 


ताक्यार्थ हे सामर्थ्यवान् महाराज ! हरेक वर्षको अन्त्यमा फेरि तपारईले मसंग एक रात बस्न 
पाउनुहुनेछ । तपाईका अरू सन्तान पनि हूनेछन् । 


अन्तव॑त्नीमुपालक्ष्य देवीं स प्रययो पुरीम् । 
पुनस्तत्र गतोऽब्दान्ते उवंशीं वीरमातरम् ॥ ४० ॥ 


पदार्थ उपालक्ष्य  सोचेर प्रययो  फर्किए 
देवीं  देवाङ्गना उर्वशीलाई सः  ती राजा पुरूरवा पुनः  फेरि 
अन्तवंत्नीं  गर्भवती भएको पुरीम्  आफ्नो नगर अब्दान्ते  एक वर्ष बितेपचछि 


रामालन्द्री टीका 


नवम स्कन्ध 


तत्र  त्यो कुरुभ्नत्रमा 


श्रीमद्भागवत 


उवंशीं  उर्वशी भएको ठाउ॑मा 


वीरमातरम्  वीर पुत्रकी आमा गतः  गए 


२३९४ 


अध्याय १४ 


ताक्यार्थ उर्वशी गर्भवती छिन् भन्ने सोचेर राजा पुरुरवा आफ्नो नगरमा फरकिए । पछि फेरि 
एक वर्ष वितेपच्छि उनी वीर पुत्रकी आमा उर्वशीकहाँ गए । 


उपलभ्य मुदा युक्तः समुवास तया निराम्। 
अथेनमुवंशी प्राह कृपणं विरहातुरम् ॥ ५९१॥ 


पदार्थ निशाम्  एक रात कृपणं  दुःखी 
उपलभ्य  उर्वशीलाई पाएर समुवास  बसे एनं  यी राजालाई 
मुदा  खुसीले अथ  त्यसपछि बिहान उवंरी  उर्वशीले 


युक्तः  युक्त भएका राजा विरहातुरम्  बिचछछोडको पीडाले 
तया  ती उर्वशीका साथ व्याकुल भएका 

ताक्यार्थ धेर समयपच्छि उर्वशी लाई पाएर अत्यन्त खुसी भएका राजाले उनैको साथमा एक 
रात बिताए । विहान भएपचछ्छि बिछोडको पीडाले ग्रस्त दुःखी राजा पुरूरवालाई उर्वशीले यसप्रकार 


प्राह  यसो भनिन् 





भन्न लागिन्। 
गन्धवांनुपधावेमांस्तुभ्यं दास्यन्ति मामिति। 
तस्य संस्तुवतस्तुष्टा अग्निस्थालीं द्दुनप । 


उर्वशी मन्यमानस्तां सोऽबुध्यत चरन् वने ॥ ४२॥ 


पदार्थ संस्तुवतः  गन्धर्वहरूको स्तुति 
नृपहेराजा गर्दै गरेका 

इमान्  यी तस्य  ती राजा पुरूरवाको 
गन्धवान्  गन्धर्वहरूको सेवाबाट 


उपधाव  सेवा गर यिनीहरूले तुष्टाः  सन्तुष्ट भएका 
तुभ्यं  तिमीलाई गन्धर्वहरूले राजालाई 
माम्  मलाई अग्निस्थालीं  अग्निस्थाली 


दास्यन्ति  दिनेछन् हवनकार्यमा अग्नि राख्ने 
इति  यसप्रकार उर्वशीले भने भाँडो 
ॐ ददुः  दिए 





सः  ती राजा पुरूरवाले 

तां  त्यो अग्निस्थालीलाई नै 
उवी  उर्वशी 

मन्यमानः  भन्टान्दे 

वने  वनमा 

चरन्  घुम्देगर्दा 

अबुध्यत  उर्वशी नभएर 
अग्निस्थाली पो रहे भन्ने 
कुरा थाहा पाए 


वाक्यार्थ उर्वशीले राजालाई हे राजा ! तपाई यी गन्धर्वहरूको स्तुति गर्नुहोस्, यिनीहरू प्रसन्न 
भए भने मलाई दिनेछन् भनी सल्लाह दिइन्। त्यसपछि राजाले गन्धर्वको स्तुति गरे। स्तुतिबाट 
प्रसन्न भएका गन्धर्वहरूले राजालाई एउटा अग्निस्थाली हवनकार्यमा अग्नि राख्ने भाँडो दिए। 


रामालन्द्री टीका 


३३१५ 
नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 


उनीहरूले त्यस स्थालीको सहायताले अग्निहोत्र आदि शुभ कर्म गरी त्यस पुण्यप्रभावले यसले 
उर्वशीलाई प्राप्त गर्ने भन्ने विचारले दिएका थिए, तर राजाले त्यस स्थालीलाई नै उर्वशी 
भन्ठानेर वनमा घुम्दे गर्दा यो त उर्वशी नभएर अग्निस्थाली पो रहे भने कुरा थाहा पाए। 


स्थालीं न्यस्य वने गत्वा गृहानाध्यायतो निरि । 
तरेतायां सम्प्रवृत्तायां मनसि त्रस्यवतंत ॥ ४२॥ 





पदार्थ गत्वा  गएर पुरूरवाले मनसि  उनको मनमा 
स्थालीं  त्यो अग्निस्थालीलाई निहि  रातमा त्रयी  तीन वेद 

वने  वनमा आध्यायतः  ध्यान गदगिर्दे ऋक्, यजु, साम 
न्यस्य  राखेर त्रेतायां  त्रेतायुग अवतंत  प्रकट भए 
गृहान्  घरमा सम्प्रवृत्तायां  प्रारम्भ भएपच्छि 


ताक्यार्थ त्यस स्थालीलाई वनमा छडेर पुरूरवा घर गए । त्यहं उनले रातमा ध्यान गद्गद 
त्रेतायुग प्रारम्भ भयो र त्यसपछि उनको मनमा तीन वेद प्रकट भए। 


स्थाटीस्थानं गतोऽश्वत्थं शमीगर्भं विलक्ष्य सः। 
र ० उरववीटोककाम्यया ० 

तेन दवे अरणी कृत्वा उरवं्ीटोककाम्यया ॥ ४४ ॥ 
उवंरीं मन्त्रतो ध्यायन्नधरारणिमुत्तराम् । 
आत्मानमुभयोमघ्ये यत् तत् प्रजननं प्रभुः ॥ ४५॥ 





पढार्थ तेन  त्यस पिपलबाट आत्मानं  आपू स्वयं तथा 
स्थारीस्थानं  अग्निस्थाली उवंशीटलोककाम्यया  उभयोः मध्ये  दुबैको बीचमा 
राखेको डमा उर्वशीलोक प्राप्त गर्न इच्छाले यत्  जुन काठ छ 

गतः  पुगेका हे  दुई ओटा तत्  त्यसलाई 

सः प्रभुः  वती राजा पुरूरवाले अरणी  अग्निमन्थन गर्ने काठ प्रजननं  पुत्रको रूपमा 
शमीगर्भं  शमीवृक्षको कृत्वा  बनाएर सम्किएर 

टोडकोमा अधरारणिं  तल्लो अरणिलाई मन्त्रतः  मन्त्रपूर्वक 

अश्वत्थं  पिपललाई उवंशीं  उर्वशी र ध्यायन्  ध्यान गर्द मन्थन गर्न 
विलक्ष्य  देखेर उत्तराम्  माथिल्लो अरणिलाई थाले 


ताक्यार्थ केटी समयपच्छि राजा अग्निस्थाली राखेको ठाडँमा गए । त्यहाँ उनले शमीको वृक्षको 
टोडकोमा पिपल पलाएको देखी त्यसबाट उर्वशीलोक प्राप्त गर्ने इच्छाले अग्निमन्थन गर्न दुई 
ओटा काठ बनाए । त्यसपछि तल्लो अरणिरूप काठलाई उर्वशी र माथिल्लो अरणिरूप काठटलाई 
आपू स्वयं तथा ती दुर्ईहको बीचमा रहेको मन्थन गर्न काठलाई पुत्रका रूपमा सर्म्फेदे मन्त्रपूर्वक 


रालालन्द्री टीका 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
ध्यान गर्दै अरणिमन्थन गर्न थाले। 


तस्य निमन्थनाज्जातो जातवेदा विभावसुः। 


३२९६ 


अध्याय १४ 


त्र्या स विद्यया राज्ञा पुत्रत्वे कल्पितस्त्रिवृत् ॥ ५६॥ 


पदार्थ विभावसुः  अग्नि 
तस्य  ती राजा पुरूरवाले जातः  जन्मे 
गरेको त्रिवृत्  तीन भागमा विभक्त 


  निम॑न्थनात् 
 अरणिमन्थनबाट आहवनीय, गार्हपत्य र दाक्षिण 
जातवेदाः  जातवेद नामक सः वी अग्ति 





राज्ञा  राजाद्रारा 

त्रय्या  तीन वेदको 
विद्यया  विद्याले 

पुत्रत्वे  पुत्रका रूपमा 
कल्पितः  स्वीकार गरिए 


ताक्यार्थ राजा पुरूरवाले गरेको अरणिमन्थनबाट जातवेदा नामक अग्नि उत्पन्न भए। राजा 
पुरूरवाले त्रयी तीन वेद विद्याका कारण आहवनीय, गार्हपत्य र दाक्षिण गरी तीन भागमा 


विभक्त अग्निलाई नै पुत्रका रूपमा स्वीकार गरे। 


तेनायजत यज्ञेशं भगवन्तमधोक्षजम् । 


उवंशीलोकमन्विच्छन् स्वेदेवमयं हरिम् ॥ ४७ ॥ 


पदार्थ तेन  वी तीनै अग्निद्रारा 
उवंशीलोकं  उर्वशीलोकलाई यज्ञेशं  यज्ञपति 

अन्विच्छन्  प्राप्त गर्ने इच्छा अधोक्षजम्  इन्द्रियातीत 
गरिरेका राजा पुरूरवाले सवैदेवमयं  सम्पूर्ण देवस्वरूप 





भगवन्तं  भगवान् 
हरिम्  श्रीहरिलाई 
अयजत  पूजा गरे 


वाक्यार्थ उर्वशीलोक प्राप्त गर्न चाहने राजा पुरूरवाले ती तीनै अग्निद्रारा यज्ञपति, इन्द्रियातीत 


एवं सर्वदेवमय भगवान् श्रीहरिको पूजा गरे। 


एक एव पुरा वेदः प्रणवः सवंवाङ्मयः। 


ष १ न   ८  
दवा नारायणा नान्य स्काञग्नवण प्त च ॥  ॥ 


पदढार्थ  

पुरा  पहिला सत्ययुगमा वेदः  वेद थियो र 

एकः एव  एडटै देवः  एक मात्र देवता 
प्रणवः  ॐकार नारायणः  भगवान् नारायण 


सवंवाङ्मयः  सम्पूर्ण हनुहन्थ्यो 





नान्यः  दोस्रो कोही धथिएन 
अग्निः  अग्निर 

वणः च  वर्ण पनि 

एकः एव  एडटा मात्र थियो 


ताक्यार्थ पहिला सत्ययुगमा ॐकार एक मात्र सम्पूर्ण वाड्मयरूप वेद थियो । देवता पनि एक 
मात्र नारायण हुनुहुन्थ्यो अरू कोटी धिएन । अग्नि र वर्ण पनि एक मात्र थियो । 


रामालन्द्री टीका 


२३९७ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 


पुरूरवस एवासीत् तरयी अेतामुखे नृप । 
अग्निना प्रजया राजा रोकं गान्धवमेयिवान् ॥ ४९॥ 


पदार्थ त्रयी  तीन वेद र तीन अग्नि प्रजया  सन्तानले 

नृप  हे राजा परीक्षित् आसीत्  प्रकट भए गन्धव लोकं  गन्धर्वलोक 
त्रेतामुखे  त्रेतायुगको प्रारम्भमा राजा  राजा पुरूरवा एयिवान्  गए 

पुरूरवसः एव  पुरूरवाबाट नै अग्निना  अग्निरूप 





ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! त्रेतायुगको प्रारम्भमा पुरूरवाबाट नै तीन वेद र तीन अग्नि प्रकट 
भएका हन् । राजा पुरूरवाले अग्निलाई ने सन्तानको रूपमा स्वीकार गरेर गन्धर्वलोकलाई प्राप्त 
गरे। 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां नवमस्कन्धे 
 ७ ९ ध्याय 
एेलोपाख्याने चतुदंशोऽध्यायः ॥ ४ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


३३९८ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 


अथ पञ्चदशोऽध्यायः 
जमदग्नि र परशुरामको कथा 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 

चोरवंशीगरभात् ९ ९ षडासन्नात्मजा 

पलस्य त्मजा नृप । 

आयुः श्रुतायुः सत्यायू रयोऽथ विजयो जयः ॥ १॥ 





पदार्थ आयुः  आयु अथ  अनि 

नृप  हे राजा परीक्षित् श्रुतायुः  श्रुतायु जयः  जय नामका 
लस्य च  इलापुत्र पुरूरवाका सत्यायः  सत्यायु षट्  छ 
उवंशीगभांत्  उर्वशीको रयः  रय आत्मजाः  छोराहरू 
गर्भवाट विजयः  विजय आसन्  भए 


ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! उर्वशीको गर्भबाट राजा पुरूरवाका आयु, सत्यायु, श्रुतायु, रय, 
विजय र जय नामका छ भाइ छोराहरू भए । 


श्रुतायोवंसुमान् पुत्रः सत्यायोडच श्रुतञ्जयः। 
रयस्य सुत एकश्च जयस्य तनयोऽमितः ॥ २॥ 


पढार्थ सत्यायोः च  सत्यायुका चाहं एकः च  एक र 
शरुतायोः  श्रुतायुका श्रुतञ्जयः  श्रुतञ्जय भए जयस्य  जयका 
पुत्रः  छोरा रयस्य  रयका तनयः  छोरा 
वसुमान्  वसुमान् भए सुतः  छोरा अमितः  अमित भए 





ताक्यार्थ श्रुतायुका छोरा वसुमान् र सत्यायुका छोरा श्रुतञ्जय भए । रयका छोरा एक र जयका 
छोरा अमित भए। 


भीमस्तु विजयस्याथ काञ्चनो होत्रकस्ततः। 
तस्य जहुः सुतो गङ्गां गण्डुषीकृत्य योऽपिबत् ॥ 
जहोस्तु पुरुस्तत्पुत्रो बलाकर्चात्मजोऽजकः ॥ ३॥ 


पदार्थ भीमः  भीम भए उनका होत्रकः  होत्रक भए 
अथ  त्यसपच्छि काञ्चनः  काञ्चन भए तस्य  ती होत्रकका 
विजयस्य  विजयका पुत्र ततः  ती काञ्चनबाट सुतः  छोरा 


रामालन्द्री टीका 


२३१९ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 
जहुः  जह भए अपिबत्  पिएका थिए बलाकः च  बलाक र उनका 
यः तु  जुन जहल जन्हयोः  तिनै जहुबाट आत्मजः  छोरा 

ग्गं  गङ्गालाई पुरुः  पुरु भए अजकः  अजक भए 
गण्ड्षीकृत्य  अंजुलीमा लिएर तत्पुत्रः  वी पुरुका छोरा 





ताक्यार्थ त्यसपछि विजयका छोरा भीम भए। भीमका काञ्चन, काञ्चनका होत्रक र 
होत्रकका छोरा जह भए । यी जहूुले गङ्गालाई अँजुलीमा लिएर पिएका धिए । तिनै जहका छोरा 
पुरु, पुरुका छोरा बलाक र बलाकका छोरा अजक भए। 


ततः कुशः कुशस्यापि कुशाम्बुस्तनयो वसुः। 
कुरानाभङ्च चत्वारो गाधिरासीत् कुशाम्बुजः ॥ ४॥ 





पदार्थ तनयः  तनय गाधिः  गाधि 

ततः  ती अजकबाट वसुः  वसु र कुशाम्बुजः  कुशाम्बुबाट 
कुशः  कुश भए कुरानाभः च  कुशनाभ जन्मिएका 

कुशस्य अपि  कुशका पनि समेतका आसीत्  थिए 

कुशाम्बुः  कुशाम्बु चत्वारः  चार लछछोरा भए 


ताक्यार्थ अजकका छोरा कुश भए । ती कुशका कुशाम्बु, तनय, वसु र कुशनाभ नाम गरेका 
चार छोरा भए । कुशाम्बुबाट गाधि नामका छोरा भए। 


तस्य सत्यवतीं कन्यामृचीकोऽयाचत द्विजः । 
वरं विसदृशं मत्वा गाधिभांगंवमबवीत् ॥ ५॥ 





पदार्थ ऋचीकः  ऋचीक नामका मत्वा  मानेर 

तस्य  वी गाधिकी द्विजः  ब्राह्मणले गाधिः  गाधिले 
सत्यवतीं  सत्यवती नाम॒ अयाचत  मागे भागंवं  भृगुवंशी ऋचीक 
गरेकी वरं  ऋचीक वरलाई ब्राह्मणलाई 

कन्यां  कन्यालाई विसदुशं  छोरीसंग नमिल्ने अबवीत्  यस्तो भने 


वाक्यार्थ गाधिकी सत्यवती नामकी छोरी धिन् । ऋचीक नामक ब्राह्मणले तिनै सत्यवतीलाई 
मागे। छोरीका निम्ति योग्य नदेखेर गाधिले ऋचीक ब्राह्मणलाई यस्तो भने। 


एकतः श्यामकर्णानां हयानां चन्द्रवचंसाम् । 
सहस्रं दीयतां शुल्कं कन्यायाः कुडिका वयम् ॥ ६॥ 


पदार्थ कुशिकाः  कुशिक वंशका हौँ शुल्कं  शुल्कका रूपमा 
वयं  हामी कन्यायाः  कन्याको एकतः  एकतिर 


रामालन्द्री टीका 


नवम स्कन्ध 


ङ्यामक्णांनां  कान कालो 
भएका 


श्रीमद्भागवत 


चन्द्रवचंसाम्  चनमा जस्तो 


सेतो वर्ण भएका 


२२९० 


अध्याय १५ 


हयानां सहस्रं  हजार घोडा 
दीयताम्  दिनुहोस् 


ताक्यार्थ हामी कुशिक वंशीय हौँ। हाम्रो परम्पराअनुसार हाम्री कन्या चाहनेले शुल्क 
तिर्नुपर्दछ । अतः हे ब्राह्मण ! तपाईले एउटा कान कालो र अन्य शरीर सेतो भएका एक हजार 
घोडा दिनुहोस् । 


इत्युक्तस्तन्मतं ज्ञात्वा गतः स वरुणान्तिकम् । 
आनीय दत्त्वा तानश्वानुपयेमे वराननाम् ॥ ७ ॥ 


पढार्थ वरुणान्तिकम्  वरुणकहाँ दत्त्वा  राजालाई दिएर 

इति उक्तः  यसो भनिएका गतः  गए र वराननाम्  सुन्दरी सत्यवतीलाई 
सः  ती ऋचीक ब्राह्मण तान्  ती भनेका जस्त उपयेमे  विवाह गरे 

तन्मतं  ती गाधिको विचार अवान्  घोडाहरू 

ज्ञात्वा  बुफेर आनीय  ल्याई 





वाक्यार्थ गाधिको आशय बुरका ऋचीक ब्राह्मण वरुणकहाँ गए । त्यहौबाट गाधिले भनेजस्तै 
एक हजार श्यामकर्ण घोडा ल्याई दिएर उनले सुन्दरी सत्यवतीसंग विवाह गरे । 


स ऋषिः प्राथितः पत्न्या शवश्वा चापत्यकाम्यया । 


 ९ र 


श्रपयित्वोभयेमन्त्रश्चरु स्नातुं गतो मुनिः ॥ ८ ॥ 





पदार्थ प्रार्थितः  अनुरोध गरिएका अलगअलग मन्त्द्रारा 
अपत्यकाम्यया  सन्तान प्राप्त सःती चरु  चर 

गर्ने इच्छाले ऋषिः  ऋचीक नाम गरेका श्रपयित्वा  पकाएर 
पत्न्या  पत्नी र मुनिः  मुनिले स्नातुं  स्नान गर्न 
सवश्वा च  सासूद्रारा उभयेः मन्त्रैः  दुबैका लागि गतः  गए 


ताक्यार्थ एकपटक महर्षिं ऋचीकसंग उनकी पत्नी र सासूले सन्तान प्राप्तका लागि प्रार्थना 
गरे। त्यस प्रार्थनालाई स्वीकार गरेका ऋषिले ती दुबेका लागि अलगअलग मन्त्रह्ारा चरू 
पकाएर आपू चाहं स्नान गर्न गए । 


तावत् सत्यवती मात्रा स्वचरुं याचिता सती । 
श्रेष्टं मत्वा तयायच्छन्मात्रे मातुरदत् स्वयम् ॥ ९॥ 


पदार्थ सत्यवती  सत्यवतीले स्वचरुं  आफ्नो सत्यवतीको 
तावत्  त्यसै वेला तया  ती आपफ्नी भाग चरुलाई 
सती  पतिव्रता मात्रा  आमाले श्रेष्टं  उत्कृष्ट 


रामालन्द्री टीका 


३२२१ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 
मत्वा  मानेर अयच्छत्  दिड्न् र अदत्  खाइन् 

याचिता  मागिएपचछछि मातुः  आमाको भाग 

मात्रे  आमालाई स्वयम्  आफूले 


ताक्यार्थ त्यसै वेला आमाले आफ्नो भागभन्दा छोरीको भाग चरु उत्कृष्ट छ भन्ने ठानेर 
मागेपछछि सत्यवतीले आफ्नो भाग आमालाई दिडन् र आमाको भाग चरु आपूले खान् । 


तद् विज्ञाय मुनिः प्राह पत्नीं कष्टमकारषीः । 
घोरो दण्डधरः पुत्रो भ्राता ते बह्यवित्तमः ॥ १०॥ 


पढार्थ कष्टं  अनर्थ ते तिम्रो 

तत्  त्यो कुरा अकारषीः  गय्यौ तसर्थ भ्राता  भाद 

विज्ञाय  थाहा पाएर पुत्रः  तिप्रो छोरो जह्यवित्तमः  ब्रह्मज्ञानीमा श्रेष्ठ 
मुनिः  ऋचीक मुनिले घोरः  कठोर हुनेछ भन्ने कुरा 

पत्नीं  पत्नीलाई दण्डधरः  दण्ड दिनेवाला हुन्छ 

प्राह  बताए र 





ताक्यार्थ पत्नीले अनर्थं गरेको बुखेर दुःखी भएका राजाले पत्नीलाई भने अब तिम्रो छोरो 
कठोर दण्ड दिनेवाला र तिग्रो भाइ चार्हि ब्रह्मवेत्तामा उत्तम हुने । 


प्रसादितः सत्यवत्या मेवं भूदिति भाग॑वः। 


अथ तहिं भवेत् पोत्रो जमदग्निस्ततोऽभवत् ॥ १९॥ 
पढार्थ भागंवः  भृगुवंशी ऋचीक भवेत्  कठोर दण्ड दिनेवाला 
त्यसपच्ि ऋषिले हुनेछ भने 
एवं  यस्तो अनर्थ अथ  यदि पुत्र दुष्ट नहोस् ।ततः  ती सत्यवतीबाट 
मा भूत् इति  नहोस् भन्दै भन्छ्यौ भने जमदग्निः  जमदग्नि नामका 
सत्यवत्या  सत्यववीद्रारा तर्हिं  त्यसो भए छोरा 
प्रसादितः  प्रार्थना गरिएका पत्रः  नाति अभवत्  जन्मिए 





ताक्यार्थ सत्यवतीले हे स्वामी ! यस्तो अनर्थ नहोस् भन्दै प्रार्थना गरिन्। उनको प्रार्थनापच्ि 
प्रसन्न भएका ऋषिले छोरो कटठोर दण्ड दिनेवाला नहोस् भन्छ्यौ भने पनि नाति अवश्य त्यस्तो 
हुनेछ भन्ने कुरा बताए । त्यसपछि सत्यवतीबाट जमदग्नि जन्मिए । 


कोरिकी  


सा चाभत् सुमहत्पुण्या कोरिकी खोकपावनी । 
रेणोः सुतां रेणुकां वे जमदग्निरुवाह याम् ॥ १२॥ 
पदार्थ साच  ती सत्यवती लोकपावनी  संसारलाई पवित्र 


रामालन्द्री टीका 


२२९२९ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 
गर्ने ।   रेणु मुनिको जमदग्निः  जमदग्नि मुनिले 
सुमहत्पुण्या  परमपवित्र सुतां  कन्या पुत्री उवाह  विवाह गरे 

कोशिकी  कौशिकी नदी रेणुकां  रेणुका थिइन् 

अभूत्  भन् याम् वै  जुन रेणुकालाई 





वाक्यार्थ सत्यवती सम्पूर्ण लोकलाई पवित्र गर्ने परमपवित्र कौशिकी नदी बनिन्। रेणु मुनिकी 
छोरी रेणुका थिदन्। यिनै रेणुकासंग जमदग्नि ऋषिले विवाह गरे । 


तस्यां वे भाग॑वऋषेः सुता वसुमदादयः। 
यवीयान् जज्ञ एतेषां राम इत्यभिविश्रुतः ॥ १३॥ 





पदार्थ वसुमदादयः  वसुमान् आदि रामः इति  राम परशुराम यो 
वै  निश्चयनै सुताः  छोराहरू नामले 

तस्यां  ती रेणुकाको गर्भवाट जज्ञे  जन्मे अमिविश्चुतः  प्रसिद्ध हुनुभयो 
भागंवऋरषेः  भुगुवंशी जमदग्नि एतेषां  यी छोराहरूमध्ये 

ऋषिका यवीयान्  कान्छो 


ताक्यार्थ रेणुकाको गर्भबाट जमदग्नि ऋषिका वसुमान् आदि पुत्र उत्पन्न भए। तीमध्ये 
सबेभन्दा कान्छा राम परशुराम नामले प्रसिद्ध हुनुभयो । 


यमाहुवासुदेवांशं हेहयानां कुलान्तकम् । 
त्रिःसप्तकृत्वो य इमां चक्रे नि क्षत्रियां महीम् ॥ ४ ॥ 


पदार्थ कुलान्तकम्  कुलनाशक त्रिःसप्तकृत्वः  एक्काइस पटक 
यं  जुन परशुरामलाई आहुः  भन्दछन् निशक्षत्रियां  क्षत्रियरहित 

न अ  र 
वासुदेवांशं  भगवान् यः  जुन परशुरामले चक्रे  बनाउनुभएको धियो 
वासुदेवको अंशावतार तथा इमां यी 
हैहयानां  हैहय वंशका महीम्  पृथिवीलाई 





ताक्यार्थ यिन परशुरामलाई भगवान्का अंशावतार तथा हैहय वंशका विनाशक पनि भन्दछन्। 
यिनै परशुरामले एक्काइस पटकसम्म पृथिवीलाई क्षत्रियरहित बनाउनुभएको थियो । 


दुष्टं क्ष्रं भुवो भारमबह्यण्यमनीनशत् । 
रजस्तमोवृतमहन् फल्गुन्यपि कृतेऽहसि ॥ १५॥ 


पदार्थ भारं  भार भएका तमोगुणले युक्त 
दष्टं  दुष्ट स्वभाव भएका अब्रह्मण्यं  ब्राह्मणविरोधी क्षत्रं  क्षत्रियलाई 
भुवः  पृथिवीका रजस्तमोवृतं  रजोगुण र फल्युनि  थोर 


रामालन्द्री टीका 


२३९२ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 


अंहसि  अपराध अहन्  मर्द मासिदिनुभयो 

कृते अपि  गरे तापनि अनीनशत्  क्षत्रियवंश नै 

ताक्यार्थ रजोगुण र तमोगुणका कारण मात्तिएर ब्राह्मणहरूको विरोध गर्ने दुष्ट स्वभावले गर्दा 
पृथिवीका भार बनेका क्षत्रियहरूलाई परशुरामले सानो अपराध गर्दा पनि ठुलो सजाय दिएर 
क्षत्रियवंश ने मासिदिनुभयो । 


राजोवाच राजा परीक्षित्ले सोध्नुभयो 
किं तदंहो भगवतो राजन्येरजितात्ममिः। 
कृतं येन कुटं नष्टं क्षत्रियाणामभीक्ष्णराः ॥ १६॥ 





पदार्थ परशुरामको क्षत्रियाणां  क्षत्रियहरूको 
अनजितात्मभिः  इन्द्रियनिग्रह तत् किं  त्यस्तो के कुलं  वंशलाई नै 
नगरेका अंहः  अपराध अभीक्ष्णशः  बारम्बार 
राजन्यः  क्षत्रियहरूले कृतं  गरे नष्टम्  नष्ट गर्नृभयो 
भगवतः  सामर्थ्यवान् येन  जसले गर्दा उहांले 


ताक्यार्थ इन्द्रियनिग्रह नगरेका क्षत्रियहरूले परशुराममाथि त्यस्तो के अपराध गरेका धथिए? 
जसले गर्दा क्षत्रिय कुललाई नै उहाँले बारम्बार नाश गर्नुभयो ? 


श्रीडुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
हैहयानामधिपतिरर्जुनः क्षत्रियषभः। 

दत्तं नारायणांशांशमाराध्य परिकर्मभिः ॥ १७॥ 
बाहून् दशरतं लेमे दुधंष॑त्वमरातिषु। 
अन्याहतेन्द्रियोजश्रीतेजोवीर्ययशोबलम् ॥ १८ ॥ 


पदार्थ दत्तं  दत्तात्रेयका अव्याहतेन्द्रियोजःश्रीतेजोवीयं 
हेहयानां  हैहयवंशका परिकर्मभिः  सेवाशुश्रूषाद्रारा यशोबलम्  कसैले पनि रोक्न 
अधिपतिः  संरक्षक आराध्य  आराधना गरेर नसक्ने इन्दरियबल, सम्पत्ति, 
्षत्रियषभः  क्षत्रियहरूमा श्रेष्ठ दरारातं  हजार कान्ति, वीरता, कीर्तिं तथा बल 
अस्तुनः  अर्जुनले बाहून्  हात ठेभे  प्राप्त गरे 

नारायणांशांशं  भगवान् अरातिषु  शत्रुहरूमा 

नारायणका अंशावतार दुघष॑त्वं  पराजित नहुने शक्ति 





ताक्यार्थ त्यस समयका हिहयहरूका अधिपति क्षत्रियश्रेष्ठ अर्जुनले भगवान् नारायणका 


रामालन्द्री टीका 


२३९४ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 


अंशावतार दत्तात्रेयको आराधनाद्रारा हजार हात र युद्धमा शत्रुहरूद्रारा पराजित नहुने वरदान प्राप्त 
गरे साथे उनले कसैले पनि रोक्न नसक्ने इन्द्रियको बल, अतुल सम्पत्ति, कान्ति, वीरता, कीर्तिं र 
बल पनि प्राप्त गरे। 


 म   
यण्ङ्वरत्वग्श्वय गुणा क्राणमादयः। 


चचाराव्याहतगतिरकिषु पवनो यथा ॥ १९॥ 
पदार्थ एिद्वर्यं  एेश्वर्यलाई र अन्याहतगतिः  निबधि गति 
यत्र  जहाँ योगेरवरत्वं  योगसिद्धि प्राप्त भएका अर्जुनले 
अणिमाद्यः  अणिमा आदि गरेका लोकेषु  संसारमा 
गुणाः  गुणहरू छन्, त्यस्तो पवनः यथा  वायु यै चचार  विचरण गर्न लागे 





ताक्यार्थ योगसिद्धि प्राप्त गरेका अर्जुनलाई अणिमा आदि गरिएका सबे सिद्धि प्राप्त थिए। 
त्यसैले उनले वायुले ४ निर्बाधिरूपमा संसारको विचरण गर्न लागे । 


स्त्रीरत्नेरावृतः कीडन् रेवाम्भसि मदोत्कटः। 
वैजयन्तीं  । स्रजं   क रुरोध   र 
न्तीं खजं बिभ्रद् रुरोध सरितं भुजेः ॥ २०॥ 


पढार्थ    मदले उन्मत्त क्रीडन्  क्रीडा गर्दै 

एक समय भएका अर्जुनले भुजेः  आप्ना एक हजार 
वैजयन्तीं  वैजयन्ती स््ररत्नैः  सुन्दरी स्त्रीहरुद्रारा हातहरूले 

खजं  माला आवृतः  घेरिएर सरितं  नर्मदा नदीको जललाई 
बिभ्रत्  धारण गरेर रेवाम्भसि  नर्मदाको जलमा रुरोध  रोकिदिए 





ताक्यार्थ एक पटक गलामा वेजयन्ती माला धारण गरेका अर्जुन सुन्दरी स्त्रीहरूसंग नर्मदाको 
जलमा क्रीडा गर्दै थिए। त्यसै वेला मदले उन्मत्त ती अर्जुनले आपना हजार हातहरूले नर्मदाको 
जललाई रोकिदिए। 


विप्लावितं स्वशिबिरं प्रतिसख्रोतःसरिज्जटेः। 
नामृष्यत् तस्य तद्वीयं वीरमानी दशाननः ॥ २९॥ 


पदार्थ विप्लावितं  इबाएको देखेर तस्य  ती अर्जुनको 
सरिज्जठेः  नर्मदाको जलद्रारा वीरमानी  आफूलाई महावीर तद्वीर्यं  त्यो पराक्रमलाई 
प्रतिस्रोतः  अनेक प्रवाहले सम्ख्ने न अमृष्यत्  सहन सकेन 
स्वशिबिरं  आफ्नो शिबिर दश्चाननः  दशमुखे रावणले 





ताक्यार्थ अर्जुनद्रारा रोकिएको नर्मदाको जलप्रवाहले रावणको शिबिरलाई डबाउन लाग्यो । 
त्यो देखेर रिसाएको रावणले अर्जुनको त्यस किसिमको पराक्रमलाई सहन गर्न सकेन । 


रामालन्द्री टीका 


२३९५ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 


गृहीतो रीलया स्त्रीणां समक्षं कृतकिल्विषः। 
माहिष्मत्यां सन्निरुद्धो मुक्तो येन कपियंथा ॥ २२॥ 


पदार्थ ठीट्या  ख्यालख्यालमै सन्निरुद्धः  ुनिए पछि 
स्त्रीणां  स्त्रीहरूको गृहीतः  अर्जुनद्रारा समातियो येन  जुन अर्जुनद्रारा पुलस्त्य 
समक्षं  अगाडि र ऋषिको आज्ञाले 

कृतकिल्बिषः  अपराध गर्ने माहिष्मत्यां  माहिष्मती पुरीमा मुक्तः  छोडियो 

त्यो रावण कपिः यथा  बाँदर ठै 





वाक्यार्थ आफ्नो शिबिर इडव्न लागेको देखेर रिसाएको रावण सहप्रबाहु अर्जुन भएको ठाँमा 
गएर स्त्रीहरूका अगाडि उनको बेद्ज्जत गर्न लाग्यो । स्त्रीहरूको अगाडि अपराध गर्न रावणलाई 
अर्जुनले पनि ख्यालख्याल्मँ पक्डिएर माहिष्मती पुरीमा लगी बाँदरलाई थुने मँ थुनिदिए र पचि 
पुलस्त्य ऋषिको आज्ञाले छोडिदिए। 

स एकदा तु मृगयां विचरन् विजने वने । 


यदुच्छयाश्रमपदं जमदग्नेरुपाविशत् ॥ २३॥ 





पढार्थ विजने  निर्जन जमदग्नेः  जमदग्नि ऋषिको 
सः तु  तिनै अर्जुन वने  जङ्गलमा आश्रमपदं  आश्रममा 

एकदा  एकपटक विचरन्  घुम्दै जांदा उपाविशत्  पुगे 

मृगयां  सिकारका निम्ति यट्च्छया  संयोगवश 


ताक्यार्थ एक सयम राजा अर्जुन सिकारका निम्ति निर्जन जङ्गलमा घुम्दै जाँदा संयोगवश 
जमदग्नि ऋषिको आश्वरममा पुगे। 


तस्मे स नरदेवाय मुनिरहंणमाहरत्। 
ससेन्यामात्यवाहाय हविष्मत्या तपोधनः ॥ २४॥ 


पदार्थ द्रव्य दिने कामधेनु गाईको तस्मे  ती आश्रममा आएका 
र नः 
तपोधनः  तपस्वी प्रभावले नरदेवाय  राजा अर्जुनलाई 


सः मुनिः  ती मुनि जमदग्निले ससेन्यामात्यवाहाय  सेना, अर्हणं  ठुलो सत्कार 
हविष्मत्या  यज्ञमा हवनीय मन्त्री र वाहनले सहित भएका आहरत्  गरे 

ताक्यार्थ तपस्वी जमदग्नि ऋषिको आश्रममा कामधेनु गाई धथिदन्। उनै कामधेनुको प्रभावले 
जमदग्नि ऋषिले सेना, मन्त्री र वाहनले सहित भएका राजा अर्जुनको ठुलो सत्कार गररे। 


स वीरस्तत्र तद् दुष्ट्वा आत्मेश्वयौतिश्ायनम् । 





रालालन्द्री टीका 


२२९६ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 


तन्नाद्रियताग्निहोन्रयां साभिलाषः सहैहयः ॥ २५॥ 


पदार्थ तत्  जमदग्निको त्यो अग्निहोत्रयां  अग्निहोत्र याग 
सः हैहयः वीरः  ती हैहयवंशी पिश्वर्यलाई गर्न सहयोगी कामधेनु प्राप्त 
वीर राजा अर्जुनले दष्ट्वा  देखेर गर्न 

तत्र  त्यहाँ तत्  ऋषिको त्यो एेश्वर्यलाई साभिलाषः  इच्छुक भए 
आत्मेश्वयौतिशायनम्  आपनो न आद्रियत  सहन सकेनन् 

एेश्वर्यभन्दा ठुलो सः  उनी 





ताक्यार्थ ती वीर हैहयवंशी राजा अर्जुनले जमदग्नि ऋषिलाई आफूभन्दा धरे एेश्वर्यशाली देखेर 
त्यो एेश्वर्यलाई सहन सकेनन् र कामधेनु गाई प्राप्त गर्ने इच्छा गरे । 


हविधांनीमृषेदंपान्नरान् हतुंमचोदयत्। 
ते च माहिष्मतीं निन्युः सवत्सां कन्दतीं बलात् ॥ २६॥ 


पदार्थ नरान्  आपफना मानिसहरूलाई कराइरहेकी कामधेनुलाई 
दपांत्  घमन्डका कारण अचोदयत्  आज्ञा दिए बलात्  बलपूर्वक 
ऋषेः  जमदग्नि ऋषिकी ते च  तिनीहरूले पनि माहिष्मतीं  माहिष्मती नगरीमा 


हविधांनीं  यज्ञमा हवनीय द्रव्यसवत्सां  बाच्छाले सहित निन्युः  लगे 
दिने कामधेनुलाई भएकी 
हौम्  हरण गर्न राजाले करन्दतीं  दुःखित भई 
ताक्यार्थ रेश्वर्यको घमन्डले मात्तिएका राजा अर्जुनले आपफ्ना सेवकहरूलाई ऋषिकी कामधेनु 
गाई हरण गर्ने आज्ञा दिए। आनज्ञाअनुसार सेवकहरूले बाच्छोले सहित भएकी दुःखित भएर 
कराद्रहेकी कामधेनुलाई माहिष्मती नगरीमा लगे । 

अथ राजनि नियते राम आभ्रम आगतः। 


श्रुत्वा तत् तस्य दौरात्म्यं चुकरोधाहिरिवाहतः ॥ २७॥ 








पदार्थ आश्रमे  आश्चममा श्रुत्वा  सुनेर 

अथ  त्यसपच्छि आगतः  आदइपुग्नुभयो र आहतः  चोट लागेको 
राजनि  राजा तस्य  ती राजाका अहिः इव  सर्प छै 

नियोते  गइसकेपचि तत्  त्यस किसिमको चुक्रोध  ज्यादै रिसाउनुभयो 
रामः  परशुराम दौरात्म्यं  दुष्टतालाई 


ताक्यार्थ राजा हिडिसकेपचछ्छि परशुराम आश्वममा आद्पुग्नुभयो र राजाको दुष्टतालाई सुनेर चोट 
लागेको सर्पं ४ ज्यादे रिसाउनुभयो । 


घोरमादाय परञुं सतूणं चमं कामुंकम् । 


रालालन्द्री टीका 


२३२९७ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 


अन्वधावत दुघंषां मृगेन्द्र इव यूथपम् ॥ २८॥ 





पदर्थ सतूणं  गोक्रोसहित यूथपम् इव  हात्तीको पचि 
त्यसपछि उनी कामुंकम्  धनु लागे कै 

घोरं  भयङ्कर आदाय  लिएर अन्वधावत  राजाको पचि 
परञ्च  बन्वरो दुष  कसैदेखि नडराउने दौडिनुभयो 

चमं  ढाल र मृगेन्द्रः  सिंह 


ताक्यार्थ त्यसपछि अत्यन्त रिसाएका परशुराम भयडूर बन्वरो, ढाल र टोक्रोसहित धनु लिएर 
कसैदेखि नडराउने सिंह हात्तीको पछि लागे ४ैँ राजाको पचि दौडिनुभयो । 


तमापतन्तं भृगुवयंमोजसा धलुध॑रं बाणपरर्वधायुधम् । 
एेणेयचमांम्बरमकधाममियुंतं जटामिदंदुशे पुरी विदान् ॥ २९॥ 


पढार्थ जस्ता भृगुवयंम्  भृगुवंशीहरूमा 
राजा अर्जुनले जटाभिः  जटाले श्रेष्ठ परशुरामलाई 
बाणपरर्वधायुधम्  बाण र॒ युतं  युक्त भएका पुरीं  आफ्नो माहिष्मती पुरीमा 
बन्चरोरूपी अस्त्र लिएका ओजसा  वेगले विन्  प्रवेश गरिरहेको 
एेणेयचमामम्बरं  मृगचर्मको आपतन्तं  आदे गरेका  ददुशे  देखे 

वस्त्र धारण गरेका धनुधंरं  धनुर्धारी 

अकघामभिः  सूर्यको किरण तं ती 





वाक्यार्थ राजा अर्जुनले हातमा बाण र बन्वरो लिएका मृगचर्म धारण गरेका र सूर्यका 
किरणजस्ता जटाले युक्त भएका धनुर्धरी परशुराम वेगले आफ्नै नगरत्फ आदे गरेको देखे । 


अचोदयद्धस्तिरथारवपत्तिभिगंदासिबाणष्टिदातघ्निराक्तिभिः। 
अक्षोहिणीः सप्तदश्ातिभीषणास्ता राम एको भगवानसूदयत् ॥ २० ॥ 





पदढार्थ शतघ्नी र शक्ति आदि अस्त्रले पठाए तर 

सहस्रबाहु अर्जुनले युक्त भगवान्  बलशाली 
हस्तिरथार्वपत्तिभिः  हात्ती, रथअतिभीषणाः  अत्यन्त भयङ्र रामः  परशुराम 

र घोडामा सवार तथा पैदल सप्तदश  सत्र एकः  एक्लैले 

हिंडने अक्षोहिणीः  अक्षौहिणी ताः  ती सबै सेनालाई 
गदासिबाणष्टंशतघ्निराक्तिभिः  सेनालाई असूदयत्  नष्ट गरिदिनुभयो 
गदा, तरबार, बाण, ऋष्टि, अचोदयत्  परशुरामलाई रोक्न 


ताक्यार्थ सहस्रबाह अर्जुनले गदा, बाण, तरार, ऋष्टि, शतघ्नी र शक्ति आदि अस्त्रले युक्त 


रामालन्द्री टीका 


२३९८ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 


हात्ती, रथ र घोडामा सवार तथा पैदल सत्र अक्षौहिणी सेना परशुरामलाई रोक्न पठाए। तर 
परशुराम एक्लैले ती सबे सेनालाई नष्ट गरिदिनुभयो । 


न    ज,     निटौजा 
यतो यतोऽसो प्रहरत् पर्वधो मनोऽनिठोजाः परचक्रसूदनः । 
ततरततस्ठिन्नमभुजोरुकन्धरा निपेतुरु्व्यां हतसूतवाहनाः ॥ ३९॥ 


पदढार्थ यतः यतः  जहाँ जहाँ वीरहरू 

मनोऽनिलोजाः  मन र वायुको परङ्वधः  बन्वरो हतसूतवाहनाः  मारिएका 
जस्तो तीव्र गति भएका प्रहरत्  प्रहार गर्नुभयो वाहनसहितका सारथि 
परचक्रसूदनः  शत्रुसेनालाई ततः ततः  त्यहां त्यहां उन्यां  पृथिवीमा 

नष्ट गर्ने छिन्नभुजोरुकन्धरा  हात, निपेतुः  लडन थाले 
असो  यी परशुरामले कम्मर, कंध आदि काटिएका 





ताक्यार्थ मन र वायुको जस्तो तीत्र गति भएका अनि शत्रुसेनालाई नष्ट गर्ने परशुरामले 
बन्वरोले जहाँ जहाँ प्रहार गर्नुभयो त्यहं त्यहां हात, कम्मर, कंध आदि काटिई मारिएका वीरहरू 
आफ्ना सारथि र वाहनका साथ पृथिवीमा लडन थाले। 


दुष्ट्वा स्वसेन्यं रुधिरोघकदैमे रणाजिरे रामकुढारसायकेः । 
विवृक्णवमैध्वजचापविग्रहं निपातितं हैहय आपतद् रुषा ॥ ३२॥ 


पढार्थ स्वसेन्यं  आपनो सेना ।   हिहयवंशीय सहस्रार्जुन 
रामकुठारसायकैः  परशुरामका रुधिरोघकदैमे  रगतको भेलले रुषा  क्रोधले 

बन्वरो र बाणहरूको प्रहारले मुच्िएर हिलो भएको आपतत्  परशुराममाथि 
विवृक्णवमंघ्वजचापविग्रहं  रणाजिरे  रणभूमिमा जाइलागे 

ढाल, ध्वजा, बाण र शरीर निपातितं  ढालिदरहेको 

काटिएका दुष्ट्वा  देखेर 





ताक्यार्थ परशुरामको बन्वरो र बाणको प्रहारले ढाल, ध्वजा, बाण र शरीर काटिएका आप्ना 
सेनाहरू रगतले मुचिएर हिलो भएको रणभूमिमा ढालिदरहेका देखेर अत्यन्त रिसाएका सहस्रार्जुन 
आफ परशुराममाथि जादइलागे । 


अथासुनः पञ्चदतेषु बाहुमिधंनुःु बाणान् युगपत् स सन्दे । 
रामाय रामोऽस्त्रभृतां समग्रणीस्तान्येकघन्वेषुभिराच्छिनत् समम् ॥ ३३॥ 


पढार्थ असनः  सहस्रार्जुनले घनुःषु  धनुहरूमा 
अथ  त्यसपछि बाहुभिः  हातहरूले युगपत्  एकै पटक 
सःती पञ्चरातेषु  पांचसय बाणान्  बाणहरू 


रामालन्द्री टीका 


३३२९ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 
रामाय  परशुराममाथि प्रहार समग्रणीः  सर्वश्रेष्ठ तानि  अर्जुनका ती सबै 
गर्न रामः  परशुरामले बाणलाई 
क एकधन्वेषुमि   
सन्दधे  चढाए न्वेषुभिः  एडटै धनुको समम्  एकै साथ 
अस्त्रभृतां  अस्त्रधारीहरूमा बाणले आच्छिनत्  काटिदिनुभयो 





ताक्यार्थ त्यसपछि सहस्रबाह अर्जुनले परशुराममाथि प्रहार गर्नका लागि पाँंचसय ओट धनुमा 
बाण चदढाए तर अस्त्रधारीहरूमा सर्वश्रेष्ठ परशुरामले एडटै बाणको प्रहारले अर्जुनका ती सबै 
बाणलाई काटिदिनुभयो । 


पुनः स्वहस्तेरचलान्मृघेऽङ्प्रिपानुल्क्षप्य वेगादभिधावतो युधि । 
भुजान् कुठारेण कठोरनेमिना चिच्छेद रामः प्रसभं त्वहेरिव ॥ ३४॥ 





पढार्थ उत्क्षिप्य  उखेलेर फाल्दै कठोरनेमिना  तिखो धार 
पुनः  फेरि राजा अर्जुनले वेगात्  ठुलो वेगले भएको 

मृधे  युद्धभूमिमा युधि  युद्धमा कुटारेण  बञ्चरोले 
स्वहस्तैः  आपना हातहरूले अभिधावतः  जाइलाग्ने अर्जुनका। अहेः इव  सर्पलाई काटे डँ 
अचलान्  टुलादठुला दुङ्गा र॒ भुजान्  हातहरूलाई प्रसभं  र्तिका साथ 
अङ्घधरिपान्  वृक्षहरू रामः  परशुरामले चिच्छेद  काटिदिनुभयो 


वाक्यार्थ राजा अर्जुन आफना बलिया हातहरूले ठुलादुला दुङ्गा र तथा वृक्षहरू उखेलेर फाल्दै 
फेरि परशुराममाथि जाइलागे । परशुरामले पनि आफ्नो धारिलो बन्वराको प्रहारले उनका हातलाई 
सर्पं काटे ४ फुर्तिका साथ काटिदिनुभयो । 


कृत्तबाहोः शिरस्तस्य गिरेः शङ्गमिवाहरत्। 
हते पितरि तत्पुत्रा अयुतं दुद्रबुभंयात् ॥ ३५॥ 





पदढार्थ राञ्वम् इव  चुचुरो जस्तो अयुतं  दशहजार 

परशुरामले शिरः  टाउको तत्पुत्राः  ती अर्जुनका पूत्रहरू 
कृत्तबाहोः  हात काटिएका अहरत्  काटिदिनुभयो भयात्  डराएर 

तस्य  ती राजा अर्जुनको पितरि  बाबु दुद्रुवुः  भागे 

गिरेः  पर्वतको हते  मरेपच्ि 


ताक्यार्थ परथुरामले राजा अर्जुनको हात काटेपक्ि पर्वतको चुचुरोजस्तो शिर पनि 
काटिदिनुभयो । बाबु मरेपच्छि डराएका उनका दशहजार छोराहरू उराएर भागे । 


अग्निहोत्रीमुपावत्यं   
अग्निहोत्रीमुपावत्यं सवत्सां परवीरहा । 
समुपेत्याश्रमं पित्रे परिक्छिष्टां समप॑यत् ॥ २६॥ 
पदार्थ परिक्लिष्टां  अत्यन्त दुःखी भएकी 


रालालन्द्री टीका 


नवम स्कन्ध 


सवत्सां  बाच्छोसहित 
अग्निहोत्री  कामधेनुलाई 
उपावत्यं  फर्कएर 


श्रीमद्भागवत 


परवीरहा  शत्रुका वीरहरूको 
नाश गर्ने परशुरामले 
आश्रमं  आश्रममा 


२३२० 


अध्याय १५ 


समुपेत्य  पुगी 
पित्रे  पिता जमदग्निलाई 
समपंयत्  समर्पण गर्नुभयो 


ताक्यार्थ वीर परशुरामले अत्यन्त दुःखी भएकी कामधेनुलाई बाच्छोसहित फकणिरि आश्रममा 
लगी पितालाई समर्पण गर्नुभयो । 

स्वकमं तत्कृतं रामः पित्र भ्रातृभ्य प्व च। 

वणंयामास तच्छुत्वा जमद्ग्निरभाषत ॥ ३७ ॥ 
स्वकमं  आपफूले गरेको काम 
पित्रे  बाबु जमदग्नि र 
तत्कृतं  ती राजा अर्जुनले भ्रातृभ्यः एव च  दाजुहरूलाई जमदग्निः  जमदग्निले 
गरेको र पनि अभाषत  यसो भने 


ताक्यार्थ परशुरामले अर्जुनले गरेका र आफूले गरेका सम्पूर्ण कार्य बाबु र दाजुहरूलाई 
सुनाउनुभयो । त्यो सुनेर जमदग्नि यसप्रकार भन्न लागे । 


राम राम महाबाहो भवान् पापमकारषीत् । 
अवधीन्नरदेवं यत् सर्वदेवमयं वृथा ॥ ३८ ॥ 


वणंयामास  सुनाउनुभयो 
तत् श्रुत्वा  त्यो सुनेर 


पदढार्थ 
रामः  परशुरामले 








पदार्थ पापं  ठुलो अपराध नरदेवं  राजालाई 
महाबाहो  हे महापराक्रमी अकारषीत्  गय्यौ वृथा  व्यर्थमा 
राम राम  राम यत्  किनभने तिमीले अवधीत्  माय्यौ 
भवान्  तिमीले सर्वदेवमयं  सम्पूर्ण देवस्वरूप 


ताक्यार्थ हि महापराक्रमी राम ! व्यर्थमा सर्वदेवस्वरूप राजालाई मारेर तिमीले ठलो अपराध 
गय्यो । 


वयं हि बाह्यणास्तात क्षमयाहणतां गताः। 
यया लोकरुरुदंवः पारमेष्ट्यमगात् पदम् ॥ ३९॥ 





पदार्थ क्षमया  क्षमाको प्रभावले  गुर 

तात  हे प्रिय पुत्र अहंणतां  पूज्यतामा देवः  ब्रह्माजीले 

हि  निश्चय नै गताः  पुगेका हँ पारमेष्ट्यं पदम्  ब्रह्मपद 
वयं  हामी यया  जुन क्षमाकै कारणले अगात्  प्राप्त गर्नुभएको हो 
बराह्मणाः  ब्राह्मणहरू लोकगुरुः  सम्पूर्ण लोकका 


ताक्यार्थ हे प्रिय पुत्र! हामी ब्राह्मणहरू क्षमाको प्रभावले पूज्य भएका हौँ। क्षमाके कारण 
सम्पूर्ण लोकका गुरं ब्रह्माजीले ब्रह्मपद प्राप्त गर्नुभएको हो । 


रामालन्द्री टीका 


३२३१ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 
क्षमया रोचते रक्ष्मीरबाह्मी सोरी यथा प्रभा । 
क्षमिणामाशु भगवांस्तुष्यते हरिरीश्वर  ॥ ० ॥ 

पदढार्थ प्रभा  कान्ति भगवान्  भगवान् 

क्षमया  क्षमाको प्रभावले नै यथा  जसरी हरिः  श्रीहरि 

ब्राह्मी  ब्राह्मणहरूको रोचते  चम्किन्छ आश्यु  चांडे नै 

लक्ष्मीः  शोभा क्षमिणां  क्षमावानहरूमाथि नै तुष्यते  प्रसनन हुनुहुन्छ 

सोरी  सूर्यको ईङवरः  सर्वशक्तिमान् 





ताक्यार्थ क्षमाको प्रभावले नै ब्राह्मणहरूको शोभा सूर्यको कान्ति जसरी चम्किरहन्छ । क्षमावान् 
माथि ने सर्वशक्तिमान् भगवान् श्रीहरि सदा प्रसन्न हुनुहुन्छ । 


वितरण बदला लिने या प्रतीकार गर्न शक्ति हदाहदे पनि त्यसलाई सहनुलाई क्षमा भनिन्छ। 
धर्मका दश लक्षणहरूमध्ये क्षमालाई पनि एउटा मानिएको छ । आत्मजिज्ञासुहरूको जीवनमा क्षमा 
हने पर्दछछ । क्षमाले मनुष्यलाई शत्रुसंग बदला लिने या उसलाई दुःख दिने दुरभावनाबाट बचा । 
धेरेजसो मानिसहरू कसैको सानो गल्तीमा पनि क्रुद्ध भई त्यसको बदला लिन चाहन्छन्। 
शत्रुताविना बदला लिनु सम्भव छैन। कसैलाई शत्रु बनाउनु भनेको व्यावहारिक र आध्यात्मिक 
दुबे दृष्टिले घातक कुरा हो। बरू कसैको गल्तीलाई क्षमा गरिदिने बित्तिकै मानिस स्वतः प्रसन्न 
बनिरहन सक्छ । क्षमारूपी गुण ठुला सन्तहरूको जीवनमा प्रशस्त देख्न पाडइन्छ । गौतम बुद्ध 
आदिले आपफूलाई गाली गर्ने या पिट्न समेत जादलाग्ने व्यक्तिहरूलाई क्षमा दिई उनीहरूको हृदय 
परिवर्तन गराएर आप्नै शिष्य बनाएको पाइन्छ । जसको हातमा क्षमारूपी शस्त्र छ, त्यसलाई 
दुर्जनले पनि केही बिगार्ज सक्दैन किनभने सुकेको घास नभएको ठम परेको आगो आफ निभेर 
जान्छ। शत्रुलाई मारेर शत्रुता मेटाउन सकिन्न, बरु क्षमाद्रारा ऊभित्रको शत्रुभावलाई पनि 
मित्रतामा परिणत गर्न सकिन्छ । त्यसकारण क्षमाधर्म महत्वपूर्णं भएको उपदेश यहाँ दिदरएको छ । 


राज्ञो मूधोभिषिक्तस्य वधो बह्मवधाद् गुरुः । 
तीथंसंसेवया चांहो जद्यङ्गाच्युतचेतनः ॥ ४१॥ 


पदार्थ वधः  वध तीथंसंसेवया च  पवित्र 
अङ्ग  हे प्रिय पुत्र ब्रह्मवधात्  ब्रह्महत्याभन्दा पनि तीर्थहरूको दर्शन र सेवनद्रारा 


मूघोभिषिक्तस्य  राज्याभिषेक 
गरिएका 
राज्ञः  राजाको 


गुरुः  इलो छ अतः तिमी 
अच्युतचेतनः  भगवान् 
अच्युतमा मन लगाई 





अंहः  आपले गरेको पापलाई 
जहि  नष्ट गर पखाल 


ताक्यार्थ हे पुत्र परशुराम ! राज्याभिषेक गरिएका राजाको वध ब्रह्महत्याभन्दा पनि दलो 
अपराध हो। अतः तिमीले भगवान् अच्युतमा मन लगाई पवित्र वीर्थहरूको दर्शन र सेवनद्रारा 
आफूले गरेको त्यो पाप नष्ट गर। 


रामालन्द्री टीका 


२३२९ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां नवमस्कन्धे पञ्चदशोऽध्यायः ॥ १५॥ 


रामालन्द्री टीका 


२३२ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 


अथ षोडसो घ्याय 
अथ ल्यययः 
परशुरामबाट क्षत्रिय वंशको विनाश र विश्वामित्रको वंशवर्णन 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
पित्रोपशिक्षितो रामस्तथेति कुरुनन्दन । 
संवत्सरं तीथंयात्रां चरित्वाश्रममावजत् ॥ १॥ 


पदार्थ लागि आज्ञा दिदरएका संवत्सरं  एक वर्षसम्म 
कुरुनन्दन  हे कुरुवंशी रामः  परशुराम तीथंयात्रां  तीर्थयात्रा 
परीक्षित् तथा इति  जो आज्ञा भन्दै चरित्वा  गरेर 


पित्रोपरिक्षितः  पिता 
जमदग्निद्रारा वीर्थ जानको 


पिताको आज्ञालाई स्वीकार 
गरेर 


आश्रमम्  आपने आश्चममा 





आव्रजत्  फर्किनुभयो 


ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! यसरी पिता जमदगिनद्रारा आज्ञा दिद्एपच्छि पिताको आज्ञालाई 
स्वीकार गरेर परशुरामले एक वर्षसम्म वीर्थाटन गर्नुभयो र त्यसपच्ि उहाँ फेरि आफ्नै आश्चरममा 
फर्किनुभयो । 


कदाचिद् रेणुका याता गङ्गायां पद्ममालिनम् । 
गन्धवंराजं कीडन्तमप्सरोभिरपश्यत ॥ २॥ 





पदार्थ  फूलका माला लगाएका 
कदाचित्  कुनै समयमा अप्सरोभिः  अप्सराहरूको गन्धवंराजं  गन्धर्वराज 
गङ्गायां  गङ्गामा साथमा चित्ररथलाई 

याता  पानी लिन गएकी करीडन्तम्  खेल्दै गरेका अपरयत  देखिन् 
रेणुका  परशुरामकी आमा पदूममालिनम्  कमलको 


ताक्यार्थ कुनै समयमा परशुरामकी माता रेणुका गङ्गामा पानी लिन गएकी थन् । त्यसै वेला 
उनले अप्सराहरूसंग विहार गर्दै गरेका कमलको परूलको माला लगाएका गन्धर्वराज चित्ररथलाई 
देखिन्। 

विलोकयन्ती कीडन्तमुदकार्थं नदी गता । 

होमवेलां न सस्मार किञ्चिच्चित्ररथस्पृहा ॥ ३॥ 


क्रीडन्तं  विहार गरिरहेका 
चित्ररथलाई 


पदार्थ नदीं  गङ्गामा 
उदकार्थं  पानी लिनको लागि गता  गएकी रेणुकाले 


रामालन्द्री टीका 


नवम् स्कन्ध 
विलोकयन्ती  र्द 
किञ्चित्  केटी 


चित्ररथस्पृहा  सुन्दर 


श्रीमद्भागवत 


चित्ररथतिर आकृष्ट भएकी 


उनले 


क  
होमवेलां  हवन गर्ने समय 


२३२२४ 


अध्याय १६ 


न सस्मार  सम्िनिन् 


ताक्यार्थ पानी लिन गङ्गामा गएकी रेणुकाले अप्सराहरूसंग विहार गरिरहेका चित्ररथलाई देखेर 
उनीप्रति आकृष्ट हुनाले हवन गर्ने समय भएको पनि सम्खिनिन्। 


कालात्ययं तं विलोक्य मुनेः शापविशङ्किता । 


आगत्य कलां तस्थो पुरोधाय कृताञ्जलिः ॥ ४॥ 


पदार्थ 

तं  त्यस्तो 

कालात्ययं  हवन गर्ने समय 
बितेको कुरा 

विलोक्य  बुर 


मुनेः  महर्षि जमदग्निको 
रापविराङ्किता  श्रापबाट 

डराएकी रेणुका 

आगत्य  आश्रममा आएर 
कटां  पानीको कलश 





पुरोधाय  महर्षिको अगाडि 
राखेर 

कृताञ्जलिः  हात जोड्दै 
तस्थो  उभिइन् 


ताक्यार्थ हवनकाल बितेको कुरा थाहा पाएर महर्षिं जमदग्निको श्रापबाट डराङँदे रेणुका 
आश्रममा आइन् र पानीको कलश महर्णिको अगाडि राखेर हात जोडी उभिदन्। 


व्यभिचारं मुनिज्ञांत्वा पत्न्याः प्रकुपितो ऽ बवीत्। 
घ्नतैनां पुत्रकाः पापामित्युक्तास्ते न चक्रिरे ॥ ५॥ 


पदढार्थ 

मुनिः  महर्षिं जमदग्निले 
पत्न्याः  पत्नी रेणुकाको 
व्यभिचारं  व्यभिचार 


प्रकुपितः  अत्यन्त क्रोधित हदि 
अबवीत्  छोराहरूलाई भने 
पुत्रकाः  हे पुत्रहरू 

पापाम्  परपुरुषमा चित्त दिने 


चित्ररथविषयक अनुरागलाई पापी 


ज्ञात्वा  योगबलले बुरेर 


एनां  यो रेणुकालाई 





घ्नत इति  मार भनेर 
उक्ताः  आज्ञा दिदएका 

ते  ती पुत्रहरूले 

न चक्रिरे  त्यो काम गरेनन् 
आमालाई मारेनन् 


ताक्यार्थ त्यसपछि महर्षि जमदग्निले आफ्नो योगबलद्रारा रेणुकाको त्यो व्यभिचारलाई बुफे र 
उनी अत्यन्त क्रोधित भए । त्यसपचछ्छि पुत्रहरूलाई हे पुत्रहरू ! यो पापिनीलाई मार भनेर आज्ञा 


दिए, तर पत्रहरूले मानेनन्। 


रामः सञ्चोदितः पित्रा भ्रातृन् मात्रा सहावधीत् । 
प्रभावज्ञो मुनेः सम्यक् समाधेस्तपसख्व सः ॥ ६॥ 
सञ्चोदितः  आमासहित अरू दिद्एका 


पदार्थ 
पित्रा  पिता जमदग्निद्रारा 


दाजुहरूलाई मारन आज्ञा 


मुनेः  महर्षि जमदग्निको 


रामालन्द्री टीका 


२३२५ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 
समाधेः  समाधि र प्रभावज्ञः  प्रभावलाई बुरे भ्रातृन्  आप्ना दाजुहरूलाई 
तपसः च  तपस्याको पनि सः रामः  ती परशुरामले पनि 

सम्यक्  राम्रोसंग मात्रा सह  आमासहित अवधीत्  मार्नुभयो 


तवाक्यार्थ यसरी अरू दछोराहरूले आफ्नो आज्ञा नमानेपचछि जमदग्निलिे कान्छा छोरा 
परशुरामलाई आपफ्ना दाजुहरूसहित आमालाई पनि मारने आज्ञा दिए । आफ्ना पिताजीको समाधि र 
तपस्याको प्रभावलाई राम्रोसँग बुरेका परशुरामले आमासहित दाजुहरूलाई पनि मार्नुभयो । 


४१ 
वरेणच्छन्दयामास प्रीतः सत्यवतीसुतः । 
 भ, जीवितं ल    भ 
वव्रे हतानां रामोऽपि जीवितं चास्मृतिं वधे ॥ ७॥ 





पदार्थ इच्छाअनुसार वर मागन वधे  मृत्युको विषयमा 

प्रीतः  प्रसननन भएका छन्दयामास  प्रेरित गरे अस्मृतिं च  सम्ख्ना नरहने 
सत्यवतीसुतः  सत्यवतीका पुदत्ररामः अपि  परशुरामले पनि कुरा पनि 

जमदग्निले हतानां  मरेकाहरूको वव्रे  वरको रूपमा माग्नुभयो 
वरेण  परशुरामलाई जीवितं  पुनर्जीवन र 


ताक्यार्थ छोराको कामले अत्यन्त प्रसन्न भएका सत्यवतीका पुत्र जमदग्निले पुत्र परशुरामलाई 
इच्छाअनुसार वर मागन प्रेरित गरे। परशुरामले पनि मरेका आमासहित दाजुहरूको पुनर्जावन र 
मृत्युको विषयमा उनीहरूलाई सम्खना नरहोस् भनी वर माग्नुभयो । 


उत्तस्थुस्ते कुशलिनो निद्रापाय इवाञ्जसा । 
पितुरविहंस्तपोवीर्यं रामश्चके सुहदधम् ॥ ८ ॥ 





पदढार्थ उत्तस्थुः  उठे सुहृदम्  आमा र दाजुहरूको 
ते  ती दाजुहरू र आमा पनि रामः  परशुरामले वध 

कुशलिनः  सकुशल भएर पितुः  पिताजीको चके  गर्नुभएको थियो 
अञ्जसा  अनायास नै तपोवीर्यं  तपस्याको प्रभावलाई 

निद्रापाये इव  निद्रा हटे ॐ गरी विद्वान्  बुफेको हुनाले नै 


ताक्यार्थ जमदग्निले वर दिने बित्तिकै आमासहित ती दाजुहरू निद्राबाट व्ये ४ गरी सकुशल 
भएर उठे । परशुरामले पिताजीको तपस्याको प्रभावलाई राम्रोसंग बुखेर नै आमा र दाजुहरूको वध 
गर्नुभएको थियो । 


येऽजुनस्य सुता राजन् स्मरन्तः स्वपितुवंधम् । 


न न  


रामवीयंपराभूता लेभिरे शमं न क्वचित् ॥ ९॥ 
पदढार्थ राजन्  हे राजा परीक्षित् रामवीय॑पराभूता   परशुरामको 


रामालन्द्री टीका 


२२२६ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 
पराक्रमबाट हार खाएका तिनीहरूले क्वचित्  कटहिल्यै पनि 
येजो स्वपितुः  आफ्नो पिताको शमं  सुख 

असुनस्य  सहघ्रार्जुनका वधम्  मूत्युलाई न ठेभिरे  पाएनन् 

सुताः  छोराहरू थिए स्मरन्तः  सम्पदे 





ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित्! परशुरामका पराक्रमबाट हारेका सहस्रार्जुनका छोराहरूले 
परशुरामले आपना पितालाई मारेको स्थ सस्रे र त्यसले गर्दा उनीहरूले कहिल्यै सुख पाएनन्। 


एकदाश्रमतो रामे सभ्रातरि वनं गते । 
वैरं सिषाधयिषवो लब्धच्छिद्रा उपागमन् ॥ १० ॥ 





पदढार्थ   वनमा साध्न खोज्ने सहम्रार्जुनका 
एकदा  एक दिन गते  गएको वेलामा छो राहरू 

सभ्रातरि  दाजुहरूले सहित वेरं  आपनो बाबुको मृत्युको छब्धच्छिद्राः  जमदग्नि एक्लै 
रामे  परशुराम वेरभावलाई भएको मौका पारेर 

आश्रमतः  आश्रमनाट सिषाधयिषवः  प्रतिकारद्रारा उपागमन्  आश्रममा आणए 


ताक्यार्थ एक दिन सबे दाजुहरूसहित परशुराम वनमा गएको वेला बाबुको मृत्युको बदला 
लिन चाहने सहब्रार्जुनका छोराहरू जमदग्नि एक्लै भएका मौका पारेर आश्चरममा आए । 


ुष्ट्वाग्न्यागार आसीनमावेशितधियं मुनिम् । 
भगवत्युत्तमरोके जघ्लुस्ते पापनिर्चयाः ॥ १९॥ 


पढार्थ अग्न्यागारे  अग्निशालामा आवेशितधियं  चित्तवृत्ति 
पापनिर्चयाः  पाप गर्न आसीनम्  बसेका र लगाएका 

जमदग्निलाई मार्न निधो उत्तमरुलोके  पवित्रकीर्तिं मुनिम्  महर्षि जमदग्निलाई 
गरेका भएका दुष्ट्वा  देखेर 

ते  तिनीहरूले भगवति  भगवान्मा जघ्लुः  मारे 





ताक्यार्थ जमदग्निलाई मारने निश्चय गैर आएका ती पापीहरूले अग्निशालामा बसेर 
पवित्रकीर्तिं भगवानूमा चित्त लगाद्ररहेका महर्षिं जमदग्निलाई मारे । 


याच्यमानाः कृपणया राममात्रातिदारुणाः। 


प्रसह्य शिर उत्कृत्य निन्युस्ते क्षत्रबन्धवः ॥ १२॥ 


पदार्थ अतिदारुणाः  अति कठोर मन 
कृपणया  अत्यन्त दुःखी भएकी याच्यमानाः  मेरा पतिलाई भएका 
राममात्रा  परशुरामकी आमा नमार भनेर प्रार्थना गरिए पनि ते ती 


रालालन्द्री टीका 


२३२७ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 
क्षत्रबन्धवः  क्षत्रियाधमहरूले हिरः  जमदग्निको शिरलाई निन्युः  आफ्नै नगरतिर लगे 
प्रसह्य  जवर्जस्ती उत्कृत्य  शरीरबाट अलग्याएर 

ताक्यार्थ सहप्रार्जुनका ती छोराहरूले आप्ना पतिलाई मार्न लागेको देखेर अत्यन्त दुःखी 


भएकी परशुरामकी माता रेणुकाले नमार नमार भन्दै प्रार्थना गर्दा पनि अति कठोर मन भएका 
अधम क्षत्रियहरूले जवर्जस्ती जमदग्निको टाडको काटेर आफ्नै नगरतिर लिएर गए। 


रेणुका दुःखशोकातां निघ्नन्त्यात्मानमात्मना । 
    स न 
राम रामह तातात वचुक्रशन्वकः सती ॥ १२॥ 


पढार्थ आत्मानम्  आपन शिर र॒ तात  हि बाबु 
दुःखरोकातां  दुःख र शोकले छाती आदिमा एहि इति  चांडो आऊ भन्दै 
पीडित भएकी निघ्नन्ति  हिक उच्चकैः  उच्च स्वरले 


सती रेणुका  पतिव्रता रेणुकाले राम राम  हे परशुराम हे विचुक्रोश  रंदै चिच्याइन् 
आत्मना  आर्फैले परशुराम 
ताक्यार्थ दुःख र शोकले पीडित भएकी सती रेणुकाले आफ्नै हातले छाती र टाउकामा पिट्दै 
हे परशुराम ! हे बाबु ! तिमी चांँडो आऊ भन्दे दुलदटुलो स्वरले संदे चिच्याइन्। 





तदुपश्चुत्य दूरस्थो हा रामेत्यातंवत् स्वनम् । 
त्वरयाश्रममासाद्य ददुशे पितरं हतम् ॥ १४॥ 


पदार्थ भरिएको आवाजलाई हतम्  मेका 

दूरस्थः  टाढे रहेका परशुरामले उपश्रुत्य  सुनेर पितरं  पिता जमदग्निलाई 
तत्  त्यो त्वरया  चांडे नै ददुशे  देख्नुभयो 

हा राम इति  हे परशुराम यस्तो आश्रमम्  आश्रममा 

आतंवत्स्वनम्  पीडाले आसाद्य  आणएर 





ताक्यार्थ हे परशुराम ! भने पीडाले भरिएको आवाज टाढे रहेका परशुरामले सुन्नुभयो र उहाँ 
तुरुन्ते आश्वममा फरकिएर आर्ठ॑दा उहाँले पिता जमदग्निलाई मेको देख्नुभयो । 


९    अ  अ 
तदुदुःखरोषामषोतिंशोकवेगविमोहितः। 
हा तात साधो धमिंष्ठ त्यक्त्वास्मान् स्वगतो भवान् ॥ १५॥ 


विरप्येवं पितुर्देहं निधाय भ्रातृषु स्वयम् । 
प्रगृह्य परशं रामः क्षत्रान्ताय मनो दधे ॥ १६॥ 


खरोषामषातिंरोकवेग ् 


पदार्थ तदुदुःखरोषामषौतिंशोकवेग विमोहितः  त्यो दुःख, क्रोध, 


रामालन्द्री टीका 


२३२८ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 
असहिष्णुता, मानसिक पीडा र र  छाडर स्वयम्  आपफूले चाहं 
शोकको वेगले मोहित भएका स्वगंतः  स्वर्ग जानुभयो परशं  बन्वरो 

रामः  परशुरामले एवं  यसरी प्रगृह्य  लिएर 

हा तात  हे पिताजी विलप्य  विलाप गरेर क्षत्रान्ताय  सारा क्षत्रियको 
साधो  हे सज्जन पितुः  पिताजीको अन्त्य गर्नको लागि 

धर्मिष्ठ  हे धर्मका मर्मज्ञ देहं  शरीरलाई मनो दधे  निश्चय गर्नुभयो 
भवान्  हजुर भ्रातृषु  दाजुहरूमा 

अस्मान्  हामीहरूलाई निधाय  जिम्मा दिएर 





ताक्यार्थ त्यस वेला दुःख, क्रोध, असहिष्णुता, मानसिक पीडा र शोकको आवेगले मोहित 
भएका परशुरामले हे सज्जन ! हे धर्मका मर्मज्ञ पिताजी! हामीलाई छडेर हजुर किन स्वर्ग 
जानुभयो ? भनी विलाप गर्द हातले बन्वरो समातेर पिताको मृत शरीर दाजुहरूलाई जिम्मा लगाई 
सारा क्षत्रियको अन्त्य गर्ने निश्चय गर्नुभयो । 

गत्वा माहिष्मतीं रामो बह्यघ्नविहतभ्रियम् । 


  सषिमि दे राजन् मघ्ये भ.   
तेषां स शीषभिः राजन् म्य चक्र महयागारम् ॥ १७ ॥ 





पढार्थ नष्ट भएको रीषभिः  टाउकाहरूद्रारा 
राजन्  हे राजा परीक्षित् माहिष्मतीं  माहिष्मती पुरीमा मध्ये  नगरको बीचमा 
सः रामः  ती परशुरामले गत्वा  गएर महागिरिम्  ठलो पर्वत 
ब्रह्यघ्नविहतश्रियम्  ब्रह्मघाती तेषां  ती दुष्ट सहस्नार्जुनका चके  बनाइदिनुभयो 
क्षत्रियहरूको कारणले शोभा छोराहरूको 


ताक्यार्थ हे महाराज परीक्षित् ! त्यसपछि परशुरामले ब्रह्मघाती दुष्ट क्षत्रियहरूको संसर्गले 
शोभा नष्ट भएको त्यस माहिष्मती नगरमा गएर ती सहप्नार्जुनका छोराहरूलाई मार्नुभयो र नगरको 
बीचमा उनीहरूको टाउकाको लो पर्वत बनाद्दिनुभयो । 


तद्रक्तेन नदीं घोरामब्ह्यण्यभयावहाम् । 

हेतुं कृत्वा पितृवधं क्षत्रऽमङ्गरकारिणि ॥ १८ ॥ 
त्रिःसप्तकृत्वः पृथिवीं कृत्वा निशश्षत्रियां प्रभुः । 
समन्तपञ्चके चक्रे शोणितोदान् हृदान् नृप ॥ १९॥ 





पदढार्थ अब्रह्मण्यभयावहाम्  गरी 

नृप  हे राजा परीक्षित् ब्राह्मणद्रोहीहरूको लागि कषत्रे  पृथिवीका सारा 

प्रभुः  सामर्थ्यवान् परशुरामले डरलाग्दो र ्षत्रियहरू 

तद्रक्तेन  ती सहस्नार्जुनका घोराम्  अति भयानक अमङ्गलकारिणि  अमङ्गल गर्न 
छोराहरूको रगतले नदीं  नदी बगाइदिनुभयो त्यसै भएपछ्छि 


रामालन्द्री टीका 


३२३९ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 
पितृवधं  पिताजीको मृत्युलाई कृत्वा  बनाएर हृदान्  पोखरीहरू पांच 


हेतुं कृत्वा  निमित्त बनाएर समन्तपञ्चके  कुरक्ेत्रको ओटा 
त्रिःसप्तकृत्वः  एक्काइस पटक समन्तपज्चक भने ठांमा चके  बनाउनुभयो 





पृथिवीं  पृथिवीलाई रोणितोदान्  रगतैरगतको 
निशक्षत्रियां  क्षत्रियरहित जलले भरिएका 


ताक्यार्थ हे महाराज परीक्षित् ! सामर्थ्यवान् परशुरामले ती सहप्रार्जुनका छोराहरूको रगतले 
ब्राह्मणद्रोहीहरूका लागि हदय नै कँणे खालको भयर नदी बगाइदिनुभयो र पुथिवीका सबे 
क्षत्रियहरू अन्यायी र अत्याचारी बनेको हूुनाले पिताजीको मृत्युलाई निमित्त बनाएर एक्कादइस 
पटक पृथिवीलाई नै क्षत्रियरहित बनाई समन्तपञ्चक भन्ने ठाँमा रगतैरगतले भरिएका पाँच 
ओटा पोखरी बनाउनुभयो । 

वितरण आफ्ना पिता जमदग्निलाई समाधि अवस्था मार्ने कार्तवीर्यार्जुनका छोराहरूलाई 
परशुरामले नष्ट गर्नुभयो। अख यसबाट पनि चित्त नबुढी उहाँले सम्पूर्ण पृथिवीभरिका 
क्षत्रियहरूलाई एक्काइस पटकसम्म नष्ट गर्नुभयो । एक्काइस पटकसम्म किन क्षत्रियको संहार 
गर्नुभयो ? यसको कारण के हो भने रेणुका आफना पति जमदग्निको वियोगमा एक्काइस चोटि 
छाती पिट्दै रोएकी थिडन्। आफ्नी आमाको त्यो विलाप र छती पिटादइलाई देखन नसकी 
परशुरामले हरेक चोटि छाती पिटको दण्डस्वरूप एकएक पटक पुथिवीभरिका क्षत्रियहरूलाई 
नष्ट गर्ने प्रतिज्ञा गर्नुभयो । यसैले उहांले एक्कादस पटक क्षत्रियको संहार गर्नुभएको हो । 


पितुः कायेन सन्धाय शिर आदाय बहिंषि । 
सर्वदेवमयं देवमात्मानमयजन्मखेः ॥ २०॥ 


पढार्थ बहिषि  कुशको बिच्छयौनामा ्  सर्वदेवस्वरूप 
पितुः  पिताको राखी आत्मानं  सबैको आत्मस्वरूप 
शिरः  दुष्टहरूले लगेको कायेन  पिताजीको शरीरसंग देवम्  भगवान्लाई 

टाउको सन्धाय  जोडेर अयजत्  पूजा गर्नुभयो 
आदाय  ल्याएर मखेः  यज्ञहरूद्रारा 





ताक्यार्थ सारा क्षत्रियलाई नष्ट गरिसकेपक्ि पिताजीको शिर ल्याएर कुशको बिद्यौनामा 
राखी शरीरसंग जोडी परशुरामले यज्ञहरूद्रारा सर्वदेवस्वरूप भगवान्को पूजा गर्नुभयो । 


ददो प्राची दिशं होत्रे बह्यणे दक्षिणां दिरम् । 
अध्वर्यवे प्रतीचीं वै उद्गात्रे उत्तरां दिशम् ॥ २९॥ 
अन्येभ्यो ऽवान्तरदिशः कर्यपाय च मघ्यतः। 
आयांवतमुपद्रष्टे सदस्येभ्यस्ततः परम् ॥ २२॥ 


रामालन्द्री टीका 


२३४० 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 
पढार्थ उद्गात्रे  उदगातालाई आयांवतंम्  आर्यावर्त भूमि र 
होत्रे  होतालाई उत्तरां दिदाम्  उत्तर दिशा सदस्येभ्यः  अरू 

प्राचीं दिशं  पूर्व दिशा अन्येभ्यः  अरूलाई सदस्यहरूलाई 

बरह्मणे  ब्रह्मालाई अवान्तरदिशः  ईशान आदि ततः परम्  त्यसपल्ि बाँकी 
दक्षिणां दिशम्  दक्षिण दिशा मध्यका दिशाहरू र रहेका भूमिहरू पनि 

अध्वर्यवे  अध्वर्युलाई कर्यपाय च  कश्यपलाई पनि ददौ  दिनुभयो 

प्रतीचीं  पश्चिम दिशा मध्यतः  मध्यभूमि तथा 

वै  निश्चयनै उपद्रष्ट्रे  उपद्रष्टालाई 





ताक्यार्थ यज्ञमा परशुरामले होतालाई पूर्वं दिशा, ब्रह्मालाई दक्षिण दिशा, अध्वर्युलाई पश्चिम 
दिशा, उदगातालाई उत्तर दिशा, अरू ब्राह्मणहरूलाई ईशान आदि मध्यका दिशा, कश्यपलाई 
मध्यभूमि, उपद्रष्टालाई आर्यावर्त र अरू सदस्यहरूलाई बाँकी भूमिहरू दिनुभयो । 


तत्चावभृथस्नानविधूतारोषकिल्विषः। 
सरस्वत्यां महानययां रेजे व्यन्ध्र इवांशुमान् ॥ २३॥ 





पदार्थ अवभृथस्नानविधूताशेष   बादलरहित 
ततः  त्यसपछि किल्बिषः  अवभुथ स्नान आकाशका 

ब्रह्मनद्यां  ब्रह्मनदी यज्ञको अन्त्यमा गरिने गनलि अंशुमान् इव  सूर्य फँ 
सरस्वत्यां च  सरस्वतीमा सारा पाप पखालिएका परशुराम रेजे  सुशोभित हुनुभयो 


