
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४ 


अथ चतुथा ऽध्यायः 
योगमायाको प्रकटन 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
बहिरन्तःपुरदयारः सवौः पूतैवदावृताः। 
ततो बालध्वनिं श्रुत्वा गृहपालाः समुत्थिताः ॥ १॥ 


पदार्थ बन्दी बनेर बस्नुभएपचछि बालघ्वनिं  बच्चाको आवाज 
ततः  त्यसपछि वसुदेवले बहिःअन्तः  बाहिर र भित्रका श्रुत्वा  सुनेर 
योगमायालाई देवकीको सवः  सबै गृहपालाः  कारागारका 


ओद्छ्यानमा राखेर आपू पहिले पुरद्वारः  नगरका दोकाहरू पालेहरू 

जस्तै हातगोडामा फलामे पू्वैवत्  पहिले जसरी नै समुत्थिताः  उठे 
साड्ला लागेको अवस्थामा आवृताः  बन्द भए 
ताक्यार्थ वसुदेवले योगमायालाई देवकीको ओक््यानमा राखेर आपु पहिले जस्तै हातगोडामा 
फलामे साडङला लागेको अवस्थामा बन्दी बनेर बस्नुभएपच्ि नगरका ढोकाहरू पहिले जसरी नै 
बन्द भए । अनि बच्चा रोएको आवाज सुनेर कारागारका पालेहरू उठे। 

वितरण भगवानूको प्रादुर्भावको लीलामा हेतु, उद्यम, रूपान्तर स्वीकार र कापट्य गरी चार तह 
हन्छन् भने कुरा प्रभुचरणविरचित भागवतटीका श्रीटिप्पणीमा उल्लेख गरिएको छ। परथिवी 
दुष्टहरूको भारले पीडित हनु भगवत्प्रादुर्भावको हेतु हो भने ब्रह्माजी आदि देवताहरूले भगवान्को 
स्तुति गरी उहाँलाई खुसी पारु उद्यम हो, जसको वर्णन प्रथम र द्वितीय अध्यायमा गरिएको छ। 
तेस्रो अध्यायमा भगवानूले रूपान्तर स्वीकार अर्थात् अवतार धारण गर्नुभएको छ। चौथो 
अध्यायमा कपट अर्थात् मायाको वर्णन छ। मायाको प्रभाव बदेपछ्ि नै भगवान्ले यसलाई नष्ट 
गर्न अवतार लिनुहुन्छ । त्यसकारण भगवान्को जन्म बतादसकेपछि उपोदघात सङ्तिद्रारा मायाको 
प्रभाव बतादइएको हो । यहाँ दो काहरू बन्द हूनु र वसुदेव देवकी फेरि साड्लाले बाँधिनु मायाको 
प्रभावको सुरुवात हो, जसको वर्णन पहिलो श्लोकमा गरिएको छ। यो अध्यायभरि वसुदेव र 
देवकीले कंससंग दीनतापूर्वक आफनो दुःख निवेदन गर्नु, कंसले मन््रीहरूसंग सल्लाह गरी 
जन्मेको दश दिन बितेकानबितेका सबै बच्चाहरूलाई मारने निश्चय गर्नु अनि से धर्म नष्ट गर्ने 
प्रयास थाल्नु मायाका प्रभाव हून्। बन्धन र दुःख भएपच्ि नै त्यसबाट मूक्ति दिलाउन भगवान्को 
प्राकट्य हृन्छ । दुःखको बीचमा नै सुखको आवश्यकता हुन्छ र सार्थकता पनि। आनन्दस्वरूप 
परमात्मा दुःखनिवृत्तिके लागि अवतीर्ण हुनुहुन्छ । बन्धन या दुःख ने मूक्ति या सुखको उपोद्घात 
भएकाले उपोद्घात सङ्गतिद्रारा भगवान्को जन्म भद्रसकेपचछछि त्यसको आवश्यकतालाई पुष्टि गर्न 
भक्तले दुःख पाएको यो प्रसङ्ग बतादृएको हो । 





रामालन्द्री टीका 


२५१२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४ 
 ४  तण॑सुपवज्य ९ गभंजन्म 
ते तु तृण॑मुप्रज्य देवक्या गर्भजन्म तत्। 
आचख्युभोजराजाय यदुद्विग्नः प्रतीक्षते ॥ २॥ 
पदार्थ तत्  त्यो आठ यत्  जुन आँ गर्भलाई 
ते तु  ती पालेहरूले चाहं गभंजन्म  गर्भ उत्पन्न भएको उद्धिनः  उद्विन भएको कसले 
तूणम्  छिटो कुरा प्रतीक्षते  प्रतीक्षा गरिरहेको 
उपव्रज्य  गएर भोजराजाय  भोजराज कंसलाई थियो 
देवक्याः  देवकीको आचख्युः  बताए 





ताक्यार्थ पालेहरूले चाह छिटोचिटो गई भोजराज कंसलाई देवकीको आँ गर्भ उत्पन्न 
भएको छ भनी सुनाए । कसले अत्यन्त उद्विग्न भई यसै आ्ठँ गर्भलाई पर्खिरेको धियो । 


स तल्पात् तृणंमुत्थाय कालोऽयमिति विह्वलः । 
सूतीगृहमगात् तुरण प्रस्खलन् मुक्तमूधंजः ॥ ३॥ 





पढार्थ फुस्किएको तूणं  चछ्िटि 

अयम्  यो सः त्यो कंस प्रस्खलन्  लर्खराखदे 
कालः इति  मृत्यु हो भनेर तल्पात्  बिच्छ्यौनाबाट सूतीगृहम्  प्रसूतिगृहमा 
विह्वलः  आत्तिएको तूणम्  रुटपट अगात्  गयो 
मुक्तमूधंजः  कपाल उत्थाय  उठेर 


ताक्यार्थ यो मेरो मृत्यु हो भनेर आत्तिएको अनि कपाल फुस्कनाले उ्यामल्याङ्ग भएको त्यो 
कंस बिचयोनाबाट फटपट उद्यो र छिटोचछिटो गर्दै लर्खराडदे प्रसूतिगृहतिर गयो । 


तमाह भ्रातरं देवी कृपणा करुणं सती । 
स्नुषेयं तव कल्याण स्त्रियं मा हन्तुमहेसि ॥ ४॥ 


पदार्थ करुणं  करुण स्वरले स्त्रियं  स्त्रीलाई 

कृपणा  दुःखी भएकी आह  भन्नुभयो हन्तुम्  मार्न 

सती  सती कल्याण  हे मङ्गलमय मा अहैसि  योग्य हुनुहुन्न 
देवी  देवकीले इयं  यी सुहाउदैन 

तम् भ्रातरं  ती आपफ्ना तव  तपार्ईकी 

दाजुलाई स्नुषा  बुहारी जस्ती 





ताक्यार्थ दुःखी भएकी सती देवकीले आफ्नो दाजुलाई हि मङ्गलमय! यी तपारईकी बुहारी 
जस्ती बालिकालाई मारन सुहाडदेन भनी करुण स्वरले पुकार गर्नुभयो । 


रामालन्द्री टीका 


३५९४ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 


बहवो हिंसिता भ्रातः रिरावः पावकोपमाः। 
चद, व्  च्य 
त्वया दैवनिसृष्टेन पुत्रिकेका प्रदीयताम् ॥ ५॥ 


पदार्थ पावकोपमाः  आगो जस्ता॒ हिंसिताः  मारिडसके त्यसैले 
भ्रातः  हे दाजु तेजस्वी एका  एडटी 

दैवनिसुष्टेन  दैवद्रारा प्रित बहवः  धेरै पुत्रिका  सानी छोर 

त्वया  तपाई्रारा शिशवः  बालकटहरू प्रदीयताम्  दिनुहोस् 





वाव्यार्थ हे दाजु ! तपार्ईले देवद्रारा प्रेरित भई मेरा आगो जस्ता तेजस्वी धेर छोराहरूलाई 
मारिसव्नुभयो । अब एडी सानी छोरीलाई त छाडिदिनुहोस् । 


५ अ ह्यवरजा ् 
नन्वहं ते ह्यवरजा दीना हतसुता प्रभो । 
दातुमहैसि मन्दाया अङ्गेमां चरमां प्रजाम् ॥ ६॥ 


पदार्थ ते  तपाईकै इमां  यो 

प्रभो  हे शक्तिशाली कस अवरजा  बहिनी हं चरमां  अन्तिम 

ननु  निश्चय ने अङ्ग  हे प्रिय दाजु प्रजाम्  सन्तान 
हतसुता  छोराहरू मारिएकी हि  निश्चय नै दातुम्  दिन 

दीना  दुःखी मन्दायाः  म अभागिनीका असि  योग्य हुनहुन्छ 
अहं  म लागि 





वाक्यार्थ हे शक्तिशाली दाजु कंस ! छोराहरू मारिएकाले असाध्य दुःखी बनेकी म तपारईकै 
बहिनी हँ । यसैले म अभागिनीका लागि यो अन्तिम सन्तानलाई छाडिपिनुहोस् । 


श्रीडुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
उपगुह्यात्मजामेवं सुदत्या दीनदीनवत्। 
याचितस्तां विनिभ॑त्स्यं हस्तादाचिच्छिदे खलः ॥ ७ ॥ 





पदार्थ भए कै विनिभ॑त्स्यं  रुपारेर 

एवं  यसप्रकार रुदत्या  रोदरहेकी देवकीद्रारा हस्तात्  उहाँको हातबाट 
आत्मजाम्  छोरीलाई याचितः  याचना गरिएको आचिच्छिदे  बालिकालाई 
उपगुह्य  लुकाएर खलः  दुष्टले खोस्यो 

दीनदीनवत्  असध्यै दुःखी तां  ती देवकीलाई 


ताक्यार्थ यसप्रकार देवकी छोरीलाई लुकाएर असाध्य दुःखी भए मँ रोद्रहनुभएको धियो र 
छोरीको जीवन मागिरहनुभएको थियो । तर त्यस दुष्ट कंसले देवकी लाई रपारेर उहांको हातबाट 
ती बालिकालाई खोस्यो । 


रामालन्द्री टीका 


२५१५ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 


तां गृहीत्वा चरणयोजातमात्रां स्वसुः सुताम्। 
अपोथयच्छिलापृष्ठे स्वार्थोन्मूठितसोहदः ॥ ८ ॥ 


पदार्थ स्वसुः  आपनी बहिनीकी शिलापृष्ठे  दृङ्गामाथि 
स्वार्थोन्मूलितसोहद्ः  स्वार्थका सुताम्  छोरी अपोथयत्  पछछछाग्यो पछार्न 
कारणले आत्मीयता हराएको तां  ती बालिकालाई लाग्यो 

कसले चरणयोः  दुब खुदरामा 

जातमात्रां  भर्खर जन्मिएकी गृहीत्वा  समाई 





ताक्यार्थ स्वार्थका कारण सम्पूर्ण आत्मीयता हराइसकेको कंसले भर्खर जन्मिएकी आफ्नी 
बहिनीकी छोरी भान्जी लाई दुबे खुद्रामा समाती ुङ्गामाथि पछछार्न लाग्यो । 

वितरण माथिका श्लोकहरूमा देवकीको दीनता र कसको दुष्टताको वर्णन गरिएको छ। 
कसलाई खुसी पार्न देवकीले मिठा पदहरुद्रारा प्रार्थना गर्मुभएको छ । दैवनिसुष्ट अर्थात् विधिबाट 
प्ररित भएर नै तपाईले मेरा छ जना छोराहरूलाई मार्नुभएको हो, अब यी कान्छी छोरीलाई 
नमार्नृहोस् भनी देवकीले भन्नुभएको छ । माता देवकी र श्रीशुकदेव दुबेलाई यी कन्या यशोदाकी 
पुत्री हृन् भन्ने थाहा थियो, तापनि उहांँहरूले आत्मजा, पुत्रिका जस्ता शब्दहरूको प्रयोग 
गर्नुभएको छ । भगवान् श्रीकृष्णको साटो यी कन्यालाई नै सन्तानको रूपमा स्वीकार गरिएकाले 
यी कन्याका लागि पनि उहाँहरूद्रारा पुत्री, आत्मजा आदि शब्दको प्रयोग गरिएको हो। यसरी 
कसले स्वार्थका कारण आपनी बहिनीकी भरखैरे जन्मिएकी छोरीलाई पनि मारन खोज्यो । दुष्ट 
व्यक्तिहरू आफ्नो स्वार्थको लागि अर्कालाई मार्नसमेत तयार हुन्छन्। उनीहरूमा करुणा, स्नेह, 
सद्भाव जस्ता मानवीय गुणहरू नष्ट भइसकेका हुन्छन् भनी यहाँ देखादइएको छ । 


सा तद्धस्तात् समुत्पत्य सद्यो देव्यम्बरं गता । 
अदुश्यतानुजा विष्णोः सायुधाष्टमहाभुजा ॥ ९॥ 


पदार्थ सा ती बालिका सायुधाष्टमहाभुजा  अस्त्र 
तद्धस्तात्  त्यस कसको अम्बरं  आकाशमा शस्त्रयुक्त आठ ओटा विशाल 
हातबाट गता  पुगिन् र हातहरूले युक्त भई 

समुत्पत्य  फुत्केर विष्णोः  भगवान् विष्णु अदुर्यत  देखिडन् 

सदयः  तत्काल ने श्रीकृष्णकी 

देवी  देवीरूपा बनेकी अनुजा  बहिनी ती 





ताक्यार्थ भगवान् विष्णु श्रीकृष्णकी बहिनी ती बालिका कंसको हातबाट एफुत्कने बित्तिकै 
आकाशमा पुगिन् र आठ ओटा विशाल हातहरूमा अस्त्रशस्त्र लिएकी देवीको रूपमा प्रकट 
भन् । 


रामालन्द्री टीका 


३५१६ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 


दिव्यस्रगम्बरालेपरत्नाभरणभूषिता । 
धुःशलेषुचमोसिरा्कचक्रगदाधरा ॥ १० ॥ 
सिद्धचारणगन्धर्वरप्सरःकिन्नरोरगेः। 
उपाहतोरुबलिमिः स्तुयमानेदमनवीत् ॥ १९॥ 





पदार्थ ढाल, खड्ग, शङ्ख, चक्र र गदा किन्नर एवं नागहरुद्वारा पनि 
दिव्यस्रगम्बरारेपरत्नाभरण लिएकी स्तूयमाना  स्तुति गरिइरहेकी 
भूषिता  दिव्य माला, वस्त्र, उपाहृतोरुबलिभिः  विभिन्न देवीले 

चन्दन एवं रत्नमय उपहारहरू चढाउने इद्म्  यसो 
आभूषणहरूद्रारा शोभित भएकी सिद्धचारणगन््वेः  सिद्ध, अव्रवीत्  भनिन् 
घनुःशूटेषुचमौसिराद्भचक चारण र गन्धर्वहरुद्वारा अनि 

गदाधरा  धनु, त्रिशूल, बाण, अप्सरःकिन्नरोरगेः  अप्सरा, 


ताक्यार्थ दिव्य माला, वस्त्र, चन्दन एवं रत्नमय आभूषणहरूद्रारा शोभित भएकी ती देवीले 
आप्ना आठ ओटा हातहरूमा धनु, त्रिशूल, बाण, ढाल, खड्ग, शङ्ख, चक्र र गदा लिएकी 
धिन् । सिद्ध, चारण, गन्धर्व, अप्सरा, किन्नर र नाग आदिद्रारा अनेक उपहारहरू चढा्दे स्तुति 
गरिएकी ती देवीले यसो भनिन्। 


किं मया हतया मन्द जातः खलु तवान्तकृत् । 
यत्र क्व वा पूवंशतरुमौ हिंसीः कृपणान् वृथा ॥ १२॥ 


पदार्थ अन्तकृत्  अन्त गराउने जातः  जन्मिसिकेको छ 
मन्द  हे मूर्ख पूर्वंशत्रुः  पहिलादेखिको शत्रु वृथा  व्यर्थमा 

मया हतया  मलाई मारे खलु  निश्चय नै कृपणान्  दुःखीहरूलाई 
किं के हृन्छ र? यत्र  जहाँ मा हिंसीः  नमार् 
तव  तेरो क्ववा कहीं भए पनि 





वाक्यार्थ हे मूर्ख कंस ! मलाई मारेर के गर्छस् ? तलाई मार्नैवाला तेरो अधिदेखिको शत्रु कुनै 
ठारंमा जन्मिसकेको छ। विचरा दुःखीहरूलाई व्यर्थमा नमार्। 


इति प्रभाष्य तं देवी माया भगवती भुवि । 


बहुनामनिकेतेषु बहुनामा बभूव ह ॥ १३॥ 
पदार्थ इति  यसो भगवती  रेश्वर्यले सम्पन्न 
तं  त्यो कसलाई प्रभाष्य  भनेर माया  महामाया 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध 


देवी  देवी 
भुवि  संसारमा 


श्रीमद्भागवत 


 
बहुनामानेकेतेषु  प्रसिद्ध 
तीर्थस्थलहरूमा 


२५९७ 
अध्याय ४ 


बहुनामा  अनेक नामवाली बनी 
बभूव ह  पूजित भडइन् 


ताक्यार्थ कसलाई यसो भनेपछ्ि एेश्वर्यले सम्पन्न ती महामाया देवी प्रसिद्ध वीर्थस्थलहरूमा 
अनेक रूपमा प्रकट भड्न् र अनेक नामले पूजित भट्न्। 


तयाभिहितमाकण्यं कंसः परमविस्मितः। 
देवकीं । ॐ    अ 
देवकीं वसुदेवं च विमुच्य प्रश्रितो ऽब्रवीत् ॥ ४ ॥ 


पदार्थ ॥।  असाध्यै छक्क वसुदेवं च  वसुदेवलाई पनि 
तया  वी देवीद्रार परेको विमुच्य  दुटाएर 
अभिहितम्  भनिएको कुरा कंसः  कसले प्रभितः  नम्र भई 
आकण्यं  सुनेर  देवकी र अनवीत्  भन्यो 





ताक्यार्थ ती देवीले भनेको कुरा सुनेर असाध्यै छक्क परेको कंसले देवकी र वसुदेवलाई 
कारागारबाट छ्ुटाएर नम्र भई यसो भन्यो । 


अहो भगिन्यहो भाम मया वां बत पाप्मना । 
पुरुषाद् इवापत्यं बहवो हिंसिताः सुताः ॥ ९५॥ 





पदार्थ बत  निश्चय नै इन 

अहो  हे पाप्मना  पापी वां  तिमी दुर्दका 
भगिनी  बहिनी मया  मद्रारा बहवः  धेरै 

अहो  हि पुरुषादः  नरभक्षी राक्षसले सुताः  सन्तानहरू 
भाम  ज्वा अपत्यं इव  आपनै सन्ततिलाई हिंसिताः  मारिए 


ताक्यार्थ हे बहिनी ! हे ज्वां! म निश्चय नै पापी हँ। मेले नरभक्षी राक्षसले आपने 
सन्तानलाई मारे ४ तिमीहरूका धरे सन्तानहरूलाई मारं । 


स त्वहं त्यक्तकारुण्यस्त्यक्तज्ञातिसुहृत् खलः । 
कान् लोकान् वे गमिष्यामि बह्महेव मृतः श्वसन् ॥ १६॥ 


ः  ज्यँदो मर्दाहो 
अहं तु  म चाहं 

बह्यहा इव  ब्रह्महत्या गर्न 
व्यक्ति फें 

वे  निश्चय नै 


पदार्थ 

त्यक्तकारुण्यः  करुणाविहीन 
त्यक्तज्ञातिसुहृत्  आफ्ना बन्धु 
र मित्रहरूलाई छाडिदिने 

सः खलः  त्यो दुष्ट 





कान्  कुनकुन 
लोकान्  लोकटहरूमा 
गमिष्यामि  पुगुंला 


रामालन्द्री टीका 


२३५९८ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 


ताक्यार्थ करुणाविहीन एवं आफ्ना सम्पूर्ण ॒बन्धु र मित्रहरूलाई छाडिदिने दुष्ट र ज्युँदो 
मुर्दासमानको म मरेपछि ब्रह्महत्या गर्ने व्यक्ति रँ कुनकुन लोकहरूमा पगला ? 


दैवमप्यनृतं वक्ति न मत्यौ एव केवलम् । 
यद्विभम्भादृहं पापः स्वसुरनिहतवाञ्छिशून् ॥ १७ ॥ 


पदार्थ अनृतं  युटो अहं  मेले 

केवलम्  केवल वक्ति  बोल्दोरहेछछ स्वसुः  बहिनीका 
मत्योः एव  मानिसहरूले मात्र यद्विभ्रम्भात्  जसमा विश्वास शिशून्  बच्चाहरूलाई 
न  होन गनलि निहतवान्  मारं 
दैवम् अपि  दैवले पनि पापः  पापी 





ताक्यार्थ मानिसहरूले मात्र होइन, दैवले पनि इंट बोल्दोरहेछछ । जसको वचनमा विश्वास 
गनलि म पापीले आफ्नै बहिनीका बच्चाहरूलाई मारं । 


मा शोचतं महाभागावात्मजान् स्वकृतं भुजः। 
जन्तवो भ ० दैवाधीनास्तदासते भ 
न्तवो न स्देकत्र देवाधीनास्तदासते ॥ ८ ॥ 


पदार्थ   आफना 
महाभागो  हे महाभाग्यशाली सन्तानहरूको विषयमा 
देवकी र वसुदेव  मा शोचतं  शोक नगर 

५ देवाधीना 
स्वकृतं  आफ्नै कर्मफललाई   भाग्यका अधीन 
भुजः  भोग्ने भएका 





जन्तवः  प्राणीहरू 
सदा  सर्धं 
न 
न आसते  रहिरहन्नन् 
तदा  रहँदा पनि 
एकत्र  एके ठामा रहन्नन् 


ताक्यार्थ हे देवकी र वसुदेव ! आफ्नै कर्मफललाई भोग्ने मरेका सन्तानहरूको विषयमा शोक 
नगर। किनभने भाग्यका अधीन भएका प्राणीहरू सध बाँचिरहन्नन् । वांच्दा पनि सध एके ठाँमा 
रहन्नन्। 


भुवि भोमानि भूतानि यथा यान्त्यपयान्ति च । 


र  


नायमात्मा तथेतेषु विपर्येति यथेव भूः ॥ १९॥ 





पदार्थ यान्ति  जन्मन्छन् र तथा एव  त्यसरी नै 
यथा  जसरी अपयान्ति च  मर्दछछन् अयम्  यो 

भुवि  पृथिवीमा यथा  जसरी आत्मा  आत्मा 
भौमानि  पृथिवीबाट उत्पनन एतेषु  यी अवस्थाहरूमा परिवर्तित हँदेन 
भएका भूः  पृथिवी 

भूतानि  भौतिक शरीरहरू न विपर्येति  परिवर्तित हैदैन 


रालालन्द्री टीका 


३५९९ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 


ताक्यार्थ जसरी पृथिवीमा पृथिवीबाट उत्पन्न भएका पदार्थहरू उत्पनन र नष्ट भडइ्रहन्छन्, तर 
पृथिवी पृथिवीके रूपमा रहिरहन्छ त्यसै गरी संसारमा पनि प्राणीका शरीरहरू मात्र जन्मने र म्न 
गर्दछन्, आत्मा यी परिवर्तनहरूबाट परिवर्तित हुदैन । 


यथानेवंविदो अ  अ अ   
यथानवावद् भदा यत जात्मावपययः। 
भ  अ   अ न्त        
दह यागवयागा च ससृतन नवतत ॥ २० ॥ 





पदार्थ  यथावत् रहिरहन्छ संसृतिः च  सुखदुःखरूप 
अनेवंविदः  यस्तो तत्वलाई यतः  जसबाट बन्धन पनि 

नबुख्नेहरूको भेदः  भेद सुरु हुन्छ न निवतेते  हट्दैन 
आत्मविपर्ययः  शरीरमा देहयोगवियोगो  शरीरसंग हने 

आत्मबुद्धि संयोग र वियोग एवं 


ताक्यार्थ यस्तो तत्वलाई नबुमने व्यक्तिहरू शरीरमा नै आत्मबुद्धि गर्वछछन् र यसबाट विभिन्न 
किसिमको भेद सुरु हुन्छ । अनि शरीरसंग हने संयोग र वियोगको क्रम एवं सुखदुःखरूप बन्धन 
पनि हट्दैन । 


तस्माद् भद्रे स्वतनयान् मया व्यापादितानपि । 
मानुखोच यतः सवं स्वकृतं विन्दतेऽवशः ॥ २१॥ 





पदार्थ भए पनि सवः  सवे प्राणीले 

भद्रे  हे कल्याणी देवकी स्वतनयान्  आना अवरः  विवश भएर 
तस्मात्  त्यसेले सन्ततिहरूको विषयमा स्वकृतं  आफ्नै कर्मको फल 
मया  मद्रारा मा अनुशोच  शोक नगर विन्दते  भोगनुपर्दच 
व्यापादितान् अपि  मारिएका यतः  किनभने 


ताक्यार्थ हे देवकी ! त्यसैले मेले मारेको भए पनि आपफ्ना सन्तानहरूको विषयमा शोक नगर, 
किनभने सबे प्राणीहरूले विवश भएर आफ्नै कर्मको फल भोग्नुपर्दछ । 


  हन्तास्मीत्यात्मानं ् 
यावद्धतोऽस्मि हन्तास्मीत्यात्मानं मन्यतेऽस्वदक् । 
तावत् तदभिमान्यज्ञो बाध्यवाधकतामियात् ॥ २२॥ 


पदार्थ आत्मानं  आपूलाई 
अस्वदुक्  आपनो स्वरूपलाई हतः अस्मि  मारिएको ह या 


नजान्ने हन्ता अस्मि इति  मार्नैवाला हँ 
अज्ञः  अज्ञानी व्यक्ति भनेर 
यावत्  जबसम्म मन्यते  मान्दछ 





तदभिमानी  त्यस शरीरमा 
आत्मबुद्धि गर्ने त्यो व्यक्ति 
तावत्  तबसम्मनै 
बाघ्यबाधकताम्  दुःख प्राप्त 
गर्न र दुःख दिनेको रूपमा 


रामालन्द्री टीका 


२५२० 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४ 


इयात्  पुग्दछ 

वाक्यार्थ आफनो स्वरूपलाई नजान्ने अज्ञानी व्यक्ति आफैलाई मर्ने र मार्नैवाला हँ भनी 
मान्दछछ । जबसम्म त्यसले शरीरमा आत्मबुद्धि गरिरहन्छ, तबसम्म ने त्यो व्यक्ति स्वयं दुःख भोग्ने 
र अरूलाई दुःख दिने व्यक्तिको रूपमा रहिरहन्छ । 

विवरण माथिका आठ श्लोकमा कंसले आपफ्ना बहिनी ज्वार्दलाई आपफूले गरेको अपराध क्षमा 
गरी शोक छाडिदिन आग्रह गरेको छ। यहां पनि पहिलो श्लोकमा कसले आफ्नो गल्ती स्वीकार 
गरेको छ। दोस्रो श्लोकमा करुणारहित राक्षसजस्तो म कुन नारकीय दुःख भोगुंला ? भनी आफ्नो 
दुष्कर्मको परिणामको विचार गरेको छ। कुनै अपराधीले आफ्नो अपराध र त्यसको भयानक 
परिणामलाई पनि स्वीकार गय्यो भने अर्को व्यक्तिको हृदयमा केही न केही सन्तोष हुन्छ । सामान्य 
व्यवहारमा सबै काम अभिमानपूर्वक नै हुने गर्वछछन्। जब एडटाले आफ्नो अपराध स्वीकार गर्द 
तब अर्कोको अभिमान खुसी हुन्छ । सन्तुष्ट र सम्मानित भएको व्यक्ति क्षमा दिन समर्थ हुन्छ, 
त्यसैले तेस्रो श्लोकमा भ्रमको कारणले ने आपूबाट अपराध हन गएको हो भनी कंसले क्षमा 
मागेको छ । देवकीको आँ छोराबाट कंस मर्छ भन्ने देवताहरूको दुटो आकाशवाणीलाई पत्याएर 
ने मेले यो अपराध गरेको हँ भन्ने कसको भनाईइ छ । चौथो श्लोकमा भने प्राणीहरूले आआप्नो 
कर्मानुसार सुखदुःख भोग्ने हुनाले त्यसमा दुःखी हनु पर्दैन भनी सम्णादइएको छ । यसपच्िका चार 
श्लोकमा भने आत्माको नित्यता र असङ्गतालाई बताई शोक गर्नु उचित छैन भनिएको छ। 


क्षमध्वं मम दोरात्म्यं साधवो दीनवत्सलाः । 
इत्युक्त्वाश्रुमुखः पादो श्यारः स्वस्रोरथाग्रहीत् ॥ २३॥ 


पदार्थ क्षमध्वं  क्षमा गर्नुहोस् श्यालः  वसुदेवको जेठान 
साधवः  साधुहरू इति  यसो कसले 

दीनवत्सलाः  दुःखीमाथि दया उक्त्वा  भनेर स्वस्रोः  बहिनी ज्वादं देवकी 
गर्नैवाला हन्छन् त्यसैले अथ  त्यसपच्छि र वसुदेवको 

मम  मेरो अश्चुमुखः  आंसुयुक्त अनुहार पादौ  पाउ 

दोरात्म्यं  दुष्टतालाई भएको अग्रहीत्  समात्यो 





ताक्यार्थ साधुहरू आफ्नो शरणमा आएका दुःखीहरूप्रति दया गर्वछछन्, त्यसैले मेरो दुष्टतालाई 
पनि क्षमा गर्नुहोस् भनी आंसुले भिजेको अनुहार भएको कंसले देवकी र वसुदेवको पाठ 
समात्यो । 


मोचयामास निगडाद् विश्रब्धः कन्यकागिरा । 

देवकीं । न  र 

देवकीं वसुदेवं च दशंयन्नात्मसोहृदम् ॥ २४॥ 
पदार्थ कन्यकागिरा  बालिकाको वचनद्वारा 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध 


विश्रन्धः  शान्त भएको 
कसले 

आत्मसोहदम्  आफनो 
मेत्रीभावलाई 





श्रीमद्भागवत 


ः फलामका 





३५२९१ 
अध्याय 


साङ्लाको बन्धनबाट 
मोचयामास  छ्ुटाइदियो 


ताक्यार्थ बालिकाको वचनले शान्त भएको कसले आफ्नो मेत्रीभावलाई देखाँदे देवकी र 
वसुदेवलाई फलामका साड्लाको बन्धनबाट द्ुटाददियो । 


भ्रातुः समनुतप्तस्य क्षान्त्वा रोषं च देवकी । 
व्यसृजद् वसुदेवश्च प्रहस्य तमुवाच ह ॥ २५॥ 


पदार्थ भ्रातुः  दाजु कंसप्रतिको प्रहस्य  हाँस्वै 
देवकी  देवकीले रोषं च  रिसलाई तम्  त्यो कसलाई 
क्षान्त्वा  क्षमा दिएर व्यसृजत्  त्यागिदिनुभयो उवाच  भन्नुभयो 


समनुतप्तस्य  पश्चात्ताप 


वसुदेवः च  वसुदेवले पनि 





गरिरहेको ह  निश्चय नै 


तवाक्यार्थ आपफ्ना दाजुले पश्चात्ताप गरिरहेको देखेर देवकीले कसप्रतिको रिस त्यागिदिनुभयो । 
वसुदेवले पनि हाँस्दै कसलाई भन्नुभयो । 


एवमेतन्महाभाग यथा वदसि देहिनाम् । 
अज्ञानप्रभवाहंधीः स्वपरेति भिदा यतः ॥ २६॥ 


पदार्थ  यस्तैहो यतः  जसको कारणले 
महाभाग  आदरणीय हे कस देहिनाम्  प्राणीहरूको स्वपर इति  आप्नो र पराद् 
यथा  जे अहंधीः  अहङार भन्ने 

वदसि  भन्दै हुनृहन्छ अज्ञानप्रभवा  अज्ञानको मिदा  भेद हन्छ 

एतत्  यो कुरा कारणले हुन्छ 





वाक्यार्थ आदरणीय हे कंस ! तपाईले जे बताउनुभयो त्यो त्यस्तै हो । प्राणीहरूलाई अज्ञानका 
कारणले अहर हृन्छ र अहङ़ारबाट नै आफ्नो र परादको भेद हुन्छ । 


 ्  
शओोकहष॑भयद्रेषकोभमोहमदान्विताः । 
मिथो घ्नन्तं न परयन्ति भावेभवं पृथग्दुराः ॥ २७॥ 


मदान्विताः  शोक, हर्ष, डर् 
रेष, लोभ, मोह र अहङ्ारले 


पदार्थ 
रोकहषभयद्वेषटखोभमोह 


युक्त 
पृथग्दुशाः  भेददर्शीहरू 


रानालन्द्री टीका 


३५२२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४ 
मिथः  एकआपसमा भावं  अर्का किसिमका कालरूप परमात्मा लाई 

भावेः  एक किसिमका अस्तित्वहरूलाई न पश्यन्ति  देख्दैनन् 
अस्तित्वहरूद्रारा घ्नन्तं  समाप्त पार्ने 


ताक्यार्थ शोक, हर्ष, डर, द्वेष, लोभ, मोह र अहङ्ारले युक्त भेददर्शीहरू एक किसिमका 
अस्तित्वहरुद्रारा अर्का किसिमका अस्तित्वहरूलाई समाप्त पार्ने कालरूप परमात्मालाई देख्दैनन्। 
वितवरण यस श्लोकमा वसुदेवले परमात्मा नै मर्नेमार्ने आदि भेदहरूमा देखिनुभएको हो भनी 
बताउनुभएको छ । यसमा वसुदेवको सरल स्वभाव पनि अभिव्यक्त भएको छ। आपफ्ना छ भाद 
छोराहरूलाई मारने कसले शास्त्रका वचनहरूलाई आपू अनुकूल व्याख्या गर्दै आत्मा 
बाध्यबाधकको भेददेखि पर रहेको बता । मर्नमार्ने भन्ने व्यवहार काल्पनिक भएकाले मेले 
मारेका छोराहरूको विषयमा शोक नगर भन्दै कसले सम्फाठँदा उसको कपद्पूर्ण शास्त्रव्याख्यामा 
पनि वसुदेवले यथार्थ आत्मस्वरूपके वर्णन देखनुभएको छ । अज्ञानके कारणले शरीर, मन, इन्द्रिय 
आदिमा अहङ़ार हुन्छ र यसैद्रारा व्यक्तिहरू आफूआफूलाई द्रा मान्दछन् । उनीहरू तेरोमेरो 
भन्ने भेद देख्छन् र अनेकथरी व्यवहारहरूबाट सुखी, दुःखी, मोहित र मत्त भद्रहन्छन्। हुन त सबे 
जीवहरूको रूपमा रहेर उनीहरूलाई अन्तर्यामीरूपले प्रेरित गरी परमात्माले नै सबै व्यवहार 
चलाद्रहनुभएको छ, तर सामान्य मानिसहरू सब व्यवहार आफैले चलाएको ठान्दछ्न् । परमात्मा 
ने प्राणीहरूलाई निमित्त बनाएर उनीहरूलाई जन्माउने, मारने आदि गर्नुहुन्छ । तर अल्पज्ञ मानिसहरू 
त्यस्ता सर्वरूप परमात्मालाई बुण्देनन्। संसारका जन्ममृत्यु, सुखदुःख, शोकमोह आदि सबै 
राम्रानराग्रा कुराहरू परमात्माद्रारा नै सञ्चालित भएकाले र त्यसको फल भोग्ने पनि परमात्मा नै 
भएकाले संसारका पदार्थहरूमा मानिसहरूले विशेष चिन्ता लिने आवश्यकता छैन भनी यो 
प्रसङ्गमा बताइएको छ । 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
कंस एवं प्रसन्नाभ्यां विशुद्ध प्रतिभाषितः। 
देवकीवसुदेवाभ्यामनुज्ञातोऽ विद् गृहम् ॥ २८ ॥ 





पढार्थ विशुद्धं  सफासंग मन कंसः  कस 
प्रसन्नाभ्यां  प्रसन्न भएका फुकाएर गृहम्  आपनो घरमा 
देवकीवसुदेवाभ्याम्  देवकी र प्रतिभाषितः  कुरा गरिएको अविात्  प्रवेश गयो 
वसुदेवद्रारा अनुज्ञातः  उहांँहरूद्रारा 

एवं  यसप्रकार अनुमति दिएको 


ताक्यार्थ प्रसन्न भएका देवकी र वसुदेवले यसप्रकार कंससंग मन फुकाएर कुरा गर्मुभयो र 
उहाँहरूबाट अनुमति पाएपचल्छि कंस आफ्नो घरमा प्रवेश गय्यो । 


रामालन्द्री टीका 


२५२३ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 


तस्यां रात्यां व्यतीतायां कंस आहूय मन्िणः। 
तेभ्य आचष्ट तत् सर्वं यदुक्तं योगनिद्रया ॥ २९॥ 


पदार्थ मन्त्रिणः  मन्त्रीहरूलाई उक्तं  बतादएको थियो 
कंसः  कसले आहूय  बोलाएर तत् सर्वं  त्यो सबै कुरा 
तस्यां  त्यो तेभ्यः  तिनीहरूलाई आचष्ट  बतायो 

रात्र्यां  रात योगनिद्रया  योगनिद्राद्रारा 

व्यतीतायां  बितेपछि यत्  जे 





वाक्यार्थ त्यो रात बितेपछि कसले मन्त्रीहरूलाई बोलाई योगनिद्राले जे बताएकी थिद्रन् त्यो 
सबे कुरा तिनीहरूलाई बतायो । 


आकण्यं भतुंगदितं तमूचुदेवरत्रवः। 
देवान् प्रति कृतामषौ दैतेया नातिकोविदाः ॥ २०॥ 


पदार्थ ्ः  देवताका शत्रु आकण्यं  सुनेर 
देवान् प्रति  देवताहरू प्रति दितेयाः  ती दैत्यहरूले तम्  उसलाई 
कृतामषोः  रिस गर्न भतुंः  आप्ना स्वामी कसको उुः  भने 
नातिकोविदाः  धेर कुरा नवुखने गदितं  भनाईइ 





ताक्यार्थ देवताहरुूप्रति रिस गर्ने र धरे कुरा नबुण्ने देवशत्रु दैत्यहरूले आप्ना स्वामी कसको 
भनाईइ सुनेर उसलाई यसो भने । 


एवं चेत् तहिं भोजेन्द्र पुरप्रामत्रजादिषु । 
अनिर्दंशान् निदंशांश्च हनिष्यामोऽद्य वे शिशून् ॥ २१॥ 





पदार्थ अद्यवै  आज नै र 

भोजेन्द्र  हे भोजराज कंस पुरग्रामबजादिषु  सहर, गां र निदंशान् च  दश दिन कटेका 
एवं चेत्  यदि यसो हो भने गोठालाका वस्तीहरूमा शिशून्  बच्चाहरूलाई 

तहिं  त्यसो भए अनि्दंशान्  दश दिन नपुगेका हनिष्यामः  मारन 


ताक्यार्थ हे भोजराज कस! यदि यसो हो भने हामी आजे सहर, गा र गोठगलाका 
वस्तीहरूमा दश दिनभित्र जन्मेका र दशदिन कटिसकेका सबै बच्चाहरूलाई मार्नछ्छौँ । 


 र   
कसुद्यमः करघ्यान्त द्वाः समरभीरवः। 


अ,  


नित्यमुद्धिगनमनसो ज्याघोषेधंनुषस्तव ॥ ३२॥ 


रामालन्द्री टीका 


३५२४ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 
पदार्थ आवाजद्रारा   देवताहरूले 

तव  तपाईको नित्यम्  सर्य उद्यमेः  प्रयासहरूले पनि 
धनुषः  धनुको उद्धिगनमनसः  आत्तिदरहने किम् करिष्यन्ति  के गर्न 
ज्याघोषेः  तदोको समरभीरवः  युद्धदेखि डराउने सकनेछछन् 





ताक्यार्थ तपाईको धनुको ताँदोको आवाजबाट सर्धैँ आत्तिद्रहने र युद्धदेखि उराउने देवताहरूले 
सक्दो प्रयास गरे पनि के पो गर्न सक्नेछछन् र ? 


अस्यतस्ते शरवातेह॑न्यमानाः समन्ततः। 
जिजीविषव उत्सृज्य पलायनपरा ययुः ॥ ३३॥ 


पदार्थ हन्यमानाः  पीडित भएका पलायनपराः  भाग्न खोजी 
अस्यतः  प्रहार गर्दै गरेका देवताहरू समन्ततः  जतातते 

ते  तपार्हको जिजीविषवः  बांँच्ने इच्छा गर्द ययुः  दौडिए 

रारवातेः  बाणहरदरारा उत्सृज्य  युद्ध छाडी 





ताक्यार्थ जब तपाई प्रहार गर्न लागनुहुन्छ तब तपारईका बाणहरुद्रारा पीडित भएका देवताहरू 
नांच इच्छाले युद्ध छाडी भाग्नका लागि जताततै दौडिन थाल्दछन्। 


न  प्राञ्जलयो  न्त 
केचित् दीना न्यस्तरास्त्रा दिवोकसः। 
मुक्तकच्छरिखाः केचिद् भीताः स्म इति वादिनः ॥ ३४॥ 


पदार्थ प्राञ्जलयः  हात जोडी गाँढो र शिरको शिखा खोली 
केचित्  कोही दीनाः  दुःखी बन्दै आरंछन् भीताः स्मः  हामी उराएका छँ 
 न चाहं  

दिवोकसः  देवताहरू काचत्  कोही चाहं इति  यसो 

न्यस्तशस्त्राः  शस्त्रहरू फाली मुक्तकच्छशिखाः  कपडाको वादिनः  भनन थाल्दछछन् 





ताक्यार्थ कोटी देवताहरू शस्त्रहरू फाली हात जोडदै दुःखी बन्दे आंछन् भने कोटी चाहं 
कपडाको गाँठ र शिरको शिखा खोली हामी डउराएका छँ भनन थाल्दछन् । 


न त्वं विस्मृतशस्तास्रान् विरथान् भयसंवृतान् । 
हंस्यन्यासक्तविमुखान् भग्नचापानयुध्यतः ॥ ३५॥ 





पदार्थ विरथान्  रथ भांचिएका भागेका 

त्वं  तपाई चाहं भयसंवृतान्  डराएका भग्नचापान्  धनु भाँविएका 
विस्मृतरास्तरास्तरान्  शस्त्र अन्यासक्तविमुखान्  अरूसंग अनि 

अस्त्र विर्सेका युद्ध गरिरहेका र युद्धबाट अयुध्यतः  आपफूसंग युद्ध 


रामालन्द्री टीका 


२५२५ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४ 


नगर्नहरूलाई न हंसि  मार्नुहुनन 


ताक्यार्थ तपाई चाह अस्त्रशस्त्र बिर्सेका, रथ भाँचिएका, उराएका, अरूसंग युद्ध गरिरहेका, 
युद्धबाट भागेका, धनु भाँचिएका अनि आपफूसंग युद्ध नगर्ने कसेलाई पनि मार्नुहुन्न । 


 अ र     क्षेमदरेविवुधेरसंयुगविकल्थने 

किं क्षेमररेविबुधेरसंयुगविकत्थनेः। 

रहोलुषा किं हरिणा शम्भुना वा वनोकसा । 
किमिन्द्रेणाल्पवीर्येण ब्रह्मणा वा तपस्यता ॥ ३६ ॥ 


पढार्थ किं केको डर अल्पवीर्येण  थोर शक्ति भएका 
असंयुगविकत्थनेः  लडाईभन्दा रहोजुषा  एकान्तमा लुक्ने इन्द्रेण  इन्द्रबाट र 

बाहिर ठुला कुरा गर्ने हरिणा  हरिबाट र तपस्यता  तपस्या गर्ने 

क्षेमदयरेः  निर्भय स्थानमा मात्र वनोकसा  वनवासी ब्रह्मणा वा  ब्रह्माबाट पनि 
शूरवीर पल्टिने शम्भुना वा  शिवबाट पनि किम्  के हुन्छ र 

विबुधः  देवताहरूबाट किंके डर 





ताक्यार्थ लडार्दभन्दा बाहिर मात्र दुला कुरा गर्ने र निर्भय स्थानमा मात्र शूरवीर पल्टिनि 
देवताहरूबाट हामीलाई के उर छ र ? एकान्तमा लुक्ने हरि र वनवासी शङ्रबाट पनि के डर छ 
र ? त्यसै गरी थोर शक्ति भएका इन्द्र र तपस्या गर्ने ब्रह्माबाट पनि हामीलाई के उर छ र? 

विवरण यस प्रसङ्गमा देत्यहरूले देवताहरूले आफ्नो केही विगार्न नसक्ने कुरा कंसलाई 
जनाएका छन्। देवताहरू निर्भय ठडँमा मात्र शूरवीर बन्दछन्, युद्ध आदि सडटको अवस्थामा 
उनीहरूको वीरताले काम गर्दन । जब तपाई बाण प्रहार गर्हुन्छ, तब टाढा रहेका देवताहरू भाग्न, 
दौडिन थाल्छन् भने नजिकै रहेका भागन पनि नसक्नेहरू चाह हात जोडी शस्त्र फाली 
दीनतापूर्वक रहन्छन्। देवताहरू युद्धभन्दा बाहिर मात्र ठुला कुरा गर्वछछन्, युद्ध सुरु भएपचछि 
उनीहरूका वीरताका गफ हरारँछन्, यस्ता देवतासंग के उराउनु ? भनी दैत्यहरूले कंसलाई 
सुय्याएका छन् । देवताहरूमध्ये चार मुख्य छन् इन्द्र, ब्रह्मा, विष्णु र शिव । यी चारै ओटासंँग 
उराउनु नपर्ने देत्यहरूको भनाईइ छ । इन्द्र॒ थोर मात्र पराक्रम भएका छन्। हरि वीर छन्, तर लुकेर 
समूद्रको बीचमा गई बसेका छन्। शम्भु पनि वीर छन्, तर उनी पनि वनवासी भएका छन्, 
ब्रह्माजी पनि कमलमाथि बसी तपस्या गर्न लीन छन्। यसरी चार ओटैसंग उराउनु नपर्ने 
दैत्यहरूको तकं छ । यहाँ हरि र शिवलाई निन्दा गरिएको पदबाट स्तुतिपरक अर्थ पनि निस्कन्छ । 
रहः भनेको एकान्त हो, त्यहाँ बस्ने भन्नुको तात्पर्य सबैका हृद यभित्र बस्ने अन्तर्यामी भन्ने हुन्छ । 
अथवा रहः रहस्यात्मक उपनिषद वचनद्वारा प्रतिपाद्य भएकाले पनि हरि रहोजुष हुनुहन्छ । शिवलाई 
वनौकः अर्थात् वनवासी भन्नुको अर्थ पनि इलावृत खण्डको एकान्त वनप्रदेशमा उमालाई साथ 
लिई बस्ने भन्ने हृन्छ । कस शिवभक्त थियो, किनभने उसले धनुषयज्ञ गर्दा पशुपतिको पूजा गरेको 
छ, त्यसैले उसका सामु उसैका अनुयायीले शिवनिन्दा कसरी गर्न सक्छन् र ? भन्ने शङ़ा उठाई 


रामालन्द्री टीका 


३५२६ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 


भागवतको विरोधोद्धार नामक टीकाका रचयिता पांधरीनारायणाचार्यले वनौकः यस शब्दको अर्व 
अर्थ गर्नुभएको छ। संस्कृत भाषामा वन शब्दको अर्थ पानी पनि हृन्छ। ओक शब्दको अर्थ रहने 
भन्ने हुन्छ । वनौक शब्दको अर्थ पानीमा रहने इङ्ग भन्ने अर्थ गर्न सकिन्छ। विष्णु समुद्रको 
बीचमा एकान्तमा गई बसेका छन्, उनलाई बाहिर आउन र हामीलाई मार्ब शिवरूपी इङ्ग 
सहयोगीको रूपमा आवश्यक हुन्छ । शम्भुना वनौकसा विना रहोजुषा हरिणा किम् ? अर्थात् शिव 
हाम्रा अनुकूल नै भएकाले उनीविना समुद्रशायी विष्णुले एक्लैले के बिगार्ब सक्छन् र ? भन्ने अर्थ 
पनि यस श्लोकको गर्न संभव छ। 


तथापि  सोक  ध 
तथापि देवाः सापत्न्यान्नोपेक्ष्या इति मन्महे । 
ततस्तन्मूलखनने नियुद्क्ष्वास्माननु्तान् ॥ ३७ ॥ 


पदार्थ योग्य कतैनन् भन्ने अनुव्रतान्  तपाईका अनुचर 
तथा अपि  तर पनि मन्महे  मान्दचछँ अस्मान्  हामीलाई 
सापत्न्यात्  शत्रु भएका हनाले ततः  त्यसैले नियुङ्क्ष्व  नियुक्त गर्नुहोस् 
देवाः  देवताहरू तन्मूलखनने  तिनीहरूको जरै 

न उपेक्ष्याः इति  उपेक्षा गर्न उखेल्ने काममा 





ताक्यार्थ तर पनि देवताहरू शत्रु भएकाले उनीहरूको उपेक्षा गर्नृहुन्न भन्ने हामीलाई लाग्छ । 
त्यसैले तिनीहरूको जरे उखेल्न तपारईका अनुचर हामीलाई खटाउनुहोस् । 


.   


यथामयोऽङ्गे समुपेक्षितो नृभिनं शक्यते रूढपदद्चिकित्सितम् । 
यथेन्द्रियग्राम उपेक्षितस्तथा रिपुमंहान् बद्धबलो न चाल्यते ॥ ३८ ॥ 





पदार्थ आमयः  रोग समूह नियन्त्रित गर्न सकिंदेन 

यथा  जसरी चिकित्सितुम्  उपचार गर्न तथा  त्यसै गरी 

नृभिः  मानिसहरूद्रारा न शक्यते  सकिंदैन बद्धवलः  बलियो भएको 
 . 

समुपेक्षितः  उपेक्षा गरिएको र यथा  जसरी महान्  टलो 

अग्गे  शगरको अजङ्गमा उपेक्षितः  उपेक्षा गरिएको रिपुः  शत्रु पनि 

रूढपद्ः  पाडला जमादइसकेको इन्द्रियग्रामः  इन्दियहरूको न चाल्यते  हराउन सकिंदैन 


ताक्यार्थ जसरी पहिले मानिसहरूले उपेक्षा गनलि शरीरमा स्थान जमाइसकेको रोगलाई पचि 
उपचार गर्न सकिंदेन, अनि जसरी पहिले उपेक्षा गरिएका इन्रियहरूलाई पछि नियन्त्रित गर्न 
सकिंदेन, त्यसै गरी उपेक्षा गनलि भित्रभित्रे सशक्त भएको बलशाली शत्रुलाई पनि हराउन 
सकिंदेन । 


मूलं हि विष्णुदवानां यत्र धमं सनातनः। 
तस्य च बह्म गोविप्रास्तपो यज्ञाः सदक्षिणाः ॥ ३९॥ 


रामालन्द्री टीका 


२५५२७ 





दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४ 
पदार्थ यत्र  जहाँ ब्रह्य  वेद 

हि  निश्चय नै सनातनः घमं  सनातन धर्म छ गोविप्राः  गाई र ब्राह्मणहरू 
देवानां  देवताहरूका त्यां रहन्छन् तपः  तपस्या 

मूल  मूल तस्य च  त्यस सनातन धर्मका सदक्षिणाः  दकषिणासहितका 
विष्णुः  विष्णु पनि मूल यज्ञाः  यज्ञहरू हुन् 


ताक्यार्थ देवताहरूका मूल भगवान् विष्णु हुन् । उनी त्यहीं रहन्छन् जहाँ सनातन धर्म रहन्छ । 
त्यस सनातन धर्मका पनि मूल भनेका वेद, गाई, ब्राह्मण, तपस्या र दक्षिणासहितका यज्ञहरू हुन् । 


तस्मात् सवौत्मना राजन् ब्राह्मणान् बरह्मवादिनः । 
तपस्विनो यज्ञशीलान् गाङच हन्मो हविदुंघाः ॥ ४०॥ 





पदार्थ ब्राह्मणान्  ब्राह्मणहरूलाई गर्ने 

तस्मात्  त्यसैले तपस्विनः  तपस्वीहरूलाई गाः च  गार्ईहरूलाई पनि 
राजन्  हे राजा यज्ञशीलान्  याज्ञिकटरूलाई र सवीत्मना  सम्पूर्ण रूपले 
ब्रह्मवादिनः  वेदवादी हविददघाः  यज्ञीय पदार्थ उत्पन्नहन्मः  मार्छँ 


ताक्यार्थ त्यसैले हे राजा ! वेदवादी ब्राह्मण, तपस्वी, याज्ञिक र यज्ञीय पदार्थं उत्पन्न गर्ने 
गाईहरूलाई पनि हामी सखाप पार्छ । 


विप्रा गावङ्च वेदाङ्च तपः सत्यं दमः शमः। 
श्रद्धा द्या तितिक्षा च क्रतवरच हरेस्तनूः ॥ ४१॥ 


पदार्थ सत्यं  सत्य तितिक्षा च  सहनशीलता र 
विप्राः  ब्राह्मणहरू दमः  इन्द्रियसंयम क्रतवः च  यज्ञहरू पनि 
गावः च  गाईहरू र रामः  मनोनिग्रह हरेः  हरिका 

वेदाः च  वेदहरू पनि श्रद्धा  श्रद्धा तनूः  शरीर हुन् 

तपः  तपस्या द्या  दया 





ताक्यार्थ ब्राह्मण, गाई, वेद, तपस्या, सत्य, इन्धियसंयम, मनोनिग्रह, श्रद्धा, दया, सहनशीलता र 
यज्ञहरू ने हरिका शरीर हृन् । 


स हि सवंसुराध्यक्षो ह्यसुरदविडगुहारायः। 
तन्मूला देवताः सवोः सेश्वराः सचतुमुंखाः। 
अयं वे तद्वधोपायो यदुषीणां विहिंसनम् ॥ ४२॥ 


पदार्थ गुहाशयः  गुप्त ठाउमा रहने सवंसुराध्यक्षः  सबै 
हि  निश्चय नै सहि तीहरिनै देवताहरूका अधिपति र 


रामालन्द्री टीका 


३५२८ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


असुरद्विट्  असुहरूको प्रमुख   देवताहरू 


अध्याय 


विहिंसनम्  नाश गर्ने कामहो 


शत्रु हुन् तन्मूलाः  ती हरि नै मूल  अयंवै  यही नै 
सेश्वराः  शिवसहित भएका हुन् तद्वघोपायः  तिनलाई मार्न 
सचतुमुंखाः  ब्रह्माजीसहित॒ यत्  जुन उपायहो 





सवौः  सम्पूर्ण ऋषीणां  ऋषिहरूको 


ताक्यार्थ गुप्त ठाँमा लुक्ने हरि नै सबै देवताहरूका अधिपति र असुरहरूको प्रमुख शत्रु हृन् । 
ब्रह्मा र शङूरसहितका सब देवताहरूका मूल पनि तिने हुन्। ऋषिहरूलाई मार्नु ने ती हरिलाई मारने 
उपाय हो। 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
एवं दुमन्तिभिः कंसः सह सम्मन्त्य दु्मतिः। 
बर्महिंसां हितं मेने कारपाशावृतोऽसुरः ॥ ४३॥ 


पदार्थ कंसः  कंसले सम्मन्त्य  सल्लाह गरेर 
काठपारावृतः  कालको दुमन्तिभिः सह  दुष्ट बुद्धि नह्यहिंसां  ब्राह्मणहरूको 
पाशमा बेरिएको भएका मन्त्री सल्लाहकार हिंसालाई 

दुमतिः  दुर्बुद्धि हरूसंग हितं  उचित 

असुरः  असुर एवं  यसप्रकार मेने  मान्यो 





वाक्यार्थ कालको पाशमा फसेको कंसले दुष्ट बुद्धि भएका मन्त्री सल्लाहकारहरूसंग 
यसप्रकार सल्लाह गरेर ब्राह्मणहरूको हत्यालाई उचित मान्यो । 


सन्दिश्य साधुलोकस्य कदने कदनप्रियान् । 
कामरूपधरान् दिश्चु दानवान् गृहमाविशत् ॥ ५४ ॥ 


पदार्थ 


दानवान्  दानवहरूलाई 


कामरूपधरान्  चिताएको रूप साधुलोकस्य  सज्जनहरूको 


लिन सक्ने 
कदनप्रियान्  हिंसाप्रेमी 


कदने  दमन गर्ने काममा 
दिषु  दिशाहरूमा 


सन्दिश्य  खटाएर 
गृहम्  भवनमा 
आविशत्  पस्यो 





ताक्यार्थ चिताएको रूप लिन सक्ने हिंसाप्रेमी दानवहरूलाई सज्जनहरूको दमन गर्न अनेक 

दिशाहरूमा खटाएर कंस आफ्नो भवनभित्र पस्यो । 

ते वे रजःप्रकृतयस्तमसा मूढटचेतसः। 

सतां विद्वेषमाचेरुरारादागतमृत्यवः ॥ ४५॥ 
वि  निश्चयनै 


पदार्थ रज्रकृतयः  रजोगुणी 


रालालन्द्री टीका 


३५२९ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४ 
स्वभावका आरात्  नजिकै सतां  सज्जनहरूसंग 

तमसा  तमोगुणको कारण आगतमृत्यवः  मृत्यु आएका विद्रेषम्  देष 

मूढचेतसः  बुद्धि भ्रष्ट भएका ते  ती दैत्यहरूले आचेरुः  गर्न थाले 


ताक्यार्थ रजोगुणी स्वभाव भएका र तमोगुणका कारणले बुदधिविवेक नष्ट भएका ती दैत्यहरू 
आफनो मृत्यु नजिके आद्पुरनाले सज्जनहरूसंग द्वेष गर्न थाले । 


आयुः श्रियं यशो धर्मं टोकानारिष एव च । 
हन्ति श्रेयांसि सवीणि पुंसो महदतिक्रमः ॥ ४६॥ 





पढार्थ श्रियं  रेश्वर्यलाई सवोणि  सम्पूर्ण 
महदतिक्रमः  महापुरुषहरूको यशः  कीर्विलाई श्रेयांसि च  कल्याणहरूलाई 
अनादरले घमं  धर्मलाई पनि 

पुंसः  मानिसको लोकान्  पुण्य लोकटरूलाई हन्ति एव  निश्चय नै नष्ट 
आयुः  आयुलाई आदिषः  विषयभोग र गर्दछ्ठ 


ताक्यार्थ महापुरुषको अनादरले मानिसको आयु, एेश्वर्य, कीर्ति, धर्म, पुण्यलोकहरू, विषयभोग 
र कल्याणलाई समेत निश्चय नै नष्ट गरिदिन्छ। 

विवरण यस श्लोकमा महापुरुषहरूको अपमानले मानिसको आयु, कीर्ति, धर्म एवं एेश्वर्य 
आदि सबै सद्गुणहरू नष्ट हुने कुरा बतादएको छ। शास्त्रमा माता, पिता, गुरु आदि 
मान्यजनहरूको सम्मान एवं अभिवादन गर्न व्यक्तिका आयु, विद्या, कीर्तिं र बल बददछन् 
भनिएको छ चत्वारि तस्य वर्धन्ते आयुर्विद्या यशो बलम् मनुस्मृति, २१२१ । जो आत्मज्ञानी 
एवं परमात्माका अनन्य भक्तहरू छन्, उनीहरूको सेवा र अपमान साक्षात् भगवानूकै सेवा र 
अपमानसरह हन्छ । महापुरुषहरू धर्मरूप हुन्, जहाँ धर्मशास्त्रका अनेक व्याख्या र मतान्तरहरूका 
कारण धर्मको विषयमा शङ़ाहरू उर्दछन्, त्यहँ महापुरुषहरूका वचन एवं आचरण अनुसार नै 
धर्मको निर्णय गर्नुपर्ने शास्त्रीय विधान छ। त्यही भएर मनुस्मृतिमा धर्मको लक्षण गर्दा 
आचारश्चैव साधूनां मनुस्मृति, २६ अर्थात् सत्पुरुषहरूको आचरण धर्म हो भनिएको छ । यसरी 
महापुरुषटहरू धर्मस्वरूप हुन्छन् र वस्तुतः परमात्मरूप न हुन्छन् । आत्मज्ञानी सन्तहरूको आचरणमा 
लोकप्रसिद्ध धर्मभन्दा विरोधी मै लाग्ने कुरा देखिए पनि त्यसलाई धर्मकै अन्तरङ्ग रहस्यको रूपमा 
चिन्नुपर्दछ। यसैले कुनै पनि अवस्थामा महापुरुषहरूको अपमान गर्नहदेन । यदि व्यक्ति आफ 
धर्मज्ञ एवं शास्त्रज्ञ बनेर परमात्माको साक्षात्कार गरेका महापुरुषहरूको अपमान गर्न थाल्दछ भने 
उसको अवस्था शिवद्वेषी दक्षको जस्तो हुन्छ भनी श्रीमदभागवतको चतुर्थस्कन्धमा देखादएको छ । 
कुनै दुराचारी व्यक्तिले आफूखुसी महापुरुषहरूको निन्दा गर्छ भने त उसको अपराध खन् अक्षम्य 
हुन्छ । यही कुरा यस श्लोकमा बतादएको छ। 


१ अ 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे पूवोरधे चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४॥ 


रामालन्द्री टीका 


२५३२० 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 


अथ पञ्चमोऽध्यायः 
गोकुलमा भगवानको जन्ममहोत्सव 
श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकेदवले भन्नुभयो 
नन्द्स्त्वात्मज उत्पन्ने जाताह्यादो महामनाः। 
आहूय विप्रान् वेदज्ञान् स्नातः शुचिरलङ्कुतः ॥ १॥ 
वाचयित्वा स्वस्त्ययनं जातकमौत्मजस्य वे । 
कारयामास विधिवत् पितृदेवाच॑नं तथा ॥ २॥ 


पदार्थ शुचिः  पवित्र भई ह  जातकर्म संस्कार र 
आत्मजे  छोरो अलङकुतः  आभूषण धारण गरीवि  निश्चयनै 

उत्पन्ने  जन्मिएपचछि वेदज्ञान्  वेद जान्ने तथा  त्यसै गरी 

जाताह्यदः  असाध्यै खुसी विप्रान्  ब्राह्मणहरूलाई विधिवत्  विधिपूर्वक 

भएका आहूय  निमन्त्रणा गरी पितृदेवाच॑नं  पित्र र 
महामनाः  उदार हृदय भएका स्वस्त्ययनं  स्वस्ति अध्याय देवताहरूको पूजा पनि 

नन्द् तु  नन्द चाहं वाचयित्वा  पाठ गराएर कारयामास  गराए 

स्नातः  स्नान गरी आत्मजस्य  आफ्नो छोराको 





ताक्यार्थ छोरो जन्मिएपच्छि उदार हृदय भएका नन्द असाध्ये खुसी भए र स्नान गरेर पवित्र भई 
आभूषणहरू लगाए । त्यसपछि उनले वेद जानने ब्राह्मणहरूलाई निमन्त्रणा गरी स्वस्तिवाचनपूर्वक 
आफ्नो छोराको जातकर्म संस्कार गराए र पितु तथा देवताहरूको पूजा पनि गराए। 
विवरण यहाँ छोरो जन्मिएपच्ि नन्दले अत्यन्त प्रसन्नताका साथ छोरोको जातकर्म संस्कार 
गराए भनिएको छ। भगवान् नन्दपुत्र कसरी हुनुभयो ? भन्ने विषयमा विभिन्न टीकाकारहरूले 
अनेक विचार व्यक्त गरेका छन्। यहींबाट भगवानूका लीलाको सुरुवात पनि हने भएकाले ती 
चरित्रहरूको अवान्तर भेदउपभेदहरूको चर्चा समेत गरिएको छ। 

भावार्थदीपिकाप्रकाशमा आत्मज शब्दको व्युत्पत्ति आत्मनः हृदयात् जातः गरिएको छ। 
नन्दले श्रीकृष्णलाई हदयदेखि नै पत्रभावले स्वीकार गरेका थिए। भगवान् उनको हृदयभित्र 
पुत्ररूपले जन्मिनुभएको थियो, त्यसैले उहाँ नन्दको पुत्र हुनुभयो । भगवान्ले व्रजमा नन्दलाई पिता 
र यशोदालाई माताको रूपमा स्वीकार गर्नुभयो। भगवान्को यही भाव हनु नै नन्दपुत्रको रूपमा 
भगवान्को जन्म हनु हो। भगवान् वस्तुतः न देवकीको गर्भबाट न त यशोदाको गर्भबाट 
जन्मिनुभएको हो, उहाँ त केवल प्रकट हूनुभएको मात्र हो आविरासीद् यथा प्राच्यां दिशीन्दुरिव 
पुष्कलः भागवत, १०३८ । भगवान् बाहिर प्रकट हनु देवकी र यशोदा दुबैका लागि समान छ। 


रामालन्द्री टीका 


३५३१ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 


यसरी नन्द र यशोदाका हृदयभित्र आराध्यरूपले निवास गर्ने भगवान्ले उनीहरूको सामने प्रकट 
भई छोरो बन्न स्वीकार गर्नु नै भगवान् नन्दपुत्र हूनुको कारण हो भने बृहत्करमसन्दर्भकारको मत 
देखिन्छ । यसै गरी विश्वनाथ चक्रवर्ती लेख्नुहन्छ केवल गर्भभित्र पुम्देमा र पेटभित्रबाट बाहिर 
निस्कंदेमा भगवान्लाई त्यहाँबाट जन्मिएको या पत्र बनेको मानिएको छैन। यदि यसो भए त 
ब्रह्माजीको श्वासमार्गबाट निस्कने वराह अवतारलाई ब्रह्माजीका पुत्र र परीकषित्ूलाई बचाउन 
उत्तराको गर्भभित्र प्रवेश गर्नृहुने श्रीकृष्णलाई उत्तराको पुत्र मान्नुपर्ने थियो। यसैले प्रमको 
सम्बन्धलाई ने भगवानूसंगको मुख्य सम्बन्ध मानिन्छ । त्यही भावसम्बन्धके कारणले भगवान् नन्द 
र यशोदाको पुत्र हुनुभएको हो । यही आन्तरिक प्रेमलाई जनाउन नै मूलमा जाताह्नादः पद आएको 
छ। 

यहाँ महामनाः शब्दका अनेक व्युत्पत्तिहरू गरिएका छन्। महान् श्रीकृष्णः मनसि यस्य 
अर्थात् व्यापक भगवान् श्रीकृष्ण मनमा हुनुभएकाले नन्द महामना हुन् । सर्वव्यापक परमात्मालाई 
धारण गर्ने सामर्थ्यं भएको विशाल एवं शुद्ध मन भएकाले पनि उनलाई महामना भनिएको हो । 
महान् श्रीकृष्ण एव मनो यस्य भन्ने व्युत्पत्ति अनुसार चाहं श्रीकृष्ण नै नन्दको मन हुनुहुन्छ भन्ने 
अर्थं निस्कन्छ। अन्तःकरणले जुन वस्तुलाई विषय गर्वछ, त्यो अन्तःकरण त्यही आकारमा 
आकारित हृन्छ। घैँटोको ज्ञानमा घटाकार अन्तःकरण र कपडाको ज्ञानमा पटाकार अन्तःकरण 
हन्छ । श्रीकृष्णलाई सम्णिरहंदा पनि मन श्रीकृष्णकै आकारमा आकारित भड्रहन्छ । निरन्तर 
चिन्तनद्वारा मनको श्रीकृष्णमा नै तादात्म्य भएकाले नन्दको मन श्रीकृष्ण नै हुनुहन्छ भनिएको हो । 
संसारका पदार्थ अध्यास या कल्पनाको भरमा देखिएका हन् । यिनीहरू नाशवान् छन् र ज्ञानपछि 
त परे बाधित हुन्छन्। यसैले मन संसारका पदार्थहरूमा सर्धँ तदाकार भद्रहन सक्देन, तर 
परमात्मा त अधिष्ठान सद्वस्तु हनहन्छ । त्यसैले चित्त सर्वँ परमात्माकार भड्रहन सक्दछ । चित्तले 
कुनै पनि आकार लिनुभन्दा पूर्वं त्यससम्बन्धी वासना हूुनुपर्दछ । वासना अनुसार नै राम्रानराम्रा 
विषयमा चित्तको प्रवृत्ति ह॒न्छ । चित्त जब आत्माकार हुन्छ, तब त्यसका सबै वासनाहरू नष्ट 
हन्छन्। यसपचछि अन्तःकरणको फेरि नयाँ वृत्ति बन्देन। विषयाध्यास नष्ट भएर चित्त चित् 
परमात्मरूप हनु नै त्यो निरन्तर परमात्मामा लागिरहनु हो। सगुण परमात्माको भक्तिद्रारा मन 
परमात्माकार भई सबै विषय बाधित हनु या ज्ञानद्वारा विषयाध्यास ही मन अखण्ड आत्माकार 
भट्रहनु एउ स्थिति हो । महामनाः पदको श्रीकृष्ण नै मन भएको भन्ने अर्थ गर्दा यही तात्पर्य 
निस्कन्छ । 


भ  . 
चनूना नुत व्रादाद् वत्रभ्यः समलङ्कृत । 


तिलाद्रीन् सप्त रत्नोघशातकोम्भाम्बरावृतान् ॥ ३॥ 
पदार्थ समलङ्ुते  वस्त्र र आभूषणले रत्नोघशातकोम्भाम्बरावृतान्  
विप्रेभ्यः  ब्राह्मणहरूलाई सहित रत्नसमूह र सुनौलो वस्त्रे 
धेनूनां  गार्दहरूका नियुते  दुई लाख र वेष्टित 


रामालन्द्री टीका 


३५३२ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 


सप्त  सात ओट दुला राशि हरू पनि 
तिलाद्रीन्  तिलका पहाड प्रादात्  दान गरे 
ताक्यार्थ उनले ब्राह्मणहरूलाई वस्त्र र आभूषणले सहित दुई लाख गाई दान गरे भने रत्नहरू 
र सुनोला वस्त्रले ढाकिएका तिलका सात ओटा दुलाटुला राशि पनि दान गरे। 
काठेन स्नानशोचामभ्यां संस्करेस्तपसेज्यया । 


शुध्यन्ति दानैः सन्तुष्ट्या द्रव्याण्यात्मात्मविद्यया ॥ ४ ॥ 





पदार्थ संस्करैः  संस्कारहरुद्रारा शुध्यन्ति  शुद्ध ह॒न्छन् 
द्रव्याणि  पदार्थहरू तपसा  तपस्याद्रारा आत्मा  आत्मा चार्हि 
काठेन  समयद्रारा इज्यया  यज्ञद्रारा आत्मविद्या  आत्मज्ञानद्रारा 
स्नानशोचाम्यां  स्नान र॒ दानैः  दानहरूद्रारा र मात्र शुद्ध हुन्छ 

शोचद्वारा सन्तुष्ट्या  सन्तोषद्रारा 


ताक्यार्थ अनेक प्रकारका पदार्थहरूमध्ये कुनै समयले, कुनै स्नान र शौचले, कुनै संस्काररारा, 
कुनै तपस्याले, कुनै यज्ञले, कुनै दानले र कुनै सन्तोषले शुद्ध ह॒न्छन्। आत्मा चाहं आत्मज्ञानबाट 
मात्र शुद्ध हुन्छ । 

विवरण यस श्लोकमा संसारका अनेक पदार्थहरू विभिन्न रूपले शुद्ध हन्छन् भनी बताइएको 
छ । अशुद्ध भूमि आदि केटी समयपच्ि शुद्ध हन्छन्। शरीरको अशुद्धि स्नानद्रारा हट्छ । शौच 
अर्थात् प्रक्षालनबाट अपवित्र वस्तुहरू टाँसिएको वस्तु शुद्ध हन्छ । गर्भाधान, ब्रतबन्ध, विवाह 
आदि संस्कारहरूद्रारा गर्भस्थ व्यक्ति शुद्ध हुन्छ । विषयहरूको भोगद्वारा अपवित्र भएका इन्दियहरू 
उपवास आदिद्वारा शुद्ध हृन्छन्। यज्ञ॒ आदि सत्कर्महरूद्वारा ब्राह्मणहरू सर्धैँ शुद्ध ॒भद्रहन्छन् । 
अरूलाई नदिईकन धनधान्य आदिको उपयोग गर्दा ती पदार्थं अपवित्र हृन्छन्, त्यसैले दानद्रारा 
धनधान्य आदि उपभोग्य वस्तुहरूको अपवित्रता नष्ट हुन्छ । असन्तुष्ट मन अशुद्ध हुन्छ, त्यसैले 
त्यसको शुद्धि सन्तोषद्रारा हुन्छ । आत्माको शुद्धि चाह आत्मज्ञानबाट मात्र हुन्छ । यहाँ आत्माको 
शुद्धि भन्नाले पहिले अपवित्र रहेको आत्मालाई पचि शुद्ध पार्ने भन्ने अर्थ बुमनु हदेन किनभने 
स्वरूपतः पवित्रतम आत्मा अशुद्ध हून सक्दैन । ईशावास्योपनिषद् ८ मा भनिएको छ अस्नाविरं 
शुद्धमपापविद्धम् अर्थात् आत्मा धर्म, अधर्म दुबैको संसर्गले शून्य, त्यसैले परमशुद्ध छ। यदि 
आत्मा स्वरूपतः ने अशुद्ध रहने हो भने त्यसलाई ज्ञानद्वारा हटाउन पनि सकिन्न। यहाँ अशुद्धि 
भन्नुको मतलब अज्ञान एवं अहङड़ार हो भन्ने बुमनुपर्दछ । यथार्थ स्वरूपलाई नजानी विनाशशील 
शरीरलाई आपु मान्नाले आत्मामा अशुद्धि आएको हो। यसलाई हटाउन शरीरको साक्षीरूपमा 
आत्मालाई बुखनुपर्दछ । जसरी दूषित वस्तुलाई प्रकाशित गर्न सूर्य त्यसको दोषद्रारा छोददैदेन, त्यसै 
गरी शरीर, इन्द्रिय आदिको प्रकाशक आत्मा पनि तीती अशुदधिहरूबाट छोरदैदेन । यही बुर्नु ने 
आत्मालाई शुद्ध गर्नु हो । यही कुरा यस श्लोकमा बताइएको छ । 


रामालन्द्री टीका 


२५३३ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 
सोमङ्गल्यगिरो विप्राः सूतमागधवन्दिनः । 
गायकारच जगुनेदुरभेयो दुन्दुभयो मुहुः ॥ ५॥ 

पढार्थ सोमङ्गल्यगिरः  मङ्गलमय दुन्दुभयः च  दमाहाहरू पनि 


विप्राः  ब्राह्मणहरू आशीर्वचन दिए 
सूतमागधवन्दिनः  पौराणिक, गायकाः  गायकटरूले 
वंशवर्णन गर्न र स्तुतिपाठ जगुः  गीत गाए 
गर्नेहरूले पनि भेयंः  कर्नल र 


वाक्यार्थ त्यस समयमा पौराणिक, वंशवर्णन गर्नेहरू र स्तुतिपाठ गर्नैहरूले पनि मङ्लमय 
आशीर्वचन दिए । गायकहरू गीत गाउन थाले भने कर्नाल र दमाहाहरू बारम्बार बज्न थाले। 


मुहुः  बारम्बार 
नेदुः  बज्न लागे 





व्रजः सम्मृष्टसंसिक्तद्वाराजिरगृहान्तरः। 
चित्रध्वजपताकास्रक्चैलपल्लवतोरणेः ॥ ६ ॥ 





पदार्थ गरिएका टढोका, आंगन र तोरणेः  विचित्र ध्वजा 
सम्मृष्टसंसिक्तद्ाराजिर घरभित्रका ठरंहरू भएको पताका, माला, अनेक वस्त्र र 
गृहान्तरः  बढारकुंढार र रजः  ब्रजभूमि पालुवाहरूले युक्त तोरणद्वारा 
सुगन्धित वस्तुको सेचन चित्रध्वजपताकास्रक्चैकपल्लव खन् सुन्दर बनेको धियो 


वाक्यार्थ घर, ढोका एवं ओंँगनहरू बढारिनुका साथे सुगन्धित वस्तुको सेचन पनि गरिएका 
हुनाले अनि रङीबिरङ़ी ध्वजापताका, माला, वस्त्र र फूलपालुवाले युक्त तोरण टाँगिनाले त्यो 
त्रजभूमि छन् शोभित भएको धियो । 
गावो वृषा वत्सतरा हस्ट्रातेटरूषिताः। 
विचित्रातुबहंखरग्वस््रकाञ्चनमालिनः ॥ ७ ॥ 


पदार्थ वृषाः  गोरुहरू र मयूरको प्वाँख, माला, वस्त्र र 
हरिद्रातेलरूषिताः  बेसार र॒ वत्सतराः  बाच्छाबाच्छीहरू सुनका सिक्रीटरू लगाएका धिए 
तेल घसिएका विचित्रधातुबहंसखग्वस््रकाञ्चन 

गावः  गाईहरू मालिनः  अनेक रङ्का धातु, 





ताक्यार्थ त्रजका गाई, गोरु र बाच्छाबाच्छीहरू तेलबेसार घसिएका अनि अनेक रङ्गका 
धातुको लेप, मयूरको प्वांख, माला, वस्त्र र सुनका सिकरी आदि लगाएका हूनाले छन् 


सिंगारिएका थिए। 


रामालन्द्री टीका 


२५३४ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 


महार्हवस्त्राभरणकञ्चुकोष्णीषभूषिताः। 
गोपाः समाययू राजन्नानोपायनपाणयः ॥ ८ ॥ 


पदार्थ जिउमा लगाउने वस्त्र र पगरी अनेक उपहारहरू लिरई 
राजन्  हे राजा परीक्षित् आदिद्रारा सिंगारिएका समाययुः  चारैतिरबाट आए 
महाहैवस्त्राभरणकञ्चुकोष्णीष गोपाः  गोपहरू 

भूषिताः  बहुमूल्य वस्त्र, गहना,नानोपायनपाणयः  हातमा 





ताक्यार्थ हे राजा परीभ्ित् ! बहुमूल्य वस्त्र, गहना, जिउमा लगाउने वस्त्र र पगरी आदि उत्तम 
वस्तुहरूद्वारा सिंगारिएका गोपहरू पनि चारैतिरबाट आफ्ना हातमा अनेक थरी उपहारहरू लिएर 
आए। 

विवरण माधथिका चार श्लोकमा भगवान्को जन्मद्रारा व्रजमा भएका अनेक थरी उत्सव एवं 
आनन्दको वर्णन गरिएको छ । वेदपाठी विद्वान् र सङगीतशास्त्रकुशल सङ्गीतज्ञहरूद्रारा स्वस्तिवाचन 
र मङ्गलगानद्रारा गरिएको ज्ञानप्रधान उत्सव पहिलो श्लोकमा बताइएको छ । व्रजभूमिमा भएको 
संस्कार र उत्सवलाई दोस्रो श्लोकमा बताइएको छ। गाई, गोरु र बाच्छाहरूलाई सिंगार 
तिनीहरूमा भएको शोभालाई तेस्रो श्लोकमा बतादएको छ भने यस श्लोकमा चाहं व्रजका 
गोपबालकटहरूमा भएको आनन्दउत्सवलाई बताएको छ। यसरी ज्ञानप्रधान उत्सव, भूमिमा 
भएको उत्सव, पशुहरूमा भएको उत्सव र गोपहरूमा भएको उत्सवद्वारा सम्पूर्ण त्रजमण्डल 
उत्सवमय भएको बताइएको छ। 


गोप्यश्चाकण्यं मुदिता यशोदायाः सुतोद्भवम् । 
आत्मानं भूषयाञ्चक्रुवंस्त्राकल्पाञ्जनादिभिः ॥ ९॥ 


पढार्थ आकण्यं  सुनेर वस्त्राकल्पाञ्जनादिभिः  वस्र, 
यरोदायाः  यशोदाको मुदिताः  अत्यन्त प्रसन्न भएका गहना र गाजल आदिद्रारा 
सुतोद्भवम्  छोरा जन्मेको गोप्यः च  गोपीहरूले पनि भूषयाञ्चकरुः  सिंगार 

कुरा आत्मानं  आफूलाई 





ताक्यार्थ यशोदाको छोरो जन्मेको कुरा सुनेर गोपीहरू असाध्य प्रसनन भए र उनीहरूले 
आपूलाई सुन्दर वस्त्र, गहना र गाजल आदिले सिंगार । 


नवकुद्कुमकिंञ्जल्कमुखपङ्कजभूतय   
बलिभिस्त्वरितं जग्मुः पृथुश्रोण्यङ्चरत्कुचाः ॥ १० ॥ 
पदार्थ भूतयः  अनुहारमा नयाँ कमलमा केशर रहे ४ सुहाएका 


नवजुङ्कमकिञ्जल्कमुखपदङ्न कुडकुमको तिलक लगांदा पृथुश्रोण्यः  ठुला नितम्ब 


रामालन्द्री टीका 


२५२५ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 
भएका गोपीहरू लिई जग्मुः  गए 

चलत्कुचाः  स्तन हल्लाठँदै त्वरितं  छिटोछिटे 

बलिभिः  विभिन्न उपहारहरू यशोदाकहँ 


ताक्यार्थ आफ्नो अनुहारमा नयाँ कुडकुमको तिलक लगाउनाले कमलमा केशर रहे कै 
सुशोभित अनुहार देखिएका र टला नितम्ब भएका गोपीहरू विभिनन उपहारहरू लिई स्तन 
हल्लाडँदे छिटोचिटो यशोदाकहँ गए । 


गोप्यः सुमृष्टमणिकुण्डलनिष्ककण््य 
रिचत्राम्बराः पथि शिखाच्युतमाल्यवषौः। 


नन्दालयं सवलया बजतीविरेजु 
व्यीलोलकुण्डलपयोधरहारशोभाः ॥ १९॥ 
पढार्थ शिखाच्युतमाल्यवषौः  हारको शोभाले युक्त भएका 


सुमृष्टमणिकुण्डलनिष्ककण्ट्यः  चुल्टोबाट फूल खसिरेका नन्दालयं  नन्दको घरतिर 
उज्ज्वल मणिमय कुण्डल र॒ सवल्याः  बाला लगाएका ्रजतीः  गदरहेका 
घांँटीमा सुनको गहनाले युक्त व्यालोलकुण्डलपयोधरहार गोप्यः  गोपीहरू 
चित्राम्बराः  रङ़गीचङगी कपडा शोभाः  हिंडनाले हल्लिएका पथि  बाटामा 


लगाएका कानका कुण्डल र स्तनप्रदेशका विरेलुः  सुशोभित देखिए 





ताक्यार्थ कानमा उज्ज्वल मणिमय कुण्डल, घांँटीमा सुनको गहना र रङगीचङगी कपडा 
लगाएका, चुल्टोबाट फूल खसिरहेका, हातमा बाला लगाएका, ्हिंड्दा हल्लिएका कानका 
कुण्डल र स्तनप्रदेशका हारको शोभाले युक्त भएर नन्दको घरतिर गद्रहेका गोपीहरू बाटामा 
सुशोभित देखिए । 


ता आशिषः प्रयुञ्जानारिचरं पाहीति बारके । 
हरदाचू्णतेलादुभिः सिञ्चन्त्यो जनमुज्जगुः ॥ १२॥ 
तेल र पानी आदिले 


सिञ्चन्त्यः  छयाप्यै 
उज्जगुः  ठलो स्वरले गान गरे 


आदिषः  आशिष 
प्रयुञ्जानाः  दिद्रहेका 

ताः  ती गोपीहरूले 

पाहि इति  हे भगवान् जनम्  एकअर्को मान्छेलाई 
यिनको रक्षा गर्नुहोस् भने हददराचृणतेकादुभिः  बेसार, 
ताक्यार्थ बाटामा हिंडदाको अवधिभरि लामो समयसम्म हि भगवान् यिनको रक्षा गर्नुहोस् 
भन्दे ती नवजात बालकलाई आशीर्वाद दिद्रहेका गोपीहरूले एकआपसमा बेसार, तेल, पानी 


पदार्थ 
चिरं  लामो समयदेखि 
बालके  बालकलाई 





रामालन्द्री टीका 


३५२६ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 


आदिले छयापा्छ्याप गर्द ठुलो स्वरले गीत गाए । 
विवरण माधथिका चार श्लोकमा भगवान्को जन्मद्रारा गोपिनीहरूमा व्याप्त भएको खुसी र 
उत्सवको वर्णन गरिएको छ । यसबाट गोपिनीहरूमा भगवानुप्रति अरूको भन्दा विशेष प्रेम भएको 
देखिन्छ । प्रेममा सर्धं प्रेमीको हितचिन्तन र अहित होला कि भन्ने आशङ्ा पनि भडइरहन्छ । त्यसैले 
गोपिनीहरूले श्रीकृष्णलाई आशीर्वाद दिए भनी यहाँ बताइएको छ । 

यहाँ चिरं पाहि सर्वै रक्षा गर्नुहोस् यो पदावलीको विद्वानूहरूले विभिन्न अर्थ गर्नुभएको 
छ । यहाँ प्रसूति देवतालाई सम्बोधित गरी हे प्रसूति देवता ! यो बच्चालाई सर्धं रक्षा गर्नुहोस् भनी 
प्रार्थना गणिको हो भन्ने कसैको मत छ। तर कतिपय टीकाकारहरूको मतमा भने भगवान्लाई 
रक्षा गर्न अरू देवतासंग प्रार्थना गर्दा गोपिनीहरूले भगवान्को स्वरूप नै नजानेको आपत्ति 
आरंछ । यसैले श्रीकृष्णलाई नै सम्बोधन गरी चिरं पाहि भनिएको हो । यसको अर्थ हे श्रीकृष्ण । 
तपाई राजकुलका हुनुभएकाले राजा भई सर्धं प्रजाको रक्ना गरिरहनुहोस् भनी गोपिनीहरूले भनेका 
हन् भन्ने कतिपय टीकाकारहरूको मत छ । बल्लभाचार्य लेख्नुहन्छ गोपिनीहरूले हाम्रो रक्षा 
गर्नुहोस् भनी श्रीकृष्णसंग प्रार्थना गरेका हुन् । गोपिनीहरू श्ुतिमन्त्रका अवतार हृन् यसैले श्रीकृष्ण 
मथुरा जानुहुनेछ भन्ने कुरा उनीहरूलाई थाहा छ । त्यसैले आफूहरूसंग श्रीकृष्णको लामो सम्बन्ध 
नहने बुेका उनीहरूले चिरकालसम्म हाम्रो र्ना गर्नुहोस् भनी श्रीकृष्णसंग प्रार्थना गरेका हुन् । 
कतिपय टीकाकारहरूको मतमा भने पाहि शब्दको अर्थ रक्षा गर्नुहोस् भन्ने नभई बांँचिरहू भन्ने 
हो । यसरी श्रीकृष्णको मङ्गलकामना गरी गोपिनीहरूले आपसमा तेलबेसार, दही आदि छयाप्दै 
श्रीकृष्णकै कीर्तन गरेका छन् । 


अवाद्यन्त विचित्राणि वादित्राणि महोत्सवे । 
कृष्णे विद्वेरवरेऽनन्ते नन्दस्य तरजमागते ॥ १३॥ 


पदार्थ नन्दस्य  नन्दको विचित्राणि  विभिन्न किसिमका 
विष्वेश्वरे  संसारका मालिक वजम्  व्रजमा वादित्राणि  बाजाहरू 

अनन्ते  अनन्त आगते  आउनुभएपचछि अवाद्यन्त  बजाइए 

कृष्णे  भगवान् श्रीकृष्ण महोत्सवे  यो महोत्सवमा 





ताक्यार्थ संसारके मालिक एवं अनन्त भगवान् श्रीकृष्ण नन्दको घर व्रजमा आडउनुभएपछि 
मनाइएको यस महोत्सवमा विभिन्न किसिमका बाजाहरू बजाइए । 


गोपाः परस्परं हृष्टा दधिक्षीरघृताम्बुभिः। 
आसिञ्चन्तो विलिम्पन्तो नवनीतेश्च चिक्षिपुः ॥ ९४॥ 


पदार्थ गोपाः  गोपहरू पनि दधिक्षीरघृताम्बुभिः  दही, दुध, 
हृष्टाः  असाध्ये रमाएका परस्परं  एकञआपसमा धिड र पानीले 


रामालन्द्री टीका 


२५२७ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 


आसिजञ्चन्तः  सेचन गर्दै विलिम्पन्तः  लेपन गर्दै 
नवनीतैः  नौनीले चिक्षिपुः च  छूयापे पनि 
ताक्यार्थ गोपहरू असाध्ये रमाए र उनीहरू परस्परमा दही, दुध, धिड र पानीले सेचन गर्व, 
नोनी लगाददिदे छयापाद्लयाप पनि गर्न थाले । 
    लङ्कारगोधनम् 
नन्द् महामनास्तम्या वासाऽरङ् । 
सूतमागधवन्दि  अ भ विद्योपजीविन   
न्यो येऽन्ये विद्योपजीविनः ॥ १५॥ 
तेस्तेः कामेरदीनात्मा यथोचितमपूजयत् । 
विष्णोराराधनाथय स्वपुत्रस्योदयाय च ॥ १६ ॥ 


पदार्थ पनि  वस्त्र, 
महामनाः  उदार हृदय भएका सूतमागघवन्दिभ्यः  पौराणिक, गहना, गाई, सम्पत्ति 
अदीनात्मा  मन खिन्न वंशवर्णन गर्ने र स्तुतिपाठ तेः तेः  तीती 


नभएका प्रसन्न भएका गर्नेहरूलाई कामेः  चाहे अनुसारका 
नन्द्  नन्दले ये  जोजो वस्तुहरूद्वारा 
विष्णोः  भगवान् विष्णुको अन्ये  अरू यथोचितम्  यथायोग्य रूपमा 


आराधनाथोय  आराधना एवं विद्योपजीविनः  विद्याजीवी अपूजयत्  सम्मान गरे 
स्वपुत्रस्य  आफ्नो छोराको थिए 
७ 

उदयाय च  अभ्युदयका लागि तेभ्यः  ती सबेलाई 
वाक्यार्थ उदार हृदय भएका नन्दले प्रसन्न भएर भगवान् विष्णुको आराधना र आफ्नो छोराको 
अभ्युदयका लागि पौराणिकहरू, वंशवर्णन गर्नहरू र स्तुतिपाठ गर्नेहरूलाई अनि जोजौ अरू 
विद्याबाट जीविका निर्वाह गर्ने व्यक्तिहरू धथिए, उनीहरू सबेलाई चाहे अनुसारका कपडा, गहना, 
गाई र सम्पत्ति आदि वस्तुहरू दिई सबैको यथायोग्य सम्मान गर। 





रोहिणी ९ ०  बद  
रोहिणी च महाभागा नन्द्गोपामिनन्दिता । 
व्यचरद् दिव्यवाससरक्कण्ठाभरणभूषिता ॥ १७॥ 


पदार्थ महाभागा  सौभाग्यवती दिव्य वस्त्र, माला रहार 
नन्द्गोपाभिनन्दिता  नन्द र॒ रोहिणी च  रोहिणी पनि आदिले विभूषित भई 
गोपद्रारा सम्मानित दिन्यवासखक्कण्ठाभरणभूषिता  व्यचरत्  हिंदन थालिन् 


ताक्यार्थ नन्द र गोपद्रारा सम्मानित भएकी सौभाग्यवती रोहिणी पनि दिव्य वस्त्र, माला र हार 
आदिले विभूषित भई उत्सवमा सहभागी हून लागिन्। 


रामालन्द्री टीका 


२५३८ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 


तत आरभ्य नन्दस्य जः सवंसमृद्धिमान्। 
हरेनिंवासात्मगुणे रमाकीडमभून्नृप ॥ ८ ॥ 


पदार्थ व्रजः  व्रजभूमि समृदधिहरूले युक्त र 
नृप  हे राजा परीक्षित् हरेः निवासात्मराणेः  श्रीहरि रमाकीडम्  लक्ष्मीको 
ततः आरभ्य  त्यो वेलादेखि भगवान्को निवासका कारण क्रीडाभूमि 





सुरु गरेर श्रेष्ठत्व आदि गुणहरू रहनाले अभूत्  भयो 
नन्द्स्य  नन्दको सवंसमृद्धिमान्  सबै 


वाक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! श्रीहरि भगवान् बस्न थाट्नुभएपचछि नन्दको व्रजभूमिमा श्रेष्ठत्व 
आदि अनेक गुणहरू थपिए। यसैले व्रजभूमि सबै समृदधिहरूले युक्त र लक्ष्मीको क्रीडाभूमि 
भयो । 
विवरण यस श्लोकमा व्रजभूमि लक्ष्मीजीको विहारस्थान भयो भन्ने बतादएको छ। श्रीकृष्णको 
निवास भएपच्ि व्रजमा अनेक सदगुणहरू आए । जहाँ सदगुण रहन्छन्, त्यहीं लक्ष्मीजीको वास 
हन्छ। त्यसैले व्रज पनि लक्ष्मीजीले खेल्ने ठँ भयो भनिएको छ। सदगुणहरूको नित्य 
आश्रयस्थल परमात्मा मात्र हुनुहन्छ । त्यसैले कसैले आपफूमा सद्गुण रहून् भन्ने चाहन्छ भने उसले 
पहिला आपरूमा भगवान्लाई राख्नुपर्दछ । जहाँ श्रीहरि हुनुहन्छ, त्यहं गुणहरू र ॒लक्ष्मीजी पनि 
स्वतः रहनुहुन्छ यतो हरिर्विजयः श्रर्मुणास्ततः श्रीमद्भागवत, ६११२० । 

सुबोधिनीकारले यसको अर्थं अर्को प्रकारले गर्नुभएको छ हरः निवासः आत्मा, गुणाश्च 
तेः । यहां आत्माको अर्थ भगवान्को शरीर भन्ने गरिएको छ । श्रीहरिको निवास भएकाले, उहँको 
परमानन्दमय शरीर भएकाले र उहाँका एेश्वर्य, भक्तवत्सलता आदि अनन्त गुणहरूका कारणले 
त्रजमण्डल लक्ष्मीजीले खेल्ने ठाउ भयो । ब्रजलीलामा चिन्तामणि, कल्पवृक्ष आदि सबै दिव्य 
लीलासाधनहरू सृक्ष्मरूपमा रहेका हन्छन्, त्यसैले ब्रज सर्वसमृदिले युक्त भएको हो भन्ने 
विद्वानूहरूको मत छ । 

रमाक्रीडम् अभूत् यो पदको व्याख्या गर्दा जीवगोस्वामीले परम रमा भनी राधालाई 
तादे भगवानूसंगे नित्यशक्तिरूपा उहाँको पनि आविर्भाव भएको बताउनुभएको छ । श्रीकृष्ण र 
श्रीराधाको अभिन्न सम्बन्ध मान्न श्रीचैतन्यका अनुयायीहरूको मतमा श्रीकृष्ण परब्रह्म हनुह॒न्छ । 
उहांमा अनन्त कल्याण गुणहरू अभिन्न रूपले नै रेका छन्। स्वाभिन्नशक्तिले युक्त परमात्मा 
जगत्का अभिन्ननिमित्तोपादान कारण हुनहुन्छ । भगवान् र उको शक्तिको बीच अचिन्त्यभेदाभेद 
सम्बन्ध छ। 

भगवानूमा मुख्य तीन ओटा शक्ति छन् स्वरूपशक्ति, तटस्थशक्ति र ॒ मायाशक्ति । 
मायाशक्ति बहिरङ्ग शक्ति हो, जसद्वारा भगवान् जड जगत्को रूपमा देखिनृहन्छ । तटस्थ शक्तिद्रारा 
परमात्मा अनेक जीवहरूको रूपमा देखिनुहृन्छ । आगोबाट रिल्का निस्के ४ परमात्माबाट अणुरूप 
अनन्त जीवहरू निस्कन्छन् । स्वरूपशक्ति चाह एउटे भए पनि सत्, चित् र आनन्दको रूपमा तीन 


रामालन्द्री टीका 


३५२९ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 


प्रकारले अभिव्यक्त हुन्छ । सत् रूपमा अभिव्यक्त शक्तिलाई सन्धिनी, चित् रूपमा अभिव्यक्त 
शक्ति लाई संवित् र आनन्दरूपमा अभिव्यक्त शक्तिलाई ह्वादिनी भनिन्छ। यस सिद्धान्त अनुसार 
श्रीकृष्णमा निरन्तर मन रमाई हयादिनीवृत्तिको सारभूत रति अवस्थामा पुग्नु नै भक्ति हो 
स्वरूपशक्तेः सारभूता ह्ादिनी वृत्तिस्तस्याः एव सारभूतो वृत्तिविशेषो भक्तिः सा च रत्यपरपर्याया 
जीव गोस्वामी, षट्सन्दर्भ । ह्ादिनीशक्तिको सारभूत रति वृत्तिको मूर्त रूप ने राधा हुन् भने 
भक्तिरसामृतसिन्धुमा उल्लेख गरिएको छ 

ह्ादिनी या महाशक्तिः सर्वशक्तिवरीयसी । 

तत्सारभूतरूपेयं राधा वृन्दावनेश्वरी ।। 

यसरी राधालाई अन्तरङ्ग ह्ादिनी शक्तिको पनि सारभूता मानिएको छ। गोपिनीलाई 

लक्ष्मीजी, भगवान् शङ्र आदिमा भन्दा पनि बढी भगवत्प्रसाद प्राप्त छ भनी भागवतकै दशम 
स्कन्ध, नवौ अध्यायको बीसौँ श्लोकमा बतादइएको छ । गोपिनीमध्ये पनि राधा सर्वोत्कृष्ट हन् । 
यसैले रमा भनेर लक्ष्मीजीलाई होइन, अपि तु लक्ष्मीजीभन्दा पनि अन्तरङ्ग परम रमारूपी 
श्रीराधालाई लिनुपरछछ। राधा भगवान्की अन्तरङ्ग एवं सृष्ष्मतम स्वरूपशक्ति भएकीले भगवानूसंगे 
उनको पनि प्रादुर्भाव हृन्छ । यसरी लक्ष्मीजी र राधा दुबैको अर्थमा ब्रजमण्डललाई रमाको खेल्ने 
ठाडं भयो भनिएको हो । 


गोपान् गोकुलरक्षायां निरूप्य मथुरां गतः। 
नन्द् कंसस्य वार्षिक्यं करं दातुं कुरूढह ॥ १९॥ 





पदार्थ गर्न दातुं  दिन 
कुरूद्ह  हे कुरुश्रेष्ठ परीक्षित् निरूप्य  खटाएर मथुरां  मथुरा 
नन्दः  नन्द क्सस्य  कंसका लागि गतः  गए 
गोपान्  गोपहरूलाई वार्षिक्यं  वार्षिक 

गोकुटरक्षायां  गोकुलको रक्षा करं  कर 


ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! यसपच्ि गोपहरूलाई गोकुलको रका गर्न खटाएर नन्द कसलाई वार्षिक 
कर बुखाडन मथुरातिर गए । 


वसुदेव उपश्रुत्य भ्रातरं नन्दमागतम् । 
जञात्वा दत्तकरं राज्ञे ययो तदवमोचनम् ॥ २०॥ 





पदार्थ आगतम्  आएको ज्ञात्वा  थाहा पाएर 
वसुदेवः  वसुदेवले उपश्रुत्य  सुनेर तदवमोचनम्  ती नन्द प्रस्थान 
भ्रातरं  भाद राज्ञे  राजालाई गर्न ठा नन्द बसेको ठाउ 
५ स 
नन्दम्  नन्द दत्तकरं  कर पनि बुखादसकेको ययो  जानुभयो 


रामालन्द्री टीका 


२५८४० 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 


ताक्यार्थ भाइ नन्द मथुरा आएको एवं उनले राजालाई कर पनि बुखादइसकेको थाहा 
पादसकेपछि वसुदेव पनि नन्द बसेको ठाँमा जानुभयो । 

टिप्पणीं  नन्द वैश्य र वसुदेव क्षत्रिय भए पनि यी दुई दाजुभादइ हुन् । देवमीढका दुई पत्नी 
थिए । एडटी पत्नीबाट शूर जन्मिए भने अर्की पत्नीबाट शुूरका सौतेला भाइ पनि जन्मिएका थिए। 
शूरबाट मारिषा नामकी पत्नीमा वसुदेव आदि दश पुत्र जन्मिए भने उनका सौतेला भाद र 
वेश्यकन्याबाट नन्द जन्मिए । यसरी शूर र उनका सौतेला भादबाट जन्मिएकाले नन्द र वसुदेव 
भादभाइ हृन् । वैश्यकन्याबाट जन्मेकाले नन्द वैश्य भए पनि उनी खास यदुकुलके धथिए, त्यसैले 
यहाँ उनलाई वसुदेवका भाइ भनिएको हो । 


तं दुष्ट्वा सहसोत्थाय देहः प्राणमिवागतम् । 
प्रीतः प्रियतमं दो्यां सस्वजे प्रेमविहलः ॥ २९॥ 





पदार्थ इव  शरीर उठे ४ प्रियतमं  ज्यादै प्रिय 

तं  ती वसुदेवलाई सहसा  एटपट वसुदेवलाई 

दुष्ट्वा  देखेर उत्थाय  उठेर दोभ्यां  दुबै हातले 
प्राणम्  प्राण चेतना प्रीतः  असाध्यै खुसी भएका सस्वजे  अङ्माल गर्नुभयो 
आगतम्  आदा प्रमविह्लः  प्रेमविहल नन्दले 


ताक्यार्थ जसरी चेतना आदा शरीर उर्छछ त्यसै गरी वसुदेवलाई देखेर नन्द रटपट उठे । उनले 
असाध्यै खुसी र प्रेमविहल भई आप्ना प्रियजन वसुदेवलाई दुबे हातले अङ़माल गरे। 


पूजितः सुखमासीनः पृष्ट्वानामयमादुतः। 
प्रसक्तधीः स्वात्मजयोरिदमाह विदाम्पते ॥ २२॥ 





पदार्थ अनामयम्  कुशलताको छोरामा 

विशाम्पते  हे नरपति परीक्षित् विषयमा प्रसक्तधीः  मन लगाएका 
पूजितः  पूजा गरिएका पृष्ट्वा  सोधेर वसुदेवले 

सुखम्  सुखपूर्वक आदतः  सत्कार गरिएका र॒ इद्म्  यसौ 

आसीनः  सेका स्वात्मजयोः  आपफ्ना दुई आह  भन्नुभयो 


ताक्यार्थ हे नरपति परीभित् ! नन्दद्रारा पूजित भई सुखपूर्वक आसनमा बसेका वसुदेवलाई 
नन्दले कुशलतासम्बन्धी प्रश्न गरेर उहाँको सत्कार गरेपछ्ि आप्ना दुई छोरा बलराम र श्रीकृष्णको 
विषयमा चिन्तन गरिरहेका वसुदेवले यसो भन्नुभयो । 


दिष्ट्या भ्रातः प्रवयस इदानीमप्रजस्य ते। 
प्रनाराया निवृत्तस्य प्रजा यत् समपद्यत ॥ २३॥ 


रालालन्द्री टीका 


३५४९१ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 
पदार्थ आशाबाट पनि यत्  जब कि 

भ्रातः  हे भाद नन्द निवृत्तस्य  हटिसकेका प्रजा  सन्तान 

प्रयसः  उमेर ढल्किसकेका ते तिम्रो समपद्यत  उत्पनन भयो 
अप्रजस्य  सन्तान नभएका र॒इदानीम्  अहिले 

प्रनाशायाः  सन्ततिको दिष्ट्या  सौभाग्यले 





ताक्यार्थ हे भाद नन्द ! उमेर ठल्किसक्दा पनि कुनै सन्तान नजन्मेकाले तिम्रो सन्तान पाउने 
आशा पनि हराइसकेको थियो, तर अहिले सौभाग्यले तिम्रो सन्तान भयो । 


दिष्ट्या संसारचक्रेऽस्मिन् वतमानः पुनभ॑वः। 
उपलब्धो भवानद्य दुरभं प्रियदङहांनम् ॥ २४॥ 


पदार्थ संसारचक्रे  संसारको चक्रमा उपठब्धः  भेटियौ निश्चय नै 
दिष्ट्या  सौभाग्यवश नै वतमानः  रेका प्रियदशंनम्  प्रियजनहरूको 
अद्य  आज भवान्  तिमी दर्शन 

अस्मिन्  यो पुनभ॑वः  पुनर्जन्म ४ गरी दुकंभं  दुर्लभ हुन्छ 





ताक्यार्थ सौभाग्यवश नै आज यस संसारको चक्रमा रहेका तिमीसंग पुनर्जन्म भए ैँ गरी भेट 
भयो । किनभने प्रियजनहरूसंगको भेट अत्यन्त दुर्लभ हुन्छ । 


नेकत्र प्रियसंवासः सुहृदां चित्रकर्मणाम् । 
ओघेन व्यूह्यमानानां प्लवानां स्रोतसो यथा ॥ २५॥ 


पढार्थ एकत्र  एके ठ॑मा ओघेन  प्रवाहद्रारा 
चित्रकमंणाम्  अनेकथरी कर्म॒प्रियसंवासः  प्रिय मिलन व्यूह्यमानानां  बगाइएका 
प्रारब्ध भएका न  हदिन प्ठवानाम्  इङ्ग आदिको हदेन 
सुहृदां  प्रिय जन आफन्त यथा  जसरी 

हरूको स्रोतसः  नदीको 





वाक्यार्थ जसरी नदीको प्रवाहद्रारा बगाइएका इङ्गाहरू एकै ठाठँमा रहन सक्दैनन्, त्यसै गरी 
अनेकथरी प्रारब्ध भएका आफन्तहरूको एके ठांमा मिलन पनि भटद्रहदेन । 


कचित् पराव्यं निरुजं भूयम्बुतृणवीरुधम् । 
बृहद्वनं तदधुना यत्रास्से त्वं सुहृद्वृतः ॥ २६॥ 


पदार्थ त्वं  तिमी भई 
यत्र  जहां सुहदुवृतः  प्रियजनहरूले सहित आस्से  बस्छौ 


रामालन्द्री टीका 


३५४२ 


दशम स्कन्ध 


तत्  त्यो 

बृहद्वनं  बृहद्वन महावन 
अघुना  अहिले 

कच्चित्  के 


श्रीमद्भागवत 


निरुजं  रोगले रहित 
भूयम्बुतणवीरुधम्  प्रशस्त 
पानी, घाँंस र लहरा आदिले 
युक्त र 





अध्याय ५ 


परान्यम्  पशुहरूका लागि 
उपयुक्त छ त 


ताक्यार्थ जहाँ तिमी प्रियजनहरूको साथमा बस्छौ, त्यो बृहद्वन अहिले रोगरहित छ त ? त्यहाँ 
पानी, घाँस र लहराहरू त प्रशस्त छन् ? के त्यो गँ पशुहरूका लागि उपयुक्त छ त ? 


भ्रातमंम सुतः कच्चिन्मात्रा सह भवदे । 
तातं भवन्तं मन्वानो भवदुभ्यामुपलाकितः ॥ २७ ॥ 


पदार्थ 
भ्रातः  हे भाद् 
मात्रा सह  आफ्नी आमा 


भवद्भ्याम्  तिमी दु्ईदारा नै 
उपटखाछितः  पालन गरिएको र 
भवन्तं  तिमीलाई नै 


मम मेरो 
सुतः  छोरो बलराम 
कच्चित्  के सन्वै छ 


रोहिणीसंग तातं  बुबा 
भवटुव्रजे  तिग्रो व्रजभूमिमा मन्वानः  मानिरेको 
वाक्यार्थ हे भाइ! आप्नी आमा रोहिणीसंग तिम्रो व्रजभूमिमा रहेको र तिमीहरू नन्द 
यशोदाद्रारा नै पालिएकाले तिमीलाई नै आफ्नो बुबा मानिरहेको मेरो छोरो बलराम सन्वै छत? 


पुंसस्त्रिवगों विहितः सुहदो ह्यनुभावितः । 

न तेषु किटङ्यमानेषु त्रिवगोंऽथौय कल्पते ॥ २८॥ 
पदार्थ ने 
सुहृदः  आफन्तहरूसंग पुंसः  मानिसको लागि 
अनुभावितः  संगै उपभोग विहितः  शास्त्रमा विधान 
गरिएको गरिएको हो अथय  प्रयोजन सफल पार्न 
त्रिवग॑ः हि  धर्म, अर्थ र काम तेषु  ती आफन्तहरू न कल्पते  सफल हदेन 
ताक्यार्थ आफन्तहरूसंग संगै उपभोग गरिने धर्म, अर्थ र काम नै मानिसहरूको लागि शास्त्रमा 


विधान गरिएको हो । आफन्तहरू दुःखी रहन्छन् भने ती धर्म, अर्थ र काम केही पनि काम लाग्ने 
हदेनन् । 





किलङ्यमानेषु  दुःखी हदा 
त्रिवगः  धर्म, अर्थ र कामको 
समूह 





नन्द् उवाच नन्दले भने 

अहो ते देवकीपुत्राः कंसेन बहवो हताः। 

एकावदिष्टावरजा कन्या सापि दिवं गता ॥ २९॥ 
अहो  अहो ! दुःखको कुरो 


पदार्थ कंसेन  कसद्रारा 


रामालन्द्री टीका 


३५७४२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 
ते  तपार्ईका एका  एडटी साअपि ती पनि 

देवकीपुत्राः  देवकीका छोराहरूअवरजा  कान्छी दिवं गता  स्वर्ग गढ़न् 

बहवः  धैरैनै कन्या  छोरी 

हताः  मारिए अवशिष्टा  बांकी रेकी दन् 





ताक्यार्थ अहो ! दुःखको कुरो, कसले तपाई र देवकीका धैरे छोराहरूलाई मायो। एडी 
कान्छी छोरी बाँकी रहेकी थिडन्, ती पनि स्वर्ग गड़न्। 


नूलं ह्यदुष्टनिष्ठोऽयमदुष्टपरमो जनः । 
अदुष्टमात्मनस्तत्त्वं यो वेद न स सुद्यति ॥ ० ॥ 





पदार्थ आश्रित र तत्त्वं  मुख्य कारणको रूपमा 
नूनं  निश्चय ने अदुष्टपरमः  भाग्यद्वारा ने यः  जसले 

अयम्  यो नियन्त्रित हुन्छ वेद्  बुम्दछ 

जनः हि  मान्छेत आत्मनः  आप्नो सुखदुःखमा सः  त्यो व्यक्ति 

अदुष्टनिष्टठः  भाग्यमा नै अदृष्टम्  भाग्यलाई ने न मुद्यति  मोहमा पर्दैन 


ताक्यार्थ सांच्यै मन्छे त भाग्यमा नै आशित छ र त्यसैद्रारा नियन्त्रित ह॒न्छ। आफ्नो 
सुखदुःखमा जसले भाग्यलाई नै मुख्य कारणको रूपमा बु्दछ, त्यो व्यक्ति सुखदुःख आदिबाट 
मोहित हदेन । 
वसुदेव उवाच वसुदेवले भन्नुभयो 
 ् 


करो वे वार्षिको दत्तो राज्ञे दुष्टा वयं च वः। 
नेह स्थेयं बहुतिथं सन्त्युत्पाताश्च गोकुठे ॥ ३१ ॥ 





पदार्थ दत्तः  बुाइयो   भट्रहेका छन् 

वः  तिमीहरुद्रारा वयं च  हामीहरू पनि वे  त्यसैले 

राज्ञे  राजालाई दुष्टाः  देखियौँ भेटिययौँ इह  यहां 

वाषिंकः  वार्षिक गोकुरे च  गोकुलमा चाहं बहुतिथं  धेरै दिनसम्म 

करः  कर उत्पाताः  उत्पातहरू न स्थेयं  बस्नु उपयुक्त छैन 


ताक्यार्थ तिमीहरूले राजालाई वार्षिक कर बुखादइसक्यौ। हामीसंग पनि देखभेट भयो । 
गोकुलमा ठुला उत्पातहरू भद्रहेका छन् त्यसैले अब धरे दिन यहाँ बसिरहनु उपयुक्त छैन । 


श्रीडुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 

९ भ न्त्   , 
इति नन्दादयो गोपाः प्रोक्तास्ते शोरिणा ययुः । 
अनोभिरनडुुक्तैस्तमलुज्ञाप्य गोकुटम् ॥ २२॥ 


रालालन्द्री टीका 


३५८४ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 
पदार्थ नन्दादयः  नन्द आदि गोरुले तान्न 

इति  यसप्रकार गोपाः  गोपहरू अनोभिः  गाडाहरूका 

शोरिणा  वसुदेवद्रारा तम्  ती वसुदेवसंग माध्यमले 

प्रोक्ताः  बताइएका अनुज्ञाप्य  अनुमति लिएर गोकुलम्  गोकुल 

तेती अनडुुक्तैः  गोरुहरू युक्त ययुः  गए 





ताक्यार्थ यसप्रकार वसुदेवद्रारा बतादएका ती नन्द आदि गोपहरू वसुदेवसंग अनुमति लिई 
गोरुगाडाहरूमाथि चढी गोकुलतिर गए। 


विशेष वितरण श्रीमदभागवतको दशम स्कन्ध निरोधस्कन्ध हो । पाणिनीय व्याकरण अनुसार 
आवरण गरिदिनु या ढाकिदिनु भन्ने अर्थं भएको रुधिर् धातुबाट नि उपसर्ग लाग्दा निरोध शब्द 
बन्दछ । जीवात्मा परमात्माद्रारा ढाकिई त्यहं बन्द हनु नै निरोध शब्दको अर्थ हुन्छ । यसको पांचौँ 
अध्यायदेखि भगवान् श्रीकृष्णका विशेष लीलाहरूको वर्णन सुरु हुन्छ । दशम स्कन्धमा यी 
लीलाहरूमा भगवान्ले सबेथरी भक्तहरूको मनलाई आफूमा निरुद्ध गर्नुभएको देखाइएको छ । 
जीवात्मा आपफ्ना शक्ति वा उपाधिहरूको साथमा परमात्मामा लीन हनु नै निरोध हो, 
निरोधोऽस्यानुशयनं आत्मनः सह शक्तिभिः भागवत, २२०६ । वेदान्तको प्रक्रिया अनुसार निरोध 
भनेको मन अखण्डाकार वृत्तिको रूपमा आत्मामा लागेको अवस्था हो। अखण्डाकार वृत्तिको 
उदय हुनुभन्दा अधि मनमा अनेक कर्मसंस्कारहरू रहेका हृन्छन्, त्यही मनको आत्मामा निरोध 
भएपच्छि भने जीव तत्क्षण उपाधिगत जीवभावलाई छाडी ब्रह्म भड्हाल्दछ। यसै कारणले 
निरोधस्कन्ध पचि मूक्तिस्कन्ध आंछ । मुक्ति भनेको अन्यथा रूपलाई छाडी आफनो स्वरूपमा रहनु 
हो मृक्तिर्हित्वान्यथारूपं स्वरूपेण व्यवस्थितिः भागवत, २१०६ । जब चित्तको निरोध हुन्छ 
तब त्यो चित् ब्रह्मरूपमा प्रकाशित भडइहाल्दछ । वेदान्तको प्रक्रिया अनुसार पहिले अन्तःकरणरूप 
उपाधिको आत्मामा निरोध हुन्छ र उपाधिरूप बन्धनको निवृत्तिपचछ्छि नित्यमृक्त स्वरूपमा आत्माको 
प्रकाश हुन्छ। यसरी अन्तःकरणका धर्म कर्तृत्व आदिको निरोध अनि अकर्ता र अभोक्ता 
स्वरूपमा आत्माको प्रकाश गरी निरोध र मूक्तिको तारतम्य देखिन्छ । 

भक्तिको प्रक्रियामा भने निरोधको अर्थं अलि फरक किसिमको ह॒न्छ। यहाँ शक्ति वा 
उपाधि भन्नाले जीवभाव या कर्वत्व, भोक्तृत्व आदिलाई नलिई इन्द्रिय, मन आदिलाई लिनुपर्दछ। 
आप्ना सवे इन्द्रिय, मन आदिको साथमा भक्त भगवानूमा हरारंछ । उसका सबे इन्द्रियले 
भगवानूके रसास्वादन गरेको या उसको मन भगवानू्मे एकतान भई हराएको अवस्था नै 
निरुद्धावस्था हो । सुबोधिनीकार वल्लभाचार्यले यो निरोधलीलालाई पुष्टिमार्ग भन्नुभएको छ। 
उहांका अनुसार मर्यादाभक्तिमा शास्त्रीय नियम, साधना आदिको अपेक्षा हुन्छ र यसमा भक्तको 
प्रयास मुख्य रहन्छ भने पुष्टिभक्तिमा भगवान्को अहैतुक अनुग्रह नै मुख्य रहन्छ । भनिएको पनि 
छ पोषणं तदनुग्रहः भागवत, २१०४ । यसमा मर्यादा, नियम, प्रयास आदि सबेलाई छाडी 
केवल भगवानूमा शरणागत हनु नै मुख्य छ । त्यसेले वल्लभाचार्य लेख्नुहन्छ पुष्टिमार्गोऽनूग्रहैक 


रामालन्द्री टीका 


३५८५ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 


साध्यः प्रमाणमार्गाद् विलक्षणः ब्रह्मसूत्र, अणुभाष्य, ४४४९ । पुष्टिमार्गमा भगवान् आपने 
कृपाद्रारा भक्तहरूलाई आपफूमा निरुद्ध गर्नृहुन्छ । दशम स्कन्धका यी लीला प्रसङ्गहरूमा पनि 
भगवान्ले अनेक उपायले अनेक संस्कार एवं मन भएका अनेक अधिकारीहरूलाई आफूमा निरोध 
गर्नुभएको छ। 

वल्लभाचार्यले पाँचौँ अध्यायदेि सूर्यग्रहणमा नन्दवसुदेव र गोपिनीश्रीकृष्णको 
सम्मिलन भएसम्मका जम्मा सतहत्तर अध्यायलाई भगवान्को निरोधलीला भनी विभाग गर्नुभएको 
छ । उहांले अघासुरवधदेखि ब्रह्मस्तुतिसम्मका तीन अध्यायलाई पद्मपुराणमा प्रसिद्ध कथा अनुसार 
सापटी लिदएको बताई यिनलाई दु व्याख्या गर्नुभएको छ। तर बाहृदेखि पन्ध्रसम्मका तीन 
अध्यायलाई कुमार र पौगण्ड अवस्थाबीचको सन्धिलीलाको रूपमा व्याख्या गर्नु उचित देखिन्छ । 
सतहत्तर अध्यायमा भगवान्ले निरोध लीला गर्नुको तात्पर्य यसप्रकार छ भगवान्का छ नित्य 
एश्वर्य छन् र एउटा स्वयं परमात्मा हुनुहन्छ । एघार इन्द्रियद्वारा भगवान् र ॒उहाँका नित्यविभूति 
एश्वर्य, धर्म, यश, श्री, ज्ञान र वैराग्य यी सबैको ह्राद आस्वाद हदा यिनको सङ्ख्या सतहत्तर 
पुग । यी लीला पनि सात्विक, राजस र तामस गरी तीन प्रकारका छन्। पहिले अट्ठाईस 
अध्यायमा तामसनिरोध, त्यसपछि फेरि अरट्खाईस अध्यायमा राजसनिरोध र एक्काईस अध्यायमा 
सात्त्विकनिरोध बताइएको छ। यसरी हर्दा पाँचौँ अध्यायदेखि पतीस अध्यायसम्म तामसनिरोध, 
त्यसपच्छि त्रिसदी अध्यायसम्म राजस र चौरासी अध्यायसम्म सात्विकनिरोधको लीला पाटन्छ। 
सत्त्वगुणमा ज्ञान आदि शास्त्रीय मार्गान्तिरको स्फूर्तिं रहन्छ र रजोगुणमा अन्य लौकिक कर्महरूको 
विक्षेप रहन्छ । तमोगुणमा त मन मूढतापूर्वक जुन वस्तुमा लाग्छ, त्योभन्दा भिन्न वस्तुको स्फूर्तिं 
कसे गरी पनि हदेन। भगवान् श्रीकृष्णले आफ्नो एश्वर्य, भगवत्ता आदिको बोध गराउन खोज्दा 
पनि गोपिनीहरूमा त्यसको स्फूर्तिं नभई केवल प्रेमको मात्र स्फुरण हुन्थ्यो । यसैले अन्तरङ्ग परमको 
प्रसङ्गलाई यहां तामसनिरोध भनिएको हो। श्रीकृष्णको प्रेममा यति मुग्ध हनु कि उहँको 
भगवत्तालाई ने विर्सनु भने अर्थमा यहाँ तामस शब्दको प्रयोग भएको हो । यसपच्छि उषाविवाह 
भएको बेसद्री अध्यायसम्मका लीलामा भगवान् श्रीकृष्णमा प्रेम र भगवत्ता दुबेको स्फुरण भएको 
पादृन्छ । तापनि यी लीलाहरूमा श्रीकृष्णसेंग लौकिक पतिपत्नी आदि सम्बन्धद्वारा भएको प्रेमको 
स्फुरण ने मुख्य रूपमा पादन्छ । त्यसपछि चौरासी अध्यायसम्मका लीलामा भने सबेको हृदयमा 
श्रीकृष्णको भगवत्ताकै स्फुरण रहेको पाडइन्छ। उहांलाई भगवान् मानेर नै भक्ति गरिएको 
लीलाप्रसङ्गलाई सात्विक निरोध भनिएको छ। आन्तरिक प्रमसम्बन्धद्रारा, पतिपत्नी आदि दैहिक 
सम्बन्धद्वारा र कालजयी पराक्रम एवं एश्वर्य प्रदर्शनद्वारा आप्ना प्रेमी, आफन्त र साथका 
राजाहरू सबेको हदयलाई भगवानूले आपफूमा निरोध गर्नुभएको छ। 

तामसनिरोध पनि बाललीला, मध्यलीला, प्रौढलीला र कामलीला भनी चार भागमा 
विभक्त छ। बाललीलामा वृन्दावन पुग्नुसम्मका सात अध्याय छन्। मध्यलीलामा 
शरदवर्णनसम्मका सात अध्याय, प्रौढलीलामा नन्दमोचनसम्मका सात अध्याय र कामलीलामा 
महारास र युगलगीतसम्मका सात अध्याय गरी जम्मा अर्ठाईस अध्याय पुग्छन्। बाललीलामा 
पनि सात थरी स्वभाव भएकाहरूलाई सात प्रकारले निरोध गरिएको छ । पहिलो पाँचौँ अध्यायमा 


रामालन्द्री टीका 


२५८६ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 


नन्दोत्सव मनारँदा उत्सवद्रारा सबे गोपिनीको मन श्रीकृष्णमा निरुद्ध भएको छ । अर्को अध्यायमा 
आश्चर्यभावद्रारा निरोध देखादइएको छ । त्यहं मरेकी पूतना देख्दा नन्द आदि विस्मयान्वित भए 
भागवत, १०६२१ र पूतनाको शरीरबाट दिव्य सुगन्ध आदा र ॒बालकटहरूबाट पूतनामूत्युको 
कुरा सुन्दा सबे विस्मित भए भागवत, १०६४२ भनी आश्चर्यद्रारा सबैको मन श्रीकृष्णमा 
निरुद्ध भएको देखादृएको छ । अर्को अध्यायमा चाहं कोमल पाडद्रारा गाडा ध्वस्त गर्नु, भार बेर 
तृणावर्तले पनि उचाल्न नसक्ने बन्नु, अनि त्णावर्तलाई मारन र माता यशोदालाई विश्वरूप 
देखाउनु आदि अलौकिक प्रभावद्रारा अन्तःकरणको निरोध भएको पाइन्छ । आठ अध्यायमा पुगदा 
श्रीकृष्णले दही नौनी चोर्नै, ठेकी फुटाउने र माटो खाने आदि चकचक गरी सबैको मन आपफूमा 
निरोध गर्नुभएको छ । नवौँ अध्यायमा ठेकी फोरी भागने, रुने, ओखलमा बांँधिने आदि लीलाद्रारा 
यशोदा र ॒गोपिनीहरूको मन निरोध गरेको देखिन्छ । द्शोँ अध्यायमा भगवत्तत्वलाई जानी 
नलकूबर र मणिग्रीवले उहाँको स्तुति गरेका छन् र आप्ना सबे इन्द्रिय भगवानूर्म लागिरहून् भन्ने 
प्रार्थना गरेका छन्। भगवत्स्वरूपको ज्ञानद्वारा भगवान्मा अन्तःकरणको निरोध हुने प्रसङ्ग यहां 
देखादएको छ। अन्तिम एघारौँ अध्यायमा भने श्रीकृष्णमाथि आपत्ति आपने शङ्ाले सम्पूर्ण 
गावासीले आफ्ना घरजमिन छडी वृन्दावनमा बसा सर्वे उद्यम गरेको देखाई सबैको मन 
निरुद्ध भएको जनाइएको छ। यसरी उत्सव, आश्चर्य, अलौकिक भाव, उपद्रव, स्त्रीस्वभाव, 
स्वरूपन्ञान र महान् उद्यमद्वारा मन भगवानूमा निरुद्ध भएको लीला बाललीलाका सात अध्यायमा 
बताइएको छ। 


इति श्रीमदुभागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे पूवे 
नन्द्वसुदेवसङ्गमो नाम पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५॥ 


रामालन्द्री टीका 


२५४७ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 
अथ न घ्याय 
अय षत्यश्च्यायः 
भगवान् श्रीकृष्णद्रारा पूतनाको स्तनपान 

श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 

नन्दः पथि वचः शोरेनं मृषेति विचिन्तयन् । 

हरि जगाम शरणमुत्पातागमशङ्कितः ॥ १॥ 
पदार्थ न मृषा इति  ढुटो हदैन भन्ने नन्दः  नन्द 
पथि  बाटोमा विचिन्तयन्  विचार गर्दै हरि  भगवान् श्रीहरिकै 
रोरेः  शूरपुत्र वसुदेवको उत्पातागमरङ्कितः  उत्पात हने शरणम्  शरणमा 
वचः  वचन आशङ्ामा परेका जगाम  गए 





ताक्यार्थ मथुरा जाँदाजाँदे बाटामा वसुदेवको वचन व्यर्थ हदेन भन्ने विचार गरिरहेका 
नन्दलाई गोकुलमा केटी न केही उत्पात हुने शङ़ा भयो । त्यसैले उनी मनमनै भगवान् श्रीहरिकै 
शरणमा गए । 


 ९ ०५ बाटघातिनी 
कंसेन प्रहिता घोरा पूतना बालघातिनी । 
रिशंह्वचार निघ्नन्ती पुरम्ामव्रजादिषु ॥ २॥ 





पदार्थ बालघातिनी  बच्चाहरूलाई गोटालाहरूका बस्तीमा 
कंसेन  कसद्रारा मार्ने रिशुन्  बच्चाहरूलाई 
प्रहिता  पठाइएकी पूतना  पूतना राक्षसी निघ्नन्ती  मर्द 

घोरा  रूर र पुरग्रामव्रजादिषु  सहर, गा र चचार  घुमी 


वाक्यार्थ कसद्रारा पठादइएकी बालकहरूलाई मारने क्रूर राक्षसी पूतना सहर, गा र 


गोटठालाहरूका बस्तीमा रहेका बच्चाहरूलाई मार्दै घुम्न लागी । 


न यत्र श्रवणादीनि रक्षोघ्नानि स्वकम॑सु । 
कुवन्ति सात्वतां भतुंयीतुधान्यर्च तत्र हि ॥ ३॥ 


पदार्थ 

हि  निश्चय नै 

यत्र  जहाँ 

स्वकम॑सु  आआपनो काम 
गरिरहंदा मानिसहरू 


रक्षोघ्नानि  राक्षसलाई नष्ट 
गर्न 

सात्वतां  साधुहरूका 

भतुंः  स्वामी भगवान्का 
श्रवणादीनि  नामश्रवण आदि 





न कुर्वन्ति  गर्दैनन् 
तत्रच  त्यहाँ ने 
यातुघान्यः  राक्षसीहरू हन्छन् 


रामालन्द्री टीका 


३५८८ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 


ताक्यार्थ जहाँ आआप्नो काम गरिरहंदा मानिसहरू राक्षसहरूलाई नष्ट गर्ने भगवान्का 
नामहरूको श्रवण आदि गरिरहँदेनन्, त्यहीं नै यस्ता राक्षसीहरू रहन सक्छन्। 
विवरण यस श्लोकमा जहाँ आसुरी प्रभावलाई नष्ट गर्ने भगवान्का दिव्य चरित्रहरू गाददेनन्, 
त्यहीं राक्षसराक्षसीहरूको प्रभाव रहन्छ भनी बतादइएको छ। यसको व्याख्यामा वंशीधर 
लेख्नुहुन्छ दृष्टअदृष्ट अनेक कर्महरूमा लागेका मानिसहरू यदि भगवान्का चरित्रहरूको 
कीर्तन गर्दछछन् भने गौणरूपमा गरिएको कीर्तनबाट पनि दुष्टहरू नष्ट हृन्छन् । खन् भगवच्चरित्रलाई 
प्रधानरूपमा नै जहाँ कीर्तन गरिन्छ, त्यहं त ती असुरहरूको प्रवेशे हुन सक्दैन। अख केवल 
भगवच्चरित्रको मात्र जहाँ वर्णन हुन्छ, त्यहाँ त खन् तिनीहरूको प्रभाव होला कि भन्ने शङ़ा गर्नु 
पनि आवश्यक छैन । किनभने भगवानूका चरित्रहरूले राक्षसराक्षसीहरूलाई नष्ट गरिदिन्छन् । 

बल्लभाचार्य लेख्नुहन्छ वेदमन्त्रहरूले पनि राक्षसराक्षसीहरूलाई नष्ट गरिदिन्छन् तर 
स्वाध्याय, व्रताचरण आदिबाट शक्तियुक्त भदट्रहेका मन्त्रहरू मात्र त्यसमा समर्थ हृन्छन्। फेरि 
आगन्तुक मन्त्र आदिले आगन्तुक दोषहरूलाई मात्र हटाउन सक्छन्, सहज दोषलाई हटाउन 
सक्देनन्। सहज दोषलाई हटाउन त भगवानूका रक्षोनाशक लीलाचरित्र र नामश्रवण मात्रै समर्थ 
हन्छन् । 

न प 


सा खेचर्येकदोपेत्य पूतना नन्दगोकुलम् । 
योषित्वा माययात्मानं प्राविरात् कामचारिणी ॥ ४॥ 





पदार्थ सा  त्यस्ती मायया  मायाद्रारा 

एकदा  एक दिन पूतना  पूतना आत्मानं  आपूलाई 
कामचारिणी  इच्छा अनुसार नन्दगोकुलम्  नन्दको योषित्वा  सुन्दरी स्त्री बनाएर 
चल्ने गोकुलमा प्राविशत्  पसी 

खेचरी  आकाशमा हिंडने उपेत्य  पुगेर 


ताक्यार्थ इच्छा अनुसार आकाशमा उड्ने त्यस्ती पूतना एक दिन नन्दको गोकुलमा पुगेर 
मायाद्रारा आफूलाई सुन्दरी स्त्री बनाई त्यहाँ भित्र पसी । 

वितवरण यस श्लोकमा पूतना गोकुलमा कसरी पसी भनी बताइएको छ। पद्मपुराणको 
उत्तरखण्डमा भाव्रासितचतुर्दश्यां नन्दजः पूतनामहन् भनिएको छ, यसअनुसार भाद्र कृष्णचतुर्दशीको 
दिन अश्लेषा नक्षत्रमा ९ दिनको हदा भगवानूले पूतना मार्जुभएको देखिन्छ । बल्लभावचार्य 
लेखनुहुन्छ नन्द विशुद्ध सत्वरूप र गाई धर्मरूप भएकाले ती दुबे नभएको वेलामा पूतना 
नन्दगोकुलमा आएकी थिई । नन्द मथुरातर्फ र गाई वनमा गएको वेलामा पनि राक्षसी रूपले भने 
ऊ व्रजमा छिन सकिन। सत्व र धर्मको सामु आसुरी प्रवृत्तिको प्रवेश हन सक्देन । त्यसैले उसले 
आफनो राक्षसी रूपलाई छोप्न गोपिनीहरूके रूपको आश्रय लिई र ऊ गोकुलमा पसी । 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


३५७९ 


अध्याय ९६ 


तां केशबन्धव्यतिषक्तमल्ठिकां वृहन्नितम्बस्तनकृच्छरमध्यमाम् । 
सुवाससं कम्पितक्ण॑भूषणत्विषोल्लसत्कुन्तलमण्डिताननाम् ॥ ५॥ 
वल्ुस्मितापाङ्गविसगंवीक्षितेम॑नो हरन्ती वनितां बजोकसाम् । 
अमंसताम्भोजकरेण रूपिणीं गोप्यः भ्रियं द्रष्टुमिवागतां पतिम् ॥ ६॥ 


पदार्थ उल्लसत्कुन्तलमण्डिताननाम्  
केराबन्धन्यतिषक्तमल्लिकां  कपाल चम्केकाले सुन्दर अनुहार 
चुल्टोमा बेलीको फूल सिरकी भएकी अनि 
वृहन्नितम्बस्तनकृच्छरमध्यमाम्  अम्भोजकरेण  हातमा 
ठलाटठुला नितम्ब र स्तन अनि कमलपुष्प लिई 

पातलो कम्मर भएकी वल्गुस्मितापाङ्गविसर्गवीक्षितेः  
सुवाससं  राम्रो वस्त्र लगाएकी मधुर मुस्कानले युक्त कर्के 
कम्पितकणभूषणत्विषा  हेराइद्रारा 

कानको हल्लिदरहेको कुण्डलकोबजोकसाम्  ब्रजवासीहरूको 
चमकले मनः  मनलाई 





हरन्तीं  चोरिरहेकी 

रूपिणीं  असाध्य सुन्दरी 

तां वनितां  ती स्त्रीलाई 

गोप्यः  गोपीहरूले 

पतिम्  आपफ्ना पति श्रीहरिलाई 
द्रष्टुम्  हेर्न 

आगतां  आएकी 

श्रियं इव  लक्ष्मी यै 

अमंसत  उने 


ताक्यार्थ चुल्टोमा बेलीको फूल सिरकी, टला नितम्ब र स्तन अनि पातलो कम्मर भएकी 
एवं राम्रो वस्त्र लगाएकी त्यस सुन्दरीका कानका कुण्डल हलिलिंदा त्यसको चमकले अनुहारतिर 
लत्रिएका कपाल चम्किनाले अनुहारको शोभा खन् बढेको थियो। उसले हातमा कमलको फूल 
लिएकी धई र मधुर हांसोले युक्त कर्के हेरादले सम्पूर्ण ब्रजवासीहरूको मनै हरण गरेकी धई । 
त्यस्ती सुन्दरी स्त्रीलाई देखेर गोपीहरूले आपना पति श्रीहरिलाई भेटन साक्षात् लक्ष्मी नै आएको 
छँ ठने। 


बालग्रहस्तत्र विचिन्वती शिशून् यदुच्छया नन्दगृहे ऽसदन्तकम्। 
वाटं प्रतिच्छन्ननिजोरुतेजसं ददशं तल्पेऽग्निमिवाहितं भसि ॥ ७॥ 
बाठय्रहः  बालकहरूका लागि 
दुष्ट ग्रह भएकी पूतनाले 


प्रचण्ड तेजलाई लुकाउनुहुने 
असदन्तकम्  दुष्टहरूको नाश 


पदार्थ 
तत्र  त्यस गोकुलमा 


शिशून्  बच्चाहरूलाई तल्पे  ओद्छयानमा गर्न 
विचिन्वती  खोज्ै भसि  खरानीमा बां  बालक श्रीकृष्णलाई 
यदुच्छया  स्वेच्छाले आहितं  छोपेर राखिएको ददश  देखी 


अग्निम् इव  आगो ठँ 
प्रतिच्छन्ननिजोरुतेजसं  आपनो 


नन्दगृहे  नन्दको घरमा 
पुगेकी 





रामालन्द्री टीका 


२५५० 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 


ताक्यार्थ बालकटहरूका लागि दुष्ट ग्रह भएकी पूतना गोकुलमा बच्चाहरूलाई खोज्दे स्वेच्छाले 
नन्दको घरमा पुगी। त्यहं खरानीले ढाकिएको आगो रँ आफ्नो प्रचण्ड तेजलाई लुकाउनुहुने 
दुष्टनाशक बालक श्रीकृष्णलाई उसले ओद्छूयानमाथि देखी । 


विबुध्य तां बाठकमारिकाग्रहं चराचरात्माऽऽस निमीलितेक्षणः। 
अनन्तमारोपयदङ्कमन्तकं यथोरगं सुप्तमवुद्धिरज्युधीः ॥ ८ ॥ 





पदार्थ निमीलितेक्षणः  ओंखा उरगं यथा  सर्पलाई समाए 
तां  त्यस स्त्रीलाई चिम्लिएर फँ 

बालकमारिकाग्रहं  बालघाती आस  बस्नुभयो अन्तकं  सबका कालस्वरूप 
दुष्ट ग्रह भन्ने अबुद्धिरज्युधीः  अज्ञानको अनन्तम्  अनन्त परमात्मालाई 
विवुध्य  बुर कारणले सर्पलाई डोरी ठानेको अङ्कम्  काखमा 

चराचरात्मा  चराचर जगत्का व्यक्तिले आरोपयत्  लिई 

आत्मा भगवान्ले सुप्तम्  सुतेको 


ताक्यार्थ त्यसलाई बालघाती दुष्ट ग्रह भन्ने जानेर चराचर सबै जगत्का आत्मा भगवान्ले 
ओंँखा चिम्लिनुभयो । उसले पनि अज्ञानी व्यक्तिले सुतेको सर्पलाई डोरी ठानी समाए रै सबैका 
कालस्वरूप अनन्त परमात्मालाई आफ्नो काखमा लिई । 
विवरण यस श्लोकमा सबै जगत्का आत्मा भगवान्ले सुन्दर भेष धारण गरी आएकी राक्षसी 
पूतनालाई देखेर आंँखा चिम्लिनुभएको बताद्रएको छ । यसको रहस्य एवं उेश्य के होला ? यस 
विषयमा अनेक टीकाकार तथा भक्तहरूले आआप्नो विचार प्रकट गर्नुभएको छ । तीमध्ये केही 
प्रमुख विचारहरू यसप्रकार छन् 

दार्शनिक रूपले विचार गर्दा पूतना भनेको अविद्या हो। भगवान् स्वयंप्रकाश ब्रह्मतत्त्व 
हनहुन्छ । उहांको दृष्टिको सामने पूतनारूप अविद्या टिक्न सक्दिन। यसैले लीला गरिरहनका लागि 
उहांँले आफ्नो ओंँखा बन्द गर्नुभयो । स्वरूपभूत ज्ञानद्वारा अज्ञानको नाश हँदेन, यसद्रारा त अज्ञान 
पनि सिद्ध नै हृन्छ । यही ब्रह्मरूप ज्ञानक प्रकाशका कारणले मानिसहरूले म यो विषय जान्दिनं 
भन्ने कुरालाई जानिरहेका हुन्छन्। यही स्वरूपभूत ज्ञान जब अन्तःकरणवृकत्तिमा पर्छ, तब मात्र 
त्यसद्रारा अज्ञान हट्छ । इन्रियवृत्तिको माध्यमबाट हने यही ज्ञानलाई ने प्रमाणको कोटिमा 
राखिन्छ । श्रीकृष्ण ब्रह्मरूप हुनुहन्छ, उहाँको दृष्टि प्रमाणज्ञानरूप हो । त्यसैले पूतनारूपी अविद्या 
तत्काल नष्ट हदा लीला नहूने हदा उहांले आँखा चिम्लनुभएको हो । 

टीकाकार वंशीधरले यसका अनेक उपपत्तिहरू देखाउनुभएको छ भगवान् श्रीकृष्णले 
ओंँखा चिम्लेर भगवान् शडूरलाई बोलाउनुभएको हो । विष तपाई पिददिनुहोस्, म दुध पिरद भनी 
शिवलाई बोलाउन उहाँले आंखा चिम्लनुभएको हो। अर्को कारण बताँदे उहाँ लेख्नुहुन्छ 
प्रीतिर्नयनयोगतः अर्थात् कसैसंग चार आंखा भयो भने प्रीति र मित्रता हृन्छ। मित्रलाई मार्दा 
मित्रद्रोहको कलङड लाणग्छ। यसैले पछि मार्नुपर्छ भन्ने सम्णेर श्रीकृष्णले पहिल्यै ओंखा 


रामालन्द्री टीका 


२५५९१ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 


चिम्लनुभएको हो। सारार्थदर्शिनी टीका अनुसार दुध चुसाउने आमा ४ भएर आउनेलाई मार्न 
सङ़ोीच भएकाले उहँले आंँखा चिम्लनुभएको हो। पूतना आफ्नो राक्षसी रूपलाई लुकाएर 
मायाद्रारा सुन्दर बनेर आएकी धिई। भगवान्लाई लाग्यो मेरो ओंँखा अगाडि माया टिक्दैन र 
यसको राक्षसीरूप अहिल्यै प्रकट भद्हाल्यो भने लीलामा विघ्न पर्छ । त्यसैले नित्यज्ञानशक्तिलाई 
तिरोहित गरी लीला गर्नका लागि नै भगवान् श्रीकृष्णले आंँखा चिम्लनुभएको हो भने सुबोधिनी 
टीकाकारको मत छ। कोटी भन्छन् यसले मसग मिल्न पूर्वजन्ममा केके शुभ कर्महरू गरेकी 
रहि ? भन्ने विचार गर्न भगवान्ले आंँखा चिम्लनुभएको हो । बाहिर धाई आमाको स्वरूप 
बनाएर भित्र विष ख्वाउने क्रूर भावना राख्ने स्त्रीको अनुहार हेर्नु हदेन भन्ने आशयले श्रीकृष्णले 
ओंँखा बन्द गर्नुभएको हो भन्ने कसैको मत छ । कोही भन्छन् विष पियाउन आउने पूतनालाई त 
म धाई आमाको गति दिदेद्कुं भने मलाई प्रेमपूर्वक दुध पियाउने गोपगोपिनी र यशोदा मातालाई 
कुन गति दिऊँ ? भनी विचार गर्न उहँले आंँखा बन्द गर्नुभएको हो। भक्तिरसायनकार हरिसूरि 
लेखनुहुन्छ भगवानूका दुई आंखा भनेका चन्द्र र सूर्य हुन् । पुण्यात्मा व्यक्तिहरू जाने गति पनि 
दुई थरी हृन्छन् एटा सूर्यसंग सम्बन्धित उत्तरायण गति र अर्को चन्द्रसंग सम्बन्धित दक्षिणायन 
गति। अनन्त दुष्कर्म गर्न व्यक्तिहरू अज्ञानमय पशु आदि योनिमा जन्मिदे मर्द गर्दछन्। उनीहरू न 
उत्तरायण गतिमा जान्छन्, न त दक्षिणायन गतिमा नै जान्छन्। यस बाहेक आत्मज्ञानी सन्तहरू 
पनि कुनै लोकलोकान्तरमा जोदिनन्, यहीं ब्रह्म भडइहाल्छन् । पूतनामा आत्मज्ञानीको स्थिति सम्भवे 
कैन । उत्तरायण र दकषिणायनको बाटोबाट जान यो पूतना योग्य छैन भन्ने आशयले अर्चिमार्ग र 
धूममार्गका देवता सूर्य र चन््रले आआपफ्नो बाटो बन्द गरेका हुन्। अर्को कारण देखा्ददे उहाँ 
लेख्नुहुन्छ योगभाक् अभूत् अर्थात् योगद्वारा ठुला अनिष्टहरूको निवृत्ति ह॒न्छ । त्यसैले पूतनाको 
अनिष्ट दृष्टिबाट बच्नका लागि योगयुक्त हुन भगवान्ले ओआंँखा चिम्लनुभएको हो । कोटी भने 
आमाबुबा बाहेक अन्य अपरिचित व्यक्तिहरूलाई देख्दा उराई आंँखा चिम्लिने बालकटहरूको 
स्वभावे हुने भएकाले भगवानूले पनि बालस्वभावका कारण ओंँखा चिम्लनुभएको हो, यसमा अरू 
कुनै कारण छैन भनी बतारंछन्। वास्तवमा भगवान्का यस्ता अपरिमित लीलाहरू छन् जसको 
चिन्तन गरेर भक्तहरू निरन्तर रमाउने गर्वछछन्। 


तां तीक्ष्णचित्तामतिवामचेष्टितां वीक्ष्यान्तरा कोशपरिच्छदासिवत्। 
वरस्त्रियं तत्प्रभया च घषिते निरीक्ष्यमाणे जननी ह्यतिष्ठताम् ॥ ९॥ 


पदार्थ व्यवहार गर्ने घषिते  हतप्रभ ै भएका 

हि  निश्चय नै वरस्त्रियं  भद्र महिला देखिने जननी  दुबै आमा यशोदा र 
कोरापरिच्छदासिवत्  म्यानभित्र तां  त्यसलाई रोहिणी 

राखिएको तरबार फँ अन्तरा  घरभित्र पसेको निरीक्ष्यमाणे  हेर मात्र 
तीक्ष्णचित्ताम्  हदय ऋरूर वीक्ष्य च  देखेर पनि अतिष्ठताम्  बसिरहे 

भएकी तत्प्रभया  उसको सौन्दर्य 

अतिवामचेष्टितां  अत्यन्त राम्रो प्रभाद्रारा 





रामालन्द्री टीका 


३५५२ 


दशम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


अध्याय ९६ 


वाक्यार्थ म्यानभित्र राखिएको तरबार जस्ते भित्री हृदय क्रूर भएकी र बाहिर चाहं अत्यन्त 
राम्रो व्यवहार गरिरहेकी भद्र महिला जस्ती देखिने त्यस पूतनालाई आफ्नै घरभित्र पसेको देखेर 
पनि उसको सौन्दर्यप्रभाद्रारा अभिभूत भएका यशोदा र रोहिणी हेरेको हेय भए। 


तस्मिन् स्तनं दुज॑रवीय॑मुल्बणं घोराङ्मादाय शिशोदंदावथ । 
गाढं कराभ्यां भगवान् प्रपीड्य तत् प्रणेः समं रोषसमन्वितोऽपिवत् ॥१०॥ 


पदार्थ 

अथ  त्यसपछि 

तस्मिन्  त्यहां 

घोरा  ऋूर राक्षसीले 
अङ्कम्  काखमा 

आदाय  लिएर 

शिरोः  बच्चाको मुखमा 


दुज॑रवीयंम्  पचाउन नसकिने 
विष मिश्रित 

उल्बणं  भयङ्कर 

स्तनं  स्तन 

ददौ  दिई 

रोषसमन्वितः  क्रोधले युक्त 
भगवान्  भगवान् श्रीकृष्णले 





कराभ्यां  दुबे हातले 
तत्  त्यसलाई 

गाढं  बेस्सरी 

प्रपीड्य  थिचेर 

प्रणिः समं  प्राणै सहित 
अपिबत्  पिद्दिनुभयो 


वाक्यार्थ त्यसपछि क्रूर राक्षसीले भगवान् श्रीकृष्णलाई काखमा लिएर उहांका मुखमा पचाउनै 
नसकिने भयडूर विष लगाएको स्तन लगाडइदिई । भगवान्ले पनि क्रोधले युक्त भई आपफ्ना दुबे 
हातले स्तनलाई बेस्सरी थिचेर प्राणै सहित पिददिनुभयो । 


सा मुञ्च मुञ्चारमिति प्रभाषिणी निष्पीड्यमानाखिलजीवमर्मणि । 
विवृत्य नेत्रे चरणो भुजो मुहुः प्रस्विन्नगात्रा क्षिपती रुरोद ह ॥ ९॥ 


पदार्थ इति  यस्तो विवृत्य  पल्टाई 
निष्पीड्यमानाखिलजीवममणि  प्रभाषिणी  भनिरहेकी चरणो  दुबै खुदा 
प्राणका सबै आश्रय स्थानहरू प्रस्विन्नगात्रा  पसिनाले शरीर भुजो  दुवै हात 
टटन थालेपछि भिजेकी क्षिपती  बजार्दै 
अलम्  भयो सा  त्यो पूतना मुहुः  बारम्बार 
मुञ्च मुञ्च  छोड छोड नेत्रे  दुबै ंँखा रुरोद ह  रुन थाली 





ताक्यार्थ प्राणका सबै आश्रय स्थानहरू दटन थालेपचछ्छि पूतना श्रीकृष्णलाई भयो, छाड, छद् 
भन थाली। उसको शरीर पसिनाले भिजेको थियो भने आंखा पल्टिएका थिए। ऊ दुबे खुदरार 
दुबे हातलाई बजार्दै बारम्बार रुन लागी । 


स्वनेनातिगभीररंहसा  ५ साद्रिमही  ण 
तस्याः स्वनेनातिगभीररंहसा साद्िमही दाश्च चचार सय्महा। 


रसा दिश्ङ्च प्रतिनेदिरे जनाः पेतुः क्षितौ वज्रनिपातङङया ॥ १२॥ 


रालालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
पदार्थ मही  पृथिवी र 
अतिगभीररंहसा  ज्यादै तीव्र सग्रहा  ्रहगणले सहित 

वेग भएको दयोः च  अन्तरिक्ष पनि 

तस्याः  त्यो पूतनाको चचार  डउग्मगायो 

स्वनेन  चिच्याहटले रसाः  सात अधोलोकहरू र 


साद्रिः  पर्वतले सहित दिशः च  दश दिशाहरू 


३५५३ 
अध्याय ६ 


प्रतिनेदिरि  गुन्निए 

जनाः  मानिसहरू 
वज्रनिपातशङ्कया  वज्रपात 
भएको शङ्ाले 

क्षितो से सि 

क्षितो  भूर्देमा 





पेतुः  ढले 


ताक्यार्थ ज्यादे तीव्र वेग भएको पूतनाको चिच्याहटले पर्वत सहित पृथिवी र ग्रहगणले सहित 
अन्तरिक्ष नै उग्मगायो । साते अधोलोकहरू र दशे दिशा पनि गुन्िए । मानिसहरू वज्रपात भएको 


शङ्ाले भूर्हूमा ठले। 


निशाचरीत्थं व्यथितस्तना व्यसुन्यौदाय केशांस्चरणो भुजावपि । 
प्रसायं गोष्ठे निजरूपमास्थिता वज्राहतो वृत्र इवापतन्नृप ॥ १३॥ 


पढार्थ आस्थिता  रहेकी देखिएकी 
नृप  हे राजा निराचरी  राक्षसी पूतना 
इत्थं  यसप्रकार न्यादाय  मुख बाएर 
व्यथितस्तना  स्तनमा पीडा केशान्  कपाल 

भएकी चरणो  दुबे खुदा र 


निजरूपम्  आपनो रूपमा भुजो अपि  दुबै हातलाई पनि 





प्रसायं  फौलाई 

व्राहतः  वज्रप्रहार गरिएको 
वृत्रः इव  वुत्रासुर यै 

गोष्ठे  गोठमा 

व्यसुः  प्राणहीन भई 
अपतत्  ढली 


ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! यसप्रकार स्तनमा असाध्ये पीडा भएपछ्छि राक्षसी पूतना आफ्नो 
असली रूपमा देखिई । ऊ मुख बाएर, कपाल, खुरा र हातहरूलाई फैलाई गोठमा पुगेर त्यसै गरी 


ढली जसरी वजप्रहार गरिएको वृत्रासुर ढलेको थियो । 


पतमानोऽपि तदेहस्त्रगव्यत्यन्तरटदरमान् । 


चूर्णयामास राजेन्द्र महदासीत् तददूभुतम् ॥ १४ ॥ 


पढार्थ त्रिगव्यूत्यन्तरट्रुमान्  तीन 
राजेन्द्र  हे श्रेष्ठ राजा परीक्षित् गव्यूति छ कोशभित्रका 
पतमानः अपि  खस्दा खस्दै रुखहरूलाई 

पनि चृणंयामास  मग्याकमुरुक 
तदेहः  त्यसको शरीरले पारिदियो 





तत्  त्यो 

महत्  ज्यादै 
अदुभुतम्  आश्चर्य 
आसीत्  थियो 


ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! लडदालडदे पनि त्यस राक्षसीको शरीरले छ कोशभित्रका रुखहरूलाई 


मययाकमुरुक पारिदियो, यो ज्यादै आश्चर्य भयो । 


रामालन्द्री टीका 


३५५४ 


दशम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


ईषामात्रोग्रदंष्टास्यं गिरिकन्दरनासिकम्। 
गण्डडोलस्तनं रोर प्रकीणौरुणमूधंजम् ॥ १५॥ 
अन्धकूपगभीराक्षं पुलिनारोहभीषणम् । 
बद्धसेतुभुजोवंड्प्रि शन्यतोयहदोदूरम् ॥ १६ ॥ 
सन्तत्रसुः स्म तदक्ष्य गोपा गोप्यः कठेवरम्। 
पूर्वं तु तन्निःस्वनितमिन्नहत्कणंमस्तकाः ॥ १७ ॥ 


पदार्थ 
पूर्व तु  पहिले नै 
तन्निःस्वनितभिन्नहत्कणं 


गिरिकन्द्रनासिकम्  पहाडको 
गुफासमान नाक 
गण्डडोलस्तनं  पहाडका ठुला 


मस्तकाः  त्यसको चिच्याहटले दुङ्गा जत्रा स्तन भएको 


हृदय, कान र शिरे फुट्न 
लागेका 

गोपाः  गोपहरू र 

गोप्यः  गोपीहरू 
ईषामात्रोग्रदष्टास्यं  हरिस 


प्रकीणौरुणमूघंजम्  चारतिर 
छरिएका रातोरातो तामाको 
रङ्ग जस्तो कपाल भएको 
अन्धकूपगभीराक्षं  अंध्यारो 
कुवासमान गहिरा आंखा भएको 


अध्याय ९६ 


बद्धसेतुभुजोवंङ्घि  पुल जस्ता 
कसिएका हात, तिघ्रा र खुटर 
भएको 

शुन्यतोयहदोद्रम्  सुख्खा 
ताल समान पेट भएको 

तत्  त्यो 

रोद्रं  भयङ्कर 

कठेवरम्  शरीरलाई 

वीक्ष्य  देखेर 


हलो र जुवालाई जोडने काठ पुलिनारोहभीषणम्  नदीका 
जति लामा भयङ्कर दाहाले युक्त तिर जस्ता नितम्बले गर्दा डर 
मख लाग्दो भएको 


सन्तत्रसुः स्म  उन् उराए 





ताक्यार्थ पूतनाको चिच्याहटले हृदय, कान र शिर फुटन लागे ४ भएका गोप र गोपीहरू 
त्यसको हरिस जति लामा भयङ्कर दाहम भएको मुख, पहाडका गुफासमान नाक, पहाडका ठुला 
दुङ्ञा जत्रा स्तन, चरैतिर छरिएका राताराता कपाल, अँध्यारो कुवासमान गहिरा आखा, नीका 
तिर जस्ता डर लाग्दा नितम्ब, पुल जस्ता कसिएका हात, तिघ्रा र खुटरा एवं सुख्खा ताल जस्त 
पेट भएको भयडूर शरीरलाई देखेपछि खन् डराए । 


वाटं च तस्या उरसि कीडन्तमकुतोभयम् । 
गोप्यस्तृणं समभ्येत्य जगूहुजोतसम्भ्रमाः ॥ १८ ॥ 


पढार्थ अकुतोभयम्  निर्भय भई देखेपछ्छि 
तस्याः  त्यो पूतनाको क्रीडन्तम्  खवेलिरेका जातसम्भ्रमाः  हडबडाएका 
उरसि  छातीमा बाट च  बालक श्रीकृष्णलाई गोप्यः  गोपीहरूले 


रामालन्द्री टीका 


२५५५ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 


तर्णं  रुटपट समभ्येत्य  नजिक आएर जगृहुः  समाते उाए 


ताक्यार्थ त्यसको छातीमा निर्भय भई बालक कृष्णलाई खेलिरहेको देखेपचछछि गोपीहरू असाध्ये 
हडबडाए र फटपट त्यहाँ पुगी उनीहरूले कृष्णलाई उठाए । 


यरोदारोहिणीम अ    
न्यां ताः समं बाटस्य सवंतः। 
रक्षां विदधिरे सम्यग्गोपुच्छभरमणादिभिः॥ १९॥ 


पदार्थ 


बारस्य  बालक कृष्णको 


यरोदारोहिणीभ्यां समं  यशोदा स्वतः  सवे अङ्तिर 


र रोहिणीले सहित 
ताः  ती गोपीहरूले 


गोपुच्छभ्रमणादिभिः  गाईको 
पुच्छर घुमाउने आदि गरेर 





सम्यक्  राग्रोरसंग 
रक्षां  रक्षा 
विदधिरे  गरे 


ताक्यार्थ यशोदा र रोहिणीले सहित ती गोपीहरूले बालकको सबे अङ्गतिर गाईको पुच्छर 
घुमाउने आदि उपाय गरी बालकको राम्रोसंग रक्षा गरे। 


   पुनर्गोरजसा्भकम् ९ 
गोमूत्रेण स्नापयित्वा पुनर्गोरजसाभंकम् । 
रक्षां चक्रुखच शकृता दादशाङ्खेषु नामभिः ॥ २०॥ 


पदार्थ 

गोमूत्रेण  गरतद्रारा 
गोरजसा च  गारईको खुरको 
धुलोद्रारा र 


राकृता  गोबरारा 
अभंकम्  बालकलाई 
स्नापयित्वा  नुहाइदिएर 
दादशाङ्धेषु  निधार आदि 


नामभिः  केशव आदि 
नामहरूद्रारा 
रक्षां  रक्षा 
चक्रुः  गरे 





पुनः  फेरि 


वाक्यार्थ उनीहरूले पहिला ग्डतले अनि गाईको खुरको धुलोले र गोबरले बालकलाई स्नान 
गराए। अनि बालकका बाह अङ्हरूमा बाह नामले रक्षा गरे। 


बाह अङ्गमा 


गोप्यः संस्पृष्टसलिला अङ्गेषु करयोः पृथक् । 
न्यस्यात्मन्यथ बालस्य बीजन्यासमकुवंत ॥ २९॥ 


पार्थ अद्गेषु  अङ्गहरूमा र 
अथ  यसपचछ्छि करयोः  हातहरूमा पनि 
संस्पृष्टसलिलाः  जल लिएका पृथक्  द्रा 

् 

गोप्यः  गोपीहरूले न्यस्य  न्यास गरेर 


आत्मनि  आपूमा 


वारस्य  बालकका अर्गमा 





बीजन्यासम्  अज आदि 
नामका बीजहरूको न्यास 
अकुवंत  गरे 


वाक्यार्थ गोपीहरूले जल लिएर आपफ्ना अङ्गहरूमा र हातमा दुद्रा करन्यास र अङ्गन्यास 


रामालन्द्री टीका 


२५५६ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 


गरी बालकका अङ्हरूमा पनि अज आदि नामका बीजहरूको न्यास गरे। 

विवरण यस श्लोकमा पहिले हतारहतारमा बालकको रक्षा गरेका गोपिनीहरूले पूतनालाई 
छोएको अशुद्धि नाश गर्न आचमन आदि गरे र फेरि श्रीकृष्णको रक्षा गरे भनिएको छ । उनीहरूले 
अज आदि एघार नामका बीजमन्त्रहरूद्रारा आपफ्ना दुबे हातमा र एघारे ओटा अङ्गहरूमा पृथक् 
पथक् न्यास गरे र बालक श्रीकृष्णका अङ्हरूमा पनि त्यसै गरी बीजन्यास गरे। यहाँ बीजन्यास 
भनेर हरेक नामको पहिलो अक्षरलाई अनुस्वार र नमः शब्दसहित उच्चारण गरेर तीती अङ्गमा 
हुने भन्ने बुनुपर्दछ । मन्त्रशास्त्रको नियम अनुसार हरेक मन्त्रप्रयोगको अधि त्यससंग सम्बन्धित 
नीजमन्त्रहरुद्रारा करन्यास र अङ्गन्यास गरिन्छ । न्यासद्वारा साधकभित्र पूर्णरूपले स्थापित भएको 
मन्त्र नै सफलता दिने हुन्छ । यहाँ न्यासको क्रम यसप्रकार छ ॐ अं नमः, ॐ मं नमः र ॐथ्यं 
नमः यी तीन बीजले क्रमशः दाहिने हातको पृष्ठभाग, देव्रे हातको पृष्ठभाग र दुबे पृष्ठ भागलाई 
एकएक पटक द्ुने। अब बांकी रहेका आठ बीजमध्ये चार ओटले दाहिने हात र चार ओटाले 
देब्रे हातका चारचार जोर्नीहरूलाई द्ुने। चार जौर्नी भनेर बुढी ओला जोडिएको ठँ, मणिबन्ध, 
कुहिनो र कांधलाई बुमनुपर्दछ। ॐ अं नमः, ॐ हं नमः, ॐ के नमः, ॐ ई नमः यी चार 
नीजले दाहिने हातका जोर्नी र ॐ इं नमः, ॐ विं नमः ॐ उं नमः, ॐ ई नमः यी चार बीजले 
देब्रे हातका जौर्नीलाई द्ुने। यसपच्ि अङ्गन्यास गर्दा यिनै एघार बीजमन््रहरूले क्रमशः पाठ, घडा, 
तिघ्रा, कम्मर, पेट, हृदय, कंध, घाँटी, हात, मुख र शिरलाई ह्ुनुपर्वछ । यही विधिले गोपिनीहरूले 
शुदधिका लागि पहिले आरफैले करन्यास र अङ्गन्यास गरे अनि बालकका एघार अङ्गहरूमा र्दे 
बालकको रक्नाका लागि अङ्गन्यास गरेका धथिए। गोपिनीहरूले करन्यासका लागि प्रयोग गरेका 
बीजमन्त्रहरू र अन्य अङ्न्यासका लागि प्रयोग गरेका बीजमन्त्रहरू निम्नानुसार छन्। करन्यासका 
लागि ॐ अं नमो दकनिणकरतलशुद्धौ, ॐ मं नमो वामतले, ॐ यं नम उभयोः करपुष्ठयोः, 
ॐ अं नमो दकषिणाङ्गुलिसन्धौ, ॐ हं नमो दक्षिणमणिबन्धे, ॐ कं नमः कर्पूरे, ॐ ई नमो 
वामबाहौ । अन्य अङ्गन्यासका लागि ॐ अं नमः पादयोः, ॐ मं नमो जानुनोः, ॐ यं नम 
ऊर्वोः, ॐ अं नमः कट्योः, ॐ हं नम उदरे, ॐ के नमः हृदये, ॐ ई नमः अंशे, ॐ इं नमः 
कण्ठे, ॐ विं नमो भुजयोः, ॐ ऊं नमो मुखे, ॐ ई नमो मूर्ध्नि । 


अन्याद्जोऽङ्त्रि मणिमांस्तव जान्वथोरू 
यज्ञोऽच्युतः कटितटं जटरं हयास्यः। 


हत्केशवस्त्वदुर ईश इनस्तु कण्ठं 
विष्णुं मुखमुरुक्रम ईङ्वरः कम् ॥ २२॥ 
पदार्थ अङ्घ्रि  पाउलाई अथ  त्यसै गरी 
अजः  अज भगवान्ले मणिमान्  मणिमान्ले यज्ञः  यज्ञले 
तव  तिम्रा जानु  घुँडालाई ऊरू  दुबे तिघ्रालाई 


रामालन्द्री टीका 


३५५७ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 
अच्युतः  अच्युतले हृत्  हदयलाई उरुक्रमः  उरुक्रम वामनले 
कटितटं  कम्मर भागलाई ईशः  ईश शिवले मुखम्  मुखलाई र 

हयास्यः  हयग्रीवले त्वदुरः  तिम्रो छातीलाई ईरवरः  ईश्वरले 

जठरं  पेटलाई इनः तु  इन सूर्यले चाहं कम्  शिरलाई 

केरावः  केशव ब्रह्मा र शिव कण्ठं  घांँटीलाई अन्यात्  रक्षा गरून् 

वा बुद्धि र अहङ्ारका नियामक विष्णुः  विष्णुले 

अन्तर्यामीले भुजं  हातलाई 





वाक्यार्थ अज भगवानले तिम्रा पाडलाई र मणिमान्ले तिम्रो घँडालाई रक्षा गरून्। यसै गरी 
यज्ञले तिम्रा तिघ्रालाई, अच्युतले कम्मरभागलाई, हयग्रीवले पेटलाई, केशवले हदयलाई, 
शिवले छातीलाई, सूर्यले घाँटीलाई, विष्णुले हातलाई, उरुक्रमले मुखलाई र ईश्वरले तिम्रो 
शिरलाई रक्षा गरून्। 