वाक्यार्थ ब्रह्मनदी सरस्वतीमा यज्ञको अन्त्यमा गरिने अवभुथस्नान गर्नलि सारा पाप 
पखालिएका परशुराम बादलरहित आकाशमा सूर्य चम्के ४ चम्कंदे सुशोभित हूनुभयो । 


स्वदेहं जमदग्निस्तु रुन्ध्वा संज्ञानलक्षणम् । 
ऋषीणां मण्डले सोऽभूत् सप्तमो रामपूनितः॥ २४॥ 


पढार्थ लब्ध्वा  पाएर मण्डठे  मण्डलमा 
सः  मृत अवस्थाका ती रामपूजितः  परशुरामद्रारा सप्तमः  सातौ ऋषिको रूपमा 
जमदग्निः तु  जमदग्नि चाहं पूजित हदे अभूत्  रहनुभयो 


संज्ञानलक्षणम्  चेतनासहितको ऋषीणां  कश्यप आदि 
स्वदेहं  आपनो शरीरलाई ऋषिहरूको 
ताक्यार्थ मृत अवस्थामा रहेका जमदग्निले पुनः चेतनायुक्त आफ्नो शरीरलाई प्राप्त गर्नुभयो र 
उहाँ कश्यप आदि ऋषिहरूको मण्डलमा सातौ ऋषिको रूपमा रहनुभयो । 





जामदग्न्योऽपि भगवान् रामः कमललोचनः। 


रामालन्द्री टीका 


३२४१ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 
आगामिन्यन्तरे राजन् वतेयिष्यति वे वृहत् ॥ २५॥ 
पदार्थ  अपि  भगवान् बृहत्  वेदलाई 


वतयिष्यति  सप्तर्षि मण्डलमा 
रहेर विस्तार गर्नूहुनेछछ 


राजन्  हे राजा परीक्षित् 
जामदग्न्यः  जमदग्निका पुत्र 
कमललोचनः  कमलजस्ता मन्वन्तरमा 
आंँखा भएका वे  निश्चयनै 
वाक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! जमदग्निका छोरा कमलनयन भगवान् परशुरामले पनि आगामी 
मन्वन्तरमा सप्तर्षिमण्डलमा रहेर वेदको विस्तार गरनृहुने । 


परशुरामले पनि 
आगामिनि अन्तरे  आगामी 





त्  र् न्द 
आस्तेऽद्यापि महन्द्राद्रो न्यस्तदण्डः प्ररान्तधीः। 
उपगीयमानचरितः सिद्धगन्धव॑चारणेः ॥ २६॥ 
नदिई 


पदार्थ उपगीयमानचरितः  सुन्दर 


अद्य अपि  अहिले पनि 

न्त् ज्र 
महेन्द्राद्रौ  महेन्द्र पर्वतमा 
न्यस्तदण्डः  कसैलाई दण्ड 


प्ररान्तधीः  अति शान्त चित्तले 
सिद्धगन्धर्वचारणेः  सिद्ध, 
गन्धर्व र चारणहरूद्रारा 


चरित्रको गान गरिद 
आस्ते  बस्नुभएको छ 





ताक्यार्थ अहिले पनि भगवान् परशुराम महेन्द्र पर्वतमा शान्त चित्तसंग कसैलाई दण्ड नदिई 
सिद्ध र गन्धर्वं आदिद्वारा सुन्दर चरित्र गादैदे बस्नुभएको छ। 


एवं भृगुषु विश्वात्मा भगवान् हरिरीरवरः। 
अवतीयं परं भारं भुवोऽहन् बहुशो नृपान् ॥ २७॥ 





पदार्थ भगवान् हरिः  भगवान् परं भारं  दलो भार भएका 
एवं  यसरी श्रीहरिले बहुराः  धेरै 

विश्वात्मा  संसारको भृगुषु  भृगुको वंशमा नृपान्  राजाहरूलाई 
आत्मस्वरूप अवतीयं  अवतार लिएर अहन्  मार्नुभयो 

ईद्वरः  सर्वनियन्ता भुवः  पृरथिवीका 


ताक्यार्थ यसरी सबैको आत्मस्वरूप सर्वनियन्ता भगवान् श्रीहरिले भृगुवंशमा परशुराम अवतार 
लिएर पृथिवीका लो भार भएका दुष्ट राजाहरूको संहार गर्नुभयो । 

गाधेरभून्महातेजाः समिद्ध इव पावकः। 

तपसा क्षात्रमुत्सृज्य यो ठेभे बरह्मवच॑ंसम् ॥ २८॥ 
समिद्धः  धप्प बलेको 


पढार्थ गाधेः  राजा गाधिबाट 


रालालन्द्री टीका 


३३४२ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 
पावकः इव  अग्नि यै यः  जसले जह्मवचंसम्  ब्रह्मतेजलाई 
महातेजाः  अत्यन्त तेजस्वी तपसा  तपस्याको प्रभावद्वारा ठेभे  प्राप्त गरे 

विश्वामित्र क्षात्रम्  क्षत्रियत्वलाई 

अभूत्  जन्मिए उत्सृज्य  त्याग गरेर 





ताक्यार्थ राजा गाधिको पुत्रको रूपमा अग्नि ४ अत्यन्त तेजस्वी विश्वामित्र जन्मिए। उनले 
तपस्याको प्रभावद्रारा क्षत्रियत्व त्यागेर ब्राह्मणत्वलाई प्राप्त गरेका धिए। 


विरवामित्रस्य चैवासन् पुत्रा एकशतं नृप । 
मध्यमस्तु मधुच्छन्दा मधुच्छन्दस एव ते ॥ २९॥ 


पदढार्थ पुत्राः  छोराहरू मधुच्छन्दा  मधुच्छन्दा थियो 
नृप  हे राजा परीक्षित् आसन्  थिए ते  ती विश्वामित्रका पुत्रहरू 
विङवामित्रस्य  विश्वामित्रका मध्यमः तु  तिनीहरूको मध्यम मघुच्छन्द्सः एव  मधुच्छन्दा 
एकरातं  एक सय पचासौँ पुत्रको नाम नामले नै चिनिए 





तवाक्यार्थ हे महाराज परीक्षित् ! विश्वामित्रका सय भाद छोरा थिए, तिनीहरूका मध्यम पुत्रको 
नाम मधुच्छन्दा थियो, उनैको नामबाट सवे दाजुभाइहरू मधुच्छन्दा नामले ने चिनिए। 


पुत्रं कृत्वा शुनःशेफं देवरातं च भाग॑वम् । 
आजीगर्तं सुतानाह ज्येष्ठ एष प्रकल्प्यताम् ॥ ३० ॥ 





पदार्थ भएका एके व्यक्ति लाई आह  भने 

भागंवम्  भृगुवंशीय पत्रं  पुत्रको रूपमा एषः  यो शुनःशेफलाई 
आजीगर्तं  अजीगर्वका छोरा कृत्वा  स्वीकार गरेर ज्येष्ठः  जेठो दाइको रूपमा 
देवरातं  देवरात र सुतान्  आप्ना अरू प्रकल्प्यताम्  स्वीकार गर 
शुनःशेफं च  शुनःशेफ नाम छोराहरूलाई 


ताक्यार्थ विश्वामित्रे भुगुवंशीय अजीगर्तका छोरा देवरात पनि नाम भएका शुनःशेफलाई 
पुत्रको रूपमा मान्दे शुनःशेफलाई जेटो दाजुको रूपमा मान्न अन्य छोराहरूलाई आज्ञा दिए । 


 ज्र  ् विकीत 
यो वै हरिश्चन्द्रमखे विक्रीतः पुरुषः पुः । 
स्तुत्वा देवान् प्रजेशादीन् मुमुचे पाशबन्धनात् ॥ ३१॥ 





पदार्थ यज्ञमा क प्रजापति, वरुण 
वै  निश्चयनै विक्रीतः  किनेर ल्याइएका आदि 

यः  जो शुनःशेफ पुरुषः पञ्युः  पुरुष पशु थिए॒ देवान्  देवताहरूलाई 
हरिश्चन्द्रमखे  हरिश्चन्रको जसलाई विश्वामित्रले स्तुत्वा  स्तुति गरेर 


रामालन्द्री टीका 


३३४३ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 





पाराबन्धनात्  मौलोमा ्बंधिएको बन्धनबाट मुमुचे  मुक्त गरेका थिए 
ताक्यार्थ शुनःशेफ पहिला हरिश्चन्द्र राजाको यज्ञमा पुरुष पशुको रूपमा किनिएका थिए र 
उनलाई विश्वामित्रले, प्रजापति, वरुण आदि देवताहरूको स्तुति गरेर मौलोमा बाँधेको बन्धनबाट 
मुक्त गराएका थिए। 


 भ्र   


यो रातो देवयजने देवेगोधिषु तापसः। 
देवरात इति ख्यातः शुनःशोफः स भागवः॥ ३२॥ 





पदढार्थ रातः  सकुशल दिइएका पनि 

यः जो थिए त्यसैले गाधिषु  गाधिवंशमा 

तापसः  तपस्वी सः ती  इति  देवरात नामने 
देवयजने  वरुणयज्ञमा शुनःशेफः  शुनःशेफ नामक ख्यातः  प्रसिद्ध भए 

देवैः  देवताहरद्रारा ब्राह्मणकुमार 

विश्वामित्रलाई भागंवः  भृगुवंशमा उत्पन्न 


ताक्यार्थ जुन तपस्वी ब्राह्मणकुमारलाई वरुणयज्ञमा देवताहरूले सकुशल विश्वामित्रलाई फिर्ता 
दिएका थिए, भुगुवंशमा उत्पन्न भएर पनि ती शुनःशेफ गाधिवंशमा देवरात देवताद्रारा दिदरएका 
नामले प्रख्यात भए। 

न मधुच्छन्दसो  ज्येष्ठा   भ 

य मदुच ज्यष्ठाः कुशङ मानर् न तत् । 

अरापत् तान् मुनिः कुद्धो म्ेच्छा भवत दुर्जनाः ॥ २३॥ 





पढार्थ ठुलो दाजु मानने कुरो दुजंनाः  हे दुर्जनहरू 
येजो कुशलं  राम्रो तिमीहरू 

ज्येष्ठाः  जेठा उनन्वास न मेनिरे  मानेनन् म्लेच्छाः  म्लेच्छ जातिनाट 
मघुच्छन्दसः  मधुच्छन्दहरू कुद्धः मुनिः  त्यसै कारणले बहिष्कृत 

थिए तिनीहरूले रिसाएका मुनि विश्वामित्रले भवत  होऊ भनेर 

तत्  त्यो कुरो शुनःशेफलाई तान्  तिनीहरूलाई अरापत्  श्राप दिए 


वाक्यार्थ मधुच्छन्दहरूमा जो जेठा मधुच्छन्दहरू थिए, तिनीहरूले शुनःशेफलाई ठुलो दाजु मान्न 
अस्वीकार गरेपच्छि विश्वामित्रले रिसाएर तिनीहरूलाई म्लेच्छ जातिबाट बहिष्कृत हुने श्राप दिए। 


स होवाच मधुच्छन्दाः सार्धं पञ्चाशताः ततः। 
यन्नो भवान् सञ्जानीते तस्मिंस्तिष्ठामहे वयम् ॥ ३४ ॥ 
पढार्थ ततः  त्यसपच्छि पञ्चाशताः  पचास भइले 


रामालन्द्री टीका 


२२०४४ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 
साधं  सहित भएर उवाच  पिताजीसंग भन्यो तस्मिन्  त्यो कुरामा 

ह  निश्चय ने भवान्  हजुरले वयम्  हामीहरू 

सः त्यो नः  हामीहरूलाई तिष्ठामहे  रहनेकछछौँ 

मधुच्छन्दाः  मधुच्छन्दा नामक यत्  जो 

मध्यम पुत्रले सञ्जानीते  आज्ञा गर्नृहुन्छ 





वाक्यार्थ त्यसपच्छि अरू साना पचास भादहरूसहित मधुच्छन्दाले पिता विश्वामित्रसँग हजुरले 
जे आज्ञा गर्नृहुन्छ, हामी त्यही मान्न तयार छँ भनेर निवेदन गरे । 


ज्येष्ठं मन्त्रदुशं चकरुस्त्वामन्वञ्चो वयं स्म हि । 
विश्वामित्रः सुतानाह वीरवन्तो भविष्यथ ॥ 
ये मानं मेऽनुगृह्णन्तो वीरवन्तमकतं माम् ॥ ३५॥ 


पदढार्थ 

मन्त्रद्शं  मन्तरदरष्टा 
शुनःशेफलाई ती अरूहरूले 
ज्येष्ठं  जेठो दाइको रूपमा 
चक्रुः  स्वीकार गरेर 

हि  निश्चय नै 

वयं  हामीहरू 

त्वाम्  हजुरलाई 


अन्वञ्चः स्म  अनुकरण गर्न 
हुन्छ भनेर बताए त्यसपछि 
विश्वामित्रः  विश्वामित्रले 
सुतान्  छोराहरूलाई 

आह  भने 

ये  जो तिमीहरूले 

मे  मेरो 

मानं  मर्यादालाई 





अनुगृहणन्तः  स्वीकार गरेर 
माम्  मलाई 

वीरवन्तम्  वीरपुत्रवान् 
अकतं  बनायौ त्ययैले 
तिमीहरू पनि 

वीरवन्तः  वीर पुत्रवान् 
भविष्यथ  हुनेछ भनेर 


ताक्यार्थ मन्त्द्रष्टा शुनःशेफलाई सबैले जेटो दाजुको रूपमा स्वीकार गरेर उसैको अनुकरण 
गर्न तयार भए । त्यसपच्छि प्रसन्न भएका विश्वामित्रले ती पुत्रहरूलाई आशीर्वाद दिदे भने 
तिमीहरूले मेरो आज्ञालाई मानेर मलाई वीरपुत्रवान् बनाएका हुनाले तिमीहरू पनि वीरपुत्रवान् 
बन्ने । 


एष वः कुशिका वीरो देवरातस्तमन्वित । 
अन्ये चाष्टकहारीतजयकतुमदादयः ॥ ३६ ॥ 


पदार्थ  देवरात पनि अष्टकहारीतजयक्रतुमदादयः  
कुशिकाः  हे कुशिक वंशीय वः  तिमीहरूकै गोत्रीय हो अष्टक, हारित, जय तथा 
पुत्रहरू त्यसैले क्रतुमान् आदि 

एषः  यो तम्  त्यसको अन्ये च  अरू पनि 

वीरः  वीर अन्वित  अनुकरण गर भने विश्वामित्रका पूत्रहरू थिए 





वाक्यार्थ विश्वामित्रले फेरि भने हि पुत्रहरू ! यो वीर देवरात पनि तिमीहरूकै गोत्रीय हो, 


रालालन्द्री टीका 


३२४५ 
नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 


त्यसैले यसको अनुकरण गर ॥ यसबाहेक महर्षिं विश्वामित्रका अष्टक, हारित, जय तथा क्रतुमान् 
आदि अरू पनि पुत्रहरू थिए। 


 कोरिकगो्ं .    ऊर पृथग्विधम्  
पव कोरिकगोत्रं उ वरवाम्त्ः पृथागवघम् । 
प्रवरान्तरमापन्नं तद्धि चेवं प्रकल्पितम् ॥ ३७ ॥ 





पदार्थ गरिएका पुत्रहरूद्रारा प्रकल्पितम्  देवरातलाई ठलो 
एवं  यसप्रकार कोशिकगोतरं तु  कौशिक गोत्र दाजुको रूपमा मानेको हुनाले 
विश्वामित्रैः  विश्वामित्रका पृथग्विधम्  विभिन्न रूपमा प्रवरान्तरम्  अर्को देवरात 
श्राप दिइएका, अनुग्रह गरिएका विभाजन भयो नामको प्रवरमा 

र पुत्रको रूपमा स्वीकार तत् हि  ती सन्तानहरू पनि आपन्नम्  प्राप्त भए 


ताक्यार्थ यसरी विश्वामित्रका विभिन सन्तानका आधारमा कौशिक गोत्र धरे किसिमको भयो 
र देवरातलाई इलो दादको रूपमा स्वीकार गरेको हूनाले तिनीहरू देवरात प्रवरमा प्राप्त भए। 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां नवमस्कन्धे षोडोऽध्यायः ॥ ६ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


३३०४६ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १७ 
अथ घ्याय 
अथ सप्तदश शव्यायः 
पुरूरवाको वंशवर्णन 

श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 

यः पुरूरवसः पुत्र आयुस्तस्याभवन् सुताः । 

नहुषः क्षत्रवृद्धङच रजी रम्भङ्च वीयंवान् ॥ १॥ 

अनेना इति राजेन्द्र शुणु क्षत्रवृघोऽन्वयम् । 

्षत्रवृद्धसुतस्यासन् सुहोत्रस्यात्मजास््रयः ॥ २॥ 

कार्यः कुशो गृत्समद इति गृत्समदादभूत् । 

शुनकः ोनको यस्य बहचप्रवरो मुनिः ॥ ३॥ 
पदढार्थ सुताः  छोराहरू त्रयः  तीन जना 
यःनजो अभवन्  भए आत्मजाः  छोराहरू 
पुरूरवसः  पुरूरवाको राजेन्द्र  हे परीक्षित् अब आसन्  थिए 
पुत्रः  छोरा क्षत्रवृधः  क्षत्रवृद्धको गृत्समदात्  गृत्समदबाट 
आयुः  आयु थिए अन्वयम्  वंश शुनकः  शुनक 
तस्य  तिनका शुणु  सुन्नृहोस् अभूत्  जन्मिए 
नहुषः  नहुष क्षत्रवृद्धसुतस्य  क्षत्रवृद्धको यस्य  जो शुनकको 
क्षत्रवृद्धः च  क्षत्रवृद्ध र छोरो बहुचप्रवरः  ऋग्वेद आदिका 
रजिः  रजि सुहोत्रस्य  सुहोत्रको शाखा प्रवर्तक 
रम्भः  रम्भ अनि कार्यः  काश्य मुनिः  मुनि 
वीयंवान्  अतिपराक्रमी कुरः  कुश र शोनकः  शौनक नामका पुत्र 
अनेनाः इति च  अनेना नामको गृत्समद्ः इति  गृत्समद भए 
पनि नामका 


वाक्यार्थ हे परीभ्षित्! पुरूरवाका छोरा आयु यथिए। 





तिनका नहुष, क्षत्रवृद्ध, रजि 


परमशक्तिशाली रम्भ र अनेना नामका पाँच पुत्रहरू भए । अब म क्षत्रवृद्धको वंश सुनार, त्यो 
सुन्नुहोस् । क्षत्रवृद्धको छोराको नाम सुहोत्र हो। सुहोत्रका तीन भाद छोरा भए, काश्य, कुश र 
गृत्समद । गृत्समदका छोरा शुनक भए र फेरि शुनकको पुत्रको रूपमा ऋग्वेद आदिका शाखा 


प्रवर्तक मुनि शौनक भए। 


रामालन्द्री टीका 


३३४७ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


अध्याय १७ 


 भ भ दीघं॑तम  
कार्यस्य काशस्तत्पुत्रा रष्टू दीघतमःपिता । 


धन्वन्तरिदेध॑तम आयुवेदप्रवतंकः ॥ ४॥ 


पढार्थ राष्ट्रः  राष्ट्र नामका भए 
कार्यस्य  काश्यका छोरा फेरि ती राष्ट 
काशिः  काशि भए दीघंतमःपिता  दीर्घतमाका 


तत्पुत्रः  ती काशिका पुत्र पिता थिए 


  दीर्घतमाका पुत्र 
आयुवेदप्रवतंकः  आयर्वेदका 
प्रवर्तक 

धन्वन्तरिः  धन्वन्तरि भए 


वाक्यार्थ काश्यका पुत्र काशि, काशिका पत्र राष्ट्र, राष्ट्रका पुत्र दीर्घतमा र दीर्घतमाका पुत्र 


आयुर्वेदका प्रवर्तक धन्वन्तरि भए । 


यज्ञभुग् वासुदेवांशः स्मृतमात्रातिंनारानः। 


तत्पुत्रः केतुमानस्य जज्ञे भीमरथस्ततः ॥ ५॥ 
दिवोदासो दुमांस्तस्मात् प्रतदंन इति स्मृतः। 


स एव रात्रुजिद् वत्स ऋतध्वज इतीरितः ॥ 


तथा कुवलयाखवेति प्रोक्तो ऽककांद्यस्ततः ॥ ६॥ 


पदार्थ भीमरथः  भीमरथ भए 
यज्ञभुक्  यज्ञभागको भोक्ता ततः  ती भीमरथबाट 
धन्वन्तरि दिवोदासः  दिवोदास 


वासुदेवांशः  वासुदेवका अंश रतस्मात्  ती दिवोदासबाट 
स्मृतमात्रातिनाशनः  सम्म मात्र द्युमान्  द्युमान् जसलाई 
पनि रोग हटाउने खालका थिए प्रतदंनः इति स्मृतः  प्रतर्दन 
तत्पुत्रः  ती धन्वन्तरिका छोरा पनि भनिन्छ 


केतुमान्  केतुमान् सः एव  तिनै द्युमान् नै 
जज्ञे  जन्मिए रातरुजित्  शत्रुजित् नामले 
अस्य  यी केतुमान्का वत्सः  वत्स नामले तथा 





ऋतध्वजः इति  ऋतध्वज यस 
नामले 

ईरितः  प्रसिद्ध भए 

तथा  त्यसै गरी 

कुवलयाशवः इति  कुवलयाश्व 
नामले पनि 

प्रोक्तः  बताइन्छन् 

ततः  ती द्युमानूको वंशमा 
अलकादयः  अलर्क आदि पनि 
जन्मिए 


ताक्यार्थ यज्ञको भोक्ता र वासुदेवका अंशावतार धन्वन्तरिलाई सम्फेदा मात्रे पनि सारा रोगहरू 
नाश हून्थे । त्यस्ता धन्वन्तरिको पुत्रको रूपमा केतुमान् भए, केतुमान्का पुत्र भीमरथ, भीमरथका 
पुत्र दिवोदास र दिवोदासबाट द्युमान् जन्मिए, जसलाई प्रतर्दन पनि भनिन्छ। उनका शत्रुजित्, 
वत्स, ऋतध्वज र कुवलयाश्व आदि अरू पनि नाम प्रसिद्ध छन्। उनै द्युमान्को पुत्रको रूपमा 


अलकं आदि भए। 


रामालन्द्री टीका 


२३४८ 


अध्याय १७ 


अलकांत्  अलर्कलाई छडर 
अपरः न  अर्को कुनै व्यक्ति 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
षष्टिवषंसहस्राणि षष्टिवषंशतानि च । 
नारकांदपरो राजन् मेदिनीं बुभुजे युवा ॥ ७॥ 
पढार्थ षष्टिवषंशतानि च  साठी सय 
राजन्  हे राजा परीक्षित् वर्ष कछैसद्री हजार वर्षसम्म 
अलर्कले युवा  युवक नै रहेर 


षष्टिवषंसहस्राणि  सादीहजार मेदिनीं  पृथिवीलाई 
र बुभुजे  भोग गरे 





त्यस्तो भएन 


ताक्यार्थ हे महाराज परीभ्ित् ! अलर्कले कसट्ढी हजार वर्षसम्म युवक नै रहेर पृथिवीको भोग 


गरे, अलर्क बाहेक त्यस्तो व्यक्ति अर्को कोटी भएन। 


अलकात् सन्ततिस्तस्मात् सुनीथोऽथ सुकेतनः। 
घमकेतुः सुतस्तस्मात् सत्यकेतुरजायत ॥ ८ ॥ 


पदार्थ सुनीथः  सुनीथ 
अलकांत्  अलर्कबाट अथ  यसपचछ्छि सुनीथनाट 
सन्ततिः  सन्तति सुकेतनः  सुकेतन तिनबाट 


तस्मात्  ती सन्ततिबाट घमकेतुः  धर्मकेतु 





सुतः  पुत्र भए 

तस्मात्  ती धर्मकेतुबाट पनि 
सत्यकेतुः  सत्यकेतु 

अजायत  जन्मिए 


ताक्यार्थ अलर्कबाट सन्तति, सन्ततिबाट सुनीथ, सुनीथबाट सुकेतन, सुकेतनबाट धर्मकेतु र 
धर्मकेतुबाट सत्यकेतु जन्मिए । 


धृष्टकेतुस्ततस्तस्मात् सुकुमारः क्षितीश्वरः । 
वीतिहोत्रोऽस्य भर्गोऽतो भागभूमिरभूल्नृपः ॥ ९॥ 





पढार्थ सुकुमारः  सुकुमार जन्मिए अतः  त्यसपछि 
ततः  ती सत्यकेतुबाट वीतिहोत्रः  सुकुमाखाट नृपः  राजा 
धृष्टकेतुः  धृष्टकेतु वीतिहोत्र जन्मिए भाग॑भूमिः  भार्गभूमि 
तस्मात्  ती धृष्टकेतुबाट अस्य  यी वीतिहोत्रको छोरो अभूत्  भए 
क्षितीश्वरः  राजा भग॑ः  भर्ग भए 


ताक्यार्थ सत्यकेतुबाट धृष्टकेतु, धृष्टकेतुबाट राजा सुकुमार, सुकुमारबाट वीतिहोत्र र 
वीतिहोत्रका छोरा भर्ग अनि भर्गबाट राजा भार्गभूमि जन्मिए। 


इतीमे कारायो भूपाः क्षत्रवद्धान्वयायिनः । 
रम्भस्य रभसः पुत्रो गम्भीरश्चाकरियस्ततः ॥ १०॥ 


रालालन्द्री टीका 


३२४९ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
पदार्थ क्षत्रवृद्धान्वयायिनः  क्षत्रवृद्धका 
इति इमे  यी सबै वंशानुयायी हन् 

भूपाः  राजाहरू रम्भस्य  रम्भको 

कारायः  काशिबाट उत्पन्न पुत्रः  छोरा 

भएका रभसः  रभस भए रभसबाट 


अध्याय १७ 


गम्भीरः  गम्भीर र 
ततः च  तिनबाट 
अक्रियः  अक्रिय जन्मिए 





ताक्यार्थ यी सबे राजाहरू काशिबाट उत्यनन भएका क्षत्रवृद्धका वंशानुयायी हुन् । अब रम्भको 
वंश सुरु हुन्छ । सर्वप्रथम रम्भवाट रभसको जन्म भयो, रभसबाट गम्भीर र गम्भीरबाट अक्रियको 


शुचिः  शुचि 

तस्मात्  ती शुचिबाट 
त्रिककुद्  त्रिककुद् र 
घमंसारथिः  धर्मसारथि जन्मिए 


जन्म भयो । 
त् जज्ञ भ् ५  

तस्य क्त्र ब्रह्म जज्ञ शुणु कवशमननसः । 

शुद्धस्ततः शुचिस्तस्मात् त्रिककुद् धमंसारथिः ॥ १९॥ 
पढार्थ अनेनसः  अनेनाको 
तस्य  ती अक्रियको वंशां  वंश 
क्षत्रे  श्रीमतीमा बाट शुणु  सुन्नुहोस् अनेनाबाट 
ब्रह्म  ब्राह्मण वंश रुद्धः  शुद्ध 
जज्ञे  उत्पनन भयो अब ततः  ती शुद्धबाट 





ताक्यार्थ अक्रियकी पत्नीबाट ब्राह्मण वंश सुरु भयो। अनेनाको वंशको बारेमा सुन्नुहोस् 
अनेनाबाट शुद्ध, शुद्धबाट शुचि, शुचिबाट त्रिककुद् र त्रिककुदबाट धर्मसारथि जन्मिए। 


ततः शान्तरयो जज्ञे कृतकृत्यः स आत्मवान्। 
रजेः पञ्चरतान्यासन् पुत्राणाममितोजसाम् ॥ १२॥ 


त्यसैले 
कृतकृत्यः  कृतकृत्य भएर 
उनलाई सन्तानको आवश्यकता 


पदार्थ 
ततः  ती धर्मसारथिबाट 
सान्तरयः  शान्तरय 


जज्ञे  जन्मिए भएन 
सः  ती शान्तरय रजेः  आयुका अर्का छोरा 
आत्मवान्  आत्मज्ञानी थिए रजिका 


ताक्यार्थ धर्मसारथिबाट शान्तरय जन्मिए, जो आत्मज्ञानी 


अमितोजसां  अत्यन्त तेजस्वी 
पुत्राणां पञ्चशतानि  पाँच सय 
पुत्रहरू 

आसन्  थिए 





भए । उनले सन्तति आवश्यक 


नठानेकाले उनका पुत्र भएनन्। आयुका अर्का पुत्र रजिका अति तेजस्वी पांच सय छोराहरू भए । 


भर अ 
दवरभ्याथता 


न,  


देत्यान् हत्वेन्द्रायाद्दाद् दिवम् । 


इन्द्रस्तस्मे पुनर्दत्त्वा गृहीत्वा चरणो रजेः ॥ १३॥ 


रालालन्द्री टीका 


२२५० 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १७ 


आत्मानमपंयामास प्रहादाद्यरिशङ्कतः। 
पितयुंपरते पुत्रा याचमानाय नो ददुः ॥ १ ॥ 
त्रिविष्टपं महेन्द्राय यज्ञभागान् समाददुः । 


पदढार्थ शत्रुहरूबाट डउराएका अर्पण गरिदिए, फेरि 
देवः  देवताहरूद्रारा इन्द्रः  इन्द्रले पितरि  पिता रजिको 
अभ्यर्थितः  प्रार्थना गरिएका रजेः  रजिको उपरते  मृत्यु भएपचछ्ि 
रजिले चरणो  पाठ पुत्राः  रजिका पुत्रहरूले 
दैत्यान्  दैत्यहरूलाई गृहीत्वा  समातेर याचमानाय  स्वर्ग माग्ने 
हत्वा  मारेर पुनः  फेरि स्वर्ग महेन्द्राय  इन्द्रलाई 
दिवम्  स्वर्ग तस्मे  ती रजिलाई नै त्रिविष्टपं  स्वर्ग 

इन्द्राय  इन्द्रलाई दत्त्वा  फकर्दिएर नो ददुः  दिएनन् 
अददात्  दिए आत्मानं  आपरूलाई पनि 

प्रहादाद्यरिशिङ्कितः  प्रह्लाद आदि अपंयामास  रश्नाको लागि 





ताक्यार्थ देवताहरूले प्रार्थना गरेको हुनाले रजिले दैत्यहरूलाई मारेर स्वर्ग इन््रलाई नै 
फकरइ्दिए । तर प्रह्नाद आदि बलशाली शत्रुहरूबाट डराएका इन्द्रले स्वर्ग रजिलाई नै फर्काड्दिए 
र आपरूलाई पनि रक्नाको लागि रजिको चरण समातेर उनमा अर्पण गरिदिए। रजिको मृत्यु 
भएपचछि इन्द्रले रजिका छोराहरूसंग स्वर्ग मागे तर उनीहरूले दिएनन्। 


गुरुणा हूयमानेऽग्नौ बलमित् तनयान् रजेः ॥ १५॥ 
अवधीद् भ्रंडितान् मागांन्न करिचदवरोषितः। 
कुरात् प्रतिः क्षात्रवृद्धात् सञ्जयस्तत्सुतो जयः ॥ १६ ॥ 


पढार्थ विधिले हवन गरिएपचछि न अवशेषितः  बाँकी रहेनन् 
यज्ञभागान्  यज्ञका भागहरू मागात्  नीतिको मार्गबाट पक्षात्रवृद्धात्  क्षत्रवृद्धको वंशमा 
समाददुः  आँ ग्रहण गर्न भ्रंरितान्  भ्रष्ट भएका उत्पन्न भएका पौत्र 

थाले त्यसपचछ्छि इन्द्रको रजेः  रजिका कुशात्  कुशबाट 

्रार्थनाबाट तनयान्  छोराहरूलाई प्रतिः  प्रतिको जन्म भयो 
गुरुणा  गुरु बृहस्पतिद्रारा बलमित्  बल दैत्यका प्रतिबाट 

अग्नो  अग्निमा विनाशक इन्द्रले सञ्जयः  सञ्जय जन्मिए र 
हूयमाने  उनीहरूको मति अवधीत्  मारे तत्सुतः  ती सञ्जयका छोरा 
भ्रष्ट गर्नका लागि व्यभिचार कदडिचत्  कोही पनि जयः  जय जन्मिए 





ताक्यार्थ रजिका चछोराहरूले यज्ञका भागहरू पनि देवताहरूलाई नदिईकन आपै ग्रहण गर्न 


रामालन्द्री टीका 


३२५१ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १७ 


थाले । त्यसपच्छि इन््रको प्रार्थनाबाट बृहस्पतिले ती रजिका छोराहरूको मति भ्रष्ट पार्नका लागि 
व्यभिचार विधिले अग्निमा हवन गरे। जसले गर्दा उनीहरू नीतिको मार्गबाट भ्रष्ट भए र इन््रले 
ती सबैलाई मारिदिए, एक जना पनि बाँकी रहेनन्। फेरि क्षत्रवृद्धको वंशमा क्षत्रवृद्धका पौत्र 
कुशबाट प्रति, प्रतिबाट सज्जय र सज्जयबाट जयको जन्म भयो । 


ततः कृतः कृतस्यापि जज्ञे हय॑वनो नृपः । 
४ ४ हीनो जयसेनस्तु  
सहदेवस्ततो दीनो जयसेनस्तु तत्सुतः ॥ १७ ॥ 


पदार्थ 
ततः  ती जयबाट 
कृतः  कृत जन्मिए 


कृतस्य अपि  कृतका पनि 
नृपः  राजा 


हय॑वनः  हर्यवन 
जज्ञे  जन्मिए 
ततः  त्यसपक्ि 
न्त 
सहदेवः  सहदेव त्यसपछि 
हीनः  हीन र 





तत्सुतः तु  ती हीनको 
छोराको रूपमा चाहं 
जयसेनः  जयसेन जन्मिए 


ताक्यार्थ जयबाट कृत, कृतबाट राजा हर्यवन, फेरि हर्यवनबाट सहदेव र सहदेवबाट हीन र 


हीनबाट जयसेन जन्मिए। 


सङ्कतिस्तस्य च जयः क्षत्रधमां महारथः । 
्षत्रवृद्धान्वया भूपाः शुणु वंशं च नाहूुषात् ॥ १८ ॥ 


पदढार्थ 

सङ्कतिः  जयसेनबाट 
सडकृति 

तस्य च  ती सङ्कृतिबाट 
्षत्रधमां  क्षत्रियधर्ममा निष्ठ 
महारथः  महारथी 


जयः  जयको जन्म भयो यी 
से 

भूपाः  राजाहरू 

क्षत्रवृद्धान्वयाः  क्षत्रवृद्धको 
वंशपरम्परामा उत्पन्न भएका हुन् 
अब 





नाहूुषात्  राजा नहुषबाट 
उत्पन्न भएको 

वंशं च  वंश पनि 

शृणु  सुन्नुटोस् 


ताक्यार्थ जयसेनबाट सडकृति र सङकृतिबाट क्षत्रियधर्मनिष्ठ महारथी जय जन्मिए। यी सबे 
राजाहरू क्षत्रवृद्धको वंशपरम्परामा उत्पन्न भएका हन्। हे राजा परीक्षित् ! अब नहुष राजाबाट 


चलेको वंशपरम्परा सुन्नुहोस् । 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां नवमस्कन्धे 


चन्द्रवंशानुवणने सप्तदशोऽध्यायः ॥ १७ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


२२५२ 


अध्याय १८ 


र षट्  यी छ जना 
हिनः  प्राणीहरूको 
इन्द्रियाणि इव  इन्दियहरू छै 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
अथ  घ्याय 
अथ अष्यादशाश्व्यायः 
राजा ययातिको कथा 
श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
यतिययातिः संयातिरायतिविंयतिः कृतिः। 
षडिमे नहुषस्यासन्निन्द्रियाणीव देहिनः ॥ १॥ 
पदार्थ संयातिः  संयाति 
नहुषस्य  नहषका आयतिः  आयति 
यतिः  यति वियतिः  वियति र 
ययातिः  ययाति कृतिः  कृति 





आसन्  दछोराहरू थिए 


ताक्यार्थ प्राणीहरूका छ ओटा इन्द्रिय भए मँ नहुषका यति, ययाति, संयाति, आयति, वियति र 


कृति नामका छ जना छोराहरू धथिए। 


राज्यं नेच्छद् यतिः पित्रा दत्तं तत्परिणामवित् । 
यत्र प्रविष्टः पुरुष आत्मानं नावबुध्यते ॥ २॥ 


पदार्थ दत्तं  दिएको 
तत्परिणामवित्  राजकाजको राज्यं  राज्य 

परिणामलाई बुठेका न एच्छत्  चाहेनन् उनले के 
यतिः  जेठो छोरा यतिले बुरेका थिए भने 

पित्रा  पिता नहुषद्रारा यत्र  जुन राज्यसञ्चालनको 


काममा 
प्रविष्टः  प्रवेश गरेको 
पुरुषः  व्यक्तिले 


आत्मानं  आत्मस्वरूपलाई 





न अवबुध्यते  बुखन सक्दैन 


ताक्यार्थ राजकाजको परिणामलाई बुफेका यतिले पिताले दिएको राज्य चाहेनन् किनभने 
उनलाई थाहा थियो राज्य चलाउने व्यक्तिले कटिल्यै पनि आत्मस्वरूपलाई बुण्न सक्दैन । 

वितरण यस श्लोकमा नहुषका जेठा छोरा यतिले राज्यलाई स्वीकार नगरेको बतादएको छ। 
यतिले राज्य आदि भोगको परिणामलाई जानेका धथिए। यसैले उनले त्यसलाई नचाहेका हृन् । 
संसारमा सुख दिने भनिने सम्पूर्ण पदार्थहरूमा परिणामदुःख रहेको हृन्छ । परिणाम दुःख भनेको 
भोग गरिसकेपच्छि हुने इन्द्रियक्षमताको हास, बुदधिको विनाश र मोह आदि हूुन्। भोगहरूले 
इन्द्रियको तेज हरण गर्दछन्। विषयभोगमा फसिसकेपचछ्छि व्यक्ति आफ्नो परम उदैश्यलाई र आपने 
स्वरूपलाई पनि भुल्दछछ । त्यस्ता आफलाई बिसर्दिने पदार्थहरूमा आसक्ति नगरी यतिले तिनलाई 


त्यागिदिएको कुरा यहां बतादृएको छ। 


रामालन्द्री टीका 


३३५२ 

नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १८ 
पितर भ्रंदिते स्थानादिन्दराण्या घषणाद् द्विजिः। 
प्रापितेऽजगरत्वं वै ययातिरभवन्नृपः ॥ ३॥ 


पढार्थ   स्वर्गको प्रापिते  पुयाइएपचछ्छि 
इन्द्राण्या  इन्द्राणीको साथमा अधिकारबाट ययातिः  नहुषका छोरा 
धषणात्  भोग अभिलाषाको पितरि  पिता नहुष ययाति 

कारणले भ्ररिते  खसालिएपच्छि र नृपः  राजा 

दविजः  अगस्ति आदि वे  निश्चयनै अभवत्  भए 
ऋषिहरूद्रारा अजगरत्वं  अजिङ्गर स्वरूपमा 





ताक्यार्थ इन्द्राणीसंगको भोग अभिलाषाको कारणले ऋषिहरूद्रारा नहषलाई स्वर्गबाट 
खसालिएपच्छि नहुष अजिङ्गर स्वरूपमा प्राप्त भए र त्यसपछि नहुषका छोरा ययाति राजा भए। 


चतसृष्वादिराद् दिश्षु भ्रातृन् भ्राता यवीयसः। 
कृतदारो जुगोपोवीं काव्यस्य वृषपवंणः ॥ ४ ॥ 





पदार्थ दिषु  दिशामा वृषपवंणः  दैत्यराज वृषपर्वाकी 
भ्राता  जेठा भाइ ययातिले आदिशत्  पृथिवीपालनका छोरी शर्मिष्ठासंग 

यवीयसः  साना लागि आदेश दिए कृतदारः  विवाह गरेर 
भ्रातृन्  चार भाइलाई कान्यस्य  शुक्राचार्यकी छोरी उर्वीम्  पृथिवीलाई 

चतसृषु  चार देवयानी र जुगोप  रक्ना गरे 


ताक्यार्थ दठला दाजु ययातिले अरू बाँकी चार भादलाई चार दिशा जिम्मा लगाएर 
शुक्राचार्यकी छोरी देवयानी र वृषपर्वाकी छोरी शर्गिष्ठासंग विवाह गरेर पुथिवीको पालन गरे। 


राजोवाच राजा परीक्षित्ले भन्नुभयो 
ब्रह्मषिभंगवान् काल्यः क्षत्रवन्धुङच नाहुषः । 
राजन्यविप्रयोः कस्माद् विवाहः प्रतिलोमकः ॥ ५॥ 


पदार्थ ययाति किसिमको 
भगवान् काल्यः  भगवान् क्षत्रबन्धुः  क्षत्रिय हुन् विवाहः  विवाह 
शुक्राचार्य राजन्यविप्रयोः  क्षत्रिय वर र॒कस्मात्  कसरी भयो 


 
ब्रह्माषिः  ब्राह्मण हुन् भने ब्राह्मणकन्याको बीचमा 
नाहुषः च  नहुषपुत्र राजा  प्रतिरोमकः  प्रतिलोम 
ताक्यार्थ भगवान् शुक्राचार्य ब्राह्मण र राजा ययाति क्षत्रिय हुन् भने यो क्षत्रिय वर र 





रामालन्द्री टीका 


२२५४ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १८ 


ब्राह्मणकन्याको बीचमा प्रतिलोम विवाह कसरी भयो ? 


टिप्पणीं  ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य र शूद्र यी चार जातमध्ये क्षत्रिय आदि पचछिल्ला जातका वर र 
ब्राह्मण आदि अधिल्लो जातका वधूका बीच भएको विवाहलाई प्रतिलोम विवाह भनिन्छ 
मनुस्मृति १०६८ । 


श्रीरुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 

एकदा दानवेन्द्रस्य शर्मिष्ठा नाम कन्यका । 
सखीसहस्रसंयुक्ता गुरुपुत्या च भामिनी ॥ ६॥ 
देवयान्या पुरोद्याने पुष्पितद्रमसङ्के । 


व्यचरत् कटलगीतालिनलिनीपुटिनेऽबला ॥ ७ ॥ 
पढार्थ   कन्या रुखहरूले भरिएको र 
एकदा  एक दिन गुरुपुत्र्या  गर शुक्राचार्यकी कलगीतालिनलिनीपुलिने  
दानवेन्द्रस्य  दानवराज छोरी भंवराहरूको गुञ्जनले गुन्निएको 
वृषपर्वाकी देवयान्या च  देवयानी सहित कमलयुक्त पोखरीका तीर 
अबला भामिनी  केही सखीसहस्रसंयुक्ता  हजा्यौँ भएको 
तारुण्यले युक्त भएकी सखीहरूले सहित भएर पुरोद्याने  नगरको बर्गैचामा 
शामिष्ठा नाम  शर्मिष्ठा नामकी पुष्पितद्रमसङ्कुले  फुलेका व्यचरत्  घुमिरहेकी थिद्न् 





ताक्यार्थ कुनै दिन दानवराज वृषपर्वाकी तरुणी छोरी शर्भिष्ठा गुरुपुत्री देवायानी र हजारौँ अरू 
सखीहरूसहित, फूलैपूलका रुखले भरिएको र ॒भँवराहरूको गुज्जनले गुन्जिएको कमलयुक्त 
पोखरीका छेडमा रहेको नगरको सुन्दर बर्गँचामा घुमिरहेकी धिन् । 


ता जलाशयमासाद्य कन्याः कमललोचनाः। 
तीरे न्यस्य दुकूलानि विजहू सिञ्चतीमिंथः ॥ ८ ॥ 


पदार्थ जलाशयं  जलाशयमा मिथः  आपसमा 
कमललोचनाः  कमलजस्ता आसाद्य  पुगेर सिञ्चतीः  पानी छयापाद्छयाप 
आंखा भएका तीरे  तीरमा गर्दै 

ताः वी दुकूलानि  कपडाहरू विजहुः  जलविहार गरे 
कन्याः  कन्याहरूले न्यस्य  राखेर 





ताक्यार्थ जलाशयमा पुगेपल्छि सबले कपड़ा तीरमा राखे र कमलजस्ता आंखा भएका ती 
सुन्दरीहरू आपसमा पानी दूयापाछ्याप गर्दै जलक्रीडा गर्न थाले। 


वीक्ष्य व्रजन्तं गिरिशं सह देव्या वृषस्थितम् । 


रामालन्द्री टीका 


२२५५ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १८ 


सहसोत्तीयं वासांसि पयंधुर्बीडिताः स्त्रियः ॥ ९॥ 


पदार्थ गिरिशं  भगवान् शङरलाई उत्तीयं  पोखरीबाट उत्रिएर 
देव्या सह  देवी पार्वतीले वीक्ष्य  देखेर वासांसि  कपडाहरू 
सहित व्रीडिताः  लजाएका पयंधुः  लगाए 
वृषस्थितम्  सांठेमा बसेका र स्त्रियः  स्त्रीहरूले 

व्रजन्तं  आदे गरेका सहसा  चांँडेचाँडे 





ताक्यार्थ पार्वतीसहित भई गोरुमा चढेर आदे गर्नुभएका भगवान् शङ्रलाई देखेर ती 
नुहादरहेका स्त्रीहरूले पोखरीबाट उत्रिएर तीरमा आई अति लजा्डदे चांँडे चाँडे कपडाहरू लगाए । 


शमिष्टाजानती वासो गुरुपुत्र्याः समव्ययत् । 
स्वीयं मत्वा प्रकुपिता देवयानीदमनवीत् ॥ १०॥ 





पढार्थ वासः  कपडा ह  गुरुपुत्री देवयानीले 
शामिष्ठा  शर्भिष्टाले स्वीयं मत्वा  आफ्नो सम्कएर शर्मिष्ठालाई 

अजानती  थाहै नपाईकन समन्ययत्  लगाइन् इदं  यस्तो 

गुरुपुत्र्याः  गुरुपुत्री देवयानीको प्रकुपिता  त्यसैले रिसाएकी अब्रवीत्  भनिन् 


ताक्यार्थ शर्भिष्ठाले हतारमा कपड़ा लगा्डदा गुरुपुत्री देवयानीको कपडालाई आफ्नो सम्िएर 
लगाइन् । त्यही निहुंमा रिसाएर देवयानीले शर्भिष्ठालाई यसो भनिन्। 


अहो निरीक्ष्यतामस्या दास्याः कमं ह्यसाम्प्रतम् । 
अस्मद्धार्यं धृतवती शुनीव हविरध्वरे ॥ ९॥ 





पदार्थ असाम्प्रतम्  अत्यन्त अनुचित हविः इव  हवनीय वस्तु जुठो 
अहो  ओहो कमं  काम हाले छ 

अस्याः  यो निरीक्ष्यतां  हिर अस्मद्धार्यं  मैले लगाउने 
दास्याः  दासीको अध्वरे  यज्ञमा कपडा 

हि  निश्चय नै शुनी  कुकुर्नीलि धृतवती  लगाई 


ताक्यार्थ ओहो ! यो दासी समानकी शर्भिष्ठाले हेर कति अनुचित काम गरेकी ? यज्ञको हवि 
कुकुर्नीलि खाए ॐ, मेले लगाउने कपड़ा त यसले पो लगाङ्छे । 


येरिदं तपसा सृष्टं मुखं पुंसः परस्य ये। 
धायते येरिह ज्योतिः शिवः पन्थार्च दशितः ॥ १२॥ 
यान्वन्दन्त्युपतिष्ठन्ते खोकनाथाः सुरेश्वराः । 


रामालन्द्री टीका 


३३५६ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १८ 


भगवानपि विरवात्मा पावनः श्रीनिकेतनः ॥ १६॥ 

वयं तत्रापि भृगवः शिष्योऽस्या नः पितासुरः । 
अस्मद्धार्यं  धृतवती ४ वेदमिवासती  

अस्मद्धायं धृतवती श्रो वेदमिवासती ॥ १४ ॥ 





पदार्थ शिवः  कल्याणकारक ब्राह्मणकुलमा पनि 

येः  जो प्रजापति आदि पन्थाः च  मार्ग पनि सबैलाई वयं  हामीहरू 
ब्राह्मणहरुद्रारा दशितः  देखादइएको छ भृगवः  भृगुवंशमा उत्पन्न 
इदं  यो विश्व यान्  जुन ब्राह्मणहरूलाई भएका श्रेष्ठ ब्राह्मण हौं त्यति 
तपसा  तपोबलद्रारा सुरेश्वराः  इन्द्र आदि मात्र नभएर 

सृष्टं  सृष्टि गरियो लोकनाथाः  लोकपालहरूने अस्याः  यसको शर्भिष्ठाको 
ये  जो ब्राह्मणहरू पनि पिता  बुना 

परस्य  परब्रह्मरूप वन्दन्ति  नमस्कार गर्दछछन् र॒ असुरः  असुरराज वृषपर्वा 
पुंसः  भगवान्को उपतिष्ठन्ते  स्तुति पनि गर्दछन् नः  हामीहरूको 

मुखं  मुख हन् मुखबाट त्यति मात्र होइन शिष्यः  शिष्य हो 

उत्पन्न भएका हुनाले श्रेष्ठ हुन् विश्वात्मा  सैका असती  उसकी छोरी यो 
येः  जुन ब्राह्मणहरूद्रारा आत्मस्वरूप दुष्टाले 

इह  यो संसारमा पावनः  अत्यन्त पवित्र शद्रः  शूद्रले 

ज्योतिः  स्वयं प्रकाशस्वरूप श्रीनिकेतनः  लक्ष्मीपति वेदम् इव  वेदधारण गरे कै 
ब्रह्म भगवान्  भगवान् विष्णुले पटे यै 

धायते  उपास्यरूपले हृदयमा अपि  पनि ब्राह्मणहरूलाई अस्मद्धार्यं  हामीले मैले 
धारण गरिन्छन् जुन प्रणाम गरनुहुन्छ लगाडने कपडा 
ब्राह्मणहरूद्रारा यो संसारमा तत्र अपि  त्यो पवित्र धृतवती  धारण गरी 


वाक्यार्थ जुन ब्राह्मणहरूले आफ्नो तपोबलद्रारा यो सारा सृष्टि गरे, जुन ब्राह्मणहरू भगवान्का 
मुखबाट उत्पननन भएका हुनाले संसारमा श्रेष्ठ मानिन्छन् तथा जुन ब्राह्मणहरूले स्वयंप्रकाशस्वरूप 
ब्रह्मलाई उपास्यरूपले हृदयमा धारण गर्दछन्, जुन ब्राह्मणहरूले संसारमा कल्याणकारक मार्ग 
देखाएका छन्, जुन ब्राह्मणहरूलाई इन्द्र॒ आदि लोकपालहरूले पनि नमस्कार र स्तुति गर्दछन् र 
त्यति मात्र नभएर लक्ष्मीपति विश्वात्मा भगवान् श्रीहरिले पनि प्रणाम गर्नृहुन्छ, म त्यस्तो कुलमा 
उत्पन्न भएकी हँ त्यस्तो पवित्र ब्राह्मणकुलमा पनि हामी भृगुवंशमा उत्पन्न भएका श्रेष्ठ ब्राह्मण 
हौँ। यो शर्भिष्ठाको पिता वृषपर्वा हामीहरूको शिष्य हो। यो शर्भिष्ठाले शूद्रले वेद धारण गरे 
जस्तै विना अधिकार मेरो कपडा कसरी धारण गरी ? 


एवं शपन्तीं शमिष्ठा गुरुपुत्रीमभाषत । 


रामालन्द्री टीका 


३२५७ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १८ 
रुषा उवसन्त्युरब्रीव घषिता दष्टदच्छदा ॥ १५॥ 

पदढार्थ देवयानीलाई तथा रिसाएर 

एवं  यसरी रुषा  रिसले दष्टदच्छदा  दाहा किटेकी 

रापन्तीं  तिरस्कारपूर्वक गाली रवसन्ती  लामालामा सास उर्वी इव  सर्पिणी ४ैँ भएकी 

गरिरहेकी फेर्दै गरेकी र रामिष्ठा  शर्मिष्ठाले 

गुरुपुत्रीम्  गुरुपुत्री घषिंता  अति तिरस्कृत भएकी अभाषत  भन्न लागिन् 





ताक्यार्थ यसरी आपफूलाई तिरस्कारपूर्वक गाली गर्दै गरेकी गुरुपुत्री देवयानीलाई रिसले जलेर 
दाहा किटेकी तथा घाईइते सर्पिणी जस्ती भएकी शर्मिष्ठाले भन्न लागिन्। 


आत्मवृत्तमविज्ञाय कत्थसे बहु भिक्षुकि । 
कि न प्रतीक्षसेऽस्माकं गृहान् बलिभुजो यथा ॥ १६॥ 


पदार्थ बहु  धेरै बलिभुजः यथा  बलि खाने 
भिक्षुकि  हे भिखारी देवयानी कत्थसे  बोल्छेस् काग, कुकुर आदि ठै 
आत्मवृत्तं  आप्नो किंकेतं न प्रतीक्षसे  प्रतीक्षा गर्दिनस् 
भिखारीपनालाई अस्माकं  हाम्रो 

अविज्ञाय  विचार नगरीकन गृहान्  घरको ढोकामा 





ताक्यार्थ हे भिखारी देवयानी ! तं आफ्नो भिखारीपनालाई विचार नगरी बढी बोल्छेस् ? हाम्रो 
घरको ढोकामा खान पाटृन्छ कि भनेर बलि खाने काग र कुकुरले ४ तं प्रतीक्षा गर्दिनस् ? 


एवंविधेः सुपरुषैः क्षिप्त्वाचाय॑सुतां सतीम् । 
रामिंष्ठा प्राक्षिपत् कूपे वास आदाय मन्युना ॥ १७ ॥ 


आचायंसुतां  गुरुपुत्री 
देवयानीलाई 

क्षिप्त्वा  गाली गरेर 

मन्युना  क्रोधको आवेगमा 
वासः  उनले लगाएको कपड़ा 


पदार्थ 

शमिष्ठा  शर्मिष्ठटाले 
एवंविधे र 

  यस्ता खालका 

सुपरुषेः  कठोर वचनद्वारा 

सतीम्  पूज्य 





पनि 

आदाय  बलजपफ्ती 
फुकालिदिएर उनलाई 
कूपे  नजिकैको कुवामा 
प्राक्षिपत्  खसालिदिइन् 


ताक्यार्थ शर्गिष्ठाले यस्ता खालका कठोर वचनद्वारा गाली ग्वै क्रोधको आवेगमा पूज्य 
गुरुपुत्री देवयानीलाई लगाएको कपड़ा पनि बलजप्ती फुकालिदिएर नजिकेको कुवामा 


खसालिदिटन् । 


तस्यां गतायां स्वगृहं ययातिमृंगयां चरन् । 


रामालन्द्री टीका 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
४ यद्च्छया  जलार्थी  ९ 
प्राप्तो यदृच्छया कूपे जलाथीं तां ददशां ह ॥ 
पदढार्थ चरन्  घुम्दै 
तस्यां  ती शर्भिष्ठा जलार्थी  पानी खोज्दै गरेका 
स्वगृहं  आफनो घरतिर ययातिः  राजा ययाति 
गतायां  गएपच्ि यटच्छया  अकस्मात् 


मृगयां  सिकारका लागि कूपे  त्यो कुवामा 
ताक्यार्थ राजपुत्री शर्मिष्ठा घरतिर गएपचछ्ि सिकारका लागि 
खोज्दे अकस्मात् त्यस कुवामा आद्रपुगे र ती कन्यालाई देखे । 


दत्त्वा स्वमुत्तरं वासस्तस्ये राजा विवाससे । 





३३५८ 


अध्याय १८ 


१८ ॥ 


प्राप्तः  आद्पुगे र 
ह  निश्चय ने 

तां  ती कन्यालाई 
द्दशं  देखे 


घुम्दे गरेका राजा ययाति पानी 


गृहीत्वा पाणिना पाणिमुज्जहार दयापरः ॥ १९॥ 


पढार्थ तस्ये  ती देवयानीलाई 
दयापरः  दयालु स्वम्  आफ्नो 
राजा  राजा ययातिले उत्तरं वासः  उत्तरीय कपडा 


विवाससे  कपडा नलगाएकी दत्त्वा  दिएर 





पाणिना  आफ्नो हातले 
पाणिम्  उनको हातलाई 
गृहीत्वा  समातेर 
उज्जहार  बाहिर निकाले 


ताक्यार्थ दयालु राजा ययातिले ती कपड़ा नलगाएकी देवयानीलाई आफ्नो उत्तरीय वस्त्र दिएर 


आफ्नो हातले उनको हात समातेर बाहिर निकाले । 
तं वीरमाहोरानसी प्रेमनिभंरया गिरा । 


राजंस्त्वया गृहीतो मे पाणिः परपुरञ्जय ॥ २०॥ 
हस्तग्राहोऽपरो मा भूह् गृहीतायास्त्वया हि मे। 


एष ईदाकृतो वीर सम्बन्धो नो न पोरुषः ॥ 
यदिदं कूपलग्नाया भवतो दशनं मम ॥ २१९॥ 


पदार्थ राजन्  हि राजा 

ओदानसी  शुक्राचार्यकी पुत्री त्वया  हजुरद्रारा 

देवयानीले मे मेरो 

तं  ती आफ्नो उद्धार गर्ने पाणिः  हात 

वीरं  वीर ययातिलाई गृहीतः  समाइयो 

परेमनिभ॑रया  प्रमले भरिएको परपुरञ्जय  हे शत्रुनगर विजेता 
गिरा  वाणीले वीर 

आह  भनिन् त्वया  हजुरदारा 





गृहीतायाः  हात समादइएकी 
मे  मेरो 

हि  निश्चय नै 

हस्तग्राहः  पाणिग्रहण गर्ने 
विवाह गर्न 

अपरः  अर्को व्यक्ति 
माभूत्  नहोस् 

वीर  हि वीर 


रालालन्द्री टीका 


३३५९ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १८ 
नो  हामी दुर्ईदको होइन भवतः  हजुरको 
एषः सम्बन्धः  यो सम्बन्ध यत्  जो इदं दशनम्  यो दर्शन भयो 


ईराकृतः  ईश्वरले जुटाएको हो कूपकग्नायाः  कुवामा खसेकी 
पौरुषः न  मान्छेले गराएको मम  मेरो लागि 

ताक्यार्थ त्यसपच्छि शुक्राचार्यकी पुत्री देवयानीले आफ्नो उद्धार गर्ने राजा ययातिलाई प्रेमपूर्वक 
भनिन् हे राजा ! हजुरले मेरो पाणिग्रहण गरिसक्नुभयो, अब यो हजुरले ग्रहण गरेको मेरो हात 
फेरि अकलि ग्रहण नगरोस्। हे वीर! हामीदुरईको यो सम्बन्ध ईश्वरले जुटाएको हो, मान्छेले 
जुटाएको होइन । यसैले कुवामा खसेकी मलाई हजुरको दर्शन भयो । 





न ब्राह्यणो मे भविता हस्तग्राहो महाभुज । 
कचस्य बाहंस्पत्यस्य शापाद् यमरापं पुरा ॥ २२॥ 


पदार्थ त्यसैले हस्तय्राहः  पाणिग्रहण गर्ने 
महाभुज  हे महाबाहु वीर॒ बाहंस्पत्यस्य  बृहस्पतिपुत्र॒ ब्राह्मणः  कुनै पनि ब्राह्मण 
पुरा  पहिले मैले कचस्य  कचको न भविता  हुनेकैन 

यं  जसलाई कचलाई शापात्  श्रापको कारणले गर्दा 

अरां  श्राप दिएको धिप मे  मेरो पनि 





ताक्यार्थ हे वीरवर ! पहिला मैले बृहस्पतिपुत्र कचलाई श्राप दिएको धि । त्यसको बदलामा 
उसले पनि मलाई कुनै पनि ब्राह्मणले विवाह नगर्ने श्राप दिएको थियो । त्यसैले मेरो विवाह 
ब्राह्मणसंग हुनेेन । 

विवरण यस श्लोकमा कच र देवयानीले परस्पर श्राप दिएको पूर्वप्रसङ्ग देवयानीले आफ 
ययातिलाई बताएकी चछ्िन्। बृहस्पतिका पत्र कच मृतसजञ्जीवनी विद्या सिकेर देवताहरूलाई 
बलियो बनाउन भनी शुक्राचार्यकहोँ गए । देवताहरूको पक्षबाट आएको कचलाई शुक्राचार्यले 
सञ्जीवनी विद्या देलान् भनी उराएका दैत्यहरूले उनलाई बारम्बार मारिरहे, तर हरेक पटक 
कचमा आसक्त भएकी देवयानीको अनुरोधमा शुक्राचार्यले उनलाई बचादरहे। एकपटक त 
कचलाई मारी जलाएको खरानी मदिरामा मिलाई देत्यहरूले शुक्राचार्यलाई नै पिलादइदिए। 
जतातते खोज्दा पनि कच पत्ता नलागेपचछि शुक्राचार्यले ध्यानदृष्टिले हर्दा ऊ त खरानी रूपमा 
आपने पेटभित्र पुगेको थाहा पाए । पत्री देवयानीको अत्यन्त अनुरोधलाई टर्न नसकी शुक्राचार्यले 
आफ्नो पेटभित्र रहेका कचलाई सन्जीवनी विद्याद्रारा सचेत बनाए र त्यो विद्याको उपदेश समेत 
गरे। त्यसपछि कच गुरुको भंडी फोरी निस्के र मेका शुक्राचार्यलाई उनले त्यही विद्याद्रारा 
बचाइदिए । अब कच जाने वेला भयो भने थाहा पाई उपयुक्त मौका पारेर देवयानीले उनीसंग 
विवाहको प्रस्ताव राखिन्, तर कचले गुरुपुत्रीसंग विवाह गर्न नमिल्ने कुरा बताए। यसबाट 
रिसाएकी देवयानीले कचलाई सञ्जीवनी विद्या निष्फल हुने श्राप दिन् भने रिसाएका कचले 
पनि देवयानीलाई ब्राह्मणसेंग विवाह नहूने श्राप दिए । यही प्रसङ्ग यहाँ देवयानीले ययातिलाई 


रामालन्द्री टीका 


३३६० 
नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १८ 
बताएकी छन् । 
 न न्द 
ययातरनामप्रत दवापहूतमात्मनः । 
मनस्तु तद् गतं बुटुध्वा प्रतिजग्राह तटचः ॥ २३॥ 





पदढार्थ उपहारस्वरूप नै प्राप्त गराएको आकृष्ट भएको 

ययातिः  राजा ययातिले र बुद्ध्वा  विचार गरेर 
अनमिप्रेतं  अशास्त्रीय आत्मनः  आपनो तद्वचः  देवायानीको त्यो 
भएकाले उपयुक्त नभए पनि मनः तु  मन पनि आग्रहलाई 

देवोपहतं  ईश्वरले तद्गतं  ती देवायानीमा प्रतिजग्राह  स्वीकार गरे 


ताक्यार्थ यो विधि अशास्त्रीय भएकाले राजा ययातिले विवाहलाई उपयुक्त त ठानेका धिएनन्, 
तथापि ईश्वरले जुटाएको र॒ आफ्नो मन पनि उनीतिर आकृष्ट भएकाले देवयानीको त्यो 
आग्रहलाई उनले स्वीकार गरे। 


गते राजनि सा वीरे तत्र स्म सुदती पितुः। 
न्यवेदयत् ततः सव॑मुक्तं शमिंष्टया कृतम् ॥ २४॥ 





पढार्थ रुदती  सदै शामिष्टया  शर्गिष्ठाद्रारा 

वीरे  वीर पितुः  पिता शुक्राचार्यको उक्तं  भनिएका कुरा र 
राजनि  राजा ययाति नजिकमा गएर कृतम्  गरिएका कुराहरू पनि 
गते  हिंडपच्छि ततः  त्यसपछि सवंम्  सवे 

सा ती देवयानी तत्र  त्यहां न्यवेदयत् स्म  निवेदन गरन् 


वाक्यार्थ त्यसपछि राजा ययाति त्यहोँबाट हिडेपछि देवायानी रदे पिताजीको नजिकमा पुगिन् 
र उनले शर्भिष्ठाले भनेका र गरेका सारा कुरा पिताजीलाई सुनाइन् । 


   


दुमंना भगवान् कान्यः पोरोहित्यं विगहयन्। 
स्तुवन् वृत्तिं च कापोती दुहित्रा स ययो पुरात् ॥ २५॥ 


पदार्थ पौरोहित्यं  पौरोहित्य कर्मलाई स्तुवन् च  प्रशंसा गर्दै 

दुम॑नाः  यी सबै कुरा सुनेर विगहंयन्  निन्दा गर्दै सः  ती शुक्राचार्य 

दुःखित चित्त भएका कापोतीं  परेवाको जस्तो सिला दुहित्रा  छोरी देवयानीले सहित 
भगवान् काल्यः  भगवान् खोज्ने पुरात्  सहरबाट 

शुक्राचार्य वृत्तिं  वृत्तिलाई ययो  निक्लिए 





ताक्यार्थ त्यसपछि छोरीको कुरा सुनेर दुःखित चित्त हदे भगवान् शुक्राचार्य पौरोहित्य कर्मको 
निन्दा गर्द बरु परेवाले ४ शिला खोजेर जीवननिर्वाह गर्नु नै राम्रो रहे भन्दै छोरीसहित 


रामालन्द्री टीका 


३२६९ 
नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १८ 
वृषपर्वाको सहरबाट निस्किए । 


वृषपवां तमाज्ञाय प्रत्यनीकविवक्षितम् । 
गुरु प्रसादयन्मूघ्नां पादयोः पतितः पथि ॥ २६॥ 





पदार्थ आज्ञाय  बुखेर पथि  बाटैमा 
वृषपवां  वृषपर्वालि तंती मूध्नां  शिर उुकाएर 
प्रत्यनीकविवक्षितम्  शत्रुपक्षका गुरुं  गुरु शुक्राचार्यलाई पादयोः  पाउमा 
देवताहरूले चाहेको कुरा पुग्ने प्रसादयन्  खुसी पार्द पतितः  परे 


ताक्यार्थ यसरी गुर शुक्राचार्य हिंडपछि वृषपर्वालाई अब शत्रु देवताहरूले चहेको कुरा पुगने 
भयो भन्ने लाग्यो र उनी गुरुलाई खुसी पार्न बाटैमा शिर एुकाई गुरुको पाडमा परे । 


क्षणाधंमन्युभंगवान् शिष्यं व्याचष्ट भाग॑वः। 
कामोऽस्याः क्रियतां राजन्नैनां त्यक्तुमिहोत्सहे ॥ २७॥ 





पदार्थ रिष्यं  शिष्य वृषपर्वालाई क्रियतां  पूरा गरिदेऊ 
क्षणाधंमन्युः  आधा क्षण मात्र न्याचष्ट  भने इह  यहाँ 

रिसाउने राजन्  हे राजा एनां  यी देवयानीलाई 
भगवान् भाग॑वः  भगवान् अस्याः  यी देवयानीको त्यक्तुम्  छादन 
भगुवंशीय शुक्राचार्यले कामः  कामना न उत्सहे  म सक्दिन 


ताक्यार्थ त्यसपछि थोरै समय मात्र रिसाउने स्वभाव भएका भगवान् शुक्राचार्यले शिष्य 
वृषपर्वालाई भने हि राजा ! तिमी यी देवायानीले भनेको पूरा गरिदेऊ किनभने उसलाई यहाँ 
छाडेर म बस्न सक्दिनं। 


० देवयानी 
तथेत्यवस्थिते प्राह देवयानी मनोगतम् । 
पित्रा दत्ता यतो यास्ये सानुगा यातु मामु ॥ २८॥ 





पढार्थ मनोगतम्  मनको कुरा माम् अलु  मेरो पछि लागेर 
राजा वृषपवलि प्राह  भनिन् सानुगा  सेविका सहित यी 
तथा इति  ल त्यस्तै हुनेछ भनेर पित्रा  पिताजीद्रारा शर्मिष्ठा 

अवस्थिते  बसेपछ्छि दत्ता  जो कसैलाई दिइृएकी मयातु  जाऊन् 

देवयानी  देवायानीले यतः यास्ये  जहाँ जानेद्ु 


ताक्यार्थ राजा वृषपवलि यो कुरालाई स्वीकार गरेपछि देवायानीले पिताले विवाह गरेर 
दिएपच्ि म॒ आपू जहाँ जहाँ जान्घु, त्यहाँ त्यहँ आपफ्ना सेविकाले सहित भएर यी शर्मिष्ठा 
जाऊन् भनी आफनो इच्छा प्रकट गरिन्। 


रालालन्द्री टीका 


२२६२ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १८ 


स्वानां तत्सङ्करं वीक्ष्य तदर्थस्य च गोरवम्। 
देवयानीं  ४७ स्त्रीसहस्रेण 
देवयानीं पयचरत् दासवत् ॥ २९॥ 


पढार्थ तदथंस्य च  ती गुरुबाट हने   ती देवयानीलाई 
स्वानां  आफन्तहरूको लागि गौरवम्  महत्त्वपूर्ण कार्य पनि स्त्रीसहस्रेण हजार 
तत्सङ्कटं  त्यो देवयानी र॒ वीक्ष्य  विचार गरेर सङिनीसहित भएर 
शुक्राचार्य रिसाएमा हुने शर्मिष्ठाले पय॑चरत्  सेवा गरिन् 
आपत्तिलाई र दासवत्  अरू दासको समान 





ताक्यार्थ त्यसपछि शर्भिष्ठाले गुरु रिसाएमा आफन्तमाथि सङट आउने र खुसी भएमा 
महत्त्वपूर्ण कार्य पनि सिद्ध हुने कुरा विचार गरी हजारौँ सङ्गिनीसहित भएर देवयानीको सेवा गर्न 
थालिन्। 


नाहुषाय सुतां दत्त्वा सह शमिंष्टयोराना । 
तमाह राजञ्छरमिंष्ठामाधास्तल्पे न कहिंचित् ॥ ०॥ 


पढार्थ नाहुषाय  नहषपुत्र ययातिलाई शमिष्टां  शर्मिष्ठालाई 
उरना  शुक्राचार्यले दत्त्वा  दिएर तल्पे  ओक्छ्यानमा संगै 
शर्मिष्ठया सह  दासीको तं  ती ययातिलाई कहिचित्  कहिल्यै पनि 
रूपमा रेकी शर्मिष्ठासहित ।आह  भने न आधाः  नराख्नू 
सुतां  छोरी देवयानीलाई राजन्  हे राजा 





वाक्यार्थ त्यसपछि शुक्राचार्यले दासीको रूपमा रेकी शर्भिष्ठासहित पुत्री देवयानीलाई 
ययातिसंग विवाह गरेर दिए र उनले राजा ययातिलाई शर्मिष्ठालाई आपूसंग कहिल्यै पनि 
ओक््यानमा संगे नराख्नू सहवास नग्न भनेर पनि बताए। 


विलोक्योरानसीं ॐ  च्रे  राजञ्छर्मिष्ठा   सप्रजां   
विलोक्योरानसीं राजञ्छर्मिष्ठा सप्रजां क्वचित्। 
तमेव वव्रे रहसि सख्याः पतिमृतो सती ॥ ३१॥ 





पदढार्थ ओरानसीं  देवयानीलाई पतिम्  पति ययातिसंग 
राजन्  हे राजा परीक्षित् सप्रजां  पुत्रवती ऋतो  ऋतुकालमा 
क्वचित्  केटी समयपचछि विलोक्य  देखेर रहसि  एकान्त ठाउंमा 
सती  सती परपुरुष नभएकी सख्याः  सखी देवयानीका वव्रे  सहवासको लागि 
रामिष्ठा  शर्मिष्ठाले तम् एव  तिनै अनुरोध गरिन् 


ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! केही समयपछि आफ्नै साथी देवयानी पुत्रवती भएको देखेर सती 
धर्ममा रहेकी शर्मिष्ठटाले पनि ऋतुकालमा कुनै एकान्त ठाडमा सखीके पति ययातिसंग सहवासको 


रामालन्द्री टीका 


२२६३ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


लागि अनुरोध गरिन्। 


 ् 


राजपुत्याथिंतोऽपत्ये 


घर्म  भ धर्मवित् ९  
घम चावक््य घमावत् । 


अध्याय १८ 


स्मरञ्छुक्रवचः काठे दिष्टमेवाभ्यपदयत ॥ ३२॥ 


घमवित्  धर्म जानने ययातिले 
घमं अवेक्ष्य  त्यसलाई धर्म नै 


पदार्थ 
अपत्ये  सन्तानका लागि 


राजपुत्र्या  राजपुत्री ठानेर 
शर्भिष्ठाद्रारा शक्रवचः  शुक्राचार्यको 
अधथिंतः  प्रार्थना गरिएका वाणीलाई 





स्मरन् च  सम्षेर पनि 
दिष्टम् एव  प्रारब्ध नै सम्की 
काले  ऋतुकालमा 
अभ्यपद्यत  गमन गरे 


ताक्यार्थ राजपुत्री शर्मिष्ठाले सन्तानका लागि आफूलाई प्रार्थना गरेको देखेर धर्म बुषेका 
ययातिले सन्तान दिनु ने धर्म हो भनी शुक्राचार्यको कुरा सम्खिएिर पनि प्रारब्धजे त होला भनी 


ऋतुकालमा गमन गररे। 


   नरै, देवयानी व्यजायत 
यदुं च तुवंसुं चैव देवयानी व्यजायत । 


दर्यं चानुं च पूरुं च शमिंष्ठा वाष॑पवणी ॥ ३३॥ 


दुई छोरा 

व्यजायत  जन्माइन् भने 
वाष॑पवंणी  वृषपर्वाकी पुत्री 
शमिष्ठा  शर्मिष्ठाले चाहं 


पदढार्थ 

देवयानी  देवयानीले 

यदुं  यदु नामका र 

तुकसुं ए च  तुर्वसु नामका 





द्यं  दद्य 
अनुं च  अनु र 


पूरु च  पुरू यी तीन भाद 
छोरालाई जन्माइन् 


ताक्यार्थ यसरी शुक्राचार्यकी पुत्री देवयानीले यदु र तुर्वसुं दुई छोरा जन्मादइन् भने यता 
वृषपर्वाकी पत्री शर्मिष्ठाले द्रुह्यु, अनु र पुरू नामका तीन छोरा जन्माइन्। 


    मानिनी 
गभंसम्भवमासुयां भतुविज्ञाय मानिनी । 


देवयानी  अ   अ  क्रोधविमूच्छिता   ९ 
देवयानी पवुगह यया च्छता ॥ २४ ॥ 


आसुयांः  असुरपु्री 

मानिनी  मानवती शर्भिष्ठाको 

देवयानी  देवयानीले गभ॑ंसम्भवम्  गर्भं रहेको कुरा 
भुः  आफ्नै पति ययातिबाट विज्ञाय  थाहा पाएर 


पदार्थ 





क्रोधविमूच्छिता  रिसले होस 
गुमाएकी उनी 

पितुर्गेहं  पिताको घरमा 
ययो  गडइन् 


ताक्यार्थ मानवती देवयानीले शर्मिष्ठटाको गर्भ पति ययातिबाट ने रहेको हो भने कुरा थाहा 


पान् अनि रिसले होस गुमाएकी उनी पिताजीको घरमा गड़न् । 
प्रियामनुगतः कामी वचोभिरुपमन्त्रयन्। 


रामालन्द्री टीका 


२३२६४ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १८ 


न प्रसादयितुं शेके पादसंवाहनादिभिः ॥ ३५॥ 





पढार्थ वचोभिः  मिठामिठा प्रसादयितुं  देवयानीलाई 
प्रियां  देवायानीलाई बोलीद्रारा प्रसन्न पार्न 

अनुगतः  फकाडन पचि उपमन्त्रयन्  फकाडदै र न शेके  सकेनन् 

लागेका पादसंवाहनादिभिः  खुद 

कामी  कामासक्त ययातिले समातेर पाउमा पर्दा पनि 


ताक्यार्थ त्यसपछि देवयानीलाई फकाउन पचि लागेका कामासक्त ययातिले मिठामिठा कुरा 
गरेर फकारंदा र खुद्रा समातेर पाड पर्दा पनि उनलाई प्रसनन पार्न सकेनन्। 


शुक्रस्तमाह कुपितः स्त्रीकामानृतपुरुष । 
त्वां जरा वितां मन्द विरूपकरणी नृणाम् ॥ ३६॥ 





पढार्थ आह  भने त्वां  तिमीलाई 

कुपितः  छोरीको सबै कुरा स्त्रीकाम  हे स्त्रीलम्पट नृणाम्  मानिसहरूलाई 
सुनेर रिसाएका अनृतपुरुष  हे टो विरूपकरणी  विरूप बनाउने 
शुक्रः  शुक्राचार्यले प्रतिज्ञावाला जरा  वृद्धावस्थाले 

तं  ती राजा ययातिलाई मन्द्  हे मूर्खं विङाताम्  सङ्क्रमण गरोस् 


ताक्यार्थ छोरीले बताएको सवे कुरा सुनेर रिसाएका शुक्राचार्यले राजा ययातिलाई हि 
स्त्रीलम्पट ! ष्टो प्रतिज्ञावाला मूर्ख ! तिमीलाई मानिसलाई विरूप बनाउने वृद्धावस्थाले सङ्क्रमण 
गरोस् भनी श्राप दिए। 


ययातिरुवाच ययातिले भने 
अतृप्तोऽस्म्यद्य कामानां बह्यन् दुहितरि स्म ते। 
व्यत्यस्यतां यथाकामं वयसा योऽभिधास्यति ॥ ३७ ॥ 


पढार्थ अद्य  अहिले यः अभिधास्यति  यदि कसैले 
ब्रह्मन्  हे ब्राह्मणदेव अतुप्तः अस्मि  म तप्त मान्छ भने 

ते  हजुरकी भदसकेको छैन त्यसपचछि व्यत्यस्यतां स्म  साटेर फेरि 
दुहितरि  पूत्रीमा शुक्राचार्यले भने युवावस्थामा परिवर्तित हुनेछ 
कामानां  कामविषयक भोग यथाकामं  इच्छानुसार 

भोगेर वयसा  आफ्नो यौवनसंँग 





ताक्यार्थ श्राप दिएपच्छि ययातिले शुक्राचार्यसंग अनुरोध गरे हे ब्राह्मणदेव ! म हजुरकी छोरी 
देवयानीमा कामविषयक भोग भोगेर तप्त भएको कछैन। यो सुनेर शुक्राचार्यले कसैले आफ्नो 


रामालन्द्री टीका 


२३६ 
नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १८ 
युवावस्थासंग तिम्रो वृद्धावस्था साटेमा तिमी फेरि युवा बन्न सकने भने । 

इति ठन्धन्यवस्थानः पुत्रं ज्येष्ठमवोचत । 

यदो तात प्रतीच्छेमां जरां देहि निजं वयः ॥ ३८ ॥ 

मातामहकृतां वत्स न तप्तो विषयेष्वहम् । 

वयसा भवदीयेन रंस्ये कतिपयाः समाः ॥ ३९॥ 


पदढार्थ  मावली अहम्  म 

इति  यसरी हजुरबुबाले गराएको विषयेषु  विषयहरूमा 
ठन्धन्यवस्थानः  उमेर साटने इमां  यो तृप्तः न  तृप्त भएको कैन 
व्यवस्था प्राप्त गरेका ययातिले जरां  वृद्धावस्थालाई भवदीयेन  तिम्रो 

ज्येष्टं  जेठा प्रतीच्छ  स्वीकार गर र वयसा  उमेरले 

पत्रं  छोरा यदुलाई निजं  आपफनो कतिपयाः समाः  केटी वर्षसम्म 
अवोचत  भने वयः  उमेर रंस्ये  विषयभोग गरेर 

तात  हे बाबु देहि  मलाई देऊ रमाउनेद् 

यदो  हे प्रिय पुत्र यदु वत्स  हे बाबु 





ताक्यार्थ यसरी उमेर साटेर युवा बन्न सक्ने व्यवस्था मिलेका ययातिले जेठा छोरा यदुसंग 
भने हे प्रिय पुत्र यदु! तिम्रो हजुरबाको कारणले गर्दा मलाई प्राप्त भएको यो वृद्धावस्थालाई 
तिमी स्वीकार गर र आफ्नो युवावस्था मलाई देऊ किनभने म विषयबाट तप्त भएको कैन । अरू 
केही वर्ष तिम्रो उमेरले म विषयमा रमाउनेद्ु । 


यदुरुवाच यदुले भने 
नोत्सहे जरसा स्थातुमन्तरा प्राप्तया तव । 


 रर,  


अविदित्वा सुखं ग्राम्यं वेतृष्ण्यं नेति पुरुषः ॥ ४०॥ 





पदार्थ लिएर भोगलाई 

अन्तरा  असमयमा नै स्थातुम्  रहन ्  अनुभव नगरी 
प्राप्तया  आएको न उत्सहे  म सक्दिनँ वैतृष्ण्यं  वैराग्यमा 

तव  हजुरको पुरुषः  पुरुषले न एति  प्राप्त हदेन 
जरसा  वृद्धावस्थालाई साथमा याम्यं सुखं  विषयादि 


ताक्यार्थ वेला नदे प्राप्त भएको हजुरको यो वृद्धावस्थालाई लिएर म रहन सक्दिनँ किनभने 
कुनै पनि पुरुषले विषयादि भोगलाई अनुभव नगरी वैराग्य प्राप्त गर्न सक्दैन। 


रामालन्द्री टीका 


२२६६ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १८ 


तुव॑सु्चोदितः पित्रा दरदयु्चादुश्च भारत । 
प्रत्याचख्युरधमंज्ञा ह्यनित्ये नित्यबुद्धयः ॥ ४१॥ 


पढार्थ चोदितः  उमेर साट्नका अधमज्ञाः  धर्मको वास्तविक 
भारत  हे भरतवंशी परीक्षित् लागि प्रेरित गरिए तत्त्व नवबुटेका ती पुत्रहरूले पनि 
पित्रा  पिता ययातिद्रारा अनित्ये  अनित्य शरीरमा यदुले ॐ 

तुवंसुः  तुर्वसु हिने प्रत्याचख्युः  स्वीकार गरेनन् 
हयः  द्य र नित्यबुद्धयः  नित्य बुद्धि गरेर 

अनुः च  अनु पनि रहेका 





वाक्यार्थ हे परीक्षित् ! राजा ययातिले फेरि अरू पुत्रहरू तुर्वसु, द्रह्य॒ र अनुलाई पनि आफूसंग 
उमेर साट्न आग्रह गरे, तर अनित्य देहादिमा नित्यबुद्धि गरेका धर्मको वास्तविक तत्तव नबुषेका ती 
पुत्रहरूले पनि यदुले जस्तै पिताको कुरा मानेनन्। 


अपृच्छत् तनयं पूरुं वयसोनं गुणाधिकम् । 
न त्वमग्रजवद् वत्स मां प्रत्याख्यातुमर्हसि ॥ ४२॥ 


पदार्थ पूरु  पुरुलाई अग्रजवत्  अरू दाजुहरूले 
वयसा ऊनं  उमेरले कान्छा अपृच्छत्  ययातिले सोधैे मां  मेरो भनाइलाई 
गुणाधिकम्  गुणले श्रेष्ठ वत्स  हे बाबु प्रत्याख्यातुं  अस्वीकार गर्न 
तनयं  पुत्र त्वं  तिमी न अरहसि  योग्य छैनौँ 





वाक्यार्थ त्यसपछि ययातिले गुणहरूले च्रेष्ठ आप्ना कान्छा छोरा पुरूसंग भने हे बाबु ! अरू 
दाजुहरूले ४ मेरो कुरालाई तिमीले चाहं अस्वीकार नगर हे । 

विवरण माथिका श्लोकहरूमा ययातिको मोहलाई दसद्एको छ । शुक्राचार्यले बुदूयाईले ग्रस्त 
हने श्राप दिएपच्छि ययातिले आफूलाई विषयभोग गर्न नपुगेको बताई शुक्राचार्यबाट कसैसंग उमेर 
साटन मिल्ने वर प्राप्त गरे। विषयासक्त मनुष्य सम्पूर्ण संसारलाई मेले मात्र भोग गरू भन्ने 
चाहन्छ । आपना प्रेमी जनहरूले पनि यसमा सघार्ंछन् भने उसको विश्वास हुन्छ । कहीं  कतैबाट 
यो भोगमा व्यवधान पर्न गयो भने मानिस आफन्तलाई पनि शत्रु मान थाल्दछ । यहाँ ययाति यही 
विषयभोगको मोहले ग्रस्त भएका छन् र॒ आपना छोराहरूसंग उनीहरूको यौवन माग्ने हदसम्म 
पुगेका छन् । तिम्रो उमेरलाई लिई म केही वर्ष विषय भोगमा रमाउनेद्घु, यतिन्ेल तिमी बुद्यौली 
स्वीकार गर भनी कुनै बाबुले आप्नो छोरालाई भनेको यो वचनद्वारा मानिसको आसक्ति 
कतिसम्म बलियो र अन्धो हंदोरहेछछ भन्ने देखाइएको छ । 


पूरुरुवाच पूरुले भने 


रामालन्द्री टीका 


२२६७ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १८ 


को नु लोके मनुष्येन्द्र पितुरात्मकृतः पुमान् । 
प्रतिकं क्षमो यस्य प्रसादाद् विन्दते परम् ॥ ४३॥ 


पढार्थ परम्  परम पदलाई पितुः  पिताजीको 
मनुष्येन्द्र  हे नरेश पिताजी विन्दते  प्राप्त गर्द भने प्रतिकर्तुं  प्रत्युपकार गर्न 
यस्य  जुन पिताको लोके  यो लोकमा को तु क्षमः  कसले सक्ला 
प्रसादात्  अनुग्रहको कारणले आत्मकृतः  आपफूलाई 

पुमान्  मान्छेले जन्माउने 





ताक्यार्थ हे पिताजी ! पिताकै अनुग्रहको कारणले गर्दा मान्छेले परम पदलाई प्राप्त गर्द भने 
आपूलाई जन्माउने त्यस्ता पिताजीको उपकारको प्रत्युपकार गर्न कसले सक्ला ? 


उत्तमदिचन्तितं कुयात् प्रोक्तकारी तु मघ्यमः। 
अधमोऽश्रद्धया कुयांदकतोच्चरितं पितुः ॥ ५४॥ 


पदार्थ भनेपच्ि गर्न पुत्र पुत्र पिताको आज्ञालाई 
चिन्तितं  पिताजीले मनले मध्यमः  मध्यम खालको हो अकतां  मान्दैन त्यो 
सोचेको कुरा अश्रद्धया  श्रद्धारहित भएर पितुः  पिताको 

कुयांत्  जो पुत्रले गर्छ त्यो कुयात्  पिताको आज्ञालाई उच्वरितम्  विष्ठा नै हो 
उत्तमः  उत्तम पुत्रहो मान्छ भने त्यो 

प्रोक्तकारी तु  पिताजीले अधमः  अधम पुत्रहो जो 





ताक्यार्थ आनो पिताले सोचेको कुरा बुखेर पालन गर्न पुत्र उत्तम पुत्र हो, भनेपचछ्छि गर्ने मध्यम 
हो र भनेको आज्ञालाई अश्चद्धापूर्वक पालन गर्ने पुत्र अधम पुत्र हो। यदि कुनै पुत्र भनेको 
कुरालाई पनि मान्दैन भने त्यो पुत्र नभएर पिताको विष्ठा हो। 


इति प्रमुदितः पूरुः प्रत्यगृह्णाज्जरां पितुः । 
सोऽपि तद्वयसा कामान् यथावज्जुुषे नृप ॥ ४५॥ 





पदार्थ पितुः  पिताजीको तद्वयसा  पुत्रको त्यो उमेरले 
नृप  हि राजा परीक्षित् जरां  वृद्धावस्थालाई यथावत्  पहिले 

इति  यसरी प्रत्यगृह्णात्  यौवनावस्था दिएर कामान्  विविध विषयहरूलाई 
प्रमुदितः  प्रसनन भएका स्वीकार गरे जुजुषे  भोग गरे 

पूरुः  कान्छा छोरा पूरुले सः अपि  ती ययातिले पनि 


ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! यसरी पिताको प्रत्युपकार गर्न पाएको हनाले प्रसन्न भएका पुरुले 
आफ्नो यौवनावस्था दिएर पिताजीको वृद्धावस्थालाई स्वीकार गरे। त्यसपछि राजा ययातिले पनि 


रामालन्द्री टीका 


२२६८ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १८ 


पुत्रको उमेरले पहिले ४ विविध विषयहरूको भोग गरे । 
सप्तद्ीपपतिः सम्यक् पितृवत् पाख्यन् प्रजाः । 
यथोपजोषं विषयाञ्जुजुषेऽव्याहतेन्द्रियः ॥ ५६॥ 


पदार्थ 
सप्तद्ीपपतिः  सात द्रीपका 
मालिक ययातिले 


पितृवत्  पिताले ठै 


प्रजाः  जनतालाई 

संयक्  राम्रोसंग 

पाख्यन्  पालन गर्दै 
यथोपजोषं  इच्छा अनुसार 


अव्याहतेन्द्रियः  इन्दरियशक्तिले 
सम्पन्न भएर 
विषयान्  विषयहरूलाई 





जुषे  भोग गरे 


ताक्यार्थ साते द्रीपका राजा ययातिले सारा प्रजाहरूलाई पिताले ४ पालनपोषण गरे र 
इन्द्ियशक्तिले सम्पन्न भएर इच्छानुसार विषयको भोग गरे । 

देवयान्यप्यलुदिनं मनोवाग्देहवस्तुभिः। 

म प्रीतिमुवाह प्रेयसी 

प्रयसः परमां प्रीतिमुवाह प्रेयसी रहः ॥ ४७ ॥ 
प्रेयसः  प्रेमको 


पदर्थ मनोवाग्देहवस्तुभिः  मनले, 


प्रेयसी  प्यारी 


वचनले, शरीरले र राम्रा 


देवयानी अपि  देवयानीले पनि वस्तुहरू समर्पण गरेर 


अनुदिनं  दिनदिनै 


रह  एकान्तमा 


परमां प्रीतिम्  परम आनन्द 
उवाह  प्रदान गरिन् 





ताक्यार्थ ययातिकी प्यारी देवयानीले पनि मन, वचन र शरीरले राम्रा वस्तुहरू अर्पण गरेर 
एकान्तमा प्रमको परम आनन्द प्रदान गरिन्। 


अयजद् यज्ञपुरुषं कतुभिभूरिदक्षिणेः। 
सवेदेवमयं देवं सवेवेदमयं हरिम् ॥ ४८ ॥ 


पढार्थ र  सम्पूर्ण यज्ञपुरुषं  यज्ञपुरुष 
भूरिदक्षिणः  धेरै दक्षिणा देवतास्वरूप हरिम्  श्रीहरिलाई 
भएका देवं  भगवान् र अयजत्  पूजा गरे 
क्रतुभिः  विभिन्न यागहरुद्रारा सवैवेदमयं  सम्पूर्णं वेदस्वरूप 





ताक्यार्थ त्यसपछि ययातिले धेरै धरे दक्षिणायुक्त यज्ञका पद्धतिद्रारा सर्वदिवस्वरूप र 
सर्ववेदस्वरूप भगवान् यज्ञपुरुष श्रीहरिको पूजा गरे । 


यस्मिन्निदं विरचितं व्योम्नीव जठदावलिः। 
नानेव भाति नाभाति स्वप्नमायामनोरथः ॥ ४९॥ 


रामालन्द्री टीका 


३२६९ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १८ 
पढार्थ व्योम्नि  आकाशमा रूपमा 

यस्मिन्  जुन परमात्मामा जलदावलिः इव  बादलको भाति  देखापर्दछ भने 
स्वप्नमायामनोरथः  स्वप्नका लहर ऊँ सुषुप्ति र प्रलयमा 


पदार्थ, मायावीका खेला र 
मनको इच्छासमान 
इदं  यो सारा प्रपञ्च 


विरचितं  कल्पित छ 
जाग्रत् र स्वप्नमा 
नाना इव  विभिन्न प्रकारको 


न आभाति  देखिंदैन 





ताक्यार्थ स्वप्नका पदार्थ, मायावीका खेला र मनको इच्छासमान यो सारा प्रपञ्च आकाशमा 
बादल कल्पित भए रै परमात्मामा नै कल्पित छ, जुन कटहिलेकाहीं जाग्रत् र स्वप्नमा नाना 
रूपले देखापर्दछ भने कहिलेकाहीं सुषुप्ति र प्रलयमा देखापर्दैन । 


तमेव हृदि विन्यस्य वासुदेवं गुहारायम् । 
नारायणमणीयांसं निराशीरयजत् प्रभुम् ॥ ५०॥ 


पढार्थ विराजमान हृदि  हृदयमा 

तम् एव  त्यस्ता अणीयांसं  अत्यन्त सूष्ष्मरूप विन्यस्य  राखेर 

वासुदेवं  वासुदेवस्वरूप नारायणं प्रभुम्  भगवान् निराशीः  निष्काम भावनाले 
गुहाशयं  सबेको हृदयमा  श्रीहरिलाई अयजत्  यज्ञ गरे 





ताक्यार्थ राजा ययातिले सबैको हृदयमा विराजमान अत्यन्त सृक्ष्मरूप भएका भगवान् 
वासुदेवस्वरूप श्रीहरिलाई हृदयमा राखेर निष्काम भावनाले यज्ञ गरे। 

एवं वर्षसहस्राणि मनःषष्ठेम॑नःसुखम् । 

विदधानोऽपि नातुप्यत् साव॑भोमः कदिन्द्रयेः ॥ ५९॥ 
मनःसुखम्  मनलाई सुख दिने 


पदार्थ वर्षसम्म 


सार्व॑भोमः  चक्रवर्ती राजा 
ययातिले 

एवं  यसरी 

वष॑सहस्राणि  एक हजार 


मनःषष्ठेः  मनले सहित छ 
ओट 

कदिन्द्रििः  दुष्ट 
विषयासक्त इन्द्रियहरूद्रारा 


विषयका भोगहरू 
विदधानः अपि  भोगे तापनि 
न अतृप्यत्  तृप्त भएनन् 





ताक्यार्थ सार्वभौम सम्राट् ययातिले हजारौ वर्षसम्म विषयासक्त भएर मन सहितका छ ओरै 
दुष्ट इन्द्रियले कामविषयक भोगहरू भोगदा पनि उनी तुप्त भएनन्। 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां नवमस्कन्धे अष्टादशोऽध्यायः ॥ १८ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


२३७० 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १९ 


अथ एकोनविंरोऽध्यायः 
राजा ययातिद्रारा गृहत्याग 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
स इत्थमाचरन् कामान् स्त्रेणोऽपहवमात्मनः। 


बुद्ध्वा प्रियाय निर्विण्णो गाथामेतामगायत ॥ १॥ 
पदार्थ आचरन्  भोगै प्रियाये  आपफ्नी प्रिया 
इत्थं  यसप्रकार आत्मनः  आफ्नो देवयानीलाई 
स््रेणः  स्त्रीमा आसक्त अपहवं  अधःपतन भएको एतां  यस्तो 
सः  ती राजा ययातिले बुद्ध्वा  बुषेर गाथां  कथा 
कामान्  विषयभोगहरू निर्विण्णः  विरक्त भई अगायत  भने 





वाक्यार्थ यसप्रकार स्त्रीमा आसक्त भएका राजा ययातिले विभिन्न विषयका भोगहरू भोग्दे 
गर्दा आफ्नो अधःपतन भएको बेर विरक्त भई आनी प्रिया देवयानीसंग यस्तो कथा भन्न थाले। 


शुणु भाग॑न्यमूं गाथां मद्विधाचरितां भुवि । 
धीरा यस्यानुशोचन्ति वने ग्रामनिवासिनः ॥ २॥ 


पदढार्थ धीराः  धीर विद्वान् तथा भोगपरायण चरित्रसम्बन्धी 
भागवि  हे भृगुवंशी देवयानी जितेन्दरिय व्यक्तिहरू अमूं यो 
यस्य  जो अनुखोचन्ति  कल्याण कसरी गाथां  प्रसिद्ध कथा 


ग्रामनिवासिनः  गामा बस्ने होला भनेर चिन्ता गर्दछन् शुणु  सुन 
मजस्ता गहस्थहरूको विषयमा भुवि  पृथिवीमा 

वने  वनमा बसेका मद्विधाचरितां  मेरो जस्तै 
ताक्यार्थ हे भृगुवंशी देवयानी ! गामा बस्ने मजस्ता गृहस्थहरूको बारेमा वनमा बसेका 
जितेन्द्रिय व्यक्तिहरू यिनीहरूको उद्धार कसरी होला भनेर खुब चिन्ता गर्दछन्। पृथिवीमा मजस्तै 
भोगपरायण चरित्रसम्बन्धी एउटा प्रसिद्ध कथा छ, त्यो म तिमीलाई सुनार, सुन । 





बस्त एको वने करिचद् विचिन्वन् प्रियमात्मनः। 
ददशं कूपे पतितां स्वकमंवशगामजाम् ॥३॥ 


पदार्थ करिचत्  कुनै बस्तः  बोको थियो 
वने  कुनै वनमा एकः  एउटा आत्मनः  आफ्नो 


रामालन्द्री टीका 


२२५१ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १९ 
प्रियं  प्रियवस्तु पतितां  खसेकी अजां  बाखीलाई 

विचिन्वन्  खोज्दै जाँदा स्वकमंवरागां  आफ्नै कर्मको ददशां  देख्यो 

कूपे  कुवामा वशमा रहेकी 


ताक्यार्थ कुनै वनमा एउटा बोको धियो । आफनो प्रिय वस्तुको खोजीमा धुम्दे जांँदा उसले 
कुनै कुवामा आफ्नै कर्मको प्रभावले खसेकी एडटी बाखीलाई देख्यो । 


तस्या उद्धरणोपायं बस्तः कामी विचिन्तयन् । 
व्यधत्त तीथ॑मुद्धृत्य विषाणाग्रेण रोधसी ॥ ४॥ 


पदार्थ उपायलाई उद्धत्य  खनेर 

कामी  कामुक विचिन्तयन्  विचार गर्दै तीर्थम्  निस्कने बाटो 
बस्तः  बोकाले विषाणाग्रेण  आफ्नो सिङको व्यघत्त  बनायो 
तस्याः  त्यो बाखीको ट्प्पाले 

उद्धरणोपायं  उद्धार गर्ने रोधसी  कुवाको डिललाई 





ताक्यार्थ कामुक त्यस बोकाले यो बाखीको कसरी उद्धार गर्ने भनी विचार गयो र आफ्नो 
सिडको दुप्पाले कुवाको डिलको माटो खनेर निस्कने बाटो बनायो । 


सोत्तीयं कूपात् सुश्रोणी तमेव चकमे किल । 

तया वृतं समुदीक्ष्य बहयोऽजाः कान्तकामिनीः ॥ ५॥ 
पीवानं श्मश्रुलं प्रष्ठं मीटवांसं याभकोविदम् । 

स एकोऽजवृषस्तासां बहीनां रतिवधंनः ॥ 

रेमे कामग्रह्रस्त आत्मानं नावबुध्यत ॥ ६॥ 





पदार्थ   प्रेमी बनाएको याभकोविदम्  रतिक्रीडामा 
सात्यो समुदीक्ष्य  देखेर कुशल त्यी बोकालाई वरण 
सुश्रोणी  राम्रो नितम्ब भएकी बह्वयः  धरै गरे 

नाखी कान्तकामिनीः  प्रेमीको इच्छा सः  त्यो 

कूपात्  कुवाबाट गरिरहेका एकः  एडटै 

उत्तीयं  बाहिर निस्किएर अजाः  बाखीहरूले पनि कामग्रहग्रस्तः  कामरूपी ग्रहले 
किल  निश्चय नै पीवानं  अत्यन्त मोटो ग्रस्त भएको 

तम् एव  त्यही बोकालाई इमश्रुटं  दाडीवाला तासां  ती 

चकमे  प्रेमी बनाई परेष्ठं  जवान बहीनां  सारा बाखीहरूको 
तया  यसरी त्यो बाखीले मीटूवांसं  समर्थ र रतिवधंनः  प्रीतिवर्धक 


रामालन्द्री टीका 


नवम स्कन्ध 


अजवृषः  श्रेष्ठ बोको 


श्रीमद्भागवत 


थाल्यो र 


२२३७२ 
अध्याय १९ 


न अवबुध्यते  बिर्सियो 


रेमे  सबैसंग विहार गर्न आत्मानं  आपफूलाई पनि 


ताक्यार्थ कुवाबाट निस्किएपल्ि त्यो बाखीले त्यही बोकालाई नै आफ्नो प्रेमी बनाई। यो कुरा 
प्रेमी खोजिरहेका अरू बाखीहरूले पनि देखे । उनीहरूले पनि अत्यन्त मोटो, दाडीवाला, जवान र 
रतिक्रीडामा कुशल त्यही बोकालाई प्रेमी बनाए। अब ती सारा बाखीहरूसंग कामरूपी ग्रहले 
समातिएको त्यो बोको एक्लै विहार गर्न थाल्यो र उसले आपूलाई पनि विर्सियो । 


तमेव प्रेष्ठतमया रममाणमजान्यया । 
विलोक्य कूपसंविग्ना नामृष्यद् बस्तकमं तत् ॥ ७॥ 


पढार्थ   राम्राराम्रा बस्तकमं  बोकाको 
कूपसंविग्ना  कुवामा खसेकी रअजान्यया  अरू बाखीहरूसंग व्यवहारलाई 





पचि निकालिएकी बाखीले रममाणं  रमण गर्दै गरेको न अमृष्यत्  सहन गर्न सकिन 
तम् एव  त्यही आफनो प्रेमी विलोक्य  देखेर 
बोका लाई तत्  त्यस्तो 


तवाक्यार्थ पहिले कुवामा खसेकी र पचि बोकाद्रारा उद्धार गरिएकी बाखीले आफ्नो प्रेमीले 
अरू राम्रा बाखीहरूसंग विहार गरेको देखेर बोकाको त्यस व्यवहारलाई सहन ग्ब सकिन। 


तं दुह सुहृ्रूपं कामिनं क्षणसोहदम् । 
इन्द्ियाराममुत्सृज्य स्वामिनं दुःखिता ययो ॥ ८ ॥ 


पदार्थ साथी बनाएको भएकी बाखी 

तं  त्यस्तो कामिनं  कामुक स्वामिनं  आफ्नो मालिकको 
दुहदं  कपटी इन्द्रियारामं  इन्दरियलोलुप शरणमा 

सुहृदं  साथीको रूपमा  बोकालाई ययो  गई 

रहेको उत्सृज्य  त्यागेर 

क्षणसोहदम्  स्वार्थका लागि दुःखिता  अत्यन्त दुःखित 





ताक्यार्थ अत्यन्त कपटी, स्वार्थी तथा कामासक्त र इन्द्रियलोलुप त्यस बोकालाई छाडेर अत्यन्त 
दुःखित भएकी बाखी आफ्नो मालिकको शरणमा गई । 


सोऽपि चानुगतः स्त्रेणः कृपणस्तां प्रसादितुम् । 
कुवैन्निडविडाकारं नाराक्नोत् पथि सन्धितुम् ॥ ९॥ 


पदार्थ कृपणः  अति दुःखी भएको प्रसादितुम्  बाखीलाई खुसी 
स््रेणः  स्त्रीलम्पट सः अपि  त्यो बोको पनि पर्न 


रामालन्द्री टीका 


२३७् 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १९ 
पथि  बाटामा कुवन्  गर्दै सन्धितुम्  मनाउन 
इडविडाकारं  बोकाले अनुगतः  पछि लाग्यो तर नाशक्नोत्  सकेन 


निकाल्ने आवाज म्याँम्याँ तां  त्यो बाखीलाई 
ताक्यार्थ बाखी रिसाएर गएको देखेर स्त्रीलम्पट त्यो बोको पनि अति दुःखी हृदे बाखीलाई 
फकाठन बाटामा म्याँम्यँ गर्दै पछि लाग्यो, तर बाकोले उसलाई मनाउन सकेन। 


तस्यास्तत्र दिजः करिचदजास्वाम्यच्छिनद्रूषा 
लम्बन्तं वृषणं भूयः सन्दधेऽथांय योगवित् ॥ १० ॥ 


पढार्थ रुषा  क्रोधको कारणले ब्राह्मणले 

तत्र  मालिकको घरमा ठम्बन्तं  दुन्डिएको अथांय  आफ्नै बाखीको मैथुन 
तस्याः  त्यो वृषणं  बोकाको अण्डकोश आदि प्रयोजनका लागि 
अजास्वामी  बाखीको मालिक अच्छिनत्  काटिदिए र सन्दधे  जोडिदिए 

करिचत्  कुनै भूयः  फेरि 

द्विजः  ब्राह्मणले योगवित्  सबै उपाय जानेको 





ताक्यार्थ बाखीको मालिक कुनै ब्राह्मण धिए। उनले रिसले त्यस बोकाको दुन्डिएको 
अण्डकोश काटिदिए। फेरि यो त बाखीको मेथुन आदि प्रयोजनका लागि चाहिन्छ भन्ने विचार 
गरेर सबे उपाय जानेका ती ब्राह्मणले अण्डकोश जोडिदिए। 


सम्बद्धवृषणः सोऽपि ह्यजया कूपलन्धया । 
काटं बहुतिथं भद्रे कामेनांद्यापि तुष्यति ॥ ९॥ 


पढार्थ हि  निश्चय ने कालं  समयसम्म भोग गरेर 
भद्रे  हे कल्याणी कूपरन्धया  कुवाबाट अद्य अपि  अहिलेसम्म पनि 

सम्बद्धवृषणः  अण्डकोश  फिकिएकी कामेः  ती विषयभोगहरुद्रारा 
जोडिएको अजया  बाखीसंग न तुष्यति  तप्त भएको कैन 

सःअपित्यो बोको पनि बहुतिथं धैरैनै 





ताक्यार्थ हे कल्याणी ! यसरी अण्डकोश जोडिएपछ्ि त्यो बोकाले कुवाबाट छिकिएकी 
बाखीसंग धेरै समयसम्म विषयभोगहरू भोग गय्यो तर अहिलेसम्म ती भोगहरूबाट ऊ तुप्त 
भएको छेन । 


तथाहं कृपणः सुश्रु भवत्याः प्रेमयन्त्रितः । 
आत्मानं नाभिजानामि मोहितस्तव मायया ॥ २॥ 
पढार्थ सुश्रु  हे राम्रा आं खीभौँ भएकी सुन्दरी 


रालालन्द्री टीका 


२३०४ 





नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १९ 
तथा  त्यसै गरी तव  तिम्रो अहं  मेले 

भवत्याः  तिस्रो मायया  मायाले आत्मानं  आपूलाई 
प्रेमयन्त्रितः  प्रेमपाशमा मोहितः  मोहित भएर न अभिजानामि  चिन्न सकेको 
नांधिएर कृपणः  दयनीय भएको केन 


ताक्यार्थ हे सुन्दरी ! त्यही बोको फ दयनीय अवस्थामा पुगेको मैले पनि तिम्रो प्रेमपाशमा 
बांधिएर तिम्रो मायाले मोहित हदा आपफूलाई चिन्न सकेको छैन । 


यत् पृथिव्यां व्रीहियवं हिरण्यं परावः स्ियः। 
न दुह्यन्ति मन श्रीतिं पुंसः कामहतस्य ते ॥ १३॥ 





पढार्थ हिरण्यं  सुवर्ण आदि कामहतस्य  कामनाले ग्रस्त 
यत्  जो सम्पत्तिहरू भएको 

पृथिव्यां  पृथिवीमा परावः  पशुहरू र पुंसः  पुरुषलाई 

व्रीहियवं  धान, जौ आदि स्त्रियः  स्त्रीहरू छन् मनःप्रीतिं  मनमा आनन्द 
अन्नहरू ते  ती विषयहरूले पनि न दुह्यन्ति  दिंदैनन् 


ताक्यार्थ हे प्रिया ! पृथिवीमा जति पनि धान, जौ आदि अन्नहरू छन्, सुवर्ण आदि सम्पत्तिहरू 
छन् र पशु तथा स्त्रीहरू छन् ती साराले पनि कामनाले ग्रस्त भएको पुरुषलाई मनमा आनन्द 
दिदेनन्। 


न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति । 
हविषा कृष्णवत्मेव भूय एवाभिवधंते ॥ १४॥ 


पदार्थ कामः  विषयवासना दन्किए गँ 
जातु  कहिल्ये पनि न शाम्यति  शान्त हदेन बरु भूयः एव  अर बढी 


कामानां  विषयहरूको 
अ 
उपभोगेन  उपभोगले 


हविषा  धिउ हालेर 
कृष्णवत्मां इव  आगो 





अभिवधते  बददछ 


ताक्यार्थ विषयलाई भोग गरेर कटहिल्यै विषयप्रतिको वासना शान्त हदेन, धि थप्नाले आगो 
बटे ४ भोगले वासना खन् बदूदछ । 

वितरण यस प्रसङ्गमा ययातिले आपफ्नी पत्नीलाई मोहका कारण आफ्नो दुरवस्था भएको 
बताएका छन्। हजारौँ वर्षको भोगवबाट पनि इन्द्रिय र मन तृप्त नभएपछि ययातिले बल्ल 
तिनीहरूको सांचो वस्तुस्थिति बुफेका छन् । इन्द्रियहरूलाई र मनलाई शान्त गर्ने उपाय भोग हदे 
होइन, यसबाट त तिनीहरूमा त्यही भोगको संस्कार ठन्खन् दृढ हदे जान्छ । ययाति भन्छन् हे 
देवयानी, जो व्यक्ति कामनाद्रारा जितिएको छ त्यस्तो व्यक्ति संसारभरि भएका अन्न, सम्पत्ति, 
स्त्री, पशु आदिको भोग गरिसक्दा पनि शान्त हदेन किनभने यो मनलाई शान्त गर्ने बाटो नै 


रामालन्द्री टीका 


३२७५ 
नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १९ 


होडन। सुख नभएको, तर सुखको आशामात्र भएको पदार्थहरूको भोग गर्दा यही अनन्त आशा 
या आसक्तिबाहेक केही हात नलागने अनुभव गरेका ययातिले यही कुरा बताएका छन् । उनी 
दृष्टान्त दिदे भन्छन् जसरी आगो धरे दन्किंदा त्यसलाई निभाउन धिड खन्याइयो भने त्यो खन् 
खन् बढेर जान्छ, त्यसै गरी कामनारूपी आगो पनि विषयभोगरूपी धि पाएपक्ि खन्ख्नै बदन 
थाल्छ। 


यदा न कुरुते भावं स्वभूतेष्वमङ्गलम् । 

समदुष्टेस्तदा पुंसः सवां सुखमया दिशः ॥ १५॥ 
पदार्थ भावं  भाव पुंसः  त्यस मान्छेको 
यदा  जब न कुरुते  गर्दैन सवांः दिशः  सम्पूर्ण दिशाहरू 
सर्वभूतेषु  सम्पूर्ण प्राणीहरूमा तदा  त्यही बखतमा नै सुखमयाः  सुखदायी बन्ददछछन् 
र पदार्थहरूमा समदुष्टेः  सर्वत्र समदृष्टि 
अमङ्गलम्  नराम्रो भएको 





ताक्यार्थ जब मान्छले सारा प्राणीहरूमा र पदार्थहरूमा नराग्रो भाव गर्दन सबेलाई राम्रो 
मान्दछ्छ त्यस बखतमा ने त्यस समदर्शी व्यक्तिका लागि सबे दिशाहरू सुखमय बन्दछछन्। 


या दुस्त्यजा दुमतिभिजींयंतो या न जीयते । 
तां तृष्णां दुःखनिवहां शमंकामो द्रुतं त्यजेत् ॥ १६॥ 





पढार्थ या जो तृष्णा भएको 

या जो त्ष्णा न जीयते  बुढो भएको हैदैन तां  त्यो 
दुमतिभिः  अविवेकीहरुद्रारा त्यसैले तृष्णां  त॒ष्णालाई 
दुस्त्यजा  त्याग्न नसकिने हुन्छ रशमंकामः  आफ्नो कल्याण दरुतं  चांडे 
जीयंतः  शरीरले बुढो चाहने व्यक्तिले त्यजेत्  त्यागोस् 
भएकाको पनि दुःखनिवहां  दुःखैदुःखको घर 


ताक्यार्थ त्ष्णा अविवेकी मनुष्यद्रारा त्यागन नसकिने किसिमको हुन्छ । मानिस बुढो हून्छ तर 
उसको त्ष्णा बुढो हैदेन। त्यसैले आफ्नो कल्याण चाहने व्यक्तिले दुःखेदुःखको घर भएको त्यस 
तुष्णालाई चां ड त्याग्नुपर्दछ्। 


मात्रा स्वस्रा दुहित्रा वा नाविविक्तासनो भवेत्। 
बटवानिन्द्रियग्रामो विद्ंसमपि कषति ॥ १७॥ 


पदार्थ स्वस्रा  बहिनी आदिसंग अविविक्तासनः न भवेत्  एकै 
मात्रा  आमासंग दुहित्रा वा  छोरीहरूसंग पनि आसनमा नबसोस् किनभने 


रामालन्द्री टीका 


३२७६ 
नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १९ 
बलवान्  अत्यन्त बलियो विद्वांसम्  विद्रान्लाई कषति  तान्दछ 
इन्द्रियग्रामः  इन्द्ियको समूहले अपि  पनि 
वाक्यार्थ आफ्नै आमा, दिदीबहिनी र छोरीहरूसंग पनि एडटे आसनमा कटहिल्थै नबस्नू, अरू 


संगको त के कुरो किनभने इन्द्रियको समूह अत्यन्त बलियो हुन्छ, जसले थाहै नपाई विद्रानूलाई 
पनि तान्दछछछ । 


 ४७ ५   भ  
पूर्णं वषंसहस्रं मे विषयान् सेवतोऽसकृत्। 
तथापि चानुसवनं तृष्णा तेषूपजायते ॥ ८ ॥ 





पार्थ पूर्णं  पूरा विषयहरूमा 

असकृत्  बारम्बार वषंसहस््रं  हजार वर्ष बित्यो तृष्णा  लालसा मात्रै 
विषयान्  विषयहरू तथा अपि च  तैपनि उपजायते  बद्कछ तृष्णा शान्त 
सेवतः  भोग गर्ने अनुसवनं  क्षणक्षणमा हदेन 

मे मेरो तेषु  ती भोगिएका 


ताक्यार्थ बारम्बार विषयको भोग गर्दागर्दै मेरो हजार वर्ष बित्यो तपनि ती भोगहरूमा लालसा 
मात्र बदिरहन्छ । तृष्णा शान्त हदेन । 


तस्मादेतामहं त्यक्त्वा ब्रह्मण्याधाय मानसम् । 
निर्न्द्रो निरहङ्कारश्चरिष्यामि मृगेः सह ॥ १९॥ 





पदढार्थ अहं  म आधाय  स्थिर गरेर 
तस्मात्  त्यसैले एतां  यी वासनालाई मृगैः सह  मृगहरूसंग नमा 
निरन्धः  न्द्र सुखदुःख आदि त्यक्त्वा  त्याग गरी चरिष्यामि  घुम्नु 
भावरहित मानसम्  चित्तलाई 

निरहङ्कारः  अह ङ्ाररहित ब्रह्मणि  ब्रह्ममा 


ताक्यार्थ त्यसैले हे प्रिया ! निर््न्ध र अहङाररहित भएर म॒ आपनो चित्तलाई परब्रह्ममा स्थिर 
गराएर मृगहरूसंगै वनमा घुम्नेष्ु । 

वितरण माधथिका श्लोकहरूमा ययातिले अब आपले तुष्णाको यो अनन्त यात्रालाई छाडिदिने 
निश्चय व्यक्त गरेका छन्। विषयभोगद्रारा त्ष्णा कहिल्यै पनि जीर्ण या शान्त हँदेन । जतिजति 
यसलाई शान्त गर्ने प्रयासमा व्यक्ति लाग्छ, त्यतित्यति यो चाह जीर्ण हदेन, व्यक्ति मात्र जीर्ण 
हन्छ । ययाति भन्छन् मैले हजार वर्षसम्म अखण्डरूपले विषयभोग गरेर यो तुष्णालाई शान्त गर्ने 
प्रयास गरः तर यो त खन् छिनच्िनै बदिरहेको छ। त्यसकारण म यसलाई छाडिदिन्द्ुं। बाहिरी 
विषयहरूको त्ष्णालाई नष्ट गर्ने उपाय भनेको आफनो स्वरूपमा मन लगाउनु नै हो । रागद्रेषले 
रहित हदा नै तुष्णालाई जित्न सकिन्छ । संसारका पदार्थहरूलाई धरे देख्नाले पनि त्रृष्णा बारम्बार 


रामालन्द्री टीका 


३२७७ 
नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १९ 
बहिरेको हुन्छ, त्यसेले यहाँ तुष्णा छड्न मृगहरूसंग वनमा घुम भनेर ययाति भन्दछछन्। 

दुष्टं श्रुतमसद् बुदुध्वा नानुध्यायेन्न संविदोत्। 

संसृतिं चात्मनाशं च तत्र विद्धान् स आत्मदुक् ॥ २०॥ 





पढार्थ न अनुध्यायेत्  तिनको आत्मनारं च  आत्मस्वरूपको 
दृष्ट  देखेका र बारम्बार चिन्तन पनि नग्नू र विनाश गर्ने वस्तु छ भन्ने 

श्रुतं च  सुनेकालाई पनि न संविशेत्  आसक्त पनि नहुनू विद्धान्  बुख्ने 

असत्  अनित्य तत्र  ती विषयहरूमा सः  त्यो व्यक्ति 

बुदुध्वा  बुरेर संसृतिं  जन्ममृत्युयुक्त संसार र आत्मदुक्  आत्मज्ञानी हो 


ताक्यार्थ देखेका र सुनेका कुराहरू अनित्य हुन् भन्ने बुफेर ती वस्तुको चिन्तन पनि नगर्नू र ती 
वस्तुमा आसक्त पनि नहुनू । विषयहरूमा जन्ममृत्युयुक्त संसार र आत्मस्वरूपको विनाश गर्ने वस्तु 
छ भन्ने कुरा बु्ने व्यक्ति नै आत्मज्ञानी हो । 


इत्युक्त्वा नाहुषो जायां तदीयं पूरवे वयः। 
दत्त्वा स्वां जरसं तस्मादाददे विगतस्पृहः ॥ २९॥ 





पदार्थ देवयानीलाई दत्त्वा  दिएर 
विगतस्पृहः  विषयनाट विरक्त इति उक्त्वा  यसो भनेर तस्मात्  ती पूरुबाट 
भएका पूरवे  छोरा पूरुलाई स्वां  आफ्नो 

नाहुषः  नहषपुत्र ययातिले तदीयं  उरैको जरसं  वृद्धावस्थालाई 
जायां  आपनी पत्नी वयः  जवानी आददे  लिए 


ताक्यार्थ त्यसपछि विषयबाट विरक्त भएका राजा ययातिले आफनी पत्नी देवयानीलाई यसरी 
सम्णाई छोरा पूरलाई उनको जवानी फिर्ता दिए र आफ्नो वृद्धावस्था लिए । 


दिर दक्षिणपूर्वस्यां द्रं दक्षिणतो यदुम् । 
प्रतीच्यां तुव॑सुं चक्र उदीच्यामनुमीरवरम् ॥ २२॥ 


पदार्थ दक्षिणतः  दक्षिणपदट अनुं  अनुलाई 
दक्षिणपूर्वस्यां  दक्षिणपूर्वं यदुम्  यदुलाई ईर्वरम्  अधिपति 
आग्नेयको प्रतीच्यां  पश्चिममा चके  बनाए 
दिशि  दिशामा तवसं  तुर्वसुलाई र 

दयं  द्रह्यलाई उदीच्यां  उत्तरमा 





वाक्यार्थ ययातिले दक्षिणपूर्वं आग्नेय दिशामा द्ह्युलाई, दक्षिणमा यदुलाई, पश्चिममा 
तुर्वसुलाई र उत्तरमा अनुलाई अधिपतिको रूपमा स्थापित गरे। 


रामालन्द्री टीका 


नवम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


भूमण्डलस्य सवस्य पूरुमहंत्तमं विशाम् । 
अभिकिन्याग्रजांस्तस्य वह्नो स्थाप्य वनं ययो ॥ २३२॥ 


पदढार्थ 

सवस्य  सारा 
भूमण्डलस्य  भूमण्डलका 
विशाम्  सम्पत्तिहरूको 


अभिषिच्य  आफ्नो राज्यमा 
अभिषेक गरेर 

अग्रजान्  यदु आदि 
दाजुहरूलाई 


२३७८ 


अध्याय १९ 


वरो  अधीनमा 

स्थाप्य  रहने व्यवस्था गरेर 
वनं  वनमा 

ययो  गए 


अहंत्तमं  अधिकारी तस्य  ती कान्छो भाद पूरको 
पूरुं  पूरुलाई ने 

ताक्यार्थ राजा ययातिले आफ्नो कान्छो छोरो पूरुलाई सारा भूमण्डलको सम्पत्तिको अधिकारी 
बनाई आपने राज्यमा अभिषेक गरेर ती यदु आदि पूरुका दाजुहरूलाई पूरके अधीनमा रहने 
व्यवस्था गरी उनी वनमा गए । 


आसेवितं वष॑पृगान् षडवरं विषयेषु सः। 
क्षणेन मुमुचे नीडं जातपक्ष इव द्विजः ॥ २४॥ 


आसेवितं  अनुभव गरेको द्विजः  चराले 

षड्वर्गं  षडन्द्रिय र त्यसबाट नीडं इव  गुँंडलाई ओँ 
वष॑पूगान्  धरे वर्षसम्म हने सुखहरूलाई क्षणेन  तुरन्तै 

विषयेषु  विषयहरूमा जातपक्षः  प॑खेटा पलाएको पुमुचे  त्यागिदिए 

ताक्यार्थ धेर वर्षसम्म विषयको भोगमा रमेका राजा ययातिले प॑ँखेटा पलाएपचछि चराले गुंड 
छाडे ४ तुरुन्ते इन्दरियप्रतिको मोह र त्यसबाट हुने सुखलाई त्यागिदिए । 

विवरण राजा ययातिले हजारौँ वर्षसम्म विषयभोग गरेर जम्मा पारेको आसक्तिलाई छिन 
छाडिदिए । इन्द्रियहरू अनादि कालदेखि विषयहरूको भोगमा रमाइरहेका छन्, तर विवेक र 
वेराग्य भयो भने त्यो आसक्तिलाई तत्काल समाप्त गर्न सकिन्छ । विवेक र वैराग्यले सांसारिक 
वस्तुहरूमा सत्यता र सुन्दरता नभएको थाहा दिन्छ । जुन वस्तु सत्य होदन, केवल कल्पनाको हो, 
त्यसलाई छोडन केही समय लाग्देन। विवेकीहरूले यो संसार कल्पनाको वस्तु रे भन्ने थाहा 
भएपचछि संसाप्रतिको आसक्तिलाई छाडिदिन्छन्। 





पदार्थ 
सः  ती राजा ययातिले 





स तत्र निमुंक्तसमस्तसङ्ग आत्मानुभूत्या विघुतत्रिलिद्धः। 
भ  


्    
पर्ऽमङ ब्रह्माण वासुदव कम गातं भागवतीं प्रतीतः ॥ २५॥ 


पढार्थ निरमक्तसमस्तसङ्गः  सारा  आसक्तिलाई त्यागेका र 


रालालन्द्री टीका 


३२०९ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १९ 
विधुतत्रिलिङ्गः  तीन गुणका आत्मानुभूत्या  आत्मत्व वासुदेवे  वासुदेव भगवान्मा 
कार्य लिङ्गशरीर आदिलाई पनि साक्षात्काखारा भागवतीं  भगवत्सायुज्यरूप 
नष्ट गराइसकेका तत्र  त्यस वनमा गतिं  मक्तिलाई 

प्रतीतः  प्रसिद्ध अमले  मायामलरहित मे  प्राप्त गरे 

सः  ती राजा ययातिले परे बह्मणि  परत्रह्मस्वरूप 





ताक्यार्थ सारा आसक्ति र लिङ्शरीर आदिलाई समेत नष्ट गराइसकेका प्रसिद्ध राजा ययातिले 
वनमा आत्मतत्त्व साक्नात्कारद्वारा परब्रह्मरूप भगवान् वासुदेवमा सायुज्यरूप मुक्ति प्राप्त गरे। 


श्रुत्वा गाथां देवयानी मेने प्रस्तोभमात्मनः। 


स्त्रीपुंसोः स्नेहवेक्छव्यात् परिहासमिवेरितम् ॥ २६॥ 
पढार्थ प्रस्तोभं  निवृत्तिमार्गमा भयो भने नराम्रो हुन सकने 
देवयानी  देवयानीले प्रोत्साहन गरेको जस्त भएकाले त्यो नहोस् भनेर 
गाथां  यो कथालाई मेने  मानिन् र परिहासम् इव  टरा गरे ४ गरी 
श्रुत्वा  सुनेर स्त्रीपुंसोः  स्त्री र पुरुषको ईरितम्  भन्नुभएको हो भनेर 
आत्मनः  आफूलाई स्नेहवेक्व्यात्  प्रेममा वियोग बुन् 





ताक्यार्थ रानी देवयानीले यी सबै कथा सुनिसकेपछ्छि पतिले आपूलाई निवृत्तिमार्गमा 
प्रोत्साहित गरेको कुरा विचार गरिन् र स्त्री र पुरुषको स्नेहमा अकस्मात् वियोग भयो भने त्यसले 
नराम्रो परिणाम दिन सक्छ भनेर त्यस्तो नहोस् भनी ्टरामा यी कुरा गर्नुभएको हो भन्ने कुरा पनि 
उनले बुखिन्। 


सा सन्निवासं सुहृदां प्रपायामिव गच्छताम् । 
विज्ञायेर्वरतन्त्राणां मायाविरचितं प्रभोः ॥ २७ ॥ 
सर्वत्र सङ्गमुत्सृज्य स्वप्नोपम्येन भार्गवी । 

कृष्णे मनः समावेश्य व्यघुनोल्लिङ्गमात्मनः॥ २८॥ 


पदार्थ सन्निवासं  भेटघाट हो भन्ने कुरा 

साती गच्छताम्  बटुवाहरूको विज्ञाय  बुरेर अनि 

भागवी  भुगुसन्तति देवयानीले प्रपायाम् इव  पानी पिउने ठाउ स्वंत्र  सबै पदार्थहरूमा 
ईरवरतन्त्राणां  ईश्वरको आदिमा भेटघाट भए जस्तै हो सस्वप्नोपम्येन  स्वप्नको जस्तै 


अधीनमा रहेका र सबै कुरा मिथ्याबुद्धि गरेर 
सुहृदां  पति, पुत्र आदि प्रभोः  भगवान्को सद्व  विषयसंगको 
बान्धवहरूको साथमा मायाविरचितं  मायाको खेल आसक्तिलाई 





रामालन्द्री टीका 


२३८० 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १९ 
उत्सृज्य  त्यागेर समावेश्य  लगाएर लि ङ्गशरीरलाई 
मनः  आफ्नो मनलाई आत्मनः  आपनो व्यधुनोत्  परित्याग गरिदिडन् 


कृष्णे  भगवान् श्रीकृष्णमा लिद्गं  संसुतिको कारण 

ताक्यार्थ त्यसपच्ि ती देवयानीले पनि ईश्वराधीन यी पति, पुत्र आदि बन्धुबान्धवसंगको 
भेटघाट भनेको बटवाहरूको पानी पिडने ठा प॑धेरोमा भेटघाट भए जस्त हो भन्ने सम्फिन् र 
सब कुरालाई भगवान्को मायाको खेल मात्र सम्फिन्। अनि सारा विषयहरूलाई स्वप्नबराबर 
सम्येर मनलाई भगवान् श्रीकृष्णमा लगाई संसारको मूल कारण लिङ्गशरीरलाई समेत त्यागिदिइन् । 


नमस्तुभ्यं भगवते वासुदेवाय वेधसे । 
स्वभूताधिवासाय शान्ताय बृहते नमः ॥ २९॥ 


पढार्थ शान्ताय  शान्तविग्रहवाला वासुदेवाय  वासुदेवलाई 
वेधसे  जगत्को कारणरूप बृहते  सर्वाधिष्ठान ब्रह्मरूप नमो नमः  बारम्बार नमस्कार 
स्वभूताधिवासाय  सम्पूर्ण तुभ्यं  हजुर छ 

पदार्थहरूमा निवास गर्नृहुने भगवते  भगवान् 





ताक्यार्थ देवयानीले भनिन् जगत्को कारण, सम्पूर्ण पदार्थहरूमा निवास गर्नृहुने, शान्तमूर्त, 
स्वाधिष्ठान ब्रह्मरूप, सम्पूर्ण प्राणीको हृदयमा निवास गर्नृहुने हजुर भगवान् वासुदेवलाई बारम्बार 
नमस्कार छ। 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां नवमस्कन्धे एकोनविंशोऽध्यायः ॥ १९॥ 


रामालन्द्री टीका 


३२८१ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २० 


अथ विंरोऽध्यायः 
राजा पूर्, दुष्यन्त र् भरतको कथा 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
पूरोवंशं प्रवक्ष्यामि यत्र जातोऽसि भारत । 
यत्र राजर्षयो वंश्या ब्ह्मवंश्यारच जज्ञिरे ॥ १॥ 


पदार्थ 


यत्र  जुन वंशमा 


भारत  हे भरतवंशी परीभ्षित् वंर्याः  वंशवर्धक 


यत्र  जुन वंशमा 


राजषंयः  राजर्णिहरू र 


जज्ञिरे  जन्मे त्यस्तो 
पूरोः वंशं  राजा पूरुको वंश 
प्रवक्ष्यामि  वर्णन गर्द 





जातः असि  तपाई जन्मिनुभयो बह्यवंश्याः च  ब्रह्र्णिहरू पनि 
वाक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! जुन वंशमा तपाई जन्मिनुभयो र जुन वंशमा ठुलादढुला वंशधर 
राजर्षि र ब्रहमर्णिहरू जन्मे, त्यस्तो पूरुवंशको म वर्णन गर्व । 


जनमेजयो ह्यभूत् पूरोः प्रचिन्वांस्तत्सुतस्ततः। 
प्रवीरोऽथ नमस्यु तस्माच्चारुपदोऽभवत्॥ २॥ 


पदढार्थ तत्सुतः  ती जनमेजयको छोरा नमस्युः  नमस्यु र 

   

वे हि  निश्चयने प्राचिन्वान्  प्रचिन्वान् तस्मात्  ती नमस्युबाट पनि 
पूरोः  पूरुका छोरा ततः  ती प्रचिन्वान्बाट चारुपद्ः  चारुपद 
जनमेजयः  जनमेजय प्रवीरः  प्रवीर अभवत्  भए 

अभूत्  भए अथ  यसपच्ि प्रवीरका 





ताक्यार्थ पूरका छोरा जनमेजय, उनका छोरा प्रचिन्वान्, प्रचिन्वान्बाट प्रवीर, प्रवीरबाट नमस्यु 


र् नमस्युबाट चारुपद जन्मिए। 


तस्य सुदुरभूत् पुत्रस्तस्माद् बहुगवस्ततः। 
संयातिस्तस्याहंयाती रोद्रार्वस्तत्सुतः स्मृतः ॥ ३॥ 





पदार्थ बहुगवः पुत्रः  बहुगव नामका अहंयाति  अहंयाति र 
तस्य  ती चारुपदका छोरा जन्मिए तत्सुतः  उनका छोरा 
सुदुः  सुदु ततः  ती बहुगवबाट रोद्रार्वः  रौद्राश्व 
अभूत्  भए संयातिः  संयाति स्मृतः  बतादइएका छन् 
तस्मात्  ती सुद्युबाट तस्य  ती संयातिका 


रामालन्द्री टीका 


२३८२ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २० 


वाक्यार्थ चारुपदबाट सुदु, सु्युबाट बहुगव, बहुगवबाट संयाति, संयातिबाट अहंयाति र 
अहंयातिबाट रौद्राश्व जन्मिए । 


ऋतेयुस्तस्य कक्षेयुः स्थण्डिलेयुः कृतेयुकः । 
जेयः सन्नतेयुश्च धमंसत्यवतेयवः ॥ ४ ॥ 
दशेतेऽप्सरसः पुत्रा वनेयुश्चावमः स्मृतः । 
घृताच्यामिन्द्रियाणीव मुख्यस्य जगदात्मनः ॥ ५॥ 


पढार्थ अप्सरसः  अप्सराबाट सन्नतेयुः च  सन्ततेयु अनि 
जगदात्मनः  विश्वको एते  यी धमंसत्यवतेयवः  धर्मयु, 
आत्मरूप दश पुत्राः  दश छोरा जन्मिए सत्येयु, र व्रतेयु तथा 

मुख्यस्य  मुख्य प्राणबाट ऋतेयुः  ऋतेयु वनेयुः च  वनेयु पनि 
इन्द्रियाणि इव  दश इन्दिय छृकषेयुः  कुक्षेयु अवमः  यी दश भाइमा कान्छो 
जन्मिए यँ स्थण्डिलेयुः  स्थण्डिलेयु स्मृतः  बताइएका छन् 

तस्य  ती रौद्राश्वको कृतेयुकः  कृतेयु नै 

घृताच्याम्  घुताची नामकी जलेयुः  जलेयु र 





ताक्यार्थ विश्वको आत्मरूप मुख्य प्राणबाट दश इन्द्रिय जन्मे ४ घृताची नामकी अप्सराबाट 
रोद्राश्वका दश भाइ छोरा जन्मिए। ती हुन् ऋतेयु, कुक्षेयु, स्थण्डिलेयु, कृतेयु, जलेयु, सन्ततेयु, 
धर्मयु, सत्येयु, त्रतेयु र कान्छो वनेयु । 


ऋतेयो रन्तिभारोऽभूत् ्रयस्तस्यात्मजा नृप । 
सुमतिधंवोऽप्रतिरथः कण्वोऽप्रतिरथात्मजः॥ ६॥ 


पदार्थ तस्य  ती रन्तिभारका आत्मजाः  छो राहरू जन्मिए 
नृप  हे राजा सुमतिः  सुमति अप्रतिरथात्मजः  अप्रतिरथका 
ऋतेयोः  ऋतेयुबाट धरुवः  ध्रुव छोरा 

रन्तिभारः  रन्तिभार अप्रतिरथः  अप्रतिरथ नामका कण्वः  कण्व थिए 

अभूत्  जन्मिए त्रयः  तीन 





वाक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! ऋतेयुबाट रन्तिभार जन्मिए। उनका सुमति, ध्रुव र अप्रतिरथ 
नामका तीन छयोराहरू जन्मिए । अप्रतिरथका छोरा कण्व धिए। 


तस्य मेधातिथिस्तस्मात् प्रस्कन्नादा द्विजातयः। 
पुत्रोऽभूत् सुमते रेभ्यो दुष्यन्तस्तत्सुतो मतः ॥ ७॥ 


रालालन्द्री टीका 


३३८३ 
नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


  प्रस्कण्व आदि 
द्विजातयः  ब्राह्मणहरू भए 


पदार्थ 
तस्य  ती कण्वका 


मेधातिथिः  मेघातिथि नामका सुमतेः  सुमतिका 
छोरा भए पुत्रः  छोरा 
तस्मात्  ती मेघातिथिबाट त्यः  रेभ्य 





अध्याय २ 
अभूत्  भए 
तत्सुतः  तिनका छोरा 
दुष्यन्तः  दुष्यन्त 


मतः  मानिए भए 


ताक्यार्थ कण्वका छोरा मेघातिथि थिए भने मेघातिथिबाट प्रस्कण्व आदि ब्राह्मणहरू उत्पन्न 
भए । सुमतिका चाहं रेभ्य नामका छोरा थिए, उने रेभ्यबाट दुष्यन्तको जन्म भयो । 


दुष्यन्तो मृगयां यातः कण्वाश्रमपदं गतः। 


तत्रासीनां स्वप्रभया मण्डयन्तीं रमामिव ॥ ८ ॥ 


विलोक्य सद्यो मुमुहे देवमायामिव स्त्रियम् । 
बभाषे तां वरारोहां भटैः कतिपयेवृंतः ॥ ९॥ 


पढार्थ  पुगे 

कतिपयैः  केही तत्र  त्यहाँ 

भटे  सैनिकहरूद्रारा आसीनां  बसेकी 

वृतः  घेरिएर रमां इव  लक्ष्मी फँ 

मृगयां  सिकार खेल्न स्वप्रभया  आफ्ना अङ्कान्तिलि 
गतः  गएका मण्डयन्तीं  आश्रमलाई नै 
दुष्यन्तः  दुष्यन्त सुशोभित गर्न 

कण्वाश्रमपदं  कण्व ऋषिको देवमायां इव  साक्षात् देवमाया 
आश्चरममा समानकी 





स्त्रियम्  स्त्रीलाई 

सद्यः  अकस्मात् 
विलोक्य  देखेर 

मुमुहे  मोहित भए र 
वरारोहां  अत्यन्त सुन्दरी 
तां  तिनलाई 

वभाषे  भने 


ताक्यार्थ दुष्यन्त केटी सैनिकहरूको साथमा सिकार खेल्न गएको वेला कण्व ऋषिको 
आश्रममा पुगे। त्यस आश्वरममा आश्रमलाई सुशोभित गर्दै बसेकी लक्ष्मीजस्ती र साक्षात् देवमाया 
समानकी कुन सुन्दरी स्त्रीलाई अकस्मात् देखेर उनी मोहित भए र उनले तिनलाई भने। 


तदश॑नप्रमुदितः सन्निवृत्तपरिश्रमः। 

पप्रच्छ कामसन्तप्तः प्रहसञ्रटध्णया गिरा 
खेल्दाको थकावट हराएका 

कामसन्तप्तः  कामवासनाले 


सन्तप्त भएका दुष्यन्तले 
प्रहसन्  मूस्कुराङदे 


पदढार्थ 

तदशंनप्रमुदितः  तिनको 
दर्शनले नै आनन्दित भएका 
सन्निवृत्तपरिश्रमः  सिकार 





॥ १० ॥ 


इलक्ष्णया  मधुर 
गिरा  बोलीले 
पप्रच्छ  सोधे 


रामालन्द्री टीका 


३३८४ 
नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २० 


ताक्यार्थ तिनको दर्शनले ने आनन्दिति भएका र सारा थकावट हराएका दुष्यन्तको मनमा 
कामवासना जागृत भयो र उनले मूस्कुराडदे मिठो बोलीमा सोधे। 


का त्वं कमलपत्राक्षि कस्यासि हृदयङ्गमे । 
किं वा चिकीरषिंतं त्वत्र भवत्या निजने वने ॥ ९॥ 


पढार्थ काकोहौ निजने वने  निर्जन वनमा 
कमलपत्राक्षि  हे कमलको पातकस्य असि  कसको कुलमा किंवा  के चाहं 

जस्तो सुन्दर आंखा भएकी उत्पन्न भएकी हौ चिकीषिंतम्  गर्न लागेकी हौ 
हृदयङ्गमे  अत्यन्त सुन्दरी भवत्या  तिमीले 

त्वं  तिमी अत्रतु यस 





वाक्यार्थ हे कमलनयनी ! तिमी को हौ ? कसको कुलमा उत्पनन भएकी हौ ? अनि यो निर्जन 
वनमा के गर्न लागिरहेकी छौ ? 


व्यक्तं राजन्यतनयां वेदुम्यहं त्वां सुमध्यमे । 
न हि चेतः पौरवाणामधर्मे रमते क्वचित् ॥ १२॥ 


पदार्थ रूपमा क्वचित्  कटिल्यै पनि 
सुमध्यमे  हे सुन्दरी व्यक्तं  प्रस्ट रूपमा अधम  अधर्ममा 

अहं  मैले वेद्मि  बुेको छुं किनभने न हि रमते  रमादेन 
त्वां  तिमीलाई पौरवाणां  पूरुवंशीहरूको 

राजन्यतनयां  क्षत्रियकन्याको चेतः  मन 





ताक्यार्थ हे सुन्दरी ! तिमी पक्का पनि क्षत्रिय कन्या हौ भन्ने कुरो मलाई प्रस्ट लागिरहेको छ 
किनभने यदि तिमी क्षत्रिय नभएको भए तिमीमा मेरो चित्त रमाउने थिएन। पूरुवंशीहरूको चित्त 
अधर्ममा कहिल्यै पनि रमाउँदेन । 


शकुन्तलोवाच शकुन्तलाले भनिन् 
विहवामित्रात्मजेवाहं त्यक्ता मेनकया वने । 

स त्   त् 

वेदेतद् भगवान् कण्वो वीर किं करवाम ते ॥ १३॥ 


पदढार्थ त्यक्ता  त्यागिएकी भगवान् कण्वः  महर्षिं कण्वले 
अहं  म वि्वामित्रात्मजा  वेद्  जान्नुभएको छ 

मेनकया  मेनकाद्रारा विश्वामित्रकी छोरी हं वीर  हि वीर 

वने  वनमा एतत्  यो सबै कुरा ते  हजुरको 





रामालन्द्री टीका 


२३८५ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २० 


कि करवाम  के सेवा गरौँ 
ताक्यार्थ म विश्वामित्रबाट स्वर्गकी अप्सरा मेनकामा जन्मिएकी क्षत्रिय कन्या हँ। 
मेनकाले मलाई वनमा छोडनुभएको र पछि कण्वले पालनपोषण गर्नुभएको कुरा उहांलाई ने 
थाहा छ । हे वीर ! हजुरको के सेवा गरौँ ? 

आस्यतां ह्यरविन्दाक्ष गृद्यतामहणं च नः। 


भुज्यतां सन्ति नीवारा उष्यतां यदि रोचते ॥ ९ ॥ 


पढार्थ अहंणं  सत्कारलाई 
अरविन्दाक्ष  हे कमलनयन गृह्यतां  स्वीकार गर्नुहोस् 
आस्यतां  बस्नुहोस् यदि रोचते  यदि मन पर्छ भने 
हि  निश्चय नै उष्यतां च  यहीं बस्नुहोस् र 
नः हाम्रो नीवाराः  नीवार वनमा 





फलेका अन्नहरू 
सन्ति  छन् 
भुज्यतां  भोजन गर्नुहोस् 


ताक्यार्थ हे कमलनयन ! हजुर बस्नुहोस् र हाम्रो सत्कारलाई स्वीकार गर्नुहोस् । यदि हजुरलाई 


मनपर्छ भने यहीं बस्नुहोस् र वनमा फलेका नीवार अन्नहरू छन्, 


दुल्यन्त उवाच दुष्यन्तले भने 
उपपन्नमिदं सुश्रु जातायाः कुशिकान्वये । 


भोजन गर्नुहोस् । 


स्वयं हि वृणते राज्ञां कन्यकाः सदशं वरम् ॥ १५॥ 


पदार्थ इदं  यो भना 

सुश्रु  हे सुन्दरी उपपन्नम्  स्वाभाविक नै छ 
कुशिकान्वये  कुशिक वंशमा हि  निश्चय नै 

जातायाः  उत्पन्न भएकी तिग्रा राज्ञां  राजकुलमा उत्पन्न 
लागि कन्यकाः  कन्याहरूले 


स्वयं  आपै ने 
सदशं  सुहाउने 
वरम्  वर 

वृणते  वरण गर्दछन् 





ताक्यार्थ हे सुन्दरी ! कुशिक वंशमा उत्पनन भएकी तिम्रा लागि यो भनाइ स्वाभाविकने छर 
त्यस्ता राजकुलमा उत्पन्न भएका कन्याहरू आपै नै उपयुक्त वरको वरण गर्दछछछन्। 


७३   यथाधर्ममुपयेमे   
जआामर्त्सुक्तं यथायमसुपयम रकुन्तरम् । 


गान्धर्वविधिना राजा देशकारविधानवित् ॥ १६ ॥ 


पदढार्थ 
ओम् इति  हुन्छ भनेर  विधानलाई बुेका 
उक्ते  भनेपचछि राजा  राजा दुष्यन्तले 


देशकालविधानवित्  देश, काल गान्धवेविधिना  


गान्धर्वविधिद्रारा 
शकुन्तलाम्  शकुन्तलालाई 


रालालन्द्री टीका 


३३८६ 
नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २० 
यथाधमंम्  धर्म अनुसार उपयेमे  विवाह गरे 


ताक्यार्थ शकुन्तलाले ह॒न्छ भनेपचछ्ि देश, काल र विधिलाई बुेका राजा दुष्यन्तले 
शकुन्तलालाई कुलधर्म अनुसार गान्धर्वविधिले विवाह गर। 


.  


अमोघवीयां राजषिंमहिष्यां वीयमादघे । 
वोभूते स्वपुरं यातः कालेनासूत सा सुतम् ॥ १७॥ 


पढार्थ वीय॑म्  वीर्यको सा  ती शकुन्तलाले पनि 
अमोघवीयंः  विफल नहुने आदधे  आधान गभधन गरेकाठेन  समय आएपचछि 
वीर्यले सम्पन्न भएका रवोभूते  बिहान हुनेवित्तिकै सुतं  छोरो 


राजिः  राजर्षि दुष्यन्तले स्वपुरं  आपन राजधानीतिर असूत  जन्माइन् 
महिष्यां  रानी शकुन्तलामा यातः  गए 
ताक्यार्थ अमोघ वीर्यवान् राजर्षि दुष्यन्तले शकुन्तलामा गर्भाधान गरे र भोलिपल्ट बिहान 
आफ्नो राजधानी तिर गए । समय आएपचछि शकुन्तलाले छोरो पाड़न्। 

कण्वः कुमारस्य वने चके समुचिताः क्रियाः । 


बटुध्वा मृगेन्द्रं तरसा करीडति स्म स बालकः ॥ १८ ॥ 








पदार्थ उचित तरसा  जबर्जस्तीसित 
कण्वः  महर्षि कण्वले पनि करियाः  कर्महरू मृगेन्द्रं  सिंहलाई 
वने  वनमा चक्रे  गरे केही समयपचछछि बुध्वा  बांधेर 
कुमारस्य  बालकको सःत्यो क्रीडति स्म  खेल्थ्यो 
समुचिताः  जातकर्म आदि बालकः  बालक 


ताक्यार्थ महर्षिं कण्वले पनि वनमा नै कुमारको जातकर्म आदि संस्कारहरू गरे। त्यो बालक 
केही समयपचछि बलपूर्वक सिंहलाई बांधेर त्यसैसंग खेल्न थाल्यो । 


तं दुरत्ययविक्रान्तमादाय प्रमदोत्तमा । 
हरेरंशांशसम्भूतं भुंरन्तिकमागमत् ॥ १९॥ 





पढार्थ उत्पन्न भएको प्रमदोत्तमा  स्त्रीरत्न शकुन्तला 
तं  त्यस्तो दुरत्ययविक्रान्तं  अत्यन्त भुः  पतिको 

हरेः  भगवान्को पराक्रमी पुत्रलाई अन्तिकं  नजिक राज्यमा 
अंशांशसम्भूतं  अंशांशरूपमा ।आदाय  लिएर आगमत्  आडइन् 


ताक्यार्थ भगवान्को अंशांशावतार त्यस्तो अत्यन्त पराक्रमी पुत्रलाई लिएर शकुन्तला आफ्नो 
पति भएको ठाडंमा आन् । 


रामालन्द्री टीका 


२३८७ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २० 


यदा न जगृहे राजा भायपुत्रावनिन्दितो । 
शुण्वतां सवभूतानां खे वागाहाशरीरिणी ॥ २०॥ 





पढार्थ न जगृहे  स्वीकार गरेनन् अशरीरिणी वाक्  शरीर 
यदा  जुन बखतमा त्यस बखतमा नदेखिने आकाशवाणीले 
राजा  राजा दुष्यन्तले सवभूतानां  सम्पूर्ण प्राणीहरूले आह  भन्यो 
अनिन्दितो  निदेषि शृण्वतां  सुन्दासुन्दै 

भायापत्रो  पत्नी र छोरालाई खे  आकाशमा 


ताक्यार्थ जब निर्दोष पत्नी शकुन्तला र छोरा भरतलाई राजा दुष्यन्तले स्वीकार गरेनन्, त्यस 
वेला सबेले सुनने गरी आकाशवाणी भयो । 


माता भस्त्रा पितुः पुत्रो येन जातः स ए सः। 
भरस्व पुत्रं दुष्यन्त मावमंस्थाः शकुन्तलाम् ॥ २९॥ 





पदार्थ पितुः  पिताकोनैहो त्यसैले 

दुष्यन्त  हे राजा दुष्यन्त किनभने पुत्रं  आफ्नो पुत्रलाई 

माता  आमात येन  जसबाट भरस्व  पालनपोषण गर र 
भस्त्रा  छालाको पात्रजस्तो जातः  जो छोरो जन्मियो शाकुन्तलम्  शकुन्तलालाई 
माव्रहो सःत्यो मा अवमंस्थाः  अपमान नगर 
पुत्रः  छोरो त सः ए  त्यही पितुरूप नै हो 


ताक्यार्थ हे राजा दुष्यन्त ! आमा त केवल आधारपात्र मात्र हृन्, छोरो त पिताके हो । त्यसैले 
जसबाट छोरो जन्मन्छ, त्यो छोरो त्यही पितास्वरूप नै हुन्छ । अतः आफ्नो पुत्रलाई पालनपोषण 
गर र शकुन्तलालाई अपमान नगर। 


भ रेतोधा भ  ० 
रतायाः पुत्रा नयात नरद्व यमक्षयात् । 
त्वं चास्य धाता गभ॑स्य सत्यमाह शकुन्तला ॥ २२॥ 





पदार्थ नयति  पार गरारख॑छ यो कुरा 

नरदेव  हे राजा त्वं च  तिमीनै शकुन्तला  शकन्तलाले 
रेतोधाः  वंशवृद्धि गर्न अस्ययो सत्यं  साँचो 

पत्रः  पुत्रले गभ॑स्य  गर्भको आह  भनेकी छिन् 
यमक्षयात्  यमलोकबाट धाता  धारण गराउनवाला हौ 


ताक्यार्थ हे राजा ! वंशवर्धक छोराले ने पितालाई यमलोकबाट उतार्छ।जोयोतिम्रो छोर छ, 
यसको गर्भाधान गर्ने तिमी ने हौ, शकुन्तलाले यो कुरा साँच्चै भनेकी छिन्। यो सुनेपछ्ि 


रामालन्द्री टीका 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
दुष्यन्तले स्वीकार गरे । 


  क, च   
पितयुंपरते सोऽपि चक्रवती महायराः। 


२३८८ 


अध्याय २ 


महिमा गीयते तस्य हरेरंशभुवो भुवि ॥ २३॥ 


पदढार्थ 

पितरि  पिता दुष्यन्त 
उपरते  परलोक भएपछ्छि 
सः अपि  ती भरत पनि 
चक्रवती  सातद्रीपको एठटै 


शासक तथा 
महायराः  अत्यन्त यशस्वी 
 भए 

हरेः अंशभुवः  श्रीहरिको 
अंशबाट उत्पन्न भएका 


तस्य  ती भरतको 
महिमा  महिमा 
भुवि  पृथिवीमा 
गीयते  गादन्छ 





ताक्यार्थ दुष्यन्त बितेपछि भरत नै चक्रवर्ती राजा भए र सबैतिर उनको कीर्तिं फैलियो। 
श्रीहरिको अंशबाट उत्पन्न भएका ती भरतको महिमा पृथिवीमा गादन्छ । 


चक्र दक्षिणहस्तेऽस्य पद्मकोशोऽस्य पादयोः । 
ईजे महाभिषेकेण सोऽभिषिक्तोऽधिराड विभुः ॥ २४॥ 


पञ्चपञ्चाशता मेध्ये्गद्गायामनु वाजिभिः। 


मामतेयं पुरोधाय यमुनायामनु प्रभुः ॥ २५॥ 
अष्टसप्ततिमेध्याश्वान् बबन्ध प्रददद् वसु । 


 न्रे  . साचीगुणे  
भरतस्य हह दल्यन्तरग्नः साचीगुणे चचतः ॥ 


  





सहस्रं बहशो यस्मिन् बाह्यणा गा विभेजिरे ॥ २६॥ 
पदार्थ विभुः  सर्वप्रसिद्ध र ईजे  अश्वमेध याग गरे 
अस्य  यी भरतको प्रभुः  सर्वसमर्थ वसु  धनहरू 
दक्षिणहस्ते  दायां हातमा सः  वी भरतले प्रददत्  दान गर्दै 
चक्र  चक्र थियो र मामतेयं  ममताका पुत्र यमुनायाम् अनु  यमुनाको 
अस्य  यिनको दीर्घतमालाई तीरमा प्रयागदेखि 
पादयोः  पाउमा पुरोधाय  पुरोहित बनाएर यमुनोव्रीसम्म 
पदुमकोशः  कमलजस्तो रेखा गङ्गायाम् अनु  गङ्गाको तीरमा अष्टसप्ततिमेध्याश्वान्  
थियो गङ्गासागरदेखि गङ्गत्रीसम्म अठहत्तर पवित्र घोडाहरूलाई 
महाभिषेकेण  राज्याभिषेकद्रारा पञ्चपञ्चाशता  पचपनन बबन्ध  बांधे त्यति नै 
अभिषिक्तः  अभिषेक गरिएका मेध्यैः  पवित्र अश्वमेध यज्ञ गरे 
अधिराट्  सार्वभौम वाजिभिः  घोडाहरूद्रारा हि  निश्चय नै 


रामालन्द्री टीका 


३३८९ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २० 
दोष्यन्तेः  दुष्यन्तपुत्र चितः  चयन स्थापन गरियो गारईहरू १३०८४ गाईको एक 
भरतस्य  भरतको यस्मिन्  जुन रमा बद्र हुन्छ 

साचीगुणे  प्रशस्त गुणयुक्त सहस्रं ब्राह्मणाः  हजार विभेजिरे  भाग लगाएका धिए 
लमा ब्राह्मणले 

अग्निः  यज्ञिय अग्नि बद्रशः गाः  एकएक बद्र 





वाक्यार्थ भरतको दायां हातमा चक्रको चिह्न थियो र दुबे खुद्रामा कमलको कोशजस्ता रेखा 
थिए। राज्याभिषेकले अभिषिक्त भएका प्रसिद्ध, सार्वभौम र सर्वसमर्थ उनले ममतापुत्र 
दीर्घतमालाई पुरोहित बनाएर गङ्गा नदीको तीरमा समुद्रदेखि गङ्गोव्रीसम्म पचपन्न अश्वमेध यज्ञ 
गरे र यमुना नदीको तीरमा प्रयागदेखि यमूनोत्रीसम्म अठहत्तर अश्वमेध यज्ञ गरे । त्यस समयमा 
अत्यन्त पवित्र र गुणवाला भूमिमा अग्निस्थापना गरिएको धियो र त्यस बखतमा एक हजार जना 
ब्राह्मणमा हररेकले एक बद्र १३०८४ गाई आफ्नो भागमा लिएका धिए। 


त्रयस्त्रंराच्छतं ह्यरवान् बद्ध्वा विस्मापयन् नृपान् । 
दोष्यन्तिरत्यगान्मायां देवानां गुरुमाययो ॥ २७॥ 


पढार्थ नृपान्  अरू राजाहरूलाई  अतिक्रमण गरेर 
त्रयस्तिंशच्छतं  एकसय तेत्तिस विस्मापयन्  चकित बनाडँदै देवानां  देवताहरूको 
अश्वान्  घोडाहरूलाई दोष्यन्तिः  दुष्यन्त पुत्र भरतले गुरुं  गुरु भगवान् श्रीहरिलाई 
बद्ध्वा  बाधेर अश्वमेध यज्ञ हि  निश्चय नै आययौ  प्राप्त गरे 

गरेर मायां  मायालाई 





ताक्यार्थ दुष्यन्तपुत्र भरतले एकसय तेत्तिस अश्वमेध यज्ञ गरेर सारा राजाहरूलाई चकित 
तुल्याए र अन्तिमिमा मायालाई पनि जिती देवताहरूका गुरु भगवान्लाई ने प्राप्त गरे। 


मृगाञ्छुक्छदतः कृष्णान् हिरण्येन परीवृतान् । 

अदात् कर्मणि मष्णारे नियुतानि चतुदंश ॥ २८ ॥ 
पढार्थ हिरण्येन  सुनले चालिस लाख 
मष्णारे कमणि  मष्णार कर्म परीवृतान्  विभूषित गराइएका मृगान्  हात्तीहरू 
मष्णार नामको वीर्थमा कृष्णान्  कालो रङ्गका अदात्  दान गरे 
गरिएको यज्ञमा चतुदंशनियुतानि  चौध नियुत 
शुक्छद्तः  सेता दांत भएका दश लाख अर्थात् एक करोड 
ताक्यार्थ राजा भरतले मष्णार कर्ममा सेता दांत भएका सुवर्णादिले विभूषित काला रङ्गका 
एक करोड चालिस लाख हात्तीहरू दान गरे। 





भरतस्य महत्कमं न पूर्वे नापरे नृपाः। 


रालालन्द्री टीका 


नवम स्कन्ध 


स 


श्रीमद्भागवत 


३३९० 


अध्याय २ 


नवापुरनैव प्राप्स्यन्ति बाहुभ्यां त्रिदिवं यथा ॥ २९॥ 


पदार्थ 


नृपाः  राजाहरूले गर्नछन् 


भरतस्य  राजा भरतको जस्तो यथा  जसरी 


महत्कमं  महान् कार्य 
न पूर्वे  न पहिलेकाले गरे 
न अपरे  न पलछिका 


बाहुभ्यां  हातले 
त्रिदिवं  स्वर्गलाई 
न ए आपुः  न कसैले दुन 


सके 
न एव प्राप्स्यन्ति  न त दुन 
सक्नेछन् 





ताक्यार्थ राजा भरतको जस्तो महान् कर्म न पहिलेका राजाहरूले गरे न पिका राजाहरूले 
गर्नछन् । जसरी यो हातले नै न कसैले स्वर्गलाई छोएका छन् र न कसैले दुन सक्नेछछन्। 


किरातहूणान् यवनानन्धान् कङ्कान् खदाजञ्छकान् । 
अब्रह्मण्यान् नृपांर्चाहन् म्टेच्छान् दिग्विजयेऽखिलान् ॥ २०॥ 


पलढार्थ 

दिग्विजये  दिग्विजियको 
समयमा राजा भरतले 
किरातट्रणान्  किरात, हूण 
यवनान्  यवन 


अन्धान्  अन्त्र 

कङ्कान्  कड़् 

खशान्  खश 

शकान्  शक र 

म्लेच्छान्  म्नेच्छहरूलाई र 


अब्रह्मण्यान्  ब्राह्मणद्रोही 
अखिलान्  सारा 

नृपान् च  राजाहरूलाई पनि 
अहन्  मारे 





ताक्यार्थ राजा भरतले दिग्विजियको समयमा किरात, हूण, 


यवन, अन्त्र, कड्, खश, शक 


म्लेच्छ र ब्राह्मणद्रोही राजाहरूलाई पनि मारे । 
   अ   न 
जित्वा पुरासुरा देवान् ये रसोकांसि भेजिरे । 
देवस्त्रियो रसां नीताः प्राणिभिः पुनराहरत् ॥ ३१९॥ 


पदार्थ   रसातलमा प्राणिभिः  अरू मनुष्य आदि 
पुरा  पहिले भेजिरे  पसेका थिए त्यस प्राणीसहित 
येजो नखतमा पुनः  फेरि 


असुराः  असुरहरूले 
देवान्  देवताहरूलाई 
जित्वा  जितेर 


रसां  रसातलमा 
नीताः  लगिएका 
देवस्त्रियः  देवाङ्गनाहरूलाई 


आहरत्  भरतले फर्क 
ल्याए 





ताक्यार्थ पहिले युद्धमा देवताहरूलाई जितेर असुरहरू पातालमा गएका धिए । त्यस बखतमा 
अरू मनुष्य आदि प्राणीसहित धैरे देवाङ्गनाहरूलाई पनि उनीहरूले लगेका थिए । राजा भरतले ती 
सबेलाई फिर्ता ल्याए। 


सवंकामान् दुदुहतुः प्रजानां तस्य रोदसी । 


रामालन्द्री टीका 


३३९१ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २० 


समास्त्रिणवसाहस्रीदिंश्चु चकमवतंयत् ॥ ३२॥ 





पढार्थ सवंकामान्  सम्पूर्ण गुणा नौ सत्ताइस हजार 
तस्य  ती राजा भरतको कामनालाई वर्षसम्म 

राज्यकालमा दुदुहतुः  पूरा गराए राजा दिक्षु  सम्पूर्ण दिशाहरूमा 
रोदसी ५ 

रोदसी  पृथिवी र आकाशले भरतले चक्रं  शासनचक्र 

प्रजानां  जनताहरूको त्रिणवसाहस्रीः समाः  तीन अवतंयत्  चलाए 


ताक्यार्थ राजा भरतको राज्यकालमा आकाश र पृथिवीले नै जनताले इच्छा गरेका कुराहरू 
पूरा गरिदिन्थे। उनले सत्तादइस हजार वर्षसम्म सारा पुथिवीको एकत्र राज्य चलाए । 


स सम्राड लोकपालाख्यमेव्यमधिराट् धियम् । 
चक्रं चास्खलितं प्राणान् मृषेत्युपरराम ह ॥ ३२॥ 





पदार्थ चकित पार्त प्राणान् च  प्राणेन्ियादिलाई 
अधिराट्  सार्वभौम चक्रवर्ती श्रियम्  सम्पत्ति र पनि 

सः ती एद्वय॑म्  एेश्वर्यलाई तथा मृषा इति  मिथ्या निश्चय गरेर 
सम्राट्  सम्राट् भरतले अस्खलितं  अकण्टक ह  निश्चय ने तिनीहरूबाट 
लोकपाटाख्यम्  लोकपाललाई चक्रं  शासनलाई उपरराम  विरक्त भए 


ताक्यार्थ चक्रवर्ती सम्राट् भरत लोकपाललाई पनि चकित पार्त एेश्वर्यलाई, अकण्टकः 
राज्यशासनलाई र आप्नै प्राणादिलाई पनि मिथ्या निश्चय गरी तिनीहरूबाट विरक्त भए। 


तस्यासन् नृप वेदभ्य॑ः पत्न्यस्तिखः सुसम्मताः। 
जघ्तुस्त्यागभयात् पुत्रान् नानुरूपा इतीरिते ॥ २४॥ 


पदढार्थ पत्नीहरू ईरिते  भरतले भनेपछ्छि 

नृप  हे राजा परीक्षित् आसन्  थिए त्यागभयात्  लौ हामीलाई 
तस्य  ती राजा भरतका पुत्रान्  तिनीहरूबाट जन्मेका त्याग्ने भए भन्ने डरले आना 
सुसम्मताः  प्रिय छोराहरूलाई छोराहरूलाई 

वेदभ्यंः  विदर्भराजकी पूत्रीहरू अनुरूपाः न इति  मेरा अनुरूप जघ्लुः  मारे 

तिखः पत्न्यः  तीन ओटी छैन भनेर 





ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! विदर्भराजका तीन ओटी छोरीहरू राजा भरतका प्यारी पत्नीहरू 
थिए। उनीहरूका पुत्रलाई भरतले यिनीहरू मेरा अनुरूप भएनन् भनेपछछि हामीलाई राजाले त्यागने 
भए भन्ने उरले उनीहरूले आपफ्ना छोराहरूलाई मारे । 


न्द,      तदर्थ यजत 
तस्वव वतय क्श तद्य यजतः सुतम् । 


रालालन्द्री टीका 


३३९२ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २० 


मरुत्स्तोमेन मरुतो भरद्वाजमुपाददुः ॥ २५॥ 





पदार्थ तदर्थं  पुत्रका लागि भरद्ाजम्  भरद्वाज नामको 
एवं  यसरी मरुत्स्तोमेन  मरुत्स्तोम सुतम्  पुत्र 

तस्य  ती भरतको यागद्वारा उपाददुः  दिए 

वो  कुल यजतः  यजन गर्ने राजालाई 

वितथे  विच्छिन्न हुन थालेपचछि मरुतः  मरुत् देवताहरूले 


ताक्यार्थ यसरी आफ्नो वंश विच्छिन्न हुन ओआंटेपछ्छि पुत्रका लागि राजा भरतले मरुत्स्तोम यज्ञ 
गरे, जसद्वारा मरुत्देवताहरू प्रसन्न भएर उनलाई भरद्वाज नामक पुत्र दिए। 


अन्तर्वत्न्यां भ्रातुपत्न्यां मेथुनाय बृहस्पतिः । 
प्रवृत्तो वारितो गभ॑ शप्त्वा वीयंमवासुजत् ॥ ३६॥ 


पढार्थ   मेथुनका लागि शप्त्वा  अन्धो भएस् भन्ने 
भ्रातृपत्न्यां  भादकी पत्नी प्रवृत्तः  लागे त्यस बखत॒ श्राप दिएर 

ममता गर्भभित्र रहेको बालक वीय॑म्  वीर्य 

अन्तवत्न्यां  गर्भवती भएको दीर्घतमाले अवासृजत्  आधान गरे 
वेला वारितः  रोक्न खोज्यो तर 

वृहस्पतिः  बृहस्पति गर्भं  गर्भको त्यो बालकलाई 





ताक्यार्थ एकपटक बृहस्पतिले भाइ उतथ्यकी गर्भिणी पत्नी ममतासंग मेथुन गर्ने इच्छा गरे । 
गर्भमा रेको बालक दीर्घतमाले निषेध पनि गय्यो, तर बृहस्पतिले उसलाई अन्धो हुने श्राप दिई 
गर्भाधान गरे। 


तं त्यक्तुकामां ममतां भतुत्यागविरङ्किताम् । 
नामनिवंचनं तस्य श्लोकमेनं सुरा जगुः ॥ ३७ ॥ 