चक्रयग्रतः सहगदो हरिरस्तु पश्चात् 
त्वत्पाश्वंयोधंनुरसी मघुहाजनर्च । 

कोणेषु रद्ं उरुगाय उपयपेन्द्र 
स्ताक्ष्यः क्षितो हकधरः पुरुषः समन्तात् ॥२२॥ 





पढार्थ मधुहा  मधुसूदन र कोणेषु  चारै कुनामा 

ची  चक्रधारी भगवान् अजनः च  अजन भगवान् पनिताक्ष्य॑ः  गरुड वाहन भएका 
अग्रतः  अगाडिपहटि त्वत्पाश्व॑योः  तिम्रा दायां र॒ उपेन्द्रः  उपेन्द्र 

सहगदः  गदाधारी नायां रहून् उपरि  माथि 

हरिः  हरि भगवान् राह्वः  शङ्खधारी हलघरः  हलधर सदूर्षण 
पश्चात्  पछाडिपद्टि उरुगाय  उरुगाय जसको क्षितौ  भु्दैमा र 

अस्तु  रहून् कीर्तिं धैरदारा गाइन्छ ती पुरुषः  परमपुरुष नारायण 
घनुरसी  धनुष र तरवार लिने श्रीहरि समन्तात्  तिम्रो सबैतिर रहून् 


ताक्यार्थ चक्रधारी भगवान् तिम्रो रक्षाका लागि अगाडिपद्टि र गदाधारी हरि भगवान् 
पदछाडिपदट्टि रहून्। धनु धारण गर्ने मधुसूदन र तरबार धारण गर्ने अजन भगवान् तिम्रा दायौँर 
बायाँ रहून् । तिम्रो चारे कुनामा शङ्कधारी उरुगाय रहून्। गरुडवाहन उपेन्द्र तिग्रो माथि, हलधर 
टेकेको ठाउँमा र परमपुरुष तिम्रो सबेतिर रहून्। 


इन्द्रियाणि हृषीकेशः प्राणान्नारायणोऽवतु । 
सवेतदीपपतिदिचत्तं   ज क र 
खवेतद्रीपपतिरिचत्तं मनो योगेद्वरोऽवतु ॥ २४ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


२५५८ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 
पढार्थ अवतु  रक्ना गरून् योगेश्वरः  योगेश्वर अनिरुद्धले 
हृषीकेशः  हषीकेशले खवेतद्ीपपतिः  श्वेतद्रीप शुद्ध मनः  मनलाई 

इन्द्रियाणि  इन्दियहरूलाई सत्वरूप चित्तका मालिक अवतु  रक्षा गरून् 

नारायणः  नारायणले भगवान् वासुदेवले 

प्राणान्  प्राणहरूलाई चित्तं  चित्तलाई र 





ताक्यार्थ हषीकेशले तिम्रा इन्दियहरूलाई र नारायणले तिम्रा प्राणलाई रक्षा गरून् । त्यसै गरी 
चित्तका अधिपति भगवान् वासुदेवले तिग्रो चित्तलाई र योगेश्वर अनिरु्धले मनलाई रक्ना गरून्। 


पृदिनगभ॑स्तु ते बुद्धिमात्मानं भगवान् परः। 
क्रीडन्तं पातु गोविन्दः रायानं पातु माघवः ॥ २५॥ 





पदार्थ परः  परमात्मा पातु  रक्षा गरून् 

पृदिनगमभंः तु  पृश्निगर्भ भगवान्  भगवान्ले माधवः  माघवले 

प्रद्युम्नले चाहं आत्मानं  अहङ़ारलाई शयानं  सुतिरहेका तिमीलाई 
ते तिम्रो गोविन्दः  गोविन्दले पातु  रक्ना गरून् 

बुद्धिम्  बुद्धिलाई क्रीडन्तं  खेलिरहेका तिमीलाई 


ताक्यार्थ पृश्निगर्भ भगवान्ले तिम्रो बुद्धिलाई र परमात्मा भगवान्ले तिम्रो अहङ्ारलाई रक्षा 
गरून्। खेलिरहेको वेलामा गोविन्दले र सुतेको वेलामा माधवले तिम्रो रक्षा गरून्। 


व्रजन्तमव्याद् वैकुण्ठ आसीनं त्वां भियः पतिः। 
भुञ्जानं यज्ञभुक् पातु सवंग्रहभयङ्करः ॥ २६॥ 


पदार्थ श्रियः पतिः  लक्ष्मीपतिले यज्ञभुक्  यज्ञभोक्ता भगवान् 
वैकुण्ठः  वैकुण्ठ भगवानूले आसीनं  बसेका तिमीलाई विष्णुले 

व्रजन्तम्  हिंडिरहेका रक्षा गरून् भुञ्जानं  खाद्ररहेका तिमीलाई 
त्वां  तिमीलाई सवंग्रहभयङ्करः  सबै ग्रहलाई पातु  रक्षा गरून् 

अन्यात्  रक्ना गरून् भयभीत पार्ने 





ताक्यार्थ हिंडिरहेको वेलामा तिमीलाई वैकुण्ठ भगवानूले रक्षा गरून् अनि बसेको वेलामा 
लक्ष्मीपतिले रक्रा गरून्। सबै ग्रहलाई भयभीत पार्ने यज्ञभोक्ता भगवान् विष्णुले खाद्रहेको 
वेलामा तिमीलाई रक्षा गरून्। 


डाकिन्यो यातुधान्यश्च कुष्माण्डा येऽभ॑कग्रहाः। 
भूतप्रेतपिशाचाङ्च यक्षरक्षोविनायकाः ॥ २७॥ 


रामालन्द्री टीका 


३५५९ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 


रेवती ज्येष्ठा 
कोटरा रेवती ज्येष्ठा पूतना मातृकादयः । 
उन्मादा ये ह्यपस्मारा देहप्राणेन्द्रियद्रहः ॥ २८ ॥ 
स्वप्नदुष्टा महोत्पाता वृद्धवालग्रहाश्च ये । 

मे विष्णोनौमग्रहणभीरव   
सवे नश्यन्तु ते विष्णोनमग्रहणभीरवः ॥ २९॥ 


पदार्थ र  रेवती स्वप्नदुष्टाः  सपनामा 
येजो ज्येष्ठा  ज्येष्ठा देखिएका 

डाकिन्यः  डाकिनीहरू पूतना  पूतना महोत्पाताः  ठुला उत्पातहरू 
यातुधान्यः  राक्षसीहरू मातृकादयः च  मात॒का आदि छन् 

कुष्माण्डाः च  कुष्माण्डाहरू ।अनि वृद्धवाटय्रहाः च  वृद्धग्रह र 


अनि बालग्रहहरू 
अभंकग्रहाः  बालग्रहहरू छन् हः हि  शरीर, विष्णोः  भगवान् विष्णुको 
भूतप्रेतपिशाचाः  भूत, प्रेत र॒ इन्द्रिय र प्राणको नाश गर्न नामग्रहणभीरवः  





पिशाच उन्मादाः  उन्माद बौलाउनु रनामोच्चारणवबाट उराउने 
यक्षरक्षोविनायकाः  यक्ष, राक्षस अपस्माराः  अपस्मार छे, ते स्वँ  ती सबै 

र विनायक आदि रोग छन् नदयन्त  नष्ट होऊन् 
कोटरा  कोटरा ये जो 





ताक्यार्थ डाकिनी, राक्षसी र कुष्माण्डा आदि बालग्रह, भूत, प्रेत, पिशाच, यक्ष, राक्षस र 
विनायक, कोटरा, रेवती, ज्येष्ठा, पूतना, मात्रका आदि र शरीर, इन्िय एवं प्राणलाई नाश गर्न 
उन्माद र अपस्मार आदि रोगहरू तथा सपनामा देखिएका जति पनि ठुला उत्पातहरू छन् अनि 
बालग्रह र वृद्धग्रहहरू छन्, भगवान् विष्णुको नामोच्चारणबाट डराउनेवाला ती सबै नष्ट होऊन्। 

वितरण माधथिका श्लोकमा भगवान्लाई पनि भगवान्का नामले रक्षा गरिएको छ। भगवान् 
अभयस्वरूप हुनुहुन्छ र उहँलाई तत्त्वतः जान्ने व्यक्तिहरू पनि अभयपद प्राप्त गर्दछछन्। यही 
कुरालाई अभयं वै जनक प्राप्तोऽसि बृहदारण्यकोपनिषद्, ४२४, प्रविष्टो ब्रह्म निर्वाणमभयं 
दर्शितं त्वया भागवत, १२६५ आदि उपनिषद्वचनले पुष्टि गरेका छन्। मृत्युर्यस्योपसेचनम् 
कटोपनिषद्, १२२५ अर्थात् जुन तत्तले मूत्युलाई चटनी बना र मूत्युधविति पञ्चमः 
तैत्तिरीयोपनिषद्, २८१ जसको उरले मृत्युले आफ्नो काम गरिरहन्छ, त्यस्तो विजरः विमृत्युः 
छान्दोग्योपनिषद्, ८७१ अर्थात् जरा र मृत्युले रहित भएको तत्वलाई केबाट रक्षा गर्नुपर्ला र ? 
तर पनि प्रेमभावको विचित्रता यही हो कि, यसमा सर्वरूप परमात्मालाई पनि सामान्य व्यवहारमा 
दुःख, कष्ट आदिबाट जोगाउने कल्पना गरिन्छ । लीलाराज्यमा हुने भक्त र भगवान्नीचको यही 
अभिनयको माध्यमले रसस्वरूप परमात्माबाट अनेक रसहरूको आस्वादन गरिन्छ । यद्यपि अद्वितीय 
एवं निर्धर्मक परमात्मामा भय, राग, द्वेष, सुख, दुःख आदि कुनै वस्तुको पनि प्रवेश छैन, तर 


रामालन्द्री टीका 


२५६० 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९६ 


मायाद्रारा सम्पूर्णं पदार्थको रूपमा देखिने पनि त्यही ततव भएकाले काल्पनिक रूपमा सबेथरी 
व्यवहारले परमात्मालाई दुनु पनि शास्त्रसम्मत छ। शङ्राचार्य भननुहन्छ सर्वाविद्याकृत 
संव्यवहाराणां पर एवात्मास्पदं नान्योऽस्ति छान्दोग्योपनिषद्, शाडूरभाष्य, ८१२१ अर्थात् 
अविद्याद्रारा हुने सबेथरी काल्पनिक व्यवहारको आश्रय परमात्मा नै हूनुहुन्छ, अरू कोही हून 
सक्देन। त्यसैले भक्तहरू काल्पनिक रूपम परमात्मामा दुःख, आपत्ति आदि आएको सम्णी 
त्यसलाई सम्पूर्ण परिश्रमले हटाउन खोज्दछन्। सगुणलीलाको विशेष मधुरता भनेको यही हो । यो 
प्रसङ्गमा पनि यही लीलाको वर्णन गरिएको छ। 

यो उदाहरणद्वारा भगवानूभन्दा भगवान्को नाम श्रेष्ठ भएको सिद्ध हुन्छ भन्ने भक्तहरूको 
भावना पाटृन्छ। सबे आपत्तिहरूलाई नष्ट गर्नृहूने भगवानूमा पनि जब आपत्ति आद्पर्छ, तब 
त्यसको निराकरण अरू कुन उपायले होला र? यस वेला पनि भक्तहरू आफ्नो पुरानो बानी 
अनुसार भगवानूको नामके सम्खना गर्दछन्। भगवान् जस्तै उहांको नाम पनि चिन्मय छ। नाम 
भगवानूको कृपामय अवतार हो। राम, श्रीकृष्ण आदि अवतारहरू त॒ जहिलेसुके हँदेनन्, तर 
भगवानूको नामलाई जहाँसुकै र जहिलेसुकै प्रकट गर्न सकिन्छ । लौकिक पदार्थहरू र तिनका नाम 
दु्राद्ुट्रे भए जस्तो भगवान् र उहाँका नाम भिन्नभिननन होदइनन्, दुबे एडटै हुन्। सांसारिक 
पदार्थहरूको नाम जपेर त्यो वस्तुको प्राप्ति हदेन, तर भगवान्लाई प्राप्त गर्ने उपाय उहाँको 
नामस्मरण नै हो। भगवान्का अवतारहरूले निश्चित समयमा मात्र आपना भक्तहरू एवं 
दुष्टहरूको उद्धार गर्दछछन्, तर भगवान्का राम, श्रीकृष्ण आदि नामहरू त॒ अनन्त कालसम्म 
संसारको बन्धन चुँडाल्ने शक्तिले युक्त ह॒न्छन्। भगवन्नामको यही विशेषता यस प्रसङ्गमा दृष्टान्त 
रूपले स्पष्ट भएको छ। 


श्रीडुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
इति प्रणयबद्धाभिर्गोपीभिः कृतरक्षणम् । 
पाययित्वा स्तनं माता सन्न्यवेशयदात्मजम् ॥ ३० ॥ 


पढार्थ गोपीभिः  गोपीहरुद्रारा स्तनं  दुध 

इति  यसप्रकार कृतरक्षणम्  र्षा गरिएका पाययित्वा  पियाएर 
प्रणयबद्धाभिः  प्रेमद्रारा आत्मजम्  आपनो छोरालाई सन्न्यवेरायत्  सुतादइदिडन् 
बांधिएका माता  आमा यशोदाले 





ताक्यार्थ प्रेमले बाँधिएका गोपीहरद्रारा यसप्रकार रक्षा गरिएका आना छोरालाई यशोदा 
माताले दुध पियाई सुताददिइन् । 


तावन्नन्दादयो गोपा मथुराया वरजं गताः । 


   


विलोक्य पूतनादेहं बभूवुरतिविस्मिताः ॥ ३१॥ 
पदार्थ तावत्  त्यही समयमा मथुरायाः  मथुराबाट 


रामालन्द्री टीका 


३५६१ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 
व्रजं  व्रजमा गोपाः  गोपहरू अतिविस्मिताः  असाध्ये चकित 
गताः  पुगेका पूतनादेहं  पूतनाको शरीरलाई बभूवुः  भए 

नन्दादयः  नन्द आदि विलोक्य  देखेर 


वाक्यार्थ त्यही समयमा मथुराबाट व्रज आद्पुगेका नन्द आदि गोपहरू पूतनाको शरीरलाई 
देखेर ज्यादे छक्क परे । 


नूनं बतषिंः सञ्जातो योगेशो वा समास सः। 
स एव दुष्टो ह्युत्पातो यदाहानकदुन्दुभिः ॥ ३२॥ 





पदार्थ योगेशाः वा  योगेश्वर आह  भन्नुभयो 
नूनं बत  निश्चय ने समास  बन्नुभएको छ सः  त्यहीने 
सः  उहाँ वसुदेव हि  निश्चित रूपमा उत्पातः  उत्पात 
ऋषिः  तपस्वी ऋषि आनकटुन्दुभिः  वसुदेवले दुष्टः  देखियो 
सञ्जातः  हुनुभएको छ यत्  जे 


ताक्यार्थ वसुदेव तपस्वी ऋषि ४ हनुभएको छ अथवा उहाँ कुनै योगेश्वर बन्नुभएको रहे । 
किनभने उहांले निश्चयपूर्वक जे बताउनुभएको धियो, त्यही उत्पात यहाँ देखियो । 


कठेवरं परश्युभिरिछत्त्वा तत् ते वरजोकसः। 
रे क्षिप्त्वावयवशो न्यदहन् काष्टधिष्ठितम् ॥ ३३॥ 





पदार्थ कलेवरं  शरीरलाई दूरे  टाढा 

तेती परशुभिः  बन्चरोहरूद्रारा क्षिप्त्वा  फयाँकेर 

त्रजोकसः  व्रजवासीहरूले अवयवशः  अङ्गअङ्ग काष्ठपिष्ठितम्  काठमा राखेर 
तत्  त्यो पूतनाको छिन्तवा  टक्वयाई न्यदहन्  जलाइदिए 


वाक्यार्थ ती व्रजवासीहरूले पूतनाको शरीरलाई बन्चरोहरूद्वारा अङ्गअङ्ग ह्ुट्याई दटुक््याए र 
गोकुलभन्दा पर लगी काठमा राखेर जलाइदिए। 


दह्यमानस्य देहस्य धूमर्चागुरुसोरभः। 
उत्थितः कृष्णनिभक्तसपद्याहतपाप्मनः ॥ ३४ ॥ 


पदार्थ   उदिरहेको धूमः  धुवां 
कृष्णनिभुंक्तसपद्याहतपाप्मनः  देहस्य च  शरीरको त उत्थितः  निस्कियो 
कृष्णले दुध पिउने वित्तिके सबै अगुरुसोरभः  अगुरु जस्तो 

पाप नष्ट भएकाले सुगन्धित 





ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णले दुध पिउने बित्तिके सबै पाप नष्ट भएकाले त्यस पूतनाको शरीर 


रालालन्द्री टीका 


२५६२ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 


उद्दा त अगुरु जलेको जस्तो सुगन्धित धुवाँ निस्कियो। 

विवरण यस श्लोकमा प्ूतनालाई उढाडँदा उसको शरीरबाट दिव्य सुगन्ध निस्कियो भनी 
बतादइएको छ । बल्लभाचार्य लेख्नुहृन्छ अविद्या पूतना नष्टा गन्धमात्रावशेषिता अर्थात् 
अविद्यारूपी पूतना नष्ट भई र उसको गन्ध मात्र बाँकी रह्यो । वेदान्तशास्त्रमा यसलाई अविव्ालेश 
भन्दछन् । ब्रह्मज्ञानद्रारा जब अज्ञान निवृत्त हुन्छ, तब अज्ञानका कारणले देखिएका अन्तःकरण, 
कर्तृत्व, भोक्तृत्व र प्रमात्ृत्वभाव अनि शरीर, इन्द्रिय आदि सब बाधित हृन्छन्। यस प्रसङ्गमा प्रायः 
के शङ्गा हुन्छ भने शरीर, मन आदि सबे नभएपचछ्छि ज्ञानीले बांँच्न र व्यवहार गर्न कसरी सम्भव 
छ? तर यो शङ्का निराधार छ। अधिष्ठानरूप आत्माको ज्ञानपच्ि भ्रमज्ञान या अविद्या नष्ट हुन्छ 
तर त्यसको केटी संस्कार भने बाँकी रहन्छ । संसार मिथ्या हो भन्नुको तात्पर्य यो छदे छैन भन्ने 
होइन, अपि तु यसको पारमार्थिक सत्ता छैन भन्ने मात्र हो। अज्ञानी मानिसहरू संसारलाई सत् 
वस्तु मानेर त्यसको व्यवहारमा प्रवृत्त ह॒न्छन्, ज्ञानद्वारा संसारको त्यही पारमार्थिक ४ मानिएको 
सत्ताको बाध हुन्छ । प्रतीति कालमा सिपीमा देखिएको चांँदीलाई पनि असत् नभई प्रातिभासिक 
सत् भनी स्वीकार गरिएको छ । नेदं रजतम् अर्थात् यो चाँदी होन रे, सिपी पो रहे भन्ने 
बाधक ज्ञानले पनि मिथ्या पदार्थको पारमार्थिक सत्ता कैन तर प्रातिभासिक सत्ता छ भन्ने सिद्ध 
गर्दछछ । यदि रजत्को प्रातिभासिक सत्ता नभए मेरो ज्ञान भ्रमात्मक रहे भनी पच्िसम्म सम्िरहनु 
सम्भव हदेन। यही नियमले ज्ञानद्वारा जब अज्ञानको निवृत्ति हुन्छ, तब पनि त्यसको 
मिथ्यात्वरूपले अनुवृत्ति हृन्छ । यसैलाई अविद्यालेश भनिन्छ। यदि अविद्यालेश नमान्ने हो भने 
जीवन्मुक्ति रहन सक्दैन । ज्ञानद्वारा मूक्त भएका जीवन्मृक्तहरूमा पनि यही अविद्यालेशद्वारा शरीर र 
लौकिक व्यवहार आदिको अनुवृत्ति हृन्छ । अविद्या निवृत्तिपच्छि शरीर आदि सबै नष्ट हुने हो भने 
ज्ञानको उपदेश परम्परा र शास््रप्रामाण्यमा नै आघात पर्न जान्छ, किनभने यसो मान्दा संसारमा 
मक्त व्यक्ति नरहने भए, अनि अज्ञानीले ज्ञानको उपदेश गर्न सक्दैन। अविद्यालेश रहंदा आत्माको 
असङ्गतामा हानि पर्न जान्छ कि भन्ने शङ्गा पनि उचित कैन, किनभने अध्यस्त वस्तुको धर्मले 
अधिष्ठान आत्माको केही विगार्न सक्दैन। मरुभूमिमा देखिएको पानीले मरुभूमिको बालुवाको 
एडटा कणलाई पनि भिजाएको हैदेन। यसरी जीवन्मुक्त महापुरुष अविद्यालेशद्रारा प्रारब्ध धारण 
गरिरहंदा पनि वस्तुतः शरीरसम्बन्धले रहित नै हुन्छ । यही अशरीरत्वलाई मोक्ष भनिन्छ तस्मात् 
मिथ्याप्रत्ययनिमित्तत्वात् सशरीरत्वस्य सिद्धं जीवतोऽपि विदुषः अशरीरत्वम् ब्रह्मसूत्र शार भाष्य, 
११४ । अविद्यालेश र जीवन्मक्तिको विषयमा शङ्का गरी मरेपल्ि मात्र मुक्ति मिल्छ भन्ने विचार 
राख्नु मूक्तिदायी ज्ञानपरम्पराद्रारा यही लोकमा फलिन सक्ने परमानन्दको प्रकाशलाई रोक्न खोज्ु 
हो । वेदान्तमा जीवन्मुक्तिके सिद्धिका लागि अविद्यालेश स्वीकार गरिएको छ । यसकै सूचना यहाँ 
गरिएको हो । 


पूतना लोकबालघ्नी राक्षसी रुधिराशना । 
जिघांसयापि हरये स्तनं दत्त्वाप सद्गतिम् ॥ २५॥ 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध 


पदार्थ 

लोकबालघ्नी  मानिसहरूका 
नच्चाहरूलाई मार्ने 
रुधिराराना  रगत पिउने 
राक्षसी  राक्षसी 


श्रीमद्भागवत 


पूतना  पूतनाले 

जिघांसया  मार्ने इच्छाले 
हरये  हरि भगवान्लाई 
स्तनं  दुध 

दत्त्वा अपि  पिउन दिएर 





२५६३ 


अध्याय ९६ 
पनि 
सद्गतिं  उत्तम गति 
आप  पाई 


ताक्यार्थ मानिसहरूका बच्चवाहरूलाई मार्ने र रगत पिडने राक्षसी पूतनाले भगवान् श्रीकृष्णलाई 


मारने इच्छाले दुध पियांदा पनि उसले उत्तम गति पाई । 


किं पुनः श्रद्धया भक्त्या कृष्णाय परमात्मने । 
यच्छन् प्रियतमं किं नु रक्तास्तन्मातरो यथा ॥ ३६॥ 


पदार्थ परमात्मने  परमात्मा 
किं  सांच्चैनै कृष्णाय  कृष्णका लागि 
तन्मातरः यथा  कृष्णका श्रद्धया  श्रद्धा र 
माताहरू यै भक्त्या  भक्तिद्रारा 


रक्ताः  अनुरक्त भई प्रियतमं  सवेभन्दा मन पर्ने 





वस्तु 

यच्छन्  चढारंछ भने त 
पुनः  फेरि 

किंनुके कुरा 


वाक्यार्थ उहाँका माताहरूजस्तै अनुरक्त भई कोटी व्यक्ति परमात्मा कृष्णका लागि श्रद्धा र 
भक्तिपूर्वक सबैभन्दा मन पर्ने वस्तु चढांछ भने त त्यसको उत्तम गतिको विषयमा फेरि के 


भन्नु ? 
पद्भ्यां भक्तहदिस्थाम्यां वन्याभ्यां लोकवन्दितः । 
अद्खं यस्याः समाक्रम्य भगवानपिबत् स्तनम् ॥ ३७ ॥ 
यातुधान्यपि सा स्वगंमवाप जननीगतिम् । 
कृष्णभूक्तस्तनक्षीराः किमु गावो तु मातरः ॥ ३८ ॥ 

पदार्थ अङ्गं  स्तनलाई स्वग॑म्  स्वर्ग लोक 

टोकबवन्दितेः  लोकद्रारा वन्दनासमाक्रम्य  थिचेर अवाप  पाई भने 


गरिएकाहरूद्वारा पनि भगवान्  भगवानूले 


वन्द्याभ्यां  पूजनीय भएका स्तनं  दुध 

भक्तहदिस्थाभ्यां  भक्तहरूको अपिबत्  पिउनुभयो 

हृदयभित्र रहने सा  त्यस्ती 

पद्भ्यां  दुई चरणद्रारा यातुधानी अपि  राक्षसीले पनि 
यस्याः  जसको जननीगतिम्  आमाको गति 


कृष्णभुक्तस्तनक्षीराः  कृष्णद्रारा 
स्तनको दुध पिदएका 

गावः  गार्ईहरू र 

मातरः  आमाहरूको 
किमुनुकेकुरार 





रामालन्द्री टीका 


३५६० 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९६ 


तवाक्यार्थ लोकद्रारा वन्दना गरिएका ब्रह्मा आदि देवता हरूद्रारा पनि पूजनीय र भक्तहरूको 
हृद यभित्र सर्धै रहिरहने चरणले जसको स्तनमा टेकेर भगवान्ले दुध पिइदिनाले पूतना राक्षसीले त 
आमाले पाउने स्वर्ग लोक पाई भने भगवान् श्रीकृष्णले जुन गाई र आमाहरूको दुध पिउनुभएको 
थियो उनीहरूका उत्तम गतिको विषयमा के कुरा गर्नु? 

वितरण यस श्लोकमा भगवान् श्रीकृष्णले स्तनपान गर्नुभएकाले राक्षसी पूतना पनि धाई 
आमाको गतिमा पुगी भने उहांका वात्सल्यमयी आमाहरूको के कुरा गर्नु र ? भनी बताइएको छ। 
यहाँ मातरः शब्दले आमाहरू भनी बहुवचनको प्रयोग गरिएको छ। यो बहुवचनको प्रयोग 
गोपिनीहरूको उदैश्यले गरिएको हो । ब्रह्माजीद्रारा गाईबाच्छाहरूको हरण गरिएपछि भगवान् 
श्रीकृष्ण नै गाई, तिनको दाम्लो, घण्टी, ली, गोपबालक, तिनको शील, स्वभाव र रूप आदि 
सबैको रूपमा विवर्तित हुनुभएको थियो भागवत, १०१३१९ । त्यस वेला उहाँ लाई पुत्ररूपले 
स्तनपान गराउने गोपिनी, गाई आदि सब उहाँका माता भए । ती सबेको उदेश्यले यहाँ मातरः यो 
बहुवचनको प्रयोग गरिएको हो । 


पयांसि यासामपिबत् पुत्रस्नेहस्नुतान्यलम् । 
भगवान् देवकीपुत्रः कैवल्याद्यखिलप्रदः ॥ ३९॥ 
  ् कुवंतीनां  र 
तासामविरतं कृष्णे कुव॑ंतीनां सुतेक्षणम् । 
न पुनः कल्पते राजन् संसारोऽज्ञानसम्भवः ॥ ४०॥ 


पदार्थ छोरा सम्ण वात्सल्यले चुहिएका।तासाम्  तिनीहरूको लागि 
राजन्  हे राजा परीक्षित् पयांसि  दुध अज्ञानसम्भवः  अज्ञानबाट 
केवल्याद्यखिलप्रद्ः  मोक्ष आदि अलम्  पर्याप्त मात्रामा उत्पन्न 

सब थोक प्रदान गर्नृहुने अपिबत्  पिडनुभयो संसारः  संसार 

देवकीपुत्रः  देवकीका पुत्र कृष्णे  कृष्णमा पुनः  फेरि 

भगवान्  भगवान् श्रीकृष्णले अविरतं  सधं न कत्पते  उत्पन्न हदेन 
यासां  जसका सुतेक्षणं  छोराको दृष्टि 

पुत्रस्नेहस्युतानि  भगवान्लाई कुवंतीनां  गरिरहेका 





ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! मोक्ष आदि सवे थोक प्रदान गर्नृहुने देवकीपुत्र भगवान् श्रीकृष्णले 
जसको वात्सल्यले भरिएको दुध पर्याप्त मात्रामा पिउनुभयो, त्यस्ता भगवान् श्रीकृष्णमा निरन्तर 
छोराको भावना गरिरहेका तिनीहरूका लागि अज्ञानबाट उत्पन्न यो संसार फेरि उत्पन हँदेन 
उनीहरूका लागि संसाररूपी बन्धन उत्पन्न हदेन । 


कटधूमस्य सोरभ्यमवप्राय व्रजोकसः। 
किमिदं कुत एवेति वदन्तो व्रजमाययुः ॥ ४१॥ 


रालालन्द्री टीका 


३५६५ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 
पदार्थ अवघ्राय  सुंघेर इति  यस्तो 
त्रजोकस ति 
  ब्रजवासीहरू इदं  यो वदन्तः  भन्दे 
कटधूमस्य  चिताको धुवांको किम् केहो व्रजम्  व्रजमा 
सोरभ्यम्  सुगन्धलाई कुतः एव  कांबाट भयो आययुः  आए 





वाक्यार्थ नन्दको साथमा आएका तव्रजवासीहरू चिताबाट निस्केको धुवाँको सुगन्धलाई सुँधेर 
योके हो ? कहँबाट आयो ? भन्दै गोकुलमा आए। 


ते तत्र वर्णितं गोपेः पूतनागमनादिकम् । 
श्रुत्वा तन्निधनं स्वस्ति शिशोश्चासन् सुविस्मिताः ॥ ४२॥ 





पदार्थ आगमनदेखिको श्रुत्वा  सुनेर 

७   ४ 
तत्र  त्यहाँ तन्नघनं  त्यसको मृत्युर ते  नन्द आदि ती गोपहरू 
गोपः  अरू गोपहरूद्रारा शिरोः च  बालक कृष्णको सुविस्मिताः  असाध्यै चकित 
वणितं  बतादएको चाहं आसन्  भए 
पूतनागमनादिकम्  पूतनाको स्वस्ति  कुशलतालाई 


ताक्यार्थ त्यहोँ अरू गोपहरूले पूतना आएको, त्यसको मृत्यु भएको र बालक कृष्ण चाहं 
कुशल रहेको समेत सबे घटना बताए । त्यो सुनी नन्द आदि ती गोपहरू असाध्य चकित भए। 


नन्द् स्वपुत्रमादाय प्रेत्यागतमुदारधीः। 
मृघ्न्युपाघ्राय परमां मुदं लेभे कुरूद्ह ॥ ४३॥ 





पदार्थ आगतम्  फरकिएका परमां  ज्यादै 
कुरूद्ह  हे कुरु्ेष्ठ स्वपुत्रम्  आपफना छोरालाई मुदं  खुसी 
उदारधीः  उदाबुद्धि भएका आदाय  काखमा लिएर रेमे  पाए भए 
नन्दः  नन्दले मूध्नि  शिरमा 

प्रेत्य  मृत्युकहां नै पुगी उपाघ्राय  सुधी 


ताक्यार्थ हे कुरुश्रेष्ठ परीक्षित् ! उदारबुद्धि भएका नन्द मृत्युकहाँ नै पुगी फर्किएका आना 
छोरालाई काखमा राखी शिरमा सुँधेर ज्यादै खुसी भए। 


य एतत् पूतनामोक्षं कृष्णस्याभकमटुभुतम् । 


शुणुयाच्छद्वया मत्यां गोविन्दे लभते रतिम् ॥ ५४॥ 
पदार्थ मत्यः  मनुष्यले पूतनामोक्षं  पूतनाको मोक्ष 
 जो एतत्  यो सम्बन्धी 


रामालन्द्री टीका 


३५५६६ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ६ 
कृष्णस्य  कृष्णको श्रद्धया  श्रद्धापूर्वक रतिम्  प्रेम 
अद्भुतम्  अदभुत शुणुयात्  सुन्ला त्यसले लभते  पांछ 


अभ॑कम्  बाललीलालाई गोविन्दे  भगवानूमा 


ताक्यार्थ जुन मानिसले पूतनाको मोक्ष भएको भगवान् श्रीकृष्णको यो अदभुत बाललीलालाई 
श्रद्धापूर्वक सुन्द त्यसले भगवान् श्रीकृष्णमा प्रेम प्राप्त गर्द । 

अध्याय विवरण यस अध्यायमा भगवानूले पूतनाको प्राण नै पिड्दिनुभएको र त्यसलाई मारेर 
बालकहरूको रक्षा गर्नुभएको प्रसङ्ग आएको छ। वसुदेवको भविष्यवाणी सुनेर नन्द व्रजमा 
आपत्ति हने आशङ़ाले भयभीत हुनुभएको छ र त्यसबाट बच्न भगवान्को शरणमा जानुभएको छ। 
भगवानूको शरणमा जाँदा आन्तरिक र बाह्य दुबैथरी भय नष्ट हुन्छ । विपत्ति आदइलाग्ने आशङड़ाले 
मनमा हने विचलन आन्तरिक भय हो भने विपत्ति आइ्पर्दा हुने भय बाह्य भय हो । भगवान्को 
शरणमा गएपच्छि भित्री चिन्ता र बाहिरी आपत्ति दुबे नष्ट हुन्छन्। यस अध्यायमा नन्दहरूको 
भित्री आशङ़ा भगवत्स्मरणले अनि बाहिरी आपत्ति भगवहर्शनले हटेको देखादइएको छ । 


अक 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे पूवोर्धे षष्ठोऽध्यायः ॥ ६॥ 


रामालन्द्री टीका 


२५५६७ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 
अथ  ध्याय 
अथ सत्तमाशव्यायः 
तुणावर्तको सद्गति एवं बालक कृष्णको मुखमा सम्पूर्ण विश्व देखेर यशोदा 
आश्चर्यचकित 


राजोवाच राजा परीकषितूले भन्नुभयो 

अ. ् ५ हरिरीश्वर 

येन येनावतारेण भगवान्   

करोति कणंरम्याणि मनोज्ञानि च नः प्रभो ॥ १॥ 
   


यच्छण्वतोऽपेत्यरतिर्वितृष्णा सत्त्वं च शुद्धयत्यचिरेण पुंसः। 
भक्ति्हरो तत्पुरुषे च सख्यं तदेव हारं वद मन्यसे चेत्॥ २॥ 


पदार्थ करोति  गर्नृहुन्छ भक्तिः  भक्ति र 

प्रभो  हे प्रभु शुकदेव यच्छृण्वतः  जसलाई सुनिरहंदा तत्पुरुषे  भगवदभक्तमा 
येन येन  जुनजुन अरतिः  मनको ग्लानि र॒ सख्यं च  मित्रता पनि हुन्छ 
अवतारेण  अवतार्रारा वितृष्णा  तीव्र इच्छा मन्यसे चेत्  मलाई योग्य 
ईङवरः  सबैका शासक उपेति  नष्ट हन्छ मान्नुहुन्छ भने 

भगवान् हरिः  भगवान् श्रीहरि पुंसः  मानिसको तत्  त्यही 

नः हाम्रो लागि सत्त्वं च  अन्तःकरण पनि हारं एव  मनोहारी चरित्र नै 
कर्णरम्याणि  कानलाई आनन्द अचिरेण  चाँडे नै वद्  सुनाउनुहोस् 

दिनेर शुद्धयति  शुद्ध हुन्छ 

मनोज्ञानि च  मनपर्ने लीलाहरू हरौ  भगवान् श्रीहरिमा 





वाक्यार्थ हे शुकदेव ! सबका शासक श्रीहरि भगवान्ले हाम्रा कानलाई आनन्द दिने र मनलाई 
पनि रमाइला लाग्ने लीलाहरू गर्नृहुन्छ । ती लीलाहरू सुनिरह॑दा मानिसका मनको ग्लानि र तीव्र 
इच्छा नष्ट हुन्छन्, अन्तःकरण चांडे नै शुद्ध हुन्छ, भगवान्मा भक्ति लाग्दछ र भगवदभक्तसंग 
मित्रता हुन्छ । यदि योग्य ठान्नुहुन्छ भने त्यही मनोहारी चरित्र मलाई सुनाउनुहोस् । 

वितवरण यस श्लोकमा परीकषित्ले भगवच्चरित्र श्रवणको महिमागान गर्मुभएको छ । भगवान्को 
चरित्र सुनिसकेपच्छि अरतिः अर्थात् मनको ग्लानि निवृत्त हृन्छ । वेदान्तमा अरति शब्दको मुख्य अर्थ 
वेराग्य हनु या राग नहनु भन्ने हृन्छ, तर त्यसको निवृत्ति हनु आवश्यक छैन । त्यसेले यहाँ अरति 
भनेर मनको ग्लानि या बोफिलोपनलाई लिनुपर्वछ। भगवान्का आनन्ददायी चरित्र सुनिसकेपच्छि 
मनमा स्वतः प्रसन्नता भरिने हुनाले ग्लानि हुन सम्भव कैन । वितुष्णा शब्दको अर्थ हुन्छ तीव्र 
तुष्णा। यसी अनेक प्रकारका त्ृष्णाहरू नै ग्लानिका मुख्य कारण हुन्। व्यक्ति जतिजति 
वस्तुहरूको तुष्णा गर्छ, त्यसलाई नपादा त्यतित्यति खिन्न हुन्छ । भगवच्चरित्रको श्रवणद्रारा 


रामालन्द्री टीका 


३५६८ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 


तृष्णा र ग्लानि यी दुबे हट्दछन्। यसबाट अरू तीन ओटा कार्य पनि हृन्छन् चित्तशुद्धि, 
श्रीहरिमा भक्ति र हरिभक्तहरूसंग सम्बन्ध । 

यहाँ दोस्रो श्लोकमा आएको हार शब्दका अनेक अर्थ हुन सक्छन् हरः चरितं हारम् 
अर्थात्, श्रीहरिको चरित्र ने हार हो । हारं मनोहरं अर्थात् मनोहर। हार शब्दको अर्को प्रसिद्ध अर्थ 
माला भने अर्थमा लिने हो भने पनि श्रीहरिचरित्र हारहरूजस्तै हृदयमा सजाउन योग्य छ भन्ने 
तात्पर्य आखंछ । बाहिर हृदयमा हार लगाइन्छ भने भित्री हृदयमा पनि भगवच्चरित्ररूपी दिव्य हार 
लगाउनुपर्छ भने यसको तात्पर्य हुन्छ। यसरी यहाँ आएको हार शब्दका तीन थरी अर्थ गर्न 
सकिन्छ । 


अथान्यदपि कृष्णस्य तोकाचरितमदुभुतम् । 
मानुषं लोकमासाद्य तज्जातिमुरुन्धतः ॥ ३॥ 





पदार्थ तज्जातिम्  मनुष्य जातिकै अन्यत् अपि  अरू पनि 
अथ  त्यसै गरी स्वभावलाई तोकाचरितम्  बाललीला 
मानुषं  मनुष्यको अनुरुन्धतः  अनुसरण गर्ने सुनाउनुहोस् 

लोकम्  लोकमा कृष्णस्य  कृष्णका 

आसाद्य  उत्पन्न भएर अदुयुतम्  आश्चर्यमय 


ताक्यार्थ यसै गरी मनुष्यहरूको लोकमा आएर मनुष्य जातिके स्वभावलाई अनुसरण गर्ने 
श्रीकृष्णका आश्चर्यमय अरू पनि बाललीलाहरू मलाई सुनाउनुहोस् । 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 

 न, कदाचिदोत्थानिककोतुकाप्टवे  स न जन्म अ सो    
कदाचदात्यानककातुकाप्ठव क्षयग समवतयाषताम् । 
वादित्रगीतद्विजमन्त्रवाचकेङ्चकार सूनोरमिषेचनं सती ॥ ४॥ 

पदार्थ जन्मनक्षत्र पनि मिलेको वेलामा आशीर्वाद मन्त्रले सहित 
कदाचित्  कुनै दिन समवेतयोषिताम्  जम्मा भएका सूनोः  आप्नो छोराको 
ओत्थानिककोतुकाप्टवे  कोल्टो स्वरी गोपीहरूको साथमा अभिषेचनम्  अभिषेक 
फेरेको दिन गरिने अभिषेक सती  साध्वी यशोदाले चकार  गरिन् 


उत्सवमा वादित्रगीतद्धिजमन्त्रवाचकैः  
जन्मक्ष॑योगे  श्रीकृष्णको बाजागाना र ब्राह्मणहरूका 





ताक्यार्थ श्रीकृष्णले कोल्टो फेरेको अवसरमा अभिषेक उत्सव मनाउन उहाँको जन्मनक्षत्र 
रोहिणी पनि परेको दिन गोपीहरू जम्मा भएका थिए । तिनीहरूको साथमा साध्वी यशोदाले 
बाजागाना र ब्राह्मणहरूका आशीर्वाद मन्त्रले सहित आफ्नो छोराको मङ्गल अभिषेक गरादन्। 

वितरण श्रीकृष्णले कोल्टो फेरेको दिन उहाँको जन्मनक्षत्र रोहिणी पनि परेको धथियो। यसको 


रामालन्द्री टीका 


२५६९ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 


खुसियालीमा व्रजमा विभिन्न मङ्गल कर्महरू गरिएका थिए । यहोँ आएको उत्थान शब्दको अर्थ 
श्रीधर स्वामीले शिशोः अङ्गपरिवर्तनं अर्थात् बच्चाले आफ्नो अङ्गलाई ओल्टोकोल्टो पार्नुं भन्ने 
गर्नुभएको छ । वल्लभाचार्यले यो ओत्थानिक कर्म भनेको निष्करमणकर्म हो भन्नुभएको छ । बच्चा 
जन्मेको चौथो महिनामा निष्क्रमण कर्म गरिन्छ। जसमा विधिपूर्वकं बच्चालाई पहिलोपटक 
देवदर्शन गराइन्छ । त्रैमासिकस्य च पदा शकटोपवृत्तः भागवत, २७२७ भन्ने वचन अनुसार 
शकटभङ्ग गर्दा भगवान् तीन महिनाको भद्सक्नुभएको थियो । त्यही दिन जन्म नक्षत्र रोहिणी पनि 
परेको भन्ने प्रमाण मिला्दा यो समय भगवान् जन्मेको तीन महिना पूरा भई चौथो महिनाको 
१८ ओँ दिन हुनजान्छ । किनभने नक्षव्रहरू २७ ओटा छन्, त्यसैले तीनचोटि सबै नक्षत्र बिती 
चौथो पटक त्यही नक्षत्र दोहोरिन १०८ दिन हुनुपर्दकछछ । त्यसकारण मडसिर महिनाको शुक्लपक्षको 
एकादशीको दिन भगवान् १०८ दिनको हुनुहंदा निष्क्रमण संस्कार, मङ्गलअभिषेक र शकटासुर 
उद्धार आदि लीला भएका थिए भनी आचार्यहरूले किटान गर्नुभएको छ। 

शकटभङ्गको विषयमा वल्लभाचार्य भन्नुहन्छ सुप्तं चित्तमथोल्लास्य अर्थात् पूतनाको 
मृत्यु आदि भद्सकेपल्ि यशोदा आदिको चित्त निरन्तर श्रीकृष्णमा लागी प्रपञ्चविस्मृतिको 
अवस्थामा पुगेको थियो । विस्मृतिमा पुगेकाले श्रीकृष्णप्रति विशेष आसक्तिको स्फुरण पनि भएको 
थिएन। आपफ्ना भक्तहरूले आफूसंग नियमित रूपमा गरिने सामान्य प्रेम मात्र गर्ने तर विशेषतः 
सामूहिक रूपमा नै उत्सव मनाई त्यसलाई नबढाउने हो भने भगवान् आउनुको के अर्थ? त्यसैले 
भगवान्ले अनेक निह पारी भक्तहरूको निरुद्ध चित्तलाई पनि फेरिफेरि जगाउनुहुन्छ । यहाँ 
जन्मनक्षत्रको दिन नै आपले कोल्टो फेरेर भगवान्ले विशेष अवसर सुजना गर्नुभएको छ। 
यसबाट सबे व्रजवासीको चित्त जागी उत्सवमय भएको छ । चित्त जाग्नेबित्तिकै त्यसमा लौकिक 
व्यवहारहरूले त्यसलाई छोपिहाल्छन्, फेरि जीव परमात्मासंग विमुख भई व्यवहारमा प्रवृत्त हन 
सक्छ । यहाँ पनि सबका परम प्रयोजन भगवान् श्रीकृष्णलाई गाडाको तल सुतादएको छ । यशोदा 
उत्सवमा आएका अतिथिहरूलाई स्वागतसत्कार गर्नमा व्यस्त हूनहुन्छ । अतः उहांँको प्रवृत्ति 
लौकिक धर्मतिर भएको देखिन्छ । लौकिक धर्ममा लाग्दा परमात्मालाई बिर्सिन सक्ने हुनाले नै 
भगवान्ले भगवद्गीतामा सवे धर्म छाडी केवल मेरो शरणमा आऊ भन्नुभएको हो । यशोदाको 
यही लोकमर्यादाप्रतिको अभिरुचि या लोकैषणालाई हटाई उहाँलाई आपफूमा मात्र आसक्त गर्न 
भगवानूले गाडा पल्टाइदिने लीला रच्नुभएको छ। यसरी भगवान्ले आफ्नो लीलाबाट भक्तहरूको 
विषयतर्फ निरुद्धनिष्पन्द चित्तलाई बारम्बार जगाउनुहन्छ अनि बाह्य संसारका विधिव्यवस्थाबाट 
निवृत्त गराई आर्फैमा निरुद्ध गरिरहनुहुन्छ भन्ने यहाँ देखादएको छ । 


नन्दस्य पत्नी कृतमज्जनादिकं विप्रैः कृतस्वस्त्ययनं सुपूजितेः। 
अन्नाद्यवासःखगभीष्टधेनुभिः सञ्जातनिद्राक्षमशीशयच्छनेः ॥ ५॥ 


पदार्थ पत्नी  पत्ती यशोदाले अन्न, उत्कृष्ट वस्त्र, माला अनि 
नन्दस्य  नन्दकी अन्नाययवासःसख्रगभीष्टधेनुभिः  चाहे जति गाईहरू दिरई 


रामालन्द्री टीका 


२५७० 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 
सुपूनितेः  पूजा गरिएका कृतमज्जनादिकं  स्नान आदि श्रीकृष्णलाई 

विप्रः  ब्राह्मणहरद्रारा गराइएका र रानेः  विस्तार 

कृतस्वस्त्ययनं  स्वस्तिवाचन सञ्जातनिद्राक्षम्  निद्राले अशीशयत्  सुताइदिइन् 
गरिएका लोलाएका ओंँखा भएका 





ताक्यार्थ अन्न, उत्कृष्ट वस्त्र, माला अनि चाहे जति गाई दिई पूजा गरिएका ब्राह्मणहरूबाट 
स्वस्तिवाचन गराई नन्दपत्नी यशोदाले श्रीकृष्णलाई नुहाइधुवाई गरिदिइन्, त्यसपचि निद्राले 
लोलाएका ओआंँखा भएका श्रीकृष्णलाई उनले विस्तारे सुताददिडन् । 


ओत्थानिकोत्सुक्यमना मनस्विनी समागतान् पूजयती व्रजोकसः। 
नैवाशणोद् वै रुदितं सुतस्य सा रुदन् स्तनाथी चरणावुदक्षिपत् ॥ ६॥ 





पदार्थ कृष्णले कोल्टो फेरेको स्तनाथी  दुध खान चाहने 
वै  निश्चयनै अवसरमा उत्साहित भएकी बाल कृष्णले चाहं 
समागतान्  आएका मनस्विनी सा  ज्यादै खुसी रुदन्  रंदै 

व्रजोकसः  ब्रजवासीहरूलाई भएकी ती यशोदाले चरणो  दुबै पाउलाई 
पूजयती  पूजा स्वागत सुतस्य  छोरा कृष्णको उदक्षिपत्  माथितिर फाल्न 
सत्कार गर्दै रुदितं  रवाद् फड्कार्न थाल्नुभयो 
ओत्थानिकोत्सुक्यमना  न एव अशुणोत्  सुनिनन् 


ताक्यार्थ श्रीकृष्णले कोल्टो फेरेको त्यो उत्सवमा उत्साहित एवं ज्यादे खुसी भएकी यशोदाले 
त्यहं आएका ब्रजवासीहरूको स्वागतसत्कार आदि गदगद छोरा रोएको पनि सुनिनन्। उता दुध 
खान चाहने कृष्ण चाह रंदेरंदे आफ्ना दुबे पाउलाई माथितिर फड्कार्ब थाल्नुभयो । 

विवरण यहाँ श्रीकृष्ण रोएको यशोदाले नसुनेपकि उहाँले रदे आपफ्ना पाउले गाडामा हिर्कएको 
लीला वर्णन गरिएको छ । बल्लभावचार्य भन्नुहृन्छ स्नान, अलङ़ार, रक्नाबन्धन आदि अनेक कर्म 
गरेपछि भगवान्ले थाके ॐ अभिनय गर्नुभएको थियो । यशोदालाई श्रीकृष्णका आखा लोलाए फँ 
लाग्यो । ब्राह्मणहरूबाट आफनो ईश्वरीयताको ज्ञान हटाइदिन उहाँले प्रतीकका रूपमा ओंँखा 
चिम्लनुभएको थियो । नत्र परमात्मालाई र्ना गर्नु र आशीर्वाद दिनु आदि सम्भव नै थिएन। 
भगवान्को ईश्वरीय ज्ञानदृष्टि जब निदाए ४ भयो, तब सबे गोपगोपिनी बहिर्मुख भए । यशोदा 
आएका अतिथिहरूको सेवासत्कारमा लागिन्। उनको मन पहिल्यै भगवान्मा निरुद्ध 
भदसकेकाले भगवान्को सम्बन्धभन्दा बाहिरका विषयमा प्रवृत्त धथिएन। यही जनाउन 
ओत्थानिकौत्सुक्यमना भन्ने पद आएको छ । परमात्माका लागि उत्सव मनादइएको धियो, तर 
साक्षात् परमात्मालाई छडी बाहिरी उत्सवसम्बन्धी कर्मतिर यशोदाको मन उत्सुक भयो। यता 
भगवान् आप्ना भक्तहरूको चित्त फेरि संसारको रसरङ्गतिर उत्सुक भएको देखी दिक्क भए फँ रन 
थाल्नुभयो । यशोदाले भगवानूलाई यसरी विर्सिन् कि उनले भगवान् रोएको पनि सुनिनन्। 
यशोदाको चित्तलाई आपूमा फकडिन श्रीकृष्णले आफ केही गर्नुपर्ने भयो र उहाँले आफूमाथिको 


रालालन्द्री टीका 


३५७१ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 


गाडालाई लात्ताले हिकइ्दिनुभयो । 

अन्यत्र भगवान्को लागि भक्तहरू रोएको अनि भगवानूले त्यो प्रार्थना सुननन डिलो गरेको 
प्रसङ्ग देखिन्छ, तर भगवान्को बाललीलामा यसको उल्टो भएको देखिन्छ । भगवान् व्रजमा कसैले 
बोलाएर वा निमन्त्रणा गरेर आउनुभएको पनि होइन । व्रजको प्रेमरस पिउन उहँ आफ छट्पटाई 
आउनुभएको हो । अख कसैले वसुदेवको छोरो भन्ने थाहा पाए पस्नै दिन्न् कि भनेर उराए 
कसैले थाहा नपाउने गरी रातारात नन्दघरमा पस्नुभएको धियो । यो ब्रजलीला भगवानूका लागि 
भक्त नभई भक्तका लागि भगवान् छट्पटाएको लीला हो । मानौँ अनेकौँ जन्मसम्म भक्तले प्रार्थना 
गर्दा पनि उनको करुण पुकार नसुनने भगवानूलाई व्रजवासीले त्यो सबेको मजा चखाइदिएका हुन् 
कि । यहाँ पनि भगवानूले यशोदाको स्तनपान गर्न खोज्नुभएको छ । उहाँ स्तनार्थी भएर ने यहाँ 
आउनुभएको हो । भगवान् त कर्ताभोक्ता हुनुहुन्, अनि किन स्तनपान गर्न खोज्नुभयो भन्ने 
शङ़ाको समाधानमा बल्लभाचार्यले पूतनालाई मार्दा त्यसले स्तन पियाई मारेका सब बालकहरू 
पूतनासंगसंगे भगवान्मा आई मिलेका धिए, तिनले पेटभरि कसैको स्तनपान गर्न पाएका थिएनन्। 
तिनकै लागि भगवान्ले स्तनपान गर्न चाहँदे हूनुहुन्थ्यो भनी उल्लेख गर्नुभएको छ । जे होस्, उहाँ 
स्तनार्थी बन्दै रंदै हुनुहन्थ्यो । तर थोर परिश्रमले मात्र यशोदाको स्तन पिउन किन पादृन्थ्यो ? 
यसका लागि त उहाँले गाडा नै पल्टाउनुपय्यो। भक्तपरवशताको यो पक्ष पनि भगवान्को यस 
लीलामा प्रकट भएको छ। 


अधःशयानस्य शिदोरनोऽत्पकप्रवालमृद्वङ्चिहतं व्यवतंत । 
विध्वस्तनानारसकुप्यभाजनं न्यत्यस्तचकराक्षविमिन्नकूबरम् ॥ ७ ॥ 





पढार्थ र रातोरातो कोपिला जस्तो व्यत्यस्तचकराक्षविमिन्नकूबरम्  
अघः  गाडामूनि नरम पाडद्रारा हानिएको पाडग्रा, धुरा र जुवा आदि 
शयानस्य  सुतिरहेका विध्वस्तनानारसकुप्यभाजनं  टक्रिई ध्वस्त भएको 

शिरोः  बाल कृष्णको दहीदुध भरिएका ठेकी र अरू अनः  गाडा 
अल्पकप्रवालमृद्दङ्घ्रिहतं  सानो भां डाहरू समेत फुटेको व्यवतंत  पल्टियो 


ताक्यार्थ गाडामुनि सुतिरहेका बालकृष्णका साना र राता कोपिला जस्ता नरम पाउहरूद्रारा 
हानिंदा पनि त्यो गाडा त्यसमा रहेका दुधदही भरिएका ठेकी र अरू भाँडाहरूसमेत फुटेर 
पाडग्रा, धुरा र जुवा आदि टुक्रिई ध्वस्त भएर पल्टियो । 

वितरण यस श्लोकमा भगवान्को कोमल चरणले हान्नेवित्तिकै गाडा ध्वस्त भएको बतादइएको 
छ । भगवान् अधःशयान अर्थात् गाडाको तल सुतादनुभएको धियो । दुध, दही, घ्यू, मह आदि 
रसहरू त्यो गाडामाथि राखिएका थिए। जड पदार्थमा पनि कहीं रस हुन सक्छ र? त्यो पनि 
भगवान्भन्दा माथि ! भगवान् स्वयं रसरूप हुनुहुन्छ भनी उपनिषदले बतार्ठंछ रसो वै सः 
तैत्तिरीयोपनिषद्, २७१ । बल्लभाचार्य लेख्नुहृन्छ न हि भगवदुपरि रसान्तरं स्थातुं शक्नोति 
अर्थात् भगवान्भन्दा माथि अर्को रस रहन सक्दैन। भगवद्गीतामा भनिएको छ परमात्मालाई 


रामालन्द्री टीका 


३५७२ 

दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 
देखेपचछ्ि त संसारको बंचेखुचेको रस पनि सबे नष्ट हुन्छ रसवर्जं रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा 
निवर्तते भगवदगीता, २५९ । धैटोका चैट रस जड पदार्थं गाडामाथि रहेको भगवान्लाई सह्य 


भएन र उहाँले ती सबै रस घोप्टयाइदिनुभयो । परमात्माभन्दा माथि बसी उहाँलाई छायामा पारेर 
आपूमाथि नै रस राख्ने त्यो जड संसाररूपी गाडा पनि भगवानूको प्रहारबाट बचेन । 


दुष्ट्वा यशोदाप्रसुखा व्रजस्त्रिय ओत्थानिके कर्मणि याः समागताः । 
नन्दादयश्चादुभुतदश्ंनाकुलाः कथं स्वयं वे शकटं विपर्यगात् ॥ ८ ॥ 


पदार्थ समागताः  आएका शकटं  गाडा 
यदोदाप्रमुखाः  यशोदा आदि अदुभुतदश्॑नाकुखाः  विचित्र स्वयं वे  आफै नै 
गोपीहरू घटना देखेर अचम्म मानेका कथं  कसरी 

नन्दादयः च  नन्द आदि याः  जति पनि विपयंगात्  पल्टियो भनी 
गोपहहरू र व्रजस्त्रियः  व्रजवासी स्त्रीहरू सोधे 

ओत्थानिके  कोल्टो फेरेको थिए तिनीहरूले 

कमणि  उत्सवमा दुष्ट्वा  त्यो देखी 





ताक्यार्थ यशोदा आदि गोपीहरू, नन्द आदि गोपहरू र कृष्णले कोल्टो फैरेको उत्सवमा 
आएका व्रजवासी सवे स्त्रीहरूले पनि यो विचित्र घटनालाई देखे। यसबाट अचम्म मानेका 
उनीहरूले आपसमा गाडा आर्फैँ कसरी पल्टियो ? भनी सोध्न थाले। 


उत्चुरव्यवसितमतीन् गोपान् गोपीश्च बारकाः। 
रुदतानेन पादेन क्षिप्तमेतन्न संरायः॥ ९॥ 


पदार्थ बालकाः  बालकहरूले क्षिप्तम्  पल्टादएको हो 
अन्यवसितमतीन्  कुनै निश्चय रुदता  रोडरहेका न संशयः  यसमा संशय कैन 
गर्न नसकेका अनेन  यी कृष्णद्रारा उत्चुः  भने 

गोपान्  गोपहरू र पादेन  पाउले 

गोपीः च  गोपीहरूलाई पनि एतत्  यो गाडा 





ताक्यार्थ गोप र गोपीहरूले जब यसको कुनै कारण ठम्याउन सकेनन्, तब कृष्णका नजिकै 
खेलिरहेका बालकहरूले ती गोपगोपीहरूलाई भने रुंदारुदे यिनले आपने खुद्राले हानेर यो 
गाडालाई पल्टाइदिएका हुन्, यसमा शङ़ा छैन । 


न ते श्रदधिरे गोपा बालभाषितमित्युत । 
अप्रमेयं बलं तस्य बालकस्य न ते विदुः ॥ १०॥ 


पदार्थ गोपाः  गोपहरूले भनाई हो भन्ने ठानी 
तेती बालभाषितम् इति  बच्चाको उत  कन्ति पनि 


रामालन्द्री टीका 


२५७२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 
न श्रहधिरे  विश्वास गरेनन् तस्य  ती वटं  बललाई 

किनभने बालकस्य  बालक श्रीकृष्णको न विदुः  जान्दैनथे 

ते  तिनीहरूले अप्रमेयं  नाप्न नसकिने 


ताक्यार्थ ती गोपहरूले यो कुरालाई बच्चाको भनाइ हो भन्ने ठानी क्ति पनि पत्याएनन्। 
किनभने उनीहरूले बालक श्रीकृष्णको अप्रमेय बललाई जानेका थिएनन्। 

वितवरण यहाँ श्रीकृष्णले चरणले हानेकाले ने गाडा पल्टेको हो भनी बालकहरूले बतार्डंदा पनि 
नन्द आदि गोपहरूले त्यो कुरा पत्याएनन् भनी वर्णन गरिएको छ । बालकहरू भगवान्को नजिके 
खेलिरहेका थिए, भगवानूमा दृष्टि भएकाले उनीहरूले यथार्थ कुरा देखे, तर अरू गोपहरूले 
उत्सव आदिको रमख्ममा बहिर्मुख भएकाले यथार्थ कुरालाई देखन सकेनन्। बहिर्मुखता र 
ईश्वरत्वको अज्ञानका कारण बालकटहरूले बताएको कुरामा पनि उनीहरूलाई विश्वास भएन। 
विपरीत भावना भएकाहरूलाई कुनै कुरा बताइयो भने पनि त्यसको केही अर्थ हुदैन । गोपगोपिनी 
सबे यस विषयमा अनिश्चित थिए। उनीहरूलाई श्रीकृष्ण आफ्नो बच्चा हुन् भन्ने लागथ्यो । 
त्यसैले बच्चाहरूले सुनाएको कुरा ठानी उनीहरूले श्रीकृष्णको पराक्रममा विश्वास गरेनन्। यहाँ 
श्रीकृष्णको पराक्रमलाई नपत्याउने गोपहरू मात्र हुन्। यसको तात्पर्यमा वल्लभाचार्य लेखनुहुन्छ, 
गोपिनीहरू यो विषयमा मध्यस्थ थिए । उनीहरूले न त बालकहरूको कुरा हो भनी पत्याए, न त 
गोपहरूको जस्तो होइन भनी निषेध नै गरे। गोपिनीहरू कोटी पूर्वजन्मका ऋषि र कोही श्रुतिरूपा 
छन्। उनीहरूलाई परमात्मतत््वको विषयमा थाहा छ । उनीहरूले विरहको गीत गादा पनि 
अखिलदेहिनां अन्तरात्मदृक् भागवत, १०३१४ भनी श्रीकृष्णलाई ने सबे प्राणीहरूका अन्तर्यामी 
साक्षी भनेका छन् । फेरि प्रबल प्रेमका कारण उनीहरूको श्रीकृष्णप्रति मानवीय स्नेहको मात्र 
स्फुरण भडरहन्छ । त्यसैले बच्चाहरूले सम्फाडंदा गोपिनीहरू श्रीकृष्णको अप्रकट ईश्वरतत्त्वलाई 
सम्णै चुप लागेको र गोपहरूले चाहं नपत्याएको देखादृएको हो । यसो हूनुमा गोपहरूको पनि 
दोष छैन। किनभने परमात्माको सामर्थ्य अप्रमेय छ अर्थात् सामान्य बुद्धिको धेराभित्र त्यो पर्न 
सक्देन। वल्लभाचार्य लेख्नुहुन्छ बल प्रत्यक्ष देखिने वस्तु होइन, अनुमानद्रारा सिद्ध गर्न पनि 
कार्य हेरेर मात्र सामर्थ्यको निर्णय हुन सक्दछ । यदि श्रीकृष्ण बलशाली हुन्थे भने उठेर फटाफट 
हिंदनुपर्थ्यो, रोएर णोलृङ्गोमा किन सुत्थे ? यस्तो तर्क गरेर गोपहरूले श्रीकृष्णमा सामर्थ्य नभएको 
ने निश्चित गरेका थिए। त्यसैले बच्चाहरूले भन्दाभन्दे पनि अनि पूतनालाई मारेको देखेर पनि 
उनीहरूले श्रीकृष्णको पराक्रमलाई पत्याएनन्। 


रुदन्तं सुतमादाय यशोदा ग्रहराङ्किता । 
कृतस्वस्त्ययनं विप्रः सूक्तैः स्तनमपाययत् ॥ ९९ ॥ 


पदार्थ यरोदा  यशोदाले आदाय  काखमा लिएर 

ग्रहदाङ्किता  ्रहको अनिष्ट रुदन्तं  रोदरहेका विप्रैः  ब्राह्मणहरुद्रारा 
र 

प्रभाव भन्ते शङ्का गरेकी सुतम्  छोरालाई सूक्तं  वेदमन्त्रहरुद्रारा 


रामालन्द्री टीका 


३५७४ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 


कृतस्वस्त्ययनं  स्वस्तिवाचन स्तनम्  दुध 
गराद्नुभएका उहाँ लाई अपाययत्  पियाइन् 
ताक्यार्थ ग्रह आदिको अनिष्ट हो भने शङ्का गरेकी यशोदाले रोइरहेका छोरा कृष्णलाई 
काखमा लिई ब्राह्मणहरूद्रारा वेदमन्त्रहरूले स्वस्तिवाचन गराइन् र दुध पियाउन थालिन्। 
पूर्ववत् स्थापितं गोपेबेलिभिः सपरिच्छदम् । 
विप्रा हुत्वाचंयाञ्चक्रुदध्यक्षतकुरशाम्बुभिः ॥ १२॥ 





पदार्थ पूवंवत्  पहिलेजस्तै अक्षता, कुश र जलद्रारा 
बलिभिः  बलिया स्थापितं  सुल्टो बनाइयो अच॑याञ्चक्रुः  बालक 

गोधेः  गोपहरूद्रारा गाडालाई विप्राः  ब्राह्मणहरूले श्रीकृष्ण र गाडालाई पनि पूजा 
सपरिच्छदम्  सारा सामग्रीले हुत्वा  हवन गरेर गरे 

भरी द्प्यक्षतकुशाम्बुभिः  दही, 


ताक्यार्थ बलिया गोपहरूले त्यो पल्टिएको गाडालाई फेरि सुल्टो बनाए र त्यसमा सामग्री 
पहिलेजस्ते राखिदिए । ब्राह्मणहरूले चाहं हवन गरेर दही, अक्षता, कुश र जलद्रारा बालक 
श्रीकृष्ण एवं गाडालाई पनि पूजा गरे । 


येऽसूयानृतदम्भेष्यौहिंसामानविवनिंताः। 
न तेषां सत्यशीलानामाशिषो विफलाः कृताः ॥ १३॥ 





पदार्थ ईर्ष्या, हिंसा र अभिमानले रहित आशिषः  आशीर्वादहरू 
ये  जो ब्राह्मणहरू छन् विफलाः  निष्फल 
असूयानृतदम्मेष्योहिंसामान तेषां  त्यस्ता न कृताः  हैदेनन् 
विवनिंताः  दोषदृष्टि, सत्यश्ीलानां  सत्यनिष्ठ 

असत्यवचन, देखावटी व्यवहार, ब्राह्मणहरूको 


ताक्यार्थ जो कसैका गुणमा दोषदृष्टि गर्दैनन् र असत्य पनि बोल्दैनन्, देखावटी व्यवहार, 
ईर्ष्या, हिंसा र अभिमानबाट रहित भएका छन् त्यस्ता सत्यनिष्ठ ब्राह्मणहरूका आशीर्वादहरू 
कहिल्यै निष्फल हदेनन्। 


इति बारुकमादाय सामग्य॑जुरुपाकृतेः। 

जलेः पवित्रोषधिभिरमिषिच्य दिजोत्तमेः ॥ ९४ ॥ 
वाचयित्वा स्वस्त्ययनं नन्दगोपः समाहितः। 

हुत्वा चाग्निं दविजातिभ्यः प्रादादन्नं महागुणम् ॥ १५॥ 


रालालन्द्री टीका 


३५७५ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 
पदार्थ र यजुर्वेदका मन्त्रहरूद्रारा वाचयित्वा  वाचन गराई 

इति  यस्तो सोची संस्कृत भएका अग्निं  अग्निलाई 

नन्दगोपः  नन्दगोपले पवित्रोषधिभिः  पवित्र हुत्वा  हवन गरेर 

बालकम्  बालक श्रीकृष्णलाई ओौषधिने युक्त द्विजातिभ्यः च  ब्राह्मणहरूलाई 
आदाय  लिई जठेः  जलले पनि 

द्विजोत्तमः  श्रेष्ठ अभिषिच्य  अभिषेक गरी महागुणम्  अति उत्तम 
ब्राह्मणहरूद्रारा समाहितः  एकाग्रतापूर्वक अन्नं  अन्न 

सामग्य॑जुरुपाकृतैः  साम, ऋक् स्वस्त्ययनं  स्वस्तिमन्त् प्रादात्  दिए 





ताक्यार्थ यस्तो विचार गरी नन्दगोपले बालक श्रीकृष्णलाई काखमा लिई श्रेष्ठ ब्राह्मणहरुद्वारा 
सामवेद, ऋग्वेद र यजुर्वेदका मन्त्रहरूबाट संस्कृत भएको र पवित्र ओषधिले युक्त भएको जलले 
कृष्णलाई अभिषेक गराए र एकाग्र भई स्वस्तिवाचन पनि गराए। यसपचछ्ि उनले अग्निमा हवन 
गरी ब्राह्मणहरूलाई अति उत्तम अन्न दिए। 


गावः स्वंगुणोपेता वासःसखरयुक्ममालिनीः। 
आत्मजाभ्युदयाथौय प्रादात् ते चान्वयुञ्जत ॥ १६ ॥ 





पदार्थ माला र सुनका हारहरू गावः  गाईहरू पनि 
आत्मजाभ्युद्याथौय  आपनो लगाइएका प्रादात्  दिए 

छोराको अभ्युदयका लागि स्वंगुणोपेताः  सबै गुणहरूले ति च  तिनीहरूले पनि 
वासःसखयुक्ममालिनीः  वस्त्र, युक्त भएका अन्वयुञ्जत  आशीर्वाद दिए 


ताक्यार्थ यसपच्ि नन्दले आफ्नो छोराको अभ्युदयका लागि वस्त्र, माला र सुनका हारहरूले 
सहित सबै गुणहरूले युक्त अनेक गा्ईहरू दान गर । ब्राह्मणहरूले पनि आशीर्वाद दिए । 


विप्रा मन्त्रविदो युक्तास्तेयीः प्रोक्तास्तथारिषः। 
ता निष्फला भविष्यन्ति न कदाचिदपि स्फुटम् ॥ १७॥ 





पदार्थ प्रोक्ताः  बताइएका दिदएका कदाचित् अपि  कटहिल्ये पनि 
मन््रविद्ः  जो वेदज्ञ र याः  जति निष्फलाः  निष्फल 

युक्ताः  कर्मपरायण आरिषः  आशीर्वाद हुन्छन् न भविष्यन्ति  हैदेनन् 

विप्राः  ब्राह्मणहरू छन् ताः ती स्फुटम्  यो स्पष्ट छ 

न्द 

तेः  तिनीहरूद्रारा तथा  त्यस्तै ह॒न्छन् 


ताक्यार्थ जो ब्राह्मण वेदवेत्ता र कर्मपरायण ह॒न्छन्, उनीरूले दिएका आशीर्वाद भनेअनुसार 
सफल नै हुन्छन्, कहिल्यै निष्फल हदेनन् भन्ने कुरा स्पष्ट छ। 
वितरण यस श्लोकमा सदाचारी ब्राह्मणहरुद्रारा दिदएको आशीर्वाद व्यर्थ हदेन भनी बतादइएको 


रामालन्द्री टीका 


२५७६ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


अध्याय  


छ । सामान्य मानिस र मन्त्रद्रष्टा ऋषिहरूमा के फरक छ भने सामान्य मानिसहरू पदार्थहरूलाई 
देखेर त्यसअनुसार ने तिनका नामहरूको उच्चारण गर्छन्, तर ऋषिहरूले उच्चारण गरेको शब्दको 
पचछिपछि अर्थ दौडिन्छ। उनीहरू जे बोल्छन्, त्यहाँ त्यो पदार्थ स्वयं उपस्थित हुन्छ । शब्द र 
अर्थको नित्य सम्बन्ध हुन्छ । संसारको सुष्टि गर्दा पनि परमात्माले भूः, भुवः आदि शब्दहरूको 
उच्चारण गरेर नै यसको सृष्टि गर्नुभएको हो । विकल्परहित चित्तले दृढतापूर्वक कुनै शब्दको 
उच्चारण गरिन्छ भने त्यो सड्ल्प सत्यसङ्कल्प हुन्छ र सफल हुन्छ । ब्रह्मर्णिहरूको आशीर्वाद व्यर्थ 


नहनुको कारण यही हो । 
एकदारोहमारूटं लालयन्ती सुतं सती । 


 ५   भ भ  स 
गरमाण शिशव ड्ध न सह गर्कूट्वत् ॥ १८ ॥ 


पदार्थ लालयन्ती  सुम्सुम्यादरहेकी 
एकदा  एक दिन सती  सती यशोदाले 
आरोहम्  काखमा शिशोः  बच्चाको 

आरूढं  लिदएका गिरिकूटवत्  पहाडको चट्रान 
सुतं  बालकलाई ढँ 





गरिमाणं  भारलाई 
 

वोटुं  बोक्न 

न सेहे  सकिनन् 


ताक्यार्थ एक दिन बालक श्रीकृष्णलाई काखमा लिई सुम्मुम्याइरहेकी यशोदाले अकस्मात् 


पहाडको दलो चदान रँ गहय भएका बालकको भारलाई बोक्न सकिनन् 
भूमो निधाय तं गोपी विस्मिता भारपीडिता । 
महापुरुषमाद्ध्यो जगतामास कर्मसु ॥ १९॥ 





पदार्थ तं  ती बालक श्रीकृष्णलाई 
भारपीडिता  भार बोकनै भूमो  भुम 

नसकेकी र निधाय  राखेर 

विस्मिता  चकित भएकी महापुरुषं  परमपुरुष 

गोपी  गोपी यशोदाले परमात्मालाई 


वाक्यार्थ बच्चाको भार बोक्नै नसक्नाले असाध्य छक्क परेकी 


किनन्। 


आदध्यो  समिन र 
जगताम्  घरसंसारके 
कमसु  काममा 
आस  लागिन् 


ती यशोदाले श्रीकृष्णलाई भर्म 


राखिदिदन् र परमपुरुष परमात्मालाई सम्णिन्। यसपचछ्ि उनी घरसंसारकै काममा लागिन्। 


दैत्यो नाम्ना तृणावत॑ः कंसभृत्यः प्रणोदितः । 


चक्रवातस्वरूपेण जहारासीनमभंकम् ॥ २०॥ 


गोकुलं सवंमावृण्वन् मुष्णंश्चक्षुषि रेणुभिः। 
ईरयन् सुमहाधोरशब्देन प्रदिशो दिशः ॥ २१ 


रामालन्द्री टीका 


३५७७ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 
पार्थ सवम्  सम्पूर्ण प्रदिशः  चार विदिशालाई पनि 
कंसमृत्यः  कसको सेवक गोकुलं  गोकुललाई ईरयन्  कम्पित गर्दै 

प्रणोदितः  कसद्रारा आवृण्वन्  ढाक्दै र चक्रवातस्वरूपेण  भुमरीको 
पठाइएको चक्षुषि  आं खाहरूलाई पनि रूपले 

नाम्ना तृणावतंः  तृणावर्त नाम मुष्णन्  अन्धो पार्द आसीनम्  भु्दैमा रेका 
गरेको सुमहाघोरशब्देन  भयङ्कर अर्भकम्  बालक श्रीकृष्णलाई 
दैत्यः  दैत्यले गर्जनाले जहार  हरण गयो उडायो 
रेणुभिः  धुलोले दिशः  चार दिशा र 





ताक्यार्थ कसद्वारा पठाइएको उसको सेवक तुणावर्त नाम गरेको दैत्यले भुमरीको रूप लिई 
धुलोले सम्पूर्ण गोकुललाई ढाक्दै, सबैका आंखालाई अन्धो पार्द र भयर गर्जनाले दिशा र 
विदिशाहरूलाई पनि कम्पित गर्दै भुदमा रहेका ती बालक श्रीकृष्णलाई उडाएर लग्यो । 


मुहुतंमभवद् गोष्ठं रजसा तमसावृतम् । 
सुतं यशोदा नापश्यत् तस्मिन् न्यस्तवती यतः ॥ २२॥ 





पदार्थ तमसा  अँध्यारोले यतः  जहाँ 

मुहूत॑म्  एक मुहूर्त ४८ आवृतम्  ढाकिएको न्यस्तवती  राखेकी थिन 
मिनेट सम्म अभवत्  भयो तस्मिन्  त्यो ठाठंमा 
गोष्ठं  गार्ईहरू रहने ब्रन यशोदा  यशोदाले न अपश्यत्  देखिनन् 
रजसा  धुलो र सुतं  आपनो छोरालाई 


ताक्यार्थ एक मृहूर्वसम्म गाईहरू रहने त्यो पूरा ब्रजक्षेत्र धुलो र अँध्यारोले ढाकियो । पछि र्दा 
यशोदाले जहो आप्नो छोरालाई राखेकी थिदन् त्यहाँ उनलाई देखिनन्। 


नापर्यत् कर्चनात्मानं परं चापि विमोहितः, 
तृणावतनिसृष्टाभिः शक॑राभिरुपद्रतः ॥ २३॥ 





पदार्थ कणहरूद्रारा आत्मानं  आपूलाई र 
तृणावतेनिसृष्टाभिः  भुमरीरूपी उपद्रूतः  भागेको र परं अपि  अरूलाई पनि 
तुणावर्तद्रारा उडादइएका विमोहितः च  बेसुर भएको न अपश्यत्  देखन सकेन 
शकराभिः  बालुवाका करुचन  कसैले पनि 


ताक्यार्थ त्यस वेलामा भुमरीको रूप धारण गरेको दैत्य तुणावर्तले उडाएको बालुवाका 
कणहरूबाट सब मानिस बेसुर भई भागेका धथिए। यसैले कसैले पनि आपरूलाई र अरूलाई समेत 
देखन सकेनन्। 

विवरण माथिका श्लोकमा तृणावर्तले चक्रवात भुमरीको रूप लिई पूरे गोकुललाई धुलाम्मे 


रामालन्द्री टीका 


३५७८ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 


पार्द श्रीकृष्णलाई हरण गरेको प्रसङ्ग वर्णन गरिएको छ । एकदिन यशोदाले दुध पियारँदा भगवान् 
असाध्ये गहगो बन्नुभयो । वल्लभाचार्य लेखनहुन्छ पूतनाको मृत्यु भडसकेपछि कंसलाई मेरो 
कालरूप श्रीहरि व्रजमा नै छ भन्ने थाहा भएको थियो । त्यसैले उसले आपफ्ना मुख्य बलशाली 
तीन सेवकमध्ये त्रणावर्तलाई पठायो । भगवान् पराक्रमी तुणावर्तको त्यही आगमनलाई सूचित गर्न 
गहूङ्गो बन्नुभयो । श्रीधर स्वामी लेख्नुह॒न्छ भगवान् श्रीकृष्णको पेटभित्र ने सम्पूर्ण संसार छ, 
त्यसकै भारले पीडित भई यशोदाले श्रीकृष्णलाई भुरहमा राखिन् र उनको रक्षा गर्न परमात्मासेँग 
प्रार्थना गर्दै घरायसी काममा लागिन्। वल्लभाचार्य लेखनुहन्छ जबसम्म लौकिकअलौकिक 
कुनै पनि भावनाट्रारा यशोदा आदिको मन श्रीकृष्णमा एकतान भद्रहन्छ, तबसम्म गोकुलमा केही 
हैदेन। जब यशोदाले श्रीकृष्णलाई छाडी घरायसी काम गर्न लागिन्, तब गोकुलमा त्णावर्तको 
उत्पात सुरु भयो । तृणावर्तको अर्थ हो तृणवत् सकलं विश्वमावर्तयति, अर्थात् सम्पूर्णं विश्वलाई 
सुकेको खार ैँ घुमाददिने हनाले यसलाई त्णावर्त भनिएको हो। तृणावर्व अविद्याको कार्य 
मोहरूप हो भनी वल्लभाचार्यले उल्लेख गर्नुभएको छ । अविद्याका पांच पर्वहरू छन् तामिस्र, 
अन्धतामिस्र, तम, मोह र महामोह । यसकै प्रतीकस्वरूप तृणावर्तका पाँचथरी उत्पात गोकुलमा 
भएको देखाइएको छ। अविद्या ज्ञानको विरोधी हो । ज्ञानमा तीन वस्तुको आवश्यकता हुन्छ 
प्रमाता, प्रमाण र प्रमेय। आंखा आदि इन्द्रिय प्रमाता हुन्, अन्तःकरण प्रमाण हो, धटो आदि 
विषय प्रमेय हो । मोहरूप त्रृणावर्तहारा यी तीन ओरटै कुरा ढाकिएको प्रसङ्ग २१ ओँ श्लोकमा 
देखाइएको छ । त्यहाँ गोकुलं आवृण्वन् भन्ने पदले ज्ञानका विषयलाई ढाकेको देखाद्रएको छ भने 
चक्षूषि मुष्णन् भन्ने पदले इन्दियहरूलाई प्रतिबद्ध गरिदिएको बताइएको छ। अनि महाघोर 
शब्दद्वारा अन्तःकरणलाई व्याकुल बनाएको कुरा सूचित गरिएको छ। अज्ञानरूप मोहका तीन 
अंशले ज्ञानका यी तीन अंशलाई ढाकिदिएपछि बाँकी रहेका दुई अंशको कार्य अर्को श्लोकमा 
देखाइएको छ । रजसा अर्थात् धुलोद्रारा अनि तमसा अर्थात् त्यसकै अन्धकार्रारा भगवान् रहेको 
गोठ पनि ढाकिन्छ । यसरी अविद्याका पाँच अंश जब सक्रिय हुन्छन् तब मोहित यशोदाले आपले 
राखेको ठाँमा श्रीकृष्णलाई देख्दिनन्। यसरी अविद्याको कारण ज्ञानस्वरूप ने हराएपचछ्ि त्यसको 
परिणाम सबै गोकुलवासीमा देखिन्छ । उनीहरूले आपूलाई र अरूलाई पनि कसैलाई देख्दैनन्। 
यसप्रकार यहाँ कार्यसहित अविद्याको निरूपण गरिएको छ। 

यहाँ के शङ़ा हुन सक्छ भने, अविद्याको नाश त पूतनाको मृत्युबाटै भद्सकेको छ, फेरि 
भगवान्का भक्तहरूलाई नै दुःख दिने त्यसको कार्य मोह कसरी आउन सक्यो ? यसको उत्तरमा 
वल्लभाचार्य भन्नुहन्छ भगवान्को लीला चल्नका लागि अविद्याको केही अंश आवश्यक पर्दछ। 
त्यसकारण पूतना मर्दा पनि अविद्या पूरे नष्ट भएन, अपि तु भगवान्ले चाहेको वेला उज्जीवित 
हुन सक्ने गरी भगवानूम लीन भयो । अहिले तृणावर्तको माध्यमले त्यही अविद्याको मोहात्मक 
प्रभाव भगवान्ले आर्फै देखाउनुभएको हो । यहाँ तुणावर्तको दुष्प्रभाव गोकुलभरि बदानुको पछ्ाडि 
भगवानूकै इच्छा प्रमुख कारण हो। आपूमा दृढ आसक्ति जगाउनके लागि उहाँको इच्छाले 
गोकुलभरि दुष्टद्रारा उत्पात मच्चादइएको थियो । गोपगोपिनीहरूको श्रीकृष्णमा आसक्ति त 
त्यत्तिके धियो, किन उनीहरूलाई दुःख दिनुपरेको भने शङ़ामा भनिन्छ, तत्कालका गोप 


रामालन्द्री टीका 


३५७९ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 


गोपिनीहरू त भगवान्मा आसक्त थिए नै, तर पछि आउने भक्तहरूले पनि भगवान्ले भयडर 
दुष्टहरूलाई मार्नुभएको यस्ता आश्चर्यमय घटनाहरू सुने भने त्यसबाट उनीहरूको मन भगवानूमा 
निरुद्ध हुन सक्छ । आफनो सामर्थ्य र यशलाई प्रसिद्ध बनाई सबैको मन तानन नै उहाँले यो लीला 
गर्नुभएको हो भन्ने टीकाकारहरूको भनाईइ छ। 


इति खरपवनचक्रपांशुवषे सुतपदवीमबलाविलक्ष्य माता । 
अतिकरुणमनुस्मरन्त्यशोचद् भुवि पतिता मृतवत्सका यथा गोः ॥ २४॥ 


पढार्थ अबला  दीन भएकी अशोचत्  शोक गरन् र 
इति  यसप्रकार माता  आमा यशोदाले मृतवत्सका  बाच्छो मेको 
खरपवनचक्रपांशुवरषे  भयङ्कर अनुस्मरन्ती  श्रीकृष्णको गोः यथा  गाई छँ 

भुमरी र धुलोको वषमिा सम्खना गर्द भुवि  भुर्देमा 

सुतपद्वीम्  छोरो गएको बाटो अतिकरुणं  अत्यन्त कारुणिक पतिता  लडिन् 

अविलक्ष्य  नदेखेर रूपले 





ताक्यार्थ यसप्रकार भयडूर भुमरी र धुलोको वर्षाको बीचमा आफ्नो छोराको पत्तो नपाउनाले 
यशोदा माता ज्यादे दुःखी भडन्। उनले श्रीकृष्णको सम्खना गर्दै अत्यन्त शोक गरिन् र बाच्छो 
मरेको गाई छै भू्देमा लडिन्। 


रुदितमनुनिराम्य तत्र गोप्यो भृशमनुतप्तधियोऽश्युपूणंमुख्यः। 


केः 


रुरुदुरनुपलभ्य नन्दसूनुं पवन उपारतपांशयुवषवेगे ॥ २५॥ 


पदार्थ तत्र  त्यहाँ आएका हदे 

उपारतपांश्ुवषषवेगे  धुलो वर्सन गोप्यः  गोपीहरूले अश्चुपूणणमुख्यः  अनुहारभरि 
छाडपचछ्ि नन्दसूनुं  नन्दपुत्र श्रीकृष्णलाई आंसु र्द 

पवने  हावा मात्र रहेपछि अनुपलभ्य  नदेखेर रुरुदुः  रोए 

रुदितम्  यशोदा रोएको भृशम्  असाध्य 

अनुनिशाम्य  सुनेर अनुतप्तधियः  दुःखित चित्त 





ताक्यार्थ हावाको वेग अलि कम भई धुलो बर्सिन छडेपक्ि यशोदा रोएको सुनेर गोपीहरू 
हतार हतार त्यहं आए । नन्दपुत्र श्रीकृष्णलाई नदेखेर असाध्ये दुःखी भएका उनीहरू अनुहारभरि 
ओंँसु ठार्दै रुन थाले। 

तृणावतंः शान्तरयो वात्यारूपधरो हरन् । 

कृष्णं नभोगतो गन्तुं नाशक्नोद् भूरिभारभृत् ॥ २६॥ 
पार्थ वात्यारूपधरः  भुमरीको रूप लिएको 


रामालन्द्री टीका 


२५८० 
दशम स्कन्ध 


कृष्णं  श्रीकृष्णलाई 
हरन्  उडादे 


श्रीमद्भागवत 


भूरिभारभृत्  ज्यादै गहुङ्गा 
श्रीकृष्णलाई बोक्दा 


नभोगतः  आकाशमा गएको शान्तरयः  वेग रोकिएको 


अध्याय ७ 


तृणावतंः  तृणावर्त 
गन्तुं  धरे हिंड्न उड्न 
नाराक्नोत्  सकेन 


ताक्यार्थ भुमरीको रूप लिएको तुणावर्तले जब श्रीकृष्णलाई आकाशमा उडाएर लैजान 
थाल्यो, तब श्रीकृष्णको गहूङ्गो भारको कारणले उसको वेग रोकियो । ऊ धरे उडन सकेन । 


तमदमानं मन्यमान आत्मनो गुरुमत्तया । 
गले गृहीत उत्छष्टुं नाशाक्नोददूभुताभंकम् ॥ २७ ॥ 


पदार्थ 
आत्मनः  आपफूभन्दा पनि 


अरमानं  ठुलो चटरान 
मन्यमानः  ठानिरहेको र 


गुरुमत्तया  घेरे गहृङ्गो भएकालेगङे  श्रीकृष्णद्रारा घां 


तम्  उहाँ श्रीकृष्णलाई 


गृहीतः  समातिएको त्यसले 





अदुभुताभंकम्  अदभुत 
बालकलाई 

उत्स्रष्टुं  दुटाउन 

न अशक्नोत्  सकेन 


वाक्यार्थ तरणावर्तले आपूभन्दा पनि धेरै गह्ृङ्गो भएकाले श्रीकृष्णलाई ठुलो चट्रान ठान्यो । 
श्रीकृष्णले घोँटीमँ अँट्याएकाले त्यसले आपरूबाट ती अदभुत बालकलाई द्ुटाउन सकेन। 


श  अ ० न्द अ    
गलग्रहणनिरुचेष्टो दैत्यो निर्गतलोचनः । 
अव्यक्तरावो न्यपतत् सहबालो व्यसुव्रैजे ॥ २८॥ 


पदार्थ 

गलग्रहणनिर्चेष्टः  घाटी 
अटर्यादएकाले अचेत भएको 
अव्यक्तरावः  बोली बन्द 
भएको 


   ५ 
ः  ओंँखा बाहिर 
निस्किएको 

व्यसुः  प्राणरहित 

र 

देत्यः  दैत्य तृणावर्त 
सहबालः  बालक 





श्रीकृष्णसहित 
व्रजे  ब्रजभूमिमा 
न्यपतत्  खस्यो 


ताक्यार्थ श्रीकृष्णद्वारा घांँटी अंटयादइएकाले अचेत नै भएको त्णावर्तको बोली बन्द भयो र 
ओआंँखा बाहिर निस्कियो । यसरी प्राणरहित भएको तरृणावर्त बालक सहित ब्रजभूमिमा खस्यो । 


तमन्तरिक्षात् पतितं शिखायां विश्ीणंसववयवं करालम् । 
पुरं यथा रुद्रशरेण विद्धं स्त्रियो रुदत्यो ददुः समेताः ॥ २९॥ 


पदार्थ 
् ५ 
समेताः  एके ठांमा जम्मा 
भएर 
रुदत्यः  रोद्रहेका 


स्त्रियः  गोपीहरूले 
रुद्रशरेण  भगवान् रुदर 
शिवको बाणद्रारा 
विद्धं  प्रहार गरिएको 





पुरं यथा  त्रिपुरासुर यै 
अन्तरिक्षात्  आकाशबाट 
शिलायां  चट्रानमा 
पतितं  खसेको र 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध 


विक्लीणंसवोवयवं  सम्पूर्ण 
अङ्हरू चकनाचुर भएको 


श्रीमद्भागवत 


करालम्  भयङ्कर 
तम्  त्यो दैत्यलाई 


२५८१ 
अध्याय ७ 


ददृशुः  देखे 


ताक्यार्थ एके ठा॑मा जम्मा भई रोदरहेका गोपीहरूले भगवान् शिवको बाणद्वारा छिननभिन्न 
भएको त्रिपुरासुर ४ अन्तरिक्षबाट चटरानमा खसेर सबे अङ्गप्रत्यङ्ग चकनाचुर भएको त्यो भयङ्कर 


देत्यलाई देखे । 


प्रादाय मात्रे प्रतिहृत्य विस्मिताः कृष्णं च तस्योरसि रम्बमानम् । 
तं स्वस्तिमन्तं पुरुषादनीतं विहायसा मृत्युमुखात् प्रमुक्तम् । 
गोप्यर्च गोपाः किट नन्दमुख्या रब्ध्वा पुनः प्रापुरतीव मोदम् ॥ ३०॥ 


पदार्थ 

तस्य  त्यो तुणावर्तको 
उरसि  छातीमा 
लम्बमानम्  दुलिरहनुभएका 
कृष्णं  श्रीकृष्णलाई 

प्रादाय  उठाएर 

मात्रे  यशोदा मातालाई 
प्रतिहृत्य च  बुराएपछि 
विस्मिताः  चकित भएका 


स्त्रीहरू 

कि  निश्चय नै 

नन्दमुख्याः  नन्द आदि 
गोपाः  गोपहरू र 

गोप्यः च  गोपीहरूले पनि 
विहायसा  आकाशमार्गले 
पुरुषादनीतं  नरभक्षी 
राक्षसद्रारा लगिएका 
मृत्युमुखात्  मूत्युको मुखबाट 





प्रमुक्तम्  द्ुटेका र 
स्वस्तिमन्तं  सकुशल रहेका 
तं  उहाँ श्रीकृष्णलाई 

पुनः  फेरि 

ठन्ध्वा  पाएर 

अतीव  असाध्य 

मोदम्  खुसी 

प्रापुः  प्राप्त गरे भए 


ताक्यार्थ ती स्त्रीहरूले तृणावर्तको छातीमाथि दुंलिरहनुभएका श्रीकृष्णलाई उठाई यशोदा 
मातालाई बुखाए। नरभक्षी राक्षसद्वारा आकाशमार्ग हदे उडाई लगिएका र मूत्युको मुखबाट दुटेका 
उहाँ श्रीकृष्णलाई फेरि सकुशल पाएर नन्द आदि गोप र सबे गोपीहरू असाध्ये खुसी भए। 


अहो बतात्यदुभुतमेष रक्षसा बालो निवृत्तिं गमितोऽभ्यगात् पुनः । 
हिंसः स्वपापेन विहिंसितः खलः साधुः समत्वेन भयाद् विमुच्यते ॥ २१॥ 


पदार्थ 
अहो बत  ओहो 


एषः  यी 
बालः  बालक 


अत्यटूभुतम्  ज्यादे आश्चर्य छ पुनः  फेरि 


रक्षसा  राक्षसद्रारा 
निवृत्तिं  मृत्युमा 
गमितः  पुयाइएका 


अभ्यगात्  फरकिए 
खलः  दुष्ट 
हिंसः  हिस्रक राक्षस 





स्वपापेन  आपने पापद्रारा 
विहिंसितः  मारियो 

साधुः  सज्जन मानिस 
समत्वेन  समभावको कारणले 
भयात्  डरबाट 

विमुच्यते  द्ुटदछ 


ताक्यार्थ अहो ! ज्यादे आश्चर्यको कुरा के हो भने राक्षसद्रारा मृत्युको मुखमा पुय्याइएका भए 


रामालन्द्री टीका 


३५८२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 


पनि यी बालक फेरि फरकिए। दष्ट एवं हिंम्रक राक्षस आफ्नै पापद्रारा मारिन्छ र सज्जन मानिस 
भने समभावको कारणले सबे उरबाट द्ुटृछ । 


नड् नस्तपर्चीर्णमधो भ क्षजाच॑नं   भश र 
किं नस्तपश्चीणंमधोक्षजाच॑नं पूतेष्टदत्तमुत भूतसोहदम्। 
यत्सम्परेतः पुनरेव बालको दिष्ट्या स्वबन्धून् प्रणयन्नुपस्थितः ॥ ३२॥ 





पदार्थ दान दिने कर्म बालकः एव  बच्चा पनि 
नः  हामीहरुद्रारा भूतसोहदम् उत  अथवा पुनः  फेरि 

तपः  तपस्या प्राणीहरूको हित दिष्ट्या  भाग्यवश 
अधोक्षजाच॑नं  भगवान् किं के काम स्वबन्धून्  आफन्तहरूलाई 
विष्णुको पूजा चीणंम्  गरिएको थियो प्रणयन्  खुसी बनाडदे 
ूर्तष्टदत्तम्  पूर्तं लोकहित हुनेयत्  जसका कारण उपस्थितः  फर्किएको छ 
कार्य, इष्ट यज्ञयागादि र दत्त सम्परेतः  मरिसकेको 


ताक्यार्थ हामीहरूले पहिले त्यस्तो कुन तपस्या, भगवान्को पूजा, इष्ट लोकहित हुने कार्य, 
पूर्तं यज्ञयागादि र दत्त दान दिन कर्म गरेका रहे्छौँ ? जसका कारण मरिसकेको बालक पनि 
भाग्यवश आप्ना आफन्तहरूलाई खुसी बनाडदे फर्किएको छ। 


ुष्ट्वादुभुतानि बहुशो नन्दगोपो वृहद्ने । 
वसुदेववचो भूयो मानयामास विस्मितः ॥ ३३॥ 





पढार्थ दृष्ट्वा  देखेर वचनलाई 

वृहदने  महावन गोकुलमा विस्मितः  चकित भएका भूयः  बारम्बार 

बहुराः  धेरै नै नन्दगोपः  नन्दगोपले मानयामास  समर्थन गरे 
अदुभुतानि  आश्चर्यहरू वसुदेववचः  वसुदेवको 


वाक्यार्थ महावन गोकुलमा अनेकथरी आश्चर्यहरू देखी चकित भएका नन्दगोपले वसुदेवको 
वचनलाई बारम्बार सम्फिंदे समर्थन गरे। 


एकदाभंकमादाय स्वाङ्मारोप्य भामिनी । 
प्रस्नुतं पाययामास स्तनं स्नेहपरिप्टुता ॥ ३० ॥ 


पदढार्थ भामिनी  रूपवती यशोदाले आरोप्य  राखेर 

एकदा  एक दिन अभ॑कम्  बच्चालाई प्रस्नुतं  पग्रिनाले भरिएको 
स्नेहपरिप्टुता  वात्सल्यले ।आदाय  लिएर स्तनं  दुध 

पग्लिएकी स्वाङ्म्  आफ्नो काखमा पाययामास  चुसाइन् 





रामालन्द्री टीका 


२५८२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 


ताक्यार्थ एक दिन वात्सल्य प्रमका कारण पग्लिएकी रूपवती यशोदाले बच्चालाई आफ्नो 
काखमा राखेर पग्रिनाले भरिएको दुध चुसाइन्। 


पीतप्रायस्य जननी सा तस्य रुचिरस्मितम्। 
मुखं लार्यती राजञ्जृम्भतो ददृशे इदम् ॥ ३५॥ 


पदार्थ रुचिरस्मितम्  मिठो मूस्कानले जननी  माता यशोदाले 
राजन्  हे राजा परीक्षित् युक्त जृम्भतः  श्रीकृष्णले हाई गर्दा 
पीतप्रायस्य  धेरै दुध मुखं  मुखलाई इद्म्  यस्तो 

पिदसकेका लारुयती  सुस्सुम्यारहेकी ददो  देखिन् 

तस्य  उहाँ श्रीकृष्णको साती 





ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! श्रीकृष्णले धरे दुध पिडइसकेपछि उहाँको मिटो मुस्कानले युक्त 
अनुहारलाई सुम्सुम्यादरहेकी यशोदाले श्रीकृष्णले हाई गर्दा त्यहांभित्र यस्तो देखिन्। 


खं रोदसी ज्योतिरनीकमाशाः सूर्यन्दुवहिश्वसनाम्बुधीरच । 
हीपान्नगांस्तदुदुहितृवंनानि भूतानि यानि स्थिरजङ्गमानि ॥ ३६॥ 


पदार्थ चन्द्र, अग्नि, वायु र समुद्र यानि च  जति पनि 

खं  आकाश दीपान्  द्रीपहरू स्थिरजङ्गमानि  स्थावर र जङ्गम 
रोदसी  अन्तरिक्ष नगान्  पर्वतहरू भूतानि  प्राणीहरू छन् ती 
ज्योतिरनीकम्  ज्योतिर्मण्डल तदुदुहितृः  पहाडबाट निस्कने सबैलाई देखिन् 

आशाः  दिशाहरू नदीहरू 

सूर्यन्दुवहिरुवसनाम्बुधीन्  सूर्य, वनानि  वनहरू 





ताक्यार्थ उनले आकाश, अन्तरिक्ष, ज्योतिर्मण्डल, दिशाहरू, सूर्य, चन्द्र, अग्नि, वायु, समुद्र, 
द्रीप, पर्वत, नदी, वन र जति पनि स्थावर अनि जङ्गम प्राणीहरू छन् ती सबेलाई देखिन्। 


सा वीक्ष्य विश्वं सहसा राजन् सञ्जातवेपथुः । 
सम्मील्य मृगशावाक्षी नेत्रे आसीत् सुविस्मिता ॥ ३७॥ 


पदार्थ सञ्जातवेपथुः  जिड कामेकी सम्मील्य  चिम्लेर 
राजन्  हे राजा परीक्षित् मृगशावाक्षी  मृगका पाठाका सुविस्मिता  आश्चर्यचकित 
सहसा  अकस्मात् जस्ता आंखा भएकी आसीत्  भइन् 


विं  सम्पूर्ण विश्वलाई 
वीक्ष्य  देखेर 


सा  ती यशोदा 
स ५ 
नेत्रे  दुबे आंँखा 





रामालन्द्री टीका 


३५८४ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ७ 


ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! अकस्मात् सम्पूर्ण विश्वलाई बच्चाको मुखभित्र देखेर मृगका पाठका 
जस्ता सुन्दर आंँखा भएकी ती यशोदा थरथर काम्न थालिन्। आश्चर्यचकित भई उनले दुबे आंँखा 
बन्द गरिन्। 
वितरण यहाँ भगवान्ले आफ्नो मुखभित्र विश्वरूप देखाउनुभएको प्रसङ्गको वर्णन गरिएको छ। 
एक दिन यशोदाले दुध पियारँदापियार्डदे उनलाई श्रीकृष्णले धैरे दुध पिएको जस्तो लाग्यो। 
अनि अब दुध नपिए हुन्थ्यो भन्ने ठान्दे उनी श्रीकृष्णको अनुहार सुम्सुम्याउन थालिन्। भक्तले 
जबसम्म प्रेमपूर्वक सेवा दिन्छ, तवबसम्म भगवान् त्यसलाई प्रेमपूर्वक स्वीकार गर्नृहुन्छ। यहाँ 
यशोदाले प्रेमपूर्वक दुध पियाउन्जेल भगवान् मिटोसंग मुस्कुराइरहनुभएको थियो । जब यशोदाको 
मनमा अलिकति परिवर्तन आयो, तब भगवानूलाई पनि अल्छी लागेर हाई आयो। यही हाई 
गरिरहेकै वेलामा उहाँले आफ्नी आमा यशोदालाई मभित्र सारा संसार छ, यतिको संसारलाई मैले 
ने पाल्नुपर्छ, त्यसैले दुध धेरै पियो भने नसोच्नुस् भनी सम्फाउन खोजे म गरी सारा विश्व 
देखाइदिनुभयो । आफ्नो सानो बच्चाको मुखभित्र सारा संसार देखेर यशोदालाई आश्चर्य लाग्यो । 
उनको पत्रवात्सल्यको अगाडि श्रीकृष्ण सर्वसमर्थ ईश्वर हूनुको केही अर्थ थिएन । उनका लागि त 
श्रीकृष्ण आपूमाथि निर्भर रहने सानो बच्चा मात्र हुनुहुन््यो । यसैले उनले ख्टपट आंँखा चिम्लिइन् 
र यसलाई नपत्याई केवल आश्चर्य मात्र मानिन्। 

यसप्रकार यस अध्यायमा श्रीकृष्णले अलौकिक चरित्र देखाई यशोदा आदिको मनलाई 
आपूमा निरुद्ध गर्नुभएको प्रसङ्ग छ । यहाँ वर्णन गरिएका भगवान्का कर्मलाई अनेक भागमा 
नांडन सकिन्छ । कर्म पाँच प्रकारका हृन्छन् उत्क्षेपण माथि फाल्नु, अपक्षेपण तल फाल्नु, 
आकुञ्चन खुम्च्याउनु, प्रसारण फैलाउनु र॒ गमन हडनु। गमन अर्थात् हिंडने समय 
भगवानूको भएके छैन, किनभने यो वेला उहाँ भर्खर एक वर्षको हूनुभएको छ । भगवान्ले अनेक 
कर्महरू गरी व्रजवासीको मनलाई आकुञ्चन अर्थात् संसारबाट तानी आफैमा सीमित गर्नुभएको 
छ । सबैको मनलाई आकृष्ट गर्नु नै भगवान्का चरित्रको मुख्य कार्य हो। सम्पूर्ण भक्तहरूको 
मनलाई आपफूमा आकर्षित गर्ने हुनाले ने उहाँलाई कृष्ण भनिएको हो । यो एडे अध्यायमा उहाँले 
गाडालाई पल्टाइदिएर उत्क्षेपण, त्॒णावर्तलाई भूर्देमा फालिदिएर अपक्षेपण अनि मुखभित्र 
विश्वलाई ने फलाइदिएर प्रसारण यी तीनथरी कर्म गर्जुभएको छ । 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे पूवे 


अ हे 


तृणावतमाक्ञा नाम सप्तमाशव्यायः ॥ ७ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


३५८५ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय नत 


अथ अष्टमोऽध्यायः 
भगवान् श्रीकृष्णको न्वारन र बाललीला 
श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
गगः पुरोहितो राजन् यदूनां सुमहातपाः। 
व्रजं जगाम नन्दस्य वसुदेवप्रचोदितः ॥ १॥ 


पदार्थ वसुदेवप्रचोदितः  वसुदेवद्रारा नन्दस्य  नन्दको 
राजन्  हे राजा परीक्षित् प्रित व्रजं  व्रजमा 
यदूनां  यदुहरूका सुमहातपाः  महान् तपस्वी जगाम  गए 
पुरोहितः  पुरोहित गगः  गर्ग ऋषि 





वाक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! यदुहरूका पुरोहित महान् तपस्वी गर्ग ऋषि वसुदेवको प्रेरणाले 
नन्दको त्रजमा गए। 
विवरण यस श्लोकमा वसुदेवको प्रेरणाबाट यदुकुलका पुरोहित गर्ग ऋषि व्रजमा आद्पुगेको 
प्रसङ्ग बतादइएको छ । श्रीशुकदेवले जगाम भन्ने पदको प्रयोग गर्नुभएको छ । जसको अर्थ हुन्छ, 
गए । योभन्दा अधिल्लो अध्यायमा श्रीशुकदेवले व्रजको नै वर्णन गरिरहनुभएको थियो । सामान्य 
अवस्थामा उहांले गर्ग व्रजमा आए भन्नुपर्थ्यो, गए होइन । वसुदेवको साथमा रहेको व्यक्तिले मात्र 
वसुदेवले पठाएपच्छि गर्ग व्रजमा गए भनी वर्णन गर्न सक्छ। यसको अर्थ श्रीशुकदेवजी जब कुनै 
प्रसङ्को वर्णन गर्न थाल्नृहुन्छ, तब समाधिस्थ भई त्यं पुग्नुहुन्छ भने थाहा हृन्छ । वसुदेवले 
गर्गलाई व्रजमा पठाउनुभयो भननका लागि पनि श्रीशुकदेवजी पहिले वसुदेवकहाँ ने पुग्नुभयो र 
व्रजमा पठाइृएका गर्गसंगे त्यहीं पुगी नयाँ प्रसङ्गको वर्णन गर्न थाल्नुभयो भन्ने प्रतीत हुन्छ । 

एक वर्षसम्म पनि श्रीकृष्णको नामकरण नभएको प्रसङ्गलाई उठाडदे वल्लभाचार्य 
भन्नुह॒न्छ चिरकालोत्यननः अर्थात् धरे पछि जन्मिएका हुनाले यिनको नामकरण गर्न किन 
हतारिनु ? बरु ठिलो नै होस् भनेर नन्दले अहिलेसम्म भगवान्को नामकरण संस्कार गर्नुभएको 
धथिएन। भगवान्कै प्रेरणाले गर्दा उहौँले यो सवे गर्न विर्सिनुभएको थियो । ठिक समयमा नाम 
नराखिनु भगवान् कालको बन्धनभन्दा माथि हूनुहुन्छ भनी देखाउनका लागि पनि हो । उता आफनो 
छोराको नाम नै नरायिंदा वसुदेवजीलाई चिन्ता पयो र उहाँले आपफ्ना कुलपुरोहितलाई त्यहं 
पठाउनुभयो । पिताद्रारा गरिनुपर्ने संस्कार कसरी नन्दबाट भयो भन्ने शङ्को उत्तरमा वल्लभाचार्य 
भन्नुहन्छ, वसुदेवले आफ्नो आधिदैविक वसुदेव अंशलाई गग्प्रिषणद्वारा नन्दमा स्थापित गर्नुभयो । 
त्यसैले वसुदेवका अंश भएकाले नै नन्दजीले सबै ठाँमा श्रीकृष्ण र बलराम दुबेलाई पुदत्ररूपमा 
प्रेम गरेको देखादएको छ । 


रामालन्द्री टीका 


३५८६ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय नत 
तं दुष्ट्वा परमप्रीतः प्रत्युत्थाय कृताञ्जलिः । 
आनचौधोक्षनधिया प्रणिपातपुरःसरम् ॥ २॥ 
पदार्थ भएका प्रणिपातपुरःसरम्  दण्डवत् 
तं  ती गर्गलाई कृताञ्जलिः  हात जोडेका प्रणामपूर्वक 
दुष्ट्वा  देखेर नन्दले अधोक्षजधिया  भगवदृनुद्धिले 
परमप्रीतः  असाध्य प्रसन्न प्रत्युत्थाय  उठेर आनचं  पूजा गरे 





ताक्यार्थ गर्गलाई देखेर असाध्य प्रसन्न भएका नन्द हात जोडी उठे अनि उनले दण्डवत् प्रणाम 
गरी गर्गलाई साक्षात् भगवान् सम्णी पूजा गरे। 


सूपविष्ट कृतातिथ्यं गिरा सूनृतया मुनिम् । 
नन्दयित्वाबवीद् बह्यन् पृणंस्य करवाम किम् ॥ ३॥ 





पदार्थ सूनृतया  असाध्यै मधुर हजुरको 
कृतातिथ्यं  अतिथिसत्कार गिरा  वचनले किम्  के सेवा 
गरिएका नन्दयित्वा  खुसी पारेर करवाम  गर 
सुपविष्टं  राम्रोसंग बसेका बह्यन्  हे ब्रह्मर्षि अनवीत्  भने 
मुनिम्  गर्ग मुनिलाई पूणस्य  पूर्ण हुनुभएका 


ताक्यार्थ अतिथिसत्कार गरिएका र राम्रोसंग बसेका गर्ग मुनिलाई असाध्ये मधुर वचन बोलेर 
खुसी पार्द नन्दले भने हि ब्रह्मर्षि ! पूर्णस्वरूप हुनुभएका हजुरको के सेवा गरू । 


महद्विचलनं नृणां गृहिणां दीनचेतसाम् । 
निभश्रेयसाय भगवन् कल्पते नान्यथा क्वचित् ॥ ४ ॥ 


पदार्थ दीनचेतसाम्  दीनहीन चित्त क्वचित्  कुनै पनि 
भगवन्  हे भगवान् भएका अन्यथा  अरू कारणले 
महद्विचलनं  महापुरुषहरूको नृणां  मानिसहरूको न कल्पते  हुन सक्दैन 


निश्रेयसाय  कल्याणक लागि 
ह॒न्छ 


घुमाइ् 
गृहिणां  घरगहस्थमा रहेका 





वाक्यार्थ हे भगवान् ! हजुर जस्ता महापुरुषटहरू हामी जस्ता घरगृहस्थमा रहेका दीनहीन चित्त 
भएका व्यक्तिहरूको कल्याणक लागि आउने गर्नृहुन्छ । हजुरहरूको आगमनमा अरू कुनै कारण 
हन सक्देन । 

विवरण यस श्लोकमा महापुरुषहरूको यात्रा संसारी व्यक्तिहरूको कल्याणका लागि हुन्छ भनी 
बतादइएको छ । ब्रह्मज्ञानीहरूको विषयमा भिक्षाशनाः दिक्षु परिभ्रमन्तः अर्थात् आरै प्राप्त भएको 


रामालन्द्री टीका 


३५८७ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्यायनत 


भिक्षान्नले प्राणधारण गरी स्वेच्छले दिशाविदिशा धुमिरहने भन्ने उक्ति प्रचलित छ । ईश्वरदर्शी 
एवं ब्रह्मज्ञानी महापुरुषहरू परमात्माकै हिडदाइल्दा स्वरूप हृन्, उनीहरू घरघरमा घुमे भने 
संसारी व्यक्तिहरूले पनि सहजे पुण्यलाभ गर्न सक्छन् भन्ने ईश्वरके व्यवस्था अनुसार यो सबे भए 
फँ लाग्छ। यसबाट संसारी व्यक्तिहरूले केही समयको लागि भए पनि परमात्माको प्रकाशको 
भरमा बांचेका महापुरुषहरूको दिव्य आनन्दलाई देख्ने मौका पारंछन् भने ठार्ंठाका अनेक 
जिज्ञासुहरूले उचित मार्गदर्शन पा्ंछन्। योभन्दा बाहेक आत्मज्ञानीहरूले सबैको घरघर 
चाहार्बुको अरू कुनै कारण देखिर्दैन। नत्र हंदाखाँदाको घरव्यवहार, जीविका र तीन ओरटै 
एषणालाई छाडर पचि फेरि भिक्षा माग्दे घरघरमै इल्नु निष्प्रयोजन हन जान्छ । ज्ञानीहरूको 
संसारभरमण या भिक्षाटन पेट पाल्नका लागि पक्के होइन, अपि तु संसारीहरूलाई पुण्य र 
ज्ञानप्रदान गर्न हो । यही कुरा यस श्लोकमा बताइएको हो । 


ज्योतिषामयनं साक्षाद् यत्तज्ज्ञानमतीन्द्रियम् । 
प्रणीतं भवता येन पुमान् वेद् परावरम् ॥ ५॥ 





पदार्थ ज्योतिर्मण्डलको अध्ययन गर्ने साक्षात्  प्रत्यक्ष ने 
यत्  जुन ज्योतिषशास्त्र छ वेद्  जान्दछ 
अतीन्द्रियम् ज्ञानम्  इन्दरियातीतयेन  जसद्रारा तत्  त्यसलाई 
वस्तुको ज्ञान गराउने पुमान्  मानिस भवता  तपार्ईले 
ज्योतिषाम् अयनं  परावरम्  भूत र भविष्यत॒लाई प्रणीतं  रच्नुभएको हो 


ताक्यार्थ इन्रियातीत वस्तुको ज्ञान गराउने ज्योतिषशास्त्र हजुरले रच्नुभएको हो। जुन 
ज्योतिषशास्त्रहारा मानिस भूत र भविष्यत्लाई पनि स्पष्ट रूपमा जानन सक्दछ । 


त्वं हि बह्यविदां श्रेष्ठः संस्कारान् कर्तुमर्हसि । 
बालयोरनयोनृणां जन्मना ब्राह्यणो गुरुः ॥ ६॥ 


पदार्थ बालयोः  बालकटरूको ह्मणः  ब्राह्मण 
जह्यविदां  ब्रहमज्ञानीहरूमध्ये संस्कारान्  नामकरण आदि जन्मना  जन्मले नै 
शरेष्ठः  श्रेष्ठ संस्कारहरू नृणां  सबै मानिसको 
त्वंहि  हजुरनै कतुम्  गर्न गुरुः  गुर हन्छ 
अनयोः  यी दुर अहैसि  योग्य हुनुहुन्छ 





वाक्यार्थ ब्रहमज्ञानीहरूमध्ये श्रेष्ठ हजुर ने यी दुई बालकको नामकरण आदि संस्कार गर्न योग्य 
हुनुहुन्छ । किनभने ब्राह्मण जन्मले ने सने मानिसहरूको गुरु हुन्छ । 


रामालन्द्री टीका 


३५८८ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय नत 
गगं उवाच गर्गले भने 
यदूनामहमाचायंः ख्यातङ्च भुवि सवंतः। 
सुतं मया संस्कृतं ते मन्यते देवकीसुतम् ॥ ७ ॥ 
पदार्थ सवंतः  सबैतिर  तिम्रो 
अहम्  म ख्यातः च  प्रसिद्ध पनिद सुतं  छोरालाई 
यदूनाम्  यदुकुलको मया  मद्रारा देवकीसुतम्  देवकीका छोरा 
आचायंः  आचार्य हं संस्कृतं  संस्कार गरदा मन्यते  मान्ते 
भुवि  संसारमा कसले 





ताक्यार्थ म यदुकुलको आचार्य हँ र संसारभर सबेतिर प्रसिद्ध पनि द्ु। मैले तिम्रो छोराको 


संस्कार गरे भने कसले यिनलाई देवकीको छोरो भनी ठाने । 


कंसः पापमतिः सख्यं तव चानकदुन्दुभेः । 


प ९     

देवक्या अष्टमो गभो न स्त्री भवितुमहति ॥ ८ ॥ 
इति सजञ्चिन्तयञ्च्रत्वा देवक्या दारिकावचः । 
अपि हन्ता गतारशङ्कस्तहिं तन्नोऽनयो भवेत् ॥ ९॥ 


पदार्थ  सुनेर 

तव  तिम्रोर देवक्याः  देवकीको 
आनकदुन्दुभेः च  वसुदेवको अष्टमः  आँ 
पनि गभः  गर्भ 

सख्यं  मित्रता जान्ते स्तरीचस्तरी 

पापमतिः  दुर्बुद्धि भवितुम्  हन 

कंसः  कंसले न अर्हति  सक्दैन 
देवक्याः  देवकीकी इति  यस्तो 


दारिकावचः  छोरीको भनाइ सञ्चिन्तयन्  विचार गर्दै 


ताक्यार्थ दुष्टबुद्धि भएको कसले तिग्रो र वसुदेवको मित्रतालाई जान्दछछ। देवकीकी छोरी 
योगमायाको कुरा सुनेपछि उसले देवकीको आठ गर्भ स्त्री हुन सक्दैन भनी सोचिरहेको छ । यही 
वेलामा मबाट संस्कार गरदा खन् शङ्ाले उसले यहाँ आई यो बच्चालाई माय्यो भने त हामीबाट 


अन्याय हुन्छ । 


आगताराङ्कः  खन् शङ़ा बढेको 
त्यसले 

अपि हन्ता  यदि मायो 

तर्हिं  भनेत 

तत्  त्यो कुरा 

नः  हामीबाट 

अनयः  अन्याय 

भवेत्  हने 





रामालन्द्री टीका 


३५८९ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय नत 
नन्द् उवाच नन्दले भने 
अलक्षितोऽस्मिन् रहसि मामकेरपि गोव्रजे । 
कुरु द्विजातिसंस्कारं स्वस्तिवाचनपूवंकम् ॥ १०॥ 
पदार्थ अस्मिन्  यो गर्नपर्न संस्कार 
मामकैः अपि  मेरा रहसि  एकान्त स्वस्तिवाचनपूर्व॑कम्  
आफन्तहरूद्रारा पनि गोबजे  गोशालामा स्वस्तिवाचनका साथ 
अलक्षितः  थाहा नपाइएको द्विजातिसंस्कारं  द्विजातिने कुरु  गरिदिनुहोस् 





ताक्यार्थ मेरा आफन्तहरूद्रारा पनि थाहा नपाइने गरी यस एकान्त स्थानमा रहेको गोशालामा 
रही द्विजातिले गर्न पर्ने नामकरण आदि संस्कारहरू स्वस्तिवाचनका साथ सम्पन्न गरिपिनुहोस् । 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 


अत 


एवं सम्प्राथितो विप्रः स्वचिकीषिंतमेव तत् । 
चकार नामकरणं गूढो रहसि बालयोः ॥ ११॥ 





पढार्थ सम्प्रा्थितः  अनुरोध गरिएका बाख्योः  बालक बलराम र 
एवं  यसप्रकार विप्रः  ब्राह्मण गर्गले कृष्णको 

स्वचिकीषिंतं  आफूले चाहेको रहसि  एकान्तमा नामकरणं  नामकरण संस्कार 
तत् एव  त्यही कुरालाई नै गूढः  लुकेर चकार  गरे 


ताक्यार्थ यसप्रकार आपले चाहेकै काम गर्नका लागि अनुरोध गरिएका ब्राह्मण गर्गले 
एकान्तमा रहेर बलराम र कृष्णको नामकरण संस्कार गरिदिए। 


गगं उवाच गर्गले भने 

  रोहिणीपुत्रो  ध  
अयं हि रोहिणीपुत्रो रमयन् सुहृदो गुणेः। 
आख्यास्यते राम इति बलाधिक्याद् बलं विदुः ॥ 
यदूनामपृथग्भावात् सङषणमुशन्त्युत ॥ १२॥ 





पदार्थ सुहृदः  आफन्तहरूलाई भएकाले 

रोहिणीपुत्रः  रोहिणीका छोरा रमयन्  रमाइलो गराउने हदा बलं  बल पनि 

अयं  यी बालक रामः इति  राम भने नामले विदुः  भनेछन् जानेछन् 
हि  निश्चय नै आख्यास्यते  प्रख्यात हुनेछन् यदूनाम्  तपाई नन्दहरूको 
गुणेः  आपफ्ना गुणहरुद्रारा बराधिक्यात्  धेरै बल यदुवंशीहरूसंग 


रालालन्द्री टीका 


३५९० 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय नत 
अपृथग्भावात्  मेलमिलाप सङूषंणम् उत  सङर्षण उशन्ति  भनेछन् मान्नेछन् 
गराइरहने हुनाले समन्वयकर्ता पनि 


ताक्यार्थ यी बालक रोहिणीका छोरा हुन् र आफ्ना गुणहरूले आफन्तहरूलाई रमाइलो 
गराद्रहने हदा यिनी राम नामले प्रख्यात हुनेछन्। धेरै बल भएकाले यिनलाई बल पनि भनिनेछ 
अनि यिनले नन्दहरूको यदुवंशीहरूसंग मेलमिलाप गराइरहने हदा यिनी सङर्षण पनि भनिनेछन् । 
वितरण यहाँ गर्गाचिार्यले बलरामभित्र पनि भगवत्तत्वको बोध गराएका छन्। यी रोहिणीका 
छोरा भनी बलरामको नामकरण सुरु गरिएको छ। बलराममा दुई पक्ष छन्, एउटा मातुगर्भवाट 
जन्मेको सामान्य शरीर, अनि अर्को उनमा आविष्ट भगवत्स्वरूप । गर्भनाट त केवल शरीरको मात्र 
जन्म भएको हो । भगवान्को स्वरूप त नित्य हो। त्यसैले रोहिणीपुत्रः भन्ने आमाको नामद्रारा 
सम्बोधन गरेर शरीरको मात्र जन्म भएको बताउन खोजिएको छ। आपफ्ना गुणहरूले सुहृद् बन्धु 
बान्धवहरूलाई रमाइलो प्रदान गर्ने भएकाले यिनलाई राम भन्छन् भन्ने व्युत्पत्ति, सामान्य अर्थले 
बलराममा र विशेष अर्थले भगवान्मा घटने देखिन्छ । बालकमा स्वभावतः हुने गुणहरुद्रारा नन्द 
यशोदा र रोहिणीलाई आनन्दित गर्नु सामान्य अर्थ हो। विशेष अर्थमा भने बलराममा आविष्ट 
भगवानूकै अंशले प्रलम्बासुर आदिलाई मारने विशेष गुणहरुद्रारा गोपगोपिनीहरूको मनलाई 
आपूमा निरुद्ध गरिदिन्छ भन्ने तात्पर्य निस्कन्छ। निरोधका प्रसङ्गमा वल्लभाचार्यले बलरामले 
देखाएको पराक्रम पनि भगवान्बाट नै भएको मानी त्यसद्रारा पनि सबैको चित्त भगवान् 
श्रीकृष्णमा न निरुद्ध भएको बताउनुभएको छ । नत्र गोपगोपिनीको चित्त शश्रीकृष्णको पराक्रमद्रारा 
श्रीकृष्णमा र बलरामको पराक्रमद्रारा बलराममा निरुद्ध भई विभाजन हुने या दुई ओटा ईश्वर हुने 
प्रसङ्ग आउन सक्छ। सर्वत्मा श्रीकृष्ण नै परमप्रिय भएकाले उहाँले सबेलाई रमादइलो दिन 
सक्नुहुन्छ । अतः राम शब्दको व्युत्पत्तिले पनि बलराममा आविर्भूत भगवान्कै स्वरूपको महत्व 
गाइएको बुमनुपर्दछ । सबैभन्दा बलशाली भगवान् मात्र भएकाले बल शब्दको मुख्य अर्थ पनि 
श्रीकृष्ण नै हो। सबेलाई एकीकृत गर्ने या आकर्षित गर्ने भन्ने सङुर्षण शब्दको अर्थ पनि 
परमात्मामा नै घटने देखिन्छ । यसरी यहं बलरामको नभई उनमा आविष्ट भगवानूकै गुण 
गादएको हो, तर नन्द आदिले भने बलरामकै अर्थमा मात्र लिएको बुखिन्छ। 


आसन् वणास््रयो ह्यस्य गृह्णतोऽनुयुगं तनूः । 
शुक्लो रक्तस्तथा पीत इदानीं कृष्णतां गतः ॥ १३॥ 





पढार्थ शुक्छः  सेतो वणौः  वर्णहरू 

अनुयुगं  युगेपिच्छे रक्तः  रातो आसन्  धथिए 

तनूः  शरीर तथा  त्यसै गरी इदानीं  अहिले 

गृह्णतः  ग्रहण गरिरहने पीतः  पहँलो गरी कृष्णतां  कालो रङ्गवाला 
अस्य हि  यी बालकका चाह ्रयः  तीन गतः  भएका छन् 


ताक्यार्थ यी अर्का बालकले चाहं युगेपिच्छे अनेक शरीर धारण गरिरहन्छन् । पहिले यिनका 


रामालन्द्री टीका 


२५९१ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय नत 
सेतो, रातो र पर्हैलो गरी तीन थरी वर्णहरू धथिए । अहिले यिनी कालो वर्णका भएका छन्। 

प्रागयं वसुदेवस्य क्वचिज्जातस्तवात्मजः। 
वासुदेव इति श्रीमानभिज्ञाः सम्प्रचक्षते ॥ ४ ॥ 





पढर्थ प्राक्  पहिले अभिज्ञाः  यो कुरा जान्नेहरू 
अयं यी क्वचित्  कुनै वेलामा श्रीमान्  एेश्वर्ययुक्त 

तव  तिम्रा वसुदेवस्य  वसुदेवको घरमा वासुदेवः इति  वासुदेव भनी 
आत्मजः  छोरा जातः  जन्मेका थिषए सम्प्रचक्षते  बतांछन् 


ताक्यार्थ यी तिम्रा छोरा पहिले कुनै समयमा वसुदेवको पुत्रूपमा जन्मिएका धथिए । त्यसैले यो 
कुरालाई बुमने व्यक्तिहरूले यिनलाई श्रीमान् वासुदेव पनि भन्दछन्। 


बहूनि सन्ति नामानि रूपाणि च सुतस्य ते। 
गुणकमोनुरूपाणि तान्यहं वेद् नो जनाः ॥ १५॥ 





पदार्थ बहूनि  धेरै अहं  म 

ते तिम्रा नामानि  नामहरू र वेद्  जान्द्ु 

सुतस्य  छोराका रूपाणि च  रूपहरू पनि जनाः नो  मानिसहरू जान्दैनन् 
गुणकमीनुरूपाणि  गुण र कर्म सन्ति  छन् 

अनुसार तानि  तिनलाई 


ताक्यार्थ तिम्रा छोराका गुण र कर्म अनुसार अनेक नाम र रूपहरू छन्। तिनीहरूलाई म 
जान्दद्कु तर अरू मानिसहरू जान्दैनन्। 
वितरण माधथिका श्लोकहरूमा भगवान् श्रीकृष्णको भगवत्तालाई अव्यक्त रूपमा प्रस्तुत 
गरिएको छ । श्रीकृष्ण शब्दको अर्थ परमात्मा हुन्छ । वल्लभाचार्य यसको अर्थ गर्दै भन्नुहन्छ 

कृषिर्भूवाचकः शब्दो णश्च निर्वृतिवाचकः । 

तयोरैक्यं परं ब्रह्म कृष्ण इत्यभिधीयते । 

कृषि शब्दमा इकार धातु बुखाउने अर्थमा मात्र लिद्एको हो । कृष् शब्दको अर्थ सत्ता हुन्छ 

भने णकारको अर्थं आनन्द हुन्छ । सत्ता र॒ आनन्द एक रूप भएको जुन चेतन ब्रह्म छ, त्यही 
कृष्णको अर्थ हो । कृष्ण शब्दको अर्को अर्थ अनुसार कृष् शब्दले निश्चेष्ट स्थिति या संसाखप्रति 
कुनै चेष्टा या रुचि नभएको भन्ने जनारंछ । णकारले भक्तिलाई जनारंछ भने णपि रहेको 
अकारको अर्थ दाता भने हन्छ। यसरी संसारलाई बिसर्द्दिने भक्तिका दाता परमात्मा भन्ने अर्थ 
हन्छ । कृष्ण शब्दमा रहेका हरेक वर्णको अर्थ गर्दै कृष्ण शब्दको अर्को व्युत्पत्ति पनि गरिएको छ। 
कूले ब्रह्मालाई, ऋले अनन्तलाई, षले शिवलाई, णले धर्मलाई, अले विष्णुलाई र अन्त्यमा रहेको 
विसर्गले नरनारायणलाई सङड़त गर्वछ। यी सबैको समाहार रूप पुरुषोत्तम परमात्मा श्रीकृष्ण ने 
हनहन्छ भन्ने अर्को अर्थं हो। यसरी श्रीकृष्ण शब्दले सबे देवताहरूको रूपमा प्रकट हुने र 


रालालन्द्री टीका 


३५९२ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्यायत 


संसारबन्धनलाई विर्साइ्दिने परमात्माको सच्चिदानन्दरूप मूल स्वरूपलाई बतारँछ । यो सब कुरा 
नन्दलाई बताउन पनि नहूने, अनि अरू सामान्य नाम राखिदिदा पनि आफूले असत्य बोलेको हुने 
हनाले गर्गले श्रीकृष्ण नाम राख्नका लागि पनि अरूअरू प्रसङ्ग उठाउनुभएको छ । अनेकपल्ट 
जन्म लिने क्रममा तिम्रा छोरा कटहिले सेता, कहिले राता र कटहिले पर्हैला बनेका छन्, अहिले 
काला बनेकाले यिनलाई श्रीकृष्ण भनिनेछ भन्ने भनादइको भङ्गीले पनि अप्रकट रूपमा श्रीकृष्णलाई 
ईश्वर नै सिद्ध गरेको छ। भागवतको एकादश स्कन्धको पांँचौँ अध्यायमा बतादए अनुसार 
सत्ययुगमा सेतो स्वरूपमा र त्रेतायुगमा रातो स्वरूपमा परमात्माको आराधना हुन्छ । पलो 
अवतार भगवानूको कीं छैन, तर सुवर्णवर्णो हेमाङ्गः आदि पुराणवचन र हिरण्मयेन पात्रेण 
शुक्लयजुर्वेद, ४०१७ आदि वेदवचन अनुसार सूर्यमण्डलभित्र बस्ने अन्तर्यामी हिरण्मय पुरुषलाई 
ने पैलो अवतारको रूपमा गर्गले बताएका हुन् भन्ने बुणनुपर्दछछ । नन्द आदिले भने आपफ्ना 
बच्चाका पूर्वजन्मका अनेक वर्णहरू मात्र बताएको भन्ने बुरे । 

अर्को श्लोकमा भगवान्को वासुदेव भन्ने नामलाई नन्दले नबुजने गरी ने गर्गले बताएका 
छन् । आधिदैविक वसुदेव अंश तिमीमा आइसकेपच्छि र प्रेमको कारणले भगवानूले पुत्रत्व स्वीकार 
गरिसकेपक्ि त यी तिग्नै आत्मजः अर्थात् छोरा हुन्, तर त्यो हुनुभन्दा अधि यी वसुदेवको पुत्रको 
रूपमा जन्मिएका धिए भन्नु गर्गको मनभित्रको अर्थ हो। नन्दले भने यो मेरो छोरो पूर्वजन्ममा 
कहिल्यै वसुदेवपुत्र पनि बनेको रहे भन्ने मात्र बुरे। कालियको दमन, गोवर्धनको धारण, 
ओखलमा बाँधिनु आदि गुण र कर्महरुद्रारा यिनका कालियमर्दन, गोवर्धनधर, दामोदर आदि 
अनेक नामहरू हनेछन् भन्ने अभिप्राय अर्को श्लोकमा रहेको छ । नन्दले यसलाई पनि सामान्य 
अर्थमा मात्र लिएको बुखिन्छ । भगवान्ले त प्रेमद्वारा सबैको चित्तलाई निरोध गर्नु, त्यसेले गर्गले 
श्रीकृष्णको ईश्वरत्वलाई अप्रकट रूपमा प्रस्तुत गर्नुभयो । अप्रकटरूपमा श्रीकृष्णको भगवत्तालाई नै 
बताएकाले गर्गले असत्य बोलेको पनि देखिंदेन । 


एष वः श्रेय आधास्यद् गोपगोकुलनन्दनः। 
अनेन सवंदुगणि यूयमञ्जस्तरिष्यथ ॥ १६॥ 


पढार्थ वः  तिमीहरूको अनेन  यीद्रारा 
गोपगोकुलनन्दनः  सबै गोप र ्रेयः  कल्याण सवंदुगणि  सवै सडटहरूलाई 
गोकुललाई आनन्दित पार्ने आधास्यत्  गर्नेन् अञ्जः  सजिलै 

एषः  यिनले यूयं  तिमीहरू तरिष्यथ  पार गर्नेद्ठौ 





ताक्यार्थ सब गोपहरू र गोकुललाई आनन्दित गर्ने यी श्रीकृष्णले तिमीहरूको कल्याण 
गर्नछन् । यीद्रारा तिमीहरू सब सड़टबाट सजिलै पार हुनेछ । 


पुरानेन व्रनपते साधवो दस्युपीडिताः। 
अराजके रक्ष्यमाणा जिग्युदस्यून् समेधिताः ॥ १७॥ 


रामालन्द्री टीका 


३५९३ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय त 
पदार्थ दस्युपीडिताः  डांकुहरूद्रारा साधवः  सज्जनहरूले 

व्रजपते  हे व्रजपति नन्द पीडित भएका र दस्यून्  डांकुहरूलाई 

पुरा  पहिले अनेन  यिनैद्रारा जिग्युः  जिते 

अराजके  राजाविहीन राज्य रक्ष्यमाणाः  जोगाइएका 

भएको वेलामा समेधिताः  बल बढेका 





ताक्यार्थ हि व्रजपति! पहिले कुनै समय राजाविहीन राज्य भएको वेलामा डाँकुहरूले 
सज्जनहरूलाई दुःख दिएका धथिए। त्यो वेलामा यिनैद्रारा रक्षा गरिएकाले बल बठेका 
सत्पुरुषहरूले ती डाँकुहरूलाई फेरि जिते। 


य एतस्मिन् महाभागाः प्रीतिं कुन्ति मानवाः। 
नारयोऽभिभवन्त्येतान् विष्णुपक्षानिवासुराः ॥ ८ ॥ 
प्रीतिं  प्रेम 

कुवन्ति  गर्दछन् 

एतान्  तिनीहरूलाई 
विष्णुपक्षान्  विष्णुको पक्षमा 
रहने देवताहरूलाई 


पदार्थ 

येजो 

महाभागाः  महाभाग्यशाली 
मानवाः  मानिसहरू 
एतस्मिन्  यिनमा 
ताक्यार्थ जो भाग्यशाली मानिसहरू यिनमा प्रेम गर्वछछन् तिनीहरूलाई विष्णुको पक्षमा रहने 
देवताहरूलाई असुरहरूले जित्न नसके कै शत्रुहरूले जित्न सक्देनन् । 


तस्मान्नन्दात्मजोऽयं ते नारायणसमो गुणेः। 
श्रिया कीत्यनुभावेन गोपायस्व समाहितः ॥ १९॥ 


असुराः इव  असुरहरूले यैं 
अरयः  शत्रुहरूले 
न अभिभवन्ति  जित्न सक्दैनन् 








पदढार्थ आत्मजः  छोरा नारायणसमः  भगवान् 
नन्द्  हे नन्द ! गुणेः  गुणहरूले नारायणजत्तिके छन् 
तस्मात्  त्यसैले श्रिया  रेश्वर्यले समाहितः  सावधान भई 
अयं  यी कीत्यो  कीर्लिले र गोपायस्व  रक्षा गर 
तेतिम्रा अनुभावेन  प्रभावले पनि 


वाक्यार्थ हे नन्द ! तिम्रा यी छोरा अनेक गुणहरूले, एेश्वर्यले, कीर्तिं र प्रभावले पनि भगवान् 
नारायणजत्तिकै छन् । त्यसैले सावधान भई यिनको रक्षा गर। 


श्रीडुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
इत्यात्मानं समादिश्य गँ च स्वगृहं गते । 
नन्दः प्रमुदितो मेने आत्मानं पूणंमाशिषाम् ॥ २०॥ 


रालालन्द्री टीका 


३५९४ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय 
पदार्थ स्वगृहं  आफनो घरमा आत्मानं  आफूलाई 
इति  यसप्रकार गते  गएपचछ्छि आरिषाम्  आशाहरूबाट 
आत्मानं  आफूलाई प्रमुदितः  असाध्यै खुसी पृण॑म्  पूरा भएको 
समादिश्य  आदेश दिएर भएका मेने  ठाने 

न 
गगें च  गर्ग पनि नन्दः  नन्दले 





ताक्यार्थ यसप्रकार नन्दलाई आदेश दिएर गर्ग आफ्नो घरतिर फर्किएपछि उनको वचन सुनी 
असाध्ये प्रसन्न भएका नन्दले आफ्ना सबे आशा पूरा भएको ठाने। 


४ व्रजताल्पेन      न्त, 
कालेन वरजताल्पेन गोकुले रामकेशवो । 
जानुभ्यां सह पाणिभ्यां रिङ्गमाणो विजहतुः ॥ २९॥ 





पदार्थ रामकेडवो  बलराम र श्रीकृष्ण रिङ्गमाणो  घुम्दै 

व्रजता  बितिरहेका पाणिभ्यां सह  दुई हातसहित विजहतुः  विहार गर्न 

अल्पेन  थोर जानुभ्यां  घुंडाले थाल्नुभयो 

कालेन  समयमा नै गोकुले  गोकुलमा 

वाक्यार्थ केटी समयपचछ्छि ने बलराम र श्रीकृष्ण दुई हात र घँडाले टेकेर गोकुलमा धघुम्दै विहार 
गर्न थाट्नुभयो । 


विवरण यहाँ एक्काईसौँ श्लोकदेखि तीसौँ श्लोकसम्मका दश श्लोकटहरूमा भगवानूका दश 
थरी स्वरूपहरू बताइएका छन् । यी स्वरूपहरू भगवान्का गति या चेष्टाका कारणले भएका हून्। 
वल्लभाचार्य लेख्नुहृन्छ दशधा हरिः अर्थात् एडटे भगवान् दश थरी रूपमा बन्नुभयो। भगवान् 
स्वरूपतः एक मात्र हुनुहुन्छ । तर पनि उहांमा अनेकौँ चेष्टाले अनेक स्वरूपको कल्पना हुन्छ । 
भगवान्को चेष्टा भनेको काल हो। योऽयं कालस्तस्य तेऽव्यक्तबन्धोश्चेष्टामाहुः भागवत, 
१०।३।२९ । त्यही सूचना गर्न यहाँ पनि कालेन भन्ने पद आएको छ। भगवान्का भर्दमा 
चिभ्रिएका दुई थरी रूप, एउटा आमाको काखमा रहेको रूप, तीन थरी हिंडेको र दौडेको रूप, 
एउटा ब्रजबालकटहरूसंग घुमेको रूप, दुई ओटा धृष्टता र धुर्यां गरेको रूप अनि अर्को चुपचाप 
आमाको काखमा लुकी बसेको रूप गरी मुख्य दश रूपहरू रहेका छन्। एक्काईसौँ श्लोकमा 
घंडा टेकेर हिंडन थालेको सामान्य गतिलाई देखाइएको छ । बाईसौँ श्लोकमा भने आप्ना पाउजु 
आदिको शब्द सुन्दे दौडिंदे र उराॐँदे आमानजिक फर्किदै गरेको रूपको वर्णन छ। ते्ईसौँ 
श्लोकमा आमाले काखमा लिई दुध पियारँदे गरेको रूपको वर्णन गरिएको छ । यसरी भूर्दैमा र 
काखमा गरी भगवानूका तीन रूप छन्। चौबीसौं श्लोकमा बाच्छको पुच्छर समाई हिंडन 
सिकिरहेको र तिनीहरूले यताउति तानिरहेको रूपको वर्णन छ । पच्चीसौँ श्लोकमा तातेताते गर्दै 
सिड् भएका पशु र आगोसंग खेल्न जान लाग्दा आमाहरूले बीचबीचमा रोकिरहेको रूपको 
वर्णन छ भने छल्बीसौँ श्लोकमा स्वतन्त्रूपमा हिंडन थालेको रूप बताइएको छ । त्यसपचछ्छि दुई 


रामालन्द्री टीका 


३५९१५ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय नत 


श्लोकमा व्रजबालकटहरूसंग घुमेको रूप बतादएको छ । यसपचछ्छि तीन श्लोकमा भने दही चोर्न, 
नाच्छा फुकाउने आदि धृष्टता गरेको या भनेको वस्तु नपादा बच्चाहरूलाई रुवाइदिने आदि 
धर््यई गरेको स्वरूप अनि आमाले गाली गर्नृहोला कि भनी उराई चुपचाप बसेको रूप 
बताइएको छ । यसरी भगवान्का दश मुख्य रूपहरू छन् । 

यस श्लोकमा जानुभ्यां अर्थात् घँडाहरू धिसारी भगवान् दहिनुको उत्प्रेक्षा ग्वै 
वल्लभाचार्यले भन्नुभएको छ भगवान्का घँडाहरू सुतल लोकरूप हन्, दवै जानुनी सुतलं 
विश्वमूर्तः भागवत, २५।२७ । सुतललोकको पति भएर पनि बलिले दैत्यहरूलाई राम्रोसंग 
नियन्त्रण गरेनन्, पृथ्वीभरि जतातते दुष्टहरू फैलिए। अब म नै पुथ्वीमा दुष्टहरूको दमन गरु 
भन्ने जनाउन उहांले भुरदमा घडा चिसार्नुभएको हो । रामकेशवौ यो द्रन््र समास भएको शब्दले 
एडटै भगवान् राम र केशवरूप बनी लीला गरिरहनुभएको बताइएको छ । योगीहरूलाई पनि 
आनन्दमय आत्मामा रमाइदिने भन्ने अर्थमा रामशब्दले परमात्मालाई बुखा्ंछ । केशव शब्दले पनि 
क अर्थात् ब्रह्मा र ईश अर्थात् शिवका पनि व॒ अर्थात् बन्ध परमात्मा भन्ने अर्थं बुखार । 
तस्मादेकाकी न रमते बृहदारण्यकोपनिषद्, १४२३ भन्ने श्रुति उल्लेख गर्दै उहँले रमाउनका 
लागि भगवान्ले दुई रूप स्विकार्नुभएको बताउनुभएको छ । केशवं सुखं यस्य भन्ने व्युत्पत्ति गर्दा 
चाह यताउति हिंडिरहेको वेलामा अनुहारतिर छरिएका घुप्रिएका केशले सबैलाई असाध्ये आनन्द 
दिने भन्ने अर्थ पनि केशव शब्दबाट निस्कन्छ । 


तावङ्घ्रियुगममनुकृष्य सरीसृपन्तो 
घोषप्रघोषरुचिरं जकदैमेषु। 


तन्नादहृष्टमनसावनुसृत्य लोकं 
मुग्धप्रभीतवदुपेयतुरन्ति मात्रोः ॥ २२॥ 
पदार्थ सरीसृपन्तो  धिध्रिरहेका बामे मुग्धप्रभीतवत्  चकित र 
व्रनकदैमेषु  त्रजको हिलोमा सरिरहेका र भयभीत भए छँ 
अङ््रियुग्मम्  दुबे पाठलाई तन्नादहृष्टमनसो  त्यसको मात्रोः  आमा रोहिणी र 
अनुकृष्य  तान्वै आवाजले प्रसन्न हुनुभएका यशोदाको 


घोषप्रघोषरुचिरं  पाउका तौ  ती दुई बलराम र कृष्ण अन्ति  नजिक 

पाउजुको सानाठुला मधुर खोकं  बाटो हिंडने मानिसलाई उपेयतुः  फर्विनुहुन्थ्यो 
आवाज निकाल्दै अनुसृत्य  पद्छयाएर 
ताक्यार्थ बलराम र कृष्ण गोकुलको हिलोमा आप्ना दुबे पाउलाई धिसार्दै बामे सर्नृहुन्थ्यो । 
नामे सर्दा पाडका पाउजुबाट सानोटठलो मधुर आवाज निस्कन्थ्यो र त्यो आवाज सुनी उहाँहरू 
प्रसन्न हुनुहन्थ्यो । उहांहरू कहिलेकाहीं बाटो हिडने मान्छेहरूको पचि लाग्नुहुन्ध्यो र पचि 
नचिनेको मान्छे रहे भन्ने बुरी चकित र भयभीत भई आपने आमा रोहिणी र यशोदाको नजिक 





रामालन्द्री टीका 


३५९६ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय त 


फर्कनुहन्थ्यो । 
विवरण यहो भगवान् श्रीकृष्ण र बलराम ब्रजभूमिको हिलोमा यताउति इलिरहेको वर्णन 
गरिएको छ। भगवान् दुबे गोडालाई लतार्दै धिभ्रिरहनुभएको थियो । भगवान्का अङ्गभरि पाउजु, 
बाला आदि अनेक आभूषण बांधिएका धथिए। हिडिरहंदा ती सबेबाट मधुर ध्वनि निस्किन्थ्यो । 
त्यो मिठो रंकार सुनी त्यो शब्द कहाँबाट आयो भन्ने जिज्ञासाले त्यो ठँ खोज्न खोजे रै छिटो 
चिटो कृष्ण र बलराम धिभ्मिनुहन्थ्यो । छिटो हिंडदा त्यो ध्वनि खन् ठुलो र सुमधुर सुनिन्थ्यो । 
यसबाट आफूबाट नै सङगीत निस्किएको बुखी उहांँहरू असाध्ये खुसी हुनुहुन्थ्यो । हँदाहदे बाटोमा 
हिंडिरहेका मान्छेलाई देखी तिनको पछि लाग्दै केही पर पुरनुहून्थ्यो अनि नचिनेको मान्छे ठानी 
मुग्ध भई फर्किन खोज्नुहुन्थ्यो । अधिपच्छि हर्दा कोटी साथी नभएको र घर टाढा भएको देखी 
उहाँ हरू उराई हत्तपत्त आमाहरूकहां दौडंदे आदइपुग्नृहुन्थ्यो । यसरी एउटे धिध्रिएको लीलामा पनि 
भगवानूका ध्यानयोग्य अनेक स्वरूपहरू बन्छन्। पाउजु बजाँदे विस्तारे धिभ्रिएको रूप, छिटो 
छिटो धिभिरहेको रूप, शब्द सुनी खुसी भएको रूप, बटुवालाई प्याएको रूप, डराई फर्केको 
रूप आदि । 

वल्लभाचार्य भन्नुहन्छ मात्रोः अन्ति उपेयतुः यो वाक्यांशमा अन्ति शब्दले ने नजिक भन्ने 
अर्थ दिदसकेपचछि उप शब्दको सार्थकताका लागि त्यसको अरू तात्पर्य निकाल्नुपर्वछ । अन्तिको 
अर्थं नजिकै भन्ने हृन्छ। उपेयतुः को अर्थ बलराम र श्रीकृष्णले आमालाई प्याम्मे अङ्गालो 
हाट्नुभयो भन्ने हुन्छ । यसरी श्रीकृष्णका अनेक थरी विचित्र एवं माधुर्ययुक्त रूपहरू छन् र यी 
सबेले भावुक भक्तहरूको मनलाई हरण गरिरहेका छन् । 


तन्मातरो निजसुतो घृणया स्तुवन्त्यो 
पङ्काङ्गरागरुचिरावुपगृद्य दोभ्यौम् । 

दत्त्वा स्तनं प्रपिबतोः स्म मुखं निरीक्ष्य 
मुग्धस्मितात्पदशनं ययतुः प्रमोदम् ॥ २३॥ 


पदार्थ तन्मातयो  ती दुबैका आमाले मुग्धस्मिताल्पदश्चनं  मन्द 
पङ्काङ्गरागरुचिरो  जिउभरि दोभ्यौम्  दुबै हातले मुस्कान भएको दुध दाँतर 
हिलो लाग्नाले खन् सिंगारिएका उपगृद्य  अँगालोमा लिई मुखं  मुखलाई 

 न्स  निरीक्ष्य 

निजसुतो  आपना छोरालाई स्तनं  दुध निरीक्ष्य  हरर 

घृणया  वात्सल्यले दत्त्वा  पियाएर प्रमोदम्  असाध्यै खुसी 
स्तुवन्त्यो  स्तनमा दुध प्रपिबतोः  दुध पिद गरेका अवस्थामा 

भरिएका छोराहरूको ययतुः स्म  हुन्थे पुग्थे 





ताक्यार्थ वात्सल्यका कारणले स्तनमा दुध भरिएका ती दुबे आमाहरूले जिउभरि हिलो 
लाग्नाले खन् सुन्दर देखिएका आपना छो राहरूलाई दुबे हातले अंँगालोमा लिन्थे र दुध पियारँथे । 


रामालन्द्री टीका 


२५९७ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्यायल 


दुध पिरदे गर्दा बीचबीचमा छोराहरूले आपरतिर हर्दा उहांहरूको मन्दमुस्कान र दुधे दंतलाई 
देखेर उनीहरू असाध्यै खुसी हन्ये । 


यद्यदनादशंनीयकुमारटीला 
वन्तत्रजे तदबलाः प्रगृहीतपुच्छैः । 
वत्सैरितस्तत उभावनुकृष्यमाणो 
्रक्षन्त्य उज्ड्तिगृहा जहषुहंसन्त्यः ॥२४॥ 
पदार्थ र  पुच्छर उज्स्तिगृहाः  घरका कामधन्दा 
अन्तव्रेजे  गोकुलभित्र समातिएका छाडेका 
यहिं  जब वत्सैः  बाच्छाहरुद्रारा अबलाः  आइमारईहरू 
अङ्गनादशंनीयकुमारलीटो  इतस्ततः  यताउति गोपीहरू 
गोपीहरूलाई हेरिरहन मन लाग्ने अनुकृष्यमाणो  धिसारिनुहुन्ध्यो हसन्त्यः  होस 
बाललीला गर्न तत्  त्यसलाई जहृषुः  प्रसन्न हन्ये 
उभौ  ती दुई  र्व 








ताक्यार्थ हरिर जस्तो लाग्ने बाललीला गर्ने बलराम र कृष्ण जब गोकुलमा बाच्छाहरूको 
पुच्छर समात्नुहुन्थ्यो र ॒बाच्छाहरू दौडिंदा पुच्छर समार धिभ्रिरहनुहुन्थ्यो तब गोपीहरू घरका 
कामधन्दा छाडर बाहिर निस्किन्थे अनि त्यो दृश्य हेर हाँस्दे असाध्ये प्रसन्न हन्ये । 

वितवरण भगवान् अब अलि ठलो हनुभयो । धिधिएर मात्र होदन, केही आड पाए खुद्राले नै 
हिंडन सकने हुनुभयो । गोपको चरित्र देखाउनुपर्ने भएर उहाँले बाच्छाहरूकै पुच्छर समातेर हिंड्न 
सिक्नुभयो । पुच्छर समातिएका ती बाच्छाहरू बुर्कुसी मारेर दौडिन खोज्थे। भगवान् पूरा बलले 
पुच्छर आफूतिर तान्नुहन्थ्यो। वल्लभाचार्य भन्नुहन्छ बाच्छहरू पनि बुर्कुसी मारेर॒दौडन 
सकेनन्। बाच्छाहरुद्रारा यताउति तानिएका बलराम र श्रीकृष्ण व्रजमण्डलभित्र घुमिरहनुदहुन्थ्यो । 
यी सबै लीला व्रजका गोपिनीहरूद्वारा देख्न योग्य थिए । वल्लभाचार्य भन्नुहन्छ यो भगवान्को 
कुमारलीला हो। यस समयमा भगवान् दुई वर्षको हुनुभएको छ । व्रजा ङ्गनाहरू तीन प्रकारको 
भावले श्रीकृष्णको लीलालाई हैर्दछन् एउटा आश्चर्यले, अर्को रसबुदधिले अनि अर्को कामनाले 
आकर्षित भएर। सर्वात्मा भगवान्को गति स्वतन्त्र छ, त्यो करीं प्रतिहत हदेन, तर त्यही 
परमात्माको गति अहिले बाच्छाहरूको पचि मात्र सीमित भएको देख्दा कसको मन नतानिएला ? 
यसमाथि पनि भगवान् असाध्ये सुन्दर कुमार हनुह॒न्थ्यो । कुत्सितो मारो यस्मात् अर्थात् केययौँ 
कामदेव पनि भगवान्का अगाडि नराम्रा लाग्थे, फिक्का पर्थे। यस्ता कोटिकन्दर्पसुन्दर अर्थात् 
करोडौँ कामदेवभन्दा पनि सुन्दर श्रीकृष्णलाई हेर्न चाहनु स्वाभाविके हो । त्यसमा पनि यो त 
सर्वाधार परमात्माको पराधीनताको लीला धियो। वल्लभाचार्य भन्नुहन्छ भगवानूले 
नाच्छाहरूको पुच्छर समात्नु भनेको यज्ञ॒ आदि कर्मका अद्भुत देवताहरूको भावमा पुग्नु हो। 


रामालन्द्री टीका 


३५९८ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्यायल 


बाच्छाहरू कर्मजस्ता हुन्। कर्ममा अग्नि, इन्द्र॒ आदि देवताहरूको यजन हुन्छ, कर्मको फल दिन 
परमात्मा तीती देवताको भावमा पुग्नुहन्छ र यजमानलाई फल दिनुहन्छ। यसरी सकाम 
व्यक्तिलाई कर्मफल दिन परमात्मा कर्मको परतन्त्र हनु नै बाच्छाको पुच्छर समातेर पचछ्िपछि 
दौडिनुको तात्पर्य हो। यसरी कर्ममा परमात्मा उपाधिका धर्महरुद्रारा छोपिनुहन्छ, उहाँ लाई दु 
जानन संसाररूपी उपाधिलाई ने त्यागिदिन सक्नुपर्वछ । त्यसकारणले उज्कितगृहाः अर्थात् घरलाई 
विर्सिएका या छडिदिएका गोपिनीहरूले यो परमानन्दमय लीलालाई हेरे, खुसी भए र हासे 
भनिएको छ । प्रक्षन्त्यः यो पदले हर्दे भन्ने अर्थ दिन्छ। हिरेको हेय हनु आश्चर्यभावको द्योतक हो । 
केही गोपिनीहरू यसलाई देखी प्रसन्न भए भने कोही चाहं हँसिरहे। मन्दमन्द मुस्कुराउनुले 
उनीहरूभित्र श्रीकृष्णमिलनको कामना उदीप्त भद्रहेको सूचना दिन्ध्यो। यसरी सामान्य 
गोपिनीहरू भगवान्को लीलालाई हेरी आश्चर्यचकित भए, अलिअलि प्रेम गर्नेहरू हर्षित भए र 
श्रीकृष्णलाई चाहने अन्तरङ्ग गोपिनीहरू भने लीला हर्दा मनमा श्रीकृष्ण सम्बन्धी कामना उठेको 
अनुभव गर्व त्यसके कल्पनामा हासे । 


शङ्ग्यग्निदेष्ट्यसिजलद्धिजकण्टकेभ्यः 
कीडापरावतिचलो स्वसुतो निषेद्धुम् । 
गृह्याणि कतुंमपि यत्र न तज्जनन्यो 


रोकात आपतुरटं मनसोऽनवस्थाम् ॥ २५॥ 


पदार्थ ्रीडापरो  खेलिरहने न शेकाते  सक्दैनथे र 
यत्र  जहाँ गोकुलमा अतिचटो  असाध्य चञ्चल मनसः  मनको 


शुङ्ग्यग्निदष्ट्यसिजलद्धिज स्वसुतौ  आपना छोराहरूलाई अलं  धेरै 
कण्टकेभ्यः  सिड भएका निषेद्धुम्  रोक्न लागिरहंदा  अनवस्थाम्  चिन्ता 
जनावर, आगो, दाहा भएका तज्जनन्यो  ती दुई आमाहरू आपतुः  पादरहन्थे 
जनावर, तरवार, पानी भएको गृह्याणि  घरायसी काम 
ठाउ॑मा, चराहरू र कांँडाहरूसंग कतुंम् अपि  गर्न पनि 





ताक्यार्थ गोकुलमा बलराम र कृष्ण कहिले सिड भएका जनावरहरूसंग, कहिले आगोसंग, 
कहिले दाहा भएका जनावरसंग, कहिले तरवारसंग, कहिले चराहरूसंग, कहिले जलाशयहरूको 
नजिक खेलिरहनुहुन्थ्यो अनि कहिले कांँडा समाएर जिस्किरहनुहन्थ्यो । यस्ता असाध्ये चञ्चल 
छोराहरूलाई त्यस्ता काम गर्नबाट रोक्न लागिरहंदा ती दुई आमाहरू रोहिणी र यशोदाले घरधन्दा 
गर्ने फुर्सद पनि पाडँदेनथे र उनीहरूको मनमा छोरालाई केटी होला कि भने पिरले सर्धं चिन्ता 
भद्रहन्थ्यो । 

विवरण शास्त्रमा मन निरोध गर्न दुई विधि छन्, एठटा अभ्यास र वैराग्य अनि अर्को चाहं 
प्रम । पहिलो विधि योगी वा ध्यानी साधकहरूका लागि हो। यो विधिमा मन जुन विषयतर्फ 


रामालन्द्री टीका 


३५९९ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्यायत 


दौडिन्छ, त्यताबाट त्यसलाई फर्काई बारम्बार आत्मामा ने लगाद्रहनुपर्वछ । विषयबाट मन हटाउनु 
वेराग्य हो भने त्यसलाई बारम्बार आत्मामा लगाद्रहनु अभ्यास हो । लक्ष्य आत्मतत्त्व अत्यन्त 
सूक्ष्म, सर्वव्यापक र निश्चल भएकाले त्यसलाई प्राप्त गर्न मनले पनि सूक्ष्म र निश्चल हनु 
आवश्यक छ। मन बिल्कुल नचल्नु स्थितप्रज्ञता हो। जुन योगीको मन शान्त भदसक्यो, त्यो 
ब्रह्मभूत योगीले अत्यन्त सुख पां भनी भगवान्ले बताउनुभएको छ प्रशान्तमनसं ह्येनं योगिनं 
सुखमूत्तमम् भगवद्गीता, ६२७ । अव्यक्त आत्मामा मन शान्त गर्ने यो विधि अलि अष्ट्यारो छ। 
यसमा मनको चञ्चल रहने स्वभावलाई पूर्णतः वशमा ल्याउनुपर्दछ्छ। 

प्रम वा भक्तिको विधिमा चाह मनलाई सध भगवानूमा लगाद्रहने गरिन्छ । परमात्मा 
चलमला्॑दो रूपमा साकार भई प्रकट हूनुभएपच्छि प्रेमद्वारा उहाँ मा मन लगाउन सजिलो पर्छ । मन 
चञ्चल भएकाले परमात्माका अनेक लीलाहरूमा घुमिरहन उसलाई सजिलो पनि पर्छ। 
भक्तहरूको यही भाव बु ै गरी परमात्मा चञ्चलताको मूर्ति बनी श्रीकृष्णरूपमा प्रकट 
हनुभएको हो । श्रीकृष्ण यति धरे चञ्चल हुनुहुन्छ कि, आफ्नो चजञ्चलताले उह संसारलाई पनि 
माथ गरिदिनुहन्छ । बदी चञ्चल वस्तुतफं ने मन तानिन्छ । श्रीकृष्ण संसारभन्दा पनि बढी चञ्चल 
भएपछि त त्यो मन संसारमा लागन छाडी परमात्मामा नै लागिरहने भयो । 

श्रीकृष्ण सबका आत्मा भएकाले परमप्रिय हुनुहुन्छ । उहाँ परमानन्दरूप पनि हुनुहन्छ । जुन 
वस्तुमा जति बदी प्रेम ह॒न्छ, त्यसमा त्यति गाढासंग मन लाग्दछ्छ। प्रेम यस्तो वस्तु हो, जसले 
मनको चञ्चलताको गतिलाई पनि रोकिदिन सक्छ। प्रमको रसले छोपेपचछि सामान्य व्यक्तिहरू 
पनि एकअर्काका लागि पुरे जीवन अर्पण गरिदिन तयार हृन्छन् । संसारमा जुन मानवीय सम्बन्ध 
र सौहार्दभावको आनन्द देखिन्छ, त्यसको मूल प्रम नै हो । संसारमा प्रेम गर्दा त यति आनन्द हुन्छ 
भने आफ्नै आत्मस्वरूप आनन्दमय परमात्मासंग प्रेम गर्दा कति आनन्द होला? त्यसैले 
श्रीकृष्णसंग प्रेम गर्न प्रेमीहरूको चित्तले उहाँ लाई छोडने मान्देन। मन निरोध गर्ने सबै गुणहरू 
श्रीकृष्णमा विद्यमान छन् । मन चञ्चल छ त उहाँ खन् बदी चञ्चल हुनुहन्छ । मनले आनन्द खोज्छ 
त उहाँ खन् आनन्दरूप हुनुहन्छ । अनि मन प्रम गरिने विषयमा गद्रहन चाहन्छ भने श्रीकृष्ण 
आत्मा भएकाले परमप्रिय पनि हुनृहृन्छ। यसै कारण श्लोकमा श्रीकृष्णबलरामलाई प्रेम गर्ने 
उहांका आमाहरूले उहाँहरूका चञ्चल लीलाहरूलाई हेदहिर्दै घरायसी काममा मन लगाउन पनि 
सकेनन् भनिएको छ । वल्लभाचार्य लेख्नुहन्छ लौकिकनिष्ठता भगवन्निष्ठता च विरुद्धा अर्थात् 
संसारमा निष्ठा हनु र भगवानप्रति निष्ठा हनु यी दुबे विरोधी कुराहरू हुन्। जब कसैले 
चञ्चलमूर्तिं श्रीकृष्णसंग प्रेम गर्छ भने उसको चित्त संसारमा लान कसरी सक्छ ? प्रेमद्वारा मनको 
निरोध गर्ने यो दोस्रो विधिमा भगवान् भक्तको मन निरोध गर्न आफ सक्रिय हूनुभएको छ । अब 
पहिलेजस्तो मनलाई संसारबाट हटाई परमात्मामा लगाउने अभ्यास गर्नुपर्दैन। जबजब यशोदा र 
रोहिणीको मन संसारको विषयमा जान खोज्थ्यो, तब तब भगवान् आगोनजिके जाने, काँडा 
वरिपरि खेल्ने र सिड भएका पशुहरूतिर दौडिने गरेर तिनीहरूको मन आपफूतिर तानिरहनुहुन्थ्यो । 
त्यसैले उनीहरूले खानेसुत्ने आदि अत्यावश्यक काममा समेत मन लगाउन सकेनन्। वेदान्तले 
मन स्थितप्रज्ञ भावमा अवस्थित हुनुलाई मुख्य पुरुषार्थ मानेको छ, तर ती यशोदाको जीवन धन्य 


रामालन्द्री टीका 


२६०  


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय नत 


छ, जसको मन श्रीकृष्णका चञ्चल लीलाहरूप्रति सावधान रहँदारहेदे बेचैन भद्रहन्छ, अन्यत्र 
टिक्नै पाडदेन । परमात्माको प्रमलीलाको यही विशेषता हो । 


काटेनात्पेन राजषें ट श  
ल्पेन राजषं रामः कृष्णर्च गोकुटे । 
अघृष्टजानुभिः पदुभिविंचक्रमतुरञ्जसा ॥ २६॥ 


पदार्थ कृष्णः च  कृष्ण पनि अञ्जसा  सजिलै 

राजष  हे राजर्षि परीक्षित् गोकुठे  गोकुलमा विचक्रमतुः  घुमफिर गर्न 
अल्पेन  थोर अघृष्टजानुभिः  घुंडा थाल्नुभयो 

काठेन  समयमा नै नधिसारीकन 

रामः  बलराम पटुभिः  दुबे खुद्राले टेकेर 





ताक्यार्थ हे राजर्षिं परीभ्षित् ! केटी समयपचछ्ि ने बलराम र कृष्ण दुबे जना धघँडा नधिसारीकन 
दुबे खुदराले टेकेर सजिलै हिंडन सकने हुनुभयो र गोकुलमा धघुमफिर गर्न थाल्नुभयो । 


ततस्तु भगवान् कृष्णो वयस्येत्र॑नबालकेः । 
सहरामो व्रजस्त्रीणां चिकीडे जनयन् मुदम् ॥ २७ ॥ 


पदार्थ 

ततः तु  त्यसपछि त 
सहरामः  बलरामले सहित 
भगवान्  भगवान् 

कृष्णः  श्रीकृष्ण 


वयस्यैः  बराबर उमेरका 
व्रजबारुकेः  त्रजका 
बालकटहरूको साथमा 
व्रजस्त्रीणां  ब्रजका 
गोपीहरूको 





मुदम्  आनन्दलाई 
जनयन्  उत्पन्न गर्दै 
चिक्रीडे  खेल्न थाल्नुभयो 


ताक्यार्थ त्यसपछि बलराम र आफूसमान उमेरका व्रजबालकहरूलाई साथ लिएर भगवान् 
श्रीकृष्णले ब्रजका गोपीहरूको आनन्दलाई बढाँदै अनेक प्रकारले लीला गर्न थाट्नुभयो । 