पदढार्थ भएकी सुराः  देवताहरूले 

तं  त्यो पुत्रलाई ममतां  ममतालाई लक्ष्य गरेर एनं शोकं  यो श्लोक 
त्यक्तुकामां  त्याग्न चाहेकी र॒तस्य त्यो छोराको जगुः  गाए भने 
भतृत्यागविरङ्किताम्  पतिले नामनिवंचनं  नामनिर्वचन ममता र बृहस्पतिको संवादका 
छाडने हुन् कि भनेर सशङ्किति  सम्बन्धमा रूपमा 


ताक्यार्थ परपुरुषबाट सन्तान जन्मेपछि पतिले छाडलान् भन्ने आशंकाले त्यो पुत्रलाई ममताले 
त्यारन चाहिन्। यही विषयमा पुत्रको नामनिर्वचनका सम्बन्धमा देवताहरूले ममता र बृहस्पतिको 
संवादका रूपमा यो श्लोक भने। 


रामालन्द्री टीका 


३३९३ 

नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २० 
मूढे भर द्वाजमिमं भर ह्याजं वृहस्पते । 
यातो यदुक्त्वा पितरो भरद्वाजस्ततस्त्वयम् ॥ २८ ॥ 


पदार्थ पतिको पुत्र होडन पितरो  मातापिता 

मूढे  हे मूर्खस्त्री द्वाजं  केवल हामी दुरईबाट यातो  दुबैले छाडेर गए 
द्याजम्  तिम्रो पति रम जन्मेको यसलाई ततः  त्यसपछि 

दुबैवाट जन्मेको तपारईले ने अयम्  यो बालक 

इमं  यो पुत्रलाई भर  पालन गर्नुहोस् यसरी भरद्वाजः  भरद्वाज नामले 
भर  पालन गर दुबे जनाले चिनियो 

वृहस्पते  हे बृहस्पति यो मेरो यद् उक्त्वा  जो भने र 





ताक्यार्थ बृहस्पतिले ममतालाई भने हे मूर्खस्त्री! यो छोरो तिम्रो पति रम हामी दुबैबाट 

जन्मेको हुनाले यसको पालन गर। फेरि ममताले भनिन् हे बृहस्पति ! यो मेरो पतिबाट जन्मेको 

होइन, केवल हामी दुरईबाट जन्मेको हो, त्यसेले यसको पालन तपारईले नै गर्नुहोस् । दुबैले यसो 

भन्दे त्यो बालकलाई छाडेर गए । भर द्राजं भनी दुबेले भन्नाले सबले त्यसलाई भरद्वाज भने। 
चोद्यमाना सुरैरेवं मत्वा वितथमात्मजम् । 


व्यसृजन् मरुतोऽबिभ्रन् दत्तोऽयं वितथेऽन्वये ॥ ३९॥ 


पदार्थ वितथं  अन्यायबाट उत्पन्न र अबिभ्रन्  पाले 

सुरैः  देवताहरद्रारा लोकापवादको भागी हुने वितथे अन्वये  भरतको वंश 
एवं  यसरी नामनिर्वचनपूर्वक भएकाले निरर्थक विच्छिन्न हुन आंटिपच्छि 
चोद्यमाना  पालनका लागि मत्वा  बुकेर अयं  यी भरद्वाज पुत्रको 
प्ररणा गरिएकी ममताले व्यसृजत्  त्यागिन् रूपमा 

आत्मजम्  छोरालाई मरुतः  मरत् देवताहरूले दत्तः  दिइए 





ताक्यार्थ देवताहरूले यसरी नामनिर्वचन गरी ममतालाई पालन गर्न फेरि प्रेरणा गरे तर 
ममताले अन्यायपूर्वक उत्पन्न भएको छोरो हौ पछि लोकापवाद लाग्छ भन्ने सम्णी त्यागिन्। 
उनलाई मरुत्देवताहरूले पालन गरे। पचि राजा भरतको वंश विच्छिन्न हुने भएपछि यी 
भरद्राजलाई उनीहरूले पुत्रको रूपमा भरतलाई दिए । 


इति श्रीमदुभागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां नवमस्कन्धे विंशोऽध्यायः ॥ २०॥ 


रामालन्द्री टीका 


३३९४ 


अध्याय २१ 


॥ 
॥ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
अथ एकविंशो ऽध्याय 
अथ प्कवशऽघ्याय 
रन्तिदिवको कथा 
श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
वितथस्य सुतो मन्युवंहतक्षत्रो जयस्ततः। 
महावीर्यां नरो गगंः सङ्कतिस्तु नरात्मजः ॥ १॥ 
पदार्थ वृहत्क्षत्रः  बृहत्क्षत्र 


वितथस्य  वितथ भरद्राज का जयः  जय 


सुतः  छोरा महावीयंः  महावीर्य 
मन्युः  मन्यु भए नरः  नर र 
ततः  ती मन्युबाट गगः  गर्ग नामका पाँच भाइ 





वाक्यार्थ वितथ भरद्राजबाट मन्यु, मन्युबाट बृहत्क्षत्र, जय, 
छोरा जन्मिए, फेरि नरबाट सङ कृति जन्मिए। 


गुरुखच रन्तिदेवश्च सङ्कतेः पाण्डुनन्दन । 
रन्तिदेवस्य हि या इहामुत्र च गीयते ॥ २॥ 


पढार्थ रन्तिदेवः च  रन्तिदेव गरी दुई 
पाण्डुनन्दन  हे पाण्डुसन्तति जना छोरा थिए 

परीक्षित् हि  निश्चय नै 

सङ्कतेः  सडकृतिका रन्तिदेवस्य  रन्तिदिवको 

गुरुः च  गुरु र यशः  कीर्ति 





छोरा जन्मिए 


नरात्मज  तु  फेरि नरको 
छोरा चाहं 
स्कतिः  सडकृति जन्मिए 


महावीर्य, नर र गर्ग गरी पाँच 


इह  यो लोक र 
अमुत्र च  परलोक दुबेतिर 
गीयते  गादन्छ 


ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! सङ्कृतिका गुरु र रन्तिदिव गरी दुई छोरा भए । रन्तिदिवको कीर्तिं यो 


लोक र परलोक दुबेतिर गादृन्छ । 


वियद्वित्तस्य ददतो कन्ध लब्धं बुभक्षतः। 
निष्किञ्चनस्य धीरस्य सकुटुम्बस्य सीदतः । 
न्यतीयुरष्टचत्वारिशदहान्यपिबतः किल । 
घृतपायससंयावं तोयं प्रातरुपस्थितम् ॥ ४॥ 


पढार्थ वियद्वित्तस्य  आकाशबाट खसे  


। २॥ 


ढै अचानक प्राप्त भएको 


रामालन्द्री टीका 


३२९५ 


नवम स्कन्ध 


वस्तुलाई नै आफ्नो सम्पत्ति 
मान्न 

टब्धं ठन्धं  प्राप्त भएका सबे 
कुराहरू 

ददतः  बांँडिरहने 

सकुटुम्बस्य  परिवारसहित 
सीदतः  कष्ट सहन गरेका 


श्रीमद्भागवत 


बुभुक्षतः  भोकाइरहेका 
निष्किञ्चनस्य  केही पनि 
नभएका 

धीरस्य  विवेकी रन्तिदिवको 
किल  निश्चय नै 

अपिबतः  पानी पनि नपिएर 
अष्टचत्वारिंशत्  अर्चालिस 





अध्याय २१ 


अहानि  दिनहरू 

व्यतीयुः  बिते 

प्रातः  भोलिपल्ट बिहान 
घृतपायससंयावं  धि, खिर, 
हलुवा र 

तोयं  पानी 

उपस्थितम्  प्राप्त भयो 


ताक्यार्थ आकाशबाट खसे फैँ अचानक प्राप्त भएको वस्तुलाई नै आफ्नो सम्पत्ति मान्ने, भएका 
कुराहरू अरूलाई बाँडिरहने एवं परिवारसहित भए पनि केही सडग्रह नगरी कष्ट सहेर बसेका 
भोकाएका रन्तिदिवले एकपटक अर्चालिस दिनसम्म पानी पनि नपिई विताए । उनन्वासौँ दिनमा 
विहानै उनलाई धि, खिर, हलुवा र पानी मिल्यो । 


कृ्छरप्राप्तकुटुम्बस्य श्ुत्तडभ्यां जातवेपथोः । 
अतिधिब्राह्मणः काठे भोक्तुकामस्य चागमत् ॥ ५॥ 


पदढार्थ कोपिका र समयमा 
कृच्छ्प्राप्तकुटुम्बस्य  भोक्तुकामस्य  प्राप्त भएको बाह्मणः  कुनै ब्राह्मण 
परिवारहरू सहित सङ्टमा पदार्थ भाग लगाई खान चाहने अतिथिः  अतिथि 
परेका रन्तिदिवको आगमत्  आड्पुगे 
्ुत्तूडभ्यां  भोक र प्यासले अगाडि 

जातवेपथोः च  थरथर काठे  खान लागेको 





ताक्यार्थ धेर समयसम्म खान नपाएर दुःख ेलिरहेका परिवार भएका रन्तिदेव भोक र प्यासले 
थरथरी कँपिरहेका थिए। प्राप्त भएको पदार्थ भाग लगाई खान लागेको वेला कुनै ब्राह्मण 
अतिथिका रूपमा त्यहं आद्पुगे । 


तस्मे  संन्यभजत् भ श्रद्धयान्वित  
तस्मे सोऽन्नमादुत्य श्रद्धयान्वितः । 
हरि सर्वत्र सम्परुयन् स भुक्त्वा प्रययो द्विजः ॥ ६॥ 





पदार्थ हरिं  भगवान् श्रीहरिलाई संन्यभजत्  भाग लगाएर दिए 
श्रद्धयान्वितः  श्रद्धाले युक्त सम्पश्यन्  दर्शन गर्दै सःती 

भएका तस्मे  ती ब्राह्मणलाई द्विजः  ब्राह्मण 

सः  ती रन्तिदिवले आदुत्य  आदसपूर्वक भुक्त्वा  खाएर 

सर्वत्र  सवैमा अन्नं  खाने कुरा प्रययो  हिंडे 


ताक्यार्थ अत्यन्त श्रद्धालु रन्तिदिवले सबैमा श्रीहरिको दर्शन गर्दै ती ब्राह्मणलाई पनि खाने कुरा 


रामालन्द्री टीका 


३३९६ 
नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २१ 
भाग लगाएर दिए । ती ब्राह्मण खाने कुरा खाएर हिंडे । 


अथान्यो   महीपते 
अथान्यो भोक्ष्यमाणस्य विभक्तस्य महीपतेः। 
विभक्तं व्यभजत् तस्मे वृषलाय हरिं स्मरन् ॥ ७ ॥ 





पदढार्थ अगाडि खाने कुरा फेरि 

अथ  त्यसपछ्छि अन्यः  अर्को कुनै श्र तस्मे  त्यो 

विभक्तस्य  बांकी रहेकोलाई आ्पुग्यो, उसलाई पनि वृषलाय  शु्रका लागि 
भाग लगाएर हर श्रीहरिको रूपमा व्यभजत्  भाग लगाएर दिए 
भोक्ष्यमाणस्य  खान लागेका स्मरन्  सरदि 

महीपतेः  राजा रन्तिदिवको विभक्तं  त्यो भाग लगाएको 


ताक्यार्थ त्यसपछि रन्तिदेवले बाँकी रहेको खाने कुरा भाग लगाएर खान लागेका थिए त्यसै 
वेलामा अर्को शूद्र अतिथि आद्रपुग्यो । उसलाई पनि श्रीहरिके रूपमा लिई उनले त्यो भोजन भाग 
लगाएर दिए। 


याते शद्रे तमन्योऽगादतिथिः इवभिरावृतः। 
राजन् मे दीयतामन्नं सगणाय बुभुक्षते ॥ ८ ॥ 





पदार्थ अन्यः  अर्को बुभुक्षते  भोकाएको 
श्रे  शूद्रले अतिथिः  अतिथि मे  मलाई 

याते  खाएर गएपचछि अगात्  आयो र भन्यो अन्नं  खाने कुरा 
इवमिः  कुकुरहरूद्रारा राजन्  हे राजा दीयताम्  दिनुहोस् 
आवृतः  घेरिएको सगणाय  कुकुरले सहित 


ताक्यार्थ शृ्रले भोजन गरेर गएपचछ्छि कुकुरसहित अर्को अतिथि आयो र॒रन्तिदिवलाई भन्यो 
हे राजा! म रमेरा यी कुकुरहरू पनि भोकले म्न अवस्थामा छँ, त्यसैले केही खाने कुरा 
दिनुहोस् न। 


स आदृत्यावशिष्टं यद् बहुमानपुरस्कृतम् । 
तच्च दत्त्वा नमर्चके इवभ्यः श्वपतये विभुः ॥ ९॥ 





पदढार्थ सम्मानपूर्वक दत्त्वा  दिएर 

विभुः  महान् यत्  जो इवभ्यः  कुकुरहरूलाई र 
सः  ती रन्तिदिवले अवशिष्टं  बाँकी रहेको खाने श्वपतये  कुकुरको 
आदुत्य  आदर गर्द कुरा थियो मालिकलाई 
बहुमानपुरस्कृतम्  खुब तत् च  त्यो सबे नमरुचके  नमस्कार गरे 


रामालन्द्री टीका 


३२३९७ 
नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २१ 


ताक्यार्थ महान् रन्तिदेवले त्यस अतिथिलाई खुब सम्मानपूर्वक अवशिष्ट सबे खाने कुरा दिए र 
कुकुरहरूसहित कुकुरको मालिकलाई नमस्कार गरे । 


पानीयमात्रमुच्छेषं तच्चैकपरितर्पणम् । 
पास्यतः पुल्कसोऽभ्यागादपो देद्यञ्युभस्य मे ॥ १०॥ 


पदार्थ जनाको तिर्खा मेटाउने मात्र छ   अपवित्र 
पानीयमात्रम्  पानी मात्र पास्यतः  त्यही पनि पिउन मे  म चाण्डाललाई 
उच्छेषं  बाँकी रह्यो चाहने उनको अगाडि अपः  पानी 

तत् च  त्यो पानी पनि पुल्कसः  चाण्डाल देहि  दिनुहोस् 
एकपरितपंणम्  केवल एक अभ्यागात्  आद्पुग्यो र भन्यो 





ताक्यार्थ अब रन्तिदिवसंग केवल एक जनाको तिर्खा मेटाउने पानी मात्र बाँकी रह्यो, त्यही 
पनि बांडर पिँ भन्दा एउटा चाण्डाल आद्पुगयो र म अपवित्र चाण्डाललाई पानी दिनुहोस् न ! 
भनेर माग्यो । 

विवरण माथिका श्लोकहरूमा रन्तिदिवको करूणा र त्यागको प्रसङ्ग बताइएको छ । रन्तिदिवले 
अड्चालिस दिनसम्म पानी पनि पिउन पाएनन्। उनीमात्र होइन उनका पूरा परिवार नै यही दुःखले 
पीडित थिए। भोक र तिर्खालि उनीहरू थरथर कामिरहेका थिए । त्यत्तिकैमा एक दिन उनीहरूलाई 
धिऊ, खिर, हलुवा र पानी प्राप्त भयो । रन्तिदिव त्यसलाई भाग लगाएर खाने तरखरमा धिए, 
त्यत्तिकेमा एउटा अतिथि ब्राह्मण उनकहोँ भिक्षा मागन आद्पुगे। ती ब्राह्मणलाई भगवान् सम्णी 
उनले अन्नको एक भाग दिए । मानिसले आपत्तिको वेलामा धर्मको पालना गर्छ कि गर्दैन यसैबाट 
उसको चरित्रको परीक्षा हृन्छ। बांकी रहेको अन्न परमात्माको स्मरण गर्दै खान लाग्दा त्यहां 
एउटा शूद्र आद्पुग्यो। उसलाई पनि भगवान् सम्णी राजाले अर्को भाग अन्न दिए। यत्तिकेमा 
कुकुरहरूद्रारा घेरिएर एउटा चाण्डाल उनको अधि आद्पुग्यो, बांकी अन्न उसैलाई दिए। अब 
अलिकति बाँकी रहेको पानी पिंड कि भन्ने लाग्दा एउटा पुल्कस त्यहां आद्पुग्यो र उसको 
करुणाजनक वचन सुनी राजाले त्यो पानी पनि उसैलाई दिए। करुणा भनेके अर्काको कणष्टलाई 
आपने सम्णी त्यसलाई हटाउन खोज्नु हो। सामान्य मानिसहरूमा यस्तो भावना पाइन्न। कुनै 
व्यक्तिलाई दुःखी देख्दा आफ्नो हृदयमा पीडाको अनुभव हनु करुणाभाव हो । यही करुणा र 
सहानुभूतिको अभ्यासलाई बढा्दँदे लगेर मात्र मानिसले सबेतिर रहेको आत्मालाई जान्न सक्दछ । 
ज्ञानभक्तिका कुरा गर्ने, तर कुनै व्यक्तिको दुःख देख्दा उपेक्षा गर्ने या त्यसलाई सामान्य घटना 
सम्ष्ने कोटी पनि मानिस सर्वव्यापी आत्मालाई जानने बाटोमा अग्रसर हुन सक्दैन। योगसूत्र 
११३३मा पनि मेत्रीकरुणामृदितोपेक्षाणां पुण्यापुण्यसुखदुःखविषयाणां भावनातश्चित्तप्रसादनम् 
अर्थात् मत्री, करूणा, मुदिता र उपेक्षाको अभ्यासबाट चित्तलाई शुद्ध गर्न सकिन्छ भन्ने बताइएको 
छ । यहाँ रन्तिदिवको चरित्रहारा यही करुणावृत्तिको उदात्त स्वरूपलाई देखादएको छ । 


रामालन्द्री टीका 


३३९८ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २१ 


तस्य तां करुणां वाचं निशम्य विपुलश्रमाम् । 
कृपया भृरासन्तप्त इदमाहामृतं वचः ॥ ११॥ 





पदार्थ तां वाचं  त्यो बोलीलाई इदं  यो 

तस्य  त्यो चाण्डालको निरम्य  सुनेर अमृतं  अमृततुल्य 
विपुलश्रमाम्  सुन्दा नै कष्टको कृपया  करुणाले वचः  वचन 
अनुभव हुने भृरासन्तप्तः  अत्यन्त सन्तप्त आह  भने 
करुणां  करूणायुक्त हदि 


ताक्यार्थ त्यो चाण्डालको अत्यन्त कण्टपूर्ण र करुणायुक्त बोली सुनैर रन्तिदेव करुणाले अति 
सन्तप्त भए र उनले अमृततुल्य यस्तो वचन बोले । 


न कामयेऽहं गतिमीश्वरात् परामष्टद्धियुक्तामपुनभंवं वा । 
आति प्रपद्येऽखिल्देहभाजामन्तःस्थितो येन भवन्त्यदुःखाः ॥ १२॥ 





पढार्थ अपुनभवं वा  वा मोक्षलाई आर्तिं  दुःख 

अहं  म न कामये  इच्छा गर्दिनिं म त प्रपद्ये  प्राप्त गरू 
ईङवरात्  ईश्वरबाट अखिलदेहभाजाम्  सम्पूर्ण येन  जसले गर्दा ती 
अष्टद्धियुक्ताम्  आठ सिदधिले पप्राणीहरूको प्राणीहरू 

युक्त भएको अन्तःस्थितः  भित्र बसेर अदुःखाः  दुःखरहित 
परां गतिम्  परम गतिलाई उनीहरूको भवन्ति  होऊन् 


ताक्यार्थ म ईश्वरबाट आठ सिदधियुक्त परमगति वा मोक्ष पनि चाहन्तँ। बरु म त सम्पूर्ण 
प्राणीहरूको हृदयभित्र रहेर उनीहरूको दुःख प्राप्त गर्न चाहन्हु, जसले गर्दा अरू सारा प्राणीहरू 
सुखी होऊन्। 

विवरण बल्लबल्ल प्राप्त भएको भोजनपानी समेत दुःखी व्यक्तिहरूलाई बाडिंदिएपछि 
रन्तिदिवको मनमा अपार शान्तिको उदय भयो । त्यसकै हर्षमा उनले भगवान्को स्तुति गरेका छन् । 
भगवान् ! मलाई त सबे प्राणीहरूको हृदयभित्र बस्न दिनुहोस्, जसबाट म उनीहरूको दुःख जति 
आफ भोगन सक, सुख चाहं उनीहरू नै भोगून्। अककि दुःखमा अलिकति सहानुभूति राखी 
पानी पिउन दिंदा पनि मलाई जुन शान्ति मिल्यो त्यसबाट मेरा भोक, तिर्खा, थकाइ आदि सबे 
नष्ट भएका छन् । यही शान्तिको सम्पत्ति सबेभन्दा अमूल्य छ । त्यसैले म सबेको दुःख भोग्ने बन्न 
पाऊं भनी यहाँ रन्तिदिवले भगवानसँग प्रार्थना गरेका छन्। यहाँ रन्तिदिवले अष्टसिद्धियुक्त मोक्ष 
चाहन्नं भनेर परमात्मस्वरूपभन्दा भिन्न अरू सालोक्य आदि मूक्ति, जो वास्तविक होडनन्, 
तिनलाई चाहन्नँ भनेका हृन् । 


ुत्तटभमो गात्रपरिमश्च देन्यं क्लमः शोकविषादमोहाः । 


रामालन्द्री टीका 


३३९९ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २१ 


सवे निवृत्ताः कृपणस्य जन्तोजिंजीविषोर्जीवजलापंणान्मे ॥ १३॥ 


पढार्थ   मेरो क्लमः  ग्लानि 

कृपणस्य  दुःखी त्तट्भरमः  भोक र तिर्खको शोकविषादमोहाः  शोक, 
जिजीविषोः  बाँच्न चाहने कष्ट नैराश्य र मोहहरू 

जन्तोः  प्राणीलाई गात्रपरिश्रमः च  शारीरिक सर्वे  सबै 

जीवजलापंणात्  जीवनको हेतु थकाइ् निवृत्ताः  हराएर गएका छन् 
पानी अर्पण गनलि दैन्यं  दीनता 





ताक्यार्थ दुःखी र पानी पिएर बाँच्न चाहने यो चाण्डाललाई पानी दिनाले मेरो भोक, तिर्खा, 
शारीरिक थकाद्, दीनता, ग्लानि र शोक, नैराश्य, मोह आदि पनि त्यसै हराएर गएका छन्। 


इति प्रभाष्य पानीयं म्रियमाणः पिपासया । 
पुल्कसायाददाद् धीरो निसगंकरुणो नृपः ॥ ४ ॥ 


पढार्थ निसगंकरुणः  स्वभावैले दयालु प्रभाष्य  भन्दै 
पिपासया  तिखलि धीरः  धैर्यशाली पुल्कसाय  चाण्डाललाई 
म्रियमाणः  मर्न लागेको भए नृपः  राजा रन्तिदेवले पानीयं  पानी 
पनि इति  यस्तो कुरा अददात्  दिए 





ताक्यार्थ स्वभावैले दयालु एवं धैर्यशाली राजा रन्तिदिवले आप तिखलि मर्नै लागेको भए पनि 
यस्तो कुरा भन्दै चाण्डाललाई पानी दिए। 


तस्य त्रिभुवनाधीशाः फलदाः फलमिच्छताम् । 


आत्मानं दशंयाञ्चक्रुमांया विष्णुविनिमिंताः ॥ १५॥ 
पदढार्थ मायाः  मायाका रूपहरू भगवान्ले 
फट इच्छताम्  विविध फल अतिथि आदिको रूपमा तस्य  ती रन्तिदिवको अगाडि 
चाहनेहरूका लागि आएका थिए, त्यस्तो आत्मानं  आफ्नो स्वरूपलाई 
फठ्दाः  फल दिने व्यवहारबाट प्रसन्न भएका दद्ंयाञ्चक्रुः  देखाउनुभयो 
विष्णुविनिमिंताः  भगवान् त्रिभुवनाधीशाः  त्रिभुवनका 
विष्णुले कल्पना गरेका मालिक ब्रह्मा, विष्णु र महेश्वर 





ताक्यार्थ फल चाहनेहरूका लागि फल दिने भगवान् विष्णुले कल्पना गरेका मायाशक्तिहरू ने 
अतिथि आदिको रूपमा देखापरेका थिए। रन्तिदिवको त्यस्तो व्यवहारबाट प्रसन्न भएका 
त्रिभुवनका मालिक ब्रह्मा, विष्णु र महादेवले उनलाई आफनो स्वरूपको दर्शन दिनुभयो । 


न्द,      
स व तम्या नमस्कृत्य नस्ल वगतस्पृहः। 


रामालन्द्री टीका 


नवम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


२४०० 


अध्याय २१ 


वासुदेवे भगवति भक्त्या चक्रे मनः परम् ॥ १६॥ 


पदार्थ 

निःसङ्गः  आसक्तिरहित 
विगतस्पृहः  इच्छारहित 
सः  ती रन्तिदिवले 

वै  निश्चयनै 


तेभ्यः  ती ब्रह्मा आदि 
देवताहरूलाई 

नमस्कृत्य  नमस्कार गरेर 
केही पनि नमागी 

परम्  केवल 





भक्त्या  भक्तिका साथ 
वासुदेवे  

वासुदेवे भगवति  भगवान् 

वासुदेवमा 

मनः चके  मन लगाए 


वाक्यार्थ आसक्ति र इच्छारहित रन्तिदिवले ब्रह्मा, विष्णु र महेश्वरसंग केही पनि नमागी केवल 
नमस्कार गरेर परम भक्तिका साथ भगवान् वासुदेवमा मन लगाए। 


ईङवरालम्बनं चित्तं कु्व॑तोऽनन्यराघसः। 
माया गुणमयी राजन् स्वप्नवत् प्रत्यरीयत ॥ १७ ॥ 





पदार्थ चित्तं  चित्तलाई गुणमयी  त्रिगुणात्मिका 
राजन्  हे राजा परीक्षित् ईरवरालम्बनं  भगवान्लाई माया  माया 
अनन्यराधसः  भगवानूलाई मात्र विषय स्वप्नवत्  स्वप्न ४ 
छाडेर अरू केही चिन्तन नगर्ने र कुवंतः  गराउन रन्तदिवको प्रत्यलीयत  हरायो 


ताक्यार्थ हे राजा परीभ्षित् ! भगवान्लाई छडर अरू केटीको पनि चिन्तन नगर्ने र भगवानूमा 
मात्र समर्पित रहने रन्तिदिवको त्रिगुणात्मिका माया स्वप्न ४ निःसार भएर हरायो । 

वितरण यस श्लोकमा रन्तिदिवको लागि माया स्वप्न ४ लीन भएको बतादएको छ। 
रन्तिदेवलाई ईश्वरबाहेक अरू कुनै पनि चिज प्राप्त गर्ने चाहना थिएन। उनको चित्त सरै ईश्वरमा 
ने लागिरहन्थ्यो । चित्तले जुन विषयलाई चितारँछ, त्यही त्यसको आलम्बन हन्छ । यहाँ चित्त 
ईश्वरालम्बन हूनुको अर्थ रन्तिदिवको चित्तमा अखण्डरूपमा परमात्मा नै स्फुरित भद्रहनुहन्थ्यो, 
उनलाई संसारको प्रतीति हदेनथियो भने हो । यसैलाई वेदान्तमा अखण्डाकार वृत्ति भनिएको छ। 
माया भनेको मूलाज्ञान हो। यही नै सम्पूर्ण संसारको कारण हो। आत्माको आकारमा आकारित 
अन्तःकरणको वृत्तिद्रारा अज्ञान हटनु नै माया लीन हनु हो। जसरी व्युरेपछि सपनामा देखिएका 
पदार्थहरू लीन हृन्छन्, त्यसै गरी आत्मज्ञान भएपछि अज्ञानरूप माया पनि लीन हुन्छ । अज्ञानको 
अवस्थामा जुन अधिष्ठानमा जे देखिएको हो त्यो वस्तु ज्ञान भएपच्छि त्यहं लीन हुन्छ । 


तत्प्रसङ्गानुभावेन रन्तिदेवानुवतिंनः। 
अभवन् योगिनः स्वे नारायणपरायणाः ॥ १८ ॥ 


पदार्थ 


सवे  सबे व्यक्तिहरू पनि 


रन्तिदेवानुवर्तिनः  रन्तिदिवको तत्प्रसङ्गालुभावेन  उनको 


अनुयायी 


सङ्तको प्रभावले 


नारायणपरायणाः  भगवान् 
नारायणका भक्त भएर 
योगिनः  योगी 


रालालन्द्री टीका 


३५०१ 
नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २१ 
अभवन्  बने 


ताक्यार्थ रन्तिदिवका साथमा रहने अरू व्यक्तिहरू पनि उनको सङ्गतले भगवान्का भक्त भएर 
योगी बने। 


गगौच्छिनिस्ततो गाग्यंः क्षत्राद् बह्य ह्यवतंत । 
दुरितक्षयो महावीयांत् तस्य त्रय्यारुणिः कविः ॥ १९॥ 
पुष्करारुणिरित्यत्र ये ब्राह्मणगतिं गताः । 

बृहत्क्षत्रस्य पुत्रोऽभूद्धस्ती यद्धस्तिनापुरम् ॥ २०॥ 





पदार्थ पुत्र महावीर्यबाट गताः  गए 

गगीत्  मन्युपुत्र गर्गबाट दुरितक्षयः  दुरितक्षय बृहत्क्षत्रस्य  मन्युका अर्का 
शिनिः  शिनि भए तस्य  तिनको पुत्र बृहत्क्षत्रनाट 

ततः  ती शिनिबाट त्रय्यारुणिः  त्रय्यारुणि हस्ती पुत्रः  हस्ती नाम गरेका 
गाग्यः  गार्ग्य भए कविः  कवि छोरा 

क्षत्रात्  क्षत्रिय गाग्यबाट पुष्करारुणिः इति  पुष्करारुणि अभूत्  भए 

हि  निश्चय नै नामका तीन छोरा भए यत् हस्तिनापुरम्  जसले 

ब्रह्म अवतंत  ब्राह्मणवंशको अत्र ये  जो यी तीन भाद थिए हस्तिनापुर नगर बसाएका थिए 
विस्तार भयो तिनीहरू पनि 

महावी्यांत्  मन्युका अर्का बाह्यणगतिं  ब्राह्मण बनेर 


ताक्यार्थ मन्युपुत्र गर्गबाट शिनि, शिनिबाट गार्य जन्मिए। गार्ग्य क्षत्रिय भए पनि उनबाट 
ब्राह्मणवंशको विस्तार भयो। मन्युका अर्का पत्र महावीर्यबाट दुरितक्षय भए र दुरितक्षयका 
त्रय्यारुणि, कवि र पुष्करारुणि तीन भाद छोरा भए । उनीहरू पनि ब्राह्मण नै बने । मन्युका अर्का 
पुत्र बृहत्क्षत्रबाट हस्ती नामका छोरा जन्मिए जसले हस्तिनापुर नगर बसाए। 


अजमीढो द्विमीटरच पुरुमीटश्च हस्तिनः । 
अजमीढस्य वंश्याः स्युः प्रियमेधादयो द्विजाः ॥ २९॥ 


पदार्थ पुरुमीटः च  पुरुमीढ नामक अजमीढस्य  अजमीढका 
हस्तिनः  हस्तीको तीन पुत्र थिए फेरि वंश्याः  वंशमा उत्पनन 
अजमीढः  अजमीढ प्रियमेघाद्यः  प्रियमेधा आदि स्युः  भएका हुन् 
दविमीढः च  द्विमीढ र द्विजाः  ब्राह्मणहरू 





वाक्यार्थ हस्तीका अजमीढ, द्विमीढ र पुरुमीढ नामका तीन पुत्र भए। अजमीढका वंशमा 
प्रियमेधा आदि ब्राह्मणहरू उत्पन्न भएका हुन् । 


रामालन्द्री टीका 


२८४०२ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २१ 


अजमीटाद् वृहदिषुस्तस्य पुत्रो बृहद्धनुः । 
वृहत्कायस्ततस्तस्य पुत्र आसीज्जयद्रथः ॥ २२॥ 





पदढार्थ पुत्रः  छोरो छोरा 

अजमीटात्  अजमीढबाट बृहद्धनुः  बृहद्धनु जयद्रथः  जयद्रथ 
अर्का छोरा ततः  ती बृहद्धनुबाट आसीत्  थिए 
वृहदिषुः  बृहदिषु बृहत्कायः  बहत्काय 

तस्य  तिनको तस्य पुत्रः  ती बृहत्कायका 


ताक्यार्थ अजमीढका अर्का छोरा बृहदिषु थिए। बृहदिषुबाट बृहद्धनु, बृहद्धनुबाट बृहत्काय र 
नृहत्कायबाट जयद्रथ जन्मिए। 


तत्सुतो विशदस्तस्य सेनजित् समजायत । 
रुचिरारवो दुढहलुः काश्यो वत्सरूच तत्सुताः ॥ २३६॥ 





पढार्थ सेनजित्  सेनजित् दुढहुः  दृढहनु 

तत्सुतः  ती जयद्रथका छोरा समजायत  जन्मिए कार्यः  काश्य र 
विङ्ादः  विशद तत्सुताः  ती सेनजित्का छोरा वत्सः च  वत्स पनि भए 
तस्य  वी विशदका छोरा रुचिराश्वः  रुचिराश्व 


ताक्यार्थ जयद्रथका छोरा विशद, विशदका छोरा सेनजित् र सेनजित्का छोरा रुचिराश्व, 
दुढहनु, काश्य र वत्स भए। 


रुचिराश्वसुतः पारः पृथुसेनस्तदात्मजः। 
पारस्य तनयो नीपस्तस्य पुत्रशतं त्वभूत् ॥ २४॥ 


पदार्थ तदात्मजः  ती पारका छोरा नीपः  नीप धिए 
रुचिराश्वसुतः  रचिराश्वका पृथुसेनः  पृथुसेन तस्यतु  ती नीपकात 
छोरा पारस्य  पारका पुत्ररातं  सय छोरा 
पारः  पार तनयः  अर्का छोरा अभूत्  भए 





ताक्यार्थ रुचिराश्वका छोरा पार र पारका छोरा प्रथुसेन भए । पारका अर्का छोरा नीप थिए, 
नीपका सय भाइ छोरा भए। 


स कृत्व्यां शुककन्यायां बह्यदत्तमजीजनत् । 
स योगी गवि भार्यायां विष्वक्सेनमधात् सुतम् ॥ २५॥ 
पदार्थ सः  ती पारले शुककन्यायां  शुककी छोरी 


रामालन्द्री टीका 


२८४०३ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २१ 
कृत्व्यां  कृत्वीमा सः  ती ब्रह्मदत्तले नामका छोरा 

ह्यदत्तं  ब्रह्मदत्त नामका छोरा गवि भायांयां  सरस्वती नामकी अघात्  जन्माए 

अजीजनत्  जन्माए पत्नीबाट 

योगी  योगी भएका विष्वक्सेनं सुतं  विष्वक्सेन 





वाक्यार्थ पारले शुककी छोरी कृत्वीसंग विवाह गरी ब्रह्मदत्त नामका छोरा जन्माए, जो योगी 
भए । उसले पनि सरस्वती नामकी पत्नीबाट विष्वक्सेन नामका छोरा जन्माए। 


जेगीषन्योपदेरोन क छ त  
जगीषन्योपदेरोन योगतन्त्रं चकार ह । 
उद्क्स्वनस्ततस्तस्माद् भल्लादो बाहंदीषवाः ॥ २६॥ 





पदढार्थ योगतन्त्रं  योगशास्त्र तस्मात्  ती उदक्स्वनबाट 
ह  निश्चय नै विष्वक्सेनले चकार  रचना गरे भल्खाद्ः  भल्लाद 
जेगीषन्योपदेशोन  जैगीषव्यको ततः  ती विष्वक्सेनबाट बाहदीषवाः  यी सबै 
उपदेशले उदक्स्वनः  उदक्स्वन भए बृहदिषुका वंशज हुन् 


वाक्यार्थ विष्वक्सेनले जेगीषव्यको उपदेशबाट योगशास्त्रको रचना गरे। विष्वक्सेनबाट 
उदक्स्वन र उदक्स्वनबाट भल्लाद जन्मिए । यी सबे बृहदिषुका वंशज हन् । 


यवीनरो द्विमीटस्य कृतिमांस्तत्सुतः स्मृतः । 
नाम्ना सत्यधृतियंस्य दुढनेमिः सुपाशवंकृत् ॥ २७॥ 





पढार्थ स्मृतः  बताइन्छन् दुढनेमिः  दृढनेमि र 
दविमीटस्य  द्विमीढका छोरा यस्य  जो कृतिमान्को दृढनेमिबाट 

यवीनरः  यवीनर नाम्ना  नामले सुपारवंकृत्  सुपार्श्व नामका 
तत्सुतः  ती यवीनरका छोरा सत्यधृतिः  सत्यधृति जन्मिए छोरा भए 

कृतिमान्  कृतिमान् तिनबाट 


ताक्यार्थ द्विमीढका छोरा यवीनर, यवीनरबाट कृतिमान्, कृतिमान्बाट सत्यधृति, सत्यधृतिबाट 
दुढनेमि र दृढनेमिबाट सुपार्श्व नामका छोरा भए। 


सुपार्वांत् सुमतिस्तस्य पुत्रः सन्नतिमांस्ततः । 

कृति्हिरण्यनाभाद् यो योगं प्राप्य जगो स्म षट् ॥ २८॥ 

संहिताः प्राच्यसाम्नां वे नीपो द्युग्रायुधस्ततः। 

तस्य क्षेम्यः सुवीरोऽथ सुवीरस्य रिपुञ्जयः ॥ २९॥ 
पदार्थ सुपाश्वात्  सुपारश्वबाट सुमतिः  सुमति 


रामालन्द्री टीका 


नवम स्कन्ध 


तस्य पुत्रः  ती सुमतिका छोरा  प्राच्यसाम नामक 


सन्नतिमान्  सन्नतिमान् 
ततः  त्यसपछि 

कृतिः  कृति 

यः  जो कृतिले 
हिरण्यनाभात्  हिरण्यनाभवाट 
योगं  योगविद्या 

प्राप्य  प्राप्त गर 


श्रीमद्भागवत 


ऋचाहरूको 

षट् संहिताः  छ ओटा 
संहिताहरू 

जगौ स्म  बताएका थिए 

वे  निश्चय नै कृतिका छोरा 
नीपः  नीप 

ततः हि  त्यसपछि चाहं 


३४० 
अध्याय २ 


उग्रायुधः  उग्रायुध 

तस्य  ती उग्रायुधको 
क्षेम्यः  क्षेम्य 

अथ  त्यसपछि 

सुवीरः  सुवीर 

सुवीरस्य  सुवीरको 
रिपुञ्जयः  रिपुञ्जय नामक 





छोरा भए 


ताक्यार्थ सुपार्वबाट सुमति, सुमतिबाट सन्तति र सन्ततिबाट कृति जन्मिए। यी कृतिले 
हिरण्यनाभवाट योगविद्या प्राप्त गरेर प्राच्यसाम नामक ऋचाहरूको छ ओटा संहिताहरू बताएका 
थिए । त्यस्ता कृतिका छोरा नीप जन्मिए, नीपबाट उग्रायुध, उग्रायुधबाट क्षेम्य, क्षेम्यबाट सुवीर र 
सुवीरबाट रिपुज्जय नामका छोरा जन्मिए। 


ततो बहुरथो नाम पुरुमीटोऽप्रजोऽभवत्। 
नलिन्यामजमीढस्य नीलः शान्तिः सुतस्ततः ॥ ३०॥ 
रान्तेः सुखान्तिस्तत्पुत्रः पुरुजोऽकस्ततोऽभवत्। 
भम्यांशवस्तनयस्तस्य पञ्चासन् मुद्गलादयः ॥ ३१॥ 
यवीनरो बृहदिषुः काम्पिल्यः सञ्जयः सुताः। 
भम्यांरवः प्राह पुत्रा मे पञ्चानां रक्षणाय हि ॥ ३२॥ 
विषयाणामलमिमे इति पञ्चालसंज्ञिताः । 
मुद्गलाद् ह्य निवृत्तं गोत्रं मोदुगल्यसंज्ञितम् ॥ ३३॥ 


पदढार्थ 

ततः  ती रिपुजञ्जयबाट 
बहुरथः नाम  बहूुरथ नामका 
छोरा भए 

पुरुमीटः  द्विमीढका भाद 
पुरुमीढ 

अप्रजः  सन्तानरहित 
अभवत्  भए 

अजमीढस्य  अजमीढको 


नलिन्यां  नलिनी नामकी 
पत्नीबाट 

नीलः  नील नामका पुत्र 
जन्मिए 

ततः  ती नीलबाट 
शान्तिः  शान्ति नामका 
सुतः  छोरा भए 

शान्तेः  शान्तिबाट 
सुखशान्तिः  सुशान्ति 





तत्पुत्रः  ती सुशान्तिका छोरा 
पुरुजः  पुरुज भए 

ततः  त्यसपच्छि 

अकः  अर्क 

अभवत्  भए 

तनयः  अरकका छोरा 
भम्यांरवः  भरम्याश्व 

तस्य  ती भम्यश्विका 
मुदट्गलाद्यः  मुद्गल आदि 


रामालन्द्री टीका 


३८४०५ 
नवम स्कन्ध 


पञ्च  पांच 

सुताः  छोराहरू 

आसन्  थिए मुद्गलबाहेक 
अरू हुन् 

यवीनरः  यवीनर 

वृहदिषुः  बृहदिषु 
काम्पिल्यः  काम्पिल्य र 
सञ्जयः  सञ्जय नामका 
भम्यांङवः  भम्यश्विले 


श्रीमद्भागवत 


प्राह  छोराहरूलाई भने 
पुत्राः  हे छोराहरू 

हि  निश्चय नै 

मे  मेरो 

पञ्चानां  पांच 

विषयाणां  देशको 

रक्षणाय  रक्ना गर्नका लागि 
अलम्  तिमीहरू समर्थ छी 
इति  यसरी पिताले भनेपछ्छि 





अध्याय २१ 


इमे  यी पांच भाइ 
पञ्चालसंज्ञिताः  पञ्चाल 
भनिन थालिए 

मुद्गात्  मुद्गलबाट 
मोद्गल्यसंज्ञितम्  मौद्गल्य 
नामको 

ब्ह्मगोत्रं  ब्राह्मणगोत्र 
निवृत्तम्  सुरु भयो 


वाक्यार्थ रिपुज्जयबाट बहुरथ जन्मिए । पुरुमीढ सन्तानरहित नै रहे । अजमीढको नलिनी नामकी 
पत्नीबाट नील जन्मिए । नीलबाट शान्ति, शान्तिबाट सुशान्ति, सुशान्तिबाट पुरुज, पुरुजबाट अर्क 
र अर्कबाट भर्म्याश्व जन्मिए । भर्म्याश्विका मुद्गल, यवीनर, बृहदिषु, काम्पिल्य र सञ्जय नामका 
पाँच छोरा भए । ती पाँच भाद छोरालाई भर्म्यश्विले भने हे छोराहरू ! तिमीहरू पांच देशको 
शासन गर्नका लागि समर्थ छौ। त्यसपछि तिनीहरू पञ्चाल भनिए। तिनीहरूमध्ये जेठो 
मुद्गलबाट मौद्गल्य नामक ब्राह्मणगोत्र सुरु भयो । 


मिथुनं मुद्गलाद् भाम्यौद् दिवोदासः पुमानभूत् 
अहल्या कन्यका यस्यां शतानन्दस्तु गोतमात् ॥ ३४ ॥ 


पढार्थ 

भाम्यांत्  भर्म्याश्वका छोरा 
मुट्गलात्  मुदगलबाट 
मिथुनं  जुम्ल्याहा सन्तान 


पुमान्  पुरुष 

दिवोदासः  दिवोदास भए भने 
कन्यका  कन्याको नाम 
अहल्या  अहल्या 


यस्यां तु  जुन अहल्यामा 
गोतमात्  गौतमनाट 
रातानन्द्ः  शतानन्द जन्मिए 





जन्मे जसमध्ये अभूत्  भयो 
ताक्यार्थ भर्म्याश्वका छोरा मुदगलबाट जुम्ल्याहा सन्तान जन्मिए। जसमध्ये पुरुष दिवोदास र 
स्त्री अहल्या धिन् । यिनै अहल्याको गौतमसंगबाट शतानन्दको जन्म भयो । 


तस्य सत्यधृतिः पुत्रो धनुवदविशारद्ः। 
रारदांस्तत्सुतो यस्मादुर्वंशीदशंनात् किल ॥ ३५॥ 
शारस्तम्बेऽपतट् रेतो मिथुनं तदभृच्छुभम्। 

तदु दुष्ट्वा कृपयागृहाच्छन्तलुमंगयां चरन् । 

कृपः कुमारः कन्या च द्रोणपत्न्यभवत् कृषी ॥ ३६ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


नवम स्कन्ध 


पदार्थ 

तस्य  ती शतानन्दको 
धनुर्वेदविशारदः  धनूर्वेदमा 
निपुण 


श्रीमद्भागवत 


र उर्वशीलाई 
देखेर 
शरस्तम्बे  निगालाको खडमा 
रेतः  वीर्य 


सत्यधृतिः  सत्यधृति नामका अपतत्  खस्यो त्यसपछि 


पुत्रः  छोरा भए 


शुभम्  शुभ लक्षणयुक्त 


तत्सुतः  ती सत्यधृतिका छोरा मिथुनं  जुम्ल्याहा सन्तान 


रारद्ान्  शरद्रान् भए 
यस्मात्  जसबाट 
किर  निश्चय नै 


कुमार र कुमारीको जन्म भयो 
तत् दुष्ट्वा  त्यस्तो देखेर 
मृगयां  शिकार खेल्न 


३००६ 
अध्याय २ 


चरन्  घुम्दे गरेका 

रान्तनुः  राजा शन्तनुले 
कृपया  कृपापूर्वक 

अगृह्णात्  लिए 

कुमारः  कुमार चाहं 

कृपः  कृप नामका भए भने 
कन्या च  कन्या चाहं 

कृपी  कृपी भन् जो पचि 
द्रोणपत्नी  द्रोणाचार्यकी पत्नी 





अभवत्  भडन् 


ताक्यार्थ शतानन्दका छोरा धनुर्विद्यामा निपुण सत्यधृति भए। ती सत्यधृतिबाट शरदरान् 
जन्मिए। उर्वशीलाई देख्नाले शरद्रान्को वीर्य खस्यो र निगालाको खडमा पय्यो। त्यसपछि 
त्यहाँबाट शुभ लक्षणयुक्त कुमार र कुमारी पैदा भए । ती जुम्ल्याहा बच्चालाई शिकार खेल्न घुम्दै 
गरेका शन्तनुले देखे र उनले कृपापूर्वक ल्याई तिनीहरूको पालनपोषण गरे त्यसैले बालकको 
नाम कृप र बालिकाको नाम कृपी रह्यो । पछि कृपी द्रोणाचार्यकी पत्नी भद्न्। 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां नवमस्कन्धे एकविंशोऽध्यायः ॥ २१॥ 


रामालन्द्री टीका 


२०४०७ 


नवम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


अथ हाविंरोऽध्यायः 


अध्याय २२ 


पाञ्चाल आदि विभिन्न देशका राजाहरूको वर्णन 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 

मित्रयुरुच दिवोदासाच्च्यवनस्तत्सुतो नृप । 
सुदासः सहदेवोऽथ सोमको जन्तुजन्मकृत् ॥ १॥ 
तस्य पुत्रात तेषां यवीयान् पृषतः सुतः। 
दरपदो द्रोपदी तस्य धृष्टद्युम्नादयः सुताः ॥ २॥ 


पदार्थ 
नृप  हे राजा परीक्षित् 
दिवोदासात्  दिवोदासबाट 


मित्रयुः  मित्रेयु 

तत्सुतः  ती मित्रेयुका छोरा 
च्यवनः  च्यवन 

सुदासः  सुदास 

सहदेवः  सहदेव र 


जन्तुजन्मकृत्  जन्तु नामका 
छोरा जन्माउने 

सोमकः च  सोमक पनि हुन् 
अथ  त्यसपचछ्ि 

तस्य  ती सोमकको जन्तु 
मात्र छोरा नभएर 

पुत्ररातं  सय छोरा थिए 
तेषां  तिनीहरूमा 





यवीयान् सुतः  कान्छा छोरा 
पृषतः  पृषत भए 

तस्य  ती पृषतका पुत्र 

दूपदः  द्रुपद तिनबाट 

द्रोपदी  द्रौपदी छोरी र 
धृष्टद्युम्नादयः सुताः  धृष्टद्युम्न 
आदि छोराहरू जन्मिए 


ताक्यार्थ मुदगलपुत्र दिवोदासबाट मित्रयु र मित्रेयुबाट च्यवन, सुदास, सहदेव र सोमक चार 
छोरा जन्मिए । सोमकका जन्तु आदि सय भाइ छोरा थिए। जसमा जेठा जन्तु र सबैभन्दा कान्छा 
पृषत थिए । पृषतबाट द्रुपद र द्रुपदबाट छोरी द्रौपदी र द्ृष्टद्ुम्न आदि छोराहरू जन्मिए। 


धृष्टद्युम्नाद् धृष्टकेतुभांम्यांः पाञ्चालका इमे । 
योऽजमीढसुतो ह्यन्य ऋक्षः संवरणस्ततः ॥ ३॥ 


पदार्थ 

धष्टद्युम्नात्  धृष्टद्युम्नबाट 
धृष्टकेतुः  धृष्टकेतु 

इमे  यी 


भाम्यांः  भरम्यश्विका वंशमा 
उत्पनन भएका राजाहरू 


पाञ्चारककाः  पाञ्चाल नामले 
चिनिए 

हि  निश्चयनै 

यः जो 

अन्यः  अर्को 

अजमीटसुतः  अजमीढका 





छोरा थिए तिनको नाम 
ऋक्षः  ऋक्ष थियो 

ततः  ती ऋक्षबाट 
संवरणः  संवरण जन्मिए 


ताक्यार्थ धृष्टदयुम्नबाट धृष्टकेतु जन्मिए । भर्म्याश्वका वंशमा उत्पनन भएका यी सबै राजाहरू 


रामालन्द्री टीका 


३५४०८ 
नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २२ 
पाञ्चाल नामले प्रसिद्ध भए । अजमीढका अर्का छोरा ऋक्ष थिए, ती ऋक्षबाट संवरण जन्मिए। 
तपत्यां सूयंकन्यायां कुरुक्षेत्रपतिः कुरुः । 
परीक्षित् सुधुजंहुनिंषधाश्वः कुरोः सुताः ॥ ४॥ 


पदढार्थ मालिक जहुः  जहर र 
संवरणकी पत्नी कुरूः  कुरु जन्मिए निषधाश्वः  निषधाश्व 
तपत्यां  तपती नामकी कुरोः  कुरुका सुताः  चारदछछोरा भए 


सू्यंकन्यायां  सूर्यकी पुत्रीबाट परीक्षित्  परीक्षित् 
कुरुक्षेत्रपतिः  कुरक्ेत्रका सुधनुः  सुधन्वा 
ताक्यार्थ संवरणकी पत्नी सूर्यपुत्री तपतीबाट कुरक्षेत्रका मालिक कुरूको जन्म भयो । फेरि 
कुरुका परीक्षित्, सुधन्वा, जह र निषधाश्व नामका चार छोरा भए। 





भ सुघनुष्च्यवनो कः थ 
सुहोतोऽभूत् सुधनुषश्च्यवनोऽथ ततः कृती । 
वसुस्तस्योपरिचरो बृहद्रथमुखास्ततः ॥ ५॥ 





पदढार्थ च्यवनः  च्यवन जन्मिए नामका वसु 

सुधनुषः  सुधन्वाबाट ततः  ती च्यवनबाट ततः  त्यसपछि 

सुहोत्रः  सुहोत्र कृती  कृती उपरिचर वसुका 

अभूत्  भए तस्य  ती कृतीको वृहद्रथमुखाः  बृहद्रथ आदि धेरै 
अथ  त्यसपचछ्छि सुहोत्रबाट उपर्चिरः वसुः  उपरिचर  पत्रहरू भए 


वाक्यार्थ सुधन्वाबाट सुहोत्र, सुहोत्रबाट च्यवन, च्यवनबाट कृती, कृतीबाट उपरिचर वसु र 
उपरिचर वसुबाट बृहद्रथ आदि धरे पुत्रहरू जन्मिए । 


कुराम्बमत्स्यप्रत्यग्रचेदिपादयार्च चेदिपाः । 
बृहद्रथात् कुशाग्रोऽभूदुषभस्तस्य तत्सुतः ॥ ६॥ 
जज्ञे सत्यहितोऽपत्यं पुष्पवांस्तत्सुतो जहुः। 
अन्यस्यां चापि भार्यायां शकटे दे बृहद्रथात् ॥ ७॥ 





पदढार्थ चेदिपाः  चेदि देशको राजा तत्सुतः  ती कुशाग्रका छोरा 
कुशाम्बमत्स्यप्रत्यग्रचेदिपाद्याः बने ऋषभः  ऋषभ भए 

च  बृहद्रथ र उनका भादहरू वृहद्रथात्  जेठा बृहद्रथबाट तस्य अपत्यं  तिनका छोरा 
कुशाम्ब, मत्स्य, प्रत्यग्र र चेदिप कुशायरः  कुशाग्र सत्यहितः  सत्यहित 

आदि अभूत्  भए जज्ञे  जन्मिए त्यसपछि 


रामालन्द्री टीका 


३५०९ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २२ 
सत्यहितका छोरा जहुः  जहु भए भायांयां च  पत्नीमा चाहं 
पुष्पवान्  पुष्पवान् बृहद्रथात्  बृहद्रथनाट राकठे दव  शरीरका अलग 
तत्सुतः  ती पुष्पवान्का छोरा अन्यस्याम्  अर्की अलग दुई टुक्रा जन्मिए 


ताक्यार्थ बृहद्रथ र उनका भाद्हरू कुशाम्ब, मत्स्य, प्रत्यग्र र चेदिप आदि चेदि देशका राजा 
भए । बृहद्रथबाट कुशाग्र, कुशाग्रबाट ऋषभ, ऋषभवबाट सत्यहित, सत्यहितबाट पुष्पवान् र 
पुष्पवानूबाट जहु जन्मिए। बृहद्रथकी अर्की पत्नीले शरीरका अलगअलग दुरईद ओट टुक्रा 
जन्माइन् । 


ते मात्रा बहिरुत्सृष्टे जरया चाभिसन्धिते । 
जीव जीवेति क्रीडन्त्या जरासन्धोऽभवत् सुतः ॥ ८ ॥ 


पदढार्थ राक्षसीद्रारा त्यो 

ते ती दुई टकरा अभिसन्धिते  आपसमा जोडिए सुतः  छोरो 

मात्रा  आमाद्रारा र जरासन्धः  जरासन्ध नामको 
बहिः  बाहिर जीव जीव इति  बाँच वांच अभवत्  भयो 

उत्सृष्टे  फयाँकिए तर भनेर 

जरया च  जरा नामकी क्रीडन्त्या  खेल्दा बाँचेको 





ताक्यार्थ ती शरीरका दुई टक्रालाई आमाले बाहिर फयाँकिदिडन्, त्यसैलाई जरा नामकी 
राक्नसीले जोडेर बाँचबांच भन्दै खेल्दा जोडिएर बांच्यो र त्यसैको नाम जरासन्ध जराद्राया 
जोडिएको र्यो । 


ततश्च सहदेवोऽभूत् सोमापियच्छरतश्रवाः । 
परीक्षिदनपत्योऽभूत् सुरथो नाम जाहवः॥ ९॥ 





पदार्थ सोमापिः  सोमापि अनपत्यः  सन्तानहीन 

ततः च  त्यसपच्ि यत्  जसबाट अभूत्  भए 

जरासन्धबाट श्रुतश्रवाः  श्रुतश्रवा जन्मियो जाहवः  अर्का छोरा जहूुबाट 
सहदेवः  सहदेव नामका परीक्षित्  कुरुको छोरो सुरथः नाम  सुरथ नामका 
अभूत्  छोरा भए सहदेवबाट परीक्षित् छोरा भए 


तवाक्यार्थ जरासन्धबाट सहदेव, सहदेवबाट सोमापि र ॒सोमापिबाट श्रुतश्रवा जन्मिए। यता 
कुरुका जेठा छोरा परीक्षित् सन्तानरहित भए । अर्का छोरा जहूुबाट सुरथ नामका छोरा भए। 


९ 


ततो विदूरथस्तस्मात् सावंभोमस्ततोऽभवत्। 
जयसेनस्तत्तनयो राधिकोऽतोऽयुतो ह्यभूत् ॥ १०॥ 


रालालन्द्री टीका 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
पढार्थ ततः  ती सार्वभौमबाट 
ततः  ती सुरथबाट जयसेनः अभवत्  जयसेन भए 
विदूरथः  विदूरथ तत्तनयः  ती जयसेनका छोरा 


राधिकः  राधिक भए 
ततः  त्यसपछि राधिकबाट 


तस्मात्  ती विदूरथबाट 
साव॑भोमः  सार्वभौम 





३०५१० 
अध्याय २२ 


अयुतः  अयुत 
हि  निश्चय नै 
अभूत्  भए 


ताक्यार्थ सुरथबाट विदूरथ, विदूरथबाट सार्वभौम, सार्वभौमनबाट जयसेन, जयसेनबाट राधिक र 


राधिकबाट अयुत जन्मिए। 
ततस्च कोधनस्तस्माद् देवातिथिरमुष्य च । 


ऋषयस्तस्य दिलीपोऽभूत् प्रतीपस्तस्य चात्मजः ॥ ९॥ 


पदार्थ अमुष्य च  यी देवातिथिबाट 


तस्यच  ती दिलीपका 


ततः च  त्यसपछि अयुतबाट ऋष्यः  ऋष्य आत्मजः  छोरा 
क्रोधनः  क्रोधन तस्य  ती ऋष्यका छोरा प्रतीपः  प्रतीप भए 
तस्मात्  ती क्रोधनबाट दिलीपः  दिलीप 

 

द्वातिथेः  देवातिथि अभूत्  भए 





ताक्यार्थ अयुतबाट क्रोधन, क्रोधनबाट देवातिथि, देवातिथिबाट ऋष्य, ऋष्यबाट दिलीप र 


दिलीपबाट प्रतीप जन्मिए। 


देवापिः शन्तनुस्तस्य बाहीक इति चात्मजाः। 
पितृराज्यं परित्यज्य देवापिस्तु वनं गतः ॥ १२॥ 





पदार्थ   बाहीक पितृराज्यं  पिताजीको 
तस्य  ती प्रतीपको इति  यी तीन राज्यलाई 

देवापिः  देवापि आत्मजाः च  छोरा भए परित्यज्य  छाडेर 
शन्तनुः  शन्तनु र देवापिः तु  देवापि चाहं वनं गतः  वन गए 


ताक्यार्थ प्रतीपका देवापि, शन्तनु र बाह्लीक नामका तीन छोरा भए। तीमध्ये जेठा देवापि 


पिताको राज्य छडेर वन गए । 


अभवच्छन्तनू राजा प्राङ्महाभिषसंज्ञितः। 


जीणं न 


यं यं कराभ्यां स्पृराति जीणं योवनमेति सः ॥ १३॥ 


पदार्थ भएका राजा  राजा 
प्राक्  पहिलो जन्ममा शान्तनुः  प्रतीपका माहिला अभवत्  भए 
महामिषसं्ञितः  महाभिष नाम छोरा शन्तनु सः  ती शन्तनुले 


रामालन्द्री टीका 


२४१९ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २२ 
यं यं  जजसलाई स्पृराति  दन्य ती सबै योवनम्  यौ वनावस्थामा 
कराभ्यां  हातले जीर्णं  पुराना वस्तु एति  प्राप्त हन्ये 


ताक्यार्थ पहिलो जन्ममा महाभिष नाम भएका शन्तनु राजा भए । उनी आफनो हातले जेजे 
वस्तुलाई छ्ुन्थे, ती सबै यौवन अवस्थामा प्राप्त हुन्थे । 


सान्तिमाप्नोति चेवाग्रयां कमणा तेन शन्तनुः । 
समा दादश तद्राज्ये न ववषं यदा विभुः ॥ ४ ॥ 
रन्तनुनांहणेरुक्तः परिवेत्तायमग्रभुक् । 

राज्यं देद्यग्रजायाशु पुरराष्टविवृद्धये ॥ १५॥ 


पदढार्थ तद्राज्ये  ती शन्तनुको राज्यमा र ने राज्यको भोग गर्न 
विभुः  समर्थ राजा शन्तनु दादश समाः  बाह वर्षसम्म॒ परिवेत्ता  परिवेत्ता भए 

अग्रां  उच्च खालको न ववषं  वृष्टि भएन त्यस त्यसकारणले 

शान्तिं च एव  शान्तिलाई पनि बखतमा पुरराष्टरविवृद्धये  नगर र 
आप्नोति  प्राप्त गर्दथे रान्तनुः  शन्तनु राज्यको अभिवृद्धि चाहन्छौ भने 
तेन कमणा  त्यही कारणले बाह्मणः  ब्राह्मणहर्द्रारा राज्यं  यो राज्य 

रान्तनुः  उनको नाम शन्तनु उक्तः  भनिए आदु  चांँडेने 

र्यो अयं  यी शन्तनु अग्रजाय  दाइ देवापिलाई 
यदा  जब कुनै समयमा अग्रभुक्  दाइ हंदाहदै देहि  देऊ 





ताक्यार्थ राजा शन्तनु सर्धं शान्तिको अनुभव गर्दथे। त्यसैले उनको नाम ने शन्तनु रहेको हो । 
एकपटक उनको राज्यमा बाह वर्षसम्म वृष्टि भएन। त्यसवेला ब्राह्मणहरूले उनलाई भने हे 
शन्तनु ! दाजु हदे तिमीले पहिले नै राजकाज चलाएको हूनाले तिमी परिवेत्ता हौ त्यसैको 
कारणले यहाँ वृष्टि नभएको हो । त्यसकारण यदि तिमी नगर र राज्यको उन्नति चाहन्छौ भने यो 
राज्य तुरन्त दाजु देवापिलाई दिदहाल । 


 र्द, अ 


एवमुक्तो द्विजेज्येष्टं छन्दयामास सोऽ वीत् । 


तन्मन्तिप्रहितेविेवेदाद्  


५०. 
न्त्रपरहितेविपरेदाद् विभ्रंशितो गिरा ॥ १६॥ 
वेदवादातिवादान् वै तदा देवो ववषं ह । 


अ 


दवापयागमास्थाय ककापय्माममाश्रतः ॥ १७ ॥ 
पदार्थ एवम्  यसरी ज्येष्ठं  जेठा दाइ देवापिलाई 
दविजः  ब्राह्मणहरुद्रारा उक्तः  भनिएका शन्तनुले छन्दयामास  राज्यग्रहणका 


रामालन्द्री टीका 


नवम स्कन्ध 


लागि अनुरोध गरे तर 
तन्मन्तिप्रहितेः  शन्तनुका 


मन्त्री अश्मशतद्रारा पठाइएका ध वेदको निन्दा 


विप्रैः  ब्राह्मणहरुद्रारा 


श्रीमद्भागवत 


सः  ती देवापिले 
गिरा  पाखण्डमतयुक्त बोलीले 


गर्ने खालका वचनहरू 


३०५१२ 
अध्याय २२ 


 इन्द्र पनि 

ववषं ह  वर्षिए वृष्टि भयो 
देवापिः  देवापि पनि 
योगम्  योगमा 





देवापि अवीत्  बोले र राज्यको आस्थाय  रहेर 

वेदात्  वैदिकमार्गबाट अनधिकारी भए कलापय्ामं  कलापग्राममा 
विभ्रंदितः  भ्रष्ट पारिएका वि  निश्चय नै आश्रितः  बसे 

थिए जसको कारणले गर्दा तदा  त्यसै वेला 


ताक्यार्थ ब्राह्मणहरूले यसरी बतादइसकेपछि शन्तनु वनमा गए र दाइ देवापिलाई राज्य ग्रहण 
गर्न अनुरोध गरे, तर त्यसभन्दा पहिले नै मन्त्री अश्मशतले ब्राह्मणहरू पठाएर देवापिलाई 
वेदमार्गबाट भ्रष्ट गराइसकेका थिए। त्यसैले उनले राज्य लिनुको सद्र खन् त्यसको विरोध गर्दै 
वेदको निन्दा गर्न खालका वचनहरू बोल्न थाले। जसले गर्दा उनी राज्य गर्न तयार भएनन् राज्य 
शन्तनुलाई ने प्राप्त भयो। त्यसपच्ि वृष्टि पनि भयो। देवापि चाहं योग साधना गरेर 
कलापग्राममा नै बसे। 


सोमवंरो कठो नष्टे कृतादौ स्थापयिष्यति । 
बाहीकात् सोमदत्तोऽभूद् भूरिभूरिभ्रवास्ततः ॥ १८ ॥ 
दालश्च शन्तनोरासीद् गङ्गायां भीष्म आत्मवान् । 
स्व॑घमविदां श्रेष्ठो महाभागवतः कविः ॥ १९॥ 


पदार्थ सोमदत्तः  सोमदत्त सवंधर्मविदां  सवै धर्म जान्नेमा 
कटो  कलियुगमा अभूत्  भए श्रेष्ठः  मुख्य 

सोमवंशे  चन्द्रवंश ततः  ती सोमदत्तबाट कविः  आत्मज्ञानी र 

नष्टे  नष्ट भएपचि भूरिः  भूरि महाभागवतः  भगवान्का परम 


कृतादौ  सत्ययुगको सुरमा भूरिश्रवाः  भूरिश्रवा भक्त 
फेरि चन््रवंशलाई रकः च  शल नामका तीन भीष्मः  भीष्म 
स्थापयिष्यति  देवापिले छोरा भए आसीत्  भए 


शान्तनोः  शन्तनुबाट 
बाहीकात्  शन्तनुको कान्छो गङ्गायां  पत्नी गङ्गाको गर्भवाट 
भाद् बाहीकबाट आत्मवान्  संयमी 
ताक्यार्थ कलियुगमा चन्द्रवंशको नाश भएपछि सत्ययुगको सुरमा देवापिले फेरि चन्रवंशको 
स्थापना गर्नेछछन्। शन्तनुका कान्छा भाइ बाह्ीकबाट सोमदत्त भए, सोमदत्तबाट भूरि, भूरिश्रवा र 
शल नाम गरेका तीन भाद् छोरा जन्मिए। शन्तनुको गङ्गा नामकी पत्नीबाट भीष्म जन्मिए, जो 


स्थापना गर्नैछन् 





रामालन्द्री टीका 


३४१३ 
नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २२ 
संयमी, धर्मज्ञहरूमा श्रेष्ठ, आत्मज्ञानी र भगवान्का परम भक्त थिए। 

वीरयुथाग्रणीर्येन रामोऽपि युधि तोषितः। 

रान्तनोदांसकन्यायां जज्ञे चित्राङ्गदः सुतः ॥ २०॥ 

विचित्रवीयंश्चावरजो नाम्ना चित्राङ्गदो हतः। 

यस्यां पराशरात् साक्षादवतीणोंँ हरेः कला ॥ २९॥ 


पदढार्थ सत्यवतीबाट हतः  युद्धमा मारिए 
वीरयुथाग्रणीः  भीष्म सम्पूर्ण चित्राङ्गदः  चित्राङ्गद र यस्यां  जुन सत्यवतीको गर्भमा 
वीरहरूमा श्रेष्ठ थिए अवरजः  कान्छो परादारात्  महर्षि पराशरबाट 
विचित्रवीयं   

येन  जसद्रारा  च  विचित्रवीर्य साक्षात्  साक्षात् 

युधि  युद्धमा पनि हरेः  भगवान् श्रीहरिको 
रामः अपि  परशुराम पनि सुतः  छोरा कला  कलावतारस्वरूप 

व  र 

तोषितः  सन्तुष्ट पारिएका जज्ञे  जन्मिए व्यासजी 

शान्त बनादइएका थिए नाम्ना  आफ्नो जस्तै चित्राङ्गद अवतीणंः  अवतीर्ण हुनुभयो 
शन्तनोः  महाराज शन्तनुको नाम भएको कुनै गन्धर्वद्रारा 

दासकन्यायां  दासकन्या चित्राङ्गदः  चित्राङ्गद 





वाक्यार्थ भीष्म वीरहरूमा श्रेष्ठ थिए, उनले युद्धमा परशुरामलाई पनि शान्त बनाएका 
पराजित गरेका थिए। अर्को पट्टि शन्तनुको दासकन्या सत्यवतीमा चित्राङ्गद र विचित्रवीर्य 
नामका दुई भाइ छोरा जन्मिए । त्यसमा चित्राङ्गद नामका छोरा चित्राङ्गद नामके गन्धर्वद्वारा युद्धमा 
मारिए। ती सत्यवतीको गर्भमा नै महर्षिं पराशरबाट साक्षात् भगवानूको कलावतारस्वरूप 
व्यासजी अवतीर्ण हुनुभयो । 


वेदराप्तो मुनिः कृष्णो यतोऽहमिदमध्यगाम् । 
हित्वा स्वरिष्यान् पेलादीन् भगवान् बाद्रायणः ॥ २२॥ 
मद्यं पुत्राय शान्ताय परं गुह्यमिदं जगौ । 


पदार्थ अहम्  मैले  पैल आदिलाई 
वेदगुप्तः  वेदलाई रक्ना गर्ने इदं  यो भागवत हित्वा  छाडर 

मुनिः  महर्षि अध्यगाम्  अध्ययन गरं शान्ताय  शान्तस्वरूप भएको 
कृष्णः  कृष्ण द्वैपायन भगवान् बाद्रायणः  भगवान् पुत्राय  पुत्र 

हुनुह॒न्थ्यो बादरायण व्यासले मद्यं  मलाई 

यतः  जसबाट स्वरिष्यान्  आपफ्ना शिष्य इदं  यो 





रामालन्द्री टीका 


नवम स्कन्ध 


परं गुह्यम्  परम रहस्यमय 


श्रीमद्भागवत 


भागवत 


३०५१४ 


अध्याय २२ 


जगो  बताउनुभयो 


ताक्यार्थ महर्षिं कृष्णद्रैपायनले नै वेदलाई विभाग गरेर रक्षा गर्नुभएको थियो । उहाँबाट नै मेले 
यो श्रीमदभागवतको अध्ययन गरेको धि्ठँं। आफ्ना परमशिष्य पैल आदिलाई पनि नदिएर 
शान्तस्वभाव भएको पुत्र म शुकदेवलाई उहाँले यो परमरहस्यमय भागवतको ज्ञान दिनुभयो । 


विचित्रवीयाँऽथोवाह काशीराजसुते बलात् ॥ २३॥ 
स्वयंवरादुपानीते अम्बिकाम्बालिके उमे । 
तयोरासक्तहृदयो गृहीतो यक्ष्मणा मृतः ॥ २४॥ 


पदार्थ 

अथ  यसपचछि 

विचित्रवीयंः  विचित्रवीर्यले 
स्वय॑वरात्  स्वयंवरबाट 
बलात्  बलपूर्वक 

उपानीते  भीष्मद्रारा 
ल्यादएका 


काशीराजसुते  काशीराजका 
छोरी 

अम्बिकाम्बालिके  अम्बिका र 
अम्बालिका 

उभे  दुबैलाई 

उवाह  विवाह गरे 

तयोः  ती दुई पत्नीमा 


आसक्तहदयः  अति आशक्त 
भएकाले 

यक्ष्मणा  क्षय रोगले 
गृहीतः  ग्रस्त भएर 

मृतः  मरे 





ताक्यार्थ त्यसपछि शन्तनुको वंशमा उनका पुत्र विचित्रवीर्यले काशिराजका छोरी अम्बिका र 
अम्बालिकासंग विवाह गरे, जसलाई भीष्मले स्वयंवरबाट जबर्जस्ती ल्याएका थिए। ती दर्द 
पत्नीमा अति आसक्त हदा विचित्रवीर्य क्षय रोगले ग्रस्त भएर मरे। 


क प्रजस्य नरै, ९ न 
षेत्रेऽ वे भ्रातुमात्रोक्तो बादरायणः । 
धृतराष्टरं च पाण्डुं च विदुरं चाप्यजीजनत् ॥ २५॥ 


पदढार्थ 
वै  निश्चयनै 

मात्रा  आमा सत्यववीद्रारा 
उक्तः  आज्ञा दिडइएपच्ि 
बाद्रायणः  बादरायण 
व्यासले 
वाक्यार्थ 


आमा सत्यवतीको आज्ञाले बादरायण 


अप्रजस्य  सन्तान नभएका 
भ्रातुः  भाइ विचित्रवीर्यकी 
क्षेत्रे  पत्नीमा 

धृतराष्टरं  अम्बिकाबाट 
धृतराष्ट 

पाण्डुं च  अम्बालिकाबाट 


पाण्डुर 
विदुरं च अपि  दासीबाट 
विदुरलाई पनि 

अजीजनत्  जन्माइदिनुभयो 





व्यासले निःसन्तान भएका भाद् 


विचित्रवीर्यका पत्नीहरू अम्बिका र अम्बालिका अनि दासीमा क्रमशः धृतराष्ट्र, पाण्डु र विदुर 


जन्माइदिनुभयो । 


गान्धार्यां धृतराष्टस्य जज्ञे पुत्ररातं नृप । 


रालालन्द्री टीका 


३०१५ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २२ 


तत्र दुर्योधनो ज्येष्ठो दुःशला चापि कन्यका ॥ २६॥ 


पदार्थ पत्ररातं  सय छोरा दुःशला च  दुःशला नामकी 
नृप  हे राजा परीक्षित् जज्ञे  जन्मिए कन्यका अपि  कन्या पनि 
धृतराष्टस्य  धृतराष्टरको तत्र  ती मध्येमा जन्मेकी थिदन् 

गान्धायां  गान्धारी नामकी दुर्योधनः  दुर्योधन 

पत्नीबाट ज्येष्ठः  जेठा थिए र 





ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! धुतराष्टरकी गान्धारी नामकी पत्नीबाट सय भाद छोरा र एक 
कन्या पेदा भए । जसमा जेठा छोरा दुर्योधन धिए र कन्या दुःशला धिन् । 


शापान्मेथुनरुद्धस्य पाण्डोः कुन्त्यां महारथाः । 


।  श  


जाता घमोनिटेन्द्रेभ्यो युधिष्ठिरमुखास््रयः ॥ २७ ॥ 


पदार्थ कुन्त्यां  जेठी पत्नी कुन्तीमा भीम र अर्जुन 
शापात्  श्रापको कारणने गर्दा धमीनिटेन्दरेभ्यः  धर्म, वायु र॒ महारथाः  महारथी 
मेथुनरुदधस्य  सहवास गर्न इन्द्रबाट जाताः  जन्मिए 
नहुने युधिष्ठिरमुखाः तयः  युधिष्ठिर 

पाण्डोः  पाण्डुको लगायत तीन भाई युधिष्ठिर, 





ताक्यार्थ श्रापको कारणले गर्दा पत्नीसंग सहवास गर्न नपाउने पाण्डुका कुन्ती नामकी 
पत्नीबाट धर्मराज, वायु र इन्द्रबाट युधिष्ठिर, भीम र अर्जुन नामका महारथी तीन छोरा जन्मिए। 


नकुलः सहदेवश्च माद्रयां नासत्यदस्रयोः। 
द्रोपदयां पञ्च पञ्चभ्यः पुत्रास्ते पितरोऽभवन् ॥ २८ ॥ 





पदार्थ नकुलः  नकुल र पञ्चपुत्राः  पांच छोरा 
माद्रयां  पाण्डुकी अर्की पत्नी सहदेवः च  सहदेव नामका ते पितरः  जो तपार्ईका 
माद्रीमा छोरा जन्मिए काकाहरू हन् ती 
नासत्यदस्रयोः  दुई भाइ पञ्चभ्यः  पांच पाण्डवबाट अभवन्  भए जन्मिए 
अश्विनीकुमारबाट द्रोपदयां  द्रौपदीमा 


ताक्यार्थ पाण्ड्की अर्की पत्नी माद्रीमा दुई अश्विनीकुमारबाट नकुल र सहदेव नामका दुई 
छोरा जन्मिए । त्यसपछि द्रौपदीमा पञ्चपाण्डवबाट तपाईका काकाहरू पांच भाई जन्मिए। 


युधिष्ठिरात् प्रतिविन्ध्यः श्रुतसेनो वृकोदरात् । 
अजुंनच्छरतकीतिंस्तु शतानीकस्तु नाकुलिः ॥ २९॥ 


रामालन्द्री टीका 


३०४१६ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २२ 


सहदेवसुतो राजजञ्छरतकमां तथापरे । 

युधिष्ठिरात् तु पोरव्यां देवकोऽथ घटोत्कचः ॥ ३० ॥ 
भीमसेनाद्धिडिम्बायां काल्यां सवंगतस्ततः। 
सहदेवात् सुहोत्रं तु विजयासूत पावंती ॥ ३१॥ 
करेणुमत्यां नकुलो नरमित्रं तथाज्ुनः। 
इरावन्तमुलप्यां वे सुतायां बध्रुवाहनम् ॥ 
मणिपुरपतेः सोऽपि तत्पुत्रः पुत्रिकासुतः ॥ ३२॥ 


र  करेणुमतीमा 
देवकः  देवक र नरमित्रं  नरमित्र 

अथ  त्यसपछि तथा  त्यसै गरी 

भीमसेनात्  भीमसेनबाट अज्ुंनः  अर्जुनले 

हिडिम्बायां  हिडिम्बा नामकी उलृप्यां  नागकन्या उलूपीमा 
पत्नीमा इरावन्तं  इरावान् र 

घटोत्कचः  घटोत्कच र वे  निश्चय नै 

काल्यां  काली नामकी पत्नीमामणिपुरपतेः  मणिपुरनरेशकी 
सवंगतः  सर्वगत सुतायां  छोरी चित्राङ्गदामा 
ततः  त्यसपछि बभ्रुवाहनम्  बभ्रुवाहन जन्माए 
सहदेवात्  सहदेवबाट सः अपि  ती पुत्र बभ्रुवाहन 
पावती  पर्वतकी छोरी तत्पुत्रः  अर्जुनपुत्र भएर पनि 
विजया  विजयाले पुत्रिकासुतः  पुत्रिका धर्म 
सुहोत्रं  सुहोत्र स्विकारेकाले मातामह मावली 
युधिष्ठिरात् तु  युधिष्ठिरबाट असूत  जन्मादइन् हजुरबाकै पुत्र भए 

पौरव्यां  पौरवी नामकी नकुलः तु  नकुलले चाहं 
ताक्यार्थ हे राजा परीभ्षित् ! युधिष्ठिरबाट प्रतिविन्ध्य, भीमसेनबाट श्रुतसेन, अर्जुनबाट 
श्रुतकीर्ति, नकुलबाट शतानीक र सहदेवबाट श्रुतकर्मा जन्मिए । यस्तै युधिष्ठिरबाट अर्की पत्नी 
पौरवीमा देवक, भीमसेनकी पत्नी हिडिम्बाबाट घटोत्कच र उनकी अर्की पत्नी कालीबाट सर्वगत 
नामका छोरा भए । त्यसै गरी सहदेवकी पत्नी पर्वतपुत्री विजयाबाट सुहोत्र र नकुलकी पत्नी 
करेणुबाट निरमित्र नामका पुत्रहरू जन्मिए । त्यसे गरी अर्जुनबाट नागकन्या उलूपीमा इरावान् र 
मणिपुरनेरेशकी छोरी चित्राङ्गदामा बभ्रुवाहन नामका छोरा जन्मिए । बभ्रुवाहन अर्जुनपुत्र भएर पनि 
पुत्रिका धर्मको आधारमा उनी मातामह मणिपुरनरेश के पुत्र भए। 


पदठार्थ 

राजन्  हे राजा परीक्षित् 
युधिष्ठिरात्  युधिष्ठिराट 
प्रतिविन्ध्यः  प्रतिविन्ध्य 
वृकोद्रात्  भीमसेनबाट 
श्रुतसेनः  श्रुतसेन 
अस्ुनात्  अर्जुनबाट 
श्रुतकीतिंः  श्रुतकीर्तिं 
नाकुलिः  नकुलका पत्र 
रातानीकः तु  शतानीक 
तथा  त्यसै गरी 

अपरे  अरू पुत्रहरू 
सहदेवसुतः  सहदेवका पुत्र 
श्रुतकमां  श्रुतकर्मा 








रामालन्द्री टीका 


३४१७ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २२ 


तव तातः सुभद्रायामभिमन्युरजायत । 
सवौतिरथनिद् वीर उत्तरायां ततो भवान् ॥ ३३॥ 


पढार्थ सवोतिरथजित्  सारा ततः  त्यसपछि अभिमन्युबाट 
सुभद्रायां  अर्जुनकी पत्नी अतिरथीहरूलाई जित्ने उत्तरायां  उत्तरामा 

सुभद्रामा वीरः  वीर भवान्  तपाई जन्मिनुभयो 

तव  तपार्ईका अभिमन्युः  अभिमन्यु 

तातः  पिताजी अजायत  जन्मिनुभयो 





वाक्यार्थ अर्जुनबाट सुभद्रामा सारा अतिरथीहरूलाई जित्ने वीर तपाईका पिताजी अभिमन्यु 
जन्मिनुभयो । त्यसपच्ि अभिमन्यु र उत्तराबाट तपाई जन्मिनुभयो । 


न   


परिक्षीणेषु कुरुषु द्रोणेब्ह्यास्तरतेजसा । 
४ न सजीवो न   न 
त्वं च कृष्णानुभावेन सजीवो मोचितोऽन्तकात् ॥ ३४ ॥ 


पदार्थ ह्यास््रतेजसा  ब्रह्मास््रको सजीवः  जिद रहेर 

कुरुषु  कुरुवंशीहरू तेजले जलिसक्नुभएको धियो, अन्तकात्  मृत्युबाट 
परिक्षीणेषु  नष्ट भदसकेपचछ्ि तर मोचितः  दछुटकारा पाउनुभयो 
त्वं च  तपाई पनि कृष्णानुभावेन  भगवान् 

द्रोणेः  द्रोणपुत्र अश्वत्थामाको श्रीकृष्णको प्रभावले 





ताक्यार्थ सारा कुरुवंशीहरू नष्ट भडइसकेका थिए, तपारईलाई पनि अश्वत्थामाको ब्रह्मास्त्रले 
उढाइसकेको धियो, तर पनि भगवान् श्रीकृष्णको प्रभावले तपार्ईले जिरँदे रहेर मृत्युबाट छुटकारा 
पाउनुभयो । 


तवेमे तनयास्तात जनमेजयपूवंकाः । 
श्रुतसेनो भीमसेन उग्रसेनश्च वीय॑वान् ॥ ३५॥ 





पढार्थ आदि वीयंवान्  अति पराक्रमी 
तात  हे प्रिय परीक्षित् श्रुतसेनः  श्रुतसेन तव  तपाईका 

दमे  यी अगाडि नै रेका भीमसेनः  भीमसेन तनयाः  छोराहरू छन् 
जनमेजयपूवंकाः  जनमेजय उग्रसेनः च  उग्रसेन 


ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! यी अगाडि नै रेका जनमेजय, श्रुतसेन, भीमसेन र उग्रसेन नामका 
अतिपराक्रमी चार छोरा तपारईका छन्। 


जनमेजयस्त्वां विदित्वा तक्षकान्निधनं गतम्। 
सर्पान् वे सपंयागाग्नो स होष्यति रुषान्वितः ॥ ३६॥ 


रालालन्द्री टीका 


३४१८ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २२ 
पढार्थ भएको सपान्  सारा सर्पहरूलाई 
जनमेजय स तपार्का    न्त 

   छोरा विदित्वा  थाहा पाएपचछ्छि सपयागाग्नो  सर्पयाग गरेर 
जनमेजयले वे  निश्चय ने अग्निकुण्डमा 

तक्षकात्  तक्षकबाट रुषान्वितः  अति क्रोधित हुँदै होष्यति  हवन गर्नेछन् 

त्वां निघनं गतम्  तपाईको सः  उनले 





वाक्यार्थ तपाईको मृत्यु तक्षकबाट तपाईको मृत्यु भएको भन्ने कुरा थाहा पाएपचछ्ि जनमेजय 
अति क्रोधित हुनेछन् र उनले सर्पयाग गरी यज्ञकुण्डमा सारा सर्पलाई हवन गर्नेछछन् । 


कावषेयं पुरोधाय तुरं तुरगमेधयाट् । 
समन्तात् पृथिवीं सर्वां जित्वा यक्ष्यति चाघ्वेरेः ॥ ३७ ॥ 


पढार्थ पुरोधाय  पुरोहित बनाएर पृथिवीं च  पृथिवीलाई 
तुरगमेधयाट्  अश्वमेध यज्ञ॒ अध्वेरेः  धरे अश्वमेध यज्ञ॒ जित्वा  जितेर 

गर्ने जनमेजयले गरेर यक्ष्यति  भगवान्को 
कावषेयं  कवषका पुत्र समन्तात्  चारैतफबाट आराधना गर्नेछछन् 

तुरं  तुरलाई सवां  सवे 





ताक्यार्थ अश्वमेधयाजी जनमेजयले कवषका पुत्र तुरलाई पुरोहित बनाएर धेरै अश्वमेध 
यज्ञहरू गर्नेछन् र सारा पृथिवीलाई यज्ञद्वारा न जितेर भगवान् नारायणको आराधना गर्नैछन् । 


तस्य पुत्रः शतानीको याज्ञवल्क्यात् त्रयीं पठन् । 
अस्त्रज्ञानं कियाज्ञानं शोनकात् परमेष्यति ॥ ३८ ॥ 





पदढार्थ त्रयीं पठन्  तीन वेद पढेर शोनकात्  शौनकबाट 
तस्य पुत्रः  ती जनमेजयका अस्त्रज्ञानं  कृपाचार्यबाट आत्मज्ञान प्राप्त गरेर 
छोरा अस्वरज्ञान परम्  परम पदमा 
रातानीकः  शतानीकले क्रियाज्ञानं  कर्मकाण्ड आदिको एष्यति  प्राप्त हुनेछन 
याज्ञवल्क्यात्  याज्ञवल्क्यवाट ज्ञान पनि प्राप्त गर्नछन् र 


ताक्यार्थ जनमेजयका छोरा शतानीक हुनेछन्, जसले याज्ञवल्क्यबाट तीन वेद पटेर 
कृपाचार्यबाट अस्त्रज्ञानसंगै कर्मकाण्डको ज्ञान पनि प्राप्त गर्नछन् र अन्त्यमा शौनकबाट आत्मज्ञान 
प्राप्त गरी परम पदमा प्राप्त हुनेछछन्। 


सहस्रानीकस्तत्ुत्रस्ततश्चैवारूवमेधजः। 
असीमकृष्णस्तस्यापि नेमिचक्रस्तु तत्सुतः ॥ ३९॥ 
पदार्थ तत्पुत्रः  ती शतानीकका छोरा सहस्रानीकः  सहस्रानीक 


रामालन्द्री टीका 


३०५१९ 


नवम स्कन्ध 


हनेछन् 

ततः  ती सहस्रानीकबाट 
अशूवमेधजः  अश्वमेधज 
जन्मनेखन् 


श्रीमद्भागवत 


तस्य अपि  ती अश्वमेधजका 
पनि 

असीमकृष्णः  असीमकृष्ण र 

तत्सुतः तु  ती असीमकृष्णका 





अध्याय २२ 


छोरा चाहं 
नेमिचकरः  नेमिचक्र हुनेछन् 


ताक्यार्थ शतानीकबाट सहस्रानीक, सहस्रानीकबाट अश्वमेधज, अश्वमेधजबाट असीमकृष्ण र 
असीमकृष्णवाट नेमिचक्र हुनेछन् । 


गजाहये हते नया कोशाम्न्यां साघु वत्स्यति । 
उक्तस्ततदिचत्ररथस्तस्मात् कविरथः सुतः ॥ ४०॥ 
तस्माच्च वृष्टिमांस्तस्य सुषेणोऽथ महीपतिः । 
सुनीथस्तस्य भविता नृचक्षुय॑त् सुखीनरः ॥ ४१॥ 


परिप्ठवः सुतस्तस्मान्मेधावी सुनयात्मजः। 


नृपञ्जयस्ततो दूवैस्तिमिस्तस्माज्जनिष्यति ॥ ४२॥ 


पदार्थ 
गजाह्वये  हस्तिनापुर 
नया  नदीले 


हृते  बगाएपचछि 
कोशाम्न्यां  कौशाम्बीमा 
साधु  आनन्दसंग 
वत्स्यति  निवास गर्नेछछन् 
ततः  ती नेमिचक्रबाट 
चित्ररथः उक्तः  चिरत्रथ 
जन्मनेखन् 

तस्मात्  ती चित्ररथबाट 
सुतः  छोरा 

कविरथः  कविरथ 


तस्मात् च  ती कविरथबाट 
वृष्टिमान्  वृष्टिमान् 


तस्य  ती वृष्टिमान्का छोरा 
महीपतिः  राजा 

सुषेणः  सुषेण हनेछन् 

अथ  त्यसपछि 

तस्य  ती सुषेणका 

सुनीथः  सुनीथ 

भविता  हनेछन् 


यत्  जुन सुनीथबाट 
नृचक्षुः  नृचक्षु र तिनबाट 
सुखीनलः  सुखीनल 
त्यसपछि 





परिप्ठवः  परिप्लव 
तस्मात्  ती परिप्लवबाट 
सुतः  छोरा सुनय 
सुनयात्मजः  सुनयका छोरा 
मेघावी  मेधावी 

ततः  ती मेधावीबाट 
नृपञ्जयः  नुपज्जय त्यसपचछि 
दूवैः  दूर्व 

तस्मात्  ती दूर्वबाट 

तिमिः  तिमि नामका छोरा 
जनिष्यति  जन्मनेछन् 


ताक्यार्थ हस्तिनापुरलाई नदीले बगाएपच्ि नेमिचक्र कौशाम्बीपुरीमा आरामले बसोबास 
गर्नछन् । नेमिचक्रका छोरा चित्ररथ, चित्ररथका कविरथ, कविरथका वृष्टिमान्, वृष्टिमान्का पुत्र 
राजा सुषेण, सुषेणका सुनीथ, सुनीथका नृचक्षु, नृचक्षुका सुखीनल, सुखीनलका परिप्लव, 
परिप्लवका सुनय, सुनयका मेधावी, मेधावीका नुपञ्जय, नुपञ्जयका दूर्व र दुर्वका तिमि नामका 


छोरा हुनेछन् । 


रामालन्द्री टीका 


२८९० 


अध्याय २२ 


ट  हुनेछन 
वे  निश्चय नै मद्रारा 
ब्रह्मक्षत्रस्य  ब्राह्मण र क्षत्रिय 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
तिमेवबृहद्रथस्तस्माच्छतानीक  
ठ  सुदासजः। 
रातानीकाद् दुदंमनस्तस्यापत्यं बहीनरः ॥ ४३॥ 
दण्डपाणिनिमिस्तस्य क्षेमको भविता नृपः। 
ब्ह्क्षत्रस्य वे प्रोक्तो वंशो देवर्षिसत्कृतः ॥ ४४ ॥ 

पढार्थ तस्य  ती दुर्दमनका 

तिमेः  तिमिनाट अपत्यं  छोरा 

बृहद्रथः  बृहद्रथ बहीनरः  बहीनर बहीनरबाट 


तस्मात् ती बृहद्रथनाट सुदास दण्डपाणिः  दण्डपाणि 
सुदासजः  सुदासबाट जन्मेका त्यसपछि 

रातानीकः  शतानीक निमिः  निमि 
रातानीकात्  शतानीकबाट तस्य  ती निमिका छोरा 


दुबेको उत्पत्तिस्थान 
षिंसत्कृतः  देवता र 


ऋषिहरुूद्रारा सत्कार गरिएको 
वंशः  वंश 





दुदंमनः  दर्दमन नृपः क्षेमकः  राजा क्षेमक प्रोक्तः  बताइयो 
ताक्यार्थ राजा तिमिबाट बृहद्रथ, बृहद्रथबाट सुदास, सुदासबाट शतानीक, शतानीकबाट 
दुर्दमन, दुर्दमनबाट बहीनर, बहीनरबाट दण्डपाणि, दण्डपाणिबाट निमि र निमिबाट राजा क्षेमक 
हनेछन् । हे परीक्षित् ! यसरी मैले ब्राह्मण र क्षत्रियको उत्पत्तिस्थान एवं देवता र ऋषिहरुद्रारा पनि 
सत्कार गरिएको वंशको वर्णन तपार्ईलाई विस्तार गर । 

क्षेमकं प्राप्य राजानं संस्थां प्राप्स्यति वै कटो । 

अथ मागधराजानो भवितारो वदामि ते ॥ ४५॥ 





पदार्थ प्राप्य  आएपच्ि राजाहरू 

वे  निश्चय नै संस्थां  वंश समाप्त भवितारः  हनेछन् 

कटो  कलियुगमा प्राप्स्यति  हुनेछ ते  तपार्ईलाई त्यो वंश पनि 
राजानं  राजा अथ  त्यसपछि वदामि  बताह 

क्षेमकं  क्नेमकसम्म मागधराजानः  मगधवंशी 


ताक्यार्थ कलियुगमा आणएर राजा क्षेमकपच्ि यो वंश त्यहीं समाप्त हुनेछ । त्यसपछि मगधवंशी 
राजाहरू हुनेछन्, तिनीहरूको वंश पनि म तपाईलाई बताह । 


भविता सहदेवस्य माजौरियंच्छरतश्रवाः । 
ततोऽयुतायुस्तस्यापि निरमित्रोऽथ तत्सुतः ॥ ४६॥ 
सुनक्षत्रः सुनक्षत्राद् बहत्सेनोऽथ कर्मजित् । 


रामालन्द्री टीका 


३४२९ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २२ 
ततः सृतजञ्जयाद् विप्रः शुचिस्तस्य भविष्यति ॥ ४७ ॥ 

पदार्थ तस्य अपि  तिनका पनि अथ  त्यसपछि बृहत्सेनबाट 

सहदेवस्य  जरासन्धका छोरा निरमित्रः  निरमित्र नामका कर्मजित्  कर्मजित् हनन् 

सहदेवबाट छोरा ततः  त्यसपछि कर्मजित्बाट 

माजोरिः  मार्जारि नामका भविता  हुनेछन् सुतञ्जय र 

छोरा जन्मनेछछन् अथ  त्यसपछि सृतञ्जयात्  सृतञ्जयबाट 

यत्  जसबाट तत्सुतः  ती निरमित्रका छोरा विप्रः  विप्र 

श्रुतश्रवाः  श्रुतश्रवा सुनक्षत्रः  सुनक्षत्र हुनेछन तस्य  ती विप्रनाट 

ततः  त्यसपचछ्छि सुनक्षत्रात्  सुनक्षत्रनाट शुचिः  शुचि 

अयुतायुः  अयुतायु बृहत्सेनः  बृहत्सेन र भविष्यति  हनेछन् 





ताक्यार्थ जरासन्धका छोरा सहदेवबाट मार्जारि, मार्जारिबाट श्रुतश्रवा, श्रुतश्चरवाबाट अयुतायु, 
अयुतायुबाट निरमित्र, निरमित्रनाट सुनक्षत्र, सुनक्षत्रबाट बृहत्सेन, बृहत्सेनबाट कर्मजित्, 
कर्मजित्नाट सुतञ्जय, सुतञ्जयबाट विप्र र विप्रबाट शुचि नामका छोरा जन्मनेछन् । 


क्षेमोऽथ सुत्रतस्तस्माद् धम॑सूत्रः शमस्ततः। 
द्युमत्सेनोऽथ सुमतिः सुबलो जनिता ततः ॥ ४८ ॥ 


पढार्थ धमम॑सूत्रः  धर्मसूत्र सुमतिः  सुमति र 
अथ  यसपचछ्छि शुचिबाट ततः  ती धर्मसूत्रनाट ततः  ती सुमतिबाट 
क्षेमः  क्षेम शमः  शम सुबलः  सुबल 


तस्मात्  ती क्षेमबाट अथ  त्यसपछि शमबाट  जनिता  जन्मनेछन् 
सुवतः  सुव्रत त्यसपछि युमत्सेनः  ब्ुमत्सेन त्यसपचछ्ि 
ताक्यार्थ शुचिबाट क्षेम, क्नेमनाट सुव्रत, सुत्रतबाट धर्मसूत्र, धर्मसूत्रनाट शम, शमबाट द्युमत्सेन, 


दयुमत्सेनबाट सुमति र सुमतिबाट सुबल नामक पुत्र जन्मनेछछन्। 





सुनीथः सत्यजिदथ विङवजिद् यद्विपुञ्जयः। 
बाहद्रथाइ्च भूपाला भाव्याः साहस्रवत्सरम् ॥ ४९॥ 
पदार्थ 


सुनीथः  सुबलबाट सुनीथ 
अथ  यसपचछछि सुनीथवबाट 
सत्यजित्  सत्यजित् 

यत्  जो सत्यजित्बाट 


विकवजित्  विश्वजित् 
त्यसपछि 

रिपुञ्जयः  रिपुञ्जय जन्मनेछछन् 
भूपालाः  यी सने राजाहरू 
बाहद्रथाः च  बृहद्रथवंशका 


भाव्याः  हुनेखन् 
साहस्रवत्सरम्  एक हजार 
वर्षसम्म यिनीहरूको 
शासनकाल हुने 





रामालन्द्री टीका 


३४२२ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २३ 


वाक्यार्थ सुबलबाट सुनीथ, सुनीथबाट सत्यजित्, सत्यजित्बाट विश्वजित् र ॒विश्वजित्बाट 
रिपुञ्जय जन्मनेछन्। यी सबे राजाहरू बृहद्रथ वंशका हुनेछन् र यिनीहरूको शासनकाल एक 
हजार वर्षको हुने । 


इति श्रीमदुभागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां नवमस्कन्धे द्वाविंशोऽध्यायः ॥ २२॥ 


रामालन्द्री टीका 


३४२३ 


नवम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


यदुवंशको वर्णन 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 


अनोः सभानरश्चक्चुः परोक्षश्च त्रयः सुताः। 


अध्याय २३ 


भ  
अथ तयावशाऽष्वायः 


सभानरात् कारनर् सूञ्जयस्तत्सघुतस्ततः ॥ १॥ 


जनमेजयस्तस्य  महाक्ीटो 
जनमजयस्तस्यपुत्र महाशीलो महामनाः। 


उशीनरस्तितिश्ुङ्च महामनस आत्मजो ॥ २॥ 


पदार्थ 

अनोः  ययातिपुत्र अनुका 
सभानरः  सभानर 

च्चुः  चक्षु र 

परोक्षः च  परोक्ष पनि 
त्रयः  तीन 

सुताः  छोराहरू भए 
सभानरात्  सभानरबाट 


कालनरः  कालनर 

तत्सुतः  ती कालनरका छोरा 
सृञ्जयः  सृञ्जय 

ततः  ती सुञ्जयबाट 
जनमेजयः  जनमेजय 

तस्य पुत्रः  ती जनमेजयका 
छोरा 

महाशीलः  महाशील र 





महाशीलबाट 

महामनाः  महामना 
महामनसः  महामनाका 
आत्मजो  दुई छोरा 

उशीनरः  उशीनर र 

तितिक्षुः च  तितिक्षु पनि भए 


वाक्यार्थ ययातिका छोरा अनुबाट सभानर, चक्षु र परोक्ष नामका तीन भाद छोरा भए। 
सभानरबाट कालनर, कालनरबाट सृञ्जय, सुञ्जयबाट जनमेजय, जनमेजयवबाट महाशील, 


महाशीलबाट महामना अनि महामनाबाट उशीनर र तितिक्षु भए। 


रिबिवंनः रामिदक्षरचत्वारोरीनरात्मजाः। 
वृषादभ॑ः सुवीरश्च मद्रः केकेय आत्मजाः ॥ २॥ 
रिबेङचत्वार एवासंस्तितिक्षोरच सुराद्रथः। 
ततो हेमोऽथ सुतपा बलिः सुतपसोऽभवत् ॥ ४॥ 


पदढार्थ 

उरीनरात्मजाः  उशीनरका 
छोराहरू 

शिबिः  शिबि 


वनः  वन 

शमिः  शमि र 
दक्षः  दक्ष 
चत्वारः  चार भए 





शिबेः च  शिविका पनि 
वृषादभंः  वृषादर्भ 
सुवीरः  सुवीर 

मद्रः  मद्र र 


रामालन्द्री टीका 


नवम स्कन्ध 


क 


कैकेयः च  कैकेय नामका 
चत्वारः  चार 

आत्मजाः  छोराहरू 
आसन्  भए 


श्रीमद्भागवत 


र 
रुरद्रथः  रुशद्रथ 
ततः  ती रुशद्रथबाट 
हेमः  हेम 


तितिक्षोः च  उशीनरका भाई अथ  यसपछ्छि हेमबाट 
ताक्यार्थ उशीनरका शिबि, वन, शमि र सुवीर नामका चार छोरा भए। तीमध्ये शिविको पनि 
वृषादर्भ, सुवीर, मद्र र कैकेय नामका फेरि चार छोरा भए । उशीनरका भाइ तितिक्षुका रुशद्रथ, 
रुशद्रथका हेम, हेमका सुतपा र सुतपाका बलि नामका छोरा भए। 


अङ्गव्गकलिद्गााः सुह्यपुण्डान्धसंन्ञिताः। 
जज्ञिरे  न दीर्घतमसो    म  
जज्ञिरे दीघंतमसो बे कषत्रे महीक्षितः ॥ ५॥ 


पदढार्थ 
महीक्षितः  राजा 
बठेः  बलिको 
कषेत्रे  पत्नीमा 


दीघंतमसः  दीर्घतमा मुनिबाट 
अद्खवङ्गकलिद्वादययाः  अङ, वङ्ग, 
कलिङ्ग आदि 
सुद्यपुण्डन्धरसंज्ञिताः  सुह, 


२४२४ 
अध्याय २३ 


सुतपाः  सुतपा 

सुतपसः  सुतपाका 

बलिः  बलि नामका छोरा 
अभवत्  भए 





पुण्ड र अन्ध्र नाम भएका छ 
छोरा 
जज्ञिरे  जन्मिए 





वाक्यार्थ राजा बलिकी पत्नीमा दीर्घतमा मुनिबाट अङ्ग, वङ्ग, कलिङ्ग, सुदह्य, पुण्ड र अन्घ्र 


नामका छ भाद छोरा जन्मिए। 


चक्रुः स्वनाम्ना विषयान् षडिमान् प्राच्यकांर्च ते । 
खनपानोऽङ्गतो जज्ञे तस्माद् दिविरथस्ततः ॥ ६॥ 

सुतो धमंरथो यस्य जज्ञे चित्ररथोऽप्रजाः । 
रोमपाद् इति ख्यातस्तस्मे दशरथः सखा ॥ ७॥ 
शान्तां स्वकन्यां प्रायच्छदुष्यशुङ्गं उवाह ताम् । 

देवेऽवर्षति य॑ रामा आनिन्युहरिणीसुतम् ॥ ८ ॥ 
नाटूयसद्गीतवादित्रिविंभ्रमालिङ्खनार्देणेः। 
स तु राज्ञोऽनपत्यस्य निरूप्येष्टिं मरुत्वतः ॥ ९॥ 
प्रनामदाद् दशरथो येन लेभेऽप्रजाः प्रजाः । 
चुर्र रोमपादात् पृथुलाक्षस्तु तत्सुतः ॥ १०॥ 


रामालन्द्री टीका 


२४२५ 


नवम स्कन्ध 


पदार्थ 

ते  ती पुत्रहरूले 

प्राच्यकान्  पूर्वतिर 

स्वनाम्ना  आप्नै नाम भएका 
इमान्  यी 

षड् विषयान् च  छ ओटा देश 
चक्रुः  बनाए 

अङ्गतः  अङ्गबाट 

खनपानः  खनपान 

जज्ञे  जन्मिए 

तस्मात्  ती खनपानबाट 
दिविरथः  दिविरथ 

ततः  ती दिविरथबाट 

सुतः  छोरा 

धमेरथः  धर्मरथ जन्मिए 
यस्य  जुन धर्मरथका 
चित्ररथः  चित्ररथ 

जज्ञे  जन्मिए 

अप्रजाः  सन्ततिरहित 
चित्ररथ नै 

रोमपादः इति  रोमपाद नामले 
ख्यातः  प्रसिद्ध धथिए 





श्रीमद्भागवत 


 ती रोमपादलाई 
सखा  मित्र 

दशरथः  दशरथले 
स्वकन्यां  आफ्नी छोरी 
शान्तां  शान्ता 
प्रायच्छत्  दिएका धिए 
ताम्  ती शान्तालारई 


ऋष्यश्च  मुनि ऋष्यशृङ्गले 
उवाह  विवाह गरेका थिए 


देवे अवषति  रोमपादको 
राज्यमा वृष्टि नभएपचछ्छि 
यंजो 

हरिणीसुतं  विभाण्डकबाट 
हरिणीमा जन्मिएका 
ऋष्यशृङ्गलाई 

रामा  गणिकाहरूले 
नायूयसङ्गीतवादित्रैः  न॒त्य, 
सङगीत, वाद्यवादन र 


विभ्रमालिद्गना्हेणेः  विविध 


हाउभाउ, आलिङ्न 
चुम्बनादिद्रारा 
अनिन्युः  रोमपादको 


अध्याय २३ 


राज्यमा ल्याए 

सःतु ती महर्षि ऋष्यशृङ्गले 
चाहं 

मरुत्वतः  इन््रको 

इष्टिं  यज्ञ 

निरूप्य  सम्पादन गरेर 
अनपत्यस्य  सन्तानरहित 
राज्ञः  राजा रोमपादलाई 


प्रजां  सन्तान 

अदात्  दिए 

येन  जुन ऋष्यशृङ्गाय 
अप्रजाः  पुत्ररहित 
दशरथः  दशरथले पनि 
प्रजाः  पुत्रहरू 

र 

टेभे  प्राप्त गरे 


रोमपादात्  त्यस्ता राजा 
रोमपादबाट 

चतुरद्गः  चतुरङ्ग भए 

तत्सुतः तु  ती चतुरङ्गका छोरा 
चाहं 

पृथुलाक्षः  प्थुलान्न भए 





वाक्यार्थ ती अङ्ग आदि पुत्रहरूले आआप्नै नामबाट पूर्वतिर छ ओटा देश बनाए। अङ्गबाट 
खनपान जन्मिए। खनपानबाट दिविरथ, दिविरथबाट धर्मरथ र धर्मरथवाट चित्ररथ जन्मिए। 
चिरत्रथ नै रोमपाद नामले चिनिन्थे। उनका कुनै सन्तान धिएनन्, त्यसैले मित्र दशरथले उनलाई 
शान्ता नामकी आपफनी छोरी दिएका धिए । रोमपादको राज्यमा पानी नपर्दा विभाण्डक मुनिबाट 
हरिणीमा जन्मिएका मनि ऋष्यशृङ्लाई गणिकाहरूले नृत्य, सङगीत, आलिङ्गन र चुम्बनादि विविध 
हाउभाउ गरा्दे रोमपादको राज्यमा ल्याएका धिए। उनी आएपछि पानी पनि पयो र पछि 
इन्द्रदेवतासम्बन्धी याग गरेर रोमपादको सन्तान पनि भयो र राजा दशरथलाई पनि यज्ञद्रारा उनले 
पुत्रहरू प्रदान गरे। यस्ता राजा रोमपादबाट चतुरङ्ग र चतुरङ्बाट पृथुलाक्ष जन्मिए। 


बृहद्रथो वृहत्कमां वृहदुभानुख्च तत्सुताः । 


आयाद् बृहन्मनास्तस्माञ्जयद्रय उदाहृतः ॥ ९१॥ 


रामालन्द्री टीका 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
पढार्थ वृहत्कमां  बृहत्कर्मा र 
तत्सुताः  ती पुथुलाक्षका बृहद्भानुः च  बृहद्भानु पनि 
छो राहरू जन्मिए 

बृहद्रथः  बृहद्रथ आद्यात्  जेठा बृहद्रथबाट 


३४२६ 
अध्याय २३ 


बृहन्मनाः  बुहन्मना भए र 
तस्मात्  ती बृहन्मनाबाट 
जयद्रथः  जयद्रथ 





उदाहृतः  बताइए जन्मिए 


वाक्यार्थ प्रथुलाक्षका बृहद्रथ, बृहत्कर्मा र बृहद्भानु गरी तीन छोरा भए। जेठा बृहद्रथबाट 


बृहन्मना र बृहन्मनाबाट जयद्रथ जन्मिए। 


विजयस्तस्य सम्भूत्यां ततो धृतिरजायत । 


ततो धृतव्रतस्तस्य सत्कमोधिरथस्ततः ॥ १२॥ 


पदार्थ ततः  ती विजयबाट 
तस्य  ती जयद्रथकी धृतिः  धृति 
सम्भूत्यां  सम्भूति नाम गरेकी अजायत  जन्मिए 
पत्नीमा ततः  ती धृतिबाट 
विजयः  विजय भए धृतव्रतः  धृतव्रत भए 


तस्य  ती धृतत्रतका 
सत्कमौ  सत्कर्मा र 
ततः  ती सत्कर्माबाट 
अधिरथः  अधिरथ भए 





ताक्यार्थ जयद्रथकी सम्भूति नामकी पत्नीमा विजय जन्मिए, विजयबाट धृति, धृतिबाट धृतव्रत, 


धृतव्रतबाट सत्कर्मा र सत्कर्माबिाट अधिरथ जन्मिए। 


भ मञ्जूषान्तग॑तं    
योऽसो गङ्गातटे कीडन् मञ्जूषान्तगंतं रियम् । 
कुन्त्यापविद्धं कानीनमनपत्योऽकरोत् सुतम् ॥ १३॥ 


पदार्थ क्रीडन्  खेल्दै गर्दा 
यःअसो  जो यी कुन्त्यापविद्धं  कुन्तीले 
अनपत्यः  निःसन्तान भएका परित्याग गरेको 

अधिरथले कानीनं  कन्या अवस्थामा 
गङ्गातटे  गङ्गाको तीरमा जन्मिएका 





मञ्जुषान्तगंतं  बाकसभित्र 
रहेका 

रिद्ुम्  शिशु कर्णलाई 
सुतम्  पुत्र 

अकरोत्  बनाए 


ताक्यार्थ गङ्गातटमा खेल्दै गर्दा प्राप्त गरी निःसन्तान अधिरथले कन्यावस्थामा जन्मिएकाले 
कुन्तीद्वारा परित्याग गरिएका र बाकसमा बन्द गरिएका शिशु कर्णलाई आफ्नो पुत्र बनाए । 


वृषसेनः सुतस्तस्य कंस्य जगतीपतेः । 


रहयोर्च तनयो बश्रुः सेतुस्तस्यात्मजस्ततः ॥ ९४ ॥ 
आरब्धस्तस्य गान्धारस्तस्य धमम॑स्ततो धृतः । 
धृतस्य दुमनास्तस्मात् प्रचेताः प्राचेतसं शतम् ॥ १५॥ 


रालालन्द्री टीका 


३४२७ 

नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २३ 
म्टेच्छाधिपतयोऽभूवन्तुदीचीं दिङामाधिताः। 
तुवंसोरच सुतो वहिवहेभं्गोऽथ भानुमान् ॥ १६॥ 
तरिभाुस्तत्सुतोऽस्यापि करन्धम उदारधीः । 
मरुतस्तत्सुतोऽपुत्रः पुत्रं पौरवमन्वभूत् ॥ १७ ॥ 





पढार्थ घमः  धर्म वहेः  वहिबाट 

तस्य  ती ततः  ती धर्मबाट   भर्ग भए 

जगतीपतेः  राजा धृतः  धृत अथ  त्यसपचछ्छि भर्गवबाट 
कणंस्य  कर्णका घृतस्य  धृतका भात॒मान्  भानुमान् 

सुतः  छोरा दुमंनाः  दुर्मना तत्सुतः  ती भानुमान्का छोरा 
वृषसेनः  वृषसेन भए तस्मात्  वी दुर्मनाबाट त्रिभानुः  त्रिभानु भए 

द्रहयोः च  ययातिका अर्का प्रचेताः  प्रचेता अस्य अपि  यी त्रिभानुका 
छोरा द्रुह्यका प्राचेतसं  प्रचेताका पनि 

तनयः  छोरा रातम्  सय छोरा भए, जौ उदारधीः  उदार बुदधिवाला 
बभ्रुः  बभ्र उदीचीं दिशं  उत्तर दिशामा करन्धमः  करन्धम 

तस्य  ती बभ्रुका आभिताः  रहेर तत्सुतः  ती करन्धमका छोरा 
आत्मजः  छोरा म्लेच्छाधिपतयः  म्लेच्छका मरुतः  मरुत भए जो 

सेतुः  सेतु राजा अपुत्रः  पुत्ररहित थिए 

ततः  ती सेतुबाट अभूवन्  भए त्यसैले 

आरब्धः  आरब्ध तुर्वसोः च  ययातिका अर्का पौरवं  पूरुवंशी दुष्यन्तलाई 
तस्य  ती आरब्धका छोरा तुर्वसुका पत्रं  पुत्र बनाएर 

गान्धारः  गान्धार सुतः  पुत्र अन्वभूत्  सन्तान सुखको 
तस्य  ती गान्धारका वह्निः  वहि भए अनुभव गरे 


ताक्यार्थ राजा कर्णका छोरा वृषसेन धिए। ययातिका अर्का छोरा द्रह्युबाट बभ्र जन्मिए। 
बभ्रुबाट सेतु, सेतुबाट आरब्ध, आरब्धबाट गान्धार, गान्धारबाट धर्म, धर्मबाट धृत, धृतबाट दुर्मना, 
दुर्मनाबाट प्रचेता र प्रचेताबाट सय छोरा जन्मिए, जो उत्तरतिरका म्लेच्छहरूका राजा भए। 
ययातिका अर्का छोरा तुर्वसुबाट वहि, वह्विबाट भर्ग, भर्गवाट भानुमान्, भानुमान्बाट त्रिभानु, 
त्रिभानुबाट करन्धम र करन्धमबाट मरुत जन्मिए । मरुत निःसन्तान थिए त्यसैले उनले पूरुवंशी 
दुष्यन्तलाई पुत्र बनाएर सन्तानसुखको अनुभव गरे । 

दुष्यन्तः स पुनर्भेजे स्वं वंशं राज्यकामुकः । 

ययाते्ज्येष्टपुत्रस्य यदोर्वंशं नरष॑भ ॥ १८ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


३४२८ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २३ 


वणंयामि महापुण्यं सवंपापहरं नृणाम् । 
   स्वपि र ् 
यदोवंशां नरः श्रुत्वा प्रमुच्यते ॥ १९॥ 


पढार्थ नरषभ  हे राजा परीक्षित् सवंपापहरं  सारा पाप हरण 
राज्यकामुकः  राज्य चाहने ययातेः  ययातिका गर्ने खालको छ 

सः  ती मरुतका छोरा ज्येष्टपुत्रस्य  जेठा छोरा नरः  मानिस 

बनेका यदोः  यदुको यदोः  यदुको 

दुष्यन्तः  पूरुवंशी दुष्यन्त वंशं  वंश वंशं  वंशलाई 

पुनः  फेरि वर्णयामि  वर्णन गर्द जो श्रुत्वा  सुनेर 

स्वं वंशं  आपने वंशमा महापुण्यं  ज्यादै पुण्यदायक छ सवपापः  सम्पूर्ण पापबाट 
भेजे  फर्किए नृणाम्  मानिसहरूको परमुच्यते  मुक्त हुन्छ 





ताक्यार्थ राज्य चाहने पूरुवंशी दुष्यन्त पचि आपने वंशमा फर्किए । हे राजा परीक्षित् ! अब म 
ययातिका जेठा छोरा यदुको वंशको वर्णन गर्द जो अति पुण्यकारक छ र मानिसहरूको 
पापलाई हरण गर्ने खालको छ। जो मानिस यदुको वंश श्रवण गर्दछछ, ऊ सम्पूर्णं पापबाट मुक्त 
हृन्छ । 

यत्रावतीणों भगवान् परमात्मा नराकृतिः । 

यदोः सहस्रनित् कोष्टा नलो रिपुरिति श्रुताः ॥ २०॥ 

चत्वारः सूनवस्तत्र रातजित् प्रथमात्मज   

महाहयो वेणुहयो हैहयरुचेति तत्सुताः ॥ २९॥ 





पढार्थ क्रोष्टा  क्रोष्टा ति  सहस्रजित्का 
यत्र  जुन यदुवंशमा नलः  नल र छोरा थिए 

नराकृतिः  मनुष्यको स्वरूपमा रिपुः इति  रिपु यी नामले तत्सुताः  ती शतजित्का 
भगवान्  भगवान् श्रुताः  प्रसिद्ध छो राहरू 

परमात्मा  परमात्माले नै चत्वारः  चार महाहयः  महाहय 

अवतीणंः  अवतार लिनुभयो सूनवः  छोरा भए वेणुहयः  वेणुहय र 

यदोः  यदुको वंशमा तत्र  ती मध्ये हेहयः च इति  हैहय नामका 
सहस्रजित्  सहस्रजित् शतजित्  शतजित् चाहं तीन जना भए 


ताक्यार्थ जुन यदुवंशमा मनुष्यको रूप लिएर भगवान् परमात्मा नै अवतीर्ण हुनुभयो त्यस्ता 
यदुका सहस्रजित्, क्रोष्टा, नल र रु गरी चार छोरा भए। यसपचछ्ि सहस्नजितबाट शतजित् 


रामालन्द्री टीका 


३४२९ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


अध्याय २३ 


जन्मिए । फेरि शतजित्का महाहय, वेणुहय र हैहय गरी तीन छोरा भए। 


धर्मस्तु ९ नरै,   
धमस्तु हैहयसुतो नेतरः कुन्तेः पिता ततः। 


सोहञ्जिरभवत् कुन्तेमहिष्मान् भद्रसेनकः ॥ २२॥ 


पदार्थ कुन्तेः  कुन्तिका अभवत्  भए सोहञ्जिबाट 
हैहयसुतः तु  ठैहयका छोरा पिता  पिता महिष्मान्  महिष्मान् 

चाहं न्रः  नेत्र भए नेत्रनाट कुन्ति महिष्मान्बाट 

घमः  धर्म भए कुन्तेः  कुन्तिबाट भद्रसेनकः  भद्रसेनक भणए 
ततः  ती धर्मबाट सोहज्जिः  सोहञ्जि 





ताक्यार्थ हहयका छोरा धर्म, धर्मबाट नेत्र, नेत्रबाट कुन्ति, कुन्तिबाट सोहञ्जि, सोहञ्जिबाट 
महिष्मान् र महिष्मान्बाट भद्रसेनक भए । 


दुम॑दो भद्रसेनस्य घनकः कृतवीर्यसूः । 
कृताग्निः कृतवमां च कृतोजा धनकात्मजाः ॥ २३॥ 


पदार्थ घनकः  धनक नामका छोरा कृतवमां  कृतवर्मा र 
भद्रसेनस्य  भद्रसेनका भए कृतोजाः च  कृतौजा गरी चार 
दुम॑द्ः  दुर्मद र घनकात्मजाः  धनकका भए 

कृतवीय॑सूः  कृतवीर्यलाई छोराहरू 

जन्माउने कृताग्निः  कृताग्नि 





ताक्यार्थ भद्रसेनका दुर्मद र धनक नामका दुई छोरा भए। धनकका कृतवीर्य, कृताग्नि, 
कृतवर्मा र कृतौजा गरी चार छोरा भए। 


अजुंनः कृतवीर्यस्य सप्तद्वीपेश्वरो ऽभवत् । 
दत्तात्रेयाद्धरेरंशात् प्राप्तयोगमहागुणः ॥ २४॥ 


दत्तात्रेयात्  दत्तात्रेयबाट 
प्राप्तयोगमहागुणः  योगविद्या 


पदढार्थ मालिक 

कृतवीयंस्य  कृतवीर्यका छोरा अभवत्  भए र जसले 
अस्चुनः  अर्जुन हरेः  भगवान् श्रीहरिको र अणिमा आदि एेश्वर्य प्राप्त 
सप्तदीपेश्वरः  सात द्रीपका अंशात्  अंशावतार गरेका धथिए 

वाक्यार्थ कृतवीर्यका जेठा छोरा अर्जुन साते द्रीपका सम्राट् थिए। उनले भगवान् श्रीहरिको 
अंशावतार दत्तात्रेयबाट योगविद्या र सिदधिहरू प्राप्त गरेका थिए। 





न नूनं कातंवीयंस्य गतिं यास्यन्ति पार्थिवाः । 


रामालन्द्री टीका 


२८४२० 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २३ 


यज्ञदानतपोयोगश्चुतवीयंजयादिभिः ॥ २५॥ 





पदार्थ जयादिमिः  यज्ञ, दान, तपस्या, अर्जुनको बराबरीको 
नूनं  निश्चय नै योग, शास्त्रज्ञान, पराक्रम र गतिं  गतिमा 

पार्थिवाः  कुनै पनि राजाहरू विजय आदि गुणहरूले न यास्यन्ति  जानेक्ैनन् 
यज्ञदानतपोयोगश्चुतवीयं कातंवीयंस्य  कृतवीर्यका छोरा 


ताक्यार्थ निश्चय ने कुनै पनि राजाहरू यज्ञ, दान, तपस्या, योग, शास्व्रज्ञान, पराक्रम र विजय 
आदि गुणहरूको आधारमा कृतवीर्यका छोरा अर्जुन बराबरको गतिमा पुग्न सकनेक्ठेनन् । 


पञ्चाज्ञीति सहस्राणि ह्यन्याहतबलः समाः। 
अनष्टवित्तस्मरणो बुभुजेऽक्षय्यषड्वसु ॥ २६॥ 





पदार्थ अन्याहतबलः  अलिकति पनि हजार 
अनष्टवित्तस्मरणः  सम्फेदा बल क्षीण नभरईकन समाः  वर्षसम्म 
मात्रैमा सम्पत्तिहरू जम्मा गर्ने अक्षय्यषड्वसु  प्रभावशाली छ बुभुजे  भोग गरे 
सहम्रार्जुनले ओर इन्द्रियले युक्त भएर 

हि  निश्चय नै पञ्चाशीति सहस्राणि  पचासी 


ताक्यार्थ सम्फेदा मात्रेमा सम्पत्तिहरू जम्मा गर्ने ती सहस्रार्जुनले अलिकति पनि बल क्षीण 
नभरईकन प्रभावशाली छ ओरै इन्द्रियले पचासी हजार वर्षसम्म विषयका भोगहरू भोगे । 


    
तस्य पुत्रसहस्रेषु पञ्चेवोवेरिता मृधे । 
जयध्वजः शूरसेनो वृषभो मघुरूजिंतः ॥ २७॥ 


पदार्थ शुरसेनः  शूरसेन पञ्च एव  पाँच जना मात्र 
तस्य  ती सहस्रार्जुनका वृषभः  वृषभ नामका मृधे  परशुरामसितको युद्धमा 
पुत्रसहस्रेषु  एक हजार छोरामा मधुः  मधु नामका र उवेरिताः  बांकी रे 

जयध्वजः  जयध्वज उजिंतः  ऊर्जित नामका 





ताक्यार्थ सहस्नार्जुनका एक हजार छोरामा परशुरामसंगको युद्धमा जयध्वज, शूरसेन, वृषभ, मधु 
र ऊर्जित गरी केवल पाँच जना मात्र बाँचे। 


जयध्वजात् तालजङ्घस्तस्य पुत्रं त्वभूत् । 


क्षत्रं यत्तालजङ्घाख्यमेर्वतेजोपसंहतम् ॥ २८ ॥ 
पदढार्थ तारुजङ्घः  तालजङ्घ तस्यतु  ती तालजङ्घको 
जयघ्वजात्  जयध्वजबाट जन्मिए चाहं 


रामालन्द्री टीका 


३४३१ 
नवम स्कन्ध 


पुत्ररातं  सय छोरा 

अभूत्  भए 

यत्  जो व्यक्तिहरू 
ताठजङ्घाख्यं  तालजडघा 


श्रीमद्भागवत 


नाम गरेका 

क्षत्रं  क्षत्रिय भए पचि 
सबैलाई 
ओ्वतेजोपसंहतम्  ओर्व 


अध्याय २३ 


महर्णिको शक्तिद्रारा राजा 
सगरद्रारा संहार गरिए 





वाक्यार्थ जयघ्वजबाट तालजडघ जन्मिए। तालजडघका सय भाद छोराहरू जन्मिए, जो 
तालजडघा नामका क्षत्रिय भनेर चिनिए। पचि तिनीहरूलाई ओर्व ऋषिको शक्तिले राजा सगरले 


संहार गरे । 


तेषां ज्येष्टो वीतिहोत्रो वृष्णिः पुत्रो मधोः स्मृतः। 
तस्य पुत्रशतं त्वासीद् वृष्णिज्येष्ठं यतः कुलम् ॥ २९॥ 
माधवा वृष्णयो राजन् यादवार्चेति संज्ञिताः । 
यदुपुत्रस्य च क्रोष्टोः पुत्रो वृजिनवांस्ततः ॥ २०॥ 
रवाहिस्ततो सुशो तस्य चित्ररथस्ततः। 
रारानिन्दुमंहायोगी महाभोजो महानभूत् ॥ ३१॥ 


पदार्थ 

तेषां  ती सय भादमा 
ज्येष्ठः  जेठा 

वीतिहोत्रः  वीतिहोत्र थिए 
तिनबाट मधु 

मघोः  मधुका 

पुत्रः  छोरा 

वृष्णिः  वृष्णि 

स्मृतः  बताइए भए 
तस्यतु  ती मधुका 
वृष्णिज्येष्ठं  वृष्णि जेठा हुने 
पुत्ररातं  सय छोरा 
आसीत्  थिए 


राजन्  हे राजा परीक्षित् 
यतः  जसबाट 

कुलम्  कुलको नाम 
माधवाः  मधुबाट माधव 
वृष्णयः  वृष्णिबाट वार्ष्णेय र 
यादवाः च इति  यदुबाट 
यादव पनि 

संज्ञिताः  भनेर प्रसिद्ध भयो 
यदुपुत्रस्य  यदुका छोरा 
क्रोष्टोः  क्रोष्टुका 

पुत्रः च  छोरा चाहं 
वृजिनवान्  वृजिनवान् 

ततः  ती वृजिनवान्बाट 


  श्वाहि 

ततः  ती श्वाहिबाट 

रुोक्ुः  रशेकु भए 

वे  निश्चय ने 

तस्य  ती रुशेकुका 

चित्ररथः  चित्ररथ 

ततः  ती चित्ररथनबाट 
महायोगी  ठुला योगी 
राशबिन्दुः  शशबिन्दु भए, जो 
महाभोजः  अत्यन्त भोगैश्वर्य 
सम्पन्न र 

महान्  ढला कीर्तिमान् 
अभूत्  थिए 





ताक्यार्थ तालजडघका ती सय छोरामा जेठाको नाम वीतिहोत्र थियो, वीतिहोत्रबाट मधु 
जन्मिए, मधुबाट सय भाद छोरा भए । तिनमा जेठा वृष्णि थिए। मधु, वृष्णि र यदुके नामबाट 
कुलको नाम माधव, वार्ष्णेय र यादव रहन गयो। यदुका छोरा क्रोष्टाबाट वृजिनवान्, 
वुजिनवानूबाट श्वाहि, श्वाहिबाट रुशेकु, रुशेकुबाट चित्ररथ र चित्ररथबाट परमयोगी शशबिन्दु 


रामालन्द्री टीका 


नवम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


जन्मिए, उनी सारा भोगैश्वर्य सम्पन्न एवं कीर्तिमान् थिए। 


चतुरदंशमहारत्नङ्चक्रवत्यंपराजितः। 
तस्य पत्नीसहस्राणां दशानां सुमहायशाः ॥ ३२॥ 
दशलक्षसहस्राणि पुत्राणां तास्वजीजनत् । 
तेषां तु षट्प्रधानानां पृथुश्रवस आत्मजः ॥ ३३॥ 
धमां नामोराना तस्य हयमेधशतस्य याट् । 
तत्सुतो रुचकस्तस्य पञ्चासन्नात्मजाः शुणु ॥ ३४ ॥ 


पदार्थ 

चतुदंशमहारत्नः  चौध 
प्रकारका महारत्नका मालिक 
शशबिन्दु 

चक्रवती  चक्रवर्ती 
अपराजितः  अजेय थिर 
तस्य  उनका 

दशानां पत्नीसहस्राणां  दश 
हजार पत्नीहरू थिए 

तासु  ती दश हजार 
पत्नीहरूमा 

सुमहायशाः  परमयशस्वी 


शशबिन्दुले 

पुत्राणां  छोराहरू 
दशलक्षसहस्राणि  प्रत्येकमा 
 लाख गरेर सय करोड 
एक अरब पुत्र 

अजीजनत्  जन्माए 
षट्प्रधानानां  छ प्रधान भएका 
तेषां  तिनीहरूमध्ये 
पृथुश्रवसः  पुथुश्रवाको 
आत्मजः  छोरो 

घमः  धर्म 

तस्य  ती धर्मको 





३५३२ 


अध्याय २३ 


उङानाः नाम  उशना नामका 
छोरा जो 

हयमेधशतस्य  सय अश्वमेध 
याट्  यजन गर्नैवाला थिए 
तत्सुतः  ती उशनाका छोरा 
रुचकः  रुचक 

तस्य  ती रुचकका 
आत्मजाः  छोराहरू 

पञ्च आसन्  पांच जना धथिए 
शृणु  सुन्नुहोस् 


ताक्यार्थ शशबिन्दु चौधै प्रकारका महारत्नको मालिक, चक्रवर्ती र युद्धमा अजेय राजा थिए। 
उनका दश हजार पत्नीहरू थिए । हरेकमा लाखलाख छोराका दरले जम्मा एक अरब सन्तान 
उनका थिए। तिनमा छ भाइ मुख्य थिए। तीमध्ये पृथुश्ववाबाट धर्म र धर्मबाट उशना भए। 
उशनाले सय अश्वमेध यज्ञ गरेका थिए। उशनाबाट रुचक भए र रुचकका पाँच छोरा भए। 


तिनको बारेमा सुन्नुहोस् । 


पुरुजिद्रक्मरुकमेषुपृधुज्यामघसंज्ञिताः । 
ज्यामघस्त्वप्रजोऽप्यन्यां भार्यां शेन्यापतिर्भयात् ॥ ३५॥ 
नाविन्दच्छन्ुभवनाद् भोज्यां कन्यामहारषीत् 

रथस्थां तां निरीक्ष्याह शव्या पतिममर्षिता ॥ ३६॥ 


रालालन्द्री टीका 


३५३३ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
पदढार्थ भयात्  पत्नीको डरले 
पुरुजिद्रक्मरुकमेषुपृधुज्यामघ अन्यां भार्यां  अर्की पत्नी 


संज्ञिताः  पुरुजित्, रुक्म, न अविन्दत्  ल्याएनन् कुनै 
सुक्मेषु, पृथु र ज्यामघ नामका समयमा 

छोरा रुचकका हन् तिनमा शन्चुभवनात्  शत्रुलाई जितेर 
शोन्यापतिः  शेव्याका पति शत्रुको घरबाट 

ज्यामघः तु  ज्यामघ चाहं भोज्यां कन्यां  भोज्या नामकी 
अप्रजः अपि  सन्तानरहित भए कन्या 


अध्याय २३ 


आए 
रथस्थां  रथमा रहेकी 
तां  ती कन्यालाई 
निरीक्ष्य  देखेर 
अमर्षिता  रिसाएकी 
दोन्या  शेव्याले 
पतिम्  पतिलाई 
आह  भनिन् 





पनि अहारषीत्  हरण गरेर लिएर 
ताक्यार्थ रुचकका छोराहरू पुरुजित्, रुक्म, रुक्मेषु, पृथु र ज्यामघ नामका धिए। तीमध्ये 
ज्यामघका सन्तान धिएनन्, तैपनि उनले पत्नीको उरले अर्को विवाह गरेका धिएनन्। एकपटक 
शत्रुलाई जितेर उसको घरबाट भोज्या नामकी कन्यालाई रथमा राखेर उनले ल्यादइरहेका धथिए। 
त्यो देखेर शेव्याले रिसाँदे पतिलाई भनिन्। 


   ज्र 


केयं कुहक मत्स्थानं रथमारोपितेति वे । 
र   ० पतिमन्वीत् 
स्नुषा तवेत्यमिहिते स्मयन्ती पतिमनवीत् ॥ ३७ ॥ 





पदार्थ  यो स्नुषा इति  बुहारी हुन् भनेर 
कुहक  हे कुटिल काइति कोहो भनेर अभिहिते  भनेपच्छि 

मत्स्थानं  मेरो ठांमा वे  निश्चयपूर्वक सोधिन् स्मयन्ती  हाँस्दै शेव्याले 
रथं  रथमा त्यसपछि पतिले डरले पतिम्  पतिलाई 

आरोपिता  राखिएकी तव  तिभ्री अनवीत्  भनिन् 


ताक्यार्थ हे कुटिल ! मेरो ठाडँमा रथमा राखेर ल्याइृएकी यो को हो ? ज्यामघले डराँदे 
उत्तर दिए यी तिम्री बुहारी हृन्  यसपचछ्छि हाँ स्दे शैव्याले पतिलाई भनिन्। 


६ बन्ध्यासपत्नी  युज्यते  कथम् 
अहं बन च स्नुषा मे युज्यते कथम् । 
जनयिष्यसि यं राज्ञि तस्येयमुपयुज्यते ॥ ३८ ॥ 





पदार्थ मे  मेरो जनयिष्यसि  तिमीले 

अहं  म स्नुषा  यो बुहारी हून जन्माउनेछो 

बन्ध्या  सन्तानरहित हु कथं युज्यते  कसरी सक्छे र॒ तस्य  उरैको लागि 
असपत्नी च  सौतारहित पनि राज्ञि  हे रानी इयं  यिनी 

दु फेरि यं  जो पुत्र उपयुज्यते  उपयुक्त हनेचिन् 


ताक्यार्थ म वांँरी दधु र मेरा सौता पनि कछैनन्। यिनी मेरी बुहारी कसरी भडदन् ? त्यसपछि 


रामालन्द्री टीका 


३५३४ 
नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २३ 
पतिले भने हे रानी ! तिमीले जसलाई जन्माउनेछो, उसैको लागि यिनी उपयुक्त हुनेच्छिन् ॥ 
अन्वमोदन्त तद् विद्वेदेवाः पितर एव च। 
रोव्या गभमधात् काठे कुमारं सुषुवे शुभम् । 
स विदभं इति प्रोक्त उपयेमे स्नुषां सतीम् ॥ ३९॥ 





पढार्थ शोन्या  शैव्याले सः  ती कुमार 

तत्  ज्यामघको त्यस्तो गर्भ॑म्  गर्भ विदभंः इति  विदर्भ नामले 
भनादलाई अधात्  धारण गरिन् र प्रोक्तः  चिनिए र पछ्छि 
विष्वेदेवाः  विश्वेदेवहरूले र॒काठे  समय आएपछ्छि सतीम्  साध्वी 

पितरः एव च  पित्ृहरूले पनि शुभं  सुन्दर स्नुषां  शेव्याकी पुत्रवधू भनेर 
अन्वमोदन्तः  अनुमोदन गरे कुमारं  कुमारलाई राखिएकी भोज्यालाई 

त्यसैले सुषुवे  जन्माइन् उपयेमे  विवाह गरे 


ताक्यार्थ ज्यामघको यस्तो भनाइलाई उनका विश्वेदेव र पित्हरूले पनि अनुमोदन गरे र 
शेव्याले गर्भ धारण गरिन् अनि समय आएपचछ्छि सुन्दर कुमार जन्माइन्। तिने कुमार विदर्भ नामले 
चिनिए र पछि उनले सती भोज्यालाई विवाह गरे। 


इति श्रीमदुभागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां नवमस्कन्धे 


वि  


यदुवंशातुवणेने रयोविंशोऽध्यायः ॥ २३॥ 


रामालन्द्री टीका 


३०४३५ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २४ 
अथ ९  घ्याय 
अथ चदुवश ऽच्यायः 
राजा विदर्भको वंशवर्णन 
श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
तस्यां विदर्भोऽजनयत् पुत्रो नाम्ना कुराक्रथो । 
तृतीयं रोमपादं च विदभ॑कुटनन्दनम् ॥ १॥ 
पढार्थ नाम्ना  नामले विदभ॑कुलनन्द्नम्  
तस्यां  ती भोज्या नामकी कुशक्रथो  कुश र क्रथ भएका विदर्भकुललाई खुसी दिने 


भार्यामा पुत्रो  दुई छोरा र 
विदभ॑ः  विदर्भले तृतीयं  तेघरा 


रोमपादं च  रोमपादलाई पनि 





अजनयत्  जन्माए 


ताक्यार्थ विदर्भले पत्नी भोज्याबाट कुश, क्रथ र रोमपाद नामका तीन पुत्र जन्माए। तिनमा 


रोमपाद विदर्भकुलका सुखप्रदायक थिए। 


्  ९  कृतिरजायत 
र गपाद्सुत बञ्चुबन्नाः कृतर्जायत । 


उशिकस्तत्सुतस्तस्माच्चेदिङ्चेद्यादयो नृप ॥ २॥ 


पदार्थ अजायत  जन्मिए 
रोमपादसुतः  रोमपादका छोरा तत्सुतः  ती कृतिका छोरा 


बभ्रुः  बभ्रु भए उशिकः  उशिक भए 
वभ्रोः  बभ्रुवाट तस्मात्  ती उशिकबाट 
कृतिः  कृति चेदिः  चेदि जन्मिए 


नृप  हे राजा 

चेद्यादयः  चेदिके वंशमा 
दमघोष, शिशुपाल आदि 
राजाहरू भए 





ताक्यार्थ रोमपादबाट बभ्रु, बभ्रुबाट कृति, कृतिबाट उशिक र उशिकबाट चेदि जन्मिए। हे 


परीक्षित् ! चेदिको वंशमा दमघोष, शिशुपाल आदि जन्मिए। 


क्रथस्य कुन्तिः पुत्रोऽभूद् धृष्टिस्तस्याथ निवृतिः। 
ततो दशार्हो नाम्नाभूत् तस्य व्योमः सुतस्ततः ॥ ३॥ 


पढार्थ तस्य  ती कुन्तिका 

क्रथस्य  क्रथका घृष्टिः  धृष्टि 

पुत्रः  छोरा अथ  यसपच्ि धृष्टिका पनि 
कुन्तिः  कुन्ति निवृतिः  निर्वृति 

अभूत्  भए ततः  ती निर्वृतिबाट 


नाम्ना दशाहः  दशार्ह नाम 
भएका छोरा 

अभूत्  भएर 

ततः  त्यसपचछ्छि 

तस्य  ती दशार्हका 





रामालन्द्री टीका 


३५३६ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २४ 


व्योमः  व्योम नामका सुतः  छोरा भए 
ताक्यार्थ क्रथनबाट कुन्ति, कुन्तिबाट धृष्टि, धुष्टिबाट निर्वृति, निर्वृ्तिबाट दशार्ह र दशार्हबाट 


व्योम जन्मिए। 


जीमूतो विकृतिस्तस्य यस्य भीमरथः सुतः। 


ततो नवरथः पुत्रो जातो दशरथस्ततः ॥ ४॥ 


पदार्थ यस्य  जो विकृतिका 
जीमूतः  व्योमका छोरा भीमरथः  भीमरथ नामका 
जीमूत सुतः  छोरा भए 

तस्य  ती जीमूतका ततः  ती भीमरथबाट 


विकृतिः  विकृति भए नवरथः  नवरथ भए 
ताक्यार्थ व्योमबाट जीमूत, जीमूतबाट विकृति, विकृतिबाट 
नवरथवाट दशरथ जन्मिए। 
करम्भिः शकुनेः पुत्रो देवरातस्तदात्मजः । 
देवक्षत्रस्ततस्तस्य मधुः कुरुवशादनुः ॥ ५॥ 
पढार्थ ॥  ती करम्भिका छोरा 


राकुनेः पुत्रः  दशरथका पुत्र देवरातः  देवरात भए 
शकुनिका छोरा ततः  ती देवरातबाट 





करम्भिः  करम्भि भए 


देवक्षत्रः  देवक्षत्र भए 





ततः  ती नवरथबाट 


दशरथः  दशरथ 
पुत्रः  छोरा 
जातः  जन्मिए 


भीमरथ, भीमरथबाट नवरथ र 


तस्य  ती देवक्षत्रको 

मघुः  मधु मधुको कुरुवश र 
कुरूवरशात्  कुरुवशबाट 

अनुः  अनुको जन्म भयो 


ताक्यार्थ दशरथबाट शकुनि, शकुनिबाट करम्भ, करम्भिबाट देवरात, देवरातबाट देवक्षत्र, 
देवक्षत्रवाट मधु, मधुबाट कुरुवश र कुरुवशबाट अनु जन्मिए । 


पुरुहोत्रस्त्वनोः पुत्रस्तस्यायुः सात्वतस्ततः। 
भजमानो भजिर्दिव्यो वृष्णिदंवावृधोऽन्धकः ॥ ६॥ 
सात्वतस्य सुताः सप्त महाभोजस्च मारिष । 
भजमानस्य निम्टोचिः किडणो धृष्टिरेव च ॥ ७॥ 
एकस्यामात्मजाः पत्न्यामन्यस्यां च त्रयः सुताः । 


राताजिच्च सहस्राजिदयुताजिदिति प्रभो ॥ ८ ॥ 
पदढार्थ अनोः  अनुबाट पुरुहो्रः  पुरुोत्र 


रामालन्द्री टीका 


२८४२७ 


नवम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


तस्य पुत्रःतु  ती पुरुहोत्रका  देवावृध 


छोरा चाहं 

आयुः  आयु भए 
ततः  ती आयुबाट 
सात्वतः  सात्वत भए 
मारि  हे आर्य! 
सात्वतस्य  सात्वतका 
भजमानः  भजमान 


भजिः  भजि 
दिव्यः  दिव्य 
वृष्णिः  वृष्णि 





अन्धकः  अन्धक र 

महाभोजः च  महाभोज पनि 
सप्त सुताः  सात छोरा भए 
भजमानस्य  भजमानका 
आत्मजाः  छोराहरू चाहं 
एकस्यां पत्न्यां  एडउटी पत्नीमा 
निम्टोचिः  निम्लोचि 

किंङकणः  किङकण र 

धृष्टिः एव च  धृष्टि गरी तीन 
छोरा भए 


अध्याय २४ 


प्रभो  हे राजा 

अन्यस्यां च  फेरि अर्की 
पत्नीमा 

राताजित्  शताजित् 
सहस्राजित्  सहयस्राजित् र 
अयुताजित् च इति  अयुताजित् 
नामका पनि 

त्रयः सुताः  तीन छोरा गरी 
जम्मा छ छोराहरू भए 





ताक्यार्थ अनुबाट पुरुहोत्र, पुरुहोत्रनाट आयु र॒ आयुबाट सात्वत भए । सात्वतका भजमान, 
भजि, दिव्य, वृष्णि, देवावृध, अन्धक र महाभोज नामका सात छोरा भए। तीमध्ये भजमानबाट 
एडटी पत्नीमा निम्लोचि, किडण र धृष्टि नामका तीन छोरा र अर्की पत्नीमा शताजित्, सहस्नाजित् 
र अयुताजित् नामका तीन छोरा गरी जम्मा छोरा भए। 


न्ट बध्र्दवावृधसुतस्तयो भ  , 
बश्ुदवावृधसुतस्तयोः श्लोको पठन्त्यम्। 
यथेव शुणुमो दूरात् सम्पश्यामस्तथान्तिकात् ॥ ९॥ 


वभ्रुः श्रेष्ठो मनुष्याणां 


  


देवेदेवावृघः समः। 


पुरुषाः पञ्चषष्टिरच षट्सहस्राणि चाष्ट च ॥ १०॥ 


पओ ९ 


येऽमृतत्वमनुप्राप्ता बभरर्देवावृधादपि । 
महाभोजोऽपि धममांत्मा भोजा आसंस्तदन्वये ॥ १९॥ 


पदार्थ 


 टाटाबाट् 


देवावृधसुतः  देवावृधका छोरा शृणुमः  सुन्थ्यौँ 


बश्चुः  बभ्रु थिए 

तयोः  ती देवावृध र बभ्रुका 
विषयमा 

अमू  यी दुई 

शलोको  श्लोक 

पठन्ति  पद्छन् भन्दछन् 
यथा एव  जसरी 


तथा  त्यसै गरी 
अन्तिकात्  नजिकबाट 
सम्पश्यामः  देख्वैछौँ 
बश्चुः  बभ्रु 

मनुष्याणां  मनुष्यहरूमा 
श्रेष्ठः  श्रेष्ठ छन् 
देवावृधघः  देवावृध 


समः  देवतातुल्य छन् 
बभ्रोः  बभ्रुाट र 
देवावृधात् अपि  देवावृधबाट 
पनि उपदेश पाएर 

येजो 

षट् अष्ट च सहस्राणि  चौध 
हजार र 

पञ्चषष्टिः च  पैँसर्टी 





पुरुषाः  मानिसहरूले 


रामालन्द्री टीका 


नवम स्कन्ध 


अमृतत्वं  मृक्तिरूप 


श्रीमद्भागवत 


२४३८ 


अध्याय २४ 


महाभोजः अपि  महाभोज पनि वंशमा 


अमृतपदलाई 
अनुप्राप्ताः  प्राप्त गरे 


धमांत्मा  धर्मात्मा थिए 
तदन्वये  ती महाभोजको 


भोजाः  भोजवंशी यादवहरू 
आसन्  भए 


ताक्यार्थ देवावृधका छोरा बभ्रु थिए, यी दुबेको विषयमा दुई ओटा श्लोक भन्ने गर्दछन् 
जसरी टाढाबाट यिनीहरूको विषयमा सुन्थ्यौँ, त्यसे गरी नजिकैबाट देख्दै पनि छँ, बभ्रु 
मनुष्यहरूमा श्रेष्ठ छन् र देवावृध देवतासमान छन्। बभ्रु र देवावृधको उपदेशबाट चौध हजार 
पेंसदरी जना मानिसहरूले मुक्तिरूप अमृतपदलाई प्राप्त गरे सात्वतका पुत्रमध्ये महाभोज पनि 
धर्मात्मा थिए, उनैको वंशमा भोजवंशी यादवहरू भए। 


वृष्णेः सुमित्रः पुत्रोऽभूद् युधाजिच्च परन्तप । 
रिनिस्तस्यानमित्रर्च निम्नोऽभूदनमित्रतः ॥ १२॥ 





पदार्थ युधाजित् च  युधाजित् पनि अनमित्रः च  अनमित्र दुई 
परन्तप  हे परमतपस्वी पुत्रः  छोरा छोरा भए 

परीक्षित् अभूत्  भए अनमित्रतः  अनमित्रनाट 
वृष्णेः  वृष्णिबाट तस्य  ती युधाजित्का निम्नः  निम्न 

सुमित्रः  सुमित्र र शिनिः  शिनि र अभूत्  भए 


ताक्यार्थ हे राजन् ! वृष्णिका सुमित्र र युधाजित् नामका दुई छोरा भए । फेरि युधाजित्का पनि 
शिनि र अनमित्र दुई छोरा भए । अनमित्रनाट निम्न नामका छोरा भए। 


सत्राजितः प्रसेनरच निम्नस्याप्यासतुः सुतो । 
अनमित्रसुतो योऽन्यः शिनिस्तस्याथ सत्यकः ॥ १३॥ 





पदार्थ आसतुः  थिए अनमित्रसुतः  अनमित्रका छोरा 
निम्नस्य अपि  निम्नका पनि यः जो थिए 
सत्राजितः  सत्राजित र अन्यः  अर्का तस्य  तिनै शिनिका नै 

्  
प्रसेनः च  प्रसेन शनिः  शिनि नामका छोरा सत्यकः  सत्यक छोरा भए 
सुतो  दुई छोरा धिएती 


ताक्यार्थ निम्नका पनि शताजित् र प्रसेन छोरा थिए। त्यसपछि अर्का शिनि अनमित्रका पुत्र 
थिए । तिनै अनमित्रबाट सत्यकको जन्म भएको धियो । 


 रर ९ 


युयुधानः सात्यकिवें जयस्तस्य कुणिस्ततः। 
युगन्धरोऽनमित्रस्य वृष्णिः पुत्रोऽपरस्ततः ॥ १ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


३४३२९ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २४ 
इवफल्कद्िचत्ररथङ्च गान्दिन्यां च इवफल्कतः। 
अक्रूरप्रमुखा आसन् पुत्रा दादश विश्चुताः ॥ १५॥ 
आसङ्गः सारमेयश्च मृदुरो मृदुविद् गिरिः। 
धर्मवृद्ध ९        ९ 
 सुकमा च क्षत्रपक्षाञस्मद्नः ॥ १६॥ 
रा्ुघ्नो गबन्यमाद्रश्च प्रतिबाहुरच हाद । 
तेषां स्वसा सुचीराख्या द्ावकरूरसुतावपि ॥ १७॥ 
देववानुपदेवश्च तथा चित्ररथात्मजाः । 
पृथुविंदूरथाया्च बहवो वृष्णिनन्दनाः ॥ १८ ॥ 
पदार्थ विश्रुताः  प्रसिद्ध   बाह जना धिए 
युयुधानः  सत्यकका छोरा अकरूरप्मुखाः  अक्रूर आदि तषां  तिनीहरूकी 
ययुधान जो अरू स्वसा  बहिनी 
वै  निश्चयनै द्वादश पुत्राः  बाह छोरा सुचीराख्या  सुचीरा नामकी 
सात्यकिः  सात्यकि नामले आसन्  भए जेठा अक्रूर थिन 
प्रसिद्ध भए अरू अकरूरसुतो अपि  अक्रूरका 


तस्य  ती सात्यकिका 
जयः  जय पुत्र भए 
ततः  ती जयबाट 

कुणिः  कुणि भए कुणिपचछ्ि 
युगन्धरः  युगन्धर 
अनमित्रस्य  अनमित्रका 
अपरः पुत्रः  अर्का छोरा 
वृष्णिः  वृष्णि 

ततः  ती वष्णिबाट 
इवफल्कः  श्वफल्क र 
चित्ररथः च  चित्ररथ पनि 
इवफल्कतः  श्वफल्कबाट 
गान्दिन्यां  गान्दिनीमा 


आसङ्गः  आसङ्ग 
सारमेयः सारमेय 

मृदुर  मृदुर 

मूदुवित्  मृदुवित् 

गिरिः  गिरि 

घमंवृद्धः  धर्मवृद्ध 
सुक्मां  सुकर्मा 
क्ेत्रोपक्षः  क्ेत्रोपेक्ष 
अरिमदनः च  अरिमर्दन 
रान्ुघ्नः च  शत्रुघ्न 


गन्धमाद्ः च  गन्धमाद र 
प्रतिबाहुः च  प्रतिबाहु पनि 
गरी 


छो राहरू पनि 

देववान्  देववान् र 

उपदेवः च  उपदेव पनि 

द्रो  दुई जना धिए 

तथा  त्यसै गरी 
चित्ररथात्मजाः  चित्ररथका 
छो राहरू 

पथः  पृथुर् 

विदूरथाद्याः च  विदूरथ आदि 
पनि 

बहवः  धेरै भए जो 
वृष्णिनन्दनाः  वृष्णि वंशका 





सन्तानहरू थिए 


वाक्यार्थ सत्यकबाट युयुधान जन्मिए जसलाई सात्यकि पनि भन्छन्। सात्यकिबाट जय, 
जयबाट कुणि र कुणिबाट युगन्धर जन्मिए। अनमित्रका अर्का छोरा वृष्णिबाट श्वफल्क र 


रामालन्द्री टीका 


३०५४० 
नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २४ 


चित्ररथ जन्मिए । श्वफल्कबाट गान्दिनी नामकी पत्नीमा अक्रूरबाहेक प्रसिद्ध बाह भाद छोरा 
अक्रूरसहित तेह भए । तिनीहरू अक्रूर, आसङ्ग, सारमेय, मृदुर, मृदुवित्, गिरि, धर्मवृद्ध, सुकर्मा, 
कषेत्रोपेक्ष, अरिमर्दन, शत्रुघ्न, गन्धमाद र प्रतिबाहु थिए । तिनीहरूकी सुचीरा नामकी एडटी बहिनी 
पनि थिद्न्। अक्रूरका देववान् र उपदेव गरी दुई छोरा भए । त्यसै गरी चित्ररथका पृथु, विदूरथ 
आदि धेरै छोराहरू भए जो वृष्णिवंशजहरू धिए। 


कुकुरो भजमानङ्च शुचिः कम्बलवहिंषः। 
कुकुरस्य सुतो वहिविंलोमा तनयस्ततः ॥ १९॥ 
कपोतरोमा तस्यानुः सखा यस्य च तुम्बुरुः । 
अन्धको दुन्ुमिस्तस्मादरि्योतः पुनवंसुः ॥ २०॥ 
तस्याहुकस्चाहुकी च कन्या चैवाहुकात्मजे । 
देवकड्चोग्रसेनङ्च चत्वारो देवकात्मजाः ॥ २९॥ 





पढार्थ विलोमाबाट  पुनर्वसु 

कुकुरः  सात्वतपुत्र कपोतरोमा  कपोतरोमा भए तस्य  ती पुनर्वसुका 
अन्धकबाट कुकुर तस्य  ती कपोतरोमाका आहुकः च  आहुक र 
भजमानः  भजमान अनुः  अनु भए कन्या  छोरी 

शुचिः  शुचि र यस्य च  जुन अनुका आहुकी च  आहुकी पनि भडन् 
कम्बलबर्हिषः च  कम्बलवर्हिष सखा  साथी देवकः च  देवक र 

चारलछोरा भए तुम्बुरुः  गन्धर्वराज तुम्बुरु उग्रसेनः च  उग्रसेन 

कुकुरस्य  कुकुरका थिए अनुबाट आहुकात्मजो  आहुकका छोरा 
सुतः  छोरा अन्धकः  अन्धक थिए 

वह्निः  वहि भए तस्मात्  ती अन्धकबाट देवकात्मजाः  देवकका 

ततः  ती वह्विनाट दुन्दुभिः  दुन्दुभि दुन्दुभिबाट छोराहरू 

तनयः  छोरा अरिद्योतः  अरिद्योत चत्वारः  चार जना थिए 
विलोमा  विलोमा भए तिनबाट 


ताक्यार्थ सात्वतपुत्र अन्धकबाट कुकुर, भजमान, शुचि र कम्बलबर्हिं नामका चार छोरा भए। 
कुकुरबाट वहि, वह्िबाट विलोमा, विलोमाबाट कपोतरोमा र कपोतयोमाबाट अनु जन्मिए। अनु 
गन्धर्वराज तुम्बुरुका मित्र थिए। अनुबाट अन्धक, अन्धकबाट दुन्दुभि, दुन्दुभिबाट अरिद्योत, 
अरिद्योतबाट पुनर्वसु जन्मिए र पुनर्वसुबाट आहुक नामका छोरा र आहुकी नामकी छोरी भद्न्। 
आहुकबाट दुई छोरा देवक र उग्रसेन भए । देवकका चार छोरा भए। 


रामालन्द्री टीका 


३४४१ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २४ 


॥ ० ्   न देववर्धन 
देववानुपदेवश्च सुदेवो देववघनः। 
तेषां स्वसारः सप्तासन् धृतदेवादयो नृप ॥ २२॥ 
 अ अ श्रीदेवा ५९ क 
शान्तिदेवोपदेवा च श्रीदेवा देवरक्षिता । 
४ देवकी ५ उवाह 
सहदेवा देवकी च वसुदेव उवाह ताः ॥ २६॥ 





पढार्थ तेषां  तिनीहरूका   श्रीदेवा 

देववान्  देववान् स्वसारः  बहिनीहरू पनि देवरक्षिता  देवरक्षिता 
उपदेवः  उपदेव धृतदेवादयः  धृतदेवा आदि सहदेवा च  सहदेवा र 
सुदेवः  सुदेव र सप्त  सात ओटी देवकी च  देवकी पनि दन् 
देववधंनः च  देववर्धन नामका आसन्  थिए धृतदेवापचछ्िका ताः  ती सबैलाई 

चारल्छोरा देवकका हुन् शान्तिदेवा  शान्तिदेवा वसुदेवः  वसुदेवले 

नृप  हे राजा उपदेवा  उपदेवा उवाह  विवाह गरे 


ताक्यार्थ देवकका देववान्, उपदेव, सुदेव र देववर्धन गरी चार भाइ छोरा भए । उनीहरूका 
बहिनी पनि सात ओटी थिए। जो धृतदेवा, शान्तिदिवा, उपदेवा, श्रीदेवा, देवरक्षिता, सहदेवा र 
देवकी हन् । ती सबेलाई वसुदेवले विवाह गरे। 


कंसः सुनामा न्यग्रोधः कङ्कः शङ्कुः सुहूस्तथा । 
राष्ट्रपालोऽथ सृष्टिश्च तुष्टिमानोग्रसेनयः ॥ २४ ॥ 





पढार्थ न्यग्रोधः  न्यग्रोध राष्टरपालः  राष्ट्पाल 
ओग्रसेनयः  आहुकका छोरा कङ्कः  कड् अथ  त्यसपछि 

उग्रसेनका शङ्कुः  शडकु सृष्टिः  सृष्टि र 

कंसः  कस सुह  सुहू तुष्टिमान् च  तुष्टिमान् समेत 
सुनामा  सुनामा तथा  त्यस्ते गरेर जम्मा नौ छोरा भए 


ताक्यार्थ उग्रसेनका कंश, सुनामा, न्यग्रोध, कड़, शडकु, सुहू, राष्टरपाल, सृष्टि र तुष्टिमान् गरी 
जम्मा नौ जना छोरा भए। 


कंसा कंसवती कडा शरभ राष्ट्रपालिका । 
उग्रसेनदुहितरो वसुदेवानुजस्तियः ॥ २५॥ 


पदठार्थ कसा  कंसा शरभ  शूरभू र 
उग्रसेनदुहितरः  उग्रसेनका कंसवती  कंसवती राष्ट्रपालिका  राष्ट्पालिका 
छोरीहरू पनि कडा  कड़ा वसुदेवानुजस्त्रियः  वसुदेवका 


रालालन्द्री टीका 


३०५४२ 
नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २४ 


भाइका पत्नीहरू हुन् 


ताक्यार्थ उग्रसेनका कंसा, कंसवती, कङ्का, शूरभू र राष्ट्रपालिका नामका छोरीहरू वसुदेवका 
भाइका पत्नीहरू हुन् । 


शुरो विदूरथादासीद् भजमानसुतस्ततः। 
शिनिस्तस्मात् स्वयं भोजो हृदिकस्तत्सुतो मतः ॥ २६॥ 


पढार्थ ततः  ती शूराट स्वय॑भोजः  स्वयंभोज र 
विदूरथात्  चित्ररथका पुत्र भजमानः  भजमान भए तत्सुतः  ती स्वयंभोजका छोरा 
विदूरथबाट तत्सुतः  ती भजमानका छोरा हृदिकः मतः  हृदिक मानिए 
शूरः  शूर शिनिः  शिनि भए 

आसीत्  भए तस्मात्  ती शिनिबाट 





ताक्यार्थ चित्ररथका पुत्र विदूरथबाट शूर, शूरबाट भजमान, भजमानबाट शिनि, शिनिबाट 
स्वयंभोज र स्वयंभोजबाट हूदिक जन्मिए । 


देवबाहुः शतधनुः कृतवर्मेति तत्सुताः । 
देवमीढस्य शूरस्य मारिषा नाम पत्न्यभूत् ॥ २७॥ 


पदढार्थ   शतधनु र शूरस्य  शूरकी 

तत्सुताः  ती हदिकका कृतवमां इति  कृतवर्मा नामका मारिषा नाम  मारिषा नामकी 
छोराहरू तीन जना भए पत्नी अभूत्  पत्नी भइन् 
देवबाहुः  देवबाह् देवमीटस्य  देवमीढका पुत्र 





ताक्यार्थ देवबाहु, शतधनुं र कृतवर्मा नामका हदीकका तीन छोरा भए । अनि देवमीढपुत्र 
शूरकी मारिषा नामकी पत्नी भट्न्। 


तस्यां स जनयामास दश्च पुत्रानकल्मषान् । 
वसुदेवं देवभागं देवश्रवसमानकम् ॥ २८॥ 
सृञ्जयं श्यामकं कडू शमीकं वत्सकं वृकम् । 
देवदुन्दुभयो नेदुरानका यस्य जन्मनि ॥ २९॥ 
वसुदेवं हरेः स्थानं वदन्त्यानकटुन्दुभिम्। 

पृथा च श्रुतदेवा च श्रुतकीतिंः श्रुतश्रवाः ॥ ३०॥ 


रामालन्द्री टीका 


३४५३ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २४ 


राजाधिदेवी चेतेषां भगिन्यः पञ्च कन्यकाः । 
कुन्तेः सख्युः पिता शुरो ह्यपुत्रस्य पृथामदात् ॥ ३९॥ 





पदढार्थ   जुन वसुदेवको श्रुतश्रवाः च  श्रुतश्रवा र 
सः  ती शूरले जन्मनि  जन्मको समयमा राजाधिदेवी च  राजाधिदेवी 
तस्यां  ती पत्नी मारिषामा   आकाशमा पनि 

अकल्मषान्  पवित्र देवबाजाहरू र एतेषां  ती वसुदेव आदिका 
वसुदेवं  वसुदेव आनकाः  नगराहरू पञ्च कन्यकाः  पाँच कन्याहरू 
देवभागं  देवभाग नेदुः  बजेका थिए त्ययैले भगिन्यः  बहिनीहरू थिए 
देवश्रवसं  देवश्रवा हरेः  भगवान् श्रीहरिको पिता शरः  पृथाका पिता 
आनकं  आनक स्थानं  कृष्ण अवतार ग्रहण शूरले 

सृञ्जयं  सुञ्जय गर्ने पात्र अपुत्रस्य  सन्तानरहित 
श्यामकं  श्यामक वसुदेवं  वसुदेवलाई सख्युः कुन्तेः  साथी 

ककं  कड आनकटुन्दुभिम्  आनकदुन्दुभि कुन्तिभोजलाई 

शमीकं  शमीक पनि हि  निश्चय नै 

वत्सकं  वत्सक र वदन्ति  भन्दछछन् पृथां  पृथा 

वृकं  वृक गरी पृथा  पृथा अदात्  दिए 

दश पुत्रान्  दश छोरा श्रुतदेवा  श्रुतदेवा 

जनयामास  जन्माए श्रुतकीतिः च  श्रुतकीर्तिं 





ताक्यार्थ शूरले पत्नी मारिषामा वसुदेव, देवभाग, देवश्रवा, आनक, सृञ्जय, श्यामक, कड, 
शमीक, वत्सक र वृक नामका दश पुत्र उत्पन्न गरे। उनीहरू सबै पुण्यात्मा थिए । वसुदेवको 
जन्म हदा आकाशमा आर्फै देवबाजा र नगराहरू बजेका धिए, त्यसैले उहाँ लाई आनकदुन्दुभि पनि 
भन्दछन्। भगवान् श्रीहरिले वसुदेवबाट नै कृष्णावतार ग्रहण गर्नुभएको धियो । वसुदेव आदिका 
पृथा, श्रुतदेवा, श्रुतकीर्तिं, श्रुतश्रवा र राजाधिदेवी नामका पाँच ओटी बहिनीहरू पनि धिए। 
वसुदेवका पिता शूरका कुन्तिभोज नामका मित्रको सन्तान नहंदा उनले आपफ्नी छोरी पृथा तिने 
कुन्तिभोजलाई धर्मपुत्रीको रूपमा दिए। 


    देवहूतीं   
साऽऽप दुवाससो विद्यां देवहूतीं प्रतोषितात् । 
तस्या वीयंपरीक्षाथमाुहाव रविं शुचिम् ॥ ३२॥ 





पढार्थ   इच्छा लागेको तस्याः  त्यो विद्याको 

सा ती पृथाले देवतालाई बोलाउन सकने वीय॑परीक्षाथंम्  प्रभावलाई 
प्रतोषितात्  प्रसनन भएका विद्यां  विद्या परीक्षण गर्नको लागि पृथाले 
दुवांससः  दुर्वसाबाट आप  प्राप्त गरेकी धिन् शुचिम्  पवित्र 


रालालन्द्री टीका 


३८५४४ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २४ 


रविं  सूर्यदेवलाई आजुहाव  आवाहन गरिन् 
ताक्यार्थ ती पृथाले प्रसन्न भएका दुर्वासाबाट आपफूलाई इच्छा लागेको देवतालाई बोलाउन 
सक्ने विद्या प्राप्त गरेकी थिइन्। एक दिन त्यस विद्याको प्रभावको परीक्षणका लागि उनले 
सूर्यदेवलाई आवाहन गरिन्। 
न्द अ ५  ,   
तद्वापागत द्व वीक्ष्य विस्मतमानसा । 


प्रत्ययार्थं प्रयुक्ता मे याहि देव क्षमस्व मे ॥ ३३६॥ 


पदार्थ ट  अति चकित मे  मैले 

तदा एव  त्यसै बखतमा भएकी पृथाले भनिन् प्रत्ययार्थं  मन्त्रको परीक्षणको 
उपागतं  उपस्थित भएका  हिदेव लागि 

देवं  सूर्यदेवलाई मे  मलाई परयुक्ता  प्रयोग गरेकी हं 
वीक्ष्य  देखेर क्षमस्व  क्षमा गर्नुहोस् याहि  हजुर जानुहोस् 





ताक्यार्थ आवाहन गर्नैवित्तिके उपस्थित भएका सूर्यदेवलाई देखेर पृथा चकित भडन् र भनिन् 
हे देव ! मलाई क्षमा गर्नुहोस्, मेले मन्त्रको परीक्षणका लागि त्यसको प्रयोग गरेकी हँ, परीक्षण 
भयो अब हजुर जानृहोस् । 


अमोघं दशनं देवि आधित्से त्वयि चात्मजम् । 
योनियंथा न दुष्येत कतां ते सुमध्यमे ॥ २४॥ 


पदार्थ त्वयि च  तिमीमा 
देवि  हे देवी पृथा तिमीलाई आत्मजं  पुत्र गर्भको 
अमोघं  निश्चय नै फल दिने आधित्से  आधान गर्द 


दानं  मेरो दर्शन भयो 
यसर्थ 


सुमध्यमे  हे सुन्द 
यथा  जे गर्दा 





तेतिम्रो 

योनिः  जननेन्दरिय 

न दुष्येत  दूषित हदेन 
अहम्  म त्यस्तो उपाय 
कतां  गर्नु 


ताक्यार्थ त्यसपछि सूर्यदेवले भने हे देवी ! मेरो दर्शन निष्फल हदेन, म तिमीमा पुत्रको 
गर्भाधान गर्वह्ु, तर त्यसबाट तिम्रो जननेन्द्रिय दूषित नहूने उपाय पनि म गर्द । 


इति तस्यां स आधाय गर्भ सूयां दिवं गतः। 
सद्यः कुमारः सञ्जज्ञे द्वितीय इव भास्करः ॥ २५॥ 





पदार्थ सःती सदयः  त्यसपच्छि तुरुन्ते 
इति  यसरी सूयंः  सूर्य द्वितीयः  दोस्रो 

तस्यां  ती पथामा दिवं  स्वर्गतिर भास्करः इव  सूर्य जस्तो 
गर्भं आधाय  गर्भाधान गरेर गतः  गए कुमारः  बालक 


रामालन्द्री टीका 


३५४५ 
नवम स्कन्ध 


सञ्जज्ञे  जन्मिए 


श्रीमद्भागवत 


अध्याय २४ 


ताक्यार्थ यसरी सूर्यदेव प्रथामा गर्भाधान गरेर स्वर्गतिर गए। यता तुरुन्तै अर्को सूर्यजस्तो 


तेजस्वी बालकको जन्म भयो । 


५ सात्यजन्नदीतोये  ४  
तं सात्यजन्नदीतोये कृच्छ्राल्टोकस्य बिभ्यती । 
प्रपितामहस्तामुबाह पाण्डवे सत्यविक्रमः ॥ ३६ ॥ 


पदढार्थ 

सा ती परथाले 

लोकस्य  लोकानिन्दाबाट 
बिभ्यती  राखे 

तं  त्यो बालकलाई 


अति कष्टसंग बाकसमा राखेर 
  नदीको पानीमा 
अत्यजत्  त्यागिदिदन् 

वे  निश्चय नै 

सत्यविक्रमः  सत्यका लागि 


कृच्छ्रात्  स्नेह भदकन पनि लड्ने वीर 
ताक्यार्थ ती प्रथाले लोकनिन्दाको डउरले गर्दा स्नेह हंदा्हदे पनि अति कष्टसँंग त्यस 
बालकलाई बाकसमा राखेर नदीको पानीमा बगाइदिडन्। तिने पृथालाई तपाईका बुढा हजुरबुबा 


पाण्डुले विवाह गरे । 


श्रुतदेवां तु कारूषो वृद्धशमां समग्रहीत् । 
यस्यामभूद् दन्तवक्त्र ऋषिशप्तो दितेः सुतः ॥ ३७॥ 


पढार्थ 
श्रुतदेवां तु  पृथाकी बहिनी 
श्रुतदेवालाई चाहं 


कारूषः  करूष देशका राजा 
वृद्धरामां  वृद्धशमलि 


समग्रहीत्  विवाह गरे 

यस्यां  जसको गर्भमा 
ऋषिराप्तः  ऋषिहरुद्रारा श्राप 
दिद्एका पूर्व जन्मका 

दितेः  दितिका 








प्रपितामहः  तपाईका बुढा 
हजुरबुबा 


पाण्डुः  पाण्डुले 
तां  तिनलाई 
उवाह  विवाह गरे 


सुतः  छोरा हिरण्याक्ष नै 
दन्तवक्ः  दन्तवक्त्रको रूपमा 
अभूत्  जन्मियो 


ताक्यार्थ प्रथाकी बहिनी श्रुतदेवालाई करूष देशका राजा वृद्धश्मलि विवाह गरे। उनैको 
गर्भवाट ऋषिको श्रापबाट पहिलो जन्ममा दितिबाट जन्मेको हिरण्याक्ष नै दन्तवक्त्र भएर जन्मियो । 


न न  


केकेयो धुष्टकेतुरच श्ुतकीतिंमविन्दत । 
सन्तर्द॑नादयस्तस्य पञ्चासन् केकयाः सुताः ॥ ३८ ॥ 


पदार्थ 
च 


केकयः  केकय देशका राजा 
धृष्टकेतुः च  धृष्टकेतुले 


श्रुतकीतिंम्  श्ुतकीर्विलाई 
अविन्दत  विवाह गरे 
तस्य  ती धृष्टकेतुका 


श्रुतकीर्तिबाट 
सन्तर्दनादयः  सन्तर्दन आदि 
पञ्च  पांच जना 


रामालन्द्री टीका 


३०४५६ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २४ 


केकयाः सुताः  केकय कुमारहरू आसन्  जन्मिएका थिए 
वाक्यार्थ केकय देशका राजा धृष्टकेतुले पृथाकी अर्की बहिनी श्रुतकीर्तिसंग विवाह गरे 
जसबाट सन्तर्दन आदि पाँच केकय कुमारहरू जन्मिए। 


राजाधिदेन्यामावन्त्यो जयसेनोऽजनिष्ट ह । 
द्मघोषदचेदिराजः श्रुतश्रवसमग्रहीत् ॥ ३९॥ 





पदढार्थ विन्द र अनुविन्द लाई द्मघोषः  दमघोषले 
जयसेनः  जयसेनले अजनिष्ट  जन्माए श्रुतश्रवसं  श्रुतश्रवालाई 
राजाधिदेव्यां  राजाधिदेवीमा ह  निश्चय नै अग्रहीत्  विवाह गरे 
आवन्त्यो  अवन्तीका राजा चेदिराजः  चेदि देशका राजा 


ताक्यार्थ राजा जयसेनले राजाधिदेवीसंग विवाह गरेर तिनमा विन्द र अनुविन्द नामका छोरा 
जन्माए, जो पछि अवन्ती देशका राजा भए । त्यसै गरी चेदि देशका राजा दमघोषले श्रुतश्रवालाई 
विवाह गरे। 


शिडुपालः सुतस्तस्याः कथितस्तस्य सम्भवः। 
देवभागस्य कंसायां चित्रकेतुवृहद्बलो ॥ ४० ॥ 


पदढार्थ   त्यसको देवभागका 

तस्याः  ती श्रुतश्रवाको सम्भवः  उत्पत्तिको विषयमा कंसायां  कंसाको गर्भवाट 
सुतः  छोरो कथितः  पहिले भनियो चित्रकेतुवृहद्बलो  चित्रकेतु र 
शिशुपालः  शिशुपाल थियो  वसुदेवका भाद् बृहद्बल नामका दुई छोरा भए 








वाक्यार्थ श्रुतश्रवाको छछोरो शिशुपाल जन्मियो, जसको विषयमा पहिले सप्तम स्कन्धको 
पहिलो अध्यायमा ने बताइसकियो । वसुदेवका भाद देवभागले कंसा नामकी पत्नीमा चित्रकेतु र 
बृहद्बल नामका दुई छोरा जन्माए । 


कंसवत्यां देवश्रवसः सुवीर इषुमांस्तथा । 
कङ्कायामानकाज्जातः सत्यजित् पुरुजित् तथा ॥ ५१॥ 


पदढार्थ 

देवश्रवसः  देवश्ववाको 
कसवत्यां  कंसवतीमा 
सुवीरः  सुवीर र 


इषुमान्  इषुमान् छोरा जन्मिए 
तथा  त्यसे गरी 

आनकात्  आनकबाट 
कङ्कायां  कड़ामा 





सत्यजित्  सत्यजित् 
तथा  र 

पुरुजित्  पुरुजित् 
जातः  जन्मिए 


रामालन्द्री टीका 


३०५८७ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २४ 


ताक्यार्थ त्यसै गरी देवश्रवाको कंशवती पत्नीमा सुवीर र इषुमान् नामका दुई छोरा जन्मिए 
भने आनककी कडा नामकी पत्नीमा सत्यजित् र पुरुजित् नामका छोरा भए। 

सृञ्जयो राष्ट्रपाल्यां च वृषदुमंषणादिकान्। 

हरिकेशदिरण्याक्षो शूरभूम्यां च श्यामकः ॥ ४२॥ 
हरिकेशहिरण्याक्षो  हरिकेश र 


पलढार्थ दुर्मर्षण आदि पुत्रहरू 


सृञ्जयः  सुञ्जयले 
राष्टरपाल्यां च  राष्ट्पालीमा 


.  