कृष्णस्य गोप्यो रुचिरं वीक्ष्य कोमारचापलम् । 
शृण्वत्याः किर तन्मातुरिति होचुः समागताः ॥ २८ ॥ 


पदार्थ 

कृष्णस्य  कृष्णको 

रुचिरं  असाध्ये रमादलो 
कोमारचापलम्  बालसुलभ 
चञ्चलतालाई 


वीक्ष्य  देखेर 

रुण्वत्याः  सुनिरहेकी 
तन्मातुः  कृष्णकी आमाके 
नजिक 

समागताः  आई 





गोप्यः किल  गोपीहरूले चाहं 
इति  यस्तो 
ह उचुः  भन्न थाले 


ताक्यार्थ गोपीहरू पनि कृष्णका बालसुलभ चजञ्चलताहरूलाई देखेर असाध्य प्रसन्न हन्ये र 


रामालन्द्री टीका 


३६०१ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय नत 


यशोदाको नजिक आई उनलाई सुनादै यसो भन्ये 
विवरण यस श्लोकमा भगवान्ले दही र नौनी चोर्ने, भांँंडा फुटाउने आदि उपद्रवहरू गरी 
गोपिनीहरूलाई हैरान गर्नुभएको र त्यो कुरा उनीहरूले यशोदाकहँ आई सुनाएको वर्णन गरिएको 
छ। यो चोरीलीला अति सामान्य स्त्रीहरूको मनलाई समेत आपरूतिर तान्न गरिएको लीला हो । 
उनीहरूको मनलाई यस्तै उपद्रव गरेर मात्र तह लगाउन सकिन्थ्यो । यस्तो चकचके बच्चा त 
अहिलेसम्म देखिएको थिएन भन्ने सम्णी गोपिनीहरूले सर्धं आपूलाई याद गरिरहून् भन्नका लागि 
भगवानूले यी लीलाहरू रच्नुभएको हो । त्यसकारण अनौठा फँ लागे पनि यी लीला भक्तका 
हितमा नै छन् भन्ने बुनुपर्दछ । 

भगवानूले अनेक उपद्रव गर्नुभयो भन्ने कुरालाई आफ्नै मुखले बताउन नहुने हो कि भन्ने 
ठानी श्रीशुकदेवले गोपिनीहरूकै मुखबाट यी घटनाहरूलाई बताउनुभएको छ । इति ऊचुः अर्थात् 
यस्तो भने भनी श्रीशुकदेवले आपू तटस्थ रहेको जनाउनुभएको छ । गोपिनीहरूले चाहं श्रीकृष्णले 
चोरी गरेके ठानी उहँमा दोषदर्शन गरेका धथिए भन्ने कुरा पनि होइन । यदि गोपिनीहरूलाई यो 
लीला मन नपर्ने भए तिनीहरूले गाडँगाउँमा हल्ला गर्दै श्रीकृष्णको बदनाम गर्द हिडनुपर्वथ्यो । 
तर त्यसो नगरी तन्मातुः शुण्वन्त्याः अर्थात् यशोदा मातालाई सुनाउन मात्र उनीहरूले यो कुरा 
भन्थे। यशोदालाई सुनाउनुको अभीष्ट चाहं के थियो ? यसको स्पष्टीकरण एकतीसौँ श्लोकमा 
गरिएको छ । सभयनयनध्रीमुख अर्थात् आप्ना उपद्रव सुनेपछ्ि आमाले गाली गर्नुहोला कि भन्ने 
डरले श्रीकृष्ण आंखा यताउति इलारँदे निन्याउरो अनुहार बनाई चुपचाप बस्नुहन्थ्यो। यही 
अनुहारको शोभा हेर्न गोपिनीहरू त्यहं आथे, यो त केबल श्रीकृष्णको दर्शन गर्ने बहाना धियो । 


वत्सान् मुञ्चन् क्वचिदसमये कोरासञ्जातहासः 
स्तेयं स्वादत्यथ दधिपयः कल्पितैः स्तेययोभेः। 
मकोन् भोक्षयन् विभजति स चेन्नात्ति भाण्डं भिन्नत्ति 
दरन्यालाभे स गृहकुपितो यात्युपकोश्य तोकान् ॥ २९॥ 





पदार्थ स्तेययोगेः  अनेक चोरीका विभजति  भाग लगार्ंछ 
क्वचित्  कटहिलेकाहीं उपायहरूद्रारा न अत्ति चेत्  खादेन भने 
असमये  दहने समय नै नभर्ईस्वादु  मिटो स्तेयं  चोरिएको 

वत्सान्  बाच्छाहरूलाई दपि  दही भाण्डं  भाँडो नै 

मुञ्चन्  फुकाइदिने गर्छ पयः  दुध भिन्नत्ति  फुटाइदिन्छ 
क्रोरासञ्जातहासः  हप्काउंदा अत्ति  खान्छ द्रव्यालाभे  केटी पाएन भने 
हाँस्छ भोक्ष्यन्  खद गर्दा गृहकुपितः  घरका 

अथ  अफे सः  उसले मानिसहरूसंग रिसाएको 
कल्पितैः  रचिएका मकोन्  बांँदरहरूलाई सःऊ 


रामालन्द्री टीका 


२६०२ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८ 


तोकान्  साना बच्चाहरूलाई उपक्रोर्य  रुवाइदिएर याति  भाग्छ 


ताक्यार्थ यो तिम्रो छोरो दुध दुहूने वेला नर्हदे बाच्छाहरूलाई फुकाइदिने गर्छ र हामीले 
हप्कायौँ भने खन् हाँस्छ । कहिलेकाहीं अनेक उपायहरू बनाएर चोरेर मिटो दुध, दही आदि सबे 
खाददिन्छ । आपूले मात्र खाने हो र ! बाँदरहरूलाई पनि भाग लगा्ंछ, बाँदरहरूले खाएनन् भने 
भाँडो ने फुटाइदिन्छ। यदि कुनै दिन उसले हाम्रो घरमा केही पाएन भने घरका सब मानिसहरूसंग 
रिसाउँदे हाम्रा बच्चाहरूलाई रुवाइदिएर भाग्छ। 
विवरण यो श्लोकमा गोपिनीहरूले श्रीकृष्णका छ ओटा उपद्रवहरू बताउने निहंले परमात्माका 
छ ओटा गुणहरू गाएका छन्। ती गुणहरू हुन् एश्वर्य, यश, धर्म, वैराग्य, श्री र ज्ञान । यहां 
श्रीकृष्णले छ ओटा उपद्रव गर्जुभएको छ । सबभन्दा पहिलो उपद्रव हो, गाई चराएर ल्याएपच्ि 
दुहूने वेला नै नभई तिनका ससाना बाच्छाहरू फुकाददिने। दोस्रो उपद्रव हो, दही दुध चोरेर 
खाने। तप्रो उपद्रव हो, आफूले चोरेर खाने अनि संगसंगे बाँदरहरूलाई पनि बाँडी सबे भाँडो 
रित्याइदिने। चौथो उपद्रव हो, ठेकीधैटो आदि भाँडो नै फुटाइदिने। यो सब देखी घरका 
गोपिनीहरूले गाली गरे भने त्यसलाई वास्ते नगरी खन् ठीठ बनी हाँसेर उडाइदिनु पाँचौ उपद्रव हो 
अनि गाली गर्दा उल्टै रिसाई घरका ससाना बच्चाहरूलाई उठाएर रुवाइदिने गर्नु कैटौँ उपद्रव 
हो। 

भगवान्ले असमयमा नै किन बाच्छो फुकाददिनुभयो होला ? यसको कारण खोज्दे जाँदा 
यो त भगवान्ले जीवहरूलाई अनुग्रह गरी मुक्ति दिएको लीला पो रहे भन्ने थाहा हुन्छ । चर्न 
जान पनि नसक्ने गाईका ससाना बाच्छाहरू दिनभरि गोठ बाँधिएका हृन्छन् । ठुला गा्ईहरू 
दिनभर चरिसकेर वनबाट गोठमा फरकिएपकछ्ि पनि गोपहरूले ती बाच्छालाई गाईको नजिक जान 
दिदेनन् र दुहुूने वेला भणएनभएको विचार गर्दछन्। ती भोकाएका बाच्छालाई भगवान्ले 
फुकाइदिनुहन्छ । यसको तात्पर्य हो संसारमा आजीवन बांँधिएर परमानन्दको रस पिउन पाडन्छ 
कि भनेर हतारिएका या कराइरहेका जीवहरूलाई मोक्ष दिन उनीहरूको कर्मबन्धन फुस्किनुपर्दछ । 
चित्तशुद्धि आदि भद्सकेपक्छि ज्ञानद्वारा मोक्ष हुन्छ भनी यसमा समयको प्रतीक्षा गर्नेहो भने ती 
जीव व्याकुल भद्सक्छन् । त्यसैले अनुग्रहको मार्ममा भगवान् आफ्नै कृपाले जीवको कर्मबन्धन 
फुकाइदिएर तिनलाई मुक्त गराउनृहन्छ। यसबाट जसलाई जहिले भन्यो, त्यही वेलामा मुक्त गर्न 
सक्ने भगवान्को एश्वर्य गुण प्रकट भएको छ। 

यहाँ भगवानूले चोरी पनि गर्नुभएको छ । श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ स्तययोग अर्थात् चोरी 
पनि एउटा योग हो । ज्ञानयोग, सांख्ययोग, कर्मयोग, भक्तियोग त योग हन्, तर यो चोरी पनि 
कसरी योग भयो भन्ने शड़ा हुन सक्छ । जीवात्मा र परमात्मालाई एक बनाइदिने जति साधन छन्, 
तिनलाई योग भनिन्छ । स्तेयद्रारा पनि परमात्माले गोपिनीहरूको चित्तलाई आफूमा मिलाउनुभयो । 
त्यसैले स्तय पनि एउटा योग॒ भयो । त्यति मात्र होइन, यो चोरीको लीलालाई ध्यान गर्न 
भक्तहरूको मन पनि हठात् चोरिए फैँ फुटपट श्रीकृष्णमा गई मिल्यो । त्यसैले यो केवल चोरी मात्र 
नभई योग पनि हो। भगवानूले चोरी गर्नु शास्त्रविरुद्ध भयो कि भन्ने शङ़ा गर्नु पनि उचित कैन, 
किनभने वेदमा त परमात्मालाई चोरतस्करहरूका मालिक भनिएको छ तस्कराणां पतये नमो 


रामालन्द्री टीका 


२९०३ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ठ 


नमः शुक्लयजुर्वेद, १६२१ । सामान्य चोरहरूले त सशरीर आई केही वस्तुहरू मात्र चोर्न सक्छन्, 
तर परमात्मा त यस्ता सिपालु चोर ह॒नुहन्छ कि स्मरण मात्रले पनि सारा संसारलाई, संसारको 
सम्पूर्णं बन्धनलाई, प्राणीले अहिलेसम्म गरेका पापपुण्य आदि सम्पूर्णं सञ्चित कर्महरूलाई पनि 
उहांले एकेपटक चोरिदिनुहुन्छ । मनमा एकपटक मात्र पनि परमात्मा आडउनुको अर्थ त्यो व्यक्तिको 
संसार चोरियो भन्ने हुन्छ । यति मात्र होदन, परमात्मा आपूलाई सम्फ्नि व्यक्तिलाई ने त्यसको 
शुदधिबुद्धि सबैलाई चोरी त्यो व्यक्तिलाई पागलबहिरो या मातेको  बनाद्दिनहुन्छ। 
परमात्माको निरन्तर स्मरणले कर्तृत्वभोक्तृत्व आदि धर्म र स्वयं आपू जीवभाव पनि चोरिएका 
कोटी ज्ञानीहरू संसारैलाई र शरीरलाई समेत बिर्सिन्छन् भनी उपनिषद्मा बतादएको छ नोपजनं 
स्मरन्निदं शरीरम् छान्दोग्योपनिषद्, ८१२२ । स्मरणमात्रेण सर्व हरति इति हरिः अर्थात् सम्खना 
मात्रले पनि सब हरिदिनृहुने हुनाले उहाँलाई हरि भनिएको हो । दहीदुध चोर्जं त सामान्य चोरी 
हो। केही गरी पनि मनलाई तह लगाउन नसकेपक्ि भक्तहरू यसलाई परमात्माले कहिले 
चोरिपिनुहोला भनी कुरेर बस्दछछन् र परमात्माले त्यो चोरिसकेपच्ि हरि नाम सार्थक भएको कीर्ति 
गादे हिंडदछन्। यसरी यो दही दुध चोर्ने लीलाले भगवान् बल्ल यथार्थमा श्रीहरि हुनुभएको 
कीर्विलाई फिंजारंकछ । यो यश प्रकट गर्ने लीला हो। 

भगवानूले आफूले चोरेको दहीनौनी एक्लै नखाई बोँदरहरूलाई समेत बाँडनुहुन्थ्यो । मानँ 
प्राणीहरूलाई यो सिकाँदे हुनुहुन्थ्यो कि, मेले चोरेको चिज त बांडर खाए तिमी पनि आफ्नो 
वस्तु अरूलाई बाँडेर खाऊ। अफ श्लोकमा त भोक्ष्यन् अर्थात् खान खोज्दाखोज्दे भने पद 
आएको छ। यसको तात्पर्य आपफूले खानुभन्दा अगाडि नै परमात्माले बाँदरहरूलाई दहीनौनी 
खुवाउनुभयो । टीकाकारहरूले बांँदरहरूलाई दहीनौनी खुवाई भगवान्ले रामावतारमा यिनले 
लगाएको गुन तिर्न खोज्नुभएको हो भनेर पनि उल्लेख गरेका छन्। यो दानलीलाबाट उहाँमा 
धर्मगुण प्रकट भएको छ। 

भगवान्ले दही आदिको भाँडोलाई पनि फुटाददिनृहुन्थ्यो । मनबाट संसारको रस जति सबै 
रित्याइदिदसकेपचि त्यो मन सुकेको माटो जस्तो मात्र रहन्छ । संसारको रसराग रित्तिएको मन 
चाँडे ने फुटछ, यसलाई वेदान्तमा वासनाक्षय र मनोनाश भनिन्छ। यसरी चैँटोठेकी फुटाउने 
लीलाद्रारा भगवान्ले भक्तको वासनाक्षय र मनोनाश गरिदिनुहुन्छ भन्ने कुरा स्पष्ट पारिएको हो । 

सबे उपद्रवलाई देखी गोपिनीहरूले जब उहाँ लाई गाली गर्थे, तब तिनीहरूको चाला देखी 
उहाँ मुस्कुराउनुहन्थ्यो। आखिर यो सबै प्रपञ्च भगवानूले उनीहरूके लागि रच्नुभएको धियो । 
गोपिनीहरूले पनि गाली गर्दा खन् उल्टै आफैलाई गिज्याइरहेको रूपको सौन्दर्य हर्नके लागि 
उहाँ लाई गाली गर्थ। यसरी मूस्कुराउनेगिज्याउने लीलाबाट उहौँमा श्रीसौन्दर्य गुण प्रकट भएको 
छ । 

कुनै घरमा आफूले उपभोग गर्न योग्य केटी वस्तु पादइएन भने भगवानूले त्यो घरका 
सुतिरहेका बच्चाहरूलाई उठाई रुवाइविनुहुन्थ्यो । गृहकुपितः अर्थात् त्यो पूरा घरपरिवारसंग ने उहाँ 
रिसाउनुहुन्थ्यो । जुन घरमा परमात्मालाई दिने कुनै वस्तु छैन, त्यो घर घर होदन, श्मसान हो भन्ने 
जनाउन उह घरमा रुवावासी मच्चाइदिनुहन्थ्यो । वल्लभाचार्यका अनुसार, हेर मलाई रिक्ते फर्कायौ 


रालालन्द्री टीका 


२६०० 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८ 


भने तिम्रा घरमा प्रलयङ्र रुद्र॒ आडनुहन्छ भन्ने जनाउन उहाँले त्यो लीला गर्नृहुन्थ्यो। यसरी 
गोपिनीहरूलाई चेतावनी दिने र बच्चाहरूलाई रुवाददिने दुबे अर्थमा यो लीलाबाट भगवानूमा 
ज्ञानगुण प्रकट भएको छ । भगवान्का यी लीलाहरूका अनेक उत्प्रक्षाहरू गरिएका छन् । 


हस्ताग्राह्ये रचयति विधिं पीठकोलूखलादये 

रिच्रं हयन्तनिहितवयुनः शिक्यभाण्डेषु तद्वित् । 
ध्वान्तागारे धृतमणिगणं स्वाद्गमथंप्रदीपं 

काठे गोप्यो यहिं गृहकृत्येषु सुव्यग्रचित्ताः ॥ ३०॥ 





पदार्थ अन्तनिहितवयुनः  भित्र रचयति  रच्छ 

यहिं  जुन लुकादएको दही आदि कहँ ध्वान्तागारे  अंध्यारो 

काठे  समयमा छ भन्ने जान्ने कोठाभित्र पनि 

गोप्यः  गोपीहरू तद्वित्  त्यसलाई प्वाल पार्ने धृतमणिगणं  मणि नै मणि 
गृहकृत्येषु  घरधन्दामा उपाय पनि जान्ने यसले लगाएको 

सुव्यग्रचित्ताः  हतारिदरेका हस्ताग्राद्ये  हातले नभेट्दा स्वाङ्गम्  आफ्नो चम्किलो 
हुन्छन् त्यही वेला पीठकोलूखलादयः  पिरका, शरीरले नै 

शिक्यभाण्डेषु  डोरीले बांधी ओखलमाथि चदने आदि र॒ अथंप्रदीपं हि  सबै वस्तुलाई 
दलिनमा दुण्ड्याइएका खिद्रं  भांडोलाई प्वाल पार्ने प्रकाशित गर्दछछ 

भांँडाहरूमा विधिं  उपाय 


ताक्यार्थ जुन वेलामा गोपीहरू घरधन्दामा व्यस्त भई त्यसर्मँ मन लगाद्रहेका ह॒न्छन्, त्यही 
वेला यो आंछ । कहाँ दुण्डयाइएको भांँडामा दही आदि लुकादएको छ भन्ने यसलाई सबे थाहा 
हन्छ । हातले नभेट्ने ठंमा भए पिकमिाथि पिर्का राखेर वा ओखलमाथि चढेर यसले च्छ । अख 
भांडोलाई त्य्हीको त्यहीं प्वाल पार्त आदि सबै उपाय यसलाई थाहा छ । अँध्यारो कोठामा भाँडो 
लुकारँदा पनि मणि नै मणि लगाएको आफनो चम्किलो शरीराय नै यसले सवे उज्यालो 
बनारंछ । 


५ धाष्ट्यीन्युशाति   मेहनादीनि  ऽ 
एवं घाष्ट्यौन्युराति कुरुते मेहनादीनि वास्तो 
 अ  अर,   ९ सुप्रतीको यथास्ते र 
स्तेयोपायेरविरचितकृतिः सुप्रतीको यथास्ते । 
इत्थं स्त्रीभिः सभयनयनश्रीमुखालोकिनीमि 
व्यीख्याताथौ प्रहसितमुखी न द्युपाटन्धुमेच्छत् ॥ ३१॥ 
पदार्थ एवं  यसै गरी धाष्ट्यौनि  कटोरतापूर्ण वचन 


रामालन्द्री टीका 


२६०५ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय नत 
उति  बोल्दछ सुप्रतीकः यथा  दिग्गज ४ व्याख्याताथौ  छोराको 

वास्तौ  घर वरिपरि स्थिर भई चञ्चलता बताइएकी 

मेहनादीनि  पिसाब आदि आस्ते  रहेको छ प्रहसितमुखी  हंसिलो 

कुरुते  गरिदिन्छ इत्थं हि  यसप्रकार अनुहारकी यशोदाले 

स्तेयोपायेः  चोरीका अनेक सभयनयनश्रीमुखारोकिनीमिः  उपारन्धुम्  गाली गर्न 
उपायले उराएको आंखाले गर्दा खन् राम्रो न एच्छत्  चाहिनन् 
विरचितकृतिः  आप्नो काम॒ देखिने अनृहारलाई हिरिरहेका 

बनाउने यो, यहाँ चाहं स्त्रीभिः  गोपीहरद्रारा 





ताक्यार्थ हामीले गाली गर्दा उल्टै तनै चोर होस् भन्ने जस्ता कटोरतापूर्ण वचन बोल्दछछ। 
घर वरिपरि पिसाब समेत गरिदिन्छ। उहाँ चाहं अनेक उपायले चोरी गर्न यो यहाँ तिग्रो अधि 
चाहं दिग्गज रँ स्थिर साधु भट्रहेको छ। यसप्रकार गोपीहरूले कुरा लगांदा भगवान् 
उराउनुहन्थ्यो। उराएको ओंँखाको कारण खन् सुन्दर देखिने उहँको अनुहारलाई हेरिरहेका 
गोपीहरूले जति कुरा लगाए पनि यशोदा हांसिरहिन्, उनले कृष्णलाई गाली गर्न चाहिनन्। 
विवरण यहाँ श्रीकृष्णका अनेक उपद्रवहरू सुनैर पनि यशोदाले श्रीकृष्णलाई गाली गर्न 
खोजिनन् भनी वर्णन गरिएको छ । गोपिनीहरू भन्छन् हामीले गाली गर्दा धृष्टतापूर्वक उल्टै 
हामीलाई नै गाली गर्दछछ। श्रीधरस्वामी लेख्नुहन्छ त्वमेव चोरः अहं गृहस्वामी अर्थात् भगवान्ले 
तै चोर होस्, म त घरमालिक हं भन्ुहुन्थ्यो । हून पनि यो सम्पूर्णं संसार परमात्माकै हो। अरू 
प्राणीले त यसलाई भअरमवश आफ्नो ठानेका मात्र हन्। परमात्माको वस्तुलाई आफ्नो भन्ने ती 
प्राणीहरू ने चोर हन्, भगवान् त त्यसको वास्तविक मालिक ने हूनुहृन्छ । गिज्याएकै माध्यमले 
पनि भगवानूले गोपिनीहरूको सामु यही रहस्य प्रकट गर्नहुन्थ्यो । राम्रोसंग लिपपोत गरिएको घर 
आंँगनमा दिसापिसाब पनि गरिदिनुहुन्ध्यो । गोपिनीहरू भन्छन् हे यशोदा ! तिग्नो छोरो अहिले 
त सुप्रतीक दिग्गज जस्तो अटल निश्चल भई बडो भलादमी पाराले बसेको छ, तर चोरी गर्न 
पयो भने अनेक उपायआकृति निकाल्छ । गोपिनीहरू यी सबै कुरा भगवान्को निन्दाका लागि 
नभई उहाँको उराएको अनुहारको शोभा हैर्नका लागि गर्थ। श्रीमुख शब्दको अर्थ लगादे 
वल्लभाचार्य लेख्नुहृन्छ भगवानूमा स्वरूपतः नित्य गुणहरू रहन्छन्। गोपिनीहरूको रिसाएको 
तीक्ष्ण दृष्टिलि भगवान्को अनुहारलाई सिधै भेदन नगरोस् भन्नका लागि उहाँमा रहने श्री गुणले 
उहाँको अनुहारलाई ढपक्क टढाकिदिन्थ्यो । यसपच्ि त गाली गरिरहेका गोपिनीहरू पनि भगवान्को 
अनुहारको शोभालाई हेर्न थाल्थे। यशोदाले गोपिनीहरूले गाली गरिररहदा पनि श्रीकृष्णको 
अनुहारतिरे बढता ध्यान दिएको रहस्य पनि यही ने हो । उनीहरूको मन श्रीकृष्णलाई हर्दा एन् 
प्रसन्न हुन्थ्यो। उता श्रीकृष्ण आमाले गाली गर्ने उरले भयभीत हनुहुन्थ्यो । यो देखिसकेपछि 
यशोदाले गाली गर्न नपर्ने थाहा पाडइहाल्थिन्। गल्ती गर्नलाई बिराएको महसुस गराउन अनि 
पीडित पक्षलाई आनन्द दिन कसैलाई गाली गरिन्छ। ती दुबै यहं भडसकेकाले यशोदाले 
श्रीकृष्णलाई केटी भनिरहन आवश्यक देखिनन्। 


रामालन्द्री टीका 


२९६०६ 


दशम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


एकदा कीडमानास्ते रामाद्या गोपदारकाः। 
कृष्णो मृदं भक्षितवानिति मात्रे न्यवेदयन् ॥ ३२ ॥ 


पदार्थ 

एकदा  एक दिन 
क्रीडमानाः  खेलिरहेका 
तेती 


रामाद्या  बलराम आदि 
गोपदारकाः  गोपबालकटरूले 
मात्रे  आमालाई 

कृष्णः  कृष्णले 





अध्याय नत 


मृदं  माटो 

भक्षितवान्  खाए 
इति  यस्तो कुरा 
न्यवेदयन्  सुनाए 


ताक्यार्थ एक दिन श्रीकृष्णकै साथ खेलिरहेका बलराम आदि गोपबालकहरूले कृष्णले माटो 


खाए भनी यशोदालाई सुनाए। 


स हितेषिणी ९ 
सा गृहीत्वा करे कृष्णमुपारभ्य हितेषिणी । 
योदा भयसम्भ्रान्तप्रेक्षणाक्षमभाषत ॥ ३३॥ 


पदार्थ 

हितेषिणी  श्रीकृष्णको हित 
चाहने 

साती 


यरोदा  यशोदाले 
भयसम्ध्रान्तप्रेक्षणाक्षम्  रको 
कारण आंखा चञ्चल भएका 
कृष्णम्  श्रीकृष्णलाई 





करे  हातमा 
गृहीत्वा  समाएर 
उपारम्य  हप्काडदे 
अभाषत  भनिन् 


ताक्यार्थ श्रीकृष्णको हित चाहने यशोदाले उरको कारणले ओंँखा चञ्चल भएका श्रीकृष्णलाई 
हातमा समाती हप्काडँदे यसो भनिन्। 


कस्मान्मृदमदान्तात्मन् भवान् भक्षितवान् रहः । 
वदन्ति तावका येते कुमारास्तेऽग्रजोऽप्ययम् ॥ ३४ ॥ 


पदार्थ 

अदान्तात्मन्  हे चकचके 
भवान्  तिमीले 

रहः  एकान्तमा 

मृदम्  माटो 

कस्मात्  किन 


भक्षितवान्  खायौ 

हि  निश्चय नै 

तावकाः  तिम्रा साथी 
म 

पते  यी 

कुमाराः  बालकहरू 

वदन्ति  यसै भन्दैछन् 





अयम्  यी 

ते तिम्रा 

अग्रजः अपि  दाजुले पनि 
यसै भन्छन् 


ताक्यार्थ हे चकचके ! तिमीले एकान्तमा लुकेर किन माटो खायो? तिम्रा साथी यी सबे 
बालकले र तिम्रा दाजु बलरामले पनि यसै भन्दैछन्। 


रामालन्द्री टीका 


२३६०७ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय त 
श्रीकृष्ण उवाच भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभयो 
नाहं भक्षितवानम्ब सें मिथ्याभिशंसिनः। 
यदि सत्यगिरस्तहिं समक्षं पश्य मे मुखम् ॥ ३५॥ 


पदार्थ मिथ्यामिशंसिनः  टो समक्षं  आपने अगाडि 
अम्ब  टे आमा बोल्दैछन् मे  मेरो 
अहं  मेले यदि  यदि मुखम्  मुखलाई 


न भक्षितवान्  माटो खाएको सत्यगिरः  सत्यवक्ता हृन् पर्य  ठैर्नृहोस् 
केन भने 
सर्वे  यी सवै तहिं  त्यसो भए 
ताक्यार्थ हे आमा ! मैले माटो खाएको छैन। यी सबै ढुटो बोल्दैछन्। यदि यिनीहरूले सांचो 
भनेका हुन् भन्ने लाग्छ भने आप्नै अगाडि रहेको मेरो मुख हेर्नुहोस् । 
वितरण माधथिका श्लोकहरूमा यशोदा माता र श्रीकृष्णबीच माटो खाएकोनखाएको विषयमा 
प्रश्नोत्तर भएको देखादइएको छ। यशोदाले श्रीकृष्णलाई अदान्तात्मन् ! अर्थात् हे चञ्चलचित्त 
भएका श्रीकृष्ण । भनी सम्बोधन गर्नुभएको छ । आत्मज्ञानका लागि जिज्ञासु साधकले शम, दम 
आदि अनेक साधनहरू गर्नुपर्दछ भन्ने उपनिषदको सिद्धान्त रहेको छ । शान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षुः 
बृहदारण्यकोपनिषद्, ४४२३ अर्थात् मन शान्त ॒ भएको, इन्दरियहरू निगृहीत भएको, 
विषयभोगवाट द्ुटेको र सहनशील व्यक्तिले मात्र आत्मदर्शन गर्न सक्छ। तर जो सबेथरी 
साधकहरूका परम लक्ष्य परमात्मा हूनहुन्छ, उहाँ लाई मनको निग्रह गर्न केको आवश्यकता पर्न? 
फेरि अन्तःकरण त जीवको उपाधि हो, यो परिच्छिन्न र अशुद्ध छ, तर परमात्मामा त अन्तःकरण 
ने छैन भने त्यसलाई शुद्ध गर्ने प्रश्ने आङँदेन। त्यसकारणले मन नियन्त्रणमा नभएका भनी 
सम्बोधन गर्नुले श्रीकृष्णको दोष बताएको नभई उहाँको ईश्वरत्वलाई नै बताएको छ । यशोदाले 
श्रीकृष्णलाई च्याप्पै हातमा समातेकी थन्, श्रीकृष्ण कालका पनि काल भएर पनि असाध्य 
उराई आपफ्ना आं खाहरूलाई चारैतफ डुलाइरहनुभएको धियो । 

भगवानूले माटो खानुभयो या खानुभएन भन्ने विषयमा विवादहरू रहेका छन्। यसलाई 
दार्शनिक ततत्वविचारको रूपमा समेत प्रस्तुत गर्न सकिन्छ । स्वयं श्रीशुकदेवले चाहं भगवान्ले 
माटो खाएकोनखाएको विषयमा धैरे रहस्यात्मक आन्तरिक वादविवाद हुने थाहा पाए ॐ आरफैले 
केही भन्नुभएको कैन । सर्वदर्शी भएर पनि उहाँले इति न्यवेदयन् अर्थात् बच्चाहरूले यसो भने यति 
मात्र भन्नुभएको छ । सायद भगवान्ले माटो खाएर पनि पछि खादनं भन्नुभएकाले यस विषयमा 
आफूले बोल्नु धृष्टता हुन सक्ने ठानी उहाँ मौन रहनुभएको होला । सबभन्दा पहिले भगवान्ले 
साँच्चै माटो खानुभएकै हो भन्ने पक्षलाई लिङं । भगवान्को चरणरजको प्रशंसा सबे शास्त्रहरूमा 
पादन्छ। यसको संसर्ग पाएर देवताहरू समेत आफूलाई भाग्यशाली ठन्छन् । स्वयं ब्रह्माजीले कुनै 
पनि व्रजवासीको चरणको धुलो उडर आपफूमाथि पर्ने गरी लहरा, वृक्ष आदि भई वृन्दावनमा 





रामालन्द्री टीका 


३६० ८ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय नत 


जन्मिन चाहनुभएको छ। सबैथरी पापलाई नष्ट गर्ने यसको महत्व थाहा पाई भक्तहरू प्रेमपूर्वक 
यसलाई शिरमा धारण गर्दछन् र अलिकति खान्छन् पनि। उता भक्तहरूको चरणको धुलोको 
प्रशंसा पनि उस्तै छ। स्वयं श्रीकृष्णले उद्धवलाई उपदेश गर्दा म आपना अन्तरङ्ग भक्तहरूको 
पचछिपछि सर्धँ लागिरहन्द्ु, जसबाट तिनीहरूको पाउबाट उडेको धुलो आफ्नो अङ्गमा पर्दा म 
पवित्र हन सू, अनुत्रजाम्यहं नित्यं पूयेयेत्यङ्प्िरेणुभिः श्रीमदभागवत, १११४१६ भन्नुभएको 
छ। वृन्दावनको धुलोले भक्त र भगवान् दुबैको चरणको स्पर्श पाएको धियो। यसको 
लोकविख्यात महत्त्व सुनेर स्वयं भगवानूलाई पनि यसको मिठास र प्रभावको अनुभव गर्ने इच्छा 
भए । त्यसैले उहाँले माटो खानुभएको हो । कसैको मतमा भगवान्ले माटो खानुभएको त हो, 
तर आफ्ना लागि नभई आपफ्ना पेटभित्र रेका सबे प्राणीहरूलाई पवित्र पार्ने उदैश्यले त्यसो 
गर्नुभएको हो । वल्लभाचार्यले चाहं पूतना आदिको संसर्गबाट सूक्ष्मरूपमा श्रीकृष्णभित्र पुगेका 
नालकहरूलाई एकान्तमा निकाली भगवान् तिनैलाई ब्रजरज निकाल्दै ख्वाँदे गरिरहनुभएको 
थियो भन्नुभएको छ । यसबाट भगवान् तिनीहरूमा भक्तिको सञ्चार गर्द हुनृहुन्थ्यो । ती बालक 
सूक्ष्म धथिए, त्यसैले बाहिरका त्रजबालकटहरूले श्रीकृष्णले माटो कोट्याद्रहेको मात्र देखे र माटो 
खाएकै हो भने। यदि श्रीकृष्णले कुनै पनि रूपमा माटो खाएको माने हो भने पछि आमालाई 
माटो खाएको छैन भनी बतारँदा उहाँले असत्य बोल्नुभएको आपत्ति आंछ भन्ने वल्लभाचार्यको 
भनाईइ छ । 

यसमा दार्शनिक वादविवादको पनि प्रसङ्ग देखिन्छ । उपमृद्यते इति मृद् अर्थात् नष्ट हुन्छ या 
माडिन्छ भन्ने अर्थमा कर्मफललाई पनि मृद् भनन सकिन्छ । भगवान् माटो खानुहुन्छ या खानुहुन्न 
भन्नु आत्मा कर्मफलहरूको भोक्ता हुन्छ या हँदेन भन्ने दार्शनिक विवाद हो। यशोदा भन्छिन् 
तावकाः अर्थात् तिमीले साथी भनी स्वीकार गरेकाले त खाएकै बताएका छन्। आत्माले साथी 
बनाएका शरीर, इन्द्रिय, मन आदि सबेले प्रत्यक्ष व्यवहारमा आत्मालाई कर्ताभोक्ता ने भनी 
नतादरहेके छन् । प्रत्यक्ष प्रमाणद्रारा आत्मामा भोक्तृत्व सिद्ध हुन्छ भन्नु यसको आशय हो । साथी 
भाद त भ्रान्त पनि हुन सक्छन्, प्रत्यक्ष प्रमाण पनि भरपर्दो हुदैन । डोरीमा सर्प देख्दा, आकाशलाई 
निलो र घोष्टिएको कराद्जस्तो देख्दा मन भ्रान्त हुन्छ । त्यसैले यिनले भनेको प्रमाण माननिंदेन भन्ने 
भाव श्रीकृष्णको धथियो। यशोदाले अग्रजः अर्थात् श्रीकृष्णका दाजु बलरामलाई पनि माटो 
खाएको भन्ने पक्षबाट प्रमाणको रूपमा पेस गरेकी चछ्िन्। आत्माको ज्ञान हूनुभन्दा अधि 
चित्तशुद्धिका लागि कर्महरू गर्नुपरछ । वेदको कर्मकाण्डभाग ज्ञानभागभन्दा पहिला रहेको हूनाले 
कर्म वा बलराम आत्मा या भगवान्का दाजु हुन् । त्यस वेदले त अनेक कर्मका अनेक फल बताई 
आत्मालाई ने भोक्ता मानेको छ। वेदलाई पनि प्रमाणका रूपमा देखाएपचछछि श्रीकृष्ण उत्तर 
दिनहन्छ सर्वे मिथ्याभिशंसिनः अर्थात् साथीभाद र दाजु सब ठट बोल्दैछन् । प्रत्यक्ष प्रमाण यस 
मानमा ुट छ कि, यसले शरीर, इन्द्रिय र मनले मात्र भोग गरेको थाहा पाएको छ । आत्मा स्वयं 
प्रत्यक्ष प्रमाणको विषय नभएकाले र शरीर आदिको साक्षी भएकाले प्रत्यक्षले शरीरको माध्यमले 
आत्मामा भोक्तृत्व कसरी सिद्ध गर्न सक्छ र? अग्निहोत्रं जुहुयात् स्वर्गकामः अर्थात् स्वर्ग फल 
चाहनेले अग्निहोत्र गरोस्, यस्य ब्रह्म च क्षत्रं च उभे भवतः ओदनः कठोपनिषद्, १२२५ अर्थात् 


रामालन्द्री टीका 


३६०९ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ८ 


ब्राह्मण र क्षत्रियद्रारा उपलक्षित सम्पूर्ण जगत् जसको भोजन हो, आदि वेदवचनले पनि शरीर, 
इन्द्रिय अथवा माया आदि उपाधिलाई लिएको आत्मालाई नै भोक्ताको रूपमा बतारंछन्। निरपेक्ष 
आत्मालाई होइन । त्यसेले आत्माको विषयमा यी वचन प्रमाण हून सक्दैनन्। बरु वेदले त 
अनश्नन् अन्यो अभिचाकशीति मुण्डकोपनिषद्, ३११ अर्थात् साक्षी आत्मा नखाई बस्छ भनी 
आत्मा भोक्ता होदन भन्ने नै निश्चय गर्द । 

यदि यिनलाई सत्य माने हो भने खाँदाखेरि त केटी न केही अंशको सम्बन्ध भएको 
हनुपर्दछ, नपत्याए मेरो मुख हेर्नुहोस् भनी भगवानूले मुख ने देखाइदिनुभयो । तत्तवप्रतिपादक 
उपनिषद्वचन नै भगवान्का मुख हुन्। त्यसलाई प्रत्यक्ष देखाउन भनेको अपरोक्ष साक्षात्कारमा 
उतारी त्यो अनुभवलाई बताउनु हो । उपनिषद् प्रमाण र आत्मज्ञानीको अनुभवले आत्मा असङ्ग छ 
र यो कर्मफल आदि कोहीसंग पनि सम्बन्धित हदेन भनी बतादएको छ । आत्मज्ञानी याज्ञवल्क्य 
ऋषि भन्नुहन्छ असङ्गो न हि सज्जते बृहदारण्यकोपनिषद्, ३९२६ अर्थात् असङ्ग आत्माको कीं 
संसर्ग हैदेन। यसरी आत्मा स्वरूपतः कर्मफलसंग सम्बन्धित छैन भन्ने निष्कर्ष श्रीकृष्णको 
उत्तरबाट आं । यसरी विचार गर्दा श्रीकृष्णले अलिअलि माटो खाएके भए पनि सबै जगत्को 
अधिष्ठानभूत आफनो निष्प्रपञ्च आत्मस्वरूपलाई मैले माटो खाएक कैन भन्दा समेत ढटो बोलेको 
हदेन। 


र   व्यादहीत्युक्त ९ 
येवं तहिं व्यादेदीत्युक्तः स भगवान् हरिः। 
व्यादत्ताव्याहतैर्वर्य॑ः कीडामनुजबालकः ॥ ३६ ॥ 


पदार्थ उक्तः  भनिनुभएका बन्नुभएका 

यदि  यदि सः  उहाँ भगवान्  भगवान् 

एवं  यसो हो भने अन्याहतेङव्य॑ः  अनन्त एेश्वर्य हरिः  श्रीहरिले 

तहिं  त्यसो भए भएका व्यादत्त  मुख खोल्नुभयो 
व्यादेहि  मुख खोल क्रीडामनुजबाठकः  लीलाका 

इति  यसो लागि मान्छेको बच्चा 





ताक्यार्थ यदि यस्तो हो भने मुख खोल भनी यशोदाले भनेपछि अनन्त एेश्वर्य हुनुभएका र 
लीलाका लागि मात्र मान्छेको बच्चा बन्नुभएका भगवान् श्रीहरिले मुख खोल्नुभयो । 


सा तत्र ददृशे विर्वं जगत् स्थास्तु च खं दिशः । 
साद्विद्ीपान्धिभूगोटं सवाय्वग्नीन्दुतारकम् ॥ ३७ ॥ 
ज्योतिश्चक्रं जलं तेजो नभस्वान् वियदेव च । 
वैकारिकाणीन्द्रियाणि मनो मात्रा गुणास्त्रयः ॥ ३८ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


३९६१० 


दशम स्कन्ध 


पदार्थ 

सा  उनले 

तत्र  त्यां 

खं  शून्य आकाश 

दिशः  दिशाहरू 
साद्विदीपान्धिभूगोटं  पहाड, 


श्रीमद्भागवत 


सहित 

ज्योतिर्चक्रं  ज्योतिर्मण्डल 
जटं  पानी 

४ 

तेजः  तेज 

नभस्वान्  वायु 

वियत् एव  आकाश प्राणीहरू 


दीप, समुद्रसहित सम्पूर्ण पृथिवी हिंडडुल गर्ने खाली ठँ 


सवाय्वग्नीन्दुतारकम्  वायु, 
विद्युत्रूप अग्नि, चन्द्रमा, र 


वेकारिकाणि  वैकारिक 
सात्त्विक अहङारबाट उत्पन्न 





अध्याय नत 


इन्द्रियाणि  इन्दरियहरू 

मनः  मन 

मात्राः  पञ्चतन्मात्रा 

त्रयः गुणाः  तीन गुणहरू 
जगत् च  चरर 

स्थास्नु च  अचर समेत 
विव  सम्पूर्ण विश्वलाई नै 
ददशो  देखिन् 


ताक्यार्थ यशोदाले भगवान् श्रीकृष्णको मुखमा शून्य आकाश, दिशाहरू, पहाड, द्वीप, समुद्र 
सहित सम्पूर्ण पृथिवी, वायु, विद्युत्रूप अग्नि, चन्द्रमा, र ताराहरूले सहित सम्पूर्ण ज्योतिर्मण्डल, 
पानी, तेज, वायु, प्राणीहरू हिंडड़ल गर्ने खाली ठा, सात्त्विक अहङारबाट उत्पन्न इन्दरियहरू, मन, 
पञ्चतन्मात्र, सत्त्व आदि तीन गुण एवं चर र अचर समेत सम्पूर्ण विश्वलाई नै देखिन्। 


एतद् विचित्रं सहजीवकालस्वभावकमोरायलिद्गभेदम्। 
सूनोस्तनो वीक्ष्य विदारितास्ये बजं सहात्मानमवाप शङ्काम् ॥ ३९॥ 


पदार्थ काल, स्वभाव, कर्म, अन्तःकरण सह  एकेचोरि 
सूनोः  छोराको र स्थूल सूक्ष्म शरीरहरूले युक्त वीक्ष्य  देखेर 

तनो  शरीरमा एतत्  यो सम्पूर्ण शङ्काम्  सन्देह 
विदारितास्ये  खुलेको मुखभित्र विचित्रं  विचित्र संसार अवाप  पाइन् 


जीवकाटस्वभावकमोशय 
लिङ्गभेदम्  अनेक प्राणी, 
ताक्यार्थ यशोदाले आफ्नो छोराको शरीरमा खुलेको मुखभित्र ने अनेक प्राणी, स्वभाव, काल, 
कर्म, अन्तःकरण र अनेक स्थूलसूक्ष्म शरीरहरूले युक्त यो विचित्र संसारलाई देखिन्। संँगसंगे 
एकैपटक ब्रजमण्डलसमेत आर्फैलाई पनि त्यहीं देखी उनी सशङ्कित भट्न्। 


सहात्मानम्  आफूसहितको 
व्रजं  ब्रजमण्डललाई पनि 





किं स्वप्न एतदुत देवमाया किं वा मदीयो बत बुद्धिमोहः। 
अथो अमुष्येव ममाभकस्य यः कश्चनोत्पत्तिक आत्मयोगः ॥ ४०॥ 


पदार्थ   अथवा मदीयः  मेरो 
एतत्  यो देवमाया  भगवान्को माया हो बुद्धिमोहः  बुद्धिको मोह हो 
किं के किंवा  अथवा अथो  अथवा 
स्वप्नः  स्वप्न हो बत  निश्चय नै अमुष्य  यही 





रामालन्द्री टीका 


२९११ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय नत 
मम  मेरो यः कर्चन  कुन प्रकारको आत्मयोगः  आपन योगसिद्धि 
अर्भकस्य एव  छोराको नै ओत्पत्तिकः  जन्मजात हो 


वाक्यार्थ यो के स्वप्न हो ? अथवा भगवानूको माया हो? यो मेरो बुदधिको मोह हो अथवा 
मेरे छोराको कुनै जन्मजात योगसिद्धि हो ? 


न यथावन्न   ९       कर्मवचोभिरज्नसा 
अथो यथावन्न वितकगोचरं चेतोमनः । 
यदाश्रयं येन यतः प्रतीयते सुदुरविंभाव्यं प्रणतास्मि तत्पदम् ॥ ४१॥ 


पदार्थ प्रतीयते  प्रतीत हुन्छ अनि नसकिने 

अथो  यसैले चेतोमनःकमंवचोभिः  चित्त, सुदुविभा्यं  अत्यन्त अचिन्त्य 
यदाश्रयं  जसमा आशित मन, वचन र कर्महरुद्रारा तत्पदं  परमात्माको त्यो 
भएको यो जगत् अज्जसा  सजिलैसंग स्वरूपलाई 

येन  जुन परमात्माद्रारा यथावत्  जस्ताको तस्तौ प्रणता अस्मि  प्रणाम गर्द 
यतः  जुन चैतन्यको कारणले न वितकगोचरं  विचार गर्न 





ताक्यार्थ यो सम्पूर्णं जगत् जसमा आशित छ र इन्द्रियिका प्रेरक परमात्माद्रारा त्यही 
आत्मचैतन्यके कारणले यो जगत् प्रतीत ह॒न्छ। चित्त, मन, वचन र कर्महरुद्रारा सजिलैसंग 
जस्ताको तस्ते गरी जानन नसकिने परमात्माको त्यो स्वरूपलाई म प्रणाम गर्द्ु। 


५ न, न, र त्रजेरवरस्याखिलवित्तपा   
अहं ममासो पतिरेष मे सुतो बजेश्वरस्याखिटवित्तपा सती । 
गोप्यश्च गोपाः सहगोधनाङ्च मे यन्माययेत्थं कुमतिः स मे गतिः ॥ ४२॥ 





पढार्थ असो  यी गोप्यः च  गोपिनीहरू पनि 
यन्मायया  जसको मायाको मम  मेरा मेमेरेहन् 

कारणले पतिः  पति हुन् इत्थं  यस्तो 

अहं  म एषः  यो कुमतिः  दुर्बुद्धि हन्छ 
व्रजेरवरस्य  ब्रजका मे  मेरो सः  तिनै परमात्मा 
मालिककी सुतः  छोरो हो मे  मेरो 

अखिरवित्तपा  सम्पूर्ण सहगोधनाः  गा्ईरूपी धनले गतिः  शरण हुनुहोस् 
सम्पत्तिकी रक्षक सहित 

सती  पतिव्रता पत्नी हँ गोपाः च  गोपहरू र 


ताक्यार्थ जसको मायाको कारणले म व्रजका मालिक नन्दकी सम्पूर्ण सम्पत्तिकी स्वामिनी र 
उनकी पतिव्रता पत्नी ह यी मेरा पति हृन् र यो मेरो छोरो हो अनि सम्पूर्णं गोधनले सहित भएका 
सब गोपगोपिनी मेरा हुन् भन्ने यस्तो दुर्बुद्धि हुन्छ, उनै परमात्मा मेरो शरण हुनुहोस् । 


रामालन्द्री टीका 


२९९१२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय नत 


इत्थं विदिततत्त्वायां गोपिकायां स ईङ्वरः। 
वेष्णवीं  ्  पुत्रस्नेहमयीं   
वेष्णवीं व्यतनोन्मायां पुत्रस्नेहमयीं विभुः ॥ ५३॥ 


पदार्थ माथि   वैष्णवी 

इत्थं  यसप्रकार सः  उहाँ मायां  मायालाई 
विदिततत््वायां  आत्मतत््वलाई विभुः  सर्वव्यापक व्यतनोत्  विस्तार गरिदिनुभयो 
जान्ने ईदवरः  भगवान् श्रीकृष्णले 

गोपिकायां  गोपिनी यशोदा पुत्रस्नेहमयीं  पुत्रस्नेहरूपी 





ताक्यार्थ यसरी यशोदाले आत्मतत्त्वलाई बुखिसकेपचछ्छि सर्वव्यापक भगवान् श्रीकृष्णले उनीमाथि 
पुत्रस्नेहरूपी वेष्णवी मायाको विस्तार गरिदिनुभयो । 


सद्योनष्टस्मृतिर्गोपी     सारोप्यारोहमात्मजम् 
सद्योनष्टस्मृतिगोपी त्मजम्। 
प्रवृद्धस्नेहकलिलहदयासीद् यथा पुरा ॥ ४४॥ 
पदार्थ आत्मजम्  आफ्नो छोरालाई बदिरहेको पुत्रस्नेहले हृदय 
सद्योनष्टस्मृतिः  तत्काल स्मृति। आरोहम्  काखमा भरिएकी 
हराएकी आरोप्य  लिएर आसीत्  भन् 
साती यथा पुरा  पहिले ॐ ने 
गोपी  यशोदा परवृद्धस्नेहकलिकहृदया  





ताक्यार्थ भगवान्को मायाद्रारा यशोदाको त्यो स्मृति तत्काल हरायो। उनले आफ्नो छोरालाई 
काखमा लिन् र फेरि पहिले ४ पुत्रस्नेहले उनको हृदय भरिएर आयो । 


त्रय्या चोपनिषद्भिश्च साङ्ख्ययोगेर्च सात्वतेः। 
उपगीयमानमाहात्म्यं हरिं सामन्यतात्मजम् ॥ ४५॥ 





पदार्थ साङ्ख्ययोगः  साङ्ख्य र॒ हरिं  हरि भगवान्लाई 
सा  ती यशोदाले योगद्वारा अनि आत्मजम्  आफ्नो छोरो 
त्रय्या च  वेदद्रारा र सात्वतैः च  भक्तहरुद्रारा पनि अमन्यत  मानिन् 
उपनिषदुभिः च  उपगीयमानमाहात्म्यं  सध 

उपनिषदहर्द्रारा पनि माहात्म्य गाइने 


ताक्यार्थ ती यशोदाले वेद, उपनिषद्, साडख्य, योग र अनेक भक्तहरुद्रारा समेत जसको 
माहात्म्य स्थ गाइन्छ त्यस्ता श्रीहरिलाई आफ्नो छोरा ठानिन्। 

वितवरण यस श्लोकमा श्रीशुकदेवले सम्पूर्णं शास्त्रहरूले परम फलको रूपमा प्रस्तुत गरेका 
परमात्मालाई छोरो ठनेकोमा यशोदाको सौभाग्यको प्रशंसा गर्जुभएको छ। भगवानूले आफ्नो 


रामालन्द्री टीका 


२३९१२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय नत 


मायाद्रारा यशोदाको पूर्वस्मृतिलाई नष्ट गरिदिनुभएको धियो । यदि यशोदाले छोरालाई भगवान् 
भन्ने जान्नुभयो भने त स्नेहको बदला आदर गर्न थाल्नुहुनेछछ, अनि मलाई अहिलेको जस्तो बच्चा 
मानेर सर्धैँ याद गरिरहन छाडी प्रूजापाठ र ध्यान मात्र गर्नृहुनेछ। यसरी त न मेरो स्नेहभावको 
लीला गर्न इच्छा पूरा हुन्छ, न यहाँको मनको निरोध हुन्छ भन्ने ठानी भगवान्ले आप्र भगवान् 
भएको स्मृति हटाइदिनुभएको थियो । यशोदाले श्रीकृष्णलाई आफूमाथि निर्भर रहने सामान्य बच्चा 
ठाने पनि वास्तवमा त श्रीकृष्ण परमात्मा ने हुनहुन्थ्यो । पारसमणिलाई कसैले दङ्गो भन्ने सम्प्र 
फलाममा द्ुवाए पनि त्यसले फलामलाई सुन बनाडइहाल्छ । त्यसै गरी नजानीकन भगवान्मा मन 
लगाए पनि त्यसले सब पुरुषार्थका मूल परमात्मालाई प्राप्त गराइृहाल्छ। त्यसैले साक्षात् 
परमात्मालाई छोरो बनाउन पाउने यशोदा ज्यादै भाग्यशाली छिन्। 

वेदले पनि परमात्माको महिमा गाएको छ । यहाँ त्रयी भनी कर्मकाण्ड भागलाई लिनुपर्दछ। 
त्यसमा इन्द्र, वरुण आदिको रूपमा परमात्माके महत्व गाइएको छ । उपनिषदले पनि दहरत्रह्म 
छान्दोग्योपनिषद्, ८ अध्याय, भूमा छान्दोग्योपनिषद्, ७ अध्याय, अन्तर्यामी बृहदारण्यको 
पनिषद्, ३ अध्याय, कैटौँ ब्राह्मण आदिको रूपमा अनेक उपायले परमात्मतत्वको वर्णन गरेको 
छ । सांख्यशास्त्रले परमतत्वलाई पुरुषरूपमा बतारंछ भने योगले पज्चक्लेशद्रारा नछछोडने ईश्वरको 
रूपमा बतारंछ । अरू दर्शन एवं मतान्तरहरूले आआप्नो मान्यता अनुसार परमतत्त्वको वर्णन 
गर्छन् । त्यसै गरी सात्वतैः अर्थात् पाञ्चरात्रागम आदिमा उहाँलाई भगवान् भनी बताडइन्छ । यसरी 
अनेक रूपमा शास््रहरूले जुन परमात्मतत्त्वको विषयमा बतारंछन्, उने परमात्मालाई यशोदाले 
छोरो सम्णशे काखमा लिन् । 


राजोवाच राजा परीक्षित्ले भन्नुभयो 
नन्दः किमकरोद् बह्मन् श्रेय एवं महोदयम् । 
योदा चच महागागा पपो यस्याः स्तन हरि  ॥ ४६ ॥ 


पदार्थ पपो  पिउनुभयो ।त्यस्ती महोदयं  महान् फल पाइने 
जह्यन्  हे ब्रह्मज्ञानी शुकदेव महाभागा  महाभाग्यवती किम्  कुन चाहं 

यस्याः  जसको यरोदा  यशोदाले र श्रेयः  पुण्य कर्म 

स्तनं  स्तनलाई नन्दः च  नन्दले पनि अकरोत्  गरेका थिए 

हरिः  श्रीहरिले एवं  यस्तो 





ताक्यार्थ हे शुकदेव ! भगवान् श्रीहरिले जसको स्तनलाई पिउनुभयो त्यस्ती यशोदा र नन्दले 
पनि यस्तो महान् फल प्राप्त हुने कुन त्यस्तो विशेष पुण्य कर्म गरेका धिए ? 


  न्द  अज र ८   
पतर नान्वावन्दता कृष्णददाराभकाहतम् । 
गायन्त्यद्यापि कवयो यल्लोकरामलापहम् ॥ ५७ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


२३९९४ 





दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय नत 
पदार्थ श्रीकृष्णका उदार पितरो  उहांका आफ्नै आमा 
यत्  जुन बाललीलालाई नुबाले चाहं 

रोकडामलापहम्  संसारैको अद्य अपि  आज पनि न अन्वविन्देतां  थाहा पनि 
पापलाई नष्ट गरिदिने कवयः  ज्ञानीहरूले पाडनुभएन 

कृष्णोदाराभकेहितम्  गायन्ति  गारंछन् त्यसलाई 


वाक्यार्थ संसारैको पापलाई नष्ट गरिदिने श्रीकृष्णका उदार बाललीलालाई आजसम्म पनि सबै 
ज्ञानीहरूले गाद्रहेका छन् । उहाँका बाललीलालाई उहाँका आफ्नै आमाबुबा देवकी र वसुदेवले 
चाहं देख्न पनि पाउनुभएन। त्यही बाललीलालाई नन्दयशोदाले चाहं किन अनुभव गर्न 
पाए ? 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
द्रोणो वसूनां प्रवरो धरया सह भार्यया । 
करिष्यमाण आदेशान् ब्रह्मणस्तमुवाच ह ॥ ४८ ॥ 





पदार्थ प्रवरः  श्रेष्ठ करिष्यमाणः  पालन गर्दै 
घरया  धरा नामकी द्रोणः  द्रोणले ह  निश्चयपूर्वक 

भायंया सह  पत्नी सहित बह्मणः  ब्रह्माजीको तम्  उहाँ लाई 

वसूनां  वसुहरूमध्ये आदेशान्  आदेशहरूलाई उवाच  भने 


वाक्यार्थ आप्नी पत्नी धराले सहित भएका वसुहरूमध्ये श्रेष्ठ द्रोणले ब्रह्माजीको सुष्टिविस्तार 
सम्बन्धी आदेशलाई पालन गर्दै उहाँ लाई भने। 


 स्त नकत्    अ ॐ  स्र 


जातयोनों महादेवे भुवि विद्वेरवरे हरो । 
भक्तिः स्यात् परमा खोके ययाञ्जो दुगतिं तरेत् ॥ ४९॥ 





पदार्थ महादेवे  परमदेव यया  जसद्रारा 

भुवि  संसारमा हरो  श्रीहरिमा लोके  संसारमा पप्राणीले 
जातयोः  उत्पन्न भएका परमा  अत्यन्त श्रेष्ठ अञ्जः  सजिलैसंग 

नो  हामी दुरईको भक्तिः  भक्ति दुगैतिं  दर्गतिलाई 
विश्वेश्वरे  संसारका मालिक स्यात्  होस् तरेत्  तरून् 


ताक्यार्थ हामी संसारमा जन्मिए पनि संसारैका मालिक परमदेव श्रीहरिमा हाम्रो अत्यन्त श्रेष्ठ 
भक्ति लागोस्, जसद्रारा जुनसुक प्राणीले सजिलैसंग दुर्गतिलाई तर्न सकून्। 


अस्त्वित्युक्तः स भगवान् व्रजे द्रोणो महायराः। 
जज्ञे नन्द इति ख्यातो यशोदा सा धराभवत् ॥ ५०॥ 


रामालन्द्री टीका 


२९१५ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय त 
पदार्थ भगवान्  एेश्वर्यसम्पन्न सा ती 

अस्तु इति  यस्त होस् भनी द्रोणः  द्रोण धरा  धरा चाहं 

उक्तः  भनिएका आशीर्वाद रजे  व्रजमा योदा  यशोदा 

दिद्एका नन्द् इति  नन्द नामले अभवत्  भडन् 

सःती ख्यातः  प्रसिद्ध भई 

महायशाः  परम यशस्वी जज्ञे  जन्मिए 





ताक्यार्थ ब्रह्माजीले यस्तै होस् भनी आशीर्वाद दिएपछि ती परम यशस्वी ेश्वर्यसम्पन्न द्रोण 
त्रजमण्डलमा जन्मेर नन्द नामले प्रख्यात भए अनि ती धरा चाहं यशोदा भड्न्। 


      ुत्रीभूते जनार्दने ९ 
ततो भक्तिभंगवति पुत्रीभूते जनादने । 
दम्पत्योनिंतरामासीद्  गोपगोपीषु ् 
ट् गोपगोपीषु भारत ॥ ५१ ॥ 


पदार्थ गोपिनीहरूमध्ये 

ततः  त्यसैले दम्पत्योः  यी दुरई दम्पतीको नै 
भारत  हे भरतवंशी परीक्षित् पुत्रीभूते  आपन छोरा भएका 
गोपगोपीषु  सवै गोप जनादेने  जनार्दन 





भगवति  भगवान्मा 
नितराम्  अत्यन्त 
भक्तिः  भक्ति 
आसीत्  थियो 


ताक्यार्थ त्यसैले हे परीक्षित् ! सबे गोपगोपिनीहरूमध्ये यी दुई दम्पतीको नै आप्ना छोरा 
भएका जनार्दन भगवान्मा अत्यन्त भक्ति थियो । 


कृष्णो ह्मण आदेशं सत्यं कतुं रजे विभुः । 
सहरामो वसंश्चकरे तेषां प्रीतिं स्वलीलया ॥ ५२॥ 





पदार्थ आदेशलाई वसन्  बस्दै 

विभुः  सर्वव्यापक सत्यं  सत्य स्वलीलया  आप्नो लीलाद्रारा 
कृष्णः  श्रीकृष्णले कतु  बनाउन तेषां  ती ब्रजवासीहरूलाई 
ब्रह्मणः  ब्रह्माजीको रजे  व्रजमण्डलमा प्रीतिं  आनन्दित 

आदेशं  ्रोणलाई दिइएको सहरामः  बलरामले सहित भई चक्रे  गरिदिनुभयो 


ताक्यार्थ सर्वव्यापक श्रीकृष्ण ब्रह्माजीले द्रोणलाई दिनुभएको आदेशलाई सत्य बनाउन नै 
व्रजमण्डलमा बलरामले सहित भई बस्नुभयो र आफ्नो लीलाद्रारा तब्रजवासीहरूलाई आनन्दित 
गरिदिनुभयो । 

अध्यायसार यो अध्यायमा चित्तशुदिका साधनहरू एवं त्यसट्वारा भगवानूमा हुने दृढ 
अनुरागलाई देखाइएको छ । परमात्मप्राप्तिका लागि चित्तशुद्धि आवश्यक छ । यहाँ चित्तलाई शुद्ध 
गर्ने मुख्य साधनहरूको वर्णन गरिएको छ। यसको विवेचन गर्द वल्लभाचार्य भन्नुहुन्छ 
सबभन्दा पहिले भगवान्का नाम ने चित्तशुद्धिका कारण हृन् । नामपच्ि मात्र भगवान्का अनेक 
लीलासम्बन्धी रूपहरू हृदयमा स्थिर हुन सक्छन्। ती रूपहरूको चिन्तन दृढ हदे गयो भने 


रामालन्द्री टीका 


३९१९६ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय नत 


भगवानूको ईश्वरीय सामर्थ्य र स्वरूपको बोध हुन्छ । प्रभु नै मेरो सर्वस्व हुनुहन्छ भने भावले 
भक्तको हृदयमा भक्तिको आवेग उत्पन्न गरिदिन्छ। यस्तो भावको उदय हुन पूर्वजन्म्म 
सत्पुरुषहरूको आशीर्वाद पाएको हूनुपर्वछ । यसप्रकार चित्त शुद्ध हुनु र भगवान्मा दृढ आसक्ति 
हनुमा यी सबै कारण हुन्छन्। 

यो अध्याय सुरु हूनुभन्दा पहिले भगवान् श्रीकृष्ण यशोदा आदिको काखमा बसेर र 
उनीहरूको नियन्त्रणमा ने रहेर हिंडड़ल गर्नृहुन्थ्यो भनी वर्णन गरियो । यो चित्तशुद्धिको अध्यायमा 
चाहं भगवान्ले पराधीन नभई आफ्नै बलले हिंडन थाल्नुभएको बताइएको छ । त्यसैले 
चित्तशुद्धिका लागि भगवान्ले घँडा टेक्दै हिंडको या टकुटुकु आफ्नै बलले हिडिरहेका रूपहरूको 
चिन्तन गर्नुपर्दछ। 

एक वर्षको भडसक्दा पनि भगवान्को न्वारन भएको थिएन। प्ूतनालाई मारने, गाडा 
पल्टाइदिने, तुणावर्तको उद्धार गर्ने आदि कामहरू भने उहांले पहिले नै गरिसक्नुभएको थियो । 
संसारमा पराक्रमीको नै नाम रहन्छ । सामान्य मानिसहरू त केही गर्नुभन्दा अधि नै आफनो नाम 
भएको हेर्न चाहन्छन्। भगवान्को डिलो नामकरण हूनुले यो सम्भावनालाई पनि सूचित गरेको छ। 
वल्लभाचार्य लेख्नुह॒न्छ नामान्यग्रे शोधकानि अर्थात् चित्तशुद्धिको पहिलो साधन भनेको 
भगवानूको नामने हो। नामद्रारा नै नामी तत्त्वको बोध या स्फुरण हुन्छ। संसारको उत्पत्ति पनि 
नामोच्चारणपूर्वक नै भएको मानिन्छ। भूरिति व्याहरत भूमिमसुजत अर्थात् भूः भवः आदि 
व्याहृतिको उच्चारण गरेर ने विधाताले भूमि, अन्तरिक्ष आदिको सृष्टि गरेका हन् । परमात्माको 
नाम पनि जब हृदयमा प्रतिष्ठित हुन्छ, यही स्वरूपचिन्तनको अभ्यास दृढ हदे गणएपचछ्छि त्यससंगे 
सम्बद्ध लीलाहरूको पनि प्रकाशन हृन्छ । यही रहस्य जनाउन यो अध्यायमा पहिले भगवान्को 
नामकरण गरिएको छ अनि भगवान्का चञ्चल स्वरूप र अनेक विचित्र लीलाहरू बतादएको छ। 
यसे क्रममा उहाँ सर्वेश्वर हूनुभएकाले त्यस्ता सर्वरूपधारी दिव्य लीलाहरू पनि प्रकट हुन्छन्, 
जसद्रारा उहाँको ईश्वरीयता र सामर्थ्यको बोध हृन्छ । यहाँ लीलाके क्रममा भगवान्ले माटो खाने 
लीला पनि गर्ुभएको छ। यस प्रसङ्गमा यशोदाले श्रीकृष्णको मुखभित्र सारा संसार फैलिएको 
देखी उहाँ को तत्त्वलाई बुकेको देखाइएको छ । यो लीला भगवत्ताको ज्ञान र भक्तिको वेगलाई खन् 
बटढाउनका लागि गराइएको हो । जब भगवानूको इच्छाले त्यो ज्ञानलाई पनि तिरोहित गर्ने गरी 
वात्सल्यभक्ति बदछ, तब त्यो खन् दृढ र शक्तिशाली बन्द । ईश्वरको ईश्वरीयतालाई पनि छोपी 
सामान्य पत्र ठानी प्रेम गर्ने भाव ईश्वरीयताको बोधभन्दा पनि शक्तिशाली हुन्छ भन्ने कुरा 
यशोदाको चरित्रबाट सिद्ध भएको छ । यी सबै भगवानप्रति आसक्ति बदने क्रम हून्। यो सब हुन 
पूर्वपूर्वं जन्ममा महापुरुषहरूको आशीर्वाद र प्रबल पुण्यको उदय आवश्यक परछ। त्यत्तिके 
भगवानूमा यस्तो प्रीति हदेन भन्ने जनाउन यशोदा र नन्दको पूर्वजन्मको कथाप्रसङ्ग सुनाइएको छ। 
यसरी यो अध्यायमा भक्तिद्वारा चित्तशुदिपूर्वक भगवानूमा दृढ भक्ति बद्ने क्रम देखाइएको छ। 


इति श्रीमदुभागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे पूवां 
विर्वरूपदनेऽष्टमोऽध्यायः ॥ ८ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


२३९९७ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय र 


अथ नवमोऽध्यायः 
भगवान् श्रीकृष्ण दाम्लोद्रारा बांँधिनु 
श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
एकदा गृहदासीषु यशोदा नन्दगेहिनी । 
कमोन्तरनियुक्तासु निम॑मन्थ स्वयं दपि ॥ १॥ 


पदार्थ काममा लागेको वेला दधि  दही 
एकदा  एक दिन नन्दगेहिनी  नन्दकी पत्नी निमंमन्थ  मथिन् 


गृहदासीषु  घरका दासीहरू यशोदा  यशोदाले 
कमौन्तरनियुक्तासु  अन्य स्वयं  आफ 
तवाक्यार्थ एक दिन घरका दासीहरू अन्य काममा लागेको वेला नन्दकी पत्नी यशोदाले आफ 
दही मथिन्। 





यानि यानीह गीतानि तदुबालचरितानि च । 
द्धिनिम॑न्थने काठे स्मरन्ती तान्यगायत ॥ २॥ 


पदार्थ तदुबालचरितानि  उहांका काले  समयमा 
इह  यहाँ अहिलेसम्म बाललीलाहरू छन् स्मरन्ती  समग्िदै 
गीतानि  बताइएका तानि  ती सवैलाई अगायत  गाइन् 
यानि यानि च  जुनजुन दधिनिमंन्थने  दही मथ्ने 





ताक्यार्थ यहाँ अहिलेसम्म बतादृएका श्रीकृष्णका जति पनि बाललीलाहरू छन्, दही मथने 
वेलामा ती सबैलाई सम्फंदै उनले गादन्। 


क्षोमं वासः पृथुकटितटे बिभ्रती सूत्रनद्ध 
पुत्रस्नेहस्नुतकुचयुगं जातकम्पं च सुभरः। 
रज्ज्वाकर्षश्रमभुजचरत्कङ्कणौ कुण्डठे च 
स्विन्नं वक्त्रं कबरविगलन्मालती निमंमन्थ ॥ ३॥ 


पदार्थ क्षोमं  रसमी पुत्रस्नेहस्तुतकरुचयुगं  
पृथुकटितटे  पुष्ट कम्मरमा वासः  वस्त्र साडी अनि पुत्रवात्सल्यका कारण 
सूत्रनद्धं  मेखलाले बांधिएको जातकम्पं  हल्लिरेका अनि रसाद्रहेका दुई स्तनलाई 


रामालन्द्री टीका 


३६१८ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय र 
रज्ज्वाकर्षश्रमभुजचलत्कङ्कणो स्विन्नं  पसिनाले भिजेको मालती फूल लगाएकी 

च  नेति तान्दा थाकेका हातमा वक्त्रं च  अनुहार सुभ्रूः  सुन्दर ओंँखीभौँ भएकी 
हल्लिरहेका बाला बिभ्रती  बनाएकी यशोदाले 

कुण्डले  कानमा रहेका दुई कबरविगलन्मालती  चुल्ठो निम॑मन्थ  दही मथिन् 
कुण्डल त्से गरी फुस्किनाले खस्न लागेको 





ताक्यार्थ पुष्ट कम्मरमा मेखलाले बांधिएको रेसमको साडी पटिरेकी, नेतिलाई दुबे हातले 
यताउति तान्दा थाकेका दुबै हातमा रहेका हल्लिरहेका बालाहरूले सुशोभित भएकी, हल्लिरहेका 
एवं पुत्रवात्सल्यका कारण रसादरहेका स्तनहरू भएकी, कानमा कुण्डल लगाएकी, पसिनाले 
अनुहार भिजेकी र चुल्टो फुस्किनाले खस्न लागेको मालती एूल धारण गरेकी ती सुन्दर 
ओं खीभौँवाली यशोदाले दही मधथिन्। 

विवरण माथिका श्लोकहरूमा यशोदाले दही मथेको वर्णन गरिएको छ। उनी नन्दगेहिनी 
धिन् । नन्दव्रजकी मालिक्नी भएर पनि एक दिन उनले दासीहरूलाई नअह्ाई आफ दही मश्न 
थालिन्। सायद श्रीकृष्णलाई आफ्नै हातले प्रेमपूर्वक मथेको नौनी आदि खुवाई तृप्त गरिदिन्छु, 
नत्र यो चञ्चलेले अर्कको घरको नौनी चर्त र माटो खानेसमेत गर्ने भयो भने चिन्ताले उनले 
स्वयं दधिमन्थन गरिरहेकी थिडन्। दही मथ्नुको उदेश्य भगवान् हुनहुन्थ्यो, मनमा श्रीकृष्णकै 
सम्खना थियो भने विस्तारैविस्तारे श्रीकृष्णका अनेक चरित्रहरूलाई समेत उनी गुनगुनादरहेकी 
थिदन्। दही मथ्दा उनको पुष्ट एवं आभूषणअलङ्ारहरूले सजिएको शरीर पसिनाले लथपथ 
भट्रहेको थियो । शरीर, मन र वचन यी तिनैलाई भगवानूमा लगाई जब भक्तले भगवानूको सेवा 
गर्छ, तब सुतिरहेका भगवान्लाई पनि उट्न कर लाग्छ। 


तां स्तन्यकाम आसाद्य मथ्नन्तीं जननीं हरिः । 
गृहीत्वा दधिमन्थानं न्यषेधत् प्रीतिमावहन् ॥ ४॥ 


पदार्थ जननीं  आमाकहाँ मदानीलाई ने 
स्तन्यकामः  दुध चुस्न चाहने आसाद्य  पुगेर गृहीत्वा  समातेर 

हरिः  श्रीकृष्णले प्रीतिं  उनको प्रमलाई न्यषेधत्  रोकिदिनुभयो 
मथ्नन्तीं  दही मथिरहेकी आवहन्  बढादै 

तांती द्धिमन्थानं  दही मथ्ने 





ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्ण दुध चुस्न चार्हैदे ती दही मधिरहेकी आप्नी आमा यशोदाकाँ 
पुरनुभयो र उनको प्रमलाई बढारदे दही मथ्ने मदानीलाई समातिदिनुभयो र उनलाई दही मथ्नबाट 
रोकिदिनुभयो । 


तमङ्मारूढमपाययत् स्तनं स्नेहस्नुतं सस्मितमीक्षती मुखम् । 
अतृप्तमुत्सृज्य जवेन सा ययावुत्सिच्यमाने पयसि त्वधिभिते ॥ ५॥ 


रालालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध 


पदार्थ 

सस्मितम्  मिढठे मुस्कानले 
युक्त 

मुखम्  अनुहारलाई 

ईक्षती  हेरिरहेकी यशोदाले 


श्रीमद्भागवत 


स्नेहस्तुतं  वात्सल्यका कारण 
रसाएका 

स्तनं  स्तन 

अपाययत्  पियादन् 

अधिभरिते  चुहोमा राखिएको 


२९१९ 


अध्याय ९ 


अतुप्तम्  श्रीकृष्णलाई 
अतुप्तने 

उत्सृज्य  छाडी 
साती 

जवेन  वेगले 





अङ्कम्  आपनो काखमा पयसि  दुध ययो  त्यतातिर गइन् 
आरूढम्  चढिसकेका उत्सिच्यमाने तु  उम्लिएर 
तम्  ती श्रीकृष्णलाई पोखिएपछि त 


ताक्यार्थ श्रीकृष्ण यशोदाको काखैमा चदिसक्नुभएको थियो उनले पनि श्रीकृष्णको मिटो 
मुस्कानले युक्त अनुहारलाई हर्द वात्सल्यका कारण रसादरहेका स्तन पियाइन्। चुलोमा उमाल्न 
राखिएको दुध उम्लिई पोखिएपचछि त श्रीकृष्णलाई अतृप्त नै छाडी उनी वेगले त्यतातिर गइन्। 


सञ्जातकोपः स्फुरितारुणाधरं सन्दश्य ददूभिदेधिमन्थभाजनम् । 
भित्त्वा मृषाश्चुदंषददमना रहो जघास हेयङ्गवमन्तरं गतः ॥ ६ ॥ 


पदार्थ ओटठलाई   घरभित्र 
सञ्जातकोपः  रिसाएका सन्दश्य  टोकी गतः  गई 
मृषाश्चुः  देखाओटी आंसु दूषद्श्मना  दुङ्गको ट॒क्राले रहः  एकान्तमा 


निकाल्ने श्रीकृष्णले दधिमन्थभाजनम्  दही मथ्ने हियङ्गवम्  नौनी 
द्दुमिः  दाँतहरूद्रारा भाँडोलाई जघास  खानुभयो 
स्फुरितारुणाधरं  फफरादरहेका भित्त्वा  फुटाई 


ताक्यार्थ श्रीकृष्ण देखाओटी आंसु निकाल्दै असाध्य रिसाउनुभयो, रिसले फ्फराद्रहेका 
ओटठलाई आपफ्ना दाँतले टोक्दै उहोँले दुङ्गाको ट॒क्राले दही मथ्ने भांडोलाई फुटाउनुभयो अनि 
घरभित्र एकान्तमा गई नोनी खानुभयो । 

विवरण यस प्रसङ्गमा भगवानूले ठेकी फोर्नुभएको लीला बतादएको छ । श्रीशुकदेव स्वामी 
भन्नुहन्छ, भगवान् दुध चुस्ने इच्छा गर्दै माता यशादाको नजिक जानुभएको धियो । तत्त्वविचारको 
क्रममा उपनिषदूहरूले आत्मालाई अविद्या, कामना र कर्म तीनैको बन्धनले शून्य भनी बताएका 
छन् । तदेतत् आप्तकामं आत्मकामं अकामं रूपं शोकान्तरम् बृहदारण्यकोपनिषद्, ४३२१ यो 
आत्माको शोकमोहभन्दा माथि रहेको स्वरूप हो। यो आत्मा आप्तकाम र अकाम छ। जहाँ 
ज्ञानद्वारा सम्पूर्ण संसार आफू मात्र भदसक्यो, त्यसले आफूभन्दा भिन्न रूपमा न कसैलाई देख्दल्, 
न कसैलाई जान्दछछ । उपनिषद्मा भनिएको छ यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत् तत्र केन कं पश्येत् 
केन कं विजानीयात् बृहदारण्यकोपनिषद्, २४१४ । सम्पूर्ण संसार आत्मा मात्र भद्सकेपच्छि 
आत्माकै मात्र चाहना हुन्छ, आत्मकाम भनेको यही हो । फेरि आत्मा कुनै कामना गरिनपर्न विषय 





रामालन्द्री टीका 


२६९० 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय र 


होइन । किनभने यो त आफू हो र नित्य प्राप्त छ, त्यसैले ज्ञानीका सबे कामना आत्मामा आई 
बिलारउंछन् या पूरा हुन्छन्, आप्तकाम हुन भनेको यही हो। यसरी सबै इच्छा आत्मामा 
बिलाएपचछिको स्थिति नै अकाम हो । परमात्मालाई कामनाको कुनै बन्धन छैन, तर यो सबै भएर 
पनि भक्तको दृढ प्रेमले भने उहांलाई समेत कामनायुक्त बनाइदिन्छ भन्ने रहस्य स्तन्यकाम पदले 
बताएको छ । यशोदाले मधिरहेको मदानीलाई च्याप्पै रोकेर उहांले दुध पिइहाल्न चाहनुभयो, त्यति 
मात्र होइन, आरफै काखमाथि पनि चहिसक्नुभयो । यशोदाको स्तनमा रसाएको दुध, सामान्य दुध 
थिएन, त्यहं त उनको स्नेह नै पग्लिरहेको थियो । त्यो प्रेमरसलाई जति पिए पनि भगवान् अतृप्त 
ने रहनुहुन््यो । परमात्मा पूर्ण एवं नित्यत्ुप्त हुनुहुन्छ, उहाँ आनन्दस्वरूप भएकाले अरू कसैबाट 
आनन्दको अपेक्षा गर्नृहुन्न भन्ने कुरा त केही पनि गुण नभएको निष्क्रिय ब्रह्मतत्त्वका लागि हो, 
अहिले त परमात्मा सर्वगुणसम्पन्न र भक्तवत्सल बनी आउनुभएको छ। यो उहाँको जति प्रेमरस 
पिए पनि अतृप्त नै रहिरहने विशेष लीला हो । 

उता यशोदाले दुध उम्लेर पोखिन लागेको देखिन्। भगवान्लाई अतृप्त नै छाडी उनी 
त्यतातिर दौडिन्। दुध किन उम्ल्यो र यशोदा किन त्यता दौडिन् भन्ने विषयमा धरे विचार भएका 
छन् । वृन्दावनका अणुअणुलाई चेतन मान्दे भावुक भक्तहरूले अर्थं गरेका छन् दुध उम्लिनु 
भनेको उसले आफ्नो जीवन व्यर्थ हुनेभयो भने बुढी आगोमा हामफाल्न लागेको हो । घाँसलाई 
गाईले खाएर त्यसलाई पचाई बल्ल म दुध बरनँ र त्यहं पनि बच्चाको मुखबाट बची श्रीकृष्णले 
खाने आशमा आगोमा तातिरहेको दुं । अब श्रीकृष्णले पेटभरि आमाकै दुध पिएपच्छि त मलाई 
पिनुहने्ेन भनी दुध उम्लिएर जान खोजेको हो भने भक्तहरूको भनाइ छ । यस दृष्टिले यशोदा 
भगवान्लाई पनि छडी दौडिनु भनेको वात्सल्यभावका कारण त्यसको रक्ना गर्न दौडिनु हो। दुध 
उम्ली सबे खेर जाला भने लोभले यशोदा भगवान्लाई पनि अतृप्त नै छाडी त्यता दौडिन्। 
वल्लभाचार्य भन्ुह॒न्छ लोभाद् भगवत्परित्यागे लोभस्यैव अपराधः अर्थात् थोर लोभको कारणले 
भगवान्लाई नै छडिदिनु, यो त लोभमाथि नै अपराध हो। यसैले आधिदैविक लोभ रिसाई 
भगवान्को ओठको माध्यमले फफराउन थाल्यो । विश्वरूप भगवान्को तल्लो ओठ भनेको लोभ 
नेत हो अधर एव लोभः भागवत, २१३२ । यसबाट यशोदाको केही अनिष्ट होला भन्ने शङ़ाले 
भगवानूले सन्दश्य त्यो ओठलाई दांतले दबादइदिनुभयो । यो दांत यशोदाको स्नेहको प्रतीक हो। 
यसरी रिसले फफराइरहेको तल्लो ओटलाई च्याप्दै भगवान्ले दही मधिरहेको त्यो भाँडोलाई नै 
दुङ्गाले हानी फुटाइदिनुभयो । अनि देखाओटी आंसु निकाल्दै एकान्तमा गई त्यो नौनी खान 
थाल्नुभयो । यही नै यस श्लोकमा वर्णन गरिएको प्रसङ्गको तात्पर्य हो । 


उत्तायं गोपी सुतं पयः पुनः प्रविर्य संदुशय च दध्यमत्रकम् । 
भग्नं विलोक्य स्वसुतस्य कमं तज्जहास तं चापि न तत्र पश्यती ॥ ७ ॥ 


पदार्थ सुश्॒तं  राम्रोसंग उम्लिएको उत्तायं  उतारी 
गोपी  यशोदाले पयः  दुधलाई पुनः  फेरि 


रामालन्द्री टीका 


२९२१ 





दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय र 
प्रविङ्य  घरभित्र पस्दा तत् कमं  यस्तो काम तत्र अपि  त्यहं पनि 
द्ष्यमत्रकम् च  दही मथ्ने स्वसुतस्य  आपन छोराको हो न पश्यती  नदेख्नाले 
भांँडोलाई भन्ने जहास  हासिन् 

भग्नं  फुटेको विलोक्य  ठानी 

संदृश्य  देखेर तंच  ती श्रीकृष्णलाई पनि 


ताक्यार्थ यशोदाले राम्ररी दुध उम्लिएपचछि त्यसलाई उतारी फेरि घरभित्र पस्दा त दही मथ्ने 
भाँडो फुटिरहेको देखिन्। उनले यो काम आफ्नै छोराको हो भन्ने ठानिन् र छोरालाई त्यहां पनि 
नदेख्दा विस्तारे हाँसिन्। 


उलूखलाट्पघेरुपरि व्यवस्थितं मकोय कामं ददतं रिचि स्थितम् । 





हेयङ्गवं चोयविराङ्कितेक्षणं निरीक्ष्य परचात् सुतमागमच्छनेः ॥ ८ ॥ 
पदार्थ रहेको सुतम्  आपफ्ना छोरालाई 
उलूखलाङ््रेः उपरि  उल्टिएको ननी निरीक्ष्य  देखेर 
ओखलको माथि यथेच्छ पर्चात्  पचछछिल्तिरबाट नै 
व्यवस्थितं  बसेका द्दतं  दिद्रेका रानेः  विस्तारे विस्तारि 
मकौय  वांदरलाई चोयविराङ्धितेक्षणं  चोरी आगमत्  श्रीकृष्णको नजिक 
शिचि  सिङमाङ एक गरेकाले शङ्गालु आंखा यताउति आइन् 
किसिमको भाँडोमा घुमाइरहेका 





ताक्यार्थ उल्टिएको ओखलमाथि बसी बांदरलाई सिडमाडमा रहेको नौनी यथेच्छ बांँडिरहेका, 
चोरी गरेकाले आपफ्ना शङ्ालु आंँखालाई यताउति इलादरहेका आपफ्ना छोरालाई देखी यशोदा पनि 
पचछिल्तिरबाट विस्तारे विस्तारे श्रीकृष्णको नजिक आन् । 


तामात्तयष्िं प्रसमीक्ष्य सत्वरस्ततोऽवरुद्यापससार भीतवत्। 
गोप्यन्वधावन्न यमाप योगिनां क्षमं प्रवेष्टुं तपसेरितं मनः ॥ ९॥ 


पदार्थ भीतवत्  डराए रै मनः  मनले पनि 
आत्तयष्टिं  लट लिएकी अपससार  भाग्नुभयो यम्  जसलाई 

ताम्  ती यशोदालाई योगिनां  योगीहरूको न आप  भेद्राउन सकेन 
प्रसमीक्ष्य  देखेर तपसा  तपस्याबाट गोपी  गोपिनी यशोदाले 
सत्वरः  हतारिएका श्रीकृष्ण ईरितं  शक्तियुक्त भएको अन्वधावत्  तिनैलाई 
ततः  त्यहांबाट प्रवेष्टुं  सूक्ष्म ततत्वभित्रै पस्न॒ पच्छयाइन् 

अवरुह्य  ओर्ली क्षमं  समर्थ 





ताक्यार्थ लद्री लिएकी यशोदालाई एक्कासी आफ्नो नजिक देखी हतादिदे श्रीकृष्ण त्यहाँबाट 


रालालन्द्री टीका 


२६२२् 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 


ओर्विनुभयो र डराए ४ गरी भाग्न थाल्नुभयो । योगीहरूको अनेक तपस्याबाट शक्तियुक्त भएको र 
सूक्ष्म तत्त्वमा पुगन समर्थ भएको मनले पनि जुन परमात्मालाई भेट्राउन सक्दैन, तिनैलाई गोपिनी 
यशोदाले पललूयाइरहेकी थिडन् । 


अन्वञ्चमाना जननी वृहच्चलच्छरणीभराकान्तगतिः सुमध्यमा । 
जवेन विसरंसितकेशबन्धनच्युतप्रसूनानुगतिः परामृशत् ॥ १०॥ 


पदार्थ भारले गर्दा वेग कम भएकी सुमध्यमा  सुन्दरी 

जवेन  वेगपूर्वक विखंसितकेशबन्धनच्युतप्रसूना जननी  आमा यशोदाले 
अन्वञ्चमाना  पछि दौडिएकी नुगतिः  फुस्किएको चुल्टोबाट परामृशत्  श्रीकृष्णलाई 
बृहच्चलच्छरणीभराकान्तगतिः  पूलहरू खसिरहंदा पनि समातिन् 

हल्लिरहेका दुला नितम्बका छोरालाई पच्छयादरहेकी 





ताक्यार्थ वेगपूर्वक श्रीकृष्णको पछि दौडिरेकी यशोदाको वेग उनका हल्लिरहेका ठुला 
नितम्बको भारले गर्दा कम भएको धियो। फुस्किएका चुल्टोबाट फूलहरू खसिरहंँदा पनि 
छोरालाई पच्छयारदे दौडिरहेकी सुन्दरी यशोदाले आखिर श्रीकृष्णलाई समातिन्। 
वितवरण माथिका श्लोकहरूमा उपद्रव गरी भागेका श्रीकृष्णलाई यशोदाले बल्लतल्ल समातेको 
वर्णन गरिएको छ । भगवान् बाहिर निस्किई ओखल पल्टाएर त्यसमाथि बस्नुभयो । अनि यशोदाले 
मथेको नोनी सबै बांँदरहरूलाई बांडन लागनुभयो । श्रीशुकदेव भन्नुहन्छ चौर्यविशडतेक्षण 
अर्थात् चोरीउपद्रव गरेकाले उहांको आंँखा शङालु बनी चारैतफं दौडिरहेका धिए। यशोदा पनि 
यो चाला थाहा पाई पचछिल्तिरबाट बिस्तारबिस्तार श्रीकृष्णनजिक आइन्। शङ्ालु श्रीकृष्णले 
पुलुक्क पचिल्तिर हर्दा त नजिकै हातमा लद्री लिएर आदइ्रहेकी यशोदालाई देख्नुभयो । असाध्य 
छिटो उहाँ त्यहोँबाट ओर्विनुभयो र उराए ॐ भागन थाल्नुभयो । जसको भयबाट सम्पूर्ण जडचेतन 
जगत् नियमित रूपले चल्दछ, त्यो परमात्माले किन उराउनपय्यो ? त्यसैले भीतवत् अर्थात् उराए पै 
अनुहार लगाई उहाँ भाग्नुभयो । वास्तवमा यशोदाले लद्री लिई त्यस्ता परमात्मालाई लखेटिरहेकी 
थिड्न् जसलाई पाउन तपस्वी योगीहरूको दृढनिश्चययुक्त मन पनि समर्थ हदेन । 

जबसम्म यशोदाले रिसाई श्रीकृष्णलाई लखेटिन् तबसम्म उनले श्रीकृष्णलाई भेटराउन 
सकिनन्। दौडिंदा स्तनको भारले गर्दा उनको गति कम भयो । स्तनको भारले दौडाइलाई कम 
गर्नुको मतलब मात्स्नेहले रिसलाई जित्नु हो । यसद्रारा यशोदामा रहेको दोषदृष्टिरूपी दोष हटेको 
देखाइएको छ । सुमध्यमा भने पदले यशोदामा रेको गुणलाई बताएको छ। दौडिंदाखेरि 
यशोदाका शिरबाट फूलहरू खसिरहेका थिए र उनी त्यसकै पछि पछि दौडिरहेकी थन् । 
केशबन्धनबाट खसिरहेका पूलहरू मूक्त व्यक्तिका प्रतीक हृन् । चुल्टोबाट एुस्की तिनीहरू अधि 
अधि किन खसिरहेका छन् भने उनीहरू चछिटो श्रीकृष्णको चरणमा पुन चाहन्छन्। यसबाट 
यशोदाले मुक्त व्यक्तिहरूको अनुकरण गरेको तात्पर्य निस्कन्छ। यसरी दोषाभाव, गुण र मुक्त 
भक्तहरूको अनुकरण गर्नु, यी तीन साधनहरूले गर्दा यशोदाले श्रीकृष्णलाई समातिन्। 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


२९२२ 


अध्याय ९ 


कृतागसं तं प्ररुद॒न्तमक्षिणी कषन्तमञ्जन्मषिणी स्वपाणिना । 
उदीक्षमाणं भयविहलेक्षणं हस्ते गृहीत्वा भिषयन्त्यवारुरत् ॥ ९॥ 


पदार्थ 

कृतागसं  गल्ती गरेका 
स्वपाणिना  आपनो हातले 
अञ्जन्मषिणी  गाजल 
लत्पतिएका 

अक्षिणी  ओंखालाई 


कषन्तम्  मिचीमिची 
प्ररुदन्तम्  रोद्रहेका 
भयविहलेक्षणं  उरको कारण 
व्याकुल आखा भएका 
उद्ीक्षमाणं  माथितिर हेरिरहेका 
तं  ती श्रीकृष्णलाई 


हस्ते  हातमा 

गृहीत्वा  समातेर 
भिषयन्ती  डर देखाउदे 
अवागुरत्  हप्काइन् 





ताक्यार्थ आपूले गल्ती गरेका कारण आंँखा मिचीमिची रोदरहेका श्रीकृष्णको ओंँखाको 
गाजल लत्पतिएको थियो। डउरका कारणले विहल आंँखा भएका र माथितिर हेरिरहेका 
श्रीकृष्णलाई हातमा समाएर खन् डर देखाँदे यशोदाले हप्काइन् । 


त्यक्त्वा यष्टिं सुतं भीतं विज्ञायाभंकवत्सला । 


दाम्नातद्वीयंकोविदा  


इयेष किल तं बद्धं दाम्नातद्वीयंकोविदा ॥ १२ 


पदार्थ 

सुतं  आफ्नो छोरोलाई 
भीतं  उराएको 
विज्ञाय  जानेर 


युक्त 
अतदीयकोविदा  उहाँको 
पराक्रमलाई नजानेकी यशोदाले 
यष्टिं  ली 


अभंकवत्सला  पुत्रवात्सल्यले त्यक्त्वा  छाडी 


ताक्यार्थ पुत्रवात्सल्यले युक्त यशोदाले आफ्नो छोरोलाई उराएको ठानिन् र हातको लद्री 
फालिदिटन्। त्यसपछि श्रीकृष्णको पराक्रमलाई नजानेकी यशोदाले उहाँलाई दाम्लोले बांँध्न 


चाहिन्। 


न चान्तनं बहियंस्य न पूर्वं नापि चापरम् । 
पूवीपरं बहिङ्चान्तजंगतो यो जगच्च यः ॥ १३॥ 
तं मत्वात्मजमव्यक्तं मत्यलिङ्गमधोक्षजम्। 
गोपिकोलूखले दाम्ना बबन्ध प्राकृतं यथा ॥ १ ॥ 

नच बहिः नत बाहिरनैछयः जो 


पदार्थ 
यस्य  जुन परमात्माको 
न अन्तः  न भित्र छ 


न पूवं  न आदि छ 





किल  निश्चय नै 
तं  उहाँ लाई 
दाम्ना  दाम्लोले 
बद्धं  नँध्न 

इयेष  चाहिन् 


जगतः अपि  संसारको पनि 


न च अपरम्  न त अन्त नै छ पूवौपरं  आदि र अन्त 


रामालन्द्री टीका 


२९६२४ 


दशम स्कन्ध 


अन्तः  भित्र र 

बहिः च  बाहिरसमेत हुनुहुन्छ 
यःजो 

जगत् च  जगत्को रूपसमेत 
हुवहन्छ 

तं  त्यस्ता 

अन्यक्तं  अव्यक्त 


श्रीमद्भागवत 


मत्यलिङ्गम्  मनुष्यको रूपमा 
देखिनुहूने 

अधोक्षजम्  इन्दियातीत 
परमात्मालाई 

आत्मजम्  आफ्नो छोरो 
मत्वा  मानी 

गोपिका  गोपिनी यशोदाले 





अध्याय ९ 


उलूखले  ओखलमा 
प्राकृतं यथा  कुनै सामान्य 
बालकलाई पै 

दाम्ना  दाम्लोले 

बबन्ध  बांँध्न थालिन् 


ताक्यार्थ परमात्मामा भित्रबाहिर र आदिअन्तको भेद छैन, अनि उहाँ नै सम्पूर्ण संसारका 
आदि, अन्त र भित्रबाहिर समेत हुनुहृन्छ । त्यसै गरी परमात्मा ने जगतूको रूपमा देखिनुभएको 
हो । त्यस्ता अव्यक्त र इन्दियातीत परमात्मा, जो मानिसको रूपमा देखिनुभएको छ, उहाँ लाई 
यशोदाले आफ्नो सानो छोरा भन्ने ठानिन् अनि कुनै सामान्य बालकलाई बांधे ४ ओखलमा 
दाम्लोले बाँध्न थालिन्। 


तद् दाम बध्यमानस्य स्वाभंकस्य कृतागसः । 
दयङ्घलोनमभूत् तेन सन्दधेऽन्यच्च गोपिका ॥ १५॥ 


पदार्थ तत्  त्यो गोपिका  गोपिनी यशोदाले 
कृतागसः  अपराध गरेका दाम  दाम्लो अन्यत् च  अरू डोरी पनि 
वध्यमानस्य  बांधिदरहेका दयङ्घलोनम्  दुई ओँला कम॒ सन्दधे  गांसिन् 
स्वाभंकस्य  आपना पुत्र अभूत्  भयो 

श्रीकृष्णका लागि तेन  त्यसैले 





ताक्यार्थ अपराध गरेका कारण यशोदाको पुत्र श्रीकृष्ण बाँधिदे हूनुह॒न्थ्यो, तर बाँध्ने दाम्लो दुई 
ओँला छोटो भयो, त्यसैले यशोदाले अरू डोरी पनि गांसिन्। 


यदासीत् तदपि न्यूनं तेनान्यद्पि सन्दधे । 
तदपि द्रज्गुलं न्यूनं यदयदादत्त बन्धनम् ॥ १६ ॥ 





पदार्थ तेन  त्ययैले आदत्त  लिन्छिन् 

यदा  जब अन्यत् अपि  अरू पनि तत् अपि  त्यो डोरी पनि 
तत् अपि  त्यो डोरी पनि सन्दधे  गँसिन् दबद्घुलं  दुई ओला नै 
न्यूनं  नपुग्ने यत् यत्  जुनजुन न्यूनं  कम भडइ्रह्यो 
आसीत्  भयो बन्धनम्  डोरीलाई 


ताक्यार्थ जब त्यो डोरी पनि नपुगने भयो, तब यशोदाले त्यसमा अरू डोरीलाई पनि गाँसिन्। 
उनले जति पनि डोरीलाई लिंदे गांस्दे गइन्, ती सबै मिलारँदा पनि दुई ओँला छोटो नै भयो । 


रामालन्द्री टीका 


२९६२५ 


अध्याय ९ 


गोपीनां  गोपिनीहरूले सहित 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 

एवं स्वगेहदामानि यद्ोदा सन्दधत्यपि । 

गोपीनां सुस्मयन्तीनां स्मयन्ती विस्मिताभवत् ॥ १७ ॥ 
पदार्थ सन्दधती  गाँसिरहेकी 
एवं  यसप्रकार यरोदा अपि  यशोदा पनि 


स्वगेहदामानि  आफनो घरका सुस्मयन्तीनां  अत्यन्त चकित 
दाम्लोहरूलाई भटरहेका 





स्मयन्ती  हांस्दै हांस्वै 
विस्मिता  आश्चर्यचकित 
अभवत्  भन् 


ताक्यार्थ यसप्रकार यशोदाले आप्ना घरका सबे दाम्लोहरूलाई गँस्द बांँध्न खोजिरहँदा सम्पूर्ण 
गोपिनीहरू अत्यन्त चकित भई हेरिरहेका थिए। यशोदा पनि तीसंगे मुस्कुरादे आश्चर्यचकित 
भन् । 


स्वमातुः स्विन्नगात्राया विस्रस्तकबरस्रजः। 
दुष्ट्वा परिश्रमं कृष्णः कृपयासीत् स्वबन्धने ॥ १८ ॥ 


कृपया  कृपा गरी 

०५ 
स्वबन्धने  आफ्नो बन्धनमा 
आसीत्  रहनुभयो 


मालाहरू खसिरहेका 
स्वमातुः  आपफ्नी आमाको 


पदार्थ 

स्विन्नगात्रायाः  पसिनाले 
शरीर लथपथ भएकी परिश्रमं  परिश्रमलाई 
विस्रस्तकबरस्रजः  चुल्टोमा दुष्ट्वा  देखेर 
लगाइएका पफूलका रङ़ीबिरङ़ी कृष्णः  भगवान् श्रीकृष्ण 





ताक्यार्थ आफनी आमाको शरीर पसिनाले लथपथ भएको, उहाँको चुल्टोमा लगादइएका 
फूलका रङ़गीविरङगी मालाहरू पनि एुस्केर खसिरहेको यस्तो अवस्थामा रेकी आप्नी आमाको 
परिश्रमलाई देखी श्रीकृष्ण कृपापूर्वक आफ्नो बन्धनमा आफ पर्नुभयो । 


एवं सन्दशिंता ह्यङ्ग हरिणा भृत्यवरयता । 


् न र व  ् 
स्ववङनाप कृष्णन् यस्वद् सरवर वर ॥ १९॥ 


पदार्थ स्ववरोन  आफ्नै वशमा 
अङ्ग  हे प्रिय राजा रहनुहूने 
सेरवरं  लोकपालहरूले सहित हरिणा  श्रीहरि 


भृत्यवक्यता अपि  आपना 
सेवकहरूको अधीनमा आफू 
रहेको पनि 





इदं  यो जगत् कृष्णेन  श्रीकृष्णद्रारा सन्दिंता  देखाइयो 
यस्य  जसको एवं  यसप्रकार 
वरो  वशमा छ हि  निश्चय नै 


ताक्यार्थ हे प्रिय परीक्षित् ! सम्पूर्ण लोकपालहरूले सहित यो जगत् जसको वशमा छ उहाँ 
आपने वशमा रहनुहुने श्रीहरि श्रीकृष्ण भगवानूले यसप्रकार आपू आपफ्ना भक्तहरूको अधीनमा 


रामालन्द्री टीका 


२६२६ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 


रहेको देखाउनुभयो । 
विवरण यशोदाले परमात्मालाई दाम्लाले बाँध्न त खोजिन्, तर सर्वव्यापक उहाँ दाम्लोद्रारा 
कसरी बाँधिनुहुन््यो ? दाम्लो बन्धनको प्रतीक हो। जसको चिन्तन मात्रले पनि प्राणीहरूको 
संसारबन्धनलाई चुँडाइदिन्छ भने त्यही परमात्मालाई दाम्लोले बांँध्न कसरी सकिन्छ ? यो सबे भए 
तापनि भक्तले यदि प्रमको बन्धनमा बाँध्न खोज्छ भने उहाँ त्यसबाट बांधिन स्वीकार गर्नुहुन्छ । 
यही परमात्माको करूणापूर्णं स्वभाव हो। भगवानूले यशोदाको हातबाट बांँंधिन दुई कारणले 
स्वीकार गर्नुभएको थियो । एउटा स्वार्भकः अर्थात् यशोदाको पुत्र भएकाले अनि अर्को कृतागः 
अर्थात् आपूले अपराध गरेकाले। तर भगवानूमा रहेको भक्ति त किन यत्तिके बस्दथ्यो र? 
यशोदाले श्रीकृष्णलाई बांध्न खोजिन्, तर प्रममा विशेष व्यग्रता र भगवत्कृपा नभई भगवान् 
प्रमबन्धनमा बांधिनुहुन्न, दुई अडगुल नपुगनुको यही रहस्य थियो। यशोदामा सामान्य प्रम त 
थियो, तर विशेष व्यग्रता भदसकेको थिएन। जब परिश्रम गर्दा थाकी उनी विशेष व्यग्र बनिन्, 
तब आफ्नो कृपाद्रारा नै भगवान् बन्धनमा पर्नुभयो । 

भगवान् ओखलमा बांधिनुभएको विषयलाई लिएर आचार्यहरुद्रारा धैरे विचार गरिएको 
छ । यस लीलाबाट उहाँको एउटा नाम नै थपिएको छ दामोदर । दाम उदरे यस्य अर्थात् जसको 
पेटमा भक्तले बांँधेको दाम्लो छ। भक्तको बन्धनमा परेको यो स्वरूपले अरू भक्तहरूलाई खन् 
चाँडे बन्धनबाट मुक्त गरिदिन सक्छ। भावुक भक्तहरूले उपनिषद् आदि शास्त्रमा परमात्माको 
खोजी गर्दागर्दा थाकेका योगीध्यानी साधकहरूलाई उपदेश दिदे भनेका छन् 

विचिनुत भवनेषु वल्लभीनाम् 
उपनिषदर्थमुलूखले निबद्धम् । 

अर्थात् हे साधकहरू ! वेदमा परमात्मा खोज्दाखोज्दा थाकेका छी भने अब हाम्रो उपदेश सुन, 
उपनिषत्प्रतिपाद्य तिम्रो ब्रह्म त गोठाल्नीहरूको गामा पुगी तिनकै ओंँगनमा ओखलमा बाँधिएर 
सेको छ, उसलाई त्यते खोज । भगवान् भक्तको वशमा परेको यो विशेष लीला हो र यसले 
प्रमको महत्त्वलाई स्पष्ट पारेको छ। 


न   र श्रीरप्यङ्खसं 
नम वार्वा न भवान सन्रया। 


प्रसादं ठेभिरे गोपी यत्तत् प्राप विमुक्तिदात् ॥ २०॥ 
पदार्थ परसादं  प्रसादलाई न भवः  न भगवान् शङर अनि 
गोपी  गोपिनी यशोदाले प्राप  पाइन् अङ्गसंश्रया  वक्षःस्थल बस्ते 
विमुक्तिदात्  मुक्तिदाता तत्  त्यो श्रीः अपि  लक्ष्मीले समेत 
श्रीहरिबाट इमं  यो प्रसाद त न लेभिरे  पाडइनन् 
यत्  जुन न विरिञ्चः  न ब्रह्माजी 





ताक्यार्थ मुक्िदाता श्रीहरिबाट जुन प्रसाद यशोदाले पान् त्यो प्रसाद त ब्रह्माजी, भगवान् 
शङ्कर र स्वयं श्रीहरिको वक्षःस्थलमा बस्ने लक्ष्मीले समेत पादनन्। 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध 


नायं सुखापो भगवान् देहिनां गोपिकासुतः । 


श्रीमद्भागवत 


२६२७ 


अध्याय ९ 


ज्ञानिनां चात्मभूतानां यथा भक्तिमतामिह ॥ २१९॥ 


पदार्थ 

इह  यो संसारमा 
अयं  यी 
गोपिकासुतः  गोपिनी 


 जसरी 

भक्तिमताम्  भक्ति गर्नहरूका 
लागि प्राप्य हुनुहन्छ त्यसरी 
देहिनां  देहाभिमानी कर्ममा 


भएका तपस्वीहरूका लागि र 
ज्ञानिनां च  ज्ञानीहरूका लागि 
पनि 

न सुखापः  सुखैसंग पाटनुहुनन 


आसक्तहरूका लागि 
आत्ममभूतानां  आत्मस्वरूप 


ताक्यार्थ यशोदाका छोरा भगवान् श्रीकृष्ण भक्ति गर्नहरूका लागि जसरी सजिलैसंग प्राप्य 
हनहन्छ, त्यसरी सुखैसंग उहाँ न देहाभिमानी कर्ममा आसक्तहरूका लागि, न आत्मस्वरूप भएका 
तपस्वीहरूका लागि र न त ज्ञानीहरूलाई नै प्राप्य हुनहुन्छ । 

कृष्णस्तु गृहकृत्येषु व्यग्रायां मातरि प्रभुः । 

अद्राक्षीदसुनो पूवं गुह्यको घनदात्मजो ॥ २२॥ 

पुरा नारदशापेन वृक्षतां प्रापितो मदात् 


नलकूबरमणिग्रीवाविति ख्यातो भ्रियान्वितो ॥ २३॥ 


यशोदाका छोरा 
भगवान्  भगवान् श्रीकृष्ण 





पढार्थ धनदात्मजो  कुबेरका छोरा मदात्  अभिमान गर्नको 
मातरि  आमा नलकूबरमणिग्रीवो इति  कारणले 


नारदश्चापेन  नारदको श्रापद्रारा 
वृक्षतां  वृक्षरूपमा 


गृहकृत्येषु  घरायसी काममा 
व्यय्रायां  व्यग्र भई लागेपछि 


नलकूबर र मणिग्रीव नामले 
ख्यातो  प्रख्यात भएका 





परभुः  सर्वसमर्थ गुह्यको  यक्ष प्रापितो  पुय्यादएका 

कृष्णः तु  भगवान् श्रीकृष्णले भरिया  दिव्य एेश्वर्यले अजनो  एक जोडी खरैको 
चाहं अन्वितो  युक्त वृक्षलाई 

पूर्वं  पहिले पुरा  पहिल्यै अद्राक्षीत्  देख्नुभयो 


ताक्यार्थ आनी आमा घरायसी काममा लागेपलि सर्वसमर्थ भगवान् श्रीकृष्णले एक जोडी 
खरीको वृक्ष बनेका नलकूबर र मणिग्रीव नामले प्रख्यात कुबेरका दुई छोरालाई देख्नुभयो । दिव्य 
एेश्वर्यले युक्त भए पनि अभिमान गनकि कारणले नारदको श्रापद्वारा ती दुई यक्ष वृक्ष भएका 
थिए। 

वितरण माथिका दुई श्लोकमा भगवानूले ओखलमा बांधिएकै अवस्थामा पनि दुई ओट 
खरीको वृक्ष बनेका नलकूबर र मणिग्रीवलाई त्यो वृक्षयोनिबाट मुक्त गरिदिने विचार गर्नुभएको 
बताइएको छ । श्रीधर स्वामी लेख्नुहुन्छ भक्तैः बद्धस्यापि अन्यमोचकत्वं अर्थात् भक्तद्रारा आफ 


रामालन्द्री टीका 


२६९८ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 


बाँधिएको अवस्थामा पनि परमात्माले अरूलाई मुक्त गर्नृहुन्छ । उहोँको यही सामर्थ्यलाई प्रभुः भन्ने 
पदले प्रकट गरेको छ । श्रीकृष्णलाई ओखलमा बांधिसकेपचलि यशोदा फेरि घरायसी काममा व्यस्त 
बन्नुभयो । उहाँको मनमा प्रपञ्चको स्मृति भएकाले त्यसलाई फेरि आपफूतिर फर्काडन उहांले यो 
रुख भांच्ने लीला रच्नुभएको बुछिन्छ । 


अध्याय टिप्पणी यस अध्यायको श्लोकविभाग गर्दै सुबोधिनीकार भन्नुहुन्छ १ देखि १० 
श्लोकसम्म यशोदाले पुरुषार्थद्रारा भगवान्लाई समातेको वर्णन छ। नवधा भक्तिको अभ्यासद्वारा 
प्रमरूप या गुणातीत भक्तिको प्रादुर्भाव हुन्छ, तब त्यही दसौ भक्तिद्रारा भगवान् पादनुहुन्छ भन्ने 
जनाउन सुरुका १० श्लोकको प्रयोग गरिएको हो । परमात्माको गुणश्चरवण गर्नैवित्तिके मन एकतान 
भई अविच्छिननरूपले परमात्मामा ने लागिरहनु निर्गुण या गुणातीत भक्ति हो भागवत, ३२९१२ 
भनी कपिलदेवले देवहूतिलाई उपदेश गर्नुभएको छ । भगवान्तिर नै अविच्छिन्न प्रवाहित भद्रहने 
स्नेहलाई प्रेम भनिन्छ । नवधा भक्ति यसैलाई पाउने साधन हृन्। यहाँ यशोदाले दौडिंदादौडिंदा 
बल्लतल्ल भगवान्लाई भेद्राएको देखाई नवधा भक्तिरूपी साधनको अभ्यास गर्दागर्दा प्रेमरूपा 
भक्ति उदाएपछ्ि मात्र भगवान् पाटनुहन्छ भनी बतादरएको छ। त्यसपछि दुई श्लोकमा यशादाले 
भगवान्लाई समात्न प्रयास गरेको र पचछिल्ला छ वटा श्लोकमा बांँधेको देखाइएको छ। 
त्यसपछिका पाँच श्लोकमा भगवान्ले यमलार्जुनलाई उद्धार गर्न विचार गर्नुभएको देखादएको छ । 


इति श्रीमदुभागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां द्शामस्कन्धे पूवे 
गोपीप्रसादो ध भ ध्याय 
गोपीप्रसादो नाम नवमोऽध्यायः ॥ ९॥ 


रामालन्द्री टीका 


३९२९ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 
अथ  घ्याय 
अथ दरमाशव्वायः 
नलकूबर र मणिग्रीवलाई नारद ऋषिको श्राप 

राजोवाच राजा परीक्षिते भन्नुभयो 

कथ्यतां भगवन्नेतत् तयोः शापस्य कारणम् । 

यत्तद् विगर्हितं कमं येन वा देवर्षेस्तमः॥ १॥ 
पदार्थ तयोः  ती दुई नलकूबर र॒ कारणं  कारण भएको 
भगवन्  हे प्रभु मणिग्रीवको कमं  कर्म के थियो 
येन वा  जुन कामद्रारा यत्  जुन एतत्  त्यो 
देवर्षेः  देवर्षिं नारदलाई विगतं  निन्दित कथ्यतां  बताउनुहोस् 
तमः  क्रोध आयो शापस्य  श्रापको 





ताक्यार्थ हे प्रभु ! नलकूबर र मणिग्रीवले कुन त्यस्तो निन्दित कर्म गरे, जसका कारण देवर्षि 
नारदजीलाई क्रोध आयो र उनीहरूलाई श्राप दिनुभयो ? मलाई यसका बारेमा बताउनुहोस् । 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 

रुद्रस्यानुचरो भूत्वा सुदुप्तो धनदात्मज । 

ग ् ५   न्द 
केलासोपवने रम्ये मन्दाकिन्यां मदोत्कटो ॥ २॥ 
वारुणी मदिरां पीत्वा मदाघूणिंतलोचने । 
स्त्रीजनैरनुगायदुभिर्चेरतुः पुष्पिते वने ॥ ३॥ 





पदार्थ पीत्वा  पिएर मन्दाकिन्यां  मन्दाकिनीको 
रुद्रस्य  भगवान् रुद्रका मदाघूणिंतलखोचनो  मदिराको तटमा 

अनुचरो  सेवक नशाले आंँखा घुमाइरहेका पुष्पिते  फुलेको 

भूत्वा  भएर धनदात्मजो  कुबेरका छोरा वने  वनमा 

सुद्प्तो  अहङ्ारी नलकूबर र मणिग्रीव अनुगायदुभिः  संगसंगै गीत 
मदोत्कटो  ज्यादै उदण्ड भई रम्ये  अत्यन्त रमणीय गाद्रहेका 

वारुणी  वारुणी केलासोपवने  कैलास पर्वतको स्त्रीजनेः  स्त्रीहरूसंग 
मदिरां  मदिरा न्गँचामा चेरतुः  घुम्न लागे 


ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! धनका मालिक कुबेरका छोरा नलकूबर र मणिग्रीव यी दुई दाजुभाइ 


रामालन्द्री टीका 


२९६३० 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 


भगवान् रुद्रका सेवक थिए। यिनीहरू अत्यन्त अहङ्कारी र उदण्ड भएका थिए । एकदिन वारुणी 
मदिरा पिएर त्यसको नशाले आंँखा घुमाद्रहेका उनीहरू मन्दाकिनीको तटमा प्रशस्त फूलहरू 
भएको केलास पर्वतको सुन्दर बर्गँचामा स्व्रीहरूसंगे गीत गा्दैदे घुम्न लागे । 


अन्तः प्रविश्य गङ्गायामम्भोजवनराजिनि । 

चिकीडतुयुंवतिभिगंजाविव करेणुभिः ॥ ४॥ 
पदार्थ अन्तः  भित्र युवतिभिः  युवतीहरूसंग 
अम्भोजवनराजिनि  प्रविश्य  प्रवेश गरेर चिक्रीडतुः  क्रीडा गर्न थाले 


कमलवनको पडक्ति भएको करेणुभिः  हत्तिनीहरूसंग 
गङ्गायाम्  मन्दाकिनी गङ्गमा गजौ इव  दुई हात्तीले दै 


ताक्यार्थ मन्दाकिनी गङ्गामा फुलेका कमलपुष्पहरूको पङ्क्ति देखिन्थ्यो । नलकूबर र मणिग्रीव 
त्यही गङ्गाभित्र पसेर युवतीहरूका साथ हत्तिनीहरूसंग हात्तीले विहार गरे ४ विहार गर्न लागे । 





  


यदृच्छया च देवर्षिभंगवास्तत्र कोरव । 
  क्षीबाणो समबुध्यत 
अपश्यन्नारदो देवो क्षीवाणो समबुध्यत ॥ ५॥ 





पदार्थ   भगवान् पुत्रहरूलाई 

कोरव  हे कुरुवंशी परीक्षित् देवर्षिः  देवर्षि अपश्यत्  देख्नुभयो र 
यट्च्छया  संयोगवश नारदः  नारदले ्षीबाणो च  उन्मत्त भएको 
तत्र  त्यही ठामा पौ  देवयोनि भएका कुबेरका समबुध्यत  थाहा पाउनुभयो 


ताक्यार्थ हे परीभ्ित् ! त्यही वेला संयोगवश नारदजी त्यहँ आद्रपुगनुभयो । उहाँले युवतीहरूका 
साथ विहार गरिरहेका कुबेरपुत्र नलकूबर र मणिग्रीवलाई देख्नुभयो र उहाँले ती दुई मदोन्मत्त 
भएको थाहा पाडनुभयो । 


तं दुष्ट्वा व्रीडिता देव्यो विवस्त्राः शापराङ्किताः। 
  प्यधु रीघं    
वासांसि पयधुः शीघ्रं विवस्त्रो नेव गुह्यको ॥ ६॥ 





पढार्थ व्रीडिताः  लज्जित भई पयु  लगाए 

विवस्त्राः  वस्त्र नलगाएका शापराङ्किताः  श्रापको भयले विवस्त्रो  वस्त्रहीन 

देन्यः  अप्सराहरूले आशङ्कित भएर गुह्यको न एव  यक्षहरूले वस्त्र 
तं  ती नारदजीलाई वासांसि  वस्त्रहरू लगाएनन् 

दुष्ट्वा  देखेर सीघं  हतार गरी 


ताक्यार्थ जलक्रीडारत निर्वस्त्र अप्सराहरूले देवर्षिं नारदलाई देखेर लज्जित भई नारदले श्राप 
दिनुहोला भन्ने उरले हतारहतार वस्त्रहरू लगाए, तर वस्त्रहीन नलकूबर र मणिग्रीवले वस्त्र 


रामालन्द्री टीका 


२६३१ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 
लगाएनन्। 
स  ० श्रीमदान्धो सुरात्मजो  
तो दुष्ट्वा माद्रामत्तो न त्मजो । 
तयोरनुग्रहाथौय शापं दास्यन्निदं जगो ॥ ७ ॥ 





पदार्थ उन्मत्त भएका लागि 

सुरात्मजो  देवांश कुबेरका तौ  ती दुई नलकूबर र शापं  श्राप 

छोरा भए पनि मणिग्रीवलाई दास्यन्  दिदे नारदले 
श्रीमदान्धो  धनको मदले दष्ट्वा  देखेर इदं  यसो 

अन्धो भएका तयोः  ती दुरईदलाई जगो  भन्नुभयो 
मदिरामत्तो  मदिरापान गरेर अुप्रहाथौय  अनुग्रह गर्नका 


ताक्यार्थ देवतांश भएका कुबेरको पत्र भएर पनि धनको मदले अन्धो भएका र मदिरा पिएर 
उन्मत्त भएका नलकूबर र मणिग्रीवलाई देखेर तिनीहरूलाई अनुग्रह गर्नका लागि श्राप दिदे 
नारदले भन्नुभयो । 


नारद उवाच नारदले भन्नुभयो 
न ह्यन्यो जुषतो जोष्यान् बुद्धिभरंशो रजोगुणः। 
श्रीमदादाभिजात्यादियत्र स्त्री यूतमासवः॥ ८ ॥ 





पदार्थ श्रीमदात्  धनसम्पत्तिको हि  निश्चय 

जोष्यान्  त्ृप्तिकारक प्रिय मदभन्दा न  हैदेन 

विषयहरू धनसम्पत्ति लाई अन्यः  अरू यत्र  जुन धनसम्पत्तिको मदमा 
जुषतः  सेवन गर्ने पुरुषको आभिजात्यादिः  कुलीनता स्त्रीन् स्त्री 

जसरी आदि द्यूतम्  जुवा 

बुद्धिभ्रंशः  विवेक नाश हुन्छ रजोगुणः  रजोगुणको कार्यभूत आसवः  मदिरा से हन्छन् 
त्यसरी हास्य, हर्ष आदि पनि 


ताक्यार्थ जुन पुरुष आप्ना इन्द्रियहरूलाई तृप्ति प्रदान गर्ने विषयहरूको सेवन गर्द, त्यो 
पुरुषको सबेभन्दा ठुलो विवेकनाशक वस्तु धनसम्पत्तिजन्य मद ने हो । धनसम्पत्तिको मदले जसरी 
बुदधिभ्रष्ट गरारंछ, त्यसरी कुलीनता आदिले गर्दैनन्, न त हास्य, हर्ष आदि रजोगुणका कार्यहरूले 
नै गरारंछन्। किनभने सम्पत्तिजन्य मदमा स्त्री, जुवा, मदिरा आदि सवे बुद्धिनाशक विषयहरू 
रहेका हुन्छन् । 
४     . 
हन्यन्तं पडावा यत्र नद््यराजतात्माभः। 
मन्यमानेरिमं देहमजरामृत्यु नरुवरम् ॥ ९॥ 


रामालन्द्री टीका 


२९३९ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 
पदार्थ   शरीरलाई वशीभूत भएका व्यक्तिहरुद्रारा 
यत्र  जुन सम्पत्तिजन्य मदमा अजरामृत्यु  अजर र अमर पावः  प्राणीहरू 

रहेका मन्यमानैः  ठन्ने हन्यन्ते  मारिन्छन् 

इमं  यो निदेयेः  निर्दयी 

नरवरम्  विनाशशील अनजितात्मभिः  इन्ियका 





वाक्यार्थ सम्पत्ति र॒तज्जन्य मद भएका व्यक्तिहरू आफनो नश्वर शरीरलाई अजर र अमर 
ठान्दछन् । उनीहरूमा दया पटक्कै रहँदेन र इन््रियको दास भएका हृन्छन्। त्यस्ता व्यक्तिहरू अरू 
प्राणीहरूलाई मार्दछन्। 


देवसंज्ञितमप्यन्ते कृमिविड्भस्मसंज्ञितम् । 

भूतधुक् तत्कृते स्वार्थं किं वेद् निरयो यतः ॥ १०॥ 
पदार्थ कृमिविडभस्मसंज्ञितम्  किरा, स्वार्थं  आपनो कल्याण 
देवसंज्ञितम् अपि  देवको संज्ञा विष्ठा र भस्म भनिन्छ किं वेद्  के जान्दछ 
पाएको भए पनि यो देहलाई तत्कृते  त्यस्तो शरीरका लागि यतः  जुन प्राणीद्रोहनाट 
देव, नरदेव, भूदेव भनिए पनि भूत्रुक्  प्राणीहरूसंग द्रोह गर्नेनिरयः  नरकको यातना मात्र 
अन्ते  मत्युपच्छि व्यक्तिले ह॒न्छ 
वाक्यार्थ यो शरीरलाई मृत्युभन्दा पहिले देव, नरदेव, भूदेव आदि नामले चिनिन्छ, तर 
मत्युपश्चात् त्यही शरीरलाई किरा, विष्ठा वा खरानी भनिन्छ। यस्तो नश्वर शरीरको सुखका 


लागि प्राणीहरूसंग द्रोह गर्ने व्यक्तिले आफ्नो कल्याण के जान्दछ र? प्राणीद्रोहबाट त नरकको 
यातना मात्र प्राप्त हुन्छ । 





देहः किमन्नदातुः स्वं निषेक्तमतुरेव च । 
मातुः पितुवौ बलिनः केतुरग्ने शुनोऽपि वा ॥ ९॥ 





पदार्थ गर्ने आमाको अग्नेः  मृत्युपचछछि खरानी 
देहः  यो शरीर मातुः पितुः  आमाका बनाउने अग्निको 
किंके पिता हजुरबाको अपिवा  अथवा 
अन्नदातुः  अन्नदाताको वा बलिनः  बलशाली राजा शुनः  मरेपछि खाने 
 

निषक्तुः वा  गर्भाधान गराउने आदिको कुकुरको 

पिताको वा केतुः  पैसा दिएर किन्ते स्वं धनहो 

मातुः एव च  अथवा गर्भधारणक्रेताको 


ताक्यार्थ जुन शरीरमा अज्ञानी जीवहरू ममता गर्दछन्, त्यो शरीर वास्तवमा कसको हो? 
अन्न दिएर पोषण गर्ने अन्नदाताको हो ? अथवा गर्भाधान गराउने पिताको ? अथवा गर्भमा धारण 


रालालन्द्री टीका 


२९३२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 


गर्ने माताको ? अथवा ती मातालाई पनि जन्म दिने हजुरबुबाको ? अथवा बलशाली राजाको हो ? 
कि पैसा दिएर किन्न कुनै क्रेताको हो ? अथवा मृत्युपश्चात् खरानी बनाउने आगोको हो ? अथवा 


मृत्युपचछ्ि शरीरलाई खाने कुकुरको हो ? शरीर कसको सम्पत्ति हो ? 


एवं साधारणं देहमन्यक्तप्रभवाप्ययम् । 


को विद्वानात्मसात् कृत्वा हन्ति जन्तूनृतेऽसतः ॥ १२॥ 





पदार्थ 
एवं  यसप्रकार  आत्मा फँ 
अन्यक्तप्रभवाप्ययम्  प्रकृतिबाट कृत्वा  गरेर त्यसको सुखका 
उत्पन्न हुने र त्यहीं लीन हुने लागि 

साधारणं  साधारण असतः ऋते  मूर्खलाई छाडेर 





कः  कुन 

विद्धान्  विद्रानूले 
जन्तून्  पशुहरूलाई 
हन्ति  मार्दछ 


ताक्यार्थ यसरी प्रकृतिबाट उत्पन्न हने र प्रकृतिर्भ विलीन हुने यस्तो साधारण शरीरलाई आत्मा 
ठानेर त्यसको सुखका लागि मूर्ख व्यक्ति बाहेक कुन चाहं विद्रान्ले पशुहरूलाई मार्वछ र ? 


असतः श्रीमदान्धस्य दारिद्रयं परमञ्जनम्। 


ऽ ४०१   
आत्पापरम्यन भूतान दारद्रः परमीक्षते ॥ १२॥ 


पदार्थ परम्  एक मात्र 

असतः  दुष्ट अञ्जनम्  दृष्टिप्रसाधक 
श्रीमदान्धस्य  धनको मदले गाजल हो किनभने 
अन्धो व्यक्तिको परम्  केवल 

दारिद्रयं  दखिता नै दखििः  दख्रिले नै 





भूतानि  प्राणीहरूलाई 
आत्मोपम्येन  आफूसमान 
ईक्षते  देख्दछ 


ताक्यार्थ सम्पत्तिको मदले अन्धो भएको व्यक्तिको लागि दरिद्रता नै दृष्टिप्रसाधक गाजल हो। 
किनभने केवल दख्रिले मात्र सम्पूर्ण प्राणीहरूलाई आफूसमान देख्दछ र कसैको हिसा गर्दैन । 


यथा कण्टकविद्धाद्खो जन्तोनँच्छति तां व्यथाम् । 


जन्तोः  अरू जीवहरूको 


जीवसाम्यं गतो लिङ्गेन तथाविद्धकण्टकः ॥ ४ ॥ 
पदार्थ उस्तै हन् भन्ने बुरेको व्यक्तिले 
यथा  जसरी आफूलाई ॐ अरूलाई पनि 


कण्टकविद्धाङ्गः  आपना अङ्गमा कांडा बिम्दा दुख्छ भन्ने 
कांडा बिेको व्यक्तिले जानेको व्यक्तिले 

अथवा लिङ्गैः  मलिन मुख आदि 
जीवसाम्यं गतः  सबै जीव लक्षणहरूद्रारा थाहा पाडने 





तां  त्यो कांडो बिरेर भएको 
व्यथाम्  दुःखलाई 

न इच्छति  चाहदेन 

तथा  त्यसरी 

अविद्धकण्टकः  कांडा 


रामालन्द्री टीका 


२९६३४ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 


नबिरेका व्यक्तिले न  जान्दैन 


ताक्यार्थ जुन व्यक्तिलाई कांडा विरेको छ र जसले सबै जीवको दुःख उस्तै हो भने बुरेको 
छ उसले अरू जीवहरूको मलिन मुख देखेर यसलाई पीडा भएको रे भन्ने अनुभव गर्न सक्दछ 
र अरूलाई यस्तो पीडा होस् भन्ने चाहदेन, तर जसलाई कांडा बिरेके छैन त्यो व्यक्तिले काँडा 


बिर्दा हुने पीडालाई बुरुनै सक्देन । 


दरिद्रो निरहंस्तम्भो मुक्तः सर्वंमदेरिह । 
कृच्छ्र यदृच्छयाप्नोति तद्धि तस्य परं तपः ॥ ५॥ 


पदार्थ निरहंस्तम्भः  अहङाररूपी तत् हि  त्यही दुःख नै 
इह  यस संसारमा खम्बा ठलिसकेको तस्य  त्यो दखरिको 
सवम्देः  विन्या, धन, यश॒ दर्रिः  दखिनै परं  परम 

रूप आदिबाट हुने सारा यट्च्छया  प्रारब्धवश तपः  तपस्या हो 
मदबाट कृच्छ्रं  दुःखलाई 

मुक्तः  रहित आप्नोति  प्राप्त गर्द 





ताक्यार्थ यो संसारमा दख ने त्यस्तो व्यक्ति हो जो विद्या, धन, यश, रूप आदिबाट हुने सबे 
प्रकारका मदले रहित हुन्छ र उसमा अहङ्कार पनि हँदेन। ऊ प्रारब्धवश अनेक दुःख प्राप्त गर्वछ, 
दुःख नै उसको महान् तपस्या हो । 


नित्यं श्ुतक्षामदेहस्य द्द्रस्यान्नकाङ्क्षिणः। 

इन्द्रियाण्यु्ुष्यन्ति हिंसापि विनिवतेते ॥ १६॥ 
पदार्थ अन्नकादूरक्षिणः  अन्को 
नित्यं  सरै चाहना गर्ने 


्ुतक्षामदेहस्य  भोकले दुब्लो दरिद्रस्य  दख्िका हिंसा अपि  हिंसाभाव पनि 
शरीर भएको इन्द्रियाणि  इन्द्रियहरू विनिवर्तते  हरा्ंछ 


ताक्यार्थ सर्वँ भोको रेको कारण दुन्लो भएको, खानका लागि अन्न चाहने यस्ता 
दखिद्रहरूका इन्द्रियहरू सुक्दे जान्छन् । त्यसपछि उनीहरूमा हिंसाभाव पनि हरा्ंछ । 


अनुद्ुष्यन्ति  सुक्दै जान्छन् 
त्यसपछि 





दरिद्रस्येव युज्यन्ते साधवः समदृशिंनः। 
सदुमिः क्षिणोति तं तषं तत आराद् वि्ुद्धयति ॥ १७॥ 


पदार्थ 
समदरिंनः  समदर्शी 


साधवः  सज्जनहरू 
दरिद्रस्य एव  दखिद्रसंग नै 


९ 
युज्यन्ते  भेटघाट गर्दछन् 
सदुभिः  सज्जनहरूसंगको 


रामालन्द्री टीका 


२६२५ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 
सत्सङ्गका कारण दखिले क्षिणोति  त्याग्दछछ आरात्  च 

तं  त्यो मनमा रहेको ततः  त्यसपछि तुष्णारहित विुद्धयति  शुद्ध हुन्छ 

तर्षं  तृष्णालाई भएपचछ्छि 


ताक्यार्थ समदर्शी साधुहरू दखिहरूसंग ने भेटघाट गर्दछन्। साधुहरूको सङ्त॒पाएर 
दखिहरूले तृष्णालाई पूर्णतः त्याग्दछछन् । त्यसपछि सम्पूर्ण तुष्णाले रहित भएका दखिद्रहरू चांँडे नै 
शुद्ध बन्दछन् । 

साधूनां समचित्तानां मुकुन्दचरणेषिणाम्। 

उपेक्षयेः किं धनस्तम्भेरसदुभिरसदाश्रयेः ॥ १८ ॥ 





पदार्थ गर्न असदाश्रयेः  असत् 

समचित्तानां  सबैमा समभाव साधूनां  सज्जनहरूको विषयहरूमा आसक्त 

भएका उपेक्षयेः  उपेक्षा गर्न योग्य असदुभिः  दुष्टहरूसंग 
मुकुन्दचरणेषिणाम्  घनस्तम्भे अ 

मुकुन्दचरणेषिणाम्  भगवान्   धन आदि किं  के प्रयोजन छ 

श्रीकृष्णको चरणकमलको भक्ति विषयक अभिमान भएका 


ताक्यार्थ सने प्राणीहरूमा समभाव राख्ने र केवल भगवान् श्रीकृष्णको चरणकमलको भक्ति 
गर्ने सज्जनहरूलाई धन आदिमा अभिमान भएका विषयासक्त दुष्टहरूको आवश्यकता नै किन 
पर्वछछ र ? 
वितरण माधथिका श्लोकटहरूमा धनी हनु अभिमान, दयाहीनता र प्राणीहरूको अपकारको कारण 
हो, अतः सम्पन्न हूनुभन्दा दख रहनु नै ठिक हो भने कुरा नारदजीले बताउनुभएको छ । रेश्वर्य 
हनु र यसको भोग गर्नु रजोगुणको कार्य हो। सम्पत्ति भएपच्ि त्यसको मद पनि स्वभावतः हुन्छ 
ने। मदमत्त हुन भनेको विवेकशक्तिको नाश हुन हो । यसैले यहाँ सम्पत्तिलाई बुदधिभ्र॑शको कारण 
मानिएको छ। भगवद्गीता २६२६३मा पनि भगवानूले विषयहरूको चिन्तन र संसर्ग गनलि 
तिनीहरूको कामना हृन्छ, कामना गरिएको वस्तुमा कमी भयो भने क्रोध पैदा हृन्छ । यसरी काम 
र क्रोधद्वारा मानिस सम्मोह अर्थात् उचितअनुचित द्ुट्याउन नसक्ने अवस्थामा पुग्छ। उसको 
विवेकशक्ति नाश हुन्छ र बुद्धिनाश भएपचछ्छि व्यक्तिको सर्वनाश हुन्छ भनी बताउनुभएको छ। 

यस प्रसङ्गमा नारदजीले दृष्टान्त दिदे भन्नुभएको छ जसरी कँडा बिणिसिकेको मानिसले 
अर्को मान्छे छटपटाएको, रोएको आदि देख्यो भने उसले त्यो मान्छेलाई पनि कांडा विरे भन्ने 
थाहा पारंछ र उसको कांँडा छिकिदिन तत्पर हृन्छ । जसलाई दुःखको वेदना कस्तो हुन्छ भन्ने 
थाहा नै कैन, त्यसले अककि दुःख देखेर कसरी सहानुभूति जनाउन सक्छ र? फेरि दुःख परेको 
वेलामा नै मानिसको हृदयले सबेभित्र आत्मा छ भनी विचार गर्न सक्छ। एेश्वर्यशाली व्यक्ति त 
सबे एेश्वर्यलाई म मात्रै एक्लै भोगं भन्ने चाहन्छ । उसले अरू सबेलाई आपफूभन्दा नीच देख्दछ । 
दरिद्र व्यक्तिमा स्वभावतः हुने गुणहरू देखाङँदे नारदजी भन्नुहुन्छ दखिदरहरूमा अहङार र 
देखाओटी आडम्बर हदेन, दुःखसंग जे वस्तु प्राप्त हुन्छ, त्यसैको भोग गरेर बस्दा उसबाट स्वतः 


रामालन्द्री टीका 


२९६२६ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 


तपस्या हुन्छ । निरन्तर पदार्थहरूको भोगमा लागिरहने मानिसहरूले पदार्थको रसास्वादनबाट 
इन््रियहरूलाई हटाउन सक्दैनन्, तर दखि्रहरूलाई धेर भोगसामग्री प्राप्त नै नहूने भएकाले 
उनीहरूका इन्ियहरू अनुशुष्यन्ति अर्थात् रसास्वादले युक्त हैदेनन्, त्यसबाट निवृत्त हृन्छन् । 
अरूलाई दुःख दिई भोग गरू भन्ने परपीडाको भाव पनि उनीहरूमा हैदेन। मुख्य कुरा त दुःखी 
दखिद्रहरूमाथि नै समदर्शी साधुहरूले कृपा गर्दछन्। दखिहरू धनीहरूभन्दा बढी महापुरुषहरुप्रति 
समर्पित हुन र विनयपूर्वक उनीहरूको कृपालाई धारण गर्न पनि समर्थ हन्छन्। तं तर्ष सद्भिः 
क्षिणोति अर्थात् दखिद्रि व्यक्तिले आपरभित्र रहेको त्ष्णालाई पनि सत्पुरुषहरूको सङ्गतद्वारा क्षीण 
गरांछ र ऊ शुद्धचित्त रहन्छ । एेश्वर्यले मत्त व्यक्तिहरू असत् पदार्थको भरमा आफूलाई दलो 
ठान्दछछन् । उनीहरू असतूमा आधित हुन्छन्, त्यस्ता व्यक्तिभन्दा दीनतापूर्वक सत्पुरुषहरूको आश्य 
लिने दचिद्रहरू धेर श्रेष्ठ हून्। यहाँ के कुरा बुमनु आवश्यक छ भने दख्रिको प्रशंसा गरेर सर्धं 
दरिद्र रहिरहनु पर्छ भनी बताउनु यस प्रसङ्गको उदेश्य होइन । सम्पत्ति भएर त्यसको अभिमान र 
आडम्बरले युक्त भई महापुरुषहरूको अपमान गर्ने अवस्थामा पुगनुभन्दा त बरु केही नभएको दखिद्र 
बन्नु नै कल्याणकारक हो भनी यहाँ एेश्वर्यबाट हुने मद र यसको परिणाम देखाउन खोजिएको 
हो । 


तदहं मत्तयोमोषध्न्या वारुण्या श्रीमदान्धयोः। 
तमोमदं हरिष्यामि स्त्ेणयोरजितात्मनोः ॥ १९॥ 





पदार्थ वारुण्या  वारुणी मदिराद्राया अहं  म 

तत्  त्यसकारण मत्तयोः  मातेका तमोमदं  अज्ञानजन्य 
श्रीमदान्धयोः  सम्पत्तिको स्त्रेणयोः  स्त्रीलम्पट घमन्डलाई 

मदले विवेकशन्य भएका अनितात्मनोः  इन्द्रिय हरिष्यामि  नष्ट गर्नु 
माध्व्या  मधुमयी नजितेका यी दुई यक्षपुत्रहरूको 


ताक्यार्थ त्यसकारण धनसम्पत्तिको मदले अन्धो भई विवेकशून्य भएका, मधुमयी वारुणी 
मदिरा पिएर मातेका, इन्दरियका वशीभूत भएर स्त्रीसंग खेलिरहेका स्त्रीलम्पट यी दुई यक्षपुत्रको 
अज्ञानजन्य घमन्डलाई म नष्ट गर्नु । 


यदिमो लोकपालस्य पुत्रो भूत्वा तमः्टुतो । 
न विवाससमात्मानं विजानीतः सुदुर्मदो ॥ २०॥ 





पदार्थ पुत्रो  छोरा भएका 

यत्  किनभने भूत्वा  भएर आत्मानं  आपूलाई 

इमो  यी दुई तमः्टुतो  अज्ञानले विवाससम्  नाङ्गे भएको पनि 
लोकपालस्य  लोकपाल ढाकिएका न विजानीतः  थाहा पाएका 
कुबेरका सुदुमदो  अत्यन्त तुच्छ मद॒ छैनन् 


रामालन्द्री टीका 


२९६३७ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 


वाक्यार्थ लोकपाल कुबेरका छोरा भएर पनि यी दुर्जना अज्ञानले ढाकिएका, अत्यन्त दुष्ट र 
मदोन्मत्त भएका छन्, यिनीहरूलाई आफू नाङ्ै भएको पनि थाहा छैन । 


अतोऽरहंतः स्थावरतां स्यातां नेवं यथा पुनः। 
स्मृतिः स्यान्मत्प्रसादेन तत्रापि मदनुग्रहात् ॥ २१९॥ 





पदार्थ मत्प्रसादेन  मेरो कृपाले पनि 

अतः  त्यस कारण तिमीहरू एवं यथा  अहिलेको रँ मदनुग्रहात्  मेरो कृपाले 
स्थावरतां  वृक्षभाव मदान्ध स्मृतिः  पहिलाको सम्फना 
अर्हतः  पाउन योग्य छौ न स्यातां  हुनेछैनौ स्यात्  रहिरहनेछ 

पुनः  फेरि वृक्ष भएपचछि तत्र अपि  त्यहौँ वृक्षयोनिमा 


ताक्यार्थ त्यसकारण तिमीहरू दुबे जना वृक्ष बन्न योग्य छौ । वृक्ष भएपच्ि तिमीहरू अहिलेको 
जस्तो मदान्ध र अभिमानी हनेकैनौ । मेरो कृपाले वृक्षयोनिमा पनि तिमीहरूलाई पहिलाको सम्खना 
रहिरहने । 


वासुदेवस्य सान्निध्यं ठन्प्वा दिव्यरारच्छते । 
भ   ्  
वृत्ते स्वलोकतां भूयो लब्धभक्ती भविष्यतः ॥ २२॥ 


पढार्थ सान्निध्यं  सन्निधि स्वरूप पाएर 

दिन्यशारच्छते  दिव्य सय वर्ष ॒रन्ध्वा  पाएर लन्धभक्ती  भगवान्को भक्ति 
वृत्ते  बितेपछ्छि भूयः  फेरि प्राप्त गरेका 

वासुदेवस्य  भगवान् स्वर्लोकतां  स्वर्ग लोक भविष्यतः  हनौ 
श्रीकृष्णको नलकूबर र मणिग्रीवको आफ्नै 





ताक्यार्थ दिव्य सय वर्ष बितेपछ्ि तिमीहरूले भगवान् श्रीकृष्णको सान्निध्य प्राप्त गरन । 
भगवानूको सन्निधि प्राप्त हुनासाथ तिमीहरूले नलकूबर र मणिग्रीवको आफ्नै स्वरूपमा स्वर्ग 
लोक प्राप्त ग्नौ । अनि तिमीहरू भगवान्का परम भक्त हुनेछ । 


श्रीडुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 


  


प्वमुक्त्वा स देवषिगंतो नरायणाच्रमम्। 


नलकूबरमणिग्रीवावासतुय॑मलारुनो 


णिग्रीवावासतुयं ॥ २३॥ 


पदार्थ एवम्  यसो नारायणको आश्वममा 
सः ती उक्त्वा  भनेर गतः  जानुभयो 
देवर्षिः  देवर्षिं नारद नारायणाश्चमं  भगवान् नलकूबरमणिग्रीवो  नलकूबर र 


रामालन्द्री टीका 


२९३८ 


दशम स्कन्ध 


मणिग्रीव 
यमलाञुनो  एके ठम 


श्रीमद्भागवत 


एकसाथ उत्पन्न खरी वल्ल भएर 


आसतुः  रहे 


अध्याय १० 


ताक्यार्थ यसरी देवर्षिं नारद श्वाप दिएर भगवान् नारायणको आश्चरमतिर लागनुभयो । नलकूबर 
र मणिग्रीव एकै ठा्द॑मा संगसंगै उत्पन खरी वृक्ष भएर रहे । 


ऋषेभीगवतमुख्यस्य सत्यं कतुं वचो हरिः। 


जगाम शनकेस्तत्र यत्रास्तां यमला्ुनो ॥ २४॥ 


पदार्थ 
भागवतमुख्यस्य  भगवानूका 
श्रेष्ठ भक्त 


ऋषेः  देवर्षि नारदको 
वचः  वाणीलार्ई 
सत्यं  सत्य 


कर्तुं  गराउनका लागि 
हरिः  ओखलमा बांधिएका 
भगवान् श्रीकृष्ण 
यत्र  जँ 
अ 


यमलासुनो  जोडी खरीको 
वृक्ष 





आस्तां  थिए 
तत्र  त्यहीं 
सानकेः  विस्तार 
जगाम  जानुभयो 


ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्ण आफना श्रेष्ठ भक्त देवर्षिं नारदको वचनलाई सत्य गराउनका लागि 
ओखलमा बाँधिएकै अवस्थामा बिस्तारेबिस्तारे जोडी खरीको वृक्ष भएको स्थानतफं जानुभयो । 


  ९    न धनदात्मजो  
देवषिमं प्रियतमो यदिमौ धनदात्मजो । 
तत्तथा साधयिष्यामि यद् गीतं तन्मदहात्मना ॥ २५॥ 


पदार्थ 

यत्  किनभने 

देवषिः  देवर्षि नारद 

् 

मे मेरा 

प्रियतमः  अत्यन्त प्रिय छन् 


तत्  त्यसकारण 

महात्मना  महात्मा नारदद्रारा 
यद् गीतं  जे भनिएको थियो 
तत् तथा  त्यो त्यसै गरी 
इमो  वृक्षरूपले रहेका यी 





धनदात्मजो  कुबेरका 
पुत्रहरूलाई 

साधयिष्यामि  त्यस्तै 
उनीहरूके आपन स्वरूपका 
बनाइदिन्छु 


ताक्यार्थ भगवान्ले विचार गर्नुभयो देवर्षिं नारद मेरा परमप्रिय भक्त हुन्। त्यसकारण 
महात्मा नारदले जे भनेका थिए, त्यसै गरी म वृक्षरूपमा रेका यी कुबेरका पुत्रहरूलाई उनीहरूकै 


आपने स्वरूपका बनादइदिन्टु । 


४ इत्यन्तरेणार्जुनयो    , 
न  कुल्णस्तु यमययया । 


 


आत्मानवशमत्रण 


पदार्थ 
इति  यस्तो विचार गरेर 


् संगो 
यमयोः  संगे रहेका 
असुंनयोः  दुदटा खरीको 


कृष्णः तु  भगवान् श्रीकृष्णले वृक्षको 


तरेण तिय्॑गतमुलूखलम् ॥ २६॥ 


् 
अन्तरेण  बीचबाट 
स 
ययो  जानुभयो 
  


आत्मनिवेंशमात्रेण  भगवान् 


रामालन्द्री टीका 


३९६३९ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 


बीचमा प्रवेश गर्नासाथ उलूखलम्  ओखल तिर्यगगतम्  तेर्सो पय्यो 


ताक्यार्थ यस्तो विचार गरेर भगवान् श्रीकृष्ण जोडी खरीको वृक्षको बीचमा च्छिर्नुभयो । 
भगवान् बीचमा प्रवेश गर्नसिाथ ओखल चाहं तेर्सो पयो । 


बालेन निष्कषंयतान्वगुलूखलं तद् 
दामोदरेण तरसोत्कलिताङ्धरिबन्धो । 
निष्पेतुः परमविक्रमितातिवेप 
स्कन्धप्रवारवियपो कृतचण्डशब्दो ॥ २७ ॥ 





पदार्थ ांधिएका विटपो  भगवान्को बलको 
तद्  त्यो आपफूलाई बाँधेको बाठेन  बालक भगवान् वेगले हाँगा, मुना आदि 
अन्वगुलूखलं  तेर्सो परर श्रीकृष्णद्रारा हल्लिएका 

रुखमा अड्किएको ओखल तरसा  वेगपूर्वक कृतचण्डरशब्दो  ठलो आवाज 
निष्कर्षयता  निकाल्नका लागि उत्कलिताङ्ग्रिबन्धो  जरो निस्किएका जोडी खरीका वृक्ष 
तान्नुभएका उखेलिएका निष्पेततुः  भूर्ेमा ठले 
दामोद्रेण  दाम्लाले कम्मरमा परमविक्रमितातिवेपस्कन्धप्रवाल 


ताक्यार्थ कम्मरमा आपूलाई बाँधेको ओखल तेर्सो परैर जोडी खरीको वृक्षमा अड्किएपच्ि 
भगवान् श्रीकृष्णले त्यसलाई तान्न लागनुभयो । वेगपूर्वक दाम्लो तान्दा जोडी खरीको वृक्षको जरा 
उखेलिए, भगवान् श्रीकृष्णको बलविक्रमको वेगका कारण रुखको हाँगा, मुना आदि हल्लिन 
थाले र अन्ततः ठुलो आवाजका साथ ती दुई वृक्ष भुर्दमा ढले। 


तत्र भिया परमया ककुभः स्फुरन्तो 
सिद्धावुपेत्य कुजयोखि जातवेदाः । 
कृष्णं प्रणम्य शिरसाखिररोकनाथं 
बद्धाञ्जली विरजसाविदमूचतुः स्म ॥ २८॥ 





पदार्थ भरिया  कान्तिद्रार प्राप्त गरेका नलकूबर र 

तत्र  त्यहोँ ककुभः  दिशाहरूलाई मणिग्रीव 

कुजयोः  पृथ्वीबाट उत्पन्न स्फुरन्तो  प्रकाशमान अखिललोकनाथं  सम्पूर्ण 

भएका ती दुई वृक्षमा रहेका गराद्रहेका लोकका स्वामी 

जातवेदाः इव  अग्नि ठै विरजसो  रागरहित भएका कृष्णं  भगवान् श्रीकृष्णको 
सिद्धो न 

परमया  परम सिद्धो  आफनो पूर्वरूपलाई नजिकमा 


रामालन्द्री टीका 


२६४० 


दशम स्कन्ध 


उपेत्य  गएर 
शिरसा  शिर ठुकाएर 


श्रीमद्भागवत 


प्रणम्य  प्रणाम गरी 
बद्धाञ्जली  हात जोडेर 


अध्याय १० 


इदम्  यसौ 
उत्चतुः स्म  भन्न लागे 


ताक्यार्थ भूर्देमा लडका ती दुई वृक्षबाट निस्केका अग्नि छै प्रकाशमान ती दुई पुरूषको 
शरीरको अत्यन्त उज्ज्वल कान्तिलि दिशाहरू प्रकाशित भट्रहेका थिए । रागरहित भएका र आफनो 
नलकूबर र मणिग्रीवको पूर्वरूपलाई पुनः प्राप्त गरेका उनीहरूले सम्पूर्ण लोकका स्वामी भगवान् 
श्रीकृष्णको नजिक गई भगवान्लाई प्रणाम गरे। त्यसपच्ि हात जोडेर भगवानूको प्रार्थना गर्दै 
उनीहरू भन्न लागे । 


कृष्ण कृष्ण महायोगिस्त्वमाद्यः पुरुषः परः। 
व्यक्ताव्यक्तमिदं विदवं रूपं ते ब्राह्मणा विदुः ॥ २९॥ 





पदार्थ आद्यः  जगत्का आद्य कारण ति  हजुरकै 

कृष्ण  हे श्रीकृष्ण परः पुरुषः  परमपुरुष हूनुहन्छ रूपं  रूप हो भनी 
कृष्ण  हे श्रीकृष्ण व्यक्तान्यक्तम्  व्यक्त र अव्यक्त ब्राह्मणाः  वेदज्ञहरू 
महायोगिन्  हे महायोगी इदं  यो विदुः  जान्दछन् 

त्वं  हजुर विङ्वं  सम्पूर्ण जगत् 


ताक्यार्थ हे श्रीकृष्ण ! हे महायोगी ! हजुर जगत्का आद्य कारण हुनुहुन्छ । यो व्यक्त र अव्यक्त 
स्थूल र सूक्ष्म सम्पूर्णं जगत् परम पुरुष हजुरकै स्वरूप हो भनेर वेदज्ञहरू जान्दछन् । 


४९ ४  भ भ  भ 
त्वमेकः सर्वभूतानां देहास्वात्मेन्द्रियेश्वरः। 
त्वमेव कालो भगवान् विष्णुरव्यय ईरवरः ॥ ३०॥ 





पार्थ ल  शरीर, भगवान्  भगवान् 

त्वम्  हजुर नै प्राण, अन्तःकरण र इन्ियका विष्णुः  व्यापक 

एकः  एक मात्र मालिक हुनुहन्छ अन्ययः  अपक्षयशून्य 
सवभूतानां  सम्पूर्ण त्वम् एव  हजुर नै सर्वव्यापक 

प्राणीहरूको काठः  काल ईर्वरः  सर्वनियामक हुनुहुन्छ 


ताक्यार्थ हजुर ने सम्पूर्ण प्राणीहरूको शरीर, प्राण, अन्तःकरण र इन्द्रियहरूका मालिक हुनुहुन्छ 
अनि हजुर नै काल हुनुहुन्छ । हजुर व्यापक अपक्षयशून्य ईश्वर हुनुहन्छ । 


वितरण माथिका दुई श्लोकमा नलकूबरमणिग्रीवले श्रीकृष्णलाई आद्य परमपुरुष, ईश्वर, 
विष्णु, सम्पूर्ण प्राणीहरूका शरीर, प्राण, आत्मा र इन्ियका स्वामी भन्दै व्यक्तअव्यक्त 
विश्वप्रपज्चलाई उहाँकै रूप हो भनेर स्तुति गरेका छन्। उपनिषद्मा सच्च त्यच्चाभवत् 
निरुक्तज्चानिरुूक्तञ्च निलयनञ्चानिलयनञ्च तेत्तिरीयोपनिषद्, २६१ भन्दै मूर्तअमूर्त सबै 
जगत्को रूपमा ब्रह्म ने देखिएको बतादएको छ । यहाँ व्यक्त अव्यक्त विश्व ईश्वरको रूप हो र 


रामालन्द्री टीका 


३६४१ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 


ईश्वर ने सवे प्राणीका शरीर, इन्छिय, प्राण आदिका स्वामी हुन् भन्ने विषयमा विशिष्टाद्रैत, 
दरितादैत, शुद्धाद्रैत र अद्वैत मतको चर्चा गर्नु आवश्यक देखिन्छ । 

रामानुजाचार्यद्रारा प्रतिपादित विशिष्टाद्रैत सिद्धान्त अनुसार चित्, अचित् र ईश्वर यी तीन 
तत्तव छन्। चित् र अचित्ले विशिष्ट ईश्वर नै ब्रह्म हो, यो निर्गुण, निर्धर्मक नभई सगुण, साकार 
र सविशेष छ । चित् भनेको चेतन भोक्ता जीव हो, अचित् भनेको भोग्य जड जगत् हो । ईश्वर यी 
दुबेको अन्तर्यामी आश्रय हो। चिदचित् ईश्वरमा आशित छन् र ईश्वर यी दुबैको नियामक हो। 
बृहदारण्यकोपनिषद्मा अन्तर्यामी आत्माले प्रथिवी, जल, तेज आदि पदार्थ र सबे प्राणीहरूभित्र 
नसी तिनीहरूलाई नियन्त्रित गर्दछ, यी सबै प्राणी र पदार्थहरू उसका शरीर हुन्, तर यिनीहरूले 
यो आत्मालाई बुरुन सक्देनन् भनी बताइएको छ यः सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन् सर्वाणि भूतानि यस्य 
शरीरं, यः सर्वाणि भूतानि अन्तरो यमयति एष ते आत्मा अन्तर्यामी अमृतः बृहदारण्यकोपनिषद्, 
३७१५ । यही प्रतिपादनलाई तात्त्विक निष्कर्षं बनाई रामानुजाचार्यले चित्अचित् सब ईश्वरका 
शरीर हन् र ईश्वर त्यसका अन्तर्यामी एवं नियामक हृन् भनी विशिष्टद्रैत दर्शनको प्रतिपादन 
गर्नुभएको छ । उहाँ भन्नुहन्छ सर्वं परमपुरुषेण सर्वात्मना स्वार्थ नियाम्यं धार्य तच्छेषतैकस्वरूपं 
इति सर्वं चेतनाचेतनं तस्य शरीरं ब्रह्मसूत्र, श्रीभाष्य, २१९ । यस मतमा चित् र॒ अचित् दुब 
ईश्वरका शरीर भएकाले नित्य हृन् । सृष्टिको तात्पर्य यिनले स्थूल आकार लिनु हो र यही ब्रह्मको 
कार्यावस्था हो भने प्रलयको तात्पर्य यी पदार्थहरू सृक्ष्मावस्थामा पुगनु हो रयो ब्रह्मको 
कारणावस्था हो । चित् र अचित् दुबे ईश्वरसापेक्ष भएकाले ईश्वरका अङ्ग एवं गुण हन्, तर प्रथक् 
सत्ता भएकाले द्रव्य पनि हुन् । महावाक्यमा त्वं पदको अर्थ चित् जीवको नियामक अन्तर्यामी 
ब्रह्म हो भने तत् पदको अर्थं अचित् जगत्को कारणभूत ब्रह्म हो । चित् जीव अचित् शरीर, 
इन्द्रिय आदिले विशिष्ट छ, यो अल्पन्ञ र संसारदोषले युक्त छ, तर यसको नियामक अङ्गी या 
विशेष्यभूत अन्तर्यामी भने कुनै दोषले युक्त छेन । जगत्कारणत्वले विशिष्ट ब्रह्म पनि दोषरहित 
भएकाले यी दुबे विशिष्ट विशिष्टबीचको अभेद हुन्छ भने सिद्धान्त भएकाले यसलाई 
विशिष्टाद्रैतवाद भनिएको हो। यसरी यस दर्शनमा समस्त जगत॒लाई ईश्वरको शरीर माने तापनि 
ईश्वररूप नभरई जगत् द्द सत्तावान् छ भन्ने मानिन्छ । 

निम्बाकरचिार्यदारा प्रतिपादित द्वैताद्रैत दर्शनमा चित्, अचित् एवं ईश्वर यी तीन तत्त्व छन् 
तर यी दुब ईश्वरका शरीर नभरई शक्तिरूप अंश हुन्। यदि चिदचित् ईश्वरभन्दा अभिन्न हुन्थे भने 
ईश्वरमा पनि जगत्का अपूर्णता, दुःख आदिको सम्बन्ध हन्थ्यो अनि चिदचित् ईश्वरभन्दा सर्वथा 
भिन्न हुन्थे भने ईश्वरको सत्ता परिच्छिन्न एवं सीमित हुन्थ्यो । यसैले स्वतन्त्र सत्ता नभएकाले 
चिदचित् ईश्वरभन्दा अभिन्न हुन् र परतन्त्रसत्ता रहने हुनाले ईश्वरभन्दा भिन्न पनि हृन्। आगोको 
खिल्को उष्णता र प्रकाशको अर्थमा आगोभन्दा अभिन्न र पाचकत्वदाहकत्व आदिको अर्थमा 
आगोभन्दा भिन्न भए पै जीव सत् र चित् रूपमा ब्रह्मदखि अभिन्न भए पनि जगत्कारणत्व, 
सर्वज्ञत्व आदि अर्थमा ब्रह्मभिनन छ। यही नै द्वैताद्रैत दर्शनको व्यावहारिक एवं तात्त्विक दार्शनिक 
सार हो । रामानुजको अनुसार चिदचित्रूप विश्व ईश्वरको विशेषण एवं शरीर हो भने निम्बार्कका 
अनुसार चिदचित् ईश्वरको शक्तिरूप अंश हो । विशेषणको कार्य व्यावर्तन गर्ने हुन्छ । ईश्वर एउ 


रालालन्द्री टीका 


३६४२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 


भएकाले चिदचित् विशेषणले ईश्वरलाई अरू कुनै ईश्वरबाट व्यावर्तन गर्नु छैन, त्यसैले यसलाई 
विशेषण मान्नु आवश्यक छैन । त्यसै गरी चिदचित्लाई शरीर मान्दा शरीरी ईश्वरमा तिनको दोष 
रहेको मान्नुपर्छ। त्यसैले यिनलाई शरीररूप मान्न पनि आवश्यक कैन भन्ने आशय 
निम्बार्कदर्शनको देखिन्छ । 

वल्लभाचार्यद्रारा प्रतिपादित शुद्धादैत सिद्धान्त अनुसार ब्रह्म नै जड जगत्, चेतन जीव र 
अन्तर्यामी तीन रूपमा बनेको हो । शुद्धाद्रैतको अर्थ हुन्छ शुद्धयोः अद्वैतम् अर्थात् शुद्ध जीव र 
शुद्ध जगत्को ब्रह्मसंग अद्वैत। यी दुबे मायाकल्पित होदनन्, वास्तविक ब्रह्मरूप हन्। माया 
सम्बन्धरहितं शुद्धमित्युच्यते बुधैः शुद्धाद्रैतमार्तण्ड, २८ अर्थात् ब्रह्म मायाको सम्बन्धले रहित हुन 
ने यो शुद्ध हुनु हो । अनि अद्रैतको अर्थ हुन्छ सजातीयविजातीयस्वगतदैतवर्जितम् तत्तवार्थप्रदीप, 
१६९६ अर्थात् सजातीय, विजातीय र स्वगत भेदले रहित हनु अद्वैत हो । ब्रह्मको सजातीय जीव 
हो, विजातीय जगत् हो भने स्वगत रूप अन्तर्यामी हो। यी तिनैमा ब्रह्मरूप अनुस्यूत छ 
सजातीयाः जीवाः, विजातीयाः जडाः स्वगताः अन्तर्यामिणः त्रिष्वपि भगवान् अनुस्यूतः 
तत्त्वार्थदीपप्रकाश, १६७ । ब्रह्मा तीनै भेद कछैनन्। वल्लभमतमा जगत् र जीव दुबे ब्रह्मरूप 
भएकाले सत्य हुन् । यिनीहरू उत्पन्न हूनुको अर्थ अनुभवजन्य हुन र लीन हुनुको अर्थ अनुभवयोग्य 
नहूनु या तिरोहित हनु भन्ने हृन्छ अनुभवविषयत्वयोग्यता आविर्भावः तदविषययोग्यता तिरोभावः 
विद्रन्मण्डन। यसरी मुख्य वैष्णव मतमध्ये रामानुजमतमा जीव र जगत् ईश्वरको शरीररूप 
भएकाले अभिन्न मानिन्छ, मध्वमतमा जीवलाई स्वरूपतः स्थ ने ईश्वरभन्दा भिनन मानिन्छ, 
निम्नाकमतमा जीवजगत्लाई ईश्वराधीन भएकाले भिन्न र ईश्वरकै अविभाज्य शक्तिरूप 
भएकाले अभिन्न पनि मानिन्छ भने वल्लभसिद्रान्त अनुसार जीव ईश्वरको शुद्ध चिदंशद्रारा 
आविर्भूत भएकाले ईश्वरभिन्न भए तापनि आनन्दांशको तिरोधानका कारण यसले दु रूपमा 
आपफूलाई कल्पित गर्छ भन्ने मानिन्छ। 

शङ्राचार्यद्रारा प्रतिपादित अद्वैत वेदान्त सिद्धान्त अनुसार भने अज्ञानद्रारा डोरीमा सर्पको 
कल्पना भए ४ अनिर्वचनीय अनादि अविद्याका कारण अधिष्ठान ब्रह्ममा पनि जीव, जगत्, ईश्वर 
आदिको भेद कल्पित भएको मानिन्छ। जसरी सपना देख्ने व्यक्तिको चित्त नै त्यहांभित्रका प्राणी, 
सूर्य, चन्द्र, पहाड, बाटो आदि रूपमा देखिन्छ, त्यसै गरी ब्रह्म नै जगत्को रूपमा देखिन्छ । त्यसैले 
जगतूमा जति वस्तु देखिन्छन् ती सबे पदार्थरूपले मिथ्या हुन् र॒खास गरी ब्रह्मरूप नै हन् । 
अधिष्ठानको सत्तादेखि अध्यस्त वस्तुको सत्ता अलग हैदेन अनि अध्यस्त वस्तुको दोषले 
अधिष्ठानलाई द्ंदा पनि द्ँदैन । ईश्वर शुद्धसतत्वमय र सच्चिदानन्द ब्रह्मरूप भएकाले जीवले 
आफनो अन्तःकरणका दोषहरूलाई फाल्न उहाँको चिन्तन र भक्ति गर्नुपर्दछ। यसबाट चित्त शुद्ध 
भएपछि ईश्वरकै अनुग्रहले जीव आफ्नो र ईश्वरको एेक्यलाई बुम्न सक्दछ । यसरी वेदान्तको 
दृष्टिले ईश्वरलाई जीवजगत्रूप भनी सर्वरूपमा स्तुति गर्नु या यी सबैको नियामक भनी 
प्रभुरूपले स्तुति गर्नु दुबै सम्भव छ। पारमार्थिक दृष्टिले हर्दा सबे जगत् ब्रह्मरूप हो अनि 
व्यावहारिक अवस्थामा आरंदा यी सबे पदार्थ एवं प्राणीहरूका स्वामी ईश्वर हुनुहन्छ । यसैले 
माथिका दुई श्लोकमा पहिलो श्लोकले परमात्मालाई व्यक्तअव्यक्त विश्वरूप एवं दोप्रो श्लोकले 


रालालन्द्री टीका 


३६४३ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 
सबे प्राणीहरूका शरीर, इन्द्रिय आदिको स्वामी भनी स्तुति गरेको कुरा मिल्न आउने देखिन्छ । 
त्वं महान् प्रकृतिः सृष्ष्मा रजःसत्त्वतमोमयी । 
त्वमेव पुरुषोऽध्यक्षः सर्वकषेत्रविकारवित् ॥ ३९॥ 


पदार्थ महान्  प्रकृतिको कार्य अध्यक्षः  सर्वसाक्षी 
रजःसत्वतमोमयी  रजोगुण, महत्तत्त्व पनि सवेक्षेत्रविकारवित्  देह, इन्द्रिय 
सत्त्वगुण र तमोगुणले युक्त त्वं  हजुर ने हुनुहुन्छ आदिमा हुने विकारलाई जान्ने 
सृक्ष्मा  सूक्ष्म पुरुषः  प्रकृतिको प्रवर्तक त्वम् एव  हजुर ने हनुहुन्छ 
प्रकृतिः  प्रकृति तथा पुरुष 





ताक्यार्थ हे भगवान् ! सत्वगुण, रजोगुण र तमोगुणले युक्त भएकी प्रकृति र प्रकृतिको कार्य 
महत्तत्व पनि हजुर ने हूनुह॒न्छ । हजुर ने प्रकृतिको प्रवर्तक पुरुष हुनुहुन्छ । देह, इन्द्रिय आदिमा हुने 
विकारलाई जानने सर्वसाक्षी पनि हजुर नै हुनुहन्छ । 


न्द 


र    न्द, र,  
गृह्यमणेस्त्वमग्राह्यो विकरे प्राकृतेगणिः। 
को न्विहाहैति विज्ञातु प्राक्िसद्धं गुणसंवृतः ॥ ३२॥ 





पदार्थ त्वं  हजुर द्रष्टा गुणसंवृतः  प्राकृत देह 
गृह्यमणेः  ग्रहण गर्न सकिने अग्राह्यः  ग्रहण गरिनुहुन्न आदिहरूद्रारा ढाकिएको 
प्राकृतैः  प्रकृतिका जानिनुहन्न कः नु  कुन व्यक्तिले 
गुणेः  गुणहरूद्रारा इह  यस संसारमा विज्ञातुं  जानन 

विकरः  प्रकृतिका विकार पराक्सिद्धं  शरीरको सृष्टिपूर्व नै अहेति  सक्दछ 

कार्य बुद्धि, अहङार आदिद्रारा स्वयंप्रकाशरूपले सिद्ध हजुरलाई 


ताक्यार्थ प्रकृतिका गुणहरू र बुद्धि, अहङकार, इन्द्रिय आदि विकाररूप कार्यरूप दृश्यात्मक 
पदार्थहरूबाट द्रष्टा हजुरको ग्रहण हुन सक्दैन। शरीर र इन्िय आदिको सुष्पूर्व नै यस संसारमा 
हजुर स्वयंप्रकाशरूपले विद्यमान हुनुहुन्छ । अतः देह आदि प्राकृत गुणहरूद्रारा युक्त भएको कुनै 
पनि व्यक्तिले स्वयंप्रकाशरूपले पूर्वसिद्ध हजुरलाई कसरी जान्न सक्दछ ? 