वृषटुमंषणादिकान्  वृष, 


जन्माए त्यसै गरी 
इरयामकः  श्यामकले 
शूरभूम्यां च  शूरभूमिमा चाहं 





हिरण्याक्ष नामका छोराहरू 
जन्माए 


ताक्यार्थ सुञ्जयले राष्ट्पालीमा वृष, दुर्मर्षण आदि छोराहरू र श्यामकले शूरभूमिमा हरिकेश 
र हिरण्याक्ष नामका छोराहरू जन्माए। 


मिश्रकेर्यामप्सरसि वृकादीन् वत्सकस्तथा । 
तक्षपुष्करशालादीन् दुवांक्ष्यां वृक आदधे ॥ ४३॥ 


पदार्थ 
तथा  त्ययै गरी 
वत्सकः  वत्सकले 


वृकादीन्  वृक आदि धरे छोरा 
जन्माए भने 
वृकः  वृकले 


तक्षपुष्करशालादीन्  तक्ष, 
पुष्कर, शाल आदि छोराहरू 
आदधे  जन्माए 


मिश्रकेश्यां  मिश्रकेशी नामकी दुवाक्ष्ां  दुवक्षी नामकी 
अप्सरसि  अप्सरामा पत्नीमा 

ताक्यार्थ त्यसै गरी वत्सकले मिश्रकेशी नामकी अप्सरामा वृक आदि छोराहरू र ॒वृकले 
दुर्वाक्षी नामकी पत्नीमा तक्ष, पुष्कर र शाल आदि छोराहरू जन्माए। 





सुमित्राजनपाखादीञ्छमीकात् तु सुदामिनी । 
कङ्करच कणिंकायां वै ऋतधामजयावपि ॥ ५४ ॥ 


कर्णिकायां  कर्णिकामा 
ऋतधामाजयो अपि  ऋतधाम 
र जय नामका छोराहरू जन्माए 


पदार्थ अर्जुनपाल आदि धैरे छोराहरू 
रामीकात् तु  शमीकबाट चाहं धः 

सुदामिनी  सुदामिनीले वे  निश्चयनै 
सुमित्राजंनपाखादीन्  सुमित्र र कङ्कः च  कङ्ले पनि 
ताक्यार्थ शमीकले सुदामिनीबाट सुमित्र, अर्जुनपाल आदि पत्रहरू जन्माए भने कड़ले 
कर्णिकामा ऋतधाम र जय नामका छोरा जन्माए । 





पोरवी रोहिणी भद्रा मदिरा रोचना इला । 


रालालन्द्री टीका 


३०५४८ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २४ 
देवकीप्रमुखार्चासन् 
पत्न्य आनकदुन्दुभेः ॥ ४५॥ 
पढार्थ भद्रा  भद्रा   देवकी आदि 
आनकदुन्दुभेः  वसुदेवका मदिरा  मदिरा प्रमुख 
पौरवी  पौरवी रोचना  रोचना पत्न्यः  पत्नीहरू 
रोहिणी  रोहिणी इला च  इला र आसन्  थिए 





ताक्यार्थ वसुदेवका पत्नीहरू प्रमुख रूपमा पौरवी, रोहिणी, भद्रा, मदिरा, रोचना, इला र 


देवकी आदि थिए। 


बट गदं सारणं च दुमंदं विपुलं ध्रुवम् । 
वसुदेवस्तु रोहिण्यां कृतादीनुदपादयत् ॥ ५६॥ 





पदार्थ गदं  गद धुवं  ध्रुव तथा 

वसुदेवः तु  वसुदेवले सारणं  सारण कृतादीन् च  कृत आदि अरू 
रोहिण्यां  रोहिणीमा दुम॑दं  दुर्मद पनि पूत्रहरू 

बट  बलराम विपुलं  विपुल उदपादयत्  जन्माउनुभयो 


ताक्यार्थ वसुदेवले रोहिणीमा बलराम, गद, सारण, दुर्मद, विपुल, ध्रुव र कृत आदि अरू 
पुत्रहरू पनि जन्माउनुभयो । 


सुभद्रो भद्रवाहुरच दुमंदो भद्र एव च। 
पौरव्यास्तनया द्येते भूताया द्वादशाभवन् ॥ ७ ॥ 





पदार्थ भद्रवाहः च  भद्रवाह एते  यी 

हि  निश्चय नै दुमद  दुर्मद दवादश  बाह जना 
पोरल्याः  पौरवीबाट भद्रएव च  भद्रर तनयाः  छोराहरू 
सुभद्रः  सुभद्र भूतादययाः  भूत आदि अरू अभवन्  जन्मिए 


ताक्यार्थ वसुदेवको पौरवीबाट सुभद्र, भद्रवाह, दुर्मद, भद्र र भूत आदि बाह जना छोराहरू 
जन्मिए। 


नन्दोपनन्दकृतकशुरा्या मदिरात्मजाः। 
कोराल्या केशिनं त्वेकमसूत कुलनन्दनम् ॥ ४८॥ 


र्ण न नर चाहं 
पदेार्थ नन्दोपनन्द्कृतकडुरादयाः  नन्द, कोराल्या  कौशल्याले चाहं 
मदिरात्मजाः  मदिराका उपनन्द, कृतक, शूर आदि थिए कुलनन्दनम्  कुलमा श्रेष्ठ 
छो राहरू तर एकं केशिनं  एक केशीलाई 


रालालन्द्री टीका 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २४ 


मात्र असूत  जन्माइन् 
वाक्यार्थ मदिराले नन्द, उपनन्द, कृतक र शूर॒ आदि पुत्रहरू जन्माइन्। कौशल्याले कुलमा 
श्रेष्ठ केशी नामको एड छोरो जन्माइन् । 


रोचनायामतो जाता हस्तहेमाङ्गदादयः। 
इलायामुरुवल्कादीन् यदुमुख्यानजीजनत् ॥ ७९॥ 


पदार्थ हस्तहेमाङ्गदादयः  हस्त र॒ उरुवल्कादीन्  उरुवल्क आदि 
अतः  त्यसपछि वसुदेवका हेमाङ्गद आदि पुत्रहरू यदुमुख्यान्  यदुवंशमा मुख्य 
रोचनायां  रोचना नामकी जाताः  जन्मिए फेरि उहाँले पुत्रहरू 

पत्नीमा इलायां  इलामा अजीजनत्  जन्माउनुभयो 





ताक्यार्थ वसुदेवले रोचनामा हस्त, हेमाङ्गद आदि पुत्रहरू जन्माउनुभयो भने इलामा उरुवल्क 
आदि यदुवंशमा श्रेष्ठ गनिएका पुत्रहरू जन्माउनुभयो । 


  धृतदेवायामेक र  न 
विपृष्ठो धृतदेवायामेक आनकदुन्दुभेः । 
शान्तिदेवात्मजा राजञ्छ्रमप्रतिश्ुतादयः ॥ ५०॥ 


पढार्थ विपृष्ठः  विपुष्ठ जन्मिए शान्तिदेवात्मजाः  
आनकदुन्दुभेः  वसुदेवबाट राजन्  हे राजा परीक्षित् शान्तिदिवाका छोरा हुन् 
धृतदेवायां  धृतदेवामा श्रमप्रतिश्रुताद्यः  श्म, प्रतिश्रुत 

एकः  एडटै आदि 





ताक्यार्थ वसुदेवको धृतदेवामा एडटे विप्रष्ठ जन्मिए भने शान्तिदिवाबाट श्रम, प्रतिश्रुत आदि 
छोरा जन्मिए। 


राजानः कल्पवषांद्या उपदेवासुता दश । 
वसुहंससुवंशाद्याः श्रीदेवायास्तु षट् सुताः ॥ ५१॥ 


पदार्थ दर  दश जना सुवंश आदि 

उपदेवासुताः  उपदेवाका राजानः  राजाहरू भणए षट् सुताः  छ छोरा भए 
छोराहरू श्रीदेवायाः तु  श्रीदेवाका चाहं 

कल्पवषांद्याः  कल्प, वर्ष आदि।वसुहंससुवंशायाः  वसु, हंस, 





ताक्यार्थ उपदेवाबाट जन्मिएका कल्पवर्ष आदि दश छोराहरू राजा भए भने श्रीदेवाबाट वसु, 
हंस, र सुवंश आदि छ छोराहरू भए। 


देवरक्षितया कन्धा नव चात्र गदादयः । 


रालालन्द्री टीका 


३०५० 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २४ 


वसुदेवः सुतानष्टावादधे सहदेवया ॥ ५२॥ 
पुरुविश्वुतमुख्यांस्तु साक्षाद् धर्मों वसूनिव । 
वसुदेवस्तु देवक्यामष्ट पुत्रानजीजनत् ॥ ५३॥ 
कीतिंमन्तं सुषेणं च भद्रसेनमुदारधीः । 

ऋजुं सम्मदनं भ्रं सङ्कषंणमहीरश्वरम् ॥ ५४ ॥ 
अष्टमस्तु तयोरासीत् स्वयमेव हरिः किल । 
सुभद्रा च महाभागा तव राजन् पितामही ॥ ५५॥ 


 उदारबुद्धि भएका अष्टमः तु  आरौ चाहं 
वसुदेवः  वसुदेवले किक  निश्चय नै 

देवक्यां तु  देवकीमा त स्वयं हरिः एव  साक्षात् श्रीहरि 
अष्ट पुत्रान्  आठ भाद छोरा ने कृष्णको रूपमा 

अजीजनत्  जन्माउनुभयो आसीत्  हनुहन्थ्यो 

जसमध्ये सात राजन्  हे राजा परीक्षित् 
कीतिमन्तं  कीर्तिमान् तव  तपार्ईकी 

सुषेणं  सुषेण पितामही  हजुरआमा 

भद्रसेनं  भद्रसेन महाभागा  परम सौभाग्यवती 
ऋसं  ऋजु सुभद्रा च  सुभद्रा पनि 
सम्मद॑नं  सम्मर्दन देवकीकै पुत्री हुन् 

भद्रं  भद्रर 
अहीरवरं  शेषावतार 


पदढार्थ 

अत्र  यस क्रममा 

वसुदेवः  वसुदेवले 
देवरक्षितया च  देवरक्षिताबाट 
गदादयः  गद आदि 

नव  नौ भाद छोरा 

ठन्धाः  जन्माउनुभयो 
सहदेवया  सहदेवाबाट 
साक्षात् घमः  साक्षात् धर्मले 
वसून् इव  वसुहरूलाई 
पुरुविश्चुतमुख्यान्  पुरुविश्रुत 
आदि 

अष्टो सुतान् तु आठ भाद 
छोरा चाहं सङ्कषणं च  बलराम 
आदधे  जन्माउनुभयो तयोः  उहांहरू दुर्ईको 
ताक्यार्थ वसुदेवकी देवरक्षिताबाट गद आदि नौ पुत्र भए। साक्षात् धर्मबाट अष्टवसु जन्मे फ 
सहदेवाबाट पुरुविश्रुत आदि आठ छोरा जन्मिए । उदारबुद्धिवाला वसुदेवका देवकीमा पनि आठ 
जना छोरा भए। जसमध्ये सात जना कीर्तिमान्, सुषेण, भद्रसेन, ऋतु, सम्मर्दन, भद्रसेन, 
सम्मर्दन, भद्र र शेषावतार बलराम थिए भने आठ साक्षात् भगवान् नारायण ने कृष्णका रूपमा 
हुनुहन्थ्यो । हे राजा परीक्षित् ! तपारईकी हजुरामा सुभद्रा पनि देवकीके पुत्री हुन् । 








यदा यदेह धममस्य क्षयो वृद्धिर्च पाप्मनः । 
तदा तु भगवानीश आत्मानं सृजते हरिः ॥ ५६॥ 


रालालन्द्री टीका 


२४५१ 


नवम स्कन्ध 


पढार्थ 

यदा यदा  जहिलेजहिले 
इह  यो संसारमा 

धमंस्य  धर्मको 

क्षयः  नाश र 


श्रीमद्भागवत 
पाप्मनः  पापको 
वृद्धिः च  वृद्धि हन्छ 
तदा तु  त्यस बखतमा 
ईरः  सर्वनियन्ता 


भगवान्  भगवान् 


अध्याय २४ 


हरिः  श्रीहरिले 

आत्मानं  आफूलाई 
सृजते  विभिन्न अवतारमा 
प्रकट गर्नृहुन्छ 





ताक्यार्थ जहिलेजहिले यस संसारमा धर्मको नाश र पापको वृद्धि हुन्छ त्यहीत्यही समयमा 
सर्वनियन्ता भगवान् श्रीहरिले आपूलाई विभिन्न अवतारमा प्रकट गर्नृहुन्छ । 


जन्मनो  ९ महीपते 
न ह्यस्य जन्मनो हेतुः कमणो वा महीपते । 
आत्ममायां विनेरास्य परस्य द्रष्टुरात्मनः ॥ ५७ ॥ 


पदार्थ 

महीपते  हे राजा परीक्षित् 
ईरास्य  सवैलाई नियमन गर्ने 
परस्य आत्मनः  
परमात्मस्वरूप 


द्रष्टुः  सर्वद्रष्टा रूपले 
अवस्थित 
अस्य  यी भगवान् श्रीहरिको 
जन्मनः  जन्मको लागि र 

४७ 
कमणः वा  अथवा कर्मको 


लागि 

हेतुः  कारण 
आत्ममायां विना  
योगमायाबाहेक अर्को 





न छैन 


ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! सर्वनियामक र सर्वद्रष्टा परमात्माले पनि जन्म लिएर विविध 


कर्महरू गर्नुमा योगमाया बाहेक अर्को कुनै पनि कारण छैन । 
यन्मायाचेष्टितं पुंसः स्थित्युत्पत्त्यप्ययाय हि । 
अनुग्रहस्तन्निवृत्तरात्मखाभाय चेष्यते ॥ ५८ ॥ 


पदार्थ स्थित्युत्पत््यप्ययाय  जीवन निवृत्तिका लागि र 

हि  निश्चय नै अनि जन्म र मूत्युको कारण आत्मखाभाय च  आत्मलाभ 
यन्मायाचेष्टितं  जसको हन्छ भने मोक्षको लागि पनि 
मायाको विलासनै अनुग्रहः  उनै भगवान्को कृपा इष्यते  कारण हुन्छ 

पुंसः  सारा जीवका लागि तन्निवृत्तेः  त्यो माया 





वाक्यार्थ जुन परमात्माको मायाको विलास हामी जीवका लागि जन्म, जीवन र मृत्युको 
कारण हुन्छ भने परमात्माकै अनुग्रह मायानिवृत्ति र आत्मलाभ मोक्षको लागि हुन्छ । 


अक्षोहिणीनां        जर  पतिभिरसुरे्न॑पलाञ्खछने क 
अक्षोहिणीनां ञ्छनेः। 
भुव आक्रम्यमाणाया अभाराय कृतोद्यमः ॥ ५९॥ 
कमाण्यपरिमेयाणि मनसापि सुरेश्वरेः। 


रामालन्द्री टीका 


नवम स्कन्ध 


सहसङ्कषणर्चके भगवान् मधुसूदनः ॥ ६० ॥ 


पदार्थ 

नृपलाञ्छनैः  राजाको स्वरूप 
धारण गरेका 

असुरैः  असुरहरू 
अक्षौहिणीनां  अक्षौहिणी 
सेनाका 

पतिभिः  मालिक बनेका 
राजाहरुद्रारा 


श्रीमद्भागवत 


आक्रम्यमाणायाः  आक्रान्त 
भएकी 

भुवः  पृथिवीको 

अभाराय  भारहरणको लागि 
कृतोद्यमः  विविध लीला गर्दै 
सहसङूषंणः  शेषावतार 
बलरामसहित 

भगवान्  भगवान् 





३४५२ 


अध्याय २४ 


मधुसूदनः  मधुसूदनले 
सुरेश्वेरेः  ठलाठला 
देवताहरूद्रारा 

मनसा अपि  मनले पनि 
अपरिमेयाणि  चिताउन वा 
सोच्न पनि नसकिने 

कमोणि  कर्महरू 

चके  गर्नुभयो 


ताक्यार्थ राजाको स्वरूपमा रहेका अनि अक्षौहिणी सेनाका पति बनेका असुरहरूले पृथिवीलाई 
भाराक्रान्त बनाएका धिए। त्यो भारको हरणका लागि शेषावतार बलराम सहित भगवान् मधुसूदन 
अवतीर्ण हुनुभयो र ठुलाटठुला देवताहरूले समेत मनले पनि सोच्न नसक्ने कर्महरू गर्नुभयो । 


कटो जनिष्यमाणानां दुःखशोकतमोनुदम् । 
अनुग्रहाय भक्तानां सुपुण्यं व्यतनोद् यः ॥ ६१ ॥ 


पदढार्थ अनुग्रहाय  अनुग्रहका लागि सुपुण्यं  अति पवित्र 
कटो  कलियुगमा दुःखशोकतमोनुदम्  दुःख, यशः  कीर्तिलाई 


जनिष्यमाणानां  जन्मनेवाला शोक र अज्ञानलाई नाश व्यतनोत्  फिंजाउनुभयो 


भक्तानां  भक्तहरूको गरिदिने 
ताक्यार्थ भगवान्ले कलियुगमा जन्मने भक्तहरूको लागि दुःख, शोक र सारा अज्ञानलाई नाश 
रारिदिने पवित्र कीर्ति फिंजाउनुभयो । 





यस्मिन् सत्कणंपीयूषे यशस्तीथंवरे सकृत् 
श्रोत्राञ्जलिरुपस्पृश्य धुनुते कम॑वासनाम् ॥ ६२ ॥ 


पदढार्थ 

यस्मिन्  जुन 
सत्कणंपीयुषे  सज्जनको 
लागि अमृत बराबरको 
यरस्तीथंवरे  भगवान्को 


यशरूपी महान् तीर्थमा 
सकृत्  एकपटक मात्र पनि 
भ्रोत्राञ्जलिः  कानरूपी 
अंजुलीले 

उपस्पृश्य  आचमन गरेपच्छि 





कमंवासनां  सारा कर्मका 
वासनाहरू 
धुनुते  नष्ट भएर जान्छन् 


ताक्यार्थ सज्जनहरूका लागि अमृततुल्य भएको भगवान्को यशरूपी जुन महान् तीर्थ छ, त्यहाँ 
एकपटक मात्र पनि कानरूपी अंजुलीले आचमन गरेपछि सारा कर्मवासनाहरू नष्ट भएर जान्छन्। 


रामालन्द्री टीका 


३५५३ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २४ 


वितरण यस श्लोकमा भगवच्चरित्रको श्रवणले कर्मवासना नष्ट हुने बतादएको छ । भगवान्को 
यश सबैभन्दा श्रेष्ठ तीर्थ हो। अन्य वीर्थहरूको सेवनले सामान्य पापहरूलाई पखाल्न सक्छ तर 
पापवासनालाई अनि अशुभ संस्कारले युक्त मनलाई पखाल्न सक्दैन। भगवान्को चरित्रको श्रवण 
र निरन्तर भगवच््चिन्तनले चाहं शुभअशुभ सम्पूर्णं कर्मका संस्कारहरूलाई नै नष्ट गरिदिन्छ। 
त्यसैले भगवान्को चरित्र गाउनु सबेभन्दा दलो वीर्थसेवन गर्नु हो। भगवान्को कथा सज्जन 
व्यक्तिहरूको कानलाई अमृत समान मिटो लाग्दछ। भगवत्कथाको आचमन गर्ने अज्जुलि भनेका 
दुई कान नै हून्। एक चोटि मात्र कसैले यो कथामृतको स्वाद पायो भने फेरि त्यो व्यक्ति 
संसारका शुभअशुभ कर्महरूमा लाग्देन । निरन्तर भगवच्चिन्तनमा लागी सबे कर्महरूलाई विर्सिनु 
ने कर्मवासनाको क्षय हो। 


भोजवृष्ण्यन्धकमधुुरसेनदशारहैकेः । 
रलाघनीयेहितः शाखवत् कुरुसृञ्जयपाण्डुभिः ॥ ६३॥ 


पदार्थ दशार्हहरुद्रारा रारवत्  निरन्तर 
भोजवृष्ण्यन्धकमधघुशुरसेन कुरुसृञ्जयपाण्डुभिः  कुरु, रलाघनीयेहितः  जसका 
दाहकः  भोज, वृष्णि, सृञ्जय र पाण्डुवंशीहरुद्रारा भगवान् श्रीकृष्णका लीलाहरू 
अन्धक, मधु, शूरसेन र पनि प्रशंसित थिए 





ताक्यार्थ हे परीक्षित्! भोज, वृष्णि, अन्धक, मधु, शूरसेन, दशार्ह, कुरु, सृञ्जय र 
पाण्डुवंशीहरूद्वारा पनि भगवान्का लीलाहरू प्रशंसित धिए। 

 स्निग्धस्मिर्ता  भ क्षितोदारेवकव्येर्विकमलील्या  र  ,  

स्निग्धस्मितेक्षितोदारेवाक्येविकरमटीलया । 

नृलोकं रमयामास मूत्यां सवाद्गरम्यया ॥ ६४ ॥ 


पदार्थ विक्रमलीलया  पराक्रमपूर्ण 
स्निग्धस्मितेक्षितोदारेः वक्येः  अलौकिक लीलाद्राया र 

मधुर मुस्कान, प्रेमयुक्त हेराइ र॒सवाद्गरम्यया  सवङग सुन्दर 
उदार वचनहरुद्रारा तथा मूत्यां  शरीरद्वारा भगवान् 


श्री कृष्णले 

नृलोकं  सारा मनुष्यहरूलाई 
रमयामास  आनन्दित 
बनाउनुभयो 





ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णले मधुर मुस्कान, प्रेमपूर्ण हेराइ, उदार वचन र पराक्रमपूर्ण लीला 
तथा सर्वाङ्ग सुन्दर शरीरले सारा मनुष्यलोकलाई आनन्दित पार्नुभयो । 


यस्याननं मकरकुण्डलचारुकणं 


भ्राजत्कपोलसुभगं सविलासहासम् । 


नित्योत्सवं न ततुपुदुिमिः पिबन्त्यो 


रामालन्द्री टीका 


२०४५४ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २४ 
ट ४९ ४९ र् 

नाया नराद्व मुदताः कुपता नमङ्च ॥ ५॥ 
पदार्थ सविलासहासम्  विलासपूर्ण मुदिताः  प्रसन्न भएका 
यस्य  जुन भगवान्को हँसोले भरिएको नराः च  पुरुषहरू पनि 
मकरकुण्डलचारुकणं  नित्योत्सवं  सर्वदा सुन्दर॒ न ततृपुः  तप्त भएनन्, बरु 
भ्राजत्कपोलसुभगं  गोहीको आननं  मृखलाई निमेः च  आंखा सिम्कंदा 
आकृतियुक्त सुन्दर कुण्डलले दुशिभिः  आंखाहरूद्रारा आं खाप्रति 
विभूषित कान र दुई गालाले पिबन्त्यः  पान गर्दै र्द कुपिताः  रिसाए 
अर मनोहर भएको अनि नायंः  नारीहरू र 





ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णको गोहीको आकृतियुक्त सुन्दर कुण्डलले विभूषित कान र दुई 
गालाले अरु मनोहर भएको अनि विलासपूर्ण हाँंसोले युक्त भएको सर्वदा सुन्दर मुखकमललाई 
आपफ्ना आंखाले हैरेर पनि सारा नरनारीहरू कहिल्यै तृप्त भएनन्। उनीहरूलाई आंँखा 
नखिम्क्याईकन हेरिरहन मन लाग्यो आंँखा छिम्कनाले उनीहरू आप्ना आंखाप्रति रिसार्द॑थे । 


जातो गतः पितृगृहाद् जमेधिताथां 
हत्वा रिपून् सुतशतानि कृतोरुदारः । 
उत्पाद्य तेषु पुरुषः करतुभिः समीजे 
आत्मानमात्मनिगमं प्रथयन् जनेषु ॥ ६६॥ 


बदढाएर पूर्ण गरेर 
पुरुषः  भगवान् श्रीकृष्ण रिपून्  शत्रुहरूलाई 
जातः  मथुरामा जन्मेर हत्वा  मारेर 
 स्त्रीहरूसंग 
पितृगृहात्  पित्गृह कारागार कृतोरुदारः  धरे स्त्रीहरूसंग 
नाट विवाह गर्नुभयो 
व्रजं  गोकुलमा तेषु  ती स्त्रीहरूमा 

  समीजे 
गतः  जानुभयो त्यहं सुतशतानि  स्यौ छोराहरू समीजे  यजन आराधना 
एषिताः  त्रजवासीको इच्छा उत्पाद्य  जन्माएर गर्नुभयो 
ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्ण मथुरामा जन्मेर कारागारबाट गोकुल नन्दबाबाको घरमा 
जानुभयो । त्यहोँ ब्रजवासीहरूलाई प्रसन्न पार्दै सारा शत्रुहरूको संहार गर्नुभयो अनि धरे स्त्रीहरू 
विवाह गर्नुभयो र सयौ छोराहरू जन्माउनुभयो । त्यसपच्ि मानिसहरूमा आत्मसाक्षात्कारको वैदिक 
मर्यादालाई स्थापित गर्नको लागि उहाँले आर्फैलाई विविध यज्ञहरूद्रारा आराधना गर्नुभयो । 


जनेषु  मानिसहरूमा 
आत्मनिगमं  आफ्नो वेदमार्गं 
वा आत्मसाक्षात्कारको मर्यादा 
प्रथयन्  स्थापित गरादे 
आत्मानं  आफँलाई 

क्रतुभिः  विविध यज्ञहरद्रारा 


पदार्थ 





पृथ्व्याः स वे गुरुभरं क्षपयन् कुरूणा 


रामालन्द्री टीका 


२०४५५ 


नवम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


मन्तःसमुत्थकलिना युधि भूपचम्बः। 


दुष्ट्या विधूय विजये जयमुद्विघोष्य 


अध्याय २४ 


प्रोच्योद्धवाय च परं समगात् स्वधाम ॥ ६७ ॥ 


पदढार्थ पृथ्व्याः  पुथिवीको 

वै  निश्चयनै गुरुभरं  ठलो भारलाई 
सः  ती भगवान् श्रीकृष्णले क्षपयन्  हरण गरेर 
कुरूणां  कौरव र युधि  युद्धमा 
पाण्डवबीचको भूपचम्वः  राजाहरूका 
अन्तःसमुत्थकलिना  आन्तरिक सेनासमूहलाई 

रूपमा उठेको आपसी दृष्ट्या  आप्नो हेराइले ने 
कलहद्रारा विधूय  ध्वस्त गरेर 





विजये  अर्जुनको पक्षमा 

जयं  जित छ भन्ने 

उद्विघोघ्य  उदघोष गरेर अनि 
उद्धवाय च  उद्धवलाई 

परं  परमतत्त्व 

प्रोच्य  बताएर 

स्वधाम  आफ्नो धाममा 
समगात्  जानुभयो 


ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णले कौरव र पाण्डवबीचको आन्तरिक कलहको माध्यमबाट 
पृथिवीको ठुलो भार हरण गर्नुभयो, युद्धमा आफनो हेराइबाट नै धैरे राजाका सेनासमूहलाई नष्ट 
पार्नुभयो र अर्जुनको विजयको उदघोष गर्जुभयो अनि उद्धवलाई तत्वज्ञान बताएर आफ्नो धाममा 


जानुभयो । 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां नवमस्कन्धे श्रीसोमवंशालुकीतेने 


यदुवंशानुकीतंनं नाम चतुविंशोऽध्यायः ॥ २४॥ 
इति नवमः स्कन्धः समाप्तः॥ 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


२४५१ 


अध्याय१ 


अथ दशमः स्कन्धः 


अथ प्रथमोऽध्यायः 


कृष्णावतारको क्रममा भगवानूदारा पृथिवी आश्वस्त 
कंसद्रारा वसुदेवका छ छोराको हत्या 


राजोवाच राजा परीक्षित्ले भन्नुभयो 
    ४ ४० त 
कथितो वंशाविस्तारो भवता सोमसूयंयोः। 
राज्ञां चोभयवंश्यानां चरितं परमादुभुतम् ॥ १॥ 
र धमंरीटस्य    
यदोर्च धमंशीलस्य नितरां मुनिसत्तम । 
तत्रांरोनावतीणंस्य  विष्णोर्वीयौणि ्    
तत्रांशेनावतीणंस्य विष्णोवीयौणि शंस नः॥ २॥ 


पदार्थ 

मुनिसत्तम  हे मुनिश्रेष्ठ 
शुकदेव 

भवता  हजुदरारा 

् अ 

सोमसूयंयोः  चन्द्र र सूर्यको 
वंशविस्तारः  वंशको विस्तार 


राज्ञां  राजाहरूको 
परमादुभुतं  ज्यादे 
आश्चर्यजनक 

चरितं च  चरित्र र 

नितरां  सर्धं 

धमंशीरस्य  धर्ममा निष्ठा 


कथितः  बताइयो त्यय गरी राख्ने 


उभयवंर्यानां  दुबे वंशमा 
उत्पनन भएका 


यदोः च  यदुको चरित्र पनि 
बताइयो अब 





तत्र  त्यो यदुवंशमा 

अंशेन  अंशावतार बलरामजी 
सहित 

अवतीर्णस्य  अवतार 
लिनुभएका 

विष्णोः  भगवान् नारायणका 
वीयोणि  पराक्रमहरू 

नः  हामीहरूलाई 

शंस  बताउनुहोस् 


ताक्यार्थ हे मुनिश्रेष्ठ शुकदेव ! हजुरले चन्द्रवंश र सूर्यवंशको विस्तारपूर्वक वर्णन गर्नुभयो र 
ती दुबे वंशमा उत्पन्न भएका राजाहरूका ज्यादै आश्चर्यलाग्दा चरित्रहरू पनि सुनाउनुभयो । त्यसै 
गरी परम धर्मात्मा यदुको चरित्र पनि बताउनुभयो। अब हामीहरूलाई यदुकुलमा अंशावतार 
बलरामसहित अवतीर्ण हुनुभएका भगवान् नारायणका पराक्रमहरू बताउनुहोस् । 


अवतीयं यदोवंशो भगवान् भूतभावनः। 
कृतवान् यानि विदवात्मा तानि नो वद् विस्तरात् ॥ २॥ 
भूतभावनः  सम्पूर्ण प्राणीका पालनकर्ता 


पदार्थ 


रामालन्द्री टीका 


३५५२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 
विवात्मा  सबैका अन्तर्यामी अवतीयं  अवतार लिएर नः  हामीहरूलाई 

भगवान्  भगवान् नारायणले यानि  जुनजुन कामहरू विस्तरात्  विस्तारपूर्वक 

यदोः  यदुको कृतवान्  गर्नभयो वद  भन्नुहोस् 

वंशो  वंशमा तानि  ती सवै कुरा 





ताक्यार्थ सम्पूर्ण प्राणीका पालक र सर्वान्तर्यामी भगवान् नारायणले यदुकुलमा अवतार लिएर 
जुनजुन कामहरू गर्नुभयो, ती सबे हामीलाई विस्तारपूर्वक भन्नुहोस् । 


निवृत्ततर्षैरुपगीयमानाट् 


नि 


ट् भवोषधाच्छोत्रमनोऽभिरामात्। 


क उत्तमरखोकगुणानुवादात् पुमान् विरज्येत विना पशुघ्नात् ॥ ४॥ 


पदार्थ परम ओषधि मनुष्यलाई छाडेर 
निवृत्ततर्षैः  तुष्णाबाट मुक्त श्रोत्रमनोऽभिरामात्  कान र॒ कः पुमान्  को मानिस 
भएका महापुरुषहरुूद्रारा पनि मनमा परम आनन्द दिने विरज्येत  विमुख होला 
उपगीयमानात्  प्रेमपूर्वक उत्तमरटोकगुणानुवादात्  सुन्न नचाहला 


गाइने भगवान् श्रीकृष्णको गुणगानबाट 
त भवोषधात् संसाररूपी  

भवोषधात्  संसाररूपी रोगको परुघ्नात् विना  आत्मघाती 

वाक्यार्थ सारा तुष्णाबाट मुक्त भएका महापुरुषहरूले पनि प्रेमपूर्वक गाद हिंडने संसाररूपी 

रोगको महौषधि र सुन्दा संसारी व्यक्तिलाई पनि कान र मनमा आनन्द दिने यो भगवान् 

श्रीकृष्णको गुणगानरूप कार्यबाट आत्मघाती व्यक्तिहरू बाहेक को चांहि मानिस विमुख होला ? 


वितवरण यस श्लोकमा राजा परीकषित्ले सच्चा मानव बन्नलाई पनि भगवत्कथा सुनने पर्न 
भएकाले विस्तारमा कृष्णचरित्र बताउन आग्रह गरेका छन्। संसारमा तीन थरी मानिस हुन्छन् 
विषयी, मूमृक्षु र मूक्त। जो मक्त छन् उनीहरूलाई कुनै साधन गर्नुपर्ने आवश्यकता छैन, तर 
उनीहरू पनि निरन्तर भगवानूकै लीलाचरित्र गाद्रहन्छन् । तृष्णारहित मृक्त व्यक्तिहरूमा अरू कुनै 
पदार्थहरूको चाहना नहुने हुनाले उनीहरू स्धँ भगवानूके गुणकीर्तन गरिरहन्छन् । मुमुक्षु व्यक्तिको 
लागि त संसाररूपी रोगलाई नष्ट गर्ने ओषधि भनेकै भगवान्को कथा हो। विषयी व्यक्तिहरूले 
पनि एक छिन ध्यान दिएर भगवान्को चरित्र सुने भने उनीहरूको कान र मनलाई आनन्द र 
शान्ति मिल्छ। यसरी संसारी, मुमुक्षु र मुक्त तीनै थरी व्यक्तिलाई भगवान्को कथाले आनन्द 
दिन्छ। यसलाई मन नपराउने त आपनै अन्तरात्मालाई खुसी राख्न नचाहने आत्मघाती व्यक्ति हो । 
त्यसैले सबेथरी मानिसहरूलाई आनन्द दिने भगवत्कथा म विस्तारपूर्वक सुन चाहन्छु भने 
परीकषित्को आशय रहेको छ। 





पितामहा मे समरेऽमरज्जयर्दैववरतादातिरथेस्तिमिब्रिठेः 
दुरत्ययं कोरवसेन्यसागरं कृत्वातरन् वत्सपदं स्म यत्प्लवाः ॥ ५॥ 


रामालन्द्री टीका 


३४५३ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 
पढार्थ माछालाई सोर निल्ने मे  मेरा 

समरे  महाभारतको युद्धमा माछहरुद्रारा व्याप्त पितामहाः  हजुरबुबा युधिष्ठिर 
अमरजञ्जयेः  देवताहरूलाई दुरत्ययं  लडि नसक्नु वा तरि आदिले 

पनि जितने नसकनु बनाइएको वत्सपदं कृत्वा  एटा 
देव्रताद्यातिरथेः  देवव्रत कोरवसेन्यसागरं  कौरवसेनाको बाच्छाको खुरले बनेको 
भीष्मपितामह आदि त्यो अपार समुद्रलाई डोविल्कोलाई फँ 
अतिरथीहरूद्रारा यत्प्ठवाः  जुन श्रीकृष्णलाई अतरन् स्म  तर्नुभएको धियो 
तिमिङ्गिलः  तिमिङ्गिल साना इङ्ा बनाएर 





वाक्यार्थ महाभारतको युद्धमा देवताहरूलाई पनि जित्ते भीष्मपितामह जस्ता अतिरथीहरूले 
तिमिङ्गिल माछाहरूले समुद्रलाई भयाक्रान्त बनाए रै युद्धभूमिलाई भयाक्रान्त बनाएका थिए। 
यस्तो पार गर्न आंँट नै गर्न नसकिने कौरवसेनाको अपार सागरलाई युधिष्ठिर आदि मेरा 
हजुरबुबाहरूले भगवान् श्रीकृष्णको चरणकमललाई नै इङ्ग बनाएर बाछोको खुरले बनेको 
डोबिल्कोलाई सजिलै तरे ४ तर्मुभएको थियो । 

वितरण यस श्लोकमा परीकषित्ूले भगवान् श्रीकृष्ण आप्ना कुलसंग सम्बन्धित र प्रमुख 
आश्रयदाता भएकाले पनि उहाँको कथा आपले सुन्नुपर्ने जनाएका छन्। महाभारतको युद्धमा 
कौरवसेना महासागर जस्तै थियो, जसलाई तर्न सक्नु पाण्डवहरूको लागि असम्भव फ थियो। 
त्यहाँ देवव्रत भीष्मजस्ता वीर धथिए जसको मृत्यु उनके इच्छाले मात्र हुन््यो । अश्वत्थामा जस्ता 
चिरञ्जीवी, द्रोण र कर्णजस्ता अतिरथी वीरहरू थिए । यी सबै वीरहरू त्यो सागरमा घुम्ने भयर 
माछा, गोहीजस्ता थिए । भगवान्लाई नाड बनाएर न पाण्डवहरूले त्यो दुर्लड्घ्य महासागरलाई तर्न 
सकेका थिए, महाभारत युद्ध जित्न सकेका थिए। महाभारत युद्धमा अनेक पटक यस्ता 
परिस्थितिहरू उपस्थित भएका छन्, जसको सही समाधान या निराकरण भगवान् श्रीकृष्णवबाट नै 
भएको छ । उहांँकै निर्देशनलाई मानेकाले ने पाण्डवहरूको विजय भएको धियो । त्यसैले आप्ना 
पुर्खालाई सडट र अन्यायबाट बचाउने भगवान् श्रीकृष्णको कथा आफूले विस्तारमा सुन्नुपर्न 
परीकषित्को धारणा रहेको छ। 


द्रोण्यस्त्विप्टुष्टमिदं मदङ्गं सन्तानबीजं कुरुपाण्डवानाम् । 
जुगोप कुक्षिं गत आत्तचको मातुरुच मे यः शारणं गतायाः ॥ ६॥ 


पदार्थ द्रोण्यस्त्रविप्टुष्टं  यः  जो भगवान् श्रीकृष्णले 
कुरुपाण्डवानां  कौरव र अश्वत्थामाको ब्रह्मास्त्रह्ारा कारणं गतायाः  शरणमा परेकी 
पाण्डवहरूको उढादइएको मे  मेरो 

सन्तानबीजं  वंशको एक मात्र मदङ्गं  मेरो शरीरलाई मातुः  आमा उत्तराको 

बिड भएको आत्तचक्रः  हातमा चक्र कुक्षिं  पेटमा 

इदं  यो लिएका गतः  प्रवेश गर्नुभयो र 





रालालन्द्री टीका 


३५५४ 

दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 
जुगोप  मेरो रक्षा गर्नुभयो 

ताक्यार्थ कौरव र पाण्डववंशको एक मात्र बिड भएको मेरो यो शरीरलाई अश्वत्थामाको 


ब्रह्मास्त्रले उढाएको थियो । त्यस बखतमा मेरी आमा उत्तरा भगवान् श्रीकृष्णको शरणमा पर्नुभयो 
अनि उहाँले हातमा चक्र लिएर मेरी आमाको पेटमा प्रवेश गरेर मेरो रक्षा गर्नुभयो। 


वीयीणि तस्याखिलदेहभाजामन्त्वैहिः पूरुषकाटसूयेः। 
प्रयच्छतो मृत्युमुतामृतं च मायामुष्यस्य वदस्व विदन् ॥ ७ ॥ 





पदार्थ कालरूपले रहेर तस्य  त्यस्तो 

विद्वन्  हे सर्वज्ञ मृत्युं  कालरूपले मृत्यु र॒ मायामनुष्यस्य  लीलाका 
अखिलदेहभाजां  सम्पूर्ण उत  अथवा लागि मायाद्रारा मनुष्यको 
प्राणीहरूको अमृतं च  अन्तर्यामी रूपले स्वरूप ग्रहण गर्नृहूने भगवान्का 
अन्तवेहिः  भित्र र बाहिर रैर मोक्ष पनि वीयोणि  चरित्रहरू 
पूरुषकालसूपैः  अन्तर्यामी र॒ प्रयच्छतः  प्रदान गर्नुहुने वद्स्व  भन्नुहोस् 


ताक्यार्थ हे सर्वज्ञ शुकदेव ! सारा प्राणीहरूमा भित्र अन्तर्यामीरूपले र बाहिर कालरूपले बसेर 
कालरूपले मूत्यु र अन्तर्यामीरूपले मोक्ष दिनुहूने, मायाद्रारा मनुष्यको स्वरूप ग्रहण गर्नुहुने 
भगवान्का चरित्रहरू बताउनुहोस् । 


रोहिण्यास्तनयः प्रोक्तो रामः सङ्कर्षणस्त्वया । 
देवक्या गभंसम्बन्धः कुतो देहान्तरं विना ॥ ८ ॥ 





पदार्थ  नलिईकन 

त्वया  हजुर्रारा देवक्याः  देवकीका छोरा गभंसम्बन्धः  अर्को गर्भवाट 
व 

रोहिण्याः  रोहिणीका हुनुहुन्छ भनेर जन्मने कुरो 

तनयः  छोरा प्रोक्तः  बताइयो कुतः  कसरी भयो 
सङ्कषणः रामः  शेषावतार देहान्तरं विना  अर्को शरीर 


ताक्यार्थ हजुरले रोहिणीको छोरा शेषावतार बलरामजीलाई देवकीको सातौँ छोरा भनेर 
बताउनुभयो । अर्को शरीर नलिरईकन अर्को गर्भवाट जन्मने कुरा कसरी सम्भव भयो ? 


कस्मान्मुकुन्दो भगवान् पितुगेहाद् बजं गतः । 
क्व वासं ज्ञातिभिः सार्धं कृतवान् सात्वतां पतिः॥ ९॥ 


पदार्थ पितुः  पिताजीको व्रजं  ब्रज गोकुलमा 
भगवान्  भगवान् गेहात्  घराट गतः  जानुभयो 
मुकुन्दः  मुकुन्द श्रीकृष्ण कस्मात्  किन सात्वतां पतिः  भक्तवत्सल 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध 


प्रभुले 
ज्ञातिभिः साधं  


श्रीमद्भागवत 


बन्धुबान्धवहरूसंग 
क्व  कहां  कहां 


३५५५ 
अध्यायप१ 


वासं  निवास 
कृतवान्  गर्नुभयो 


ताक्यार्थ भगवान् मुकुन्द श्रीकृष्ण आफ्नो पिताजीको घरबाट व्रज गोकुलमा किन जानुभयो 
र त्यहं उहाँले बन्धुबान्धवहरूसंग कहाँ कहां निवास गर्नुभयो ? 


व्रजे वसन् किमकरोन्मघुपु्यां च कंशवः। 
भ्रातरं चावधीत् कंसं मातुरद्धातदर्हणम् ॥ ९० ॥ 


पदार्थ किं  केके कुरा भ्रातरं च  दाजु आफ्नो मामा 
केरावः  भगवान् कृष्णले अकरोत्  गर्नुभयो र कंसं  कंसलाई 

व्रजे  व्रजमा र अतदहणं  त्यसो गर्व मार्न अद्धा  आर्फैले किन 

मधुपुर्या  मथुरामा पनि अयोग्य अवधीत्  मार्नुभयो 

वसन्  बसेर मातुः  आमाका 





ताक्यार्थ भगवान् कृष्णले व्रजमा र मथुरामा बसेर केके गर्नुभयो ? र मार्न नहने आमाका 
दाजु आफनो मामा कसलाई आफैले किन मार्जुभयो ? 


देहं मातुषमाभरित्य कति वषौणि वृष्णिभिः। 
यदुपुयां सहावात्सीत् पत्न्यः कत्यभवन् प्रभोः ॥ ॥ 





पदार्थ वृष्णिभिः सह  अवात्सीत्  बस्नुभयो र 
मानुषं  मानिसको वृष्णिवंशीहरूसंग प्रभोः  भगवान्का 
देहं  शरीर यदुपुर्यां  मथुरामा पत्न्यः  पत्नीहरू 
आश्रित्य  धारण गरेर कति वषौणि  कति वर्षसम्म कति अभवन्  कति भणए 


ताक्यार्थ मानिसको शरीर धारण गरेर भगवान् श्रीकृष्ण मथुरामा वृष्णिवंशीहरूसंग कति वर्ष 
बस्नुभयो र उहांँका पत्नीहरू कति धथिए ? 


एतदन्यच्च सर्वं मे मुने कृष्णविचेष्टितम् । 
वक्तुमहेसि सवंज्ञ श्रदधानाय विस्तृतम् ॥ १२॥ 





पदार्थ कुराहरू पनि मे  मलाई 

सवंज्ञ  हे सर्वज्ञ सवं  सबै विस्तृतं  विस्तारपूर्वक 
मुने  मुनि शुकदेव कृष्णविचेष्टितं  भगवान् वक्तु  बताउन 

एतत्  यी मैले सोधेका श्रीकृष्णले गर्नुभएका कुराहरू अहंसि  योग्य हुनुहुन्छ 
कुराहरू र श्रदधानाय  श्रद्धापूर्वक सुन्न 

अन्यत् च  अरू नसोधेका चाहने 


रामालन्द्री टीका 


३५५५६ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 


ताक्यार्थ हे सर्वज्ञ शुकदेव ! हजुरले यी मैले सोधेका र नसोधेका पनि भगवान्का चरित्रहरू 
श्रद्धापूर्वक सुन्न चाहने मलाई विस्तारपूर्वक बताउनुहोस् । 


नैषातिदुःसहा क्षुन्मां त्यक्तोदमपि बाधते । 
पिबन्तं त्वन्मुखाम्भोजच्युतं हरिकथामृतम् ॥ १२॥ 


पढार्थ हरिकथामृतं  हरिकथारूपी दुःसहा  सहन गर्न नसकिने 
त्यक्तोदम् अपि  पानी पनि अमृतलाई रुत्  भोकले 
त्यागेको भए पनि पिबन्तं  पान गरिरेको न बाधते  बाधा पु्याएको छैन 


त्वन्मुखाम्भोजच्युतं  हजुरको मां  मलाई 
मुखारविन्दबाट निस्किरहेको एषा  यो 
ताक्यार्थ पानी पनि नपिई बसे पनि मलाई भोकले कत्ति पनि बाधा पुयाएको कैन किनभने 
मेले हजुरको मुखारविन्दबाट निस्किरहेको भगवान्को लीलाकथारूपी अमृतलाई पान गरेको दु । 





सूत उवाच सूतजीले भन्नुभयो 
एवं निशम्य भृगुनन्दन साधुवादं 
वैयासकिः स भगवानथ विष्णुरातम् । 





प्रत्यच्यं कृष्णचरितं कलिकल्मषघ्नं 
व्याहतुंमारभत भागवतप्रधानः ॥ १४॥ 

पढार्थ   ती कलिकल्मषघ्नं  कलिको 
भृगुनन्दन  हे भृगुवंशी भागवतप्रधानः  भगवत्परेमीमा मललाई नाश गर्ने 
शोनकजी अग्रगण्य कृष्णचरितं  भगवान् 
एवं  यसरी राजा परीक्षितको वियासकिः  व्यासपुत्र श्रीकृष्णको चरित्र 
साधुवादं  राम्रो कुरा भगवान्  भगवान् शुकदेवजीले व्याहतं  सुनाउन 
निरम्य  सुनेर विष्णुरातं  राजा परीकषित्लाई आरभत  आरम्भ गर्नुभयो 
अथ  त्यसपछि प्रत्यच्यं  प्रशंसा गरेर 





ताक्यार्थ है शौनकजी ! यस्तो राम्रो कुरा सुनेर भगवत्परेमीमा अग्रगण्य व्यासपुत्र भगवान् 
शुकदेवजीले पहिला राजा परीकषित्को प्रशंसा गर्नुभयो र कलिको मललाई नाश गर्ने भगवान् 
श्रीकृष्णको चरित्र सुनाउन लाग्नुभयो । 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
सम्यग्व्यवसिता बुद्धिस्तव राजषिंसत्तम । 


रालालन्द्री टीका 


३०५५७ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 
न वासुदेवकथायां प यज्जाता नैष्टिकी  ३ 
वासुदवकथाया तं यज्जाता नैष्ठिकी रतिः॥ १५॥ 
पढर्थ सम्यक् व्यवसिता   चरित्रमा 
राजषिंसत्तम  हे राजर्षिशरिष्ठ भगवान्को लीला श्रवणको ते  तपाईको 
परीक्षित् पक्का निश्चय गरेको छ नैष्ठिकी  सुदढ 
तव  तपाईको यत्  किनभने रतिः  प्रेम 
बुद्धिः  बुदधिले वासुदेवकथायां  भगवान् जाता  भडसकेको छ 





ताक्यार्थ हे राजर्षिश्रेष्ठ परीभ्षित् ! तपाईको निर्मल बुदधिले भगवान्को लीलाश्रवणको निश्चय 
गरेको छ किनभने भगवान् वासुदेवको चरित्रमा तपाईको सुदृढ प्रेम भटडसकेको छ। 


०१ पुरुषांस्त्रीन् ,  
वासुदेवकथाप्ररनः पुनाति हि । 
वक्तारं प्रच्छकं शरोतुंस्तत्पादसलिटं यथा ॥ १६॥ 


पढार्थ तथा  त्यसे गरी प्रच्छकं  सोध्ने व्यक्ति र 

यथा  जसरी वासुदेवकथाप्ररनः  भगवान् शरोतृन्  सुने व्यक्ति गरी 
तत्पादसलिलं  भगवान् श्रीकृष्णको विषयमा गरिएको त्रीन् पुरुषान्  तीन किसिमका 
श्रीहरिको चरणवबाट रेकी प्रश्नले पनि मानिसलाई 

गङ्गाले स्वर्ग, मर्त्य र पाताल हि  निश्चयनै पुनाति  पवित्र पार्द 

तीन लोकलाई पवित्र पार्छिन् वक्तारं  वक्ता 





ताक्यार्थ जसरी भगवान् श्रीहरिको चरणबाट र्रेकी गङ्गाले स्वर्ग, मर्त्य र पाताल तीन 
लोकलाई पवित्र पार्दछ्छिन् त्यसै गरी भगवान् श्रीकृष्णको विषयमा सोधिएको प्रश्नले पनि वक्ता, 
सोध्ने र सुनने गरी तीनै किसिमका मानिसलाई पवित्र पार्दछ। 


भूमिदप्तनृपन्याजदेत्यानीकशतायुते   न, न्द 
द   
आक्रान्ता भूरिभारेण ब्रह्माणं शारणं ययो ॥ १७ ॥ 


पदार्थ दैत्यहरूको समूहले गर्दा भूमिः  पृथिवी 
दुप्तनृपन्याजदेत्यानीक भूरिभारेण  असह्य भारका ह्माणं  ब्रह्माजीको 
रातायुतैः  घमन्डी राजाहरूको कारण रारणं  शरणमा 
रूपमा आएका हजारों आक्रान्ता  दुःखी भएकी ययो  गडन् 





ताक्यार्थ त्यस समयमा हजारौँ दैत्यका समूहले घमन्डी राजाको रूप लिँदा तिनीहरूको असह्य 
भारले आक्रान्त भएकी पुथिवी दुःखी भएर ब्रह्माजीको शरणमा गड़न् । 


च्रे,   ५  अ 
गोभूत्वाश्चुमुखी खिन्ना कन्दन्ती करुणं विभोः । 


रामालन्द्री टीका 


३०४५८ 


अध्याय१ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
उपस्थितान्तिके तस्मे व्यसनं स्वमवोचत ॥ ८ ॥ 
पढार्थ गोः भूत्वा  गाईको रूप धारण 


खिन्ना  अति खिन्न भएकी गरेर 

अश्चुमुखी  आंसु बगादइरहेकी र विभोः  ब्रह्माजीको 

करुणं  करुण स्वरमा अन्तिके  नजिकमा 
क्रन्दन्ती  रंदै गररेकी पृथिवी उपस्थिता  उपस्थित भदन् र 





तस्मे  वी ब्रह्माजीलाई 
स्वं  आफ्ना 

व्यसनं  कष्टहरू 
अवोचत  भनिन् 


ताक्यार्थ चिन्ताले खिन्न भएकी र ंँखाबाट आसु बगाएर करुण स्वरले रेँदे गरेकी गाईको 
रूप धारण गरेकी पृथिवीले ब्रह्माजीको नजिकमा गएर आफ्ना सारा कष्टहरू बताइन्। 


ब्रह्मा तदुपधार्याथ सह देवस्तया सह । 


क्षीरपयोनिधे  


जगाम सत्रिनयनस्तीरं क्षीरपयोनिधेः ॥ १९॥ 


पढर्थ सह  देवताहरूसहित 
अथ  त्यसपच्ि सत्रिनयनः  तीन नेत्र भएका 
बरह्या  ब्रह्माजी शङ्रजीलाई पनि साथमा लिएर 
तत्  ती सबै कुरा तया सह  ती प्रथिवीलाई पनि 
उपधायं  सुनेर संगै लिएर 





क्षीरपयोनिे  


  क्षीरसागरको 
तीरं  तीरमा 
जगाम  जानुभयो 


ताक्यार्थ त्यसपछि सने कुरा बुर ब्रह्माजी देवताहरू, शङ्रजी र पुथिवीलाई पनि साथमा लिई 


क्षीरसागरको तीरमा जानुभयो । 
तत्र गत्वा जगन्नाथं देवदेवं वृषाकपिम् । 


पुरुषं पुरुषसूक्तेन उपतस्थे समाहितः ॥ २०॥ 


पदार्थ  
तत्र  त्यहाँ देवदेवं  देवताहरूका पनि 
गत्वा  गएर देवता 


समाहितः  एकाग्रचित्त भएका जगन्नाथं  जगत्का स्वामी 





वृषाकपिं पुरुषं  परमपुरुष 
भगवान् विष्णुलाई 

पुरुषसूक्तेन  पुरुषसूक्तद्रारा 
उपतस्थे  स्तुति गर्न थाल्नुभयो 


ताक्यार्थ त्यो क्षीरसागरको तीरमा गएर ब्रह्माजीले एकाग्रचित्त भई देवाधिदेव जगन्नाथ 


परमपुरुष भगवान् विष्णुको पुरुषसूक्तद्रारा स्तुति गर्व थाल्नुभयो । 


गिरं समाधो गगने समीरितां निरम्य वेधास्तरिदशालुवाच ह । 
५ पोरुषीं  क पुनर्विधीयतामाशु र ९ 
गां पोरुषीं मे शुणुतामराः पुनविधीयतामाड्ु तथेव मा चिरम् ॥ २९॥ 


पदार्थ विधाः  ब्रह्माजीले 


गगने  आकाशमा 


रामालन्द्री टीका 


३०५५९ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 
समीरितां  भनिएको उवाच  भन्नुभयो शृणुत  सुन्नृहोस् र 

गिरं  बोलीलाई अमराः  हे देवताहरू पुनः  फेरि 

समाधो  समाधि अवस्थामा पौरुषीं  भगवान्ले भन्नुभएको मा चिरं  चांडे ने 

निरम्य  सुनेर गां  कुरा तथा एव  त्यस्तै नै 

त्रिदशान्  देवताहरूलाई मे  मबाट विधीयताम्  गर्नुहोस् पनि 

ह  निश्चयने आद्यु  चांडेने 





वाक्यार्थ आकाशवाणीले भनेको कुरा ब्रह्माजीले समाधि अवस्थामा सुन्नुभयो र अरू 
देवताहरूलाई भन्नुभयो हे देवताहरू ! भगवान्ले भन्नुभएको कुरा मबाट सुन्नुहोस् र त्यसलाई 
चाँडे नै सबेले गर्नुहोस् । 


पुरैव पुंसावधृतो धराज्वरो भवदुभिरंशेयदुषूपजन्यताम्। 
स यावदुन्यां भरमीडवरेवरः स्वकालशक्त्या क्षपयंर्चरेद् भुवि ॥ २२॥ 


पदार्थ स्वकालशक्त्या  आफ्नो त्यसबखतसम्म 

पुंसा  भगवानूद्रारा कालशक्तिको आधारमा भवदुभिः  तपा्ईहरूद्रारा 
धराज्वरः  पृथिवीको कष्ट यावत्  जबसम्म अरेः  अंशावतार्रारा 
पुरा एव  पहिले नै उव्यांः  पृथिवीको यदुषु  यदुवंशमा 

अवधृतः  बुफिसिकिएको छ भरं  भारलाई उपजन्यताम्  जन्म लिएर 
सः  त्यस्ता क्षपयन्  हरण गर्दै रहनुपर्छ 

ईङवरेदवरः  ईश्वरका पनि भुवि  पृथिवीमा 

ईश्वर परमात्माले चरेत्  घुमफिर गरनृहुन्छ 





ताक्यार्थ प्रथिवीको यो कष्टलाई भगवान्ले पहिले नै बुखिसक्नुभएको छ । त्यसैले त्यो 
भारहरणको लागि भगवानूले आफ्नो कालशक्तिको आधारमा परथिवीमा अवतार लिएर जहिलेसम्म 
घुम्नुह॒न्छ तहिलेसम्म॒तपारईहरूले पनि उहाँको अंशावतारको रूपमा यदुकुलमा जन्म लिएर 
रहनुपर्छ । 


वसुदेवगृहे साक्षाद् भगवान् पुरुषः परः। 
जनिष्यते तत्प्रियाथं सम्भवन्तु सुरस्त्रियः ॥ २३॥ 
पदार्थ परः पुरुषः  परम पुरुष नै सुरस्त्रियः  देवाङ्गनाहरूले पनि 
वसुदेवगृहे  वसुदेवको घरमा जनिष्यते  जन्म लिंदे हुनृह॒न्छ सम्भवन्तु  जन्म लिनू 
साक्षाद् भगवान्  साक्षात् तत्प्रियाथं  उहांको खुसीको 
भगवान् नारायण लागि 


ताक्यार्थ वसुदेवको घरमा साक्षात् परमपुरुष नारायणले जन्म लिँदे हुनहन्छ । त्यसैले उहाँको 
खुसीको लागि देवा ङ्गनाहरूले पनि जन्म लिनू। 





रामालन्द्री टीका 


२८६० 


दशम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


वासुदेवकलानन्तः सहस्रवदनः स्वराट् । 
प  प प्रियचिकीषंया   
अग्रतो भविता देवो हरेः प्रियचिकीष॑ंया ॥ २९ ॥ 


पदढार्थ 

हरेः  श्रीहरिको 
प्रियचिकीषंया  प्रिय काम 
गर्नको लागि 


सहस्रवदनः  हजारमुखी 
स्वराट्  स्वर्यंप्रकाश 

् 
वासुदेवकलानन्तः  सर्वव्यापी 
भगवान्के अंश अनन्त 





अध्याय१ 


।  भगवान् पनि 


अग्रतः  जठो दाजुको रूपमा 
अगाडिनै 
भविता  जन्मनुहुनेछ 


ताक्यार्थ भगवान् श्रीहरिके प्रिय काम सघाउनका लागि सर्वव्यापी भगवानूकै अंश 
स्वयंप्रकाश हजारमुखी अनन्त भगवान् अगाडि नै जेटो दाजुको रूपमा जन्मनुहुने । 


 भ 


कायाथ  भगवान्को काम पूरा 
गर्नका लागि 


      जगत् 
विष्णोमाया भगवती यया सम्माहत जगत् । 
आदिष्टा प्रभुणांशेन कायोरथे सम्भविष्यति ॥ २५॥ 

पढार्थ विष्णोः  भगवान् विष्णुकी 

यया  जुन मायाद्रारा भगवती  एेश्वर्यशालिनी 

जगत्  संसार माया  माया 


सम्मोहितं  मोहमा परेको छ 
त्यस्ती 


प्रभुणा  भगवान्बाट 
आदिष्टा  आदेश पाएर 





अंरोन  अंशरूपले 
सम्भविष्यति  यशोदाबाट 
जन्मनेछिन् 


वाक्यार्थ जुन मायाद्वारा सारा जगत् मोहमा परेको छ, त्यस्ती माया पनि भगवान्को काम पूरा 
गर्नका लागि उहोँबाट आदेश पाएर अंशरूपले जन्मनेच्छिन्। 


श्रीडुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
इत्यादिश्यामरगणान् प्रजापतिपतिविंभुः । 
आरवास्य च महीं मीभिंः स्वधाम परमं ययो ॥ २६॥ 


पदार्थ 


इति  यसरी 


प्रजापतिपतिः  प्रजापतिहरूका आदिङय  आदेश दिएर 


पनि मालिक 
विभुः  सर्वसमर्थ ब्रह्माजी 
अमरगणान्  देवताहरूलाई 


महीं च  पृथिवीलाई पनि 
गीभिः  वाणीहरूद्रारा 
आरवास्य  आश्वासन दिएर 





परमं  उत्कृष्ट 
स्वधाम  आफ्नो धाममा 
ययो  जानुभयो 


ताक्यार्थ प्रजापतिहरूका मालिक ब्रह्माजीले देवताहरूलाई यस्तो आदेश दिएर र पृथिवीलाई 
पनि सम्णाउनुभयो र उहाँ आफ्नो उत्कृष्ट धाममा जानुभयो । 


रामालन्द्री टीका 


२०४६१ 


अध्याय१ 


विषयान् च  विभिन्न 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
क   यदुपतिमंथुरामावसन् 
रशरस्ना पुरीम्  
माथुराञ्छरसेनांरच विषयान् बुभुजे पुरा ॥ २७ ॥ 
पदार्थ मथुरां पुरीं  मथुरा नगरीमा 
पुरा  पहिले आवसन्  बसेर 


यदुपतिः  यदुहरूका राजा माथुरान्  माथुरमण्डललाई 


देशहरूलाई पनि 
बुभुजे  शासन गर्दथे 





शुरसेनः  शूरसेन शुरसेनान्  शूरसेन मण्डललाई 
ताक्यार्थ पहिले यदुवंशी राजा शूरसेन मथुरामा बसेर मथुराका अरू साना राज्यहरू र शूरसेन 
लगायत विभिन्न देशहरूको शासन गर्दथे । 


राजधानी ततः साभूत् सव॑यादवभूमभुजाम् । 
मथुरा भगवान् यत्र नित्यं सन्निहितो हरिः ॥ २८॥ 


पढार्थ नित्यं  सध सवंयादवभूमुजां  सम्पूर्ण 
ततः  त्यसपचछछि सन्निहितः  बस्नुहुन्छ यदुवंशी राजाहरूको 

यत्र  जहाँ सा  त्यस्तो राजधानी  राजधानी 
भगवान् हरिः  भगवान् श्रीहरि मथुरा  मथुरा नगरी अभूत्  भयो 





वाक्यार्थ त्यसपच्ि स्थ भगवान् श्रीहरिले निवास गर्ने मथुरा नगरी सारा यादव राजाहरूको 
राजधानी भयो । 


८ ९  कर्टिचिच्छोरिर्वसुदेव  ४ 
तस्या ठु कषह्यचच्छार्वसुदवः कृताहहः । 
देवक्या सूयंया सार्ध प्रयाणे रथमारुहत् ॥ २९॥ 
पढार्थ   शूरका छोरा 
कर्हिचित्  कुनै समयमा वसुदेवः  वसुदेव 
तस्यां तु  त्यो मथुरा नगरमा सूर्या  नवविवाहिता पत्नी 
कृतोद्वहः  विवाह गरेर देवक्या साधं  देवकीसहित 


ताक्यार्थ त्यो मथुरा नगरमा कुनै समयमा शूरपुत्र वसुदेव विवाह गरेर नवविवाहिता पत्नी 
देवकीसहित घर फर्कन रथमा चद्नुभएको धियो । 


प्रयाणे  घर फर्कनका लागि 
रथं  रथमा 
आरुहत्  चदनुभएको थियो 





उग्रसेनसुतः कंसः स्वसुः प्रियचिकीषया । 

ररमीन् हयानां जग्राह रोक्मे रथदतेरवृतः ॥ २०॥ 

उग्रसेनसुतः  उग्रसेनको छोरो 
कसः  राजकुमार कंसले 


रामालन्द्री टीका 


र 
रथरातेः  स्यौ रथहरूद्रारा 
वृतः  घेरिएको 


पदढार्थ 
रोक्मेः  स्वर्णभूषित 


३४६२ 


दशम स्कन्ध 


स्वसुः  बहिनीको 


श्रीमद्भागवत 


हयानां  रथका घोडाहरूको 


अध्याय१ 


जग्राह  समात्यो 


प्रियचिकीषंया  खुसी चा्हदै रइमीन्  लगाम 
ताक्यार्थ सयौ स्वर्णभूषित रथहरूद्वारा धेरिएको उग्रसेनको छोरो कसले आफ्नी बहिनी 
देवकीको खुसीका लागि घर पुय्याउन आर्फैले रथ चलाउन घोडाको लगाम समात्यो । 
चतुःशतं पारिबहं गजानां हेममालिनाम् । 
अ्वानामयुतं सार्धं रथानां च त्रिषट्शतम् ॥ ३१॥ 
दासीनां सुकुमारीणां दवे शते समलङ्ुते । 


श १ न 


दुहत द्वक प्रादाद् चानं दह तृवत्सरः ॥ ३९ ॥ 


पदढार्थ ह  सुनका मालाले त्रिषट्शतम्  तीन गुणा छ 
दुहितृवत्सलः  छोरीलाई प्यार सुशोभित सय अठार सय र 

गर्ने गजानां  हात्तीहरू सुकुमारीणां  सुन्दरी 
देवकः  देवक देवकीका चतुःशतं  चार सय दासीनां च  दासीहरू 
पिताले अश्वानां  घोडाहरू समलङ्कृते  सिङ्गारिएका 
याने  विवाह गरेर पठाउने साधं अयुतं  आधा सहित दश ह शते  दुई सय 

वेलामा हजार पन्त्र हजार पारिबर्हं  दादजोको रूपमा 
दुहित्रे  आप्नी छोरीलाई रथानां  रथहरू प्रादात्  दिए 





ताक्यार्थ छोरीलाई प्यारो गर्ने देवकले विवाह गरेर पठाउने वेलामा सुनका माला लगाएका 
चार सय हात्ती, पन्ध्र हजार घोडा, अटार सय रथ र दुरईद सय सिङ्गारिएका सुन्दरी दासीहरू 
दाइजोको रूपमा दिए। 


रह्वतूयमृदद्बाङ्च नेदुदुन्दुभयः समम् । 
प्रयाणप्रकरमे तावत् वरवध्वोः सुमङ्गलम् ॥ ३३॥ 


पढार्थ वरवध्वोः  वर र वधूको दुन्दुभयः च  दमाहाहरू पनि 
तावत्  त्यो सुमङ्गलम्  मङ्लको लागि समं  एकै चोटि 
प्रयाणप्रकमे  बिदादइको राह्वतूय॑मृदङ्गाः  शडःख, तुरही, नेदुः  बजे 

समयमा मादल र 





ताक्यार्थ वर र वधूको बिदाइको समयमा मङ्गलका लागि शङ्ख, तुरही, मादल र दमाहाहरू 
पनि एके चोटि बजे । 


पथि प्रग्रहिणं कंसमाभाष्याहारारीरवाक् । 


रामालन्द्री टीका 


३४६२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 


अस्यास्त्वामष्टमो गभं हन्ता यां वहसेऽबुध ॥ ३४ ॥ 


पदार्थ आभाष्य  सम्बोधन गरेर अस्याः  यिनै देवकीको 

पथि  बाटामा आह  भन्यो अष्टमः गभः  आट सन्तानले 
अरारीरवाक्  आकाशवाणीले अबुध  हे मूर्ख त्वां  र्त॑लाई 

प्रग्रहिणं  रथको लगाम यां  जसलाई हन्ता  मार्नेछ 

समातेको वहसे  रथमा लिएर हिंडिरहेको 

कंसं  कंसलाई छस् 





तवाक्यार्थ बाटामा रथको लगाम समातेको कसलाई सम्बोधन गरेर आकाशवाणी भयो हे 
मूर्ख कंस ! तैले जसलाई रथमा लिएर हिंडिरहेको छस् यिनै देवकीको आट सन्तानले तलाई 
मारन । 


इत्युक्तः स खलः पापो भोजानां कुल्पांसनः। 
भगिनीं हन्तुमारन्धः खड्गपाणिः कचेऽग्रहीत् ॥ ३५॥ 





पदार्थ खलः  मूर्ख हन्तुं  मार्न 

इति उक्तः  यस्तो भनिएको पापः  पापी कसले आरब्धः  आंट्यो र 
भोजानां  भोजवंशको खड्गपाणिः  हातमा खड्ग कचे  चुल्टामा 
कुलपांसनः  कुलको कलङ़ लिएर अग्रहीत्  समात्यो 
सः त्यो भगिनीं  बहिनी देवकीलाई 


ताक्यार्थ यस्तो आकाशवाणी सुनेपचछ्ि भोजवंशको कुलकलड़ त्यो मूर्ख कसले हातमा तरबार 
लिएर बहिनी देवकीलाई मार्नका लागि चुल्टामा समात्यो । 


तं जुगुप्सितकमाणं नृशंसं निरपत्रपम् । 
वसुदेवो महाभाग उवाच परिसान्त्वयन् ॥ ३६॥ 


पदार्थ निरपत्रपं  लाजरहित महाभागः  भाग्यशाली 
जुगुप्सितकमाणं  निन्दित काम तं  त्यो दुष्ट कंसलाई वसुदेवः  वसुदेवले 
गर्न लागेको परिसान्त्वयन्  प्रशंसा गरेर उवाच  भन्नुभयो 
नृशंसं  ऋरूरर सान्वना दिदे 





ताक्यार्थ अत्यन्त निन्दित काम गर्ने, क्रूर र लाजहीन त्यो कसलाई प्रशंसा गरेर शान्त पार्द परम 
भाग्यवान् वसुदेवले भन्नुभयो । 


वसुदेव उवाच वसुदेवले भन्नुभयो 


रामालन्द्री टीका 


२४६४ 


दशम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


  भोजयरशस्कर 
इखाघनीयगुणः शुरेभवान्   
स कथं भगिनीं हन्यात् स्त्रियमुद्राहपवेणि ॥ ३७ ॥ 


पदार्थ 
सुरैः  वीरहरुद्रारा पनि 


अलङ्कार 
सः  त्यस्ता 


इलाघनीयगुणः  गुणको प्रशंसा भवान्  हजुर कसले 


गरिएका 
भोजयशस्करः  भोजवंशके 


स्त्रियं  स्त्रीलाई त्यसमा पनि 
भगिनीं  बहिनीलाई र त्यो 


अध्याय१ 
पनि 
उद्वाहपवेणि  विवाहको 
महोत्सवमा 
कथं  कसरी 
हन्यात्  मार्नृहुन्छ 





ताक्यार्थ वीरहरुद्रारा समेत प्रशंसा गरिने अनि भोजवंशके अलङ्कार हुनुभएका हजुरले स्त्री, 
त्यसमा पनि बहिनी र फेरि विवाहको महोत्सवमा यिनलाई कसरी मार्नहुन्छ ? 


मृत्युज॑न्मवतां वीर देहेन सह जायते । 
अद्य वाब्दशतान्ते वा मृत्यु प्राणिनां धरुवः ॥ २८ ॥ 


पढार्थ 

वीर  हि वीर 

जन्मवतां  जन्मनेका लागि 
मृत्युः  म॒त्युत 

देहेन सह  शरीरसंगसंगे 


जायते  जन्मन्छ वा आरखंछ 
फरक के छ भने 

अद्यवा  अथवा आज 
अब्दरातान्ते वा  सय वर्षपछि 
होला तर 


 निश्चय नै 
प्राणिनां  प्राणीहरूको 
मृत्युः  मृत्यु चांहि 
ध्रुवः  निश्चित ने छ 





ताक्यार्थ हे वीर ! मृत्यु त जन्मनेका लागि शरीरसंगसंगै आएको हृन्छ । आज हुने अथवा सय 
वर्षपछि हुने, फरक यत्ति मात्रै हो, प्राणीका लागि मृत्यु त निश्चित नै छ। 


भ. 