वितरण भगवान् नै रजःसतत्वतमोमयी प्रकृति र त्यसको कार्य महत्तत्त्व आदि रूप हुनुहुन्छ भने 
घटपट आदि जान्दा पनि ईश्वरके ज्ञान हुने भयो । त्यसो भए परमात्मतत्त्वको ज्ञानका लागि के 
प्रयास गर्नुपययो र? सबे ब्रह्मज्ञानी भटसकेपच्ि शास्त्रहरूको उपदेश र ॒भक्तिज्ञानवैराग्यकर्म 
आदि उपाय पनि किन चाहिए ? यस शङ्को समाधानका लागि प्रस्तुत श्लोक आएको छ। हुन 
त सबै ब्रह्मरूप हन्, तर तिनीहरूलाई ब्रह्मरूपले नबुणी पदार्थरूपले बुदा ब्रह्मको ज्ञान हून 
सक्दैन । फेरि प्रपञ्चलाई जानने इन्द्रिय, मन, बुद्धि आदि सब पदार्थ गृह्यमाण अर्थात् दृश्य हुन्छन्। 
आत्मा ती सबैको पनि प्रकाशक द्रष्टा हो। दृश्यत्वेन वर्तमानैः बुद्धयहङारादिभिः द्रष्टा त्वं न 


रामालन्द्री टीका 


३६७९ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 


गृह्यसे अर्थात् दृश्यरूपले वर्तमान बुद्धि आदिद्रारा द्रष्टा परमात्माको बोध हन सक्दैेन। 
बृहदारण्यकोपनिषद् ३४२मा शब्द, स्पर्श आदि सबैथरी ज्ञानको पनि द्रष्टालाई ती वृत्तिरूप 
ज्ञानद्वारा जानन नसकिने बताइएको छ न दुरष्ट्ष्टारं पश्येः ... न विज्ञातेर्विज्ञातारं विजानीयाः । 
इन्द्रियहरूले नजान्ने भए ज्ञाता जीवात्माले जानोस् भन्ने शङ्ामा भनिन्छ जीवात्मा पनि 
गणसंवृतः अर्थात् इन्द्रिय, अन्तःकरण आदि उपाधिहरूद्रारा आवृत छ । अन्तःकरण र इन्द्रिय आदि 
उपाधिको कारणले नै आत्मा भोक्ता जीव बनी देखिएको हो आत्मेन्ियमनोयुक्तं 
भोक्तेत्याहर्मनीषिणः कटोपषिद्, १३४ । ती उपाधिहरू देखिनुभन्दा अधि सद् ब्रह्म वस्तु थियो र 
उपाधिहरूको आधार पनि सद् ब्रह्म ने हो । उपाधिको कारण कल्पित भएको जीवले तिनको पनि 
आश्रय अधिष्ठान ब्रह्मलाई कसरी प्रकाशित गर्न सक्छ ? यसैले संसारको कुनै पनि पदार्थको ज्ञान 
र स्वयं जीवात्माको अहं अहं अर्थात् महम हं भने ज्ञानमा पनि परमात्माको बोध हदेन। सबे 
उपाधिले रहित अखण्डाकार ज्ञानमा मात्रै ब्रह्मबोध सम्भव छ भन्ने यसको तात्पर्य हो । 


 ट ४ ४ ् वेधसे  
तस्मे तुभ्यं भगवते वासुदेवाय वेधसे । 
आत्मद्योतरणिर्छन्नमहिम्ने ब्रह्मणे नमः ॥ ३३॥ 





पदार्थ आत्मद्योतरुणिः  आपफूबारै बह्यणे  पखत्रह्म 
भगवते  भगवान् प्रकाशित गुणहरुद्रारा तस्मे  ती परमात्मा 
वासुदेवाय  वासुदेव छन्नमहिम्ने  आपनो तुभ्यं  हजुरलाई 
वेधसे  जगत्का सरष्टा महिमालाई ढाक्नुभएका नमः  नमस्कार छ 


ताक्यार्थ समस्त जगत्का स्रष्टा हे भगवान् वासुदेव ! प्रकूतिका सत्व आदि गुणहरू हजुरबारै 
प्रकाशित छन् र आफैबाट प्रकाशित प्रकृतिका गुणहरुद्रारा हजुरले आफनो महिमालाई ढाक्नुभएको 
छ । यस्ता साक्षात् परब्रह्म परमात्मा हजुरलाई नमस्कार छ। 


यस्यावतारा ज्ञायन्ते शरीरेष्वरारीरिणः। 
तेस्तरतुल्यातिराये्वीयदे ज्र  ज्र ७.०३ ज्र 
दहिष्वसङ्गतेः ॥ २४॥ 


पदार्थ बढी यस्य  जुन हजुरका 
तेः तैः  तीती वीर्यैः  पराक्रम आदिद्रारा अवताराः  अवतारहरू 
देदिषु  प्राणीहरूमा अशरीरिणः  प्राकृत शरीरले ज्ञायन्ते  जानिन्छन् 


असङ्गतेः  संभव नभएका रहित 

अतुल्यातिशयेः  बराबरी र॒ शरीरेषु  शगीरहरूमा 
ताक्यार्थ हजुर प्राकृत शरीरले रहित हुनुहुन्छ । तर पनि जब हजुर यस्ता पराक्रमहरू प्रकट 
गर्नृहन्छ, जुन साधारण शरीरधारीहरूबाट संभव हँदेनन्, तिनीहरूभन्दा बढी त के तिनीहरूको 
बराबरी पनि कसैले गर्न सक्दैनन्, त्यसपछि ती पराक्रमहरूद्वारा ती शरीरहरूमा हजुर नै अवतार 





रामालन्द्री टीका 


२६०८५ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 


लिएर रहनुभएको छ भन्ने कुरा थाहा हृन्छ । 

विवरण यस श्लोकमा परमात्मा अशरीरी हनुहन्छ भनिएको छ । कठोपनिषद् १२२२मा पनि 
परमात्मालाई अशरीरी नै भनेर बतादइएको पाइन्छ अशरीरं शरीरेष्वनवस्थेष्ववस्थितम् अर्थात् 
परमात्मतत्व शरीरले रहित छ, तर अनित्य अनेक शरीरहरूमा नित्य साक्षी रूपले अवस्थित छ। 
सबे पदार्थभित्र परमात्मा रहदेमा ती सबै पदार्थ परमात्मासंग सम्बन्धित या परमात्माका शरीर 
भटहाल्देनन्। ँटोभित्र देखिने घटाकाश के घैंटोसंग सम्बन्धित छ र? यसैले परमात्मा वस्तुतः 
शरीरसम्बन्धले रहित नै हनुहुन्छ । यदि परमात्मालाई शरीरसम्बन्धयुक्त मान्ने हो भने दृश्यमान 
विश्वप्रपञ्च ने उहांको शरीर हो या योभन्दा भिन्न कुनै शरीर हो भन्ने शङ़ा आंछ । प्रपञ्चलाई 
ने परमात्माको शरीर मान्दा परमात्मामा कुनै न कुनै रूपले उत्पत्तिनाशपरिणाम आदि 
विकारको सम्भावना रहन्छ । यदि अलौकिक दिव्य शरीर छ भनेर माने हो भने परमात्मालाई 
जीवहरू रँ परिच्छिन्न मान्नुपर्वछ । यी सब आपत्तिहरूको कारणले परमात्मा वस्तुतः कुनै पनि 
उपाधिको सम्बन्धले शून्य हुनुह॒न्छ भनेर नै मान्नुपर्न हुन्छ । उसो भए के राम, श्रीकृष्ण, विष्णु, 
शिव आदिको शरीर ने कैन त ? भन्ने शङ्गा हुँदा भनिन्छ अवताराः ज्ञायन्ते अर्थात् परमात्माका 
अनेक अवतार र तिनका पृथक् पृथक् स्वरूपहरू हुन्छन्, तर यी दुद्रा शरीर, स्वरूप आदि 
मायासापेक्ष भएकाले नित्य भने होइनन्। आपने सडल्पद्वारा मायालाई साथ लिई परमात्माले जगत् 
बनाउन थालेपछि मायाको सत्त्वगुणद्रारा ईश्वरका अनेक रूप बन्दछ्न् र प्रलयकालमा 
मायासम्बन्ध नहुँदा बाहिरी रूप निवृत्त भई केवल ब्रह्मरूपमा रहन्छन्। यदि परमात्माको शरीर 
नित्य हो भनेर मानने हो भने शास्त्रमा बतादएका परमात्माका शिव, विष्णु, दुर्गा आदि सबै 
रूपलाई ह्राद सत्य मान्नुपर्ने हुन्छ र यसो मान्दा परमात्मततव अनेक हुन पुग्दछ । यसैले माया 
उपाधिलाई स्वीकार गरी अनेक अवतार लिए पनि परमात्मा वास्तवमा शरीरसम्बन्धले रहित नै 
हनहन्छ भन्ने वेदान्तको निष्कर्षं रहेको छ । अनेक अवतार धारण गर्दा पनि वास्तवमा अशरीर नै 
रहने उपनिषत्प्रतिपाद्य यही निर्विशेष आत्मतत्त्वको प्रतिपादन यहाँ गरिएको छ। 


स भवान् सवंखोकस्य भवाय विभवाय च । 
अवती्णोऽशभागेन साम्प्रतं पतिरारिषाम् ॥ २५॥ 


पदार्थ भवान्  हजुर विभवाय च  मोक्षका लागि 
आरिषाम्  पुरुषार्थहरूका साम्प्रतं  अहिले अंशभागेन  अंश अवता्रारा 
पतिः  स्वामी सवंखोकस्य  सम्पूर्ण लोकको अवतीणंः  प्रकट हुनुभएको छ 
सः  त्यस्ता भवाय  अभ्युन्नतिका लागि र 





ताक्यार्थ हे भगवान् ! हजुर धर्म, अर्थ, काम र मोक्षरूप पुरुषार्थका स्वामी हुनुहन्छ । त्यस्ता 
हजुर अहिले सम्पूर्ण लोकको उन्नति र मोक्षका लागि परिपूर्ण अंश अवतार्रारा प्रकट हूनुभएको 
छ । 


रामालन्द्री टीका 


३६४६ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 


नमः परमकल्याण नमः परममङ्गल । 
वासुदेवाय शान्ताय यदूनां पतये नमः ॥ ३६॥ 





पदार्थ परममङ्गल  हि परम शान्ताय  नित्य शान्त 
परमकल्याण  परमकल्याण मङ्गलस्वरूप प्रभु यदूनां  यदुहरूका 
स्वरूप हे भगवान् नमः  हजुरलाई नमस्कार छ पतये  रक्षक हजुरलाई 
नमः  हजुरलाई नमस्कार छ वासुदेवाय  वसुदेवका पुत्र नमः  नमस्कार छ 


वाक्यार्थ हे भगवान् ! परम कल्याणस्वरूप हजुरलाई नमस्कार छ । परम मङ्गलस्वरूप हजुरलाई 
नमस्कार छ । हे वासुदेव ! अत्यन्त शान्त स्वभाव हुनुभएका यदुकुलरक्षक हजुरलाई नमस्कार छ। 


अनुजानीहि नो भूम॑स्तवाुचरकिङकयो । 
दर्दानं नो भगवत ऋषेरासीद्नुग्रहात् ॥ ३७ ॥ 


पदार्थ नो  हामी नलकूबर र भगवतः  भगवान् हजुरको 
भूमन्  हे परमात्मा मणिग्रीवलाई दशनं  दर्शन 

तव  हजुरको अनुजानीहि  विदा हुन अनुमति ऋषैः  देवर्षि नारदको 
अनुचरकिकरो  सेवकटहरूका दिनुहोस् अनुग्रहात्  कृपाद्रारा 

पनि सेवक नो  हामीलाई आसीत्  भएको हो 





वाक्यार्थ हे परमात्मा ! हजुरको सेवक नारदको पनि सेवक हामी नलकूबर र मणिग्रीवलाई 
बिदा हुने आज्ञा पिनुहोस् । हामीलाई हजुरको दर्शन देवर्षि नारदको अनुग्रहद्वारा प्राप्त भएको हो । 


वाणी गुणालुकथने श्रवणो कथायां 
हस्तो च कर्मसु मनस्तव पादयोर्नः । 
स्मृत्यां शिरस्तव निवासजगत्प्रणामे 
दुष्टिः सतां ददीनेऽस्तु भवत्तनूनाम् ॥ ३८ ॥ 





पदार्थ कथायां  हजुरका कथाहरूमा चरणकमलको 

नः  हामो प्रवृत्त होऊन् स्मृत्यां  स्मरणमा प्रवृत्त होस् 
वाणी  वाणी हस्तो च  दुई हात रिरः  शिर 

तव  हजुरको कर्म॑सु  हजुरको मन्दिर सफा तव  हजुरको 

गुणानुकथने  गुणहरूको गर्ने, दुःखीको उपकार गर्ने निवासजगत्प्रणामे  निवास 
वर्णनमा जस्ता कर्ममा प्रवृत्त होऊन् भएको सम्पूर्णं चराचर जगत्लाई 
अस्तु  प्रवृत्त होस् मनः  मन प्रणाम गर्न काममा प्रवृत्त होस् 
श्रवणो  कान पादयोः  हजुरको दुष्टिः  आंखा 


रामालन्द्री टीका 


३६८७ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 


भवत्तनूनाम्  हजुरके शगररूपी सतां  सज्जनहरूको देने  दर्शनमा प्रवृत्त होस् 
वाक्यार्थ हे भगवान् ! हाम्रो वाणी सर्वँ हजुरको गुणहरूको वर्णनमा प्रवृत्त होस्। हाम्रा 
कानहरू हजुरका लीलाकथाहरूको श्रवण गर्न प्रवृत्त होऊन्। हाम्रा हातहरू मन्दिर सफा गर्न, 
दुःखीको उपकार गर्ने जस्ता कर्ममा लागिरहून्। हाम्रो मन हजुरको चरणकमलको स्मरण गर्नमा 
लागिरहोस्। हाम्रो शिर हजुरको निवास भएको सम्पूर्ण चराचर जगत्लाई प्रणाम गर्नमा 
लागिरहोस् । हाग्रा आंँखाहरू हजुरकै साकार स्वरूप भएका सज्जनहरूको दर्शन गर्नमा लागिरहून्। 
विवरण यस श्लोकमा नलकूबर र मणिग्रीवले आपफ्ना सबे इन्दरियहरू परमात्मामा लागिरहून् 
भनी प्रार्थना गरेका छन् । परा भक्तिद्रारा वासुदेवः सर्वम् अर्थात् सबै पदार्थं वासुदेवरूप हुन् भनी 
बुखिसकेपच्ि सब इन््रियहरूले सबेतिर त्यही तत््वलाई ग्रहण गर्न थाल्दछन्। यो अवस्थामा पुग्दा 
इन्द्रियहरूले विषयको ग्रहण गर्जं या समाधि लगाउनु दुबे बराबर ह॒न्छन्। यसलाई सहजावस्था 
भनिन्छ। यस्तो व्यक्ति नित्ययुक्त अर्थात् हरेक अवस्थामा परमात्मासंग युक्त भदट्रहन्छ । यसके 
प्रशंसामा भगवानूले भन्नुभएको छ तेषां ज्ञानी नित्ययुक्त एकभक्तिर्विशिष्यते भगवद्गीता, 
७१७ । यो स्थिति हूनुभन्दा पहिले साधक या भक्तले आपफ्ना सबै इन्द्रियहरूलाई परमात्मामा नै 
लगादरहनुपर्दछ । शब्द, स्पर्श आदि बाहिरी पदार्थहरूमा प्रवृत्त भद्ररहने इन्रियहरूलाई त्यताबाट 
हटाई परमात्मातिर लगाद्रहनु भक्तिको साधना हो। इन्द्रियहरू बाहिरी विषयमा सुख छ भन्ने 
आशाले नै बाहिर जाने गर्दछन्, पदार्थहरूमा नभई परमात्मामा न सुख छ भन्ने बु्नेवित्तिके सबे 
इन्द्रिय भगवत्सम्बन्धी विषयहरूमा नै लाग्छन्। परमात्माले कृपा गरेर दिनुभएका इन्द्रिय, मन 
आदिको सार्थकता पनि सबे जगत्का एक मात्र स्वामी परमात्मालाई ग्रहण गर्नुमा नै छ । अनित्य 
एवं दुःखदायी पदार्थहरूमा भ्रमवश सत्ता र सुख छ भने ठानी तिनीहरूको लागि मरिमेटनु मनुष्य 
जीवनको उदेश्य हुन सक्दैन। यसरी सब इन्दियहरू भगवान्तिर अभिमुख भएको अवस्थालाई 
प्रस्तुत श्लोकमा देखादएको छ । 


श्रीञ्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
इत्थं सङीतिंतस्ताभ्यां भगवान् गोकुटेरवरः। 
दाम्ना चोलूखले बद्धः प्रहसन्नाह गुह्यको ॥ ३९॥ 





पदार्थ दाम्ना  दाम्लोद्रारा प्रहसन्  हांसेर 

इत्थं  यसप्रकार उलूखले च  ओखलमा गुह्यको  यक्षरूप प्राप्त गरेका 
ताभ्यां  ती दुई नलकूबर र॒ बद्धः  बाँधिनुभएका कुबेरका पत्रहरूलाई 
मणिग्रीवद्रारा गोकुटेश्वरः  गोकुलेश्वर आह  भन्नुभयो 

सङीतिंतः  प्रार्थना गरिनुभएका भगवान्  भगवान् श्रीकृष्णले 


तवाक्यार्थ यसरी यक्षरूप प्राप्त गरेका नलकूबर र मणिग्रीवले गोकुलेश्वर भगवान् श्रीकृष्णको 
स्तुति गरिसकेपल्ि ओखलमा दाम्लोले बाँधिएके अवस्थामा मुस्कुरारदे भगवानूले ती दुईलाई 
भन्नुभयो । 


रामालन्द्री टीका 


२६८८ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 


श्रीभगवानुवाच भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभयो 
ज्ञातं मम पुरेवेतद्षिणा करुणात्मना । 
यच्छीमदान्धयोवौग्भिविभ्रंशोऽनुग्रहः कृतः ॥ ०॥ 


पदार्थ यत्  जुन एतत्  यो कुरा 
श्रीमदान्धयोः  सम्पत्तिको विभ्रंशः  मद नष्ट गरियो पुरा एव  पहिले नै 
मदले अन्धो भएका तिमीहरूको त्यो मम  मद्रारा 
करुणात्मना  कृपालु अनुग्रहः  मेरो दर्शन ज्ञातं  जानिएको धियो 
ऋषिणा  देवर्षिं नारदद्रारा  प्राप्तिरूप कृपा नै 

वाग्भिः  वाणीहरूद्रारा कृतः  गरियो 





वाक्यार्थ सम्पत्तिको मदले अन्धो भएका तिमीहरूलाई त्यस वेला परमकृपालु देवर्षिं नारदले 
श्राप दिएर तिमीहरूको मदलाई नष्ट पनि गरे र मेरो दर्शन र भक्तिको प्राप्तिरूप कृपा पनि गरे। 
यो सब कुरा मलाई पहिले नै थाहा थियो । 


साधूनां समचित्तानां सुतरां मत्कृतात्मनाम् । 
दङ्ानान्नो भवेद् बन्धः पुंसोऽक्ष्णोः सवितुर्यथा ॥ ४१॥ 





पदार्थ अर्पण गरेका बन्धः यथा  अन्धकार रँ 
समचित्तानां  समदर्शी साधूनां  साधुहरूको पुंसः  मानिसहरूलाई 
आत्मन्ञानीहरूको दशनात्  दर्शनबाट संसारबन्धन 

सुतरां  अत्यन्त सवितुः  सूर्यको दर्शनबाट न भवेत्  हन सक्दैन 
मत्कृतात्मनाम्  ममा चित्त अक्ष्णोः  आंखाको 


ताक्यार्थ जसरी भगवान् श्रीसूर्यको उदय भएपच्ि मनुष्यहरूको आंखाका सामु अन्धकार रहन 
सक्देन त्यसै गरी ममा चित्त अर्पण गरेका समदर्शी आत्मज्ञानी साधुहरूको दर्शन गर्ने 
मनुष्यहरूलाई संसारबन्धन प्राप्त हुन सक्दैन । 


तद् गच्छतं मत्परमो नलकूबर सादनम् । 
सञ्जातो मयि भावो वामीप्सितः परमोऽभवः॥ ४२॥ 





पदार्थ सादनम्  आफ्नो घर वाम्  तिमी दुरईदलाई 

नटकूबर  हे नल कूबर गच्छतं  जाओ अभवः  संसारचक्रबाट मुक्ति 
तत्  त्यसकारण मयि  ममा हुने सञ्जातः  प्राप्त भएको छ 
मत्परमो  म नै परम सेव्य परमः भावः  परम भक्ति 

भएका तिमीहरू ईप्सितः  चाहने 


रामालन्द्री टीका 


३६४९ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १० 


ताक्यार्थ त्यसैले हे नलकूबर ! मलाई नै परम सेव्य मानने तिमीहरू दुबै जना आफनो घर 
जाओ। तिमीहरूले संसारचक्रबाट मुक्ति र ममा परमभक्ति जो चाहेका धियौ त्यो तिमीहरूलाई 
प्राप्त भदसकेको छ। 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
इत्युक्तो तौ परिक्रम्य प्रणम्य च पुनः पुनः। 
बद्धोलूखलमामन्त्य जग्मतुरदिंशमुत्तराम् ॥ ४३॥ 





पदार्थ बद्धोलूखलम्  ओखलमा आमन्त्य च  अनुमति लिएर 
इति  यसप्रकार बाँधिएका भगवानूलाई उत्तराम्  उत्तर 

उक्तो  भगवान्द्रारा बताइएका पुनः पुनः  अनेक पटक दिशम्  दिशातिर 

तो ती दुर नलकूबर र परिक्रम्य  परिक्रमा गरेर जग्मतुः  गए 

मणिग्रीवले प्रणम्य  नमस्कार गरेर 


ताक्यार्थ यसप्रकार भगवान्ले बताइसकेपछि ती दुई मणिग्रीव र नलकूबरले ओखलमा 
ाँधिद्ररहनुभएका दामोदर भगवान् श्रीकृष्णलाई बारम्बार परिक्रमा र नमस्कार गरे। त्यसपछि 
भगवान्को अनुमति लिएर उनीहरू उत्तर दिशातिर गए । 


इति श्रीमदुभागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां द्शामस्कन्धे पूवे 
नारदशापो नाम दशमोऽध्यायः ॥ १०॥ 


रामालन्द्री टीका 


२६५० 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 


अथ एकादशोऽध्यायः 
वत्सासुर र वकासुरको वध 
श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
गोपा नन्दादयः श्रुत्वा द्रुमयोः पततो रवम् । 
तत्राजग्मुः कुरुश्रेष्ठ निघोतभयराङ्किताः ॥ १॥ 


पदार्थ दमयोः  दुई ओटा वृक्षको तत्र  रुख लडेको त्यस 
कुरुश्रेष्ठ  हे कुरुश्रेष्ठ परीक्षित् रवम्  आवाज स्थानमा 

नन्दादयः  नन्द आदि श्रुत्वा  सुनेर आजग्मुः  आद्पुगे 
गोपाः  गोपहरू निघोतभयशङ्किताः  बिजुलीको 

पततोः  लडरहेका गर्जना चट्याड को शङ्का गर्दै 





ताक्यार्थ हे कुरुश्रेष्ठ परीक्षित् ! खरीका दुई ओटा वृक्ष लड्दा उत्पन्न भएको भयङ्कर आवाज 
सुनेपकि चटयाड् परेको आशङ्का गर्दै नन्द आदि गोपहरू वृक्ष लड़को ठामा आद्पुगे । 

वितरण यहाँ नन्द आदि गोपहरू रुख ढलेको आवाज सुनैर आक्तिंदे आए भनी बताइएको छ । 
भगवान्का तामस निरोध लीलामध्ये बाललीलाद्वारा निरोध गरिएको यो अन्तिमि अध्याय हो भनी 
वल्लभाचार्यले उल्लेख गर्नुभएको छ । पाँच अध्यायदेखि दश अध्यायसम्मका जम्मा छ ओट 
अध्यायमा विशेषतः गोपिनी, यशोदा आदिको निरोधलाई बतादइएको थियो । यो अध्यायमा चाहं 
विशेषतः नन्दको निरोध बताइएको छ। त्यसकै सूचनाका लागि पहिल्यै नन्दादयः अर्थात् नन्द 
आदि भने पद आएको छ। यो अध्यायमा भगवान्ले नन्द आदिले अहाए अनुसार उनीहरूको 
जुत्ता ल्याददिने, गोपिनीहरूले ताली बजादइदिंदा मच्चिएर नाच्ने आदि बाललीला देखाउनुभएको 
छ । श्रीधरस्वामी र वल्लभाचार्य दुबेले यो अध्यायका दशदेखि बीससम्मका एघार श्लोकलाई 
आफ्नो टीकामा स्विकार्नुभएको छैन । सुबोधिनीकारका अनुसार यो अध्यायमा जम्मा ४९ श्लोक 
छन् । त्यसको उपपत्ति बताँदे उहाँ भन्नृहुन्छ पुंसां च नन्दप्राधान्यभावतः प्रधानरूपले नन्द र 
अन्य गोपहरूको निरोध बताइएको छ । यसमा सुरुका छ श्लोकमा नन्दले श्रीकृष्णलाई बन्धनमृक्त 
गरेको र त्यसपचछिका तीन श्लोकमा भगवान्ले बाल्यभावमा मुग्ध भए फँ लीला गरेको बतादएको 
छ । त्यसपछि एक्काईस श्लोकदेखि छत्तीससम्मका सोह श्लोकमा गोपहरू गोकुलबाट वृन्दावन 
सरेको प्रसङ्ग छ भने अरू चार श्लोकमा भगवान्ले अनेक खेल खेल्नुभएको प्रसङ्ग छ । त्यसपच्छि 
छ श्लोकमा वत्सासुर मारेको लीला र नौ श्लोकमा बकासुर मारेको लीला देखादइएको छ। 
त्यसपच्छि पाँच श्लोकमा भने नन्द आदि गोपहरूले यी सबे घटनालाई सुनी त्यसके चिन्तनमनन 
गरेको बताइएको छ । यी सबै बाललीलाहरू नन्द आदि गोपहरूको मनोनिरोधका लागि हुन् भन्ने 
सूचना यही अध्यायको अन्टाउन्नौँ श्लोकमा पादन्छ । त्यहाँ नन्द आदि गोपहरूले बलराम 


रामालन्द्री टीका 


३६५१ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 


श्रीकृष्णका यस्ता अनेक लीलाहरूलाई सम्णी त्यसको गीत गाई संसारको दुःखलाई भुले भनिएको 
छ। मन परमात्मामा निरुद्ध ॒भडसकेको अवस्थामा संसारको समेत ख्याल रहँदेन। यसलाई 
आत्मज्ञानीको जीवन्मुक्ति स्थितिसंग तुलना गर्न सकिन्छ। आत्मज्ञानी ज्ञानद्वारा ब्राह्मी स्थितिमा 
पुगेको हन्छ र उसलाई आफ्नो परमानन्दमय स्थितिका कारण शरीरको समेत ख्याल रहँदेन, 
नोपजनं स्मरन्निदं शरीरम् भनी छान्दोग्योपनिषद् ८१२२मा बतादएको छ । यसरी परमात्माको 
बाललीलालाई अनुभव गरी नन्द आदिको चित्त परमात्मामा नै निरुद्ध भएको देखाउनु यस 
अध्यायको मूल विषय हो । 


भूम्यां निपतितो तत्र ददुशुयंमलारुनो । 
वभ्रमुस्तदविज्ञाय लक्ष्यं पतनकारणम् ॥ २॥ 
उलूखलं विकष॑न्तं दाम्ना बद्धं च बालकम् । 
कस्येदं कुत आश्चय॑मुत्पात इति कातराः ॥ ३॥ 


पदार्थ बद्धं  बाँधिएको कुतः  कसरी लड्यो ? 

तत्र  त्यहं गोपहरूले उलूखलं  ओखललाई आश्च्यंम्  अचम्म भयो 
भूम्यां  सुर्देमा विकरषन्तं  तानिरेका उत्पातः  यो उत्पात कसरी 
निपतितो  लडका बालकं च  बालक भगवान्लाईभयो ? 

यमलाजनो  दुई ओटा खरीका क्ष्यं  जानन सकिने भए पनि इति  यसो भन्दै 

रुखलाई तत्  त्यो कुरा कातराः  भयव्याकुल भएका 
ददुद्ुः  देखे अविज्ञाय  नजानेर नन्द आदि गोपहरू 
पतनकारणम्  लड्नाका कारण इद्  यो रुख लडाउने काम॒ बभ्रमुः  भ्रमित भए 

दाम्ना  डोरीले कस्य  कसकोहो? 





ताक्यार्थ नन्द आदि गोपहरू त्यहं पुगेपछि उनीहरूले त्यहां दुई ओटा खरीका रुख भूर्हमा 
लडिरहेको देखे । नजिकै डोरीले बाँधिएका बालक श्रीकृष्णले ओखललाई तानिरहनुभएको धियो । 
त्यो देख्दा स्पष्ट हुन्थ्यो कि, श्रीकृष्णकै कारण वृक्षहरू लडका हुन् तर उनीहरूले यो कुरा बुण्न 
सकेनन् र भन थाले भ्यो वृक्ष कसरी, कुन कारणले लड्यो ? अहो ! कस्तो आश्चर्य ! यो 
उत्पात कसरी भयो ? यसो भन्दै भयव्याकुल भएका गोपहरू भ्रमित भए। 


न ० ,   


बाला उन्चुरनेनेति तिर्यगतसुलूखलम् । 

विकषंता मध्यगेन पुरुषावप्यचक्ष्महि ॥ ४ ॥ 
पदार्थ बालकटहरूले उलूखलम्  ओखललाई 
बालाः  त्यहीं खेलिरहेका तियंग्गतं  तर्यो भएर गएको विकषंता  तान्दै 


रामालन्द्री टीका 


२६५२ 


दशम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


मघ्यगेन  दुई रुखको बीचबाट हुन् 


किरिका 


पुरुषो अपि  दुई जना 


अध्याय ११ 


अचक्ष्महि इति  देख्यौँ भनेर 
उचुः  भने 


अनेन  यी श्रीकृष्णले ढालेका पुरुषलाई पनि 


वाक्यार्थ त्यहीं वरिपरि खेलिरहेका बालकटहरूले भने यी रुखहरूलाई श्रीकृष्णले लडाएका 
हन्, यिनी ओखललाई तान्दै दुई रुखका बीचबाट छिरे अनि तेर्सो परैर अडकिएको ओखल तान्दा 
दुबे रुख ढले, हामीले त ढलेका रुखबाट निस्किएका दुई जना पुरुषहरूलाई पनि देख्यौँ ॥ 


न ते तदुक्तं जगृहुनं घटेतेति तस्य तत्। 
बाटस्योत्पायनं र्वोः केचित् सन्दिग्धचेतसः॥ ५॥ 


पदार्थ वारस्य  बालक श्रीकृष्णको न जगृहुः  पत्याएनन् 

ते  ती गोपहरूले तत्  त्यो केचित्  केही गोपहरू चाहं 
त्वः  दुई ओटा रुखहरूको न घटेत इति  सम्भव हुनै सन्दिग्धचेतसः  हो कि भनी 
उत्पाटनं  लडाउने काम सक्देन भनेर संशयग्रस्त भए 

तस्य  ती तदुक्तं  ती बालकहरूको कुरा 





ताक्यार्थ एउटा बालकले दुईदुरई ओटा रुखहरूलाई कसरी लडाउन सक्दछ भनेर केही 
गोपहरूले ती बालकटहरूको कुरा पत्याएनन्। अन्य केटी गोपहरू चाहं यिन श्रीकृष्णले नै रुख 
दढालेका हुन् कि भनी संशययुक्त भए । 


उलूखलं विकष॑न्तं दाम्ना बद्धं स्वमात्मजम् । 
विलोक्य नन्दः प्रहसद्वद्नो विमुमोच ह ॥ ६॥ 





पदार्थ विकष॑न्तं  तानिरेका प्रहसद्वदनः  हाँसिरहेका 
दाम्ना  डोरीद्रारा स्वम्  आफ्ना नन्दः  नन्दले 

बद्धं  बांधिएका आत्मजम्  छोरा कृष्णलाई ह  निश्चय नै 

उलूखलं  ओखल विलोक्य  देखेर विमुमोच  बन्धनमूक्त गराए 


ताक्यार्थ ओखलमा बाँधिएर त्यसलाई बलपूर्वक तानिरहेका आफ्ना छोरा कृष्णलाई देखेर 
मुस्कुराद्रहेका नन्दले डोरी फुकाइदिए। 


गोपीभिः स्तोभितोऽनृत्यद् भगवान् बालवत् क्वचित् । 
उद्गायति क्वचिन्मुग्धस्तद्वशो दारुयन्त्रवत् ॥ ७ ॥ 


पदार्थ 
गोपीभिः  गोपिनीहरूद्रारा 


स्तोभितः  प्रेरित 
भगवान्  भगवान् श्रीकृष्ण 


बालवत्  सामान्य बालक फँ 
क्वचित्  कहिलेकाहीं 


रामालन्द्री टीका 


३९५२ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 


अनृत्यत्  नाच्न लाग्नहुन्ध्यो उद्गायति  उच्च स्वरमा गीत उँ 

क्वचित्  कहिलेकाहीं गाउनुहुन्थ्यो तद्वशः  उनीहरूको वशमा 
मुग्धः  प्रसन्न भएर दारुयन्त्रवत्  कव्पुतली ४ पर्नुभएको थियो 

ताक्यार्थ गोपिनीहरूद्रारा प्रेरित भएर भगवान् श्रीकृष्ण सामान्य बालक मै कटीलेकाहीं 
नाच्नुहुन्थ्यो, कहिलेकाहीं उच्च स्वरमा गीत ॒गाउनुहुन्थ्यो। यसरी भगवान् कट्पुतली रै 
गोपिनीहरूको वशमा पर्ुभएको धियो । 


बिभति क्वचिदाज्ञप्तः पीठकोन्मानपादुकम् । 
बाहक्षेपं च कुरुते स्वानां च प्रीतिमावहन् ॥ ८ ॥ 


पदार्थ नापो गर्ने भाँडो र खराउ बाहुक्षेपं च  पाखुरामा हातले 
क्वचित्  कटहिलेकाहीं बिभतिं  बोक्नुहन्थ्यो लोक्ने काम पनि 

आज्ञप्तः  गोपिनीहरूको स्वानां च  आपना प्रेमीहरूलाई कुरुते  गरनृहुन््यो 

अदेश पाएर प्रीतिम्  प्रसन्न 

पीठकोन्मानपादुकम्  पिरका, आवहन्  बनाउने भगवानूले 





ताक्यार्थ गोपिनीहरूले अहाए अनुसार भगवान् कटहिले पिरका, कहिले नापो गर्ने भाँडो र 
कहिले खराड बोक्नुहन्थ्यो। आप्ना अनन्य प्रेमी भक्तहरूलाई प्रसनन बनाउन उह कर्टीलेकाहीं 
युद्धमा पहलमानले पाखुरा ठोके ४ पाखुरामा हातले टोक्ने काम गर्नुहुन्थ्यो । 


दशंयंस्तद्विदां खोक आत्मनो भृत्यव्यताम् । 


्     न 
न्रजस्यवाह व हष भगवान् बाङचीष्टतः ॥ ९ ॥ 
पदार्थ भृत्यवङयताम्  भक्तहरूको  
लोके  संसारमा वशमा रहेको वास्तविकतालाई वि  निश्चय ने 
तद्विदां  भगवान्को लीलाको दशंयन्  देखाखदै व्रजस्य  ब्रजको 
रहस्य जानने व्यक्तिहरूको लागि भगवान्  भगवान् श्रीकृष्णले हर्षं  प्रसननतालाई 
आत्मनः  आप्नो बारचेष्टितेः  आपना उवाह  फलाउनुभयो 





ताक्यार्थ संसारमा भगवान्को लीलाको रहस्यलाई जाने व्यक्तिहरूको लागि आप भक्तहरूको 
वशमा रहेको वास्तविकतालाई देखा्ँदे भगवान् श्रीकृष्णले आप्ना बालचरिव्रहरुद्रारा त्रजको 
प्रसन्नतालाई फौलाउनुभयो । 


क्रीणीहि भोः फलानीति श्रुत्वा सत्वरमच्युतः। 
फलार्थं घान्यमादाय ययो सर्वफलप्रद ॥ १० ॥ 


रामालन्द्री टीका 


२९५४ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 
पदार्थ श्रुत्वा  सुनेर घान्यम्  अँजुलीमा धान 
भोः  हे गालेहरू स्वंफटप्रदः  सम्पूर्ण कर्म, आदाय  लिएर 

फलानि  फलहरू भक्ति र उपासनाको फल दिने सत्वरम्  छिटोचिटे 


क्रीणीहि इति  किन्नुहोस् भनी अच्युतः  भगवान् श्रीकृष्ण ययो  आउनुभयो 


फल बेचने आद्मारईले भनेको फलार्थी  फलार्थी भएर 
ताक्यार्थ एकदिन कुनै एडटी फल बेचने आद्माईले फल किन्नुहोस्, फल किन्नुहोस् भनेको 
सुनेर सम्पूर्णं कर्म, भक्ति र उपासनाका फल दिने भगवान् श्रीकृष्ण अंजुलीमा धान लिएर छिटो 
चिटो बाहिर आउनुभयो । 





फलविक्रयिणी तस्य च्युतधान्यं करद्ययम्। 
फलेरपूरयद् रत्नैः फलभाण्डमपूरि च ॥ १९॥ 


पदार्थ फलविक्रयिणी  फल बेच्ने 
तस्य  छिटोचिटो आइमाईले 

आउनुभएका उहौँ भगवान्को फेः  फलहरद्रारा 
च्युतधान्यं  धान जति बाटोरमँ अपूरयत्  भरिदिई 

खसेर रिक्तो भएका भगवानूद्रारा चाह 
करद्ययम्  दुबै हातलाई रत्नैः  रत्नहरूद्रारा 
ताक्यार्थ चछिटोचिटो आउनाले धान बाटो खसेर रिक्तो हात भएका भगवान् श्रीकृष्णका दुबे 
हातलाई फल बेचने आइमाईले फल राखेर भरिदिई । त्यस आद्मारईको फल राख्ने भाँडो चाहं 
भगवान्ले रत्नैरत्नले भरिदिनुभयो । 


फलभाण्डम् च  त्यो 
आडइमाईको फल राख्ने भाँडो 
पनि 

अपूरि  पूर्णं गरादयो 





सरित्तीरगतं कृष्णं भग्नाज्ुनमथाहयत्। 
रामं च रोहिणी देवी कीडन्तं बालके्ंशाम् ॥ १२॥ 


पदार्थ सरित्तीरगतं  यमुना नदीको कृष्णं  श्रीकृष्णलाई र 
अथ  एक दिन किनारमा जानुभएका रामं च  बलरामलाई पनि 


रोहिणी देवी  रोहिणी देवीले बालकैः  बालकटरूसंग 
भग्नाजुंनम्  खरीको वृक्षलाई भृराम्  अत्यन्त 
लडाउनुभएका क्रीडन्तं  खेलिरहेका 
ताक्यार्थ एक दिन खरीको वृक्षलाई लडाउनुहूने श्रीकृष्ण बलरामको साथमा अन्य 
बालकहरूसंग यमुना नदीको किनारमा गएर खेलिरहनुभएको थियो । त्यही वेला रोहिणी देवीले 
श्रीकृष्ण र बलरामलाई बोलाइन्। 


आह्यत्  बोलाइन् 





रामालन्द्री टीका 


२६५५ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 
सो  र क्रीडासङ्गेन न्रे 
नोपेयातां यदाहूतो न पुत्रको । 
क  रोहिणी ३ 
यशादा षषसामासर णी पुत्रवत्सखम् ॥ १३॥ 
पदार्थ भएका कारण माया गर्ने 


आहूतो  बोलादएका भए पनि यदा  जब 


पुत्रको  पुत्र श्रीकृष्ण र 
बलराम 
क्रीडासङ्गेन  खेलमा मस्त 


न उपेयातां  आएनन् तब 
रोहिणी  रोहिणीले 
पुत्रवत्सलाम्  छोरालाई ज्यादे 


ध  
यशोदां  यशोदालाई 
प्रषयामास  पठाइन् 





ताक्यार्थ खेलमा मस्त भएका कारण रोहिणीले बोलारंदा श्रीकृष्ण र बलराम आउनुभएन। 
त्यसपछि उहांहरूलाई बोलाउन रोहिणीले पुत्रवत्सला यशोदालाई पठाइन्। 


न्द,  


क्रीडन्तं सा सुतं बाटेरतिवेलं सहाग्रजम्। 
यरोदाजोहवीत् कृष्णं पुत्रस्नेहस्तुतस्तनी ॥ १ ॥ 


पदार्थ 

पुत्रस्नेहस्तुतस्तनी  छोराको 
स्नेहका कारण स्तनबाट दुध 
बगाद्रहेकी 

साती 


यरोदा  यशोदाले 

बाठेः  बालकटरूसंग 
क्रीडन्तं  खेलिरहेका 
अतिवेलं  भोजनको समय 
बितादरहेका 


सहाग्रजम्  दाजुले सहित 
भएका 

सुतं  छोरा 

कृष्णं  श्रीकृष्णलाई 





आजोहवीत्  बोलाइन् 


वाक्यार्थ स्नेहका कारण स्तनबाट दुध बगाद्रहेकी यशोदाले भोजन गर्ने समय पनि बित्न 
लागेकाले दाजु बलरामका साथमा अन्य बालकहरूसंग खेलिरहेका छोरा श्रीकृष्णलाई बोलाइन् । 


कृष्ण कृष्णारविन्दाक्ष तात एहि स्तनं पिब । 
अलं विहारः श्चक्षान्तः कीडाश्रान्तोऽसि पुत्रक ॥ १५॥ 





पदार्थ एहि  आऊ असि छी 

कृष्ण  हि कृष्ण स्तनं  स्तन विहारैः  क्रीडा 

कृष्ण  हे कृष्ण पिब  पिऊ अट  पुग्यो 

अरविन्दाक्ष  हे कमलनयन पुत्रक  हिषछोरा क्रीडाश्रान्तः  खेलेर थाकेका 
तात  हे बाबु ुरक्षान्तः  भोकाएका छो 


वाक्यार्थ हे कृष्ण ! हे कमलनयन ! हे बाबु ! आऊ, आमाको दुध पिऊ। हे कृष्ण ! तिमी 
भोकादइसकेका छौ । अब नखेल, खेलेर थाकिसक्यौ । 


रामालन्द्री टीका 


२९५६ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 
हे रामागच्छ ताताशु सानुजः कुलनन्दन । 
प्रातरेव कृताहारस्तद् भवान् भोक्तुमहंति ॥ १६॥ 
पदार्थ सानुजः  भाइले सहित भएर कृताहारः  भोजन गरेका धियौ 
हे राम  हि बलराम आशु  छिटो तत्  त्यसैले 
कुलनन्दन  कुललाई आनन्दित आगच्छ  आऊ भोक्तुम्  फेरि भोजन गर्न 
तुल्याउने भवान्  तिमीले अहेति  सक्दछौ 
तात  हे बाबु प्रातः एव  बिहान मात्रे 





ताक्यार्थ हे बलराम ! हाम्रो कुललाई नै आनन्दित बनाउने हे बाबु ! भाद श्रीकृष्णलाई लिएर 
तिमी तुरुन्त आऊ । बिहान भोजन गरेपछ्ि तिमीले अहिलेसम्म केटी खाएका कैनौ । त्यसैले तिमीले 
अब फेरि भोजन गर्नुपर्दछ। 


प्रतीक्षते त्वां दादाहं भोक्ष्यमाण बजाधिपः। 


एट्यावयोः प्रियं घेहि स्वगृहान् यात बारकाः ॥ १७ ॥ 
पदार्थ त्वां  तिमीलाई धेहि  बनाऊ 
दाशा  हे यदुकुमार श्रीकृष्ण प्रतीक्षते  पर्यिरहनुभएको छ बारकाः  हे बालकहरू 
त्रजाधिपः  व्रजनररेश नन्दबाबा एहि  आऊ तिमीहरू पनि 
भोक्ष्यमाणः  भोजनको इच्छा आवयोः  हामीलाई स्वगृहान्  आआपफ्नो घर 
गर्दै प्रियं  प्रसन्न यात  जाओ 





ताक्यार्थ हे यदुकुमार श्रीकृष्ण ! व्रजनरेश नन्दबाबा भोजनका लागि तयार भएर तिमीलाई 
पर्खर बसिरहनुभएको छ । अब आऊ । आएर हामीलाई आनन्दित गराऊ । हे बालकहरू ! अब 
तिमीहरू सबै आआपफ्नो घर जाओ । 


धूलिधूसरिताद्गस्त्वं पुत्र मज्जनमावह । 
जन्मक्षंमद्य भवतो विप्रभ्यो देहि गाः शुचिः ॥ १८ ॥ 


पदार्थ मज्जनम्  स्नान   पवित्र भएर 

पुत्र  हेषछोरा आवह  गर विप्रेभ्यः  ब्राह्मणहरूलाई 
धूलिधूसरिताङ्गः  सबै अङ्ग अद्य  आज गाः  गारईहरू 

धुलाम्मे भएका भवतः  तिम्रो देहि  देऊ 

त्वं  तिमी जन्मक्षम्  जन्म नक्षत्र हो 





वाक्यार्थ हे छोरा ! तिम्रो शरीरका सबै अङ्गहरू धुलाम्मे भएका छन्, स्नान गर। आज तिम्रो 
जन्मनक्षत्र हो त्यसैले पवित्र भएर ब्राह्मणहरूलाई गार्ईहरू दान गर। 


रालालन्द्री टीका 


२६५७ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 


पर्य पर्य वयस्यांस्ते मातुमष्टान् स्वलङ्कुतान् । 
त्वं च स्नातः कृताहारो विहरस्व स्वलङ्कृतः ॥ १९॥ 





पदार्थ ते तिम्रा स्नातः  नुहाएका 
मातुमृष्टान्  आमाले स्नान वयस्यान्  साथीहरूलाई कृताहारः  भोजन गरेका 
गराइदिएर सफा भएका पर्य पश्य  हेर त हेर स्वलङ्कुतः  राम्ररी सजिएर 
स्वलकुतान्  राम्ररी सजाइएका त्वं च  तिमी पनि विहरस्व  खेल 


वाक्यार्थ हेर त तिम्रा साथीहरूलाई, उनीहरूका आमाले उनीहरूलाई नुहाइदिएकाले कति सफा 
भएका छन्, सजादृएर कति राग्रा भएका छन्। अब तिमी पनि स्नान गर, भोजन पनि गर अनि 
सजिएर खेल । 


इत्थं यशोदा तमरोषरोखरं मत्वा सुतं स्नेहनिबद्धधीनुप । 
हस्ते गृहीत्वा सहराममच्युतं नीत्वा स्ववाटं कृतवत्यथोदयम् ॥ २०॥ 





पदार्थ अच्युतं  भगवान् अच्युतलाई स्ववारं  आफ्नो घरमा 

नृप  हे राजा परीक्षित् सुतं  छोरो नीत्वा  ल्याएर 

इत्थं  यसप्रकार मत्वा  ठानेर अथ  त्यसपच्छि 

स्नेहनिबद्धधीः  पुत्रस्नेहले सहरामम्  बलरामले सहित उद्यम्  स्नान, गोदान, भोजन 
बुदधिवृत्ति बाँधिएकी तम्  वी श्रीकृष्णलाई आदि जन्मनक्षत्र सम्बन्धी 
योदा  यशोदा हस्ते  हातमा मङ्गलकार्य 

अरोषरोखरं  सबैमा श्रेष्ठ गृहीत्वा  समाएर कृतवती  गरन् 


ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! पुत्रस्नेहको बन्धनले सम्पूर्ण बुदधिवृत्ति बांधिएकी यशोदाले सबैमा 
श्रेष्ठ अच्युत भगवानूलाई आफ्नो छोरो ठानी एक हातमा श्रीकृष्ण र अर्को हातमा बलरामलाई 
समातेर आफ्नो घरमा लिएर आन्, त्यसपछि श्रीकृष्णको जन्मनक्षत्रको दिन भएकाले 
श्रीकृष्णलाई स्नान गराएर गोदानपूर्वक भोजन आदि मङ्गलकार्य पनि गरिन्। 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
गोपवृद्धा महोत्पाताननुभूय बृहदने । 
नन्दादयः समागम्य बजकायंममन्त्रयन् ॥ २९॥ 


पदार्थ महोत्पातान्  ठलाटुला वृहदहने  बृहद्वनमा 
नन्दादयः  नन्द आदि उत्पातहरू समागम्य  एक ठमा भेला 
गोपवृद्धाः  वृद्ध गोपहरू अनुभूय  अनुभव गरी भएर 


रामालन्द्री टीका 


२९५८ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 


व्रनकार्यम्  व्रजका लागि हितकर कामको बारेमा अमन्त्रयन्  छलफल गर्न लागे 


ताक्यार्थ व्रजमा राक्षसहरूबाट ठुलाटठला उत्पातहरू हुन लागेको अनुभव गरी त्रजको हितका 
लागि नन्द आदि वृद्ध गोपहरू बृहद्वनमा भेला भएर छलफल गर्न लागे । 


भ     
तत्रोपनन्दनामाह गोपो ज्ञानवयो ऽधिकः। 
देशकालाथंतत््वज्ञः प्रियकृद्रामकृष्णयोः ॥ २२॥ 





पदार्थ कुन कालमा के काम गर्दा प्रियकृत्  हित चाहने 

तत्र  तिनीहरूमध्ये कस्तो प्रतिफल प्राप्त हुन्छ भन्ने उपनन्दनामा  उपनन्द नाम 
ज्ञानवयोऽधिकः  ज्ञान र कुरा जानेका गरेका 

उमेरले ज्येष्ठ रामकृष्णयोः  बलराम र गोपः  गोपले 
देशकालाथंतत्त्वज्ञः  कुन देश र श्रीकृष्णको आह  भने 


ताक्यार्थ त्यहं भेला भएका गोपहरूमध्ये ज्ञानले र उमेरले पनि ज्येष्ठ, कुन ठमा, कुन 
समयमा के काम गर्दा कस्तो प्रतिफल प्राप्त हुन्छ भन्ने कुरा बुफेका अनि बलराम र श्रीकृष्णको 
हित चिताउने उपनन्द नामका गोपले भने। 


,  


उत्थातन्यमितोऽस्माभिगोंकुलस्य हितेषिभिः। 
आयान्त्यत्र महोत्पाता बालानां नाडहेतवः ॥ २३॥ 





पदार्थ उत्थातव्यं  उट्नुपर्दछछछ अन्यत्र भएका 

गोकुरस्य  गोकुलको जानुपर्दलछ महोत्पाताः  दुला उत्पातहरू 
हितेषिभिः  कल्याण चाहने अत्र  यहाँ त आयान्ति  आइरहन्छन् 
अस्माभिः  हामीहरद्रारा बालानां  बच्चाहरूको 

इतः  यहांबाट नारहेतवः  नाशको कारण 


वाक्यार्थ गोकुलको कल्याण चाहने हामीहरू अब यो ठँ छाडेर अन्यत्र जानुपर्दछछ । यहाँ 
गोकुलमा बच्चाहरूका नाशको कारण भएका ठुला उत्पातहरू भदरहेका छन् । 


मुक्तः कथञ्चिद् राक्षस्या बाखघ्न्या बारुको ह्यसो । 
हरेरनुग्रहान्नूनमनर्चोपरि नापतत् ॥ २४॥ 





पदार्थ असो  यी मुक्तः  वांँचे 

बारघ्न्याः  बालकटरूको बाककः  बालक कृष्ण नूनम्  निश्चय नै 

हिंसा गर्ने हि  निश्चय नै हरेः  भगवान् श्रीहरिको 
राक्षस्याः  राक्षसी पूतनाबाट कथञ्चित्  कसैगरी अनुग्रहात्  अनुग्रहका कारण 


रामालन्द्री टीका 


३६५९ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 


अनः च  गाडा पनि उपरि  यी कृष्ण माथि न अपतत्  पल्टिएन 


ताक्यार्थ बालकहरू मार्दै हिंडेकी राक्षसी पूतना बाट यी बालक कृष्ण कसैगरी बाँच्न सफल 
भए । फेरि भगवान् श्रीहरिको दयाले गर्दा यिनमाथि पल्टिनि लागेको गाडा पनि यिनीमाथि 
पल्टिएन। 


् नीतो भन्दै,   . 
चक्रवातेन नीतोऽयं दैत्येन विपदं वियत् । 
शिलायां पतितस्तत्र परित्रातः सुरेश्वरेः ॥ २५॥ 


पदार्थ 

चक्रवातेन  भुमरीको रूप 
धारण गरेको 

दैत्येन  दैत्यद्रारा 


विपदं  विपत्तिको अवस्थामा 
नीतः  पुयाइएका 

अयं  यी बालक कृष्ण 
शिलायां  ङ्गामा 


तत्र  त्यां 
सुरेशवेरेः  देवताहरूद्रारा 
परित्रातः  रक्षा गरिए 


पतितः  खसे 
ताक्यार्थ भुमरीको रूप धारण गरेको तुणावर्त देत्यले यिनै बालक कृष्णलाई आकाशमा लगी 
ठुलो विपत्तिको अवस्थामा पुय्यायो, त्यहांँबाट यी कृष्ण दुङ्गामा खसे । धन्य, देवताहरूले यिनको 
रक्षा गर्नुभयो । 





वियत्  आकाशमा लगी 


यन्न म्रियेत दरमयोरन्तरं प्राप्य बालकः । 
असावन्यतमो वापि तदप्यच्युतरक्षणम् ॥ २६॥ 





पदार्थ असो  यी न भ्रियेत  मरेनन् 

द्रुमयोः  दुई ओटा खरीको बालकः  बालक कृष्ण तत् अपि  त्यो पनि 

रुखको अन्यतमः वा  वा कुनै अरू अच्युतरक्षणम्  भगवान् 
अन्तरं  बीचमा बालक अच्युतले ने रक्षा गर्नुभएको हो 
प्राप्य अपि  पुगेर पनि यत्  जो 


वाक्यार्थ दुई ओटा खरीको वृक्ष लड्दा ती दुई रुखको बीचमा रहेका बालक कृष्ण मरेनन्, न 
त नजिके रहेका अरू कुनै बालकटहरू नै मरे । त्यो कसैलाई केही नहुनु पनि भगवान् अच्युतले नै 
रक्षा गर्नुभएको हो । 
स  अ  व्रजं  ,  
यावदत्पातकाऽरष्ट वरज नाभभवादतः। 
तावद् बालानुपादाय यास्यामोऽन्यत्र सानुगाः ॥ २७॥ 


ओत्पातिकः  उत्पातजन्य 
अरिष्टः  अनर्थले 


व्रजं  ब्रजलाई 
न अभिभवेत्  पराजित नगरोस् 


पदार्थ 
यावत्  जबसम्म 


रामालन्द्री टीका 


२६६० 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 
तावत्  त्यसभन्दा अगाडि ने इतः  यहाँ व्रजबाट यास्यामः  जाओँ 

बालान्  बालबच्चाहरूलाई सानुगाः  अनुचरले सहित भई 

उपादाय  लिएर अन्यत्र  अन्यत्र 


वाक्यार्थ उत्पातजन्य अनर्थले ब्रजलाई विनष्ट गर्न नभ्यारदे हामी हाम्रा बालबच्चाहरू र 
अनुचरहरूलाई साथर लिएर यस ठा॑बाट कहीं अन्यत्र जाओ । 


वनं वृन्दावनं नाम परन्यं नवकाननम्। 
गोपगोपीगवां र  ०  पुण्याद्ितृणवीरुधम् 
गोपगोपीगवां सेव्यं पुण्याद्वितृणवीरुधम् ॥ २८ ॥ 


पार्थ पुण्याद्वितृणवीरुघम्  पवित्र॒ सेव्यं  बस्न लायक भएको 
परान्यं  पशुहरूका लागि पर्वत, घाँसपात र वृन्दावनं नाम  वृन्दावन नाम 
हितकारी लतागुल्महरूले युक्त गरेको 

 गोपगोपीगवां ् ५  
नवकाननम्  नयाँ अवान्तर गोपगोपीगवां  गोप, गोपिनी र वनं  वन छ 
वनहरू भएको गाईहरूका लागि 





ताक्यार्थ वृन्दावन नाम गरेको एउटा वन छ, जहाँ पशुहरूका लागि हितकारी अवान्तर वनहरू 
पनि छन्। पवित्र पर्वत, घाँसपात र लतागुल्महरू भएको हुनाले गोप, गोपिनी र गाईहरूका लागि 
त्यो वन बस्न लायक छ। 

वितवरण यस श्लोकमा उपनन्दले वृन्दावनको प्रशंसा गरेका छन्। जालन्धर मार्नका लागि 
भगवानूले जालन्धरकी पत्नी वृन्दालाई पत्नीरूपमा अपनाउनुभएको धियो । भगवानुसंग सम्बद्ध 
उनकै नामको यो वनमा भगवान्का त्यस्तै गोप्य लीलाहरू ह॒न्छन् भन्ने जनादएको छ । वृन्दावनमा 
तीनथरी भूमिहरू छन्, एउटा अति गोप्यभूमि, जहां गोपिनीहरूसंग भगवान्ले कुञ्जलीला, 
रासलीला आदि गर्नृहुन्छ। अर्को प्रकटभूमि छ, जहो नन्द आदि गोपहरूको निवास हुन्छ । अनि 
अर्को गुफा, कन्दरा आदि घांसले भरिएको प्रदेश छ, जहाँ गाईहरू च्छन् । यही तीनथरी भूमिलाई 
बताउन श्लोकमा गोपगोपीगवां सेव्यम् भन्ने पद आएको छ । पुण्यमय गोवर्धन पर्वत, अनि कुश 
आदि तृण पनि भएकाले यो प्रदेश याज्ञिक ब्राह्मणहरूका लागि पनि उपयुक्त भएको देखिन्छ । 
यसरी यहाँ वृन्दावनको प्रशंसा गरिएको छ। 


तत् तत्रायेव यास्यामः शकटान् युङक मा चिरम् । 
गोधनान्यग्रतो यान्तु भवतां यदि रोचते ॥ २९॥ 





पदार्थ कुरा यास्यामः  जाओ 
तत्  त्यसकारण रोचते  मन परेको छ भने शकान्  गाडाहरू 
यदि  यदि तत्र  त्यहाँ वृन्दावनमा युङ  गोरुमा जोड 
भवतां  तपाईहरूलाई मेरो अद्य एव  आजै मा चिरम्  हिलो नगर 


रालालन्द्री टीका 


२९६१ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 
गोधनानि  गोधनहरू अग्रतः  सबैभन्दा अगाडि यान्तु  जाऊन् 


ताक्यार्थ यदि तपारईहरूलाई मेरो कुरा मन पयो भने हामीहरू आजे वृन्दावनतिर लागौँ। अब 
क्ति पनि डिलो नगरौँ, गाडाहरू तयार गर। हाम्रा सम्पत्ति गाईहरूलाई सबैभन्दा अगाडि 
लगाओँ। 


तच्छरत्वेकधियो गोपाः साघु साध्विति वादिनः । 
व्रजान् स्वान् स्वान् समायुज्य ययू रूढपरिच्छदाः ॥ ३० ॥ 





पदार्थ साघु साघु  राम्रो, राम्रो समायुज्य  भेला गराएर 
तत्  उपनन्दको त्यो कुरा इति वादिनः  यसो भन्दै रूढपरिच्छदाः  गाडामा आ 
श्रुत्वा  सुनेर स्वान् स्वान्  आआपफ्ना आपफ्ना सामग्रीहरू राखेर 
एकधियः  एकमत भएका आफन्त जन र ययुः  गए 

गोपाः  गोपहरू जान्  ब्रजवासीहरूलाई पनि 


ताक्यार्थ वृद्ध गोप उपनन्दको कुरा सुनेर ठिक हो, राम्रो हो भन्दै उनको भनादमा एकमत 
भएका सबै गोपहरूले आआफना आफन्तजन र सम्पूर्ण त्रजवासीहरूलाई एकत्रित गरी आ 
आप्ना सामभ्रीहरू गाडामा राखेर त्यहांबाट हिंड। 


वृद्धान् बालान् स्त्रियो राजन् सर्वोपकरणानि च । 
अनःस्वारोप्य गोपाला यत्ता आत्तरारासनाः ॥ ३१॥ 
गोधनानि पुरस्कृत्य शुद्गाण्यापूयं सवंतः। 
तूर्यघोषेण महता ययुः सहपुरोहिताः॥ ३२॥ 


पदार्थ स्त्रियः  स्त्रीहरू र शुङ्गाणि निर्गमनसूचक सिड 
राजन्  हे राजा परीक्षित् सर्वोपकरणानि च  आवश्यक आपय  भेर सिड्को बाजा 
यत्ताः  सावधान भएर सम्पूर्ण सामग्रीहरू पनि बजाएर 

आत्तरारासनाः  धनुषबाण अनःसु  गोरुगाडामा महता  दलो 

बोकेका आरोप्य  राखेर तू्ंघोषेण  तुरहीको आवाजका 
गोपालाः  गोपहरू गोधनानि  गोधनलाई साथ 

वृद्धान्  वृद्ध पुरस्कृत्य  अगाडि लगाएर सहपुरोहिताः  पुरोहितले सहित 
बालान्  बालबच्चा सवंतः  चारैतिर ययुः  व्रजबाट हिड 





वाक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! व्रजका गोपहरू सबेले आआफ्नो धनुष र बाण बोकेर 
सावधानपूर्वक वृद्ध, बालक र स्त्रीहरूका साथे आवश्यक घरायसी सामग्रीहरू पनि गोरुगाडामा 
राखे । त्यसपछि आफ्नो मूलधन गाईहरूलाई अगाडि लगाएर सिङ्को बाजा घन्काए अनि तुरी 


रामालन्द्री टीका 


२९६२९ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
बजा्दँदे पुरोहितहरूलाई पनि साधम लिएर व्रजबाट हिडे। 


गोप्यो रूढरथा नूत्नकुचकु्कुमकान्तयः। 


अध्याय ११ 


कृष्णलीला जगुः प्रीता निष्ककण्ट्यः सुवाससः ॥ ३३॥ 


पदार्थ निष्ककण्ट्यः  गलामा हार 
रूढरथाः  रथमा चटठेका लगाएका 
नूत्नङकुचङर्कुमकान्तयः  स्तनमा सुवाससः  राम्राराम्रा लुगा 
नयाँनयां कुडकुमहरू लगाएर लगाएका 

चम्किएका प्रीताः  प्रसन्न भएका 


गोप्यः  गोपिनीहरूले 
कृष्णटीलाः  श्रीकृष्णका 
लीलामय गीतहरू 

जगुः  गाउन थाले 





ताक्यार्थ आफ्ना स्तनमण्डलमा नयाँनयोँ कुड्कुमहरू लगाउनाले चम्किएका, गलामा हार 
लगाएका अनि राम्राराम्रा लुगाहरू लगाएका, रथमा चढेका गोपिनीहरू प्रसन्न हदे श्रीकृष्णका 


लीलामय गीतहरू गाउन थाले। 


तथा       ९ काकरमास्थिते ४ 
तया यशाद्ार हण्यावक शकट मास्यत । 


रेजतुः कृष्णरामाभ्यां तत्कथाश्रवणोत्सुके ॥ 
पदार्थ यशोदारोहिण्यो  यशोदा र 
तथा  त्यसै गरी रोहिणी 


तत्कथाश्रवणोत्सुके  श्रीकृष्ण र कृष्णरामाभ्यां  श्रीकृष्ण र 
बलरामको बोली सुन्न उत्सुक बलरामरसंग 


३५ ॥ 

।  एटे 

राकटम्  गाडामा 
आस्थिते  बसेर 

रेजतुः  शोभायमान भए 





ताक्यार्थ त्यसै गरी श्रीकृष्ण र बलरामको बोली सुननन उत्कण्ठित यशोदा र रोहिणी श्रीकृष्ण र 


बलरामसंग एउटे गाडामा बस्दा अत्यन्त सुशोभित देखिए । 


वृन्दावनं सम्प्रविश्य सवंकाटसुखावहम् । 
तत्र चक्रुंनावासं शकटेर्ध॑चन्द्रवत् ॥ २५॥ 


पढार्थ सम्प्रविश्य  प्रवेश गरेर 
सवंकालसुखावहम्  सबै तत्र  त्यहाँ 

राकरे 
कालमा सुख दिने शकटः  गाडाहरद्रारा 


वृन्दावनं  वृन्दावनमा अधंचन्द्रवत्  अर्धजन्दर जस्तो 


आकार बनाए 
व्रजावासं  गाईगोठ 
चक्रुः  बनाए 





वाक्यार्थ सबै कालमा आनन्द दिने वृन्दावनमा प्रवेश गरेपछ्ि गोपहरूले आफ्ना 
गोरुगाडाहरूलाई अर्धचन्द्र आकारमा राखे अनि गाईहरूलाई बस्न योग्य गोठ पनि बनाए । 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


वृन्दावनं गोवधंनं यमुनापुलिनानि च । 
वीक्ष्यासीदुत्तमा प्रीती राममाधवयोनृप ॥ ३६॥ 


पदार्थ 

नृप  हे राजा परीक्षित् 
वृन्दावनं  वृन्दावन 
गोवधंनं  गोवर्धन पहाड र 


यमुनापुलिनानि च  यमुना 
नदीका तटहरू 
वीक्ष्य  देखेर 
राममाधवयोः  बलराम र 


२९६२ 


अध्याय ११ 


श्रीकृष्णमा 
उत्तमा  अत्यन्त उत्कृष्ट 
प्रीतिः  प्रेम आनन्द 





आसीत्  उत्पन्न भयो 


ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! वृन्दावन, गोवर्धन पहाड र यमुना नदीका तटहरू देखेर बलराम र 
श्रीकृष्णको मनमा परम प्रेमको उत्पत्ति भयो । 


 त्रजोकसां ५ प्रीतिं म   नर 
एवं व्रजोकसां प्रीतिं यच्छन्तो बारचेष्टितेः। 
कल्वाक्येः स्वकाठेन वत्सपालो बभूवतुः ॥ ३७ ॥ 


पदार्थ 
एवं  यसप्रकार 


बारचेष्टितैः  बालसुलभ चेष्टा यच्छन्तो  प्रदान गर्दै बलराम र 


कलवाक्येः  मिटो तोते 
बोलीद्रारा 


व्रजोकसां  ब्रजवासीहरूलाई 
प्रीतिं  आनन्द 


श्रीकृष्ण 
स्वकाटेन  आप्नो समय आए 


पछि बाच्छा चराउन सक्ते 


भएपचछ्ि 
वत्सपाठो  बाच्छाको गोटालो 
बभूवतुः  हनुभयो 





ताक्यार्थ यसप्रकार बालसुलभ विभिन्न चेष्टा, मिठो तोते बोली आदिद्रारा वृन्दावनमा पनि 
बलराम र श्रीकृष्णले त्रजवासीहरूलाई आनन्द प्रदान गर्दै रहनुभयो । जब उहांँहरू बाच्छ चराउन 
सक्ने हुनुभयो, तब बाच्छाको गोठालो भएर वृन्दावनमा बाच्छा चराउन थाल्नुभयो । 


अविदूरे ्रजुवः सह गोपारदारकेः । 
चारयामासतुव॑त्सान् नानाक्रीडापरिच्छदो ॥ ३८ ॥ 


पदार्थ 
व्रजभुवः  गोर्देखि 
अविदूरे  नजिकै 


न्त् स 
गोपारख्दारकेः सह  गोप 


बालक साथीहरूसंग 
नानाकरीडापरिच्छिदो  अनेक 
प्रकारका खेल सामग्रीहरू लिएर 
खेल्दै 


वत्सान्  बाच्छाहरू 
चारयामासतुः  चराउन 
थाल्नुभयो 





ताक्यार्थ अरू सानासाना गोप साथीहरूका साथमा श्रीकृष्ण र बलराम गोग्देखि केही पर 
पुगी विभिन्न प्रकारका खेल सामग्रीहरू खेल्दै बाच्छाहरू चराउन थाल्नुभयो । 


क्वचिद् वादयतो वेणुं क्षेपणे क्षिपतः क्वचित् । 
क्वचित् पदेः किङ्किणीभिः क्वचित् कृत्रिमगोवृषेः ॥ ३९॥ 


रामालन्द्री टीका 


२९६४ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 
  ९ , युयुधाते ४० 

वृषायमाणो नर्दन्तो युयुधाते परस्परम् । 

अनुकृत्य रुतेजन्तंश्चेरतुः प्राकृतो यथा ॥ ४०॥ 
पदार्थ किङ्किणीमिः  पाउजुले युक्त परस्परम्  परस्पर 
क्वचित्  कहिले पादेः  चरणद्रारा नाच युयुधाते  लडनुहुन्ध्यो 
वेणुं  बांसुरी क्वचित्  कहिले रुतेः  तत्तत् शब्दहरुद्रारा 
वाद्यतः  बजाददै कृत्रिमगोवृषेः  गाईगोरुको जन्तून्  जी वहरूको 
क्वचित्  किले जस्तो रूप बनाएका गोपहरूसंग अनुकृत्य  अनुकरण गरेर 
क्षेपणेः  गुलेलीले वृषायमाणो  आफूहरू पनि प्राकृतो यथा  सामान्य बालक 
क्षिपतः  हान्दै गोर जस्तो भएर  
क्वचित्  कटिले नदन्तो  कराङेदे चेरतुः  विहार गर्नुभयो 





ताक्यार्थ कहिले बांसुरी बजाँदे, कहिले गुलेली हान्दै, कहिले लगाएको पाउजुको आवाजसंगे 
नाच्दै र किले चाहं गाईगोरुको जस्तो रूप बनाएका गोपहरूसंग आफूहरू पनि गोरु जस्तो 
भएर कराठँदे श्रीकृष्ण र बलराम परस्पर लडनुहन्थ्यो । यस्ते उहांहरूले विभिन्न जन्तुहरूको 
आवाजको अनुकरण गर्दै सामान्य बालकहरूले रँ वृन्दावनमा विहार गर्नुभयो । 


 यमुनातीरे  न्रे 
कदाचदू यमुनातीरे वत्सश्चास्यत स्वकः । 
वयस्यैः कृष्णबलयोनजिंघांसुरदेत्य आगमत् ॥ ५१॥ 
  मारने इच्छा गरेर 
दैत्यः  एउटा दैत्य 
आगमत्  आयो 


साथीहरूसंग 

वत्सान्  बाच्छाहरूलाई 
चारयतोः  चरादरहनुभएका 
कृष्णबर्योः  श्रीकृष्ण र 
बलरामलाई 


पदार्थ 

कदाचित्  एक दिन 
यमुनातीरे  यमुनाको तटमा 
स्वकैः  आपना 


 
वयस्यः  समान उमेरका 





ताक्यार्थ एक दिन श्रीकृष्ण र बलराम आपफ्ना समान उमेरका गोप साथीहरूसंग मिलेर यमुना 
नदीको किनारमा बाच्छाहरू चरादरहनुभएको धियो, त्यही वेला एउटा दैत्य श्रीकृष्ण र 
बलरामलाई मार्न भनेर आद्वपुग्यो । 


तं वत्सरूपिणं वीक्ष्य वत्सयूथगतं हरिः। 
दर्शयन् बलदेवाय शनेमुग्ध इवासदत् ॥ ४२॥ 


पदार्थ लिएर तं  त्यो दैत्यलाई 
हरिः  भगवान् श्रीकृष्णले वत्सयुथगतं  बाच्छाहरूको वीक्ष्य  देखेर 
वत्सरूपिणं  बच्छोको रूप समूहमा प्रवेश गरेको बलदेवाय  बलरामलाई 


रामालन्द्री टीका 


२६९६५ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 
दशंयन्  देखाउदै शनेः  विस्तार जानुभयो 
मुग्धः इवं  थाहा नपाए रँ गरी आसदत्  त्यसैको छेडमा 


ताक्यार्थ त्यस वेला भगवान् श्रीकृष्णले बाच्छोको रूप लिएर बाच्छाहरूको समूहमा प्रवेश 
गरेको एउटा देत्यलाई देख्नुभयो । त्यसपछि उहांले बलरामलाई पनि त्यो दैत्य देखाउनुभयो अनि 
आपू चाहं केही थाहा नपाए रँ गरी त्यही दैत्यको छेडमा विस्तारे जानुभयो । 


गृहीत्वापरपादाभ्यां सहलाङ्गृकमच्युतः । 
भ्रामयित्वा कपित्थागरे प्राहिणोद् गतजीवितम् । 
स कपित्थेमंहाकायः पात्यमानैः पपात ह ॥ ४३॥ 


पदार्थ भ्रामयित्वा  घुमाएर कपित्थैः  कैथका रुखहरूसंगे 
अच्युतः  भगवान् श्रीकृष्णले गतजीवितम्  प्राण निस्किएको महाकायः  ठुलो शरीर भएको 
अपरपादाभ्यां सह  पलछ्डिका मरको त्यस दैत्यलाई सः  त्यो दैत्य पनि 

दुई ओटा खुद्राका साथ कपित्थाग्रे  केथको रुखमा ह  निश्चय नै 

लङ्गुलम्  पुच्छरलाई प्राहिणोत्  फ्याँकिदिनुभयो पपात  भु्मा पदछारियो 
गृहीत्वा  समातेर पात्यमनेः  लडाइएका 





ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णले पुच्छरसहित त्यस दैत्यको पञछाडिको दुबे खुद्रालाई समातेर 
फनफनी घुमाउनुभयो । त्यो दैत्य मरेपछि त्यसलाई केथको रुखमाथि फालिदिनुभयो । दैत्यको त्यो 
विशाल शरीर कथका रुखहरूलाई लडाँदे भूर्दैमा पछारियो । 

वितरण यहाँ भगवान्ले वत्सासुरलाई मार्नुभएको प्रसङ्ग छ । वल्लभाचार्य भन्नुहुन्छ भगवानूले 
बाच्छाहरूलाई पनि आपफूमा निरोध गर्नुभएको प्रसङ्ग हो यो। भगवानूले वृन्दावनमा आएर नै 
नाच्छाहरू चराडन थाल्नुभयो। यसको अर्थ भगवानूले आफ्नो लीलाको साधनको रूपमा 
नाच्छाहरूलाई स्वीकार गर्नुभएको हो । यद्यपि बाच्छाहरूमा भगवान्मा मन लगाउने र मनको 
निरोध गर्ने मानवीय चेतना हदेन, तर पनि यो पुष्टिमार्ग भएकाले यहाँ भक्तको साधनाभन्दा पनि 
भगवान्को अनुकम्पा या स्वीकार नै भक्तको भगवानूमा निरोध हुन मुख्य कारण हुन्छ भन्ने 
देखादएको छ । फेरि व्रजमा जन्मिएका गाई, बाच्छा, रुख आदिलाई समेत पूर्वजन्मका तपस्वी, 
ऋषि या भक्त मानिएको पाडइन्छ । स्वयं ब्रह्माजी र उद्धवजीले पनि आपूलाई व्रजमा रुख, लहरा 
बनाई जन्माइदिन प्रार्थना गरेको पाडइन्छ । यसरी बाच्छाहरूलाई भगवानूले चराउनु भनेको 
उनीहरूलाई स्वीकार गर्नु हो र यही नै उनीहरूको भगवानूमा निरोध हो। निरोधका लागि 
व्यक्तिमा आसुरभाव रहनुर्हैदेन। यसको नाशविना उनीहरू भगवल्लीलामा सामेल हन सक्दैनन्, 
यसै कारण उनीहरूको स्वाभाविक आसुरभावरूपी वत्सासुरलाई भगवानूले मार्नुभएको हो। 
स्वाभाविक दोषरूप भएकाले त्यो आसुरभावलाई बाच्छके रूप लिई बाच्छाके हूलभित्र पसेको 
बताइएको छ । त्यसलाई मारी भगवानूले बाच्छाहरूलाई आसुरभावले रहित पार्नुभयो अनि आफूले 


रामालन्द्री टीका 


२६६६ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 
स्वीकार्नुभयो । यही वत्सासुरवध प्रसङ्गको रहस्य हो । 

तं वीक्ष्य विस्मिता बालाः शरासुः साघु साध्विति । 

देवाश्च परिसन्तुष्टा बभूवुः पुष्पवर्षिणः ॥ ४४॥ 





पढार्थ साघु साधु इति  राम्रोराम्रो  

तं  त्यो मेर लडेको दैत्यलाई भन्दै देवाः च  देवताहरू पनि 

वीक्ष्य  देखेर रारांसुः  श्रीकृष्णको प्रशंसा पुष्पवर्षिणः  पुष्पवर्षा गर्नैवाला 
विस्मिताः  चकित भएका गरे बभूवुः  भए 

बालाः  बालकटहरूले परिसन्तुष्टाः  अति हर्षित 


ताक्यार्थ त्यो विशाल शरीर भएको मेर लड़को दैत्यलाई देखेर अचम्म मानेका गोप 
नालकहरूले राम्रोराग्रो भन्दे श्रीकृष्णको प्रशंसा गरे। अति हर्षित भएका देवताहरूले पनि 
पुष्पवृष्टि गरे। 


न्स न्द   अ, न्द 
तो वत्सपालको भूत्वा सवंलोकेकपारको । 
सप्रातराशो गोवत्सांश्चारयन्तो विचेरतुः ॥ ४५॥ 


पदार्थ तो  ती दुई श्रीकृष्ण र बलराम चारयन्तो  चराठेदै 
सवंलोकेकपाकको  सम्पूर्ण वत्सपालको  बाच्छा चराउने विचेरतुः  वनमा इल्न 
लोकका एक मात्र रक्षक गोठालो थाल्नुभयो 

सप्रातराशो  बिहान खाने भूत्वा  भएर 

खाजा बोकेका गोवत्सान्  गार्ईका बाच्छाहरू 





ताक्यार्थ सम्पूर्णं लोकका एक मात्र रक्षक श्रीकृष्णबलराम गोठालो भएर बिहान खाने खाजा 
बोकेर गाईका बाच्छाहरू चरा्ँदे वनमा इडल्न थाल्नुभयो । 


स्वं स्वं वत्सकुरं सवे पाययिष्यन्त एकदा । 
गत्वा जलाशयाभ्यारं पाययित्वा पपुजंलम् ॥ ४६॥ 


पदार्थ पाययिष्यन्तः  पानी पियाउने जलम्  पानी बाच्छाहरूलाई 
एकदा  एक दिन इच्छा गरी पाययित्वा  पियाएर 

सर्वे  ती सबै गोपहरू जलारयाभ्यारं  जलाशयको पपुः  आपफूले पनि पिए 

स्वं स्वं  आपफ्नाआपफ्ना नजिकमा 

वत्सकुलं  बाच्छका समूहलाई गत्वा  गएर 





ताक्यार्थ एक दिन, सबे गोपहरू आआप्ना बाच्छाहरूलाई पानी पियाउने इच्छाले 


रामालन्द्री टीका 


२९६६७ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 


जलाशयको नजिकमा गए, त्यहाँ पुगेर उनीहरूले बाच्छाहरूलाई पानी पियाए र आफूहरूले पनि 
पानी पिए। 


ते तत्र ददुश्युबौला महासतत्वमवस्थितम् । 
तत्रसुवंज्रनिभिन्नं गिरेः शुञ्चमिव च्युतम् ॥ ४७ ॥ 





पढार्थ वज्निभिन्नं  इन्द्रको वज्रले महासत्त्वम्  ठुलो शरीर भएको 
तेवी काटिएर प्राणीलाई 

बालाः  बालकहरूले च्युतम्  र्रेको ददुः  देखे 

तत्र  त्यस जलाशयको तीरमा गिरेः  पहाडको तत्रसुः  उराए 

अवस्थितम्  बसेको शङ्खम् इव  टाकुरो कै 


ताक्यार्थ पानी पिएपच्ि ती गोपबालकहरूले जलाशयको तीरमा बसिरहेको डउरलाग्दो विशाल 
शरीर भएको विचित्रको प्राणीलाई देखे । इन्रको वज्रले काटिएर र्रेको पहाडको टाकुरो जस्तो 
त्यो प्राणीलाई देखेर उनीहरू उराए। 


स वे बको नाम महानसुरो बकरूपधुक् । 
आगत्य सहसा कृष्णं तीक्ष्णतुण्डोऽग्रसद् बली ॥ ४८॥ 


पदार्थ चुच्चो भएको छिटो 

वे  निश्चय नै बरी  ज्यादै बलियो आगत्य  आणएर 
बकरूपधृक्  बकुल्लोको रूप सः त्यो कृष्णं  श्रीकृष्णलाई 
धारण गरेको महान्  इलो अग्रसत्  मुखमा हाल्यो 
बको नाम  बकासुर नामको असुरः  दैत्यले 

तीक्ष्णतुण्डः  तिखो मुख सहसा  अचानक छिटो 





तवाक्यार्थ बकुल्लोको रूप धारण गरेको, तिखो चुच्चो भएको बकासुर नामको अत्यन्त 
बलशाली ठलो त्यस असुरले छिटोचछिटो आणएर श्रीकृष्णलाई मुखमा हाल्यो । 


कृष्णं महाबकग्रस्तं दुष्ट्वा रामादयोऽरभ॑काः। 
बभूवुरिन्द्रियाणीव विना प्राणं विचेतसः ॥ ४९॥ 


पदार्थ महाबकग्रस्तं  ठुलो बकुल्लाले इन्द्रियाणि इव  इन्दियहरू कै 
रामादयः  बलराम आदि मुखमा हालेको विचेतसः  अचेत 

अर्भकाः  बालकहरूले दुष्ट्वा  देखेर बभूवुः  भए 

कृष्णं  श्रीकृष्णलाई प्राणं विना  प्राण विनाका 





रामालन्द्री टीका 


२६६८ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 


ताक्यार्थ श्रीकृष्णलाई त्यो ठुलो बकुल्लाले मुखमा हालेको देखेर बलराम आदि गोप 
बालकहरू प्राण निस्किएर गएपचछ्छि चेष्टाहीन भएका इन्दर यहरू ४ अचेत भए । 


तं तालुमूलं प्रदहन्तमग्निवद् गोपालसूनुं पितरं जगद्गुरोः । 
चच्छदं सद्योऽतिरुषाक्षतं बकस्तुण्डेन हन्तुं पुनरभ्यपद्यत ॥ ५० ॥ 





पदार्थ पितरं  पिता अक्षतं  चोट केटी नलागेका 
ताटुमूलं  बकुल्लोको तालु गोपालसूनं  नन्दका पुत्र श्रीकृष्णलाई 

दाँ तभन्दा पछाडिको भागलाई भएका अतिरुषा  अत्यन्तै क्रोधपूर्वक 
अग्निवत्  आगोले यै तं  ती श्रीकृष्णलाई पुनः  फेरि 

प्रदहन्तम्  उढादरहेका बकः  बकुल्लोले त॒ण्डन  चुच्चोले 

जगद्गुरोः  जगत्का गुरु सद्यः  तुरुन्तै हन्तुं  मार्नलाई 

पिता ब्रह्माजीका पनि चच्छदं  बाहिर निकाल्यो अभ्यपद्यत  नजिकमा गयो 


ताक्यार्थ जगत्का पिता ब्रह्माजीका पनि पिता अनि नन्दका पुत्र भगवान् श्रीकृष्ण बकासुरको 
तालुको तल्तिर पुगनुभयो। आगोले  बकासुरलाई उढाइरहनुभएका भगवान् श्रीकृष्णलाई 
नकासुरले तुरुन्ते मुखबाहिर निकाल्यो। भगवान्लाई घाउचोट कते पनि लागेको थिएन। 
त्यसपछि अत्यन्ते रिसाएको बकासुर श्रीकृष्णलाई मार्न भनेर फेरि श्रीकृष्णको नजिकमा गयो । 


  


तमापतन्तं स निगृह्य वुण्डयोदोभ्यां बकं कंससखं सतां पतिः। 
पश्यत्सु बालेषु ददार लीलया मुदावहो वीरणवद् दिवोकसाम् ॥ ५९॥ 





पदार्थ कससखं  कसको साथी पश्यत्सु  हर्दा हेव 
सतां  सज्जनहरूका तंत्यो लीलया  सजिलैसंग 
पतिः  रक्षक बकं  बकासुरलाई वीरणवत्  उशीर एक 
दिवोकसाम्  देवताहरूका दोभ्यां  दुबै हातद्रारा किसिमको खारलाई दै 
मुदावहः  आनन्दप्रदायक तण्डयोः  दुई ओर चुच्चोमा ददार  च्यात्नुभयो 

सः  ती श्रीकृष्णले निगृह्य  समातेर 

आपतन्तं  वेगपूर्वक आदरहेको बाटेषु  गोप बालकटहरूले 


ताक्यार्थ सज्जनहरूका रक्नक र देवताहरूका आनन्दप्रदाता भगवान् श्रीकृष्णले आपफूलाई मार्न 
भनेर वेगपूर्वक आएको बकासुरलाई आफ्ना दुबे हातले त्यसको दुई ओटै चुच्चोलाई च्याप्प 
समात्नुभयो अनि गोप बालकहरूले हैर्दाहै्वे उशीर एक किसिमको एारलाई ४ च्यातिदिनुभयो । 
वितरण यहां भगवान्ले बकासुरको वध गर्नुभएको प्रसङ्ग छ। वल्लभाचार्य भन्नुहुन्छ 
दम्भात्मकं बकम् अर्थात् बकासुर भनेको दम्भ हो, त्यसलाई भगवानूले नष्ट गर्मुभयो । बकासुरले 
भगवानूलाई मुखभित्रै हालेको र आक्रमण गरेको देखादइएको छ। यो बकासुर कसरी यति 


रामालन्द्री टीका 


३९६९ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 


शक्तिशाली भयो ? भगवदीयानां दोषत्वात् अर्थात् बकासुर भनेको भगवान्का साथी ती 
गोपबालकहरूभित्र रहेको दम्भरूपी दोष हो । भगवान्का सम्बन्धीहरूमा दोष भएकाले त्यसले 
भगवान्लाई पनि ढाक्न या छोप्न खोजे ४ भयो । भगवान् श्रीकृष्ण सत्स्वरूप अनि परमानन्दरूप 
हनहुन्छ । दम्भमा देखाओटी असत् व्यवहार हुन्छ अनि अर्को भित्री स्वार्थ या लोभ पनि हुन्छ। यी 
दुई नै दम्भरूप बकासुरका चुच्चा हृन्। लोभले आनन्दलाई अनि असत्ले सत्लाई तिरोहित 
गरिदिन्छ । त्यही बताउन बकासुरको दुबे चुच्चाले भगवान्लाई प्रहार गरेको देखादइएको हो । यस्तो 
आप्नै सम्बन्धी, साथीहरूमा रहेको दम्भरूप बकासुरको वध गरी भगवान्ले ती गोप 
बालकहरूको चित्तलाई आफूमा निरोध गर्नुभयो । 


तदा बकार सुरलोकवासिनः समाकिरन् नन्दनमल्ठिकादिभिः। 
समीडिरे चानकशह्वसंस्तवेस्तदवीक्ष्य गोपालसुता विसिस्मिरे ॥ ५२॥ 





पदार्थ  समीडिरे  स्तुति गरे 

तदा  त्यस वेला बकारि  बकका शत्रु भगवान् तत्  देवताहरूले त्यसो गरेको 
सुरखोकवासिनः  स्वर्गवासी श्रीकृष्णमाथि वीक्ष्य  देखेर 

देवताहरूले समाकिरन्  वृष्टि गरे गोपाटसुताः  गोपका पत्रहरू 

नन्दनमल्लिकादिमिः  आनकराह्संस्तवेः च  नगरा, विसिस्मिरे  आश्चर्यचकित भए 
नन्दनवनका वेली आदि अनेक शद्ध बजाँदे र स्तोत्र गाङदे 


ताक्यार्थ त्यस वेला स्वर्गवासी देवताहरूले भगवान् श्रीकृष्णमाथि नन्दनवनका वेली आदि 
अनेक पुष्पहरूको वृष्टि गरे, नगरा र शद्ध बजाए साथे विभिन्न किसिमका स्तुतिहरू पनि गरे। 
देवताहरूले कृष्णको पूजा गरेको देखेर गोपबालकहरू छक्क परे । 


मुक्तं बकास्यादुपरम्य बारुका रामादयः प्राणम्विन्द्रिय गणः। 
स्थानागतं तं परिरभ्य निवृताः प्रणीय वत्सान् व्रजमेत्य तज्जः ॥ ५३॥ 





पदार्थ आउनुभएका निवृंताः  स्वस्थ भए 

रामादयः  बलराम आदि तं  ती श्रीकृष्णलाई वत्सान्  बाच्छाहरूलाई 
वारकाः  गोप बालकटहरू उपलभ्य  पाएर प्रणीय  जम्मा गरेर 
बकास्यात्  बकुल्लोको परिरभ्य  अड्माल गरेर व्रजम्  व्रजमा 

मुखबाट प्राणम्  प्राणलाई पाएको एत्य  आणएर 

मुक्तं  निक्लिनुभएका एिन्द्रियः गणः इव  इन्द्रियगण तत्  बकासुरवधको त्यो प्रसङ्ग 
स्थानागतं  आपने ठार्॑मा ४ जगुः  सुनाए 


ताक्यार्थ बकासुरको मुखबाट बाँचेर आफ्नै अगाडि श्रीकृष्णलाई आएको देखेर बलराम 
समेतका गोप बालकहरू अति प्रसननन भए । प्राणको उपस्थितिले इन्दियहरू सचेष्ट भए ॐ अधि 


रालालन्द्री टीका 


२६७० 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 


अचेत भएका उनीहरू स्वस्थ भए । उनीहरू सबले श्रीकृष्णसंग आनन्दपूर्वक अड़माल गरे। 
त्यसपच्ि सायङालमा सबै गाईबाच्छाहरूलाई जम्मा गरेर ब्रज फरकिएपछि उनीहरूले बकासुरको 
वधको प्रसङ्ग सबेलाई सुनाए। 


श्रुत्वा तद् विस्मिता गोपा गोप्यश्चातिप्रियादुताः । 
्ेत्यागतमिवोत्सुक्यदेक्षन्त तृषितेक्षणाः ॥ ५४ ॥ 


पदार्थ अतिप्रियादताः  अत्यन्त प्रेम र प्रेत्य  मेर 

तत्  गोपहरूले वर्णन गरेको आदरभावले युक्त भर्ई आगतम् इव  आएका ैँ गरी 
त्यो घटना तुषितेक्षणाः  श्रीकृष्णलाई ओत्सुक्यात्  उत्सुकतापूर्वक 
श्रुत्वा  सुनेर हेर्न प्यासी आंँखा भएका एेक्षन्त  श्रीकृष्णलाई हेरे 
विस्मिताः  आश्चर्यचकित गोपाः  गोप र 

भएका गोप्यः च  गोपिनीहरूले पनि 





ताक्यार्थ बकासुरवधको घटना सुनेर छक्क परेका अनि श्रीकृष्णलाई हेर्नका लागि प्यासी 
ओआंँखा भएका गोपगोपिनीहरू अत्यन्त प्रेम र आदरभावले युक्त भई मेर फेरि बांँचेर आफैं गरी 
श्रीकृष्णलाई उत्सुकतापूर्वक हेर्न लागे । 


अहो बतास्य बालस्य बहवो मृत्यवोऽभवन्। 
अप्यासीद् विप्रियं तेषां कृतं पूवं यतो भयम् ॥ ५५॥ 





पदार्थ मृत्यवः  मृत्युका कारणहरू आसीत्  भयो 

अहो बत  आश्चर्य छ अभवन्  भए यतः  किनभने तिनीहरूले 
अस्य  यी अपि  तर पनि पूर्वं  अगाडि धैरेको 

बाटस्य  बालक श्रीकृष्णको तेषां  तिनीहरूकै भयम्  भय अनिष्ट 

बहवः  धेरै विप्रियं  अनिष्ट कृतं  गरे 

ताक्यार्थ गोपगोपिनीहरूले एकआपसमा भने अहो ! आश्चर्य छ। यी बालक 


श्रीकृष्णलाई धेरैले धैरे पटक मारन प्रयास गरे तर तिनीहरूकै अनिष्ट भयो, यसको कारण के हो 
भने उनीहरूले त्यसभन्दा पहिला पनि धैरैको अनिष्ट गरेका थिए। 


अथाप्यमिभवन्त्येनं ,  र  न ९ 
न्त्येनं नैव ते घोरदर्दानाः। 
जिघांसयेनमासाद्य नश्यन्त्यग्नो पतङ्गवत् ॥ ५६ ॥ 


पदार्थ असुरहरू नै हन् न एव अभिभवन्ति  क्ति पनि 
तेती अथ अपि  तर पनि पराजित गर्व सक्दैनन् 


घोरदर्दानाः  देख्दै डरलाग्दा 


एलं  यी बालक श्रीकृष्णलाई जिघांसया  मार्ने इच्छाले 


रामालन्द्री टीका 


२३६७१ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 
एनम्  यी श्रीकृष्णको आसाद्य  आणएर पतङ्गवत्  पुतली रँ 
समीपमा अग्नो  आगोमा नर्यन्ति  नष्ट हन्छन् 


ताक्यार्थ ती हर्द उरलाग्दा प्राणीहरू असुरहरू ने हृन् तापनि यी बालक श्रीकृष्णलाई 
तिनीहरूले केही पनि गर्न सक्दैनन्। बरू यिनलाई मारने इच्छाले आदा उनीहरू आगोमा परर 
पुतली नष्ट भए रै नष्ट ह॒न्छन् । 


अहो बह्मविदां वाचो नासत्याः सन्ति कहिंचित् । 
ग्गो यदाह भगवानन्वभावि तथेव तत् ॥ ५७ ॥ 





पदार्थ कर्हिचित्  कटहिल्यै पनि यत्  जे 

अहो  अहो असत्याः  रुट आह  भन्नुभएको थियो 
ह्मविदां  ब्रह्मज्ञानी न सन्ति  हैदेनन् तत्  त्यो 

महात्माहरूका भगवान्  भगवान् तथा ए  त्यही अनुसार 
वाचः  वाणीहरू गगः  गर्गले अन्वभावि  अनुभव गरियो 


वाक्यार्थ निश्चय पनि ब्रह्मज्ञानी महात्माहरूले भनेका कुराहरू कटहिल्यै पनि एुट हदेनन्। 
भगवान् गर्गले भन्नुभएको कुरा पूर्ण रूपमा सत्य भएको अनुभव भयो । 
विवरण यहाँ गोपगोपीहरू श्रीकृष्णको नामकरण संस्कारको दिन गर्गले भन्नुभएको कुरा 
संख्देछन्। गर्गले भनेका थिए तस्मान्नन्दात्मजोऽयं ते नारायणसमो गुणैः हे नन्द ! तिम्रा यी 
छोरा अनेक गुणहरूले, एेश्वर्यले, कीर्तिं र प्रभावले पनि भगवान् नारायणजत्तिकै छन् । 

माथिका तीन श्लोकमा भगवान्का तामस, राजस र सात्विक तीन थरी भक्तहरूको भाव 
देखाइएको छ । पहिलो श्लोकको भाव गोपिनी र यशोदाको हो, जो भगवान्मा अत्यन्त आसक्त 
भएकाले बाहिरी संसारलाई र स्वयं भगवान्को भगवत्तालाई पनि नचिने स्थितिमा पुगेका छन्। 
उनीहरूले श्रीकृष्णमा प्रमको दुष्टि मात्र राखी अहो यो बच्चाको नजिक कतिचोटि मृत्यु 
आइसक्यो, ती राक्षसहरूले पूर्वं भयं कृतम् अर्थात् पहिले प्राणीहरूलाई दुःख दिएकाले त्यही 
पापका कारण उनीहरूको नै अनिष्ट भयो, हाम्रो श्रीकृष्णलाई केही भएन भन्ने भाव व्यक्त गरेका 
छन्। अर्को श्लोकमा भगवान्का राजसभक्त उहांका गोप साथीहरूको भाव देखादइएको छ, जहां 
श्रीकृष्णको प्रेमसंग पराक्रमको पनि स्फुरण पादन्छ । तर उनीहरूमा श्रीकृष्णको भगवत्ताको स्फुरण 
कैन र स्नेहसम्बन्ध मात्रे प्रकाशित छ। उनीहरूले श्रीकृष्णलाई मार्न आएका राक्षसहरू आगोमा 
परेका पुतली ैँ आर्फै नष्ट भएको बताएका छन्। अर्को श्लोकमा नन्द आदि सात्त्विक 
भक्तहरूको भाव छ, जसमा गर्गको उपदेश अनुसार श्रीकृष्ण नारायणसमान हन् भन्ने ज्ञानको 
स्फुरण छ । त्यसैले नन्दले गर्गको वचनलाई नै सम्फिंदै श्रीकृष्णलाई दुष्टहरूले केटी विगार्न नसक्ने 
विचार व्यक्त गरेका छन् । 


रामालन्द्री टीका 


२९७२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ११ 


इति नन्दादयो गोपाः कृष्णरामकथां मुदा । 
कुव॑न्तो रममाणाश्च नाविन्दन् भववेदनाम् ॥ ५८ ॥ 


पदार्थ कृष्णरामकथां  श्रीकृष्ण र॒ रममाणाः च  रमा्दे 

इति  यसप्रकार बलरामको कुरा भववेदनाम्  संसारको ताप 
नन्दादयः  नन्द आदि कुव॑न्तः  गर्दै दुःख लाई 

गोपाः  गोपहरू मुदा  आनन्दपूर्वक न अविन्दन्  थाहै पाएनन् 





ताक्यार्थ यसरी नन्द आदि गोपहरू श्रीकृष्ण र बलरामको कथा भन्दै उनीहरूसंगै आनन्दपूर्वक 
रमाउन थाले । श्रीकृष्ण र बलरामसंगै रमाएर बस्दा उनीहरूलाई संसारको दुःखको पत्ते भएन। 


एवं विहरेः कोमारेः कोमारं जहतुरवैजे । 
निलायनेः सेतुबन्धेमैकयोत्प्छवनादिमिः ॥ ५९॥ 





पदार्थ मकयोत्प्ठवनादिभिः  बाँदर ॐ विहारेः  खेलहरू खेलेर 
एवं  यसप्रकार उफरिएर खेल्ने खेल आदिद्रारा जे  व्रजमा दुबैले 
निलायनेः  आंखा बन्द गर्ने कोमरेः  कुमारावस्थामा कौमारं  कुमार अवस्था 
सेतुबन्धेः  पुल बाँधेर खेलने खेलिने जहतुः  बिताउनुभयो 


ताक्यार्थ यसरी श्रीकृष्ण र बलरामले गोप साथीहरूसंग आंँखा चिम्लिएर खेल्ने, पुल बनाएर 
खेलने, बाँदरले फँ उफरिएर खेल्ने आदि विभिन्न प्रकारका कुमारावस्थामा खेलिने खेलहरू खेलेर 
व्रजमा आफ्नो कुमारावस्था बिताउनुभयो । 


इति श्रीमदुभागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां द्शामस्कन्धे पूवोधें 
वत्सवकवधो नामेकादशोऽध्यायः ॥ १९॥ 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
अथ र घ्याय 
अथ हद्शशव्याय 
अघासुरको वध 
श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
क्वचिद् वनाशाय मनो दधद् व्रजात् 
प्रातः समुत्याय वयस्यवत्सपान्। 
प्रबोधयञ्चङ्गरवेण चारुणा 
विनिगंतो वत्सपुरःसरो हरिः ॥ १॥ 
पदार्थ समुत्थाय  उठेर 
क्वचित्  कुनै दिन चारुणा  मनोहर 


वनाशाय  वनमा नै भोजन गर्ने शद्धरवेण  सिंगले बनेको 
मनः  मन बाजाको ध्वनिद्रारा 
दधत्  गर्नुभएका वयस्यवत्सपान्  गोप 


२९७३ 


अध्याय १२ 


दिदे 

वत्सपुरःसरः  बाच्छाहरूलाई 
अगाडि लगाएर 

व्रजात्  ब्रजबाट 


   . 


विनिगंतः  निस्कनुभयो 


हरिः  भगवान् श्रीकृष्णले साथीहरूलाई 
प्रातः  बिहानै प्रबोधयन्  वन जाने सूचना 


ताक्यार्थ एक दिन भगवान् श्रीकृष्णलाई वनमा भोजन गर्न मन लाग्यो । त्यसैले बिहान चांँडे 
उठेर सिंगले बनेको बाजा बजाएर त्यसको ध्वनिद्वारा आफ्ना सबै गोप साथीहरूलाई वन जाने 
सूचना दिदे बाच्छाहरूलाई अगाडि लगाएर उहाँ व्रजबाट निस्कनुभयो । 

वितरण अघासुरको वधदेखि ब्रह्मस्तुतिसम्मका तीन अध्यायलाई कतिपयले पुराणान्तरको 
कथाप्रसङ्ग मानेका छन्। यस कथांशलाई श्रीधर स्वामीले राम्रोसंग व्याख्या गर्नुभएको छ । कौमारं 
जहतुर््रजे अर्थात् भगवानूले व्रजमा बाल्यावस्था विताउनुभयो भनी अधिल्लो अध्यायमा बताएपछि 
पन्ध्रौँ अध्यायको ततश्च पौगण्डवयः अर्थात् त्यसपल्ि भगवान्ले पौगण्ड अवस्थाको लीला 
गर्नुभयो भन्ने कथा ने प्रसङ्गतः मिल्न आउने हुनाले बीचका तीन अध्याय प्रक्षिप्त हन् भन्ने 
कतिपय टीकाकारहरूको मत रहेको छ। उनीहरूले भगवान्का लीलाहरूलाई आफ्नो विचार 
अनुसार अनेक भाग लगाँदा यी तीन अध्यायका लीला अलि असामान्य भएकाले त्यहाँभित्र 
अमिल्दो हुने ४ देखी यो व्याख्या गरेका हून्। तर व्याख्याकारले भगवान्को लीला जस्तो भयो, 
त्यसै अनुसार त्यसको व्याख्या गर्न हो, आफ्नो व्याख्या या विचारको क्षेत्रभित्र राम्रोसंग मिलेन 
भनेर त्यो लीलाप्रसङ्गलाई नै असत्य मान्नु उचित होइन । भगवानूका अनन्त लीलाहरूको वैचित्र्य र 
उदेश्यलाई पूरा निरूपण गर्न व्यक्तिको सीमित बुद्धि, कसरी सफल हुन्छ र ? ठिक ठिक नियममा 
नांधी निरूपण गर्न नसक्नु भगवान्को अप्रमेय लीलाको भूषण नै हो, दूषण होन । भगवान्ले 





रामालन्द्री टीका 


२७४ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 


स्वेच्छा अनुसार अलौकिक एवं विचित्र लीलाहरूको प्रकाश गर्नृहुन्छ । प्रायः सबै टीकाकारहरूले 
यी तीन अध्यायभित्र रहेका अंशहरूलाई पनि भागवतको अंशभित्रै मानी व्याख्या गर्नुभएको छ। 
श्रीधर स्वामी बकासुरको वध भएपछ्ि अघासुरको वध भएको लीलाप्रसङ्गलाई जोड्देै 
भन्नुहन्छ बकासुरको मुखभित्र॒ एक्लै भगवान् मात्र पस्नुभयो। यस प्रसङ्गमा भने ठन् 
लीलाकौतुकको विस्तारका लागि भगवान् आप्ना साथीहरूसहित अघासुरको मुखभित्र पस्नुभएको 
छ। कुमार अवस्था भनेको ५ वर्षसम्मको अवस्था हो। ९ वर्षदेखि १० वर्षसम्मलाई पौगण्ड 
अवस्था र त्यसपचछ्ि ११ वर्षदेखि १५ वर्षसम्म किशोर अवस्था हुन्छ । १९ वर्षदेखि युवावस्था सुरु 
हन्छ । अधिल्लो अध्यायको अन्त्यमा कुमार अवस्था बिताउनुभयो भनेपचछ्ि सिधै पौगण्डावस्थाको 
वर्णन नगरी बीचमा किन यी तीन अध्याय बताइयो ? यो शङ्ाको उत्तर यही बाहौ अध्यायको 
सैँतीसौँ श्लोकमा दिदएको छ । भगवान्ले अघासुरलाई कुमार अवस्थामा नै मार्नुभएको थियो, तर 
त्यसपच्छि व्रजका गोप साथीहरूलाई ब्रह्माजीले एक वर्षसम्म लुकाइदिनुभएकाले उनीहरूले एक 
वर्षपछि पौगण्ड अवस्थामा मात्र त्यो अघासुर मेको खबर घर गई सुनाएका छन्। यसैले 
कुमारलीलाको समाप्ति बताई पौगण्डलीला बताउन खोज्दा बीचमा एक वर्षसम्मको यो 
आश्चर्यमय घटनालाई सम््टि फेरि नयाँ वर्णन सुरु गरे ४ शुकदेवले यो प्रसङ्ग बताउन सुरु 
गर्नुभएको हो । भागवतका उपदेशभरिमा दुई प्रसङ्गलाई सुनारंदा श्रीशुकदेवको मन वासुदेवमा 
निमग्न भएको र उहँले बल्लबल्ल बाह्य चेतनालाई सम्हाल्दै त्यो चरित्र सुनाउनुभएको वर्णन 
पादन्छ । एठटा भगवानूको श्रीदामासंग हार्दिक प्रेम भएको लीला दशम स्कन्ध ८० अध्याय, ५२ 
श्लोक र अर्को सर्वात्मा भगवानले सर्वरूप धारण गर्नुभएको यही प्रसङ्ग । यहाँ भगवान्ले एक 
आपसमा खाजा बाँडदै खानुभएको, खाजा खांँदाखाँदै त्यसलाई हातैमा लिई गाई खोज्न 
दौडिनुभएको, ब्रह्माजीले गाईगोप सबेलाई लुकाएको थाहा पाएपच्छि सबै रूपमा आफ 
बन्नुभएको समेतका अनौठा लीलाचरित्रहरू पाटृन्छन्। सबभन्दा मुख्य कुरा यहाँ भगवान्ले कुनै 
पनि बाह्य उपादानको सहायताविना सम्पूर्णं गाई, बाच्छा, तिनलाई बांध्ने डोरी, गोपाल, तिनका 
लौरा, लुगा र ती सबैका स्वभावसंस्कार आदि समेतको रूप लिनुभएको देखादइएको छ । 
भगवान् कुनै अपेक्षाविना पनि समस्त जीव र तिनका संस्कारहरूको समेत रूप लिन सक्नुह॒न्छ 
भनी उहाँको अकुण्ठित एेश्वर्यलाई यस प्रसङ्गले सिद्ध गरेको छ । अद्वैत सिद्धान्त अनुसार यो जगत् 
ब्रह्मको विवर्त हो, यसैलाई विवर्तवाद भनिन्छ। यस वादलाई स्वीकार नगर्नेहरू यस लीलालाई 
स्वीकार नगर्न सक्छन्, तर वासुदेवः सर्वम् अर्थात् सबे जगत् वासुदेवरूप छ भन्ने ज्ञानी 
भक्तहरूका लागि सर्वरूप धारण गर्ने लीला ठुलो दृष्टान्त र आलम्बन हो। वल्लभाचार्यको 
शुद्धादैत सिद्धान्तमा पनि जीव, परमात्माको अविकृत चिदंशबाट आविर्भूत भएको हो भन्ने 
मानिन्छ। त्यसको सप्रमाण पुष्टि भगवान्को यस लीलाद्रारा हृन्छ। निरोधलीलाको बीचमा यो 
अद्भुत लीलाको सङ्गति पनि नहुने होइन । भगवान् सर्वरूपधारी भदसकेपचछछि ब्रजवासीहरूको 
आप्ना सबै छोराहरूमा अनि गाईबाच्छहरूमा पनि श्रीकृष्णमा जत्तिके असीम प्रेमको उदय 
भयो शनैर्निःसीम ववृधे भागवत, १०१३२९६ । व्रजवासीहरूले सर्वरूपधारी श्रीकृष्णलाई नचिने 
पनि सबैतिर उहाँलाई नै देख्दथे र अनुभव गर्दथे । छोरा, गाईबाच्छा आदि अनेक रूपमा आई 


रामालन्द्री टीका 


२६७५ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 


उहांले सबैको चित्तलाई पूर्णरूपमा आफैमा निरुद्ध गर्नुभएको थियो । भागवतभित्रके साक्ष्यको 
आधारमा पनि अघासुरवधको लीला भएकै हो भन्ने सिद्ध हुन्छ । नारदजीले श्रीकृष्णको लीलालाई 
संक्षिप्त रूपमा बताउने क्रममा र सूतजीले भागवतको अन्तमा सारांश बताउने क्रममा पनि 
अघासुर वध बताउन द्ुटेकाले व्याख्याकारहरू दुकिकएका हुन सक्छन्, तर गोपीगीतको प्रसङ्गमा 
गोपिनीहरूले व्यालराक्षसात् अर्थात् अजिङ्गररूपी अघासुरबाट जोगाउनुभएको भनेर श्रीकृष्णको 
प्रार्थना गरी यसलाई प्रामाणिक रूपमा पुष्टि गरेका छन् । 

वेदान्तसिद्धान्तमा दुई अवस्थाको बीचको समय वा सन्धिकालमा परमात्माको प्रकाश हुन्छ 
भन्ने मानिन्छ । जाग्रत् र स्वप्नको बीच, सुषुप्ति र जाग्रतूको बीच या एउटा ज्ञानपचछ्ि अर्को ज्ञान 
उदय नभएको बीचको समयमा परमात्माको भान हृन्छ । अन्तःकरणको वृत्तिरूप एउटा ज्ञान हरायो 
र अर्को ज्ञानको उदय भएको छैन, त्यो वेला अन्तःकरणमा कुनै विषयको भान नभएकाले साक्षी 
आत्माको प्रकाश हृन्छ। यसै गरी भगवान् श्रीकृष्णको कुमार अवस्थाको समाप्ति र पौगण्ड 
अवस्थाको सुरुवातको बीचको अन्तराल अवस्थामा उहाँको स्वरूपता सबेसामु प्रकट भएको हो । 
बाललीला र पौगण्डलीलाको बीचमा सन्धिलीलाको रूपमा अघासुरवधको लीला र गोपबालक, 
गाई, बाच्छा आदि सबे रूपमा भगवान् श्रीकृष्ण नै देखिने लीला हनु उचित देखिन्छ । 


तेनेव साकं पृथुकाः सहस्रशः 
स्निग्धाः सुशिग्वेत्रविषाणवेणवः। 
स्वान् स्वान् सहस्रोपरिसङ्ख्ययान्वितान् 
वत्सान् पुरस्कृत्य विनियंयुपुंदा ॥ २॥ 





पदढार्थ सहस्रशः  हजार पुरस्कृत्य  अगाडि लगाएर 
स्निग्धाः  श्रीकृष्णमा अतिशय पृथुकाः  गोप बालकटहरू मुदा  हर्षपूर्वक 

परेम भएका सहस्रोपरिसङ्ख्यया  तेन साकं एव  उहाँ 
सुशिग्वेत्रविषाणवेणवः  हजारभन्दा धै सङ्ख्याले श्रीकृष्णसंग नै 

खाजाका पोका, बेतको लौरो, अन्वितान्  युक्त भएका विनियंयुः  व्रजबाट निस्किए 
सिंगको बाजा र बाँसुरी स्वान् स्वान्  आआफ्ना 

बोकेका वत्सान्  बाच्छाहरूलाई 


ताक्यार्थ श्रीकृष्णमा अतिशय प्रेम भएका गोप बालकहरू उहाँको वन जाने सङ्त पाउनासाथ 
खाजाका पोका, बेतको लौरो, सिंगको बाजा र बांसुरी लिएर हजारौँ गोप बालकहरू हजारों 
सङ्ख्यामा रहेका आआप्ना बाच्छाहरूलाई अगाडि लगाएर श्रीकृष्णसंग ब्रजबाट निस्किए। 


कृष्णवत्सेरसङ्ख्यातेयुधीकृत्य स्ववत्सकान् । 
चारयन्तोऽभंलीलामिर्विंजहस्तत्र तत्र ह ॥ ३॥ 


रामालन्द्री टीका 


२९७६ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 
पदार्थ युथीकृत्य  एके ठा्ख॑मा ह  निश्चय नै 

असङ्ख्यातः  सङ्ख्य मिलाएर तत्र तत्र  त्यहं त्यहँ वन 
कृष्णवत्सेः  श्रीकृष्णका चारयन्तः  गाई चरादै वनमा 

बाच्छाहरूसंग गोपहरूले विजहुः  घुम्न लागे 
स्ववत्सकान्  आपफ्ना अभंलीलाभिः  बालोचित 

बाच्छाहरूलाई क्रीडाहरुद्रारा 





वाक्यार्थ श्रीकृष्णका असड्ख्य गाईबाच्छाहरूसंग आपफ्ना गाईबाच्छाहरू मिलाएर गाई चरादे 
ती गोपहरू वनवनमा बालोचित क्रीडाहरू गर्दै घुम्न लागे । 


फलप्रनालस्तवकसुमनःपिच्छघातुमिः। 
काचगुजञ्जामणिस्वणभूषिता अप्यभूषयन् ॥ ४॥ 


पदार्थ भए पनि पुनः आफूलाई मयूरको प्वाँंख र गैरिक आदि 
काचरुञ्जामणिस्वणभूषिताः फलप्रनालस्तवकसुमनःपिच्छ धातुद्रारा 

अपि  कांच, राती गेडी, मणि धातुभिः  फल, नयाँ नयाँ अभूषयन्  अलङ्कृत गरे 

र सुनका गहनाद्रारा अलडकृत पालुवा, परूलका गुच्छ, फूल, 





ताक्यार्थ सबै गोपहरूले पहिल्यै कांच, राती गेडी, मणि र सुनका गहनाहरू लगाएका भए 
पनि वनमा उनीहरूले विभिन्न फल, नयाँनयाँ पालुवा, पएूलका गुच्छ, अनेक फूल, मयूरको 
प्वाँंख र गेरु वर्णका धातुहरू लगाएर आफूहरूलाई पुनः ठकिरूकाउ बनाए । 


मुष्णन्तोऽन्योन्यरिक्यादीन् ज्ञातानाराच्च चिक्षिपुः । 
तत्रत्यार्च पुनदूराद्धसन्तङ्च पुनदंदुः ॥ ५॥ 


पदार्थ वस्तु हो भनेर थाहा पायो भने नालकहरूले त्यसलाई 
अन्योन्यशिक्यादीन्  एउटाले त्यो वस्तुलाई दूरात्  खन् टाढा फयाँक्दये 
अककि खाजाको पोका, लौरो, आरात् च  अकलि खन् टाढा अनि 

नासुरी आदि चिक्षिपुः  पयां क्दथे हसन्तः च  हाँसपै 

मुष्णन्तः  चोद पुनः  फेरि पुनः  फेरि 

ज्ञातान्  जसको सामान तत्रत्याः च  त्यहं पयांकिएको ददुः  त्यो वस्तु जसको हो 
चोरिएको हो उसले यो मेरो ठर्द॑मा भएका अन्य उसैलाई दिन्थे 





ताक्यार्थ एडटाले अककि खाजाको पोका, लौरो वा बाँसुरी कहिलेका्हीं चोर्दथे र जसको 
सामान चोरिएको हो त्यो बालकले मेरो समान यसले चोययो भनेर थाहा पायो भने त्यो 
समानलाई अकलि फेरि टाढा फयँकिदिन्थ्यो, त्यो बालक सामान लिन दौडियो भने फेरि अर्कोलि 
अर्कोतिर फयाँकिदिन्थ्यो त्यसपच्ि फेरि ती बालकहरूले हाँस्दै त्यो सामान जसको हो उसैलाई 
दिन्ये। 


रामालन्द्री टीका 


२६७७ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 


यदि दूरं गतः कृष्णो वनशोभेक्षणाय तम् 
अहं पूरवंमहं पूवैमिति संस्पृश्य रेमिरे ॥ ६॥ 





पढार्थ दूरं  टाढा ।  उहाँ श्रीकृष्ण लाई 
यदि  यदि गतः  जानुभएको छ भने ती संस्पृश्य  छोएर 
वनरोभेक्षणाय  वनको शोभा गोपहरू रेमिरे  रमाउंथे 

हर्नका लागि अहं पूर्व॑म्  म पहिले 

कृष्णः  श्रीकृष्ण अहं पूर्व॑म् इति  म पहिले भनेर 


ताक्यार्थ यदि श्रीकृष्ण वनको शोभा हर्नका लागि टाढा जानुभएको छ भने ती गोप 
बालकहरू म पहिले श्रीकृष्णलाई छ्न्छ भनेर दौडंदे गएर उहाँ लाई ह्ुन्थे र रमा्थे । 


केचिद् वेणून् वादयन्तो ध्मान्तः शुङ्गाणि केचन । 


  न्द 


केचिद् भृङ्गः प्रगायन्तः कूजन्तः कोकिठेः परे ॥ ७॥ 


पदार्थ शुञ्ाणि  सिंगको बाजा परे  अरू चाहं 

केचित्  कोी ध्मान्तः  फुकेर बजावै कोकिठेः  कोइलीहरूसंग 
वेणून्  बांसुरी केचित्  कोटी कूजन्तः  कुहूकुहू गरेर गदे 
वादयन्तः  बजाउदे भू्धैः  भवराहरूसंग रमांथे 

केचन  कोही प्रगायन्तः  गाद भं भं गर्दै 





ताक्यार्थ कोही बांसुरी बजारँथे, कोही सिंगको बाजा बजारँथे, कोही भँवराहरूसंग भूँभं गरेर 
गुन्गुनाउँथे अनि कोही चाहं कोदलीको स्वरसंगे कुहूकुहू गरेर गाद रम्ये । 


विच्छायाभिः प्रधावन्तो गच्छन्तः साघुहंसकेः। 
बकेरुपविद्ान्तश्च नृत्यन्तश्च कलापिभिः॥ ८ ॥ 


पदार्थ हंसकेः  हांसहरूसंग उपविशन्तः च  उस्तै गरी बस्दै 
विच्छायाभिः  आकाशमा साधु  राम्ररी कलापिभिः  मयूरहरूसंग 
उडेका पक्षीको छायासंगे गच्छन्तः  हिडदै नृत्यन्तः च  नाच्दै रमारथे 
प्रपावन्तः  दौडदे बकैः  बकुल्लाहरूसंग 





वाक्यार्थ कोही गोपबालकहरू आकाशमा उडेका पक्षीहरूको छायासंगै जमिनमा दौडदे 
रमाथे, कोही हाँसहरूको गतिको अनुसरण गरेर हिंडदथे, कोटी बकुल्लाहरूसंग तिनीहरूको 
जस्तै आसनमा बसेर रमादलो गर्दथे भने कोही चाहं मयूरहरूसंगसंगे नाचेर रमार्द॑थे । 


रामालन्द्री टीका 


२६७८ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 


  कीराबालानारोहन्तरच न्द, ९ 
विकषन्तः न्तश्च तेद्र॑मान्। 
विकुव॑न्तर्च तैः साकं प्ठवन्तङ्च पलारिषु ॥ ९॥ 





पदार्थ म रुखहरूमा गर्द 

कीराबालान्  बांदरका आरोहन्तः च  चद्दै पलारिषु  वृक्षहरूमा 
बच्चाहरूलाई तेः साकं  तिनीहरूसंगै प्ठवन्तः च  एउटा हांगाबाट 
विकष॑न्तः  तान्दै विकुव॑न्तः च  दांत डिच्याउने अर्को हांगामा उफरिने गर्दै 

तैः  तिनीहरूसंगै जस्ता अङ्गविकारहरू प्रदर्शन रमाथे 


ताक्यार्थ कोही बालकटहरू बाँदरका बच्चाहरूलाई तान्दथे, कोटी बाँदरहरूसंगै रुखमा चद्दथे, 
कोटी बांदरले जस्तै गरेर दांत डिच्याउने आदि अङ्विकारहरू प्रदर्शन गर्थ भने कोही चाहं 
रुखको एउटा हांगाबाट अर्को हाँगामा उफ़िएर रमादइलो गर्थ । 


 ,   


साकं भेकेविलङ्घन्तः सरित्प्रसखवसम्प्टुताः। 
विहसन्तः प्रतिच्छायाः रापन्तङ्च प्रतिस्वनान् ॥ १०॥ 





पदार्थ विलङ्घन्तः  उगफ्र॑वै प्रतिस्वनान्  आपने 
सरित्परस्रवसम्प्टुताः  नदीको पप्रतिच्छायाः  पानीमा आफ्नो पप्रतिध्वनिलाई 
बगिरहेको पानीमा पौड़ी खेल्दै प्रतिबिम्बलाई हिरेर ङापन्तः च  गाली गर्दै 
भेकेः साकं  भ्यागुताहरूसंग विहसन्तः  हाँस्वै रमारंथे 


ताक्यार्थ कोटी बालकहरू नदीको बगिरहेको पानीमा पौड़ी खेल्दथे, कोटी भ्यागुताहरूसंग 
तिनीहरूके अनुकरण गरेर उपफ़न्थे, कोटी पानीमा आफनो प्रतिबिम्ब हेरेर हाँस्दथे भने कोटी आफ्नै 
प्रतिध्वनिलाई गाली गर्द रमार । 


इत्थं सतां बह्यसुखानुभूत्या दास्यं गतानां परदेवतेन । 
मायाश्रितानां नरदारकेण साकं विजहुः कृतपुण्यपुञ्जाः ॥ १९॥ 


पदार्थ गतानां  प्राप्त भएका नरदारकेण साकं  मान्छेको 
इत्थं  यसप्रकार भक्तहरूका लागि बच्चो मात्र लाग्ने भगवानसंग 
सतां  ज्ञानीहरूका लागि परेदेवतेन  परम देवता स्वरूप कृतपुण्यपुञ्जाः  असङ्ख्य 
ब्रह्यसुखानुभूत्या  ब्रह्मसुख र॒ हुनुभएका पुण्यकर्महरू गरेका गोपहरू 
त्यसको अनुभवस्वरूप मायाभ्रितानां  मायामय विजहुः  विहार गर्दथे 
हुनुभएका विषयहरूमा आसक्तहरूका 

दास्यं  दासभावमा लागि 





तवाक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्ण ज्ञानीहरूका लागि साक्षात् सच्चिदानन्द ब्रह्मसुख र ब्रह्मानुभूति 


रामालन्द्री टीका 


३६७९ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 


स्वरूप, दासभावले युक्त भक्तहरूका लागि परमदेवता परमेश्वर स्वरूप र मायामोहित विषयासक्त 
संसारी मानिसहरूका लागि केवल एउटा मान्छेको बच्चो मात्र लाग्नुहुन्ध्यो । यस्ता भगवान् 
श्रीकृष्णसित परम पुण्यात्मा गोपबालकहरू अनेक क्रीडा गरेर रमारथे । 

विवरण यस श्लोकमा भगवानसंग खेल्ने गोपबालकटहरूको सौभाग्यको प्रशंसा गरिएको छ। 
कृतपुण्यपुञ्जाः अर्थात् उनीहरूले अनन्त पुण्य गरिसकेका छन्, त्यसैले साक्षात् भगवानूसंग खेल्ने 
सौभाग्य पाएका छन्। संसारमा तीनथरी व्यक्ति हृन्छन् एडटा ज्ञानी सत्पुरुषहरू, अर्को 
भगवदभक्तहरू र॒ अर्का सामान्य संसारी जीवहरू। तीनै दृष्टिमा भगवानूसंग खेलने व्रजवासी 
गोपहरूको यहाँ प्रशंसा गरिएको छ। भगवान् ज्ञानीहरूका लागि सच्चिदानन्दरूप हुनुहुन्छ । सेवा 
गर्ने भक्तहरूका लागि उहाँ परमदेवता हुनुह॒न्छ । जो व्यक्ति मायाद्रारा मोहित छ त्यस्तो सामान्य 
संसारी मान्छेको लागि उहाँ सामान्य गोपालपुत्र हुनुहुन्छ। यसरी अनेकको दुष्टिमा अनेक रूपले 
प्रतीत हुने परमात्मासँग खेलने सौभाग्य गोपहरूले पाए भनी उनीहरूको प्रशंसा गरिएको हो । 


यत्पादपांसुबहुजन्मकृच्छरतो धृतात्मभियाँगिभिरप्यलमभ्यः। 
स एव यदू दुग्िषयः स्वयं स्थितः किं वण्यते दिष्टमतो ्रजोकसाम् ॥१२॥ 


पदार्थ योगिभिः अपि  योगीहरूका दुग्विषयः  आंखाको विषय 
यत्पादपांसुः  जुन भगवान्को लागि पनि भई 

चरणको धुलो अलमभ्यः  अलभ्य छ स्थितः  बस्नुभएको छ ती 
बहुजन्मकृच्छ्रतः  धेरे जन्ममा अतः  तापनि त्रजवासीहरूको 

गरिएका कष्टकर तपस्या, सः एव  उहाँ भगवान् यत्  जुन 

समाधि आदिद्रारा वरजोकसाम्  व्रजवासी दिष्टम्  भाग्य हो त्यो 
धृतात्मभिः  अन्तःकरणलाई मनुष्यहरूको किंके 

वशमा राखेका स्वयं  साक्षात् वण्यते  वर्णन गरिन्छ र 





ताक्यार्थ अनेक जन्ममा गरिएका तपस्या, समाधि आदि कष्टकर कर्महरूका कारण आफ्नो 
अन्तःकरणलाई वशमा राखेका ठुलादढुला योगीहरूका लागि पनि भगवान् श्रीकृष्णको चरणको 
धुलो दुर्लभ छ, त्यस्ता भगवान् आज ब्रजवासीहरूको ओंँखाको सामु साक्षात् उपस्थित हुनुह॒न्छ, 
उनीहरूको भाग्यको के वर्णन गर्न सकिन्छ र? 


अथाघनामामभ्यपतन्महासुरस्तेषां सुखकीडनवीक्षणाक्षमः। 
  यदन्तर्निजजीवितेप्सुभि    , पीतामृतेरप्यमरे न भ 
नित्यं यद्न  पीतामृतेरप्यमरेः प्रतीक्ष्यते ॥ १३॥ 


पदार्थ आदि गोपहरूको नसक्ने 
अथ  त्यसपछि सुखकीडनवीक्षणाक्षमः  अघनामा  अघ नाम गरेको 
तेषां  ती श्रीकृष्ण, बलराम सुखमयी क्रीडालाई देख्न महासुरः  महान् दैत्य 


रामालन्द्री टीका 


२६८० 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


निजजीवितेप्सुभिः  अघासुराट 
आफनो जीवनको सुरक्षा चाहने 

अमरः  देवताहरदरारा 

यदन्तः  जुन अघासुरको मृत्यु 


अभ्यपतत्  अकस्मात् 
आद्पुग्यो 

पीतामृतैः अपि  अमृत पिएर 
अमर भए तापनि 





अध्याय १२ 


नित्यं  सँ 
प्रतीक्ष्यते  प्रतीक्षा गरिएको 
थियो 


ताक्यार्थ यसपच्छि एक दिन श्रीकृष्ण, बलराम आदि गोपहरूले सुखमयी क्रीडा गरेको देखन 
पनि नसक्ने अघासुर नाम गरेको डरलाग्दो दैत्य त्यहाँ अचानक आद्पुग्यो । अमूतपान गरेर अमर 
भटसकेका स्वर्गका देवताहरू पनि अघासुरबाट आफ्नो जीवनको सुरक्ना चाहन्थे र उसको मृत्यु 


कहिले होला भनेर सर्धं प्रतीक्षा गरिरहन्थे । 


ुष्ट्वाभ॑कान् कृष्णमुखानघासुरः कंसातुशिष्टः स बकीबकानुजः। 


९   


अयं तु मे सोदरनाराकृत् तयोर्ढयोममेनं सबलं 


अभंकान्  गोप बच्चाहरूलाई 
दष्ट्वा  देखेर विचार गय्यो 


पदार्थ 
कंसातुशिष्टः  कंसद्रारा 


सिकाटइएको पठादएको अयं तु यो श्रीकृष्ण नै 
बकीबकानुजः  पूतना र मे  मेरो 

बकासुरको भाद् सोदरनारकृत्  दिदी र दाजुको 
सःत्यो हत्यारा हो 

अघासुरः  अघासुरले मम मेरा 


कृष्णमुखान्  श्रीकृष्ण आदि तयोः  ती दिदी र दाजु 





 हनिष्ये ॥ १४ ॥ 
दयोः  दुबैको हत्याको 
बदलामा 


सबट  यसका सेना भएका 
साथी गोपहरू सहित 

एनं  यो श्रीकृष्णलाई 
हनिष्ये  मार्नह्ु 


ताक्यार्थ श्रीकृष्ण आदि गोपहरूलाई मार्न कंसद्रारा पठाद्एको त्यो पूतना र बकासुरको भाद 
अघासुरले जब श्रीकृष्ण आदि गोपहरूलाई देख्यो तब उसले विचार गयो, मेरी दिदी र दाजुलाई 
मारने श्रीकृष्ण यही हो, त्यसैले दिदी र दाजुको हत्याको बदला लिन म यसका सहयोगी सम्पूर्ण 
गोप बालकहरूसहित यसलाई मारन । 


एते यदा मत्सुहृदोस्तिलापः कृतास्तदा नष्टसमा बरजोकसः। 
प्राणि गते वष्म॑सु का नु चिन्ता प्रजासवः प्राणभृतो हि ये ते ॥ १५॥ 





पदार्थ र पानी तिलाञ्जलि गते  गएपचछ्ि 

एते  यी गोपहरू कृताः  बनाइन्छन् वष्मंसु  शरीरमा 
यदा  जब तदा  तब नु  निश्चय नै 
मत्सुहृदोः  मेरा दिदी र तरजोकसः  ब्रजवासीहरू काके 

दाजुको नष्टसमाः  मरेतुल्य हुनेछन् चिन्ता  चिन्ता हुन्छ 
तिलापः  मृतकलाई दिइने तिल प्राणे  प्राण हि  किनभने 


रामालन्द्री टीका 


३६८१ 

दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 
येजो ते  तिनीहरू भएका हुन्छन् 
प्राणभृतः  प्राणधारी छन् प्रजासवः  सन्तान नै प्राण 
वाक्यार्थ जब मेरो हातबाट मेर यी गोपहरू मेरा दिदी र दाजुको लागि दिने तिलाञ्जलि 
बन्दछछन् तब सम्पूर्ण त्रजवासीहरू स्वतः मरतुल्य ह॒न्छन्। जब प्राण नै जान्छ तब शरीर बांचे कुरे 
हैदेन। सने प्राणीहरूको सुख भनेको उनीहरूका सन्तानहरू न हन्, अतः यी बालकटहरू मरेपच्ि 
त्रजवासीहरू स्वतः मरे जस्ता हुनेछन् । 

इति व्यवस्याजगरं बृहदपुः स योजनायाममहाद्रिपीवरम् । 


धृत्वादूभुतं व्यात्तगुहाननं तदा पथि न्यदेत गरसनाशया खलः ॥ १६॥ 





पदार्थ जस्तो ठुलो धृत्वा  धारण गरेर 

खलः  दुष्ट न्यात्तगुहाननं  गुफा जस्तो तदा  त्यस वेला 

सः  त्यो अघासुरले फारेको मुख भएको ग्रसनाराया  ती गोपहरूलाई 
इति  यस्तो अटूमुतं  अदभुत खाने इच्छाले 

व्यवस्य  निश्चय गरेर बृहत्  ठलो पथि  बाटोमा 
योजनायाममहाद्रिपीवरम्  एक अजगरं  अजिङ्गरको व्यरोत  सुत्यो 

योजन फैलिएको विशाल पहाड वपुः  शरीर 


ताक्यार्थ दुष्ट अघासुरले यस्तो विचार गरेर एक योजन फैलिएको लामो, पहाड जस्तो ठलो 
आश्चर्यजनक र मोटो अजिङ्गरको रूप धारण गय्यो अनि सबै गोपहरूलाई खानका लागि गुफा 
जस्तो मुख बाएर बाटोमा सुत्यो । 


धराधरोष्टो भ जलदोत्तरोष्ठो क     ५ 
धराधरोष्ठो जलदोत्तरोष्टो दयीननान्तो गिरिदङ्गदंष्टः । 
ध्वान्तान्तरास्यो वितताध्वजिहः परुषानिलर्वासदवेक्षणोष्णः ॥ १७ ॥ 


पदार्थ गुफाजस्तो भएको नाटोजस्तो जितब्रो भएको 
धराधरोष्ठः  पृथिवीमा तलको गिरिशङ्गदंष्टः  पहाडको परुषानिर्वासदवेक्षणोष्णः  
ओठ भएको चुचुरोजस्तो दाहा भएको आंधीजस्तो श्वास तथा उटेलो 
जख्दोत्तरोष्ठः  बादलसम्म ध्वान्तान्तरास्यः  मुखको जस्तो तातो आंखा भएको 
माथिको ओठ भएको भित्रीभाग अन्धकारमय भएको अघासुर थियो 

द्याननान्तः  मुखको प्वाल वितताध्वजिहः  चौडा 





ताक्यार्थ अघासुरको तलको ओठ पृथिवीमा थियो र माथिको ओठ बादलसम्म पुगेको थियो, 
उसको मुखको प्वाल गुफाजस्तो थियो, दाहा पहाडका चुचुरा जस्ता थिए, मुखको भित्री भाग 
अन्धकारमय थियो, उसको जिब्रो चौडा बाटो जस्तो थियो, उसले श्वास फेर्दा आंधी आएजस्तो 
हुन््यो भने उसका आंँखा उढेलो जस्त जाज्वल्यमान थिए। 


रामालन्द्री टीका 


२९८२९ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 
दुष्ट्वा तं तादुशं सवे मत्वा वृन्दावनश्रियम्। 
व्यात्ताजगरतुण्डन द्ुत्म्ेक्षन्ते स्म लीलया ॥ १८ ॥ 

पढार्थ सर्वे  ती सबै गोपबालकटरू व्यात्ताजगरतुण्डेन  अजिङ्गरको 


तादुशं  त्यस्तो अद्भुत वृन्दावनभ्रियं  वृन्दावनको पफौलिएको मुख पो हो कि भनेर 





तं  त्यो अघासुरलाई शोभा ठील्या हि  चेलखेलमें 
दुष्ट्वा  देखेर भ्रमवश मत्वा  ठानेर उत्प्रेक्षन्ते स्म  उक्षा गरे 


ताक्यार्थ त्यस्तो अदभुत रूप भएको अघासुरलाई देखेर पनि भरमका कारण ती सबै गोप 
बालकहरूले त्यसलाई वृन्दावनके शोभा ठाने अनि खेलखेल्मँ उनीहरूले अजिङ्गरको फैलिएको 
मुख पो हो कि भनेर उत्प्रेक्षा गरे। 


अहो मित्राणि गदत सत्त्वकूटं पुरः स्थितम्। 
अस्मत्सङ्ग्रसनन्यात्तव्यालतुण्डायते न वा ॥ १९॥ 





पदार्थ यो निल्न फैलाएको अजिङ्गरको 
अहो  अहो स्त्वकूटं  पहाड जस्तो वस्तु मुख जस्तैछकि छैन 
मित्राणि  ए साथी हो अस्मत्सङ्ग्रसनन्यात्तव्याल गद्त  भन 

पुरःस्थितम्  अगाडि बसेको तुण्डायते न वा  हामीलाई 


वाक्यार्थ अहो! ए साथी हो! यो हाम्रो अगाडि बसेको पहाड जस्तो जुन वस्तुषछत्यो 
हामीलाई निल्न मुख फलाएको अजिङ्गरको मुखजस्तो देखिएको छ कि छैन भन त ? 


सत्यमककरारक्तसुत्तराहनुवद् घनम् । 
अधराहसुवद् रोधस्तत्परतिच्छाययारुणम् ॥ २०॥ 


पदार्थ उत्तराहलुवत्  माथिल्लो ओठ रोधः  नदीको तट जस्तो भाग 
सत्यं  ठिक हो जस्तो अधराहनुवत्  तल्लो ओठजस्तो 
अककरारक्तम्  सूर्यको तत्प्रतिच्छायया  त्यसैको देखिएको छ हेर 

प्रकाशले रातोरातो भएको  प्रतिच्छायाद्रारा 

घनम्  बादल अरुणम्  अलिअलि रातो 





ताक्यार्थ अर्को गोप बालकले भन्यो ठिक हो, सूर्यको प्रकाशले रातोरातो भएको बादल 
जस्तो यसको माथिल्लो ओठ देखिन्छ अनि माथिल्लो ओठको प्रतिच्छाया परैर रातोरातो भएको 
नदीको तट जस्तो चाहं तल्लो ओठ देखिन्छ । 


रामालन्द्री टीका 


२९६८२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 
 वअ   भ न 
प्रातस्पवत सृक्कभ्या स्यास्य नगाद्र् । 
तत्गरद्गालयोऽप्येतास्तदुदंष्टाभिर्च परयत ॥ २९॥ 
पढार्थ प्रतिस्पर्धेते  प्रतिस्पर्धा अजिङ्रको जस्तो देखिने 
सन्यासव्ये  दाहिने र गरिरहेका छन् दाहासंग प्रतिस्पर्धा गरिरहेका 
देब्रेतिरका एताः  यी छन् 
नगोदरे  पहाडका दुई गुफा तुङ्गशुद्गाख्यः अपि  अगला पश्यत  हेर त 
सृक्रिकिभ्यां  अजिङ्गरको मुखकापहाडका टाकुराहरू पनि 
दुई कुनासंग तदुदंष्टाभिः च  त्यो 





ताक्यार्थ अर्को गोपले भन्यो हेर त साथीहरू ! यो दाहिने र देब्रेतिर रहेका पहाडका दुई 
गुफाले अजिङ्गरको मुखका दुई कुनासंग प्रतिस्पर्धा गरिरहेका छन्। अनि ती अग्ला पहाडका 
टाकुराहरूले पनि अजिङ्गरको दाहासंग प्रतिस्पर्धा गरिरहेका छन् । 


आस्तृतायाममागों ऽयं रसनां प्रतिगजंति । 
एषां अन्तगतं ध्वान्तमेतदप्यन्तराननम् ॥ २२॥ 





पढार्थ प्रतिगजति  प्रतिस्पर्धा गर्दछ ध्वान्तम् अपि  अन्धकारले 
अयं  यो एषां  यी पहाडका पनि 

आस्तृतायाममागंः  चौडा र॒चुचुराहरूको अन्तराननम्  त्यस जीवको 
लामो बाटो अन्तगतं  भित्र रहेको मुखभित्रको अन्धकारसंग 
रसनां  त्यो जीवको जिन्रोसंग एतत्  यो प्रतिस्पर्धा गर्दै 


ताक्यार्थ अर्को गोपले भन्यो यो चौडा र लामो बाटो त त्यो जीवको जित्रो जस्त 
देखिएको छ अनि पहाडका चुचुराहरूको बीचमा रहेको अन्धकार त त्यस जीवको मुखभित्रको 
अन्धकार जस्तो छ। 


दावोष्णखरवातोऽयं श्वासवद् भाति परयत । 
तदुदग्धसत्त्वदुग॑न्धोऽप्यन्तरामिषगन्धवत् ॥ २३॥ 


पदार्थ भाति  लाग्छ मुखभित्र निलिएका मासुको 
अयं  यो तदुदग्धसत्त्वदुग॑न्धः अपि  गन्ध मै लाग्दलछठ 
दावोष्णखरवातः  वनको त्यही डडेलोद्रारा उढेका परयत  हेर त 


उदटेलो ठै अत्यन्त तातो हावा 
रवासवत्  सास फ 


जीवहरूको दुर्गन्ध पनि 
अन्तरामिषगन्धवत्  यसको 





ताक्यार्थ फेरि अर्को गोपबालकले भन्यो हैर त साथीहरू हो! वनमा ढेलो लागेर 


रालालन्द्री टीका 


२६८४ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 


आएको यो तातो हावा त्यस जीवको श्वास हो जस्तो लाण्छ अनि त्यो उदढेलोले उटेका 
जीवहरूको दुर्गन्ध चाहं त्यस जीवको पेटभित्र रहेको मासुको दुर्गन्ध जस्तो लाग्छ। 


अस्मान् किमत्र यसिता निविष्टानयं तथा चेद् बकवद् विनङ्क्ष्यति । 
क्षणादनेनेति बकायंशन्मुखं वीक्ष्योद्धसन्तः करताडनेय॑युः ॥ २४ ॥ 





पदार्थ तथा चेत्  यदि निल्यो भने अनुहारलाई 

किंके बकवत्  बकासुर ठै वीक्ष्य  हरर 

अयं  यसले क्षणात्  एकै चछिनमा उद्धसन्तः  बेसरी हाँस्वे 
अत्र  यसको मुखभित्र अनेन  यी श्रीकृष्णद्रारा गोपहरू 

निविष्टान्  पसेका विनङ्क्ष्यति इति  मर्नछछ भन्दै करताड्नैः  ताली बजाददे 
अस्मान्  हामीलाई बकायुंशन्मुखं  बक असुरका ययुः  गए चछछिरे 

ग्रसिता  निल्नेछ शत्रु श्रीकृष्णको मनोहर 


ताक्यार्थ सबे गोप बालकहरू परस्परमा भन्न लागे के हामी सबै जना यसको मुखभित्र 
पस्यौँ भने यसले हामीलाई निल्छ ? यदि निल्यो भने श्रीकृष्णले यसलाई बकासुरलाई मारे फँ एके 
छिनमा तुरुन्ते मारिदिनेछछन् भन्दै ती गोप बालकटहरूले बकासुरका शत्रु श्रीकृष्णको मनोहर 


अनुहारलाई हेर बेसरी हांँस्दे ताली बजाँदै त्यो अघासुरको मुखभित्र पसे । 


इत्थं मिथोऽतथ्यमतज्ज्ञभाषितं श्रुत्वा विचिन्त्येत्यमृषा मृषायते । 
रक्षो विदित्वाखिलमूतहत्स्थितः स्वानां निरोद्धं भगवान् मनो दधे ॥ २५॥ 


पदार्थ 
इत्थं  यसप्रकार 
मिथः  परस्पर 


अतज्ज्ञभाषितं  यो 
अजिङ्गररूपी राक्षस हो भन्ने 
नजानेका बालकहरूले भनेको 
अतथ्यम्  भ्रमपूर्ण कुरा 
श्रुत्वा  सुनेर 


अमृषा  सत्य अजिङ्गररूपको 
असुर 

मृषायते  असत्य विशाल 
पहाड छै प्रतीत भद्रहेको छ 
इति  यस्तो 

विचिन्त्य  निश्चय गरेर 
अखिलभूतहत्स्थितः  सम्पूर्ण 
प्राणीहरूको हृदयमा विराजमान 


भगवान्  भगवानूले 

रक्षः  यो राक्षस हो भन्ने 
विदित्वा  जानेर 

स्वानां  आफ्ना साथीहरूलाई 
निरोद्धं  सङडटबाट हटाउन 
मनः  मन 

दधे  दिनुभयो 





ताक्यार्थ अजिङ्गरको रूप लिएर बसेको त्यो अदभुत जीव राक्षस हो भन्ने नजानेका ती गोप 
बालक साथीहरूले परस्पर गरेको भ्रमपूर्ण कुराकानी सुनेर भगवानूले अजिङ्गरको रूप धारण 
गरेको यो दैत्य वृन्दावनमा विशाल पहाड जस्तो भएर प्रतीत भद्ररहेको छ, तर वास्तवमा त्यो 
राक्षस हो भन्ने निश्चय गर्नुभयो । त्यसपचछि सम्पूर्ण प्राणीहरूको हृदयमा साक्षीरूपले विराजमान 
भगवान् श्रीकृष्णले आपफ्ना साथीहरूलाई सङटबाट बचाउने विचार गर्नुभयो । 


रामालन्द्री टीका 


२६८५ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 


तावत् प्रविष्टास्त्वसुरोदरान्तरं परं न गीणौः शिदरावः सवत्साः। 
प्रतीक्षमाणेन बकारिवेहानं हतस्वकान्तस्मरणेन रक्चसा ॥ २६॥ 





पदार्थ प्रविष्टाः  पसिसकेका थिए सम्क्रहिको 

तावत्  त्यस वेलासम्म परं तु  तर पनि रक्षसा  दैत्य अघासुरद्रारा 
सवत्साः  बाच्छाहरूसहित बकायिवेशनं  बकशत्रु न गीणौः  मुखमा बाँकी 
शिशवः  केही गोप श्रीकृष्णको प्रवेशको रहेका बाच्छा र गोपबालकहरू 
बालकहरू प्रतीक्षमाणेन  प्रतीक्षा गरिरहेको  मुख बन्द गरेर निलिएनन् 
असुरोदरान्तरं  अघासुरको हतस्वकान्तस्मरणेन  मारिएका 

पेटभित्रसम्म आपना प्रिय दिदी र दाजुलाई 


वाक्यार्थ त्यस वेलासम्ममा बाच्छाहरूसहित केही गोप बालकहरू अघासुरको पेटभित्रसम्म 
प्रवेश गरिसकेका थिए तर पनि श्रीकृष्णको प्रवेशको प्रतीक्षा गरिरहेको र मारिएका आना प्रिय 
दिदी र दाजुलाई सम्षिरहेको दैत्य अघासुरले मुखमा बांकी रहेका बाच्छा र गोपबालकहरूलाई 
मुख बन्द गरेर निलेन। 


तान् वीक्ष्य कृष्णः सकलाभयप्रदो ह्यनन्यनाथान् स्वकरादवच्युतान् । 


दीनांङच मृत्योजंटराग्निघासान् घृणादिंतो दिष्टकृतेन विस्मितः ॥ २७॥ 
पदार्थ स्वकरात्  आप्नो हातबाट गोपहरूलाई 
सकलाभयप्रद्ः  सम्पूर्ण अवच्युतान्  खसिसकेका वीक्ष्य  देखेर 
प्राणीहरूलाई अभय प्रदान गर्ने टाढा भएका दिष्टकृतेन  प्राख्धवश 
घृणार्दितः  दयाभावले द्रवित मृत्योः  मृत्युरूप अघासुरको अघासुरको मुखमा उनीहरू 
कृष्णः  श्रीकृष्णले जटराग्निघासान्  जठराग्निको आरफँ गएकोमा 
हि  निश्चय नै लागि घाँंस खाना भएका विस्मितः  आश्चर्यचकित 
अनन्यनाथान्  आफूदेखि भिन्न दीनान् च  दुःखी हुनुभयो 
कोही पनि रक्षक नभएका तान्  ती बाच्छा र 





ताक्यार्थ सम्पूर्ण प्राणीहरूलाई अभयप्रदान गर्ने अनि दयाभावले द्वित हुनुभएका भगवान् 
श्रीकृष्णले आफूबाहेक कोही पनि रक्षक नभएका, आपूबाट टाढा भएका, मृत्युरूप अघासुरको 
जठराग्निको घाँस भएका ती बाच्छा र गोपहरूलाई देखेर प्रारब्धले उनीहरूलाई मृत्युको मुखमा 
पुययाएकाले आश्चर्यचकित हुनुभयो । 


कृत्यं किमत्रास्य खलस्य जीवनं न वा अमीषां च सतां विहिंसनम् । 
हयं कथं स्यादिति संविचिन्त्य तज्ज्ञात्वाविरशात् तुण्डमशेषदुग्घरिः ॥ २८॥ 


रालालन्द्री टीका 


२९६८६ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 
पदार्थ अमीषां  यी इति  यस्तो 

अत्र  यस्तो अवस्थामा सतां च  सज्जन मेरा संविचिन्त्य  विचार गरेर 
किम्  के साथीहरूको तत्  त्यस्तो उपाय 

कृत्यं  गर्नुप्छ जसद्रारा विदिंसनं वा  हिंसा पनि ज्ञात्वा  जानेर 

अस्य  यो नहोस् अशोेषदुक्  सर्वद्रष्टा भगवान् 
खलस्य  दुष्ट अघासुरको द्यं  यी दुबे कुरा हरिः  श्रीकृष्ण 

जीवनं  जीवन कथं  कसरी तुण्डम्  अघासुरको मुखमा 

न  नरहोस् अनि स्यात्  होला आविशत्  पस्नुभयो 





ताक्यार्थ यस्तो अवस्थामा अब मैले के गर्ने होला ? अब मैले त्यस्तो काम गर्नुपर्वछछ, जसद्रारा 
दुष्ट अघासुरको मृत्यु पनि होस् र सज्जन मेरा साथी गोपहरूको हिंसा पनि नहोस्। यी दुबे कुरा 
कसरी सम्भव होला ? यस्तो विचार गरेर सर्वद्रष्टा भगवान् श्रीकृष्ण अघासुरको मुखभित्र प्रवेश 
गर्नुभयो । 


तदा घनच्छदा देवा भयाद्धाहेति चुक्रुद्युः। 
जहृघुर्ये च कंसाद्याः कोणपास्त्वघवान्धवाः ॥ २९॥ 


पदार्थ भयात्  अघासुरको डरले अघबान्धवाः  अघासुरका 
तदा  त्यस वेला भगवान् हाहाइति हाहा भनेर हितैषी 

अघासुरको मुखमा प्रवेश गर्दा चुक्रुशुः  करन्दन गर्न थाले कौणपाः तु  राक्षसहरू चाहं 
घनच्छदाः  बादलले छेकिएका ये च  जो जहृषुः  प्रसन्न भए 

देवाः  देवताहरू कंसाद्याः  कस आदि 





ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्ण अघासुरको मुखमा प्रवेश गर्नुहदा भगवान्कै म॒त्युको आशङ़ा गरेर 
बादलले छेकिएका देवताहरू अघासुरको उरले हा ! हा ! भन्दै कराउन थाले भने अघासुरका 
हितैषी कंस आदि राक्षसहरू प्रसन्न भए। 


तच्छत्वा भगवान् कृष्णस्त्वन्ययः साभ॑वत्सकम्। 
चूर्णी चिकीर्षोरात्मानं तरसा ववृधे गले ॥ ३०॥ 





पदार्थ भगवान्  भगवान् चूर्णीचिकीर्षोः  चपाएर चूर्ण 
तत्  त्यो देवताहरूको कृष्णः तु  श्रीकृष्णले चाहं बनाउने इच्छा गरेको अघासुरको 
हाहाकार शब्द साभ॑वत्सकम्  गोपबालक र॒ गरे  घाँटीमा 

श्रुत्वा  सुनेर बाच्छसहित तरसा  वेगपूर्वक छिटोचिटो 
अन्ययः  अविनाशी आत्मानं  आफूलाई ववृधे  बढाउन थाल्नुभयो 


ताक्यार्थ देवताहरूको हाहाकार शब्द सुनेर बाच्छा र गोपबालकसहित आपफूलाई दांतले चपाएर 


रामालन्द्री टीका 


२३६८७ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 


चूर्णचूर्ण बनाएर मार्ने इच्छा गर्ने त्यो अघासुरको घांँटीमा रही भगवान् श्रीकृष्णले आफ्नो 
शरीरलाई छिटोछिटो बढाउन थाल्नुभयो । 


ततोऽतिकायस्य निरुद्धमागिंणो द्ुदुगीणदष्टेभ्र॑मतस्त्वितस्ततः। 
ूर्णोऽन्तरङ्े पवनो निरुद्धो मूर्धन् विनिष्पाटूय विनिगंतो बहिः ॥ ३९॥ 


पदार्थ इतस्ततः तु  छट्पटाएर 
ततः  त्यसपछि भगवान् बददे यताउता 


पवनः  प्राणवायु 
मूधन्  टाडकोमा रेको 


जानुभएकाले भ्रमतः  शरीर हल्लिएको ब्रह्मरन््रलाई 
निरुद्धमागिणः  सास फेर्ने अतिकायस्य  विशाल शरीर विनिष्पाटूय  फुटाएर 
बाटो घाँटी थुनिएको भएको अघासुरको बहिः  बाहिर 





हि  निश्चय नै अन्तरङ्गे  शरीरभित्र विनिगंतः  निस्कियो 
उदुगीणंुष्टेः  आंखा बाहिर निरुद्धः  रोकिएर 
निस्किएको पूणः  भरिएको 


ताक्यार्थ भगवान्ले आफ्नो शरीरलाई बढाडँदे लानुभएकाले अघासुरको सास फेर्नै बाटो घाटी 
बन्द भयो भयो । उसका आंँखा बाहिर निस्किएका धिए। उसले छटपटाएर विशाल शरीरलाई 
हल्लाउन थाल्यो। यसरी उसको विशाल शरीरभित्र पूर्णरूपमा रोकिएको प्राणवायु उसको 
ब्रह्मरन््रलाई फुटाएर शरीरबाट बाहिर निस्कियो । 


न ०   च ध 


तेनेव सर्वेषु बहिगतेषु प्राणेषु वत्सान् सुहृदः परेतान् । 
दुष्ट्या स्वयोत्थाप्य तदन्वितः पुनव॑क्त्रान् मुकुन्दो भगवान् विनियो ॥ ९९ 


पदार्थ 

तेन एव  त्यही ब्रह्मरन्धरको 
बाटोबाट 

सर्वेषु  सबै 

प्राणेषु  इन्दरियहरू 
बहिगतेषु  शरीरबाट बाहिर 
निस्किएपच्ि 


परेतान्  राक्षसको जठराग्निले 
पोलेर मूर्छित भएका 

वत्सान्  बाच्छा र 

सुहृदः  गोप साथीहरूलाई 
स्वया  आफ्नो 

दृष्ट्या  अमृतमयी दृष्टिद्रारा 
उत्थाप्य  सचेत बनाएर 





तदन्वितः  तिनीहरूलाई 
साथमा लिएर 

भगवान्  भगवान् 

युकुल्यः  मकु 

पुनः  फेरि 

वक्त्रात्  अघासुरको मुखबाट 


  ४० 


विनिर्ययो  बाहिर निस्कनुभयो 


ताक्यार्थ त्यही ब्रह्मरन्घ्रको बाटोबाट अघासुरका सबै इन्दरियहरू बाहिर निस्किएपचछि त्यस 
देत्यको जठराग्निको तापले मूर्च्छित भएका बाच्छ र आप्ना गोप साथीहरूलाई भगवान् मुकुन्दले 
आफ्नो अमृतमयी दृष्टिद्रारा सचेत बनाएर उठाउनुभयो अनि उनीहरूलाई आफ्नो साथमा लिएर 
त्यस दैत्यको मुखबाट बाहिर निस्कनुभयो । 


रामालन्द्री टीका 


२६८८ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 


पीनाहिभोगोत्थितमदभुतं महज्ज्योतिः स्वधाम्ना ज्वलयद् दिशो द । 
प्रतीक्ष्य खेऽवस्थितमीरनिर्गमं विवेशा तस्मिन् मिषतां दिवोकसाम्॥ ३६॥ 


पदार्थ दश दिशः  दशे दिशालाई दिवोकसाम्  देवताहरूले 
पीनाहिभोगोत्थितं  अनिङ्गरको ज्वख्यत्  प्रकाशित गर्दै मिषतां  हेदि 

विशाल शरीरबाट उत्पनन भएकोखे  आकाशमा तस्मिन्  उहाँ भगवान् 
अटुभुतम्  अदभुत अवस्थितम्  बसेर श्रीकृष्णमा 

महत्  महान् ईदानिग॑मं  भगवान् श्रीकृष्णको विवेश  प्रवेश गयो 
ज्योतिः  तेजले बहिरागमनलाई 

स्वधाम्ना  आफ्नो प्रकाशद्रारा प्रतीक्ष्य  प्रतीक्षा गरेर 





ताक्यार्थ विशाल अजिङ्गरको त्यो शरीरबाट निस्केको अदभुत महान् तेजले आफ्नो प्रकाशद्रारा 
दशे दिशालाई प्रकाशित गय्यो अनि आकाशमा गएर भगवान् बाहिर निस्कने प्रतीक्षा गर्न थाल्यो। 
जब भगवान् बाहिर आउनुभयो तब देवताहरूले हर्दा त्यो तेजले भगवान् श्रीकृष्णमा प्रवेश 
गय्यो । 


ततोऽतिहष्टाः स्वकृतोऽकृतार्हणं पुष्पैः सुरा अप्सरसङ्च नतनैः । 
गीतिः सुगा वाद्यधराश्च वाद्यकैः स्तवेङ्च विप्रा जयनिःस्वनेर्गणाः ॥ २४ ॥ 


पदार्थ नतनैः  नृत्यहर्द्रारा जयनिःस्वनेः  जयजय 

ततः  त्यसपछि अघासुरको सुगाः  गन्धर्वहरूले आवाजद्रारा 

वध भएपचछ्छि गीतिः  गीतहरूद्रारा स्वकृतः  आफ्नो देवता 
अतिहष्टाः  अत्यन्त प्रसन्न वाद्यघराः च  विद्याधरहरूले आदिको सृष्टि गर्नृहुने भगवान् 
भएका वाद्यकैः  बाजाहरूद्रारा श्रीकृष्णको 

सुराः  देवताहरूले विप्राः  ब्राह्मणहरूले अहणं  पूजा 

पुष्येः  पुष्पवृष्टिद्रारा स्तवेः च  स्तुतिहरुद्रारा अकृत  गरे 

अप्सरसः च  अप्सराहरूले गणाः  भगवान्का पार्षदहरूले 





ताक्यार्थ अघासुरको वध भएपचछ्छि अत्यन्त प्रसन्न भएका देवताहरूले फूल वर्साएर, 
अप्सराहरूले नाचेर, गन्धर्वहरूले गीत गाएर, विद्याधरहरूले बाजा बजाएर, ब्राह्मणहरूले स्तुतिपाठ 
गरेर र भगवान्का पार्षदहरूले जयजय गरेर आफ्नो सृष्टि गर्नृहुने भगवान् श्रीकृष्णको पूजा गरे । 


तददुभुतस्तोत्रसुवादययगीतिका 
जयादिनेकोत्सवमङ्गरस्वनान् । 


रामालन्द्री टीका 


३६८९ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 


श्रुत्वा स्वधाम्नोऽन्त्यज आगतोऽचिराद् 
दुष्ट्वा महीरस्य जगाम विस्मयम् ॥ ३५॥ 


पदार्थ आदि अनेक उत्सवद्वारा उत्पनन अचिरात्  तुरन्त 
तददुभतस्तोत्रसुवाद्यगीतिकाजयामङ्गलमय ध्वनिहरूलाई आगतः  आउनुभयो 
दिनैकोत्सवमङ्गलस्वनान्  स्वघाम्नः  आपनो लोकको महीरास्य  भगवान्को महिमा 
देवताहरूले गरेको अद्भुत अन्ति  नजिकैबाट दष्ट्वा  देखेर 

स्तोत्रपाठ, कर्णप्रिय बाजागाजा, श्रुत्वा  सुनेर विस्मयम्  आश्चर्यभावमा 
सुमधुर गीत र जयजयकार शब्द अजः  ब्रह्माजी जगाम  प्राप्त हुनुभयो 





ताक्यार्थ देवताहरूले गरेको अदभुत स्तोत्रपाठ, कर्णप्रिय बाजागाजा, सुमधुर गीतसङगीत र 
जयजयकार शब्द आदि अनेक उत्सवहरूको मङ्गलमय ध्वनि ब्रह्माजीले आफ्नो लोकको 
नजिकेबाट सुन्नुभयो र तत्काल वृन्दावनमा आउनुभयो । त्यहं भगवान् श्रीकृष्णको महिमा देखेर 
ब्रह्माजी आश्चर्यचकित हूनुभयो । 


राजन्नाजगरं चमं शुष्कं वृन्दावनेऽदुभुतम्। 
व्रजोकसां बहुतिथं बभूवाकीडगहरम् ॥ ३६॥ 





पदार्थ शुष्कं  सुकेको लागि 

राजन्  हे राजा परीक्षित् चमं  छाला बहुतिथं  धेर समयसम्म 
अटुभुतम्  अद्भुत वृन्दावने  वृन्दावनमा आकीडगहरम्  खेल्ने गुफा 
आजगरं  त्यो अजिङ्गरको जोकसां  व्रजवासीहरूको बभूव  भयो 


ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित्! त्यो अदभुत महान् अजिङ्गरको छाला सुकेपछ्छि त्यो 
व्रजवासीहरूका लागि धेरै कालसम्म खेल्न योग्य गुफा भयो । 


एतत् कोमारजं कमं हरेरात्माहिमोक्षणम् । 
भ, न   ९  व्रजे 
मृत्योः पोगण्डके बाला दुष्ट्वोचुविस्मिता रजे ॥ ३७॥ 





पदढार्थ प्रदान गर्ने गर्नुभएपचछ्ि 

भ २    

हरेः  भगवान् श्रीकृष्णको कोमारजं  कुमार अवस्थामा विस्मिताः  चकित भएका 
एतत्  यो पांच वर्षके उमेरमा गरिएको बालाः  गोप बालकहरूले 
मृत्योः  मृत्युबाट कमं  कर्मलाई व्रजे  त्रजमा 
आत्माहिमोक्षणम्  दष्ट्वा  देखेर उत्तु  वर्णन गर्दथे 
आफूहरूलाई बचाउने र पोगण्डके  भगवान् पौगण्ड 

अजिङ्गररूप अघासुरलाई मोक्ष अवस्थामा कैटौँ वर्षमा प्रवेश 


रामालन्द्री टीका 


३६९० 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 


ताक्यार्थ आफूहरूलाई मत्युबाट बचाउने र॒ अजिङ्गररूप अघासुरलाई मोक्ष प्रदान गर्ने यो 
भगवानूले कुमार अवस्थामा हदा नै गर्नुभएको कार्य देखेर भगवान् पौगण्डावस्था ६ वर्षदेखि १० 
वर्ष सम्मको उमेरमा प्रवेश गर्नुभएपछि गोप बालकटहरूले चकित हदे भगवान्को त्यो कार्यको 
व्रजमा वर्णन गर्दथे। 


नेतद् विचित्रं मनुजाभ॑मायिनः परावराणां परमस्य वेधसः । 
अघोऽपि यत्स्पशंनघोतपातकः प्रापात्मसाम्यं त्वसतां सुदुलंभम् ॥ ३८ ॥ 


पदार्थ वेधसः  स्रष्टा भगवान्को सुदुखभम्  अत्यन्त दुर्लभ 
मतुजा्भमायिनः  मायाले स्परांनधोतपातकः  स्पर्श आत्मसाम्यं  भगवान्को 
मनुष्य बालकको रूप धारण मात्रले सम्पूर्ण पापहरू नष्ट सारूप्य मुक्ति 

गर्नुभएका भएको यत्  जुन 

परमस्य  साक्षात् परमात्माको अघः अपि  अघासुरले पनि प्राप  प्राप्त गयो 
परावराणां  अदृश्य र दृश्य सबे असतां तु  भगवान्देखि विमुखएतत्  त्यो 

पदार्थहरूको दुष्टहरूका लागि न विचित्रं  आश्चर्य होइन 





ताक्यार्थ मायाद्रारा मनुष्यको बच्चाको रूप धारण गर्नुभएका, अदृश्य एवं दृश्य सम्पूर्णं चराचर 
जगत्का स्रष्टा भगवान् श्रीकृष्णको स्पश मात्रले सम्पूर्ण पापहरू नष्ट भएको अघासुरले 
भगवान्देखि विमुख दुष्टहरूका लागि अत्यन्त दुर्लभ सारूप्य मूक्ति प्राप्त गयो, यो कुनै 
आश्चर्यको कुरा होदन । 


सकृद् यदङ्गप्रतिमान्तराहिता मनोमयी भागवतीं ददो गतिम्। 
स एव नित्यात्मसुखानुभूत्यमिव्युदस्तमायोऽन्तगंतो हि किं पुनः ॥ ३९॥ 





पदार्थ भागवतीं  भगवान्को त्यसका कार्यहरूलाई टाडैनाट 
सकृत्  एकपटक गतिम्  सालोक्य आदि मुक्ति हटाउनुभएका भगवान् 
अन्तराहिता  हदयभित्र ददो  खट्वाङ्ग आदिलाई हि  निश्चय नै 

स्थापित प्रदान गयो अन्तगंतः  अन्तःकरणभित्र 
मनोमयी  मनले चिन्तन सः एव  त्यी प्रवेश गर्नुभएको छ भने 
गरिएको नित्यात्मसुखानुभूत्यभिन्युदस्त कि पुनः  किन सारूप्य मुक्ति 
यदङ्गप्रतिमा  जुन भगवान्को मायः  नित्य आफ्नै आनन्दमय प्रदान गर्नृहुन्न 

अङ्गहरू भएको प्रतिमाले रूपको अनुभवद्वारा माया र 


ताक्यार्थ भगवान्को सर्वाङ्गपूर्ण मूर्तिलाई एकपटक मात्र मनले राम्ररी चिन्तन गरेर हृदयभित्र 
राख्नाले त खट्वाङ्ग आदि भक्तलाई सालोक्य आदि मुक्ति प्राप्त भयो भने नित्य आपने 
आनन्दमय रूपको अनुभवद्रारा माया र त्यसका कार्यहरूलाई टाढैबाट हटाउनुहुने भगवान् यदि 


रामालन्द्री टीका 


२६९१ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 


स्वयं कसैको अन्तःकरणभित्र प्रवेश गर्नृहुन्छ भने त्यसको सारूप्य मुक्ति प्राप्त हुने कुरामा के 
सन्देह रह्यो र ? अतः अघासुरले सारूप्य मूक्ति प्राप्त गयो 


सूत उवाच सूतजीले भन्नुभयो 
इत्थं दविजा यादवदेवदत्तः श्रुत्वा स्वरातुर्चरितं विचित्रम्। 
पप्रच्छ भूयोऽपि तदेव पुण्यं वेयासकिं यन्निगृहीतचेताः ॥ ४० ॥ 





पदार्थ श्रीकृष्णको ध उहाँले 

द्विजाः  हे दुई पटक विचित्रम्  अघासुरवध आदि भूयः अपि  फेरि पनि 
जन्मिएका शौनक आदि अद्भुत तद् एव  त्यही 
ब्राह्मणहरू चरितं  चरित्र पुण्यं  पवित्र श्रीकृष्ण 
याद्वदेवद्त्तः  यदुश्रेष्ठ इत्थं  यसप्रकार चरित्रका बारेमा 
श्रीकृष्णद्वारा जीवनदान श्रुत्वा  सुनेर वैयासकिं  व्यासपुत्र 
दिलादइएका परीक्षित्ले यन्निगृहीतचेताः  जुन चरित्र शुकदेवलाई 

स्वरातुः  आफ्ना रक्षक श्रवणद्वारा मनलाई वशमा पप्रच्छ  सोध्नुभयो 


ताक्यार्थ हे शोनक आदि ब्राह्मणहरू ! यदुश्रेष्ठ भगवान् श्रीकृष्णबाट जीवनदान पाएका राजा 
परीकषित्ूले जब आफ्ना रक्षक श्रीकृष्णको अघासुरवध आदि अदभुत चरित्र सुन्नुभयो तब 
भगवान्को चरित्रले उहाँलाई वशीभूत तुल्यायो अनि फेरि पनि परीभ्षित्ले व्यासका पुत्र 
शुकदेवजीलाई भगवान्को त्यही लीलाचरित्र सुनने इच्छा प्रकट गरी त्यस विषयमा प्रश्न गर्नुभयो । 


राजोवाच राजा परीक्षितूले भन्नुभयो 
बह्मन् कालान्तरकृतं तत्कालीनं कथं भवेत्। 
यत् कोमारे हरिकृतं जगुः पोगण्डकेऽभ॑काः ॥ ४१॥ 
पदार्थ गरियो त्यो कर्म गरेको कर्म 
ब्रह्मन्  हे ब्रह्मज्ञानी शुकदेव अभंकाः  गोप बालकहरूले तत्कालीनं  पौगण्ड कालीन 
यत्  जुन गोपहरूको रक्षा, पोगण्डके  पौगण्ड अवस्थामा कथं  कसरी 
अघासुरको वध आदि कर्म जगुः  व्रजमा भने भन्नुभयो, भवेत्  हुन सक्छ 
कोमारे  कुमार अवस्थामा तर 
हरिकृतं  भगवान् श्रीकृष्णद्रारा कालान्तरकृतं  कुमार कालमा 





ताक्यार्थ हे ब्रह्मज्ञानी शुकदेव ! पाँच वर्षको कुमारावस्थामा भगवान् श्रीकृष्णले गोप 
बालकहरूको रक्षा, अघासुरवध आदि अदभुत कर्म गर्नुभयो, त्यो कर्म भगवान्को पौगण्ड 
अवस्थामा गोप बालकहरूले व्रजमा वर्णन गरे भनेर भन्नुभयो, तर कुमार अवस्थामा गरिएको कर्म 


रामालन्द्री टीका 


३६९२ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १२ 
पौगण्ड अवस्थामा कसरी वर्तमानकालीन हुन सक्छ ? 

तद् बृहि मे महायोगिन् परं कौतूहरं गुरो । 

नूनमेतद्धरेरेव माया भवति नान्यथा ॥ ४२॥ 





पदार्थ माया एव  माया नै बहि  बताउनुहोस् त्यो सुन्न 
महायोगिन्  हे महायोगी भवति  हो मे  मलाई 

गुरो  हे गुरु अन्यथा  अन्यथा परं  अत्यन्त 

नूनम्  निश्चय ने न  त्यस्तो हुनै सक्दैन कोतूहलं  कुतूहलता छ 
एतत्  यो कथनको कारण तापनि 

हरेः  भगवान् श्रीकृष्णको तत्  त्यो कारणको बारेमा 


ताक्यार्थ हे महायोगी ! यो कथनको कारण निश्चय नै स्वयं भगवान् श्रीकृष्णको माया ने हो, 
अरू हूनै सक्दैन । तापनि त्यसमा विशेष अरू कारणहरू पनि भए त्यो मलाई बताउनुहोस् । त्यो 
कुरा सुन्न म अत्यन्ते उत्कण्ठित दु । 


वयं घन्यतमा खोके गुरोऽपि क्षत्रबन्धवः । 
यत् पिबामो मुहुस्त्वत्तः पुण्यं कृष्णकथामृतम् ॥ ४३॥ 





पदार्थ लोके  लोकमा पुण्यं  अति पवित्र 

गुरो  हि गुरु घन्यतमाः  अति नै धन्य कृष्णकथामृतम्  भगवान् 
क्षत्रबन्धवः अपि  अधम क्षत्रियभएका छँ श्रीकृष्णको कथारूपी अमृत 
भएर पनि यत्  किनभने मुहुः  बारम्बार 

वयं  हामी त्वत्तः  हजुरबाट पिबामः  पान गर्न पाएका छँ 


वाक्यार्थ हे गुरुदेव ! ब्राह्मणको तिरस्कार गरेको हूनाले अधम क्षत्रिय भए पनि हामी 
लोकमा अति नै धन्य र कृतार्थ भएका छँ किनभने हामीले हजुरबाट भगवान् श्रीकृष्णको अति 
पवित्र कथारूपी अमृत बारम्बार पान गर्न पाएका छँ । 


सूत उवाच सूतजीले भन्नुभयो 
इत्थं स्म पृष्टः स तु बाद्रायणि 
स्तत्स्मारितानन्तहताखिलेन्द्रियः। 
कृच्छ्रात् पुनरन्धबहि्दशिः शनेः 
प्रत्याह तं भागवतोत्तमोत्तम ॥ ४४ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


पदार्थ तत्स्मारितानन्तहताखिलेन्द्रियः  
भागवतोत्तमोत्तम  भगवान्का त्यो प्रश्नद्रारा सम्खाइनाले 

उत्तम भक्तहरूमा श्रेष्ठ हे शोनक भगवान् श्रीकृष्णद्वारा सम्पूर्ण 
बादरायणिः  व्यासका पुत्र इन्द्रिय र त्यसका वृत्तिहरू 

सः तु  ती शुकदेवजी आकृष्ट भएका अनि 

इत्थं  यसप्रकार कृच्छ्रत्  इन्द्रियजन्य श्रमबाट 
पृष्टः  सोधिनुभएपच्छि पुनः  फेरि 


३६९३ 
अध्याय १२ 


रनः  विस्तार 

लन्धवहिदैशिः  बाह्य जगत्को 
ज्ञान भएका शुकदेवले 

तं  ती प्रश्नकर्ता परीभ्षितूलाई 
प्रत्याह स्म  भन्नुभयो 





ताक्यार्थ भगवान्का उत्तम भक्तहरूमा श्रेष्ठ हे शौनक । राजा परीभ्षितूले यसप्रकार प्रश्न 
गरेपछि शुकदेवलाई भगवान् श्रीकृष्णका लीलाचरित्रहरूको सम्खना भयो र उहाँका सम्पूर्ण इन्द्रिय 
र तिनका वृत्तिहरू भगवान्को चरित्रमा आकृष्ट भए, फेरि इन्द्रियजन्य श्रमबाट उहाँ लाई विस्तार 
बाह्यजगत्को ज्ञान हदे आयो । त्यसपच्छि उहाँले प्रश्नकर्ता राजा परीक्षित॒लाई भन्न लागनुभयो । 


अप भ 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे पूवोर्धे द्वादशोऽध्यायः ॥ १२॥ 


रामालन्द्री टीका 


३६९० 


दशम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


ब्रह्माजीको मोहभङ्ग 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
साघु पृष्टं महाभाग त्वया भागवतोत्तम । 
यन्नूतनयसीशस्य शुण्वन्नपि कथां मुहुः ॥ १॥ 


पदार्थ 


त्वया  तपाईदारा 


महाभाग  हे महाभाग्यशाली साघु  सुन्दर प्रश्न 


परीक्षित् 
भागवतोत्तम  हे भगवान्का 
शरेष्ठ भक्त 


पृष्टं  सोधियो 
यत्  किनभने तपाई 
ईरास्य  भगवान्को 





अध्याय १३ 


अथ त्रयोदशोऽध्याय 
अथ तयदशाऽष्वायः 


कथां  कथा 

मुहुः  बारम्बार 

शुण्वन् अपि  सुनेर पनि 
नूतनयसि  त्यस कथालाई 
नयाँ बनाँदे हुनुहुन्छ 


ताक्यार्थ हे महाभाग्यशाली परीक्षित्! हे भगवान्का श्रेष्ठ भक्त! तपारईले भगवान्को 
लीलाचरित्रको विषयमा सुन्दर प्रश्न गर्नुभयो। तपाईले भगवान्का कथाहरू बारम्बार सुनेर पनि 
फेरि त्यही विषयमा प्रश्न गरेर भगवान्का कथाहरूलाई अरु नयाँ बनाँद हुनुहुन्छ । 


सतामयं सारभृतां निसगों यदथंवाणीश्चुतिचेतसामपि । 
प्रतिक्षणं नव्यवदच्युतस्य यत् स्त्रिया विटानामिव साधुवातो ॥ २॥ 


पदार्थ 
अपि  निश्चय नै 

यद्थंवाणी  अ 
श्रुतिचेतसाम्  जुन 
भगवान्का गुणकथालाई ग्रहण 


अयं  यो 

निसग॑ः  स्वभाव 

यत्  जुन 

विटानाम्  कामुक पुरुषहरूका 


गर्न वाणी, कान र मन भएका लागि 


सारभृतां  तत््वग्राही 
सताम्  सज्जनहरूको 


स्त्रियाः इव  स्त्रीको चर्चा 
अच्युतस्य  भगवान् 





श्रीकृष्णको 

साघुवातो  सुन्दर चरित्रहरूको 
कथा 

प्रतिक्षणं  प्रतिक्षण 

नन्यवत्  नयाँ जस्त हुन्छ 


ताक्यार्थ जसरी स्त्रीलम्पट कामुक पुरुषहरूलाई स्त्रीहरूको चर्चा सर्धँ नयाँ लाग्दछछ त्यसै गरी 
भगवानूका गुणकथालाई गर्ने वाणी, कान र मन भएका तत्त्वग्राही सज्जन भक्तहरूलाई भगवान् 
श्रीकृष्णको कथा प्रतिक्षण नयाँ लाग्दद्छ । 


शुणुष्वावहितो राजन्नपि गुह्यं वदामि ते। 
न्युः स्निग्धस्य शिष्यस्य गुरवो गुह्यमप्युत ॥ ३॥ 


रालालन्द्री टीका 


३६९५ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 
पदार्थ ते  तपाईका लागि उत  निश्चय नै 

राजन्  हे राजा परीक्षित् वदामि  बताह गुह्यम् अपि  रहस्यमय ज्ञान 
अवहितः  सावधान भएर स्निग्धस्य  गुरुमा प्रेम राखने पनि 

शणुष्व  सुन्नुहोस् शिष्यस्य  शिष्यलाई नूयुः  बताऊन् 

गुह्यं अपि  रहस्यमय भए पनि गुरवः  गुरुहरूले 





ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित्! सावधान भएर सुन्नहोस्। भगवान्का गुणक थाहरू अत्यन्त 
रहस्यमय छन् तापनि म॒ तपारईलाई बताह । किनभने गुरुमा प्रेम राख्ने शिष्यहरूलाई गुरुहरूले 
रहस्यमय कुराहरू पनि बताउनुपर्दछ । 


तथाघवदनान्मृत्यो रक्षित्वा वत्सपारकान्। 
सरित्पुलिनमानीय भगवानिदमब्रवीत् ॥ ४॥ 





पढार्थ मृत्योः  मृत्युबाट तटमा 

तथा  यसरी मेले पहिले वत्सपाठकान्  बाच्छा र आनीय  ल्याएर 
बताए अनुसार गोठाला साथीहरूलाई भगवान्  भगवान्ले 
अघवदनात्  अघासुरको रक्षित्वा  बचाएर इदम्  यसो 
मुखरूपी सरित्पुलिनम्  यमुनानदीको अनवीत्  भन्नुभयो 


ताक्यार्थ मेले पहिले बताए अनुसार अधघासुरको मुखरूपी मृत्युबाट भगवान् श्रीकृष्णले बाच्छा 
र गोठाला साथीहरूलाई बचाएर यमुना नदीको तटमा ल्याउनुभयो र उनीहरूलाई भन्न लागनुभयो । 


अहोऽतिरम्यं पुलिनं वयस्याः स्वकेलिसम्पन्मूदुखच्छवाटुकम् । 
स्फुरत्सरोगन्धहताकिपत्रिकध्वनिप्रतिध्वानलसदुदुमाकुलम् ॥ ५॥ 


पदार्थ स्वकेलिसम्पन्मृदुलाच्छबाटुकम्  पोखरीमा फुलेका कमलहरूको 
वयस्याः  हे साथीहरू हाम्रो खेलका लागि चाहिने सुगन्धले पानीमा आकृष्ट 

अहो  अहो सामग्रीले युक्त राम्राराम्रा भएका भेवरा र चराहरूको 
पुलिनं  यो नदीको तट स्वच्छ बालुवा र आवाजको प्रतिध्वनिले सुशोभित 
अतिरम्यं  अत्यन्त मनोहर छ स्फुटत्सरोगन्धहतालिपत्रिक धरे वृक्षहरू छन् 

यहां ध्वनिप्रतिध्वानठसदुदुमाकुलम्  





ताक्यार्थ हे साथीहरू ! यो यमुना नदीको तट अत्यन्त मनोहर छ । यहाँ हामीलाई खेल्न चाहिने 
आवश्यक सामग्री राम्रो स्वच्छ बालुवा छ अनि यहाँ पोखरीमा एफुलेका कमलहरूको सुगन्धले 
पानीमा आकृष्ट भएका भँवरा र चराहरूको आवाजको प्रतिध्वनिले सुशोभित धेर वृक्षहरू छन्। 


रामालन्द्री टीका 


३६९६ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 


अत्र भोक्तव्यमस्माभिदिंवारूदं श्चुघादिंताः। 
वत्साः समीपेऽपः पीत्वा चरन्तु शनकेस्तृणम् ॥ ६॥ 


पदार्थ अस्माभिः  हामीहरद्रारा समीपे  नजिकै 
दिवा  दिन अत्र  यहीं सानकेः  विस्तार 
आरूढं  धेर चदडिसक्यो भोक्तन्यम्  भोजन गरिनुपर्दछ तृणम्  घास 
वितिसक्यो वत्साः  गाईबाच्छाहरू चरन्तु  चरून् 
्ुघादिंताः  हामीहरू भोका्यौँ अपः  पानी 

त्यसैले पीत्वा  पिएर 





ताक्यार्थ दिन धरे वितिसक्यो, हामीहरू पनि अत्यन्ते भोकायौँ, त्यसेले अब हामीहरू यहीं 
नदीतटमा भोजन गरौँ। भोकाएका गाईबाच्छाहरू पनि पानी पिएर हाग्रा नजिक विस्तार घास 
चरून् । 


तथेति पाययित्वाभौ वत्सानारुध्य शाद्दटे । 
मुक्त्वा हिक्यानि बुभुजुः समं भगवता मुदा ॥ ७ ॥ 





पदार्थ शादे  हरिया घांसहरू भएको मुक्त्वा  खोलेर 

तथा इति  ठिक छ भनेर ठउंमा मुदा  हर्षपूर्वक 

अभीः  गोप बालकटहरूले ।आरुघ्य  छोडिदिएर भगवता समं  भगवान् 
वत्सान्  गाईबाच्छाहरूलाई रिक्यानि  खाजा राखिएका श्रीकृष्णसंग 

पाययित्वा  पानी पियाएर पोकाहरू बुभुञ्ुः  खान थाले 


ताक्यार्थ यो कुरा सुनेर गोप बालकहरूले ठिक छ भनेर गा्ईबाच्छाहरूलाई यमुनामा पानी 
पियाएर हरिया धांँसहरू भएको ठाडँमा छोडिदिए अनि खाजाका पोकाहरू फुकाएर हर्षपूर्वक 
भगवान् श्रीकृष्णका साथमा खान थाले। 


कृष्णस्य विष्वक् पुरुराजिमण्डलेरभ्यानना पुल्लदुशो व्रजार्भकाः । 
सहोपविष्टा विपिने विरेजुर्छदा यथाम्भोरुहकणिंकायाः ॥ ८ ॥ 


पदार्थ विष्वक्  वरिपरि नालकहरू 

विपिने  वनमा उपविष्टाः  बसेका अम्भोरुहकणिंकायाः  
पुरुराजिमण्डलेः सह  धेरै अभ्याननाः  भगवान्तिर मुख कमलपुष्पको वरिपरि रहेका 
पडक्तिहरूमा मण्डलाकार फर्काएका कुण्डलाकार 

रूपद्रारा फुल्लदुशः  प्रफुल्ल नेत्र भएका छदाः यथा  पात रँ 
कृष्णस्य  श्रीकृष्णको व्रजाभंकाः  व्रजका गोप विरेजुः  शोभायमान भए 





रालालन्द्री टीका 


३९६९७ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 


ताक्यार्थ वनमा भगवान् श्रीकृष्णको वरिपरि मण्डलाकार पङ्क्तिहरूमा बसेका, भगवान्तिर 
फरकिएका र प्रफुल्ल नेत्र भएका गोपबालकहरू वनभोजमा त्यसरी नै शोभायमान देखिए जसरी 
कमलपुष्पहरूको वरिपरि रहेका कुण्डलाकार पात शोभायमान हुन्छन् । 


नर,     


केचित् पुष्पेदेलेः केचित् पल्ल्वेरङ्करेः फेः । 


शिग्भस्त्वाग्भदुषदूाभरच बुभु कृतभाजनाः ॥ ९॥ 





पदार्थ पल्लवैः  पालुवाहरूद्रारा त्वग्भिः  रुखको बोक्राहरद्रारा 
केचित्  कोहीले अङ्करेः  अड्कुरहरूद्रारा दुषदुभिः च  दुङ्गाहरूदरारा पनि 
पुष्पैः  फूलहर्द्रारा फठेः  फलहरुद्रारा कृतभाजनाः  खाजा राख्ने पात्र 
केचित्  कोटीले शिग्भिः  खाजा राखिएको बनाएका गोपबालकहरूले 
देः  पातहरद्रारा पोकाहरूद्रारा बुभुसुः  भोजन गर्न लागे 


ताक्यार्थ केही गोप बालकहरूले फूल, केहीले पात, पालुवा, अङ्कुर, फल, खाजा राखिएको 
पोको, रुखको बोक्रो र दुङ्गाहरूलाई नै खाजा भाग लगाउने पात्र बनाएर भोजन गर्न लागे। 


न  ९ स्वस्वभोज्यरुचिं  पृथक् 
सतव मया द्रायन्तः स्वस्वभनस्यरुच पयक्् । 
हसन्तो हसयन्तर्चाग्यवजहुः सदेरवरा  ॥ १० ॥ 


पदार्थ मिथः  परस्पर दरांयन्तः  देखादे 


सहेश्वराः  भगवान् श्रीकृष्णले पृथक्  भिन्नभिन्न 


सहित भएका 
अट 
स्वे  सबे गोप बालकटहरू 


स्वस्वभोज्यरुचिं  आआपफ्नो 
भोज्य पदार्थं सम्बन्धी रुचि 


हसन्तः  हाँस्दैर 
हासयन्तः च  हंसाङदे 





अभ्यवजहुः  भोजन गर्न थाले 


ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्ण र अन्य सबै गोप बालकहरू भोजनमा हुने आआफ्नो रुचिगत 
भिन्नता देखाँदे, हाँस्दे र हेंसाँदे भोजन गर्न थाले। 


 न  जटरपय्यो ४  ् 
बिभ्रदविणुं जठरपययोः शूङखवेत्रे च कक्षे 
भ णस च 
वामे पाणो मसृणकवलं तत्फलान्यङ्गलीषु । 
तिष्ठन् मध्ये स्वपरिसुहृदो हासयन् नर्मभिः स्वेः 
स्वगे लोके मिषति बुभुजे यज्ञभुग् बारुकेलिः ॥ १९॥ 


पदार्थ कक्षे च  काखीमा मसृणकवटं  स्निग्ध ठुलो गास 
जठरपटयोः  पटुकाको दुई शूङ्खवेत्रे  सिंगको बाजा र॒ वामे  देत्रे हातको 

फेरोको बीचमा बेतको लौरो च्यापेर अङ्गुलीषु  ओँलाहरूमा 

वेणुं  बांसुरी पाणो  हातमा तत्फलानि  त्यसका लागि 





रामालन्द्री टीका 


३६९८ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


बीचनीचमा खादने फलहरू स्वैः  आप्ना 

बिभ्रत्  धारण गर्नुभएका नर्मभिः  ठद्राहरूद्रारा 

मध्ये  सबै गोपहरूको बीचमा हासयन्  हंसाडदे गर्नुभएका 
तिष्ठन्  बसेर स्वगे लोके  स्वर्गमा बस्ने 


अध्याय १३ 


बालकेलिः  बालक्रीडा 
गरिरहनुभएका 

यज्ञभुक्  समस्त यज्ञहरूका 
भोक्ता भगवान् श्रीकृष्णले 


स्वपरिसुहृद्ः  आपनो वरिपरि देवताहरूले बुभुजे  भोजन गर्न लाग्नुभयो 


बसेका गोप साथीहरूलाई मिषति  आश्चर्यपूर्वक हेरिरहंदा 


ताक्यार्थ पटकाको दुई फेरोको बीचमा बांसुरी घुसार्मुभएका, काखीमा सिंगले बनेको बाजा र 
बेतको लौरो च्याप्नुभएका, हातमा स्निग्ध ठुलो गाँस लिनुभएका अनि देत्रे हातका ओँलाहरूमा 
खाना खाँदा बीचबीचमा खाइने फलहरू लिनुभएका भगवान्का वरिपरि गोप बालकहरू बसेका 
थिए भने उहाँ सबैको बीचमा बसेर ठटरा गर्दै सबैलाई हंसाटरहनुभएको धियो । समस्त यज्ञहरूका 
भोक्ता भगवान्ले यसरी बालक्रीडा गरिरहनुभएको यो दृश्य स्वर्गवासी देवताहरूले आश्चर्थपूर्वक 
हेरिरहेका थिए। 





भारतेवं वत्सेषु मुञ्जानेष्वच्युतात्मसु । 
वत्सास्त्वन्तवने दूरं विविद्युस्तृणलोभिताः ॥ १२॥ 


पदार्थ वत्सपेषु  गोटालाहरूले अन्त्वने  बीच जङ्लमा 
भारत  हे भरतवंशी परीक्षित् युञ्जानेषु  भोजन गदगिर्दै दूरं  धरे टाढा 
एवं  यसरी तृणलोभिताः  घाँसमा विविदुः  प्रवेश गरे 


लोभिएका 

वत्साः तु  बाच्छाहरू चाहं 
ताक्यार्थ हे भरतवंशी परीक्षित् ! यसरी भगवान् श्रीकृष्णमा नै तन्मय भएका गोठालाहरूले 
भोजन गरिरहंदा उता बाच्छाहरू चाहं हरियाहरिया घाँसहरूमा लोभिएर चर्दै जांँदा बीच 
जङ्गलमा प्रवेश गरी धरे टाढा पुगे। 


अच्युतात्मसु  भगवान् 
श्रीकृष्णमा नै तन्मय भएका 





तान् दुष्ट्वा भयसन्त्रस्तानूचे कृष्णोऽस्य भीभयम्। 
मित्राण्याशान्मा विरमतेहानेष्ये वत्सकानहम् ॥ १२॥ 


पदार्थ तान्  ती गोपहरूलाई अहम्  म 
अस्य  यो चराचर जगत्को दुष्ट्वा  देखेर वत्सकान्  बाच्छाहरूलाई 
भीभयम्  भयको पनि भयहेतु उत्वे  भन्नुभयो इह  यहाँ 


कृष्णः  भगवान् श्रीकृष्णले मित्राणि हे साथीहरू आनेष्ये  ल्याउनेद् 
भयसन्त्रस्तान्  बाच्छा नदेखेर आशात्  भोजनबाट 


अत्यन्त उराएका मा विरमत  विश्राम नगर 





रामालन्द्री टीका 


३६९९ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 


ताक्यार्थ बाच्छाहरू नदेखेर अत्यन्त ॒ डउराएका गोपहरूलाई सम्पूर्ण जगत्को भय 
मृत्यु को पनि भयरूप भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभयो हे साथीहरू ! तिमीहरू भोजन गरिरहो, म 
हराएका सबै बाच्छाहरूलाई खोजेर ल्यार्हु । 


इत्युक्त्वाद्रिदरीकुञ्जगहरेष्वात्मवत्सकान्। 
विचिन्वन् भगवान् कृष्णः सपाणिकवलो ययो ॥ १४ ॥ 


पदार्थ भगवान्  भगवान् अद्विद्रीकुञ्जगहरेषु  पर्वत, 
इति  यसप्रकार गोपहरूलाई कृष्णः  श्रीकृष्ण ओडार, कुञ्ज र गुफाहरूमा 
उक्त्वा  भनेर आत्मवत्सकान्  आपना ययो  पुग्नुभयो 
सपाणिकवलः  हातमा गांस बाच्छाहरूलाई 

लिनुभएका विचिन्वन्  खोज्ै 





ताक्यार्थ यसप्रकार गोपहरूलाई भनेर हातमा गांस लिनुभएका भगवान् श्रीकृष्ण आफ्ना 
बाच्छाहरूलाई खोज्दै पर्वत, ओडार, कुञ्ज र गुफाहरूमा पुरनुभयो । 


अम्भोजन्मजनिस्तदन्तरगतो मायाभ॑कस्येरितु 
दरष्टुं मञ्जु महित्वमन्यद्पि तदरत्सानितो वत्सपान् । 
नीत्वान्यत्र कुरूदहान्तरदघात् खेऽवस्थितो यः पुरा 
ुष्ट्वाघासुरमोक्षणं प्रभवतः प्राप्तः परं विस्मयम् ॥ १५॥ 


पढ्र्थ विस्मयम्  आश्चर्यमा अन्यद् अपि  अरू पनि 
कुरूदह  हे कुरुवंशी परीक्षित् प्राप्तः  प्राप्त हूनुभएको थियो मञ्जु  अति मनोहर 

यः  जो ब्रह्माजी अम्भोजन्मजनिः  कमलबाट महित्वम्  महिमालाई 

पुरा  पहिला उत्पन्न हुनुभएका ब्रह्माजीले द्रष्टुं  हेर्बका लागि 

खे  आकाशमा तदन्तरगतः  श्रीकृष्ण तद्रत्सान्  भगवानूका बाच्छा र 
अवस्थितः  बसेर बाच्छाहरूलाई खोज्न वत्सपान्  गोपहरूलाई 


प्रभवतः  प्रभ श्रीकृष्णबाट जानुभएको वेलामा आएर इतः  त्यहं यमुनाको तटबाट 
अघासुरमोक्षणं  अघासुरको मायाभंकस्य  आपन इच्छाले अन्यत्र  अन्ते 





म॒क्ति बालक्रीडालाई स्वीकार नीत्वा  लगी 
दष्ट्वा  देखेर गर्नुभएका अन्तरद्धात्  अन्तर्धान हूनुभयो 
परं  अत्यन्त ईशितुः  सर्वेश्वर भगवान्को 


ताक्यार्थ हे कुरूवंशी परीभषित् ! पहिला ब्रह्माजी आकाशमा बसेर भगवान्ले अघासुरलाई मुक्ति 
प्रदान गरेको लीला हेर्दा आश्चर्यचकित हुनुभएको थियो। कमलबाट उत्पन ब्रह्माजीलाई 


रामालन्द्री टीका 


२७०० 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 


मनुष्यबालक बन्नुभएका सर्वेश्वर भगवान् श्रीकृष्णका अरू पनि मनोरम महिमाहरू हेर्न मन 
लाग्यो। यसेले जब भगवान् हराएका बाच्छाहरू खोज्न जानुभयो, तब ब्रह्माजीले बाच्छा र गोप 
बालकटहरूलाई यमुना नदीतटबाट अन्यत्र लगेर लुकाउनुभयो र आफू पनि अन्तधनि हुनुभयो । 
ब्रह्माजी आखिर जड कमलबाटै उत्पन्न हूनुभएको न हो, त्यसैले उहाँले यस्तो जडतापूर्ण कार्य 
गर्नुभयो । 


ततो वत्सानदष्ट्षेत्य पुलिनेऽपि च वत्सपान् । 
उभावपि वने कृष्णो विचिकाय समन्ततः ॥ १६॥ 


पढार्थ एत्य च  फर्किएर वने  वनमा 

कृष्णः  श्रीकृष्णले पुलिने  यमुनातटमा पनि उभो अपि  दुवै बाच्छार 
वत्सान्  बाच्छाहरूलाई वत्सपान् अपि  गोप साथीहरूलाई 

अदुष्ट्वा  नदेखेर साथीहरूलाई पनि नदेखेर विचिकाय  खोज्न थाल्नुभयो 
ततः  त्यसबाट समन्ततः  चारैतिर 





ताक्यार्थ बाच्छ खोज्न जानुभएका भगवान् श्रीकृष्णले बाच्छाहरूलाई करीं पनि देखनुभएन 
अनि फर्किएर यमुनातटमा आणएर हर्दा गोप साथीहरूलाई पनि देख्नुभएन । त्यसपछि उहँले बाच्छ 
र गोप साथीहरूलाई वनको चारैतिर खोज्न थाल्नुभयो । 


कवाप्यदुष्ट्वान्तविपिने वत्सान् पालांङ्च विडववित्। 
सवं विधिकृतं कृष्णः सहसावजगाम ह ॥ १७॥ 


पदार्थ वत्सान्  बाच्छाहरूलाई विधिकृतं  ब्रह्माजीले गर्नुभएको 
विङ्ववित्  विश्वलाई नै पालान् च  गोपहरूलाई पनि हो भनी 

जान्ुहुने सर्वज्ञ अदुष्ट्वा  नदेखेर सहसा  तुरुन्त 

कृष्णः  श्रीकृष्णले ह  निश्चय नै अवजगाम  थाहा पाउनुभयो 
अन्तविपिने  वनभित्र सवं  सवै काम गोपर 

क्व अपि  कीं पनि बाच्छाहरूको हरण आदि कर्म 





ताक्यार्थ सर्वज्ञ भगवान् श्रीकृष्णले वनभित्र करटी पनि बाच्छाहरूलाई नदेखेपछि यो सब काम 
ब्रह्माजीबाट भएको हो भन्ने कुरा तत्काल थाहा पाडनुभयो । 

ततः कृष्णो मुदं कतुं तन्मातृणां च कस्य च। 

उभयायितमात्मानं चके विरुवकृदीर्वरः ॥ १८ ॥ 


पदार्थ थाहा पाएपचछि ईरवरः  सर्वशक्तिमान् 
ततः  त्यसपछि ब्रह्माको कर्तुतविवकृत्  विश्वका निर्माता कृष्णः  श्रीकृष्णले 


रामालन्द्री टीका 


२७०१ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 
तन्मातृणां च  ती गोपहरूका रमुदं  प्रसन्न बाच्छाको रूपको 
बाच्छाहरूकी आमा गाई कर्तुं  गर्नका लागि चरे  बनाउनुयो 

हरूलाई र आत्मानं  आपफूलाई 

कस्य च  ब्रह्माजीलाई पनि उभयायितम्  दुबे गोप र 





ताक्यार्थ सम्पूर्ण संसारका निर्माता सर्वशक्तिमान् भगवान् श्रीकृष्णले ब्रह्माको कर्वुत थाहा 
पाएपचछ्ि गोप बालकहरूका आमाहरूलाई, गा्ईहरूलाई र स्वयं ब्रह्माजीलाई पनि प्रसन्न 
बनाउनका लागि आपफूलाई ने गोप र बाच्छाहरूको रूपको बनाउनुभयो । 


यावद् वत्सपवत्सकाल्पकवपुयौवत् कराङ्घ्रयादिकं 

यावद् यष्टिविषाणवेणुदलदिग् यावद् विभूषाम्बरम् । 
यावच्छीलगुणाभिधाकृतिवयो यावद् विहारादिकं 

सर्वं विष्णुमयं गिरोऽङ्गवदजः सवस्वरूपो बभो ॥ १९॥ 


पदार्थ राख्ने पोका छन् त्यस्तै रूपहरू बाच्छाले 

यावत्  जति र जस्ताछन् धारण गर्नुभएका विहारादिकं  खानपान, क्रीडा 
त्यस्ते यावत्  जस्ताजस्ता गोप र॒आदि व्यवहार गर्दथे, त्यसरी नै 
वत्सपवत्सकाल्पकवपुः  गोप र बाच्छाका व्यवहार गर्नुभएका 
बाच्छाहरूको जस्ते सानो विभूषाम्बरम्  गहना र वस्त्र अजः  जन्मरहित श्रीकृष्ण 
शरीरवाला हुनुभएका छन्, त्यस्तै रूप धारण सवंस्वरूपः  सर्वस्वरूप भई 
यावत्  जस्ताजस्ता बाच्छा रगर्नुभएका सवं विष्णुमयं  सम्पूर्ण 
गोपका यावत्  जस्ताजस्ता गोप र॒पदार्थहरू विष्णुरूप छन् भन्ने 
कराट्घ्रयादिकं  हात, पाड छन्.बाच्छाका गिरः  वेदवाणीलाई 

त्यस्तै बनाउनुभएका शीलगुणाभिधाकृतिवयः  अङ्गवत्  आपने अङ्ग प्रत्यक्ष 
यावत्  जस्ताजस्ता गोप र॒ स्वभाव, गुण, नाम, रूप र उमेर चरितार्थ गराई 

बाच्छहरूका छन्, त्यस्ते आफूलाई पनि बभौ  शोभायमान हुनुभयो 
यष्टिविषाणवेणुदलशिक््  लौरो, बनाउनुभएका 

सिंग, बांसुरी, पात र खाजा यावत्  जसरी गोपर 





ताक्यार्थ ब्रह्माजीद्रारा अपहृत गोप र बाच्छाहरू सानाठला जस्ता थिए, जति सङ्ख्यामा थिए, 
उनीहरूको हात, पाड आदि अङ्ग जस्तो थियो, भगवान् श्रीकृष्णले आफूलाई त्यही सङ्ख्या र 
त्यही रूपको बनाउनुभयो । गोप र बाच्छाहरूले बोकेको लौरो, सिंग, बांसुरी पात र खाजा बोक्ने 
पोकाहरू जस्ता थिए त्यस्तै आफूले पनि धारण गर्नुभयो । उनीहरूले लगाएको गहना, वस्त्र अनि 
उनीहरूको स्वभाव, गुण, नाम, रूप, उमेर आदि पनि त्यस्तै बनाउनुभयो । गोप र बाच्छाहरूले 
जसरी खानपान, क्रीडा आदि व्यवहार गर्दथे, त्यस्तै विहार आफूले पनि गर्न थाल्नुभयो । यसरी 


रामालन्द्री टीका 


२७०२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 


भगवान् श्रीकृष्ण सर्वस्वरूप भएर शोभायमान हुनुभयो र सम्पूर्ण पदार्थहरू विष्णुरूप छन्! भन्ने 
वेदवाणीलाई आफ्नै अङ्गलाई छै प्रत्यक्षरूपमा चरितार्थ गराउनुभयो । 


स्वयमात्मात्मगोवत्सान् प्रतिवायौत्मवत्सपेः। 
क्रीडन्नात्मविहोरेश्च सवौत्मा प्राविाद् चजम्॥ २०॥ 


पदार्थ आत्मगोवत्सान्  आत्मरूप कीडन्  खेल्दै 
स्वयम्  आफैं गाईबाच्छाहरूलाई सवात्मा  स्वत्मिस्वरूप भएर 
आत्मा  आत्मस्वरूप भगवान् पप्रतिवायं  वनबाट फर्काए्र रजम्  व्रजमा 


आत्मवत्सपेः  आत्मरूप आत्मविहररेः च  आत्मरूप 


प्राविशत्  प्रवेश गर्नुभयो 





विभिन खेलहरू 


वाक्यार्थ आत्मस्वरूप भगवान् आर्फै आत्मरूप गोपहरूद्वारा आत्मरूप गाईबाच्छाहरूलाई 
वनबाट फर्काएिर आत्मरूप विभिन्न खेलहरू खेल्दै सर्वात्मस्वरूप भएर व्रजमा प्रवेश गर्नुभयो । 


गोपहरूद्रारा 


तत्तद्त्सान् पृथङ् नीत्वा तत्तदुगोष्ठे निवेशय सः। 
तत्तदात्माभवद्राजंस्तत्तत्सदुम प्रविष्टवान् ॥ २१॥ 





पदार्थ नीत्वा  लगेर अभवत्  हुनुभयो र 
राजन्  हे राजा परीक्षित् तत्तद्गोष्ठे  तीती गोठहरूमा सः  सर्वात्मा भगवान् पनि 
तत्तदत्सान्  तीती निवेश्य  राखेर तत्तत्सदूम  तीती 
बाच्छाहरूलाई तत्तदात्मा  तीती गोपबालकहरूको घरमा 
पृथक्  अलगअलग रूपमा गोपबालकको रूपमा प्रविष्टवान्  प्रवेश गर्नुभयो 


ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित्! सर्वात्मा भगवान्ले भिन्नभिननन गोपबालकका भिन्नभिन्न 
बाच्छाहरूलाई अलगअलग रूपमा लगेर तिनीहरूको आआफ्नो गोठमा राख्नुभयो । अनि आफू 
पनि ती सब गोपबालकहरूको रूपमा उनीहरूको भिन्नभिन्न घरमा प्रवेश गर्नुभयो । 

विवरण माथिका तीन श्लोकमा भगवान् श्रीकृष्ण सबै गोपबालक अनि गाईबाच्छा आदिको 
रूपमा प्रकट हुनुभयो भनी बतादइएको छ । परमात्माले पुरुष एवेदं सर्व यद्भूतं यच्च भाव्यम् 
शुक्लयजुर्वेद, ३१२ अर्थात् भूत र भविष्यत् कालका जति वस्तु छन्, ती सबै परमपुरुष रूप नै 
हन् भन्ने वेदवचनलाई यस प्रसङ्द्रारा सिद्ध गरी देखाउनुभयो । भगवान्ले सबै आर्फै बनेर यस्तो 
अचम्मको लीला किन गर्नुभयो ? यसको उत्तर हो तन्मात्रुणां कस्य च मुदं कर्तुम् अर्थात् 
गोपहरूका आमा अनि ब्रह्माजीको पनि खुसीका लागि। भगवान् सर्वसमर्थ हूनहुन्छ, उहाँले 
ब्रह्माजीले लुकाएका गोप र बाच्छाहरूलाई सजितै ल्याउन सक्नुहन्थ्यो । यदि भगवान्ले ब्रह्माजीले 
लुकाएका सबेलाई त्यसरी ल्याउनुभएको भए आपफूले गरेको काम असफल भएको देखेर ब्रह्माजी 
दुःखी हनहन्थ्यो, अनि भगवान् एक्लै घर जानुभएको भए ती गोपका आमाहरू दुःखी हन्ये, दुबे 


रामालन्द्री टीका 


३७०२ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 


दुःखी नहोऊन् भनेर भगवान्ले यस्तो लीला रच्नुभयो । 

यस प्रसङ्गले श्रीकृष्ण सर्वज्ञ, सर्वसमर्थ र सत्यसडूल्प हूनुह॒न्छ भन्ने पुष्टि गर्द । सर्वज्ञ 
नभएको भए उहँले ती सबै गोपहरूका नाम, उमेर, शीलस्वभाव र रुचिलाई कसरी 
जान्नुहुन्थ्यो ? यदि कसैको व्यवहारमा या आनीबानीमा अलिकति मात्र पनि फरक परेको भए 
उनीहरूका आमाबाबुले थाहा पाटृहाल्थे र लीलाको रहस्य तत्काल भङ्ग हृन्थ्यो । साक्षात् शेषरूप 
बलरामले समेत एक वर्ष पूरा बित्न लाण्दा मात्र यो रहस्य थाहा पाउनुभएको छ । यो लीला 
देखाएर मानौ परमात्माले आफ्नो सर्वशक्तिमत्ता र सत्यसडूल्पलाई प्रकट गर्दै ब्रह्माजीलाई उत्तर 
दिनुर्दे थियो हि ब्रह्मा ! तिमी सृष्टिकर्ता भएको अभिमानमा परी मेरो ईश्वरत्वको परीक्षा 
लिंदैदछछो । हेर तिमीलाई प्राणीहरूको सृष्टि गर्नका लागि तिनका कर्म, वासना र संस्कारहरूको 
अनि पञ्चमहाभूतरूपी उपादानको आवश्यकता पर्दछ। तर म त कुनै साधनविना पनि जगतूको 
रचना गर्न सक्दद्कु  वेदान्तसिद्धान्त अनुसार यो ब्रह्मविवर्तवाद हो। यसमा परमात्मा आफ्नो 
स्वरूपलाई नकछाडी अनेक रूपमा प्रतीत हुनुभएको मानिन्छ । छन्दोग्योपनिषद् ६२२३मा तदैक्षत 
बहु स्यां प्रजायेय अर्थात् सृष्टि गर्ने वेलामा परमात्माले एकबाट अनेक हुने इच्छा या विचार 
गर्नुभयो भनी बताइएको छ । यहाँ पनि परमात्माले आप्नो सङडूल्पबाटै सर्वरूप धारण गरी यही 
रहस्यलाई स्पष्टतः देखाइदिनुभएको हो । 


तन्मातरो वेणुरवत्वरोत्थिता उत्थाप्य दोभिंः परिरभ्य निभ॑रम्। 
स्नेहस्नुतस्तन्यपयः सुधासवं मत्वा परं बह्म सुतानपाययन् ॥ २२॥ 


पदार्थ सुतान्  आफ्नै छोरा जस्तो मिठो र शक्तिदायक 
वेणुरवत्वरोत्थिताः  बांँसुरीको मत्वा  ठानेर स्नेहस्तुतस्तन्यपयः  

आवाज सुनेर छिटोचिटो दोभिंः  हातद्रारा पुत्रवात्सल्यका कारण स्तनबाट 
उठेका उत्थाप्य  उठाएर चुरहिंदे गरेको दुध 

तन्मातरः  ती गोपका निभ॑रम्  ज्यादै स्नेहका साथ अपाययन्  पियाए 

आमाहरू परिरभ्य  आलिङ्गन गरेर 

परं ब्रह्म  परब्रह्म श्रीकृष्णलाई सुघधासवं  अमृत र आसव 





वाक्यार्थ आप्ना छोराहरूले बजाएको बांँसुरीको आवाज सुनेर छिटोकिटो उठेर आएका 
गोपका आमाहरूले परब्रह्म श्रीकृष्णलाई आपने छोरो ठाने अनि आपना हातले तिनलाई उचालेर 
स्नेहपूर्वक आलिङ्गन गरे अनि पुत्रवात्सल्यका कारण आफना स्तनबाट चुहिरहेको अमृत र आसव 
जस्तो मिठो र शक्तिदायक दुध पियाए। 


ततो नृपोन्मदंनमज्जठेपनालङ्काररक्षातिककारनादिमिः। 
संलाकितः स्वाचरितेः प्रहर्षयन् सायं गतो यामयमेन माघवः ॥ २३॥ 


रामालन्द्री टीका 


२७० 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 
पदार्थ कर्महरुद्रारा घसेर माडिदिने, नुहाइदिने, 

नृप  हे राजा प्रहषंयन्  आपफ्नी आमाहरूलाई चन्दन र आभूषणहरू लगादइदिने, 
ततः  त्यसपछि आनन्दित तुल्या्दैदे गाईको पुच्छर घुमाददे जङ्गली 
यामयमेन  ती ती समयमा गतः  घर फर्कनुभएका वायुले पीडा नदेओस् भनेर रक्षा 
गरिने दैनिक क्रीडाद्रारा माघवः  भगवान् श्रीकृष्ण गर्ने, खुवादइदिने आदि कामद्रारा 
सायं  बेलुकीपख आमाहरूको संलालितः  पालित हुनुभयो 
स्वाचरितेः  वनबाट बांसुरी उन्मर्दनमज्जरेपनाल्काररक्ना 

जादे फर्किने आदि आपफ्ना तिलकाशनादिमिः  बुकुवा 





वाक्यार्थ हे राजा! भगवान्ले गोपबालकहरूले जस्तै तत्तत् कालमा गरिने क्रीडाहरू 
गर्नृहुन्थ्यो । सायङालमा गाई लिएर बांसुरी बजाँदे घर आदइ्पुरनुह॒न्थ्यो र॒ आप्ना आमाहरूलाई 
आनन्दित तुल्याउनुहुन्थ्यो । भगवान् श्रीकृष्णलाई आफ्नै छोरो ठानेर गोपिनी आमाहरूले बुकुवा 
घसेर माडिदिने, नुहादइदिने, चन्दन आदि लगाइदिने, आभूषणहरू लगाइदिने, गाईको पुच्छर घुमाउदे 
जङ्गली वायुले पीडा नदेओस् भनेर रक्षा गर्ने, खाना खुवाइदिने आदि काम गरेर उहाँको पालन 
पोषण गर्दथे। 


,  


गावस्ततो गोष्ठमुपेत्य सत्वरं हङ्कारघोषेः परिदतसङ्गतान्। 
स्वकान् स्वकान् वत्सतरानपाययन् मुहुिंहन्त्यः स्रवदोधसं पयः ॥ २४॥ 


पदार्थ हङ्कारघोषैः  हृङ़ार शब्दद्रारा स्रवत्  चुहिएको 
ततः  त्यसपछि वनबाट परिहूतसङ्गतान्  बोलाइएर ओधसं  कल्चौँडोबाट 
फकिएपचछि आएका चुहिरहेको 

गावः  गा्ईहरूले स्वकान् स्वकान्  आआप्ना पयः  दुध 

सत्वरं  छिटोचछिटो वत्सतरान्  बाच्छाहरूलाई अपाययन्  पियाए 
गोष्टं  गोठमा मुहुः  बारम्बार 

उपेत्य  आणएर लिहन्त्यः  चाट्दै 





ताक्यार्थ वनमा चर्न गएका गा्ईहरूले वनबाट फरकिएर गोठमा आएपचछ्छि हुङार शब्द गरेर आ 
आप्ना बाच्छाहरूलाई बोलाँथे। त्यो शब्द सुनेर बाच्छाहरू पनि आआप्नो आमा भएको 
ठामा आद्पुग्थे । अनि ती गाईहरूले बाच्छालाई स्नेहपूर्वक चाट्दे आपनो कल्चौँडोबाट चुहिरहेको 
दुघ पियाडंथे । 

गोमोपीनां र ५  ९   ९   

गोगोपीनां मातृतास्मन् सवा स्नहापिका वना । 

पुरोवदास्वपि हरेस्तोकता मायया विना ॥ २५॥ 
पदार्थ गोगोपीनां  गाई र गोपिनीहरूको 


रामालन्द्री टीका 


२७०५ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 
अस्मिन्  पत्ररूप यी मातुस्नेह मायया विना  मोह बाहेक यी 
श्रीकृष्णमा पुरोवत्  पहिलेका पुत्रहरूमा मेरी आमा र म यिनको पुत्र 
स्नेहधिकां विना  स्नेहको जस्तै थियो भन्ने बाहेक 

आधिक्य बाहेक हरेः  श्रीकृष्णको स्तोकता  बालापन 

सवौ  सबै आसु अपि  यी गाई र पहिलेका पुत्रहरूमा जस्तै 
मातृता  लालनपालन आदि गोपिनीहरूमा पनि धियो 





ताक्यार्थ गाई र गोपिनीहरूको श्रीकृष्णरूप पुत्रमा लालनपालन आदि मात्स्नेह पहिलेका 
पुत्रहरूमा जस्त थियो, तर पुत्ररूप श्रीकृष्णमा पहिलेका पत्रहरूमा भन्दा स्नेह धैरे थियो । त्यस्तै 
भगवानूले पनि पहिलेका पुत्रहरूले जस्त गाई र गोपिनीहरू समक्ष बालापन देखाउनुभएको थियो, 
तर भगवानूमा म यिनको पुत्र हँ र यिनी मेरी आमा हुन् भन्ने मोह थिएन। 

वितरण यस श्लोकमा भगवान्को सर्वरूपधारण लीलामा अरू सब व्यवहार समान नै थिए, 
तर दुई कुरामा चाहं समता भएन भनी बतादएको छ । गाई र गोपिनीहरू, जोजो जजसका 
आमा धथिए, तिनमा मात्रत्वको व्यवहार पहिले जस्ते थियो, तर स्नेहको मात्रा चाहं अलि बढी 
थियो । पहिलापहिला यी सबै गोपिनीहरू र गाईहरूले आआप्ना छोराहरूलाई सामान्य रूपमा 
माया गर्थे र विशेष प्रेम चाहं श्रीकृष्णसेंग नै गर्दथे, तर अहिले श्रीकृष्ण नै छोरा भएर आएकाले 
आपना छोराहरूप्रति उनीहरूको स्नेह श्रीकृष्णके समान असीम भई बद्दे गद्रहेको धियो । 
परमात्माले मायाद्रारा आफनो स्वरूपलाई जति छोप्न खोजे पनि त्यसबाट स्वभावतः फैलिने प्रम र 
आनन्दको प्रकाशलाई उहाँले पनि रोक्न सक्नुहुनन भन्नु यसको तात्पर्य हो। अर्को अन्तर चाहं 
गोपहरू र बाच्छाहरूमा देखियो। ती सबे पहिले जसरी नै आआपफ्ना आमाहरूसंग बच्चा भई 
बसेका थिए, तर उनीहरूमा पहिले जस्तो आसक्ति भने थिएन। यी मेरी आमा हुन् र म यिनको 
छोरा हँ भने यस्तो शरीरलाई आत्मा मानने भरम ती बच्चाहरूमा थिएन । उनीहरू आफूलाई भित्र 
भित्र ब्रह्मरूप नै ठान्दथे। परमात्माले मायालाई स्वीकार गरे पनि नित्यज्ञानरूप उहाँमा मायाद्राया 
भ्रम उत्पन हुनै सक्दैन भन्नु यसको तात्पर्य हो । 


व्रजोकसां स्वतोकेषु स्नेहवल्ल्याब्दमन्वहम् । 


ग्र,  


रानेरनिःसीम ववृधे यथा कृष्णे त्वपूवंवत् ॥ २६॥ 


पदार्थ अपूर्ववत्  अगाडिको भन्दा शनैः  बिस्ताेबिस्तारि 
त्रजोकसां तु  ब्रजवासीहरूको विलक्षण आन्दम्  एक वर्षसम्म 
कृष्णे यथा  यशोदानन्दन निःसीम  सीमारहित ववृधे  बद्दै गयो 
श्रीकृष्णमा रै स्नेहवल्टी  स्नेहको विस्तार 

स्वतोकेषु  आप्ना छोराहरूमा अन्वहम्  प्रतिदिन 





ताक्यार्थ पहिले त्रजवासीहरूको आपफ्ना पुत्रहरूमा भन्दा धरे प्रम यशोदानन्दन श्रीकृष्णमा 
थियो तर अहिले त्यत्ति न प्रेम उनीहरूले आफ्नो पुत्रहरूलाई गर्न थाले। अहिलेको उनीहरूको 


रामालन्द्री टीका 


२७०६ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 


पुत्रप्रेम पहिलेको भन्दा विलक्षण र सीमारहित थियो। उनीहरूको पुत्रप्रतिको स्नेह प्रतिदिन 
विस्तारेबिस्तारे गरी एक वर्षसम्म बद्दै गयो । 


इत्थमात्मात्मनात्मानं वत्सपामिषेण सः। 
पाठयन् वत्सपो वषं चिक्रीड वनगोष्ठयोः ॥ २७॥ 


पदार्थ गोपको बहानामा वषं  एक वर्षसम्म 
इत्थम्  यसी वत्सपः  गोप भएर वनगोष्ठयोः  वन र गोठमा 
आत्मा  सर्वात्मा आत्मना  बालरूप आफैले चिक्रीड  कडा गर्नुभयो 
सः  ती श्रीकृष्णले आत्मानं  बाच्छारूप आर्फैलाई 

वत्सपालमिषेण  बाच्छा र॒ पाख्यन्  पालन गर्दै 





ताक्यार्थ यसरी सर्वात्मा भगवान् श्रीकृष्णले बाच्छा र गोपबालकको छद्मरूप धारण गरेर 
स्वयं आफू गोपबालक भई गोपबालकरूप आर्फैले बाच्छारूप आरफैलाई पालन गर्नुभयो र एक 
वर्षसम्म वन र गोठमा यही रूपमा क्रीडा गर्नुभयो । 


एकदा चारयन् वत्सान् सरामो वनमाविरात्। 
पञ्चषासु त्रियामासु हायनापूरणीष्वजः ॥ २८ ॥ 


पदार्थ त्रियामासु  रात्रि बाँकी रहेको वत्सान्  बाच्छाहरू 
एकदा  एक दिन वेला चारयन्  चराददे 


हायनापूरणीषु  एक वर्ष पुन सरामः  बलरामले सहित 
पञ्चषासु  पांच वा छ अजः  जन्मरहित श्रीकृष्ण 


ताक्यार्थ एक दिनको कुरा हो, एक वर्ष पुगनलाई पाँच 





वनम्  त्रजको वनमा 
आविशत्  प्रवेश गर्नुभयो 


वा छ रात बाँकी र॑दा दाजु 


बलरामका साथमा भगवान् श्रीकृष्ण गाईबाच्छाहरू चराङँदे व्रजभूमिको वनमा प्रवेश गर्नुभयो । 


् विदूराच्चरतो ् 
तता विदूराच्चरतो गावा वत्सादुपत्रजम् । 


गोवधंनाद्रिदिरसि चरन्त्यो ददुशयुस्तृणम् ॥ २९॥ 





पदार्थ चरन्त्यः  चरिरहेका उपव्रजं  त्रजको नजिकै 
गोवधंनाद्विरिरसि  गोवर्धन गावः  गारईहरूले चरतः  चरिरहेका 
पर्वतको चुचुरामा ततः  त्य्हबाट वत्सान्  बाच्छाहरूलाई 
तृणम्  घांँस विदूरात्  टाढा ददुद्युः  देखे 


ताक्यार्थ त्यस वेला गोवर्धन पर्वतको चुचुरामा चरिरहेका गाईहरूले त्यहांबाट धरे टाढा त्रजको 
नजिकै चरिरेका आपना बाच्छाहरूलाई देखे । 


रामालन्द्री टीका 


२७ ०५७५ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 
दष्ट्वाथ न न् र गोत्रजो र   
दुष्ट्वाय तत्स्नहव्शास्मृतात्मा स ऽत्यात्मपदुगमागः। 
द्विपात् ककुटुगीव उदास्यपुच्छोऽगाद््कुतेरास्ुपया जवेन ॥ ३० ॥ 
पढार्थ अत्यात्मपदुगंमागंः  आपफना गडो पारेर 
अथ  त्यसपच्छि रक्षक गोपहरूको नियन्त्रण र॒ आस्ुपयाः  थुनबाट दुध 
दष्ट्वा  बाच्छाहरूलाई दे खेर असजिलो बाटोलाई बेवास्ता॒ चहाड 


तत्स्नेहवशः  बाच्छाहरूको गरी 

स्तेहको वशमा परेको द्विपात्  दुई खुद ४ भएर 
सः गो्नः  गाईको त्यो समूह ककुटुग्रीवः  जुरोतिर घाटी 
अस्मृतात्मा  आपफूलाई नै उचालेर 

विर्सिएर उदास्यपुच्छः  मुख र पुच्छर 
वाक्यार्थ आपना बाच्छाहरूलाई देख्नासाथ गाईहरू बाच्छाको स्नेहको वशमा परे अनि 
आफँललाई विर्सिए । गोपहरूको नियन्त्रण तथा कठिन बाटोलाई समेत बेवास्ता गर्दै दुई खुद्रे जन्तु 
फँ उनीहरू दौडिए । घांँटी जुरोतिर उचालेर, मुख र पुच्छर ठाडो पारेर दौडिएका गाईहरू थुनबाट 
दुधको धारा बगाँदे हुङ्कार शब्द गर्दै वेगपूर्वक बाच्छाको नजिक पुगे। 


हङुतेः  हकार शब्द गर्दै 
जवेन  वेगपूर्वक 

अगात्  बाच्छको नजिक 
गयो 





समेत्य गावोऽघो वत्सान् वत्सवत्योऽप्यपाययन्। 
गिलन्त्य इव चाङ्गानि लिहन्त्यः स्वोधसं पयः ॥ ३१॥ 


बाच्छहरूलाई देखेर 

अधः  गोवर्धन पर्वतको तल 
समेत्य  बाच्छा भएको ठाउमा 
आएर 

अङ्गानि  अङ्गहरूलाई 


पदार्थ 

वत्सवत्यः  बाच्छा भएका 
फेरि बाच्छा पादइसकेका 
गावः अपि  गारईहरूले पनि 
वत्सान्  आपफ्ना पहिलाका 





गिलन्त्यः इव  निलूंला फँ गरेर 
लिदहन्त्यः च  चाटेर 

स्वोधसं  आपनो कल्चौँडाको 
पयः  दुध 

अपाययन्  पियाए 


ताक्यार्थ अर्को बाच्छो पाइसकेका गाईहरूले पनि आप्ना पहिलाका बाच्छाहरूलाई गोवर्धन 
पर्वतको फेदीमा चरिरहेको देखेर आआप्ना बाच्छा भएको ठांमा आई उनीहरूको अङ् 
प्रत्यङ्गलाई निर्लूला फँ गरेर चाटे अनि कल्चौँडामा भएको दुध पियाए। 


गोपास्तद्रोधनायासमोघ्यलज्जोरुमन्युना । 
दुगध्वकृच्छरतोऽभ्येत्य गोवत्सेदंद््ुः सुतान् ॥ ३२॥ 


पदार्थ खोज्दा असफल भएकाले दुगोध्वकृच्छरतः  असजिलो 
तद्रोधनायासमोघ्यलज्जोरु  उठेको लज्जा र अधिक बाटोबाट हिडनु परेकाले 
मन्युना  गाईहरूलाई रोक्न॒ क्रोधका साथ आएका थाकेका 


रामालन्द्री टीका 


२७ ०८ 
दशम स्कन्ध 


गोपाः  गोपहरूले 


श्रीमद्भागवत 


 हस 
गोवत्सेः  गाईका 


् घि ५ 
अभ्येत्य  गाई भएको ठाँमा बाच्छाहरूसंग 


आएर् 


सुतान्  आफ्ना छोराहरूलाई 


अध्याय १३ 


ददृशुः  देखे 


ताक्यार्थ गाईहरूलाई रोक्न खोज्दा असफल भएकाले लाज मानेका र ज्यादै रिसाएका अनि 
असजिलो बाटोबाट हिडनु परेकाले थाकेका गोपहरूले गाईहरू भएको ठार्द॑मा आद्पुग्दा त्यहाँ 
गाईका बाच्छाहरूसंगै आफ्ना छोराहरूलाई देखे । 


तदीक्षणोत्प्रमरसाप्टुताशया जातानुरागा गतमन्यवोऽभंकान् । 
उदुद्य दोभिंः परिरभ्य मृरधनि प्रणिरवापुः परमां मुदं ते ॥ ३३॥ 


पदार्थ गतमन्यवः  रिस हराएका परिरभ्य  आलिङ्गन गरेर 
तदीक्षणोत्प्रेमरसाप्टुताशयाः  ति  ती गोपहरूले मूधनि  तिनीहरूको शिरमा 
ती छोराहरूलाई देख्नाले अभ॑कान्  आपना प्रणिः  सुंधेर 

प्रेमरसमा हृदय भिजेका बालकहरूलाई परमां  अत्यन्त 

जातानुरागाः  प्रेमले हरुक्क दभः  हातले मुदं  हर्ष 

भएका उदुह्य  उठाएर अवापुः  प्राप्त गरे 





ताक्यार्थ आपफ्ना छोराहरूलाई देख्नासाथ गोपहरूको हृदय वात्सल्यले भिज्यो अनि उनीहरूले 
आआपफ्ना बालकहरूलाई हातले उठाएर आलिङ्गन गरे अनि उनीहरूको शिर सुंघेर अत्यन्त खुसी 
भए। 


ततः प्रवयसो गोपास्तोकाररेषसुनिवृंताः। 
कृच्छ्च्छनेरपगतास्तदनुस्मृत्युदश्रवः ॥ ३४ ॥ 


तदनुस्मृत्युदश्चरवः  पुत्रहरूको कृच्छात्  कष्टपूर्वक 
स्मरणका कारण आंसु शनेः  विस्तार 
चुहिरेका अपगताः  गए 
प्रयसः  बुढा 
गोपाः  गोपहरू 
ताक्यार्थ आप्ना बालक छोराहरूलाई आलिङ्गन गरेर परम आनन्द प्राप्त गरेका बुढा गोपहरूले 
छोराहरूलाई त्यहं छोडेर अत्यन्त कष्टपूर्वक त्यहांबाट विस्तारे फरकिए, फर्किदा उनीहरूलाई 
छोराहरूको सम्खना भयो, त्यसैले उनीहरूको आंखाबाट आंसु बरन थाल्यो । 


पदार्थ 

ततः  त्यसपच्छि 
स्तोकाश्टेषसुनिवृंताः  बालक 
छो राहरूलाई आलिङ्गन गरेर 
फरकिएका 





प्रम्धर्वीं 


व्रजस्य रामः प्रमर्धरवीक्ष्योत्कण्ट्यमनुक्षणम् । 
मुक्तस्तनेष्वपत्येष्वप्यहेतुविदचिन्तयत् ॥ २५॥ 


रालालन्द्री टीका 


३७०९ 






दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 
पदार्थ   व्रजवासी गोपिनी र॒ वीक्ष्य  देखेर 

मुक्तस्तनेषु  दुध चुस्न गाईहरूको अहेतुवित्  त्यसको कारण 
छोडिसकेका   प्रेमसम्पत्तिको नजानेका 

अपत्येषु अपि  सन्तानहरूमा अनुक्षणम्  प्रतिक्षण रामः  बलरामले 

पनि ओत्कण्ट्यम्  उत्कण्ठा वृद्धि अचिन्तयत्  विचार गर्नुभयो 





ताक्यार्थ व्रजका गोपिनी र गाईहरूको दुध चुस्न छोडिसकेका आप्ना सन्तानहरूमा पनि 
प्रतिक्षण वात्सल्यप्रेम बद्दै गद्रहेको देखेर त्यसको कारण थाहा नपाएका बलरामले विचार 
गर्नुभयो । 


किमेतददूभुतमिव वासुदेवेऽखिलात्मनि । 
व्रजस्य सात्मनस्तोकेष्वपूर्वं प्रेम वधते ॥ ३६॥ 


पदार्थ  व्रजवासीको एतत्  यो 
अखिलात्मनि  सर्वात्मा स्तोकेषु  आफ्ना बच्चाहरूमा अदुभुतम्  आश्चर्य 
वासुदेवे इव  श्रीकृष्णमा ४ अपूर्वं  अपूर्व किम्केहो 
सात्मनः  मसहित प्रम  स्नेह 

व्रजस्य  गोप, गोपिनी र गाई वधते  बदिरहेको छ 





ताक्यार्थ सर्वत्मा श्रीकृष्णमा ब्रजका गोप, गोपिनी र गार्ईहरूको जस्तो प्रेम थियो, त्यस्तै प्रेम 
आज यिनीहरू आआप्ना बच्चाहरूमा गरिरहेका छन्, यिनीहरूप्रति मेरो पनि प्रेम बदिरहेको छ, 
यो के आश्चर्य भएको हो ? 


न  देवी नायुंतासुरी 
केयं वा कुत आयाता देवी वा नायुतासुरी । 
र ६    विमोहिनी  
प्रायो मायास्तु मे भतुनोन्या मेऽपि विमोहिनी ॥ ३७ ॥ 





पढार्थ नारी वा  अथवा मनुष्यहरूको मे  मेरा 

इयं  यो उत  अथवा भतुंः  स्वामी भगवान् 
माया  माया आसुरी  असुरहरूको हो ? श्रीकृष्णको 
काकेहो प्रायः  प्रायशः अस्तु  हनुपर्दछ् 

कुतः वा  कहाँबाट मे अपि  मलाई पनि अन्या  अरूको माया 
आयाता  आएको हो विमोहिनी  मोहित गराउने न  हुनै सक्दैन 

दैवी  देवताहरूको माया हो ? यो माया 


ताक्यार्थ यो कस्तो माया हो? कहांबाट आएको हो ? के यो देवताहरूको माया हो, वा कुनै 
मानिसको माया हो, अथवा असुरहरूको माया हो ? जसले आप्नो मायाद्रारा मलाई पनि मोहित 
गरायो त्यो माया निश्चय नै मेरा स्वामी श्रीकृष्णको हो अरूको हुनै सक्दैन। 


रालालन्द्री टीका 


३७१  


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 


इति सञ्चिन्त्य दाशाहँ वत्सान् सवयसानपि । 
सवौनाचष्ट वेकुण्ठं चश्चुषा वयुनेन सः ॥ ३८ ॥ 


पढार्थ वयुनेन  ज्ञानमय  साथीहरूलाई पनि 
इति  यसप्रकार चक्षुषा  दृष्टिद्रारा वेकुण्टं  श्रीकृष्णको रूपमा 
सजच्चिन्त्य  विचार गरेर सवान्  सबै आचष्ट  देख्नुभयो 
दाशाहंः  दशार्हवंशी वत्सान्  बाच्छाहरूलाई 

सः  ती बलरामले सवयसान् अपि  समान 





ताक्यार्थ यस्तो विचार गरेपल्ि बलरामले ज्ञानदृष्टिलि हर्दा त सबै बाच्छा र बालक 
साथीहरूको रूपमा पनि श्रीकृष्णलाई ने देखनुभयो । 


न्द न ् न्द ० र द    
नेते सुरेशा ऋषयो न चेते त्वमेव भासीरा भिदाश्रयेऽपि । 
सर्वं पृथक्त्वं निगमात् कथं वदेत्युक्तेन वृत्त प्रभुणा बरोऽवेत् ॥ ३९॥ 


पदढार्थ बाच्छाको भिन्न स्वरूपमा पनि उक्तेन  प्रश्न गरिएका 

ईशा  हे प्रभु त्वम् एव  हजुर नै प्रभुणा  भगवान् श्रीकृष्णद्रारा 
एते  यी गोपहरू भासि  प्रकाशित हुनुहुन्छ निगमात्  सडक्षेपमा 

सुरेशाः  देवताहरू स्वं  सबै बताइएका 

न  होडइनन् पृथक्त्वं  नानात्व बलः  बलरामले 

एते  यी बाच्छाहरू कथं  कसरी यो ञवेत्  सवै वृत्तान्त थाहा 
ऋषयः  ऋषिहरू पनि वृत्तं  सम्भव भयो पाउनुभयो 

न  होडइनन् वद्  बताउनुहोस् 

भिदाश्रये अपि  गोपर इति  यसरी 





ताक्यार्थ हे प्रभु ! यी गोपहरू देवताका र बाच्छाहरू ऋषिहरूका अवतार हन् भन्ने मलाई 
थाहा छ, तर अहिले यी गोपहरू न देवता हुन् न ऋषि नै । गोप, बाच्छा आदि सबैको रूपमा 
हजुर नै अहिले अद्वितीय भावले प्रकाशित हूुनुभएको छ । त्यसैले हजुर यो सबै नानात्व कसरी 
सम्भव भयो ? र हजुर किन यी भिन्नभिन्न विषयहरूमा प्रकाशित भड्रहनुभएको छ? यो कुरा 
मलाई बताउनुहोस्। यसरी बलरामले प्रश्न गरेपछि भगवान्ले सबै रहस्य संक्षेपमा सुनाउनुभयो र 
बलरामले पनि सबे कुरा बुजनुभयो । 


तावदेत्यात्मभूरात्ममानेन बुट्यनेहसा । 
पुरोवदब्दं कीडन्तं ददुशे सकलं हरिम् ॥ ४०॥ 
पदार्थ आत्ममानेन  आफ्नो व्रह्माजीको कालमान अनुसार 


रामालन्द्री टीका 


२७११ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 
तरुटूयनेहसा  त्रुटि कालमा आत्मभूः  ब्रह्माजीले पुरोवत्  पहिले जस्त 

अति शीघ्र सकलं  गाई, गोप आदि अब्दं  वर्ष दिनसम्म 

एत्य  आएर सर्वरूपमा प्राप्त क्रीडन्तं  क्रीडा गरिरहेको 
तावत्  त्यस वेलासम्म हरिम्  श्रीकृष्णलाई ददुशे  देख्नुभयो 





ताक्यार्थ त्यस वेलासम्ममा ब्रह्माजी ब्रह्मलोक पुगेर फर्किदा ब्रह्माजीको कालमान अनुसार एक 
त्रुटि समय ज्यादै छोटो समय मात्र बितेको थियो तर यता व्रजमा आएर ठेर्दा उहाँले गाई, 
बाच्छा, गोप आदि सब रूपमा भगवान् श्रीकृष्णलाई एक वर्षसम्म पहिले जस्तै क्रीडा गरिरेको 
देख्नुभयो । 

टिप्पणी  एक त्रुटिमा एक क्षणको १४ भाग हुन्छ भने एक क्षणमा एक सेकेन्डको ४५ भाग 
समय ह॒न्छ, त्रसरेणुत्रयं भुक्तं यः कालः सः त्रुटिः स्मृतः अर्थात् तीन त्रसरेणुको एक त्रुटि ह॒न्छ । 


यावन्तो गोकुठे बाखाः सवत्साः सवं एव हि । 
मायाराये शयाना मे नाद्यापि पुनरुत्थिताः ॥ ४१॥ 


पदार्थ बालाः  गोपबालकहरू थिए॒ शयानाः  सुतिरहेका छन् र 
गोकुले  गोकुलमा स्वे एवहि  ती सबैनै अद्य अपि  अहिलेसम्म पनि 
यावन्तः  जति मे  मेरो पुनः  फेरि 

सवत्साः  बाच्छाहरूले सहित मायाशये  मायाको शय्यामा न उत्थिताः  उढठेका छैनन् 





ताक्यार्थ यस्तो देखेर ब्रह्माजी सोच्न लाग्नुभयो गोकुलमा जति पनि बाच्छ र गोपहरू थिए, 
ती सबै मेरो मायाको शय्यामा सुतिरहेका छन् र उनीहरू त्यहाँबाट अहिलेसम्म उठेका पनि कतैनन् । 
फेरियो सब मके देखिरहेको दु । 


र भ ज 
इत एतेऽत्र कुत्रत्या मन्मायामोहितेतरे । 
तावन्त एव तत्राब्दं कीडन्तो विष्णुना समम् ॥ ४२॥ 


पदार्थ सङ्ख्यामा अत्र  यहाँ रहेका 

इतः  यसकारण तत्र  त्यसमा पनि एते  यी गोपबालक र 
मन्मायामोहितेतरे  मेरो विष्णुना समम्  श्रीकृष्णका बाच्छाहरू 

मायाद्रारा मोहित भएकाभन्दा साथ कुत्रत्याः  कहांबाट आएका 
अन्य आन्दं  एक वर्षदेखि हन् 

तावन्तः एव  त्यति नै क्रीडन्तः  खेलिरहेका 





ताक्यार्थ यसकारण मेरो मायाद्वारा मोहित भएका गोप र बाच्छाहरूदेखि अतिरिक्त त्यति नै 
सङड्ख्यामा रहेका यी श्रीकृष्णका साथ एक वर्षदेखि खेलिरहेका गोपबालक र बाच्छाहरू 
कर्टँबाट आएका हुन् ? 


रामालन्द्री टीका 


२७१२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 
क  स घ्यात्वा 
प्वमतघु भ्दघु चर् ध्यात्वा स जात्मभूः । 
सत्याः के कतरे नेति ज्ञातु नेष्टे कथञ्चन ॥ ४३॥ 
पदार्थ एवम्  यसरी कतरे  कुन चाहं असली 
सः  उहाँ चिरं  धेरै बेरसम्म न  होडनन् 
आत्मभूः  ब्रह्माजीले ध्यात्वा  विचार गरे तापनि इति यो कुरा 
भेदेषु  भिननरूपले प्रतीत सत्याः  सत्य पहिलेका कथञ्चन  केटी गरे पनि 
एतेषु  यी गोप र बाच्छाहरूकोअसली गोप र बाच्छाहरू ज्ञातुं  जान्न 
विषयमा के कुन् हुन् न इष्टे  सक्नुभएन 





ताक्यार्थ ब्रह्माजीले पहिले आपले लुकाएका र अहिले भगवानुसंग खेलिरहेका दुबे थरी 
गोपबालक र बाच्छाहरूलाई देखेर यिनीहरूमध्ये कुन चाह असली हृन् र ॒कुन होइनन् भने 
वास्तविकता बर्न धैरेबेर विचार गर्नुभयो । तर ब्रह्माजीले यसको रहस्यलाई कसै गरे पनि वुमन 
सक्नुभएन । 


एवं सम्मोहयन् विष्णुं विमोहं विरुवमोहनम्। 


   


स्वयैव माययाजोऽपि स्वयमेव विमोहितः ॥ ४४॥ 
पदार्थ मोहित नहूने स्वया एव  आपने 
एवं  यसरी विष्णुं  भगवान् श्रीकृष्णलाई मायया  मायाद्रारा 
विङ्वमोहनम्  संसारलाई  सम्मोहयन्  मोहित बनाउन स्वयम् एव  आफ 
मोहित गराउने लागेका विमोहितः  मोहित हुनुभयो 
विमोहं  करको पनि मायाले अजः अपि  ब्रह्माजी पनि 





वाक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्ण आफ्नो मायाद्रारा संसारलाई मोहित बनाउनुहुन्छ तर उहाँ लाई 
कसैको पनि मायाले स्पर्श गर्न सक्देन, त्यस्ता भगवान्लाई मोहित गर्न लागेका ब्रह्माजी आपने 
मायाद्वारा आँ मोहित हुनुभयो । 


   ज्र ५      
तम्यां तमोवन्नेहारं खद्योताचिरिवाहनि । 
महतीतरमायेर्यं निहन्त्यात्मनि युञ्जतः ॥ ४५॥ 





पदार्थ खद्योताचिंः इव  जुनकिरीको पनि 

तम्यां  ज्यादै अंँध्यारो रातमा प्रकाशै आत्मनि  आरफैमा भएको 
नैहारं  कुहिरोको महति  महान् पुरुषहरूमा पेयं  सामर्थ्यलाई 
तमोवत्  अन्धकार ठै युञ्जतः  प्रयोग गर्ने व्यक्तिको निहन्ति  नष्ट गर्दछछ 
अहनि  दिनमा इतरमाया  अन्य क्षुद्र मायाले 


रामालन्द्री टीका 


३७१२ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 


वाक्यार्थ जसरी घना अन्धकारले युक्त रातलाई कुहिरोको अन्धकारले कुनै प्रभाव पार्न सक्दैन, 
जसरी दिनको प्रकाशलाई जुनकिरीको प्रकाशले प्रभावित पार्दैन त्यसरी ने आफूभन्दा पनि श्रेष्ठ 
महापुरुषहरूमा प्रयोग गर्न व्यक्तिको मायाले पनि महापुरुषहरूलाई मोहित गराउन सक्दैन, बरु 
आरफैमा भएको सामर्थ्यलाई समेत नष्ट गर्व । 

वितरण माधथिका दुई श्लोकमा ब्रह्माजीले भगवानूमा गर्नुभएको मायाको प्रयोग विफल भयो 
भनी दृष्टान्तपूर्वकं बतादरएको छ । आफ्नो नित्यशक्ति मायाद्वारा भगवान्ले संसारलाई ने मोहित 
गर्नृहुन्छ । त्यही शक्तिको एक अंशलाई पाएर ब्रह्मा आदि मायावान् र शक्तिशाली हुन्छन् । त्यसैले 
ब्रह्माजीले आफ्नो सामान्य मायाद्रारा मायापति भगवान्लाई मोहित बनाउन खोज्दा उह आफ 
त्यी रडमगिनुभयो । कुहिरोको अन्धकारले दिनलाई त केही अँध्यारो बनाउन सक्छ तर रातको 
घना अन्धकारमा त्यो कुहिरोको अन्धकारले केही बढी अँध्यारो थप्न सक्देन, बरु आफ त्यही 
रातको अन्धकारमा हरार्खकछ । जुनकिरीको प्रकाशले रातको अन्धकारमा केही उज्यालो त दिन 
सक्छ, तर दिसो त्यसले उज्यालो थप्न सक्दैन। यसै गरी सामान्य मायाले सामान्य व्यक्तिहरूमा 
आफनो प्रभाव त देखारंछ तर परम पुरुष परमात्मामा पुगेपकि त त्यसको प्रयोगले आफ्नै सामर्थ्य 
बिलारंछ । त्यही भएर भगवानूमा माया प्रयोग गर्न खोज्दा ब्रह्माजी आफ मोहित हूनुभएको हो । 


तावत् स्वे वत्सपाखाः पर्यतोऽजस्य तत्क्षणात् । 
न्यदुर्यन्त घनश्यामाः पीतकोरोयवाससः ॥ ४६॥ 
चतुभुंजाः र्चक्रगदाराजीवपाणयः। 

किरीटिनः कुण्डलिनो हारिणो वनमालिनः ॥ ७७ ॥ 





पदार्थ किरीटिनः  मुकुट लगाएका 
अजस्य  ब्रह्माजीले पीतकोरोयवाससः  पैलो कुण्डलिनः  कुण्डल लगाएका 
पर्यतः  हेदर्हिदे वस्त्र लगाएका हारिणः  हार लगाएका र 
तावत्  त्यही वेला चतुभुंजाः  चारचार ओटा वनमालिनः  वनमाला धारण 
तत्क्षणात्  तुरुन्त हात भएका गरेका 

सर्वे  सम्पूर्ण राङ्धचक्रगदाराजीवपाणयः   व्यदुश्यन्त  देखिए 


वत्सपालाः  बाच्छा र गोपहरू शङ्क, चक्र, गदा र पद्म हातमा 
घनरयामाः  मेघ ठ श्यामवर्णं धारण गरेका 


वाक्यार्थ जब ब्रह्माजीले विचारमग्न भई हेरिरहनुभएको थियो, त्यही बेलामा सबे गोप र 
बाच्छाहरू भगवान् श्रीकृष्णके रूपमा देखिन थाले। उनीहरू मेघ ॐ श्यामवर्णका थिए, सबेका 
चारचार ओटा हात र ती हातमा शङ्कु, चक्र, गदा र पद्म थिए, सबले मुकुट, कुण्डल, हार र 
वनमाला धारण गरेका थिए। 





रामालन्द्री टीका 


२७१४ 


अध्याय १३ 


कन्दनी र ओँलाहरूमा लगाएको 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
श्रीवत्साङ्गददोरत्नकम्बुकङ्कणपाणयः। 
न ,  कटिसूत्रा्गलीयके  
नूपुरः कटकंभाताः न  ॥ ८ ॥ 
पदार्थ बनेको शङ्खाकार बाला भएका 
श्रीवत्साङ्गददोरत्नकम्बुकङ्ण नूपुरैः  पाउजू 


पाणयः  छातीमा श्रीवत्स चिह,कटकैः  कल्ली र 


बाहुमा बाजू, हातमा रत्नले 


कटिसूत्राङ्गलीयकेः  कम्मरमा 





ओँटीद्रारा 
भाताः  शोभित भएका देखिए 


वाक्यार्थ छातीमा श्रीवत्स विह, बाहुमा बाजू, हातमा रत्नले बनेको शङ्घखाकार बाला, पाउमा 
पाउजू र कल्ली, कम्मरको कन्दनी र ओँलामा लगाएका ओँटीहरूले उनीहरू सुशोभित थिए। 


आङ्घरिमस्तकमापृणौस्त॒लसीनवदाममिः। 


  भूरिपुण्यवदपिंते  
कोमटेः सवगात्रेषु  ॥ ४९॥ 


 नर 


चन्द्रिकाविादस्मेरेः सारुणापाङ्गवीक्षितेः। 
स्वकाथौनामिव रजसत्त्वाभ्यां खष्टृपालकाः ॥ ५०॥ 
आत्मादिस्तम्बपयन्तेूतिंमदुभिरूचराचरेः। 
नृत्यमीताद्यनेकाैः पृथक्पृथरुपासिताः ॥ ५९॥ 


पदार्थ 

सवगात्रेषु  सम्पूर्ण शरीरमा 
भूखिपुण्यवदपितेः  जन्म 
जन्मान्तरीय प्रशस्त पुण्यले 
युक्त भक्तहरूले अर्पण गरेका 
कोमटेः  कोमल 
तुलसीनवदामभिः  तुलसीको 
न्यां मालाद्रारा 
आङ्धिमस्तकम्  पाठको 
नडदेखि शिखासम्म 

आपृणौः  पूर्णरूपमा धारण 
गरेका 


चन्द्रिकाविशदस्मेरेः  
चन्द्रिकाको कान्ति यै स्वच्छ 
मुस्कानले युक्त 
सारुणापाङ्गवीक्षितेः  मन्द 
लालिमाले युक्त कटाक्षपूर्ण 
दृष्टिद्रारा 

रजःसत्त्वाभ्यां  रजोगुण र 
सतत्वगुणलाई स्विकारी 
स्वकाथानां  आफ्ना 
भक्तहरूको मनोरथलाई 
सखष्टृपाठकाः इव  उत्पन्न र 
पूर्ण गराउन लागेका ४ देखिए 


आत्मादिस्तम्बपयन्तेः  
आपूजस्ते अर्को ब्रह्मादेखि 
लिएर त्रणसमूहसम्मका सम्पूर्ण 
चराचरैः  स्थावर, जङ्गम 
प्राणीहरूद्रारा 

मूतिंमदुभिः  मूर्तिमान् भएर 
नृत्यमीताद्यनेकार्ैः  नाच, गान 
आदि अनेक पूजोपचारले 
पृथक् पृथक्  अलगअलग 
रूपमा सवे जना 

उपासिताः  उपासना गरिएका 





देखिए 


ताक्यार्थ पाउको नडदेखि शिखापर्यन्त शरीरको सम्पूर्ण अङ्गहरूमा जन्मजन्मान्तरीय 
पुण्यपुञ्जको उदय भएर पुण्यवान् भएका भक्तहरूले पटहिराददिएको तुलसीका कोमल नयाँ 


रामालन्द्री टीका 


३७१५ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 


मालाहरू धारण गरेका उनीहरू चन्द्रमाको कान्ति ४ स्वच्छ समुज्वल मन्दमुस्कान र मन्द 
लालिमाले युक्त कटाक्षदुष्टद्रारा रजोगुणको माध्यमबाट आपफ्ना भक्तहरूको हृदयमा कामनाको 
उत्पत्ति तथा सतत्वगुणको माध्यमबाट मनोरथको पालन गरिरहेका छन् कि जस्तो लाग्दथे। अनन्त 
ब्रह्माण्डका आप जस्तै अन्य ब्रह्मादेखि लिएर त॒णसमूहसम्मका सम्पूर्ण स्थावर र जङ्गम प्राणीहरू 
मूर्तिमान् भएर नाचगान आदि अनेक प्रकारका पूजोपचारद्रारा अलगअलग रूपमा प्रतीयमान 
भगवान्को स्वरूपको उपासना गरिरहेका धथिए। 


र,        


अणिमादयेमहिमभिरजाद्याभिविभूतिभिः। 
चतुविंशतिभिस्तत््वेः परीता महदादिभिः॥ ५२॥ 
काटस्वभावसंस्कारकामकमगुणादिभिः। 


    


स्वमाहत्वस्तमहभमूतमदूमभरुपासताः ॥ ५३॥ 





पदार्थ तत्त्वे  जगत्कारणभूत वासनाको उद्बोधक संस्कार, 
अणिमादयेः  अणिमा आदि तत्त्वहरद्रारा भोगका लागि गरिने लौकिक 
महिमभिः  अष्ट सिद्धिहरूद्रारा परीताः  घेरिएका एवं वैदिक फलको इच्छाभूत 
अजाद्याभिः  माया, अविद्या स्वमहिष्वस्तमहिभिः  कामना, कर्म र सत्त्व आदि 
आदि भगवान्को सत्ता र महत्ताका व्रिगुणद्रारा 

विभूतिभिः  विभूतिहरू सामु आफनो महिमा नष्ट भएकामूतिंमदुभिः  मूर्तिमान् भएर 
शक्तिहरू द्वारा कालस्वभावसंस्कारकामकमगणा उपासिताः  उपासना गरिएका 
महदादिभिः  महत् आदि दिभिः  गुणक्षोभक काल, बाच्छा र गोपबालकहरू 
चतुर्िंरातिभिः  चौबीस परिणामको हेतुभूत स्वभाव, देखिए 


ताक्यार्थ अणिमा आदि अष्टसिद्धि, माया, अविद्या आदि विभूति परमात्माको शक्ति, 
जगत्का कारणभूत चौबीस तत्त्वहरू, प्रकृतिका गुणहरूमा क्षोभ उत्पन्न गर्ने काल, परिणामको 
हेतुभूत स्वभाव, वासनालाई उद्बुद्ध गराउने संस्कार, भोगका लागि गरिने लौकिक एवं वैदिक 
कर्मफलको कामना र सत्त्व आदि त्रिगुणहरूले मूर्तिमान् भएर भगवान्को रूपमा रहेका सबै 
गोपबालक र बाच्छहरूलाई वरिपरिबाट धेरेर सेवा गरिरहेका थिए । त्यसवेला भगवान्को सत्ता र 
महिमाको अगाडि काल आदिको सत्ता र महिमा अस्तित्वहीन भएको देखिन्थ्यो । 

टिप्पणीं  महत्तत्त्व, सूत्र सङक्षिप्त रूप, अहङकार, मन, दश इन्द्रिय, पज्चमहाभूत र 
पञ्चतन्मात्र यी जगत्का कारणभूत चौबीस तत्त्वहरू हन् । 


सत्यज्ञानानन्तानन्दमात्रैकरसमूरतंयः । 
अस्पृष्टभूरिमाहात्म्या अपि द्युपनिषदुदशाम् ॥ ५४ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


२७१६ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 
पदार्थ उपनिषदुदुशाम् अपि  माहात्म्य अस्पुश्य भएका 
सत्यज्ञानानन्तानन्दमात्रकरस उपनिषदका मर्मज्ञ ज्ञानीहरूका गोपबालक एवं बाच्छाहरू 
मूतंयः  सत्य, ज्ञान, अनन्त र॒लागि पनि देखिए 

आनन्द मात्र एक रस भएको हि  निश्चय नै 

ब्रह्मको स्वरूप भएका अस्पृष्टभूरिमाहात्म्याः  अपार 





ताक्यार्थ गोपबालक र बाच्छाहरू सत्य, ज्ञान, अनन्त र आनन्द नै स्वरूप भएका साक्षात् 
परब्रह्म ४ देखिन्थे । उपनिषदका मर्मज्ञ ज्ञानीहरूको ज्ञानवैभवले पनि उनीहरूको अनन्त महिमालाई 
स्पर्श गर्न सक्देनथ्यो । 


एवं सकृद् ददशोजः परबह्यात्मनोऽखिलान्। 
यस्य भासा स्वमिदं विभाति सचराचरम् ॥ ५५॥ 


पदार्थ विभाति  प्रकाशित हुन्छ सकृत्  एकपटक मात्र 
यस्य  जुन पख्रह्म परमात्माको त्यही अजः  ब्रह्माजीले 
भासा  प्रकाशद्रारा परबरह्यात्मनः  परब्रह्म एवं  उक्त प्रकारले 
इदं  यो दृश्यमान श्रीकृष्णको स्वरूप भएका द्दशं  देख्नुभयो 
सचराचरं  चराचर अखिलान्  सम्पूर्ण बाच्छा र 

सवम्  सबै जगत् गोपबालकहरूलाई 





ताक्यार्थ जुन परब्रह्म परमात्माको प्रकाशद्रारा यो दृश्यमान सम्पूर्ण चराचर जगत् प्रकाशित 
भएको छ त्यही परब्रह्म श्रीकृष्णको स्वरूपमा सम्पूर्ण बाच्छा र गोपबालकहरूलाई उक्त प्रकारले 
ब्रह्माजीले एक पटक मात्र देखनुभयो । 


ततोऽतिकुतुकेदुवृत्तस्तिमितेकादरोन्द्रियः। 
तद्धाम्नाभूदजस्तृष्णींपूर्देन्यन्तीव पुत्रिका ॥ ५६ ॥ 


पदार्थ धारण गरेका गोपबालक र॒ देवीको नजिकमा रहेको 

ततः  त्यसपछि उक्त बाच्छाहरूको तेजले पुत्रिका इव  बच्चाले खेल्ने 
अपूर्वदर्शन भएपछ्छि तिमितेकादशेन्द्रियः  एघारै पुतली जस्तै 

अतिकुतुकोदुवृत्तः  ज्यादै ओट इन्दियहरू स्तब्ध भएका तृष्णीं  मौन 

आश्चर्यचकित अजः  ब्रह्माजी अभूत्  हनुभयो 

तद्धाम्ना  भगवान्को विग्रह ूर्देन्यन्ति  ब्रजकी अधिष्ठात्री 





ताक्यार्थ भगवदविग्रहको अपूर्वं दर्शन भएपछि ब्रह्माजी ज्यादे आश्चर्यचकित हनुभयो । 
भगवानूको स्वरूपमा देखिएका गोपबालक र ॒बाच्छाहरूको उत्कट तेजका कारण ज्ञानेन्द्रिय, 
कर्मेन्धिय, मन गरी एघारे ओट इन्ियहरू स्तन्ध भएका ब्रह्माजी त्यस वेला व्रजकी अधिष्ठात्री 


रालालन्द्री टीका 


२७१७ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 
देवीको अगाडि बच्चाले खेल्ने पुतली रँ मोन हुनुभयो । 
इतीरेशोऽ तक्यँ निजमहिमनि स्वप्रमितिके 
परत्राजातोऽतन्निरसनमुखब्रह्यकमितो । 
अनीशोऽपि द्रष्टुं किमिदमिति वा मुद्यति सति 
चछादाजो ज्ञात्वा सपदि परमोऽजाजवनिकाम् ॥ ५७ ॥ 


पदार्थ ब्रह्मभिन्न सम्पूर्ण जगत्को महिमालाई हेर्न पनि 

इति  यस प्रकार निषेध मात्रले वेदान्तद्रारा पनि अनीखो  असमर्थ भएपचछि 
अतक्यँ  तर्कको विषय यत्किञ्चित् रूपमा मात्र परमः अजः  भगवान् 
नहनुभएका प्रतिपादित हुनुभएका श्रीकृष्णले 

निजमहिमनि  आफ्नो भगवान्को विषयमा ज्ञात्वा  ्रह्माजीको मोहलाई 
असाधारण महिमामा अवस्थित इरे  सरस्वतीका स्वामी जानेर 

हुनुभएका ब्रह्माजीले अजाजवनिकाम्  आफ्ना 


स्वप्रमितिके  स्वप्रकाश र इद्म्  यो प्रतीयमान वैचित्र्य मायारूपी पर्दालाई 
आनन्दरूपमा स्थित हुनुभएका किम् वा इति  के हो भनेर सपदि  तुरुन्त 


अजातः  प्रकृतिभन्दा मुह्यति सति  बुम्न नसकी चछाद्  हटाइदिनुभयो 
परत्र  पर रहनुभएका मोहित भएर 





अतन्निरसनमुखबह्यकमितो  द्रष्टुं अपि  भगवान्के 
ताक्यार्थ तकको विषयभन्दा टाढा रहनुभएका र॒ आफ्नो असाधारण महिमामा अवस्थित 
हुनुभएका भगवान् स्वयंप्रकाश एवं आनन्दस्वरूप हूनहुन्छ अनि प्रकृतिबाट पर हुनुहन्छ । साक्षात् 
वेदान्तले पनि उहाँको वास्तविक स्वरूपलाई प्रतिपादन गर्न सक्देन, केवल उहांदेखि भिन्न 
प्रापञ्चिक पदार्थहरूको निषेध गरेर उहाँको विषयमा बता्ंछ । साक्षात् सरस्वतीका पनि स्वामी 
ब्रह्माजीले भगवान्को विचित्र लीला र सर्वरूपतालाई देखेर पनि यो मैले के देखें, योके हो? 
भनेर वास्तविकता भगवान्को स्वरूप बुर्न सक्नुभएन, बरु आफ मोहित भई भगवानूको 
दिव्यस्वरूप र महिमालाई हेर्न सक्नुभएन। यसपचछ्छि भगवानूले ब्रह्माजी मोहित हूनुभएको थाहा 
पाएर यस्ता भगवान्ले तुरन्त आफ्नो मायामयी मोहशक्तिको पर्दा हटाइदिनुभयो । 

वितवरण यस श्लोकमा भगवान्ले ब्रह्माजीबाट मायाको आवरण हटाददिनुभयो भनी बतादएको 
छ । भगवान्को महिमा अतक्य छ अर्थात् यो तर्क या बुद्धिको सीमाभित्र पर्दैन। यो अतर्क्य हनुका 
कारणहरू तीन ओटा छन्, एक त यो भगवन्महिमा स्वप्रकाश सुखरूप छ, अर्को यो अविद्याको 
कषेत्रभन्दा पर रहेको छ, अनि वेदवचनहरूले पनि निषेधमुख वचनले बल्लतल्ल यसको प्रतिपादन 
गर्दछन्। परमात्माको स्वरूप या महिमालाई वेदले पनि साक्षात् बताउन सक्देन। ब्रह्मभिन्न 
प्रपञ्चको निषेध गरेर वेदले परमात्माको स्वरूपलाई अर्थतः मात्र बतारंछ । त्यसैले परमात्माको 


रामालन्द्री टीका 


३७१८ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 


महिमा अतर्क्य छ । भगवान्को मायाद्रारा ढकिएकाले ब्रह्माजीले उहांको महिमालाई के हो भनी 
छुटयाउन पनि सक्नुभएन। सरस्वतीका पति ब्रह्माजीको यस्तो अवस्था हदा परमात्माले मायाको 
पर्दालाई हटाइविनुभयो । यहाँ चलद शब्दको दुई अर्थ हन्छ, एउटा ढाकिदिनुभयो र अर्को 
हटादइदिनुभयो। मायापति परमात्माले मायाद्रारा ब्रह्माजीलाई आफ्नो अनन्त एेश्वर्यसम्पन्न रूप 
देखाउनुभएको थियो भन्ने मान्दा यसपच्ि ब्रह्माजीलाई त्यो एेश्वर्यमय रूप ह्न असमर्थ देखी 
मायाले ढाकिदिनुभयो र सामान्य बालकको रूपमा देखिनुभयो भन्ने अर्थ गर्नुपर्वछ। यसै गरी 
उहाँले ब्रह्माजी लाई आफ्नो मायाले मोहित गराडँदे विचित्रतामा भुलाउनुभएको धियो भन्ने मान्दा 
अब शरणमा आएको ठानी आप्नो मायाको पर्दा हटाउनुभयो र श्रीकृष्णको रूपम देखिनुभयो 
भन्ने अर्थ गर्नुपर्दछ। 


ततोऽवोक्प्रतिलन्ाक्षः कः परेतवदुत्थितः। 
न्द दष्टीराचष्टेदं  
कृच्छ्दुन्मील्य वे द् सहात्मना ॥ ५८ ॥ 





पढार्थ कः  ब्रह्माजी   निश्चय नै 

ततः  त्यसपछि मायाको पर्दा परेतवत्  मेको व्यक्ति ४ सहात्मना  आपनो शरीरले 
हटाइदिएपच्ि उत्थितः  उटनुभयो र सहित 

अवौक््  बाह्य विषयहरूको कृच्छात्  कण्टपूर्वक बिस्तर इदं  यो चराचर जगत् 
प्रतिकब्धाक्षः  ज्ञान प्राप्त दष्टः  आंखाहरू आचष्ट  देख्नुभयो 
गर्नुभएका उन्मील्य  खोलेर हेदा 


वाक्यार्थ जब भगवान्ले मायाको पर्दा हटाद्दिनुभयो तब ब्रह्माजीलाई बाह्य विषयको बोध हून 
थाल्यो । उहाँ मेको व्यक्ति उठे ४ उट्नुभयो र कणष्टपूर्वक विस्तारे आप्ना आंँखाहरू खोलेर 
हर्बृभयो अनि उहाँले आफ्नो शरीरसहित यो जगत्लाई देख्नुभयो । 


सपद्ेवाभितः पश्यन् दिशोऽपश्यत् पुरःस्थितम् । 
वृन्दावनं जनाजीव्यद्रूमाकीणं समाप्रियम् ॥ ५९॥ 


पढार्थ जनाजीन्यद्रुमाकीणं  पुरःस्थितम्  आफ्नो अगाडि 
सपदि एव  त्यसपछि तुरन्त प्राणीहरूको जीवनका रहेको 

ने आधारभूत वृक्षहरूले युक्त वृन्दावनं  वृन्दावनलाई 
अभितः  चारैतिर भएको अपर्यत्  देख्नुभयो 

दिशः  सम्पूर्ण दिशाहरूलाई समाप्रियम्  सुन्दर र प्रिय 

परयन्  हेर्बृभएका ब्रह्माजीले वस्तुले युक्त भएको 





ताक्यार्थ त्यसपछि तुरुन्तै चारैतिर आंखा धघुमाएर हर्बुभएका ब्रह्माजीले फलपूल, पात आदि 
अतिसुन्दर र प्रिय वस्तुहरू एवं प्राणीहरूको जीवनका आधारभूत वृक्ष र वनस्पतिहरूले युक्त 


रामालन्द्री टीका 


३७१९ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 


भएको वृन्दावनलाई देखनुभयो । 
यत्र नेसगदुर्वेराः सहासन नृमृगादयः। 
मित्राणीवाजितावासद्रुतरुटुतष॑कादिकम् ॥ ६० ॥ 


पदार्थ प्राणीहरू भगवान् श्रीकृष्णको आवास 
यत्र  जहाँ वृन्दावनमा मित्राणि इव  मित्र कै उपस्थितिका कारण क्रोध, 
ष   

नसगदुवराः  स्वाभाविकरूपले सह  एकसाथ लोभ आदि भागेका वा 

शत्रु बनेका आसन्  बसेका थिए त्यस्तो यिनीहरूले रहित वृन्दावनलाई 


नृमृगादयः  मनुष्य, बाघ आदि अनितावासदरुतरुटूतषंकादिकम्  देख्नुभयो 
ताक्यार्थ वृन्दावनमा भगवान् श्रीकृष्ण बस्नुभएको हुनाले त्यहाँ क्रोध, लोभ आदि दुर्भावनाहरू 
हटेका थिए, त्यसैले त्यहाँ स्वाभाविक शत्रुता भएका मनुष्यबाघ आदि प्राणीहरू पनि आपसी 
शत्रुतालाई विर्सिएर मित्र ४ संगसंगे बसेका थिए। 
तत्रोदहत् पशुपवंशशिद्ुत्वनाययं 
ब्रह्माद्यं परमनन्तमगाधबोधम् । 


    


वत्सान् सखीनिव पुरा परितो विचिन्व 
देकं सपाणिकवटं परमेष्ट्यचष्ट ॥ ६१॥ 





पदार्थ अहवयं  अद्वितीय विचिन्वत्  खोजिरहनुभएका 
तत्र  त्यो वृन्दावनमा परम्  परमपुरुष सपाणिकवलं  हातमा खान 
परमेष्टी  ब्रह्माजीले अनन्तम्  अनन्त लागेको गाँस लिनुभएका 
पुरा इव  पहिले ठै अगाधबोधम्  अपार एकं  अद्रैत 
परुपवंशरि्युत्वनाट्यं  ज्ञानसम्पन्न भएर पनि ब्रह्म  ब्रह्मरूप भगवान्लाई 
गोपवंशी बालकले जस्तै गरी परितः  चारैतिर अचष्ट  देख्नुभयो 

नाटक सखीन्  साथीहरूलाई 

उदवहत्  धारण गर्ुभएका वत्सान्  बाच्छाहरूलाई 





ताक्यार्थ वृन्दावनमा ब्रह्माजीले पहिले ॐ गोपवंशी सामान्य बालक भएको नाटक 
गरिरहनुभएका, अपार ज्ञानसम्पन्न भएर पनि अबोध बालक फँ हातमा खान लागेको गाँस लिएर 
आप्ना हराएका बाच्छ र साथीहरूलाई खोज्न वृन्दावनको चारतिर घुमिहनुभएका अद्वितीय, परम 
पुरुष, साक्षात् ब्रह्मरूप भगवानूलाई देखनुभयो । 


दुष्ट्वा त्वरेण निजधोरणतोऽवतीयं 
पृथ्व्यां वपुः कनकदण्डमिवाभिपात्य । 


रामालन्द्री टीका 


२७२० 


अध्याय १३ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
स्पृष्ट्वा चतुमुंकुटकोटिभिरङ्चरियुग्मं 
नत्वा मुदश्रसुजलेरकृतामिषेकम् ॥ ६२॥ 
पदार्थ ढँ 


दुष्ट्वा  भगवान्लाई देखेर वपुः  शरीरलाई 
त्वरेण  तत्काल अभिपात्य  सुताएर 


निजघोरणतः  आफ्नो वाहन चतुपुंकुटकोटिभिः  चार ओरै 


हांसबाट मुकुटको अग्रभागद्रारा 
अवतीयं  ओर्लिएर अङ्चरियुग्मं  भगवान्को दुई 
पृथ्व्यां  भूमिमा ओटै पाउलाई 


कनकदण्डम् इव  सुनको लौरो स्पृष्ट्वा  छोएर 





नत्वा  दौगेर 
मुदश्रुसुजेः  आनन्दजन्य 
आंसुका धाराहरूले 
भगवान्को पाउलाई 
अभिषेकम्  अभिषेक 
अकृत  गर्नुभयो 


ताक्यार्थ भगवानूलाई देखेपच्ि ब्रह्माजी तत्काल आफ्नो वाहन हांसबाट ओर्लिनुभयो र आफ्नो 
शरीरलाई सुनको लौरोलाई ॐ पुथ्वीमा लम्पसार पारेर सुताउनुयो अनि चारओटा शिरका चार 
ओटा मुकुटहरूको अग्रभागले भगवान्को दुई ओट पाउलाई स्पर्श गर्दै दोग्नुभयो, अनि उहाँले 
हर्षका ओंँसुले भगवान्का पाउलाई अभिषेक गर्नुभयो । 


उत्थायोत्थाय कृष्णस्य चिरस्य पादयोः पतन् । 
आस्ते महित्वं प्ा्दष्टं स्मृत्वा स्मृत्वा पुनः पुनः ॥ ६३॥ 


पदरथ पुनः पुनः  बारम्बार पादयोः  भगवान्को पाउमा 
्राग्ुष्टं  पहिले देखेको स्मृत्वा स्मृत्वा  सम्रटि सम्कई पतन्  परर 

कृष्णस्य  श्रीकृष्णको उत्थाय उत्थाय  उट्दैउट्दै आस्ते  रहनुभयो 

महित्वं  महिमा चिरस्य  धेरै समयसम्म 





ताक्यार्थ ब्रह्माजीले भगवान्को पहिले देखेको महिमाको बारम्बार स्मरण गर्न लागनुभयो । 
भगवान्को चरणमा लडदै उदट्दै गरेर यसरी धरे बेरसम्म उहाँ भगवानूकै पाडमा परैर रहनुभयो । 


शानेरथोत्थाय विमृज्य लोचने मुकुन्दमुदरक्ष्य विनम्रकन्धरः । 
कृताञ्जलिः प्रभरयवान् समाहितः सवेपधुगंद्गदयेलतेखया ॥ ६४ ॥ 





पदार्थ विमृज्य  पुछेर कृताञ्जलिः  अञ्जलि 
अथ  त्यसपछि मुकुन्दम्  भगवान् श्रीकृष्णलाई जोडनुभएका 

रानेः  विस्तार उद्धीक्ष्य  माथितिर हेरेर प्रश्रयवान्  विनीत 
उत्थाय  उठेर विनन्रकन्धरः  घाँटी सवेपथुः  कोँप्नुभएका 
लोचने  आपफ्ना आं खाहरू अनृहार इुकाउनुभएका समाहितः  मनलाई 


रामालन्द्री टीका 


३७२९१ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १३ 


सम्हाल्नुभएका ब्रह्माजीले कँपेको एकत  स्तुति गर्नभयो 
गद्गदया  अक्मकाएको इलया  वाणीद्रारा 

ताक्यार्थ त्यसपछि भगवान्को चरणकमलबाट विस्तारे उठेर ब्रह्माजीले आफ्ना दुई ओट ओंँखा 
पुद्छेर माथितिर हरर भगवान्को दर्शन गर्नुभयो । लाजले शिर दुकाउनुभएका उहाँले विनीत भई 


आदरपूर्वक अंजुली जोडनुभयो। उरले उहाँ कोँपिरहनुभएको थियो तापनि यथाशक्ति मनलाई 
सम्हालेर अक्मकाएको वाणीद्रारा भगवान्को स्तुति गर्न लाग्नुभयो । 


 भ क १ 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां द्रामस्कन्धे पूवधं त्रयोदशोऽध्यायः ॥ १३॥ 


रामालन्द्री टीका 


२७२२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


अथ चतुदंशोऽध्याय 


ब्रह्माजीद्रारा भगवान्को स्तुति 


ब्रह्मोवाच ब्रह्माजीले भन्नुभयो 
नोमीड्य ष  
नोमीडय तेऽभ्रवपुषे तडिदम्बराय 
गुञ्जावतंसपरिपिच्छलसन्मुखाय । 
वन्यस्रजे कवर्वेत्रविषाणवेणु 
लक्ष्मश्रिये मृदुपदे पञुपाङ्गजाय ॥ १॥ 


पदार्थ लसन्मुखाय  रातीगेडीले 

ईड्य  स्तुति गर्न योग्य हे बनेको कुण्डल र मयूरको 
भगवान् प्वांखले बनेको मुकुटले 
अभ्रवपुषे  मेघ ४ श्याम शरीर  मुखाकृति हुनुभएका 
हनुभएका वन्यस्रजे  वनका पत्र, 
तडिदम्बराय  बिजुली ॐ पैलो पुष्पहरूको माला लगाउनुभएका 
वस्त्र पीताम्बर धारण कवलवेत्रविषाणवेणुलक्ष्मश्रिये  
गर्नुभएका खानाको गाँस, बेतको लौरो, 
गुञ्जावतंसपरिपिच्छ सिंगको बाजा र श्रीवत्सचिह्नको 





अध्याय १४ 


॥ 
॥ 


कान्तिले सुशोभित हुनुभएका 
मृदुपदे  अति कोमल पाड 
भएका 

पशुपाङ्गजाय  गोपाल नन्द 
बाबाको छोय हुनुभएका 

ते  हजुरलाई 

नोमि  नमस्कार गर्द 


ताक्यार्थ स्तुति गर्न योग्य हे भगवान्! मेघ ४ श्याम आफ्नो शरीरमा बिजुली रै पर्हेलो 
पीताम्बर वस्त्र धारण गर्नुभएका, कानमा रातीगेडीले बनेको कुण्डल र शिरमा मयूरको प्वाँंखले 
युक्त मुकुट धारण गर्नाले अत्यन्त शोभायमान मुखमण्डल भएका, गलामा भएको वनका 
पत्रपुष्पहरूले बनेको माला, हातमा भएको खानाको गांँस, सिंगको बाजा, बेतको लौरो तथा 
छातीमा भएको श्रीवत्सचिह्नले अत्यन्त सुशोभित हुनुभएका एवं अत्यन्त सुकोमल पाउहरू भएका, 
गोपाल नन्दबाबाको पत्ररूपमा अवतीर्ण हुनुभएका यस्ता हजुरलाई म नमस्कार गर्दह्ु। 


अस्यापि देव वपुषो मदनुग्रहस्य 


स्वेच्छामयस्य न तु भूतमयस्य कोऽपि । 


९  ल   तु 
गरा माह त्ववासतुं मनसान्तरण 


साक्षात् तवेव किमुतात्मसुखानुमभूतेः ॥ २॥ 


रामालन्द्री टीका 


२७२द् 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 
पदार्थ पञ्चमहाभूतहरुद्रारा प्रकटित मनसा  मनले त 

देव  हे प्रभु शुद्धसत्त्वात्मक न ईशे  सकि भने 
मदनुग्रहस्य  मेरो अनुग्रहका अस्य अपि  यो हजुरको साक्षात्  साक्षात् 

लागि वपुषः  कौमार शरीरको आत्मसुखानुभूतेः एव  
स्वेच्छामयस्य  आप्ना महि  महिमालाई सच्चिदानन्दात्मक 

भक्तहरूको इच्छा अनुसार अवसितुं  जान्न तव तु  हजुरको महिमालाई 
प्रकटित भएको कः अपि  मब्रह्मा भएर पनि तत 

न तु भूतमयस्य  न कि आन्तरेण  अन्तर्मुखी भएको किम् उत  कसरी जानन सक्छ 





ताक्यार्थ हे प्रभु! आपना भक्तहरूको इच्छ अनुसार प्रकटित भएको, पाञ्चभौतिक नभएर 
शुद्धसत्त्वात्मक कौमार रूपमा प्रकटित हजुरको दिव्य शरीरको महिमालाई म ब्रह्माले मनलाई 
अन्तर्मुख गरारँदा पनि जानन सकिनँं भने सच्चिदानन्दस्वरूप गुणातीत, निर्विकार हजुरको 
महिमालाई कसरी जानन सक्छु ? 

वितरण माथिका दुई श्लोकमा ब्रह्माजीले सुलभ रूपमा देखिने अवतारहरूको महिमालाई त 
बुण्न सकिंदैन भने परमात्माको मायारहित वास्तविक स्वरूपलाई खन् कसरी जान्नबुम्न सकिन्छ 
र भन्दे भगवानूको स्तुति गर्नुभएको छ। श्रीकृष्णको स्वरूपको वर्णन गर्दै ब्रह्माजी भन्नुहुन्छ 
भगवान् अभ्रवपुः अर्थात् बादल ैँ श्यामवर्णको हुनुहुन्छ । बादलमाथि बिजुली चम्किए कैं सुनौलो 
पीताम्बर उहँको शरीरमा टल्किएको छ। गुञ्जा अर्थात् रातीगेडीको कर्णभूषण अनि शिरमा 
सिउरिएको मयूरको प्वांखको कारणले उहाँको अनुहार छन् सुशोभित भएको छ । भगवानूले देब्र 
हातमा खानाको गांँस लिनुभएको छ, देव्रे काखीमा बेतको लौरी र बाजा बजाउने सिङ 
च्याप्नुभएको छ अनि कम्मरमा बांसुरी भिर्नुभएको छ। अरू अवतारमा नपाइने यी गोठालाका 
चिहहरूले भगवान् श्रीकृष्णलाई भक्तवत्सल, माधुर्ययुक्त र सहजलभ्य रूपमा प्रस्तुत गर्दै उहाँको 
शोभालाई खन् बढादरहेका छन्। भगवान्को शरीर पञ्चमहाभूतले बनेको होइन, यो त भक्तहरूलाई 
अनुग्रह गर्नका लागि स्वेच्छले ने भगवानूले स्वीकार गर्नुभएको हो । प्रकटरूपमा अवतार लिंदा 
पनि भगवान्का कल्याणगुणहरू अनन्त एवं अप्रमेय छन् त्यसैले त्यसको महिमालाई विधाताले 
पनि निश्चित रूपमा जानन सक्देनन्। अनेक अवतारहरू परमात्माले मायाद्रारा स्वीकार गरेका 
अपार रूप हून्। उहांको नित्यज्ञानस्वरूप आत्मस्वरूपको महिमा त खन् अगम्य एवं अगोचर छ । 
मन, वाणी आदि कुनैले पनि परमात्माको स्वरूप एवं महिमालाई पत्ता लगाउन सक्देनन् भनी 
तैत्तिरीयोपनिषद् २९१मा बतादइएको छ । त्यही स्वरूपमा यह भगवान् श्रीकृष्णको स्तुति 
गरिएको छ। 


ज्ञाने प्रयासमुदपास्य नमन्त एव 
जीवन्ति सन्मुखरितां भवदीयवातंम् । 


रामालन्द्री टीका 


२७९०४ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 


स्थाने स्थिताः श्रुतिगतां तनुवाङ्मनोभि 


     ,  न 

य व्रायशअजत जताऽप्यास तस्तररुक्तयाम् ॥ २॥ 
पदार्थ कीर्तन र  नाँच्दछन् भने 
ये  जो मनुष्यहरू श्रुतिगतां  आफूले सुनेको अनितः अपि  काल, कर्म 
ज्ञाने  ज्ञानका लागि गरिने भवदीयवातोम् एव  हजुरको आदिद्रारा अपराजित भएर पनि 
प्रयासं  परिश्रमलाई लीलाचरित्रसम्बन्धी हे भगवान् हजुर 
उद्पास्य  त्यागेर कथाहरूलाई प्रायशः  प्रायः गरेर 
स्थाने  भक्तहरूको तनुवाङ्मनोभिः  शरीर, वाणी त्रिलोक्याम्  तीनै लोकमा 
निवासस्थलमा र मनद्रारा तेः  त्यस्ता भक्तहरूद्रारा 
स्थिताः  बसेर नमन्तः  विनयपूर्वक नै जितः  जितिएका वशीभूत 
सन्मुखरितां  भक्तहरूले गरेको स्वीकार गरेर असि  हुनुहन्छ 





ताक्यार्थ हे भगवान् ! ज्ञानप्राप्तिका लागि कठोर परिश्रम गर्बलाई छोडेर जो मनुष्यहरू 
भगवान्का भक्तहरू बसेको ठाडमा गएर बस्दछन्, भक्तहरूले गाएको हजुरको लीलाचरित्र 
सम्बन्धी कथाहरू सुन्दछन् र शरीर, वाणी र मनले त्यस कथारूप अमृतलाई विनयपूर्वक स्वीकार 
गरेर बाँच्दछन् भने त्यस्ता भक्तजनहरूले काल र ॒कर्महरूद्रारा पनि अपराजित हजुरलाई आफनो 
वशमा राख्न सक्दछन्, किनभने हजुर त्यस्ता भक्तहरूको वशमा रहनुहुन्छ । 


्   अ अ । ० केवटबोधटन्धये  
श्रेयःसुतिं भक्तिमुदस्य ते विभो क्लिश्यन्ति ये व्धये । 
तेषामसौ कठेशर एव रिष्यते नान्यद् यथा स्थूलतुषावघातिनाम् ॥ ४ ॥ 


पदार्थ ये  जो मनुष्यहरू तेषाम्  त्यस्ता ज्ञानार्थी 
विभो  हे प्रभु केवलबोधलब्धये  केवल मानिसहरूलाई 
श्रेय्सुतिं  कल्याणको धर्म, ज्ञानप्राप्तिका लागि प्रयासरत असौ  यो ज्ञानप्राप्तिको लागि 
अर्थ, काम र मोक्षको मूल छन्, तिनीहरूले गरिएको प्रयास 
स्रोत किलङ्यन्ति  दुःख पाउंछन् क्ठेशलः एव  कष्टदायी मात्र 
ते  हजुरको स्थूलतुषावघातिनाम् यथा  पुष्ट शिष्यते  बांकी रहन्छ 
भक्तिम्  भक्तिलाई देखिएको धान फलेको जस्तो न अन्यत्  अरू हदेन 
उदस्य  त्यागेर देखिएको भुस कुट्ने 
मानिसहरूलाई ४ै 





ताक्यार्थ हे प्रभु! कल्याण धर्म, अर्थ, काम र मोक्षको मूल स्रोत भएको हजुरको भक्तिलाई 
छाडेर केवल ज्ञानप्राप्तिका लागि श्रम गर्ने मानिसहरूले पुष्ट देखिएको धान फलेको जस्त 
देखिएको भुस कुट्नेहरूले केवल दुःख मात्र पाए जस्त उनीहरूले ज्ञानप्राप्तिको लागि गरेको 
प्रयास केवल दुःखदायक मात्र हुन्छ, अरू केही हूदेन । 


रालालन्द्री टीका 


३७२५ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 


विवरण यस श्लोकमा ब्रह्माजीले भक्तिको प्रशंसा गर्मुभएको छ । भक्ति सबेथरी कल्याणहरूको 
मूल हो। जो व्यक्तिहरू भक्तिलाई छाडी केवल ज्ञानका पछि लागेर हिंइछन् ती भक्तिरहित 
व्यक्तिहरू भुस ॒कुटिरहने मानिस जस्तै मूर्ख हन्। उनीहरूले केवल दुःख मात्र पारंछन्। 
भक्तिमार्गमा परमात्माको श्रवण, कीर्तन, मनन आदि गर्दै चित्तलाई परमात्मामा लगाइरहनुपर्दछ। 
ज्ञानमार्गमा चाहं विषयहरूलाई मिथ्या बुखेर तिनीहरूको बाध गदे अद्वितीय आत्माको चिन्तन एवं 
निदिध्यासन गर्नुपर्दछ। यसरी यी दुबे मार्गमा साधनप्रक्रिया अलग छन्, तर चरम अवस्थामा 
पुगेको भक्ति र आत्मसाक्षात्काररूप ज्ञानमा भने यस्तो भेद हूदेन। भक्तिको अन्तिम परिणति 
भगवत्तत्वसाक्षात्कार हो र यही नै असली भक्ति हो। भगवानूको साक्षात्काररूप अटल स्मरणलाई 
ने भक्ति भनिन्छ। भक्तिद्रारा भगवत्त्वको साक्षात्कार हुन सरल छ, ज्ञानको प्रक्रियामा भने 
विषयहरूको बाध गर्दै चित्तलाई निर्विषय बताउनुपर्ने हूनाले यो अलि जटिल छ। व्यक्त रूपका 
ईश्वर र उहांका गुणहरूको चिन्तनभन्दा अव्यक्त ब्रह्मको चिन्तन अवश्य पनि कठिन हृन्छ 
अव्यक्ता हि गतिर्दुःखं देहवद्भिरवाप्यते भगवद्गीता, १२१५ । अर्को कुरा, भक्तिद्रारा चित्त शुद्ध 
नभएको व्यक्ति ज्ञानमार्गमा लाग्यो भने त्यसको खन् दुर्गति हृन्छ । जसको हृदयमा परमात्माप्रति 
प्रम छैन, ती शाब्दिक ज्ञानीहरू ईश्वर, परलोक आदिको भय र नियन्त्रणलाई पनि छाडी 
स्वेच्छाचारमा प्रवृत्त हुन सक्दछन्। यसैले ईश्वरपरेमपूर्वक उहांको स्वरूपको चिन्तन गर्नु नै 
कल्याणकारक छ। यस्तो व्यक्ति नै जीव र ईश्वरको एकताको साक्षात्कारमा पनि योग्य हुन्छ । 
यसकारण यहाँ ज्ञानको अपेक्षा भक्तिलाई नै कल्याणको मूल भनिएको हो । यहाँ जुन ज्ञानको 
निन्दा गरिएको छ, त्यो शाब्दिक ज्ञान हो। साक्षात्काररूप मुख्य ज्ञानको निन्दा गरिएको होइन । 
परमात्माको स्वरूपलाई क्ति पनि नजानी भक्ति हुने सक्दैन, यसैले भक्तिभित्र ज्ञानको नित्यप्रवेश 
छ । शब्दमात्रको ज्ञानमा भने भक्तिको प्रवेश कैन, त्यसैले यो भयानक ह॒न्छ । भक्तियुक्त ज्ञान, या 
ज्ञानयुक्त भक्तिको साधनाले नै परमात्मतत्तव प्राप्ति हुन्छ भन्ने भागवतको मूल सिद्धान्त हो । 


      ९   निजकर्मलब्धया त 
परह भूमन् बहवाञप चागनस्त्वदापतहय ढ । 


 विबुध्य  कथोपनीतया न  ञ्जो ४    

विद्खुघ्य भक्त्वव कथोपनीतया प्रपाद्रऽज्जाऽच्चुत त गत परम् ॥ ५॥ 
पदार्थ योगिनः अपि  भक्तिबाहेक भक्त्या एव  भक्तिदारा नै 
भूमन्  हे व्यापक परमात्मा अन्य अनेक साधनको अज्ञः  सजिलै 
अच्युत  हे अच्युत अवलम्बन गर्न योगीहरूले पनि ति  हजुरको 
इह  यस लोकमा निजकमंलन्धया  आपना पराम् गतिं  परम तत्त्वलाई 
पुरा  पहिला कर्महरू हजुरमा समर्पण गनलि विबुध्य  जानेर 


त्वदपितेहाः  हजुरमा सम्पूर्ण ॒त्यस कर्मसमर्पण द्वारा प्राप्त प्रपेदिरे  हजुरकै पदमा प्राप्त 
लौकिक, वैदिक कर्म र त्यसको कथोपनीतया  भगवान्को भए 





फल अर्पण गरेका कथाश्रवण आदिद्रारा हजुरको 
बहवः  धेरै नजिकमा पुय्यादएको 


रामालन्द्री टीका 


३७२६ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 


ताक्यार्थ हे परमात्मा ! हे अच्युत ! यस लोकमा हजुरमा आप्ना सम्पूर्ण लौकिक एवं वैदिक 
कर्म र त्यसको फल अर्पण गरेका धरे योगीहरू पहिला पनि भए जसले भक्तिबाहेक अन्य अनेक 
साधनको अवलम्बन गरे। ती योगीहरूले आपफ्ना कर्महरू हजुरमा समर्पण गर्नलि त्यस 
कर्मसमर्पणद्रारा र हजुरको कथाश्रवण आदिद्रारा हजुरमा भक्ति गर्न थाले र॒त्यो भक्तिद्रारा 
उनीहरूले सजिलै हजुरको परम ततत्वलाई जाने अनि हजुरकै पदलाई प्राप्त गरे। 


तथापि भूमन् महिमागुणस्य ते विबोद्धमहंत्यमलान्तरात्मभिः। 
अविकरियात् स्वानुभवादरूपतो ह्यनन्यबोध्यात्मतया न चान्यथा ॥ ६॥ 





पदार्थ स्वप्रकाशरूपले अन्तःकरणको साक्षात्कारबाट 
तथा अपि  तापनि अमलान्तरात्ममिः  अरूपतः  निर्विषयरूपले 
भूमन्  हे परमेश्वर चित्तशुद्धिपूर्वक इन्दियहरूलाई हि  नै 

अरुणस्य  निर्गुण अन्तर्मुख बनाएका विबोदधम्  जानन 

ते  हजुरको व्यक्तिहरुद्रारा अर्हति  सकिन्छ 

महिमा  महिमालाई अविक्रियात्  विकार रहित अन्यथा च  अरू उपायद्रारा 
अनन्यबोध्यात्मतया  स्वाुभवात्  आत्माकार न  जानन सकिंदैन 


ताक्यार्थ हे परमेश्वर ! हजुर निर्गुण हुनृहन्छ, तापनि जसले चित्तलाई शुद्ध गरी इन्द्रियहरूलाई 
अन्तर्मुख गरारंछन्, त्यस्ता मानिसहरूले नियन्त्रित तथा अन्तर्मुख मनद्वारा हजुरको वास्तविक तत्तव 
र महिमालाई जानन सक्दछन्। कुनै पनि विषयमा आकारित नभएको आत्माकार स्थितिमा रहेको 
अन्तःकरणद्रारा निर्गुण, निर्विषय हजुरलाई स्वय॑प्रकाशरूपले मात्र जान्न सकिन्छ । त्यसदेखि भिन्न 
हजुरलाई जान्ने अरू कुनै उपाय छेन । 

विवरण परमात्माको स्वरूप या महिमालाई बुम्नै नसकिने भए किन त्यसमा प्रयास गर्नु त 
भन्ने शङ़ाको समाधान गर्दै यस श्लोकमा निर्मल अन्तःकरण भएकाहरूले त्यसलाई बर्न सक्छन् 
भनी बतादृएको छ । अन्तःकरणवृत्तिरूप जुन आत्मसाक्षात्कार छ, त्यसद्वारा मात्र परमात्माको 
वास्तविक स्वरूप थाहा पाडइन्छ । वेदान्त दर्शन अनुसार आत्माकारवृत्तिले जीव र परमात्माको 
एकतालाई विषय गर्वछ । त्यसैद्रारा मात्र परमात्माको वास्तविक निरुपाधिक रूपको साक्षात्कार 
हुन सक्दछ। यसका लागि कस्तो अन्तःकरण चाहिन्छ भन्ने बता्दे ब्रह्माजी भन्नुहुन्छ 
अविक्रियात्। विक्रिया भनेको विशेष आकार हो। संसारमा अनेक पदार्थहरूको आकारमा 
आकारित अन्तःकरणले निर्विकल्प आत्मालाई जान्न सक्दैन। जब चित्तले यो विषयाकारतालाई 
छोड्छ, तब त्यसमा अन्तर्यामी साक्षी सिधै प्रकाशित ह॒न्छ। अन्तःकरण आत्माकार हनु भनेको 
यही हो । अन्तःकरणले विषय गर्दा त आत्मा पनि टो आदि पदार्थ जस्त अनात्मा भड्हाल्यो नि 
भन्ने शङ्ामा भनिन्छ अरूपतः । यहाँ रूप शब्दको अर्थ विषय हो । आत्मा अन्तःकरणको विषय 
कैन भन्नु यसको तात्पर्य हो । श्रीधर स्वामी यस श्लोकको टीकामा लेख्नुहन्छ वत्तिविषयत्वमेव 
आत्मनः, न फलविषयत्वम् अर्थात् आत्मामा वृत्तिविषयता मात्र छ, फलविषयता क्तैन। 


रामालन्द्री टीका 


२७२७ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 


वृत्तिविषयता भनेको अन्तःकरणको वृत्तिले त्यस पदार्थसम्बन्धी अज्ञानलाई नष्ट गर्नु हो भने 
फलविषयता भनेको चाह वृत्तिमा प्रतिबिम्बित चैतन्यले त्यस वस्तुलाई प्रकाशित गर्नुहो। टो 
आदि पदार्थहरूलाई जान्दा अन्तःकरणको वृत्तिले अज्ञानलाई नष्ट गर्नुपर्दछछ र चैतन्यद्रारा त्यसलाई 
प्रकाशित पनि गर्नुपर्दछ। आत्मा भने स्वयंप्रकाश भएकाले यसको ज्ञान हन केवल अज्ञान नष्ट 
भए मात्र पुग्छ, अज्ञान नष्ट भद्सकेपच्छि आत्मा स्वतः प्रकाशित हुन्छ । यदि आत्मा अन्तःकरणद्रारा 
प्रकाशित ह॒न्थ्यो भने आत्मामा जडता, अनात्मता आदि दोष आथे, तर त्यसो नभएकाले 
आत्मामा यी दोष आँदेनन्। आत्मा स्वप्रकाश भएकाले अज्ञान नष्ट भएपचछि आत्मा स्वयं 
प्रकाशित ह॒न्छ, यो अरूबाट बोध्य या विषय हैदेन भन्ने अर्थलाई यस श्लोकमा 
अनन्यबोध्यात्मतया यो पदले बुखाएको छ । यसरी निर्मल अन्तःकरणवृत्तिद्रारा अज्ञान नष्ट भएपच्ि 
स्वयंप्रकाश आत्मा स्वतः प्रकाशित हुन्छ, यही नै आत्मसाक्षात्कार हो भन्ने कुरा यहाँ प्रतिपादन 
गरिएको छ। 


गुणात्मनस्तेऽपि गुणान् विमातुं हितावतीणंस्य क ईरिरेऽस्य । 
काठेन येवौ विमिताः सुकल्येभुपांशवः खे मिहिका द्युभासः ॥ ७॥ 





पार्थ मिहिकाः  हिमकणहरू अधिष्ठाता 

येः  जुन दुभासः  आकाशका अस्य  यो सगुणरूपमा स्थित 
सुकल्येः  अत्यन्त निपुण नक्षत्रहरूको किरणका ते  हजुरको 

व्यक्तिदरुद्रारा परमाणुहरू गुणान्  गुणहरूलाई 

काठेन वा  धरे जन्मको विमिताः  गणना गरिन्छन् विमातुं  गणना गर्न 
प्रयासद्रारा तेअपि वी व्यक्तिमध्येपनि के को 

भूपांशवः  पृथिवीका हितावतीणंस्य  संसारको ईशिरे  समर्थ भए 
परमाणुहरू कल्याणका लागि अवतीर्ण 

खे  आकाशमा रेका गुणात्मनः  गुणहरूका 


ताक्यार्थ हे भगवान् ! अत्यन्त निपुण व्यक्तिहरूले धैरे जन्मको प्रयासद्रारा पृथिवीका 
परमाणुहरू, आकाशका हिमकण र नक्षत्रका किरणहरूका सूक्ष्मतम अणुहरू गन्न सक्लान् तर 
निर्गुण भए पनि सगुण रूपमा रहनुभएका गुणहरूका अधिष्ठाता एवं संसारको कल्याणका लागि 
अवतीर्ण हजुरका अनन्त सगुणरूपको कसले गणना गर्न सक्यो र ? कसैले पनि सक्दैन । 


तत् तेऽनुकम्पां सुसमीक्षमाणो भुञ्जान एवात्मकृतं विपाकम् । 
हृद्दाग्वपुभिविंदधन्नमस्ते जीवेत यो मुक्तिपदे स दायभाक् ॥ ८ ॥ 


पदार्थ 


स्वरूप बुम्न कठिन भएकाले अनुकम्पां  कृपालाई 
तत्  त्यसकारण त्यो हजुरको ते  हजुरको 


सुसमीक्षमाणः  प्रतीक्षा गरी 


रामालन्द्री टीका 


२७२८ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 
आत्मकृतं  आफूले गरेको शरीरद्रारा सः  त्यो व्यक्ति 
विपाकम्  कर्मफल ते  हजुरलाई मुक्तिपदे  मुक्तिपदमा 
भुञ्जानः एव  अनासक्त भई नमः  नमस्कार दायभाक्  अंसियार 
भोग गर्न तपस्या आदि छन्फट विद्धन्  गर्दै अधिकारी हुन्छ 
नगर्न तर यः जो 
 जीवेत ५ 
हृद्ाग्वपुभिंः  मन, वचन र॒ जीवेत  बां च्दछ 





तवाक्यार्थ हजुरको स्वरूपज्ञान अत्यन्त कठिन भएकाले जो व्यक्ति प्रतिक्षण ममाथि भगवान्को 
कहिले कृपा होला भनेर हजुरको कृपालाई प्रतीक्षा गर्द अनासक्तं मनले आफूद्रारा अर्जित 
प्रारब्धकर्मको फल सन्तुष्ट भई भोग गर्द, अन्य तपस्या आदि साधनहरूको खन्खटमा नफसी मन, 
वचन र शरीरट्वारा यथासम्भव नमस्कार, भजन आदिरूप भक्ति गर्दै बाँच्दछ भने त्यस्तो भगवान्को 
भक्त नै मोक्षको अधिकारी बन्द । 


पश्येश मेऽनायंमनन्त आदये परात्मनि त्वय्यपि मायिमायिनि । 
मायां वितत्येक्षितुमात्मवेभवं ह्यहं कियानेच्छमिवा्चिंरग्नो ॥ ९॥ 





पदार्थ पनि मोहित गराउने अग्नो  आगोमा 

ईशा  हे ईश्वर अनन्ते  अनन्त अर्चिः इव  ज्वाला 

मे  मेरो त्वयि अपि  हजुरमा पनि हि  निश्चय नै 

अनाय॑म्  धृष्टता मूर्खता मायां  आफ्नो माया अहं  म हजुरको अगाडि 
परय  टैर्नुहोस् वितत्य  फलाएर कियान्  कति हँ र कत्ति पनि 
आद्ये  सम्पूर्ण जगत्को कारण आत्मवेभवं  आप्नो प्रभाव होडन 

परात्मनि  सर्वनियन्ता ईक्षितुं  हेर्न 

मायिमायिनि  मायावीहरूलाई च्छम्  इच्छा गरं 


वाक्यार्थ है सर्वेश्वर! मेरो मूर्खतालाई र्नृहोस्, सर्वकारण, सर्वनियन्ता हजुर जो 
मायावीहरूलाई पनि मोहित गराउनुहुन्छ, त्यस्ता अनन्त हजुरमा मेले आफनो तुच्छ माया फैलाएर 
आत्मप्रभाव हेर्न खोजेँ। जसरी आगोको अगाडि ज्वाला खिल्काको कुनै गन्ती हैदेन, त्यसरी नै 
हजुरको अगाडिमकेदहंर? मत कत्ति पनि केही पनि होइन । 


अतः क्षमस्वाच्युत मे रजोभुवो ह्यजानतस्त्वत्पृथगीरामानिनः। 
अजावटेपान्धतमोऽन्धचश्चुष एषोऽनुकम्प्यो मयि नाथवानिति ॥ १०॥ 


पदार्थ रजोभुवः  रजोगुणबाट उत्पनन भनेर ठान्ने 
अतः  त्यसैले त्वत्पृथक्  हजुरभन्दा अलग हि  निश्चय ने 
अच्युत  हे अच्युत ईदामानिनः  म नै ईश्वर हं अजानतः  हजुरको प्रभावलाई 


रामालन्द्री टीका 


३७२९ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 
नजान्ते मे  मलाई अनुकम्प्यः इति  दयायोग्य छ 
अजावटेपान्धतमोऽअन्ध मयि  म स्वामी भएकाले नै भन्ने सोचेर 

चक्षुषः  हजुरको मायाको यो क्षमस्व  क्षमा गर्नुहोस् 


गाढा अन्धकारले विवेकरूप नाथवान्  सनाथ छ त्यसैले 
आंँखा ढाकिएर अन्धो भएको एषः  यो ब्रह्मा 

ताक्यार्थ हे अच्युत ! रजोगुणवबाट उत्पन भएको मैले हजुरको वास्तविक स्वरूप र महिमालाई 
बुख्न सकिनँ, त्यसैले मेले आपूलाई हजुरभन्दा भिन्न म नै जगत्कर्ता ईश्वर हँ भन्ने ठनेको 
धिं । हजुरको मायाको गाढा अन्धकारमा मेरो विवेकचक्षु अन्धो भयो। अब हजुरले मलाई यो 
ब्रह्मा म भएर नै सनाथ छ यसैले दयायोग्य छ भन्ने सोचेर मलाई क्षमा गर्नुहोस् । 





क्वाहं तमोमहदहंखचराग्निवाभू 
सवेष्टिताण्डघरसप्तवितस्तिकायः। 

क्वेदुग्विधाविगणिताण्डपराणुचयौ 
वाताध्वरोमविवरस्य च ते महित्वम् ॥ ९९॥ 





पदार्थ वित्ता साढे तीन हातको चैँटो परमाणुहरू धुम्ने आंखीम्याल 
् ५   अ 

तमोमहदहंखचराग्नवाभूसंवेष्ट जस्तो शरीर भएको जस्ता रौँका छिद्रहरू भएका 

ताण्डघटसप्तवितस्तिकायः  अहं  म ते  हजुरको 

प्रकृति, महत्त्व, अहङ्कार, क्व  कहाँ महित्वम् च  महिमा चाहं 

आकाश, वायु, अग्नि, जल र॒इदुग्विधाविगणिताण्डपराणुचयौ क्व  कहाँ 

पृथिवीरूप आवरणद्रारा वाताघ्वरोमविवरस्य  यस्ता 

ठाकिएको ब्रह्माण्डनामक सात असड्ख्य ब्रह्माण्डरूप 


ताक्यार्थ प्रकृति, महत्तत्त्व, अहङ़ार, आकाश, वायु, अग्नि, जल र पुथिवीरूप आठ ओटा 
आवरणहरूले घेरिएको बनेको ब्रह्माण्ड ने मेरो शरीर हो, जुन मेरो शरीर साढे तीन हातको घटो 
जस्तो छ, तर हजुरका प्रत्येक रौँका चछद्रहरूमा असडख्य ब्रह्माण्डहरू त्यसरी घुमेका छन् जसरी 
ओआंँखीर्यालमा परेको सूर्यको प्रकाशमा परमाणुहरू घुमेका देखिन्छन्। यसैले एडटै रोमचिद्रमा 
अनन्त ब्रह्माण्ड भएका हजुरको अचिन्त्य महिमा कहाँ ? र एडटै ब्रह्माण्ड शरीर भएको क्षुद्र म 
कहाँ ? 

विवरण माथिका श्लोकहरूमा भगवान्को महिमाको वर्णन गर्द ब्रह्माजीले आफनो सेवक सम्णी 
मलाई क्षमा गरिदिनुहोस् भनी उहांँसंग प्रार्थना गर्नुभएको छ । ब्रह्माजी भन्नुहन्छ म जगत्कर्ता हँ 
भन्ने मदको महाअन्धकारद्वारा विवेकरूपी आंखा नष्ट भएको मलाई आफ्नो सेवक सम्ी हजुरले 
क्षमा गर्नुहोस् । अज्ञानको कारणले मेले आफूलाई हजुरभन्दा दुद स्वतन्त्र ईश्वर हँ भन्ने ठाने । 
वास्तवमा त हजुरको अनन्त महिमा र मेरो परिच्छिन्नताको के तुलना हून सक्दछ र ? सम्पूर्ण 


रामालन्द्री टीका 


३७३२० 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 


ब्रह्माण्ड ने ब्रह्माजीको विग्रह हो, उहाँ त्यसको अभिमानी हिरण्यगर्भ हुनहुन्छ भने भगवान्का 
प्रत्येक रौँका चिद्रहरूमा ब्रह्माजीका विग्रह जस्ता असङ्ख्य ब्रह्माण्डटहरू त्यसरी घुमेका छन्, जसरी 
ओंँखीर्यालमा परेको सूर्यको प्रकाशमा परमाणुहरू घुमेका देखिन्छन् । 

तमः प्रकृति, महत् महत्तत्त्व, अहं अहङ्ार, ख आकाश, चर वायु, अग्नि तेज, 
वाः जल अनि भूः पृथिवी यी आठ आवरणले सहित अण्डघटः अर्थात् ब्रह्माण्डरूपी धचैटो, जुन 
ब्रह्माजीको नापले सात वित्ताको छ, त्यही ने ब्रह्माजीको शरीर हो। भगवान्मा चाह यस्ता 
अगणित ब्रह्माण्डहरू परमाणु ४ ससाना कणमात्र हृन्छन्। परमाणुहरूलाई घुम्न तिनीहरूबीच 
खाली ठँ र वायुको पनि आवश्यकता हृन्छ । भगवान्का रौँरौं पिच्छे भएका प्वालहरू हावा 
चरने म्याल जस्ता छन्। जसरी आंँखीम्यालबाट सूर्यकिरण चिर्दा हावामा ससाना धुलोका 
कणहरू उडिरहेका देखिन्छन्, त्यसै गरी भगवान्का हरेक रँका प्वालहरूमा अगणित ब्रह्माण्डहरू 
घुमिरेका ह॒न्छन्। यी कुरा स्वयं ब्रह्माजीले भगवान्को स्तुति गर्दै यहाँ बताउनुभएको छ । 


उत भ ९   ४ ् क्षजागसे न 
तक्षेपणं गभ॑गतस्य पादयोः कि कल्पते मातुरधो । 
किमस्तिनास्तिन्यपदेशभूषितं तवास्ति कुक्षेः कियदृप्यनन्तः ॥ १२॥ 





पदार्थ किंके तव  हजुरको 

अधोक्षज  इन्दरियहरूको मातुः  आमाको कुक्षेः  गर्भवाट 

विषयातीत प्रभ आगसे  अपराधका लागि अनन्तः  बाहिर 

गभ॑गतस्य  गर्भमा भएको कल्पते  हुन्छ किम्  के 

शिशुको अस्तिनास्तिव्यपदेशभूषितं  कियत् अपि  अलिकति मात्र 
पादयोः  खुद्राहरूको भाव र अभावबोधक शब्दद्वारा पनि 

उत्क्षेपणं  प्रहार बोध्य कुनै पनि वस्तु अस्ति  छ 


वाक्यार्थ इन्द्रियहरूको विषय नहुनुभएका हे प्रभु ! गर्भमा रहेको शिशुले खुटराले हान्यो भनेर 
आमाले त्यसलाई अपराध मान्नुहृन्छ र ? भावबोधक र अभावबोधक शब्दद्वारा बतादने कुनै पनि 
वस्तु हजुरको गर्भभन्दा बाहिर कैन, सबे हजुरकै गर्भभित्र छ । त्यसेले म पनि हजुरकै गर्भभित्र दधु । 
अतः गर्भमा रहेको शिशुले खुट्राले हानैकोलाई आमाले अपराध नठाने जस्तै हजुरले मेरो 
क्रियाकलापलाई अपराध ठान्नुहुने्ठैन । 


जगत््रयान्तोदधिसम्प्ठवोदे 
नारायणस्योदरनाभिनालात्। 
विनिर्ग॑तोऽजस्त्विति वाङ्न वै मृषा 
किन्त्वीरुवर त्वन्न विनिगंतोऽस्मि ॥ १३॥ 


रामालन्द्री टीका 


२७३९१ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 
पदार्थ ट न  होइन त्यसैले 
जगत्त्रयान्तोद्धिसम्प्ठवोदे  अजः  ब्रह्मा ईरवर  हे ईश्वर 

तीनै लोकको प्रलयकालमा विनिगंतः  उत्पन्न हुनुभयो किम्  के 

सुमद्रको जलमा सुत्नुभएका इति  यस्तो त्वत् तु  हजुरबाट नै म 
नारायणस्य  भगवान् वाक्  कथन विनिगंतः  उत्पन्न भएको 
नारायणको वे  निश्चय नै न अस्मि  होडन र? 
उद्रनाभिनालात्  पेटमा रहेको मृषा  ढुटो 





ताक्यार्थ जब तीनै लोक प्रलयकालीन समुद्रको जलमा लीन भएको थियो, त्यस वेला 
समूद्रको जलमा सुत्तुभएका भगवान् नारायणको नाभिकमलबाट ब्रह्माको उत्पत्ति भयो भन्ने कथन 
असत्य होइन । त्यसैले के म हजुरबाटै उत्पन्न भएको होन र ? 

विवरण माधथिका दुई श्लोकमा आफ्नो अपराधलाई गर्भभित्रको बच्चाले आमालाई लात्ती हाने 
फँ सहज रूपमा स्वीकार गरिदिनुहोस् भनी ब्रह्माजीले भगवानसंग प्रार्थना गर्नुभएको छ। 
गर्भभित्रको बच्चोले खुदा चलाँदा गर्भभित्रै लाग्छ, ऊ त्यहीं अडिएकाले त्योभन्दा बाहिर निस्कन 
सक्देन। गर्भस्थ बालकले आमालाई लात्ताले हान्नु अपराध होडन। सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड भगवान्को 
पेटभित्र ने छ । भावअभाव आदि रूपमा बताने पदार्थहरू भगवान्को कोखभन्दा बाहिर हून 
सक्देनन्। त्यसैले ब्रह्मा पनि भगवान्को कोखभित्रकै शिशु हुनहुन्छ । सबे पदार्थ परमात्माबाट नै 
उत्पन्न हृन्छन् र त्यहीं अडिएका छन् भन्ने कुरा सामान्यतः बता्ँदे ब्रह्माजीले अर्को श्लोकमा 
परमात्माको नाभिकमलबाट आफू उत्पननन भएको कुरा बताउनुभएको छ । प्रलयकालीन समुद्रमा 
सुत्दा नाभिबाट निस्किएको कमलमा ब्रह्माजीको उत्पत्ति भएकाले ब्रह्माजी पनि नारायण 
भगवानूकै बच्चा हूनुहुन्छ । 


  स्वैदेहिनामात्मास्यधीराखिललोकसा अ ९ ् 
नारायणस्त्वं नहि त्मास्यधीराखिकलोकसाक्षी । 
नारायणोऽङ्गं नरभूनलायनात् तच्चापि सत्यं न तवेव माया ॥ १४ ॥ 





पदार्थ आत्मा  आत्मा आश्य नारायणः  नारायण 

त्वं  हजुर हनहन्छ तत् च अपि  जलशायी रूपले 
हि  निश्चय नै अधीडा  हे भगवान् हजुर नै प्रसिद्ध 

नारायणः  नारायण अखिललोकसाक्षी  सम्पूर्ण अद्ध  नारायणको अंश पनि 
न असि  हनुहनन ? ह॒नुहन्छ, लोकको साक्षी ह॒नुहन्छ न सत्यं  परिच्छिन भएकाले 
किनभने नरभूजलायनात्  नर सत्य होइन 

सवैदेहिनाम्  सम्पूर्ण परमात्माबाट उत्पन्न जल नै तव  हजुरको 

प्राणीहरूको निवासस्थान भएका माया ख  माया माव्रहो 


ताक्यार्थ हे प्रभु ! हजुर नारायण हुनुहन्छ किनभने सम्पूर्ण प्राणीहरूको आश्रय आत्मा हजुर नै 
हनुहन्छ । हजुर नै सम्पूर्ण लोकको साक्षी हुनुहन्छ तथा नर परमात्माबाट उत्पन भएको जलमा 


रामालन्द्री टीका 


३७३२ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 


हजुर नै निवास गर्नृहुन्छ । अतः यी विभिन्न कारणहरूले गर्दा हजुर नै नारायण हुनुहुन्छ । जलशायी 
नारायणको रूपले प्रसिद्ध हजुरको अवतार पनि सत्य होन, माया मात्र हो । 

वितरण ब्रह्माजीलाई नाभिकमलबाट उत्पन्न गर्ने त नारायण हुनुहुन्छ, म कोहं र भन्ने शङ 
हदा ब्रह्माजीले यो श्लोकमा नारायण श्रीकृष्णके स्वरूप हुनुहुन्छ भनी सिद्ध गर्नुभएको छ। 
नारायण शब्दले श्रीकृष्णलाई बताउनुपर्दा श्रीधर स्वामीले त्यसका मुख्य तीन ओटा व्युत्पत्तिहरू 
देखाउनुभएको छ । श्लोकमा आएका आत्मा, अधीश र अखिललोकसाक्षी भन्ने तीन ओटा 
पदहरूले तीनथरी व्युत्पत्तिद्रारा श्रीकृष्णलाई नारायण भनी सिद्ध गर्दछन्। नराणां समूहः नारं 
अर्थात् जीवहरूको समूहलाई नार ॒भनिन्छ। तदेव अयनं आश्रयः यस्य अर्थात् ती सम्पूर्ण 
जीवहरूलाई आश्रय बनाई अन्तर्यामी आत्माको रूपले भित्र पस्ने परमात्मा भएकाले श्रीकृष्ण 
नारायण हुनहुन्छ । नारस्य अयनं प्रवृत्तिः यस्मात् अर्थात् सम्पूर्ण प्राणीहरूलाई प्रवृत्त गर्ने परमात्मा 
ने नारायण हूनुहुन्छ । भगवान् श्रीकृष्ण सबै जीवहरूका अधीश अर्थात् नियामक भई तिनीहरूलाई 
प्ररित गर्नृहन्छ त्यसैले उहोँ नारायण हुनहुन्छ । यसै गरी नारं अयसे जानासीति नारायणः अर्थात् 
सम्पूर्ण प्राणीहरूलाई तिनका मन, बुद्धि, इन्द्रिय आदिलाई क्षेत्रज्ञ रूपले प्रकाशित गर्न 
सर्वलोकसाक्षी भएकाले श्रीकृष्ण नारायण हुनुहुन्छ । शेषशायीलाई मात्र नारायण भन्छन् नि त ? 
भन्ने शङ्ामा भनिन्छ नरभूजलायनात्। नर अर्थात् आदिपुरुषबाट भरू अर्थात् उत्पन्न हुने जललाई 
नार भनिन्छ, त्यसलाई अयन अर्थात् आश्रय बनाई सुत्ने नारायण हुनुहुन्छ। ती नारायण पनि 
हजुरकै अङ्ग अर्थात् मूर्ति हुन्। लीलाका लागि हजुरले जलशायीरूप स्वीकार गर्मुभएको हो । 
किनभने हजुर सर्वव्यापक हुनुहन्छ भने जलशायी नारायणको रूप परिच्छिन छ, त्यसैले त्यो सत्य 
नभएर मायामय मात्र हो। निरुपाधिक हजुरबाट ने त्यो मूर्वरूप प्रकट भएको हो, तर त्यो 
मायाद्रारा भएको हो, सत्य होइन । हजुर त समस्त उपाधिले रहित अपरिच्छिनन अप्रमेय परमतत्त्व 
हुनुहन्छ भनी यहाँ श्रीकृष्णको स्तुति गरिएको छ। 


तच्चेज्जलस्थं तव सज्जगद् वपुः किं मे न दष्टं भगवंस्तदेव । 
किं वा सुदुष्टं हृदि मे तदेव किं नो सपद्येव पुनल्यंदशिं ॥ १५॥ 





पदार्थ वर्षसम्म खोजेको वेलामा हृदि  आफ्नै हृदयमा 
जलस्थं  जलमा विद्यमान तत्  त्यो शरीर कि  कसरी 

जगत्  जगत्को आश्रयभूत मे  मद्रारा सुदुष्टं  स्पष्ट देखियो 
तव  हजुरको किं  किन पुनः  फेरि 

वपुः  शरीर न दुष्टं  देखिएन सपदि एव  तत्क्षण नै 
सत् चेत्  सत्य हो भने वा  अथवा किं किन 

भगवन्  हे प्रभ तदा एव  त्यति वेला तपस्या नो व्यदशिं  देखिएन 
तदा एव  त्यही कमलनालको गरिसकेपच्छि नै 

मार्गबाट जलभित्र पसेर सय मे  मद्रारा 


रामालन्द्री टीका 


३७३३ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 


ताक्यार्थ हे भगवान् ! यदि सम्पूर्ण जगत्को आश्रयभूत हजुरको शरीर सत्य हो र त्यसवेला 
जलमा विराजमान थियो भने कमलनालको मार्ग हदे अपार जलराशिभित्र छिरेर सय वर्षसम्म 
खोज्दा पनि हजुरको त्यो विराट् शरीरलाई मेले किन देखिरनँ ? जब मैले तपस्या गर त्यसपछि 
आफ्नै हृदयमा त्यसको स्पष्ट दर्शन कसरी भयो र फेरि तत्क्षण्मँ त्यो शरीर कसरी लुप्त भयो ? 
टिप्पणीं विशेष स्पष्टीकरणका लागि भागवत ३८१७३८२२ पनि हर्नृहोस्। 


अत्रेव मायाधमनावतारे ह्यस्य प्रपञ्चस्य बहिः स्फुटस्य । 
कृत्स्नस्य चान्तजंठरे जनन्या मायात्वमेव प्रकटीकृतं ते ॥ १६॥ 


पदार्थ अस्य  यो दुश्यमान प्रदर्शन गरेर 

मायाघमन  मायालाई निस्तेज कृत्स्नस्य  सम्पूर्ण चराचर ति  हजुर्धारा 

बनाउने हे मायेश्वर प्रपञ्चस्य  प्रपञ्चको मायात्वम् एव  मायामयता नै 
अत्र एव  यही मनुष्यरूप हि  निश्चय नै प्रकरीकृतं  प्रकट गरियो 
अवतारे  अवतारमा अन्तजंठरे च  आपफनै पेटभित्र 

बहिःस्फुटस्य  बाहिर प्रकाशित जनन्याः  माता यशोदालाई 





ताक्यार्थ मायालाई निस्तेज बनाउने हि मायेश्वर ! हजुरले यही मनुष्य अवतारमा पनि बाहिर 
प्रकाशित प्रत्यक्षसिद्ध यो सम्पूर्णं चराचर जगतूलाई माता यशोदाको अगाडि आफ्नै पेटभित्र 
देखाइदिएर हजुरले आफ्नो मायामयता प्रकट गर्मुभएको धियो । 


यस्य कुक्षाविदं सवं सात्मं भाति यथा तथा । 
तत् त्वय्यपीह तत् सवं किमिदं मायया विना ॥ १७ ॥ 





पदार्थ यथा  जसरी इह अपि  यहाँ बाहिर पनि 
यस्य  जुन हजुरको भाति  प्रकाशित छ भान भद्ररहेको छ 

कुक्षो  पेटभित्र तथा  त्यसै गरी तत्  त्यो भान 

सात्मं  आपू हजुरले सहित तत्  त्यो त्वयि  हजुरमा 

इदं  यो दृश्यमान सवं इदं  सबै यो दृश्य मायया विना  माया नभए 
सवं  सम्पूर्ण जगत् प्रपञ्च किम्  के हन सक्छ 


ताक्यार्थ हजुरले सहित सम्पूर्ण जगत् जसरी हजुरको पेटभित्र प्रकाशित भएको छ त्यसै गरी 
त्यो सबे यहाँ बाहिर पनि प्रतीत भद्रहेको छ त्यसैले यो सबे हजुरको माया नभएर अरू के हुन 
सक्छ र? 


अदैव त्वदुतेऽस्य किं मम न ते मायात्वमादरिंत 
मेकोऽसि प्रथमं ततो व्रजसुहृदत्साः समस्ता अपि । 


रालालन्द्री टीका 


२७३४ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 
     ग्रै, ५   
तावन्ताञस चतुभ्रुजास्तदाखटठः साकं मयापासता 
स्तावन्त्येव जगन्त्यभूस्तदमितं बह्मादवयं रिष्यते ॥ १८ ॥ 
पढार्थ ततः  त्यसपछि गोप र चतुभुंजाः  चतुर्भुजधारी पनि 
त्वदुते  हजुर विना बाच्छाहरूको हरणपश्चात् हजुर नै 
अस्य  यो सम्पूर्ण जगत्को ्रजसुहृद्त्साः  व्रजमा बस्ने असि  हुनुह॒न्छ तथा 
मायात्वम्  मायामयरूप साथी र बाच्छाहरू तावन्ति एव  त्यति नै 
ते  हजुख्धारा समस्ताः अपि  बांसुरी, लौरो सङ्ख्यामा 
अद्यएव  आज नै आदि सम्पूर्ण क्रीडासामग्रीहरू जगन्ति  ब्रह्माण्डको रूपमा 
किंके पनि हजुर नै हूनुभयो, हजुर नै 
मम  मलाई त्यसपछि अभूः  हूनुहुन्थ्यो 
न आदशिंतम्  देखादइएन र ? मया साकं  मैले सहित तत्  त्यसबाट 
प्रथमम्  सबैभन्दा पहिले गोप तदखिेः  ती सम्पूर्ण अमितं  सर्वत्र अनुगत 
र बाच्छाको हरण गर्नुपूर्व तत््वहरूद्रारा सर्वव्यापक 
एकः  हजुर एड उपासिताः  सेवा गरिएका अद्यं  अद्रैत 
श्रीकृष्णरूपले तावन्तः  त्यति नै सङ्ख्यामा बह्म  ब्रह्मरूपमा नै 
असि  हुनुहन्थ्यो रहेका शिष्यते  शेष रहनुभएको छ 





वाक्यार्थ हे प्रभु! हजुरले आज नै आपू हजुरदेखि भिन्न सम्पूर्ण जगत् मायामय हो भनेर 
मलाई देखाउनुभएको होन र ? मेले गोप र बाच्छाहरूको हरण गर्नुभन्दा अगाडि हजुर एठटै मात्र 
श्रीकृष्णरूपले विराजमान हुनुहन्थ्यो, जब मैले गोप र बाच्छाहरूको हरण गर, त्यसपच्छि व्रजवासी 
सम्पूर्ण गोप र बाच्छाहरूको रूपमा तथा बांसुरी, लौरो आदि क्रीडा सामग्रीहरूको रूपमा पनि 
हजुर ने प्रतीत हुनुभएको धियो । मसहित सम्पूर्ण देवता तथा प्रकृति आदि तत्त्वहरुद्रारा हजुर नै 
सेवित भडइ्रहनुभएको थियो । गोप र बाच्छाहरूको जति सङ्ख्या धियो, त्यति नै सङ्ख्यामा 
देखिएका चतुर्भुजाधारीहरू पनि हजुर नै हुनहुन्थ्यो । सम्पूर्ण ब्रह्माण्डहरूको रूपमा पनि हजुर नै 
हनुहन्थ्यो । सर्वत्र अनुगत सर्वव्यापक हजुर नै अहिले एक मात्र अद्वितीय ब्रह्मभावले शेष 
रहनुभएको छ । 


अजानतां त्वत्पदवीमनात्मन्यात्मात्मना भासि वितत्य मायाम् । 
सृष्टाविवाहं जगतो विधान इव त्वमेषोऽन्त इव त्रिनेत्रः ॥ १९॥ 


पदार्थ अनात्मनि  अनात्मा शरीर वितत्य  विस्तार गरेर 
त्वत्पदवीम्  हजुरको आत्मा  आत्मस्वरूप हजुर नै भासि  प्रकाशित हुनुह॒न्छ 
स्वरूपलाई आत्मना  स्वतन्त्र रूपले त्वम्  हजुर 

अजानतां  नजानेहरूको मायां  मायालाई जगतः  संसारको 





रामालन्द्री टीका 


२७३५ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 
सृष्टो  सृष्टिकालमा एषः इव  यही विष्णुरूप भएर रुद्र भएर प्रकाशित हुनुहन्छ 
अहं इव  म ब्रह्मा ४ भएर ।अन्ते  संहारकालमा 

विधाने  पालनकालमा त्रिनेत्रः इव  तीन नेत्र भएका 


ताक्यार्थ हजुरको स्वरूपलाई जसले जानेको छैन, त्यस्ता अज्ञानीहरूको अनात्मा शरीरमा 
हजुरले ने आत्मबुदधि गराइदिन आफ्नो मायाको विस्तार गरिदिनुह॒न्छ । अज्ञानीहरूलाई आफनो 
मायाले मोहित गराएर सुष्टिकालमा रजोगुणी म ब्रह्मा, स्थितिकालमा सतत्वगुणी विष्णु र 
संहारकालमा तमोगुणी रुद्रको रूपमा हजुर ने प्रकाशित हुनुहन्छ । 

विवरण यो श्लोकमा ब्रह्माजीले परमात्मा मायाद्रारा ने ब्रह्मा, विष्णु र महेश्वरको रूपमा 
देखिनुभएको हो भनी बताउनुभएको छ । वेदान्त सिद्धान्त अनुसार परमात्मामा मायाको आवरण 
कछैन। यदि परमात्मामा मायाको आवरणद्रारा ब्रह्मा, विष्णु आदि रूप हृन्छन् भने हो भने 
परमात्मालाई पनि अज्ञानी मान्नुपर्ने हृन्छ, जुन सम्भव कैन । त्यसेले अज्ञानद्रारा आवृत भएको 
जीवात्माले नै मायाको मलिनताद्वारा परमात्मामा जीव, जगत्, ईश्वर आदि भेद खडा गर्छ । 
आकाशमा धुवां, धुलो आदि मलिनता नभए पनि अज्ञानी बच्चाले त्यहँ धुलो आदि लागेको 
कल्पना गरे ४ अज्ञानी जीवले पनि आफ्नै मलिनताद्रारा आत्मामा मायाको मलिनता भएको 
कल्पना गर्वछछ। बादलले सूर्यलाई ढाकेको नभई हैर्ने मानिसको आंखालाई ढाकेको हुन्छ, अनि 
मानिस बादलले सूर्यलाई ढाक्यो भन्दछछ। यदि बादलले सूर्यलाई नै ढाकेको भए सबैतिर अंध्यारो 
हनुपर्थ्यो । बादलले हेर्न मान्छेको दृष्टिलाई ढाकेको हुनाले त्यसले सूर्यलाई ढाक्यो भन्ने व्यवहार 
हुन्छ, तर बादलद्रारा सूर्य ढाकिएको हदेन। यस्ते अज्ञानले पनि जीवात्मालाई नै ढाकेको छ, 
उसको दृष्टि रोकिएकाले ऊ ब्रह्मस्वरूपलाई यथार्थ रूपमा जानन सक्दैन, अनि अज्ञानको कारणले 
जीव, जगत्, ईश्वर आदि भेद कल्पित हृन्छ । श्लोकमा हजुरको स्वरूप नजाननेहरूका लागि हजुर 
ने प्रकृतिमा बसी, स्वयंले मायालाई स्वीकार गरी अनेक रूपमा देखिनुहन्छ भनी बतादएको छ। 
परमात्मा मायाको रजोगुणलाई लिई ब्रह्मा, सत्त्वगुणलाई लिई विष्णु र तमोगुणलाई लिई महेश्वर 
बन्नुहुन्छ । यो सबे रूपभेद अद्वितीय परमात्मामा केवल मायाद्रारा कल्पित हो, वास्तविक होइन । 
यसैले श्लोकमा हरेक ठ्डमा इव पद लगादएको छ । एउटे डोरी अनेक अज्ञानीहरूको दुष्टिमा 
सर्प, माला, जलधारा, फाटेको जमिन, लौरो आदि अनेक रूपमा देखिए ४ परमात्मामा अनेक 
रूपहरू देखिए जस्तो भएका मात्र हुन् भन्नु यसको आशय हो । 


सुरेष्वृषिष्वीश  न    , न जनस्य 
सुरेष्वृषिष्वीश तथेव नृष्वपि तियक्षु यादस्स्वपि तेऽ  
जन्मासतां दुमदनिग्रहाय प्रभो विधातः सदनुग्रहाय च ॥ २०॥ 





पदार्थ अजनस्य  अजन्मा नाश गर्न 

ईदा  हे भगवान् ते  हजुरको सदनुग्रहाय च  सज्जनहरूलाई 
प्रभो  हे प्रभ असतां  दुष्टहरूको अनुग्रह गर्न 

विघातः  हे विधाता दुम॑ंदनिग्रहाय  अहङारलाई सुरेषु  वामन आदि देवता 


रामालन्द्री टीका 


२७२६ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 
ऋषिषु  परशुराम आदि ऋषि पशु शरीरमा जलचरहरू भएर 
नृषु  राम आदि मनुष्य तथा एव  त्यसै गरी जन्म  जन्म हुन्छ 


तियं अपि  वराह आदि यादस्सु अपि  मत्स्य आदि 


ताक्यार्थ हे प्रभु! हे विधाता! अजन्मा हजुर नै दुष्टहरूको अहड़ारलाई नाश गर्न र आपफ्ना 
भक्तहरूलाई अनुग्रह गर्न देवता, ऋषि, मनुष्य, पशु र जलजन्तुको रूपमा जन्म लिनुहुन्छ । 


   योगेरवरोतीभ॑वतस्त्रिटोक्याम् ० ४७  ९ 
को वेत्ति भूमन् भगवन् परात्मन् । 
क्व वा कथं वा कति वा कदेति विस्तारयन् कीडसि योगमायाम् ॥ २९॥ 


पदार्थ विस्तारयन्  विस्तार गर्दै कथं वा  कसरी 
भूमन्  हे सर्वव्यापक क्रीडसि  जब लीला गर्नृहुन्छ कदा वा  कहिले 
भगवन्  हे भगवान् तब कति वा  कति हुन्छ 
परात्मन्  हे परमात्मा तरिखोक्यां  तीनै लोकमा इति  यो रहस्य 
योगेश्वर  हे योगेश्वर भवतः  हजुरको कः  कसले 
योगमायाम्  आपनो उतीः  लीला वेत्ति  जान्दछ 
योगमायालाई क्व  कुन ठडँमा 





ताक्यार्थ हे सर्वव्यापक! हे भगवान्! हे परमात्मा! हे योगेश्वर! जब हजुर आफ्नो 
योगमायाको विस्तार गरेर लीला गर्नृहुन्छ, तब कुन ठार्ख॑मा, कहिले, कुन प्रयोजनका लागि कति 
पटक हजुरले आफ्नो लीला गर्नहुन्छ भने कुरा कसले जान्दछछ र ? 