देहे पञ्चत्वमापन्ने देही कमांनुगोऽवशः। 


देहान्तरमनुप्राप्य प्राक्तनं त्यजते वपुः ॥ ३९॥ 


पदार्थ 

कमांनुगः  कर्मको अनुसरण 
गर्न 

अवशः  आफ्नो वशमा 
नभएको 


 प्राणीले 

देहे  शरीर 

पञ्चत्वम् आपन्ने  मरेपचछि 
देहान्तरं  अर्को शरीर 
अनुप्राप्य  प्राप्त गरेर 


प्राक्तनं  पहिलेको 
वपुः  शरीरलाई 
त्यजते  त्याग्दछछ 





ताक्यार्थ कर्मको वशमा रहेको र आफनो वशमा नरहेको प्राणीले मरेपछ्ि अर्को शरीर प्राप्त 


गरेर यो शरीरलाई त्याग्दक्छ । 


व्रजंस्तिष्ठन् पदैकेन यथेवेकेन 


 
व 


वि  
कंन गच्छत । 


रामालन्द्री टीका 


२०४६५ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 
यथा तृणजटोकेवं र   देही   

यथा तृणजखक्व देही कमगात गतः ॥ ४० ॥ 
पदार्थ मात्र अर्को ठर्ख॑मा टेक्दछ गतः  कर्मगतिको 
व्रजन्  हिंडदै गरेको मानिस यथा  जसरी आधारमा हिंडेको 
यथा  जसरी तृणजलोका  जुकाले अर्को देरी  जीव पनि 
एकेन पदा  एउटा खुद्ाले टेकते डं पाएपचछछि मात्र पहिले गच्छति  अर्को शरीरको 
तिष्ठन्  पहिलेके ठद॑मा बसेर टिकेको ठंलाई छाड्दछ निश्चय भएपचछि मात्र यस 
एकेन एव  अर्को एउटा खुद्राले एवं  त्ययै गरी शरीरबाट हिड्दछ 





ताक्यार्थ हिंडको मानिसले जसरी एउटा खुट्रा पहिलेके ठँमा राखेर अर्को खुट्राले नयाँ 
ठारमा टेक्दछ, जुकाले जसरी अर्को टेक्ने ठँ पाएपचछि मात्र पहिले टेकेको ठ्खंलाई छाड्दछ, 
त्यस्तै कर्मगतिको आधारमा जन्मजन्मान्तर घुम्ने जीवले पनि अर्को शरीरको निश्चय भएपचछ्छि 
मात्र यस शरीरलाई त्याग्दछ । 


० यथा  देहमीदङं  म    भ 
स्वप्न यथा पङ्यात द्रा मनस्यनाभानावत्टचतनः । 


दुष्टश्चुताम्यां मनसानुचिन्तयन् प्रपद्यते तत् किमपि ह्यपस्मृतिः ॥ ४९१॥ 


  न 


पदार्थ अभिनिविष्टचेतनः  तन्मय 
दृष्टश्रुताभ्यां  देखिएका र॒ चित्त गराएर बसेको व्यक्तिले 
सुनिएका कुराहरूका आधारमा स्वप्ने  स्वप्नावस्थामा 
मनसा  अभिलाषा युक्त मनले यथा  जसरी 

अनुचिन्तयन्  बारम्बार चिन्तन ईदुशं देहं  वास्तविक यस्तो 


कल्पनाअनुसारको प्राप्त भएको 
परयति  देख्दछ 

हि  निश्चय नै जीवले पनि 
तत् किम् अपि  कर्मवासनाको 
आधारमा कुनै अर्को देहलाई 
प्रपद्यते  प्राप्त गर्दछछ 


गर्दा वा शरीर चाहं 

मनोरथेन  मानसिक कल्पनाले अपस्मृतिः  विर्सिएको र 
ताक्यार्थ जसरी देखिएका र सुनिएका कुराहरूलाई प्राप्त गर्ने अभिलाषा राखी बारम्बार 
चिन्तन गर्दा तन्मय चित्त गराएर बसेको व्यक्तिले स्वप्नावस्थामा वास्तविक शरीरलाई बिर्सिएर 
कल्पनाअनुसारको प्राप्त भएको शरीरमा रमा्ंछ त्यसै गरी कर्मको गतिलाई प्याउने जीवले पनि 
अर्को कुनै शरीरलाई प्राप्त गर्द र पहिलाको शरीरलाई भुलिदिन्छ । 

विवरण यस श्लोकमा संसारका सम्पूर्ण व्यवहारहरूलाई मिथ्या सिद्ध गर्ने उपाय बतादरएको छ। 
मानिसहरूले संसारलाई व्यवहाररूपी प्रयोजन सिद्ध गर्नका लागि नै सत्य एवं स्थिर मानेका हृन् । 
उनीहरूको तर्कं के हुन्छ भने पानी ल्याउन असली घैँटोको आवश्यकता पर्दछछछ, कल्पनाको भोजन 
गरेर कोटी अघारँदेन। संसारका सम्पूर्ण व्यवहारमा सत्य वस्तुले मात्र काम गर्दछ भने संसारका 
पदार्थ कसरी स्वप्न ४ मिथ्या हुन सक्छन् ? यस शङ्को उत्तरमा विचारकहरूले के बताएका छन् 
भने जाग्रत्का पदार्थहरूको यो व्यवहार गर्न प्रयोजन पनि की कहीं नभएको देखिन्छ । जसरी 
स्वप्नका पदार्थ खाएर जाग्रत्को भोक नर्न हुनाले तिनलाई मिथ्या मान्न तिमी तयार भएका छौ, 





रामालन्द्री टीका 


३४६६ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 


त्यसै गरी जाग्रत्का पदार्थ खाएर सुतेको व्यक्तिलाई सपनाको भोक लाग्दा त्यो बाहिरी भोजनले 
काम दिदेन, सपनाके भोजन चाहिन्छ । त्यसैले स्वप्नको व्यवहारको लागि जाग्रत्का पदार्थ सत्य 
सिद्ध हदेनन्, बरु मिथ्या नै बन्दछन्। प्रस्तुत श्लोकमा पनि कल्पनाको संसारमा र स्वप्नमा 
जाग्रत्को शरीरलाई विर्सिदने कुरा बतादइएको छ । स्मृतिको आधारमा स्वप्न र जाग्रतको विषयमा 
विचार गर्ने हो भने त जाग्रतभन्दा स्वप्न ने बलियो देखा पर्छ किनभने सपनामा देखेको घटना, 
ठा, पात्र आदि सब उठिसकेपछछि पनि मानिसलाई सम्खना भद्रहन्छ, तर जाग्रत्कालको अनुभव 
स्वप्नमा पुण्देन । स्वप्नमा व्यक्ति आपू सुतेको खाट, घर, त्यो कोठामा रहेको वस्तु, अर शरीरलाई 
ने विर्सन पुग्दछ र आपफूलाई कुनै अन्यत्र ठडँमा घुमिरहेको देख्छ । मानिसहरू शरीरलाई असाध्ये 
मान्यता दिन्छन्। उनीहरू स्थूल शरीरलाई सर्वस्व सम्डिन्छन्, तर त्यसले स्वप्नको अर्को शरीरलाई 
हटाउन या असत्य साबित गर्न सक्दैन। बरु विचार गर्ने हो भने आफैं असत्य सिद्ध हुन्छ । 
जाग्रत्का पदार्थहरूको व्यवहारोपयोगिता स्वप्नमा समाप्त हुन्छ । यही उपायले यहाँ जाग्रत्को 
शरीर र पदार्थहरूलाई मिथ्या सिद्ध गरिएको छ। 


यतो यतो धावति दैवचोदितं मनो विकारात्मकमाप पञ्चसु । 
गुणेषु मायारचितेषु देद्यसो प्रपद्यमानः सह तेन जायते ॥ ४२॥ 





पदढार्थ गरेका र  प्राप्त गर्दछछ र 
दैवचोदितं  प्रारब्धद्रारा प्रेरणा पञ्चसु गुणेषु  पाञ्चभौतिक असो  यो 

गरिएको गुणहरूमा देही  जीवात्मा पनि 
विकारात्मकं  विकारहरूने यतः यतः  जहाँ  जहां तेन सह  त्यो मनसंग 
युक्त धावति  घुम्छ रयो मेरो हो प्रपद्यमानः  एकीभावको 
मनः  मन भन्ने आफ्नो भावना गर्वछछ अनुभव गरेर 

मायारचितेषु  मायाले सृष्टि त्यसलाई जायते  जन्मन्छ 


वाक्यार्थ प्रारब्धद्राया प्रित एवं विकारहरूले युक्त भएको मन मायाले सृष्टि गरेका 
पाञ्चभौतिक प्रपज्चमा जहाँ जहाँ घुम्दछछ त्यहँ त्यहँ उसले पाञ्चभौतिक गुणहरूयुक्त शरीरलाई 
प्राप्त गर्वछछ अनि त्यसै मनसंग मिलेर यो जीवात्मा पनि संगै जन्मन्छ। 


 


ज्योति्यधेवोदकपाधिवेष्वद्    न समीरवेगालुगतं   न 
ज्योति्यैथेवोदकपाधिवेष्वद्ः समीरवेगानुगतं विभाव्यते । 
एवं स्वमायारचितेष्वसो पुमान् गुणेषु रागाुगतो विमुद्यति ॥ ४६॥ 


पदार्थ 

यथा  जसरी 

उदकपाथिवेषु  पानी राखेको 
भाँडाहरूमा 


अदः  यो प्रतिबिम्बित भएर 
रहेको सूर्य आदिको 

ज्योतिः  प्रकाश 
समीरवेगानुगतं  हावाले पानी 





हल्लाँदा हल्लिएको जस्तो 
विभाव्यते  अनुभव हुन्छ 
एवं  त्यसै गरी 

 
स्वमायारचितेषु  आपने 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


अविद्याको कारणले देखापरेको असो  यो 


गुणेषु  शरीर आदिमा 


पुमान्  जीवात्मा 


३४६७ 
अध्याय १ 


रागानुगतः  आत्मबुदधि गरेर 
विमुद्यति  मोहित हुन्छ 


वाक्यार्थ जसरी पानी राखेको भांँडामा सूर्य आदिको प्रतिबिम्ब पर्दा हावाले पानी हल्लायो 
भने सूर्य आदि पनि हल्लिएको जस्तो लाग्छ, त्यसै गरी आफ्नै अविद्याको कारणले देखापरेको 
शरीर आदिमा यो जीवात्मा आत्मबुद्धि गरेर मोहित हुन्छ । त्यसैले जीवात्माले शरीर जन्म॑दा 
जन्मिएको र मर्दा मेको अनुभव गर्छ, वास्तवमा यो कुरा साँचो होदन । 

तस्मान्न कस्यचिट् द्रोहमाचरेत् स तथाविधः। 


आत्मनः क्षेममन्विच्छन् दरोग्धुवे परतो भयम् ॥ ४४॥ 


पढार्थ 

तस्मात्  त्यसैले 
आत्मनः  आफ्नो 
क्षेमं  कल्याण 
अन्विच्छन्  चाहने 


तथाविधः  त्यस्तो 

सः  त्यो जीवात्माले प्राणीले 
कस्यचित्  करैको पनि 

द्रोहं  द्रोह 

न आचरेत्  नगरोस् 


  निश्चय नै 

द्रोग्धुः  अककिो द्रोह गर्ने 
व्यक्तिलाई 

परतः  परलोकबाट 
भयम्  भय छ 





ताक्यार्थ त्यसेले प्राणीहरूले आफ्नो कल्याण चाहने प्राणीले अर्काको द्रोह गर्नु हैदेन, अककि 
द्रोह गर्नलाई परलोकबाट भय हुन्छ । 


एषा तवानुजा बाखा कृपणा पुत्रिकोपमा । 
हन्तुं नार्हसि कल्याणीमिमां त्वं दीनवत्सलः ॥ ४५॥ 





पदार्थ छन् वास्तवमा कल्याणीम्  माङ्गलिक शृङ्गारले 
एषा  यिनी पुत्रिकोपमा  यिनी छोरी सुशोभित 

तव  हजुरकी बराबरकी हुन् इमां  यिनलाई 

अनुजा  बहिनी हुन् त्वं  हजुर हन्तुं  मार्न 

बाला  सानै छिन दीनवत्सलः  दुःखीलाई दया न अर्हसि  योग्य हुनुहुन्न 
कृपणा  अत्यन्त दुःखी पनि गर्ने व्यक्ति हुनुहुन्छ त्यसैले 


ताक्यार्थ यिनी त हजुरकी सानी बहिनी हृन्, एक प्रकारले यिनी छोरीसमान नै छ्िन् र अत्यन्त 
दुःखी पनि छिन्। हजुर दुःखीहरूलाई दया गर्ने हुनुहुन्छ, माङ्गलिक शृङ्गारले सुशोभित भएकी 
यिनलाई नमार्नुहोस् ? 

श्रीरुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 


५ सामभिभर्बो   यमानो   
एवं स ऽपि दारुणः । 
न न्यवतंत कौरव्य पुरुषादानलुत्रतः ॥ ४६॥ 


रामालन्द्री टीका 


३०४६८ 


दशम स्कन्ध 


पढार्थ 

कोरव्य  हे कुरुवंशी परीक्षित् 
एवं  यसरी 

सामभिः  प्रशंसामूलक 
सामनीतिबाट 


श्रीमद्भागवत 


भेदः  भयमूलक भेदनीतिबाट 
बोध्यमानः अपि  वसुदेवले 
खुब बुखाउने प्रयास गरे पनि 
पुरुषादान्  पुरुषभक्षी 
रा्षसहरूको 


अध्याय१ 


अनुव्रतः  अनुसरण गर्न 
दारुणः  अति उरलाग्दो 
सः  त्यो कंस बहिनीलाई 
मारन कर्मबाट 





अ 
न न्यवतत  निवृत्त भएन 


ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! यसरी वसुदेवले प्रशंसाट्रारा र भयद्रारा उसलाई बुखाउने प्रयास गरे 
पनि डर लाग्दो राक्षसी स्वभावको त्यो कंस बहिनीलाई मारने कर्मबाट निवृत्त भएन। 


निबन्धं तस्य तं ज्ञात्वा विचिन्त्यानकटुन्दुभिः। 
प्राप्तं काटं प्रतिन्योटुमिदं तत्रान्वपद्यत ॥ ४७ ॥ 





पदार्थ छाडने हठ तत्र  त्यहां 

आनकदटुन्दुभिः  वसुदेवले ज्ञात्वा  बुेर विचिन्त्य  विचार गर्दै 

तस्य  त्यो कसको प्राप्तं काट  त्यो आपत्ति इद्  यस्तो 

तं  त्यस्तो प्राप्त भएको समयलाई अन्वपद्यत  निश्चय गर्नुभयो 
निबन्धं  बहिनीलाई मारः प्रतिव्योटुम्  जसरी पनि टार्न 


ताक्यार्थ वसुदेवले कसको त्यस्तो हठलाई बुखेर अब यो कणष्टलाई जसरी पनि टार्ने पयो भनी 
यस्तो निश्चय गर्नुभयो । 


मृत्युबुद्धिमतापोद्यो यावद् बुद्धिबलोदयम् । 
यद्यसो न निवर्तेत नापराधोऽस्ति देहिनः ॥ ४८ ॥ 


पदार्थ मृत्युः  मृत्युलाई   प्रयत्न गर्नैवालाको 
बुद्धिमता  बुद्धिमान् व्यक्तिले अपोद्यः  टर्नुपर्दछ अपराधः  दोष 
यावत्  जहिलेसम्म यदि  यदि कर्थंचित् न अस्ति  हैदेन 


बुद्धिबलोदयम्  बुद्धि र बलले असो  त्यो मृत्यु 

साथ दिन्छ त्यहाँसम्म न निवर्तेत  र्दन भने त्यहां 
वाक्यार्थ बुद्धिमान् व्यक्तिले आफ्नो बल र बुद्धिले भ्याएसम्म मृत्युलाई टर्नुपर्वछछ । यदि प्रयत्न 
गदगिर्दे पनि मृत्यु टर्देन भने त्यहाँ प्रयत्न गर्न व्यक्तिको दोष हदेन। 





प्रदाय मृत्यवे पुत्रान् मोचये कृपणामिमाम् । 
सुता मे यदि जायेरन् मृत्युवां न म्रियेत चेत् ॥ ४९॥ 


पढार्थ पुत्रान्  छो राहरू कृपणाम्  अत्यन्त दुःखी 
मृत्यवे  मृत्युरूपी कसलाई प्रदाय  बुखएर इमाम्  यी देवकीलाई 


रामालन्द्री टीका 


३४६९ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 
 ५  
मोचये  मुक्त गरा सुताः  छोराहरू मृत्युः  मूत्युस्वरूप यो कंस 
यदि  यदि पछि जायेरन्  जन्मिए भने न म्रियेत चेत्  मरेन भने 

मे  मेरा वा  अथवा लुखाइदिरदैला 


ताक्यार्थ म॒त्युरूप यो कंसलाई छो राहरू बुखाउने प्रतिज्ञा गरेर भए पनि अहिले अत्यन्त दुःखी 
भएकी देवकीलाई मुक्त गरार्हुं । यदि मेरा छोराहरू जन्मन् भने र यो दुष्ट कंस त्यस वेलासम्म 
नाँचिरहेछ भने त्यसै वेला बुाइदि्द॑ला । कमसेकम अहिले त मुक्ति मिल्यो । 


विपयंयो वा किं न स्याद् गतिधांतुदुरत्यया । 
उपस्थितो निवर्तेत निवृत्तः पुनरापतेत् ॥ ५०॥ 





पदढार्थ धातुः  विधाताको मत्यु पनि 

विपयंयः वा  अथवा कुरो गतिः  विधान निवर्तेत  हट्छ भने किले 
विपरीत भएर छोरोले कस मार्न दुरत्यया  पार पाई नसक्नुको निवृत्तः  हटेको मृत्यु पनि 
पनि छ कहिले पुनः  फेरि 

किं न स्यात्  किन नसक्ला र उपस्थितः  नजिके आएको आपतेत्  आइलाग्छ 


तवाक्यार्थ अथवा विपरीत भएर छोरोले नै कसलाई मार्ज पनि सक्छ किनभने विधाताको खेल 
नुखिनिसक्नुको छ । कहिले नजिके आएको मृत्यु पनि हटछ भने कहिले हटेको मृत्यु पनि 
आइलाग्छ । 


अग्नेयंथा दारुवियोगयोगयोरदष्टतोऽन्यन्न निमित्तमस्ति । 
एवं हि जन्तोरपि दुविंभाव्यः शरीरसंयोगवियोगहेतुः ॥ ५९॥ 





पढार्थ कहिले टाडैको पनि जल्ने एवं हि  यसै गरी 

यथा  जसरी कुरामा जन्तोः अपि  जीवको पनि 
अग्नेः  जलाउने अग्निको अदृष्टतः  अदृष्टलाई छडेर शरीरसंयोगवियोगहेतुः  
दारुवियोगयोगयोः  दाउरासित अन्यत्  अरू शरीरसंग संयोग र वियोग जन्म 
अग्निको वियोग र संयोगमा निमित्तं  निमित्त कारण र मृत्युको कारण 

कहिले नजिकैको पनि नजल्ने, न अस्ति  छैन भने दुविभान्यः  अचिन्तनीय नै छ 


ताक्यार्थ जसरी आगोले उढारंदा कहिले नजिकैको दाउरालाई पनि छाड्कछ र कटहिले 
टाढाकोलाई पनि उढारंछ यसमा अदृष्टलाई छाडेर कुनै कारण छैन, त्यसै गरी जीवात्माको पनि 
शरीरसंगको संयोग र वियोगमा वा जन्म र मृत्युमा जो निमित्त छ, त्यो अचिन्तनीय नै छ। 


एवं विमृश्य तं पापं यावदात्मनिदरशांनम् । 


स्र,   


पूजयामास वै शोरिबंहुमानपुरःसरम् ॥ ५२॥ 


रालालन्द्री टीका 


२७४७० 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


पदार्थ बुद्धिले भ्याएसम्म 
रोरिः  शूरका छोरा वसुदेवले बहुमानपुरःसरम्  खुब 


एवं  यसरी सम्मानपूर्वक 
विमृश्य  विचार गरेर तंत्यो 





यावदात्मनिदरशंनम्  आफ्नो पापं  पापी कंसलाई 


अध्याय१ 


।  निश्चय नै 


पूजयामास  पूजा गर्नुभयो 
बाहिराट प्रसन्न पार्मुभयो 


ताक्यार्थ वसुदेवले यसरी सबे कुरा बुदधिले भ्याएसम्म विचार गरेर त्यो पापी कंसलाई 


बाहिरबाट खुब सम्मान गरेर प्रसन्न पार्नुभयो । 
प्रसन्नवदनाम्भोजो नृशंसं निरपत्रपम् । 
मनसा दूयमानेन विहसन्निदमवीत् ॥ ५३॥ 


प्रसन्नतायुक्त मन देखाएर 
कसलाई विध्वस्त पार्न 
मनसा  मन भए पनि विहसन्  केही हाँस्दै वसुदेवले 


पदार्थ 
दूयमानेन  सन्तापयुक्त 


नृशंसं  ऋर त्यो कसलाई 
इदं  यसो 
अबवीत्  भन्नुभयो 





प्रसन्नवदनाम्भोजः  निरपत्रपम्  लाज नभएको 
ताक्यार्थ भित्रभित्रै सन्ताप भएर दुःखी भए पनि कसलाई विश्वास दिलाउन मुखमा प्रसन्नता 
देखाएर केही हाँस्दै त्यो निर्लज्ज र क्रूर कसलाई वसुदेवले यसो भन्नुभयो । 


वसुदेव उवाच वसुदेवले भन्नुभयो 
न ह्यस्यास्ते भयं सोम्य यद् वागाहाशरीरिणी । 
पत्रान् समधयिष्येऽस्या यतस्ते भयमुत्थितम् ॥ ५४ ॥ 


पदार्थ आकाशवाणीले भयं  उर 

सोम्य  हे शान्त स्वभावका आह  भन्यो उत्थितम्  उत्पनन हन्छ ती 
दयालु अस्याः  यिनी देवकीबाट अस्याः  यिनी देवकीका 
हि  निश्चय नै ते  हजुरलाई पुत्रान्  छोराहरू 

यत्  जे भयं न  भय छैन ते  हजुरलाई नै 
अरारीरिणी वाक्  यतः  जसबाट समपयिष्ये  समर्पण गर्नु 





ताक्यार्थ हे सौम्य ! आकाशवाणीले जे कुरा भन्यो, त्यस अनुसार हजुरलाई देवकीबाट कुनै डर 
कैन । डर त केवल यिनको छोराबाट हो, त्यसैले म यिनका छोराहरू हजुरलाई ने बुखाउनेद्ु । 


श्रीडुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
स्वसुवंधान्निववृते कंसस्तद्वाक्यसारवित्। 


रामालन्द्री टीका 


२४७१ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 


वसुदेवोऽपि तं प्रीतः प्रशस्य प्राविशद् गृहम् ॥ ५५॥ 





पदार्थ स्वसुः  बहिनीको तं  ती कसलाई 
तद्वाक्यसारवित्  ती वसुदेवको वधात्  वध गर्ने कर्मबाट प्रशस्य  प्रशंसा गर्दे 
भनाईइको तात्पर्य बुख्ने निववृते  हट्यो र गृहम्  आपनो घरमा 
विश्वास गर्ने प्रीतः  त्यसबाट प्रसन्न भएका प्राविशत्  प्रवेश गर्नुभयो 
कंसः  कस वसुदेवः अपि  वसुदेवले पनि 


ताक्यार्थ कंसले वसुदेवको भनादइमा विश्वास गययो र ऊ बहिनीलाई मारने कामबाट निवृत्त 
भयो । त्यसपछि वसुदेव पनि प्रसन्न हनुभयो र कंसको प्रशंसा गर्दै आफनो घरमा प्रवेश गर्नुभयो । 


अथ काठ उपावृत्ते देवकी सवेदेवता । 
पुत्रान् प्रसुषुवे चाष्टो कन्यां चैवानुवत्सरम् ॥ ५६॥ 


पढार्थ र  सर्वदेवस्वरूपा अष्टो पुत्रान्  आठ छोरा र 
अथ  त्यसपछि देवकी  देवकीले कन्यां च  एउटी कन्या पनि 
काठे उपावृत्ते  समय आएपचछ्छि अनुवत्सरम्  वर्षेपिच्छे प्रसुषुवे  जन्माउनुभयो 


ताक्यार्थ केटी समय बितेपछ्ि स्वदिवस्वरूपा देवकीले एकएक वर्षको फरकमा आठ पुत्र र 
एक पुत्रीलाई जन्माउनुभयो । 


कीतिमन्तं प्रथमजं कंसायानकदुन्दुभिः। 

अपंयामास कृच्छ्रेण सोऽनृतादतिविह्लः ॥ ५७ ॥ 
पदार्थ आनकटुन्दुभिः  वसुदेवले कंसाय  कंसलाई 
अनृतात्  आफ्नो वचन ट प्रथमजं  पहिलोचोरि कृच्छ्रेण  अति दुःखका साथ 
होला भनेर जन्मिएको अपंयामास  बुखाउनुभयो 
अतिविह्लः  ज्यादै उराएका कीतिंमन्तं  कीर्तिमान् नाम 
सःती गरेको छोरो 





ताक्यार्थ आपनो वचन ट होला भनेर ज्यादे डराएका वसुदेवले पहिलोचोटि जन्मिएको 
कीर्तिमान् नाम गरेको छोरालाई अति दुःखका साथ कंसलाई बुखाउनुभयो । 

किं दुःसहं नु साधूनां विदुषां किमपेक्षितम् । 

किमकार्यं कद्यांणां दुस्त्यजं कि धृतात्मनाम् ॥ ५८ ॥ 


पदढार्थ लागि कुरा 
साधूनां  सज्जन व्यक्तिहरूका दुःसहं  सहन गर्न नसकिने किंनु  के हृन्छ 


रामालन्द्री टीका 


२४७२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 
विदुषां  विद्रान्का लागि लागि लागि 

अपेक्षितम् किं  केको अपेक्षा अकार्य  गर्न नहुने दुस्त्यजं  त्याग गर्न नसक्ने 
हुन्छ किं के हुन्छ र कुरा 

कदर्याणां  नीच व्यक्तिका धृतात्मनाम्  आत्मज्ञानीका कि  के हुन्छ र 





ताक्यार्थ सज्जनका लागि असह्य के हृन्छ र ? विद्वान्लाई केको अपेक्षा हुन्छ र? नीच 
व्यक्तिका लागि गर्न नहुने भन्ने के चाहं हुन्छ र ? अनि आत्मज्ञानीका लागि त्याग गर्न नसकिने 
कुराकेने हुन्छ र? 


दुष्ट्वा समत्वं तच्छोरेः सत्ये चैव व्यवस्थितिम् । 
कंसस्तुष्टमना राजन् प्रहसन्निदमनवीत् ॥ ५९॥ 





पदढार्थ समभावर कसः  कसले 
राजन्  हे राजा परीक्षित् सत्ये  सत्यमा प्रहसन्  हाँस्दै 
शरेः  शूरपुत्र वसुदेवको व्यवस्थितिम् च  पूर्ण निष्ठा इदं  यस्तो 
तत्  त्यस्तो दुष्ट्वा  देखेर अबवीत्  भन्यो 
समत्वं  पुत्रको जीवनमृत्युमा वुष्टमनाः  प्रसन्न मन भएको 


ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! आफ्नो छोराको जीवन र मृत्युमा वसुदेवको समभाव देखेर र सत्यमा 
उनको पूर्ण निष्ठा देखेर अति प्रसन्न भएको कसले हांस्दे भन्यो । 


प्रतियातु कुमारोऽयं न ह्यस्मादस्ति मे भयम्। 
अष्टमाद् युवयोगंभानमृत्युमे विहितः किल ॥ ६०॥ 


पदढार्थ भयम्  डर मृत्युः  मरण हने कुरा 
अयं  यो नहि  कैन किल  निश्चय नै 

कुमारः  पहिलो छोरो युवयोः  तिमी दर्ईको विहितः  आकाशवाणीद्रारा 
प्रतियातु  जाओस् अष्टमात्  आँ विधान गरिएको 

मे  मलाई गभांत्  गर्भवाट अस्ति  छ 

अस्मात्  यसबाट मे  मेरो 





ताक्यार्थ वसुदेव ! यो पहिलो छोरो फिर्ता लैजाऊ, यसबाट मलाई डर कैन। मलाई त 
तिमीहरूको आँ पुत्रबाट डर छ भनेर आकाशवाणीले तोकेको छ । 

तथेति सुतमादाय ययावानकटुन्दुभिः। 

नाभ्यनन्दत तद्वाक्यमसतोऽविजितात्मनः ॥ ६१ ॥ 


आनकटुन्दुभिः  वसुदेवले तथा इति  ठीके छ भनेर 


रामालन्द्री टीका 


पदार्थ 


दशम स्कन्ध 


सुतं  आपनो छोरोलाई 
आदाय  लिएर 
ययो  जानुभयो तर 


श्रीमद्भागवत 


असतः  दुष्ट 
अविनितात्मनः  चित्त स्थिर 
नभएको कसको 


२८७द् 
अध्याय १ 


तद्वाक्यं  त्यो भनादमा 
न अभ्यनन्दत  विश्वास 
गर्नुभएन 


ताक्यार्थ वसुदेवले कसको कुरा सुनेर ठीके छ भनी आफ्नो छोरो फर्काएर लानुभयो तर चित्त 
स्थिर नभएको कसको भनादइमा उहाँले विश्वास गर्नुभएन । 


नन्दाया ये वजे गोपा याश्चामीषां च योषितः। 

वृष्णयो वसुदेवाद्या देवक्याद्या यदुस्त्रियः ॥ ६२॥ 
सर्वे वे देवताप्राया उभयोरपि भारत । 
ज्ञातयो बन्धुसुहृदो ये च कंसमनुव्रताः ॥ ६३॥ 


एतत् कंसाय भगवाञ्छशंसाभ्येत्य नारदः । 
भूमेभारायमाणानां दैत्यानां च वधोद्यमम्॥ ६४ ॥ 


पदार्थ 

भारत  हे भरतवंशी परीक्षित् 
भगवान्  एेश्वर्यशाली 
नारदः  देवर्षि नारद 
अभ्येत्य  कस भएको 
ठंमा आणएर 

कंसाय  कसलाई 

व्रजे  गोकुलमा 

येजो 

नन्दाद्याः  नन्द आदि 
गोपाः  गोपालहरू छन् 
अमीषां  यिनीहरूका 
योषितः  स्तरीहरू छन् 
वसुदेवाद्याः  वसुदेव आदि 





  जो वृष्णिवंशीहरू 
छन् तथा 
देवक्याद्याः  देवकी आदि 
यदुस्त्रियः च  यदुवंशका 
स्त्रीहरू छन् र 
उभयोः अपि  यदुवंशी र 


ज्ञातयः  सजातीय र 
बन्पुसुहृदः च  बन्धुबान्धवहरू 
छन् 

येजो 

कंसम्  तपाई कसको 
अनुव्रताः  सेवा गर्नेहरू छन् 


 निश्चय नै 

स्वँ  ती सबै 
देवताप्रायाः  देवताकै 
अंशावतार हुन् 

भूमेः  पृथिवीको 
भारायमाणानां  भारको रूपमा 
रहेका 

दैत्यानां  दैत्यहरूको 
वधोद्यमम् च  विनाशको 
प्रयास भएको 

एतत्  यो सबे कुरा 
रारांस  सुनाए 





ताक्यार्थ हे परीभ्षित् ! महर्षिं नारदले कंस भएको ठ॑मा गएर भने गोकुलमा जो नन्द 
आदि गोपालहरू छन्, तिनीहरूका स्त्रीहरू छन्, वसुदेव आदि वृष्णिहरू छन्, देवकी आदि 
यदुवंशी स्त्रीहरू र दुबे पक्षका सजातीय बन्धुबान्धवहरू छन्, त्यति मात्र नभएर तपारईके सेवा गर्न 


रामालन्द्री टीका 


३०५७४ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 


जो सेवकहरू पनि छन्, ती सबे देवताका अंशावतार हृन्, यसैले अहिले पृथिवीको भार भएका 
सारा देत्यहरूको वधका लागि प्रयास भएको छ। 


 ९      
ऋषेविनिगमे कंसो यदून् मत्वा सुरानिति । 
देवक्या गभंसम्भूतं विष्णुं च स्ववधं प्रति ॥ ६५॥ 
देवकीं ॥     नर, 
देवकीं वसुदेवं च निगृह्य निगडेगूहे । 
जातं जातमहन् पुत्रं तयोरजनराङ्या ॥ ६६ ॥ 


ट  गर्भवाट जन्मने जातं जातम्  बारम्बार 
व्यक्तिलाई जन्मिएका 
विष्णुं च  विष्णु नै हुने तयोः  ती दुई देवकी र 
विचार गरेर वसुदेवका 
देवकीं  देवकीलाई र पत्रं  छोरालाई 
वसुदेवं च  वसुदेवलाई पनि अजनरशङ्कया  विष्णु नै हो 
निगडेः  जन्जिरहरुद्रारा भन्ने शङ्गाले 
बाँधेर अहन्  मार्न थाल्यो 


पदार्थ 

ऋषेः  देवर्षिं नारद 

विनिगेमे  निस्केर गएपचछ्ि 
कसः  कंसले 

यदून्  यदुवंशीहरू 

सुरान् इति  देवता नै हुन् भन्ने 
मत्वा  सोचेर र 

स्ववधं प्रति  आपूलाई मार्नका 
लागि गृहे  कारागृहमा 
देवक्याः  देवकीको निगृह्य  बन्दी बनाएर 
ताक्यार्थ देवर्षिं नारद फरकिएपच्छि कंसले यदुवंशीहरूलाई देवता भन्ठानेर अनि देवकीको 
गर्भवाट जन्मने व्यक्ति विष्णु ने हुने विचार गरेर देवकी र वसुदेवलाई जन्जिरले बांँधेर कारागारमा 
राखेर जन्मिएका छोराहरूलाई विष्णुके शङ़ा गरी मार्न थाल्यो । 








मातरं पितरं भ्रातृन् सरवांङच सुहृदस्तथा । 
घ्नन्ति ह्यसुतृपो टुन्धा राजानः प्रायशो भुवि ॥ ६७ ॥ 





पढार्थ राजानः  राजाहरू सवान्  सम्पूर्ण 

भुवि  पृथिवीमा हि  निश्चय नै सुहृदः च  हितैषी मित्रहरूलाई 
प्रायशः  प्रायः गरेर मातरं  आमालाई पनि 

असुतृपः  अरूबाट आफ्नो पितरं  बाबुलाई घ्नन्ति  मार्दछन् 

प्राणको पोषण गर्न चाहने भ्रातृन्  दाजुभाद्हरूलाई र 

टुन्धाः  लोभी तथा  त्यसै गरी 


ताक्यार्थ पृथिवीमा प्रायः अरूबाट आफ्नो प्राणको पोषण गर्न चाहने लोभी राजाहरूले 
स्वार्थका लागि आमा, बाबु, बन्धु, दाजुभाटइहरू र॒ आप्ना अत्यन्त हितैषी मित्रहरूलाई पनि 


रामालन्द्री टीका 


३०७५५ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 
मार्वछछन् । 


आत्मानमिह सञ्जातं जानन् प्राग् विष्णुना हतम् । 
महासुरं कालनेमिं यदुभिः स व्यरुध्यत ॥ ६८ ॥ 


पदार्थ महासुरं  महासुर भएको र॒ जानन्  बेर 

सः  त्यो कसले विष्णुना  विष्णुद्रारा यदुभिः  यदुवंशीहरूसंग 

प्राक्  पहिलो जन्ममा हतम्  मारिएको अनि फेरि व्यरुध्यत  विरोध गर्न थाल्यो 
आत्मानम्  आपू इह  यहाँ 

कालनेमिं  कालनेमि नामको सञ्जातं  जन्मिएको कुरा पनि 





ताक्यार्थ कंसले आप्र पहिलो जन्ममा कालनेमि नामको दैत्य भएको र विष्णुले आपफूलाई 
मारेको अनि अहिले फेरि जन्मिएको कुरा बुर यदुवंशीहरूसंग विरोध गर्न थाल्यो । 


उग्रसेनं च पितरं यदुभोजान्धकाधिपम् । 
स्वयं निगृह्य बुभुजे शूरसेनान् महाबलः ॥ ६९॥ 





पढार्थ भोज र अन्धकका अधिपति स्वयं  आर्फैले 

महाबलः  अत्यन्त बलशाली पितरं  बाबु शूरसेनान्  शूरसेन, मथुरा 
कसले उग्रसेनं च  उग्रसेनलाई पनि आदि देशलाई 
यदुभोजान्धकाधिपम्  यद्, निगृह्य  कारागारमा बन्द गरेर वुभुजे  शासन गर्न थाल्यो 


ताक्यार्थ अत्यन्त बलशाली कंसले यदु, भोज र अन्धक वंशका अधिपति आफ्नै बाबु 
उग्रसेनलाई कारागारमा बन्द गरेर, शूरसेन र मथुरा आदि देशहरूको राज्य आर्फै चलाउन थाल्यो । 


इति श्रीमदुभागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां द्शामस्कन्धे पूवे 
श्रीकृष्णावतारोपक्रमे प्रथमोऽध्यायः ॥ १॥ 


रामालन्द्री टीका 


२०४७६ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 
अथ द्वितीयो  घ्याय 
अथ ऽध्यायः 
देवताहरूद्रारा गर्भस्थ भगवान्को स्तुति 
श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
प्ररम्बबकचाणुरतृणावतंमहाशनेः। 
मुष्टिकारिष्टद्धिविदपूतनाकेशीधेनुके     भ ०  
 ॥ १॥ 
अन्येश्चासुरभूपाठेबांणभोमादिभियुंतः। 
यदूनां कदनं चके बली मागधसंश्रयः ॥ २॥ 
पदढार्थ र धेनुकासुर तथा बली  बलवान् कसले 
प्ररम्बबकचाणुरतृणावतं अन्यैः च  अरू मागधसंश्रयः  मगधनेरेश 
महारानेः  प्रलम्बासुर, बकासुर.बाणभोमादिभिः  बाण, भौम जरासन्धको आश्रय पाएर 
चाणूर, त्रणावर्त, अघासुर र आदि यदूनां  यदु वंशीहरूको 
मुष्टिकारिष्टद्िविदपूतना असुरभूपाकैः  असुर कदनं  विनाश 
केरीधेतुकेः  मुष्टिक, राजाहरूसंग चक्रे  गर्न थाल्यो 


अरिष्टासुर, द्विविद, पूतना, केशी युतः  मिलेर 





ताक्यार्थ प्रलम्बासुर, बकासुर, चाणूर, तरणावर्त, अघासुर, मुष्टिक, अरिष्टासुर, द्विविद, पूतना, 
केशी, धेनुकासुर, बाण, भौम जस्ता असुर राजाहरूसंग मिलेर मगधनेरेश जरासन्धको आश्वरयले 
बलवान् कंसले यदुवंशीहरूको विनाश गर्न थाल्यो । 


पदार्थ 


ते पीडिता निविविद्युः कुरुपञ्चारकेकयान्। 
शाल्वान् विदभीन् निषधान् विदेहान् कोशलानपि ॥ ३॥ 
एके तमनुरुन्धाना ज्ञातयः पयुपासते । 

न र भ ओगरसेनिना   
हतेषु षट्सु बालेषु देवक्या ओग्रसेनिना ॥ ४॥ 
सप्तमो वैष्णवं घाम यमनन्तं प्रचक्षते । 

 य ९  हर्षदोकविवर्धन 

गभां बभूव देवक्या हषंशोकविवधंनः ॥ ५॥ 


भएका कुरुपञ्चालकेकयान्  कुरु, 
पीडिताः  कसबाट पीडित ते  ती यदुवंशीहरू पञ्चाल र केकय देशहरूमा 


रामालन्द्री टीका 


३५७७ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 
शाल्वान्  शाल्व उसैको धाम  विष्णुके कला 
विदभांन्  विदर्भ अनुरुन्धानाः  अनुनयविनय   देवकीको 
निषधान्  निषध गरेर हष॑शोकविवधंनः  हर्ष र 
विदेहान्  विदेह र पयुपासते  उसैको सेवा गरेर शोकलाई बढाउने 

कोरालान् अपि  कोशल बस्न थाले सप्तमः  सातौँ 

देशतिर पनि ओग्रसेनिना  उग्रसेनपुत्र कसले गभः  गर्भ 

निविविज्चुः  भागेर जान थाले देवक्याः  देवकीको बभूव  रह्यो 

एके  कोटी कोही षट्सु  छ ओट यं  जसलाई 

ज्ञातयः  यदुवंशी वाटेषु  बच्चाहरूलाई अनन्तं  अनन्त भगवान् 
बन्धुबान्धवहरू भने हतेषु  मारेपच्छि प्रचक्षते  भन्दछन् 





ताक्यार्थ कसबाट पीडित भएका ती यदुवंशीहरू कुर, पाञ्चाल, केकय, शाल्व, विदर्भ, 
निषध, विदेह र कोशल आदि देशमा भागेर गए, कोटी बन्धुबान्धव चाह उपाय नलागेर उसैको 
अनुनयविनय गरी उसैको सेवा गरेर रहन थाले। यसरी देवकीका छ ओटा बच्चाहरू कंसले 
मारिसकेपचछ्ि देवकीको हर्ष र शोकलाई बढाउने सातौँ गर्भं र्यो जसलाई विष्णुको कला अनन्त 
भगवान् भन्दछन् । 


भगवानपि विरवात्मा विदित्वा कंसजं भयम्। 


यदूनां निजनाथानां योगमायां समादिशत् ॥ ६॥ 


योगमायां  आफ्नी 
योगमायालाई 
समादिशत्  आदेश दिनुभयो 


पदार्थ भगवान् लाई नै रक्षक मान्न 
विश्वात्मा  संसारका एक मात्र यदूनां  यदुवंशीहरूको 
मालिक कसजं  कसबाट 

भगवान् अपि  भगवान्ले पनि भयम्  उर छ भने कुरा 
निजनाथानां  आफू विदित्वा  बुर 

ताक्यार्थ विश्वात्मा भगवान् श्रीहरिले पनि भगवान्लाई नै रक्षक मानने यदुवंशीहरूलाई 
कसबाट टुलो डर भएको कुरा बुखेर योगमायालाई आदेश दिनुभयो । 





गच्छ   व्रं ५  अ    

गच्छ देवि व्रजं भद्रे गोपगोभिरलङ्कतम् । 

रोहिणी  ्  अ 

रोहिणी वसुदेवस्य भायास्ते नन्दगोकुले ॥ 
अन्यार्च कंससंविग्ना विवरेषु वसन्ति हि ॥ ७॥ 


पढार्थ गोपगोभिः  गाई र रजं  गोकुलमा 
देवि  हि देवी गोपालहरुद्रारा गच्छ  जाऊ 
भद्रे  टे कल्याणी तिमी अलङ्कुतम्  सुशोभित नन्दगोकुले  नन्दबाबाको 


रामालन्द्री टीका 


३५४७८ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 
गोकुलमा आस्ते  बस्दछ्छिन् र विवरेषु  कुनाकाण्वामा 
वसुदेवस्य  वसुदेवकी हि  निश्चय नै लुकीच्छिपी 

भायां  पत्नी अन्याः च  अरू पत्नीहरू पनि वसन्ति  बसेका छन् 

रोहिणी  रोहिणी कंससंविग्ना  कंसबाट उराएर 





ताक्यार्थ हे देवी ! हे कल्याणी ! तिमी गाई र गोपालहरूले सुशोभित गोकुलमा जाऊ, जुन 
नन्दबाबाको गोकुलमा वसुदेवकी पत्नी रोहिणी बसेकी चछ्िन् र अरू पत्नीहरू पनि कंसबाट 
उराएर कुनाकाप्चामा लुकीचिपी बसेका छन् । 


देवक्या जठरे गभ॑ शेषाख्यं धाम मामकम् । 
तत्सन्निकृष्य रोहिण्या उद्र सन्निवेदाय ॥ ८ ॥ 


पदार्थ मामकम्  मेरे सन्निकृष्य  खिचेर 
देवक्याः  देवकीको घाम  अंश छ रोहिण्याः  रोहिणीको 
जठरे  पेटमा तत्  त्यस उद्रे  गर्भमा 
रोषाख्यं  शेष नामक गर्भं  गर्भलाई सन्निवेशय  लैजाऊ 





ताक्यार्थ अहिले देवकीको पेटमा मेरे अंश, जसलाई शेष भन्दछन्, त्यो गर्भको रूपमा स्थित 
छ, त्यसलाई खिचेर रोहिणीको गर्भमा लैजाऊ। 


अथाहमंशभागेन देवक्याः पुत्रतां शमे । 
प्राप्स्यामि त्वं यरोदायां नन्दपत्न्यां भविष्यसि ॥ ९॥ 


पदढार्थ नन्दपत्न्यां  नन्दकी पत्नी 
शुभे  हे कल्याणी देवक्याः  देवकीको यरोदायां  यशोदामा 
अथ  त्यसपछि पुत्रतां  छोरो बनेर भविष्यसि  जन्म लिनेछछो 
अहं  म प्राप्स्यामि  आनेषु 

अंशभागेन  ज्ञान, रेश्वर्य आदि त्वं  तिमी पनि 





ताक्यार्थ हे कल्याणी । यसपचछि म ज्ञान, एेश्वर्य आदि अंशसहित देवकीको पुत्र भएर आडनेद्ु, 
तिमी पनि नन्दपत्नी यशोदाबाट जन्मने । 


अचिष्यन्ति मनुष्यास्त्वां सवंकामवरेशवरीम् । 
धूपोपहारबलिभिः सवंकामवरप्रदाम् ॥ १०॥ 


पढार्थ सवंकामवरप्रदाम्  अभिलषित 
सवंकामवरेश्वरीम्  इच्छा सम्पूर्ण वर प्रदान गर्ने 

गरेका सम्पूर्ण वस्तु प्रदान गर्न त्वां  तिमीलाई 

समर्थ मनुष्याः  मानिसहरू 


धूपोपहारबलिभिः  धूप, दीप, 
नैवेद्य आदि सामग्रीद्रारा 
अचिंष्यन्ति  पूजा गर्नेछन् 





रामालन्द्री टीका 


३४५७९ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय् 


ताक्यार्थ इच्छ गरेका सम्पूर्ण वस्तु प्रदान गर्न समर्थं र अभिलषित वर प्रदान गर्ने तिमीलाई 
मानिसहरूले धूप, दीप, नैवेद्य आदि सामग्रीद्रारा पूजा गर्नछछन् । 


नामधेयानि कुर्वन्ति स्थानानि च नरा भुवि । 

व. . भद्रकालीति  विजया वैष्णवीति  
दुगेति भद्रकालीति विजया वेष्णवीति च ॥ १९॥ 
कुमुदा चण्डिका कृष्णा माधवी कन्यकेति च। 
माया नारायणीरानी शारदेत्यम्बिकेति च ॥ १२॥ 





पदढार्थ कुमुदा  कुमुदा ईशानी  ईशानी 

नराः  मानिसहरूले चण्डिका  चण्डिका शारदा इति च  शारदा र 

भुवि  पृथिवीमा कृष्णा  कृष्णा अम्बिका इति च  अम्बिका यी 
दुगां इति  दुर्गा माधवी  माधवी नामधेयानि  नाम र 

भद्रकाली इति  भद्रकाली कन्यका इति च  कन्यका तथा स्थानानि च  स्थानहरू 

विजया  विजया माया  माया पीठहरू पनि 

वैष्णवी इति  वैष्णवी नारायणी  नारायणी कुवन्ति  बनाउनेछन् 


ताक्यार्थ मानिसहरूले पृथिवीमा तिमीलाई दुर्गा, भद्रकाली, विजया, वैष्णवी, कुमुदा, 
चण्डिका, कृष्णा, माधवी, कन्यका, माया, नारायणी, ईशानी, शारदा, अम्बिका यी नामले पूजा 
गर्नेछछन् र पीठहरू पनि बनाउनेछन् । 


गरभ॑सङ्कषणात् तं वे प्राहुः सङ्कषणं मुवि । 
रामेति लोकरमणाद् बलं बलवदुच्छरयात् ॥ १२॥ 
पदार्थ   ती शेषजीलाई बलवटुच्छरयात्  बलवानूहरूमा 
  म 
भुवि  संसारमा वे  निश्चयनै श्रेष्ठ भएकाले 
गभ॑ंसङ्षंणात्  गर्भलाई खिचेर सङ्कषणं  सङर्षण भनेर भन्दकछछन् बलं  बल भनेर पनि 
ल्याएको हुनाले देवकीको लोकरमणात्  सबैलाई रमण ॒ प्राहुः  भन्दछन् 
गर्भवाट खिचेर रोहिणीको गराउने हुनाले 
गर्भमा ल्यादइएका राम इति  रामर 


ताक्यार्थ गर्भ सडर्षण गरेर खिचेर ल्यादइएका हुनाले ती शेषजीलाई सडर्षण, सारा लोकलाई 
रमण आनन्दित गराउने भएकाले राम र अत्यधिक बल भएकाले बल भन्नेछछन् । 





सन्दिष्टेवं भगवता तथेत्योमिति तदचः। 
प्रतिगृह्य परिकरिम्य गां गता तत् तथाकरोत् ॥ ४ ॥ 


रालालन्द्री टीका 


२०४८० 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 
पदार्थ तथा इति  त्यस्तै गर्न र॒ गता  गन् र 

भगवता  भगवान्द्रारा ओम् इति  हवस् भन्दै तत्  त्यो कुरालाई 

एवं  यसरी प्रतिगृह्य  स्वीकार गरी तथा  त्यस्तै गरी 

सन्दिष्टा  आदेश दिदएकी परकिम्य  भगवान्को अकरोत्  गरिन् 

योगमाया परिक्रमा गरेर 

तद्वचः  भगवान्को वाणीलाई गां  पृथिवीमा 





ताक्यार्थ भगवान्ले यसरी आज्ञा दिदसकेपछि योगमायाले भगवान्को वाणीलाई आदरपूर्वक 
स्वीकार गरेर हवस् भन्दै परिक्रमा गरी पृथिवीमा गडइन् र त्यस्तै गरिन्। 


गभं प्रणीते देवक्या रोहिणीं योगनिद्रया । 
अहो विसखर॑सितो गभं इति पोरा विचुकरुहुः ॥ १५॥ 


पढार्थ प्रणीते  लगेपछ्छि पोराः  पुरवासीहरू 

योगनिद्रया  योगमायाले अहो  ओहो विचुक्रुशुः  आपसमा कोलाहल 
देवक्याः  देवकीको गभः  देवकीको गर्भ कसको गर्न थाले 

गभे  गर्भलाई भयले गर्दा 

रोहिणीं  रोहिणीको गर्भमा विस्र॑सितः इति  तुहियो भनेर 





ताक्यार्थ योगमायाले देवकीको गर्भलाई रोहिणीको गर्भमा लगेपछ्ि पुरवासीहरूले ओहो 
कसको उरले गर्दा देवकीको गर्भ तुहियो भनेर आपसमा होहल्ला गरे । 


भगवानपि विदवात्मा भक्तानामभयङ्कर ः । 


आविवेशांशभागेन मन आनकदुन्दुभेः ॥ १६॥ 


पढार्थ भगवान् अपि  भगवान् पनि आनकदुन्दुभेः  वसुदेवको 
भक्तानां  आपना भक्तहरूको अंशभागेन  ज्ञान, एश्वर्य मनः  मनमा 

अभयङ्करः  अभय प्रदान गर्नृहुनेआदि अंशहरू पनि लिएर आविवेश  प्रवेश गर्नुभयो 
विकूवात्मा  सर्वव्यापक पूर्णङूपमा 
ताक्यार्थ भक्तहरूलाई अभय प्रदान गर्नृहूने सर्वव्यापक भगवान् पनि ज्ञान, देश्वर्य आदि 
अंशसहित वसुदेवको मनमा प्रवेश गर्नुभयो । 





स बिभ्रत् पोरुषं घाम भ्राजमानो यथा रविः। 


४ अमे 


दुरासदो ऽतिदुधंषां भूतानां सम्बभूव ह ॥ १७ ॥ 


पदार्थ धाम  तेजलाई सः  ती वसुदेव 
पौरुषं  भगवान्को बिभ्रत्  धारण गरेर भ्राजमानः  प्रचण्डरूपले 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 

बलेको दुरासदः  नजिक जान नसकिने 
रविः यथा  सूर्य ठै र 

भूतानां  दुष्ट प्राणीहरूको अतिदुधंषः  कसैले तिरस्कार 
लागि पनि गर्न नसक्ने 


३४८९१ 
अध्याय २ 


ह  निश्चय नै 
सम्बभूव  हुनुभयो 





वाक्यार्थ भगवान्को तेजलाई धारण गरेर वसुदेव प्रचण्ड सूर्यजस्तो कसैद्रारा नजिकबाट हिर्न र 


तिरस्कार गर्न नसकिने हनुभयो । 


ततो जगन्मङ्गलमच्युतांशं समाहितं शुरसुतेन देवी । 
दधार सवांत्मकमात्मभूतं काष्ठा यथानन्दकरं मनस्तः ॥ ८ ॥ 


  सर्वव्यापक 
आत्मभूतं  आत्मरूपले रहेको 
अच्युतांडां  अच्युत भगवानूको 


पढार्थ 
ततः  त्यसपछि 
शुरसुतेन  शूरपुत्र वसुदेवदरारा 


समाहितं  आधान गरिएको ।अंशलाई 
जगन्मङ्गट  जगत्को  देवी देवकीले 
कल्याणकारक मनस्तः  मनले नै 


आनन्दकरं  आनन्ददायक 
चन््रमालाई 

काष्ठा यथा  पूर्व दिशाले फँ 
दधार  धारण गर्नुभयो 





ताक्यार्थ त्यसपच्ि वसुदेवले जगत्को मङ्गलकारक, सर्वव्यापक र सर्वात्मस्वरूप अच्युत 
भगवान्को अंश ज्योतिर्मय तेज लाई आधान गरेपछ्ि देवी देवकीले पूर्व दिशाले चन्द्रमालाई 


धारण गरे ४ आफूमा धारण गर्नुभयो । 
सा देवकी सवंजगन्निवासनिवासभूता नितरां 


न् 
न स्ज। 


भोजेन्द्रगेहे    भ ४ यथा 
न्द्रगेहेऽग्निरिखेव रुद्धा सरस्वती ज्ञानखठे यथा सती ॥ १९॥ 


पढार्थ भोजेन्द्रगेहे  कसको 
सवंजगन्निवासनिवासभूता  कारागारमा 

सारा जगत्को निवास हुनुभएका रुद्धा सती  थुनिनुभएको हुनाले 
श्रीहरिको पनि निवास बनेकी अग्निरिखा इव  कुनै भांडोले 
सा देवकी  ती देवकी ढाकेको दीपको प्रकाश जस्तो र 





ज्ञानखले  ठग विद्रानूमा 
सरस्वती यथा  ज्ञानराशि ठै 
नितरां  अति प्रकाशयुक्तं भएर 
न रेजे  सबैलाई प्रकाशित गर्न 
सवनुभएन 


ताक्यार्थ सारा जगत्को निवासस्वरूप भगवान्लाई धारण गरेकी देवकी कसको कारागारमा 
थुनिंदा उहाँको प्रकाश सबेतिर छरिन पाएन, जसरी धप्प बलेको बत्तीलाई कुनै भाँडाले ढाक्दा वा 
ठग विद्रान्को ज्ञान भित्र गुम्सिन्छ त्यसै गरी उहाँको प्रकाश पनि कारागारभित्रै सीमित भयो, 
बाहिर सबेतिर फैलिन पाएन। 


तां वीक्ष्य कंसः प्रभयाजितान्तरां विरोचयन्तीं भवनं शुचिस्मिताम् । 
न्द      धरुवं ५  भ पुरेयमीदुस्ची 
आहैष मे प्राणहरो हरिगुहां धुवं श्रितो यन्न री ॥ २०॥ 


रामालन्द्री टीका 


२४८२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 
पदार्थ तां  ती देवकीलाई गुहां  यसको यो गर्भमा 
अनितान्तरां  गर्भमा वीक्ष्य  देखेर श्रितः  आएको छ 

भगवानूलाई धारण गरेकी कसः  कसले यत्  किनभने 

प्रभया  आप्नो कान्तिलि आह  मनमनै भन्यो इयम्  यो देवकी 

भवनं  सारा कारागारलाई नै मे  मेरो पुरा  पहिले 

विरोचयन्तीं  प्रकाशित गर्ने पप्राणहरः  प्राणहरण गर्ने ईदी  यस्ती यति तेजस्वी 
शुचिस्मिताम्  मन्दमुस्कानले एषः हरिः  यो हरि न  थिहन 

युक्त भएकी धुवं  निश्चय नै 





ताक्यार्थ भगवान्लाई धारण गरेकी, आफनो कान्तिलि सारा कारागारलाई न प्रकाशित गरिरहेकी 
र मन्दमुस्कानले युक्त भएकी देवकीलाई देखेर कसले मनमनै भन्यो अहिलेको पालोमा चाहं 
मलाई मार्ने हरि यसको गर्भमा पक्कै पनि आएको छ किनभने पहिला गर्भधारण गर्दा यो देवकी 


यति तेजस्वी थिदन । 


किमद्य तस्मिन् करणीयमाशु मे यदथंतन्त्रो न विहन्ति विक्रमम् । 
स्त्रियाः स्वसुगरुमत्या वधोऽयं यशः श्रियं हन्त्यनुकालमायुः ॥ २९॥ 


पढार्थ व्यक्तिले पनि वधः  वध गरे भने 

मे  मेले विक्रमम्  आपनो पराक्रमलाई अयं  त्यो हत्याले मेरो 
अद्य  आजनै न विहन्ति  कलङ्ित गर्दैनन् यशः  यशलाई 
तस्मिन्  त्यो गर्भको शत्रुलाई यदि मैले श्रियं  सम्पत्तिलाई र 
आशु  चांडे नै स्त्रियाः  पहिलो त स्री आयुः  आयुलाई पनि 
कि  केही गुरुमत्याः  त्यसमा पनि अनुकाल  तुरुन्तै 
करणीयं  गर्नुपर्ला गर्भिणी र हन्ति  नाश गर्ने 
यत्  किनभने स्वसुः  त्यहं माथि आपन 

अ्थतन्त्रः  अत्यन्त स्वार्थी बहिनीको 





ताक्यार्थ म आज नै गर्भस्थ शत्रुलाई के गरं? के देवकीलाई ने मारौँ? त्यो पनि ठीक छैन । 
किनभने अत्यन्त स्वार्थी व्यक्तिले पनि आफ्नो पराक्रमलाई कलङ्किति पार्ने काम गर्दैन। यदि मेले 
यो स्त्री, त्यसमा पनि गर्भवती र त्यसमा पनि बहिनीलाई मार भने त्यसले मेरो यश, सम्पत्ति र 
आयुलाई पनि नाश गर्ने । 


स एष जीवन् खलु सम्परेतो वर्तेत योऽत्यन्तनृरांसितेन । 
देहे मृते तं मनुजाः शापन्ति गन्ता तमोऽन्धं तनुमानिनो ध्रुवम् ॥ २२॥ 
यः  जो व्यक्ति 


पदार्थ अत्यन्तनृदंसितेन  अति करूर 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 

भएर    मरे बराबरको हो 
वर्तेत  रहन्छ भने ततुमानिनः  अककि हिंसा 
सः एषः  त्यस्तो जो कोही गरेर आफ्नो शरीर पोषण गर्ने 
पनि त्यस्तो व्यक्तिको 

खलु  निश्चय नै मृते  शरीर मरेपछ्ि 
जीवन्  बांँच्दाबाँच्दै पनि तं  त्यसलाई 


३०५८३ 
अध्याय २ 


मनुजाः  मानिसहरूले 
शापन्ति  सराप्छन् र ऊ पनि 
धुवम्  निश्चय नै 

अन्धं तमः  अन्धकारमय 
नरकमा नै 





गन्ता  जाने 


ताक्यार्थ जो व्यक्ति अति क्रूर भएर बांच्दछ, त्यो बाँचेर पनि मरे बराबरकै हो । अकको हिंसा 
गरेर आफ्नो पोषण गर्ने त्यस्तो व्यक्तिलाई मरेपछि अरू व्यक्तिहरूले सराप्नेछन् र॒ ऊ पनि 
अन्धकारमय नरकमा पुरन । 


इति घोरतमाद् भावात् सन्निवृत्तः स्वयं प्रभुः । 

आस्ते प्रतीक्षंस्तज्जन्म हरेवैराुबन्धकृत् ॥ २२॥ 

 भगवान् श्रीहरिको हंदाहदै पनि 

वेरानुबन्धकृत्  बारम्बार तज्जन्म  भगवान्को जन्मको 
वैरभाव गर्ने कस प्रतीक्षन्  प्रतीक्षा गर्दै 

भावात्  विचारबाट स्वयं  आपू आस्ते  बस्न थाल्यो 
सन्निवृत्तः  हटेको प्रभुः  देवकीलाई मार्न समर्थ 
ताक्यार्थ भगवान्को बारम्बार विरोध गर्ने कंस यद्यपि देवकीलाई मार्न सक्थ्यो तथापि यस्तो 
क्रूर विचारबाट ऊ हट्यो र ऊ भगवान्को जन्मको प्रतीक्षा गर्दै बस्न थाल्यो। 


पदार्थ 
इति  यसप्रकार 
घोरतमात्  कऋरूरतायुक्त 





आसीनः संविशंस्तिष्ठन् भुञ्जानः पय॑टन् महीम् । 
चिन्तयानो हषीकेशमपर्यत् तन्मयं जगत् ॥ २४ ॥ 





पदार्थ भुञ्जानः  खांँदा चिन्तयानः  चिन्तन गर्दै 
आसीनः  बस्दा महीम्  पृथिवीमा जगत्  सारा जगतलाई नै 
संविशन्  सुत्दा पयंटन्  घुम्दा पनि तन्मयं  भगवन्मय 
तिष्ठन्  उभिंदा हृषीकेशं  भगवान् हषी केशलाई। अपश्यत्  देख्न थाल्यो 


ताक्यार्थ कसले बस्दा, सुत्वा, उथिंदा, खांदा, हिंडदा जुनसुकै वेलामा पनि भगवान् 
हृषी केशलाई सम्फ़दै सारा जगत्लाई ने भगवन्मय देख्न थाल्यो । 


ब्रह्मा भवरच तत्रेत्य मुनिभिनांरदादिभिः। 


मीर्भिवृंषणमेडयन् ९ र 


देवेः सानुचरैः साकं ॥ २५॥ 
नारदादिभिः मुनिभिः  देवर्षि नारद आदि ऋषि तथा 


रामालन्द्री टीका 


पदार्थ 


३०८४ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 
साुचरेः  अनुचरहरूले सहित तत्र  त्यो कारागारमा भगवान्को 

देवेः साकं  देवताहरूसंग एत्य  आएर एडयन्  स्तुति गर्न थाल्नुभयो 
ह्या  ब्रह्माजी र गीभिंः  मधुर वचनद्रारा 

भवः च  शङ्रजी पनि वृषणं  अभिलषित फल दिने 





वाक्यार्थ नारद आदि ऋषि र अनुचरहरूले सहित भएर आएका देवताहरूले सहित ब्रह्माजी र 
शडूरजी त्यही कारागारमा आएर मधुर वचनद्वारा भगवान्को स्तुति गर्न थाल्नुभयो । 


सत्यवतं सत्यपरं त्रिसत्यं सत्यस्य योनिं निहितं च सत्ये । 
सत्यस्य सत्यमृतसत्यनेत्रं सत्यात्मकं त्वां शरणं प्रपन्नाः ॥ २६॥ 





पदढार्थ महाभूतको सत्यं  परमार्थरूप 
सत्यवतं  सत्यसङ्कल्प भएका योनिं  कारण ऋतसत्यनेत्रं  मधुर र सत्य 
सत्यपरं  सत्य नै प्रतिज्ञा सत्ये  सत्रूपले स्वीकारेका वाणीका प्रवर्तक तथा 
भएका पदार्थमा सत्यात्मकं  वास्तविक 
त्रिसत्यं  तीनै कालमा सद्रूपले निहितं च  अन्तर्यामीरूपले सत्स्वरूप 

रहने सेका त्वां  हजुरको 

सत्यस्य  हामीले सत्यरूपले सत्यस्य  दृश्यमान सत्य रारणं  शरणमा 
स्वीकारेका पृथिवी आदि पांच पदार्थका प्रपन्नाः  परेका छँ 


ताक्यार्थ जो सत्यसङ्ल्पवाला हुनह॒न्छ, जसलाई प्राप्त गर्ने साधन पनि सत्यने हो, जो भूत, 
भविष्यत् र ॒वर्तमानमा पनि सद्रूपले नै रहनुहन्छ, जो हामीले सत्यरूपले स्वीकारेका पृथिवी आदि 
पाँच महाभूतको कारण र तिनभित्र पनि अन्तर्यामी र पारमार्थिकरूपले रहनुहन्छ, जसको कारणले 
हामीमा मधुर र सत्य बोली बोल्ने भावना आं त्यस्ता परमसत्यस्वरूप परमात्माको शरणमा 
हामी आएका छँ । 

विवरण ब्रह्माजी आदि देवताहरूले भगवान्को स्तुति गरेको प्रसङ्ग हो यो। यस श्लोकमा 
भगवान् सत्यस्वरूप हुनुहन्छ भनी बताइएको छ । भगवान्को सङ्ल्प सत्य छ । मानिसहरू आफ्नो 
जीवननिर्वाहको कल्पनालाई पनि भनेजसो बनाउन सक्दैनन्, तर भगवान्ले आफनो सड्ल्पमात्रले 
सारा संसार खडा गर्नृहुन्छ । त्यसैले उहाँलाई उपनिषदले सत्यकामः सत्यसङ्कल्पः छान्दोग्योपनिषद् 
८७१ अर्थात् सत्यकामना भएका र सत्य इच्छाशक्तिसम्पन्न भनेको छ। सत्यपरम् पदको अर्थ 
हन्छ सत्य नै छ श्रेष्ठ प्राप्तिसाधन जसको । मुण्डकोपनिषद् ३१५मा यही कुरालाई सत्येन 
लभ्यस्तपसा ह्येष आत्मा अर्थात् सत्यद्रारा ने आत्मज्ञान हुन्छ भनी बताइएको छ । भगवान् त्रिसत्य 
अर्थात् सृष्टिभन्दा अधि, सुष्टिकालमा र सृष्टिपछ्छि पनि सत्यस्वरूप ने रहनुह॒न्छ । यही तीन कुरा 
बताउन यस श्लोकमा क्रमशः तीन विशेषण आएका छन् सत्यस्य योनिम्, सत्ये निहितम् र 
सत्यस्य सत्यम् । सत्यस्य योनिम् अर्थात्, सत्यको उपादान कारण भनी जगत्को उत्पत्तिभन्दा अधि 
सद्रूप ब्रह्मको वर्णन गरिएको छ। सत्ये निहितम् भन्ने पदले जगत् देखिएको वेलामा पनि ती 


रामालन्द्री टीका 


२४८५ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय् 


पदार्थभित्र रहने ब्रह्म नै हो भनी बताएको छ । सत्यस्य सत्यम् भन्ने पदले चाह सबै पदार्थहरू 
नष्ट हदा पनि त्यसको अधिष्ठान भई सद्रूप ब्रह्म रहने कुरा बताएको छ । ऋतसत्यनेत्रम् यस पदमा 
आएको ऋत शब्दको अर्थ मधुर एवं यथार्थ वचन र सत्य पदको अर्थं समदृष्टि भन्ते हुन्छ । यी 
दुवैका नेत्र अर्थात् नेता या प्रवर्तक भगवान् हुनुहुन्छ । यसप्रकार सवे प्रकारले सत्यस्वरूप हनहन 
सत्यात्मक परमात्माको यहाँ स्तुति गरिएको छ। 


एकायनोऽसो द्विफलस्त्िमूलस्चतूरसः पञ्चविधः षडात्मा । 
सप्तत्वगष्टविटपो नवाक्षो दशच्छदी द्विखगो ह्यादिवृक्षः ॥ २७॥ 





पदार्थ गुणरूप फेद भएको अष्टविटपः  पञ्च महाभूत, 
असो  यो चतूरसः  धर्म, अर्थ, काम र॒मन, बुद्धि, अहङाररूप आठ 
आदिवृक्षः  संसाररूपी सनातन मोक्ष चार पुरुषार्थरूप रस हांगाहरू भएको 

वृक्ष भएको नवाक्षः  मुख आदि नौवटा 
हि  निश्चय नै पञ्चविधः  पाँच दरार टोडका भएको 

एकायनः  एक प्रकृति नै ज्ञानेन्वियहरूद्रारा जानिने दशच्छदी  प्राण, अपान आदि 
आश्रय भएको षडात्मा  षड् भावविकार दश प्राणरूप पात भएको 
द्विफलः  सुख र दुःख दुरईद स्वभाव भएको द्विखगः  जीवात्मा र परमात्मा 
ओटा फल भएको सप्तत्वक्  रस, रक्त आदि दुईवटा चराद्रारा निवास 
त्रिमूलः  सत्त्व, रज र तम तीन सात धातुहरू बोक्रा भएको गरिएको छ 


ताक्यार्थ यो सनातन संसाररूपी वृक्षको आधार एक प्रकृति हो यसमा सुख र दुःख दुरईद फल 
छन् सतव आदि तीन गुण नै यसलाई धाने फेद हन् धर्म आदि चार पुरुषार्थ यसका रस हृन् 
पांच ज्ञानेन्द्रिय यसलाई जाने साधन हन् षड् भावविकार यसको स्वभाव हो रस, रक्त आदि 
सात धातुहरू यसका बोक्रा हन् पञ्च महाभूत, मन, बुद्धि, अहङ्कार गरेर आठ ओटा यसका हांगा 
छन् मुख आदि नौ द्वार यसका टोडका हुन् दश प्राण यसका पातहरू हुन् अनि जीवात्मा र 
परमात्मा यसमा निवास गर्ने दुई चरा हुन् । 


त्वमेक एवास्य सतः प्रसूतिस्त्वं सन्निधानं त्वमनुग्रहर्च । 
त्वन्मायया संवृतचेतसस्त्वां पश्यन्ति नाना न विपरिचितो ये ॥ २८॥ 





पदढार्थ त्वं एव  हजुर ने हुनुहुन्छ त्वं  हजुर न हुनुहुन्छ 
अस्ययो सन्निधानं  लयको कारण पनि ये  जो व्यक्तिहरू 

सतः  कार्यरूप वृक्षको त्वं  हजुर नै हुनुहुन्छ र त्वन्मायया  हजुरको मायाले 
प्रसूतिः  जन्मको कारण अनुग्रहः च  अनुग्रहद्रारा संवृतचेतसः  चित्त मोहित 
एकः  एडटै पालनपोषण गर्ने पनि भएका अज्ञानीहरूले 


रामालन्द्री टीका 


२४८६ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 
त्वां  हजुरलाई रूपमा न  त्यसरी देख्दैनन् एकत्वको 
नाना  नानारूपमा ब्रह्मा, परयन्ति  देख्दछन् अनुभव गर्वछन् 


विष्णु, महेश्वर आदि विभिन्न विपदिचतः  विद्रानूहरूले 
ताक्यार्थ यो कार्यरूप वृक्षको जन्म, लय र पालपोषणको कारण हजुर नै हनुहृन्छ। जो 
व्यक्तिहरू हजुरको मायाले चित्त मोहित भएका छन् त्यस्ता अज्ञानीहरूले हजुरलाई नानारूपमा 
ब्रह्मा, विष्णु, महेश्वर आदि रूपमा देख्दछन् तर विद्रानूहरूले चाहं एडटै तत्वको रूपमा अनुभव 
गर्दछन् । 
विवरण माधथिका दुई श्लोकमा सम्पूर्ण संसाररूपी वृक्षको उत्पत्ति परमात्माबाटे हुने बतादएको 
छ । संसारवृक्षको अयन अर्थात् आश्रय एडटै प्रकृति हो। यसमा सुख र दुःखरूपी दुई फल 
लाग्छन्। यो रुखको मूल जरा सत्त्व, रज र तम गरी तीन गुणहरू छन्। यसबाट चार प्रकारको 
रस अर्थात् पुरुषार्थ निस्कन्छ जसलाई धर्म, अर्थ, काम र मोक्ष भनिन्छ। पञ्चविधः पदको अर्थ 
हुन्छ रूपज्ञान, रसनज्ञान आदि ज्ञानका पाँच साधनहरू नै जसलाई जानने साधन छन्। षडात्मा 
अर्थात् छ भावविकार उत्पन्न हनु, रहनु, परिवर्तित हनु, बदनु, घटनु र नष्ट हुनु नै यो संसारको 
स्वभाव हो। सप्तत्वक् अर्थात् सात धातु ने यस रुखका छाला हुन्। सप्त धातु भन्नाले अन्नको 
रस, रगत, मासु, बोसो, हड्डी, मासी र वीर्यलाई लिनुपर्दछ। यो रुख अष्टविटपः अर्थात् पञ्च 
महाभूत, मन, बुद्धि र अहङकार गरी आठ हांगा भएको छ । शरीरका नौ द्वार नै यसका टोडका 
हन्। यसमा प्राण, अपान, समान, उदान, व्यान अनि नाग, कूर्म, कृकल, देवदत्त, धनञ्जय गरी 
दश वायु नै दशओटा पातँ छन्। यो आदिवृक्षः अर्थात् अनादि कालदेखि रहिआएको रुख हो, 
जसमा दुई चरा जीवात्मा र परमात्मा रहिआएका छन्। 

यो सम्पूर्ण प्रपञ्चको उत्पत्ति केवल परमात्माबाट मात्र भएको हो भनी दोस्रो श्लोकमा 
परमात्मालाई ने सृष्टि, स्थिति र पालनकर्ताको रूपमा बतादरएको छ। ब्रह्मा, विष्णु र रुद्र सृष्टि 
आदिका कर्ता हन् भन्छन् नि भन्ने शङ्को उत्तरमा भनिन्छ त्वन्मायया अर्थात् हजुरको मायाद्रारा 
जसको चित्त संवृत अर्थात् आवृत भएको या ढाकिएको छ, त्यस्ता मूर्ख अज्ञानीहरू नै ब्रह्मा, 
विष्णु र रद्रलाई भिन्न देखी तिनीहरूलाई सृष्टि, स्थिति आदिको कारण मान्दछ्न्। वास्तवमा त 
हजुर नै ती रूपमा देखिनुभएको हो भनी यहोँ देवताहरूले देवकीको गर्भमा रहनुभएका भगवान् 
श्रीहरिको स्तुति गर्नुभएको छ। 


बिभषिं रूपाण्यवबोध आत्मा क्षेमाय लोकस्य चराचरस्य । 
सत्त्वोपपन्नानि सुखावहानि सतामभद्राणि मुहुः खलानाम् ॥ २९॥ 


पढार्थ लोकस्य  लोकको सत्त्वोपपन्नानि  सत्त्वगुणप्रधान 
अवबोधः  ज्ञानस्वरूप र क्षेमाय  कल्याणका लागि खलानाम्  दुष्टहरूको लागि 
आत्मा  आत्मस्वरूप हजुर सतां  सज्जनहरूलाई अभद्राणि  भयजनक 
चराचरस्य  चराचर सुखावहानि  सुख दिने रूपाणि  रूपहरू 





रामालन्द्री टीका 


३५८७ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अधघ्यायर 


मुहुः  बारम्बार बिभषिं  धारण गर्नहुन्छ 

वाक्यार्थ हे प्रभ ! हजुर ज्ञानस्वरूप र आत्मस्वरूप हुनृहुन्छ । हजुर नै यो सारा चराचर जगत्को 
कल्याणका लागि सज्जनहरूलाई सुख दिने सतत्वगुणप्रधान अवतार र दुष्टहरूलाई भय दिने 
उरलाग्दो अवतार पनि बारम्बार लिने गरनुहन्छ । 


नर  


त्वय्यम्बुजाक्षाखिलसत्त्वधाम्नि समाधिनावेशितचेतसेके । 
त्वत्पादपोतेन महत्कृतेन कुर्वन्ति गोवत्सपदं भवाब्धिम् ॥ ३० ॥ 





पदार्थ समाधिना  समाधिद्रारा भवान्धिम्  यो अपार 
अम्बुजाक्ष  हे कमलनयन प्रभु आवेशितचेतसा  आफनो संसारसागरलाई 

एके  कोही विवेकीहरू मात्र॒चित्तलाई राखेर गोवत्सपदं  बाच्छको खुरले 
अखिलसत्त्वधाम्नि  सारा महत्कृतेन  खुब आदरपूर्वक दटेक्दा बनेको डोबिल्को समान 
प्राणीहरूको वास्तविक गतिको सेवा गरिएको कुवन्ति  अनुभव गर्दछछन् र 
केन्दरस्वरूप त्वत्पादपोतेन  हजुरको सजिलै तर्दछन् 

त्वयि  हजुरमा चरणकमलरूपी ङुङ्गाद्रारा 


वाक्यार्थ हे कमलनयन प्रभु! कोही त्यस्ता विवेकी मानिसहरू मात्र सारा प्राणीहरूको 
वास्तविक गतिस्वरूप हजुरमा समाधिद्रारा आफ्नो चित्तवृत्तिलाई राखेर खुब आदरपूर्वक सेवा 
गरिएको हजुरको चरणकमललाई इङ्गा बनाएर यो अपार संसारसागरलाई पनि बाच्छाको खुरले 
बनाएको डोबिल्को ४ सजिलै पार गर्दछछछन् । 


स्वयं समुक्तीयं सुदुस्तरं द्युमन् भवार्णवं भीममद्रसोहदाः। 
भवत्पदाम्भोरुहनावमत्र ते निधाय याताः सदनुग्रहो भवान् ॥ ३१॥ 

ते वी 

याताः  गएका छन् अब यही 
डुङ्गाबाट अरू पनि भवसागर 


तर्न सक्दछन्, त्यसैले 
भवान्  हजुर 


भवाणंवं  संसारसागरलाई 
स्वयं  अनायासमे 

समुकत्तीयं 
समुत्तीयं  तरेर 
भवत्पदाम्भोरुहनावम्  हजुरको 
चरणकमलरूपी ड्ङ्गा 


पदार्थ 

द्युमन्  हे स्वयंप्रकाश प्रभ 
अदभ्रसोहृदाः  धेर सहदयता 
भएकाहरूले सम्पूर्ण 
प्राणीहरूमा दया गर्नेहरूले 
सुदुस्तरं  तर्न गाहो उत्र  यहींने सद्नुग्रहः  सज्जनको अनुग्रह 
भीमं  उरलाग्दो निधाय  छाडेर गर्नैवाला हुनुहन्छ 

ताक्यार्थ हे स्वयंप्रकाश प्रभु! सम्पूर्ण प्राणीहरूमा दया गर्नेहरूले तर्न गाह र उरलाग्दो 
संसाररूपी सागरलाई हजुरकै चरणरूपी इङ्गाबाट सजिलै तरेर त्यो डङ्गा यहीं छडेर गएका छन् । 
अब यही डुङ्गाबाट अरू पनि तर्न सकून् भनी हजुरले सबेलाई अनुग्रह गरिहनुभएको छ। 





रामालन्द्री टीका 


३५८८ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 
येऽन्येऽरविन्दाक्ष विमुक्तमानिनस्त्वय्यस्तभावादविशुदधबुद्धयः। 
आरुह्य कृच्छ्रेण परं पदं ततः पतन्त्यधोऽनादुतयुष्मदड्घ्रयः ॥ ३२॥ 
पदार्थ हुनाले परं पदं  उत्कृष्ट पदमा 


अरविन्दाक्ष  हे कमलनयन प्रभु अविश्युदधबुद्धयः  चित्त शुद्ध 
विमुक्तमानिनः  आफूलाई मुक्त नभएका ती 


आरुह्य  उक्िलिएर पनि 
ततः  त्यहाँबाट फेरि 


सम्ख्ने अभिमानी अनादुतयुष्मदङ्ूघ्रयः  हजुरको अधः  तलतिर जन्म, मरण 
अन्ये  अरू चरणकमलको सेवाबाट वञ्चित युक्त संसारमा 

ये  जो व्यक्तिहरू छन् ती भएका व्यक्तिहरू पतन्ति  खस्दछन् 

त्वयि  हजुरमा कृच्छ्रेण  तपस्या आदि 





अस्तभावात्  भक्ति नभएको कठिन साधनद्रारा 


ताक्यार्थ हे कमलनयन प्रभु ! आपरूलाई मुक्त सम्खने केही अभिमानीहरू हजुरको भक्तिबाट 
टाढा रहनाले तिनीहरूको चित्त शुद्ध भएको हैदेन। हजुरको चरणकमलको सेवाबाट वञ्चित 
भएका ती व्यक्तिहरू तपस्या आदि कठिन साधनद्रारा उत्कृष्ट पदमा पुगेर पनि फेरि तलति  
जन्म, मरण आदि युक्त संसारमा नै खस्दछन् । 


तथा न ते माधव तावकाः क्वचिट् भ्रश्यन्ति मागात् त्वयि बद्धसौहृदाः । 


त्वयाभिगुप्ता विचरन्ति निभ॑या विनायकानीकपमूधंसु प्रभो ॥ ३३॥ 


व्यक्तिहरू 
निभ॑याः  भयरहित भएर 


पदार्थ 
माधव  हे लक्ष्मीपति ते  


शरणागत भएका 
ती 


प्रभो  हे सर्वसमर्थ हजुरको 
भक्तिबाट विमुख भएका 
व्यक्तिहरू जसरी परम पदबाट 
पनि खस्दछन् 

तथा  त्यसै गरी 

त्वयि  हजुरमा 


तावकाः  हजुरका भक्तहरू 
क्वचित्  कहिल्यै पनि 
तत्वज्ञान नभए पनि 

 
मागात्  मूक्तिमार्गबाट 
न भ्रर्यन्ति  खस्दैनन् किन्तु 
त्वया  हजुरद्रारा 


विनायकानीकपमुघंसु  विघ्न 
ल्याउने सेनाको सेनापतिको 
टाउकोमा 

विचरन्ति  घुम्छन् त्यस्ताको 
टाउकामा टेकेर उच्च पदमा 
पुग्दछन् 





बद्धसोहदाः  ज्यादै प्रेमले अभिगुप्ताः  रक्ना गरिएका ती 
वाक्यार्थ हे माधव प्रभु ! हजुरको भक्तिरहित व्यक्तिहरू जसरी सानो विघ्नले पनि परम पदबाट 
खस्दछन् त्यसरी हजुरमा शरणागत भएका हजुरका भक्तहरू कटहिल्यै पनि मूक्तिमार्गबाट च्युत 
हदेनन्। बरु हजुरबाट सुरक्षित ती व्यक्तिहरू त भयरहित भएर विघ्न गर्न आउने सेनाका 
सेनापतिहरूको टाउकोमा चदढेर परम पदमा पुग्दछन् । 

वितवरण माधथिका दुई श्लोकमा भक्तिविना कुनै पनि साधनले सफलता नदिने बतादएको छ । 
जो मानिस आरफैलाई मूक्त भन्दै हिंड्छ, तर भक्ति गर्देन भने त्यो घमन्डी व्यक्ति पतित हृन्छ 


रामालन्द्री टीका 


३४८९ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय् 


किनभने भक्ति नभई चित्त शुद्ध नहुने हुनाले ती आपूलाई ज्ञानी भनाउने व्यक्तिहरूको 
ज्ञानप्राप्तिमा योग्यता पनि भएको हदेन । भक्तिविनाको ज्ञानले अपरोक्ष साक्षात्कार उत्पन्न गर्न 
सक्देन, साथे अहडार बढाएर त्यो त पतनको कारण पो बन्दछछ । यहाँ ज्ञानका साधन पाएर पनि 
भक्तिविना व्यक्तिहरू खस्छन् या सफलता पाँदेनन् भन्न खोजिएको हो । भगवान्को भक्त भने 
भगवत्कृपाद्रारा स्वतः नै मोक्षमार्गमा अग्रसर हन्छ। उनीहरूको मुक्तिमार्गमा कुनै विघ्न आँदेन । 
उनीहरू त विघ्नमाथि आफ्नो पाड राखिदिन्छन् भनी यहाँ परमात्मसाक्षात्कारका लागि भक्तिको 
अनिवार्यता देखादइएको छ । 


सत्त्वं विशुद्धं श्रयते भवान् स्थितो रारीरिणां श्रेयउपायनं वपुः । 
वेदक्रियायोगतपःसमाधिभिस्तवाहणं येन जनः समीहते ॥ ३४ ॥ 


पदार्थ सत्त्वं  सात्त्विक वेदक्रियायोगतपःसमाधिभिः  
भवान्  हजुर वपुः  स्वरूपलाई वेदिक यज्ञ, योग तथा 
स्थितो  संसारको पालनपोषण श्रयते  स्वीकार गरनुहुन्छ समाधिहरद्रारा 

गर्दा सात््विकरूप लिनृहुन्छ तव  हजुरको 


शरीरिणां  प्राणीहरूलाई येन  जुन सात्त्विक रूपलाई अहंणं  पूजा 
श्रेयउपायनं  कर्मफलप्रदान गर्न विग्रहलाई आधार बनाएर समीहते  गर्दछन् 
विशुद्धं  शुद्ध जनः  मानिसहरूले 
ताक्यार्थ हजुर संसारको पालनपोषण गर्नको लागि प्राणीहरूलाई कर्मफल प्रदान गर्ने 
शुद्धसत्तवगुणी विग्रहलाई धारण गर्नृहुन्छ । जुन विग्रहलाई आधार मानेर हजुरका भक्तहरू वैदिक 
यज्ञहरू, ब्रह्मचर्य आदि योग तथा समाधिद्रारा हजुरको पूजा गर्वछछछन् । 





सत्त्वं न चेद्धातरिदं निजं भवेद् विज्ञानमज्ञानमिदापमाजनम् । 
गुणप्रकाशेरनुमीयते भवान् प्रकाशते यस्य च येन वा गुणः ॥ २५॥ 


पदार्थ भएको भेदलाई नाश गर्ने प्रकाराते  प्रकाशित हुन्छन् र 
घातः  हे सबैका पालक प्रभु विज्ञानं  ज्ञानरूप हजुरको भवान्  हजुर चाहं 