तस्मादिदं जगदशेषमसत्स्वरूपं स्वप्नाभमस्तपिषणं पुरुदुःखटुःखम् । 
त्वय्येव नित्यसुखबोधतनावनन्ते मायात उद्यद्पि यत्सदिवावभाति ॥ २२॥ 





पदार्थ भएका असत्स्वरूपं  स्वरूपतः ने 
तस्मात्  त्यसैले त्वयि एव  हजुरमा नै असत्य छ 

इदं  अज्ञानका कारण देखा स्वप्नाभम्  स्वप्नकालीन यत्  जुन जगत् 

परेको यो पदार्थ जस्ते केही क्षण मात्र मायातः  मायाबाट 
अरोषम्  सम्पूर्ण प्रकाशित हुने असत्य उद्यत् अपि  उत्पन्न भएर पनि 
जगत्  जगत् अस्तधिषणं  विद्रानूहरूद्रारा सत् इव  सत्य रै 

अनन्ते  अनन्त पनि आकलन गर्न नसकिने अवभाति  हजुरको सत्ताद्रारा 
नित्यसुखबोधतनो  नित्य पुरुदुःखदुःखम्  धेरै प्रतीत हुन्छ 

आनन्द र ज्ञानस्वरूप शरीर दुःखपश्चात् पनि दुःख दिइ्रहने 


ताक्यार्थ अज्ञानका कारण देखा परेको यो सम्पूर्णं जगत् अनन्त छ, नित्य आनन्द र ज्ञानस्वरूप 
विग्रह भएका हजुरमा नै स्वप्नकालीन पदार्थ जस्त केही क्षण मात्र प्रकाशित भएको छ अनि 


रामालन्द्री टीका 


३७३७ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 


विद्वान्हरुद्रारा पनि यसको आकलन गर्न सकिंदेन र यसले दुःखै दुःख दिद्ररहन्छ । स्वरूपतः 
असत्य यो जगत् असत् भए पनि मायाबाट उत्पन्न भई हजुरको सत्ताद्रारा सत्तावान् भएर प्रतीत 
भट्रहेको छ । 


एकस्त्वमात्मा पुरुषः पुराणः सत्यः स्वयंज्योतिरनन्त आद्यः। 
नित्योऽक्षरोऽजखसुखो निरञ्जनः पूर्णो ऽहयो मुक्त उपाधितोऽमृतः। २॥ 





पदार्थ स्वयंज्योतिः  स्वयंप्रकाश निर्मल 

त्वम्  हजुर नै अनन्तः  अनन्त पूणः  परिपूर्ण 

एकः  भेदरहित आद्यः  आद्य अद्यः  अद्वैत 

आत्मा  अन्तर्यामी नित्यः  नित्य उपाधितः  उपाधिबाट 

पुराणः  पुराण अक्षरः  अविनाशी मुक्तः  मुक्त 

पुरुषः  पुरुष अजस्रसुखः  नित्यानन्द अमृतः  अमृतस्वरूप हुनुहन्छ 
सत्यः  सत्य निरञ्जनः  मायासम्पर्कशून्य 


ताक्यार्थ हे ईश्वर ! हजुर नै भेदरहित एक मात्र सत्य हुनुहुन्छ । सर्वान्तर्यामी पुराणपुरुष हजुर 
सबैको आत्मा हूनुहुन्छ । हजुरको कुनै अन्त छैन रन त आदिन छ, त्यसैले सम्पूर्ण विकाररहित 
सर्वदा आनन्दस्वरूप हजुर स्वयंप्रकाश अद्रैत हुनुहृन्छ । माया र मायाका कार्यहरूले स्पर्श गर्न 
नसक्ने भएकाले हजुरको स्वरूप निर्मल छ । सदा सर्वत्र परिपूर्णं हजुर सम्पूर्ण उपाधिहरूले शून्य 
अमृतस्वरूप हुनृहुन्छ । 
वितरण माथिका दुई श्लोकमा जगत् स्वप्नसमान असद्रूप छ एवं त्यसलाई सत् रूपमा प्रतीति 
गराउने अधिष्ठान परमात्मा भने सत्य, स्वयंप्रकाश, पूर्ण र अद्वैत हुनुह॒न्छ भनी बताइएको छ । दुश्य 
जगत् स्वप्न जस्तै मिथ्या हो । स्वप्नका पदार्थहरूको बाह्य सत्ता या आकार हँदेन, तर ती सबै 
भित्र देखिएका हुन्छन्, त्यसै गरी जगत्का पदार्थहरूको पनि बाहिरी सत्ता या आकार कैन, 
तिनीहरू आत्मामा देखिन्छन् मात्रै । स्वरूपतः नहूनु भन्ने अर्थमा सम्पूर्ण विश्वप्रपञ्च असत् हो, तर 
प्रतीति हुने भएकाले पूर्णं असत् भने होदन । सत् चेन बाध्येत असत् चेन्न प्रतीयेत भन्दै वेदान्तमा 
प्रपञ्चलाई सत् र असत्भन्दा भिननन मिथ्याकोटिमा राखिएको छ । असत् आकाशपुष्पको प्रतीति 
हैदेन अनि सत् वस्तुको निवृत्ति हदेन। यसैले प्रतीत पनि हुने अनि ज्ञानपछ्ि निवृत्त पनि हुने 
भएकाले जगत् मिथ्या हो। अतः श्लोकमा जगतलाई स्वप्नाभं अर्थात् स्वप्न जस्ते भान हुने 
भनिएको हो । डोरीमा देखिएको सर्पको दृष्टान्तद्रारा पनि जगत्लाई मिथ्या सिद्ध गरिन्छ । तर त्यो 
भन्दा पनि स्वप्नक दृष्टान्त उपयुक्त छ। 

डोरीमा सर्पको भ्रम हदा त्यहोँ दुई अंश ह॒न्छन्, एउटा डोरी अर्थात् अधिष्ठान अंश र अर्को 
सर्पं अर्थात् अध्यस्त अंश। यी दुबेको संसर्गलाई भ्रमज्ञानले विषय गर्दछछ। भ्रमज्ञानका विषय 
भएका दुई अंशमध्ये सर्पं भन्ने बुद्धिको विषयभूत सर्पं वास्तवमा छैन, तर इदं अंशले विषय गर्ने 
डोरीको भने बाह्य सत्ता छ। तर स्वप्नमा भने स्वप्नभ्रमका विषयभूत खोला, पहाड, सूर्य, वन 


रामालन्द्री टीका 


३७३८ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 


आदि कुनै पनि पदार्थको बाह्य सत्ता कैन, केवल अधिष्ठान आत्माको मात्र सत्ता छ। त्यसैले 
संसारको अलिकति पनि सत्ता छैन भन्नका लागि स्वप्नको दृष्टान्त दिने गरिन्छ । जहाँ अधिष्ठान 
आत्मामा जगत्को भ्रम देखिन्छ भनी अधिष्ठानरूपले आत्मालाई बुखाउन खोजिन्छ, त्यहं भने 
रज्जुसर्पको दृष्टान्त दिड्न्छ । दुबे उदाहरणबाट जगत् मिथ्या हो भन्ने नै सिद्ध गरिन्छ । 

अनेक अनर्थहरूले युक्त हुने हदा जगत् दुःखरूप छ । उसो भए जगत्का पदार्थमा सत्ता र 
सुखको ज्ञान कसरी ह॒न्छ त भन्ने जिज्ञासाको समाधान गर्दै भनिन्छ सुखस्वरूप सद्रूप 
परमात्मामा कल्पित भएकाले यो प्रपञ्च पनि सुखरूप र सद्रूप ४ देखिएको मात्र हो । 

अर्को श्लोकमा भने आत्मामा षड्भावविकार र चारै थरी क्रियाको सम्बन्ध छैन भनी 
नतादएको छ । जायते, अस्ति, वर्धते, विपरिणमते, अपक्षीयते, विनश्यति यी षड्भावविकार हन् । 
कुनै पनि कार्यपदार्थमा यी छ ओटा भावविकारहरू भद्रहन्छन्। तर आत्मामा कुनै पनि 
भावविकार हूदेनन्। आत्मा उत्पन्न हदेन किनभने यो आद्य अर्थात् पहिलो हो, त्यसैले यसको 
कुनै कारण कछैन। आद्य हो भन्ने अर्थलाई पुष्टि गर्न पुराण पद आएको छ। पुरा अर्थात् कार्य 
हनुभन्दा पहिले पनि नव अर्थात् अहिलेजस्तै रहने आत्मा कसैको कार्य हून सक्दैन। पूर्वमेव 
आसीत् भन्ने निरुक्तिद्वारा पुरुष शब्दले पनि यही अर्थको सूचना गर्वछछ। अस्तित्वरूपी विकार 
हटाउन नित्य पद आएको छ, यसले उत्पत्तिपछि आत्माको अस्तित्व भएको होन भन्ने जनार्ख॑छ । 
पूर्णशब्दले वृद्धि अर्थात् बद्नुरूप विकारलाई हटारंछ, किनभने पूर्णं एवं व्यापक वस्तु बदन 
सक्देन। अजघ्नसुख शब्दले परिणामरूप विकारलाई हटारंछ, किनभने परमात्मा अजस्र अर्थात् 
शाश्वत सुखरूप हुनुहुन्छ । जो परिणत हृन्छ, त्यो शाश्वत होइन, नयाँ नयाँ भट्रहन्छ । अक्षर 
शब्दले अपक्षयरूप विकारलाई निषेध गरेको छ भने अमृत पदले विनाशरूप विकारलाई निषेध 
गरेको छ। 

यसै गरी आत्मामा उत्पाद्य, प्राप्य, संस्कार्यं र विकार्य यी चार ओटै क्रियाहरूको सम्बन्ध 
कैन । आत्मा उत्पाद्य होइन किनभने यो आद्य एवं नित्य हो । प्राप्ति पनि कि आफैसंग भएको 
वस्तु पहिला विर्सिएर पलि सम््निले गलामा लगादइएको हार पादए ४ हुन्छ, कि त क्रियाद्वारा 
अप्राप्त वस्तुको प्राप्ति गरे ४ हृन्छ। आत्माको क्रियाद्वारा प्राप्ति सम्भव कैन, किनभने आत्मा 
कहिल्यै पनि आपफूसंग नभएको वस्तु हदेन। ज्ञानद्वारा प्राप्ति पनि सम्भव छैन, किनभने 
स्वयंप्रकाश आत्मालाई कटहिल्यै बिरसिएकै कछैन। यसरी आत्मा र स्वयंज्योति शब्दले प्राप्तिरूप 
क्रियाको निषेध गर्वछन्। आत्मामा विकाररूप क्रिया छैन, किनभने आत्मा असङ्ग छ, यसलाई 
बताउन उपाधितः मुक्तः भन्ने पद आएको छ। आत्मामा संस्काररूपी विकार पनि संभव छैन, 
किनभने संस्कार दुई किसिमले गरिन्छ कुनै मल हटाएर अथवा कुनै विशेषता थपेर। 
विशेषताको आधान गर्ने संस्कार ब्रह्ममा सम्भव छैन किनभने यो पूर्णं छ, पूर्णमाथि अर्को 
विशेषता थप्न सकिन्न । अनि आत्मा निरञ्जन अर्थात् निर्मल भएकाले मल हटाउने संस्कार पनि 
यसमा सम्भव कैन । यसरी यहाँ नित्य एवं स्वतःसिद्ध आत्मवस्तुको प्रतिपादन गरिएको छ। 


रामालन्द्री टीका 


२७३९ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 


एवंविधं त्वां सकरात्मनामपि स्वात्मानमात्मात्मतया विचक्षते । 
गुवंकलन्धोपनिषत्सुचक्चुषा ये ते तरन्तीव भवानृताम्बुधिम् ॥ २४॥ 


पदार्थ सकलात्मनाम् अपि  सम्पूर्ण अभिन्नरूपले 
गुवंकंन्धोपनिषत्सुचश्चुषा  जीवहरूका पनि विचक्षते  जान्दछन् 

गुरुरूप परमार्थप्रकाशक सूर्यबाट स्वात्मानम्  आप्नै ते  त्यस्ता व्यक्तिहरूले 
प्राप्त उपनिषज्जन्य ज्ञानचक्षद्रारा आत्मस्वरूप हुनुभएका भवानृताम्बुधिम्  संसाररूपी 
ये  जसले त्वां  हजुरलाई मिथ्या सागरलाई 

एवंविधं  यस्ता आत्मात्मतया  आपफूदेखि तरन्ति इव  पार गर्दचछछन् 





ताक्यार्थ परमार्थप्रकाशक गुरुरूप सूर्यबाट प्राप्त उपनिषज्जन्य दिव्य ज्ञानचक्षद्रारा सम्पूर्ण 
जीवहरूका आत्मा हजुरलाई जसले आप्नै स्वरूपले जान्दछन् उनीहरूले संसाररूपी मिथ्या 
सागरलाई पार गर्दछछछन् । 


स       


आत्मानमेवात्मतयाविजानतां तेनेव जातं निखिलं प्रपञ्चितम् । 
त्   तत्प्रलीयते रज्ज्वामहे्भोगभवाभवो  अ स यथा 
ज्ञानेन भूयोऽपि च तत रज्ज्वामहेभोंगभवाभवो यथा ॥ २५॥ 





पढार्थ निखिटं  सम्पूर्ण प्रलीयते  नष्ट हुन्छ 
आत्मानम्  परमात्मालाई प्रपञ्चितम्  प्रपञ्च यथा  जसरी 

आत्मतया  आत्मरूपले जातं  उत्पत्तिको भ्रम हृन्छ॒ रज्ज्वाम्  डोरीमा 

अविजानतां एव  नजान्नेहरूका तत् च  प्रपञ्चको त्यो उत्पत्ति अहेः  सर्पको 

लागिनै ज्ञानेन  आत्मवस्तुको यथार्थ भोगभवाभवो  शरीरको उत्पत्ति 
तेन एव  त्यही अज्ञानका ज्ञानद्रारा र नाश डोरीको अज्ञान र 
कारण भूयः अपि  फेरि पनि ज्ञानद्वारा हृन्छ 


ताक्यार्थ जसले परमात्मालाई आत्मरूपले जान्दैनन्, तिनीहरूलाई त्यही परमात्माको वास्तविक 
स्वरूपको अज्ञानका कारण सम्पूर्ण प्रपञ्चको उत्पत्तिको भ्रम हुन्छ, तर जब उनीहरूलाई 
परमात्माको ज्ञान हुन्छ, तब प्रपञ्च पनि नष्ट आत्यन्तिक लय हुन्छ । जसरी डोरीको अज्ञानका 
कारण भ्रान्त व्यक्तिहरूले डोरीलाई सर्पको शरीर देख्दछन् तर जब डोरीको ज्ञान हुन्छ तब डोरीके 
अज्ञानद्रारा कल्पित सर्पको पनि आत्यन्तिक लय हुन्छ । 


अज्ञानसंज्ञो भवबन्धमोक्षौ द्वौ नाम नान्यो स्त ऋतज्ञभावात् । 
अजस्रचित्यात्मनि केवरे परे विचायंमाणे तरणाविवाहनी ॥ २६॥ 


पदार्थ केवरे  अद्वितीय आत्मनि  आत्मतत्वमा 
अजस्रचिति  नित्यज्ञानरूप परे  शुद्ध विचायंमाणे  विचार गर्दा 


रालालन्द्री टीका 


२७९८० 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 
तरणो  सूर्यमा अज्ञानसंज्ञो  अज्ञान नामले दो अन्यो  दुई ओटा भिन्न 
अहनी इव  रात र दिन ै प्रसिद्ध भएका वस्तु 

ऋतज्ञभावात्  अबाधित भवबन्धमोक्षौ नाम  संसारमा नस्तः  छैनन् 

चिदात्मक परमात्मा बाहेक हुने बन्धन र त्यसबाट हुने मोक्ष 





ताक्यार्थ सांसारिक बन्धन र मोक्ष भने कुरा नभएका कल्पित वस्तु मात्र हुन्, किनभने यी दुबे 
अज्ञानदशामा मात्र रहन्छन्। वास्तवमा विचार गर्ने हो भने जसरी सूर्यमा दिन र रातको भेद छैन, 
त्यसै गरी नित्यज्ञानमय अद्वितीय शुद्ध आत्मतत्तवमा बन्धन र मोक्ष केही पनि छैन । 
विवरण ज्ञानद्वारा रज्जुमा अज्ञानवश देखिएको सर्पको बाध भए रँ आत्मन्ञानद्वारा अज्ञान निवृत्त 
भएपचछि बन्धन पनि हटछ तर यो बन्धन र मोक्ष पनि कल्पना मात्रै हो । पारमार्थिकरूपले विचार 
गर्दा बन्धन र मोक्ष यी दुबे वस्तु सत्य होदनन्, किनभने यी अज्ञानद्रारा मात्रै खडा भएका हृन् । 
बन्धन सत्य नभए पछि त्यसलाई हटाउन मोक्ष पनि किन चाहिन्छ र ? जब बन्धन या भ्रम आफ 
काल्पनिक र मायिक हो भने त्यसको निवृत्ति या मोक्ष पनि स्वतः काल्पनिक हुने भयो । बन्धन 
मोक्ष, उत्पत्तिनाश आदि परस्पर सापेक्ष छन्, द्रैतले युक्त छन्, तर अद्धितीय आत्मामा न बन्धन छ 
न त यसबाट मुक्ति नै। बन्धन र मोक्षको पौर्वापर्य दछ्ुटयाउन नसकिने हुनाले यी दुबेलाई सत् 
मान्नु हैदेन। यदि पहिले बन्धन थियो र पछि मोक्ष हृन्छ भन्ने मानने हो भने मोक्ष उत्पत्तिमान् 
पदार्थ भएकाले अनित्य हुन्छ । अनि पहिले मोक्ष थियो, अहिले बन्धन छ र अब फेरि मोक्ष 
पाउनुपरकछछ भनी मान्ते हो भने पहिले रहेको मोक्षमा पछि बीचमा कुनै कारणद्वारा बन्धन आयो कि 
यत्तिके आयो भने शङड़ा हुन्छ । कुनै कारणद्वारा बीचमा बन्धन आयो भन्ने हो भने त्यो कारण 
रहुन्जेल फेरि बन्धन आइरहन सक्छ । यदि बीचमा बन्धन यत्तिकै आयो भने हो भने आपूखुसी 
मोक्षको बीचमा आन सक्ने बन्धन अब मोक्षपछि पनि आइरहन सक्छ । त्यसैले बन्धन र मोक्ष 
दुबे मिथ्या हुन् भनी मान्न युक्तिसङ्गत हुन्छ । सत्य एवं ज्ञानस्वरूप आत्माभन्दा भिन्न न मोक्ष भन्ने 
कुनै वस्तु छ, न त बन्धन नै। जसरी सूर्यमा दिन र रात दुबैको सम्बन्ध छैन, तर सूर्यको प्रकाश 
परेको ठाैमा दिन र ओफेल परेको ठाडँमा रात भयो भनी लौकिक व्यवहार गरिन्छ त्यसै गरी 
बन्धन र मुक्तिको सत्ता पनि व्यवहारमा मात्र छ, परमार्थमा होइन । 

उसो भए मोक्षका लागि किन प्रयास गर्नु त? यस शङ्को समाधानमा बतादइएको छ 
आत्मामा भ्रमको कारणले मात्र बन्धन भएको हो, ज्ञानद्वारा यही भ्रमको निवृत्ति हृन्छ, त्यसैले 
भ्रमको निवृत्तिका लागि प्रयास गर्नुपर्दछछ। यो भ्रमनिवृत्तिरूप ज्ञान पनि अज्ञान रहेकै अवस्थामा 
हुने हो । अज्ञानविना अन्तःकरण अनि अन्तःकरणविना त्यसको आत्माकार वृत्ति सम्भव छैन। 
त्यसैले आत्मज्ञान पनि अज्ञानके कार्य हो। अज्ञानके सहाराले अज्ञानबाट व्युँखिनि कसरी सम्भव 
छ ? भन्ने शङ़ाको उत्तरमा सपनाको दृष्टान्त दिड्न्छ । जसरी सपनामा बाघ गर्जिएको सुनेर मानिस 
सपनाबाट व्यँखिन्छ अनि न्यँखिनेव्यखाउने दुबे सपना भएको थाहा पारं, त्यसै गरी 
अज्ञानावस्था्मँ गुर र शास्त्रको उपदेशले अज्ञानबाट व्यँखिएको जीवले पनि बन्धनमोक्ष दुबे 
मिथ्या भएको थाहा पारंछ । यही पारमार्थिक अवस्थाको प्रतिपादन यहाँ गरिएको छ। 


रामालन्द्री टीका 


२७४१ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 


त्वामात्मानं परं मत्वा परमात्मानमेव च । 
आत्मा पुनबहिमृग्य अहोऽज्ञजनताज्ञता ॥ २७ ॥ 





पदार्थ आदिलाई चाह बहिः  आफूभन्दा बाहिर 
आत्मानं  आफ्नै आत्मरूप आत्मानम् एव  आत्मा नै मृग्यः  अज्ञानीद्रारा खोजिन्छ 
त्वां  हजुरलाई मत्वा  मानेर अहो  आश्चर्य 

परं  आफूभन्दा भिन्न तथा आत्मा  परमात्मा चाहं अज्ञजनताज्ञता  अज्ञानी 
परम् च  आफूदेखि भिन्न देह पुनः  फेरि मनुष्यहरूको मूर्खता 


वाक्यार्थ हे भगवान् ! अज्ञानीहरू आफ्नै आत्मरूप हजुरलाई आपफूभन्दा भिन्न तथा आफूभन्दा 
भिन्न॒ आपफ्ना देह आदिलाई चाह आत्मा ठान्दछछन् र॒हजुरलाई बाहिरतिर खोज्न थाल्दछन् । 
अज्ञानी मनुष्यहरूको यो मूर्खता कस्तो आश्चर्यलाग्दो ! 


अन्तभवेऽनन्त भवन्तमेव ह्यतत् त्यजन्तो मृगयन्ति सन्तः। 
असन्तमप्यन्त्यहिमन्तरेण सन्तं गुणं तं किमु यन्ति सन्तः ॥ २८॥ 


पदार्थ भवन्तम् एव  आत्मरूप सन्तं  रहेको 

अनन्त  हे अनन्त हजुरलाई नै तंत्यो 

सन्तः  विवेकीहरूले मृगयन्ति  खोजेर जान्दछन् गुणं  डोरीलाई 
अन्तभेवे  शरीरभित्र हृदयमा हि  निश्चय नै सन्तः  विवेकीहरूले 
बस्नुभएका असन्तम् अपि  हदे नभए पनि किमु  के 

अतत्  हजुरदेखि भिन्न जड अहिम् अन्तरेण  सर्पलाई यन्ति  जान्दछन् 
शरीर आदिलारई अपवाद नगरीकन 

त्यजन्तः  त्याग गरेर अन्ति  नजिकमा 





ताक्यार्थ हे अनन्त ! हजुर जीवहरूको शरीरभित्र हृदयमा निवास गर्नुहुन्छ । त्यसैले विवेकीहरूले 
हजुरदेखि भिन्न जड शरीर, इन्द्रिय आदिलाई त्याग गरेर मात्र हजुरलाई आर्फैभित्र खोज्दछछन् र 
जान्दछन् किनभने रज्जुमा सर्पं नभए तापनि त्यहाँ प्रतीयमान सर्पको अपवाद नगरीकन कुनै पनि 
विवेकीले आपनो अगाडि रहेको डोरीलाई जानन सक्दैन। 

विवरण परमात्माको उपलब्धि गर्ने ठँ काँ हौ ? यसको विषयमा बता ब्रह्माजी शरीरभिव्र 
ने उपाधिको परित्याग गरी आत्माको उपलब्धि गर्नुपर्ने कुरा बताउनुहन्छ । भवति इति यो व्युत्पत्ति 
अनुसार चिज्जडात्मक शरीरलाई भव भनिन्छ। अन्तःकरण, शरीर यी सबे चिज्जडात्मक छन्, 
यिनीहरूमा चेतन ब्रह्मको अंश अनि जड मायाको अंश दुबे मिसिएका छन्। यद्यपि चेतन र 
अचेतन, सत् र असतनीच प्रकाश र अन्धकारको भँ विरोध छ, यिनीहरू एक ठर्ख॑मा मिसिन 
सक्देनन्, तर अनादि अविद्याका कारण लोकमा म शरीर ह म गरु, म जान्दह्ु, खान्छु आदि 


रामालन्द्री टीका 


३७४२ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 


व्यवहार हदे आएको छ । आप शरीर, इन्द्रिय आदिको प्रकाशक चेतन हो, यो अनुभव ह्ंदाहदे पनि 
मान्छे त्यसमा जड शरीर आदिलाई पनि मिसाई म नै शरीर हँ भनी व्यवहार गर्दै । यही चित् र 
जडको सम्मिश्रण अध्यास हो। अतस्मिन् तद्बुद्धिरध्यासः ्रह्मसूत्रशाङ्रभाष्य, अध्यासभाष्य 
अर्थात् जुन वस्तु जे होइन, त्यसमा त्यही बुद्धि हुन अध्यास हो। अपवाद भनेको चादि अतत् 
अर्थात् नभएको वस्तुको त्याग हो। वास्तवमा भएको वस्तु आत्मा मात्र हो, यही आत्मामा 
आत्मभिन्न जड शरीर, इन्द्रिय आदिको भ्रम भएको छ । यसैले मानिस आत्मालाई छडी शरीरलाई 
आपू मान्दछ । 

आत्मालाई जान्ने उपाय हो जड शरीर, इन्िय आदिको अपवाद गर्नु। शरीर आदिको 
अपवाद भनेको यिनको मृत्यु होइन, अपितु यी आत्मा होइनन् भनेर छुटयाउनु या विवेक गर्नु हो । 
यसरी द्ुटयाएर बुदा नै आत्माको साक्षात् ज्ञान हुन सक्दछ, नत्र शरीर आदिलाई मिसाएर या 
बाँकी राखेर नै आत्माको ज्ञान गर्न खोज्ने हो भने यो सम्भव छैन। डोरीमा सर्पका भ्रम हदा 
नभएको सर्पलाई हटाएर नै भएको डोरीलाई जानन सकिन्छ । यसरी शरीर र अन्तःकरणभित्रै यी 
अध्यस्त अंशहरूलाई बाध गरी आत्माको बोध गर्नुपर्दछ भन्ने कुरा ब्रह्माजीले यहाँ बताउनुभएको 
छ। 


अथापि ते देव पदाम्बुजद्वयप्रसादटेशानुगृहीत एव हि । 
जानाति तत्त्वं भगवन्महिम्नो न चान्य एकोऽपि चिरं विचिन्वन् ॥ २९॥ 


पदार्थ पाएको व्यक्तिले मात्र एक्लै बसेर पनि 

अथ अपि  तापनि भगवन्महिम्नः  हजुरको चिरं  धेर समयसम्म 

देव  हे भगवान् महिमाको विचिन्वन् च  खोजे पनि 
हि  निश्चय नै तत्त्वं  वास्तविक तत्त्वलाई शास्त्रबलले विचार गरे पनि 
ते  हजुरको जानाति  बुग्दछ न  हजुरको महिमामय 


पदाम्बुजद्यप्रसादलेशातुगृदीतः अन्यः  हजुरको कृपा नपाएको तत्त्वलाई जान सक्दैन 
एव  दुई ओटै चरणकमलको भक्तिहीन व्यक्तिले 
अलिकति मात्र पनि अनुग्रह एकः अपि  निर्जनस्थानमा 


वाक्यार्थ हे भगवान् ! यद्यपि ज्ञानद्वारा हजुरको स्वरूपलाई बुम्न सकिन्छ तापनि हजुरको 
चरणकमलको अलिकति मात्र पनि जसले कृपा प्राप्त गर्न सकेको छ, त्यसले मात्र हजुरको अपार 
महिमा र सच्चिदानन्दमय तत्वलाई बुम्न सक्दछ । यदि हजुरको थोर पनि कृपा नभएको भक्तिहीन 
व्यक्ति छ भने त त्यसले निर्जन वनमा एक्लै बसेर केवल शास्व्रज्ञानको भरमा हजुरको महिमामय 
ततत्वलाई बुम्न खोज्दछ भने त्यसले हजुरको तत्वलाई कहिल्यै पनि जानन सक्देन । 





तदस्तु मे नाथ स भूरिभागो भवेऽत्र वान्यत्र तु वा तिरश्चाम् । 
येनाहमेकोऽपि भवज्जनानां भूत्वा निषेवे तव पादपल्लवम् ॥ २० ॥ 


रामालन्द्री टीका 


२७७द् 





दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 
पदढार्थ जन्ममा ने पनि भवज्जनानां  हजुरका 

नाथ  हे नाथ मे  मेरो सेवकहरूमध्ये 

तत्  त्यसकारण भूरिभागः  महाभाग्यशाली एकः अपि  कुनै एउटा सेवक 
अत्र  यही सः  त्यो जन्म भूत्वा  भएर 

भवे  जन्ममा वा अस्तु  होस् तव  हजुरको 

अन्यत्र वा तु  अर्को जन्ममा येन  जुन सौभाग्यद्रारा पादपल्लवम्  चरणपल्लवको 
तिरश्चाम् वा  पशु आदिहरूको अहम्  म निषेवे  सेवा गरं 


ताक्यार्थ हे नाथ ! हजुरको भक्तिविना ज्ञान नहुने भएकाले यही ब्रह्माको जन्ममा, अर्को 
जन्ममा अथवा कर्मवश पशुपक्षी आदि हन पुँ भने तीती जन्ममा पनि मलाई त्यस्तो अपूर्व 
सौभाग्य प्राप्त होस्, जुन सौभाग्यद्रारा म हजुरका सेवकटहरूमध्ये एउटा सेवक बन्न पाऊँ र 
हजुरको चरणकमलको सेवा गर्न पाऊं । 


  . तिधन्या बजमोरमण्य  ५ ४ 
अहोऽ व्रजगोरमण्यः स्तन्यामृतं पीतमतीव ते मुदा । 
यासां विभो वत्सतरात्मजात्मना यत्तप्तयेऽद्यापि न चालमध्वरा ॥ ३९॥ 


२५ 


पदढार्थ ते  त्यस्ता हजुरटारा मुदा  हर्षले 
विभो  सर्वव्यापक हे प्रभु वत्सतरात्मजात्मना  गाईको स्तन्यामृतं  दुग्धामृत 
यत्तप्तये  जुन हजुरलाई तुप्त॒बाच्छा र गोपिनीहरूको बालक पीतम्  पान गर्नुभयो 





बनाउनका लागि बनेर अहो  अहो ती 

अद्य अपि  आजसम्म पनि यासां  जुनजुन गाई र व्रनगोरमण्यः  ब्रजका गाई र 
अध्वराः च  सम्पूर्ण यज्ञहरू गोपिनीहरूको गोपिनीहरू 

न अलम्  समर्थ हुन सकेनन् अतीव  अत्यन्त अतिघन्याः  अत्यन्त धन्य छन् 


वाक्यार्थ हे प्रभु ! आजसम्म कुनै पनि यज्ञहरूले हजुरलाई तृप्त बनाउन सकेनन्, तर त्रजमा 
हजुरले बाच्छा र बालक बनेर जुनजुन गाई र गोपिनीहरूको अमृत ४ मिठो दुध हर्ष मानैर 
पिउनुभयो, व्रजका ती गाई र गोपिनीहरू धन्य छन् । 


अहो भाग्यमहो भाग्यं नन्दगोपवरजोकसाम् । 
यन्मित्रं परमानन्दं पूणं बह्म सनातनम् ॥ ३२ ॥ 


पदार्थ अहो  अहो जह्य  परब्रह्म हजुर 
नन्दगोपवरजोकसां  नन्द आदि भाग्यं  भाग्य यन्मित्रं  जुन व्रजवासी 
व्रजवासी गोपहरूको सनातनम्  सनातन गोपहरूको मित्र हूनुहुन्छ 
अहो  अहो परमानन्दं  परमानन्दरूप 

भाग्यम्  भाग्य पूणं  पूर्ण 





रालालन्द्री टीका 


३७४४ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 


ताक्यार्थ अहो ! व्रजका निवासी नन्द आदि गोपहरू अति धन्य छन्। किनभने पूर्ण, परमानन्द, 
सनातन, परब्रह्म परमात्मा हजुर श्रीकृष्ण उनीहरूको परम मित्र हुनुहन्छ । 


एषां तु माग्यमहिमाच्युत तावदास्ता 
मेकाददोव हि वयं बत भूरिभागाः। 


एतदूषीकचषकेरसकृत् पिवामः 
इावौदयोऽट््युदजमध्वमृतासवं ते ॥ ३३॥ 

पदार्थ एकादश एव  एषघारि जना ति  हजुरको 
अच्युत  हे श्रीकृष्ण इन्दरियका अधिष्ठाता देवता अङ्मप्रचयुद्जमध्वमृतासवं  
एषां  यी ब्रजवासीहरूको वयं  हामीहरू चरणकमलको मकरन्दरूप 
भाग्यमहिमा तु  सौभाग्यको हि  निश्चयनै अमृतभन्दा पनि मिठो र 
महिमा भूरिभागाः  महाभाग्यमानी छँ संसारलाई भुलाददिने मादक रस 
तावत्  त्यहँसम्म किनभने असकृत्  बारम्बार 
आस्ताम्  रहोस् एतद्षीकचषकेः  यी पिबामः  पिछौ 
बत  हर्षको कुरा व्रजवासीहरूको इन्द्रियरूप 
रावीदयः  रुद्र आदि पानपाव्रहरारा 





ताक्यार्थ हे श्रीकृष्ण ! यी व्रजवासीहरूको सौभाग्यको कुरा अलग छोड त्यसको वर्णन 
कसले गर्न सक्छ र? हर्षको कुरा त के भने भगवान् रुद्र लगायत एघारे इन्द्रियका अधिष्ठाता 
देवता हामीहरू पनि अत्यन्त भाग्यमानी छँ किनभने यिनै ब्रजवासीहरूको इन्दरियरूप अलगअलग 
पानपात्रबाट हामीहरू प्रत्येकले हजुरको चरणकमलको अमृतभन्दा पनि मिढठो संसारलाई नै 
विर्साइदिने मादक मकरन्द रस बारम्बार पिउन पाएका छँ । 

वितरण माधथिका श्लोकहरूमा ब्रह्माजीले ब्रजवासीहरूको भाग्यको प्रशंसा गर्नुभएको छ। 
बत्तीसौं श्लोकमा अहो भाग्यं अहो भाग्यम् भने दुई पटक उच्चारण गरेर ब्रजवासीहरूको 
सौभाग्य कुनै पनि रूपले नाप्न नसकिने अपरिच्छिन भएको कुरा बताउन खोजिएको हो। यो 
तेत्तीसौँ श्लोकमा शर्वादयः एकादश भन्ने पदले शङ्कर बाहेक अरू एघार देवतालाई मात्र बुखाडन 
खोजिएको छ, शडरलाई चाहं त्योभन्दा पृथक् नै बतादइएको छ । यी एघार देवताहरू मनसहित 
एघार इन्ियका अधिष्ठाताहरू हन्। भगवान् शङ्कर अहङार अनि ब्रह्माजी बुद्धिका अधिष्ठाता 
हुनुह॒न्छ। हामी सबे यी व्रजवासीहरूका इन्दरियहरूबाट श्रीकृष्ण परमात्माको अनुभव गरी 
आपूलाई महाभाग्यशाली ठान्ददछछँ भनी ब्रह्माजी बताउनुहृन्छ । चरणकमलको मधुर मादक अमृत 
रसलाई एकएक इन्दरियको माध्यमले पिउने हामीहरू त॒ यति तृप्त र आनन्दित छँ भने सबे 
इन्द्रियले श्रीकृष्णलाई स्वीकार गर्ने तथा उहाँको मधुरताको आस्वादन गर्ने गोपगोपिनीहरूको 
आनन्द र सौभाग्य कति महत्त्वपूर्ण होला यो कुरा बताइसाध्य कैन भनी ब्रह्माजी भन्नुहुन्छ । एघार 


रामालन्द्री टीका 


३७९८५ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 
इन्द्रियका अधिष्ठाता देवता भनी कानका दिशा, त्वगिन्ियका वायु, ओंँखाका सूर्य, जित्रोका 
वरुण, नासिकाका अश्विनीकुमार, वाणीका अग्नि, हातका इन्द्र, पाडका विष्णु, गुदद्वारका मित्र र 
उपस्थका प्रजापति अनि मनका अधिष्ठाता चन्द्रमा हुन्। यसै गरी अहङ्ारका अधिष्ठाता रद्र र 
नुदधिका अधिष्ठाता ब्रह्मा हुन्। सवे प्राणीहरूका इन््रियहरूभित्र यिनै अनुग्राहक देवताहरूको 
शक्तिले काम गरिरेको हुन्छ । यसरी गोपगोपिनीका इन्दियहरूको माध्यमले ती इन्द्रियका 
समष्टि अभिमानी देवतासमेत तुप्त हुने रहस्य यहाँ बतादृएको छ। 
तद् भूरिभाग्यमिह जन्म किमप्यरव्यां 
यद् गोकुलेऽपि कतमाङ्प्रिरजोऽभिषेकम् । 
यज्जीवितं तु निखिलं भगवान् मुकुन्द 
स्त्वद्यापि यत् पद्रजः श्रुतिमृग्यमेव ॥ २४ ॥ 


पदार्थ लता, कीरा आदि मध्ये जुन मुकुन्दः एव  श्रीकृष्ण नै 
तत्  त्यस्तो कुनैको हुनहन्छ 
भूरिभाग्यं  महासौभाग्य प्राप्त जन्म  जन्म प्राप्त होस् जो यत्पद्रजः  भगवान् 


होस् कतमाङ्धिरजोऽमिषेकम्  कुनै श्रीकृष्णको जुन चरणरज 
यत्  जसद्रारा न कुनै भगवान्का भक्तको अद्य अपि तु  अनादि 

इह  यस मनुष्यलोकमा चरणरजको अभिषेकले युक्त कालदेखि आजसम्म पनि त 
त्यसमा पनि होस् श्ुतिमृग्यम्  वेदहरूद्रारा 
गोकुठे  गोकुलमा त्यसमा यत् तु  जुन खोजिएको छ तर प्राप्त 
पनि निखिलं  सबै गरिएको छैन 


अटव्यां अपि  वृन्दावनमा जीवितं  जीवन 
किम् अपि  पशु, पक्षी, वृक्ष, भगवान्  भगवान् 
ताक्यार्थ हे भगवान् ! मलाई त्यस्तो सौभाग्य प्राप्त होस्, जसद्रारा मेरो यही मर्त्यलोकको 
गोकुलमा, अख वृन्दावनमा गोप, पशुपक्षी, वृक्ष, लहरा, किरा आदि जुनसुके योनिमा भए पनि 
जन्म होस् किनभने यहो भगवानूका भक्तहरूको पवित्र चरणरज मेरो शिरमाथि अवश्य पर्नैछछ र 
जन्म कृतार्थ हुनेछ । जुन भक्तहरूको जीवन, गृह, पुत्र, धन आदि सबै भगवान् श्रीकृष्ण नै 
हनहन्छ । अतः उनीहरूको चरणरज पनि हजुरको चरणरज समान छ  हजुरको चरणरजलाई त 
अनादिकालदेखि आजसम्म पनि वेदहरूले खोजिरहेका छन्, तर पाडन सकेका कछैनन्। 

विवरण यस श्लोकमा गोपहरू जस्ता भक्तहरूको चरणको धुलो भेटराउनु पनि महाभाग्यको 
कुरा हो भनी ब्रह्माजीले बताउनुभएको छ । ब्रह्माजीले त्रजको वनमा कुनै पनि योनिमा आफू 
जन्मन पाऊं भनी आफ्नो इच्छा प्रकट गर्नुभएको छ । सत्यलोक छाडी कुनै पनि व्रजवासीको 
चरणको धुलो पर्ने गरी आपू व्रजमा जन्मन चाहेको कुरा यहाँ ब्रह्माजी व्यक्त गर्नहुन्छ। 





रामालन्द्री टीका 


३७९६ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 


भगवानूको स्वरूपलाई श्रुतिले पनि अण्सम्म खोज्दै छ, अनि साक्षात् बताउन नसकी प्रपञ्च र 
मायाको निषेध गरी बाँकी रहेको तत्त्वको रूपमा बतादइरहेको छ । नेति नेतीत्यात्मा असङ्गो न हि 
सज्यते, अगृह्यो न हि गृह्यते बृहदारण्यकोपनिषद्, ३९३२ अर्थात् आत्मा माया पनि होदन र 
त्यसको कार्य प्रपञ्चरूप पनि होइन, यो असङ्ग भएकाले मन, वाणी आदिको संसर्गभित्र आ्देन। 
त्यसैले इच्दियहरुद्रारा ग्रहण गर्न नसकिने हुनाले यो अगृह्य छ भनी बृहदारण्यकोपनिषद्मा 
नतादएको छ। त्यस्ता वेदले पनि नभट्राउने परमात्मासंग र उहँके लागि जीवन विताउने 
व्रजवासीहरूको सौभाग्य अनन्त छ भनी यहाँ ब्रह्माजीले व्रजवासीहरूको भाग्यको प्रशंसा 
गर्नुभएको छ। 

यस श्लोकमा ब्रह्माजीले गोपगोपिनीहरूको भक्तिको बदलामा भगवानूले उनीहरूलाई के 
दिनुहोला भनी चिन्ता व्यक्त गर्नुभएको छ। भगवान्लाई प्राप्त गर्नुभन्दा माथिल्लो फल संसारमा 
कुनै छैन । विष पियाई मारन आएकी राक्षसी पूतना केवल गोपिनीको वेश बनाएर दुध पियाएकै 
कारणले आपफ्ना कुलसहित हजुरमा ने प्राप्त भई भने यी गोपहरू जसले आप्नो शरीर, प्राण, 
अन्तःकरण, इष्टमित्र, पुत्र, घर सब हजुरकै लागि समर्पित गरेका छन् तिनीहरूलाई हजुरले के 
दिनुहुन्छ ? भनी ब्रह्माजी भगवानूलाई प्रश्न गर्नृहुन्छ । त्यसैले हजुर अनन्तकालसम्म यी गोपहरूको 
ऋणी नै रहनुहुन्छ, यो ऋण चुकाडनका लागि दिने कुनै पनि वस्तु हजुरसंग पक्के नहोला भनी 
भगवानूलाई प्रश्न गर्दै ब्रह्माजीले गोपगोपिनीहरूको प्रशंसा गर्नुभएको छ। 


एषां घोषनिवासिनामुत भवान् किं देव रातेति न 
रचेतो विदवफलात् फटं त्वदपरं कुत्राप्ययन्मुद्यति । 
सद्वेषादिव पूतनापि सकुला त्वामेव देवापिता 
यद्धामाथंसुहत्प्रयात्मतनयप्राणाशयास्त्वत्कृते ॥ ३५॥ 





पदार्थ भवान्  सम्पूर्ण एेश्वर्य प्रदान 
देव  हे भगवान् प्राणारशयाः  यी गर्न समर्थ हजुरले 
सदरेषात् इव  आमातुल्य  वव्रजवासीहरूको घर, सम्पत्ति, किं  के 

असल स्वरूप धारण गरेकी साथीहरू, पत्नी, शरीर, मन॒ राता इति  दिनुहुनेछछ 

हनाले नै आदि सबै विवफलात्  सम्पूर्ण 

सकुला  वंश सहित बकासुर, त्वत्कृते  हजुरका लागि नै हो फलस्वरूप 

अघासुर आदि आप्ना द्व  हे प्रभ त्वद् अपरं  हजुरदेखि भिन्न 
सम्बन्धीहरूले सहित भएकी एषां  यी हजुरका भक्त अरू 

पूतना अपि  पूतना पनि घोषनिवासिनां  ग्राम फटं  फल 

त्वाम् एव  हजुरमा नै व्रज वासीहरूलाई कुत्र अपि  कुनै पनि स्थान र 
आपिता  प्राप्त भई भने उत  चाहं कालमा 


रामालन्द्री टीका 


३७५७ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 
अयत्  छैन भने सोचेर चेतः  चित्त 
नः  हाम्रो मेरो मुह्यति  मोहित हुन्छ 


वाक्यार्थ हे भगवान् ! आमातुल्य असल स्वरूप धारण गरेकी हुनाले मारने मनसायले ने 
आएकी भए पनि पूतना आपफ्ना बकासुर, अघासुर आदि सम्पूर्ण परिवारसहित हजुरमा प्राप्त भई 
भने जसले सम्पत्ति, साथीहरू, पत्नी, शरीर, मन आदि सर्वस्व हजुरलाई नै अर्पण गरेका छन् 
त्यस्ता ब्रजवासीहरूलाई सम्पूर्ण एश्वर्य प्रदान गर्न समर्थ हजुरले भक्तिको बदलामा के दिनुहुन्छ ? 
सम्पूर्ण फलहरूको फलस्वरूप त॒ हजुर आफ हुनुहुन्छ । त्यसैले हजुरदेखि अतिरिक्त अरू उत्तम 
फल त केही पनि छैन । यस्तो विचार गर्दा मेरो चित्त मोहित भएको छ। 


तावद् रागादयः स्तेनास्तावत् कारागृहं गृहम्। 
तावन्मोहोऽङ्घ्रिनिगडो यावत् कृष्ण न ते जनाः ॥ ३९ ॥ 


पदार्थ तावत्  तबसम्म तावत्  तबसम्मनै 

कृष्ण  हे श्रीकृष्ण रागादयः  राग आदि मोहः  मोह 

यावत्  जबसम्म स्तेनाः  चोरहरू रहन्छन् अङ्धिनिगडः  खुट्रालाई बाँध्ने 
जनाः  जीवहरू तावत्  तबसम्म फलामे सादला नेल हुन्छ 

ते  हजुरको गृहम्  घर 

न  हेदेनन् कारागृहं  कारागार हुन्छ 





ताक्यार्थ हे श्रीकृष्ण ! जबसम्म जीव हजुरको भक्त बन्न सक्देन तबसम्म राग आदि चोरहरूले 
जीवहरूको धैर्य, विवेक आदि धनलाई हरण गर्दछछन्, तबसम्म आफ्नै घर पनि कारागार बन्दछ र 
तबसम्म मोह आफ्नै गोडालाई बांध्ने फलामे साडला बन्द । 


प्रपञ्चं निष्प्रपञ्चोऽपि विडम्बयसि भूतले । 

प्रपन्नजनतानन्दसन्दोहं प्रथितुं प्रभो ॥ ३७ ॥ 
पदार्थ प्रपन्नजनतानन्दसन्दोहं  भूतले  यस मर्त्यलोकमा 
प्रभो  हे प्रभु  आएका भक्तजनहरूको प्रपञ्चं  प्रपञ्च रूपको 
निष्प्रपञ्चः अपि  प्रपञ्चातीत आनन्दराशिलाई विडम्बयसि  नाटक गर्नहुन्छ 
भएर पनि प्रथितुं  विस्तार गर्न 
वाक्यार्थ हे प्रभु! हजुर प्रपञ्चातीत भएर पनि शरणागत भक्तहरूको आनन्दराशिलाई अख 


विस्तार गर्न यस मर्त्यलोकमा जन्म लिई हजुर प्रपञ्चको कसैको पुत्र, कसैको साथी आदि 
विभिन्न रूपको नाटक गर्नृहुन्छ । 





रामालन्द्री टीका 


३७५८ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


अध्याय १४ 


जानन्त एव जानन्तु किं बहूक्त्या न मे प्रभो । 


१ ्  नर  र 
मनसा वपुषा वाच वभव तव गरः ॥ ३८ 


पदार्थ  के फाइदा हुन्छ 
जानन्तः एव  भगवत्तत्त्व प्रभो  हे प्रभु 
जानेको ठान्नेहरूले ने तव  हजुरको 


जानन्तु  हजुरलाई जानून् वैभवं  एश्वर्य 
बहूक्त्या  धेरै कुरा गरेर मे  मेरो 





मनसः  मनको 
वपुषः  शरीरको 
वाचः  वाणीको पनि 
४० 

गोचरः  विषय 

न  हन सक्दैन 


ताक्यार्थ हजुरको स्वरूपलाई जानेको छं भन्टानेहरूले जानिरहून्, धरे कुरा गरेर के फाददा, हे 
प्रभु! मेरा त सम्पूर्ण मन, वचन, शरीर र इन्द्रियहरू हजुरको एेश्वर्यलाई जान्न असमर्थ छन् । 


अनुजानीहि मां कृष्ण सवं त्वं वेत्सि सवंदुक् । 
त्वमेव जगतां नाथो जगदेतत् तवापिंतम् ॥ ३९॥ 


पदार्थ त्वं  हजुर 

कृष्ण  हे श्रीकृष्ण सर्वं  सवै कुरा 

मां  मलाई वेत्सि  जान्नुहुन्छ 
अनुजानीहि  सत्यलोक जान त्वं एव  हजुर नै 
आज्ञा दिनुहोस् जगतां  जगत्को 
सवंदुक्  सर्वद्रष्टा नाथः  स्वामी हुनुहन्छ 


ताक्यार्थ हे श्रीकृष्ण ! सर्वद्रष्टा भएको हुनाले हजुरलाई सबे 





एतत्  यो 

जगत्  जगत् र मेरो शरीर 
तव  हजुरमा 

अपिंतम्  अर्पित छ 


कुरा थाहा छ । हजुर ने सम्पूर्ण 


जगत्को स्वामी हनुहृन्छ । यो जगत् र मेरो शरीर पनि हजुरकै सेवामा समर्पण गर्द । अब मलाई 


आफ्नै निवास सत्यलोकमा जानका लागि आज्ञा दिनुहोस् । 


श्रीकृष्ण वृष्णिकुलपुष्करजोषदायिन् क्ष्मानिर्जरद्विनपशुदधिवृद्धिकारिन् । 
उद्धमंशाव॑रहर क्षितिराक्षसधगाकत्पमाकमह॑न् भगवन् नमस्ते ॥ ४०॥ 


पदार्थ र पशुरूपी समुद्रलाई वृद्धि गर्ने 
श्रीकृष्ण  हे श्रीकृष्ण हे चन्द्ररूप प्रभु 
वृष्णिकुरपुष्करजोषदायिन्  उद्धमंशावंरहर  पाखण्डधर्मरूपी 
यदु वंशरूपी कमललाई विकसित।अन्धकारलाई नष्ट गर्ने हे चन्द्र 
गराउने हे सूर्यरूप भगवान् र सूर्यसदृश ईश्वर 


क्ष्मानिजरद्विजपद्ुदधिवृद्धि  क्ितिराक्षसघरुक्  परथिवीका 
कारिन्  प्रथिवी, देवता, ब्राह्मण राक्षसहरूको संहार गर्न 





आकम्  सूर्यदेखि लिएर सबैमा 
अहन्  पूज्य 

भगवन्  हे भगवान् 

आकल्पम्  महाकल्पपर्यन्त 

ते  हजुरलाई 

नमः  नमस्कार गर्व 


रामालन्द्री टीका 


३७४९ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 


वाक्यार्थ हे श्रीकृष्ण ! यदुवंशरूपी कमललाई विकसित गराउने हे सूर्यरूप भगवान् ! पृथिवी, 
देवता, ब्राह्मण र पशुहरूरूपी समुद्रलाई अभिवृद्धि गराउने हे चन्द्ररूप भगवान् ! पाखण्डधर्मरूपी 
अन्धकारलाई नष्ट गर्नृहुने हे भगवान् ! राक्षसहरूको संहारक पनि हजुर ने हनुहुन्छ । सूर्य लगायत 
सम्पूर्ण देवताहरूमा पनि हजुर नै पूज्य हुनुहुन्छ । महाकल्पपर्यन्त म हजुरलाई नमस्कार गरिरहन्दु । 


श्रीडुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
इत्यभिष्टूय भूमानं तरिः परिक्रम्य पादयोः। 
नत्वाभीष्टं जगद्धाता स्वधाम प्रत्यपद्यत ॥ ४१॥ 


पदार्थ 

जगद्धाता  लोकमस्रष्टा 
ब्रह्माजीले 

भूमानं  सर्वव्यापक 
श्रीकृष्णलाई 


इति  यसरी 

अभिष्टूय  स्तुति गरेर 

त्रिः  तीन पटक 

परिकिम्य  प्रदक्षिणा गरेर 
पादयोः  भगवान्को चरणमा 


नत्वा  टोगेर 

अभीष्टं  आफनो इच्छित 
स्वधाम  सत्यलोक 
प्रत्यपद्यत  जानुभयो 





वाक्यार्थ यसप्रकार सम्पूर्ण जगत्का प्रष्टा ब्रह्माजीले सर्वव्यापक भगवान् श्रीकृष्णको स्तुति 
गरेर उहाँलाई तीन पटक प्रदक्षिणा गर्नुभयो अनि भगवान्का चरणकमलमा ढोगेर उहाँ आफ्नो 
सत्यलोकतिर प्रस्थान गर्नुभयो । 


ततोऽनुज्ञाप्य भगवान् स्वभुवं प्रागवस्थितान् । 
वत्सान् पुलिनमानिन्ये यथापूवंसखं स्वकम् ॥ ४२॥ 


पदार्थ 

भगवान्  भगवानूले 
स्वभुवं  ब्रह्माजीलाई 
अनुज्ञाप्य  आज्ञा दिएर 
ततः  त्यसपछि 


प्राक्  पहिले ४ 
अवस्थितान्  रहेका 
वत्सान्  बाच्छाहरू र 
यथापूवंसखं  पहिले ४ बसे 
खेलेके अवस्थामा रहेका 





साथीहरूलाई 

स्वकम्  आफनो भोजनस्थान 
पुलिनम्  यमुनाको तटमा 
आनिन्ये  ल्याउनुभयो 


ताक्यार्थ ब्रह्माजीलाई सत्यलोक जाने आज्ञा दिएपच्छि ब्रह्माजीले हरण गरेर फर्काइ्दिएका 
बाच्छा र आप्ना साथीहरूलाई जो हरणपूर्वके अवस्थामा जस्ताको त्यस्तै रूपमा धिए भगवान्ले 
आपले भोजन गरिरहेको स्थान यमुनानदीको तटमा ल्याउनुभयो । 


एकस्मिन्नपि यातेऽब्दे प्राणेरां चान्तरात्मनः। 


  न  


कृल्णमायाहता रजन् क्षणाच मानर्ऽ भकाः ॥ ४२॥ 


आत्मनः  आफ्नो अन्तरा  विना 
प्राणेरां च  प्राणप्रिय श्रीकृष्ण एकस्मिन्  एक 


पदार्थ 
राजन्  हे राजा परीक्षित् 


रामालन्द्री टीका 


२७५० 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 
् क क 

अब्दे  वर्ष मायाले मोहित भएका मेनिरे  ठाने 

याते अपि  बिते पनि अभ॑काः  गोप बालकहरूले 


कृष्णमायाहताः  श्रीकृष्णको क्षणार्धं  आधा क्षण रै 


ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! आफ्ना प्राणप्रिय भगवान् श्रीकृष्ण विना नै एक वर्ष बिते पनि 
भगवानूको मायाद्रारा मोहित भएका गोपबालकटहरूलाई त्यो समय आधा क्षण जस्तो भयो । 


किं किं न विस्मरन्तीह मायामोहितचेतसः । 
यन्मोहितं जगत् सवंमभीक्ष्णं विस्मृतात्मकम् ॥ ४४ ॥ 





पदार्थ न विस्मरन्ति  विर्सिंदिनन् अभीक्ष्णं  बारम्बार शास्त्र र 
मायामोहितचेतसः  मायाद्रारा सवंम्  सम्पूर्ण आचार्यद्रारा बोधित भए पनि 

मोहित अन्तःकरण भएकाहरूले जगत्  जगत् विस्मृतात्मकम्  आपनो 

इह  यस संसारमा यन्मोहितं  भगवान्को जुन॒ स्वरूपलाई बिर्सनेवाला बन्दछछन् 
किंकि केके कुरा मायाद्रारा मोहित भई 


ताक्यार्थ मायाद्रारमा मोहित अन्तःकरण भएकाहरूले यो संसारमा केके कुरा विर्सिंदेनन् र ? 
जगत्का सम्पूर्ण प्राणीहरू भगवान्को त्यही मायाद्रारा मोहित भएर शास्त्र र आचार्यहरूले 
बारम्बार सम्खाए पनि आफ्नो स्वरूपलाई बिर्सिरहन्छन् । 

विवरण यस श्लोकमा मायाद्रारा मोहित भडसकेपछि सबेथोक बिर्संइन्छ भन्ने कुरा बतादइएको 
छ। जो आफू स्वयं अस्तित्ववान् छैन तर एक मात्र सत्तावान् ब्रह्मवस्तुलाई पनि ढाकेर असत् 
प्रपञ्च खडा गरिदिन्छ त्यही माया हो। माया अनादिरूप छ, तर यसलाई छक्ठैन दुबे रूपले 
बताउन सकिंदेन। प्रमाणद्रारा सिद्ध नहुनु र विचारकालमा नटिक्नु यसको स्वभाव नै हो। यदि 
प्रमाणद्रारा उपपन्न हृन्थ्यो भने यो माया हदेनथ्यो, सत् वस्तु हुन््यो। त्यसैले मण्डनमिश्र 
भन्नृहन्छ अनुपपद्यमानार्थव हि माया उपपद्यमानार्थत्वे यथार्थभावानन माया स्यात् ब्रह्मसिद्धि, 
श्लोक १० अन्तर्गत विचारसिद्ध नहूनु अविद्याको भूषण नै हो विचारासहिष्णुत्वमविद्याया 
अलङार एव । श्रुति र अनुभव प्रमाणले सिद्ध भएको आत्मालाई अनादर गरी परमात्मा फँ 
सत्यरूपमा देखिनु यसको धृष्टता हो अहो धाष्टर्यमविद्यायाः न कश्चिदतिवर्तते । प्रमाणं 
वस्त्वनादृत्य परमात्मेव तिष्ठति। अरू त अरू साक्षात् आफैलाई, आत्मालाई नै बिसिई 
अनात्मालाई आत्मा ठन्न, ती शरीर इन्द्रिय नाशवान् छन् भन्ने सर्धैको अनुभव हंदाहँदे पनि 
तिनलाई स्थिर एवं नित्य बनाउन प्रयास गर्नु यी सबे अविद्याके कार्य हन्। यसैद्रारा मुग्ध भई 
जीव ब्रह्मरूप भएर पनि बारम्बार संसारचक्रमा घुमिरहेछ, आफ लाई बिर्सिरहे । मायाको यही 
अनिर्वचनीय प्रभाव यहाँ बतादएको छ। 


उल्वुरच सुहृदः कृष्णं स्वागतं तेऽतिरंहसा । 
नैकोऽप्यमोजि कवर एट्ीतः साधु भुज्यताम् ॥ ४५॥ 


रामालन्द्री टीका 


२७५१ 





दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 
पदार्थ स्वागतं  स्वागत गर्दै इतः  यता 

ते ती गोपबालक उत्चुः  भने एहि  आओ 

सुहृदः  मित्रहरूले एकः अपि च  एडटै पनि साघु  राम्ररी 

कृष्णं  श्रीकृष्णलाई कवलः  गाँस भुज्यताम्  भोजन गरोँ 
अतिरंहसा  अति शीघ्र न अभोजि  खाएको छैन 


ताक्यार्थ भगवान्को मायाले मोहित भएका गोपबालक साथीहरूले जब भगवान्लाई देखे तब 
अतिशीघ्र छठे गएर उहाँको स्वागत गरे । त्यसपछि उनीहरूले भने तिम्रो अनुपस्थितिमा हामीले 
एक गाँस पनि खाएका छैन । साथीहरू ! यता आओ, हामी सब संगे बसेर राम्ररी भोजन गरोँ। 


हृषीकेशो ९, 
ततो हसन् हृषीकेशो ऽभ्यवहृत्य सहाभकेः। 
दशायंश्चमोजगरं न्यवतंत वनाद् वजम् ॥ ४६॥ 





पदढार्थ अभभकैः सह  बालकहरूका चमं  छाला 

ततः  त्यसपचछि साथमा दयन्  देखाडदै 
हृषीकेदाः  हृषीकेश अभ्यवहृत्य  भोजन गरेर वनात्  वनबाट 
इन्द्रियहरूका स्वामी श्रीकृष्ण आजगरं  अजिङ्गरको व्रजम्  व्रजमा 
हसन्  हाँस्दै अघासुरको शरीरको न्यवतंत  फर्किनुभयो 


वाक्यार्थ त्यसपच्ि भगवान् श्रीकृष्णले हांँस्दे बालक साथीहरूका साथमा भोजन गर्नुभयो अनि 
अघासुरको शरीरको छालालाई देखाँदे उहाँ वृन्दावनबाट व्रजमा फरकिनुभयो । 


बहप्रसूनवनधातुविचित्रिताद्गः 
प्रोदामवेणुदलशङ्गरवोत्सवाद्यः। 

वत्सान् गणन्नतुगगीतपवित्रकीतिं 
गोपीद्गुत्सवदुशिः प्रविवेश गोष्ठम् ॥ ४७॥ 


पदार्थ नँसुरी, पात र सिंगको बाजाको गोपिनीहरूको दृष्टिका लागि 
बहप्रसूनवनधातुविचित्रिताङ्गः  आवाजको उत्सवले सम्पन्न उत्सवरूप दृष्टि भएका भगवान् 
मयूरको प्वाँख, फूल र गैरिक भएका वत्सान्  बाच्छाहरूलाई तत्तत् 


आदि वनका धातुहरुद्रारा अनुगगीतपवित्रकीतिंः  पछि नामले 
शरीरका अङ्गहरू रङ़ीविरङगी पछि हिंडका गोपबालकहरुद्वारा गृणन्  बोलाँदे 





बनाएका पवित्र कीर्तिगान गरिएका गोष्ठम्  गोठ्मा 
प्ोदामवेणुद्लशूङ्गरवोत्सवाद्यः  गोपीदुगुत्सवदुरिः  प्रविवेश  पस्नुभयो 


ताक्यार्थ मयूरको प्वाँंख, फूल, पात र गैरिक आदि वनका धातुहरू लगाउनाले आप्ना अङ्गहरू 


रामालन्द्री टीका 


२७५२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 


रड़ीबिरङगी बनाउनुभएका, बांसुरी, पात र सिंगको बाजा बजाएर त्यसको आवाजको उत्सवमा 
मगन हुनुभएका, भगवान्कै पवित्र कीर्तिको गान गर्दै हिंडका गोपबालकहरूलाई आफना पछिपच्ि 
लगाउनुभएका अनि आफ्नो दर्शन दिएर बाटाको छेउछेठमा बसेका गोपिनीहरूको आंँखालाई 
आनन्दोत्सवमा निमग्न गराउनुहूने भगवान् श्रीकृष्ण ॒बाच्छाहरूलाई बोलाँदै गोठमा प्रवेश 
गर्नुभयो । 


अद्यानेन महान्यालो यशोदानन्दसूनुना । 
हतोऽविता वयं चास्मादिति बाला बजे जगुः ॥ ४८ ॥ 





पदार्थ महान्यालः  ठुलो अजिङ्गर कुरा 

अद्य  आज हतः  मारियो बालाः  गोपबालकटहरूले 
अनेन  यी अस्मात् च  त्यो अजिङ्गरबाट रजे  त्रजमा 
यशोदानन्दसूनुना  यशोदा र॒ वयं च  हामीहरू पनि जगुः  भने 

नन्दका पुत्र श्रीकृष्णद्रारा अविताः इति  र्ना गरियौँ भन्ने 


वाक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! व्रजमा आद्रपुगेपच्छि गोप बालकटहरूले आज यशोदा र नन्दका पुत्र 
श्रीकृष्णले वनमा एउटा दलो अजिङ्गरलाई मारेर हामी सबेलाई रक्षा गरे भनी बताए। 


राजोवाच राजा परीक्षित्ले भन्नुभयो 

    कथं न 
ब्रह्मन् परोदुभवे कृष्णे इयान् प्रेमा कथं भवेत् । 
योऽभूतपूरवस्तोकेषु स्वोदुभवेष्वपि कथ्यताम् ॥ ४९॥ 





पदार्थ उत्पन्न भएका परोदुभवे  अ्ककि सन्तान 
ह्यन्  हे ब्रह्मन् ब्रह्मविद् तोकेषु  सन्तानहरूमा कृष्णे  श्रीकृष्णमा 

यः  जुन अभूतपूवंः  पहिले कहिल्यै कथं  कसरी 

प्रेमा  प्रेम नभएको भवेत्  भयो होला यो कुरा 
स्वोदुभवेषु अपि  आरफैबाट इयान्  त्यति धरे उत्कट प्रेम कथ्यताम्  बताउनुहोस् 


ताक्यार्थ हे ब्रह्मन् ! ब्रजवासीहरूको आपने सन्तानमा जुन प्रेम हून सकेको थिएन, त्यो अपूर्व 
उत्कट प्रेम अकको सन्तान श्रीकृष्णमा कसरी हुन गयो ? कृपापूर्वक बताउनुहोस् । 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 

सर्वेषामपि भूतानां नृप स्वात्मेव वल्लभः। 

इतरे ऽपत्यवित्ताद्यास्तद्वल्कभतयेव हि ॥ ५०॥ 
नृप  हे राजा परीक्षित् 


पदार्थ सर्वेषाम् अपि  सनै ने 


रालालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध 


भूतानां  प्राणीहरूको 


श्रीमद्भागवत 


अपत्यवित्ताद्याः  सन्तान, धन 


स्वात्मा एव  आफ्नै आत्मा नै आदि 


२७५२ 
अध्याय १४ 


सुखसाधनका रूपले न प्रिय 
हन्छन् 


वल्लभः  प्रिय हुन्छ हि  निश्चय नै 

इतरे  आपनो आत्मादेखि भिन्नतद्ल्लभतया एव  आत्माकै 
वाक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! सम्पूर्ण प्राणीहरूलाई आपने आत्मा ने सबेभन्दा बढी प्रिय हुन्छ । 
आत्मादेखि भिन्न सन्तान, धन आदिमा हुने प्रेम पनि आत्माको सुखका लागि नै हो। भगवान् 
श्रीकृष्ण सबैको आत्मस्वरूप हुनुभएकाले उहोँमा सबै ब्रजवासीको प्रेम अधिक भएको हो । 





तद् राजेन्द्र यथा स्नेहः स्वस्वकात्मनि देहिनाम् । 
न तथा ममतालम्बिपुत्रवित्तगृहादिषु ॥ ५१॥ 


पदार्थ  प्राणीहरूको ममतालम्बिपुत्रवित्तगृहादिषु  


राजेन्द्र  हे राजेन्द्र राजाहरूका ध  निरतिशय प्रेम 





मेरो भनिने छोरो, धन र घर 


पनि राजा स्वस्वकात्मनि  अहङारको आदिमा 
तत्  त्यसकारण विषय भएको आत्मामा हृन्छ न  हदेन 
यथा  जसरी तथा  त्यसरी 


ताक्यार्थ हे राजेन्द्र ! सम्पूर्ण प्राणीहरूको अहङ्ारको विषयभूत आफ्नो आत्मामा आपूमा 
जसरी स्वतः निरतिशय प्रेम हन्छ, त्यसरी आपफ्ना भनिने छोरो, धन र घर आदिमा हदेन । 


देहात्मवादिनां पुंसामपि राजन्यसत्तम । 
यथा देहः प्रियतमस्तथा न ह्यनु ये च तम्॥ ५२॥ 


पदार्थ 

राजन्यसत्तम  हे राजेन्द्र 

ष   

देहात्मवादिनां  शरीरलाई नै 
आत्मा मान्ते 

पुंसाम् अपि  व्यक्तिहरूलाई 


यथा  जसरी 

देहः  शरीर 

प्रियतमः  अत्यन्त प्रिय हुन्छ 
तथा हि  त्यसरी नै प्रिय 





तम् अनु  शरीर सम्बन्धी 
ये च  अरू स्त्री, पुत्र, धन 
आदि 

न  प्रिय हदेनन् 


ताक्यार्थ हे राजेन्द्र ! शरीरलाई ने आत्मा मान्ते व्यक्तिहरूका लागि पनि आफनो शरीर जति धेरै 
प्रिय हृन्छ, त्यति प्रिय शरीर सम्बन्धी स्त्री, पुत्र, धन आदि हँदेनन्। 


 न्त ९ 


देहोऽपि ममताभाक् चेत् तद्य॑सो नात्मवत् प्रियः। 
यज्जीयंत्यपि देहेऽस्मिन् जीविताशा बटीयसी ॥ ५३॥ 


पढार्थ देहः अपि  अहड़ारको विषय भएको शरीर पनि 


रामालन्द्री टीका 


२७५४ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 
ममताभाक्  ममताको विषय  प्रिय जीयति अपि  जीर्ण भएर 
चेत्  यदि हुन्छ भने न  हदेन प्रमको विषय नभए तापनि 

तर्हिं  त्यसो हो भने पनि यत्  किनभने जीविताशा  बांँच्ने इच्छ 

असो  यो शरीर अस्मिन्  यो बलीयसी  प्रबल रहन्छ 
आत्मवत्  आत्मा रँ  शरीर 





ताक्यार्थ यदि विवेकपूर्वक विचार गर्ने हो भने अहङ्ारको विषय भएको शरीर आत्माभन्दा 
भिन्न प्रतीत हुन्छ, तर आत्मासमान प्रिय कदापि हुन सक्दैन, तर आत्माको सुखका लागि प्रिय हुन 
सक्दछ किनभने शरीर सर्वथा जीर्ण भएर बाँच्न नसक्ने निश्चय भडसकेपच्छि पनि बांँच्ने इच्छा 
प्रबल रूपमा रहिरहन्छ । 


तस्मात् प्रियतमः स्वात्मा सवेंषामपि देहिनाम् । 
तदथमेव सकटं जगदेतच्चराचरम् ॥ ५४ ॥ 





पदार्थ स्वात्मा  आफ्नो आत्मा ने चराचरम्  चराचर 

तस्मात्  त्यसकारण प्रियतमः  बदी प्रिय हृन्छ॒ जगत्  जगत् 

सर्वेषाम् अपि  सवे नै एतत्  दृश्यमान तदथ॑म् एव  आत्मके सुखका 
देहिनाम्  प्राणीहरूका लागि सकलं  यो सम्पूर्ण लागि प्रिय हुन्छ 


वाक्यार्थ त्यसकारण सम्पूर्ण प्राणीहरूका लागि आफ्नै आत्मा सर्वाधिक प्रिय हुन्छ भने 
दृश्यमान सम्पूर्ण चराचर जगत् आत्माके सुखका लागि प्रिय हुन्छ । 

वितवरण माधथिका श्लोकहरूमा आत्मामा परमप्रम हन्छ र अरू विषयहरूमा हुने प्रेम पनि 
आत्माके लागि हृन्छ भनी बताइएको छ । संसारमा बाहिरी पदार्थहरू र इष्टमित्र, बान्धवहरूमाथि 
प्रम भएको देखिन्छ । प्रमके सम्बन्धको आधारमा पतिपत्नी, पितापुत्र, साथीसाथी आदि 
सम्बन्ध अडिएको हो । जहोँ जति बढी प्रेम हन्छ, त्यहं त्यति नै बदी आनन्द पनि हृन्छ । प्रेम र 
सुख यी दुई विषयमा विचार गर्दा के थाहा हृन्छ भने जुन वस्तु जति आफ्नो नजिक या उपकारक 
हृन्छ, त्यसमा त्यति नै बदी प्रेम र सुख हृन्छ। जाडोमा प्यारो लाग्ने घाम गर्मीमा दुःखदायी 
लाग्छ, तर आफूलाई आफ्नो प्रेम जाडोगर्मी, दिनरात सर्धं सबे अवस्थामा उत्तिके रहन्छ । पुत्र, 
सम्पत्ति आदिमा चाहं आत्माको प्रेमको कारणले ने प्रेम हन्छ । सामान्य रूपमा सम्पत्ति, जगगा 
जमिन आदिमा प्रेम हृन्छ। ती वस्तुहरूमन्दा पनि बढी पत्नी, पुत्र आदि परिवारसंग प्रेम हृन्छ । 
परिवारसंगभन्दा पनि मान्छेको आफ्नै शरीरमा प्रेम बदठी ह॒न्छ । शरीरमा पनि अन्य अङ्गहरूमा भन्दा 
आंँखा, कान आदि इन्दियमा बढी प्रेम हृन्छ। प्राणीले शरीरमा चोटपटक लाग्ने स्थितिमा पनि 
आंँखा, कान आदि प्रमुख इन्दियहरूलाई नै बचाउन चाहन्छ । इन्द्रियहरूमन्दा पनि बढी प्राण 
प्यारो हृन्छ, किनभने आंँखा नदेख्ने, कान नसुन्ने, हिंडन नसक्ने भएर पनि मानिस प्राणधारण 
गरिरहन चाहन्छ । संसारका पदार्थमध्ये सबेभन्दा मन परादइने वस्तु प्राण हो। यो प्राणभन्दा पनि 
आत्मा नै प्रिय हुन्छ, तर यो चाहं विशेष विचार्रारा मात्र थाहा पादन्छ । लोकमा जीवात्माको 


रालालन्द्री टीका 


३७५५ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 


स्थिति या मृत्यु प्राणके अधीनमा छ। आत्माले प्राणको प्रतिष्ठा हदा नै आफू प्रतिष्ठित हने, अनि 
प्राणको उत्क्रान्ति हदा आपू पनि उत्क्रान्त हुने गरी प्राणको सुजना गरेको हो कस्मिन्नु 
उत्क्रान्ते उत्क्रान्तो भविष्यामि, कस्मिंश्च प्रतिष्ठति प्रतिष्ठास्यामीति स प्राणमसुजत 
प्रश्नोपनिषद, ६३ । प्राण नहुने वित्तिके लौकिक चेतनाको लोप भड्हाल्छ, त्यसैले प्राणभन्दा 
आत्मा प्रिय भएको उदाहरण लोकमा पादेन । यसै कारणले मानिसले प्राणलाई नै आत्मा भनी 
सम्फेका हृन्छन्। लोकव्यवहारमा मानिसले जसलाई म हँ भनेका हुन्छन्, त्यसमा प्राण, इन्द्रिय, 
मन, शरीर सबेले युक्त भोक्ताकै ग्रहण गरिएको ह॒न्छ, तर परलोकको प्रतिपादन गर्ने शास्त्रवचन र 
आत्मप्रतिपादक उपनिषद्वचनको प्रामाण्यबाट प्राणभन्दा पनि अन्तरङ्ग आत्मा छ भन्ने थाहा हुन्छ । 
मानिसलाई प्राण ज्यादे प्यारो लाग्छ, किनभने ऊ सर्धं बाँचिरहन चाहन्छ । आपनो अस्तित्व समाप्त 
होला भन्ने उरले नै मृत्युबाट डर हुने गर्छ, तर आत्माको अस्तित्व प्राण आदिको भरमा मात्र सिद्ध 
हुने होइन । प्राण, अन्तःकरण आदि उपाधिको आधारमा त भोक्ता जीवात्माको अस्तित्व रहेको 
हन्छ । असली आत्मा यी उपाधिको पनि प्रकाशकरूपले जीवनमृत्यु सबै कालमा विद्यमान छ। 
त्यसैले उपनिषद्मा आत्मालाई स उ प्राणस्य प्राणः केनोपषिद्, १२ अर्थात् आत्मा प्राणको पनि 
प्राण हो भनिएको हो। शरीर थोत्रिंदा पनि मानिस बाँच् चाहन्छ, अरु आफ्नो अस्तित्व या 
व्यक्तित्वमा आघात पुरन लाग्यो भने मानिस आफ मर्न पनि तयार हुन्छ । यद्यपि यी सबे व्यवहार 
देहात्मवादी अज्ञानीका हन्, आत्माको प्रियतामा त आत्मज्ञानीकै अनुभव मात्र प्रमाण हृन्छ, तापनि 
अज्ञानव्यवहारमा समेत आत्माक प्रियता मुख्य छ भने आफ्नो वास्तविक आत्मस्वरूपलाई जानेपच्ि 
त्यो खन् कति प्रिय होला भन्ने बताउन लौकिक दृष्टान्तहरूको प्रयोग शास्त्रहरूमा गरिएको हुन्छ । 
त्यसैले उपनिषद्मा पनि याज्ञवल्क्यमैत्रेयीको संवादबाट पतिपत्नी, पितामाता आदि सम्बन्धले 
युक्त जीवात्माको नै परम प्रियतालाई पहिला देखाई पछि त्यसको वास्तविक आत्मस्वरूपको बोध 
गर्न प्रेरित गरिएको पादन्छ आत्मा वारे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः 
नृहदारण्यकोपनिषद्, २४५ । इष्टसिदधिकार भन्नुह॒न्छ यदर्थं सर्वं यच्च नान्यार्थं तत्सुखमिति 
प्रसिद्धम् अर्थात् जसको लागि सबे हुन्छ, अनि जो कसैको लागि हदेन, त्यो सुख हो। आत्मा पनि 
अरू कसैको लागि होन, त्यसैले आत्मा सुखरूप सिद्ध हुन्छ । न्यायदर्शनमा इतरेच्छानधीनेच्छा 
विषयत्वं सुखत्वम् वा जसको इच्छा अरू इच्छाको अधीनमा कैन, त्यही नै सुख हो भनी सुखको 
परिभाषा गरिएको छ । घर बनाउनु, सम्पत्ति कमाउनु आदि सुखका लागि हुन्छन्, तर सुख पाउने 
इच्छा अरू कुनै इच्छा पूर्तिका लागि हदेन। स्वामी विद्यारण्यले पनि तत्मेमात्मार्थमन्यत्र 
नैवमन्यार्थमात्मनि, अतस्तत्परमं तेन परमानन्दतात्मनः पञ्चदशी, १९ भनी परमप्रमको विषय 
भएकाले आत्मा नै परमानन्दरूप छ भन्ने कुरा बताउनुभएको छ । आत्माका लागि सबै वस्तु प्रिय 
भएकाले ती शेष हन्, अनि आत्मा मुख्य भएकाले शेषी हो । त्यसैले श्लोकमा तदर्थम् अर्थात् 
आत्माके लागि चराचर जगत् प्रिय हुन्छ भनी बतादइएको छ । 


कृष्णमेनमवेहि त्वमात्मानमखिलात्मनाम् । 
जगद्धिताय सोऽप्यत्र देहीवाभाति मायया ॥ ५५॥ 


रामालन्द्री टीका 


२७५६ 





दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 
पदार्थ प्राणीहरूको  लोककल्याणका 
त्वं  तपाई आत्मानं  आत्मा भनेर लागि 

एनं  यी यशोदानन्दन अवेहि  जान्नुहोस् मायया  मायाद्रारा 

कृष्णं  श्रीकृष्णलाई सः अपि  ती श्रीकृष्ण पनि देही इव  शरीरधारी ४ भएर 
अखिलात्मनां  सम्पूर्ण ञत्र  यो लोकमा आभाति  प्रतीत हुनृहुन्छ 


ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! तपाई यशोदानन्दन श्रीकृष्णलाई सम्पूर्ण प्राणीहरूको आत्मा भनेर 
जान्नुहोस्। लोककल्याणका लागि उहाँले यस लोकमा आप्नै मायाद्वारा अवतीर्णं भई शरीरधारी 
फँ भएर लीला गरिरहनुभएको छ। 


वस्तुतो जानतामत्र कृष्णं स्थास्तु चरिष्णु च । 
भगवद्रूपमखिलं नान्यद् वस्त्विह किञ्चन ॥ ५६ ॥ 


पदार्थ स्थास्नु  स्थावर र अन्यत्  भगवान्देखि भिन्न 
वस्तुतः  वास्तवमा चरिष्णु च  जङ्गम इह  यहां 

कृष्णं  श्रीकृष्णलाई अखिलं  सम्पूर्ण किञ्चन  कुनै पनि वस्तु 
जानताम्  जानने व्यक्तिहरूका वस्तु  पदार्थ न छेन 

लागि भगवद्रूपम्  भगवान् 

अत्र  यहाँ जगतमा श्रीकृष्णस्वरूप ने हो 





वाक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णलाई वास्तविक रूपमा जसले जानेका छन् त्यस्ता ज्ञानीहरूको 
दृष्टिमा संसारमा भएका सब स्थावर र जङ्गम पदार्थहरू पनि श्रीकृष्णके स्वरूप हुन्, यहां 
श्रीकृष्णदेखि भिन्न पदार्थ केही पनि कैन । 


सर्वेषामपि वस्तूनां भावाथां भवति स्थितः। 
तस्यापि भगवान् कृष्णः किमतद्दस्तु रूप्यताम् ॥ ५७ ॥ 





पदार्थ भवति  हन्छ अतद्  श्रीकृष्णभिन्न 
सर्वेषाम् अपि  सम्पूर्ण तस्य अपि  त्यस कारणभूत किम् वस्तु  कुन वस्तु छ 
वस्तूनां  वस्तुहरूको वस्तुको पनि कारण भनेर 

भावाथंः  कारणरूप वस्तु भगवान्  भगवान् रूप्यताम्  निरूपण गरौँ 
स्थितः  अवस्थित कृष्णः  श्रीकृष्ण हूनुहुन्छ 


ताक्यार्थ सम्पूर्ण वस्तुहरू आआप्नो कारणमा अवस्थित हृन्छन्। ती सबे वस्तुहरूको 
कारणको पनि परम कारण भगवान् श्रीकृष्ण हुनुहुन्छ । यस्तो अवस्थामा श्रीकृष्णदेखि भिन्न कुन 
वस्तु छ भनेर त्यसको निरूपण गरोँ 


रामालन्द्री टीका 


३७५७ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 
समाभरिता ये पद्पल्लवप्ठवं महत्पदं पुण्ययशोमुरारेः। 
भवाम्बुधिवंत्सपदं परं पदं पदं पदं यद् विपदां न तेषाम् ॥ ५८ ॥ 

पदार्थ चरणपल्लवरूपी इङ्गामा परं पदं  परम पद वैकुण्ठको 

येजो समाश्रिताः  आधित छन् प्राप्ति हुन्छ 

पुण्ययशोमुरारेः  पवित्र कीर्ति तेषां  तिनीहरूको लागि यत्  जुन 


विपदां  दुःखहरूको 
पदं  स्थान संसार हो त्यो 
पदं  पद संसार 


भवाम्बुधिः  भवसागर 
वत्सपदं  बाच्छाको खुरले 


भएका श्रीकृष्णको 

महत्पदं  महान् व्यक्तिहरूको 
पनि आश्रय भएको बनेको डोबिल्को ४ सजिलै 
पद्पल्लवप्ठवं  तर्न सकिने हुन्छ न  कटहिल्यै प्राप्त हैदेन 
ताक्यार्थ जो पवित्रकीर्तिं श्रीकृष्णको महान् व्यक्तिहरूको पनि आश्रय भएको 
चरणपल्लवरूपी इङ्गामा आधित छन् तिनीहरूको लागि भवसागर बाच्छाको खुरले बनेको 
डोविल्को ँ सजिलै तर्न सकिने हुन्छ र परम पद वैकुण्ठको प्राप्ति हुन्छ अनि दुःखहरूको 
प्राप्तिस्थान भएको यो संसारपद कहिल्यै प्राप्त हदेन । 





एतत् ते सवंमाख्यातं यत् पृष्टो ऽहमिह त्वया । 
न्द,   न्द ् परिकीर्तितम्  
यत् कोमारे हरिकृतं पोगण्डे परिकीतिंतम् ॥ ५९॥ 





पदार्थ पोगण्डे  कटं वर्षको पौगण्ड अहम्  म 

यत्  जुन अवस्थामा पृष्टः  सोधिणं 

कोमारे  पांच वर्षको कुमार परिकीर्तितम्  व्रजबालक इह  अहिले 

अवस्थामा हरूद्रारा कसरी बतादयो भन्ने एतत्  त्यो कुरा 

हरिकृतं  भगवान् श्रीकृष्णद्रारा प्रश्न सवम्  सबै 

गरिएको लीलाचरित्र थियो त्वया  तपाईद्रारा ते  तपाईलाई 

त्यो यत्  जो आख्यातम्  बतादइयो 
वाक्यार्थ हे राजा परीक्षित्! कुमार अवस्थामा भगवान् श्रीकृष्णद्रारा गरिएको जुन 


लीलाचरित्र अघासुरवध आदि थियो त्यसको विषयमा त्रजबालकटहरूले भगवान्को पौगण्ड 
अवस्थामा कसरी बताए भनी तपार्ईले जुन प्रश्न गर्नुभएको थियो त्यसको विषयमा यहाँ मेले सबे 
कुरा तपार्ईलाई बताएं । 

एतत् सुहट॒भिर्चरितं मुरारेरघादंनं शाद्वलजेमनं च । 

व्यक्तेतरद् रूपमजोवमिष्टवं शयुण्वन् गृणन्नेति नरोऽखिलाथोन् ॥ ६० ॥ 
पदार्थ मुरारेः  भगवान् श्रीकृष्णको सुहृद्भिः  साथीहरूका साथ 


रामालन्द्री टीका 


३७५८ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १४ 
एतत्  वनमा गर्नुभएको भिन्न नरः  मनुष्यले 

चरितं  क्रीडा रूपं  बाच्छा र गोपहरूको रूप।अखिलाथान्  सम्पूर्ण 

अघादंनं  अघासुर वध अजोरवैमिष्टवं  ब्रह्माजीले पुरुषार्थहरू 

शादलजेमनं च  हरियो गर्नुभएको भगवान्को स्तुति एति  प्राप्त गर्दछ्छ 

घाँंसमाथि बसेर गरेको भोजन शृण्वन्  सुनने 

व्यक्तेतरत्  व्यक्त प्रपञ्चदेखि गृणन्  गाउने सुनाउने 





ताक्यार्थ गोप साथीहरूका साथमा भगवान्ले क्रीडा गरेको, अघासुर वध गरेको, हरिया 
घाँसमाथि बसेर साथीहरूसंग भोजन गरेको, व्यक्त प्रपञ्चदेखि भिन्न अव्यक्तरूपमा आफ बाच्छा 
र गोपको रूपमा प्रकट भएको र ब्रह्माजीले स्तुति गर्नुभएको समेतको प्रसङ्ग जसले सुन्छसुनांछ 
उसले सम्पूर्ण पुरुषार्थ प्राप्त गर्द । 
      जहतुर्मजे र 
एव वहारः कमारः कमार जहतुत्रज । 


,     


नलायनः सतुबन्धमकरत्प्छवनादाभः ॥ ६१ ॥ 
पदार्थ मकंटोत्प्वनादिभिः  बांँदरले श्रीकृष्ण र बलरामले 
एवं  यसरी फ उफ़्ंदे खेल्ने इत्यादि व्रजे  ब्रजमा 
निलायनेः  लुकेर बसेको खेलहरद्रारा कोमारं  कुमार अवस्थालाई 
मान्छेलाई देखने खेल कोमोरेः  कुमार अवस्थामा जहतुः  विताउनुभयो 
लुकामारी गरिने 
सेतुबन्धः  पुल बनाउने खेल विहारेः  विहारहरू गरेर 





ताक्यार्थ यसरी लुकामारी गर्ने, पुल बनाउने खेल, बादरले ४ उप़्ेर खेल्ने खेल आदि कुमार 
अवस्थामा खेलिने खेलहरू खेलेर अनेक लीला र विहारहरू गर्द व्रजमा श्रीकृष्ण र बलरामले 
कुमारावस्था व्यतीत गर्नुभयो । 


 न 


इति श्रीमदुभागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे पूवोधे 
बह्यस्तुतिनोम चतुदंशोऽध्यायः ॥ १४॥ 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


३७५९ 


अध्याय १५ 


अथ पञ्चदशोऽध्यायः 


भगवान् श्रीकृष्णद्रारा धेनुकासुर वध र कालिय नागको विषबाट साथीहरूको र्ना 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
ततस्च पोगण्डवयः श्रितो व्रजे बभूवतुस्तो पञ्युपारसम्मतो । 
गार्चारयन्तो सखिभिः समं पदेर्वृन्दावनं पुण्यमतीव चक्रतुः ॥ १॥ 


पदार्थ 
ततः च  त्यसपचि 


प्रवेश गरेर 
पशुपारुसम्मतो  गाई आदि 


कुमारावस्था व्यतीत भएपचछ्छि पशुहरूलाई चराउन र पालन 
तो  ती दुई श्रीकृष्ण र बलराम गर्न समर्थ 


त्रे 
त्रजं  त्रजमा 


बभूवतुः  हुनुभयो त्यसैले 


पोगण्डवयःशितो  कैट वर्षमा सखिभिः समं  साथीहरूसंग 


गाः  गाईहरू 

चारयन्तो  चराठदै 

पदेः  आपना चरणहरुद्रारा 
वृन्दावनं  वृन्दावनलाई 
अतीव पुण्यम्  अत्यन्त पवित्र 





चक्रतुः  बनाउनुभयो 


ताक्यार्थ व्रजमा रहनुभएका श्रीकृष्ण र बलराम कुमारावस्था व्यतीत गरेर पौगण्ड अवस्था 
कैट वर्षमा प्रवेश गर्नुभएपचक्ि गाईहरू चराउन र पालन गर्न समर्थ हूनुभयो त्यसपछि उहांहरूले 
साथीहरूसंग मिलेर गाई चराँदे आफ्ना चरणहरुद्रारा वृन्दावनलाई अत्यन्त पवित्र बनाउनुभयो । 


तन्माधवो ४ वेणुमुदीरयन्  न,   ्  
तन्माधवो वृतो गोपेगणदूभिः स्वयशो बलान्वितः। 
परान् पुरस्कृत्य पडन्यमाविराद् विहतुंकामः कुसुमाकरं वनम् ॥ २॥ 


पदार्थ 
वेणुम्  बांसुरी 
उदीरयन्  बजा्खँदे 


स्वयराः  आफ्नो यश 
गृणदुभिः  गादइरहेका 
गोपेः  गोपबालकहरुद्रारा 
वृतः  घेरिनुभएका 


बलान्वितः  बलरामले सहित 
विहतुंकामः  विहार गर्ने इच्छा 
गर्ने 

माघवः  श्रीकृष्णले 

पशून्  गाई आदि पशुहरूलाई 
पुरस्कृत्य  अगाडि लगाएर 
परान्यम्  पशुहरूका लागि 


हितकर 

कुसुमाकरं  फूलको निधि 
भएको 

तत् वनम्  त्यस वृन्दावनमा 
आविशत्  प्रवेश गर्नुभयो 





वाक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णले गाई, बाच्छाहरूलाई अगाडि लगाएर बांसुरी बजादे दाजु 
बलराम र साथीहरूका साथमा विहार गर्ने इच्छा गरी फूलैफूलले भरिएको र पशुहरूका लागि 
अत्यन्त उपयुक्त त्यस वृन्दावनमा प्रवेश गर्नुभयो । 
वितरण यो अध्यायदेखि भगवान्का पौगण्ड लीलाहरू सुरु हृन्छन्। पौगण्डावस्था भनेको ९ 
देखि १० वर्षसम्मको अवस्था हो । अब भगवान् बाच्छाहरू मात्र होइन, गाई पनि चराउन सक्ने 


रामालन्द्री टीका 


२७६० 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 


हुनुभएको छ । अध्याय १५ देखि अध्याय २१ सम्मका ७ ओटा अध्यायहरूमा भगवान्को 
मध्यलीला बतादइएको छ । बाललीलाका अध्यायहरूमा विशेषतः यशोदा, गोपिनी, नन्द आदिको 
निरोध बतादृएको थियो भने अबको मध्यलीलामा उहाँका आफ्नै साथी गोपालहरूको निरोधलाई 
मुख्य रूपमा बतादएको छ। 

वृन्दावनलाई पवित्र॒ बनाउन र लीलारसले सिक्त गर्न उहाँले बांसुरी पनि बजाउन 
थाल्नुभयो । बांसुरी बजाउन थाल्नु भगवान् विस्तारे मधुर लीलाहरूमा प्रवेश गर्द हुनुहन्छ भने 
सूचना हो । भगवान्को बाँसुरीबाट जुन सङ्गीत निस्कन्छ, त्यसबाट शब्दब्रह्मरूप प्रणवको मधुर नाद 
फैलिन्छ। वल्लभाचार्य वेणु शब्दको व्युत्पत्ति गर्दै भन्नुहन्छ वश्च इच्च वयौ, तौ अणू यस्मात् 
सः वेणुः । व भनेर स्वरूपभूत ब्रह्मानन्दलाई लिनुपर्दछ, इ भनेर विषयानन्दलाई । यी दुबे वेणुरसको 
अगाडि अणुरूप ह॒न्छन्। यद्यपि स्वयं श्रीकृष्ण आनन्दरूप ब्रह्मस्वरूप ने ह॒नुहन्छ, बांसुरीरसमा 
उहाँको त्यही स्वरूपभूत आनन्द प्रवाहित हुन्छ, तर उहाँका दिव्य र मधुर लीलारसको आस्वादनमा 
ज्ञानीहरूको मन पनि छट्पटाउने गरेको देखिएको छ। कुनै कामना नभएका शुकदेव जस्ता 
आत्माराम मुनिहरूले पनि भगवान्का मधुर गुण एवं लीलारसको आस्वादन गर्न खोज्छन्। यद्यपि 
ज्ञानीहरूको बुद्धि आत्मानन्दमा रमाउने भटडसकेको हुन्छ, तर हरिलीलाको रसले उनीहरूको 
समाहित भदसकेको बुदधिलाई पनि फेरि न्यँखादृदिन्छ र आफ्नो वशमा पारिदिन्छ 
भागवत, १७११। भगवानूका कल्याणगुणहरू यस्ता छन् कि तिनीहरूले ज्ञानीहरूलाई पनि 
वशमा राख्छन् भागवत, १७१० भनी भागवतमा नै बताइएको छ । 

अब भगवान् विहार गर्न खोज्दै हूनहुन्छ, त्यसैले वनभित्र पनि सौन्दर्य र माधुर्यको सुष्टि 
हन्छ । सुष्टि गर्नु रजोगुणको कार्य हो, त्यसैले वसन्त समयको त्यो वन परागरजले भरिएका 
एूलहरूद्रारा ढकमक्क ढाकिन्छ । यहाँ भगवानूले आफ्ना साथी गोपहरूसंग बांसुरी बजाउने आदि 
लीलाहरू सुरु गर्जुभएको कुराको सूचना दिदरएको छ। 


तन्मञ्जुघोषालिमृगद्विजाकुटं महन्मनप्र्यपयःसरस्वता । 
वातेन जुष्टं शतपत्रगन्धिना निरीक्ष्य रन्तुं भगवान् मनो दे ॥ ३॥ 


पदार्थ मधुर र स्वच्छ जलयुक्त पोखरी ।तत्  त्यो वृन्दावनलाई 
मञ्लुघोषालिमृगद्धिजाकुटं  भएको निरीक्ष्य  देखेर 

मधुर ध्वनि भएका भँवर, मृग शतपत्रगन्धिना  कमलपुष्पको भगवान्  भगवान् श्रीकृष्णले 
र पक्षीहरूले युक्त भएको वासनाले सहित भएको रन्तुं  विहार गर्न 
महन्मन.प्रख्यपयःसरस्वता  वातेन  वायुद्रारा मनः  मन 

महात्माहरूको मन फैँ शीतल, जुष्टं  सेवित दधे  लगाउनुभयो 





वाक्यार्थ मधुर ध्वनि भएका भँवरा, मृग र पक्षीहरूको समूहले युक्त भएको एवं महात्माहरूको 
मन ४ शीतल, मधुर र स्वच्छ जलयुक्त पोखरीमा फुलेका कमलको सुगन्धले व्याप्त हावा भएको 
वृन्दावनलाई देखेर भगवान् श्रीकृष्णले त्यहाँ विहार गर्न मन लगाउनुभयो । 


रामालन्द्री टीका 


३७६१ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 


वितवरण यो श्लोकमा वृन्दावनमा पनि भगवानूमा जत्तिकै छ ओटा गुणहरू रहेको बतादएको 
छ । जब भगवान् लीला गर्न चाहनुहुन्छ, तब त्यसका साधनहरूमा सदगुणहरूको उत्पत्ति हुन्छ । 
वल्लभाचार्य भन्नुहुन्छ स्वसमाने च रमणं अर्थात् आपने बराबरसंग नै रमण हुन्छ । भगवान् त छ 
ओटा एेश्वर्यहरूले युक्त हुनहन्छ, त्यसैले वृन्दावनमा पनि रमण गर्न छ ओरटै विशेषताहरू रहनु 
आवश्यक छ। मिठो शब्दमा भँभं गर्दै वरिपरि दुम्मिने भंवराहरू वृन्दावनका एउटा शोभा हृन्, 
नडराई नजिकैनाट दौडिने मृगमुगीहरूको बथान अर्को शोभा हो भने मिठो शब्दमा चिरविर 
गरिरहेका पक्षीहरूको गीत तेस्रो शोभा हो। मञ्जुघोषालिमृगद्विजाकुलं भन्ने शब्दले यी तीन 
कुराको सूचना गरेको छ । यति मात्र नभई वृन्दावनमा यस्ता सरोवरहरू छन् जहाँ निर्मल, निश्चल 
जल भरिएको छ, यो चौथो शोभा हो। त्यो सरोवरको पानी महापुरुष ज्ञानीहरूको मन रै निर्मल 
र निश्चल छ, यो पाँचौँ शोभा हो। त्यहं शीतल वायु पनि वहिरेको छ, अनि कमलका परूल 
फुलेको बास्ना पनि मग्मगादरहेको छ, यो कैट शोभा हो। यसरी छ ओटा गुणहरू वृन्दावनमा 
रहेका छन् । 

भगवानूको लीलारस पिउन कान, आंँखा, त्वक् र नासिका यी चार ओट इन्दियहरूको 
प्रयोग हुने गर्वछ। चार ओटै इन्द्रियले लीलारसको आस्वादन गर्ने हुनाले त्यो वेला यी सबे 
इन्द्रियहरू रसनारूप ने भएका हृन्छन् । त्यसैले लीलामा चार इन्छियको मुख्य प्रयोग हने गरेको 
देखिन्छ । अथवा लीलाको रसास्वादनका लागि मुख्य रसनेन्ियले अरू चार इन्दरियहरूको रूपमा 
चारथरी वृत्ति स्वीकार गर्द भनेर पनि बुम्न सकिन्छ । पहिले आंखाबाट भगवान्को दर्शन गर्नु 
कानबाट भगवानूका मिटा शब्दहरू सुन्नु, त्वगिन्द्रियबाट उहाँ संग आलिङ्गन या अङ्गस्पर्श गर्नु अनि 
अङ्मालमा रह॑दा उहांको शरीरबाट निस्कने दिव्य कमलपुष्प र मालाचन्दन आदिका सुगन्धलाई 
सुंघ्नु, यी चार ओटा लीलारसास्वादनका प्रक्रिया हन्। लीला आस्वादनका यी चारै सम्भावना 
वृन्दावनमा रहेको सूचना पनि यस श्लोकमा पाटृन्छ । यहाँ भँभुँ गर्दै भंवरा दुम्मिनु र पक्षीहरूको 
मिठो गीत सुनिनुले कानबाट आस्वादन गरिने लीलारसको सूचना हृन्छ। नजिकेबाट दौडिने 
मृगको बथान अनि स्वच्छनिर्मल सरोवर देखिनुले ओं खाबाट हुने रसास्वादनको सूचना दिन्छ। 
वायुको शीतलताको अनुभव त्वगिन्द्रियको काम हो, त्यसैले शीतल वायु बहनुले भगवानसंग 
अङ्गस्पर्श या अङ्माल हूनुको सूचना दिन्छ। त्यसै गरी कमलपुष्पको सुगन्धले भगवान्का दिव्य 
विग्रहको स्वाभाविक सुगन्ध अनि वनमाला र चन्दनलेप आदिको सुगन्धको आस्वादन भएको 
सूचना दिन्छ। यसरी लीला रसास्वादनका सबै सम्भावनाहरू वृन्दावनमा रहेको कुरा यहाँ 
देखादइएको छ । 


स तत्र तत्रारुणपल्लवभरिया फलप्रसूनोरुभरेण पादयोः । 


स्पृराच्छिखान् वीक्ष्य वनस्पतीन् मुदा स्मयन्निवाहाग्रजमादिपूरुषः॥ ४ ॥ 


पदार्थ सः  उहां भगवान् श्रीकृष्णले वृन्दावनमा 
आदिपृरुषः  आदिपुरुष तत्र तत्र  त्यहाँ त्यहां अरुणपल्लवश्चिया  मन्द राता 


रामालन्द्री टीका 


२७६२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 
पालुवाहरूको कान्तिले स्पृराच्छिखान्  टप्पाहरू मुदा  हर्षपूर्वक 
फलप्रसूनोरुभरेण  फल र॒ निहरिएर छोएका स्मयन् इव  मुस्कुराए ४ गरी 
फूलको प्रचुर भारले वनस्पतीन्  रुखहरूलाई अग्रजम्  दाजु बलरामलाई 
पादयोः  चरणमा वीक्ष्य  देखेर आह  भन्नुभयो 





ताक्यार्थ वृन्दावनमा विभिन ठाडमा रहेका मन्दमन्द राता पालुवाहरूको कान्तिलि युक्त 
भएका तथा फल र फूलको अधिक भारले द्प्पो निहुराएर आपफ्ना दुबे चरणमा स्पर्श गरिरहेका 
वृक्षहरूलाई देखेर हर्षपूर्वक मूस्कुराङदे आदिपुरुष भगवान् श्रीकृष्णले दाजु बलरामलाई भन्नुभयो । 


श्रीभगवानुवाच भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभयो 
अहो अमी देववरामराचितं पादाम्बुजं ते सुमनःफलार्हणम् । 
नमन्त्युपादाय शिखाभिरात्मनस्तमोऽपहत्ये तरुजन्म यत्कृतम् ॥ ५॥ 


पढार्थ आत्मनः  आप्नो अमराचिंतं  देवताहरद्रारा 
अहो  आश्चर्य तमोऽपहत्ये  पापको नाशका पूजित 

देववर  हे देवश्रेष्ठं लागि ते  हजुरको 

अमी  यी रुखहरूले शिखाभिः  टप्पाहरूद्रारा पादाम्बुजं  चरणकमललाई 


यत्  जुन पापका कारण सुमनःफलाहंणम्  पुष्प, फल नमन्ति  दढोगिरहेका छन् 
तरुजन्म  वृक्षको योनि आदि पूजासामग्रीहरू 


कृतम्  प्राप्त गरे त्यो उपादाय  लिएर 


ताक्यार्थ हे देवश्रेष्ठ ! वनका यी रुखहरू जुन पापका कारण रुख बने त्यसको नाशका लागि 
आज यिनीहरू आआफ्ना टुप्पाहरुद्रारा पुष्प, फल आदि प्ूजासामग्रीहरू लिएर हजुरको 
चरणकमललाई ढोगिरेका छन् । 

टिप्पणीं  यहाँ ५८ श्लोकमा स्वयं आदिपुरुष भगवान् श्रीकृष्णले आपफ्ना दाजु शेषावतार 
श्रीबलरामलाई देववर भनी आदरपूर्वक सम्बोधन गर्दै यी कुराहरू भन्नुभएको छ । शेषावतार 
भगवान् श्रीबलराम लीलामा श्रीकृष्णभन्दा भिन्न देखिए पनि वास्तवमा उहाँ श्रीकृष्णभन्दा भिन्न 
हुनुहुन्न, त्यसैले पनि यहाँ आठ श्लोकमा यत्स्पृहा श्रीः अर्थात् लक्ष्मीजी पनि जसलाई चाहनुहुन्छ 
भनिएको छ। 





एतेऽलिनस्तव यशोऽखिललोकतीथं 
गायन्त आदिपुरुषानुपदं भजन्ते । 
प्रायो अमी मुनिगणा भवदीयमुख्या 
गूटं वनेऽपि न जहत्यनघात्मदेवम्॥ ६॥ 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध 


पदार्थ 

आदिपुरुष  हे आदिपुरुष 
एते  यी 

अलिनः  भंवराहरू 
अखिलरोकतीर्थं  सम्पूर्ण 
संसारलाई पवित्र बनाउने 
तव  हजुरको 

यशः  कीर्तिं 


श्रीमद्भागवत 


गायन्तः  गावे 

अनुपदं  हजुरकै पल्िपच्छि 
भजन्ते  हिंददछन् 

अमी  यी भँवराहरू 

प्रायः  प्राय 

भवदीयमुख्याः  हजुरका 
सेवकहरूमा श्रेष्ठ 

मुनिगणाः  मुनिगणहरू हन् 





२७६३ 
अध्याय १५ 


त्यसैले 

अनघ  हे निर्मलात्मा 

वने  वनमा 

गूढं अपि  लुक्नुभए पनि 
आत्मदैवम्  आफ्नो देवतालाई 
न जहति  छोडदैनन् 


ताक्यार्थ हे आदिपुरुष ! यी भँवराहरू भुन्भुनारँदे सम्पूर्ण लोकलाई नै पवित्र बनाउने हजुरको 
कीर्तिको महिमागान गरिरहेका छन्। हे निर्मलात्मा ! हजुरकै बाटोमा पच्छिपछि लाग्ने यी 
भंवराहरूमध्ये धैरेजसो हजुरके श्रेष्ठ सेवक मुनिगणहरू हुन् । यसैले यिनीहरू एउटा बालकको 
रूपमा वनमा लुक्नुभएका आफ्ना देवतालाई नछोडी पच्याइरहेका छन् । 


नृत्यन्त्यमी शिखिन ईड्य मुदा हरिण्यः 
 . ० न प्रियमी 
कुवेन्ति गोप्य इव ते प्रियमीक्षणेन । 
सृक्तेश्च कोकिक्गणा गृहमागताय 
धन्या वनोकस इयान् हि सतां निसगंः ॥ ७ ॥ 


पदार्थ 

ईड्य  हे पूज्य 

गृहम्  आफनो घर 
आगताय  आडउनुभएका 
हजुरलाई प्रसन्न बनाउन 
अमी  यी 

शिखिनः  मयूरहरू 

मुदा  हर्षपूर्वक 
नृत्यन्ति  नाच्दछन् 


हरिण्यः  हरिणीहरू 

गोप्यः इव  गोपिनीहरूले ठै 
ईक्षणेन  कटाक्षपूर्ण दृष्टि्रारा 
ते  हजुरलाई 

प्रियम्  प्रेम 

कुवन्ति  गर्दछछन् 

कोकिंलगणाः  कोडलीका 
समूहहरू 

सूक्तैः च  मधुर शब्दद्वारा प्रेम 


गर्दछछन् 

वनोकसः  यी वनवासी 
पशुपक्षीहरू 

घन्याः  धन्य छन् 

हि  किनभने 

इयान्  घरमा आएका 
पाहुनाको यस्तो सत्कार गर्नु 
सतां  सज्जनहरूको 





निसः  स्वभाव हो 


ताक्यार्थ हे पूज्य दाजु ! आफ्नो घर आडनुभएका हजुरलाई प्रसन्न बनाउन यस वनका मयूरहरू 
हर्षले नाचिरहेका छन्, हरिणीहरूले पनि गोपिनीले ४ आफ्नो कटाक्षपूर्ण दृष्टिद्रारा हजुरलाई प्रेम 
गरिरहेका छन्, हजुखप्रति प्रेम प्रकट गर्न कोद्रलीहरू कुहू कुहूको मधुरगान गर्दैछन्। यी वनवासी 
पशुपक्षीहरू धन्य छन्, आफ्नो घरमा आएका पाहूुनालाई यसरी सत्कार गरेर प्रसन्न गराउनु 


यिनीहरूको स्वभाव नै हो। 


रामालन्द्री टीका 


२७६४ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 
घन्येयमद्य धरणी तृणवीरुस्त्वत् 
पाद्स्पृशो द्रमरताः करजामिमृष्टाः । 
नयोऽद्रयः खगमृगाः सदयावरोके 
 अद ४ भुजयोरपि    
गोप्योऽन्तरेण भुजयोरपि यत्स्पृहा श्रीः ॥ ८ ॥ 
पदार्थ नडहरूको स्पर्श पाएका यत्स्पृहा  जेको वक्षःस्थलको 
अद्य  आज दरमकुताः  वृक्ष र लहराहरू स्पर्शको इच्छा राख्नुहन्छ 
इयम्  यी पनि धन्य भए त्यस्ता हजुरको 
धरणी  पृथिवी सदयावलोकेः  हजुरको भुजयोः अन्तरेण  दुई 
धन्या  धन्य भडुन् कृपापूर्ण दृष्टिद्रारा बाहूबीचको वक्षःस्थलको 
त्वत्पादस्पृशः  हजुरको नदयः  नदीहरू स्पर्शद्रारा 
चरणको स्पर्श पाएका अद्रयः  पहाडहरू गोप्यः  गोपिनीहरू पनि धन्य 


तृणवीरुघः  घास, वनस्पतिहरू खगमृगाः  चरा र मृगहरू पनि 
पनि धन्य भए धन्य भए 
करजाभिमृष्टाः  ओँलाका श्रीः अपि  लक्ष्मी पनि 


भए 





ताक्यार्थ आज हजुरको चरणस्पर्श पाएर यहाँको भूमि, हरियाहरिया घाँस र वनस्पतिहरू धन्य 
भएका छन्। हजुरको ओँलामा रहेका नङहरूको स्पर्श प्राप्त गरेर रुख र लहराहरू, नदीनाला, 


पहाड, चराचुरुङ्गी र मृगहरू पनि धन्य भएका छन् अनि हजुरको 
गोपिनीहरू पनि धन्य भएका छन्, जुन वक्षःस्थलको स्पर्श 
उत्कण्ठित हुनुदुन्छ । 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
एवं वृन्दावनं श्रीमत्कृष्णः प्रीतमनाः पुन् । 


वक्षःस्थलको स्पर्श पाएर ब्रजका 
प्राप्त गर्न लक्ष्मीजी पनि सर्धं 


० १  न सरि्रोधस्सु 
रग सञ्चारयन्मद्रः सारद्रवस्सु सद्खुगः॥ ९॥ 


पदार्थ सहित 

एवं  यसरी कृष्णः  श्रीकृष्ण 

श्रीमत्  शोभासम्पन्न अद्रेः  गोवर्धन पर्वतको 
वृन्दावनं  वृन्दावनप्रति फेदमा रहेको 

प्रीतमनाः  प्रसनन हुनुभएका सखरोधस्सु  यमुना नदीको 
सानुगः  गोपबालकटहरूले तटमा 


।  गाईहरूलाई 

सञ्चारयन्  चराँदे 

 अ 

रेमे  रमण विहार गर्न 
थाल्नुभयो 





ताक्यार्थ यसरी अपूर्वं शोभाले सम्पन्न परम सुन्दर वृन्दावनलाई देखेर अत्यन्त प्रसन्न हुनुभएका 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


२७६५ 


अध्याय १५ 


भगवान् श्रीकृष्ण गोप बालकहरूका साथमा गोवर्धन पर्वतको फेदमा रहेको यमुना नदीको 
किनारमा गाईहरू चराँदे विहार गर्न लागनुभयो । 


क्वचिद् गायति गायत्सु मदान्धालिष्वनुव्रते । 
उपगीयमानचरितः स्रग्वी सङ्षंणान्वितः ॥ १०॥ 


पदार्थ 
अुत्रतेः  अनुयायीहरुद्रारा 
उपगीयमानचरितः  आफ्नो 


सङ्कषंणान्वितः  बलरामले 
सहित हुनुभएका 
सखग्वी  वनमालाधारी श्रीकृष्ण 


चरित्रको मधुर गान गरिनुभएका मदान्धालिषु  पुष्परस पिएर 





उन्मत्त भएका भँवराहरूले 
क्वचित्  किले किले 
गायत्सु  गुन्गुनाऊंदा 
गायति  गीत गाउनुहुन्थ्यो 


ताक्यार्थ अनुयायी गोप बालकहरूद्रारा आफ्नो चरित्रको मधुरगान गरिनुभएका अनि बलरामले 
सहित हुनुभएका वनमालाधारी श्रीकृष्ण पुष्परस पिएर उन्मत्त भएका भँवराहरू गुन्गुनाऊंदा ती 
भंवराहरूसंगो गीत गाउनुहुन्थ्यो । 

क्वचिच्च कठहंसानामुकूजति कूजितम् । 

अभिनृत्यति नृत्यन्तं बहिणं हासयन् क्वचित् ॥ १९॥ 
हंसा 
नृत्यन्तं  नाच्दै गरेको 


पदार्थ अनुकूजति  अनुकरण गर्दै 
क्वचित् च  कहिलेकाहीं चाहं कराउनुहुन्थ्यो 
कटठदहंसानाम्  राजहंसहरूको क्वचित्  कहिलेकाहीं बर्हिणं  मयूरसंगे 

कूजितम्  आवाजको हासयन्  साथीहरूलाई अभिनृत्यति  नाच्नुहुन्थ्यो 
वाक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्ण कहिलेकाहीं राजहंसको आवाजको अनुकरण गर्दै त्यसैसंग संँगसंगे 
कराउनुहुन्थ्यो भने कहिलेकाहीं आप्ना साथीहरूलाई हँसाडँदे मयूरसंगसंगे नाच्नुहुन्थ्यो । 





मेघगम्भीरया वाचा नामभिदूरगान् परन् । 
क्वचिदाहयति प्रीत्या गोगोपालमनोज्ञया ॥ १२॥ 


मेघगम्भीरया  मेघको ठै 
गम्भीर पशून्  पशुहरूलाई 

वाचा  आवाजद्रारा परीत्या  प्रेमपूर्वक 

नामभिः  नामले सम्बोधन गरी आहयति  बोलाउनुहन्थ्यो 
ताक्यार्थ कहिलेकाहीं गाई र आफ्ना गोठला साथीहरूलाई अत्यन्त मन पर्ने मेघको जस्तो 
गम्भीर आवाज निकालेर टाढा पुगेका गाईहरूलाई नामले नै सम्बोधन गरी प्रेमपूर्वक 
बोलाउनुहुन्थ्यो । 


पदार्थ 

क्वचित्  कहिलेकाहीं 
गोगोपाठमनोज्ञया  गाई र 
गोटाहरूलाई मन पर्ने 


दूरान्  टदा गएका 





रामालन्द्री टीका 


३७६६ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 


वितरण माथिका चार श्लोकमा भगवानूले धर्म, अर्थ, काम र मोक्ष चारे पुरुषार्थहरू लीलाको 
रूपमा पूरा गर्नुभएको सूचना पाडइन्छ । यमुनाको तीरमा गा्ईहरू चराउनु यो पहिलो धर्मलीला हो । 
तीरमर्यादा व्यवस्था या धर्मको प्रतीक हो। भगवानूले पशुहरूलाई तीरतिर चरा्ठँदै रेमे अर्थात् 
रमाउनुभयो। यसबाट धर्मलीलाको माध्यमले भगवान्को रमणलाई देखादइयो। दिव्य माला 
लगाउनु, सेवकहरूबाट आफ्नो प्रशंसा गरिनु र भँवराले सङगीतकर्मीं जस्तो भई गीत गाउनुले कुनै 
महाधनवान् पुरुषकहाँ भद्रहेको रसरङ्गको सूचना दिन्छ । यसबाट यहाँ प्रतीकका रूपमा भगवानूले 
अर्थलीलाद्रारा आनन्द लिनुभएको देखाइएको छ । राजहंससंगै कराउनु र मयूरसंगे नाँच्नुले हंस 
हंसी र मयूरमयूरीको प्रणयलाई जनाई त्यसद्रारा प्रतीकका रूपमा भगवान्ले कामलीला पनि 
सम्पन्न गर्नुभएको सूचना मिल्छ। बाहौ श्लोकमा भने भगवान्को मोक्षलीला बतादएको छ । जब 
जीवहरू भगवान्भन्दा टाढा संसारका विषयहरू भोगन जान्छन्, तब उनीहरूलाई भगवान्पटटि 
फर्काउन भगवान्ले ने प्रयास गर्नुपर्छ। त्यसैले परम कृपाले युक्त भई भगवान् ती जीवहरूलाई 
एकएक गरी आफूतिर आकृष्ट गर्नृहन्छ । चर्दचिर्दै टाढा पुगेका गार्ईहरूलाई तिनको नाम लिएर 
बोलाँदे भगवान्ले आपूनजिक ल्याउनुभएको घटनाबाट परमात्माले आफ्नै कृपाले जीवहरूलाई 
आपूमा मिलाउनुहन्छ भन्ने सूचना पाडन्छ। यी सबै लीला भगवानूले आरफै रमाउनका लागि 
गर्नृहुन्छ र आफ पनि आफ्नो लीलारसको आस्वादन गर्नृहुन्छ । त्यसैले यहोँ रेमे अर्थात् रमाउनुभयो 
भन्ने क्रियापदले भगवान् श्रीकृष्णलाई नै कर्ता बनाएको छ भन्ने बुखिन्छ। 


चकोरकरोञ्चचक्राहमभारद्याजांर्च बर्हिणः । 
अनुरोति स्म सत्त्वानां भीतवद् व्याघ्रसिंहयोः ॥ १३॥ 


पदार्थ बर्हिणः  मयूर आदि भीतवत्  उराएजस्तो गरेर 
चकोरकरोञ्चचक्राह्भारद्याजान् चराहरूको अनुरोति स्म  आवाजको 
च  चकोर, कय्याङकुरुड, सत्त्वानां  प्राणीहरूमध्ये अनुकरण गरेर कराउनुहुन्थ्यो 
चखेवा, भद्राई र व्याघ्रसिंहयोः  बाघ र सिंहको 





ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्ण कटहिले चकोर, कय्याडकुरुड, चखेवा, भद्राई, मयूर जस्ता 
चराहरूको आवाजको अनुकरण गरेर कराउनुहुन्थ्यो भने कटहिलेकाहीं बाघ र सिंहबाट डउराएका 
जनावरहरूको जस्तो आवाज निकालेर कराउनुहुन्थ्यो । 


द क्रीडापरि  क विर  
क्वचित् कीडापरिश्रान्तं गोपोत्सङद्गोपव्हणम् । 
स्वयं विश्रमयत्यार्यं पादसंवाहनादिभिः ॥ १४ ॥ 


पदार्थ थाक्नुभएका बनाएर सुत्नुभएका 
क्वचित्  कहिलेकाहीं गोपोत्सद्गोपबहणम्  गोप आर्यं  पूज्य दाजु बलरामलाई 
क्रीडापरिश्रान्तं  खेलेर बालकहरूको काखलाई तकिया पादसंवाहनादिभिः  गोडा मिच्नै 


रालालन्द्री टीका 


२७६७ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 
आदि सेवामूलक कार्यद्वारा विभ्रमयति  विश्राम मेटाइदिनुहुन््यो 
स्वयं  आर्फैले गरादइदिनुहुन्थ्यो थका 


ताक्यार्थ कहिलेकाहीं भगवान् श्रीकृष्ण खेल्दाखेल्दा थाकेर गोप मित्रहरूको काखलाई 
तकिया बनाएर सुत्नुभएका दाजु बलरामको गोडा मिच्ने आदि सेवामूलक कार्यहरू गरेर उहाँको 
थकाई् मेटाइदिनुहून्थ्यो । 


नृत्यतो गायतः क्वापि वल्गतो युध्यतो मिथः। 
गृहीतहस्तो गोपालान् हसन्तो प्रशरांसतुः ॥ १५॥ 





पदार्थ गायतः  गाउने गृहीतहस्तो  हात समातेर 
क्व अपि  कहिलेकाहीं वल्गतः  उपफ़रने हसन्तो  हौँसदै 

मिथः  परस्पर युध्यतः  कुस्ती खेल्ने प्ररारंसतुः  प्रशंसा गर्नृहुन्थ्यो 
नृत्यतः  नाच्ने गोपाखान्  गोप बालकहरूलाई 


ताक्यार्थ कहिलेकाहीं गोपबालकहरू संँगसंगे नाच्थे, गाथे, उफ़्रन्थे र कुस्ती खेल्थे। त्यस 
अवस्थामा श्रीकृष्ण र बलराम एकअर्काको हात समातेर हाँस्दै ती गोपबालकहरूको कार्यको 
प्रशंसा गर्नुहन्थ्यो । 


क्वचित् पल्लवतत्पेषु नियुद्धभमकरिंतः। 


्षमूलाश्रय न   ९ 
वृक्षमूरुश्रयः रशत गपात्सर्ज्बपबहणः ॥ ९६ ॥ 
पदार्थ गोपोत्सद्नोपबहंणः  गोप पल्लवतल्पेषु  पालुवाको 
क्वचित्  कहिलेकाहीं बालकको काखलाई तकिया शय्यामा 
नियुद्धश्रमकरिंतः  बाहयुद्ध॒ बनाउनुभएका रोते  सुल्नुहुन्थ्यो 
गर्दा भएको परिश्रमले वृक्षमूलाश्रयः  रुखको फेदलाई 
थाक्नुभएका आश्रय बनाउनुभएका श्रीकृष्ण 





वाक्यार्थ कहिलेकाहीं श्रीकृष्ण गोपबालकहरूसंग बाहुयुद्ध गरेर थाक्नहुन्थ्यो अनि कुनै एउटा 
रुखको फेदमा गएर त्यहं पालुवाको शय्यामा गोप बालकको काखलाई तकिया बनाएर 
सुत्नहनथ्यो । 

पादसंवाहनं चक्रुः केचित् तस्य महात्मनः । 

अपरे हतपाप्मानो व्यजनैः समवीजयन् ॥ १७ ॥ 
पदार्थ महात्मनः  महात्मा चक्रुः  गर्दथे 
हतपाप्मानः  निष्पाप तस्य  उहाँ श्रीकृष्णको अपरे  अन्य बालकहरूले 
केचित्  केही गोपबालकटरूले पादसंवाहनं  गोडा मिच्ने काम चाहं 


रामालन्द्री टीका 


३७६८ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 


व्यजनैः  पद्खाहरूद्ारा समवीजयन्  हम्किन्थे 


ताक्यार्थ कोही कोटी निष्पाप गोपबालकटहरूले सुत्नुभएका महामना भगवान् श्रीकृष्णको गोडा 
मिच्दथे भने अन्य बालकहरू चार्हि पङ्खा हम्किन्थे । 


अन्ये तदनुरूपाणि मनोज्ञानि महात्मनः। 
गायन्ति स्म महाराज स्नेहकिलन्नधियः शनेः ॥ १८ ॥ 


पदार्थ भिजेका गोपहरू महात्मनः  महात्मा श्रीकृष्णको 
महाराज  हे महाराज परीक्षित् तदनुरूपाणि  उहाँ श्रीकृष्ण यश 

अन्ये  अरू का गुण अनुरूप रानेः  विस्तार 
स्नेहकिठन्नधियः  प्रेमले हदय मनोज्ञानि  मनोहर गायन्ति स्म  गाथे 





ताक्यार्थ हे महाराज परीक्षित् ! कुनैकुनै गोपहरूको हृदय भगवानसंगको प्रेमले निभ्रुक्क 
भिज्दथ्यो अनि उनीहरू भगवानूको गुण अनुरूपको मनोहर कीर्तिं विस्तारे गाथे । 


र,  


एवं निगूढात्मगतिः स्वमायया गोपात्मजत्वं चरितेविंडम्बयन् । 
रेमे रमालालितपादपल्लवो ग्राम्यः समं म्राम्यवदीश्चेष्टितः ॥ १९॥ 


पदार्थ वास्तविक स्वरूपलाई र श्रीकृष्ण 

चरितेः  आपनो लुकाउनुभएका भए तापनि प्राम्येः समं  गाले गोप 
लीलाचरिव्रह्रारा कहिलेकाहीं बालकहरूसंग 

गोपात्मजत्वं  गोपको ईरशचेष्टितः  साक्षात् ईश्वरको ग्ाम्यवत्  गांले जस्तै भएर 
पुत्ररूपलाई छँ ठेश्वर्यमय चेष्टा गर्नृहुने एवं  यस प्रकारले 


विडम्बयन्  अनुकरण गर्दै रमालालितपादपल्छवः  रमा रेमे  क्रीडामा मस्त हुनुहुन्थ्यो 
स्वमायया  आप्नो मायाद्रारा सौभाग्यकी देवीद्रारा 
निगूढात्मगतिः  आफ्नो चरणपल्लव सेवित हुनुभएका 
ताक्यार्थ आफ्नो वास्तविक स्वरूपलाई आप्नै मायाले ढाकेर गोपबालकको जस्तो लीला 
ररिरहनुभएका भगवान् श्रीकृष्ण जसको चरणपल्लवको सेवा सौभाग्यकी देवी रमाले गर्नृहुन्थ्यो 
उहाँ गांले बालक जस्तै भएर गार्द॑ले गोपबालकटहरूसंगे क्रीडामा मस्त हुनुहुन्थ्यो तापनि 
कहिलेकाहीं उहँको ईश्वरीय एेश्वर्यमय चेष्टा प्रकट हन्थ्यो । 

वितरण यस श्लोकमा गार्द॑ले लीला गरिरहे पनि परमात्माले आफ्नो स्वरूपलाई भुल्नुभएको 
कैन भनी सूचित गरिएको छ । यसबाट श्रीकृष्ण पूर्णावतार हूनुह॒न्छ भन्ने सिद्ध हुन्छ । परमात्माका 
अनेक अवतारहरूमध्ये नृसिंह आदि अवतारहरू भक्तको अनूग्रहका लागि तत्काल व्यक्त भएका 
हन्, त्यसैले यी अवतारमा भगवान्ले आफनो स्वरूप विर्सने भन्ने प्रसङ्गे आङँदेन। सामान्य 
व्यक्तिसरह जीवनभरि लीला गर्न श्रीराम, परशुराम जस्ता अवतारहरूमा कहाँ कति ईश्वरीय 





रामालन्द्री टीका 


३७६९ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 


स्वरूप अभिव्यक्त छ, यसबाट अवतारहरू पूर्ण या अंश हृन् भन्ने कुरा छुटयाइएको पाइन्छ । 
वेदान्तसिद्धान्तमा त पूर्णात् पूर्णमुदच्यते भनिन्छ ईशावास्योपनिषद्, शान्तिमन्त्र। अर्थात् 
परमात्माले आफ्नो पूर्ण रहने स्वरूपलाई कटहिल्यै नत्याग्ने हनाले जगत् पूर्ण परमात्मरूप नै हो । 
ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति मुण्डकोपनिषद्, ३२९ अर्थात् ज्ञानद्वारा जीव र ब्रह्मको एकता बुेका 
ज्ञानीहरू त पूर्ण ब्रह्म नै हन्छन् भने जसमा अविद्याको आवरण नै छैन, त्यस्ता मायापति 
परमात्माको अवतारमा अपूर्णताको कल्पना गर्नु मूर्खता मात्र ह॒न्छ, तर पनि भक्तले इष्टप्रेमको 
आग्रहका कारण अन्य अवतारसंग आफनो उपास्य देवताको तुलना गर्दछ। यही दुष्टिले पुराणमा 
कसैलाई अंशावतार र कसैलाई पूर्णावतार भनी बताइएको छ । रामावतार आदिमा भगवानले 
आफनो ईश्वरत्वलाई सध प्रकट गर्नुभएको कैन । त्यहँ कटीँ दुःखी, कहीं मोहित र अज्ञानी फ 
व्यवहार गरेको देखिन्छ । योगवाशिष्ठमा श्रीराममा वशिष्ठको उपदेशपलछि मात्र ज्ञानको उदय 
भएको देखादइएको छ । यहाँ परमात्मा अज्ञानी हुनुभएको होइन, अज्ञानी भए मै लीला मात्र 
गर्नुभएको हो, किनभने सामान्य मानिससरह बनी तिनीहरूलाई आदर्शको शिक्षा दिनु नै 
रामावतारको उदेश्य हो । सीताविरहमा रुने आदि कार्यहरू स्त्रीमा आसक्त व्यक्ति कसरी दुःखी 
हन्छ भनी देखाउनको लागि गरिएको थियो, वास्तवमा उहाँ दुःखी हुनुहुन्नथ्यो भनी भागवतमँ 
बताइएको छ स्त्रीसङ्गिनां गतिमिति प्रथयाँ श्चकार भागवत, ९१०११ । तर श्रीकृष्णावतारमा 
भने भगवानुमा जन्मदेखि नै ईश्वरीय ेश्वर्यको निरन्तर स्फूर्तिं भद्रहेको पाडन्छ । जन्मेको केही 
वर्षमा ने यशोदालाई आफ्नो मुखभित्र विश्व देखाउने, मरेका गोपहरूलाई अनेकपटक बचाउने, 
इन्द्र, ब्रह्मा आदि देवताहरूलाई एुकाउने, महाभारतमा अर्जुनलाई विश्वरूप देखाउने आदि बारम्बार 
दोहोरिइरहने ईश्वरीयताले गर्दा पुराणहरूले अरू अवतारको भन्दा श्रीकृष्णावतारको महिमा उच्च 
रहेको र यो पूर्णावतार भएको बताएका छन्। गोपात्मजत्वं विडम्बयन् अर्थात् गोपालको पुत्र 
भएको अनुकरण गर्दै रमापतिले लीला गर्नुभयो भनी यस श्लोकमा पनि श्रीकृष्णको यही नित्य 
अभिव्यक्त ईश्वरीय महिमालाई बताउन खोजिएको छ । 


श्रीदामा नाम गोपालो रामकेरावयोः सखा । 
सुबरस्तोककृष्णाद्या गोपाः प्रेम्णेदमन्रुवन् ॥ २० ॥ 


पदार्थ गोपालः  गोप तथा अन्य प्रेम्णा  प्रेमपूर्वक 
रामकेशवयोः  बलराम र॒ सुबटस्तोककृष्णाद्या  सुबल र इदम्  यो कुरा 
श्रीकृष्णको स्तोककृष्ण सानु कृष्ण आदि अघ्ुवन्  भने 
सखा  साथी नाम गरेका 

श्रीदामा नाम  श्रीदामा नामका गोपाः  गोपहरूले 





ताक्यार्थ श्रीकृष्ण र बलरामका श्रीदामा, सुबल र स्तोककृष्ण आदि नाम भएका गोप 
मित्रहरूले एक दिन श्रीकृष्ण र बलरामलाई प्रेमपूर्वक यसो भने । 


रामालन्द्री टीका 


२७७  


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 
राम राम महाबाहो कृष्ण दुष्टनिबहंण । 
इतोऽविदूरे सुमहद् वनं तालालिसङ्कुलम् ॥ २१॥ 

पदार्थ दुष्टनिबहंण  दुष्टहरूको नाश ताालिसङ्कलम्  ताड 

महाबाहो  विशाल र बलिष्ठ गर्ने वृक्षहरूले व्याप्त 

हात भएका कृष्ण  हे श्रीकृष्ण सुमहत्  इलो 

राम राम  हि बलराम, हि इतः  यहांबाट वनं  जङ्ल छ 

बलराम अविदूरे  नजिकै 





ताक्यार्थ विशाल र बलिष्ठ हात भएका हे बलराम ! दुष्टहरूको नाश गर्न हे श्रीकृष्ण ! 
यहाँबाट नजिकै ताडको रूख धरे भएको एउटा ठुलो जङ्गल छ। 


फलानि तत्र भूरीणि पतन्ति पतितानि च । 
सन्ति किन्त्ववरुद्धानि घेनुकेन दुरात्मना ॥ २२॥ 


पदार्थ फलानि  ताडका फलहरू असुर्रारा 
तत्र  त्यस जङ्लमा सन्ति  छन् अवरुद्धानि  टिप्न, खान 
पतन्ति  खर्न ठिक्क परैका र॒ किन्तु  तर रोकिएको छ 


पतितानि च  ए्रेका दुरात्मना  दुष्टात्मा 
भूरीणि  धेरै धेनुकेन  धेनुक नामको 
ताक्यार्थ त्यस जङ्गलमा पाकेर खर्न ठिक्क परेका र खरिसकेका ताडका फलहरू धरे छन्, तर 
ती फलहरूलाई धेनुकासुरले टिप्न र खान रोकेको छ। 





त तिवीयों त र ०० 
सोऽतिवीयोऽसुरो राम हे कृष्ण खररूपधृक् । 
आत्मतुल्यबटेरन्येज्ञातिभिर्बहुमिवृंतः ॥ २३॥ 


पदार्थ अतिवीयः  अत्यन्त बलवान् अन्येः  अरू 

हे राम  हे बलराम सः  त्यो धेनुक नामको बहुभिः  धेरै 

कृष्ण  हे श्रीकृष्ण असुरः  दैत्य ज्ञातिभिः  इष्टमित्रहरूद्रारा 
खररूपधृक्  गधाको रूप  आत्मतुल्यबलैः  आपफूसमान वृतः  घेरिएको छ 

धारण गरेर बस्ने बल भएका 





वाक्यार्थ हे बलराम ! हे श्रीकृष्ण ! गधाको रूपमा रहेको अत्यन्त बलवान् त्यो धेनुकासुर 
आफूसमान बल भएका अरू धरे इष्टमित्रहरुूद्रारा घेरिएर बस्दछ । 


रामालन्द्री टीका 


२७७१ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 
भीतिनभिरमित्रहन्     

तस्मात् कृतनराहारादट् भीतेनृभिरमित्रहन्। 
,    


न सेव्यते पञ्ुगणेः पक्षिसङ्धेविंवनिंतम् ॥ २४ ॥ 


१। 
हि 


पदार्थ भीतः  उराएका न सेव्यते  त्यो वनको सेवन 
अमित्रहन्  शत्रुनाशक हे नृभिः  मानिसहरुद्रारा गरिदेन त्यसैले 

श्रीकृष्ण पश्युगणेः  पशुहरूको समूहद्रारा विवजिंतम्  नर, पशु, पक्षी 
कृतनराहारात्  धेरै मान्छेलाई र आदि सबै प्राणीद्रारा त्यो वन 
आहार बनाएको पक्षिसङ्धेः  चराहरूको त्यक्त छ 

तस्मात्  त्यो धेनुकासुरबाट समुदायद्वारा पनि 





वाक्यार्थ हे शत्रुनाशक श्रीकृष्ण ! धेनुकासुरले धेरे मान्छेहरूलाई मारेर खाइसकेको छ । त्यसैले 
त्यो असुरबाट उराएर त्यहाँ मान्छे, जनावरहरू र चराहरू पनि जांदेनन्, सबैले त्यस॒ वनलाई 
त्यागिदिएका छन् । 


विद्यन्तेऽमभूक्तपूवौणि फलानि सुरभीणि च। 
   अ विषूचीनो 
एष वे सुरभिगन्धो ऽवगृह्यते ॥ २५॥ 


पदार्थ  फलहरू सुरभिः  वासनामय 
अभुक्तपूवौणि  पहिले कहिल्यै विद्यन्ते  छन् गन्धः  सुगन्ध 

नखाइएका वे  निश्चय नै अवगृह्यते  ग्रहण गरिइरहेको छ 
सुरभीणि च  सुगन्धले पनि विषुचीनः  चारैतिर फैलिएको 

युक्त एषः  यो 





ताक्यार्थ त्यस वनमा हामीले कहिल्यै पनि नखाएका सुगन्धित फलहरू छन्। यो यहाँ 
आद्रहेको सुगन्ध तिने फलहरूको चारैतिर फैलिएको सुगन्ध ने हो । 


प्रयच्छ तानि नः कृष्ण गन्धलोभितचेतसाम् । 
वाञ्छास्ति महती राम गम्यतां यदि रोचते ॥ २६॥ 


पदार्थ तानि  ती फलहरू अस्ति छ 

कृष्ण  हे श्रीकृष्ण प्रयच्छ  प्रदान गर्नुहोस् यदि  यदि 
गन्धरोभितचेतसाम्  सुगन्धले राम  हे बलराम रोचते  हजुरलाई मन पर्छ भने 
मन लोभ्याइएका महती  ठलो गम्यतां  जाओँ 

नः  हामीहरूलाई वाञ्छा  फल खाने इच्छा 





ताक्यार्थ हे श्रीकृष्ण ! ती फलहरूको सुगन्धले मन लोभिएका हामीहरूलाई ती फलहरू 
दिनुहोस् । हे बलराम ! हामीलाई ती फल खाने इलो इच्छा छ, यदि हजुरलाई मनपर्छ भने फल 


रामालन्द्री टीका 


३७७२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 
खान जाओँ। 

एवं सुहृदचः श्रुत्वा सुहत्मरियचिकीषंया । 

जग्मतुगोपिवृतो विः  न्त  

प्रहस्य जग्मतुगपिवृंतो तालवनं प्रभू ॥ २७॥ 
पदार्थ सुहत्म्रियचिकीषंया  प्रभू  भगवान् श्रीकृष्ण र 
एवं  यसप्रकार साथीहरूको इच्छा पूर्ण गर्ने बलराम 
सुहृदचः  साथीहरूको कुरा विचारले तार्वनं  ताडको वनमा 
श्रुत्वा  सुनेर गोपैः  गोप बालकटरूद्रारा जग्मतुः  जानुभयो 
प्रहस्य  हसेर वृतो  धेरिनुभएका 





ताक्यार्थ यसरी आफ्ना साथीहरूको कुरा सुनेर भगवान् श्रीकृष्ण र बलराम हाँस्नुभयो अनि 
साथीहरूको इच्छा पूर्णं गराउने विचार गरी सबे गोप साथीहरूलाई साथेमा लिएर उहाँहरू ताडको 
वनमा जानुभयो । 


बलः प्रविर्य बाहुभ्यां तालान् सम्परिकम्पयन्। 
फलानि पातयामास मतङ्गन इवोजसा ॥ २८॥ 


पदार्थ 
बटठः  बलरामे 


ओजसा  बलपूर्वक 
तालान्  ताडका रुखहरूलाई 


प्रविश्य  त्यो वनमा प्रवेश गरेर बाहुभ्यां  दुब बाहुले 


हल्लाएर 
फलानि  फलहरू 
पातयामास  खर्नृभयो 





मतङ्गजः इव  मत्त हात्तीले ४ सम्परिकम्पयन्  बेसरी 


ताक्यार्थ वनमा प्रवेश गरेपछि बलरामले आप्ना दुबे हातले ताडका रुखहरूलाई मत्त हात्तीले 
हल्लाए रँ बेसरी हल्लाएर धैरे फलहरू खर्नुभयो । 


फलानां पततां शब्दं निरम्यासुररासभः। 
अभ्यधावत् क्षितितलं सनगं परिकम्पयन् ॥ २९॥ 


पदार्थ फलानां  फलहरूको क्षितितलं  भूतललाई 
असुररासभः  गधाको रूपमा शाब्दं  आवाज परिकम्पयन्  हल्लार्खैदे 
रहेको धेनुकासुर निरम्य  सुनेर अभ्यधावत्  बलरामतफं 
पततां  एरिरहेका सनगं  वुक्षहरूले सहित दौडियो 





ताक्यार्थ गधाको रूपमा रेको धेनुकासुर ताडको रुखबाट फलहरू रेको आवाज सुनेर 
वनका सम्पूर्ण वृक्षहरूसहित भूतललाई नै हल्लाडदे बलरामतफ दौडियो । 


रामालन्द्री टीका 


३७७३ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 


समेत्य तरसा प्रत्यग् ह्याभ्यां पदभ्यां बलं बली । 
निहत्योरसि काशब्दं मुञ्चन् पयंसरत् खलः ॥ २० ॥ 





पदार्थ दवाभ्यां  दुई ओटै बली  बलशाली 

तरसा  वेगपूर्वक पटुभ्यां  खुट्राले खलः  दुष्ट धेनुकासुर 

समेत्य  बलरामको छेउमा बलं  बलरामलाई काराब्दं  गधाको कर्कश शब्द 
आएर उरसि  छतीमा मुञ्चन्  छोडदै करादै 
प्रत्यक्  पलछाडिका निहत्य  प्रहार गरेर पयंसरत्  पछाडि हट्यो 


ताक्यार्थ वेगपूर्वक बलरामको छेडमा आएर धेनुकासुरले पछाडिका दुबे खुद्राले बलरामको 
छातीमा प्रहार गययो अनि गधाको कर्कश शब्द निकाल्दै फेरि प्रहार गर्न पचछ्ाडि हट्यो । 


पुनरासाद्य संरब्ध उपक्रोष्टा पराक् स्थितः। 
चरणावपरो राजन् बलाय प्राक्षिपद् रुषा ॥ ३१॥ 





पदार्थ पुनः  फेरि रुषा  रिसले 
राजन्  हे राजा परीक्षित् आसादय  बलरामको बलाय  बलरामलाई 
संरब्धः  अत्यन्त क्रुद्ध नजिकमा आएर अपरो  पदछाडिका 
उपक्रोष्टा  गधाको आवाज पराक् स्थितः  पिठ फर्कएर चरणौ  दुब खुद्राले 
निकालेर कराद्रहेको धेनुक उभियो र प्राक्षिपत्  हान्यो 


ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! अत्यन्त रिसाएर गधाको आवाज निकाली कराइरहेको त्यस 
धेनुकासुरले फेरि पनि बलरामको नजिकमा आएर उहाँतफं पिठ फ्कयो र पदछाडिको दुबे खु्राले 
बलरामलाई हिकयो । 


॥    न्द,  
स तं गृहीत्वा प्रपदोभ्रीमयित्वेकपाणिना । 
चिक्षेप तृणराजागे भ्रामणत्यक्त जीवितम् ॥ २२॥ 





पदार्थ खुरपट्टिको भागलाई त्यो दैत्यलाई 

सः  उहाँ बलरामले गृहीत्वा  समातेर तृणराजाग्रे  इलो ताडको 
तं  त्यो असुरलाई भ्रामयित्वा  घुमाएर रुखमाथि 

एकपाणिना  एडटै हातले भ्रामणत्यक्तजीवितम्  घुमाएके चिक्षेप  पयांकिदिनुभयो 
प्रपदोः  दुबे खुद्राको अवस्थामा प्राण त्यागिसकेको 


ताक्यार्थ त्यो गधाको दुबे खुद्राको खुरपटद्टिको भागलाई बलरामले एडटै हातले च्याप्प समातेर 
आकाशमा घुमाउनुभयो र घुमादइरहेकै अवस्थामा मरिसकेको त्यो धेनुकासुरलाई एउटा दलो 
ताडको रुखमाथि फयाँकिदिनुभयो । 


रामालन्द्री टीका 


३७७४ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 


्  ध  
तेनाहतो महातालो वेपमानो बृहच्छिराः । 
पार्वंस्थं कम्पयन् भग्नः स चान्यं सोऽपि चापरम् ॥ ३२॥ 


पदार्थ महातालः  ठलो ताडको रुख अन्यं  अर्को ताडको रुखलाई 
तेन  बलरामले फयाँकेको पाडवंस्थं  छेडमा रहेको सः च अपि  त्यसले पनि 

त्यो गधाको शरीरले ताडको रुखलाई अपरम्  अर्को ताडको 
आहतः  लागेर कम्पयन्  हल्ला्दे रुखलाई हल्लाँदै भू्देमा 
वेपमानः  हल्लिएको भग्नः  भुदैमा लडयो लडायो 

बृहच्छिराः  अत्यन्त अग्लो सःच  त्यो ताडको रुखले 





ताक्यार्थ बलरामद्रारा फयाँकिएको गधाको शरीरले लागेर अत्यन्त अग्लो विशाल ताडको रुख 
छेउमा रहेको ताडको रुखलाई हल्लाँदे लडयो । त्यो रुख लदा त्यसले अर्को रुखलाई पनि 
लडायो र त्यो अर्को रुखले फेरि अर्को रुखलाई पनि लडायो । 


बलस्य रीलयोत्सृष्टखरदेहहताहताः। 

तालार्चकम्पिरे सर्वे महावातेरिता इव ॥ ३४ ॥ 
पदार्थ उत्सुष्टखरदेहहताहताः  तालाः  ताडका रुखहरू 
बलस्य  बलरामको फयांकिएको मृत गधाको महावातेरिताः इव  आंधीनेरीले 
लीलया  क्रीडातुल्य सामान्य शरीरको प्रहारले आहत भएका हल्लाएको छै गरी 
प्रयासद्रारा स्वे  सबै चकम्पिरे  हल्लिए 





ताक्यार्थ बलरामले खेल खेले ४ सामान्य तरिकाले फ्याँकिदिएको मृत गधाको शरीरको 
प्रहारले वनका सम्पूर्ण ताडका रुखहरू ओंधीबेरीले हल्लाए रै गरी हल्लिए। 


न्द, .   जगदीरवरे 
नेतच्ित्रं भगवति ह्यनन्ते जगदीश्वर । 
ओतप्रोतमिदं यस्मिंस्तन्तुष्वद्ग यथा पटः ॥ ३५॥ 


पदार्थ तन्तुषु  धागोहरूमा हि  निश्चय नै 

अ्खं  हे प्रिय परीक्षित् पटः यथा  वस्त्र फे एतत्  यो धेनुकासुर वध कार्य 
यस्मिन्  जुन ओतप्रोतम्  ओतप्रोत भएको चित्रं  आश्चर्यको विषय 
अनन्ते  अनन्त शेषावतार छ त्यस्ता न  हुन सक्दैन 

बलराममा जगदीङ्वरे  जगत्का मालिक 

इदं  यो दुश्यमान जगत् भगवति  भगवान्मा 





ताक्यार्थ हे प्रिय परीक्षित् ! जुन शेषावतार बलराममा धागोमा लुगा ४ यो दुश्यमान जगत् 


रामालन्द्री टीका 


२७७५ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 


ओतप्रोत भएको छ त्यस्ता जगदीश्वर भगवान्का लागि यो धेनुकासुर वध गर्नु आश्चर्यको विषय 
होडन। 
वितरण यहाँ बलरामले धेनुकासुर मार्नुभएको प्रसङ्ग बताइएको छ । वल्लभाचार्य भन्नुहन्छ 
देहाध्यासो हि धेनुकः अर्थात् धेनुकासुर भनेको देहाध्यासको प्रतीक हो। शरीरमा आत्मबुदधि या 
अहङड़ार गर्नु ने देहाध्यास हो । जब शरीरमा आत्मबुद्धि या अहङ्कार हृन्छ, तब शरीरसम्बन्धी पति 
पत्नी, पुत्रपत्री आदिमा मम अर्थात् मेरा हुन् भन्ने बुद्धि हुन्छ । अहन्ता र ममताको यही बन्धनको 
कारणले प्राणी त्यही सीमित घेराभित्र मात्र जीवन वितारंछ। आफूसंग भएका राम्रा वस्तुहरू 
अरूले उपयोग गर्न पर्याप्त हंदार्हदे पनि ऊ एक्लै त्यसको उपभोग गर्न चाहन्छ, बरु भोग गर्न 
नभ्याएर ती वस्तुहरू खेर नै किन नजाऊन्। आफना बन्धुबान्धवद्रारा धेरिएर ऊ आफ्नो जग्गा 
जमिन र सम्पत्तिको घेराभित्र आपूलाई ठुलोगलु र स्वतन्त्र सम््नि थाल्दछ । त्यहाँभित्र अरू 
कोही व्यक्ति पसेको र उसले आफ्नो भनेर संगालेका वस्तुलाई उपभोग गर्न खोजेको उसलाई सह्य 
हैदेन। यो सबे देहाध्यासको परिणाम हो । 

यहाँ पनि धेनुकासुर ताडको वनभित्र आफ्ना कुटुम्बहरूद्रारा धेरिएर बसेको, फलेका मिठा 
ताडका फलहरू ररर कुहिसक्दा पनि उसले कसैलाई उपभोग गर्न नदिएको, त्यो वनभित्र 
कसैलाई पस्नै नदिएको आदि घटनाहरू देखादइएका छन् । यो संसाररूपी वनमा धरे सिधा ताडका 
रुखहरूजस्ता भक्ति, ज्ञान, वैराग्य आदि उत्तम साधनहरू छन्। त्यसमा परमानन्दरूपी फल 
पाकिरहेका छन् र कसैले उपयोग गर्ला कि भनी आफ एरिरहेका छन्। तर यही देहाध्यासरूपी 
धेनुकासुरले अनादि कालदेखि आजसम्म प्राणीहरूलाई यो परमानन्द फल्ने बगगँचामा पस्नसम्म 
पनि दिएको कैन । प्राणीहरूको मनभित्र परम आनन्दलाई पाउने ठुलो इच्छा छ माथि २९ओँ 
श्लोक । ती अभूक्तपूर्व फलहरू माथि २५ श्लोक अर्थात् परम आनन्दको गन्ध या ख्ल्को 
पाउनाले उनीहरूको तृष्णा खन् बटठेको छ । देहाध्यासरूपी धेनुकासुरलाई नमारी त्यो संसाररूपी 
वनका परमानन्दरूपी फलको उपयोग गर्न सकिन्न । त्यसकारण भगवान्का भक्तहरू देहाध्यासलाई 
मारिदिन भगवानसंग प्रार्थना गर्दछन्। यो यस प्रसङ्गको आध्यात्मिक अर्थ हो। 

यहाँ धेनुकासुरलाई बलरामजीले मार्मुभएको देखाइएको छ, तर टीकाकारहरूको मतमा 
बलरामले देखाउनुभएको पराक्रम भगवान्के पराक्रम हो । भगवान्के शक्तिको आवेश बलराममा 
भएकाले बलरामले दुष्टहरूलाई मार्नुभएको देखादइएको हो, यो उहाँको स्वतन्त्र पराक्रम होइन । 
वल्लभाचार्य भन्नुहुन्छ नेदं कर्म बलभद्रस्य किन्तु आविष्टस्य भगवतः अर्थात् यो कर्म बलरामको 
नभई उहाँमा आविष्ट हुनुभएका भगवान्को नै हो । त्यसै कारणले यो पैतीसौँ श्लोकमा बलरामको 
नभई भगवान्कै प्रशंसा गरिएको छ । बलरामले धेनुकासुरलाई फनफनी घुमाई फयांँक्नुर्हदा ताडका 
धेरे रुखहरू ढले। यो कुरा सुनेर छक्क परेका परीभ्षित्लाई शुकदेवजी भन्नुह॒न्छ हे राजा ! जुन 
परमात्मामा सारा विश्व अनुस्यूत छ, त्यस्ता परमात्मामा यो एउटा राक्षसको वध गर्ने पराक्रम हुन 
कुनै आश्चर्यको कुरा होइन । बलरामको पराक्रम र प्रशंसा चाहं भगवान्को नै हो। यसबाट के 
थाहा पाटृन्छ भने जति पनि बलरामका चरित्र छन्, ती सब सर्वसमर्थं भगवान्का न चरित्र हुन्, 
पृथक् होइनन्। यदि पृथक् माने हो भने कुनै पराक्रमद्रारा व्रजवासीको मन भगवानूमा अनि कुनै 


रामालन्द्री टीका 


२७५७६ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 


पराक्रमद्रारा बलराममा निरुद्ध हुने र दुई ईश्वर हुने आपत्ति आर्ंछ । त्यसैले निरोध लीलामा कहीं 
बलरामले दुष्टदमन गरेको देखाइए तापनि मुख्यतया भगवान्ले न त्यो दुष्टदमन गरी सबैको मन 
आफूमा निरुद्ध गर्जुभएको हो भनी टीकाकारहरूले यस लीलाको रहस्योदघाटन गरेका छन् । 


ततः कृष्णं च रामं च ज्ञातयो धेनुकस्य ये । 
क्रोष्टारोऽभ्यद्रवन् स्वे संरब्धा हतबान्धवाः ॥ ३६ ॥ 


पदार्थ धेनुकस्य  घेनुकासुरका स्वे  ती सबै 
ततः  त्यसपछि धेनुकासुरको ये  जोजो संरब्धाः  अत्यन्त क्रुद्ध भई 
वध भएपच्छि क्रोष्टारः  गधाको रूपमा कृष्णं च  श्रीकृष्ण र 


रामं च  बलराम नजिक 
अभ्यद्रवन्  दौडिएर आए 


ताक्यार्थ धेनुकासुरको वध भएपच्छि गधाको रूपमा रहेका र अनाथ भएका उसका सब 
बन्धुजनहरू अत्यन्त क्रुद्ध भई श्रीकृष्ण र बलरामतफं दौडिए। 


हतबान्धवाः  आफ्नो बन्धु रहेका 
धेनुक मारिएपच्छि अनाथ भएका ज्ञातयः  दाजुभादहरू धिए 





तांस्तानापततः कृष्णो रामङ्च नृप लीलया । 
गृहीतपर्चाच्चरणान् प्राहिणोत् तृणराजसु ॥ ३७ ॥ 


भगवानूहर्द्रारा समातिएका 
तान् तान्  छेउमा आएका ती 


पदार्थ 
नृप  हे राजा परीक्षित् 


आपततः  वेगपूर्वक आएका ती गधारूपका असुरहरूलाई 
गृहीतपर्चाच्चरणान्  कृष्णः  श्रीकृष्ण र 
पछडिका दुबे खुदा रामः च  बलरामले पनि 


लीलया  खेलखेलर्मँ 
तृणराजसु  ताडका 
वृक्षहरूमाथि 

प्राहिणोत्  पयांकिदिनुभयो 





ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! वेगपूर्वक दौडिंदै जुनजुन गधारूपधारी असुरहरू छेउछाउमा 
आद्पुगे, तीती असुरहरूको पछाडिको खुदा च्याप्प समातेर श्रीकृष्ण र बलरामले सजिलैसंग 


ताडका वृक्षहरूमाथि फ्याँकिदिनुभयो । 


फलप्रकरसङ्गीरणं न्द अर 


गणं देत्यदेहेगंतासुभिः। 


रराज भूः सतालाग्रघनैरि नभस्तलम् ॥ ३८ ॥ 


पदार्थ   भांचिएका ताडका 

फलप्रकरसङ्ीणं  ताडका हांगाहरुद्रारा 

फलहरूको समूहले ढाकिएको गतासुभिः  प्राण निस्किएका 
०२ क 

भूः  पृथिवी देत्यदेहै  देत्यहरूको मृत 


शरीरट्ारा 
घनैः  मेघहरूद्रारा ढाकिएको 
नभस्तलम् इव  आकाश रै 





रराज  शोभित भयो 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


३७७७ 


अध्याय १५ 


ताक्यार्थ ताडको फलैफलले ढाकिएको पृथिवी भाँचिएका ताडको रुखहरूका हाँगा र मृत 
दैत्यहरूको शरीरले समेत ढाकिएको थियो । त्यसवेला पृथिवी मेघले ढाकेको आकाश जस्तै 


शोभित भयो । 


पदार्थ 


सुमहत्  महान् मुमुचुः  छोडिदिए 


तयोस्तत् सुमहत् कमं निशम्य विबुधादयः । 
मुमुचुः पुष्पवषौणि चक्रुवोदयानि तुष्टुवुः ॥ ३९॥ 


कमं  कार्य वाद्यानि  गन्धर्वहरूले 
तयोः  उहांहरू दुई जना निरम्य  देखेर वाद्यवादन 

श्रीकृष्ण र बलरामको विबुधादयः  देवता आदिले चक्रुः  गरे 
तत्  त्यो घेनुकासुर वध पृष्पवषौणि  फूलहरूको वृष्टि तुष्टुवुः  मुनिदरूले स्तुति गरे 





ताक्यार्थ धेनुकासुरवध जस्तो महान् कार्य श्रीकृष्ण र बलरामले गरेको देखेर देवताहरूले 


पुष्पवृष्टि गरे, गन्धर्वहरूले बाजा बजाउन थाले भने ऋषिहरूले उहाँहरूको स्तुति गरे । 


पदार्थ 


अथ तालफलान्यादन् मनुष्या गतसाध्वसाः। 
तृणं च परावश्चेरुहंतधेनुककानने ॥ ४०॥ 
मेको त्यो वनमा आदन्  खाए 


अथ  यसपचछि धेनुकासुर गतसाध्वसाः  भयरहित भएका परावः च  पशुहरू पनि 


मरेपछ्छि 


हतधेनुककानने  धेनुकासुर तारुफलानि  ताडका फलहरू चेरुः  चर्न थाले 


मनुष्याः  मनुष्यहरूले तृणं  घास 





ताक्यार्थ धेनुकासुर मरिसकेपच्छि त्यस वनमा गणएर मान्छेहरू निर्भय भई ताडको फल खान 
थाले भने पशुहरू पनि त्यहोँ गएर घाँस चर्न थाले । 


पदार्थ 


स्तूयमानः  स्तुति गरिनुभएका जस्ता आंखा भएका 
पुण्यश्रवणकीतंनः  जसको कृष्णः  भगवान् श्रीकृष्ण 


कृष्णः कमलपत्राक्षः पुण्यश्रवणकीतंनः। 
स्तूयमानो ऽनुगेगेपिः साग्रजो व्रजमाव्रजत् ॥ ४१॥ 


लीलाचरित्रको श्रवण र कीर्तन साग्रजः  दाजु बलरामले 
अनुगैः  पचछिपछछि हिंडेका गनलि पुण्य प्राप्त हुन्छ त्यस्ता॒ सहित 
गोपैः  गोप बालकटहरुद्रारा कमल्पत्राक्षः  कमलको पात॒ बजम्  व्रजमा 





आव्रजत्  फर्किनुभयो 


वाक्यार्थ पछिपलछि हिंडका गोप बालकहरुद्रारा स्तुति गरिनुभएका, जसको लीलाचरित्रको 


रामालन्द्री टीका 


३७७८ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 


श्रवण र कीर्तन गर्नलि पुण्य प्राप्त हुन्छ त्यस्ता अनि कमलको पात जस्ता जंँखा भएका भगवान् 
श्रीकृष्ण दाजु बलरामले सहित भएर व्रजमा फर्किनुभयो । 


तं गोरजर्छुरितकुन्तकबद्धवरह 
वन्यप्रसूनरुचिरेक्षणचारुहासम्। 

भ  क्वणन्तमनुगेरुपगीतकीरति  

वेणुं क्वणन 
गोप्यो दिदुक्षितदुशोऽभ्यगमन् समेताः ॥ ४२॥ 


पदार्थ गाईको खुरबाट उडेको धुलाका क्वणन्तं  बजादइरहनुभएका 
दिदुक्षितदुशः  श्रीकृष्णको कणहरूले ढाकिएको केशमा अनुगैः  पचि लागेका 
दर्शन गर्न उत्सुक ओआंँखा भएका मयूरको प्वाँख र जङ्लका गोपबालकहरूद्वारा 


समेताः  जम्मा भएका सुन्दर फूलहरू लगाउनुभएका उपगीतकीरतिं  कीर्तिगान 
गोप्यः  गोपिनीहरू अनि सुन्दर हेराइ र हंसो गरिनुभएका 
गोरजदुरितकुन्तलबद्धबहंवन्य भएका तं  उहाँ भगवान् श्रीकृष्णको 
प्रसूनरुचिरेक्षणचारुहासम्  विणं  बांसुरी अभ्यगमन्  सम्मुख गए 





ताक्यार्थ व्रजमा फरकिंदा गाईको खुरबाट उडेको धुलाका कणहरूले ढाकिएको केशमा 
मयूरको प्वाख र जङ्गलका सुन्दर फूलहरू लगाउनुभएका, सुन्दर हेराद र हँसो भएका भगवान् 
श्रीकृष्णले बाँसुरी बजाद्रहनुभएको धियो भने उहांको पचि पचि हिंडेका गोपबालकहरू चाहं 
उहांकै कीर्तिगान गरिरहेका थिए। यसरी भगवान् श्रीकृष्ण व्रजमा फर्किरहनुभएको थाहा पाएर 
उहांको दर्शन गर्न उत्सुक ओंँखा भएका गोपिनीहरू सब जना जम्मा भएर श्रीकृष्णको सम्मुख 
गए। 


पीत्वा सुकुन्दमुखसारघमक्षिमृत्रै 
स्तापं जहुविरहजं बजयोषितोऽहि । 
तत्सत्कृतिं समधिगम्य विवेश गोष्टं 
सबीडहासविनयं यदपाद्गमोक्षम् ॥ ५३॥ 


पदार्थ अक्षिभू्ैः  आप्ना ओखारूपी विरहबाट उत्पन्न 
व्रजयोषितः  ब्रजका स्व्रीहरूले भँवराहरूद्रारा तापं  तापलाई 
मुकुन्दमुखसारघम्  श्रीकृष्णको पीत्वा  पान गरेर जहुः  त्याग गरे भगवान्ले 
मुखकमलको मकरन्द अहिं  दिनमा भएको पनि 

पुष्परस लाई विरहजं  भगवानसंगको  सव्रीडहासविनयं  लाज, 





रालालन्द्री टीका 


३७७९ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 
मुस्कान र विनयले युक्त अर्पण गरेर समधिगम्य  स्वीकार गरेर 
यदपाङ्गमोक्षम्  जुन तत्सत्कृतिं  गोपिनीहरूले गोष्ठं  व्रजमा 


गोपिनीहरूको कटाक्षपूर्ण दृष्टि गरेको आपफूप्रतिको सत्कारलाई विवेश  प्रवेश गर्नुभयो 


ताक्यार्थ गोपिनीहरूले श्रीकृष्णको मुखकमलको मकरन्दरसलाई आफ्ना ओखारूपी 
भंवराहरुद्रारा पान गरेर आपफ्ना ओआंँखाले श्रीकृष्णको मुखसौन्दर्य हिरेर भगवानसंगको दिनभरको 
विरहव्यथालाई शान्त गरे। भगवान्ले पनि लजालु मुस्कान र विनयले युक्त कटाक्षपूर्ण दृष्टि दिएर 
गोपिनीहरूले आपरूलाई गरेको सत्कारलाई स्वीकार गरेर व्रजमा प्रवेश गर्नुभयो । 


अ  अ अ  स्र ् त 
तयोयशोदारोहिण्यो पुत्रयोः पुत्रवत्सठे । 
यथाकामं यथाकाटं व्यघत्तां परमारिषः ॥ ४४॥ 


पदार्थ यशोदारोदिण्यो  यशोदा र॒ परमारिषः  उत्कृष्ट 
तयोः  वनबाट आएका ती रोहिणीले खानपानको व्यवस्था 
दुई यथाकामं  छोराहरूको रुचि व्यघत्तां  गरे 
पुत्रयोः  छोराहरूको अनुसार 

पत्रवत्से  पूत्रप्रति ममतामयी यथाकारं  समयोचित 





ताक्यार्थ श्रीकृष्ण र बलरामलाई वनबाट घरमा आद्पुगेको देखेर उहांहरूकी ममतामयी माता 
यशोदा र रोहिणीले छोराहरूकै रुचि अनुसारका समयोचित उत्कृष्ट खानपानको व्यवस्था गरे । 


गताध्वानश्रमो तत्र मज्जनेोन्मरदनादिमिः। 

नीवी वसित्वा रुचिरां दिव्यस्रग्गन्धमण्डितो ॥ ४५॥ 
जनन्युपहृतं प्रार्य स्वादन्नमुपलालितंो । 

संविश्य वरशय्यायां सुखं सुषुपतु्रजे ॥ ४६॥ 


पदार्थ दिव्यस्रग्गन्धमण्डितो  दिव्य गरिएका 

तत्र  त्यहँ आफ्नो घरमा पुष्पमाला र चन्दनद्रारा श्रीकृष्ण र बलराम 
मज्जनोन्मदंनादिमिः  स्नान, अलङ्कृत भएका वरङाय्यायां  उत्तम शय्यामा 
मालिस आदिद्रारा जनन्युपहतं  आमाहरुद्रारा संविश्य  संगै पल्टिएर 
गताध्वानश्रमो  बाटोको थका पस्किएर दिद्एका सुखं  सुखपूर्वक 

मेटिएका स्वाहन्नम्  मिटामिठ व्रजे  ब्रजमा 

रुचिरां  सुन्दर अन्नहरू सुषुपतुः  सुत्नुभयो 

नीवीं  कटिवस्त्र प्रार्य  खाएर 

वसित्वा  लगाएर उपलाछितो  लालनपालन 





रामालन्द्री टीका 


२३७८० 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 


ताक्यार्थ त्यहोँ आफ्नो घर पुगेपछि स्नान, मालिस आदि गर्नलि बाटोको थकाडइ हटेका अनि 
सुन्दर कटिवस्त्र, दिव्य पुष्पमाला र चन्दन लगाएर अलङ्कृत भएका श्रीकृष्ण र बलरामलाई 
आमाहरूले लालनपालन गर्नुभयो, यसरी लालनपालन गरिनुभएका उहाँहरू आमाहरूले पस्किएर 
दिनुभएका मिठामिटा अन्नहरू खाएर उत्तम शय्यामा गई संगै पल्टिएर सुखपूर्वक त्रजमा 
सुत्नुभयो । 


एवं स भगवान् कृष्णो वृन्दावनचरः क्वचित् 
ययो राममृते राजन् कालिन्दीं सखिभिर्ृंतः ॥ ५७॥ 


पदार्थ विहार गर्नृहुने सखिभिः  अन्य साथीहरूद्रारा 
राजन्  हे राजा परीक्षित् सः  उहाँ वृतः  घेरिएर 

एवं  यसरी गाई चराउने, भगवान्  भगवान् कालिन्दीं  यमुनानदीको तटमा 
खेल्ने आदि लीला गरेर कृष्णः  श्रीकृष्ण ययो  जानुभयो 

बस्नुभएका क्वचित्  कुनै दिन 

वृन्दावनचरः  वृन्दावनमा रामम् ऋते  बलराम बाहेक 





ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! यसरी वृन्दावनमा गाई चराउने, खेल्ने आदि विभिन्न लीलाहरू 
गरेर विहार गर्नुभएका भगवान् श्रीकृष्ण एक दिन आपफ्ना गोप साथीहरूको साथमा यमुनानदीको 
किनारमा जानुभयो, त्यस दिन बलराम चाहं जानुभएको धथिएन। 


अथ गावर्च गोपारच निदाघातपपीडिताः। 
दुष्टं जलं पपुस्तस्यास्तृषातो विषदूषितम्॥ ४८॥ 


पदार्थ गावः च  गाईहरूले तथा दुष्टं  खराब विषालु 
अथ  त्यसपछि गोपाः च  गोपहरूले पनि जलं  पानी 
निदाघातपपीडिताः  तस्याः  ती यमुनाको पपुः  पिए 


ग्रीष्मकालीन घामले पीडित भई विषटूषितम्  कालिय नागको 


तुषातौः  अत्यन्त तिर्खाएका 


विषले दूषित भएको 





ताक्यार्थ त्यसपच्छि ग्रीष्मकालीन घामले सन्तप्त भएका गाई र गोप बालकहरू असाध्ये तिर्खणएि 
अनि उनीहरूले यमुना नीको कालिय नागको विषले दूषित भएको विषालु पानी पिए। 


विषाम्भस्तदुपस्पृर्य देवोपहतचेतसः। 
निपेतुव्यंसवः सव सलिलान्ते कुरूढह ॥ ४९॥ 


पदार्थ 


कुरूद्धह  हे कुरुवंशी परीक्षित्  भएका गाई र गोपहरू विषाम्भः  विषालु पानी 


रामालन्द्री टीका 


२७८१ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 
उपस्पृश्य  पिएर व्यसवः  निष्प्राण भर्ई किनारमा 
स्वे  सबै जना सलिलान्ते  यमुना नदीको निपेतुः  लडे 


ताक्यार्थ हे परीभ्ित् ! देववश चित्त मोहित भएका गाई र गोपहरूले त्यो विषालु पानी पिए 
अनि सबे ने प्राणरहित भई यमुनाको किनारमा लड । 


वीक्ष्य तान् वे तथाभूतान् कृष्णो योगेदवरेश्वरः। 
ईक्षयामृतवर्षिण्या स्वनाथान् समजीवयत् ॥ ५०॥ 


पदार्थ   निश्चय नै अमृतवर्षिण्या  अमृत वर्षा 
योगेरवरेशवरः  योगेश्वरहरूका तथाभूतान्  त्यसरी निष्पाण गराउने 

पनि ईश्वर भई लडका ईक्षया  आप्नो दृष्टद्रारा 
कृष्णः  श्रीकृष्णले तान्  ती गोप साथी र समजीवयत्  जीवित 
स्वनाथान्  आपू नै एक मात्र गारईहरूलाई गराउनुभयो 

स्वामी रक्षक भएका वीक्ष्य  देखेर 





ताक्यार्थ गाई र गोप बालकहरूका एक मात्र रक्षक हुनुभएका योगेश्वरहरूका पनि ईश्वर 
भगवान् श्रीकृष्णले आफ्ना गोप साथीहरू र गाईहरू विषालु पानी पिई निष्प्राण भई यमूनातटमा 
लडेको देखेर तिनीहरूलाई आफनो अमृत बर्साउने दृष्टिद्रारा जीवित गराउनुभयो । 


ते सम्प्रतीतस्मृतयः समुत्थाय जलान्तिकात्। 
आसन् सुविस्मिताः स्वे वीक्षमाणाः परस्परम् ॥ ५१॥ 


पदार्थ किनाराट सुविस्मिताः  आश्चर्यचकित 
सम्प्रतीतस्मृतयः  चेतना प्राप्त समुत्थाय  उठेर भएका 
गरेका सवे  सबै जना आसन्  थिए 


ते  ती गाई र गोप बालकहरू परस्परम्  परस्पर 
जलान्तिकात्  यमुनाको वीक्षमाणाः  हर्द 
वाक्यार्थ चेतना प्राप्त गरेका ती गाई र गोप बालकहरू यमुनानदीको तटबाट उठे र उनीहरूले 
आश्चर्यचकित भएर एकले अर्कालाई हेर्न थाले । 





अन्वमंसत तद् राजन् गोविन्दानुप्रहेक्षितम् । 
पीत्वा विषं परेतस्य पुनरुत्थानमात्मनः ॥ ५२॥ 


पदार्थ विषं  विषालु पानी परेतस्य  मरेको 
राजन्  हे राजा परीक्षित् पीत्वा  पिएर आत्मनः  आप्नो 


रामालन्द्री टीका 


२७८२९ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १५ 


पुनः  फेरि गोविन्दाुग्रहेक्षितम्  गोविन्द अन्वमंसत  निश्चय गरे 
तत्  त्यो जीवनप्राप्ति श्रीकृष्ण भगवान्को कृपापूर्ण 
उत्थानम्  उत्थान दुष्टिबाट भएको हो भनेर 


ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! विषालु पानी पिएर मरेको आप फेरि बांँच्नु गोविन्द भगवान्को 
कृपापूर्ण दृष्टिबाट नै भएको हो भन्ने कुरा गाई र गोप बालकटहरूले निश्चय गरे । 


इति श्रीमदुभागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां द्शामस्कन्धे पूवे 
धेनुकवधो नाम पञ्चदशोऽध्यायः ॥ १५॥ 


रामालन्द्री टीका 


२७८३ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 
अथ षोडराो  घ्याय 
अथ ऽलययः 
कालिय नागको उद्धार 

श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 

विलोक्य दूषितां कृष्णां कृष्णः कृष्णाहिना विभुः । 

तस्या विशुद्धिमन्विच्छन् सपं तमुदवासयत् ॥ १॥ 
पदार्थ विलोक्य  देखेर कृष्णः  भगवान् श्रीकृष्णले 
कृष्णाहिना  कालिय नागद्रारा तस्याः  ती यमुनाको तंत्यो 
दूषितां  प्रदूषित विषयुक्त वि्ुद्धिम्  शुद्धता सपं  कालिय नागलाई 
बनाइएको अन्विच्छन्  चाहने उद्वासयत्  हटाउनुभयो 
कृष्णां  यमुना नदीलाई विभुः  सर्वव्यापक 





ताक्यार्थ कालिय नागले यमुना नदीको पानीलाई आफ्नो विषद्रारा प्रदूषित बनाएको देखेर 
यमूनाको जललाई शुद्ध बनाउन भगवान् श्रीकृष्णले त्यस नागलाई यमुनानाट हटाइदिनुभयो । 


राजोवाच राजा परीक्षित्ले भन्नुभयो 
कथमन्तजलेऽगाधे न्यगृहणाद् भगवानहिम् । 
स वै बहुयुगावासं यथासीद् विप्र कथ्यताम् ॥ २॥ 


पदार्थ 
विप्र  हे ब्राह्मण शुकदेवजी 
भगवान्  भगवान् श्रीकृष्णले 


अन्तजठे  पानीभित्र 
अहिम्  कालिय नागलाई 
न्यगृह्णात्  दमन गर्नुभयो 


यथा  जसरी त्यहाँ 
बहुयुगावासं  धेर युगसम्म 
आवास बनाएर रहेको 


कथं  कसरी तथा आसीत्  थियो त्यो सबै 
अगाधे  गहिरो यमुनाको सःवै  त्यो कालिय नाग कथ्यताम्  भन्नुहोस् 


ताक्यार्थ हे ब्राह्मण शुकदेवजी ! भगवान् श्रीकृष्णले गहिरो यमुना नदीको पानीभित्र रहेको 
कालियलाई कसरी दमन गर्नुभयो ? त्यो नाग कसरी युगौँ युगदेखि यमुनाको जलमा बसेको 
थियो ? त्यो सबे बताउनुहोस् । 

बह्मन् भगवतस्तस्य भूम्नः स्वच्छन्दवतिनः। 

गोपालोदारचरितं कस्तुप्येतामृतं जुषन् ॥ ३॥ 
पदार्थ स्वच्छन्द्वतिंनः  स्वतन्त्ररूपमा भूम्नः  सर्वव्यापक 
ब्रह्मन्  हे ब्रह्मज्ञानी शुकदेवजी रहने तस्य भगवतः  उहाँ भगवान् 


रामालन्द्री टीका 





३७८४ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 
श्रीकृष्णका लीलारूप कः तृप्येत  को अघाउला र 
गोपालोदारचरितं  गोठालाका अमृतं  अमृत 

रूपमा गरिएका प्रसिद्ध सुषन्  पान गरेर 


ताक्यार्थ हे ब्रह्मज्ञानी शुकदेवजी ! स्वतन्त्र र सर्वव्यापक भगवान् श्रीकृष्णद्वारा गोठगलाका 
रूपमा गरिएका प्रसिद्ध लीलाहरू अमृतसमान छन् । तिनको पान गरेर को अघाउला र ? 


श्रीडुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
कालिन्द्यां कालियस्यासीदुधदः करिचद् विषाग्निना । 
श्रप्यमाणपया यस्मिन् पतन्त्युपरिगाः खगाः ॥ ४॥ 





पदार्थ श्रप्यमाणपयाः  पानी यस्मिन्  जुन दहमा 
कालिन्द्यां  यमुनामा उम्लिरहेको उपरिगाः  त्यस माथिबाट 
कालियस्य  कालिय नागको कङिचित्  कुनै उडने 

विषाग्निना  विषरूप अग्निको हृदः  इलो दह खगाः  चराहरू 

कारणले आसीत्  थियो पतन्ति  खस्दथे 


ताक्यार्थ यमुनामा कालिय नागको विषरूप अग्निको कारणले पानी उम्लिरहेको एडटा इलो 
दह थियो । त्यो दहको माथिबाट उडने चराहरू पनि विषको प्रभावले त्यहाँं खस्दथे । 


विप्ष्मता विषोदोमिमारुतेनाभिमशिंताः। 
प्रियन्ते तीरगा यस्य प्राणिनः स्थिरजद्वमाः ॥ ५॥ 





पढार्थ अभिमरिंताः  छोदएका पक्षी आदि 

यस्य  जुन दहको तीरगाः  त्यस दहको प्राणिनः  प्राणीहरू 
विघ्ुष्मता  जल कणले युक्त किनारमा रहेका भ्रियन्ते  मर्दथे 
विषोदोमिंमारुतेन  विषालु स्थिरजङ्गमाः  अचर 

जलका छालको हावा्रारा बोटविरुवा आदि र चर पशु 


वाक्यार्थ त्यस दहको विषालु जलका छालको हावाद्रारा छोदएका तीरमा रहेका बोटबिरुवा र 
पशुपक्षीहरू मर्दथे । 


तं चण्डवेगविषवीयंमवेक्ष्य तेन 
दुष्टां नदीं च खलसंयमनावतारः। 
कृष्णः कदम्बमधिरुद्य ततोऽतितुद्घ 


  सेः 


मास्फोट्य गाढरशनो न्यपतद् विषोदे ॥ ६॥ 


रामालन्द्री टीका 


२३७८५ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 
पदार्थ अवेक्ष्य  देखेर कृष्णः  भगवान् श्रीकृष्ण 
चण्डवेगविषवी्यम्  अत्यन्त ततः  त्यसपछि अतितुङ्गम्  अति अग्लो 

कडा विष नै शक्ति भएको गाढरशनः  कम्मरमा पटुका कदम्बम्  कदमको रुखमा 

तं  त्यो कालिय नागलाई र कस्नुभएका अधिरुद्य  चढेर 

तेन  त्यस कालिय नागद्रारा खलसंयमनावतारः  दुष्टको आस्फोट्य  पाखुरा बजार्दे 
दुष्टां  प्रदूषित बनादइएकी दमनका लागि अवतार विषोद्  त्यो विषालु जलमा 
नदीं च  नदी यमुनालाई पनि लिनुभएका न्यपतत्  हामफाल्नुभयो 





ताक्यार्थ कालिय नाग र त्यसको विषले प्रदूषित भएकी यमुना नदीलाई देखेर दुष्टको दमनका 
लागि अवतार लिनुभएका भगवान् श्रीकृष्ण कम्मरमा पटुका कसेर अग्लो कदमको रुखमा 
चद्नुभयो र पाखुरा बजार्दै त्यस विषालु जलमा हामफाट्नुभयो । 
वितरण यस श्लोकमा भगवान् श्रीकृष्ण कदमको वृक्षमा चदी यमुनामा हाम फाल्नुभएको 
बतादइएको छ । कालियको विषको कारणले पूरा वनप्रदेश नै रिक्तो भएको त्यो विषमय नदीतीरमा 
एउटा कदमको वृक्ष कसरी बंच्यो भन्ने शङ्गा हृन्छ । गरुडले अमृत ल्याउंदा केही क्षण अमृत त्यस 
रुखमा बविसाएकाले त्यही अमृतको प्रभावले त्यो रुख विषद्वारा नड्ढेको हो भनी श्रीधर स्वामीले 
पुराणान्तरको कथालाई सूचित गर्नुभएको छ । अथवा श्रीकृष्णको चरणस्पर्श हुने भावी सौभाग्य 
या प्रारब्धको बलले त्यसमा कालियको विषले काम नगरेको हो भन्ने पनि उहाँको भना छ । 
भगवान् श्रीकृष्ण खलसंयमनावतार हुनह॒न्छ । दुष्टहरूको नियमन गर्नकै लागि उहाँको 
अवतार भएको हो । दुष्टहरूलाई यमराजले नै निग्रह गर्छन्, किन भगवानूले पनि निग्रह गर्नुपययो 
भन्ने शङ़ाको समाधानमा भनिन्छ दुष्टहरू प्रबल पराक्रमी हुन्छन्। यदि उनीहरूलाई जीवनभरि 
आतङ मच्चाउन दिने र मरेपछि यमराजबाट मात्र दण्ड दिलाउने हो भने त उनीहरूको आतङ्ले 
संसारे ध्वस्त हुन सक्छ। त्यसैले उनीहरू जीवित रछदेमा उनीहरूको दुष्टता रोक्न भगवान् नै 
आडउनुपर्दछ । भयानक दुष्टताको परिणाम यीं चखाउन भगवान् आउनुभएको हो । यसबाट 
सामान्य मानिसहरूको मनमा पाप गर्बृहुन्न भन्ने भाव जाग्दछ्। जीवनभरि पाप गर्न दिनेहो भनेत 
मानिसहरूले त्यसको दुष्फल नदेखिने हदा पापपुण्यको व्यवस्थालाई नै असत्य भन्न सक्छन्। 
यसके लागि भगवान् दण्डधारी बनेर आनृहुन्छ। यो कुरा खलसंयमनावतारः यो पदले सूचित 
गर्छ । भगवद्गीता ४८ मा पनि विनाशाय च दुष्कृताम् भनी दुष्टहरूको विनाश गर्न ने भगवान्ले 
अवतार लिनुहुने कुरा बताइएको छ । खलनिग्रह पनि दुई प्रकारले हुन्छ, जसलाई दण्डद्वारा सपार्न 
सकिन्छ त्यस्तालाई दण्डद्वारा अनि जसलाई नमारी सपार्न सकिन्न त्यस्तालाई मारेर नै। यहाँ 
कालियको चाहं दण्डद्रारा निग्रह गरिएको छ। 


सपंहदः पुरुषसारनिपातवेग 
सङ्क्षोभितोरगविषोच्छ्वसिताम्बुरारिः। 


रामालन्द्री टीका 


२७८६ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 
पय॑क् प्लुतो विषकषायनिभीषणोमिं 
घोवन् धनुःशतमनन्तबलस्य किं तत् ॥ ७ ॥ 


पदार्थ पहँलापहँला भयडूर छलहरू प्टुतः  फैलियो 
पुरुषसारनिपातवेगसङ्क्षोभितो भएको तत्  त्यो कुरा 
रगविषोच्छर्वसिताम्बुराशिः  सपंहृदः  त्यो कालिय सर्पको अनन्तबलस्य  अनन्त शक्ति 
पुरुषोत्तम भगवान् श्रीकृष्ण दह शाली भगवान्का लागि 
हामफाल्दाको वेगले घावन्  छचल्किनाले किं  के आश्चर्यको कुरा भयो 
छचल्किएको सर्पको विषले पयंक्  चारैतिर र? 

युक्त पानीको राशि भएको घनुःशतम्  सय धनुष पर 

विषकषायबिभीषणोमिंः  विषालु चार सय हात सम्म 





ताक्यार्थ पुरुषोत्तम भगवान् श्रीकृष्ण हामफाल्दाको वेगले छचल्किएको सर्पको विषले युक्त 
पानीको राशि भएको अनि विषालु पर्हैलापरहँला भयङ्कर छालहरू भएको त्यो कालिय सर्पको दह 
छचल्किएर चारैतिर सय धनुष चार सय हात परसम्म फैलियो, यो कुरा अनन्त शक्तिशाली 
भगवानूका लागि के आश्चर्य भयो र? 


तस्य हदे विहरतो भुजदण्डघू्णं 
वाघोँषमङ्गं वरवारणविक्रमस्य । 


आश्रुत्य तत् स्वसदनाभिभवं निरीक्ष्य 
चश्षुःश्रवाः समसरत् तदमृष्यमाणः ॥ ८ ॥ 
पदार्थ श्रीकृष्णको तत्  त्यो दृश्य 


अङ्ग  हे प्रिय परीक्षित् भुजदण्डघूणंवार्घोषम्  हात निरीक्ष्य  देखेर 
तस्य हृदे  त्यस कालिय चलाउंदा पानी छचल्किनाले तत्  त्यो 





नागको दहमा उत्पन्न ठुलो आवाजलाई अमृष्यमाणः  सहन गर्न नसक्ने 
विहरतः  विहार गरिरहनुभएका  आश्रुत्य  सुनेर र च्चुःश्रवाः  ओंँखाद्रारा नै सुन्ने 
वरवारणविक्रमस्य  श्रेष्ठ स्वसदनाभिभवं  आपनो कालिय नाग 

बलवान् हात्तीको जस्तै वासस्थान तहसनहस पार्न समसरत्  भगवान् 

पराक्रमले युक्त भगवान् लागेको श्रीकृष्णको सामृन्ने आद्रपुग्यो 


ताक्यार्थ हे प्रिय परीक्षित्! कालिय नागको त्यो दहमा विहार गरिरहनुभएका र बलवान् 
हात्तीको जस्ते पराक्रमले युक्त हुनुभएका भगवान् श्रीकृष्णले हात चलाउँदा पानी छचल्किनाले 
उत्पन्न दठुलो आवाज सुनैर अनि आफ्नो वासस्थान तहसनहस पार्न लागेको देखेर त्यो सहन गर्न 


रामालन्द्री टीका 


३७८७ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 


नसकी आंँखाद्रारा नै सुने कालिय नाग भगवान् श्रीकृष्णको सामुन्ने आद्पुग्यो । 
 भ क्षणीयसुकुमारघनावदातं 
तंप्र 
श्रीवत्सपीतवसनं स्मितसुन्दरास्यम् । 
कीडन्तमप्रतिभयं कमलोद्राङ्घर 
सन्दश्य ममंसु रुषा भुजया चछाद् ॥ ९॥ 





पदार्थ स्मितसुन्दरास्यम्  हंसिलो तं  उहाँ भगवान् श्रीकृष्णलाई 
त्यस कालियले सुन्दर महार भएका रुषा  रिसले 
्क्षणीयसुकुमारघनावदातं  कमलोद्राङ्घ्रिं  कमलको मम॑सु  मर्मस्थलहरूमा 
मेघको जस्तो हेरिरहू  लागने फूलको भित्री भाग जस्तो सन्दश्य  टोकेर 

अत्यन्त कोमल कान्ति भएका कोमल पाठ भएका र भुजया  कुण्डलिनी बनाएको 
श्रीवत्सपीतवसनं  श्रीवत्स चिहअप्रतिभयं  निडर भएर शरीरले 

र पीताम्बर धारण गर्नुभएका कीडन्तम्  खेलिरहनुभएका चाद  बेयो 


ताक्यार्थ मेघको जस्तो हेरिरहूं ४ लाग्ने अत्यन्त कोमल कान्ति भएका, छातीमा श्रीवत्स चिह्न 
र शरीरमा पीताम्बर धारण गर्नुभएका, हंसिलो सुन्दर महार भएका, कमलको फूलको भित्री भाग 
जस्तो कोमल पाड भएका अनि निडर भएर पानीमा खेलिरहनुभएका भगवान् श्रीकृष्णलाई देखेर 
अत्यन्त रिसाएको कालिय नागले रिसले भगवान्का मर्मस्थलहरूमा टोक्दे कुण्डलिनी बना्दे 
शरीरले उहाँ लाई बेय्यो । 


तं नागभोगपरिवीतमदुष्टचेष्ट 
मालोकय तत्प्रयसखाः पञयुपा भृशातोः। 
कृष्णेऽपिंतात्मसुहृदथंकलत्रकामा 
दुःखातुशोकभयमूढधियो निपेतुः ॥ ० ॥ 


पदार्थ 

नागभोगपरिवीतम्  कालिय 
नागको शरीरद्रारा बेरिनुभएका 
अदुष्टचेष्टं  हलचल नगरी 
रहनुभएका 

तं  उहाँ भगवान्लाई 
आलोक्य  देखेर 


भृशातीः  अत्यन्त डराएका 
कृष्णे  भगवान् कृष्णमा 
अपिंतात्मसुहद्थंकलत्रकामाः  
आफु, मित्र, धन सम्पत्ति, पत्नी 
र कामनाहरू सबे समर्पण 
गरेका 

दुःखानुशोकभयमूटधियः  दुःख, 


शोक र भयले मूर्च्छित भएका 
तत्प्रयसखाः  उहांका प्रिय 
मित्र 

परुपाः  गोठालाहरू 

 

निपेतुः  लड 





रामालन्द्री टीका 


३७८८ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 


ताक्यार्थ कालिय नागको शरीर्रारा बेरिएर हलचल नगरी रहनुभएका भगवान् कृष्णलाई देखेर 
आपू, मित्र, धनसम्पत्ति, पत्नी र आपफ्ना सबे कामनाहरू भगवान् श्रीकृष्णमा ने समर्पण गरेका 
उहाँका प्रिय मित्र गोठालाहरू दुःख, शोक र उरले मूर्च्छित भएर प्रथिवीमा लड । 


गावो वृषा वत्सतयंः कन्द्मानाः सुदुःखिताः । 

कृष्णे न्यस्तेक्षणा भीता रुदत्य इव तस्थिरे ॥ ९ ॥ 
पदार्थ सुदुःखिताः  अत्यन्त दुःखी वृषाः  गोरुहरू 
कृष्णे  भगवान् श्रीकृष्णमा भएका वत्सतयंः  साना बाच्छीहरू 
न्यस्तेक्षणाः  नजर लगाएका भीताः  अत्यन्त उराएका रुदत्यः इव  रुन लागे रँ गरी 
भगवान् नागद्रारा बेरिनुभएको कन्दमानाः  कराद्रहेका तस्थिरे  उभिदरहे 
देखेर गावः  गा्ईहरू 


वाक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णलाई हेरिरहेका र उहाँ नागद्वारा बेरिनुभएको देखेर अत्यन्त दुःखी भई 
उराएर करादरहेका गाई, गोरु र साना बाच्छीहरू रुन लागे ४ गरी उभिद्रहे । 





अथ व्रजे महोत्पातास्त्िविधा ह्यतिदारुणाः। 
उत्पेतुभुवि दिव्यात्मन्यासन्नभयरांसिनः ॥ १२॥ 





पदार्थ आत्मनि  प्राणीहरूमा महोत्पाताः  दुलाटुला 
अथ  त्यसपछि त्रिविधाः  वीनै प्रकारका उत्पातहरू 

व्रजे  व्रजमा अतिदारुणाः  अत्यन्त भयड्र हि उत्पेतुः  उत्पनन भए 
भुवि  जमिनमा आसन्नभयश्ंसिनः  नजिक 

दिवि  आकाशमा र रहेको खतराको सूचना दिने 


ताक्यार्थ त्यसपछि व्रजमा जमिन, आकाश र त्यहँका प्राणीहरूमा अत्यन्त भयङ्कर तीन 
प्रकारका उत्पातहरू देखिन थाले जसले च्छद हुने खतराको सड़त गर्दथे । 


तानालक्ष्य भयोद्धिग्ना गोपा नन्दपुरोगमाः। 

विना रामेण गाः कृष्णं ज्ञात्वा चारयितुं गतम् ॥ १३॥ 
तेहूनिमित्े्निधनं मत्वा प्राप्तमतद्िदः। 
तत्प्राणास्तन्मनस्कास्ते दुःखशोकभयातुराः ॥ ४ ॥ 
आबालवृद्धवनिताः सर्वेऽद् पशुवृत्तयः। 
निज॑गमुर्गोकुलाद् दीनाः कृष्णदशंनलालसाः ॥ १५॥ 


रालालन्द्री टीका 


३७८९ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 
पढार्थ पद्ुवृत्तयः  पशुको जस्तो  विना  बलराम विना नै 
अङ्ग  हे प्रिय परीक्षित् सोरो स्वभाव भएका गाः  गा्ईहरू 

तान्  ती उत्पातहरूलाई दीनाः  दुःखी चारयितुं  चराउन 

आलक्ष्य  देखेर कृष्णदशंनलारसाः  गतं  जानुभएको 

भयोद्धिनाः  डरले आत्तिएका श्रीकृष्णको दर्शन गर्न आतुर ज्ञात्वा  बुरेर 

अतद्विदः  श्रीकृष्णको आबाखवृद्धवनिताः  बालकदेखि तिः  ती 

प्रभावलाई नबुरेका वृद्धसम्मका दुनिमित्तैः  उत्पातहरूले 
तत्प्राणाः  कृष्णलाई नै आफनो नन्दपुरोगमाः  नन्द लाई अगाडि निधनं प्राप्तम्  कृष्णको मूत्यु 
प्राण मानेका लगाएका भयो कि भन्ने 

तन्मनस्काः  आफ्नो मन॒ ते ती मत्वा  सोचेर 

उहांमा ने अर्पण गरेका स्वे  सम्पूर्ण गोकुलात्  गोकुलबाट 
दुःखशोकभयातुराः  दुःख, गोपाः  गोपहरू निजग्मुः  निस्किए 

शोक र भयले आत्तिएका कृष्णं  भगवान् श्रीकृष्ण 





ताक्यार्थ हे प्रिय परीक्षित् ! ती उत्पातहरूलाई देखेर डरले आत्तिएका, श्रीकृष्णको प्रभावलाई 
नवुरेका, उहाँलाई नै आफ्नो प्राण मानेका, आफनो मन उहाँमा नै अर्पण गरेका, दुःख, शोक र 
भयले आत्तिएका, पशुको जस्तो सोणो स्वभाव भएका, दुःखी, श्रीकृष्णको दर्शनका लागि आतुर 
भएका ती बालकदेखि वृद्धसम्मका सम्पूर्ण गोपहरू भगवान् श्रीकृष्ण बलराम विना ने गाई 
चराउन जानुभएको थाहा पाई ती उत्पातहरूको आधारमा उहँको मृत्यु पो भयो कि भन्ने सोचेर 
नन्दलाई अगाडि लगाएर गोकुलबाट निस्किए। 


तांस्तथा कातरान् वीक्ष्य भगवान् माधवो बलः। 
प्रहस्य किञ्चिन्नोवाच प्रभावज्ञो ऽनुस्य सः ॥ १६॥ 





पदार्थ अनुजस्य  भाइ श्रीकृष्णको बलः  बलरामजी 
तान्  ती ब्रजवासीहरूलाई पप्रभावज्ञः  प्रभावलाई प्रहस्य  हांसेर 

तथा  त्यसरी जान्नुभएका किञ्चित्  केही 
कातरान्  कँतर बनेका माधवः  मधुवंशमा उत्पन्न न उवाच  बोल्नुभएन 
वीक्ष्य  देखेर सः भगवान्  उहाँ भगवान् 


वाक्यार्थ भाद श्रीकृष्णको प्रभावलाई बुमनुभएका भगवान् बलरामजी व्रजवासीहरू कँतर 
बनेको देखेर केही बोट्नुभएन, हाँसी मात्र रहनुभयो । 


तेऽन्वेषमाणा दयितं कृष्णं सूचितया पदेः। 
भगवल्लक्षणेग्ुः पदव्या यमुनातटम् ॥ १७ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


३७९० 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 
पदार्थ भगवल्लक्षणेः  कमल, जौ पदन्या  बाटोबाट 

द्यितं  आफ्ना प्रिय आदि भगवानूका चिहृहरू यमुनातयम्  यमुनाको तीरतफं 
कृष्णं  श्री कृष्णलाई भएका जग्मुः  गए 

अन्वेषमाणाः  खोजिरहेका पदेः  पदचिहहरूद्रारा 

ते  ती व्रजवासीहरू सूचितया  सड़ेत गरिएको 





ताक्यार्थ आफ्ना प्रिय श्रीकृष्णलाई खोजिरहेका ब्रजवासीहरू कमल, जौ आदि चिहृहरूले युक्त 
भगवानूका पदचिह्ृहरुद्रारा सङ़त गरिएको बाटो हदे यमुनाको तीरतफं गए। 


तेत्र तत्रान्जयवाङ्ुशाशनिध्वजोपपन्नानि पदानि विदरपतेः। 
मागेँ गवामन्यपदान्तरान्तरे निरीक्षमाणा ययुरद्ग सत्वराः ॥ १८ ॥ 


पदार्थ देखिएका पदानि  पदचिहवहरूलाई 
अङ्गं  हे प्रिय परीक्षित् अन्जयवाङ्कुशाशनिष्वजो निरीक्षमाणाः  र्द 

तत्र तत्र  त्यहाँ त्यहां पपन्नानि  कमल, जौ, सत्वराः  छिटोचिटो गरी 
गवाम्  गाईहरूको अङ्कुश, वजन, ध्वजा आदि ति ती ब्रजवासीहरू 
माँ  बाटोमा चिहले युक्त यमुनातर्फ 
अन्यपदान्तरान्तरे  अन्य विदपतेः  जनताका स्वामी ययुः  हिंड 

पदचिह्का बीचबीचमा भगवान् श्रीकृष्णका 





ताक्यार्थ हे प्रिय परीक्षित् ! गाई हिंडेका बाटामा अन्य पादइलाका बीचबीचमा कमल, जौ, 
अड कुश, वज्र, ध्वजा आदि चिहृहरूले युक्त भगवानूका पदचिह्वहरूलाई ठेर्दे व्रजवासीहरू छिटो 
छिटो यमुनातफं हिंडे । 

विवरण यो श्लोकमा नन्द आदि गोप र गोपिनीहरू भगवान् श्रीकृष्णलाई खोज्दे यमुनातफ 
गएको कुरा बताइएको छ । भगवान् गाई चराठँदे आपफ्ना साथी गोपहरूसंग आउनुभएको थियो । 
बाटोमा उहाँहरू हिंडका खुद्राका पाडला परेका थिए। गाई हिंडने त्यो बाटोमा भगवान् पनि 
खराड आदि केही नलगाईकने हिंडनुभएको थियो। यसबाट अन्यपदान्तरान्तरे अर्थात् अरू 
गोपहरूको पाइलाहरूको बीचबीचमा श्रीकृष्णका पाइलाहरू चिषित देखिन्थे । सम्पूर्ण विश्व नै 
मेरो पाड हो भनी जनाउन हो वा गाईहरूको सेवा गर्न उनीहरूके अनुकरण गरेर हो, सर्वेश्वर 
परमात्माले खराड आदि कुनै पनि पाड ढाक्ने साधनको प्रयोग गर्जुभएको धथिएन। उहोँका खाली 
पेतालाका डोबहरूमा कमल, अङ्कुश आदि चिहृहरू भएकाले गोपगोपिनीहरूले भगवान्को 
चरणचिहलाई चिनिहाले। उनीहरू त्यही चरणचिहलाई पद्छ्याँदे वनको भित्रभित्र गए। 
वल्लभाचार्यका अनुसार भगवान्का चरणमा भएका चिहहरूको तात्पर्य यसप्रकार छ अन्न 
अर्थात् कमलको चिह्नले भगवान्को चरण सबेद्रारा आदरणीय, सेवनीय र आश्रयणीय छ भन्ने 
जनाद । यव अर्थात् जौ जस्तो आकारको रेखाले उहांको फैलिँदो अनन्त कीर्तिलाई बता । 
अङ्कुशको काम हात्तीलाई नियन्त्रणमा लिने हो, उसो भए भगवान्को चरणमा त्यसको के काम 


रामालन्द्री टीका 


३७९१ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 


होला? पक्कै पनि यो अडकुशलाई भगवानूले आफ्नो लागि होइन, भक्तका लागि धारण 
गर्नुभएको हो। मनोगजनिवारणाय अर्थात् भक्तहरूको मनरूपी हात्तीलाई नियन्त्रित गर्नु यो 
अडकुशको काम हो। हात्तीलाई अङ्कुशद्वारा धपाडँदे ठिक ठडमा राख्नुपर्न हृन्छ । मनलाई पनि 
खन् बढी नियन्त्रित गर्नुपर्दछछ । हात्ती र मनको त्यही साम्यलाई लक्षित गरी यो अर्थं गरिएको हो। 
अशनि अर्थात् वज्रको काम पर्वत फोन हो, भगवान्का चरणले पापको पहाडे जत्रो थुप्रोलाई पनि 
तत्क्षण नाश गरिदिन्छ। आफ्नी माता देवहूतिलाई उपदेश गर्ने क्रममा कपिलले भगवानूका 
चरणको महिमा गाद भन्नुभएको छ ध्यातुर्मनःशमलशैलनिसुष्टिवज्नम् भागवत, ३२८२२ 
अर्थात् भगवानूका चरणको जसले ध्यान गर्छ, त्यसका मनमा रहेका पापका पहाडजत्रा थुप्राहरू 
पनि ध्वस्त हुन्छन्। भगवानूको चरणमा रहेको वज्रले यही सूचित गर्छ । ध्वजाले आफ्नो या 
अककि क्षेत्र भन्ने सूचना दिन्छ। जितेको पक्षले हारेको प्रदेशमा आफ्नो छन्डा गाङ्छन्, जसको 
अर्थ अब त्यो प्रदेश उनीहरूको हो र त्यहाँभित्र उनीहरू सुरक्षित छन् भने हो। भगवानूको 
चरणमा रहेको ध्वजाको चिह्नले पनि भक्तहरू भगवान्को आश्रयमा निर्भयतापूर्वक आश्रित हृन्छन् 
भन्ने जनारंछ । यसरी कमल आदि अनेक चिहले युक्त भगवानूका चरणहरूलाई पद्छ्याडदे गोप 
गोपिनीहरूले उहाँलाई खोज्दै आए । श्रीधर स्वामी गवां मार्गे यो पदावलीको अर्थ गर्दै भन्नुहुन्छ, 
गौ भनेका वेदहरू हुन्। वेदमा धर्म ॒र ब्रह्मको प्रतिपादन गरिएको ह॒न्छ । वेदमार्गभन्दा बाहेक 
आफ्नो मनखुसी परमात्माको कल्पना या खोजी गरेर उहाँ लाई पाउन सकिन्न। वेदमार्गमा पनि 
परमात्मासंगै अनेक कर्म र तिनका विधिहरूको अनि लोकलोकान्तरमा प्राप्त हुने फलको वर्णन 
पाटन्छ । वेदवचन अनुसार परमात्मालाई पाडन ती सब उपाधिहरूलाई द्ुट्याई परमात्मालाई पृथक् 
रूपले चिन्नुपर्वछ। संसारका पदार्थबाट परमात्मालाई द्ुटयाउन वेदले परमात्मामा नित्यत्व, 
सर्वप्रकाशकत्व, आनन्दरूपत्व आदि लक्षणहरू बताएको छ। ती लक्षणहरुद्रारा परमात्माको 
खोजी गर्नुपर्दछ। योगीहरूले यसरी परमात्माको खोजी गरे ४ गोपगोपिनीहरूले श्रीकृष्णको 
खोजी गरे भन्ने कुरा यँ बताउन खोजिएको हो । 


अन्तहदे भुनगभोगपरीतमारात् 
कृष्णं निरीहमुपरम्य जलाशयान्ते । 
गोपांश्च मूढधिषणान् परितः पशुडच 
सङ्कन्द्तः परमकरमलमापुरातोः ॥ १९॥ 





पदार्थ निरीहम्  निश्चल हुनुभएका परितः  दहको वरिपरि 
आरात्  टाठैबाट कृष्णं  भगवान् कृष्णलाई सङ्कन्द्तः  आत्तिएर 
अन्तहेद्  दहभित्र जखाशयान्ते  दहको तीरमा कराद्रहेका 
भुजगभोगपरीतं  कालिय  मूढधिषणान्  अचेत बनेका पद्यून् च  पश्ुहरूलाई 
नागको शरीरले बेरिनुभएका गोपान् च  गोपहरू र उपलभ्य  पाएर देखेर 


रामालन्द्री टीका 


३७९२ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 


आतोः  अत्यन्त पीडित भएका परमकरमलम्  ज्यादै दलो आपुः  प्राप्त गरे 
व्रजवासीहरूले दुःख 


ताक्यार्थ पदचिह्को अनुसरण गर्दै गएका ब्रजवासीहरूले टाढैबाट दहभित्र कालिय नागको 
शरीरले बेरिनुभएका भगवान्लाई निश्चल अवस्थामा देखे। सम्पूर्णं गोपहरू दहको किनारमा 
अचेत बनेर लडिरहेका र आत्तिएका गाई, बाच्छाहरू दहको वरिपरि आत्तिएर कराद्रहेका देखेर 
अत्यन्त पीडित भएका व्रजवासीहरू ज्यादे दुःखी भए। 


गोप्योऽनुरक्तमनसो भगवत्यनन्ते 
तत्सोहृदस्मितविरोकगिरः स्मरन्त्यः। 
ग्रस्तेऽहिना प्रियतमे भृरादुःखतप्ताः 
रनयं प्रियन्यतिहतं ददृशुस्त्रिरोकम् ॥ २०॥ 





पदार्थ स्मरन्त्यः  सभ्िरहेका प्रियन्यतिहृतं  प्रिय भगवान् 
अनन्ते  सर्वव्यापक भृशदुःखतप्ताः  इलो दुःखले विनाको 

   
भगवाते  भगवान् श्रीकृष्णमा व्याकुल भद्रहेका त्रिरीोकम्  तीनै लोकलाई 
अनुरक्तमनसः  मन रमाएका गोप्यः  गोपीहरूले शुन्यं  शून्य 
तत्सोहदस्मितविकोकगिरः  परियतमे  परमप्रिय भगवान् ददशः  देखे 
भगवान्को प्रेम, मुस्कान, हेराइ अहिना  कालिय नागद्रारा 
र वाणीलाई ग्रस्ते  बेरिनुभएको देखेर 


ताक्यार्थ सर्वव्यापक भगवान् श्रीकृष्णमा अनुरक्त गोपीहरू सर्धं भगवान्को प्रेम, मुस्कान, हेराइ 
र वाणीको स्मरण गरिरहन्थे। आफ्ना परमप्रिय भगवान्लाई कालियले बेरेको देखेर उनीहरू 
अत्यन्त दुःखी भए । प्रिय भगवान् विनाको तीन लोक उनीहरूलाई शून्य लाग्यो । 


ताः कृष्णमातरमपत्यमनुप्रविष्टां 
तुल्यन्यथाः समनुगृद्य शुचः खवन्त्यः। 
तास्ता बजप्रियकथाः कथयन्त्य आसन् 
कृष्णाननेऽपिंतदुशो मृतकपतीकाः ॥ २९॥ 





पदार्थ कृष्णमातरं  कृष्णकी आमा भएका 

अपत्यम्  छोरो यशोदालाई शुचः स्रवन्त्यः  ओंँसुका धारा 
अनुप्रविष्टां  प्रवेश गरेको समनुगृह्य  समाएर नगाँदै गरेका 

दहमा छोराको पच्छिपछि पसेकी तुल्यत्यथाः  समान व्यथा ताः  ती गोपीहरूले 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध 


ताः ताः  तीती 
व्रजप्रियकथाः  भगवान्द्रारा 
गरिएका व्रजमा प्रिय बनेका 
पूतनावध आदि कथाहरू 
कथयन्त्यः  भनिरहेका र 


श्रीमद्भागवत 


कृष्णानने  भगवान् श्रीकृष्णको 
अनुहारमा 

अपिंतदुश्ाः  आपनो दृष्टि 
अर्पण गरेका हेरिरहेका 
गोपीहरू हर्दा हर्दे 


३७९३ 
अध्याय १६ 


मृतकप्रतीकाः  मरे ठै अचेत 
बनेका 
आसन्  धथिए 





ताक्यार्थ छोरो प्रवेश गरेको दहमा पसेकी भगवान् कृष्णकी माता यशोदालाई समाएर उनको 
समान व्यथा भए तापनि आपफूलाई सम्हालेर आंँसुका धारा बगाँदे व्रजवासीका लागि प्यारा 
लाग्ने भगवान्का पूतनावध आदि लीलाहरू सुनाँदे भगवान्को अनुहारलाई हेरिरहेका गोपीहरू 
उहाँ लाई हेद्हिर्दै मरे ४ अचेत बने । 


कृष्णप्राणान् निविशतो नन्दादीन् वीक्ष्य तं हदम् । 
प्रत्यषेधत् स भगवान् रामः कृष्णानुभाववित् ॥ २२॥ 


पदार्थ 
कृष्णानुभाववित्  भगवान् 
श्रीकृष्णको प्रभावलाई 
जान्नुभएका 

सः ती 

भगवान् रामः  भगवान् 


बलरामले 

कृष्णप्राणान्  कृष्णक भरमा 
बाँचेका 

नन्दादीन्  नन्द आदि 
आफन्तहरू 

तंत्यो 


हदम्  कालियदहमा 
निविंडातः  पस्न लागेको 
वीक्ष्य  देखेर 
प्रत्यषेधत्  रोक्नुभयो 





ताक्यार्थ श्रीकृष्णको प्रभाव बु्नुभएका भगवान् बलरामले भगवान् कृष्णकै भरमा बांँचेका 
नन्द आदि आफन्तहरू कालियदहमा पस्न लागेको देखेर ती सबेलाई रोक्नुभयो । 


इत्थं स्वगोकुलमनन्यगतिं निरीक्ष्य 
सस्तीकुमारमतिदुःखितमात्महेतोः। 
आज्ञाय मत्यपदवीमनुवतंमानः 
स्थित्वा मुहृतंमुदतिष्ट्टुरङ्गबन्धात् ॥ २२॥ 


पदार्थ 

इत्थं  यसप्रकार 
मत्यंपदवीम्  मानिसको 
बाटोमा 

अनुवतंमानः  रहिरहनुभएका 
भगवान् श्रीकृष्ण 


सस्तीकुमारम् स्वगोकुलम्  
आङइमाई र केटाकेटीले सहित 
आफनो गोकुल 
गोकुलवासीहरू लाई 
अनन्यगतिं  अर्को आधार 
नभएका 





निरीक्ष्य  देखेर तथा 
आत्महेतोः  आफ्ना लागि 
अतिदुःखितम्  ज्यादै दुःखी 
भएको 

आज्ञाय  जानेर 

मुहूत॑म्  एक मृहूर्तसम्म मात्र 


रामालन्द्री टीका 


३७९४ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 


स्थित्वा  रोकिरई बन्धनबाट 

उरङ्गबन्धात्  कालियको उदतिष्ठत्  मुक्त हनुभयो 

ताक्यार्थ यसप्रकार मानिसले जस्तै कर्म गरिहनुभएका भगवानूले आपु बाहेक अर्को बांँच्ने 
आधार नभएका आइमाई एवं केटाकेटीले सहित गोकुलवासीहरू आपफ्ना लागि ज्यादै दुःखी 


भएको देखेर कालियको बन्धनमा एक मृहूर्तसम्म मात्र बसी त्यसबाट मुक्त हुनुभयो । 


तत्प्रथ्यमानवपुषान्यथितात्मभोग 


स्त्यकत्वोन्नमय्य कुपितः स्वफणान् भुजद्खः। 


तस्थौ श्वसञ्छवसनरन्धविषाम्बरीष 


् ् क हरिमी 
स्तन्धेक्षणोत्मुकमुखो हरिमीक्षमाणः॥ २४॥ 


पदार्थ विषालु श्वास निकाल्दे गरेको 
तत्म्रथ्यमानवपुषा  भगवान्को तथा कराही जस्ता डरलाग्दा 
बदिरहेको त्यो शरीरटारा आंखा र अगुल्टो जस्तो रातो 
व्यथितात्मभोगः  आपनो शरीर मुख बनाएको 

पीडित बनेको कुपितः  रिसाएको 
रवसनरन्ध्रविषाम्बरीषस्तन्धेक्षणो श्वसन्  सास फेरिरहेको 
ल्मुकमुखः  नाकको प्वालबाट भुजङ्गः  कालिय नागले 





हरिम्  भगवान् श्रीकृष्णलाई 
त्यक्त्वा  छोडेर 
स्वफणान्  आपना फणाहरू 
उन्नमय्य  उठाएर 


उहाँ लाई 
ईक्षमाणः  र्द 
तस्थो  बस्यो 


ताक्यार्थ भगवान्ले आफ्नो शरीर फुलाउनुभएपच्छि बहिरहेको भगवान्को शरीरले आफ्नो 
शरीर पीडित भएपछ्ि उराएर नाकबाट विषालु श्वास निकाल्दै गरेको तथा कराही जस्ता 
उरलाग्दा ओआंँखा र अगुल्टो जस्तो रातो मुख बनाएको कालिय नागले भगवान् श्रीकृष्णलाई 
छोड्यो र आपफ्ना फणाहरू उठाएर है उहाँको सामन्ते बस्यो । 


तं जिह्वया द्विशिखया परिरेटिहानं 

दे सृक्किणी ह्यतिकराविषाग्निदुष्टम् । 
क्रीडन्नमुं परिससार यथा खगेन्द्रो 

वभ्राम सोऽप्यवसरं प्रसमीक्षमाणः ॥ २५॥ 


पदार्थ दव सृक्किणी  ओठको दुई छेउ जस्तो हेराइ भएको 

द्विशिखया  दुई ओटा टप्पा परिलेलिहानं  चाट्दै गरेको अमुं तं  यो कालिय नागलाई 
भएको अतिकरारविषाग्निदुष्टिम्  यथा खगेन्द्रः  गरुडले कै 
जिहया  जिब्रोले अत्यन्त उरलाग्दो विषालु आगो क्रीडन्  कडा गरिरहनुभएका 





रामालन्द्री टीका 


३७९५ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 
भगवान् सः अपि  त्यो कालिय नागले प्रसमीक्षमाणः  खोज्दै 
परिससार  वरिपरिबाट पनि हि वभ्राम  भगवान्लाई 
घुम्नुभयो अवसरं  टोक्ने अवसर घुमिरह्यो 


ताक्यार्थ त्यसपछि आप्ना दुई ओटा जिब्रोले ओठका दुई छेड चाट्दै गरेको अत्यन्त भयडर 
विषालु आगो जस्तो हेराइ भएको कालिय नागको वरिपरि भगवान् श्रीकृष्ण गरुडले छँ क्रीडा गर्दै 
घुम्न लागनुभयो । त्यो कालिय नाग पनि टोक्ने अवसर खोज्दै भगवान्को वरिपरि घुम्न थाल्यो । 


एवं परिभ्रमहतोजसमुन्नतांस 

मानम्य तत्पृथुहिरःस्वधिरूढ आद्यः। 
तन्मूधरत्ननिकरस्पश्चोतिताम्र 

पादाम्बुजो ऽखिरकलादिगुरुनंनतं ॥ २६॥ 





पदार्थ तत्पृथुिरःसु  त्यसका ठुला युक्त हनुभएका 

एवं  यसप्रकार ठुला शिरमा अखिलकलादिगुरुः  सम्पूर्ण 
परिभ्रमहतोजसं  घुम्दाघुम्दा अधिरूढः  चदनुभएका कलाका प्रथम गुरु 

थाकेको तन्मूघरत्ननिकरस्पशोतिताम्र आद्यः  आदिपुरुष श्रीकृष्ण 
उन्नतांसं  अग्ला फणा भएको पादाम्बुजः  त्यस कालियको ननतं  नाच्न लाग्नुभयो 
कालियलाई शिरमा रहेका रत्नहरूको स्पर्शले 

आनम्य  दबाएर सुन्दर ताम्रवर्णको चरणकमलले 


ताक्यार्थ यसप्रकार घुम्दाघुम्दा थाकेको कालिय नागको अग्लाअग्ला फणालाई दबाएर 
सम्पूर्ण कलाका प्रथम गुरु आदिपुरुष भगवान् श्रीकृष्ण त्यसका दठुलाठला शिरमा चदुनुभयो र 
कालियका शिरमा रहेका मणिहरूको स्पर्शले सुन्दर ताम्रवर्णको बनेका चरणकमलद्रारा नृत्य गर्न 
लाग्नुभयो । 


तं नतुंमुयतमवेक्ष्य तदा तदीय 
गन्धवैसिद्धमुनिचारणदेववध्वः। 
प्रीत्या मृदङ्गपणवानकवाद्यगीत 
पुष्पोपहारनुतिभिः सहसोपसेदुः ॥ २७ ॥ 
पदार्थ नतुंम्  नाच्नका लागि तदीयगन्ध्वैसिद्धमुनिचारणदेव 
तदा  त्यस समयमा उद्यतम्  तयार हुनुभएको वध्वः  भगवानूका प्रिय गन्धर्व, 
तं  उहाँ भगवान् श्रीकृष्णलाई अवेक्ष्य  देखेर सिद्ध, मुनि, चारण र अप्सराहरू 


रामालन्द्री टीका 


३७९६ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 


परीत्या  अत्यन्त खुसी भएर नगरा आदि बाजा बजादै र॒ सहसा  तत्काल 
मृदङ्गपणवानकवाद्यमीतपुष्पोप गीत गाद पुष्प उपहार लिएर उपसेदुः  आदइपुगे 
हारनुतिभिः  मादल, ढोलक, स्तुति गर्दै 


ताक्यार्थ भगवानले त्यसरी नृत्य गर्न लाग्नुभएको देखेर प्रसन्न भएका भगवान्का प्रिय गन्धर्व, 
सिद्ध, मुनि, चारण तथा अप्सराहरू मादल, ढोलक, नगरा आदि बाजा बजार्दैदे र माङ्गलिक गीत 
गाँदे पुष्प उपहार लिएर स्तुति गर्दै तत्काल त्यहोँ आद्पुगे । 
यद् यच्छिरो न नमतेऽङ्ग रातेकशीष्णं 
स्तत्तन्ममदं खरदण्डधरोऽड्प्रिपातेः। 
्षीणायुषो भ्रमत उल्वणमास्यतोऽसृङ् 
नस्तो वमन् परमकरदमल्माप नागः ॥ २८॥ 


पदार्थ न नमते  दुकदैनथ्ये नागः  कालिय नागले 
अङ्ग  हे प्रिय परीक्षित् तत् तत्  तीती शिरलाई आस्यतः  मुखबाट र 
रातेकदीष्णंः  एक सय एक खरदण्डधरः  कठोर दण्ड नस्तः  नाकबाट 





शिर भएको दिनुहूने भगवान् श्रीकृष्णले उल्बणं  विषालु 

्षीणायुषः  शक्ति हीन भएको अङ्घ्रिपातेः  पैतालाको असृक्  रगत 

भ्रमतः  छट्पटाइरहेको प्रहाारा वमन्  छाददै 

कालियको ममदं  ठुकाइदिनुभयो परमकरमलम्  ज्यादे कष्ट 
यत् यत् शिरः  जुनजुन शिर त्यसपचछ्छि आप  प्राप्त गयो 


ताक्यार्थ हे प्रिय परीक्षित्! एक सय एक शिरहरू भएको अनि शक्तिहीन भएको र 
छट्पटाद्रहेको त्यस कालिय नागका जुनजुन शिरहरू दुकेका धिएनन् ती शिरलाई भगवान्ले 
आप्ना पेतालाको प्रहारदवारा ुकादइदिनुभयो । त्यसपछि नाक र मुखबाट विषालु रगत छाददे त्यस 
कालियले ज्यादै कष्ट प्राप्त गयो । 


तस्याक्षिभिगरटमुदमतः शिरस्सु 
यद्यत् समुन्नमति निश्वसतो रुषोच्चेः। 


नृत्यन् पदालुनमयन् दमयाम्बभूव 
पुष्पेः प्रपूजित इवेह पुमान् पुराणः ॥ २९॥ 

पदार्थ उच्यैः निःश्वसतः  लामो अक्षिभिः  आं खाहरूबाट 

रुषा  रिसिले गर्दा लामो सास निकालिरहेको र गरलम्  विष 


रामालन्द्री टीका 


३७९७ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 
उद्मतः  वमन गरिरहेको नृत्यन्  नाच्दै पुमान्  पुरुष भगवान् श्रीकृष्ण 
तस्य  त्यस कालियका पदा  पाठको प्रहारले पुष्पैः  कालियको रगतरूप 
शिरःसु  शिरहरूमध्ये अनुनमयन्  निहुराइदिंदे रक्त पुष्पहरुद्रारा 

यत् यत्  उसले जुनजुन॒ दमयाम्बभूव  दमन गर्नुभयो प्रपूजितः इव  पूजा गरिए यँ 
समुन्नमति  उठार्॑थ्यो त्यस इह  यस समयमा देखिनुभयो 

त्यसलाई पुराणः  सनातन 





ताक्यार्थ रिसका कारण लामोलामो सास फेर्दै आंखाबाट विष वमन गरिरहेको कालियले 
जुनजुन शिर ठाडो पार्दथ्यो, त्यसत्यसलाई आफ्नो पाठको प्रहारले निहुरादिंदे भगवान्ले 
कालियको दमन गर्नुभयो। त्यस समयमा कालियमाथि नाच्दै गर्नुभएका पुराणपुरुष भगवान् 
श्रीकृष्ण कालियको रगतरूप रक्तपुष्पद्रारा पूजा गरिए ४ देखिनुभयो । 


तच्च्ित्रताण्डवविरुग्णफणातपत्रो 

रक्तं मुखेरुरु वमन् नृप भग्नगात्रः। 
स्मृत्वा चराचरगुरुं पुरुषं पुराणं 

नारायणं तमरणं मनसा जगाम ॥ २० ॥ 





पदार्थ भएको कालिय नाग नारायणं  भगवान् नारायणलाई 
नृप  हे राजा परीक्षित् मुखेः  आप्ना मुखहरूबाट मनसा  मनले 
तच््चित्रताण्डवविरुग्ण उरु रक्तं  धेरे रगत स्मृत्वा  सग्िएर 

फणातपत्रः  भगवान्को वमन्  छाददे तम्  उहाँ भगवान्कै 
अलौकिक नृत्यले फणारूपी चराचरगुरुं  चराचर जगत्का अरणं  शरणमा 

छाता भांच्चिएको गुरु भएका जगाम  गयो 

भग्नगात्रः  शरीर छिन्नभिन्न पुराणं पुरुषं  सनातन पुरुष 


ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! भगवान्को त्यो अलौकिक ताण्डव नृत्यले कालियका फणा 
भाँच्चिएर शरीर छिन्नभिननन भई त्यसले मुखबाट रगत छादन थाल्यो । त्यसपछि त्यो कालिय नाग 
मनमनै संसारका गुरु सनातन पुरुष भगवान् श्रीहरिलाई सम्फिदे उहाँ के शरणमा गयो । 

वितरण यस प्रसङ्गमा भगवान्को विचित्र ताण्डव नृत्यद्वारा कालियनागको शक्ति र अभिमान 
सबे चूर्ण भएको र ऊ परमात्माको शरणमा आएको बतादएको छ । कालियनागका १०१ ओटा 
फणाहरू थिए। तीमध्ये उसले जुन फणा उठाएर भगवान्लाई उस्न खोज्थ्यो, त्यही फणालाई 
भगवानूले आफ्नो चरणले दबाद्दिनृहुन्थ्यो । सबेथरी कलाका आदिगुरु उहांलाई ती नागका 
चञ्चल फणाहरूमाथि अडएर नृत्य गर्न केटी कठिन भएन । जुनजुन शिर दुक्दैनथ्यो, त्यसत्यस 
शिरलाई आरफैले टेकेर उहँले फुकाउनुभयो । जबसम्म कालियले भगवान्को अगाडि आफ्नो बल 
र अभिमान देखादरह्यो, तबसम्म भगवानूले त्यसको दमन गरिरहनुभयो । यसबाट भगवान्को कृपा 


रालालन्द्री टीका 


३७९८ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 


पाउन उहांको अगाडि विनम्रतापूर्वक प्रस्तुत हुनुपर्दछ भन्ने सूचना मिल्दछछ । 

वल्लभाचार्य लेख्नृहुन्छ कालिय इन्द्रियाण्याहूर्विषयास्तद्विषं मतम् अर्थात् कालिय नाग 
इन्दरियहरू हुन् भने इन्द्रियका विषयहरू ने कालियको विष हो । विष र विषयमा समानता छ, अख 
विषभन्दा पनि विषय नै खराब छ। विषले त खाने मान्छेलाई मात्र मार्दकछछ, तर विषयले त 
हर्नैवित्तिके या थोर सम्ख्नेवित्तिकै पनि मनमा वासनाको वेग पैदा गरी मानिसलाई अनन्त जन्म 
मरणको चक्रमा धघुमाइदिन्छ । इन्द्रियहरू जब यी विषयतफं आकर्षित हृन्छन्, तब त्यस विषयासक्त 
अवस्थामा इन््रियका स्यौ प्रकारका वृत्तिहरू हृन्छन्। कालिय नागका एक सय एक शिरले यिन 
विषयासक्तं इन्दरियहरूको सूचना गर्दछन्। यसरी विषको मदले उन्मत्त भएको कालियनाग 
भगवान्को शरणमा जानु इन््रियहरू भगवानूतिर अभिमुख हनु हो। कालिय भगवान्को शरणमा 
जानका लागि उसका भित्रीबाहिरी सबै दोष निस्किएको हूनुपर्वछ । मुखैः रक्तं वमन् भन्ने पदले 
उसको भित्री दोष निस्किएको जनाएको छ। मुखभित्रबाट रगत निस्कनुको तात्पर्य कालियरूपी 
इन्द्रियहरूबाट विषयासक्तिरूपी भित्री विषालु दोष हट्नु हो भने भग्नगात्रः पदले त्यसका बाहिरी 
दोषहरू हटेको देखाइएको छ । इन्द्रियहरूबाट विषयको विष ननिस्किई त्यहाँ भगवान् खेल्नुहुन्न । 
यो अनुग्रहमार्ग भएकाले जब भगवान्लाई भक्तरूसंग खेल्ने इच्छा हृन्छ तब उनीहरूका इन्द्रियलाई 
आरफैले दमन गरी उहँले निर्विषय पार्नृहुन्छ र त्यहाँ नृत्य गर्नहुन्छ भन्ने भगवान्को परम कृपामय 
स्वभावको सूचना यहां पाइन्छ । 


कृष्णस्य गभंजगतोऽतिभरावसन्नं 
पाष्णिप्रहारपरिरुग्णफणातपत्रम् । 
ुष्ट्वाहिमादयमुपसेदुरसुष्य पत्न्य 
आतीः इल्थद्सनभूषणकेराबन्धाः ॥ २९॥ 





पदार्थ पाडको प्रहारले छातारूप फणा वस्त्र, आभूषण र चुल्टो 
गभंजगतः  जगत्लाई चिन्नभिन्न भएको अस्तव्यस्त भएका 
आपफूभित्र राख्नुहूने अहिम्  कालिय नागलाई पत्न्यः  पत्नीहरू 
कृष्णस्य  भगवान् श्रीकृष्णको दुष्ट्वा  देखेर आद्यम्  आदि पुरुष 
अतिभरावसन्नं  अत्यन्त गहूङ्गो अमुष्य  त्यस कालियका श्रीकृष्णको 

भारले थिचिएको आतौः  अत्यन्त दुःखी भएका उपसेदुः  शरणमा गए 
पाष्णिप्रहारपरिरुग्णफणातपत्रम्  रलथदसनभूषणकेडबन्धाः  


ताक्यार्थ जगत्लाई आफूभित्र राख्नुहुने भगवान् श्रीकृष्णको अत्यन्त गहूङ्गो भारले थिचिएको र 
पाडको प्रहारले छातारूप फणा छिन्नभिन्न भएको कालिय नागलाई देखेर अत्यन्त दुःखी भएका 
र वस्त्र, आभूषण र चुल्टो अस्तव्यस्त भएका उसका पत्नीहरू आदिपुरुष भगवान् श्रीकृष्णको 
शरणमा गए । 


रामालन्द्री टीका 


३७९९ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 


तास्तं सुविग्नमनसोऽथ पुरस्कृताभोः 
कायं निधाय भुवि भूतपतिं प्रणेमुः । 
साघ््यः कृताञ्जलिपुटाः शमलस्य 


 अ 


भुमाक्षेप्सवः रारणदं रारणं प्रपन्नाः ॥ ३२॥ 


पदार्थ लाई अगाडि लगाएका भुवि  भूमिमा 

अथ  त्यसपछि साघ्न्यः  पतिव्रता नागपत्नीहरू निधाय  लगाएर 

भुः  पतिको शरणदं  सबैलाई शरण दिनुहुन कृताञ्जलिपुटाः  अंजुली बंधी 
रशमटस्य  अपराधको भगवानूका भूतपतिं  संसारका मालिक 
मोक्षेप्सवः  उन्मुक्ति चाहने शरणं  शरणमा तं  ती भगवान् श्रीकृष्णलाई 
सुविग्नमनसः  अति विहल प्रपन्नाः  पुगेर प्रणेमुः  प्रणाम गरे 

चित्त भएका ताः  तिनीहरूले 

पुरस्कृताभीः  बालबच्चाहरू कायं  शरीरलाई 





ताक्यार्थ त्यसपछि विहल चित्त भएका पतिव्रता नागपत्वीहरू आपफ्ना पतिको अपराधको 
क्षमाका लागि बालबच्चालाई अगाडि लगाएर सबैलाई शरण दिनुहुने भगवान्को शरणमा पुगे। 
उनीहरूले हात जोडर भूर्दमा पसारिएर संसारका मालिक भगवान् श्रीकृष्णलाई प्रणाम गरे । 


नागपत्न्य उच्चः नागपत्नीहरूले भने 
न्याय्यो हि दण्डः कृतकिल्विषेऽस्मिंस्तवावतारः खलनिग्रहाय । 
रिपोः सुतानामपि तुल्यदुष्टिध॑त्से दमं फलमेवानुहांसन् ॥ ३३॥ 


पदार्थ तव  हजुरको तुल्यद्ष्टिः  समान दृष्टि 
कृतकिल्विषे  पापकर्म गर्ने अवतारः  जन्म राख्नुहुने हजुरले 

अस्मिन्  यी हाम्रा पति खलनिग्रहाय  दुष्टहरूको फलम्  कर्मको फल 
कालियलाई निग्रहका लागि भएको हो अनुरांसन् एव  नापजोख गरेर 
दण्डः  सजाय दिनु रिपोः  शत्रुका लागि र मात्र 

न्याय्यः  न्यायसङ्गत छ सुतानाम् अपि  छोराहरूका दमं  दण्ड 

हि  निश्चय नै लागि पनि धत्से  दिनुहन्छ 





ताक्यार्थ हे भगवान् ! हजुरको अवतार निश्चय नै दुष्टको निग्रहका लागि भएको हो । अतः 
हजुरले पाप कर्म गर्बृहुने हाम्रा यी पतिलाई दिनुभएको दण्ड न्यायसङ्गत छ। शत्रु र आपफ्ना 
छोराहरूलाई समान दृष्टिले हर्नृहुने हजुर त केवल कर्मको फल नापजोख गरेर मात्र दण्ड 
दिनुहून्छ । 


रामालन्द्री टीका 


३८०० 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 


वितरण यहाँ नागपत्नीहरूले आपफ्ना पतिले गरेको अपराधलाई स्वीकार गर्दै भगवान्को स्तुति 
गरेका छन्। भगवानूद्रारा दिने दण्डअनुग्रह सब न्यायपूर्वक हुने गर्दछन्। भगवान् मर्यादाका 
रक्षक हूनुह॒न्छ, त्यसैले उहाँले लोकमर्यादालाई मिची आपरखुसी दण्डअनुग्रह गर्नृहुन्न। भगवान्ले 
कालियलाई दिनुभएको दण्ड न्याय्य अर्थात् एकदम ठिक छ भनी नागपत्नीहरूले यही कुरा 
दसणएिका छन्। सामान्य मानिसहरूले शत्रु र पुत्र आदिमा भेददृष्टि राखे जस्तो भगवानूले कसैलाई 
मित्र र शत्रुको रूपमा देख्नुहुन्न । उहाँ त समदृष्टिवाला हुनुहुन्छ । यद्यपि भगवान्को नजिकमा जाने 
भक्तहरू दुःखको बन्धनबाट चांँडे नै छ्ुटदछन्, तर यो भक्तहरूको दुःखनाश पनि उहांले 
न्यायपूर्वक ने गर्नुभएको हृन्छ । भक्तहरूका लागि भगवान्को कृपा ज्यादै महत्त्वपूर्ण हुन्छ, उहाँले 
तिनलाई तत्काल कृपा नगरी कर्मफलको जिम्मामा छोडिदिने हो भने भक्तहरूको बेहाल हुन्छ, तर 
त्यही तात्कालिक कृपा पनि भगवान्को लागि भने विषमता या पक्षपात नभई न्यायरूप नै हुन्छ । 
जसरी जाडोबाट आत्तिएका मान्छेले प्रकृतिको नियमलाई कुर्न हो भने जाडो जित्न अर तीनचार 
महिना पर्यिनुपर्छ, तर हिमालको ठन्डीको बीचमा पनि यदि आगो बाल्ने हो भने त्यस विशेष 
व्यवस्थाले उनीहरूलाई तत्कालै ठन्डीबाट बचाइदिन्छ । कर्मबन्धनबाट आत्तिई भगवान्को शरणमा 
परेका प्राणीहरूलाई भगवान्को कृपा हनु यस्ते विशेष व्यवस्था हो । आगो ताप्नेहरू सबै तत्काल 
जाडोको कष्टबाट मुक्त हुन सक्छन्, त्यसै गरी भगवान्को शरणमा जानेहरू पनि सांसारिक 
दुःखबाट ह्ुट॒छन्। यो नियमसम्मत विशेष व्यवस्था हो । त्यसकारण भगवान्का सबे दण्डअनुग्रह 
आदि काम न्यायपूर्वक हृन्छन् । न्यायपूर्वक दण्ड दिद्ररह॑दा पनि उहाँको मनभित्र भने त्यो व्यक्तिको 
कल्याणक कामना ह॒न्छ । यस स्तुतिप्रसङ्गमा नागपत्वीहरूले तीन प्रकारले भगवान्को स्तुति गरेका 
छन् । पहिले ३३ देखि ३८ सम्मका छ ओटा श्लोकमा भगवान्ले दिनुभएको दण्डलाई अनुमोदन 
गरिएको छ। त्यसपछि ३९ देखि ४८ सम्मका दश श्लोकमा भगवानूलाई दश रूपमा प्रणाम 
गरिएको छ भने त्यसपछिका ४९ देखि ५३ सम्मका पाँच श्लोकमा कालियलाई अनुग्रह गर्ने 
प्रार्थना गरिएको छ। 


अनुग्रहोऽयं भवतः कृतो हि नो दण्डोऽसतां ते खलु कल्मषापहः। 


यद् दन्दश्चुकत्वममुष्य देहिनः कोधोऽपि तेऽनुप्रह एव सम्मतः ॥ ३४ ॥ 
पदार्थ ते  हजुरारा दिएको   यस 
हि  निश्चय नै दण्डः  सजाय हिनः  जीवमाथिको 
भवतः  हजुखारा असतां  पापीहरूका लागि कोधः अपि  क्रोध पनि 
नः  हामीहरूलाई कल्मषापहः  पाप नाश ते  हजुरको 
अयं  यो गरिदिने खालको छ अनुग्रहः एव  कृपा नै 
अनुग्रहः  इलो कृपा यत्  किनभने सम्मतः  मानिएको छ 
कृतः  गरिएको हो दन्दृश्चुकत्वम्  सर्परूप प्राप्त 
खलु  निश्चय नै गरेको 





रामालन्द्री टीका 


३८०१ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 


वाक्यार्थ हे भगवान् ! हजुरदरारा हाम्रा पतिलाई दिद्रएको यो दण्ड हजुरले हामीमाथि गर्नुभएको 
कृपा हो। हजु्रारा दिद्रएको दण्डले नै पापीहरूको पाप नष्ट गरिदिन्छ। नागरूपधारी यस 
जीवमाथि हजुरले जुन क्रोध गर्नुभयो त्यसलाई पनि हामीले हजुरको कृपा नै मानेका छँ । 


तपः सुतप्तं किमनेन पूं निरस्तमानेन च मानदेन । 
धर्मोऽथ वा सवंजनानुकम्पया यतो भवांस्तुष्यति सवंजीवः ॥ २५॥ 


पार्थ पूर्वं  पूर्वजन्ममा ध्मः  धर्म गरिएको होला 
हे भगवान् किम्  कुनै यतः  जुन तपस्या र धर्मबाट 
निरस्तमानेन  अभिमानरहित तपः  तपस्या सवंजीवः  सम्पूर्ण प्राणीका 
भएर सुतप्तं  गरिएको थियो होला जीवनदाता 

मानदेन च  अरूलाई सम्मान अथ वा  अथवा भवान्  हजुर 

दिएर सवंजनानुकम्पया  सम्पूर्ण तुष्यति  प्रसन्न हनुहुन्छ 
अनेन  यी कालिय नागद्रारा प्राणीमाथि दया गरेर 





ताक्यार्थ अवश्य पनि पूर्जजन्ममा यी कालिय नागले आपू अभिमानरहित भएर सबैको सम्मान 
गर्दै कुनै इलो तपस्या गरेका धथिए होला। अथवा सम्पूर्ण प्राणीहरूमा दया गर्दै यिनले धर्म गरेका 
थिए होला । त्यसैले त सम्पूर्ण प्राणीका जीवनदाता हजुर यिनीमाधि प्रसन्न हनुभयो । 

विवरण यो श्लोकमा नागपत्नीहरूले कालियले भगवान्को चरणलाई शिरमा धारण गर्न 
पूर्वजन्ममा के त्यस्तो विशेष पुण्यकर्म गरेछन् भनी विचार गरेका छन्। अनेकौँ जन्मको पुण्य उदय 
नभई भगवान्को चरणस्पर्श पाडन सकिन्न। धर्म दुई प्रकारको हृन्छ एउटा प्रवृत्तिधर्म र अर्को 
निवृत्तिधर्म। निवृत्ति धर्ममा सबे विषय त्यागी तपस्या गर्नु मुख्य छ भने प्रवृत्तिधर्ममा सबे 
प्राणीहरूको हित हुने गरी सत्कर्म गर्नु मुख्य छ । यी दुबैको आचरण नभई त्यसको फल पाडइन्न। 
तपस्यामा निरस्तमान वा अहड़ाररहित हनु आवश्यक छ भने कर्महरूमा सर्वजनानुकम्पा वा सबे 
जीवहरुूप्रति करुणभावले युक्त हनु आवश्यक छ । तपस्याले अरू सबै दोषहरूलाई हटाउन 
सक्दछ, तर अहङ़ारलाई त्यसले पनि हटाउन सक्देन । अहङारले जति तपस्या गरे पनि ख्न्ख्न् म 
ठलो तपस्वी हँ भन्ने अभिमान बटढाई तपस्यालाई निष्फल बनादइदिन सक्छ। पक्के कालियले 
अभिमानरहित भई उलो तपस्या गरेछन्, त्यसैले उनले भगवान्को कृपा प्राप्त गरे भन्ने 
नागपत्नीहरूको विचार छ । प्राणीहरूको हित हूने गरी गरिएको धर्म नै सफल हुन्छ, अर्कालाई 
दुःख दिई लुटपाट गरी ल्याएको सम्पत्तिले पुण्यकर्म गर्बुको केही अर्थ छैन। भगवान् सर्वजीवः 
अर्थात् सबे प्राणीरूप हुनुहन्छ । त्यसैले सबे प्राणीको हित हुने कर्मले नै उहाँ प्रसन्न हूनुहुन्छ । 
परपीडक कालियले किले त्यसरी सबैको हित हुने सत्कर्म गरेछन्, जसको कारण आज 
भगवानूको चरणस्पर्श पाद्रहेका छन्। यो जन्ममा त॒ अहारी कालियबाट अभिमानरहित भई 
तपस्या गर्नु पनि सम्भव छैन, अनि परपीडक भएकाले सबैको हित हुने धर्म गर्नु पनि यिनबाट 
सम्भव छैन, तर ती दुबे कुरा नभई भगवान् प्रसन्न नहुने हूनाले र कालियसंग भगवान् प्रसन्न भई 


रामालन्द्री टीका 


३८०२९ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 


चरणस्पर्श प्रदान गर्नुभएकाले यसबाट कालियले पहिल्यै तपस्या र सत्कर्म गरेको सिद्ध हुन्छ भन्ने 
नागपत्नीहरूको आशय हो । 


कस्यानुभावोऽस्य न देव विदूमहे तवाङ्परिरेणुस्पशौधिकारः। 
यद्वाञ्छया श्रीटंलनाचरत् तपो विहाय कामान् सुचिरं धृतव्रता ॥ ३६॥ 





पदार्थ कस्य  कसको धृतव्रता  त्रत लिएकी 
देव  हे भगवान् अनुभावः  कृपा हो श्रीः  लक्ष्मीजीले 

अस्य  यी कालियले न विदूमहे  हामीले बुर्न॒ कामान्  सम्पूर्ण भोगलाई 
तवाङ््रिरेणुस्पश्ौधिकारः   सकेका कछैनौँ विहाय  त्यागेर 

हजुरका पाडको धुलोलाई स्पर्श यद्वाज्ख्या  जुन चरणधुलोको सुचिरं  धेर समयसम्म 
गर्ने जुन अधिकारप्राप्त गरे, स्पर्शका लागि तपः  तपस्या 

त्यो कलना  हजुरकी पत्नी आचरत्  गर्नुभएको धियो 


वाक्यार्थ हे भगवान् ! यी कालियले हजुरका पाडको धुलोलाई स्पर्श गर्ने जुन अधिकार प्राप्त 
गरे, त्यो कसको कृपा हो? हामीले बुम्न सकेका कैन । हजुरका पाडको धुलोको स्पर्श गर्न 
हजुरकी पत्नी लक्ष्मीजीले समेत त्रत लिई सम्पूर्णं भोगलाई त्यागेर धरे समयसम्म तपस्या 
गर्नुभएको थियो । 

न नाकपृष्ठं न च साव॑भोमं न पारमेष्ठ्यं न रसाधिपत्यम् । 


न योगसिद्धीरपुनभ॑वं वा वाञ्छन्ति यत्पादरज.प्रपन्नाः ॥ ३७ ॥ 


पदार्थ चाहैदेनन् राज्य पनि चाहेदेनन् 
हे भगवान् सावभोमं न  पृथिवीको योगसिद्धीः  योगद्वारा प्राप्त 


यत्पाद्रजःप्रपन्नाः  जुन सार्वभौम राज्य पनि चाहदेनन् गरिने सिद्धिहरू तथा 

हजुरको पाउको धुलोको पारमेष्ट्यं च न  ब्रह्मपद पनि अपुनभ॑वं वा  पुनः जन्मनु नपर्न 
शरणमा परेका भक्तहरू चाहैदेनन् मृक्ति लाई समेत 

नाकपृष्ठं न  स्वर्गको उच्चासन रसाधिपत्यम् न  रसातलको न वाञ्छन्ति  चाहदेनन् 
ताक्यार्थ हे भगवान् ! हजुरको पाठको धुलोको शरणमा परेका भक्तहरू स्वर्गको उच्चासन 
होस् वा पृथिवीको सार्वभौम राज्य, रसातलको राज्य होस् वा ब्रह्मपद यी केटी पनि चाहदेनन् । 
उनीहरू योगसिदधिहरू र जन्ममरणको चक्करबाट द्ुट्कारा दिलाउने मुक्ति समेत चाहेदेनन्। 





भ नाथाप ४०७ दुरापमन्येस्तमोजनि  न क्रोधवदयो त् 
तदेष नाथाप दुरापमन्येस्तमोजनिः ऽप्यहीराः । 
संसारचके भ्रमतः शरीरिणो यदिच्छतः स्याद् विभवः समक्षः ॥ ३८ ॥ 
पदार्थ नाथ  हे नाथ यद्  जुन चरणको धुलोलाई 


रामालन्द्री टीका 


३८०३ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 
इच्छतः  चार्हेदे स्यात्  स्वतः प्राप्त हृन्छ अहीरः  सर्पराज कालियले 
संसारचक्रे  संसारचक्रमा अन्यः  अरू अभक्तद्रारा तमोजनिः  तमोगुणबाट 
भ्रमतः  घुमिरहेका दुरापम्  प्राप्त गर्न नसकिने जन्मिएका 

शरीरिणः  प्राणीहरूको तत्  त्यो हजुरको पाउको क्रोधवशाः अपि  क्रोधको 
समक्षः  अगाडि धुलोको स्पर्शं वशमा रहेका भए पनि 

विभवः  सम्पूर्ण सम्पत्ति एषः  यी आप  प्राप्त गरे 





ताक्यार्थ हे नाथ ! हजुरको चरणको धुलो प्राप्त गर्न इच्छाले मात्र संसारी प्राणीहरूका अगाडि 
सम्पूर्ण भोग, वैभव स्वतः आद्रपुग्छन्। अरू अभक्तले प्राप्त गर्न नसक्ने त्यस्तो दुर्लभ 
चरणधुलोलाई तमोगुणी र क्रोधको वशमा रहेका भए पनि यी कालियले प्राप्त गरे। 


नमस्तुभ्यं भगवते पुरुषाय महात्मने । 
भूतावासाय भूताय पराय परमात्मने ॥ ३९॥ 





पदार्थ पदार्थहरूका आश्चयस्थल भगवते  भगवत्स्वरूप 
पुरुषाय  परमपुरुष भूताय  सर्वभूतरूप तुभ्यं  हजुरलाई 
महात्मने  उदार हृदय भएका पराय  परब्रह्म नमः  नमस्कार गर्दछीँ 
भूतावासाय  सम्पूर्ण भौतिक परमात्मने  परमात्मा 


ताक्यार्थ परमपुरुष, उदार हृदय भएका, सम्पूर्ण भौतिक पदार्थहरूका आश्रयस्थल, सर्वभूतरूप, 
परब्रह्म, परमात्मा अनि भगवत्स्वरूप हजुरलाई हामी नमस्कार गर्वं । 


ज्ञानविज्ञाननिधये बह्यणेऽनन्तराक्तये । 
अगुणायाविकाराय नमस्तेऽप्राकृताय च ॥ ४०॥ 


पदार्थ सम्पन्न अप्राकृताय च  जन्म, मृत्युरूप 
ज्ञानविज्ञाननिधये  शास्त्रीय बरह्मणे  पख्रह्मस्वरूप प्रकृतिदेखि पनि परका 

ज्ञान र अनुभव विज्ञानका खानी अगुणाय  निर्गुण ते  हजुरलाई 

अनन्तशक्तये  अनन्त शक्ति अविकाराय  निर्विकार र नमः  नमस्कार छ 





ताक्यार्थ हे भगवान् ! हजुर ज्ञान र विज्ञानका खानी हनुह॒न्छ । हजुर नै अनन्त शक्ति सम्पन्न 
निर्विकार परब्रह्म परमात्मा हुनुहुन्छ । त्यस्ता जन्ममृत्युरूप प्रकृतिदेखि परका परमात्मा हजुरलाई 
नमस्कार छ । 


कालाय कालनाभाय कालावयवसाक्षिणे । 


 पो 


विवाय तदुपद्रष्टे तत्कर विङवहेतवे ॥ ४१॥ 
पार्थ कालाय  कालस्वरूप काठनाभाय  कालका आश्रय 


रामालन्द्री टीका 


३८०४ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 
स्वरूप आदि का साक्षी तत्कर  विश्वका कर्तार 
कालावयवसाक्षिणे  कालका विरुवाय  विश्वस्वरूप वि्वहेतवे  विश्वका कारणरूप 
अवयवहरू घडी, पला तदुपद्रष्टरे  विश्वका साक्षी हजुरलाई नमस्कार छ 


ताक्यार्थ हे भगवान् ! हजुर कालस्वरूप हूनुहुन्छ । हजुर नै कालका आश्रय र घडी, पला आदि 
कालका अवयवहरूका साक्षी हुनुहुन्छ । हजुर ने विश्वस्वरूप, विश्वका साक्षी र विश्वका कारण 
समेत हूनुहुन्छ । यस्ता हजुरलाई नमस्कार छ। 


भूतमात्रेन्द्ियप्राणमनोबुद्धयाशयात्मने । 
तरिगुणेनाभिमानेन गूढस्वात्मातुभूतये ॥ ५२॥ 


पदार्थ प्राण, मन, बुद्धि र चित्तस्वरूप गृढस्वात्मानुभूतये  आप्नो 
भूतमात्रेन्द्रियप्राणमनोबुद्धया प्रिगुणेन अभिमानेन  सत्व, रज प्रतीतिलाई लुकाउनुभएका 
रायात्मने  पञ्च महाभूत, र तमरूप त्रिगुणात्मक हजुरलाई नमस्कार छ 
तिनका पञ्च तन्मात्रा, इन्द्रिय, अहङ्ारद्रारा 





ताक्यार्थ हे भगवान् ! हजुर पञ्च महाभूत, तिनका कार्य पञ्च तन्मात्रा, इन्द्रिय, मन, बुद्धि र 
चित्तस्वरूप हुनुहुन्छ । सत्त्व, रज र तमरूप त्रिगुणात्मक अहङ़ाखारा हजुरले आफ्नो प्रतीतिलाई 
लुकाउनुभएको छ । यस्ता हजुरलाई नमस्कार छ। 

विवरण माधथिका दुई श्लोकटहरूमा परमात्मा सर्वरूप हुनुहुन्छ भनी उहाँको स्तुति गरिएको छ। 
परमात्मा कालस्वरूप हुनहुन्छ। कालनाभ शब्दको अर्थं ॒हुन्छ कालशक्तिको आश्वय। 
कालावयवसाक्षी पदको अर्थ हो सुष्टि आदि वेलाका पनि साक्षी। यद्यपि काल निरवयव वस्तु 
हो । यसमा वास्तवमा भूत, भविष्यत् र वर्तमानको भेद पनि छैन, तर प्राणीहरूको दृष्टिमा त्यसमा 
अतीतअनागतको कल्पना गरिन्छ । त्यो कल्पना त्यस्तै हो, जस्तो निरवयव एवं अखण्ड 
आकाशलाई पनि मानिसहरू आफ्नो ठांभन्दा पूर्वी आकाश, पश्चिमी आकाश भनी द्ुटयार्ंछन्। 
यसै गरी मानिसले आफूलाई केन्द्रमा राखी त्यसभन्दा पूर्वको समय भूतकाल, पछि आउने समय 
भविष्यत् काल आदि भनी छ्ुटयारंछन्। आप नहूने हो भने कालको भेद पनि प्रतीत हँदेन । सृष्टि 
आदिद्रारा नै कालमा अवयव या भेदको कल्पना हृन्छ, परमात्मा यसको पनि साक्षी हुनुहुन्छ । भूत 
भनेर पञ्चमहाभूत, मात्रा भनेर रूप, रस आदि पञ्च तन्मात्रा अनि इन्दि, प्राण, बुद्धि र चित्तरूप 
पनि परमात्मा ने हूनुहुन्छ । त्रिगुणमय अहङ्कारद्रारा आत्मानुभूति ढाक्ने पनि परमात्मा नै हुनुहुन्छ । 
परमात्मामा अहङड़ार सम्भव छैन र यसबाट उहाँको आत्मानुभूति ढाकिंदा पनि ढाकिंदेन । यदि 
परमात्माको स्वरूपज्ञान पनि ढाकियो भने त परमात्मा पनि जीवजस्तै भदहाल्यो । त्यसैले यहां 
गूढस्वात्मानुभूतिको अर्थं ॒गूढा स्वांशभूतानां जीवानां अनुभूतिः येन अर्थात् आपफ्ना अंशभूत 
जीवहरूको स्वरूपज्ञानलाई त्रिगुणमय अहड्रूपले ढाक्ने परमात्मा भन्ने गर्नुपर्दछ । यसरी यहां 
सर्वरूपमा परमात्माको स्तुति गरिएको छ। 


रामालन्द्री टीका 


३८०५ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 


नमोऽनन्ताय सृक्ष्माय कूटस्थाय विपदिचते । 
नानावादातुरोधाय वाच्यवाचकरक्तये ॥ ४३॥ 


पदार्थ विपरिचिते  सर्वज्ञस्वरूप अर्थ, वाचक शब्द तथा यी 
अनन्ताय  अन्तरहित नानावादातुरोधाय  विभिन्न दुरईको सम्बन्धस्वरूप हजुरलाई 
सृष्ष्माय  सूक्ष्म मतमतान्तरका रूपमा प्रसिद्ध॒ नमः  नमस्कार छ 

कूटस्थाय  कूटस्थस्वरूप  वाच्यवाचकशक्तये  वाच्य 





ताक्यार्थ अन्तरहित, सूक्ष्म, कूटस्थस्वरूप, सर्वज्ञ, विभिन्न मतमतान्तरका अधिष्ठाता अनि शब्द, 
शब्दको अर्थ तथा यी दुर्दको सम्बन्धका रूपमा रहनुभएका यस्ता हजुरलाई नमस्कार छ । 


नमः प्रमाणमूलाय कवये शास्त्रयोनये । 
प्रवृत्ताय निवृत्ताय निगमाय नमो नमः॥ ४४॥ 


पढार्थ कवये  कविस्वरूप प्रवर्तक 

प्रमाणमूलाय  प्रत्यक्ष, अनुमान शास््रयोनये  शास्त्रहरूका निगमाय  वेदस्वरूप 

आदि प्रमाणका मूल हुनुभएका उत्पत्तिस्थल हजुरलाई 

भगवानूलाई प्रवृत्ताय  प्रवृत्तिमार्गका र नमो नमः  बारम्बार नमस्कार 
नमः  नमस्कार छ निवृत्ताय  निवृत्तिमार्गका छ 





वाक्यार्थ प्रत्यक्ष, अनुमान आदि प्रमाणका मूल हुनुभएका भगवान्लाई नमस्कार छ । सम्पूर्ण 
शास्त्रका मूल कविस्वरूप, प्रवृत्ति र निवृत्ति मार्गका प्रवर्तक एवं वेदस्वरूप हजुरलाई बारम्बार 
नमस्कार छ। 

वितवरण यस श्लोकमा परमात्मालाई प्रमाणमूल भनिएको छ । इन्द्रिय आदि प्रमाणहरूको मूल 
परमात्मा ने हनुहुन्छ । बाहिरी विषयहरूलाई जान्न अनादि कालदेखि इन्दियहरूको प्रवृत्ति भद्रहेको 
छ । ती इन्दरियहरू आफ्नो विषय शब्द, स्पर्श आदिमा निरन्तर कसरी प्रवृत्त भद्रहेका होलान् ? यी 
आफ प्रवृत्त हुने चेतनावाला छन् कि कोटहीद्रारा प्रेरित छन् ? यस्ते जिज्ञासाको उत्तरमा 
केनोपनिषद्मा चेतन आत्मा नै ती इन्दियहरूको प्रवृत्तिको मूल कारण या प्रयोजक हो भनिएको 
छ । इन्द्रियहरू स्वयंमा चेतन होडनन् अपितु कान, मन, आंखामा पनि वास्तविक कान, ओआंँखा 
आदि रूपले ब्रह्म नै छ भनी त्यहाँ बतादएको छ । प्रमाण भनेर वेदान्तशास्त्रमा अन्तःकरणको 
वृत्तिलाई लिडन्छ । प्रमाणको काम प्रमा अर्थात् यथार्थ ज्ञान गराउनु हो। वृत्ति स्वयं जड भएकाले 
यो ज्ञान गराउन असमर्थ छ। त्यसैले वृत्तिमा परेको चैतन्यको प्रतिबिम्बले ने विषयको ज्ञान 
गराउन सक्छ । अतः प्रमाण अन्तःकरण वृकत्तिलाई प्रमाण बनाउने मूल तत्त्व आत्मचेतन्य हो 
भन्ने दोस्रो अर्थ पनि यसबाट निस्किन्छ। अथवा प्रमाणको उद्गम बिन्दु प्रमाता हो। यदि आत्मा 
प्रमातारूपले नभएको भए प्रमाणरूप अन्तःकरणवृत्ति कसरी बन्दथ्यो ? जसरी कुलोको मूल खोलो 


रामालन्द्री टीका 


३८०६ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 


हो, त्यसै गरी प्रमातारूप आत्मा प्रमाणको मूल हो भने तेस्रो अर्थ पनि निस्कन्छ। चौथो अर्थ 
गर्दा परमात्मा प्रमाणमूल अर्थात् प्रमाणपूर्वक नै जान्न योग्य हूनुहुन्छ । दृश्यते त्वग्ग्रया बुद्ध्या 
सूक्ष्मया सृष्ष्मदर्शिभिः अर्थात् सूक्ष्म पदार्थलाई पनि जान्न सक्ने तीक्ष्ण एवं शुद्ध बुद्धिद्रारा 
परमात्मालाई देखन सकिन्छ भनी कठोपनिषद् १३१२मा बतादइएको छ। कवि शब्दको अर्थ 
नित्य प्रकाशित हो । परमात्मा इन्द्रिय आदिको अपेक्षा विना नित्य प्रकाशित हुनहुन्छ त्यसकारण 
परमात्मा कवि हुनहन्छ। शास्त्रयोनि शब्दको दुई अर्थ हृन्छन् एटा शास्त्रस्य योनिः, अर्को 
शास्त्रं योनिः प्रमाणं यस्य । शास्त्रस्य योनिः यो तत्पुरुष समास गर्दा शास्त्रको उत्पत्तिस्थल भन्ने 
लुखिन्छ । परमात्माले सास फेर्दा वेदहरू उत्पन भएका हृन्, त्यसकारण शास्त्रयोनि परमात्मा 
हनुहन्छ । शास्त्रं योनिः प्रमाणं यस्य यो बहुव्रीहि समास गर्दा शास्त्र ने जसको प्रमाण छ भन्ने अर्थ 
हन्छ। शास्त्र नै जसको प्रमाण छ त्यो पनि परमात्मा नै हुनुह॒न्छ। उपनिषत्प्रमाणद्रारा मात्र 
परमात्माको ज्ञान हुन सक्छ । निरपेक्ष आत्मवस्तुको सिद्धि अनुमान आदिद्रारा हुन सक्देन किनभने 
ती आफ पक्ष, साध्य, हेतु र व्याप्ति तिनको सम्बन्धको आधारमा सिद्ध हन्छन् । प्रत्यक्षद्रारा दैत 
जगत्को ज्ञान हुन्छ, अद्वैत तत्त्व त्यसको विषय होइन । प्रत्यक्ष त भ्रम, प्रमाद आदि दोषले युक्त 
छ । प्रत्यक्ष प्रमाणले आकाशलाई नीलो देखारंछ, सूर्यलाई हत्केलाभन्दा पनि सानो देखा । 
उपनिषत्प्रमाणबाट आत्मस्वरूपको निश्चय भदसकेपछि भने त्यसको मनन गर्ने वेलामा प्रत्यक्ष 
आदि प्रमाण काम लाग्छन् । दैत प्रपञ्चको क्षणिकत्व जान्न र अद्वैत आत्माको विचार गर्न प्रत्यक्ष, 
अनुमान आदि प्रमाणहरूको उपयोग हृन्छ । यसैले ब्रह्मसूत्रको तेम्रो शास्त्रयोनित्वाधिकरणमा 
शडूराचार्यले उपनिषद् शास्त्रद्रारा न ब्रह्मबोध हुन सक्छ भनी बताउनुभएको छ । तं त्वौपनिषदं 
पुरुषं पृच्छामि बृहदारण्यकोपनिषद्, ३९२६ भनी उपनिषदमा परमात्मालाई ओषनिषद पुरुष 
भनिएको छ । उपनिषदा दृष्टः पुरुषः अथवा उपनिषदट्वारा देखिएको पुरुष नै ओपनिषद पुरुष हो । 
अतः उपनिषद्दारा मात्र जानन सकिने आत्मा नै ओपनिषद पुरुष हो । ब्रह्म शास्त्रयोनि हो भन्नुको 
पनि यही अर्थ हो। यसरी यहाँ अनेक रूपमा परमात्माको स्तुति गरिएको छ। 


नमः कृष्णाय रामाय वसुदेवसुताय च । 
परुम्नायानिरुद्धाय सात्वतां पतये नमः ॥ ४५॥ 


पदार्थ भगवान्लाई सात्वतां पतये  भक्तदरूका 
वसुदेवसुताय  वसुदेवका छोरा नमः  नमस्कार छ यादवहरूका रक्षक हजुरलाई 
कृष्णाय  श्रीकृष्ण र प्रद्युम्नाय  प्रद्युम्नरूप र नमः  नमस्कार छ 

रामाय च  बलराम अनिरुद्धाय  अनिरुद्धस्वरूप 





ताक्यार्थ वसुदेवका छोरा श्रीकृष्ण र बलराम भगवानूलाई नमस्कार छ। प्रदयुम्नरूप र 
अनिरुद्धस्वरूप एवं भक्तका रक्षक हजुरलाई नमस्कार छ। 

विवरण यस श्लोकमा चतुर्मर्तिरूपमा भगवान्को स्तुति गरिएको छ। वैष्णव सिद्धान्तमा 
यसलाई चतुर्व्यूह भनिन्छ । परमात्मा एडटे भए पनि भक्तको अनुग्रहका लागि उहाँ पाँच रूपमा 


रालालन्द्री टीका 


२८०७ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 


अवस्थित हूनुहुन्छ । ती पाँच रूप हुन् अर्चा, विभव, व्यूह, सूक्ष्म र अन्तर्यामी । भगवानूका 
अर्चावतार पशुपतिनाथ, मूक्तिनाथ आदि प्रसिद्ध ठामा रहेका प्रतिमाहरू र काली गण्डकीका 
शालग्राम शिलाहरू हुन्। राम, श्रीकृष्ण आदिको रूपमा भगवान्ले लिनुभएका अवतारहरू 
भगवानूका विभवरूप हुन् । प्रद्युम्न, अनिरुद्ध, सङुर्षण र वासुदेव चार रूप भगवान्का व्यूहरूप 
हन्। सर्वज्ञ सर्वशक्तिमान् परमात्मा वासुदेव भगवान्को सूक्ष्म रूप हुनुहुन्छ । हरेक प्राणीको 
शरीरभित्र जीवलाई नियन्त्रण गर्न परमात्मा भगवान्को अन्तर्यामी रूप हुनहुन्छ । व्यूहावतारमा 
वासुदेव पहिलो व्यूह हो, यसबाट ने प्रद्युम्न, अनिरुद्ध, सडर्षणको उत्पत्ति हृन्छ । सृक्ष्मरूपका पर 
वासुदेव नै आपूसहित चतुरव्यूहको रूपमा देखिनुहुन्छ । चतुरव्यूहमध्ये सदूर्षण बुदधितत्त्व या 
जीवतत्वको नियन्ता, प्रद्युम्न मनस्तत्त्वको नियन्ता र अनिरुद्ध अहङ्ारतत्वको नियन्ता हुनुहुन्छ । 

श्रीकृष्णका उपासकहरूले भने पर वासुदेव भनी लक्ष्मीपति वैकुण्ठवासी नारायणलाई नभरई 
गोलोकवासी राधारमण श्रीकृष्णलाई मान्दछन्। उहाँ नै चतुर्व्यूहको रूपमा देखिनुहन्छ । 
पाञ्चरात्रागम अनुसार पहिलो वासुदेव व्यूहबाट सङुर्षण आदिको उत्पत्ति भएको मानिन्छ । 

द्रत वेदान्तसिद्धान्त अनुसार भने वासुदेवबाट सदूर्षणरूप जीवको उत्पत्ति हुने होन । 
जीव र ब्रह्मको अभेदप्रतिपादनमा नै सम्पूर्ण उपनिषद्वाक्यहरूको सङ्गति हुनाले जीवहरूलाई 
ब्रह्मरूप एवं नित्य मान्नुपर्वछ । ब्रह्मसूत्रकार भगवान् वेदव्यासले नात्माश्रुतेः नित्यत्वाच्च ताभ्यः 
अर्थात् जीव नित्य ब्रह्मरूप भएकाले त्यो उत्पन्न हदेन भन्ने कुरो बताउनुभएको छ। 
अद्वैतसिद्धान्तमा पनि वासुदेवलाई मूल परमात्मरूप अनि सडर्षण, प्रद्युम्न र अनिरुद्धलाई क्रमशः 
प्राणतत्त्व, मनस्तत्त्व र अहङ्ारको नियन्ता मान्न सकिन्छ । 

वल्लभाचार्यका अनुसार यस श्लोकमा नमः कृष्णाय भनी परवासुदेव भगवान् श्रीकृष्णलाई 
ने नमस्कार गरिएको हो। उहाँका चार व्यूहमध्ये राम पदले सदर्षणलाई, वसुदेवसुत पदले 
वासुदेवलाई बताएको छ। प्रद्युम्न र अनिरु्धसमेत यी चार व्यूहावतार भगवानूले भक्तहरूको 
कृपाकै लागि लिनुहन्छ । भगवान् भक्तहरूका एक मात्र पति हुनुहुन्छ, त्यसैले उनीहरूको कृपा र 
रक्नाके लागि उहाँले अनेक रूप धारण गर्नृहुन्छ भन्ने सड़त सात्वतां पतिः यस पदबाट पादृन्छ । 


नमो गुणप्रदीपाय गुणात्मच्छादनाय च । 
गुणवृत्त्युपलक््याय गुणद्रष्ट स्वसंविदे ॥ ५६॥ 


पदार्थ गुणवृत्तयुपलशक््याय  अन्तःकरण स्वसंविदे च  स्वयंप्रकाशरूप 
गुणप्रदीपाय  अन्तःकरण आदि आदि गुण र गुणका हजुरलाई 

गुण र तिनका वृत्तिका प्रकाशक वृत्तिहरूद्रारा जान्न सकिने नमः  नमस्कार छ 
गुणात्मच्छादनाय  गुणहरूद्रारा गुणद्रष्टरे  गुण र गुणवृत्तिका 
ढाकिनुभएका साक्षी 





ताक्यार्थ हे भगवान् ! हजुर अन्तःकरण आदि गुण र तिनका वृत्तिका प्रकाशक हूनुह॒न्छ तथा 
अहङ़ार आदिद्रारा ढाकिनुहन्छ । फेरि तिनै गुण र गुणवृत्तिहरुद्रारा नै हजुरलाई जानन सकिन्छ । 


रालालन्द्री टीका 


२८०८ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 


त्यस्ता सम्पूर्ण गुण र गुणवृत्तिका साक्षी स्वयंप्रकाशरूप प्रभुलाई नमस्कार छ। 
विवरण यस श्लोकमा परमात्मालाई गणप्रदीप, गुणद्रष्टा आदि शब्दद्वारा स्तृति गरिएको छ। 
यहाँ गुण भनेर अन्तःकरण आदिलाई लिनुपर्दछ, तिनीहरूलाई प्रदीप्त या प्रकाशित गर्ने हुनाले 
परमात्मालाई गुणप्रदीप भनिएको हो। मन, बुद्धि, चित्त, अहङड़ार यो अन्तःकरणचतुष्टयको 
अधिष्ठाता बनी यिनलाई प्रकाशित या प्रेरित गर्न भने यसको तात्पर्य हो। गुणात्मच्छादन यो 
शब्दको अर्थ हुन्छ, ती गुणहरुद्रारा ने आपफूलाई आच्छादित गरी एक भए तापनि अनेक रूपले 
प्रतीत हुने भन्ने हुन्छ । परमात्मा अनेक रूपले कसरी प्रतीत हुनुहन्छ ? यसको उत्तर ॒हो 
गृणवृच्त्युपलक्ष्य अर्थात् चित्त, मन आदिका चेतना, सङड़ल्प आदि वृक्तिहरूद्वारा तिनका प्रेरक 
परमात्मा उपलक्षित हनुह॒न्छ । यो सबै भएर पनि उहाँ ती अन्तःकरण आदिसंग सम्बद्ध हुनुहुन्न । 
उहाँ तिनका प्रकाशक अनि स्वयंमा चाहं स्वसंविद् अर्थात् स्वयंप्रकाश तत्त्व हुनुहुन्छ । 

केही टीकाकारहरूले यो श्लोकलाई श्रीकृष्णको ओखलमा बांधिएको लीलाको तात्पर्य 
अनुकूल व्याख्या गरेका छन्। भगवान् गुणप्रदीप हनुह॒न्छ अर्थात् उहाँ भक्तवात्सल्य आदि 
गुणहरूलाई अनेक लीलाहरुद्रारा प्रकाशित गर्नृहुन्छ । गुण भनेको डोरी पनि ह॒न्छ । मात्रा गुणैः 
आत्मानं छादयति अर्थात् माता यशोदाद्वारा डोरीले बांधिएकाले त्यसैद्रारा शरीर ढाकिएका 
हनुहन्छ । गुणवृक्त्युपलक्ष्य अर्थात् कम्मरमा डोरी बांधिएको दामोदर आदि रूपले उहाँ उपलक्षित 
हनुहन्छ । अनि उहौँ उराईडराई बारम्बार गुणद्रष्टा अर्थात् डोरीलाई हेरिरहनुभएको छ । 


अन्याकृतविहाराय सवव्याकृतसिद्धये । 
हृषीकेशा नमस्तेऽस्तु मुनये मोनशीलिने ॥ ५७॥ 


पदार्थ व्याकृत प्रकृतिको जन्म, स्थिति ति  हजुरलाई 
हृषीकेश  हे इन्दरियका मालिक र लयका कारक नमः  नमस्कार 
अव्याकृतविहाराय  अव्याकृत मुनये  मननशील अस्तु  छ 


मूल प्रकृतिमा नित्य विहार गर्ने मोनक्षीलिने  मौन स्वभाव 
स्व॑व्याकृतसिद्धये  सम्पूर्ण आत्माराम भएका 





ताक्यार्थ इन्दियका मालिक हे प्रभु ! हजुर अव्याकृत मूल प्रकृतिमा नित्य विहार गर्नृहुन्छ । हजुर 
ने व्याकृत चराचर प्रकृतिको जन्म, स्थिति र लयका एक मात्र कारण हुनुहन्छ । त्यस्ता मननशील 
आत्माराम प्रभुलाई नमस्कार छ । 


परावरगतिज्ञाय सवौध्यक्षाय ते नमः। 
अविङ्वाय च विश्वाय तदुद्ष्टऽस्य च हेतवे ॥ ४८ ॥ 


पदार्थ संसारातीत र यहीं रहेका जान्ने 
परावरगतिज्ञाय  पर रहेका सांसारिक सबैको गतिलाई सवीष्यक्षाय  सबैका साक्षी 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध 


विरवाय  विश्वरूप र 
अविर्वाय च  संसारदेखि 
अलग 


श्रीमद्भागवत 


तदुद्रष्टरे  संसारका द्रष्टार 
अस्य  यस संसारका 
हेतवे च  कारणरूप 


३८०९ 
अध्याय १६ 


४ 
ते  हजुरलाई 
नमः  नमस्कार छ 


ताक्यार्थ हे भगवान् ! हजुर संसारातीत र सांसारिक सब वस्तुहरूको गतिलाई जान्नुहन्छ । हजुर 
सबेका साक्षी र विश्वरूप भएर पनि संसारदेखि अलग हुनुहुन्छ । संसारका द्रष्ट्रा र कारणरूप हे 
प्रभु ! हजुरलाई नमस्कार छ। 


त्वं ह्यस्य जन्मस्थितिसंयमान् प्रभो गुणेरनीहोऽकृतकालराक्तिधृक् । 
तत्तत्स्वभावान् प्रतिबोधयन् सतः समीक्षयामोघविहार ईहसे ॥ ४९॥ 


पदार्थ 
प्रभो  हे भगवान् 
त्वंहि  हजुरने 


अमोघविहारः  अमोघ लीला 
गर्दै 
समीक्षया  हेराइ मात्रले 


अनीहः  इच्छारहित भएर पनि सतः  संस्काररूपले रहेका 
अकृतकालशाक्तिधृक्  अनादि तत्तत्स्वभावान्  तीती 


कालशक्तिलाई स्वीकार गरेर 


स्वभावहरूलाई 





प्रतिबोधयन्  जगाखदे 

गुणेः  प्रकृतिका गुणहरुद्रारा 
अस्य  यस संसारको 
जन्मस्थितिसंयमान्  जन्म, 
स्थिति र प्रलय 

ईहसे  गर्नृहन्छ 


ताक्यार्थ हे भगवान् ! हजुर इच्छारहित भएर पनि अनादि कालशक्तिलाई स्वीकार गरेर अमोघ 
लीला गर्नृहुन्छ र संस्काररूपमा रहेका जीवका विभिन्न स्वभावलाई आपफ्ना हेराइ मात्रले जगाँदे 
प्रकृतिका विविध गुणहरूद्रारा यस संसारको जन्म, स्थिति र प्रलय गर्नहुन्छ । 


तस्यैव तेऽमूस्तनवस्तिखोक्यां शान्ता अशान्ता उत मूढयोनयः। 
शान्ताः प्रियास्ते ह्यधुनावितुं सतां स्थातुश्च ते घमंपरीप्सयेहतः ॥ ५०॥ 


पदार्थ 


तस्य  ती जगतूकर्ता 


त्रिलोक्यां  तीनै लोकका जो ते  हजुरका 


रान्ताः  सत्त्वगुणी 
अशान्ताः  रजोगुणी 


तनवः  शरीरहरू हुन् 
हि  निश्चय नै 
सतां  सज्जनहरूको 


मूढयोनयः  तमोगुणी जीवहरू अवितुं  रक्षा गर्न र 


उत  अथवा 
हन् 
अमूः  यी सबे 


स्थातुः  पालनका निम्ति तथा 
घम॑परीप्सया च  धर्मको 





रक्नाका निम्ति 

ईहतः  चेष्टा गर्ने 

ते  हजुरका लागि 

ते ती 

रान्ताः एव  सत्वगुणी 
जीवहरू ने 

प्रियाः  प्रिय बन्दछछन् 


ताक्यार्थ हे प्रभु ! तीनै लोकमा जेजति सत्त्वगुण, रजोगुणी र तमोगुणी जीवहरू छन् ती सबे 
हजुरका शरीर हुन्। तापनि तिनीहरूमध्ये हजुरलाई सत्त्वगुणी प्राणीहरू नै ज्यादा प्रिय लाग्दछन् । 
किनभने हजुरको अवतार नै धर्म र सज्जनको रक्षा र पालनका निम्ति भएको हो । 


रामालन्द्री टीका 


३८१० 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 


अपराधः सकृद् भत्र सोन्यः स्वप्रजाकृतः। 
क्षन्तुमर्हसि शान्तात्मन् मूढस्य त्वामजानतः ॥ ५१॥ 


पदार्थ भरौ  मालिकद्रारा मूढस्य  यी मूर्ख कालियको 
शान्तात्मन्  हे शान्तचित्त॒ सकृत्  एक पटक अपराधलाई 

भगवान् सोढव्यः  सहन गरिनुपर्दछ क्षन्तुम्  क्षमा दिन 
स्वप्रजाकृतः  आफ्ना प्रजाले अतः असि  योग्य हुनुहुन्छ 
गरेको त्वाम्  हजुरलाई 

अपराधः  अपराध अजानतः  नजानेका 





ताक्यार्थ हे शान्तचित्त भगवान् ! मालिकले आपना प्रजाले गरेको अपराध एक पटक 
सहनुपर्दछ । अतः हजुरको महिमालाई नजानेका यी मूर्ख कालियले गरेको अपराधलाई क्षमा 
गरिदिनुहोस् । 


अनुगृहीष्व भगवन् प्राणांस्त्यजति पन्नगः। 
स्त्रीणां नः साधुशोच्यानां पतिः प्राणः प्रदीयताम् ॥ ५२ ॥ 


पदार्थ अनुगृहीष्व  कृपा गर्नुहोस् र पतिः  पतिरूप 
भगवन्  हे भगवान् साधुशोच्यानां  सज्जनहरुूद्रारा प्राणः  प्राण 
पन्नगः  अब यी नागले दया गरिने प्रदीयताम्  दिनुहोस् 
प्राणान्  प्राण स्त्रीणां  हामी स्तरीहरूलाई 

त्यजति  छोड्दछन् अतः नः  हाम्रा 





ताक्यार्थ हे भगवान् ! यी नाग मर्न लागेका छन्। सज्जनहरूद्वारा दया गरिने हामी स्त्रीहरूमाथि 
कृपा गरेर हाम्रा प्राणस्वरूप हाम्रा पति हामीलाई दिनुहोस् । 


 न किडूरीणामलुष्टेयं   
विधेहि ते किड् तवाज्ञया । 
यच्छद्वयानुतिष्ठन् वे मुच्यते स्वंतोभयात् ॥ ५३॥ 


पदार्थ अनुष्ठेयं  गर्नुपर्ने सेवा ः  निश्चय न प्राणी 

ते  हजुरका विधेहि  बताउनुहोस् सवंतोभयात्  सबै प्रकारका 
किङ्करीणाम्  दासीलाई यत्  किनभने भयबाट 

तव  हजुरको श्रद्धया  श्रद्धापूर्वक मुच्यते  मुक्त हुन्छ 

आज्ञया  आनज्ञाद्रारा अनुतिष्ठन्  पालन गनलि 





वाक्यार्थ हे प्रभु! हामी हजुरका दासी हौँ। हामीले हजुरको के सेवा गररौँ ? त्यो आज्ञा होस् । 
किनभने हजुरको आज्ञालाई श्रद्धापूर्वक पालन गनलि नै प्राणीहरू सबे प्रकारका भयबाट मुक्त 


रामालन्द्री टीका 


३८९९ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 
हन्छन् । 
श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
इत्थं स नागपत्नीभिभंगवान् सममिष्टुतः। 
मृच्छितं भग्नशिरसं विससजीङ्धिकु्रनैः ॥ ५४ ॥ 


पदार्थ सः भगवान्  उहाँ भगवान् भग्नरिरसं  टाउको फुटेको 
नागपत्नीभिः  नागपत्नीहरूद्ारा श्रीकृष्णले पनि मूच्छितं  मूर्च्छा परेको 
इत्थं  यसप्रकार अङ्ग्रिकु्नैः  पाठका कालियलाई 

समभिष्टुतः  स्तुति गरिनुभएका प्रहारहरूद्रारा विससजं  छाडिदिनुभयो 





ताक्यार्थ यसप्रकार नागपत्नीहरूले श्रद्धापूर्वकं प्रार्थना गरिसकेपक्छि भगवान् श्रीकृष्णले पनि 
आप्ना पाडको प्रहारले टाउको फुटर मूर्च्छा परेको कालिय नागलाई छाडिदिनुभयो । 


र,   


प्रतिरब्धेन्द्रियप्राणः कालियः शनकेहरिम् । 
कृच्छ्रात् समुच्छर्वसन् दीनः कृष्णं प्राह कृताञ्जलिः ॥ ५५॥ 


पदार्थ कृच्छ्रत्  कण्टपूर्वक कालियः  कालिय नागले 
शनकेः  विस्तर समुच्छर्वसन्  सुस्केरा हाल्दै हरिम्  श्रीहरि भगवान् 
प्रतिरब्धेन्द्रियप्राणः  इन्द्रिय र॒दीनः  अत्यन्त दुःखी कृष्णं  श्रीकृष्णलाई 
प्राणमा चेतना आएपक्ि कृताञ्जलिः  हात जोडेको प्राह  भन्यो 





वाक्यार्थ बिस्तारैबिस्तारे कालियका इन्द्रिय र प्राणमा चेतना आएपचछि त्यो दुःखी कालियले 
कणष्टसंग सुस्केरा हाल्दै दुई हात जोडेर भगवान् श्रीकृष्णसंग यसो भन्यो । 


कालिय उवाच कालियले भन्यो 
वयं खलाः सहोत्पत्त्या तामसा दीघंमन्यवः। 
स्वभावो दुस्त्यजो नाथ लोकानां यदसटुग्रहः ॥ ५६ ॥ 


पार्थ तामसाः  तमोगुणी र लोकानां  संसारी प्राणीहरूलाई 
नाथ  हे रक्षक दीघंमन्यवः  धरे रिसाहा छ असटुग्रहः  असत् पदार्थमा म 
वयं  हामी सर्पहरू स्वभावः  आफ्नो स्वभाव र मेरो भने आग्रह हुन्छ 
उत्पत्त्या सह  जन्मदेखि नै दुस्त्यजः  छोडन अति गाह छ 

खलाः  दुष्ट यत्  जुन दुष्ट स्वभावले 





ताक्यार्थ हे नाथ ! हामी सर्पहरू जन्मजात रूपँ दुष्ट, तमोगुणी र धरे रिसाहा स्वभावका छँ । 


रामालन्द्री टीका 


३८९२ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 


प्राणीहरूलाई आफ्नो स्वभाव छड्न अति गाहो हुन्छ । यसैले त्यी दुष्ट स्वभावले गर्दा संसारी 
प्राणीहरूलाई म र मेरो भन्ने असत् आग्रहले सताइरहेको हन्छ । 


त्वया सृष्टमिदं विश्वं धातगुणविसजनम् । 


नानास्वभाववीर्योजोयोनिवीजादायाकृति      
नानास्वभाववीयोजोयोनिबीजाशयाकृति ॥ ५७ ॥ 
पदार्थ नानास्वभाववीर्योजोयोनिबीजा इदं  यो 
घातः  हि सर्जक रायाकृति  विभिन्न स्वभाव, विश्वं  संसार 
गुणविसज॑नम्  भिन्नभिनन वीर्य, बल, योनि, बीज, चित्त र त्वया  हजुर्रारा नै 
गुण भेदका कारण आकृतिले युक्त भएको सृष्टम्  सिर्जना गरिएको हो 





ताक्यार्थ हे विश्वविधाता ! भिन्नभिन्न गुणका कारण अनेक स्वभाव, वीर्य, बल, योनि, 
बीज, चित्त र आकृतिले युक्त भएको यो संसार हजुरदरारा नै सिर्जना गरिएको हो । 


वयं च तत्र भगवन् सपो जात्युरुमन्यवः। 
कथं त्यजामस्त्वन्मायां दुस्त्यजां मोहिताः स्वयम् ॥ ५८ ॥ 





पदार्थ वयं  हामी त्वन्मायां  हजुरको मायालाई 
भगवन्  हे भगवान् सपोः  सर्पहरू कथं  कसरी 

तत्र च  हजुरको त्यस सुष्टिमा स्वयम्  आफ त्यजामः  त्याग गर्न सक्छँ 
जात्युरुमन्यवः  जन्मदेखि नै मोहिताः  मोहित छँ भने 

अति क्रोधी दुस्त्यजां  त्याग्न नसकिने 


ताक्यार्थ हे भगवान् ! जन्मदेखि नै अति क्रोधी हामी सर्पहरू आफ मायाको फन्दामा फसेका 
छँ । यस्ता हामीले हजुरको मायालाई कसरी त्याग गर्न सक्छ र? 


भवान् हि कारणं तत्र सवंज्ञो जगदीश्वरः । 


अनुग्रहं निग्रहं वा मन्यसे तद् विधेहि नः ॥ ५९॥ 
पदार्थ भवान् हि  हजुर नै अनुग्रहं वा  वा कल्याण जे 
तत्र  त्यो सृष्टिमा कारणं  कारण हूनृहुन्छ अतः मन्यसे  चाहनुहन्छ 
सवंज्ञः  सबै जान्ने नः हाम्रो तत्  त्यही 
जगदीश्वरः  संसारका मालिक निग्रहं  दण्ड विधेहि  गर्नुहोस् 





ताक्यार्थ हजुर सर्वज्ञ र सम्पूर्ण संसारका मालिक हुनहन्छ । हजुर नै सबैका कारण हुनुहन्छ । 
अतः हामीलाई दण्ड दिने वा कल्याण गर्ने जे गर्न चाहनुहृन्छ, त्यही गर्नुहोस् । 
वितरण माधथिका श्लोकमा प्राणीहरूका राम्रानराम्रा सब स्वभावलाई प्रवर्तन गर्ने परमात्मा नै 


रामालन्द्री टीका 


३८९३ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 


हुनुह॒न्छ भनी कालिय नागले स्तुति गरेको छ। अनेक प्राणीहरू, तिनीहरूका अनेक शरीर, 
तिनीहरूका अन्तःकरण, त्यसका स्वभाव आदि सबेका सर्जक परमात्मा नै हुनुहन्छ । प्राणीहरूको 
स्वभावलाई उनीहरूको प्रकृति भनिन्छ। भगवदगीतामा भगवानूले सबै प्राणीहरूलाई उनीहरूको 
स्वभावले नियन्त्रित गर्छ भनी बताउनुभएको छ प्रकृतिस्त्वां नियोक्ष्यति भगवद्गीता, १८५९ । 
यो सवे भगवान्को मायाको नियन्त्रण हो। हामी सर्पं पनि हजुरको मायाद्वारा नियन्त्रित भएकाले 
आफनो स्वभावलाई छाडन सक्दैनौँ, यो हाम्रो दोष होइन, यसैले निग्रहअनुग्रह के गर्नृहुन्छ, हजुरके 
भरमा छ भनी कालियले परमात्माको स्तुति गरेको छ। 


श्रीरुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 

इत्याकण्यं वचः प्राह भगवान् कायंमानुषः। 

नात्र स्थेयं त्वया सपं समुद्रं याहि मा चिरम् । 
स्वज्ञात्यपत्यदाराद्यो गोनृभिभंज्यतां नदी ॥ ६० ॥ 





पदार्थ प्राह  भन्नुभयो पत्नीहरूसहित 

इति  यसप्रकारको सपं  हे कालिय नाग अब समुद्रं  समुद्रमा 

वचः  कालियको कुरा त्वया  तिमीद्रारा माचिरम्  चांडेनै 

आकण्यं  सुनेर अत्र  यहाँ याहि  जाऊ 

कायंमानुषः  लीलाका निम्ति न स्थेयं  बसिनुहदेन नदी  यमुना नदी 

मनुष्यशरीर धारण गर्नुभएका स्वज्ञात्यपत्यदारादयः  आपन गोनृभिः  गाई र मान्छेहरूद्रारा 
भगवान्  भगवान् श्रीकृष्णले जाति, बन्धुबान्धव, पुत्र र भुज्यतां  उपभोग गरियोस् 


ताक्यार्थ लीला गर्नका निम्ति मनुष्य अवतार लिनुभएका भगवान् श्रीकृष्णले कालियको 
यसप्रकारको प्रार्थनालाई सुनेर भन्नुभयो हे कालिय नाग ! तिमी चिद आपफ्ना बन्धुबान्धव, पुत्र, 
पत्नीले सहित भएर समुद्रमा जाऊ, यमुनाको जल गाई र मान्छेहरूले उपभोग गरून्। 


य एतत् संस्मरेन्मत्य॑स्तुभ्यं मदनुशासनम् । 
कीतंयन्तुभयोः सन्ध्योनं युष्मदभयमाप्लुयात् ॥ ६१॥ 





पदढार्थ मदनुशासनम्  मेरो उपदेश त्यसले 

यः  जुन उभयोः सन्ध्योः  बिहान र॒ युष्मदुभयम्  सर्पबाट हने डर 
मत्यं  मनुष्यले बेलुकाको सन्ध्याकालमा न आप्लुयात्  भोग्नु पर्दैन 
एतत्  यो संस्मरेत्  स्मरण गर्दछछ वा 

तुभ्यं  तिमीलाई दिएको कीतंयन्  कीर्तन गर्द 


ताक्यार्थ जसले मेले तिमीलाई दिएको यो उपदेशलाई सांरबिहान सम्स्नि र कीर्तन गर्न 


रालालन्द्री टीका 


३८१४ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 
गर्दछछ, त्यसलाई सर्पको डर हूदैन । 

योऽस्मिन् स्नात्वा मदाकीड देवादीर्त्षयेज्जटेः। 

उपोष्य मां स्मरन्नर्चैत् सव॑पापेः प्रमुच्यते ॥ ६२॥ 





पदार्थ   जलले स्मरन्  स्मरण गर्दै 

यः  जसले देवादीन्  देवता, पितहरूलाई अर्चत्  पूजा गर्दछछ त्यो 
मदाकीडे  मैले क्रीडा गरेको त्येत्  तर्पण गर्द तथा सवपापः  सबै प्रकारका 
अस्मिन्  यस कालिय दहमा उपोष्य  उपवास बसेर पापहरूबाट 

स्नात्वा  नुहाएर मां  मलाई परमुच्यते  मुक्त हुन्छ 


ताक्यार्थ मेले क्रीडा गरेको यस कालियदहमा जसले नुहाएर यसको जलले देवता र 
पित्ृहरूलाई तर्पण गर्दछ तथा उपवास बसेर मलाई स्मरण गर्दै मेरो पूजा गर्वछ, त्यो से प्रकारका 
पापहरूबाट मुक्त हुन्छ । 


दीपं रमणकं हित्वा हदमेतमुपाश्रितः। 
यद्भयात् स सुपण॑स्त्वां नाद्यान्मत्पादलाज्छितम् ॥ ६३॥ 





पदार्थ एतम्  यो चिहवहरूले युक्त 
यदुभयात्  जसको डरले हदम्  यमुनाको दहलाई त्वां  तिमीलाई 

रमणक  रमणक उपाभ्रितः  आश्रय बनायौ न अद्यात्  अब खोदिनन् 
दीपं  द्रीपलाई सः सुपणंः  ती गरुडले 

हित्वा  छोडेर मत्पादलाञ्छितम्  मेरा पाडका 


ताक्यार्थ जुन गरुडको डरले तिमीले आफ्नो बासस्थान रमणक द्वीपलाई छोडेर यो यमुनाको 
दहमा बसेका धियौ, ती गरुडले पनि मेरा पाडका चिहले युक्त तिमीलाई अब खानेठैनन् । 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 

एवमुक्तो भगवता कृष्णेनादुभुतकमंणा । 

तं पूजयामास मुदा नागपत्न्यश्च सादरम् ॥ ६४ ॥ 
दिन्याम्बरस्रङ्मणिभिः परा््यैरपि भूषणेः। 
दिव्यगन्धानुलेेश्च महत्योत्पलमालया ॥ ६५॥ 


पढार्थ लीलाहरू गर्बूहुने कृष्णेन  श्रीकृष्णद्रारा 
अदुभुतकमणा  आश्चर्य लाग्दा भगवता  भगवान् एवं  यसप्रकार 


रामालन्द्री टीका 


२८१५ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 
गन्ध, चन्दन आदि सामग्रीहरूले 


पनि 


परार्ध्यैः  बहुमूल्य 
भूषणे  
 अपि  गरगहनाहरूले र 


उक्तः  भनिएका कालिय र 
नागपत्न्यः च  नागपत्नीहरूले 


मुदा  प्रसन्न भएर महत्या  सुन्दर तं  उहाँ भगवान् श्रीकृष्णलाई 
सादरम्  आदरपूर्वक उत्पलमाख्या  कमलका पूजयामास  पूजा गरे 
दिव्याम्बरसख्ङ्मणिभिः  राम्रा मालाहरू र 





 दिव्यगन्धानुलेे न 
न्धानुख्पः च  दिव्य 
ताक्यार्थ आश्चर्य लाग्दा लीलाहरू गर्नृहूने भगवान् श्रीकृष्णको आज्ञा पाएका कालिय र 
उसका पत्नीहरूले अति प्रसन्न भएर आदरपूर्वक राम्राराम्रा वस्त्र, पुष्पमाला अनि बहुमूल्य गहना, 
सुगन्धित चन्दन र सुन्दर कमलका माला आदि उत्तम वस्तुहरूद्वारा उहाँको पूजा गरे। 


वस्त्र, पुष्पमाला र मणिहरूले 


पूजयित्वा जगन्नाथं प्रसाद्य गरुडध्वजम् । 

ततः प्रीतोऽभ्यनुज्ञातः परिकरम्याभिवन्दय तम् ॥ ६६ ॥ 
सकलत्रसुहत्पत्रो दीपमन्धेजंगाम ह । 

तदेव सामृतजला यमुना निविंषाभवत् ॥ 

अनुग्रहाद् भगवतः करीडामानुषरूपिणः ॥ ६७ ॥ 


पदार्थ 

यसप्रकार त्यस कालियले 
गरुडघ्वजम्  गरुडवाहन 
जगन्नाथं  जगत्का मालिक 
भगवान् श्रीकृष्णलाई 
पूजयित्वा  पूजा गरेर 
प्रसाद्य  प्रसन्न गराएर 


ततः  त्यसपच्ि 
प्रीतः  प्रमपूर्वक 
तम्  उहाँ लाई 


परिक्रम्य  प्रदक्षिणा गरेर 


अभिवन्द्य  अभिवादन गरेर 
अभ्यनुज्ञातः  आज्ञा लिएर 
सकल्त्रसुहृत्पुत्रः  सम्पूर्ण मित्र 
र पुत्र आदिले सहित कालिय 
अब्धेः  समुद्रको 

दीपम्  रमणक द्रीपमा 

ह जगाम  गयो 

तदा एव  त्यति वेलादेखि नै 
क्रीडामानुषरूपिणः  लीला 
गर्नका निम्ति मनुष्यको स्वरूप 
धारण गर्नुभएका 


भगवतः  भगवान् श्रीकृष्णको 
अनुग्रहात्  कृपाले 

सा ती 

अमृतजटा  अमृत जस्तो 
स्वच्छ जल भएकी 

यमुना  यमुना नदी 


निर्वेषा  विषरहित 
अभवत्  भडइन् 





ताक्यार्थ यसप्रकार श्रद्धापूर्वक पूजा आराधना गरेर त्यस कालिय नागले जगत्का मालिक 
भगवान् श्रीकृष्णलाई प्रसन्न गरायो। त्यसपछि उसले प्रेमपूर्वक भगवान्लाई प्रदक्षिणा गरेर 
अभिवादन गय्यो अनि भगवान्को आज्ञा लिएर सम्पूर्ण मित्र र पुत्र आदिले सहित भएर ऊ 
यमुनालाई छोडी समृद्रमा रहेको रमणक द्रीपमा गयो। कालियले छाडने बित्तिके लीलापुरुष 
भगवान् श्रीकृष्णका कृपाले अमूृतसमान जल भएकी यमुना फेरि विषरहित भट्न् । 


रामालन्द्री टीका 


३८९६ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १६ 


अध्यायविवरण यस अध्यायमा जम्मा छ ओटा विषयवस्तु बतादएका छन्। भगवान्ले 
कालियद्रारा यमुना नदी र सम्पूर्ण वनप्रदेश नै दूषित भएको देखी त्यहाँ हाम फाल्नुसम्मको 
पहिलो उद्यमखण्ड हो। कालियले भगवानूमाथि नै आक्रमण गरेको दोस्रो खण्ड हो। तेस्रो 
प्रकरणमा भगवान्ले कालियको बन्धनद्रारा बांँधिई ऊद्रारा जितिए रँ भई आप्ना भक्त गोप 
गोपिनी आदिमा आफूप्रति रहेको प्रेम अनि व्याकुलताको परीक्षा गर्नुभएको छ। चौथो प्रकरणमा 
सम्पूर्ण गोकुललाई आफ्नै चिन्तामा व्याकुल देखेर उहाँले त्यसलाई हटाउन कालियको फणामाथि 
चटठी नृत्य गर्दै उसको दमन गर्नुभएको छ। पाँचौँ प्रकरणमा नागपत्नीहरूले र॒कालियले 
भगवान्को स्तुति गरेका छन् भने कैटौँ प्रकरणमा भगवान् उनीहरूसंग प्रसन्न बन्नुभएको छ । यसरी 
यो अध्यायको कथावस्तुलाई छ खण्डमा विभक्त गर्न सकिन्छ । 


 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे पूवोर्धे 
कालियमोक्षणं नाम षोडशोऽध्यायः ॥ १६ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


३८१७ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १७ 


अथ न ध्याय 
अथ सत्तदशशव्यायः 
कालिय नाग यमुनामा आउनुको कारण र भगवान् श्रीकृष्णद्रारा उडढेलो पान 


राजोवाच राजा परीक्षित्ले भन्नुभयो 
नागाख्यं रमणकं कस्मात् तत्याज काछियः। 
कृतं किं वा सुप्ण॑स्य तेनेकेनासमञ्जसम् ॥ १॥ 


पदार्थ कस्मात्  किन किंवा के 

कालियः  कालिय नागले तत्याज  छोडेको धियो असमञ्जसम्  अपराध 
नागाख्यं  नागहरूको तेन  त्यो कृतं  गरेको थियो 
निवासस्थान भएको एकेन  एक्लैले 

रमणकं  रमणक द्वीपलाई सुपणंस्य  गरुडको 





वाक्यार्थ हे शुकदेव ! कालिय नागले नागहरूको निवासस्थान रमणक द्वीपलाई किन छोडेको 
थियो ? त्यो कालिय एक्लैले गरुडमाथि के अपराध गरेको धियो ? 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 


न्रे  र,   


उपदार्येः सपंजनेमसि मासीह यो बलिः। 
वानस्पत्यो महाबाहो नागानां प्राड्निरूपितः॥ २॥ 





पदार्थ लागि उपहार बनेका यः  जुन 

महाबाहो  हे शक्तिशाली सपंननेः  सर्पहरदरारा वानस्पत्यः  वृक्षको फेदमा 
परीक्षित् इह  यहां बलिः  आहारको व्यवस्था 
प्राक्  पहिले मासि मासि  प्रत्येक महिना निरूपितः  मिलाइएको थियो 
उपहार्येः  गरुडको आहारका नागानां  नागहरूको 


ताक्यार्थ हे शक्तिशाली परीक्षित् ! पहिला गरुडको आहार बनेका सर्पहरूले प्रत्येक महिना 
तोकिएको रुखको फेदमा गरुडको आहारका निम्ति व्यवस्था मिलादएको थियो । 


स्वं स्वं भागं प्रयच्छन्ति नागाः पवेणि पवेणि । 
गोपीथायात्मन मे  तु 
त्मनः सवं सुपणोय महात्मने ॥ ३॥ 


पदार्थ नागाः  नागहरूले गोपीथाय  रक्षाको लागि 
सर्वे  सबै आत्मनः  आप्नो जातिको पर्वणि पर्वणि  ओँसी ओँसीमा 


रामालन्द्री टीका 


३८१८ 
दशम स्कन्ध 


महात्मने  शक्तिशाली 
सुपणीय  गरुडलाई 


श्रीमद्भागवत 


स्वं स्वं  आआफ्नो 
भागं  भाग 


अध्याय १७ 


प्रयच्छन्ति  लगिदिन थाले 


ताक्यार्थ त्यसपछि आफ्नो जातिको रक्षाका लागि नागहरूले सम्मौता अनुसार प्रत्येक ओँसीमा 
शक्तिशाली गरुडलाई आआपफ्नो भाग लगिदिन थाले। 


विषवीयंमदाविष्टः काद्रवेयस्तु कालियः। 
कदर्थीकृत्य गरुडं स्वयं तं बुभुजे बलिम् ॥ ४॥ 


पदार्थ 

काद्रवेयः  कद्रूको पुत्र 
विषवीयंमदाविष्टः  विष र 
बलको घमन्डले युक्त भएको 


कालियः तु  कालिय नागले 
चाहं 

गरुडं  गरुडलाई 
कदर्थीकृत्य  तिरस्कार गरेर 





तं  ती गरुडलाई दिद्एको 
बलिम्  उपहारलाई 

स्वयं  आपफूले नै 

बुभुजे  खान थाल्यो 


तवाक्यार्थ नागहरूमध्ये कद्रूको पुत्र कालिय विष र बलको कारणले अति घमन्डी धियो। 
त्यसले गरुडलाई तिरस्कार गर्दै बलिको रूपमा दिइएको उपहारलाई आफैले खान थाल्यो । 


तच्छत्वा कुपितो राजन् भगवान् भगवत्प्रियः । 
विजिघांसुमंहावेगः कालियं समपाद्रवत् ॥ ५॥ 


पदार्थ 

राजन्  हे राजा परीक्षित् 
तत्  कालियले त्यसो गरेको 
कुरा 

श्रुत्वा  सुनैर 


भगवत्प्रियः  भगवान् 
नारायणका प्रिय 

कुपितः  अत्यन्त रिसाएका 
महावेगः  अति वेगशाली 
भगवान्  शक्तिशाली गरूडले 





विजिघांसुः  मार्न इच्छा गर्दै 
कालियं  कालिय नागलाई 
समपाद्रवत्  आक्रमण गरे 


ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! कालियले त्यसो गरेको सुनेर भगवान् नारायणका प्रिय गरुड अति 
रिसाए। त्यसपछि तीव्र वेग भएका शक्तिशाली गरुडले कालियलाई मारने इच्छाले त्यसमाथि 
आक्रमण गरे। 


तमापतन्तं तरसा विषायुधः प्रत्यभ्ययादुच्छितिनैकमस्तकः। 
ददुभिः सुपणं व्यदशद् ददायुधः करालजिहोच्छरवसितोग्रलोचनः ॥ ६ ॥ 





पदार्थ उरलाग्दा जिब्रा भएको र भएको 

उच्छितनेकमस्तकः  अनेक लामोलामो सास फेर्दै भयङ्कर विषायुधः  विषरूप हतियारले 
फणाहरू खाडाठडा पारेको आंखा बनाएको सम्पन्न कालियले 
करालजिहोच्छरवसितोग्रलोचनः  ददायुधः  दांत नै हतियार तरसा  वेगले 


रामालन्द्री टीका 


३८१९ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १७ 
आपतन्तं  र्दे गरेका प्रत्यभ्ययात्  ुम्टियो र ददुभिः  विषालु दां तहरूले 
तम्  ती गरुडलाई सुपर्णं  गरुडलाई व्यदशात्  टोक्यो 


ताक्यार्थ आपफ्ना अनेक फणाहरूलाई ठडागडा पारेको, उरलाग्दा जिब्रा भएको, लामो 
लामो सास फेर्दे भयडूर ओआंँखा बनाएको, विषरूप शक्तिले सम्पन्न भएको र दांत नै हतियार 
भएको त्यस कालियले वेगपूर्वक आपफूलाई रम्ठिदे गरेका गरुडलाई रुम्टियो र आप्ना विषालु 
दांतले टोक्यो । 


तं ताक्ष्यपुत्रः स निरस्य मन्युमान् प्रचण्डवेगो मधुसूदनासनः। 
पक्षेण सव्येन दिरण्यरोचिषा जघान कद्रसुतमुग्रविक्रमः॥ ७ ॥ 


पढार्थ सः ताक्ष्यपुत्रः  ती तार्ध्यका भएको 

उग्रविक्रमः  अत्यन्त पराक्रमी छोरा गरुडले सव्येन  दाहिने 
मघुसूदनासनः  भगवान् कद्रूसुतम्  कद्रूको छोरो पक्षेण  पखेटाले 
श्रीहरिका वाहन तं  त्यस कालियलाई जघान  प्रहार गरे 
प्रचण्डवेगः  तीव्र वेग भएका निरस्य  रोकेर 

मन्युमान्  अति रिसाएका हिरण्यरोचिषा  सुनौलो चमक 





ताक्यार्थ भगवान् श्रीहरिका वाहन अति पराक्रमी र वेगशाली तार््यपुत्र गरुड कालियको 
दुष्टतालाई देखेर ज्यादै रिसाए अनि उनले त्यसलाई रोक्दै आफ्नो सुनौलो चमक भएको दाहिने 
पखेटाले प्रहार गररे। 


सुपण॑पक्षाभिहतः कालियोऽ तीव विह्वलः । 
हदं विवेश कालिन्दास्तदगम्यं दुरासदम् ॥ ८ ॥ 





पदार्थ विह्वलः  वेदनाग्रस्त भएको कालिन्द्याः  यमुनाको 
सुपण॑पक्षाभिहतः  गरुडको कालियः  कालिय नाग हदं  दहमा 
पखेटाको प्रहारले पीडित भएको तद्गम्य  गरुड जान नसक्ने विवेश  प्रवेश गयो 
अतीव  अत्यन्त दुरासदम्  धेरै गहिये 


ताक्यार्थ गरुडको पखेटाको प्रहारले पीडित भएको त्यो कालिय नाग अत्यन्त विहल बन्यो र 
गरुड जान नसक्ने अति गहिरो यमुनाको दहमा प्रवेश गययो । 


तत्रैकदा जलचरं गरुडो भक्ष्यमीप्सितम् । 
निवारितः सोभरिणा प्रसद्य श्ुधितोऽहरत् ॥ ९॥ 
पार्थ तत्र  त्यसै दहमा एकदा  एक दिन 


रामालन्द्री टीका 


२८९० 
दशम स्कन्ध 


कुपितः  अत्यन्त भोकाएका 
गरुडः  पक्षिराज गरुडले 
सोभरिणा  सौभरि ऋषिद्रारा 


श्रीमद्भागवत अध्याय १७ 


निवारितः  रोकिएका भए पनि जलचर  माछालाई 
ईप्सितम्  खान मन लागेको प्रसद्य  बलपूर्वक समाएर 
भक्ष्यम्  भोजन अहरत्  खाएका थिए 


ताक्यार्थ त्यसै दहमा एक दिन भोकले आत्तिएका गरुडले सौभरि ऋषिले रोक्दारोक्दै पनि 


खान मन लागेको माछालाई बलपूर्वक समातेर खाएका थिए। 


मीनान् सुदुःखितान् दुष्ट्वा दीनान् मीनपतो हते । 
कृपया सोभरिः प्राह तत्रत्यक्षेममाचरन् ॥ ९०॥ 


पदार्थ मीनान्  अन्य माछाहरूलाई जीवजन्तुहरूको कल्याण 
मीनपतो  मत्स्यराज दीनान्  दुःखी भएका आचरन्  गर्दै 

हते  मारिएपछि दष्ट्वा  देखेर कृपया  कृपापूर्वक 
सुदुःखितान्  ज्यादै दुःखी सोभरिः  सौभरि ऋषिले प्राह  यसो भने 
बनेका तत्रत्यक्षेमम्  त्यहाँ रहने 





ताक्यार्थ मत्स्यराज मारिएपच्छि अत्यन्त दुःखी बनेका माछाहरूको दयनीय अवस्था देखेर 
सौभरि ऋषिलाई दया आयो र त्यहाँका जीवजन्तुहरूको कल्याणका निम्ति कृपापूर्वक उनले 


गरुडलाई यसो भने। 


अत्र प्रविश्य गरुडो यदि मत्स्यान् स खादति । 


ज्र,  


र 


सद्यः ब्राणवदुज्यत सत्यमेतद् त्रवीम्यहम् ॥ ९९ ॥ 


पदार्थ 

सःत्यो 

गरुडः  गरुडले 
अत्र  यस पोखरीमा 
प्रविङय  पसेर 





यदि  यदि वियुज्येत  रहित हुन्छ 

मत्स्यान्  माद्ाहरूलाई अहम्  म 

खादति  खान्छ भने एतत्  यो 

सदयः  तत्काल नै त्यो सत्यम्  साँचो कुरा 
र वीमि 

प्राणिः  प्राणले जवीमि  भन्दै 


वाक्यार्थ यस पोखरीमा पसेर यदि गरुडले मादछाहरू खायो भने तत्काल त्यो प्राणरहित हुनेछ 


योम सांँंचो कुरा भन्दैद्ु। 


विवरण यहो माछ्हरूको दुःखलाई देखेर दया जागेकाले सौभरि ऋषिले गरुडलाई श्राप दिए 
भनिएको छ । भोक लाग्दा गरुड यमुनाको किनारमा गई माछ्छाहरू खान्थे । एकपटक माखछाहरूको 
माउलाई खाइदिएकाले त्यहाँंका सबे मादा ज्यादे दुःखी भए । यसरी माछाको पीडा देखेर सौभरि 
ऋषिलाई दया लाग्यो। उनले त्यहाँका मादछाको कल्याणका लागि गरुडलाई श्राप दिए। 
गरुडप्रजातिका पक्षीहरूले सर्प, माछा आदि खाएर जीवित रहनु प्राकृतिक व्यवस्था हो। यो 
सहजसिद्ध व्यवस्थामाथि सौभरिले हस्तक्षेप गर्दा गरुड त त्यहं आन नसक्ने भए, तर ती 


रामालन्द्री टीका 


३८२१ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १७ 


माछ्ाहरूको कल्याण भने भएन। गरुड त्यहोँ आउन नसक्ने थाहा पाएपचछ्ि विषालु कालिय नाग 
त्यहाँ बस्यो र विषको कारणले त्यहाँका सबे माछाहरू मर्न थाले। बाहिर वनप्रदेश पनि विषालु 
भयो । त्यसैले प्राकृतिक व्यवस्थामा व्यवधान गर्नाले कल्याण नहूने सूचना यस प्रसङ्गले दिन्छ । 

सौभरि ऋषिले गरुडलाई यमूनाको तीरमा आई मादा खाँदा मृत्यु हुने श्राप दिएका थिए 
भनिएको छ । यहाँ माछा भनेर सबे प्राणीहरूको उपलक्षण गरिएको हो । यदि गरुडले माछालाई 
खांदा मात्र मृत्युभय हुने हो भने कालिय मार्दा केटी नहुने हुनाले कालिय निर्भय भई यमुनामा 
बस्नु सम्भव धथिएन। त्यसैले गरुडले यहाँ आई कुनै पनि प्राणीलाई दुःख दिन खोज्यो भने उसको 
मृत्यु हन्छ भन्ने सौभरि ऋषिको श्रापको तात्पर्य रहेको बुनुपर्दछ । 


तं कालियः परं वेद नान्यः कर्चन ठेठिहः। 
अवात्सीद् गरुडाद् भीतः कृष्णेन च विवासितः ॥ १२॥ 





पदार्थ अन्यः  अरू भीतः  उराएको कालिय 

तं त्यो कुरा कङ्चन  कुनै अवात्सीत्  त्यस दहमा बस्यो 
परं  केवल लेलिहः  सर्पले अहिले 

कालियः  कालिय नागले न  जान्दैनथे अतः कृष्णेन  भगवान् श्रीकृष्णद्रारा 
वेद्  जान्दथ्यो गरुडात्  गरुडदेखि विवासितः  निकालियो 


ताक्यार्थ सौभरि ऋषिले गरुडलाई श्राप दिएको यो कुरा केवल कालिय नागलाई थाहा थियो, 
अरू कुनै पनि सर्पलाई थाहा थिएन। त्यसैले गरुडदेखि उराएको कालिय त्यस दहमा बस्दैआएको 
थियो । अहिले भगवान् श्रीकृष्णले त्यस कालियलाई त्यहाँबाट निकालिदिनुभयो । 


कृष्णं हृदाद् विनिष्कान्तं दिन्यस्रग्गन्धवाससम् । 
महामणिगणाकी्णं जाम्बूनदपरिष्कृतम् ॥ १३॥ 
उपरुभ्योत्थिताः सवे ब्धप्राणा इवासवः। 


 व प्रीत्याभिरेभिरे शे 

प्रमदानभृतात्माना गाः प्रीत्याभिरेभिरे ॥ १४ ॥ 
पदार्थ गहनाले विभूषित हुनुभएका असवः  इन्दरियहरू 
दिन्यस्रगगन्धवाससं  दिव्य हदात्  दहबाट इव  फे 
माला, चन्दन र वस्त्र विनिष्कान्तं  बाहिर निस्कंदै उत्थिताः  व्यफिएका 
लगाउनुभएका गर्नुभएका प्रमोदनिभृतात्मानः  खुसीले 
महामणिगणाकीर्णं  बहुमूल्य कृष्णं  भगवान् श्रीकृष्णलाई मन भरिएका 
रत्नहरू धारण गर्नुभएका उपरम्य  देखेर सवे  सम्पूर्ण 
जाम्बूनदपरिष्कृतम्  सुवर्णमय छन्धप्राणाः  प्राण प्राप्त गरेका गोपाः  गोपगोपीहरूले 





रामालन्द्री टीका 


२८९९ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १७ 


प्रीत्या  प्रमपूर्वक अभिरेभिरे  आलिङ्गन गरे 
ताक्यार्थ दिव्य माला, चन्दन र वस्त्रहरू लगाएर, बहुमूल्य रत्नहरू तथा सुवर्णमय गहनाहरूले 
सुशोभित भएर दहबाट बाहिर आदरहनुभएका भगवान् श्रीकृष्णलाई देखेर प्राणलाई प्राप्त गरेर 
इन्दरियहरू सक्रिय बने ४ सबे गोपगोपीहरू व्यँखिए । त्यसपछि ज्यादै खुसी भएका ती सबैले 
प्रमपूर्वक भगवानूलाई आलिङ्गन गरे। 
रोहिणी  ० न्रे 
यशशदा रोहिणी नन्दा ग्या गपाश्च करव । 


कृष्णं समेत्य ठन्धेहा आर्सल्छन्धमनोरथाः ॥ १५॥ 


पढार्थ गोप्यः  गोपीहरू र ठब्धमनोरथाः  मनोरथ पूर्ण 
कोरव  हे कुरुवंशी परीक्षित् गोपाः च  गोपहरू सबै भएका 
यरोदा  यशोदा कृष्णं  श्रीकृष्णई आसन्  बने 





रोहिणी  रोहिणी समेत्य  प्राप्त गरेर 
नन्दः  नन्द रन्धेहाः  चेतना प्राप्त गरेका 


वाक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! भगवान् श्रीकृष्णलाई पाएर यशोदा, रोहिणी, नन्द लगायत सम्पूर्ण 
गोपगोपीहरू सचेत र मनोरथ पूर्ण भएका बने। 


रामश्चाच्युतमालिङ्ग्य जहासास्यानुभाववित्। 
नगा गावो वृषा वत्सा ठेभिरे परमां मुदम् ॥ १६॥ 


पदार्थ अच्युतम्  भगवान् अच्युतलाई 
अस्य  यी भगवान् श्रीकृष्णको आलिङ्ग्य  अँगालो हालेर 


अनुभाववित्  महिमालाई जहास  हाँस्नुभयो 
जानेका नगाः  वृक्षहरू 
रामः च  बलराम पनि गावः  गार्ईहरू 





वृषाः  गोरुहरू र 
वत्साः  बाच्छाहरू सबेले 
परमां  परम 

मुदम्  आनन्द 

क अ 

लभर  प्राप्त गरे 


ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णको महिमालाई बुरेका बलराम पनि भाइलाई अंगालो हालेर हांँस्न 
लागनुभयो । त्यसबखत वृक्ष, गाई, गोरु, बाच्छा सबेले परम आनन्द प्राप्त गरे। 


नन्दं विप्राः समागत्य गुरवः सकलत्रकाः। 
उन्ुस्ते कालियम्रस्तो दिष्ट्या मुक्तस्तवात्मजः ॥ १७ ॥ 
देहि दानं दविजातीनां कृष्णनिमुक्तिहेतवे । 


नन्द्ः प्रीतमना राजन् गाः सुवणं तदादिात् ॥ १८ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध 


पदार्थ 

राजन्  हे राजा परीक्षित् 
तेती 

सकटत्रकाः  पत्नीले सहित 


भएका 
विप्राः  ब्राह्मणहरू 
गुरवः  गुरुहरू 
नन्दं  नन्दकहाँ 
समागत्य  आणएर 
उत्चुः  भने 


श्रीमद्भागवत 


दिष्ट्या  भाग्यवश 
कालियग्रस्तः  कालियद्रारा 
समातिएका 

तव  तिम्रा 

आत्मजः  छोरा 

मुक्तः  मुक्त भए अतः 
कृष्णनिमुक्तिहेतवे  कृष्ण 
दटेको उपलक्ष्यमा 
द्विजातीनां  ब्राह्मणहरूलाई 
दानं  दान 


२८२ 
अध्याय १७ 


  देऊ 

प्रीतमनाः  प्रसन चित्त भएका 
नन्दः  नन्दले पनि 

तदा  त्यसै अवसरमा 
्राह्मणहरूलाई 

गाः  गार्ईहरू र 

सुवणं  सुन 

अदिङ्वात्  दान गरे 





ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! पत्नीसहित ब्राह्मणहरू र ॒गुरुहरूले नन्दकं आएर भने 
भाग्यवश कालियवबाट तिम्रा छोरा द्ुटे। यस उपलक्ष्यमा ब्राह्मणहरूलाई दान गर । प्रसन्न चित्त 
भएका नन्दले पनि तत्काल ब्राह्मणहरूलाई धरे गाई र सुन दान गरे। 


यरोदापि महाभागा नष्टटन्धप्रजा सती । 
परिष्वज्याङ्मारोप्य मुमोचाश्चुकलां मुहुः ॥ १९॥ 


पढार्थ यरोदा अपि  यशोदाले पनि मुहुः  बारम्बार 
महाभागा  अति भाग्यवती छोरालाई अश्चुकलां  आंँसुका धारा 
नष्टलन्धप्रना  हराएको अङ्कम्  काखमा मुमोच  बगाउन लागिन् 
छोरालाई पुनः प्राप्त गरेकी आरोप्य  राखेर 





सती  पतिव्रता परिष्वज्य  छातीमा लगादै 


ताक्यार्थ अति भाग्यवती पतिव्रता अनि हराएको छोरालाई पुनः प्राप्त गरेकी यशोदाले पनि 
छोरालाई काखमा राखेर छातीमा लगाँदे ओंँसुका धारा बगाउन लागिन्। 


तां रात्रं तत्र राजेन्द्र शच्तड्भ्यां श्रमकषिंताः । 
उसुर्रजोकसो गावः कालिन्या उपकूरतः ॥ २०॥ 


पदार्थ व्रजोकसः  व्रजवासी तथा कालिन्द्याः  यमुनाको 
राजेन्द्र  हे महाराज गावः  गार्ईहरू सवै उपकूलतः  किनारमा 
्ु्तडभ्यां  भोक, प्यास र॒ तां  त्यस ऊषुः  बसे 
श्रमकरषिताः  थकाइले रातिं  रात 

आत्तिएका तत्र  त्यहीं 





ताक्यार्थ हे महाराज ! व्रजवासी सम्पूर्ण जन र गाईहरू भोकप्यास र थकाइले आकुलव्याकुल 
बनेका थिए। अतः त्यस रात तिनीहरू त्यी यमुनाको किनारमा बसे । 


रालालन्द्री टीका 


२८२४ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १७ 
 न ्  ९ त्रनम् 
तदा शुचवनदूभूता दावागनः सवता रजम् । 
सुप्तं निरीथ आवृत्य प्रदग्धुमुपचक्रमे ॥ २९॥ 
पढार्थ वनमा लागेको सवंतः  सबैतिराट 
तदा  त्यस समयमा दावाग्निः  उडेलोले आवृत्य  घेरेर 
निर्ीथे  मध्य रातमा सुप्तं  सुतेका प्रदग्धुम्  उढाउन 
शुचिवनोदुभूतः  ग्रीष्मकालीन बजम्  ब्रजवासीलाई उपचक्रमे  थाल्यो 





ताक्यार्थ ग्रीष्म ऋतुको मध्य रातको त्यस समयमा वनमा लागेको डडढेलोले सुतिरहेका 
व्रजवासीहरूलाई सबेतिरबाट घेरेर जलाउन लाग्यो । 


तत उत्थाय सम्भरान्ता दह्यमाना बजोकसः। 
कृष्णं ययुस्ते शरणं मायामनुजमीङ्वरम् ॥ २२॥ 





पदार्थ तेती ईदवरम्  भगवान् 
ततः  त्यसपछि त्रजोकसः  व्रजवासीहरू कृष्णं  श्रीकृष्णको 
दह्यमानाः  उदन लाग्नाले उत्थाय  उठेर रारणं  शरणमा 
सम्भ्रान्ताः  अत्यन्त आत्तिएका मायामनुजम्  लीलापुरुष ययुः  गणए 


ताक्यार्थ उटेलोले चारैतिरबाट उढाउन लागेकाले अत्यन्त आत्तिएका सबे ब्रजवासीहरू उठेर 
लीलापुरुष भगवान् श्रीकृष्णको शरणमा गए । 


कृष्ण कृष्ण महाभाग हे रामामितविक्रम । 
एष घोरतमो वहिस्तावकान् ग्रसते हि नः ॥ २३॥ 


पदार्थ पराक्रमी हि  निश्चय नै 

महाभाग  हे महाभाग्यशाली राम  हे बलरामजी तावकान्  हजुरहरूका आफन्त 
कृष्ण कृष्ण  हे कृष्ण ! हे एषः  यो नः  हामीहरूलाई 

कृष्ण ! घोरतमः  भयङ्कर ग्रसते  जलाउंछ 

हे अमितविक्रम  हे अनन्त वहिः  आगोल 





ताक्यार्थ हे महाभाग्यशाली कृष्ण ! हि अनन्त पराक्रमी बलरामजी ! यो भयडूर आगाले अवश्य 
पनि हजुरहरूका आफन्त हामीहरूलाई जलां । 

सुदुस्तरान्नः स्वान् पाहि कालाग्नेः सुहृद् प्रभो । 

न शक्ज्नमस्त्वच्चरणं सन्त्यक्तुमकुतोभयम् ॥ २४॥ 
सुदुस्तरात्  पार गर्म नसकिने 


पदार्थ प्रभो  हे प्रभु 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध 


कालाग्नेः  कालाग्निबाट 


स्वान्  आपना 
सुहृदः  बन्धुबान्धव 
नः  हामीहरूलाई 


श्रीमद्भागवत 


पाहि  बचाउनुहोस् हामी 
अकुतोभयम्  भयरहित 
त्वच्चरणं  हजुरका 
चरणकमललाई 





३८२५ 
अध्याय १७ 


सन्त्यक्तुम्  छोडन 
न शक््नमः  सक्दैनौं 


वाक्यार्थ हे प्रभु! यो अपार कालाग्निबाट हामी बन्धुबान्धवहरूलाई बचाउनुहोस्। कुनै पनि 
किसिमको डर नभएको हजुरका चरणको शरणलाई हामी छोडन सक्देनौँ । 


इत्थं स्वजनयैकटन्यं , ५ निरी जगदीश्वर 
इत्थं स्वजनवेकटव्यं निरीक्ष्य जगदीरवरः। 


तमग्निमपिबत् तीव्रमनन्तोऽनन्तशक्तिधृक् ॥ २५॥ 


पदार्थ 

अनन्तराक्तिधुक्  अनन्त शक्ति 
धारण गर्नुभएका 

अनन्तः  सर्वव्यापक 
जगदीश्वरः  भगवान् 


श्री कृष्णले 

इत्थं  यसप्रकार 
स्वजनवेकरव्यं  आपफ्ना 
बन्धुबान्धवहरूको 
व्याकुलतालाई 





निरीक्ष्य  देखेर 

तम्  त्यो 

तीम्  भयङ्र 
अग्निम्  आगोलाई 
अपिबत्  पिद्दिनुभयो 


ताक्यार्थ अनन्तशक्तिशाली र सर्वव्यापक जगत्का मालिक भगवान् श्रीकृष्णले आफना प्रिय 
बन्धुबान्धवहरू आगाले जल्न लागेर आकुलव्याकुल भएको देखेपच्ि त्यो भयङ्कर अग्निलाई 
पिद्दिनुभयो । 
वितरण यस श्लोकमा भगवानूले अग्निलाई पिद्दिनुभएको वर्णन गरिएको छ। 
मुखादग्निरजायत शुक्लयजुर्वेद, ३११२ अर्थात् भगवान्को मुखबाट अग्निको उत्पत्ति भयो भनी 
वेदमा बतादएको छ । भगवान् विश्वरूप हुनुह॒न्छ । भगवान्का ओंँखा उहँको मुख, बाहु र पाठ 
सबेतिर छन् भनी बतादरएको छ विश्वतश्चक्षुरुत विश्वतो मुखो विश्वतो बाहुरुत विश्वतस्पात् 
शुक्लयजुर्वेद, १७१९ । अग्नि उनै सर्वरूप परमात्माको मुखबाट उत्पन्न भएको हो । त्यसैले 
परमात्माले आगो पिउनु भनेको त्यो आगोले आफ्नै कारणमा प्रवेश गर्नु भनिएको हो, यो कुनै 
आश्चर्य होन । 

यहाँ टीकाकारहरूले यो अग्नि कालियमा रहेको दोषको अभिमानी देवता थियो भनी 
उल्लेख गरेका छन्। कालियदमन गर्दा उसले रोषपूर्वक भगवान्को प्रतिकार गरेको थियो । दमन 
भटदरसकेपछि त्यो रोषाभिमानी देवता पनि भगवानूमा मिल्नु आवश्यक भएकाले भगवान् त्यो रात 
यमुना नदीकै किनारमा सुत्नुभएको धियो । त्यसैले राति सबे सुतिरहेको वेलामा एकाएक डउडेलो 
सल्कियो। उढेलो लागनुका अनेक फाइदा थिए। कालियको विषबाट पूरे उदन बाँकी रहेका 
वनप्रदेशका विषाक्त रुखलहराहरू धिए । तिनको उपयोग गर्दा गाई, मान्छे आदि सबेको मृत्यु 
हुन सक्थ्यो । यो विषालु ठं आगोद्रारा उदिसकेपचल्छि फेरि नयाँ पलाएका वृक्षवनस्पतिहरू 
उपभोगयोग्य ह॒न्छन्। आगोलाई पावक भन्दछन्, जसको अर्थ चोखो पार्नैवाला हो। शुद्ध भएको 
ठाडँमा नै भगवान् खेल्नुहुन्छ । परमानन्द त्यही हृदयमा स्फुरण हुन्छ जुन हृदय एकपटक वैराग्य या 


रामालन्द्री टीका 


३८९६ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १७ 


भगवानसंग विरह भएको चिन्तारूप अग्निमा उदिसकेको छ। विषयासक्तं इच्दियहरूले दूषित 
गरेको हृदयमा तिनका संस्कारहरू अवशिष्ट रहेका हुन्छन् । ती विषालु संस्कारहरूले भरिएको मन 
र विषालु राडीहरूले भरिएको वन उस्तैउस्ते हन्। त्यसमा रहने परमात्मालाई उपनिषदले 
गृहाहितं गहरेष्ठं कटोपनिषद्, १२१२ भनी बताएको छ । यसको अर्थ परमात्मा अनेकौँ वासना 
र कर्मरूपी खाडीले भयडर भएको हृदयरूपी गुफामा बस्नुहुन्छ भन्ने हो । जबसम्म मनरूपी वनमा 
कर्मसंस्काररूपी खाडीहरू छन्, तबसम्म त्यहाँ परमात्माको प्रवेश हदेन, यो सब नष्ट भएपच्छि मात्र 
परमात्मा अन्तःकरणभित्र प्रकाशित हुनुहन्छ । भगवान् श्रीकृष्ण वृन्दावनमा खेल्नु भनेको यही हो । 

आगो वैराग्य या विरहको प्रतीक हो। संसारमा हुने रागलाई या विषयहरूबाट हुने 
आनन्दको भ्रमलाई यसले उढाइदिन्छ। ज्ञानमार्गमा वैराग्य नै आगो हो भने भक्तिमार्गमा 
भगवानूसंग विरह हंदाको पीडा नै आगो हो। मुमृक्षुले संसारलाई नै उरलाग्दो देख्दछ, यसबाट 
आत्तिई ऊ गुरुको शरणमा जान्छ । त्यसै गरी भगवान्को भक्तलाई भगवानूले रहित यो सम्पूर्ण 
संसार शून्य लाग्दछ। यो आगोमा जति चाँडे जल्न सक्यो, त्यति चांँडे मानिसहरूको कल्याण 
हन्छ । संसारका दुःखहरूले मानिसलाई पोलिरेका छन्, तर मानिसले ती दुष्टर दुःख हटाउन 
दु्राद्ुटरे उपायको अवलम्बन गरिरहेका छन्। उनीहरूलाई सम्पूर्ण संसार नै दुःखदायी बनिसकेको 
कैन। अलिअलि दुःखको निवृत्ति विषयभोगवबाट नै भद्रहेको छ भने त्यसलाई हटाउन 
परमात्माकहँ आडनुपर्ने आवश्यकता पनि परिसकेको छैन। जब प्राणीहरूलाई संसार सम्पूर्ण 
रूपमा दुःखमय प्रतीत हुन्छ र यसले उनीहरूलाई चारैतिरबाट जलाउन थाल्दछ, तब त्यो दुःखको 
निवृत्ति गर्न साक्षात् परमात्मा नै प्रकट हुन कर लाग्छ। आखिर दुःखले पूरे आहत नभई प्राणी 
परमात्माको शरणमा जांदा पनि त जौँदेन । त्यसैले कथामा चारैतिरबाट उढेलो लागेपचछि गोपहरू 
भगवानूको शरणमा गएको, भगवानूले त्यो आगोलाई पिई उनीहरूको दुःख नष्ट गर्नुभएको र 
एकपटक उदढेर नयाँ रूपमा पलाएको त्यही वनमा आपफ्ना गोप्य लीलाहरूलाई प्रकाशित 
गर्नुभएको देखाइएको छ । 