इदं  यो अपरोक्ष साक्षात्कार गुणप्रकाडोः च  गुणमा प्रकाश 
निजं सत्त्वं  हजुरको न भवेत्  हुने नै थिएन दिने कुनै परमतत्त्व छ भनेर 
सत्त्वगुणप्रधान विग्रह येन  जुन हजुारा अनुमीयते  अनुमानद्रारा 

न चेत्  यदि धथिएन भने यस्य  हजुरको ने मायाका जौ बुखिनुहुन्छ 
अज्ञानमिदापमाजंनम्  गुणः वा  गुणहरू छन् 

अज्ञानलाई र अज्ञानको कारणले बुद्धि आदि गुण छन्, तिनीहरू 





ताक्यार्थ हे सबेका पालक प्रभु! यदि हजुरको सतत्वगुणप्रधान विशुद्ध विग्रह प्रकट नभएको 


रामालन्द्री टीका 


३४९० 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय् 


अज्ञानलाई र अज्ञानको कारणले भएको भेदलाई नाश गर्ने विशुद्ध विज्ञान वा हजुरको 
अपरोक्षानुभूति पनि हुने थिएन । सारा त्रिगुणात्मक बुद्धिवृत्तिहरूलाई हजुर नै प्रकाशित गर्नृहुन्छ तर 
ती बुदधिवृकत्तिद्रारा हजुर प्रकाशित वा प्रत्यक्ष हुनुहुनन केवल अनुमानद्वारा मात्रै बुखिनुहुन्छ । 


   ् 


न नामरूपे गुणजन्मकर्मभि्निरूपितव्ये तव तस्य साक्षिणः। 
मनोवचोभ्यामनुमेयवत्मनो देव क्रियायां प्रतियन्त्यथापि हि ॥ ३६॥ 


पदार्थ साक्षीस्वरूप भक्तहरू 

देव  हे प्रभ तव  हजुरको क्रियायां  हजुरका नामकीर्तन र 
मनोव्चोभ्यां  मन र वाणीको नामरूपे  नाम र रूपलाई गुणचिन्तन आदि कार्यमा 
विषय नभएको गुणजन्मकर्मभिः  गुण, जन्म र हि  निश्चय नै 

अनुमेयवत्मनः  अनुमानद्रारा कर्मद्रारा प्रतियन्ति  लागिरहेका छन् 
मात्र बुण्न सकिने न निरूपितव्ये  निरूपण गर्न साक्षात्कार गरिरेका छन् 
तस्य  त्यस्तो सकिंदेन 

साक्षिणः  सारा बुद्धिवृत्तिको अथ अपि  तै पनि हजुरका 





वाक्यार्थ हे प्रभु! मन र वचनको विषय नभएका, अनुमानबाट मात्र जानन सकिने 
सर्वसाक्षीस्वरूप हजुरको नाम र रूपलाई, गुण, जन्म र कर्मको आधारमा चिरूपण गर्न सकिंदेन 
तेपनि हजुरका भक्तहरू हजुरको नामकीर्तन र गुणचिन्तनमा लागिरहेका छन् र उनीहरूले हजुरको 
साक्षात्कार पनि गरिरहेका छन्। 


शुण्वन् गृह्णन् संस्मरयंश्च चिन्तयन् नामानि रूपाणि च मङ्गलानि ते। 
क्रियासु यस्त्वच्वरणारविन्दयोराविष्टचेता न भवाय कल्पते ॥ ३७ ॥ 





पदढार्थ गृह्णन्  सुनावे छ, त्यो व्यक्ति 

यः  जो व्यक्ति चिन्तयन्  चिन्तन गर्दै र क्रियासु  लौकिक तथा 

ते  हजुरका संस्मरयन् च  स्फेदे तथा अलौकिक क्रियामा संलग्न 
मङ्गलानि  कल्याणकारक  सम्खादे रहेर पनि 

नामानि  नामहरू र त्वच्चरणारविन्दयोः  हजुरको भवाय  फेरि जन्ममरणयुक्त 
रूपाणि च  रूपहरू पनि चरणारविन्दमा संसारमा आन 

खुण्वन्  सुन्दै आविष्टचेताः  चित्त लगाएको न कल्पते  योग्य हँदेन आदे 


वाक्यार्थ हे प्रभु! हजुरका कल्याणकारक नाम र रूपहरूलाई सुन्दे, सुनाउँदे, सम्पदे र 
सम्णाङदे रहेको व्यक्ति लौकिक क्रियाकलापमा संलग्न भए पनि हजुरको चरणारविन्दमा आफनो 
चित्त लगाएका ती भक्तहरू फेरि संसारमा आदन् । 


 ४ स जन्मनेरितु  
दृष्ट्या हररस्या भ्वतः पद् भुव भारोऽपनीतस्तव   


रामालन्द्री टीका 


३४९१ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय र 


दिष्ट्याङ्कितां त्वत्पदकैः सुश्ोभने्रक्ष्याम गां द्यां च तवानुकम्मपिताम् ॥ २८ ॥ 


पढार्थ अस्याः  यिनी आदि चिहले युक्त भएकी 

हरे  हे दुःखनाशक प्रभु भुवः  परथिवीको तव  हजुरद्रारा 

दिष्ट्या  भाग्यले भारः  सारा भार अनुकम्पिताम्  कृपा गरिएकी 
ईरितुः  साराका नियामक अपनीतः  हटेर गयो टेकिएकी 

तव  हजुरको दिष्ट्या  भाग्यले गां  पृथिवी 

जन्मना  जन्म मात्रले सुशोभनैः  अत्यन्त रामरा द्यां च  स्वर्गलाई पनि 
भवतः  हजुरको त्वत्पदकैः  हजुरका चरणद्रारा द्रक्ष्यामः  हामीले देख्नेछँ 
पद्  चरणस्वरूप अङ्कितां  वज्र, अडकुश, ध्वज 





वाक्यार्थ हे दुःखनाशक प्रभु ! भाग्यले गर्दा हजुरको जन्म मात्रले हजुरको चरणरूपा पृथिवीको 
सारा भार गयो। भाग्यले नै गर्दा वज्र, अड कुश, ध्वज आदि चिहले युक्त भएका हजुरका चरणले 
टेकेर कृपा गरिएकी पृथिवी र स्वर्गलाई पनि हामीले देख्नेभयोँ । 


न तेऽभवस्येश भवस्य कारणं विना विनोदं बत तकयामहे । 
भवो निरोधः स्थितिरप्यविद्यया कृता यतस्त्वय्यभयाश्रयात्मनि ॥ ३९॥ 





पदार्थ कारणं  कारण आत्मनि  सर्वात्मस्वरूप 
ईश  हे सर्वसमर्थ बत  निश्चय नै हजुरमा 

अभय  हि भयरहित विनोदं विना  केवल हजुरको भवः  संसारको उत्पत्ति 
आश्रय  हे जगत्कै आधार प्रभु क्रीडाका लागि भन्नु बाहेक निरोधः  प्रलयर 
अभवस्य  असंसारी न तकंयामहे  हामीले तर्कना र स्थितिः अपि  स्थिति पनि 
ते  हजुरको विचार गरेका छैनौं अविद्यया  अविद्याद्रारा नै 
भवस्य  अजन्मा यतः  किनभने कृताः  भएको हो 


ताक्यार्थ अभयपदको दाता र सबैको आश्रय भएका हे सर्वसमर्थ प्रभु! अजन्मा हजुरको 
जन्मको कारणको विषयमा विचार गर्दा हजुरको क्रीडाबाहेक अरू केही कारण छ जस्तो 
लाग्दैन। यथार्थमा त हजुरमा जो सारा प्रपञ्चको उत्पत्ति, स्थिति र लय भड्रहेको छ, त्यो पनि 
केवल अविद्याकै कारणले भएको हो । 


मत्स्याश्वकच्छपनृसिंहवराहदहंस 
राजन्यविप्रविबुधेषु कृतावतारः । 
त्वं पासि नस्त्रिभुवनं च तथाधुनेश 
भारं भुवो हर यदत्तम वन्दनं ते ॥ ४०॥ 
पदार्थ यटृत्तम  हे यदुश्रेष्ठ मत्स्यारवकच्छपनृसिंहवराहहंस 


रामालन्द्री टीका 


३४९२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


राजन्यविप्रविबुधेषु  मत्स्य,  नः  हामी देवताहरूलाई र 
हयग्रीव, कुवा, नुसिंह, वराह, त्रिभुवनं  तीनै लोकलाई 

हंस, श्रीराम, परशुराम र वामन पासि  जसरी रक्ना गर्नुभएको 
आदि रूपमा धियो 

कृतावतारः  अवतार लिनुहुने ।तथा  त्यसै गरी 

त्वं  हजुरले अघुना च  अहिले पनि 
ताक्यार्थ हे यदुश्रेष्ठ प्रभु ! मत्स्य, हयग्रीव, कद्ुवा, न॒सिंह, 





अध्याय २ 


ईदा  हे प्रभु 

भुवः  पृथिवीको 

भारं  भारलाई 

हर  हरण गर्नुहोस् 

ते  हजुरको चरणमा 

वन्दनम्  नमस्कार छ 

वराह, हंस, श्रीराम, परशुराम र 


वामन आदि अवतार लिएर हजुरले हामी देवताहरूको र तीनै लोकको रक्षा गर्जुभएको थियो । हे 
प्रभु ! अहिले पनि पृथिवीको भारलाई हरण गर्नुहोस्, हामी हजुरका चरणको वन्दना गर्वं । 


दिष्ट्याम्ब ते कुक्षिगतः परः पुमानंशेन साक्षाद् भगवान् भवाय नः। 
माभूद् भयं भोजपतेमुमूरषो्गोप्ता यदूनां भविता तवात्मजः ॥ ४१॥ 


पदार्थ अंशोन  ज्ञान, एश्वर्य आदि 
अम्ब  हिमाता अंशसहित 

दिष्ट्या  भाग्यले गर्दा ते  हजुरको 

नः  हामीहरूको कुक्षिगतः  गर्भमा 


आदइसक्नुभएको छ त्यसैले 
मुमूषोँः  अब केही दिनम मरने 
भोजपतेः  भोजहरूका 
मालिक कसबाट 


भवाय  मङ्गलको लागि 
परः पुमान्  परमपुरुष 
साक्षात् भगवान्  साक्षात् 
भगवान् नारायण 





भयं  डर 

माभूत्  नरहोस् डर 
नमान्नृहोस् किनभने 

तव  हजुरको 

आत्मजः  छोरो 

यदूनां  सारा यदु वंशीहरूको 
गोप्ता  रक्षक 

भविता  हुनेछ 


वाक्यार्थ हे माता देवकी ! हाम्रो सौभाग्यले हामीहरू सबैलाई कल्याण गर्ने परमपुरुष भगवान् 
नारायण अंशसहित हजुरको गर्भमा आइसक्नुभएको छ । अब केटी दिनम मर्नैवाला यो कंसबाट 
हजुर नडराउनुहोस्, हजुरका छोराले सारा यदुवंशीहरूको रक्षा गर्नृहुने । 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
इत्यमिष्टरय पुरुषं यद्रूपमनिदं यथा । 


न्द पुरोधाय भ   
ब्रह्मराना पुराचाय द्वाः ब्रातयञ्ुद्वम् ॥ ४२॥ 


पदार्थ  तपनि जानेअनुसारः 
इति  यसप्रकार पुरुषं  परमपुरुष भगवान्लाई 
यथा  जसरी अभिष्टूय  स्तुति गरेर 


यद्रूपं  जुन भगवान्को रूप   देवताहरू 
अनिदं  यस्तो छ भनेर बताउन नह्येशानो  ब्रह्मा र शङ्रजीलाई 





र 
पुरोधाय  अगाडि लगाएर 
दिवम्  स्वर्गतिर 
प्रतिययुः  गए 


ताक्यार्थ यसरी यस्ते रूपको हुनुहुन्छ भनेर बताउन नसकिने प्रभुको आपफूले जानेअनुसार स्तुति 


रामालन्द्री टीका 


२५९३ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 


गरेर देवताहरू ब्रह्मा र शङ्रजी लाई अगाडि लगाएर स्वर्गतिर गृए। 
इति श्रीमदुभागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दङ्ञामस्कन्धे 
गभ॑गतविष्णोब्रह्यादिकृतस्तुतिनांम दितीयोऽध्यायः ॥ २॥ 


रामालन्द्री टीका 


३७९४ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


अथ तृतीयो ध्याय 
अथ ऽध्यायः 
भगवान् श्रीकृष्णको जन्म 
श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
अथ स्वगुणोपेतः कालः परमशोभनः । 


यर्येवाजनजन्मक्षं शान्तक्ष्रहतारकम् ॥ १॥ 


गुणहरूले युक्त थियो 
यदहिं  जुन समयमा 
अजनजन्मक्षं  अजन्मा 
भगवान्को जन्म नक्षत्र 
रोहिणी थियो र 


पदार्थ 

अथ  त्यसपछि 

कालः  समय 
परमरोभनः  अति राम्रो 
सवंगुणोपेतः  सारा शुभ 





अध्याय 


रान्तक्षंग्रहतारकम् एव  
आकाशमा नक्षत्र, ग्रह र 
ताराहरू शान्त थिए 


ताक्यार्थ भगवान्को जन्मने समय अति राम्रो र सारा शुभगुणहरूले युक्त भएको धियो । त्यस 
समयमा अजन्मा भगवान् जन्मने नक्षत्र पनि रोहिणी परेको धियो र आकाशका ग्रह, नक्षत्र र 


ताराहरू पनि शान्त थिए। 
दिशः प्रसेदुगंगनं निमंलोड़गणोदयम् । 
मही मद्गलभूयिष्टपुरमाम्रजाकरा ॥ २॥ 


पढार्थ निमंलोड़गणोदयम्  स्वच्छ तारा 
दिशः  दिशाहरू र नक्षत्र आदिको उदयले अति 
प्रसेदुः  प्रसन्न निर्मल देखिए सुन्दर भयो 

गगनं  आकाश मही  पृथिवी पनि 


मङ्गलभूयिष्टपुरमामबजाकरा  
ठुलाठला नगर, गांबस्वीहरू 
र गाईगोठहरू सबेतिर मङ्गलमय 





बनिन् 


ताक्यार्थ दिशाहरू निर्मल देखिए, आकाशमा स्वच्छ तारामण्डल र नक्षत्रगण चम्कन थाले, 
पृथिवीका ठुलादठुला नगर, गाँबस्तीहरू र गाईगोठहरू पनि निकै मङ्गलमय भए। 


नद्यः प्रसन्नसकिला हृदा जलरुहभियः। 
द्विजालिकुलसन्नादस्तवका वनराजयः ॥ ३। 


पदार्थ हृदाः  पोखरीहरू 

नद्यः  नदीहरू जलरुहश्रियः  पूलेका 
प्रसन्नसलिलाः  निर्मल कमलका शोभाले युक्त भए 
जलयुक्त बने वनराजयः  वनमा रहेका 


रुखका पडक्तिहरू 
द्विजालिकुलसन्नादस्तवकाः  
चरा र भंवराहरूको मधुर 
आवाज अनि रङ़ीविरङ्गीका 





रामालन्द्री टीका 


३०४९५ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 
फूलका गच्छाहरूले सुशोभित भए 
ताक्यार्थ नदीहरूमा निर्मल पानी बग्न थाल्यो, पोखरीहरूमा कमलका पफूलहरू फुल्न थाले। 


वनमा रुखका पङ्क्तिहरू चरा र भँवराहरूको मधुर आवाज अनि रङ्गीबिरङ़ी पूलका गुच्छाहरूले 
सुशोभित भए। 


ववो वायुः सुखस्पशंः पुण्यगन्धवहः शुचिः। 
अग्नयर्च द्विजातीनां शान्तास्तत्र समिन्धत ॥ ४॥ 


पढार्थ सुखस्पशंः  प्राणीहरूलाई कुण्डे निभ्न खोजेका भैसकेका 
पुण्यगन्धवहः  राम्रो र मन्द आनन्दकारक स्पर्श दिदे अग्नयः च  यज्ञका अग्निहरू 
सुगन्ध बोकेको ववो  बग्न थाल्यो पनि 

शुचिः  पवित्र द्विजातीनां  ब्राह्मणहरूका तत्र  त्यो शुभ समयमा 

वायुः  हावा शान्ताः  कसको भयले शान्त समिन्धत  राम्रोसंग बल्न थाले 





ताक्यार्थ मन्द सुगन्धले युक्त पवित्र वायु प्राणीहरूलाई सुखस्पर्शं दिदे बहन थाल्यो । कंसको 
भयले ब्राह्मणहरूको यज्ञको निभ्न लागेको अग्नि पनि खुब राम्रोसंग बल्न थाल्यो। 


मनांस्यासन् प्रसन्नानि साधूनामसुरदरहाम् । 
जायमानेऽजने तस्मिन् नेदुदुन्दुभयः दिवि ॥ ५॥ 





पदार्थ शत्रुहरूका देवताहरूका र॒ दिवि  स्वर्गमा 

अजने  अजन्मा साधूनां  साधुहरूका दुन्दुभयः  दमाहा आदि 
तस्मिन्  ती परमपुरुष भगवान् मनांसि  मनहरू बाजाहरू 

जायमाने  जन्म॑दा प्रसन्नानि  प्रसन्न नेदुः  बज्न थाले 
असुरट्रहाम्  असुरका आसन्  धथिए त्यसै वेला 


ताक्यार्थ अजन्मा परमात्मा जन्मने समयमा देवता र साधुहरूका मन प्रसन्न भए अनि स्वर्गमा 
दमाहा आदि बाजाहरू बज्न थाले । 


जगुः किन्नरगन्धवांस्तुष्टवुः सिद्धचारणाः । 
विद्याधयंर्च ननृतुरप्सरोभिः समं मुदा ॥ ६॥ 


पढार्थ सिद्धचारणाः  सिद्ध र सहित भएर 
किन्नरगन्धवांः  किन्नर र॒ चारणहरूले मुदा  खुसीले 
गन्धर्वहरूले तुष्टुवुः  स्तुति गरे ननृतुः  नाचे 
जगुः  भगवान्को कीर्वन विद्याधयंः च  विद्याधरहरू 

गाए अप्सरोभिः समं  अप्सराहरू 





रालालन्द्री टीका 


३४९६ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 


ताक्यार्थ किन्नर र गन्धर्वहरूले भगवानूको गुणकीर्तन गर्न थाले, सिद्ध र चारणहरूले स्तुति 
गर्न थाले र वि्याधरहरू अप्सराहरूसंगे खुसीले नाच्न थाले । 


मुमुचुमुंनयो देवाः सुमनांसि मुदान्विताः । 
मन्दं मन्दं जरुधरा जग्रनुसागरम् ॥ ७ ॥ 


पदढार्थ   देवताहरूले मन्दं मन्दं  मन्दमन्द स्वरमा 
मुदान्विताः  अति प्रसन्न सुमनांसि  फूलहरू अनुसागरम्  सागरको 
भएका मुमुचुः  वृष्टि गरे आसपासमा 

मुनयः  मुनिहरू र जलधराः  मेघहरू जगुः  गर्जना गर्न थाले 





ताक्यार्थ अति प्रसन्न भएका मुनिहरू र देवताहरूले आकाशबाट पुष्पवृष्टि गररे। बादलहरूले 
सागरको आसपासमा गएर मन्दमन्द स्वरले गर्जना गर्न थाले। 


निरीथे तम उदुभूते जायमाने जनादेने । 
देवक्यां देवरूपिण्यां विष्णुः सवंगुहाशयः ॥ 
आविरासीद् यथा प्राच्यां दिङ्ीन्दुरिव पुष्कलः ॥ ८ ॥ 


पदार्थ र  देवकीमा 
जनादैने  जनार्दन मानिसलाई  दिशि  पूर्व दिशामा सवंगुहाशयः  सबैको हृदयमा 
जन्ममृत्युबाट मुक्त गराउनुहूने यथा  जसरी वास गर्नृहुने 


विष्णुः  भगवान् नारायण 
तमः उदुभूते  अन्धकार व्याप्त इन्दुः इव  चन्द्रमा उदाए फ आविरासीत्  प्रकट हूनुभयो 
निर्ीथे  अर्धरात्रि 
ताक्यार्थ मानिसलाई जन्ममृत्युबाट मुक्त गराउने भगवान् जनार्दन जन्मने वेला अन्धकार व्याप्त 
अर्धरात्रिको समयमा पूर्वं दिशामा पूर्ण चन्रमाको उदय भए रै देवरूपिणी देवकीमा सर्वान्तर्यामी 
भगवान् नारायण प्रकट हूुनुभयो । 








तमदूभुतं बालकमम्बुजेक्षणं चतुुजं शद्खगदायुंदायुधम् । 
श्रीवत्सलक्ष्मं गलदोभिकोस्तुभं पीताम्बरं सान्द्रपयोदसोभगम् ॥ ९॥ 
महाहैवेदूयैकिरीरकुण्डलत्विषा परिष्वक्तसहस्रकुन्तलम्। 
उदामकाञ्च्यङ्गदकङकणादिमिविंरोचमानं वसुदेव एेक्षत ॥ १० ॥ 
पदार्थ अम्बुजेक्षणं  कमलको फएूलजस्तो आंखा भएका 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध 


चतुभुंजं  चारहात भएका 
शङ्कगदायुंदायुधम्  शङ्ख, गदा 
र चक्र आदि धारण गरेका 
श्रीवत्सलक्ष्मं  श्रीवत्सको 
चिहले अङ्कित 
गलशोभिकोस्तुभं  गलामा 
कौस्तुभ मणिले सुशोभित 
पीताम्बरं  पीताम्बर धारण 
गरेका 

सान्द्रपयोदसोभगम्  घना 


श्रीमद्भागवत 


मेघको जस्तो सुन्दर कान्ति 
भएका 
महाैवेदू्यकिरीटकरुण्डलत्विषा  
बहुमूल्य नीलम मणि, किरीट र 
कुण्डलको कान्तिले 
परिष्वक्तसहस्रकुन्तलम्  हजारौँ 
जस्ता लाग्ने केशराशिहरू 
चम्किरहेका 
उदामकाञ्च्यङ्गदकङ्कणादिमिः  
अत्यन्त सुन्दर कटिसूत्र, बाजू, 





३०४९७ 
अध्याय ३ 


बाला आदि आभूषणहरूले 
विरोचमानं  अति सुन्दर 
देखिएका 

अदुभुतं  अति नै अद्भुत 
तं ती 

बारुकं  बालकलाई 
वसुदेव  वसुदेवले 

पेक्षत  देख्नुभयो 


वाक्यार्थ कमलजस्तो सुन्दर आंखा भएका, चार हातमा शङ्कु, चक्र, गदा र पद्म धारण 
गरेका, छातीमा श्रीवत्स चिहले अडिति, गलामा कौस्तुभमणिले सुशोभित, पीताम्बरधारी, घना 
मेघजस्तो कान्तियुक्त तथा बहुमूल्य नीलम मणिजडित किरीट र कुण्डलको कान्तिलि घुप्रिएका 
सारा केशराशि चम्किएको, अत्यन्त सुन्दर कटिसूत्र, बाजू, बाला आदि आभूषणहरूले सुन्दर 
देखिएका अदभुत बालकलाई वसुदेवले देखनुभयो । 


स विस्मयोत्फुल्लविलोचनो हरिं सुतं विलोक्यानकटुन्दुभिस्तदा । 
कृष्णावतारोत्सवसम्भ्रमोऽस्पृशन्मुदा द्विजेभ्यो ऽयुतमाप्टुतो गवाम् ॥१९॥ 


पदार्थ 

तदा  त्यस बखतमा 
विस्मयोत्फुल्लविलोचनः  
आश्चर्यका कारण प्रफुल्ल नेत्र 
भएका 

सः ती 

आनकदटुन्दुभिः  वसुदेवले 


हरि  श्रीहरिलाई 

सुतं  छोराको रूपमा 
विलोक्य  देखेर 
कृष्णावतारोत्सवसम्भ्रमः  
कृष्णावतार भइसकेको हुनाले 
उत्सव मनाउन आतुर हदे 
मुदा  हर्षले 





आप्टुतः  व्याप्त भएर 
द्विजेभ्यः  ब्राह्मणहरूलाई 
गवाम् अयुतं  दशहजार गाई 
दान गर्न 

अस्पृरात्  द्ुनुभयो सङ्ल्प 
गर्नुभयो 


ताक्यार्थ त्यस बखतमा आश्चर्यका कारण प्रफुल्ल नेत्र भएका वसुदेवले श्रीहरि नै आफना 
छोराको रूपमा आडनुभएको बुरी कृष्णावतारको उत्सव मनाउन आतुर भएर हर्षले व्याप्त भई 
तत्कालै ब्राह्मणहरूलाई दश हजार गाई दान गर्ने सड्ल्प गर्नुभयो । 


अथेनमस्तोदवधायं पूरुषं परं नताङ्गः कृतधीः कृताञ्जलिः । 
स्वरोचिषा भारत सूतिकागृहं विरोचयन्तं गतभीः प्रभाववित् ॥ १२॥ 
पदार्थ मारत  है भरतवंशी परीक्षित् ! अथ  त्यसपछि 


रामालन्द्री टीका 


३०४९८ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


आएका प्रभुलाई 
परं पूरुषं  परमात्माको रूपमा 


स्वरोचिषा  आफ्नो कान्तिले 
सूतिकागृहं  जन्मघर 


कारागारलाई अवधायं  बुखेर 
विरोचयन्तं  प्रकाशित प्रभाववित्  भगवान्को 
गराद्रहेका प्रभावलाई बुरका त्यसैले 


एनं  यी बालकको रूपमा गतभीः  निर्भय भएका 





अध्याय 


कृतधीः  शुद्धनुद्धि भएका 
वसुदेवले 

नताङ्गः  भगवान्लाई प्रणाम 
गरी 

कृताञ्जलिः  हात जोडेर 
अस्तोत्  स्तुति गर्न थाल्नुभयो 


ताक्यार्थ हे परीभित् ! त्यसपछि आफ्नो कान्तिलि सारा कारागारलाई ने प्रकाशित गरिरहेका 
अदभुत बालकलाई परमपुरुषकै रूपमा बुषेर निर्भय हदे वसुदेवले भगवान्लाई प्रणाम गर्नुभयो र 


हात जोडी शुद्धबुदिले स्तुति गर्न थाल्नुभयो । 
वसुदेव उवाच वसुदेवले भन्नुभयो 


विदितोऽसि भवान् साक्षात् पुरुषः प्रकृतेः परः। 
केवलानुभवानन्द्स्वरूपः सवबुद्धिदुक् ॥ १३॥ 


पदार्थ केवखानुभवानन्दस्वरूपः  
भवान्  हजुर केवल अनुभव र आनन्द नै 
प्रकृतेः  प्रकृतिभन्दा स्वरूप भएका हजुर 

परः  पर रहेका सवबुद्धिदुक्  सबैका 


पुरुषः  पुरुष हुनुहन्छ बुदधिवृत्तिको साक्षीको रूपमा 





हुनुहुन्छ भनेर 
साक्षात्  प्रत्यक्षरूपले 
विदितः  जानिएको 
असि  हनुहन्छ 


वाक्यार्थ हे प्रभु! हजुर प्रकृतिभन्दा पर रहेको पुरुष हुनहन्छ । हजुरलाई केवल अनुभव र 
आनन्दको रूपमा जानन सकिन्छ । सारा प्राणीहरूको बुद्धिवृत्तिको साक्षीको रूपमा रहने हजुर नै 


हुनहन्छ भन्ने कुरा प्रत्यक्षरूपले बुम्न सकिन्छ । 


स एव स्वप्रकृत्येदं सृष्ट्वागे त्रिगुणात्मकम् । 
तदयु त्वं ह्यप्रविष्टः प्रविष्ट इव भाव्यसे ॥ १४ ॥ 


पदार्थ स्वप्रकृत्या  आफ्नो शक्तिरूप 
सः एव  तिनै सच्चिदानन्द पप्रकृतिद्रारा 

स्वरूप त्रिगुणात्मकम्  त्रिगुणात्मक 
त्वं  हजुरले इदं  यो चराचर जगत्को 


अग्रे  सृष्टिको आदिकालमा सृष्ट्वा  सृष्टि गरेर 





तदनु  त्यसपच्छि 

हि  निश्चय नै 

अप्रविष्टः  प्रवेश नगरे पनि 
प्रविष्टः इव  प्रवेश गरे 
भाव्यसे  लागनुहुन्छ 


वाक्यार्थ त्यस्तो सच्चिदानन्द स्वरूप हजुर पहिला आफ्नो शक्तिरूप प्रकृतिको आधारमा 
त्रिगुणात्मक चराचर जगत्को सुष्टि गर्नृहन्छ र त्यसपछि यथार्थमा हजुर त्यसमा प्रवेश नगरे पनि 


प्रवेश गरे ४ लागनुहन्छ । 


रामालन्द्री टीका 


३४९९ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 


विवरण भगवान् संसारका कुनै पदार्थद्रारा सीमित भएको हुनुहुन्न। संसारका पदार्थहरू 
परमात्मामा आश्रित छन्, तर परमात्मा कुनै पदार्थमा पनि आधित हूनुहुन्न । गीता ९४मा पनि 
भगवान्ले मत्स्थानि सर्वभूतानि न चाहं तेष्ववस्थितः अर्थात्, सब भूतहरू ममा रहेका छन्, म 
तिनीहरूमा रहेको छैन भन्नुभएको छ । उसो भए परमात्माले संसार बनाई उहाँ यसभित्र छिर्बृभयो 
भनी तत् सृष्ट्वा तदेवानुप्राविशत्, तैत्तिरीयोपनिषद्, २६ भनी किन बतादइएको त ? भन्ने शङ़ा 
हदा भनिएको छ प्रविष्टः इव अर्थात् पसे भएको मात्र हो। जसरी सर्वव्यापक आकाशमा 
ैटोको कल्पना हदा त्यो घटो आकाशको जति भागमा आधित छ त्यति भागलाई घटाकाश 
भन्दछन्। वास्तवमा त चैँटो नै आकाशमा खडा भएको हो तर व्यवहारमा धचैँटोभित्र नै आकाश 
रहेको भनिन्छ । सर्वव्यापक परमात्मामा जगत् उत्पन्न हदा पनि परमात्मा यसभित्र पस्नुभएको भन्ने 
व्यवहार हुन्छ । त्यसकारण भगवान् संसारका पदार्थभित्र परिच्छिनन भएर रेको हुनहुन्न भन्न 
यसको आशय हो । 


यथेमेऽविकृता भावास्तथा ते विकृतेः सह । 
नानावीयांः पृथग्भूता विराजं जनयन्ति हि ॥ १५॥ 
सन्निपत्य समुत्पाद्य दुश्यन्तेऽदुगता इव । 

प्रागेव विद्यमानत्वान्न तेषामिह सम्भवः ॥ १६ ॥ 





पदार्थ सक्देनन् त्यसैले अनुगताः इव  कार्यमा पचि 
यथा  जसरी सृष्टिप्रपञ्चमा विकृतेः सह  महाभूत आदि अनुगत भए ड 

परमात्माको प्रवेश छैन विकारहरूसंग दुश्यन्ते  देखिन्छन् तर 
तथा  त्यसै गरी सन्निपत्य  मिलेर प्राक् एव  पहिले नै 

इमे  यी विराजं  ब्रह्माण्डलाई विद्यमानत्वात्  कार्यमा 
अविकृताः भावाः  अविकृत हि  निश्चय नै उनीहरू भएकाले 

महत् आदि कारणहरूले जनयन्ति  जन्मारंछन् तेषाम्  तिनीहरूको 
पृथग्भूताः  अलगअलगरूपमा समुत्पाद्य  यसरी ब्रह्माण्ड इह  यो कार्यमा प्रवेश भन्ने 
नानावीयांः  एक्लै विशिष्ट जन्माइसकेपछि कुरा 

कार्यलाई उत्पन्न गराउन ते  ती महत्तत्व आदि भावहरू न सम्भवः  सम्भव छैन 


ताक्यार्थ जसरी सुष्टिप्रपञ्चमा परमात्माको अनुप्रवेश भनन मिल्दैन त्यसै गरी महत् आदि 
अविकृत भावहरूले अलगअलग रूपले कार्य उत्पन्न गर्न नसकेर विकृत पञ्चमहाभूत आदिसंग 
मिलेर ब्रह्माण्डलाई जन्मारंछन् पछि ब्रह्माण्डमा महत्तत्व आदिको प्रवेश जस्तो लाग्छ, तर कार्यमा 
उनीहरू पहिलेदेखि नै विद्यमान भएकाले प्रवेश सम्भव छैन । 


   ९  


एवं भवान् बुदुध्यनुमेयलक्षणेग्रादयेरणिः सन्नपि तद्गुणाग्रहः । 


रामालन्द्री टीका 


२५०० 


दशम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


अध्याय 


अनावृतत्वाद् बहिरन्तरं न ते सवस्य सवांत्मन आत्मवस्तुनः ॥ १७॥ 


पदार्थ 

एवं  यसयी 

भवान्  हजुर 
बुद्ध्यनुमेयलक्षणेः  रूप 
आदिको ज्ञानको आधारमा 
अनुमान गर्नुपर्ने स्वरूपवाला 
इन्द्रिय आदिले 

ग्राह्यः  ग्रहण गरिने 


गुणेः  गुणहरूसंग 

सन् अपि  विद्यमान भएर पनि 
तद्गुणाग्रहः  ती गुणहरूको 
ग्रहण गर्दा हजुरको ग्रहण कैन 
सवंस्य  सर्वरूपले रेको 
सवांत्मनः  अन्तर्यमिीस्वरूप 
आत्मवस्तुनः  पारमार्थिक 
वस्तु भएका 





ते  हजुरको 

अनावृतत्वात्  कुनै मायाको 
आवरण नभएको हुनाले 
बहिः  बाहिर र 

अन्तरं  भित्र भन्ने कुरा 

न  हन सक्दैन 


ताक्यार्थ यसप्रकार हजुर रूप आदिको ज्ञानको आधारमा अनुमान गरिने इन्दरियादिद्रारा जानिने 
गुणहरूसंगे रहे पनि ती इन्द्रियादिले गुणलाई जान्दा हजुरलाई जान्न सक्देनन् किनभने सर्वान्तर्यामी 
र सर्वस्वरूप हजुरमा मायाको कुनै आवरण कछैन। त्यसैले स्वयंप्रकाश हजुरमा भित्र र बाहिर भन्ने 


व्यवहार नै हुन सक्दैन । अनि प्रवेश र अप्रवेश भन्ने कुरा कसरी सम्भव हुन्छ र ? 


य आत्मनो दृश्यगुणेषु सन्निति व्यवस्यते स्वव्यतिरेकतोऽबुधः। 
विनानुवादं न च तन्मनीषितं सम्यग् यतस्त्यक्तमुपाददत् पुमान् ॥ १८ ॥ 





पढार्थ व्यवस्यते  भावना गर्द त्यो न  हृनै सक्दैन 

यः  जसले अबुधः  अविवेकी व्यक्ति हो, यतः च  त्यसैले 
आत्मनः  आत्माका किनभने पुमान्  त्यो व्यक्तिले 
दुश्यगुणेषु  दृश्य गुण शरीर तन्मनीषितं  उसले सत् भनेर ज्ञानीहरूद्ारा 

आदिमा स्विकारेको वस्तु त्यक्तं  त्यागिएको 
स्वन्यतिरेकतः  आपफूभन्दा अनुवादं विना  वाणीको अनात्मपदार्थलाई 

भिन्न ठानैर विलास नाम र रूप लाई छाडर उपाद्दत्  स्वीकार गयो 
सन् इति  यो शरीर हो जस्तो सम्यक्  वास्तविक अर्को वस्तु 


ताक्यार्थ जसले आत्माका दृश्य गुण शरीर आदिलाई आपफूभन्दा भिन्न ठानैर त्यसमा सद्बुद्धि 
गर्द त्यो अविवेकी व्यक्ति हो किनभने उसले सत् भनेर स्विकारेको वस्तु नाम र रूपले मात्र 
पृथक् र सत् जस्तो देखिएको हो । वास्तवमा उसले ज्ञानीहरूद्रारा त्यागिएको अनात्मपदार्थलाई 
ग्रहण गरिरहेको छ । 


त्वत्तोऽस्य जन्मस्थितिसंयमान् विभो वदन्त्यनीहादगुणादविक्रियात्। 
त्वयीश्वरे बरह्मणि नो विरुध्यते त्वदाश्रयत्वादुपचयैते गुणेः ॥ १९॥ 


विभो  हे प्रभु अनीहात्  कामनारहित 


रामालन्द्री टीका 


पदार्थ 


३५०१ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 
अगुणात्  निर्गुण स्थिति र लय हुन्छ भनेर त्वदाश्रयत्वात्  जगदाकारमा 
अविक्रियात्  निर्विकार वदन्ति  भन्दछछन् परिणत हुने गुणहरूको आधार 
त्वत्तः  हजुरबाट ईरवरे  अचिन्त्यशक्तिवाला ने हजुर भएकाले 

अस्य  यो चराचरात्मक बह्मणि  व्यापक गुणेः  तिनै गुणको आधारमा 
प्रपञ्चको त्वयि  हजुरमा उपचयते  गौण व्यवहार 
जन्मस्थितिसंयमान्  उत्पत्ति, नो विरुध्यते  विरोध हैदेन  गरिन्छ 





ताक्यार्थ हे प्रभु! कुनै कामनारहित निर्गुण, निर्विकार हजुरबाट यो चराचरात्मक जगत्को 
उत्पत्ति, स्थिति र लय हुन्छ भनेर जो भन्छन्, त्यो कुरो अचिन्त्य शक्तिवाला व्यापक हजुरमा कुनै 
विरोध पर्देन किनभने जगदाकारले परिणत हुने सारा गुणहरूको आधार हजुर ने हनुहन्छ, तिन 
गुणहरूको आधारमा हजुरमा सुष्टिकर्तरत्व आदि गौण व्यवहार गरिएको हो । 

वितरण यस श्लोकमा भगवान् सम्पूर्णं संसारका कारण भए तापनि अविकारी नै हुनुहुन्छ भन्ने 
बतादइएको छ । परमात्माबाट संसारको उत्पत्ति हन्छ । कुनै पनि वस्तुबाट कसैको उत्पत्ति हदा त्यो 
वस्तुमा केटी न केही परिवर्तन आउनै पर्छ । त्यसो भए जगत्को रूपमा आदा के ब्रह्ममा विकार 
आएको छ त ? भन्ने शङ्कामा भनिएको छ अगरुणात् अविक्रियात् अर्थात् परमात्मा निर्गुण र 
निर्विकार हुनुहन्छ । अनीहः अर्थात् परमात्मामा सृष्टि गर्ने कुनै इच्छा पनि कैन । यहाँ फेरि शङ़ा के 
हन्छ भने भगवान् इच्छारहित भए सृष्टि कसरी हुन सक्यो ? किनभने कुनै पनि पदार्थ बनाउन 
पहिला त्यसको कर्ताले चाहना गर्न पर्छ । फेरि कर्ता भएपछ्ि भगवान् कसरी अविकारी हुनुभयो ? 
यी दुई शङ्को उत्तरमा भनिन्छ निर्गुण निर्विकार ब्रह्म भए पनि हजुरले मायाद्रारा ईश्वरभावले 
सृष्टि गर्न सम्भव रदे । वास्तवमा त सृष्टि आदि मायाका गुणहरूले गर्ने हृन्, परमात्मा त 
निर्विकार हनुह॒न्छ । त्वदाश्रयत्वाद् अर्थात् ती गुणहरू परमात्मामा आश्रित भएकाले तिनले गरेको 
सुष्टिलाई परमात्माको भनिएको हो । परमात्माविना मायाको सत्ता सिद्ध नहुने भएकाले मायाद्रारा 
भएको सुष्टिलाई परमात्माबाट भएको हो भनिन्छ । यहाँ सृष्टिको विकारले निर्विकार परमात्मालाई 
दँदेन भनी बताइएको छ । 


स त्वं त्रिखोकस्थितये स्वमायया बिभषिं शुक्टं खलु वणंमात्मनः। 
सगांय रक्तं रजसोपबृंहितं कृष्णं च वणं तमसा जनात्यये ॥ २०॥ 





पदार्थ शुक्छं वणम्  सेतो वर्ण वा रक्तं  रातो वा ब्रह्माजीको 
सः त्वं  त्यस्ता हजुर विष्णुरूपलाई रूप धारण गर्नहुन्छ र 
स्वमायया  आपनो मायाद्रारा बिभषिं  धारण गर्नुहुन्छ जनात्यये  संहारका लागि 
त्रिखोकस्थितये  तीन लोकको खलु  निश्चय नै तमसा च  तमोगुणले युक्त 
रक्नाका लागि सगांय  लोकको सृष्टि गर्न कृष्णं वर्णं  कालो वर्णवाला 
आत्मनः  आफ्नो सतत्वगुणको रजसा  रजोगुणले रुद्रको रूप धारण गर्नुहुन्छ 
आधारमा उपबृंहितं  युक्त भएको 


रामालन्द्री टीका 


३५०२ 


दशम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


अध्याय 


ताक्यार्थ निर्गुण भएर पनि हजुर आफ्नो मायालाई लिएर तीन लोकको रक्षाका लागि 
सत्त्वप्रधान श्वेतवर्णयुक्त विष्णुको रूप, उत्पत्तिका लागि रजोगुणप्रधान रातोवर्णयुक्त ब्रह्माको रूप 
र संहारका लागि तमोगुणप्रधान कालोवर्णयुक्त रुद्रको रूप धारण गर्नृहुन्छ । 


श ४७ 


 अ ् वतीणों  र 
त्वमस्य लोकस्य विभो रिरक्षषुगृहेऽवतीणोंऽसि ममाखिलेश्वर । 
राजन्यसंज्ञासुरकोरियुथपे्निव्यह्यमाना निहनिष्यसे चमूः ॥ २९॥ 


पदार्थ 
विभो  हे सर्वव्यापक 
श अ 
अखिटेशवर  हे सबेका 
नियामक भगवान् 
त्वं  हजुरले 
अस्य लोकस्य  यो लोकको 


रिरक्षिषुः  रश्ना गर्ने इच्छाले नै 
मम  मेरो वसुदेवको 

गृहे  घरमा 

अवतीणंः  अवतार लिनुभएको 
असि छ 
राजन्यसंज्ञासुरकोयियूथयेः  





क्षत्रिय राजाका नामधारकः 
करोडौँ असुरसमूहद्रारा 
निन्युह्यमानाः  सञ्चालन 
गरिएका 

चमूः  सेनाहरूलाई 
निहनिष्यसे  नाश गर्नृहुनेछ 


ताक्यार्थ हे सर्वव्यापक र सर्वनियामक प्रभु! हजुर सारा लोकको रक्नाका लागि मेरो घरमा 
अवतीर्ण हनुभएको छ । अहिलेको समयमा करोड असुरसमूहहरूले क्षत्रियराजाको नाम धारण 
गरेका छन् । तिनीहरूले सञ्चालन गरेको सेनालाई हजुरले नै नाश गर्नृहुनेछ । 


४ जन्म   शुत्वाग्रजास्ते ५  न 
अयं त्वसभ्यस्तव जन्म नो गृहे श्रुत न्यवधीत् सुरेश्वर । 
स तेऽवतारं पुरुषेः समर्पितं श्रुत्वाधुनेवाभिसरत्युदायुघः ॥ २२ ॥ 


पढार्थ श्रुत्वा  सुनेपच्छि ते  हजुरको 

सुरे्वर  हे देवाधिदेव प्रभु ते  हजुरका अवतारं  यो अवतारलाई 
असभ्यः  अत्यन्त मूर्ख अग्रजान्  दाजुहरूलाई श्रुत्वा  सुनेर 

अयं  यो कसले न्यवधीत्  मायो उदायुघः  हतियार उढठाएर 
नो  हाम्रो सः त्यो कस अधुना एव  अहिले नै 
गृहे  घरमा पुरुषैः  दूतका रूपमा रहेका अभिसरति  आंछ 

तव  हजुरको व्यक्तिहरूद्रारा 

जन्म  जन्म हुन्छ भनेर समपिंतं  सुनाइएको 





वाक्यार्थ हे देवाधिदेव प्रभु! यो दुष्ट कसले हाम्रो घरमा हजुरको जन्म हुन्छ भन्ने कुरो सुनेर 
हजुरका सब दाजुहरूलाई माय्यो । अब उसलाई हजुरको जन्म भएको कुरो दूतहरूले सुनाउनेछछन् । 
त्यो सुन्नेवित्तिकै ऊ हतियार बोकेर अहिले नै आं । 


श्रीरुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
अथेनमात्मजं वीक्ष्य महापुरुषलक्षणम् । 


रामालन्द्री टीका 


२५०् 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 
देवकी थ   
देवकी तमुपाधावत् कंसाद् भीता सुचिस्मिता ॥ २३॥ 
पदार्थ आत्मजं  आपफूबाट उत्पन॒ शुचिस्मिता  पवित्र मुस्कान 
अथ  त्यसपछि भएका पुत्रलाई भएकी देवकी 
कंसात्  कसबाट महापुरुषलक्षणम्  चतुर्भुज, तं  ती भगवानूको 
भीता  उराएकी शद्ध, चक्र आदि उपाधावत्  नजिके जानुभयो 
देवकी  देवकीले भगवदलक्षणले युक्त र स्तुति गर्न लागनुभयो 
एनं  यी वीक्ष्य  देखेर 





ताक्यार्थ कंसबाट उराएकी देवकीले भगवदलक्षणले युक्त भएका आफ्ना पत्रलाई 


देखिसकेपच्छि निश्छल भावले मूस्कुराडदे स्तुति गर्न थाल्नुभयो । 
देवक्युवाच देवकीले भन्नुभयो 


रूपं यत् तत् प्राहुरव्यक्तमायं बह्य ज्योतिनगुणं 


   


 


निविंकारम् । 


सत्तामात्रं निविदोषं निरीहं स त्वं साक्षाद् विष्णुरध्यात्मदीपः ॥ २४॥ 


पदार्थ 

अन्यक्तं  अव्यक्त अतीन्द्रिय 
आद्यं  कारणरूप 

ब्रह्म  व्यापक 

ज्योतिः  चिद्रूप 

निगुणं  सत्त्व आदि गुणरहित 


  


निविकारम्  सर्वविकाररहित 


निविरोषं  जाति, गुण आदि 
विशेषण रहित र 

सत्तामात्रं  सत्रूप मात्र भएका 
निरीहं  सर्वसङ्ल्प रहित भनेर 
यत् तत्  जो हजुरको 

रूपं  रूपलाई 

प्राहुः  वेदहरूले बताएका 


छन् 

सः  त्यस्तो 

साक्षात्  साक्षात् 
अध्यात्मदीपः  इन्द्ियादि 
सड्घातको प्रकाशक 
विष्णुः  व्यापक परमात्मा 





त्वं  हजुर न हुनुहुन्छ 


ताक्यार्थ हे प्रभु! जो हजुरको रूपलाई वेदहरूले अतीन्द्रिय, कारणरूप, व्यापक, चिद्रूप, 
निर्गुण, निर्विकार, जाति एवं गुण आदि विशेषणरहित, सर्वस ङल्पशन्य, केवल सत्तामात्र भनेर 
बताएका छन् त्यस्तो देहेन्दरिय आदि सङ्घातलाई प्रकाशित गर्ने व्यापक परमात्मा हजुर नै 
हनुहन्छ । 


   द्विपरार्धावसाने ९     भ 
नष्ट कक हपराघावस्ान महाभूतत्वादभूत गतु । 

४०९ ५  ४०९ न  अ 
त्यक्त ऽ व्यक्तं काठ्वग्न यातं भवानकः शघ्यतं रषसज्ञः ॥ २५॥ 


पदढार्थ 
कालवेगेन  कालशक्तिको 
प्रभावले 
द्विपराधांवसाने  द्विपरार्धं 


ब्रह्माजीको पूरा आयु समाप्त 
भएपचछ्ि 

लोके  लोकहरू चौधै भुवन 
नष्टे  नष्ट भएपछ्छि 


महाभूतेषु  पृथिवी आदि 
महाभूतहरू 
आदिभूतं  सूक्ष्मभूत अहङ्ार 





आदिमा 


रामालन्द्री टीका 


३५०९ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 


गतेषु  कारण परम्पराले लीन अव्यक्तं  अव्यक्त प्रकृतिमा भवान्  हजुर 

भएपचि याते  लीन भएपचछि एकः  एउटा मात्र 

व्यक्ते  व्यक्त महत्तत्व पनि शेषसंज्ञः  शेष नाम भएको रिष्यते  बाँकी रहनुहुन्छ 
ताक्यार्थ कालको प्रभावले ब्रह्माजीको पूरा आयु द्विपरार्धको समाप्तिपछ्ि चौधै भुवनहरू नष्ट 
हनेछन्। पृथिवी आदि महाभूतहरू पनि कारणमा लीन हदे भूतसूक्ष्म अहङ़ार आदिमा लीन 
हुनेछन्। महत्तत्त्व आदि पनि अव्यक्त प्रकृतिमा र प्रकृति पनि हजुरमा लीन भएपदछि शेष नाम 
भएको एउटा हजुरमात्र बाँकी रहनुहुने । 


्  ४९ भ भ क  
याऽय कारस्तस्य तरऽव्यक्तबन्या चल्टामाहृश्चष्टतं यन वरवम् । 
त   ् महीयांस्तं  भ  क्षेमधाम ४०५ 
नमषाद्वत्सरन्ता महीयांस्तं त्वशान क्षमाम प्रपद्य ॥ २६ ॥ 





पदार्थ विस्तारित महान् चेष्टाम्  लीला मात्र हो भनेर 
अव्यक्तबन्धो  हे प्रकृतिका कालः  समय छ आहुः  भन्दचछन् 

प्रवर्तक प्रभ येन  जुन कालद्रारा तं  त्यस्ता 

यःजो विष्वम्  सारा विश्व नै ईरानं  प्रकृतिका र कालका 
अयं  यो चेष्टते  चेष्टावाला बन्छ र नियामक 

निमेषादिः  निमेषदेखि लिएर परिवर्तित हुन्छ, त्यस्तो काल क्षेमधाम  कल्याणको 
वत्सरान्तः  वर्षसम्मको तस्य  त्यस्ता सर्वसाक्षी आश्रयस्वरूप प्रभुको 
महीयान्  विविध भागमा ते  हजुरको प्रपद्ये  शरणमा पर्द्ु 


ताक्यार्थ हे प्रकृतिका प्रवर्तक प्रभु ! जो निमेष आदि सूक्ष्म रूपदेखि लिएर वर्षसम्मको विविध 
भागमा विभक्त महान् काल छ त्यही कालको आधारमा सारा विश्व चेष्टावाला बन्छ र परिवर्तित 
हन्छ । त्यस्तो काल पनि हजुरको एउटा लीला मात्र हो भनेर विवेकीहरू भन्दछन्। म ॒त्यस्ता 
प्रकृति र कालका पनि नियामक प्रभुको शरणमा पर्दहु। 


मत्यां मृत्युव्यालभीतः पलायन् लोकान् सवौन् निभंयं नाध्यगच्छत् । 
त्वत्पादान्जं प्राप्य यदुच्छयाद्य स्वस्थः शेते मृत्युरस्मादपेति ॥ २७॥ 





पदढार्थ पलायन्  घुम्दाघुम्दे पनि प्राप्य  पाएर 

आद्य  हे आदिपुरुष प्रभ निभ॑यं  भयरहित ठा स्वस्थः  निर्भय भएर 

मत्यः  मरणधर्मा जीवले न अध्यगच्छत्  प्राप्त गर्न शेते  रेका छन् 
मृत्युव्यालभीतः  मृत्युरूपी सकेन आज अस्मात्  हजुरको 
महासर्पदेखि डउराएर यदुच्छया  अचानक चरणकमलमा प्राप्त भएको यस 
सवान्  सम्पूर्ण त्वत्पादान्नं  हजुरको व्यक्तिबाट 

लोकान्  लोकलोकान्तरमा चरणकमललाई मृत्युः  काल पनि 


रालालन्द्री टीका 


२५०५ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 


उपेति  भाग्दछ 

ताक्यार्थ हे आदिपुरुष प्रभु! यो मरणधर्मा जीव मूत्युरूपी महासर्पदेखि उराएर सारा 
लोकलोकान्तरमा निर्भयका लागि घुमिरहेको थियो, तर कतै पनि उसले भयरहित ठँ पाडन 
सकेको थिएन। आज अचानक हजुरको चरणकमललाई प्राप्त गरी ऊ निर्भय भएर रेको छ। 
हजुरको चरणकमलको चिन्तन गर्ने व्यक्तिबाट स्वयं काल पनि डराएर भाग्दछ। 

विवरण यस प्रसङ्गमा देवकीले भगवानूलाई मृत्युभयनाशक भनी स्तुति गर्नुभएको छ। काल 
पनि भगवान्को चेष्टालाई पाएर ने चेष्टावान् हुने र प्रलयपच्ि पनि भगवान् नै शेष रहने कुरा 
नताई उहाँले आफ्नो हदयभित्रको उरलाई शान्त गर्ने प्रयास गर्ुभएको छ । उहाँ लाई कसले केही 
गरिहाल्ला कि भन्ने डर पनि छ र सर्वसमर्थं परमात्माप्रति विश्वास पनि। तैपनि देवकीले 
भगवानूलाई प्रकट रूपमा नदेखिन आग्रह गर्नुभएको छ । जहाँ प्रेम हृन्छ, त्यहाँ आनो व्यक्तिको 
अनिष्ट नहोस् भने चिन्ता हुन्छ र जहिलेसुकै केही भदहाल्ला कि भन्ने शङ़ा पनि रहिरहन्छ । यहाँ 
देवकीले पनि भगवान्को चिन्ता गरी यही मातरुवात्सल्य प्रकट गर्नुभएको छ । आफ्ना छ जना 
छोराहरूलाई कसले मारिसकेको स्म््िदे उहाँले आपना चतुर्भुजी नारायणरूप पुत्रलाई मृत्युभयबाट 
जोगाउने तत्वको रूपम प्रार्थना गर्बुभएको छ। भयत्रस्त देवकीको यही मनोभाव यस श्लोकमा 
प्रकट भएको छ । उहांको त्यो डर तलका श्लोकहरूमा अण स्पष्ट भएको देखिन्छ । 


स त्वं घोरादुगरसेनात्मजान् नस्त्राहि अस्तान् भृत्यवित्रासहासि । 
रूपं चेदं पौरुषं ध्यानधिष्ण्यं मा प्रत्यक्षं मांसदुशां कृषीष्ठाः ॥ २८ ॥ 





पदार्थ नः  हामीहरूलाई विषय बन्ने 

सः  त्यस्ता सर्वसमर्थ त्राहि  रक्षा गर्नुहोस् हजुर इदं  यो 

त्वं  हजुरले भृत्यवित्रासहा  सेवकटहरूको रूपं च  चतुर्भुजयुक्त रूपलाई 
घोरात्  अत्यन्तर करूर भयलाई नाश गरिदिने मांसदृशां  चर्मचक्षुवालाहरूको 
उग्रसेनात्मजात्  उग्रसेनपुत्र॒ असि  हनुहुन्छ अगाडि 

कंसबाट पौरुषं  ईश्वरसम्बन्धी प्रत्यक्षं  प्रत्यक्ष 

त्रस्तान्  उराएका ध्यानधिष्ण्यं  ध्यानको मात्र मा कृषीष्ठाः  नगराउनुहोस् 


वाक्यार्थ हे प्रभु! अत्यन्त क्रूर कंसबाट उराएका हामीहरूको रक्षा गर्नुहोस् किनभने हजुर 
सेवकको भयलाई नाश गरिदिनेवाला हुनुहन्छ। चर्मचक्षुले हैर्नेहरूको अगाडि हजुरको यो 
चतुर्भुजयुक्त रूपलाई नदेखाउनुहोस् । यसलाई लुकाउनुहोस् । 


जन्म ते मय्यसो पापो मा विद्यान्मधुसूदन । 
९ समुद्िजे कंसादहमधीरधी 
समुद्धिजे भवद्धेतोः कंसादहमधीरधीः ॥ २९॥ 
पदार्थ मधुसूदन  हे मधुसूदन प्रभु असो  यो 


रामालन्द्री टीका 


३५०६ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 
पापः  पापी कसले मा विद्यात्  थाहा नपाओस् कंसात्  कसबाट 

मयि  मेरो गर्भवाट अहं  म समुद्धिजे  अत्यन्त उराएकी छु 
ते  हजुरको अधीरधीः  धैर्यरहित भएकी र 

जन्म  जन्म भएको कुरा भवद्धेतोः  हजुरको कारणले 





वाक्यार्थ हे मधुसूदन ! यो पापी कसले मेरो गर्भबाट हजुरको जन्म भएको भन्ने कुरा थाहा 
नपाओस् किनभने म अधीर भएकी हु र हजुरको कारणले कंसबाट अत्यन्त डउराएकी हु । 


न्द,  


उपसंहर विश्वात्मन्नदो रूपमटोकिकम् । 
दाद्भचकगदापदुमभिया जुष्टं चतुभुंजम् ॥ ०॥ 


पदार्थ शद्वचक्रगदापदुमभिया  शङ्ख, अटोकिकम्  अलौकिक 
विूवात्मन्  हे स्वन्तिर्यामी चक्र, गदा र पद्मको शोभाले रूपं  स्वरूपलाई 

प्रभ चुष्टं  युक्त भएको उपसंहर  लुकाउनुहोस् 
अद्ः यो चतुभुंजम्  चार हात भएको 





वाक्यार्थ हे सर्वान्तर्यामी प्रभु! यो शङ्ख, चक्र, गदा र पदमले सुशोभित चार हात भएको 
अलौकिक रूपलाई लुकाउनुहोस् र सामान्य बालकको रूपमा देखिनुहोस् । 


विश्वं यदेतत् स्वतनो निशान्ते यथावकाशं पुरुषः परो भवान्। 
बिभति सोऽयं मम गभंगोऽभूदहो नृलोकस्य विडम्बनं हि तत् ॥ ३९॥ 





पदढार्थ बिभतिं  धारण गर्नुहुन्छ अहो  बडो आश्चर्य छ 
निशान्ते  प्रलयपचछि सः अयं  त्यस्तो हि  निश्चय नै 

यत्  जो परः पुरुषः  परमपुरुष परमात्मा तत्  त्यो 

एतत्  यो भवान्  हजुर नृलोकस्य  मनुष्य लोकको 
विङूवं  विश्वलाई मम  मेरो विडम्बनम्  अनुकरण मात्र हो 
स्वतनो  आपनो शरीरभित्र॒ गर्भगः  गर्भमा अटाउने र एउटा लीला मात्र हो 
यथावकाशं  सजिलैसंग अभूत्  हुनुभयो 


वाक्यार्थ प्रलयपचछि यो सारा विश्वब्रह्माण्डलाई हजुरले आपनै शरीरभित्र सजिलैसंग राख्नुहुन्छ । 
त्यस्तो विराट् परमात्मा अहिले मेरो गर्भभित्रे अटाउने हनुभएको छ र सामान्य बालकको रूपमा 
आउनुभएको छ यो हजुरको मनुष्यको अनुकरण मात्र हो र लीला मात्र हो। 


श्रीभगवानुवाच श्रीभगवान्ले भन्नुभयो 
त्वमेव पूवंसरगेऽभूः पृिनः स्वायम्भुवे सति । 


रामालन्द्री टीका 


२५०७ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 
तदायं सुतपा नाम प्रजापतिरकल्मषः ॥ ३२॥ 

पदार्थ त्वम् एव  तपाई ने सुतपा नाम  सुतपा नाम गरेका 

सति  हि देवी पृदिनः  पृश्नि नामकी अकल्मषः  अत्यन्त पवित्र 

पूवंसरगे  पहिलो जन्ममा अभूः  हुनुहन्थ्यो र प्रजापतिः  प्रजापति हुनृहुन्थ्यो 

स्वायम्भुवे  स्वायम्भुव अयं  यहाँ वसुदेव चांहि 

मन्वन्तरमा तदा  त्यस समयमा 





ताक्यार्थ हे देवी ! पहिलो जन्ममा स्वायम्भुव मन्वन्तरमा तपाईको नाम पृश्नि थियो र वसुदेव 


चांहि सुतपा नामका पवित्र प्रजापति हूनुहुन्ध्यो । 


युवां वे बह्मणादिष्टो प्रजासर्गे यदा ततः। 


सन्नियम्येन्दरियग्रामं तेपाथे परमं तपः ॥ ३३॥ 


 आज्ञा दिदयो, 
यदा  जब ततः  त्यसपछि तपार्ईहरूले 
ब्रह्मणा  ब्रह्माजीद्रारा इन्द्रियग्रामं  इन्द्रियसमूहलाई 
प्रजासर्गे  प्रजा सृष्टिका लागि सन्नियम्य  रोकेर 

युवां  तपाईहरू दुर्लाई वे  निश्चय नै 


पदार्थ 





परमं  अत्यन्त कठिन 
तपः  तपस्या 

. 

तेपाथे  गर्नुभयो 


ताक्यार्थ जब ब्रह्माजीले तपाईहरूलाई प्रजा सृष्टिका लागि आज्ञा दिनुभयो, त्यसपच्छि 
तपार्ईहरूले सारा इन्दियवृत्तिहरूलाई रोकेर अत्यन्त कठिन तपस्या गर्मुभयो । 


वषंवातातपहिमघमंकाटगुणानतु । 


न्त र्वासरोधविनि्पूतमनोमटो     
सहमान शवासरघावानघूतमनामठा ॥ ३४ ॥ 


सरीणपणोनिखाहारावुपशान्तेन चेतसा । 


कामानभीप्सन्तो 
मत्तः न्तो मदाराधनमीहतुः ॥ ३५॥ 


पढार्थ र्वासरोधविनिधृंतमनोमटो  
वषंवातातपहिमघमंकाटगुणान्  प्राणायामद्रारा मनको 

वर्षा, हावाहुरी, घाम, ठण्डी, कल्मषलाई हटाइसक्नुभएका 
गर्मी आदि समयानुसारको तपाईहरूले 

प्रकृतिका गुणलाई मत्तः  मबाट 

अनु  क्रमेसंग निरन्तर कामान्  अभीष्ट वस्तुको 
सहमानो  सहन गर्द अभीप्सन्तो  इच्छा गर्दै 





सीर्णपणौनिलाहारो  सुकेका 
पात र वायु मात्र खाद 
उपशान्तेन  अत्यन्त शान्त 
चेतसा  चित्तले 

मदाराघनं  मेरो आराधना 
ईहतुः  गर्नुभयो 


रामालन्द्री टीका 


३५०८ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 


ताक्यार्थ वर्षा, हावा, घाम, टण्डी, गर्मी आदि प्रकृतिका गुणहरूलाई निरन्तर सहेर 
प्राणायामद्रारा तपारईहरूले आफनो मनको कल्मषलाई हटाउनुभयो । मबाट आफनो अभीष्ट वस्तु 
प्राप्त गर्ने इच्छा गर्दै तपाईहरूले सुकेका पात र वायु सेवन गर्दै अति शान्त चित्तले मेरो आराधना 
गर्नुभयो । 


एवं वां तप्यतोस्तीव्रं तपः परमदुष्करम् । 
दिन्यवषंसहस्राणि दादशेयुमंदात्मनोः ॥ ३६ ॥ 





पदार्थ रहनुभएका दादशदिन्यवषंसहस्राणि  
एवं  यसरी मदात्मनोः  ममा चित्त देवप्रमाणले बाह हजार वर्ष 
परमदुष्करम्  अति कठिन लगाउनुभएका तीव्रं  अत्यन्त छिटो 

तपः तप्यतोः  तपस्या गर्दै वां  तपार्ईहरू दुर्दको ईयुः  विते 


ताक्यार्थ यसरी ममा चित्त लगाएर अति कठिन तपस्या गदगिर्दै तपारईहरूको दिव्य बाह हजार 
वर्ष अत्यन्त चछिटे बिते। 


तदा वां परितुष्टोऽहममुना वपुषानघे । 

तपसा श्रद्धया नित्यं भक्त्या च हृदि भावितः ॥ ३७ ॥ 
प्रादुरासं वरदराड् युवयोः कामदित्सया । 

तियतां वर इत्यक्त मादुशो वां वृतः सुतः ॥ ३८ ॥ 


पढार्थ अहं  म वां  तपारईहरू दुर्ईदलाई 

अनघे  हे पुण्यमयी देवी परितुष्टः  प्रसन्न भँ र वरः  वर 

तदा  त्यस बखतमा वरदराद्  वर दिनमा श्रेष्ठ म॒ बियतां  माग्नुहोस् भनेर 

वां  तपा्ईहरू दुर्दले युवयोः  तपारईहरू दुर्दको इति  यसरी 

तपसा  तपस्याद्रारा कामदित्सया च  कामना पूरा उक्ते  मैले भनेपछ्छि, तपारईहरूले 
नित्यं  सर्च गरिदिन मादुः  मजस्तै 

श्रद्धया  श्रद्धाले र अमुना  यही सुतः  छोरो 

भक्त्या  भक्तिले वपुषा  चतुर्भुजयुक्त शरीरले वृतः  मागनुभयो 

हृदि  हृदयमा प्रादुरासं  तपारईहरूको अगाडि 

भावितः  चिन्तन गरिएको प्रकट भरं 





ताक्यार्थ हे पुण्यमयी देवी ! त्यस बखतमा तपार्ईहरुद्रारा तपस्या, श्रद्धा र भक्तिले हृदयमा 
चिन्तन गरिएको म॒ तपारईहरुूप्रति प्रसन्न भरणं र॒ वर दिनमा श्रेष्ठ यही चतुर्भुज स्वरूपमा 
तपार्ईहरूलाई वर दिनको लागि प्रकट भँ अनि वर माग्नुहोस् भनेर मेले भनेपचछ्ि तपार्ईहरूले 


रामालन्द्री टीका 


३५०९ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 
मजस्ते छोरो मागनुभयो । 

अजुष्टग्राम्यविषयावनपत्यो च दम्पती । 

न व्राथेऽपवर्गं मे मोहितो मम मायया ॥ ३९॥ 
पदार्थ नभएका दम्पती  तपार्ईहरू दुई दम्पतीले 
अजुष्टयराम्यविषयो  कटिल्यै मम  मेरो मे  मबाट 
पनि विषयको भोग नभोगेका मायया  मायाले अपवर्गं  मोक्ष 





अनपत्यो च  कुनै पनि सन्तान मोहितौ  मोहित भएका न वव्राथे  माग्नुभएन 
ताक्यार्थ कहिल्यै पनि विषयभोग नभोगेका अनि कुनै सन्तान पनि नभएका तपार्ईहरू दुई 
दम्पती मेरो मायाले मोहित हनुभयो र त्यसैका कारणले तपार्ईहरूले मबाट मोक्ष मागनुभएन । 

गते मयि युवां लब्ध्वा वरं मत्सदुशं सुतम्। 

ग्राम्यान् भोगानभुञ्जाथां युवां प्राप्तमनोरथो ॥ ४०॥ 


सुतम्  छोरा पाउने 
वरं  वर 


पदढार्थ 

मयि  म वर दिएर 
गते  गएपचछछि ठब्ध्वा  पाएर 

युवां  तपारईहरू दुरईले पराप्तमनोरथो  मनोरथ पूर्ण 
मत्सदुशं  मजस्ते भएका 

ताक्यार्थ वर दिएर म गएपच्ि मजस्तै छोरो पाउने वर प्राप्त गर्नुभएकाले तपाईहरूको इच्छा 
पूर्ण भयो र तपाईहरू विषयसम्बन्धी भोग भोगन थाल्नुभयो । 


युवां  तपाईहरू 

ग्राम्यान्  विषयसम्बन्धी 
भोगान्  भोगहरू 
अभुञ्जाथाम्  भोगन थाल्नुभयो 





  सीटोदा्य॑गुणे  न्न 
अदष्ट्वान्यतमं लोके शीठोदायगुणिः समम् । 
अहं सुतो वामभवं पृदिनगमभं इति श्रुतः ॥ ४१॥ 





पदार्थ अन्यतमं  अर्को नामले 

लोके  लोकमा अदष्ट्वा  नदेखेर श्रुतः  प्रसिद्ध भएको 
सीलोदार्यगणेः  शील, उदारता अहं  म आफ नै सुतः  छोरो 

जस्ता गुणहरूद्वारा वां  तपार्ईहरू दुरईको अभवम्  भरं 
समम्  म बराबरको पृदिनगभंः इति  पृश्निगर्भ 


ताक्यार्थ शील, उदारता आदि गुणका आधारमा मेले आपरूबराबरको कोही पनि देखिनँ र म 


आपै तपाईहरूको पृश्निगर्भ नाम भएको छोरो भएर जन्मिएँ। 


तयोवां पुनरेवाहमदित्यामास कर्यपात्। 


रालालन्द्री टीका 


२५९० 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 
उपेन्द्र इति विख्यातो वामनत्वाच्च वामनः ॥ ४२॥ 

पदार्थ कश्यपात्  सुतपाको अर्को रूप आस  जन्म 

पुनः  फेरि अर्को जन्ममा कश्यपबाट वामनत्वात् च  होचो भएको 


अहं  म 
तयोः एव  ती दुई 
वां  तपाईहरू पृश्नि र 


अदित्यां  पृश्निको अर्को रूप 
अदितिमा 
उपेन्द्रः इति विख्यातः  उपेन्द्र 


हुनाले 
वामनः  मलाई वामन पनि 
भन्दथे 





सुतपाबाट ने अर्थात् नामले विख्यात पुत्र भएर 
ताक्यार्थ त्यसपच्ि अर्को जन्ममा तपाईहरू कश्यप र अदिति हूुनुभयो, त्यस जन्ममा पनि म 
तपाईहरूबाट उपेन्द्र नामको छोरो भएर जन्मिएँं। म ॒होचो भएको हुनाले त्यस जन्ममा मलाई 
वामन पनि भन्दथे। 


तृतीये     , वपुषाथ 

ऽस्मिन् भवेऽहं वे तेनेव वपुषाथ वाम् । 

जातो भूयस्तयोरेव सत्यं मे व्याहृतं सति ॥ ४३॥ 
पदार्थ अस्मिन्  यो । तपा्ईहरूको पुत्र भएर 
सति  हे पतिव्रता देवकी तृतीये  तेघ्रो जातः  जन्मिएको हु 
अथ  त्यसपचछि भवे  जन्ममा मे  मेले 
भूयः  फेरि अहं  म व्याहृतं  बताएको सब कुरा 
तयोः एव  ती दुई कश्यप र॒ तिन एव  उही वे  निश्चय नै 
अदितिको वपुषा  चतुर्भुजयुक्त शरीरले सत्यम्  सांचो हो 





ताक्यार्थ हे पतिव्रता देवकी ! फेरि तेस्रो जन्ममा पनि म उही चतुर्भुजयुक्त शरीरले तपार्ईहरूको 
छोरो भएर जन्मिएको दकु । मेले भनेको कुरा सांँचो हो । 


एतद् वां दितं रूपं प्ाग्जन्मस्मरणाय मे । 
नान्यथा मद्भवं ज्ञानं मत्यलिङ्गेन जायते ॥ ४४॥ 


पढार्थ रूपं  चतुर्भुज रूप शरीरद्रारा 

पराग्जन्मस्मरणाय  पूर्वजन्मको वां  तपाईहरूलाई मदुभवं  मेरो अवतारसम्बन्धी 
कुरा सम्छाडनका लागि दशितं  देखापेँ ज्ञानं  ज्ञान 

मे  मेले अन्यथा  नत्र न जायते  हैदेन 

एतत्  यो मत्यलिद्गेन  मानवीय 





ताक्यार्थ मेले पहिलाका जन्महरूको कुरा सम्ाउनको लागि यो चतुर्भुज आदि रूप देखाएको 
हँ । यस्तो रूप यदि मैले नदेखाएको भए मानवीय शरीरट्रारा मेरो अवतारसम्बन्धी ज्ञान हने नै 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध 


यथिएन। 


श्रीमद्भागवत 


युवां मां पुत्रभावेन ब्रह्मभावेन चासकृत् । 
चिन्तयन्तो कृतस्नेहो यास्येथे मद्गतिं पराम् ॥ ४५॥ 


पदार्थ 
युवां  तपाईहरू दुई जना 
मां  मलाई 


् 
ब्रह्मभावेन च  परब्रह्मको 
भावनाले पनि 
असकृत्  बारम्बार 


पुत्रभावेन  छोराको भावनाले चिन्तयन्तो  चिन्तन गर्दै 





३५९१ 


अध्याय 


कृतस्नेहौ  स्नेहद्रारा 
पराम्  सर्वोत्कृष्ट 
मद्गतिं  मेरो धाममा 
यास्येथे  प्राप्त हुनुहुनेछ 


ताक्यार्थ मलाई पुत्रभावले र ब्रह्मभावले बारम्बार स्नेहपूर्वक चिन्तन गरेर तपारईहरू मेरो 
सर्वोत्कृष्ट धाममा प्राप्त हुनुहुनेछ। 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
इत्युक्त्वासीद्धरिस्तुष्णीं भगवानात्ममायया । 
पित्रोः सम्पश्यतोः सद्यो बभूव प्राकृतः रिः ॥ ४६॥ 


पदार्थ आसीत्  हनुभयो त्यसपछि प्राकृतः  स्वाभाविक 
भगवान्  भगवान् पित्रोः  बाबुआमाले शिशुः  बालक 
हरिः  श्रीहरि सम्पश्यतोः  हेदर्हिदि बभूव  हुनुभयो 

इति उक्त्वा  यति भनेर आत्ममायया  आपन मायाले 

तूष्णीं  मौन सद्यः  तुरुन्त 





ताक्यार्थ भगवान् श्रीहरि जब यति भनेर चुप लाग्नुभयो, त्यसपछि मातापिताले हेदहिवै उहाँ 
तुरन्त आफ्नो मायाको प्रभावले स्वाभाविक बालक हुनुभयो । 


ततर्च शोरिभ॑गवत्प्रचोदितः सुतं समादाय स सूतिकागृहात्। 
यदा बहिगन्तुमियेष तद्यजा या योगमायाजनि नन्दजायया ॥ ४७॥ 


पदढार्थ सुतं  पुत्रलाई तिं  त्यसै बखतमा 

ततः च  त्यसपच्छि समादाय  लिएर या जो 

भगवत्प्रचोदितः  भगवान्को सूतिकागृहात्  सुत्केश भएको अजा  स्वाभाविक जन्मरहित 
प्ररणाले कारागारबाट योगमाया  योगमाया थिइन् 
सःती बहिः  बाहिर तिनलाई 

शोरिः  शूरपुत्र वसुदेवले गन्तुम्  जान नन्द्जायया  नन्दपत्नी यशोदाले 
यदा  जुन बखतमा इयेष  इच्छा गर्नुभयो अजनि  जन्माइन् 





ताक्यार्थ भगवान्को वचनबाट प्रेरित भई जब वसुदेवले पुत्रलाई लैजान कारागारबाट बाहिर 


रालालन्द्री टीका 


२५९२ 


दशम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


अध्याय 


निस्कने विचार गर्नुभयो त्यसै बखतमा स्वाभाविक जन्मशून्य योगमायालाई नन्दपत्नी यशोदाले 


जन्माइन् । 


तया हृतप्रत्ययसर्ववृत्तिषु द्वाःस्थेषु पोरेष्वपि शायितेष्वथ । 

दवारङ्च सवाः पिहिता दुरत्यया वृहत्कपारटायसकीलशह्खठेः ॥ ४८ ॥ 
ताः कृष्णवाहे वसुदेव आगते स्वयं व्यवय॑न्त यथा तमो खेः। 

ववषं प्न्य उपांशुगर्जितः शेषोऽन्वगाद् वारि निवारयन् फणेः ॥ ४९॥ 


पदार्थ 

अथ  त्यसपछि 

तया  ती योगमायाद्रारा 
हृतप्रत्ययसववृत्तिषु  सारा 
इन्द्रियचितनालाई हरण गरेपचछ्छि 
दयाःस्थेषु  द्वारपालहरू र 


त्यसैले 

दुरत्यया  निस्कन असंभवजस्ता 
सवांः  सवै 

ताः ती 

द्वारः च  दोकाहरू पनि 
कृष्णवाहे  भगवान् कृष्णलाई 


परेषु अपि  सहरवासीहरू पनि बोकेका 


शायितेषु  सुतेपचछि 
वृहत्कपारायसकीलश्खकेः  
ठुलाठला ढोकाका खापा, 
फलामका आग्ला र 
साङ्लाहरद्रारा 

पिहिता  बन्द गरिएका 


वसुदेवे  वसुदेव 

आगते  आएपचछ्छि 

रवेः  सूर्य उदाएपछ्छि 

यथा  जसरी 

तमः  अन्धकार 

स्वयं  आफ हटेर जान्छ, त्यसै 





गरी 

व्यवयन्त  खुले 
उपांशुगजिंतः  मन्दमन्द 
गर्जना गर्दै गरेको 

पजन्यः  मेघले 

ववषं  वर्षा गर्न थाल्यो र 
रोषः  शेषजी 

फणेः  आप्ना फणाद्रारा 
वारि  पानीलाई 
निवारयन्  छेवदै छाताजस्तो 
भएर 

अन्वगात्  पछि लाग्नुभयो 


ताक्यार्थ त्यसपछि योगमायाले सारा द्वारपाल र पुरवासीहरूको इन्द्रियको चेतनाशक्तिलाई हरण 
गरिदिदन्। भगवान् श्रीकृष्णलाई बोकेर बाहिर जान जब वसुदेव आडनुभयो, सूर्य उदाएपछि 
अन्धकार त्यसै हराए ४ ठुलाटुला खापा, आग्ला र साडलाहरूले बन्द गरेका खोल्न असंभव 
ढोकाहरू पनि आफ खुले । मन्दमन्द गर्जना गरिरहेका मेघहरूले पनि वर्षा गर्न थाले। अनि 
शेषजी आफ्नो फणाले बर्सिएको पानीलाई छताजस्तो भएर छेक्दै भगवान्को पचि लागनुभयो । 


गम्भीरतोयोघजवोमिपेनिला    


  ९ यमानुजा र 
मघान वत्यसकृद् यमानुजा गम्भीरतोयोघजवोमिफेनिला । 
भयानकावतंशताकुला नदी मार्गं ददो सिन्धुरिव श्रियः पतेः ॥ ५०॥ 
गम्भीरतोयोघजवोरमिफेनिला  
असकृत्  बारम्बार धेरे जलले भरिएर त्यसको 
मघोनि  मेघ इन्द्र वेगले छाल, तरङ्ग, फिंजहरू 
वषति  वर्षा भडरेको हुनाले उठेकी 


भयानकावतंशताकुला  भयङ्कर 
स्यौ भुमरीहरूले व्याप्त भएकी 
यमानुजा  यमराजकी बहिनी 
यमुना नामकी 


पदार्थ 





रालालन्द्री टीका 


२५१२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 
नदी  नदीले श्रीरामलाई मार्गं  बाटो 
श्रियः पतेः  सीतापति सिन्धुः इव  समुद्रले ठै द्दो  दिडन् 


ताक्यार्थ बारम्बार वर्षा भएकाले यमुना नदी धरे बढेकी थिडन्। पानीले भरिपूर्ण भएकाले 
छाल, तरङ्ग र फिंजहरू धेरै उठेका थिए। भगवान् श्रीरामलाई समुद्रले बाटो दिए रै भयडूर स्योँ 
भुमरीहरूले व्याप्त भएकी यमुना नदीले भगवान् श्रीकृष्णलाई बाटो दिडन्। 


नन्दबजं शोरिस्पेत्य तत्र तान् गोपान् प्रसुप्तानुपलभ्य निद्रया । 
सुत यरोदारायने निधाय तत्सुतापसुषादाय पुनगृहानगात् ॥ ५९ ॥ 
पदार्थ तान्  ती निधाय  राखेर 
शोरिः  शूरपुत्र वसुदेवले गोपान्  गोपगोपीहरूलाई तत्सुतां  ती यशोदाकी छोरी 
नन्द्ब्रजं  नन्दबाबाको प्रसुप्तान्  निदाइरहेका योगमाया लाई 
गोकुलमा उपलभ्य  देखेर उपादाय  लिएर 
उपेत्य  गएर यरोदारायने  यशोदाको पुनः  फेरि 
तत्र  त्यर्हाँ ओद्छ्यानमा गृहान्  कारागारतिर 
निद्रया  योगनिद्राको प्रभावले सुतं  पुत्रलाई अगात्  जानुभयो 





वाक्यार्थ वसुदेव नन्दबाबाको घरमा पु्दा उहाँले त्यहाँ सबै गोपगोपीहरूलाई योगनिद्राको 
प्रभावले निदादरहेका देख्नुभयो। त्यसै वेला उहाँले आफ्नो पुत्रलाई यशोदाको ओ््यानमा 
छाडनुभयो र यशोदाकी छोरी योगमाया लाई लिएर उहाँ फेरि कारागारतिर जानुभयो । 


देवक्याः शयने न्यस्य वसुदेवो ऽथ दारिकाम् । 
प्रतिमुच्य पदोलोहमास्ते पूवंवदावृतः ॥ ५२॥ 





पढार्थ दारिकाम्  बालिकालाई पूवंवत्  पहिले रै 
अथ  त्यसपच्छि न्यस्य  राखेर आवृतः  बन्दी बनेर 
वसुदेवः  वसुदेवले पदोः  हातखुट्रामा आस्ते  बस्नुभयो 
देवक्याः  देवकीको लोहं  फलामे साडला 

शायने  ओद्छ्यानमा प्रतिमुच्य  लगाएर 


ताक्यार्थ त्यसपछि वसुदेवले बालिकालाई देवकीको ओच्छ्यानमा राखेर पहिले ४ हातखुटरामा 
फलामे साडला लगाएर बन्दी बनेर बस्नुभयो । 


५ जातं  परमबुघ्यत 
यशदा नन्दपत्नी च जात परमबुष्यत । 
न तल्लिद्गं परिश्रान्ता निद्रयापगतस्मृतिः॥ ५३॥ 
पढार्थ नन्दपत्नी  नन्दबाबाकी पत्नी यञ्ोदा च  यशोदाले पनि 


रामालन्द्री टीका 


३५९४ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 


जातं  आपूबाट बच्चा परिश्रान्ता  प्रसववेदनाले भएको हुनाले 

जन्मिएको कुरो थाकेर र तल्लिद्गंन  त्यो बच्चा छोरा 
अबुध्यत  थाहा पाडन् निद्रया  योगमायाको प्रभावले वा छोरी भने कुरा थाहा 

परं  तर अपगतस्मृतिः  चित्त मोहित ॒ पाइनन् 





ताक्यार्थ यता नन्दपत्नी यशोदाले बच्चा जन्मिएको कुरा थाहा त पाडइन् तर आफु प्रसववेदनाले 
थकित भएको र योगमायाद्रारा मोहित भएको हूुनाले त्यो बच्चा छोरा हो कि छोरी हो भन्ने कुरा 
थाहै पाइनन्। 


९ 


इति श्रीमदुभागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे पूवौधे 
कृष्णजन्मनि तृतीयोऽध्यायः ॥ ३॥ 