एकपटक उदिसकेको मन पनि फेरि पलाउन सक्छ र? भन्ने शङ़ा हुन सक्छ। यसको 
उत्तरको रूपमा ज्ञानीहरूको जीवन्मृक्त स्थितिलाई लिन सकिन्छ । अहं मनुरभवं सूर्यश्च अर्थात् म 
मनु र सूर्य भरणं सर्वरूप भरणं भन्दै ज्ञानीहरू आफ्नो कृतकृत्यताको आनन्द अनुभव गर्दछन् । 
अज्ञानमा निदाएका प्राणीहरूलाई देखी भगवानूमा उनीहरूमाथि दया जाग्दछछ। यो सबै गर्न मन 
चाहिन्छ ने। यद्यपि आत्माकारवृत्तिद्रारा चित्तको नाश हृन्छ, तर यो नाश भनेको चित्तमा रहेको 
विषयाध्यासरूपी असत् अंशको नाश हो। असत् अंश नष्ट भएपछ्ि चित्त चित् ब्रह्मरूपमा नै 
प्रकाशित हुन्छ अनि जीवन्मूक्तहरू त्यही चिद्रूप भएको चित्तद्रारा उपदेश आदि व्यवहार एवं 
कृतकृत्यताको आनन्दलाई अनुभव गर्दछछन्। ठिक यसै गरी जब वृन्दावन पनि एकपटक जल्द, 
तब त्यो पहिलेजस्तो सामान्य वन रहेदेन, भगवानूको लीलाको साधन बनी प्रकाशित हुन्छ। 
भगवान्ले आगो पिउनुको यही तात्पर्य हो । 

इति श्रीमदुभागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे पूवे 
दावाग्निमोचनं नाम सप्तदशोऽध्यायः ॥ १७ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


२८२९७ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १८ 
अथ न घ्याय 
अथ जष्टद्शाश्व्यायः 
प्रलम्बासुरको वध 
श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
अथ कृष्णः परिवृतो ज्ञातिभि्मुदितात्मभिः। 
अनुगीयमानो न्यविशद् रजं गोकुलमण्डितम्॥ १॥ 
पढार्थ ज्ञातिभिः  बन्धुबान्धवहरुद्वारा गोकुलमण्डितम्  गोठहरुद्रारा 
अथ  यसपचछ्छि कालियदमन र परिवृतः  धेरिएर सुशोभित भएको 
अग्निपान गरिसकेपच्छि अनुगीयमानः  गुणकीर्तन व्रजं  व्रजमा 


मुदितात्मभिः  आनन्दित मन॒ गरिनुभएका न्यविशत्  प्रवेश गर्नुभयो 


भएका कृष्णः  भगवान् श्रीकृष्ण 





वाक्यार्थ कालियदमन र अग्निपान गरिसकेपछि भगवान् श्रीकृष्ण अति प्रसन्न भएका 
बन्धुबान्धवद्वारा घेरिएर उनीहरूले गरेका आप्ना गुणकीर्तन सुन्दे गोटहरुद्रारा सुशोभित भएको 
व्रजमा प्रवेश गर्नुभयो । 


त्रे विर्ाडतरिवं न  
व्रजे विक्रीडतोरेवं गपारच्छदू्ममायया । 
ग्रीष्मो नामतुंरभवन्नातिप्रेयाञ्छरीरिणाम् ॥ २॥ 
व्रजे  व्रजमा ग्रीष्मः नाम  ग्रीष्म नामको 
विक्रीडतोः  ऋडा गर्दै गर्दा ऋतुः  ऋतु 
शरीरिणाम्  प्राणीहरूका लागि अभवत्  सुरु भयो 


न अतिप्रेयान्  त्यति प्रिय 
नलाग्ने 


पदार्थ 

एवं  यसप्रकार भगवान् 
श्रीकृष्ण र बलरामले 
गोपालच्छदटूममायया  
गोपालको छद् मरूपमा 





ताक्यार्थ यसप्रकार भगवान् श्रीकृष्ण र बलरामले गोपालको छद्मरूपमा व्रजमा अनेक लीला 
गर्दै गर्दा प्राणीहरूलाई त्यति मन नपर्ने ग्रीष्म ऋतु सुरु भयो । 


स च वृन्दावनराणिवंसन्त इव लक्षितः । 
यत्रास्ते भगवान् साक्षाद् रामेण सह केशवः ॥ ३॥ 


पदार्थ 
यत्र  जहां 


रामेण सह  बलरामले सहित 
साक्षात् भगवान्  प्रत्यक्ष 


भगवान् 
केरावः  श्रीकृष्ण 


रामालन्द्री टीका 


२८९८ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १८ 
आस्ते  रहनुहन्छ वृन्दावनगुणेः  वृन्दावनको गुण वसन्तः इव  वसन्त ऋतु यै 
समच  त्यो ग्रीष्म ऋतु महिमाले लक्षितः  देखियो 


ताक्यार्थ बलरामले सहित साक्षात् भगवान् श्रीकृष्णले निवास गरेका कारण त्यो ग्रीष्म ऋतु 
पनि वृन्दावनको महिमाले गर्दा वसन्त ऋतु फैँ देखियो । 


यत्र निररनिहयदनिवृत्तस्वनरिल्लिकम्। 
राश्वत् तच्छीकरर्जपद्रुममण्डलमण्डितम् ॥ ४ ॥ 





पदार्थ ग्रीष्मका कठोर आवाजलाई जलकणहरूको स्पर्शले रसिला 
यत्र  जुन व्रजमा हटाइएको बनेका वृक्षहरूले सुशोभित 
निररनिहीदनिवृत्तस्वन शरवत्  बारम्बार बनेको वृन्दावन छ 
दिल्ठिकम्  एरनाहरूबाट तच्छीकरर्जाषद्रुममण्डल 

निस्किएको मधुर ध्वनिले मण्डितम्  ती ररनाका शीतल 


ताक्यार्थ जुन व्रजमा ख्रनाबाट निस्किएका मधुर ध्वनिहरूले ग्रीष्मका कठोर आवाजहरूलाई 
हटाएको छ रती छ्रनाका शीतल जलकणको स्पर्शले रसिला बनेका वृक्षहरूले सुशोभित बनेको 
वृन्दावन छ। 


 ४  


सरित्सर प्रसवणोमिंवायुना कहारकञ्जोत्पररेणुहारिणा । 
न विद्यते यत्र वनोकसां दवो निदाघवहयकभवोऽतिशाद्वे ॥ ५॥ 





पदार्थ नीलकमल, रातमा फुलन वनोकसां  वनवासीहरूलाई 
यत्र  जुन आदि सुगन्धित कमलपुष्पको निदाघवहयकभवः  

अतिशादरे  हराभरा व्रजमा परागकण सुगन्ध बोकेको प्रीपष्मकालको उढेलो र सूर्यबाट 
कहारकञ्जोत्पटरेणुहारिणा  सरित्सर ्रसवणोमिंवायुना  उत्पन्न हुने 

कहर श्वेत कमल, सांस्मा नदी, पोखरी र खरनाका शीतल दवः  पीडा गर्मी 

फुल्ने, कञ्ज जलकमल, तरङ्गले युक्त भएर वहने वायुका न विद्यते  छैन 

दिनमा फुल्ने, उत्पल कारण 


ताक्यार्थ जुन व्रजमा कह्लार श्वेत कमल, कञ्ज जल कमल, उत्पल नील कमल आदि 
विभिन्न कमलहरूको सुगन्धलाई लिएर नदी, पोखरी र खरनाका तरङ्गहरूको स्पर्श गर्दै वहने 
शीतल वायुले गर्दा वनवासीहरूलाई ग्रीष्मकालीन भयडर उदढेलो र प्रचण्ड सूर्यबाट उत्पन्न हुने 
गर्मी हदेन। 


अगाधतोयहदिनीतयोमिमिद्रवत्पुरीष्या     


न   
त्पुरीष्याः पुलिनेः समन्ततः। 
न यत्र चण्डांशुकरा विषोल्बणा भुवो रसं शादितं च गृहते ॥ ६॥ 


रामालन्द्री टीका 


३८२९ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १८ 
पदार्थ समन्ततः  चारतिर विषोल्बणाः  विष ढै भयङ्कर 
यत्र  जुन व्रजमा द्रवत्पुरीष्याः  गिलो हिलो चण्डांड्युकराः  प्रचण्ड सूर्यका 
अगाघतोयहदिनीतयो्मिमिः  भएका किरणहरूले 

गहिरागहिरा नदीका किनारमा भुवः  ब्रजभूमिको न गृहते  सुकाउन सक्दैनन् 
उढठेका छालहरूबाट बनेका रसं  रस शीतलता र 

पुलिनिः  रसिला भुदहरूद्रारा शाद्रकितं च  हरियालीलाई 





ताक्यार्थ जुन व्रजमा गहिरागहिरा नदीका किनारमा उठेका छलहरूबाट बनेका रसिला 
भूर्हरू हनाले चरतिर व्याप्त भएको शीतलता र हरियालीलाई विष रँ भयङ्कर प्रचण्ड सूर्यका 
किरणले पनि सुकाउन सक्देनथे । 


वनं कुसुमितं श्रीमन्नदच्चित्रमृगद्धिजम् । 
गायन्मयूरभ्रमरं कूजत्कोकिलसारसम् ॥ ७ ॥ 


पदार्थ नदच््वित्रमृगद्धिजम्  विचित्र गुञ्जित 

वनं  ब्रजको वन प्रकारका मृग र पक्षीहरूको कूजत्कोकिलसारसम्  कोदली 
कुसुमितं  फुलेका वृक्षहरूले आवाजले व्याप्त र सारसका आवाजले युक्त 
व्याप्त गायन्मयूरभ्रमरं  मयूर र थियो 

श्रीमत्  अति रमणीय भमराका सुमधुर आवाजले 





वाक्यार्थ त्रजको वन अनेक किसिमका फूलहरूले भरिएकाले र विभिन्न किसिमका मृग, 
पक्षी, मयूर, भमरा, कोली र सारसका आवाजहरूले गुञ्जित भएकाले रमणीय बनेको थियो । 


क्रीडिष्यमाणस्तत् कृष्णो भगवान् बलसंयुतः । 


 


वेणुं विरणयन् गोपे्गोधनेः संवृतोऽविषात् ॥ ८ ॥ 





पढार्थ संवृतः  घेरिनुभएका वेणुं  बांसुरी 

बलसंयुतः  बलरामले सहित कीडिष्यमाणः  क्रीडा विरणयन्  बजाङदै 
हुनुभएका गरिरहनुभएका तत्  त्यस सुन्दर वनमा 
गोपैः  गोपहरू र भगवान्  भगवान् अविरात्  प्रवेश गर्नुभयो 
गोधनैः  गार्ईहरूद्रारा कृष्णः  श्रीकृष्ण 


ताक्यार्थ बलरामले सहित भएर प्रिय गोप र गाईहरूका साथमा क्रीडा गरिरहनुभएका भगवान् 
श्रीकृष्ण बांसुरी बजाङँदे त्यस सुन्दर वनमा प्रवेश गर्नुभयो । 


प्रवालबहंस्तबकस्रग्धातुकृतमूषणाः। 
रामकृष्णादयो गोपा ननृतुयुयुघुजगुः ॥ ९॥ 


रालालन्द्री टीका 


२८३० 


दशम स्कन्ध 


पदार्थ 
प्रवाखबहंस्तबकस्रग्धातुकृत 
भूषणाः  नयां  नयां पालुवा, 
मयूरका प्वांख, फूलका धुंगा, 
माला र धातुका विभिन्न 


श्रीमद्भागवत 


आभूषण लगाएर सजिएका 
रामकृष्णादयः  बलराम, 
श्रीकृष्ण आदि 

गोपाः  गोपहरू 

ननृतुः  नाच्न थाले 





अध्याय १८ 


युयुधुः  युद्ध गरी खेल्न लागे 
र् 
जगुः  गाउन थाले 


ताक्यार्थ त्यस सुन्दर वनमा प्रवेश गरेका बलराम, श्रीकृष्ण आदि गोपहरू नयाँनयौँ पालुवा, 
मयूरका प्वाँंख, फूलका थुंगा, माला र धातुका गहनाहरू लगाएर कोही नाच्न लागे, कोटी 
आपसमा युद्ध गरी खेल्न लागे र कोही चाहं गाउन लागे। 


कृष्णस्य नृत्यतः केचिज्जगुः केचिदवादयन् । 
वेणुपाणितलेः श्द्गैः प्रशंसुरथापरे ॥ १०॥ 


पदार्थ 

कृष्णस्य  भगवान् श्रीकृष्ण 
नृत्यतः  नाचिरह॑दा 
केचित्  केटीले 

जगुः  गाउन लागे 


केचित्  केटीले 

वेणुपाणितसेः  बांसुरी, हातका 
ताली र 

शङगैः  शुङ्ग जनावरको 
सिङड्बाट बनेको बाजा 





अवादयन्  बजाउन लागे 
अथ  त्यसपचछ्ि 

अपरे  अरू चाहं 

प्रराशंसुः  नृत्यको प्रशंसा 
गर्न लागे 


ताक्यार्थ जब भगवान् श्रीकृष्ण नाच्न लागनुभयो तब केही गोपहरूले गीत गाउन थाले, केटीले 
बांसुरी, ताली र शृङ्ग आदि बाजाहरू बजाउन लागे, अरू चाहं नृत्यको प्रशंसा गर्न लागे । 


न गोपजातिप्रतिच्छन्नो    ,  न  
गोपजातिप्रतिच्छन्नो देवा गोपालरूपिणः। 
ईडिरे कृष्णरामो च नया इव नटं नृप ॥ १९॥ 


पदार्थ   गोठालोको कृष्णरामो च  भगवान् 
नृप  हे राजा परीक्षित् रूप धारण गरेका श्रीकृष्ण र बलरामलाई 
नटाः  नटहरूले देवाः  देवताहरूले ईडिरे  स्तुति गर्न लागे 
नटं इव  नट नायकको गोपजातिप्रतिच्छन्नो  गोप 

प्रशंसा गरे यै जातिमा जन्म लिएर रहेका 





ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! जसरी नटहरूले आपफ्ना नायकको प्रशंसा गर्दछन् त्यसै गरी 
गोठालोको रूप धारण गरेका देवताहरूले गोपजातिमा जन्म लिएका भगवान् श्रीकृष्ण र 
बलरामको स्तुति गर्न लागे । 


न्रे  र्द, अ, ् ज अ 
भ्रमणेरंङ्घनेः ्षेपेरास्फोटनविकरषणेः। 
चिक्रीडतुरनियुद्धेन काकपक्षधरो क्वचित् ॥ १२॥ 


रामालन्द्री टीका 


३८३१ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १८ 

पदार्थ क्वचित्  कहिले आस्फोटनविकरषणेः  पाखुरा 

काकपक्षधरो  घुमरिएका भ्रमणेः  गोपहरूसित घुम्दै ठोक्दै र तानातान गर्द तथा 

कपालको चुल्टो धारण लङ्घनैः  उफ्रिदै नियुद्धेन  आपसमा युद्ध गर्दै 
० चिकरीडतु 

गर्नुभएका भगवान् श्रीकृष्ण र॒क्षेपेः  माटाका उल्लालाई   खेलन थाल्नुभयो 

बलराम फाल्दै 





ताक्यार्थ घुभरिएको कपाललाई चुल्टो बनाउनुभएका भगवान् श्रीकृष्ण र बलराम किले 
गोपहरूसित घुम्दै, कहिले उपदे, कहिले माटाका उल्लालाई फाल्दै, कहिले पाखुरा टोक्दै, 
कटहिले डोरी तानातान गर्दै र कहिले आपसमा युद्ध गर्दै खेल्न थाल्नुभयो । 


क्वचिन्नृत्यत्सु चान्येषु गायको वादको स्वयम् । 
रारांसतुमंहाराज साघु साध्विति वादिनो ॥ १६॥ 


पदार्थ नृत्यत्सु  नाच्दा साघु साधु इति  राम्रोराम्रो 
महाराज  हे महाराज स्वयम्  कृष्ण र बलराम आफ वादिनो  भन्दै 

क्वचित्  कटिले गायको  गायक र रारंसतुः  प्रशंसा गर्न 
अन्येषु  अन्य गोपहरू वादको च  वादक बनेर लाग्नुहन्थ्यो 





ताक्यार्थ हे महाराज ! अन्य गोपहरू नाचेको बखत कृष्ण र बलराम आँ गाने, बजाउने गर्दै 
र राम्रोराम्रो भन्दै प्रशंसा गर्न लागनुहन्थ्यो । 


क्वचिद् बिल्वे क्वचित् कुम्भः क्व चामलकमुष्टिभिः। 
अस्पृरयनेत्रबन्धाययेः क्वचिन्मृगखगेहया ॥ १४ ॥ 


पदार्थ आमलकमुष्टिभिः  अमलाका उसको नजिक गएर उसले 
क्वचित्  किले फल मुढठीमा लिएर एक दुनबाट बस्ने खेल खेल्नुहुन्थ्यो 
 नरै, 

बिल्वः  बेलदार अर्कालाई हानाहान गर्नृहुन्थ्यो मृगखगेहया  पशुपक्षीहरूको 
क्वचित्  कटहिले क्वचित्  किले अनुकरण गर्न खेल 

कुम्भः  जाइफलद्रारा अस्पृश्यनेत्रबन्धादयेः  एक  खेल्नुहुन्ध्यो 

क्व च  कहिले जनाको आंखा बांधिदिएर अरू 





ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्ण र बलराम साथीहरूसित कहिले बेलका फल, कटहिले जादइफल र 
कहिले अमलाका फल मुठीमा लिएर एकअर्कलिाई हानाहान गरेर खेल्नुहुन्थ्यो । किले एक 
जनाको आंखा बाँधिदिएर अरू उसको नजिकनजिक गएर उसले छुनबाट बन्ने खेल खेल्नुहुन्थ्यो 
र कहिले पशुपक्षीहरूको अनुकरण गर्ने खेल खेल्नुहुन्थ्यो । 

क्वचिच्च ददुरप्ठावेविविधेरुपहासकेः। 

कदाचित् स्पन्दोलिकया कहिचिन्नृपचेष्टया ॥ १५॥ 


रालालन्द्री टीका 


२८३२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
पदार्थ उपहासकेः  ख्यालठद्राहरू ग्द 
क्वचित्  किले कदाचित्  कहिले 


दर्दुरप्छोवेः  भ्यागुता ड उफ़रंदे स्पन्दोलिकया  लहरामा पिङ् 


अध्याय १८ 


कहिचित्  कटिले 
नृपचेष्टया च  राजाको 
अनुकरण गर्द खेल्ने गर्नृहुन्थ्यो 


विविधेः  विभिन्न प्रकारका खेल्दै 


ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्ण र बलराम साथीहरूसित कहिले भ्यागुता मै उपदे, कटहिले 
विभिन्न प्रकारका ख्यालठटरा गरवे, कटहिले लहराहरूमा पिङ् खेल्दै र कहिले राजाको अनुकरण गर्दै 
अनेक खेल खेल्ने गर्नहुन्थ्यो । 





५     लोकसिद्धामि  क्रीडाभिरश्चेरतुवने ९ 
एवं तौ छोकसिद्धाभिः कीडाभिर्चेरतुर्वने । 
नदयद्रि्रोणिकुञ्जेषु काननेषु सरस्सु च ॥ ६॥ 


पढार्थ वने  वृन्दावनका सरस्सु  पोखरीहरूमा पनि 
एवं  यसप्रकार नदयद्विद्रोणिकुञ्जेषु  नदी, लोकसिद्धाभिः  लोकप्रसिद्ध 


तो वी दुई श्रीकृष्ण र क्रीडाभिः  खेलहरुद्रारा 
बलरामले साथीहरूसित चेरतुः  विहार गर्नुभयो 
ताक्यार्थ यसप्रकार श्रीकृष्ण र बलरामले वृन्दावनका नदी, पर्वत, फेदी, कुञ्ज, वन र 
पोखरीहरूमा लोकप्रसिद्ध विभिन्न खेल खेल्नुभयो । 


पहाड, फेदी र कुञ्जहरूमा 
काननेषु च  वनहरूमा र 





पशंश्चारयतोगेपिस्तदने  प 
परुंश्चारयतोगोपिस्तदने रामकृष्णयोः। 
गोपरूपी प्रलम्बोऽगादसुरस्तन्जिहदीषया ॥ १७ ॥ 


पदार्थ बलराम रहेको गरेको 

गोपैः  गोपहरूका साथमा तदने  त्यो वृन्दावनमा एक प्रलम्बः  प्रलम्ब नाम गरेको 
पशून्  पशुहरू गा्ईबाच्छा दिन असुरः  राक्षस 

लाई तनज्जिहदीष॑या  कृष्ण र अगात्  आयो 

चारयतोः  चरादै गरेका बलरामको हरण गर्ने इच्छले 

रामकृष्णयोः  श्रीकृष्ण र॒ गोपरूपी  गोपको रूप धारण 





ताक्यार्थ गोपहरूका साथमा भगवान् श्रीकृष्ण र बलराम गाई चरा्ँदे हनृहन्थ्यो । एक दिन 
त्यस वृन्दावनमा कृष्ण र बलरामलाई अपहरण गर्ने इच्छाले प्रलम्ब नाम गरेको राक्षस गोपको 
रूप धारण गरी आयो । 


तं विद्वानपि दाशार्हो भगवान् सवंदशंनः। 
अन्वमोदत तत्सख्यं वधं तस्य विचिन्तयन् ॥ १८ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


२८३द् 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १८ 
पढार्थ तं  त्यस असुरलाई विचिन्तयन्  विचार गर्दै 
दाशाः  दशार्हका वंशज विद्धान् अपि  चिनेर पनि तत्सख्यं  त्यसको मित्रताको 
सवंदशंनः  सर्वज्ञ तस्य  त्यसको प्रस्तावलाई 

भगवान्  भगवान् श्रीकृष्णले वधं  विनाश गर्ने अन्वमोदत  स्वीकार गर्नुभयो 





ताक्यार्थ दशार्हका वंशज सर्वज्ञ भगवान् श्रीकृष्णले त्यस राक्षसलाई पहिले ने चिने पनि 
त्यसको नाश गर्न विचार गर्द त्यसको मित्रताको प्रस्तावलाई उहाँले स्वीकार गर्नुभयो । 


तत्रोपाहूय गोपालान् कृष्णः प्राह विहारवित्। 
हे गोपा विहरिष्यामो हन्द्रीभूय यथायथम् ॥ १९॥ 





पदार्थ रः  बोलाएर अनुसार 

विहारवित्  लीला गर्न जानने प्राह  भन्नुभयो हन्दरीभूय  दुई भागमा 
कृष्णः  भगवान् श्रीकृष्णे हे गोपाः  हे गोपहरू हो विभाजित भएर 

तत्र  त्यहँ अब हामी विहरिष्यामः  खेलौँ 
गोपालान्  गोपालहरूलाई यथायथम्  खेलको विधि 


ताक्यार्थ त्यसपच्ि त्यहोँ लीलापुरुष भगवान् श्रीकृष्णले गोपालहरूलाई बोलाएर भन्नुभयो हे 
गोपहरू ! अब हामी खेलको विधि अनुसार दुई भागमा बांडिएर खेलौँ । 


तत्र चक्रुः परिवृढो गोपा रामजनादनो । 
कृष्णसङ्घष्टिनः केचिदासन् रामस्य चापरे ॥ २०॥ 


पदार्थ परिवृढो  दुई पक्षका नायक अपरे च  अरू बाँकी 

तत्र  त्यहाँ चक्रुः  बनाए र रामस्य  बलरामका पक्षमा 
गोपाः  गोपहरूले केचित्  केटी आसन्  भए 

रामजनादनो  बलराम र कृष्णसङ्घष्िनः  श्रीकृष्णका 

श्रीकृष्णलाई पक्षमा तथा 





ताक्यार्थ त्यसपच्ि गोपहरूले श्रीकृष्ण र बलरामलाई दुई पक्षका नायक बनाए र आफूहरू 
केही श्रीकृष्ण पक्षका र केही बलराम पक्षका बने। 


 ९ आचेरुविविधा 
आचेरुविविधाः कीडा वाह्यवाहकटक्षणाः। 


यत्रारोहन्ति जेतारो वहन्ति च पराजिताः ॥ २९॥ 


पदार्थ जेतारः  जित्नेहरू पराजिताः च  हार्नेहरूले 
यत्र  जुन खेलमा आरोहन्ति  चददचछन् वहन्ति  बोक्दछन् 


रालालन्द्री टीका 


३८३० 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १८ 


यसप्रकारका बोकिने नियम भएका क्रीडाः  खेलहरू 
वाह्यवाहकलक्षणाः  बोक्ने र॒ विविधाः  विभिन्न प्रकारका आचेरूः  खेलन थाले 
वाक्यार्थ ती गोपहरूले जुन खेलमा जिल्नेहरू हार्नैका माथि चद्ने र हार्नले तिनलाई बोक्ने 
गर्दछन् यस्ता बोक्ने र बोकिने नियम भएका अनेक खेलहरू खेल्न थाले । 

वहन्तो वाद्यमानारश्च चारयन्तद्व गोधनम् । 


भाण्डीरकं नाम वटं जग्मुः कृष्णपुरोगमाः ॥ २२॥ 





पदार्थ गोधनम्  गाई नाम गरेको 

सप्रकार चारयन्तः च  चराँदे गरेका वटं  वरको वृक्ष नजिक 
वहन्तः  बोकिरहेका र कृष्णपुरोगमाः  कृष्ण आदि जग्मुः  गए 

वाह्यमानाः च  बोकिंदे गरेका गोपहरू 

तथा भाण्डीरकं नाम  भाण्डीरक 


ताक्यार्थ यसप्रकार बोक्नेबोकिने खेल खेल्दै गाई चराद्रहेका भगवान् श्रीकृष्ण लगायत 
गोपहरू भाण्डीरक नाम गरेको वरको वृक्षको नजिक पुगे। 


रामसङ्घ्टिनो यदहिं श्रीदामवृषभादयः। 
क्रीडायां जयिनस्तांस्तानूहः कृष्णादयो नृप ॥ २३॥ 


पदार्थ श्रीदामवृषभादयः  श्रीदामा, तान् तान्  ती ती जित्नेहरू 
नृप  हे राजा परीक्षित् वृषभ आदि लाई 

यहिं  एक पटक क्रीडायां  खेलमा उद्ुः  बोके 

रामसङ्घष्टिनः  बलराम जयिनः  विजयी भए 

पक्षका कृष्णादयः  श्रीकृष्ण पक्षकाले 





ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! खेल्दै जाँदा एक पटक बलराम पक्षका श्रीदामा, वृषभ आदिले 
खेल जिते। श्रीकृष्ण पक्षकाले जित्नेहरूलाई बोके । 


उवाह कृष्णो भगवान् श्रीदामानं पराजितः। 
वृषभं भद्रसेनस्तु प्ररम्बो रोहिणीसुतम् ॥ २४॥ 


पार्थ श्रीदामानं  श्रीदामालाई रोहिणीसुतम्  रोहिणीका छोरा 
पराजितः  हारेका भद्रसेनः तु  भ्रसेनले चार्हिं बलरामलाई 

भगवान्  भगवान् वृषभं  वृषभलाई र उवाह  बोके 

कृष्णः  श्रीकृष्णले प्ररम्बः  प्रलम्बले 





रामालन्द्री टीका 


३८३५ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १८ 


ताक्यार्थ त्यस क्रममा हारेका भगवान् श्रीकृष्णले श्रीदामालाई बोक्नुभयो। यस्ते भद्रसेनले 
वुषभलाई र प्रलम्बले बलरामलाई बोके। 


अविषह्यं मन्यमानः कृष्णं दानवपुङ्खवः। 
वहन् द्रुततरं प्रागादवरोहणतः परम् ॥ २५॥ 





पदार्थ दानवपुङ्गवः  दानवश्रेष्ठ प्रलम्ब ठाडंभन्दा 

कृष्णं  श्री कृष्णलाई द्रुततरं  वेगले परम्  टाढा 
अविषह्यं  जित्न नसकिने वहन्  बलरामलाई बोक्दै प्रागात्  पुग्यायो 
मन्यमानः  ठनेको अवरोहणतः  ओहाल्नुपर्ने 


ताक्यार्थ दानवश्रेष्ठ प्रलम्बले श्रीकृष्णलाई जित्न नसक्ने देखी बलरामलाई बोकेर बेगले दौडंदै 
ओहाट्नुपर्ने ठाठँभन्दा धेर पर पुययायो । 

तसुद्रहन् धरणिधरेन्द्रगोरवं महासुरो विगतरयो निजं वपुः । 

स आस्थितः पुरटपरिच्छदो बभो तडिदुद्ुमानुड्पतिवाडिवाम्बुदः ॥ २६॥ 


पदार्थ वपुः  राक्षस शरीर भएको 
धरणिधरेनद्रगोरवं  पृथिवीलाई आस्थितः  धारण गरेको उडुपतिवाट्  चन्द्रमालाई 
उचाल्ने शेषको गहयँपनाले युक्त पुरटपरिच्छदः  सुनका गहनाले बोकेको 


तं  ती बलरामलाई ढाकिएको अम्बुदः इव  बादल 
उद्रहन्  बोकिरहेको सः त्यो बभौ  शोभायमान भयो 


विगतरयः  गतिहीन भएको महासुरः  महासुर प्रलम्ब 

निजं  आफनो वास्तविक तडिदुद्युमान्  बिजुलीको शोभा 
ताक्यार्थ पुथिवीलाई उचाल्ने शेषको गहौँपनाले युक्त बलरामलाई बोकेर भागेको प्रलम्बासुर 
एकचछछिनमँ थाकेर गतिहीन बन्यो र उसले आफ्नो वास्तविक स्वरूप धारण गययो । त्यति वेला 
सुनका गहना लगाएको र बलरामलाई बोकेको त्यो प्रलम्बासुर चन्द्रमालाई धारण गरेको 
बिजुलीको शोभा सहितको बादल रै शोभायमान देखियो । 





निरीक्ष्य तद्वपुरलमम्बरे चरत् प्रदीप्तद्ग्रुकुटितयग्रद॑ष्टरकम् । 
ज्वलच्छिखं कटककिरीटकुण्डलत्विषादुभुतं हलधर ईषदत्रसत् ॥ २७ ॥ 





पढार्थ परदीप्तद्क्  राताराता आंखा लामा दाहा भएको 

अम्बरे  आकाशमा भएको ज्वलच्छिखं  आगाका लप्का 
अलं  अति वेगले ्ुकुटितयोग्रदंष्टकम्  जस्तो कपाल भएको 

चरत्  उडरहेको आं खीभौँसम्म पुगेका लामा कटककिरीटकुण्डलत्विषा  


रामालन्द्री टीका 


३८२६ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १८ 


बाला, मुकुट र कुण्डलका तद्वपुः  त्यो प्रलम्बासुरको हलधरः  बलरामजी पनि 
कान्तिले ध ईषत्  केटी 

अटुभुतं  अदभुत बनेको निरीक्ष्य  देखेर अत्रसत्  तर्सिनुभयो 
ताक्यार्थ राताराता आंँखा भएको, आंँखीभौँसम्म पुगेका लामालामा दाहा भएको, आगाका 
लप्का जस्तो कपाल भएको एवं बाला, मुकुट र कुण्डलको कान्तिलि अद्भुत बनेर वेगले 
आकाशमा उडरहेको प्रलम्बासुरलाई देखेर बलराम पनि कही तर्सिनुभयो । 


अथागतस्मृतिरभयो रिपुं बलो विहायसाथमिव हरन्तमात्मनः। 


     


रुषाहनच्छिरसि दुढेन मुष्टिना सुराधिपो गिरिमिव व्ररंहसा ॥ २८ ॥ 





पदार्थ चोरे यै वज्रंहसा  वज्रका वेगले 
अथ  त्यसपछि आत्मनः  आपूलाई गिरिम् इव  पर्वतलाई फँ 
आगतस्मृतिः  आपनो विहायसा  आकाशको रुषा  रिसले 

स्वरूपको स्मरण भएर बाटोबाट दुटेन  बलियो 

अभयः  भयरहित बन्नुभएका हरन्तं  हरण गरेर लगिरहेको मुष्टिना  मुड्कीले 

बलः  बलरामले रिपुं  शत्र प्रलम्बासुरलाई शिरसि  टाउकामा 
अर्थम् इव  कुनै वस्तुलाई सुराधिपः  देवराज इन्द्रले अहनत्  हिकउनुभयो 


ताक्यार्थ त्यसपछि आपनो स्वरूपलाई सम्येर बलराम भयरहित बन्नुभयो । चोरले कुनै वस्तुलाई 
चोरेर लगे कैं त्यस राक्षसले आपूलाई हरण गरेर आकाशको बाटोबाट लगिरेको देखेर उहाँ लाई 
रिस उद्यो । इनद्रले कठोर वञ्रले पर्वतलाई प्रहार गरे ४ उहाँले रिसाएर आपना बलिया मुड्कीले 
त्यस राक्षसको टाडकोमा हिकनुभयो । 


स आहतः सपदि विन्ञीणंमस्तको मुखाद् वमन् रुधिरमपस्मृतोऽसुरः। 


महारवं व्यसुरपतत् समीरयन् गिरियंथा मघवत आयुघाहतः ॥ २९॥ 
पदार्थ रुधिरम्  रगत असुरः  राक्षस 
आहतः  मुडकीद्रारा प्रहार वमन्  छादिरहेको मघवतः  इन््रको 
गरिएको महारवं  इलो स्वरमा आयुधा  हतियार वज्रद्रारा 
सपदि  तत्काल समीरयन्  चिच्याइरहेको आहतः  प्रहार गरिएको 
विक्लीणंमस्तकः  टाउको अपस्मृतः  चेतना हराएको गिरिः यथा  पर्वत छै 
फुटेको व्यसुः  प्राणहीन अपतत्  मूर्देमा लड्यो 
मुखात्  मुखबाट सःत्यो 





ताक्यार्थ मुडकी प्रहारले तत्काल टाउको फुटेको र मुखबाट रगत छाद्दै ठुलो स्वरमा 
चिच्यादरहेको त्यो राक्षस चेतनाशून्य मर्दा म बनेर इन््रको वज्रद्वारा प्रहार गरिएको पर्वत लडे फँ 


रामालन्द्री टीका 


२८३७ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १८ 


भूर्दैमा लड्यो । 

विवरण यस श्लोकमा बलरामले प्रलम्बासुरलाई मार्जुभएको प्रसङ्खको वर्णन गरिएको छ। 
प्रलम्बासुर भनेको अन्तःकरणको सूक्ष्म दोष हो। यो धेरै लामो समयसम्म पनि नष्ट नभई रहने 
हनाले यसलाई प्रलम्ब भनिएको हो । भक्तको अन्तःकरणमा हुने सृक्ष्मदोष भएकाले यो गोपालकै 
भेषमा थियो भनिएको छ। यसले भगवान्लाई पनि अवरोहणतः परम् अर्थात् मर्यादाभन्दा बाहिर 
लैजान खोज्छ। जब प्रलम्बासुरले बलरामलाई पिष्डंमा बोकी सीमाभन्दा बाहिर लान थाल्यो, 
तब उहाँ पृथिवीलाई उचाल्ने शेषको गुरुताले युक्त हनुभयो । भगवान्को बलले सहित हुनुभएका 
उहांले त्यसको टाउकै फुटाइदिनुभयो । यसरी अन्तःकरणमा हुने सूक्ष्म दोषलाई नष्ट गरिएको कथा 
यहां बतादएको छ । 


दुष्ट्वा प्रलम्बं निहतं बलेन बलशालिना । 
गोपाः सुविस्मिता आसन् साधु साध्विति वादिनः ॥ २०॥ 


पदढार्थ दष्ट्वा  देखेर वाह ! वाह ! यस्तो 
बलशालिना  शक्तिशाली सुविस्मिताः  आश्चर्यचकित वादिनः  भनिरहेका 
बठेन  बलरामद्रारा भएका आसन्  थिए 


प्रलम्बं  प्रलम्बासुरलाई गोपाः  गोपहरू 
निहतं  मारिएको साघु साघु इति  बलरामलाई 
ताक्यार्थ शक्तिशाली बलरामले प्रलम्बासुरलाई मार्जुभएको देखेर सम्पूर्ण गोपहरू 


आश्चर्यचकित भएर बलरामलाई वाह ! वाह ! भनी प्रशंसा गर्न लागे। 





आशिषो ऽभिगृणन्तस्तं प्रशारंसुस्तदर्दणम्। 
प्रेत्यागतमिवालिङ्ग्य प्रेमविहलचेतसः ॥ ३९॥ 


पदार्थ 


आगतम् इव  आए ४ मानेर 


प्रेमविहलचेतसः  प्रेमले विहल आलिङ्ग्य  अंगालो हाल्दै 


भएका गोपहरूले 


तदहंणम्  प्रशंसा गर्न योग्य 


आदिषः  आशीर्वाद 
अभिगृणन्तः  दिद 
प्ररारांसुः  प्रशंसा गर्न लागे 





प्रेत्य  मेर तं  उहाँ बलरामलाई 
ताक्यार्थ बलरामलाई देखेर गोपहरूको हृदय प्रेमले विह्वल भयो । उनीहरूले मेर आए रँ 
मानेर अंगालो मार्दै आशीर्वाद दिदे प्रशंसाका योग्य बलरामजीको प्रशंसा गर्न लागे। 
०५ ॐ क ॐ   
पाप व्ररुम्ब नहत द्वाः परमानवृताः। 
अभ्यवर्षन् बरं माल्येः शासुः साघु साध्विति ॥ ३२॥ 


पपे  पापी प्रलम्ब  प्रलम्बासुर 


रालालन्द्री टीका 


पदार्थ 


२८३८ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १८ 


निहते  मारिएपछ्ि बलं  बलरामलाई भन्दै 

परमनिवृंताः  अति प्रसन्न माल्यैः  फूलमालाहरुद्रारा शशंसुः  प्रशंसा गर्न लागे 
भएका अभ्यवष॑न्  वृष्टि गरे 

देवाः  देवताहरूले साघु साघु इति  राम्रोराम्रो 





ताक्यार्थ पापी प्रलम्बासुर मारिएपछि देवताहरू ज्यादै प्रसन्न भए। त्यसपछि उनीहरू 
बलराममाथि एूलमाला बसर्डंदे ज्यादै राम्रो भयो भन्दै उहांको प्रशंसा गर्न लागे। 


९९ 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे पूवोर्धे 
प्रलम्बासुरवधो नाम अष्टादशोऽध्यायः ॥ १८ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


२८९४० 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १९ 


अथ एकोनविंशोऽध्यायः 
उटठेलोबाट गाई र गोपहरूको रक्षा 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
कीडासक्तेषु गोपेषु तद्गावो दूरचारिणीः। 
स्वैरं चरन्त्यो विविश्ुस्तृणलोभेन गहरम् ॥ १॥ 


पढार्थ दूरचारिणीः  टाढाटाढा पगेका तृणलोभेन  घाँसका लोभले 
गोपेषु  गोपहरू तटूगावः  तिनका गार्ईहरू गह्वरम्  गुफामा 
क्रीडासक्तेषु  खेल्नमा मगन स्वरं चरन्त्यः  स्वतन्त्रतापूर्वक विविश्युः  पसे 

भएपछि चद 





ताक्यार्थ जब गोपहरू खेल्नमा मगन भए तब उनीहरूका गाईहरू स्वतन्त्रतापूर्वक चर्दे धरे टाढा 
पुगेर घांस खाने लोभले गुफामा पसे । 


अजा गावो महिष्यश्च निविंशन्त्यो वनाद् वनम् । 


भ 


इषीकाटवीं निविविद्युः कन्दन्त्यो दावतषिताः॥ २॥ 





पदार्थ वनात्  एउटा वनबाट करन्दन्त्यः  करा्खैदे 

अजाः  बाखाहरू वनम्  अर्को वनमा इषीकाटवीं  इषीका नामको 
गावः  गार्ईहरू र निविंशन्त्यः  पस्वै वनमा 

महिष्यः च  भँसीहरू दावतषिंताः  डढेलोले आत्तिएर निविविद्युः  प्रवेश गरे 


ताक्यार्थ बाखा, गाई र भँंसीहरू एउटा वनबाट अर्को वन गर्दै अगाडि बददे गए । त्यसपच्ि 
उढेलोले आत्तिएर करा्दँदे अधि बढेका तिनीहरू इषीका नामको वनमा प्रवेश गरे। 
विवरण यस श्लोकमा बाखा, गाई र भँसीहरू इषीका नामको वनमा प्रवेश गरे भनिएबाट 
भगवान् श्रीकृष्णले गाईका साथमा बाखा र भँसीहरू पनि चराउनूहदोरहेछ भन्ने थाहा हुन्छ । तर 
भगवान्ले गाईबाहेक बाखा र भँसी पनि पाल्नुभएको थियो र? भन्ने जिज्ञासा हनु पनि 
स्वाभाविके हो। प्रस्तुत श्लोकलाई व्याख्याकारहरूले सामान्य एवं विशेष गरी दुई रूपमा 
अर्थ्याएका छन्। 

सामान्यतया शास्त्रमा बाखी, गाई र भँसीको बाहेक अरू प्राणीहरूको दुधलाई अपवित्र 
मानिएको छ अजागोमहिषीदुग्धादन्यदुग्धं हि चामिषम् । श्रौत यज्ञका विशेष हवनप्रक्रियामा 
बाखीकै धिड चाहिने विधान पनि छ। मुख्य रूपमा अजाको धिउलाई ने आज्य भनिने भए पनि 
प्रसिदधिका कारण गाई, भँसी आदिको धिडमा पनि आज्य शब्दको प्रयोग भएको मानिन्छ । यसरी 


रालालन्द्री टक्ृद्धण 


३८४१ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १९ 


भगवान्ले गार्ईसंगै केटी बाखा र भसी पनि पाल्नुभएको रहेछ भन्ने थाहा ह॒न्छ। उसो भए 
श्रीकृष्णलाई अजापाल, महिषीपाल आदि नभनी किन गोपालमात्र भनियो त भन्ने शङ़ामा तीमध्ये 
गाई श्रेष्ठ एवं धेरै भएको र बाखा, भँसी चाहं गार्ईहरूको बथानमा योरे मात्र पालिएका कारण 
श्रीकृष्णलाई गोपाल मात्र भनिएको हो भन्ने कुरा केटी टीकाकारहरूले जनाएका छन् । 

एेतरेयोपनिषद् १२२मा प्राणीहरूको सृष्टि गर्ने क्रममा सबभन्दा पहिला गाईकै सृुष्टि 
भएको धियो भनी बतादृएबाट यो अग्रगण्य जीव भएको स्पष्ट हृन्छ। गाईभित्र सम्पूर्ण 
देवताहरूको वास छ भन्ने मानिन्छ। पवित्र॒ कर्महरूमा पञ्चगव्य भनेर गाईबाट निस्कने 
द्रव्यहरूलाई नै ग्रहण गरिन्छ। परमात्माको अवतारको कारण बताउने क्रममा पनि 
गोविप्रसुरसाधूनां छन्दसामपि चेश्वरः भागवत, ८२४५ अर्थात् गाई, ब्राह्मण, देवता, सत्पुरुष र 
वेदको पनि रक्नाका लागि परमात्माले अवतार लिनुहुन्छ भनिएको छ। यसबाट गाई अनि 
गोरक्षाको प्रशस्त महत्व रहेको कुरा स्पष्ट ह॒न्छ । गाईको यस्तो विशेष महत्व हुनुमा भगवान् नै 
कारण हनुहृन्छ । भगवान्लाई गाईहरूका इन्द्र॒ भनी गोविन्दाभिषेक गरिसकेपचछ्छि स्वयं पुरुषोत्तम 
परमात्माद्रारा पालित भएकाले तिनीहरू सर्वाधिक महत््वशाली भए भनी बतादइएको छ । यसरी 
प्रमुखता र अधिकताका कारणले श्रीकृष्णलाई गोपाल भनिएको हो । 

केही आचार्यहरूले यस श्लोकको अर्थ गर्दा श्रीकृष्णले केवल गाई मात्र चराउनुभएको 
थियो भने अर्थ गरेका छन् । श्रीकृष्णको ध्यान गर्ने वेलामा उहाँ लाई गाईहरूबाट घेरिएको रूपमा 
ध्यान गर्नुपर्ने विधान पनि छ। श्रीकृष्णले गाईके अधिपचछि हिंडको, गाईहरूलाई बोलाएको आदि 
वर्णनमा गाईको मात्र नाम आएको छ। गोपिनीहरूले यमुनाको विषालु जलमा श्रीकृष्ण 
पस्नुभएको भन्ने सुनेर उहँलाई खोज्दै आउने क्रममा मार्गे गवामन्यपदान्तरान्तरे भागवत, 
१०१६१८ अर्थात् गाईहरूले बाटोमा हिंडदा भएका डोबहरूको बीचमा श्रीकृष्णका 
चरणचिह्वहरूलाई पहिल्याएको वर्णन आ्खंछ । यसरी श्रीकृष्णसंग गारईहरूको मात्र सम्बन्ध रहेको 
कुरा थाहा हुन्छ । यसरी अर्थ गर्दा गावः शब्दको अर्थ सामान्य गाई हन्छ भने अजा शब्दको अर्थ 
एक बेत पनि नव्याएको कोरली गाई भने अर्थ हृन्छ। महिषी शब्दको अर्थ चाहं भर्खर व्याएकी 
दुधालु गाई भने हुन्छ । त्यसैले भनिएको छ अजा स्यादप्रसूता गौः सकृत्सूता महिष्यपि । अन्या 
गाव इह प्रोक्ता इति शब्दार्थवेदिनः । 

यसरी पहिलो प्रकारले अर्थं गर्दा भगवानूले गाईका साथमा बाखा र भँसीहरू पनि 
चराउनुहन्थ्यो भन्ने अर्थ हृन्छ भने दोप्रो प्रकारले अर्थ गर्दा चाहं भगवानूले केवल गाई मात्र 
चराउनुहन्थ्यो भन्ने अर्थ निस्कन्छ। 


तेऽपश्यन्तः परुत् गोपाः कृष्णरामादयस्तदा । 


जातानुतापा न विदुविचिन्वन्तो गवां गतिम् ॥ ३॥ 


पदार्थ परन्  पशुहरूलाई जातानुतापा  चिन्तित भएका 
तदा  त्यस समयमा अपश्यन्तः  नदेखेर तेती 


रामानन्द्री त्डद्धज्ञ 


दशम स्कन्ध 


कृष्णरामाद्यः  श्रीकृष्ण, 
बलराम आदि 
गोपाः  गोपहरूले 


श्रीमद्भागवत 


३८४२ 


अध्याय १९ 


विचिन्वन्तः  खोजी गर्दा पनि न विदुः  थाहा पाडन सकेनन् 


गवां  गार्ईहरूको 
गतिम्  गएको बाटो 


वाक्यार्थ खेल समाप्त भएपचछि ठर्दा गाई नदेखेर श्रीकृष्ण, बलराम आदि गोपहरू ज्यादै 
चिन्तित भए । वरपर खोजी गर्दा पनि उनीहरूले गाई कता गए थाहा पाठन सकेनन्। 


म  नर    ,  
तुणेस्तत्खुरदच्छिन्ने्गोष्पदेरङ्कितेगंवाम् । 
मागमन्वगमन् सवं नष्टाजीन्या विचेतसः ॥ ४॥ 


पदार्थ 

नष्टाजीन्याः  गा्ईरूप 
जीविकाका साधन हराएका 
विचेतसः  ज्यादै चिन्तित 
भएका 


सर्वे  सम्पूर्ण गोपहरू 
तत्खुरदच्छिन्नैः  गारईका खुर र 
दांतले चँडालेका 

तुणेः  घाँसपातद्रारा 

गोष्पदेः  गारईका खुरद्ारा 





बनेका चिहृहरूद्रारा 
अङ्कितः  बनेका 
गवाम्  गारईको 
माम्  बाटोको 
अन्वगमन्  पचि लागे 


वाक्यार्थ बाँच्े आधारका रूपमा रहेका गाईहरू हराएपचछि गोपहरू गाईहरू हिंड्दा खुरले 
टेकिएर र चर्दा दांतले काटिएर चँडिएका घाँसपातका टुक्रा तथा मभू्दमा बनेका गाईका खुद्राका 
चिहहरू हर्दे गाई गएको बाटोको पलि लागे । 


मुञ्जाटन्यां भ्रष्टमार्गं कन्दमानं स्वगोधनम् । 
सम्प्राप्य तृषिताः श्रान्तास्ततस्ते सन्न्यवतंयन् ॥ ५॥ 





पदार्थ क्रन्दमानं  कराद्रहेका तृषिताः  तिर्खाएिका र 
ततः  त्यसपछि स्वगोधनम्  आप्ना गा्ईरूपी श्रान्ताः  थाकेका 
मुञ्जाटव्यां  मुञ्ज वनमा पुगेर सम्पत्ति ते  ती गोपहरूले 
भ्रष्टमार्गं  बाटो हराएर सम्प्राप्य  भटराएपचछि सन्न्यवतंयन्  फकणि 


ताक्यार्थ मुञ्ज नामको वनमा पुगेर बाटो हराएर कराट्रहेका आप्ना गाईहरूलाई भेट्राएपच्ि 
ज्यादै तिर्खाएका र थाकेका ती गोपहरूले ती गाईहरू फरकणएि। 


मेचगम्भीरया  
ता आहूता भगवता मेघगम्भीरया गिरा । 
स्वनाम्नां निनदं श्रुत्वा प्रतिनेदुः प्रहषिंताः ॥ ६॥ 


पदार्थ गिरा  बोलीले स्वनाम्नां  आआफ्नो नामको 
भगवता  भगवान् श्रीकृष्णद्रारा आहूताः  बोलादइएका निनदं  ध्वनि 
मेघगम्भीरया  मेघ ॐ गम्भीर ताः  ती गाईहरू श्रुत्वा  सुनेर 


यलाजन्दी ट्हद्धह् 


२८८३ 

दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १९ 
  

प्रहिताः  अति प्रसन्न भएर परतिनेदुः  उत्तरमा आपू पनि कराए 

ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णले आफ्नो मेघ रँ गम्भीर वाणीले गार्ईहरूको नाम उच्चारण गरेर 


तिनीहरूलाई बोलाउनुभयो । आआफ्नो नामको ध्वनि सुनेर गारईहरू अति प्रसनन भए र उत्तरमा 
उनीहरू पनि उच्च स्वरले कराउन लागे । 


ततः समन्ताद् वनधूमकेतुयंदुच्छयाभूत् क्षयकृद् वनोकसाम् । 
समीरितः सारथिनोल्वणोत्सुकेविठेलिहानः स्थिरजङ्गमान् महान् ॥ ७ ॥ 


पदार्थ क्षयकृत्  विनाशक विठेलिहानः  बेसरी 

ततः  त्यसपछि सारथिना  सारथि वायुद्रारा चाटिरहेको डढादरहेको 
यदुच्छया  अचानक समीरितः  अभिप्ररित महान्  ठलो भयङ्कर 
समन्तात्  त्यस वनको  उल्बणोल्मुकैः  ठुला वनधूमकेतुः  वनको धूमकेतु 
चारैतिरबाट ।लप्काहरूले डडेलो 

वनोकसाम्  वनवासी स्थिरजङ्गमान्  चलअचल अभूत्  लाग्यो 

जीवहरूको जीवहरूलाई 





वाक्यार्थ त्यसपछि अचानक त्यस वनमा चारैतिरबाट भयङ्र डउदढेलो लाग्यो। वनवासी 
जीवहरूलाई विनाश गर्न त्यो उढेलोले हावाको सहायताले खन् तीव्र गतिमा फैलिंँदे ठुलाटठुला 
लप्काहरूद्रारा चलअचल जीवहरूलाई नष्ट गर्न लाग्यो । 


तमापतन्तं परितो दवाग्नि गोपार्च गावः प्रसमीक्ष्य भीताः। 
उल्वुरच कृष्णं सबलं प्रपन्ना यथा हरि मृत्युभयारदिता जनाः ॥ ८ ॥ 





पदार्थ गोपाः  गोपहरू र शरणमा पर्दचछछन् त्यरै गरी 
परितः  सवैतिरबाट गावः च  गार्ईहरू सबलं  बलरामले सहित 
आपतन्तं  आपूतिर आद्रहेको यथा  जसरी हुनुभएका 

तम्  त्यो भयङ्कर मृत्युभयादिंताः  मृत्युको डरले कृष्णं  भगवान् श्रीकृष्णको 
द्वाग्निं  उढेलोलाई आत्तिएका प्रपन्नाः  शरणमा परेर 
प्रसमीक्ष्य  देखेर जनाः  मानिसहरू उत्लुः  भने 

भीताः  उराएका हरि  भगवान् श्रीहरिको 


ताक्यार्थ भयङ्कर उढेलोले चारैतिरबाट घेरेको देखेर गोप तथा गाईहरू अत्यन्त उराए । त्यसपच्ि 
जसरी मृत्युको उरले आत्तिएको मानिस भगवान् श्रीहरिको शरणमा पर्दछ, त्यसै गरी ती सम्पूर्ण 
गोप र गाईहरू बलरामले सहित भगवान् श्रीकृष्णको शरणमा परर भन्न थाले । 


कृष्ण कृष्ण महावीर हे रामामितविक्रम । 


दावाग्निना दद्यमानान् प्रपन्नांस््रातुमहथः ॥ ९॥ 
यानान ऋछडच्धघ 


दशम स्कन्ध 


पदार्थ 
महावीर  हे परम बलशाली 


श्रीमद्भागवत 


पराक्रमी 
राम  हे बलराम 


हे कृष्ण कृष्ण  हे श्रीकृष्ण, हे दावाग्निना  डढेलोले 


श्रीकृष्ण 
अमितविक्रम  अपरिमित 


दह्यमानान्  उदन लागेका 
प्रपन्नान्  शरणमा परेका 





३८४४ 


अध्याय १९ 


हामीलाई 

त्रातुम्  रक्षा गर्न 

अहंथः  हजुरहरू नै समर्थ 
हचहन्छ 


ताक्यार्थ परम बलशाली हे श्रीकृष्ण ! अति पराक्रमी हे बलराम ! यो भयडूर डढेलोले उदन 
लागेका हामी हजुरहरूको शरणमा परेका छँ, हाम्रो रक्ना गर्नुहोस् । 


नूनं त्वदुबान्धवाः कृष्ण न चाह॑न्त्यवसादितुम्। 
वयं हि स्व॑धमंज्ञ त्वन्नाथास्त्वत्परायणाः ॥ १०॥ 


पदार्थ अवसादितुम् च  दुःख भोगन वयं  हामीहरू 
कृष्ण  हे श्रीकृष्ण न अर्हन्ति  योग्य छैनन् त्वन्नाथाः  हजुरलाई नै 
नूनं  निश्चय नै सवंधमंज्ञ  सम्पूर्ण धर्मका संरक्षक मानेका 


त्वदूबान्धवाः  हयजुरका भाद 


ज्ञाता हे भगवान् 


त्वत्परायणाः  हजुरलाई नै 


परम आश्रय मानेका छँ 





बन्धुहरू हि  निश्चय नै 


वाक्यार्थ हे भगवान् ! निश्चय नै हजुरका भादबन्धुहरू कुनै प्रकारको दुःखकष्ट भोगन योग्य 
कैनन्। हि सम्पूर्ण धर्मका ज्ञाता भगवान् ! हजुर नै हाम्रा संरक्षक हुनुहन्छ र हजुर नै हाम्रा परम 
आश्रय हूनुहुन्छ । 


श्रीडुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 

वचो निरम्य कृपणं बन्धूनां भगवान् हरिः । 
निमीलयत ज्र लोचनानीत्यभाषत 

निमीलयत मा भेष्ट खोचनानीत्यभाषत ॥ ११॥ 





पदार्थ कृपणं  कारुणिक लोचनानि  आंखाहरू 
भगवान्  भगवान् वचः  वचन निमीलयत  बन्द गर चिम्ल 
हरिः  श्रीकृष्णले निरम्य  सुनेर इति  यस्तो 

बन्धूनां  आपना बन्धुहरूको मा भेष्ट  नडराओ अभाषत  भन्नुभयो 


ताक्यार्थ आफ्ना बन्धुहरूको यसप्रकारको करुण पुकार सुनेर भगवान् श्रीकृष्णले उनीहरूलाई 
नडराओ, ओआंखा चिम्ल भन्नुभयो । 

तथेति मीलिताक्षेषु भगवानग्निमुल्वणम् । 

पीत्वा मुखेन तान् कृच्छ्राद् योगाधीरो व्यमोचयत् ॥ १२॥ 
भन्दै 


पार्थ तथा इति  हृन्छ त्यसै गर्छ 


रागानन्दरी शढद्ब्ध 


३८४५ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १९ 


तान्  ती गोप र गाईहरूलाई 
कृच्छ्रत्  घोर सङ़टबाट 
व्यमोचयत्  मुक्त गर्नुभयो 


मीलिताक्षेषु  गोपहरूले मुखेन  आफ्नो मुखले 
आंँखा चिम्लिएपचछ्ि उल्बणम्  भयङ्र 
योगाधीशः  योगेश्वर अग्निम्  आगोलाई 
भगवान्  भगवान् श्रीकृष्णले पीत्वा  पिएर 
ताक्यार्थ हन्छ त्यसै गछ भन्दै गोपहरूले ओंँखा चिम्लिएपछि योगेश्वर भगवान् श्रीकृष्णले 
आफ्नै मुखले त्यो भयङ्र आगोलाई पिडनुभयो र ती गोप र गाईहरूलाई घोर सङ़टबाट मुक्त 
गर्नुभयो । 

विवरण यस अध्यायमा भगवानूले अर्को उढेलोबाट गाई र गोपहरूको रक्षा गर्नुभएको वर्णन 
गरिएको छ। अन्तःकरणका विक्षेपकारी अरू सूक्ष्म दोषहरू नष्ट भडसक्दा पनि जीवात्मामा 
अज्ञानरूप दोष बाँकी रहिरहन्छ । अज्ञानदोष बाँकी रहुन्जेल भक्तहरू रसरूप भगवानसंग एक भई 
परमानन्द रसको आस्वादन गर्न सक्दैनन्। यो दावाग्नि पिएको लीलाले यही अज्ञानदोष हटेको 
सूचना दिन्छ। योभन्दा पहिले दावाग्निपान गर्दा रातको समय थियो, त्यसैले भगवान्ले ओआंँखा 
चिम्लिन लगाउनुभएन। अहिले दिसो भएकाले भगवानूले गोपहरू डउराउन सक्ने ठानी आंँखा 
बन्द गर्न लगाउनुभएको हो । उडेलो लागेको बीचमा कोटी व्यक्तिले आंँखा बन्द गर, म तिमीलाई 
बचा भन्यो भने आंँखा बन्द गरिन्छ र? खन् त्यही बीचमा उढेलो बढी आर्फैलाई जलाउन 
थाल्यो भने के गर्न भनेर उराइन्छ। तर गोपहरूले श्रीकृष्णले भन्नेवित्तिके ओंँखा बन्द ॒गरे। 
यसबाट उनीहरूको भगवान्प्रतिको निष्ठाको पनि परीक्षा भयो। भगवान् योगाधीश हूनुह॒न्छ । 
उहाँले आत्मयोगद्रारा त्यो सबै आगो पिद्दिनुभयो । 





ततङ्च तेऽक्षीण्युन्मील्य पुनभीण्डीरमापिताः। 
निङम्य विस्मिता आसन्नात्मानं गाङ्च मोचिताः॥ १३॥ 


पदार्थ भाण्डीरम्  भण्डीर नामको गरादएका 

ततः च  त्यसपछि वरको रुखको नजिकमा निरम्य  देखेर 

ते  ती गोपहरू आपिताः  आदइपुगेको विस्मिताः  आश्चर्यचकित 
अक्षीणि  ओंखा आत्मानं  आपूहरू र आसन्  भए 

उन्मील्य  उघारेर र्दा गाः च  गाईहरू 

पुनः  फेरि आफूहरू मोचिताः  उढेलोबाट मुक्त 





ताक्यार्थ त्यसपछि जब गोपहरूले आंँखा खोलेर हेरे, तब उनीहरूले आपूलाई पहिलेकै 
भाण्डीर वरको रुखको नजिकमा पाए । यसरी आफूलाई र गाईलाई उढेलोबाट बचाएको देखेर 
सम्पूर्ण गोपहरू आश्चर्यचकित भए । 


कृष्णस्य योगवीयं तद् योगमायानुभावितम्। 
दावाग्नेरात्मनः क्षेमं वीक्ष्य ते मेनिरेऽमरम् ॥ ४ ॥ 
यानान डच्धछ 


दशम स्कन्ध 


पदार्थ 


श्रीमद्भागवत 


योगमायाको प्रभाव तथा 


कृष्णस्य  भगवान् श्रीकृष्णको दवाग्नेः  डढेलोबाट 


तत्  त्यस प्रकारको 
योगवीर्य  योगसिद्धि र 
योगमायानुभावितम्  


आत्मनः  आफ्नो 
क्षेमं  रक्ना भएको 
वीक्ष्य  देखेर 


३८४६ 


अध्याय १९ 


ते  ती गोपहरूले 
श्रीकृष्णलाई 
अमरम्  अमर परमेश्वर 


 


मेनेरे  मान्न लागे 





ताक्यार्थ श्रीकृष्णको त्यसप्रकारको योगसिद्धि र योगमायाको प्रभावलाई तथा उढेलोबाट 
आफनो रक्षा गरिएको देखेर गोपहरूले श्रीकृष्णलाई परमेश्वर मान्न लागे । 


गाः सन्निवत्यं सायाहे सहरामो जनाद॑नः। 


वेणुं विरणयन् गोष्ठमगाद् गोपिरमिष्टुतः ॥ १५॥ 


पदार्थ 
गोपैः  गोपहरूद्रारा 


जनादंनः  भगवान् श्रीकृष्ण 
सायाहे  सन्ध्या कालमा 


अभिष्टुतः  स्तुति गरिनुभएका गाः  गा्ईहरू 


सहरामः  बलरामले सहित 


सन्निवत्यं  फकणएिर 


  नाँसुरी 

वेणुं  बांसुरी 
विरणयन्  बजाङदै 
गोष्टम्  व्रजमा 





अगात्  आउनुभयो 


वाक्यार्थ सन्ध्या काल भएपछि गोपहरूद्वारा स्तुति गरिनुभएका बलरामले सहित भगवान् 
श्रीकृष्ण गाईहरूलाई फकरणएर बांसुरी बजा्डँदे गाईको पछि लागी व्रजमा फरकिनुभयो । 


गोपीनां  अ  अत् 
गोपीनां परमानन्द आसीद् गोविन्द्दशने । 
क्षणं युगतमिव यासां येन विनाभवत् ॥ १६ ॥ 


पदार्थ युगातम्  सय युग गोविन्दको दर्शनले 
येन विना  जुन भगवान् इव  रै परमानन्दः  परम आनन्द 
श्रीकृष्णको दर्शन विना अभवत्  हुन्थ्यो आसीत्  प्राप्त हुन्थ्यो 


गोपीनां  ती गोपिनीहरूलाई 
गोविन्दद्शने  भगवान् 
ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णको दर्शन नपाएर त्रजमण्डलका गोपिनीहरूलाई एक क्षण पनि सय 
युग ४ लामो लाग्दथ्यो र भगवान् श्रीकृष्णको दर्शनले ती गोपिनीहरूलाई परम आनन्द प्राप्त 
हुन््यो । 


यासां  जुन गोपिनीहरूलाई 
क्षणं  एक क्षण पनि 





इति श्रीमदुभागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दङ्ञामस्कन्धे 


र   


दावाग्निपानं नामकनावश्याऽध्यायः ॥ १९॥ 


रामालन्द्री टकछ््ृद्धद 


३८७७ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २९ 


अथ  घ्याय 
अथ वशाशव्यायः 
वर्षा र शरद् ऋतुको वर्णन 
श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 


तयस्तदटूर्तं कम दावागनमन्ञमात्मनः  
गोपाः स्त्रीभ्यः समाचख्युः प्ररुम्बवघम्व च ॥ १॥ 


पदार्थ वध कमं  काम 

गोपाः  गोपहरूले च एव  लगायत स्त्रीभ्यः  आमा, दिदीबहिनी 
दावाग्नेः  उटेलोबाट तयोः  वी श्रीकृष्ण र आदि आद्रमाईहरूलाई 
आत्मनः  आफूहरूको बलरामका समाचख्युः  सुनाए 

मोक्षम्  मुक्ति रक्षा तत्  ती 

प्ररम्बवधम्  प्रलम्बासुरको अटुमुतं  आश्चर्यलाग्दा 





ताक्यार्थ वनबाट घर फरकिएपछि गोपहरूले भगवान् श्रीकृष्ण र बलरामले आफूहरूलाई 
उढेलोबाट रक्षा गरेको तथा प्रलम्बासुरको वध गरेको आदि आश्चर्यलाग्दा सम्पूर्णं कर्महरू आमा, 
दिदीबहिनी आदि आद्रमाईहरूलाई सुनाए। 


गोपवृद्धाश्च गोप्यश्च तदुपाकण्यं विस्मिताः । 


  अ 


मनर् दवघ्रवर्। कृष्णरामा ब्रज गता ॥ २॥ 
पदार्थ गोपवृद्धाः च  बुढापाका गतो  छदम भेषमा 
तत्  त्यो गोपहरूको कुरा गोपहरू र त्रजमण्डलमा आएका 
उपाकण्यं  सुनेर गोप्यः च  गोपिनीहरूले समेत देवप्रवरौ  कुनै देवताविशेष 
विस्मिताः  आश्चर्यचकित कृष्णरामो  श्रीकृष्ण र मेनिरे  मान्न लागे 
भएका बलरामलाई 





ताक्यार्थ गोपहरूको कुरा सुनैर बुढापाका गोपगोपिनीलगायत सम्पूर्ण व्रजवासीहरू 
आश्चर्यचकित बने । त्यसपछि उनीहरूले श्रीकृष्ण र बलराम छद्म भेषमा त्रजमण्डलमा आएका 
कुनै देवताहरू हन् भन्ने मान्न लागे । 


ततः प्रावतंत प्रावृट् सवंसत्त्वसमुद्भवा । 


   


वद्यतमानपषारषावस्पूाजतनभस्तला ॥ ३॥ 


रामालन्द्री द््ृद्धठ 


३८५८ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २० 
पदार्थ विजुलीसंगै मेघका गर्जनले सवंसत्त्वसमुद्भवा  सम्पूर्ण 
ततः  त्यसपछि ग्रीष्म ऋतु युक्त आकाश भएको प्राणीहरूको पोषक 

बितेपच्छि विद्योतमानपरिधिः  चारे दिशा प्रावृट्  वर्षा ऋतु 
विस्पूजिंतनभस्तला  उज्यालो भएको प्रावतंत  प्रारम्भ भयो 





वाक्यार्थ ग्रीष्म ऋतु बितेपछछि सम्पूर्ण प्राणीहरूलाई पोषण गर्ने वर्षा ऋतु प्रारम्भ भयो । जसको 
आगमनसंगे आकाशमा बिजुलीसंगे मेघ गर्जकाले सबै दिशाहरू उज्याला बने । 

विवरण यस अध्यायमा वर्षा र शरद् ऋतुको आगमनमा सबे प्राणीहरू खुसी भए भनिएको छ। 
वर्षा ऋतु आएपचछि ग्रीष्म ऋतुमा पीडित भएका प्राणीहरू पनि खुसी हन्छन्, पृथिवी पनि 
हरियालीले भरिन्छिन्। यी सबे सद्गुण भएकाले यहाँ वर्षा ऋतुलाई सर्वसत्तवसमुदभवा अर्थात् 
सबे प्राणीहरूलाई जीवन दिने भनिएको छ । आध्यात्मिक अर्थमा जब भक्तहरूको अज्ञाननाश हुन्छ 
र उनीहरूले परमात्माको स्वरूपलाई थाहा पारंछन्, तब भगवान्ले लीला गर्न उनीहरूभित्र विशुद्ध 
सत्त्वगुण उत्पन्न गर्नृहुन्छ। यसरी यो अध्यायभरि अनेक दृष्टान्त दिएर सबेथरी जीवहरूभित्र 
सत्तवको उदय भएको देखादइएको छ । जडचेतन सबैभित्र सत्त्वगुणको उदय भएको देखाउनु यो 
अध्यायको विषय हो । यहाँ पहिले तीन श्लोकसम्म वर्षा ऋतुको सुरुवात हुने उपक्रम छ भने ४ 
देखि २४ सम्म जम्मा २१ श्लोकमा २१ वस्तुको उदबोधन भएको देखाइएको छ भने २५ देखि ३१ 
सम्मका ७ श्लोकमा भगवानूले वर्षा ऋतुमा क्रीडा गर्नुभएको बताइएको छ । ३२ ओँ श्लोकमा 
शरद्को प्रवृत्ति हुन्छ र रर देखि अध्यायभरिका १७ श्लोकमा शरद्रारा १७ ओटै वस्तुमा सत्त्वको 
उदय भएको देखादृएको छ । 


सान्द्रनीलाम्बुदेर््योम सविद्युत्स्तनयित्तुभिः। 
अस्पष्टज्योतिराच्छन्नं बह्येव सगुणं बमो ॥ ४॥ 


पदार्थ घना बादलहरूले सगुणं  गुणले सहित 
सविद्युत्स्तनयित्ुभिः  आच्छन्नं  ढाकिएर जह्य इव  ब्रह्म ठै 
बिजुलीले सहित मेघका अस्पष्टज्योतिः  अंध्यारो बभौ  शोभायमान देखियो 
गर्जनाहरूले र बनेको 

सान्द्रनीराम्बदेः  कालाकाला व्योम  आकाश 





ताक्यार्थ बिजुलीसंगसंगे गर्जका कालाकाला घना बादलहरूले ढाकिएर अंँध्यारो बनेको 
आकाश स्वप्रकाश भएर पनि सगुणरूपमा शोभायमान बनेको ब्रह्म मैं सुन्दर देखियो । 

विवरण यस श्लोकमा घना कालो बादल र बिजुलीको चमकले ढाकिएको आकाशलाई तीन 
गुणद्वारा ढाकिएको ब्रह्मसंग तुलना गरिएको छ। आच्छन्नं सगुणं ब्रह्म अर्थात् तीन गुणद्वारा 
ढाकिएको ब्रह्म भनिएकाले श्रीधर स्वामीले त्यसको अर्थं जीवात्मा भने गर्नुभएको छ । भगवानूमा 
गुणको आवरण हुन सक्देन भन्ने आशयले यो अर्थ गरिएको हो। आकाशमा रहेको मेघको 
कालोपनले तमोगुण, गर्जनाले रजोगुण र बिजुलीको चमकले प्रकाशात्मक सतत्वगुणलाई सूचित 


रामालन्द्री तछृद्धड 


३८८९ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २० 


गर्द । वल्लभाचार्यले भने यसको अर्थ शरीरधारी श्रीकृष्ण भन्ने गर्मुभएको छ । सगुण अर्थात् 
गुणले युक्त हुनुभएका श्रीकृष्ण लौकिक मानिसहरूलाई व्यामोह अर्थात् मोहित गर्नका लागि 
ईश्वरीय तेजलाई लुकाई गोठालोको भेषमा अस्पष्टज्योति बन्नुभएको छ । उहाँ अनेक आभूषण र 
पीताम्बर आदिद्रारा ढाकिनुहन्छ र ॒गोपिनीहरूद्रारा पनि घेरिनुहुन्छ। पहिलो अर्थमा भगवान्ले 
लीलाविस्तारका लागि जीवहरूको उदबोध गर्नुभएको तात्पर्य निस्कन्छ भने दोम्रो अर्थमा चाहं 
भगवान्ले आपने अनन्त शक्ति र कल्याणकारक गुणहरूको उदबोध गर्नुभएको तात्पर्य निस्कन्छ । 


अष्टो मासान् निपीतं यद् भूम्याश्चोदमयं वसु । 
स्वगोभिर्मोक्तुमारेभे पज॑न्यः काल आगते ॥ ५॥ 


पदार्थ असारसम्म किरणहरूद्रारा 

पर्जन्यः  सूर्यले १२ वटा भूम्याः  पृथिवीबाट निपीतं  पिएका थिए त्यो 
सूर्यमध्ये वर्षा ऋतुको सूर्यलाई यत्  जुन काठे  वर्षा ऋतु 

पर्जन्य भनिन्छ उदमयं  पानीरूप आगते  आएपचछि 

अष्टो मासान्  आठ वसु  धन मोक्तुम्  फिर्ता गर्न 
महिनासम्म मडसिरदेखि स्वगोभिः  आपना आरेभे  लागे 





ताक्यार्थ सूर्यले आठ महिनासम्म पृथिवीबाट आफना किरणहरुूद्रारा जुन पानीरूप धन लिएका 
थिए, त्यो सबै वर्षा ऋतु लागेपछि फिर्ता गर्न लागे । 


तडिद्न्तो महामेघार्चण्डरवसनवेपिताः। 
प्रीणनं जीवनं ह्यस्य मुमुचुः करुणा इव ॥ ६ ॥ 


पदार्थ महामेघाः  घना बादलहरूले प्रीणनं  खुसीका लागि 
चण्डरवसनवेपिताः  जोडसंग करुणाः इव  दयालु व्यक्तिले जीवनं  जीवनरूप पानी 
चलेको हावाले प्रेरित भएर दुःखीलाई दया गरे र मुमुचुः  वर्षा गर्न लागे 
तडिद्वन्तः  बिजुलीले सहित हि  निश्चय नै 

भएका अस्य  यस संसारका 





ताक्यार्थ जसरी दयालु व्यक्तिले दुःखीमाथि उपकार गर्दछ, त्यसै गरी जोडसंग चलेको हावाले 
प्रित भएका र बिजुलीले सहित भएका वर्षकिालीन बादलहरूले पृथिवीका प्राणीहरूको खुसीका 
निम्ति जीवनरूप पानी वर्षा गर्न लागे । 


तपःकृखा देवमीढा आसीद् वर्षीयसी मही । 
यथेव काम्यतपसस्तनुः सम्प्राप्य तत्फलम् ॥ ७॥ 
पदार्थ तपःकृशा  ग्रीष्मकालीन तापले 





सुख्खा बनेकी दुन्लाएकी 
रामानन्द व्छद्धद 


दशम स्कन्ध 


मही  प्रथिवी 
देवमीढा  वर्षाका जलले 
सिञ्चित भएपच्छि 


श्रीमद्भागवत 


तनुः  शरीर 
यथा  जसरी पहिला सुके 
तापनि 


काम्यतपसः  फलको कामना तत्  त्यो तपस्याको 


गरेर तपस्या गर्नेको 


फलम्  फल 


२३८५० 
अध्याय २ 


सम्प्राप्य ए  प्राप्त गरेपच्ि 
दिव्य बन्दछछ त्यसै गरी 
वर्षीयसी  पुष्ट हराभरा 
आसीत्  भएकी थिडन् 





ताक्यार्थ ग्रीष्मकालको प्रचण्ड गर्मीका कारण पृथिवी सुख्खा दुन्ली बनेकी थिडन्। जसरी 
फलको चाहना गरेर तपस्या गर्नैको शरीर त्यस वेला सुके तापनि फल प्राप्त गरेपछ्छि दिव्य बन्दछ, 
त्यसै गरी वषलि सेचन गरेपचछ्छि परथिवी हराभरा पुष्ट बनिन्। 


निशामुखेषु खद्योतास्तमसा भान्ति न ग्रहाः। 
यथा पापेन पाखण्डा न हि वेदाः कटो युगे ॥ ८ ॥ 


पदार्थ 

यथा  जसरी 

कठो युगे  कलियुगमा 
पापेन  पाप प्रबल हूनाले 
पाखण्डाः  पाखण्ड मतहरू 


भान्ति  प्रसिद्ध ह॒न्छन् 

वेदाः  वैदिक सिद्धान्तहरू 
न हि  हदेनन् त्यसै गरी 
निशामुखेषु  वर्षाका सन्ध्या 
कालहरूका 


तमसाः  अन्धकारमा 
खद्योतः  जुनकिरीहरू 
देखापर्दछन् 

ग्रहाः  अन्य प्रकाशमान ग्रहहरू 





न  देखापर्दैनन् 


ताक्यार्थ जसरी कलियुगमा पापका कारण पाखण्ड मतहरू प्रसिद्ध ह॒न्छन् र वैदिक 
सिद्धान्तहरू ओेलमा पर्दछन्, त्यसै गरी वर्षाकालका अँध्यारा साँखुहरूमा उज्याला चन्द्र, सूर्य 
आदि ग्रहहरू बादलले ढाकिन्छन् र केवल जुनकिरीहरू मात्र देखापर्न थाल्दछन् । 


श्रुत्वा पज॑न्यनिनदं मण्डुकाः व्यसृजन् गिरः। 
तृष्णीं शयानाः प्राग् यद्वद् बाह्यणा नियमात्यये ॥ ९॥ 


पार्थ सकिएपछ्छि गुरुको आज्ञा सुनेर पजन्यनिनदं  मेघको गर्जन 
प्राक्  पहिला यद्रत्  जसरी श्रुत्वा  सुनेर 

तूष्णीं  चुपचाप लागेर गिरः  वाणी उच्चारण गर्दछन् व्यसृजन्  टरटर आवाज 
शयानाः  सुतेका वेदपाठ गर्दछन्, त्यसै गरी निकाल्न लागे 

ब्राह्मणाः  ब्रह्मचारीहरू पहिला चुप लागेर बसेका 

नियमात्यये  नित्यकर्म मण्डुकाः  भ्यागुताहरू 





ताक्यार्थ जसरी पहिला चुपचाप लागेर बसेका ब्रह्मचारीहरू नित्यकर्म सकिएपच्ि गुरुको आज्ञा 
सुनेर वेदपाठ गर्न लाग्दछन्, त्यसै गरी चुप लागेर बसेका भ्यागुताहरू मेघका गर्जनहरू सुनेर ट 


टर गरी कराउन लागे । 


रामालन्द्री दष्कहदछछण् 


२८५९ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २९ 


आसन्नुत्पथवाहिन्यः श्षद्रनद्योऽनुदयुष्यतीः। 
पुंसो यथास्वतन्त्रस्य देहद्रविणसम्पदः ॥ १०॥ 





पदार्थ  शरीर र अभावमा सुकिरहेका 
यथा  जसरी धनसम्पत्ति ुद्रनदयः  साना नदीहरू 
अस्वतन्त्रस्य  इन्दरियहरूको उत्पथवाहिन्यः  कुमार्गमा खर्च भरिएका 

नियन्त्रणमा परेको हन्छ त्यसै गरी आसन्  धथिए 

पुंसः  व्यक्तिको अनुशुष्यतीः  वषको 


ताक्यार्थ जसरी इन्दियहरूको नियन्त्रणमा परेको व्यक्तिको शरीर र धनसम्पत्ति कुमार्गमा खर्च 
हन्छ, त्यसै गरी वर्षको अभावमा सुकिरहेका सानासाना नदीनालाहरू वर्षाको भेलले भरिए र 
ती नदीनालाहरूको पानी जथाभावी बरन थाल्यो। 


नर,  अ  


हरिता हरिभिः शष्पेरिन्द्रगोपेश्च रोहिता । 
उच्छिटीन्धकृतच्छाया नृणां श्रीरिव भूरभूत् ॥ ॥ 





पदार्थ ओरिगांठे किराहरूले नृणां  राजाका 

हरिभिः  हरियाहरिया रोहिता  राताम्मे बनेकी तथा श्रीः इव  सेनारूप सम्पत्ति रै 
राष्येः  घांँसहरूद्रारा उच्छिलीन्धरकृतच्छाया  च्या अभूत्  भडन् 

हरिता  हरियालीमय भएकी र उग्रिनाले त्यसको छाया परेकी 

इन्द्रगोपः च  इन्द्रगोप भूः  पृथिवी 


वाक्यार्थ वर्षाकालमा पृथिवीको कुनै भाग हरिया घाँसहरूले गर्दा हरियो बनेको धियो, कुनै 
भाग इन्द्रगोप ओरिगांठे किराहरूले गर्दा राताम्मे भएको र कुनै भाग धेरै च्याउ उभ्रिनाले 
त्यसको छाया परेको भयो । यी सबैले गर्दा पृथिवी कुनै राजाका रङ्गबिरङ़गी सेना ४ैँ देखिदन् । 


क्षेत्राणि शस्यसम्पद्भिः कषंकाणां मुदं ददुः । 

धनिनामुपतापं च दैवाधीनमजानताम् ॥ १२॥ 

धनिनाम् च  धनीलाई चाहं 
धनसम्पत्ति भएर अभिमानी 
रास्यसम्पद्भिः  अन्नरूप बनेकाहरूलाई कसरी संरक्षण 
सम्पत्तिले गर्ने भन्ने बारेमा 

कषंकाणां  किसानहरूलाई  नबुफेका उपतापं  चिन्तित बनाए 
ताक्यार्थ अनुकूल वर्षाका कारण खेतबारीहरू अन्नरूप सम्पत्तिले भरिपूर्ण॒बने। यसले 


कृषकटहरू अति प्रसन्न बने भने सबे ईश्वरको अधीनमा छ भन्ने कुरा नवुेका धनीहरूलाई त्यो 
रालान्दी तंछदछनज्ञ 


पदार्थ 
क्षेत्राणि  खेतबारीहरूले 








२८५२ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २० 


अन्नबालीको संरक्षण कसरी गर्ने भन्ने कुराले चिन्तित बनायो । 


 असो 


जटस्थरोकसः सर्वे नववारिनिषेवया । 
अबिभ्रद् रुचिरं रूपं यथा हरिनिषेवया ॥ १३॥ 





पदार्थ त्यसै गरी स्थलचर प्राणीहरूले 
  अ ५   

हरेनिषेवया  भगवान् श्रीहरिको नववारिनिषेवया  नयाँ वर्षाको रुचिरं  सुन्दर 

सेवन पूजा, भजनद्रारा जलको सेचन आदिद्रारा रूपं  स्वरूप 

यथा  जसरी सेवकको भित्री, सवे  सम्पूर्ण अबिभ्रत्  धारण गरे 

बाहिरी दुबै रूप सुन्दर हृन्छ, जठस्थटोकसः  जलचर र 


ताक्यार्थ भगवान् श्रीहरिको सेवन गर्नलि जसरी सेवकको भित्री र बाहिरी दुबे रूप सुन्दर 
बन्दछ, त्यसै गरी वर्षाका नयाँनयाँ जलको सेचनका कारण सम्पूर्णं जलचर तथा स्थलचर 
प्राणीहरूले सुन्दर स्वरूप धारण गरे । 

टिप्पणीं  यहदिखि २४ श्लोकसम्म १२ तत्त्वहरूको अवस्था देखादइएको छ । जसमा यो पहिलो 
श्लोकमा सम्पूर्ण प्राणीहरू अनि क्रमशः नदी, पहाड, मार्ग, कामिनी स्त्री, गुणी पुरुष, चन्द्रमा, 
मयूर, तपस्वी, गृहासक्त, वेदमार्गं र राजाहरू गरी बाह तत््वहरूको वर्षाकालीन अवस्था 
देखाइएको छ । 


सरिद्भिः सङ्गतः सिन्धुर्चुध्चुभे शवसनोमिंमान् । 
अपक्वयोगिनदिचत्तं कामाक्तं गुणयुग्यथा ॥ १४ ॥ 


पदार्थ चित्तं  चित्त रवसनोमिंमान्  ठुलाठला 
अपक्वयोगिनः  चित्तसंयम॒ यथा  जसरी चञ्चल हुन्छ, जलतरङ्गटरूले युक्त 

नगरेका कच्चा योगीहरूको त्यसै गरी सिन्धुः  समुद्र 

कामाक्तं  कामनायुक्त सरिदूभिः  वर्षाका जलले चुष्षुभे  चञ्चल बनेर उर्लिन 
गुणयुक्  गुणहरूमा लागेको उर्लैका नदीहरू थाल्यो 

विषयासक्त सङ्गतः  मिसिएको 





वाक्यार्थ चित्तसंयम नगरेका कच्चा योगीहरूको कामनाले भरिएको विषयासक्तं चित्त जसरी 
चञ्चल हुन्छ त्यसै गरी वर्षाको भेलले भरिएका नदीहरूको सङ्गमले दुलाटला तरङ्ग उठेर समुद्र 
चञ्चल बन्यो । 
गिरयो वषंधाराभिह॑न्यमाना न विव्यथुः । 
अभिभूयमाना व्यसनेर्यथाधोक्षनचेतसः ॥ १५॥ 
पदार्थ यथा  जसरी व्यसनैः  दुःखकष्टहरूदरारा 
यलाजन्दी टक्रहखह् 


२८५३ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


अभिभूयमानाः  सताइए पनि न विव्यथुः  दुःखी हदेनन् 
अधोक्षनचेतसः  भगवानूमा त्यसै गरी 
चित्त अर्पण गरेका भक्तहरू 


अध्याय २ 


हन्यमानाः  निरन्तर हिर्काइिए 


पनि 
वषघाराभिः  मुसलधारे वषलि गिरयः  पर्वतहरू दुःखी भएनन् 


ताक्यार्थ जसरी दुःखकष्टद्वारा सताइए पनि भगवानूमा चित्त अर्पण गरेका भक्तहरू दुःखी 
हदेनन्, त्यसै गरी मुसलधारे वषलि निरन्तर हिकडिंदा पनि पर्वतहरू दुःखी भएनन्। 


माग बभूवुः सन्दिग्धास्तृणेरुछन्ना ह्यसंस्कृताः । 


न 


नाभ्यस्यमानाः श्रुतयो 


पदार्थ काठहताः  केही समयपच्छि 
द्विजैः  ब्राह्मणहरूद्रारा बिर्सिए 
न अभ्यस्यमानाः  अभ्यास इव  ठै 


असंस्कृताः  सफा नगरिएका 
मागः  बाराहरू 


निरन्तर अध्ययन नगरिएका 
श्रुतयः  वेदमन्त्रहरू 





दजः करृहता इव ॥ ९६ ॥ 


तृणेदछन्नाः  घाँसले ढाकिएर 
सन्दिग्धाः हि  नचिनिने नै 
बभूवुः  भए 


ताक्यार्थ जसरी ब्राह्मणहरूद्रारा निरन्तर अध्ययन नगरिएका वेदमन्त्रहरू केही समयपच्छि 
विर्सिइन्छन् त्यसै गरी सफा नगरिएका बाटाहरू घाँसले ढाकिएर नचिनिने भए । 


४ लोकबन्धुषु    न्स, 
न्ुषु मेघेषु विद्युतरचलसोहदाः। 


स्थेयं न चक्रुः कामिन्यः पुरुषेषु गुणिष्विव ॥ १७ ॥ 


पदार्थ पुरुषेषु इव  पुरुषहरूसंग पनि 
चरसोहदाः  अस्थिर प्रेम गर्ने स्थिर नबने 

कामिन्यः  कामिनी स्त्रीहरू लोकबन्धुषु  लोकको कल्याण 
गुणिषु  गुणी गर्ने 





मेघेषु  बादलहरूमा पनि 
विद्युतः  बिजुलीहरूले पनि 
स्थेयं  स्थिरता 

न चक्रुः  गर्न सकेनन् 


ताक्यार्थ अस्थिर क्षणिक प्रेम गर्ने कामिनी स्त्रीहरू सर्वगुणसम्पन्न पुरुषसंग पनि स्थिर नभए 
४ चञ्चल बिजुलीहरू लोककल्याणकारी मेघसंग पनि स्थिर हुन सकेनन्। 


धनुविंयति माहेन्द्रं निगणं च गुणिन्यभात्। 


व्यक्ते गुणव्यतिकरेऽगुणवान् पुरुषो यथा ॥ १८ ॥ 


गुणन्यतिकरे  गुणहरू सत्व, 
रज र तमको मिश्रणबाट 
व्यक्ते  व्यक्त भएको विश्वमा 
शोभायमान हुन्छ, त्यसै गरी 


पदार्थ 

यथा  जसरी 
अगुणवान्  गुणरहित 
पुरुषः  पुरुष परब्रह्म 





निरुणं  गुण रङ््, आकार 
आदि रहित 

माहेन्द्रं धनुः  इन्द्रधनु 
गुणिनि च  मेघगर्जन आदि 


रामालन्द्री द््टदछछघ 


२८५४ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २० 


गुण युक्त वियति  आकाशमा अभात्  शोभायमान देखियो 


वाक्यार्थ जसरी गुणरहित परब्रह्म गुणहरू सत्त्व, रज र तमको मिश्रणबाट व्यक्त भएको 
विश्वमा शोभायमान हन्छ, त्यसै गरी गुण रङ्ग, आकार आदि रहित इन्द्रधनु मेघगर्जन आदि 
गुणहरूले युक्त आकाशमा अति शोभायमान देखियो । 


रराजोडपरछन्न स्वज्योत्स्नाराजितेधने ्  , , 
न ररजड़परछन्नः स्वज्यत्स्नारयाजतघनः । 
अहंमत्या भासितया स्वभासा पुरुषो यथा ॥ १९॥ 





पदार्थ यथा  जसरी घनैः  बादलहरुदरारा 

स्वभासा  स्वप्रकाशद्रारा पुरुषः  जीवात्मा स्वयं छन्नः  ढाकिएका 

भासितया  प्रकाशित प्रकाशित हुन सक्देन, त्यसै गरी उदपः  चन्द्रमा 

अहंमत्या  अहं बुद्धि अहङकार स्वज्योत्स्नाराजितैः  आपने न रराज  प्रकाशित हुन सकेनन् 
द्रारा प्रकाशद्रारा प्रकाशित भएका 


ताक्यार्थ जसरी आफ्नै प्रकाशद्रारा प्रकाशित हने अहङ्कारद्रारा ढाकिनाले जीवात्मा प्रकाशित हन 
सक्देन, त्यसे गरी आने प्रकाशद्रारा प्रकाशित बादलहरुद्रारा ढाकिएका चन्द्रमा प्रकाशित हुन 
सकेनन्। 


मेघागमोत्सवा हृष्यः प्रत्यनन्द्ज्किखण्डिनः। 
गृहेषु तप्ता निविण्णा यथाच्युतजनागमे ॥ २०॥ 


पदार्थ गृहस्थहरू मेघागमोत्सवाः  मेघको 
यथा  जसरी अच्युतजनागमे  भगवान्का आगमनले उत्सव मनादइरहेका 
गृहेषु  घरमा भक्तहरूको आगमनले शिखण्डिनः  मयूरहरू 


तप्ताः  तापहरूले पिल्सिएर हृष्टाः  प्रसनन हन्छन् त्यसै प्रत्यनन्दन्  आनन्दित भए 
निविण्णाः  खिन भएका गरी 





तवाक्यार्थ जसरी घरका विभिन्न दुःखकणष्टले पिल्सिएर खिन्न भएका गृहस्थहरू भगवानूका 
भक्तहरूको आगमनले प्रसन्न हुन्छन्, त्यसै गरी मेघको आगमनको उत्सवमा प्रसन्न भएका 
मयूरहरू आनन्दित भए। 


पीत्वापः पादपाः पदुभिरासन्नानात्ममूतंयः। 
प्राकक्षामास्तपसा श्रान्ता यथा कामानुसेवया ॥ २९॥ 


पदार्थ प्राक्  पहिला श्रान्ताः  अत्यन्त थाकेका 
तपसा  कठोर तपस्याद्रारा क्षामा  दुन्लाएका र व्यक्तिहरू 


रामानन्द्री ठ्छ्छद्ध 


३८५५५ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २९ 
कामानुसेवया  चाहेको वर॒ तातोले सुकेर ओडलाएका पीत्वा  पिएर 

प्राप्त गरेपछ्ि पादपाः  वृक्षहरू नानात्ममूतंयः  थरीथरी स्वरूप 
यथा  जसरी स्वस्थ बन्दछन् पदुभिः  जराहरुद्रारा भएका हराभरा 

त्यसै गरी ग्रीष्मकालमा प्रचण्ड आपः  वर्षको जल आसन्  भए 





ताक्यार्थ जसरी कठोर तपस्या गर्नैहरू तपस्या गर्ने वेलामा दुब्लाएका र थकित भएका भए 
तापनि चाहेको वर प्राप्त गरेपछि स्वस्थ बन्दछछन् त्यसै गरी ग्रीष्म ऋतुको प्रचण्ड तातोले सुकेर 
ओदलाएका वृक्षहरू जराहरुद्रारा वर्षाको जल पान गरेर थरीथरी स्वरूप लिएर हराभरा देखिन 
लागे। 


सरस्स्वशान्तरोधस्सु न्युषुरङ्गापि सारसाः। 
गृहेष्वशान्तकृत्येषु राम्या इव दुरारायाः ॥ २२॥ 





पदार्थ दुःखदायी कर्मले भरिएको छल आदिले बनेका 
अङ्ग  हे प्रिय परीक्षित् गृहेषु  घरमा सरस्सु  पोखरीहरूमा 
दुराशयाः  विषयमा आसक्त इव  बसे ठै अपि  पनि 

ग्राम्याः  गाउंलेहरू अशान्तरोधस्सु  किनार सारसाः  सारसहरू 
अशान्तकृत्येषु  अशान्त अशान्त काँडा, हिलो, पानीका न्युषुः  बसिरहे 


ताक्यार्थ हे प्रिय परीक्षित् ! विषयमा आसक्त गाँलेहरू दुःखदायी घरमा बसिरहे ४ पोखरीका 
किनार अशान्त कांँडा, हिलो, पानीका छल आदिले बने पनि सारसहरू त्यहीं बसिरहे । 


जटोधेर्निरभियन्त ,   न वषंतीर्वरे 
न्त सेतवो वषतीशवरे । 


पाखण्डिनामसद्रादेरवेदमागौः कठो यथा ॥ २३॥ 
पदार्थ यथा  जसरी जटोधेः  बादीद्रारा 


पाखण्डिनां  पाखण्डीहरूका वेदमागौः  वैदिक मार्गहरू सेतवः  पुल, बांध आदि 
असद्वादेः  एठा वचन मत छिननभिन हुन्छन्, त्यसै गरी निरभिद्यन्त  भत्काइए 
मतान्तरले ईदवरे  देवराज इन्द्रले 
कटो  कलियुगमा वषति  वर्षा गर्न थालेपचछ्ि 


ताक्यार्थ जसरी कलियुगमा पाखण्डमतहरूले वैदिक मार्गहरूलाई छिन्नभिन्न पार्दछछन्, त्यसै गरी 
देवराज इन्द्रले जलवर्षा गर्न थालेपचछ्ि बाढीले पुल र बांँधहरू भत्कायो । 


व्यमुञ्चन् वायुभिनुंन्ना भूतेभ्योऽथामृतं घनाः । 





यथारिषो विरपतयः कारे कारे दिजेरिताः ॥ २४॥ 
पदार्थ द्विजेरिताः  ब्राह्मणहरुद्रारा  अभिप्रेरित 


रालालन्द्री ्ठछद्छछ 


३८५६ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २० 
विङूपतयः  राजाहरूले पूर्ण गरिदिन्छन् घनाः  बादलहरूले 

यथा  जसरी अथ  त्यसै गरी भूतेभ्यः  प्राणीहरूका निम्ति 
काटे काठे  समयसमयमा वायुभिः  वायुद्रारा अमृतं  अमृतसमान जल 
आशिषः  प्रजाको अभिलाषा नुन्नाः  प्रेरित भएका व्यमुञ्चन्  वर्षा गर्न लागे 





ताक्यार्थ ब्राह्मणहरुद्रारा अभिप्रेरित राजाहरूले जसरी समयसमयमा प्रजाको अभिलाषा पूर्ण 
गरिदिन्छन् त्यसै गरी वायुद्रारा अभिप्रेरित भएका बादलहरूले पनि प्राणीहरूका निम्ति अमृतसमान 
जल बर्साडन लागे। 


एवं वनं तद् वर्षिष्ठं पक्वखसुंरजम्बुमत्। 


   र    प्राविराद्धरि  

गगपारवृता रन्ठ सबलः प्रावशद्धार  ॥ २५॥ 
पदार्थ तत्  त्यो वृतः  धेरिनुभएका 
एवं  यसप्रकार वनं  वृन्दावनमा सबलः  बलरामले सहित 
पक्वखजुरजम्बुमत्  पाकेका रन्तुं  क्रीडा गर्बका लागि हरिः  भगवान् श्रीकृष्ण 
खजुर, जामुन आदिले भरिएको गोगोपाठेः  गाई र प्राविरात्  प्रवेश गर्नुभयो 
वर्षिष्ठं  समृद्ध गोपहरूद्रारा 





ताक्यार्थ यसप्रकार पाकेका खजुर, जामुन आदिले समृद्ध बनेको त्यस वृन्दावनमा विहार गर्न 
भगवान् श्रीकृष्ण गाई र गोप तथा बलरामले सहित भएर प्रवेश गर्नुभयो । 


   ऊधोभारेण  
धेनवो मन्दगामिन्य ऊधोभारेण भूयसा । 
ययुभंगवताहूता दुतं प्रीत्या स्तुतस्तनीः ॥ २६॥ 





पढार्थ गर्दा धेनवः  गा्ईहरू पनि 
भगवता  भगवान् श्रीकृष्णद्रारा मन्दगामिन्यः  विस्तारे हिंदने द्रुतं  चिटोचिटो 
आहूताः  बोलाइएका परीत्या  प्रेमले गर्दा ययुः  हिंडे 

भूयसा  इलादटुला स्नुतस्तनीः  थुनबाट दूधका 

उधोभारेण  कल्चौँडाको भारलेधारा बगादरहेका 


वाक्यार्थ इलाठुला कल्चौँडा भएका गारईहरू स्तनको भारले गर्दा रहिंडन नसकेर बिस्तारै 
विस्तारे हिंडदथे। भगवान् श्रीकृष्णले बोलाएपचछ्छि तिनीहरू पनि थुनबाट दूधका धारा बगा्ँदे 
छिटोचछिटो हिंड्न लागे । 


वनोकसः प्रमुदिता वनराजीम॑धुच्युतः। 
जरधारा गिरेनोदानासन्ना ददशो गुहाः ॥ २७॥ 


पदार्थ वृन्दावनमा भगवान् श्री कृष्णले प्रमुदिताः  आनन्दमा मग्न 
यानान टछ्रहछट 


३८५७ 
दशम स्कन्ध 


भएका 
वनोकसः  वनवासीहरूलाई 


श्रीमद्भागवत 


वनराजीः  लतावृक्षहरूलाई 
नादान्  विभिन्न किसिमका 


अध्याय २ 


आसन्नाः  नजिकमा रहेका 
जलधाराः  छहटराहरू र 


गुहाः  गुफाहरूलाई 

ददु  टैर्बुभयो 

ताक्यार्थ वृन्दावनमा भगवान् श्रीकृष्णले आनन्दमा मगन भएका वनवासीहरू, मधुर सुगन्ध 
फिंजादरहेका लतावृक्षहरू, छहराहरू र गुफाहरूलाई हैर्नुभयो साथे विभिन किसिमका आवाजहरू 
सुन्नुभयो । 


आवाजहरू सुन्नुभयो 
गिरेः  पर्वतका 


मधुच्युतः  मह चुहाइरहेका 
मधुर सुगन्ध फिंजाद्रहेका 





क्वचिद् वनस्पतिकरोड गुहायां चाभिवषति । 
निर्विश्य भगवान् रेमे कन्दमूलफलाशनः ॥ २८॥ 


 च  गफाहरूमा पनि 
निविश्य  पसेर 

 ० अ 

रेमे  रमाउनुहुन्थ्यो 


पदार्थ भगवान्  भगवान् श्रीकृष्ण 
अभिवषति  वर्षा भद्रहंदा क्वचित्  कहिले 
कन्दमूलफलाशनः  कन्दमूल र वनस्पतिक्रोडे  वृक्ष, लताका 


फल खोदे फाडीहरूमा र कटहिले 





वाक्यार्थ जब वृन्दावनमा वर्षा हुन लाग्दथ्यो तब भगवान् श्रीकृष्ण कहिले रुखलहराका 
खाडीहरूमा लुकेर र किले गुफाहरूमा पसेर कन्दमूलफल खांदे रमाइलो गर्नृहुन्थ्यो । 


दध्योदनं समानीतं शिलायां सलिलान्तिके । 
 


सम्भोजनीयेबुभुजे गोपेः सङ्कषणान्वितः ॥ २९॥ 





पदार्थ सलिलान्तिके  पानीको गोपैः  गोपहरुद्रारा 
सङ्षणान्वितः  बलरामले नजिकमा रहेका समानीतं  ल्याइएको 
सहित हुनुभएका भगवान् शिलायां  ङ्गामा बसेर दध्योदनं  दही र भात 
श्रीकृष्णले सम्भोजनीयेः  सहभोजी बुभुजे  भोजन गर्नुभयो 


ताक्यार्थ किले बलरामले सहित भगवान् श्रीकृष्ण पानीको नजिकमा रहेका दुङ्गाहरूमा बसेर 
गोपहरूले ल्याएका दही र भात भोजन गर्नृहुन्थ्यो । 


राद्रलोपरि संविश्य चवंतो मीलितेक्षणान् । 

तृप्तान् वृषान् वत्सतरान् गाश्च स्वोघोभरश्रमाः ॥ ३० ॥ 
प्रावृट॒भ्रियं च तां वीक्ष्य सवभूतमुदावहाम् । 

भगवान् पूजयाञ्चक्रे आत्मशाक्त्युपवंहिताम् ॥ ३१॥ 


भगवान्  भगवान् श्रीकृष्णले शादवलोपरि  हरिया घास 
यलाजन्दी टीक्हछठ 


पदार्थ 


२३८५८ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २९ 
भएको ठर्ख॑मा वत्सतरान्  बाच्छाहरू र आत्मशक्त्युपवृहिताम्  आपने 
संविश्य  बसेर स्वोधोभरभ्रमाः  आपना ठुला मायाशक्तिद्रारा संरचित 

तृप्तान्  अघाएका र कल्चौँडाका भारले थाकेका तां त्यो 

चवंतः  उग्राइरहेका गाः च  गाईहरूलाई पनि प्रावृटभ्चियं च  वर्षा ऋतुको 
मीलितेक्षणान्  आंखा वीक्ष्य  देखेर समृद्धिलाई पनि 

चिम्लिएका स्वभूतमुदावहाम्  सम्पूर्ण पूजयाञ्चकरे  प्रशंसा गर्न 
वृषान्  सांेहरू प्राणीहरूलाई सुख प्रदान गर्ने लागनुहून्थ्यो 





ताक्यार्थ घास खाएर अघाएपचछ्छि हरिया घाँसहरू भएको ठाउँमा बसी आंँखा चिम्लेर 
उग्रादरहेका बाच्छा र सांढेहरू र॒ आपफ्ना टुलाटठुला कल्चौँडाका भारले थाकेका गाईहरूलाई 
देखेर भगवान् श्रीकृष्ण अत्यन्त प्रसनन हुनुहन्थ्यो र सम्पूर्ण प्राणीलाई सुखप्रदान गर्ने आफ्नै 
मायाशक्तिद्रारा संरचित वर्षा ऋतुको त्यो समृदधिको प्रशंसा गर्न लाग्नुहुन्थ्यो । 

एवं निवसतोस्तस्मिन् रामकेरवयोव्रैजे । 

ररतं समभवद् न्यश्रा स्वच्छाम्ब्वपरुषानिला ॥ ३२॥ 





पढार्थ व्रजे  वृन्दावनमा भएको 

एवं  यसप्रकार निवसतोः  निवास गरिरहंदा रारत्  शरद् ऋतु 
रामकेडशवयोः  बलराम र॒ स्वच्छाम्न्वपरुषानिला  निर्मल समभवत्  प्रारम्भ भयो 
श्रीकृष्ण पानी, शान्त वायु र 

तस्मिन्  त्यस सुन्दर व्यभ्रा  स्वच्छ आकाशले युक्त 


ताक्यार्थ यसप्रकार भगवान् श्रीकृष्ण र बलरामले गोपहरूका साथ वृन्दावनमा लीला गरेर 
बस्दाबस्दे निर्मल पानी, शान्त वायु र स्वच्छ आकाशले युक्त भएको शरद् ऋतुको प्रारम्भ भयो । 
विवरण यस श्लोकमा वर्षपछि शरद् ऋतु सुरु भएको बताइएको छ । शरद् ऋतुका तीन 
विशेषता छन् मेघहरू हटनु, जल स्वच्छ हूनु र हावा शीतल अनि मन्द हनु । वर्षाकालमा काला 
बादल लागने, मेघ गर्जिने र बिजुली चम्किने गुण भए ँ शरदका यी तीन स्वाभाविक गुण हृन् । 
यहाँ ३३ देखि ४९ सम्मका १७ श्लोकमा शरदले वर्षका मलिनतालाई पखालेको आदि वर्णन 
गरिएको छ। वर्षा ऋतु सर्वसत््वोदभव अर्थात् रुख, लहरा आदि सबै जीवजगत्को उत्पत्ति र 
जीवनको हेतु हो भने शरद् ऋतु त्यसका मलिनताको शोधक ऋतु हो। पाँच ज्ञानेन्द्रिय, पाँच 
कर्मन्िय, पांच प्राण र मन गरी १६ कला हुन्छन्, यी षोडशकलायुक्त जीवका सबै अशुद्धिहरू 
शोधन गरेको प्रतीकको रूपमा शरद् ऋतुको वर्णनमा १६ श्लोक र तिनीहरूको निष्कर्षरूपमा 
एउटा श्लोकको प्रयोग गरिएको हो भनी सुबोधिनीकारले लेख्नुभएको छ। 


शारदा नीरजोत्पत्त्या नीराणि प्रकृतिं ययुः । 
भ्रष्टानामिव चेतांसि पुनर्योगनिषेवया ॥ ३३॥ 


रामालन्द्री टंछ्षदछड 


३८५९ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 
पार्थ चेतांसि  चित्त नीराणि  जलहरूले 
योगनिषेवया  आत्मसंयम इव  निर्मल बने ४ पुनः  फेरि 

गनलि नीरजोत्पत्त्या  कमलहरू प्रकृतिं  आफ्नो निर्मल 
भ्रष्टानाम्  योगभ्रष्ट फुल्नाले स्वरूपलाई 

भएकाहरूको शारदा  शरद् ऋतुका ययुः  प्राप्त गरे 





ताक्यार्थ जसरी योगभ्रष्ट भएकाहरूको चित्त आत्मसंयम गर्नलि पुनः निर्मल र शान्त बन्द, 
त्यसै गरी शरद् ऋतुको आगमनसंगै कमलहरू फुल्नाले शरद् ऋतुका जलले फेरि आफ्नो निर्मल 
स्वरूपलाई प्राप्त गरे। 


व्योम्नोऽन्प्रं भूतशाबल्यं भुवः पङ्कमपां मलम् । 
रारज्जहाराश्रमिणां कृष्णे भक्तियंथारुभम् ॥ २४ ॥ 





पढार्थ आश्रममा बस्नेहरूको कीटपतङ्गलाई 

यथा  जसरी अशुभं  दुःखकष्ट भुवः  जमिनको 

कृष्णे  भगवान् श्रीकृष्णमा जहार  नाश गर्दछछ, त्यसै गरी पङ्कम्  हिलोलाई 
गरिएको रारत्  शरद् ऋतुले अपां  पानीका 

भक्तिः  भक्तिले व्योम्नः  आकाशको मलम्  फोहोरलाई नाश 
आश्रमिणां  ब्रह्मचर्य, गृहस्थ, ।अब्ध्रं  बादललाई गरिदियो 

वानप्रस्थ र संन्यास चारै, भूतशाबल्यं  वर्षामा बढेका 


ताक्यार्थ जसरी भगवान् श्रीकृष्णमा गरिएको भक्तिले ब्रह्मचर्य, गृहस्थ, वानप्रस्थ र संन्यास यी 
चारे आश्रमवासीहरूको दुःखकष्ट नाश गरिदिन्छ, त्यसै गरी शरद् ऋतुले वर्षाकालीन आकाशको 
मेलो बादल, कीटपतङ्ग, जमिनको हिलोमेलो र पानीको फोहोर आदि सबे नाश गरिदियो । 


सवंस्वं जलदा हित्वा विरेजुः शुध्रवचंसः। 
यथा त्यक्तेषणाः शान्ता मुनयो मुक्तकिल्बिषाः ॥ २५॥ 


पदार्थ मुनयः  मूनिहरू जललाई 

यथा  जसरी शुभ्रवच॑ंसः  उज्ज्वल कान्तिले हित्वा  त्याग गरेर 
त्यक्तैषणाः  कामनालाई विराजमान हृन्छन् त्यसै गरी सफा स्वच्छ बनी 
त्यागेका जलदाः  शरदकालीन विरेजुः  विराजमान बने 
मुक्तकिल्बिषाः  पापरहित मेघहरू 

शान्ताः  शान्त सवंस्वं  आफ्नो सर्वस्व 





ताक्यार्थ जसरी कामनालाई त्यागेका, निष्पाप, शान्त मुनिहरू उज्ज्वल कान्तिलि विराजमान 
हृन्छन्, त्यसै गरी आपनो सम्पूर्ण सर्वस्व जललाई बर्साएिर सफा, स्वच्छ बनेका शरद्कालीन 


रालालन्द्री टक््छद 


दशम स्कन्ध 


मेघहरू शोभायमान देखिए । 


श्रीमद्भागवत 


२८६० 


अध्याय २ 


गिरयो मुमुचुस्तोयं क्वचिन्न मुमुचुः शिवम् । 
यथा ज्ञानामृतं काठे ज्ञानिनो ददते न वा ॥ ३६॥ 


पदार्थ 

यथा  जसरी 

ज्ञानिनः  ज्ञानीहरूले 
काटे  उचित समयमा 
ज्ञानामृतं  ज्ञानरूपी अमृत 


ददते  दिन्छन् 

अनुचित समयमा 

नवा  दिंदैनन् त्यसै गरी 
गिरयः  पर्वतहरूले 
क्वचित्  कतै 





तोयं  रर्नहिरूबाट पानी 
मुमुचुः  खार्न लागे भने कते 
शिवम्  जल 

न सुमुचुः  रेनन् 


ताक्यार्थ जसरी ज्ञानीहरूले उचित समय र अधिकारी पाए ज्ञानको उपदेश गर्दछन् र नपाए 
गर्देनन्, त्यसै गरी पर्वतहरूले पनि कहीं ठर्नाहरूबाट पानी खार्न लागे भने कते खारेनन् । 


नर,  क्षीयमाणं जटं ५ गापजरेचरा  
नेवाविदन् जटं गाघजटेचराः। 
यथायुरन्वहं क्षस्य नरा मूढाः कुटुम्बिनः ॥ २७ ॥ 


पदार्थ 
कुटुम्बिनः  परिवारको 
भरणपोषणमा मात्र भुलेका 


मूढाः  मूर्खं 
नराः  मानिसहरू 
यथा  जसरी 


अन्वहं  प्रतिदिन 

क्षय्यं  नष्ट भद्रहेको 

आयुः  उमेरलाई थाह 
पादेनन् 

गाधनटेचराः  थोर पानीमा 
बसेका जलजन्तुहरूले 





क्षीयमाणं  शरद् ऋतुमा सुक्दै 
गएको 

जलं  जलको अवस्थालाई 

न एव अविदन्  थाहै पाएनन् 


ताक्यार्थ जसरी परिवारको भरणपोषणमा मात्र लागेका मूर्खहरूले दिनप्रतिदिन आयु नाश 
भट्रहेको कुरा थाह पाडँदेनन्, त्यसै गरी थोर पानीमा बस्ने जीवहरूले शरद् ऋतुमा प्रतिदिन पानी 


घटिरहेको थाह पाएनन्। 


गाधवारिचरास्तापमविन्दजञ्छरदकजम् । 


यथा दरिः कृपणः कुटुम्न्यविजितेन्द्रिय 


पदार्थ 

अविजितेन्द्रियः  इन्दरियलाई 
वशमा राख्न नसकेको 
कृपणः  अति दुःखी 
कुटुम्बी  परिवारको 


   


भरणपोषणमा लागेको 
दस्रः  दरिद्र व्यक्तिले 
यथा  जसरी 

तापम्  विषयको ताप 
भोग्दछन् त्यसै गरी 





न्द्रयः ॥ ३८ ॥ 


गाधवारिचराः  थोर पानीमा 
बस्ने जलजन्तुहरूले 
शारदकजम्  शरदकालीन 
सूर्यबाट उत्पन्न तापलाई 
अविन्दन्  भोग्न लागे 


रामालन्द्री टीश्हछटण् 


३८६१ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २९ 


ताक्यार्थ जसरी परिवारको भरणपोषणमा मात्र लागेका दख र दुःखी संसारी व्यक्तिहरू 
विषयको ताप भोग्दछन्, त्यसै गरी थोर पानीमा बस्ने जलजन्तुहरू पानी सुक्दै जांँदा शरदकालीन 
सूर्यको प्रचण्ड ताप भोगन थाले। 


ण  रानेरजह  ५ स्थलान्यामं  वीरुध 
रानेः शनेजंहुः पदकं स्थलान्यामं च वीरुघः। 
यथाहंममतां धीराः शरीरादिष्वनात्मसु ॥ ३९॥ 


पदार्थ रारीरादिषु  शरीर आदि स्थलानि  पृथिवीले 
यथा  जसरी अनात्मपदार्थमा पदकं  हिलोमेलो र 
धीराः  ज्ञानीहरूले अहंममतां  म र मेरो भने वीरुधः  बोटविरुवाहरूले 


शानः शानः  बिस्तारेविस्तारे भावलाई 


आमं  कच्चापनलाई छोड 





अनात्मसु  आत्मादेखि भिन्न जहुः  त्याग्दछछन् त्यसै गरी 


ताक्यार्थ जसरी ज्ञानीहरूले बिस्तारेविस्तारे शरीर अनि अनात्मपदार्थबाटयोमदहँरयो मेरो 
हो भन्ने भावलाई छोड्दै जान्छन्, त्यसै गरी शरदकालीन पुथिवीले हिलोमैलो र रुखविरुवाले 
आफ्नो कच्चापनलाई छोड । 


निङ्चलम्बुरभूत् तृष्णीं समुद्रः शरदागमे । 
आत्मन्युपरते सम्यङ्मुनिव्युंपरतागमः ॥ ४० ॥ 





पदार्थ जसरी समुद्रः  समुद्र 

आत्मनि  मन व्युपरतागमः  वेदाध्ययनबाट निरूचलाम्बुः  जल स्थिर बनेर 
सम्यक्  पूर्णतया निवृत्त हुन्छ त्यसै गरी तूष्णीं  शान्त 

उपरते  सङ्ल्परहित बनेपछि शरदागमे  शरदऋतुको अभूत्  बन्यो 

मुनिः  मननशील व्यक्ति आगमनपच्ि 


ताक्यार्थ जसरी मननशील व्यक्ति मन पूर्णतया सडूल्परहित बनेपछ्ि वेदाध्ययनलाई छोडेर शान्त 
बन्दछन्, त्यसै गरी शरदको आगमनपचछ्ि समुद्रहरू जल स्थिर बनेर शान्त बने । 


क  स  ७ 
केदरेभ्यस्त्वपोऽगृहणन् कषंका दुढसेतुभिः। 
यथा प्रणि ख्रवज्ज्ञानं तन्निरोधेन योगिनः ॥ ५१॥ 


पदार्थ 

योगिनः  योगीहरू 

प्रणिः  इन्द्रियका माध्यमबाट 
स्रवन्  नष्ट भट्रहेको 

ज्ञानं  ज्ञानलाई 

यथा  जसरी 


तन्निरोधेन  इन्द्रियको 
नियन्त्रण गरेर रक्ना गर्दछन् 
त्यसै गरी 

कषंकाः  किसानहरूले 
दुढसेतुभिः  बलिया आली 
लगाएर 





केदारेभ्यः  खेतहरूबाट 
बगिरहेको 

अपः तु  पानीलाई 
अगृह्णन्  लिए रोके 


रामालन्द्री दक्घहटज्ञ 


३८६२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २९ 


वाक्यार्थ जसरी योगीहरूले अनियन्त्रिति इन्ियका माध्यमद्वारा नष्ट भद्ररहेको ज्ञानलाई 
इन्द्रियनिग्रह गरी रक्ना गर्दछन्, त्यसै गरी किसानहरूले बलियाबलिया आली बनाएर खेतबाट 
बगिरहेको पानी रोके । 


रारदकाशुजांस्तापान् भूतानामुडपो ऽहरत्। 
देहाभिमानजं बोधो मुकुन्दो जयोषिताम् ॥ ४२॥ 


पदार्थ मुकुन्दः  भगवान् श्रीकृष्णले रारदकाुजान्  शरदकालीन 
बोधः  जसरी आत्मज्ञानले जयोषिताम्  गोपिनीहरूको ूर्यका किरणहरूबाट उत्पन्न 
देहाभिमानजं  शरीरमा कष्टलाई नाश गर्नृहन्छ, त्यसौ तापान्  तापहरूलाई 
अभिमान गर्नाले उत्पन्न भएको गरी  अहरत्  हरण गरे 

कणष्टलाई नाश गर्वछछ अनि उडुपः  चन््रमाले 

जसरी भूतानाम्  प्राणीहरूको 





ताक्यार्थ जसरी शरीरमा अभिमान गर्नाले उत्पन्न हुने कष्टलाई आत्मज्ञानले नष्ट गर्दछछ र 
जसरी गोपिनीहरूको कणष्टलाई भगवान् श्रीकृष्णले नष्ट गर्नृहुन्छ, त्यसै गरी शरदकालीन सूर्यका 
प्रचण्ड किरणबाट उत्पन्न तापहरूलाई चन्द्रमाले हरण गररे। 


   ९ 


खमशोभत निर्मेघं शरद्िमलतारकम् । 
सत्त्वयुक्तं यथा चित्तं शब्दबह्याथंदशांनम् ॥ ४३॥ 





पदार्थ सत्त्वयुक्तं  शान्त बनेको उज्याला ताराहरूले युक्त भएको 
यथा  जसरी चित्तं  चित्त शोभायमान निर्मेघं  बादलरहित 
राब्दबह्याथंदशंनम्  शब्दब्रह्म देखिन्छ, त्यरै गरी खम्  आकाश 

वेदको अर्थलाई बुखेर शरद्विमर्तारकम्  शरदकालीन अशोभत  शोभायमान देखियो 


ताक्यार्थ वेदको अर्थलाई बुणेर शान्त बनेको चित्त जसरी शोभायमान देखिन्छ त्यसे गरी 
बादलहरू हटेर चम्किला ताराहरूले युक्त भएको शरद्कालीन आकाश शोभायमान देखियो । 


अखण्डमण्डलो व्योम्नि रराजोड्गणेः शशी । 
यथा यदुपतिः कृष्णो वृष्णिचक्रावृतो भुवि ॥ ४४॥ 





पदार्थ कृष्णः  भगवान् श्रीकृष्ण त्यसै गरी 
वृष्णिचक्रावृतः  यदुहरुद्रारा भुवि  पृथिवीमा व्योम्नि  आकाशमा 
धेरिनुभएका यथा  जसरी उड्गणेः  ताराहरुद्रारा 
यदुपतिः  यदुहरूका मालिक रराज  शोभायमान देखिनुभयो धेरिएका 


सालाली टीच्चटह् 


२८६२ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २० 


अखण्डमण्डलः  पूर्ण कान्ति शशी  चन्द्रमा शोभायमान 
भएका देखिए 
ताक्यार्थ जसरी पृथिवीमा यदुहरूका बीचमा यदुपति भगवान् श्रीकृष्ण शोभायमान देखिनुभयो, 
त्यसै गरी आकाशमा तारामण्डलका बीचमा पूर्णचन््रमा शोभायमान देखिए । 
आदिटष्य समश्ीतोष्णं प्रसूनवनमारुतम् । 


जनास्तापं जहरगोप्यो न कृष्णहतचेतसः ॥ ४५॥ 





पदार्थ आरिरघ्य  स्पर्श गरेर श्रीकृष्णद्रारा चित्त हरण 
समशीतोष्णं  चिसो र तातो जनाः  मानिसहरूले गरिएका 

बराबर भएको तापं  दुःखकणष्ट गोप्यः  गोपिनीहरूले 
प्रसूनवनमारुतम्  विभिन्न एूल जहुः  त्यागे तर न  पीडा त्यागन सकेनन् 
फुलेका वनबाट बहेको वायुलाई कृष्णहृतचेतसः  भगवान् 


ताक्यार्थ चिसो र तातो बराबर भएको र पएूल फुलेको वनबाट बहेको सुगन्धित वायुको 
स्पर्शले मानिसहरूले आप्ना दुःखकष्ट त्यागे तर भगवान् श्रीकृष्णद्रारा चित्त हरण गरिएका 
गोपिनीहरूले चाहं आफ्नो पीडा त्याग्न सकेनन्। 


गावो मृगाः खगा नायः पुष्पिण्यः शरदाभवन्। 
 फटेरीराकरिया  
अन्वीयमानाः स्ववृषेः फठेरीशक्रिया इव ॥ ४६॥ 


पदार्थ रारदा  शरदकालले गर्दा खगाः  चराहरू र 
ईशक्रियाः  ईश्वरार्पण गरेर स्ववृषेः  आआपना साढे नाय॑  स्त्रीहरू 
गरिएका कर्महरू पति हरुद्रारा पुष्पिण्यः  गर्भवती 
फेः  फलहरुद्रारा धर्म, अर्थ अन्वीयमानाः  पद्छयाइएका अभवन्  भए 
आदि पुरुषार्थद्रारा युक्त गावः  गाईहरू 

इव  भए मृगाः  मृगीहरू 





वाक्यार्थ ईश्वरार्पण गरेर गरिएका कर्महरू फलहरूद्रारा धर्म, अर्थ आदि पुरुषार्थद्रारा युक्त 
भए ४ शरदकालको प्रभावले गर्दा आआप्ना पतिहरूद्रारा सम्भोगका लागि पद्छ्यादएका गाई, 
मृगिणी, चरा र स्त्रीहरू गर्भवती भए। 


उदहृल्यन् वारिजानि सुयँत्थाने कुमद् विना । 
राज्ञा तु निभ॑या लोका यथा दस्यून् विना नृप ॥ ४७॥ 
पदार्थ नृप  हे राजा परीक्षित् यथा  जसी 


रामालन्द्री टदक्रहटघ 


२८६४ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २९ 
दस्यून् विना  चोरफटाहादेखि निभ॑याः  भयरहित हुन्छन् बाहेकका 

अतिरिक्त तु  त्यसै गरी वारिजानि  जलकमलहरू 
लोकाः  अन्य प्रजाहरू सूर्योत्थाने  सूर्योदय भएपचछ्छि उदृहृष्यन्  फुल्न लागे 

राज्ञा  राजादेखि कुमुद् विना  कुमुदिनी 





ताक्यार्थ हे राजा परीभषित् ! जसरी राजादेखि चोरफटाहाबाहेक अन्य सबे प्रजाहरू भयरहित 
हृन्छन्, त्यसै गरी सूर्योदय भएपचछि रातमा फुने कुमुदिनी बहिकका अन्य सबै जलकमलहरू 
फुल्न लागे। 
  न, क 
पुरामष्वाग्रयणारन्द्रयः च महत्सवः। 
वभो भूः पक्वरशष्यादया कलाभ्यां नितरां हरेः ॥ ४८॥ 


पदार्थ पर्व र भूः  पृथिवी 


एिन्द्रयेः च  देवराज इन््रका 
महोत्सवेः  ठुलाटुला 


पुरग्रामेषु  सहर तथा 
गांहरूमा चलेका 


हरेः  भगवान् श्रीकृष्णका 
कलाभ्यां  लीलाहरूले 





आग्रयणेः  नयाँ अन्नप्राशन उत्सवहरूले र नितरां  अत्यन्त 
वर्षा ऋतुको अन्त्यमा नयां पक्वराष्याद्या  पाकेका बभौ  सुशोभित बनिन् 
अन्नहरू खाने न्वागी खाने अन्नबालीले सजिएकी 


ताक्यार्थ सहर तथा गाँहरूमा चलेका न्वागी खाने उत्सव र देवराज इन्द्रलाई पूजा गर्न ठला 
ठला उत्सवले सजिएकी अनि अन्नबाली पाक्नाले भरिपूर्ण बनेकी पृथिवी भगवान् श्रीकृष्ण र 
बलरामका अनेक लीलाले अत्यन्त सुशोभित बनिन्। 


वणिङ्मुनिनृपस्नाता निग॑म्याथौन् प्रपेदिरे । 
वष॑रुद्धा यथा सिद्धाः स्वपिण्डान् काल आगते ॥ ४९॥ 





पदार्थ स्वपिण्डान्  आफ्ना स्वरूपलाई निग॑म्य  रोकिएको बाट 
सिद्धाः  सिद्धहरूले ग्रहण गर्दछछन् त्यसै गरी अधि सेर 

यथा  जसरी वष॑रुद्धाः  वषलि रोकिएका अथोन्  आआपफ्ना कर्तव्यमा 
काठे  समय वणिङ्मुनिनृपस्नाताः  व्यापारी, प्रपेदिरे  संलग्न बने 

आगते  आएपचछ्ि संन्यासी, राजा र ब्रह्मचारीहरू 


ताक्यार्थ कठोर साधना गर्ने सिद्धहरूले जसरी समय आएपछि आफ्ना स्वरूप ग्रहण गर्दछन्, 
त्यसै गरी शरद् ऋतु लागेपछ्ि व्षलि गर्दा रोकिएका व्यापारी, संन्यासी, राजा र ब्रह्मचारीहरू 
रोकिएको स्थानबाट अगाडि बढी आआपफ्नो कर्तव्यमा संलग्न बने। 


इति श्रीमदुभागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां द्रामस्कन्धे पूवे 


प्रावृट्हारद्वणंनं नाम विंशोऽध्यायः ॥ २०॥ 
रालातन्दी टदहटद्ध् 


२८६५ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


अध्याय २१ 


अथ एकविंशोऽध्यायः 


वेणुगीत 
श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
इत्थं शरत्स्वच्छजनलं पदुमाकरसुगन्धिना । 


न्यविशद् वायुना वातं सगोगोपालकोऽन््युतः 


पदार्थ सुगन्धले युक्त 

इत्थं  यसप्रकार वायुना  हावाले 
रारत्स्वच्छजटं  शरद् ऋतुको वातं  व्याप्त भएको त्यस 
कारण जल स्वच्छ भएको वनमा 

पटूमाकरसुगन्धिना  कमलको सगोगोपालकः  गाई र 


॥ १॥ 

गोपहरूले सहित हुनुभएका 
अच्युतः  भगवान् श्रीकृष्ण 
न्यविशत्  प्रवेश गर्नुभयो 





वाक्यार्थ यसप्रकार शरद् ऋतुका कारण स्वच्छ भएको जल र कमलको सुगन्धले युक्त मन्द 
मन्द वायु व्याप्त भएको वृन्दावनमा भगवान् श्रीकृष्ण, गाई र गोपहरूका साथमा प्रवेश गर्नुभयो । 


कुसुमितवनराजिश्युष्मिभूद्वदविजकुलघुष्टसर ःसरिन्महीध्म् । 
मघुपतिरवगाद्य चारयन् गाः सहपदुपालबलश्चुकून वेणुम् ॥ २॥ 


पदार्थ मधुर स्वरले गुञ्जायमान बनेका 
कुसुमितवनराजिश्ुष्मिभूद्वद्धिज पोखरी, नदी तथा पर्वतले युक्त 
कुलघुष्टसरःसरिन्महीध्रम्  भएको वनमा 

नाना प्रकारका फूल फुलेका अवगाह्य  प्रवेश गरेर 
सुगन्धित वृक्षहरूमा उन्मत्त भएर  सहपद्युपाकबलकः  गोप र 
भून्भुनाङँदे गरेका भमरा र बलरामले सहित हूनुभएका 
चिर्बिराडदे गरेका पक्षीहरूको मधुपतिः  मादक रसका 


पति भगवान् श्रीकृष्णले 
गाः  गाईहरू 

चारयन्  चरादे 
वेणुम्  बांसुरी 

चुकूज  बजाउनुभयो 





ताक्यार्थ नाना प्रकारका फूल फुलेका सुगन्धित वृक्षहरूमा उन्मत्त भएर भुन्भुनाडँदे गरेका 
भमरा र चिर्बिराँदे गरेका पक्षीहरूको मधुर स्वरले गुन्जायमान बनेका पोखरी, नदी तथा पर्वतले 
युक्त भएको त्यस वृन्दावनमा गोप तथा बलरामका साथमा भगवान् श्रीकृष्ण प्रवेश गर्नुभयो र 


उहांले गाई चरा्ँदे बांसुरी बजाउनुभयो । 


तद् व्रजस्य आश्रुत्य वेणुगीतं स्मरोदयम्। 
कार्चित् परोक्षं कृष्णस्य स्वसखीभ्योऽन्वव्णंयन् ॥ ३॥ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
पदार्थ कादिचत्  केही 

तत्  त्यो भगवान्प्रतिको बजस्त्रियः  गोपिनीहरू 
स्मरोदयम्  प्रमलाई जगाउने परोक्षं  एकान्तमा 
वेणुगीतं  बांसुरीको ध्वनिलाई स्वसखीभ्यः  आपना 
आश्रुत्य  सुनेर साथीहरूसंग 


२८६६ 


अध्याय २१ 


कृष्णस्य  भगवान् श्रीकृष्णको 
रूप, गुण र बाँसुरीको ध्वनिको 
विषयमा 

अन्वव्णंयन्  वर्णन गर्म लागे 





ताक्यार्थ भगवान्ले बजाउनुभएको त्यो बांँसुरीको प्रेम जगाउने ध्वनि सुनेर गोपिनीहरू 
एकान्तमा आप्ना साथीहरूसंग भगवान्को रूप, गुण र बाँसुरीको ध्वनिको वर्णन गर्न लागे । 


तद् वणयितुमारब्धाः स्मरन्त्यः कृष्णचेष्टितम्। 
नाशकन् स्मरवेगेन विक्षिप्तमनसो नृप ॥ ४॥ 


पढार्थ कृष्णचेष्टितम्  भगवान् 

नृप  हे राजा परीक्षित् श्रीकृष्णका चेष्टालाई 
स्मरवेगेन  परमको आवेगले स्मरन्त्यः  सम्किदै 
विक्षिप्तमनसः  हदय व्याकुल तद् वणैयितुम्  उहाँका रूप, 
भएका गुण र लीलाहरूको वर्णन गर्न 


आरब्धाः  आरम्भ गरेका 
गोपिनीहरूले 
न अशकन्  सकेनन् 





तवाक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! भगवानप्रतिको प्रेमले व्याकुल भएका गोपिनीहरूले भगवान्का 
चेष्टाहरू सम्िंदे उहाँंका रूप, गुण र लीलाहरूको वर्णन गर्न लागे तर वर्णन गर्न सकेनन्। 


बहौपीडं नटवरवपुः कर्णयोः कणिंकारं 


बिभ्रद् वासः कनककपिशं वैजयन्ती च मालाम् । 


रन्परान् वेणोरधरसुधया पूरयन् गोपवृन्दे 


वृन्दारण्यं स्वपदरमणं प्राविदाद् गीतकीतिंः ॥ ५॥ 


  काठेचांपको पएूल 
धारण गर्नुभएका 

कनककपिां  सुन ठ पहेला 
वासः  वस्त्र धारण गर्नुभएका 
वैजयन्तीं  वैजयन्ती 
मारम् च  माला पनि 
बिभ्रत्  धारण गर्ुभएका 
गोपवृन्दैः  गोपहरुद्रारा 
गीतकीतिंः  गुणकीर्तन 


पदार्थ 

गोपिनीहरूले मनमने ध्यान 
गर्दा देख्न लागे 

बहौपीडं  शिरमा मयूरको 
प्वांख भएको मुकुट धारण 
गर्नुभएका 

नटवरवपुः  श्रेष्ठ नटको जस्तो 
शरीर भएका 

कणंयोः  दुबै कानमा 








गरिनुभएका 

अधरसुधया  मुखको अमृत 
समान वायुले 

वेणोः  बाँसुरीका 
रन्प्रान्  प्वालहरू 

पूरयन्  भर्दे जादे 
स्वपद्रमणं  आफ्नो धाम 
वेकुण्ठभन्दा पनि सुन्दर 





वृन्दारण्यं  वृन्दावनमा 
यानात्रन्दरी दीष्द्टट 


३८६७ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २१ 


प्राविशत्  प्रवेश गर्नुभयो 
ताक्यार्थ बांसुरीको ध्वनि सुनेर प्रेमविहल बनेका गोपिनीहरूले मनमनै ध्यान गर्दा देखन 
लागे शिरमा मयूरको प्वाँख भएको मुकुट, कानमा काठेचांँपको पफूल, शरीरमा सुनौला पीताम्बर 
र गलामा वैजयन्ती माला धारण गरेर सुन्दर नट रँ बन्नुभएका भगवान् श्रीकृष्ण आफना 
गुणकीर्तन गरिरेका गोपहरूका साथमा मुखको अमृतसमान वायु बाँसुरीका प्वालहरूमा भर्व 
ांसुरी बजाँदे आफ्नो धाम वैकुण्ठभन्दा पनि सुन्दर वृन्दावनमा प्रवेश गर्नुभयो । 
वितरण यस श्लोकमा बाँसुरीको धुन सुनेर मन विक्षिप्त भएका गोपिनीहरूले श्रीकृष्णको 
यस्तो रूपलाई सम्य भनी श्रीशुकदेवले बताउनुभएको छ । श्रीकृष्णले वनमा बजाएको बाँसुरीको 
धुन गोपिनीहरूले मात्र कसरी सुने भन्ने शङ़ा हुन सक्छ । यसको उत्तर हो रतिका लागि भाव 
उरीप्त गराउनु नै बांसुरी बजाउनुको प्रयोजन हो । त्यसैले शृङ्गार रसको स्थायीभाव रति जसको 
हृदयमा थियो, तिनैले मात्र यो उदहीपक बाँसुरीको नाद सुने। निरन्तर स्मरणद्रारा गोपिनीहरूको 
चित्त श्रीकृष्णमा न लागिरहने भएकाले त्यसके सम्बन्धले गर्दा व्रजमा बसीबसी पनि उनीहरूले 
नांँसुरीनाद सुनेका हुन्। यहाँ बांँसुरीनादको वर्णनको क्रममा पहिला भगवान्ले वनमा बांसुरी 
बजाउनुभएको, गोपिनीहरूले त्यसलाई सुनी आपसमा वर्णन गर्न खोज्दा नसकेको बताई 
श्रीकृष्णको लीलास्वरूपको स्फूर्ति भएपछि भने उनीहरूले बांसुरीवादन लीलालाई गाएको 
देखादएको छ । यसबाट के थाहा हृन्छ भने भगवान्को रूपस्फुरण हुनुभन्दा लीलास्फूर्तिं हनु 
अन्तरङ्ग अवस्था हो। गोपिनीहरूलाई श्रीकृष्णको रूप त सामान्य अवस्थामा पनि स्फुरण 
भद्रहन्थ्यो, त्यही सम्बन्धले उनीहरूले बां सुरीनाद सुने र बांसुरीको नादद्रारा चित्त णन् एकाकार 
भएपक्ि बांसुरी बजादइरहेका श्रीकृष्णको लीलास्वरूप उनीहरूको अधि स्फुरण भयो । त्यही 
अन्तरङ्ग लीलास्वरूपको वर्णन यस श्लोकमा गरिएको छ। 

भगवानूले मयूरको प्वाँखबाट बनेको मुकुट शिरमा लगाउनुभएको धियो । असाध्ये रमाई 
रमाई नाच्दा मयूरको प्वांख जसरी फफराउंछ, भगवान्को शिरमा त्यसै गरी मयूरको प्वांख 
फफरादरहेको मुकुट थियो। यसले भगवान्मा पनि प्रेमरसको नृत्य चलिरहेको सूचना दिन्छ। 
उहांले दुबे कानमा काठे चाँप फूलको कुण्डल लगाउनुभएको छ । उहाँको वपुः अर्थात् शरीर श्रेष्ठ 
नटको जस्तो छ । नट शब्दको अर्थं अभिनेता वा नर्तक हुन्छ । वल्लभाचार्यले नटवत् वरवच्च वपुः 
भनी यसलाई द्ुट्याउनुभएको छ । शृङ्गाररस दुई प्रकारको हुन्छ । एउटा नाटकमा नटको अभिनय 
देखी उद्बुद्ध हुने शृङ्गार र अर्को वर अर्थात् आफ्नै प्रियतमका चेष्टालाई देखी उद्बुद्ध हुने शृङ्गार । 
पहिलो शङ्गारमा आपूभित्र जागेको प्रेमभावको भोक्ता नट हुन सक्दैन भने दोस्रो शृङ्गारमा प्रिय र 
प्रिया दुबे एकआपसको प्रमका भोक्ता हृन्छन्। लौकिक प्रेममा यी दुरईभन्दा माथिल्ला कोटि 
कैनन्। भगवान् त हृदयभित्र पनि भएकाले त्यहाँका अव्यक्त र रहस्यमय भाव, अनुभाव आदिको 
पनि भगवान् प्रत्यक्ष भोक्ता हुनुह॒न्छ । लौकिक शृङ्गारमा त्यसको भोक्ता बाहिरी व्यक्ति हुन्छ, 
त्यसैले अन्तरङ्ग भावहरूको भोग गर्न ऊ सर्धँ असमर्थ हुन्छ। भक्तिको शृङ्गारमा भने परमात्माले 
निर्बाधिरूपमा हृदयभित्रका चञ्चल भावहरूको पनि भोग गर्न सक्नुहुन्छ । दुबे कानमा कर्णिकार 
फूलको कुण्डल लगाउनुले पनि संयोग र वियोग दुबे शृङ्गार रसलाई धारण गर्ने भन्ने अर्थं दिन्छ। 

रालान्दी दी्टट 


३८६८ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २१ 


प्रम रसमा एउटा विचित्रता के छ भने यो जति अव्यक्त या रहस्यमय भयो त्यति नै यसको 
रहस्यात्मकता बद्छ । प्रेम मुखबाट प्रकट हुने होइन, अपितु हदयबाट अनुभव गरिने वस्तु हो । 
प्रमरसका साकाररूप श्रीकृष्णले शरीरमा पीताम्बर ओदनुको यही तात्पर्य हो । भगवानूले पीताम्बर 
मात्र होइन, वैजयन्ती माला पनि लगाउनुभएको छ। यसको तात्पर्य बतारदे वल्लभाचार्य 
भन्नुह॒न्छ वैजयन्ती माला भनेको भगवान्को विजय र कीर्तिलाई प्रकाशित गर्ने माला हो। 
वेजयन्ती माला सेतो, पलो, रातो, हरियो र नीलो रङ्गका सुगन्धित फूलहरूद्वारा बनेको हुन्छ । 
श्वेतैः पीतस्तथा रक्तैर्हरितेर्नलवर्णकैः । 
पुष्पैरेभिः सुगन्धैश्च वैजयन्त्यस्ति मालिका ।। 
कतिपय विद्रानूहरूले वैजयन्ती माला आठ किसिमका मोतीहरूद्रारा निर्मित हृन्छ भन्ने 
मानेका छन् । वैजयन्ती भवेन्मालाष्टधा मौक्तिकनिर्मिता । ती आठ किसिमका मोतीहरूको नाम 
यस प्रकार छन् मेघमणि, हस्तिमिणि, मत्स्यमणि, नागमणि, वेणुमणि, शङ्खमणि, वराहमणि र 
सिपीमणि । 
जीमूतकरिमत्स्याहिवेणुशङ्खवराहकाः । 
शुक्त यश्चैव विज्ञेया अष्टौ मौक्तिकयोनयः । 
वेजयन्ती माला गोडासम्म आद्पुगने लामो हुन्छ भन्ने कुरा पनि पाइन्छ आपादलम्बिनी 
माला वैजयन्ती प्रकीर्तिता । 
प्रमभाव गुप्त रहनुपर्दछ, तर संगसंगै प्रेमीको कीर्तिले या सदगुणहरूको प्रकाशले त्यो 
भावलाई स्पर्श गरिरहनु पनि आवश्यक छ । पीताम्बरमाथि वनमाला लगाउनुको यही तात्पर्य हो । 
श्रीकृष्णले बाँसुरी बजाउनु भएकोलाई विशिष्ट रसात्मक शब्दम व्याख्या गर्दै श्रीशुकदेव 
भन्नुहन्छ अधरसुधया पूरयन् अर्थात् आफूभित्रको आनन्द अमृतलाई अधरको माध्यमले बाँसुरीमा 
भर्नुभयो । बाँसुरीमा आँ कुनै रस छैन । यो भित्रबाट खाली छ, तर जसको भित्र विषय सम्बन्धी 
कुनै रस छैन, त्यसमा नै भगवान्को आनन्द रस भरिन सक्छ । त्यसैद्रारा नै भगवान् आफ्नो आनन्द 
सबेलाई बाँडनुहन्छ। यसरी आनन्दमूर्वि श्रीकृष्णले वांँसुरीनादको माध्यमले आफ्नो रस 
गोपिनीहरूमा सञ्चार गरिरहनुभएको कुरा यहाँ बतादएको छ। 


इति वेणुरवं राजन् सवभूतमनोहरम्। 


श्रुत्वा बजस्त्रियः सवौ वणंयन्त्यो ऽभिरेभिरे ॥ ६॥ 
पदार्थ ाँसुरीको आवाजलाई लीलाहरू वर्णन गर्दै 
राजन्  हे राजा परीक्षित् श्रुत्वा  सुनेर श्रीकृष्णलाई सम्कँदे 
इति  यसप्रकार सवोः  सम्पूर्ण एकञआपसमा 
स्वभूतमनोहरं  सम्पूर्ण व्रजस्त्रिय  व्रजवासी स्त्री अभिरेभिरे  आलिङ्गन गरे 
प्राणीको चित्त हरण गरिदिने गोपिनीहरूले 
वेणुरवं  भगवान्को व्णयन्त्यः  भगवान्का 





रामालन्द्री टी्छटटड 


३८६९ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २१ 


वाक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! सम्पूर्ण प्राणीहरूको चित्त हरण गरिदिने भगवानूको त्यो बांँसुरीको 
आवाज सुनेर सब गोपिनीहरूले भगवान्का लीलाहरू वर्णन गर्दै उहाँलाई सम्फदे एकआपसमा 
आलिङ्गन गरे । 

विवरण यस श्लोकमा बांँसुरीगीत सुनेर गोपिनीहरूमा परेको प्रभाव बताटदएको छ । भगवान्को 
सम्पूर्णं स्वरूप नै रसमय छ। उहांका अङ्गप्रत्यङ्ग प्रमरसका अभिव्यक्ति हुन्, तर तीमध्ये पनि 
नाँसुरीनाद नै विशेष रसयुक्त छ। त्यसैले गोपिनीहरूले अरू केहीको वर्णन नगरी बांँसुरीनादके 
वर्णन गरे। बांँसुरीनादलाई उनीहरूले सर्वभूतमनोहरम् अर्थात् सबे प्राणीहरूको मनलाई हरण 
गरिदिने भनेका छन्। यद्यपि यो बांँसुरीनाद प्रेमयुक्त हदय भएको व्यक्तिले मात्र सुन सक्छ, तर 
प्रमीलाई चाहं उसले जुन रसको आस्वादन गरिरेको छ, त्यसैद्रारा नै जडचेतन सब जगत् 
आनन्दित र प्रफुल्लित भए ॐ लाग्छ। श्रीशुकदेवले पनि उनीहरूको भावलाई ने अनुवाद ग्द त्यस 
रसलाई सबे प्राणीहरूलाई सुख दिने भन्नुभएको छ । वृन्दावनबाट बाँसुरीको माध्यमले फुकिएको 
प्रमरस जब गोपिनीहरूको हृदयभरि भरियो, तब उनीहरूले त्यसको वर्णन गर्न थाले । प्रेम बाहिर 
प्रकट हुने वस्तु होन । प्रेमले हद यलाई पूर्ण बनाइदिन्छ । गोपिनीहरूले गरेको यो वर्णन बाहिरी 
वर्णन होदन। यो त प्रेममय भएको चित्त आफ पग्लिएको हो। यसैलाई वल्लभाचार्यले 
गलनरूपवर्णनम् भनी उल्लेख गर्नुभएको छ। अभिरेभिरे यो पदको व्याख्या गर्दै श्रीधर स्वामी 
लेखनुह॒न्छ श्रीकृष्णं परिरन्धवत्यः अर्थात् बांँसुरीगीतको वर्णन गरिररहदा गोपिनीहरूले पदपदमा 
आनन्दमूर्ति श्रीकृष्णलाई अङमाल गर्थे। यो शारीरिक अड़माल होदन, किनभने शारीरिक अड़माल 
अपूर्ण हन्छ, त्यसमा दुई प्रेमीलाई एक बनाउने सामर्थ्य पनि छैन । गोपिनीहरूले त ॒शब्दैपिच्छे 
श्रीकृष्ण आपरूभित्र एक बनी बसेको अनुभव गर्दथे। अड़मालको खास रहस्य पनि यही हो। 
अथवा सर्वाः अभिरेभिरे अर्थात् सबैले एकअर्कालाई श्रीकृष्ण ठानेर अड़माल गरे भन्ने अर्थ पनि 
हुन सक्छ । पहिलो अर्थमा श्रीकृष्ण आफूभित्र आफ्नो अस्तित्व बनी पसेको आन्तरिक अनुभव छ 
भने दोस्रो अर्थमा सम्पूर्ण जगत् श्रीकृष्णमय बनेको अलौकिक अनुभव छ। 


गोप्य उत्ुः गोपिनीहरूले भने 
अक्षण्वतां फलमिदं न परं विदामः 

सख्यः पडुननुविवेशयतोर्व॑यस्येः। 
वक्तं जेशसुतयोरुवेणु जुष्टं 

येवौ निपीतमनुरक्तकराक्षमोक्षम् ॥ ७॥ 


पढार्थ अनुविवेशयतोः  वनतिर बलरामको 

सख्यः  हे साथीहरू लगिरहनुभएका अनुवेणु  बाँसुरीको पछि रहेको 
वयस्यः  साथीहरूका साथमा बजेरासुतयोः  ब्रजका मालिक बांसुरी बजाइहेको 

परशून्  पशु गाईबाच्छा लाई नन्दका छोरा श्रीकृष्ण र अनुरक्तकराक्षमोक्षम्  अनुरक्त 


रामालन्द्री टीच्छ्डटद 





३८७० 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २१ 
व्यक्तिलाई आंखाको कुनाबाट सेवन गर्न पाइयो, ती धन्य परं वा  त्यसदेखि अर्को फल 
हेरिरहेको छन् छ भन्ने 

वक्त्रं  मुहारलाई इदं  यही नै न विदामः  हामीले जानेका 
येः  जोजोद्रारा अक्षण्वतां  आंखा भएकाहरूले कछैनौं 

निपीतम्  पिदयो हेर्न पाइयो प्राप्त गर्ने 

जुष्टं वा  सेवन गरियो फलम्  मख्य फल हो 





ताक्यार्थ हे साथीहरू ! बांसुरी बजा्डदे र आफूप्रति अनुरक्त व्यक्तिहरूलाई कर्के नजरले हर्द 
साथीहरूसंग गाईबाच्छा लिएर वनतिर गद्रहनुभएका भगवान् श्रीकृष्ण र बलरामको मुहारको 
जजसले दर्शन गर्न पाए तिनीहरू धन्य छन् किनभने ओंँखा भएकाहरूले प्राप्त गर्न मुख्य फल नै 
यही हो वा यसभन्दा अर्को उत्कृष्ट फल छ भन्ने बारेमा हामीलाई थाहा कैन । 
वितवरण यस श्लोकमा ओंँखा भएकाहरूको ओंँखाको सार्थकता श्रीकृष्णदर्शनमा ने छ भनी 
गोपिनीहरूले भनेका छन्। इन्द्रियहरूले जहिले पनि राम्रा वस्तुहरूको ग्रहण गर्न चाहन्छन् । 
ओंँखाले राम्रो वस्तु हेर्न, कानले मिठो शब्द सुन्न, यसै गरी नाकले सुगन्ध सुँघ्न चाहन्छ । यी 
सबेका विषयहरू छु्राुै छन् । त्यसैले प्राणीहरूको सुख अनेक विषयमा बांडिएकाले अपूर्ण एवं 
परिच्छिन छ। सम्पूर्ण इन्द्रिये एकैपटक रसास्वाद गर्न सकिने वस्तु भनेको परमात्मा मात्र 
हनहन्छ। यसकै लागि उहाँले सगुणसाकार स्वरूप लिनुभएको हो। आनन्दमूर्ति त्यस्ता 
परमात्मालाई सने इन्दरियले एके पटक चाख्न पाएपचछ्ि अरू विषयको आनन्दमा मन जाँदैेन । सबे 
इन्द्रिय परमात्मामा ने एकाकार भएको स्थिति नै ती इन्ियहरूको सार्थकता हो । परिच्छिन्न एवं 
नाशवान् विषयहरूलाई हर्दा त आंँखाले आनन्द मानिरहेको छ भने आपनै आत्मरूप परम 
आनन्दस्वरूप श्रीकृष्णलाई हर्दा त कति आनन्द होला । परमप्रियको दर्शनभन्दा आंखाको अर्को 
प्रयोजन छैन । ती वनवासी धन्य छन्, जसका ओंँखाले बांसुरी बजाउन तल्लीन श्रीकृष्ण र सहवर्ती 
बलरामका परम सुन्दर महार र कर्के हैराइलाई दहेरिरहेका छन् भनी गोपिनीहरूले यहाँ 
वनवासीहरूको प्रशंसा गरेका छन् । 

यहाँ गोपिनीहरूले ७ देखि १९ सम्मका १३ ओटा श्लोकमा वेणुगीत गाएका छन् । त्यसको 
कारण बताडँदे वल्लभाचार्य भन्नुहुन्छ, परमात्मा श्रीकृष्णको रसास्वाद तेह ॒ किसिमले हुन्छ । 
भगवानूको दर्शन हनु, उहाँ संग वार्तालाप गर्नु, मिलन हनु, अड़माल गर्नु, उहाँको सेवा गर्नु, 
सर्वाङ्गको स्पर्श गर्न पाउनु, अधरामृतको पान गर्नु, संगै अनेक भोग गर्नु, प्रमको कारणले 
रोमाज्चित हनु, भगवान्का मधुर गीतहरू सुन्नु, भगवान्को शरीरको सुगन्ध ग्रहण गर्नु, भगवान्को 
नजिक रहनु र नित्य भगवद्भावनाले युक्त भद्रहनु । यसकै सूचनाका लागि १३ ओटा श्लोकमा 
वेणुगीत बताइएको हो भन्ने कुरा वल्लभाचार्यले स्पष्ट पार्नुभएको छ। 


चूतप्रवालबहंस्तबकोत्पलान्न 


   ० त, 


मालानुपृक्तपरिधानविचित्रवेशो । 


रालालन्द्री टीच्कटटठण् 


३८७१ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 


मध्ये विरेजतुरलं परुपालगोष्ट्यां 
रद्गे यथा नवरो क्व च गायमानो ॥ ८ ॥ 


पदार्थ माला तथा शरीरमा पर्हैलो रङ्गे  रङ्गमञ्चमा 
चूतप्रवालबहंस्तबकोत्पखान्न वस्त्रधारण गरी विचित्र स्वरूप नटवरो  सजिएर देखापरेका 
मालानुपृक्तपरिधानविचित्रवेशो  बनाउनुभएका भगवान् श्रीकृष्ण दुई जना नट 

शिरमा आपका कोमल र बलराम यथा  यै 

पालुवा, मयूरका प्वाँंख र क्व च  कहिले अरं  अत्यन्त 

विभिन्न किसिमका फएूलका पञ्ुपालगोष्ठ्यां  गोपसमूहको विरेजतुः  सुशोभित देखिनुभयो 
गुच्छा, कानमा कमलको फूल मध्ये  बीचमा बसेर 
हातमा पनि कमल, गलामा गायमानो  गीत गादरहेका 





ताक्यार्थ हे साथीहरू ! शिरमा ओंँपका कोमल पालुवा, मयूरका प्वाँख र विभिन्न 
किसिमका फूलका गुच्छ, कान र हातमा कमल पएूल, गलामा माला तथा शरीरमा पीताम्बर 
धारण गरी विचित्र स्वरूप बनाउनुभएका भगवान् श्रीकृष्ण र बलराम कहिलेकाहीं गोपहरूको 
माखुमा बसेर गीत गाउन लाण्दा रङ्गमञ्चमा देखापेरेका दुई जना नट जस्तै अति सुशोभित 
देखिनुभयो । 


गोप्यः किमाचरदयं कुशलं स्म वेणु 
दामोदराधरसुधामपि गोपिकानाम् । 

भुङ्के स्वयं यद्वशिष्टरसं हदिन्यो 
हृष्यत्त्वचोऽश्र मुमुचुस्तरवो यथायाः ॥ ९॥ 





पदार्थ अपि  पनि दुर्लभ गर्दा खुसी ह॒न्छन् त्यरै गरी 
गोप्यः  हे गोपिनीहरू दामोद्राधरसुधाम्  भगवान् हदिन्यः  आफूले सिञ्चन गरी 
अयं  यो भगवान् श्रीकृष्णको दामोदरको अधरामृत बढाएको बांसबाट बनेको 
हातमा रहेको अवशिष्टरसं  केवल अलि बांसुरीको त्यो भाग्य देखेर 
वेणुः  बांँसुरीले अलि रस मात्र बाँकी राखेर नवीहरूले कमलका पत्रबाट 
किम् कुशलं  के त्यस्तो स्वयं  आँ एक्लै बग्ने जलबिन्दुका रूपमा र 
पुण्यकर्म भुङ्के  भोग गरिरहेको छ तरवः  आफनो जातिले प्राप्त 
आचरत् स्म  गरेछ यथा  जसरी गरेको परमानन्दलाई देखेर 
यत्  जसका कारण आज आयाः  कुलवृद्ध व्यक्तिहरू वृक्षहरूले शीतबिन्दुका रूपमा 
गोपिकानाम्  हामी आफ्नो वंशमा जन्मेको हृष्यत्त्वचः  आनन्दले 
गोपिनीहरूका लागि व्यक्तिले भगवान्को कृपा प्राप्त रोमाञ्चित हदे त्वक् वा छाला 


रालालन्द्री टक््टज्ञ 


३८७२ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २१ 


आनन्दित भएर अश्रु  हर्षको आंसु मुमुचुः  बगाए 
ताक्यार्थ हे गोपिनीहरू ! भगवान्को त्यस बांँसुरीले के त्यस्तो पुण्यकर्म गरे जसका कारण 
आज गोपिनीहरूका लागि पनि दुर्लभ भगवान् दामोदरको अधरामृतलाई अलिअलि मात्र बाँकी 
राखेर उसले एक्लै पान गरिरेको छ । जसरी कुलवृद्ध व्यक्तिहरू आफनो वंशमा जन्मेको व्यक्तिले 
भगवान्को कृपा प्राप्त गर्दा खुसी हृन्छन् त्यसै गरी आफूले जलसेचन गरी बढाएका बांँसबाट 
बनेको बाँसुरीको त्यो अहोभाग्यलाई देखेर नदीहरूले कमलका पत्रबाट बग्ने जलबिन्दुका रूपमा 
र आफनो जातिले प्राप्त गरेको त्यो परमानन्दलाई देखेर पुलकित बनेका वृक्षहरूले शीतबिन्दुका 
रूपमा हर्षका आंसुहरू बगाए। 
विवरण यस श्लोकमा श्रीकृष्णको अधरसुधालाई पान गर्न बाँसुरीले कहिले त्यस्तो पुण्य गरे 
भनी गोपिनीहरूले आपसमा प्रश्न गरेका छन्। भगवान्ले ओठमा राखी बांसुरी बजाउनुभएको 
देखी गोपिनीहरूले त्यसमा आफूजस्तै चेतन अरू कोही व्यक्तिको कल्पना गरेका छन्। जसरी 
हामी श्रीकृष्णको अधरामृत पिच्छ, त्यसै गरी यथेच्छ अधरामृत पिडने यो को हो भन्ने उनीहरूको 
जिज्ञासा छ। गोपिनीहरूले श्रीकृष्णको अधरामृत पान गर्न आपूहरूको मात्र अधिकार रहेको 
जनाएका छन्। आफ्नो मात्र एकाधिकार रहेको क्षेत्रमा प्रवेश गरी अरू कसैले यथेच्छ श्रीकृष्णको 
अधरामृतको रसास्वाद गरेको देख्दा गोपिनीहरू उसको सौभाग्यको प्रशंसा गर्दछछन्। 

बांसुरी बांसबाट बन्छ र बाँस नदी, पोखरी आदिको छेठमा रसिलो ठरमा पनि हुन्छ । 
गोपिनीहरूले पोखरीलाई बाँसुरीको आमा र बाँस एवं अन्य वृक्षप्रजातिलाई त्यसको पिता भनी 
कल्पना गरेका छन् । पोखरीमा कमल फुलेको देख्दा र रुखहरूबाट मधुधारा अर्थात् रस बगिरहेको 
देख्दा उनीहरूले त्यसको सम्बन्ध पनि यही बांँसुरीसंगे रहेको छ भनेका छन्। आफनो प्रियतम 
श्रीकृष्णको अधरसुधालाई बांँसुरीले यथेच्छ पान गर्द र त्यसबाट अवशिष्ट रहेको रसलाई यसको 
सम्बन्धका कारण पोखरीले र वृक्षहरूले पनि पिँदेछन्। ती वृक्षहरूमा अकलि भोगिसकेको रस 
भोर्दा पनि प्रमका आंसु खसे मधुधारा रसाएका छन् । त्यस्ते पोखरीले पनि अलिकति रस 
पिदा रोमाञ्च भई कमलका फूलहरूको माध्यमले त्यसलाई व्यक्त गरिरहेको छ । त्यसो भए यो 
नाँसुरीले कस्तो रसास्वाद गरेको होला ? भन्ने उनीहरूको कल्पना देखिन्छ । 


वृन्दावनं सखि मुवो वितनोति कीतिं 
यदेवकीसुतपदाम्बुनलब्धलक्षिम । 

गोविन्दवेणुमतुमत्तमयूरनृत्यं 
्रक्ष्याद्िसान्वपरतान्यसमस्तसत्त्वम् ॥ १० ॥ 


पदार्थ भुवः  पृथिवीको छ 
सखि  हे साथी कीतिं  कीर्विलाई यत्  किनभने 
वृन्दावनं  वृन्दावनले वितनोति  लोकलोकान्तरसम्मदिवकीसुतपदाम्बुजलन्यलक्िम  


यालानन्दरी दीक्कटह् 


३८७३ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २१ 


देवकीपुत्र भगवान् श्रीकृष्णका  बादल गर्जेको ठानेर सत्त्वम्  पर्वतका शिखरमा 
चरणकमलका विह्नले शोभा मत्तमयूरनृत्यं  उन्मत्त भएका शान्त बनेर बसेका सम्पूर्ण 
प्राप्त गरेको छ र मयूरको नृत्यलाई प्राणीहरूले युक्त भएको छ 
गोविन्दवेणुम् अनु  भगवान् प्रेक्ष्य  देखेर 
गोविन्दको बाँसुरीको ध्वनि अद्विसान्वपरतान्यसमस्त 
ताक्यार्थ हे साथी ! यस वृन्दावनले पृथिवीको कीर्तिलाई लोकलोकान्तरसम्म फैलादरहेको 
छ। किनभने यो वन देवकीपुत्र भगवान् श्रीकृष्णका चरणकमलका चिहशोभाले सुशोभित बनेको 
छ । यस वृन्दावनमा भगवान् जब बांसुरी बजाउनुहन्छ, तब बांँसुरीको त्यो धुनलाई सुनेर बादलको 
गर्जन र ठानी उन्मत्त बनेका मयूर नाच्न लाग्दछन् अनि त्यो देखेर पर्वतका शिखरमा इल्ने 
सम्पूर्ण प्राणीहरू शान्त बनेर रहन्छन् । 
वितरण यस श्लोकमा गोपिनीहरूले वृन्दावनको प्रशंसा गरेका छन्। भगवानूको चरणसंँग 
सम्बन्धित भएको हूनाले आज वृन्दावनको यति महत्व भएको हो । जुन भूमिमा भगवान् खाली 
पेताला नै दौडिनुहन्छ, जहाँ उहाँका ध्वजा, वज्र आदियुक्त चरणचिह अडिति हृन्छन्, त्यस्तो भूमिको 
प्रशंसा के गर्न सकिन्छ ? यस श्लोकमा गोपिनीहरूले वृन्दावन र आफ्नो हृदयको तुलना गरेका 
छन् । वृन्दावनमा पहाड भए यै हाम्रा मनमा पनि पहाड समान भावका थुप्राहरू छन् । त्यहोँबाट 
नदी निक्लिए पै हाम्रो हृदयबाट प्रेमरस बगिरहन्छ। वृन्दावनमा रुखहरू भए भँ हामीमा पनि 
रोमाञ्चित हुने रौँहरू ठंडिएका छन्। यो सबै भएर पनि श्रीकृष्णको चरण केवल वृन्दावनमा मात्र 
छ, हामीमा छैन । त्यसैले त्यो जड भए पनि हाम्रो हृदयभन्दा बढी भाग्यशाली छ। 

वृन्दावनमा जब श्रीकृष्णले बांसुरी बजाउनुहुन्छ, तब त्यो बांँसुरीको ध्वनि गम्भीर स्वरमा 
गर्जिएको बादलको जस्तो सुनिन्छ। त्यसलाई भ्रमवश बादल गड्गड़ाएको ठानी अब पानी पर्छ 
भन्ने खुसीले मयूरहरू आकाशतिर पनि नहेरी खुसीसाथ नाच्न थाल्दछन्। मयूरहरूको यो 
मनमोहक नृत्यलाई देखी पहाडका टाकुरामा चरिरेका सबै गा्ईवस्तु र मुगहरू जम्मा भई 
त्यसलाई हिरिरहन्छन्। उनीहरूले हिंडन र चर्न समेत बिर्सिएका हुन्छन्। यस्तो संसारैलाई मोहित 
गर्ने बांँसुरीनादको घटना वृन्दावन बाहेक अन्यत्र कहीं छैन त्यसैले वृन्दावनको कीर्तिं फिंजिएको 
छ । 





यहाँ श्री कृष्णलाई देवकीसुत भनिएवबाट गोपिनीहरू सबे रहस्य थाहा पाउने परम ज्ञानी छन् 
भन्ने कुरा थाहा हृन्छ। व्रजमा यो कुरा व्यक्त नगरे तापनि अन्तरङ्ग लीलाका क्रममा 
गोपिनीहरुद्रारा धेरै पटक श्रीकृष्णलाई देवकी वसुदेवका पुत्र भनिएको पाडन्छ । 
धन्याः स्म मूढगतयोऽपि हरिण्य एता 
या नन्दनन्दनमुपात्तविचित्रवेशम्। 
आकण्यं वेणुरणितं सहकृष्णसाराः 
पूजां दधुर्विरचितां प्रणयावलोकेः ॥ १९॥ 
रालान्दरी ्ठक्कहठघ 


३८७४ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २१ 
पदार्थ    जुन हरिणीहरूले भगवान् श्रीकृष्णलाई 

मूढगतयः अपि  अज्ञानी भएर वेणुरणितं  बांसुशैको प्रणयावलोकेः  प्रेमपूर्ण 

पनि आवाजलाई हेराइहरूद्रारा 

एताः  यी आकण्यं  सुनेर विरचितां  विशेष प्रकारले 
हरिण्यः  हरिणीहरू उपात्तविचित्रवेशाम्  विचित्र बनाइको 

धन्याः स्म  धन्य छन् किसिमको स्वरूप धारण पूजां  सम्मान 

सहकृष्णसाराः  आपफ्ना पति गर्नुभएका दधुः  गर्न लागे 

कृष्णसार मृगले सहित भएर नन्दनन्दनम्  नन्दनन्दन 





वाक्यार्थ हे साथीहरू ! अज्ञानी भएर पनि यी हरिणीहरू ज्यादे धन्य छन्। किनभने बांँसुरीको 
आवाजलाई सुनेर आफना पति कृष्णसार मृगका साथमा भगवान्का नजिक पुगेका यिनीहरूले 
आप्ना ठुलादुला आंँखाहरूका प्रेमपूर्ण हेराइले नन्दनन्दन भगवान् श्रीकृष्णको विशेष सम्मान 
गर्दछन् । वृन्दावनका गोपिनी भएर पनि हामीले त्यो सुअवसर पाएका कनौ, अतः ती धन्य छन् । 


कृष्णं निरीक्ष्य वनितोत्सवरूपशीटं 
श्रुत्वा च तत्क्वणितवेणुविचित्रगीतम् । 
देव्यो विमानगतयः स्मरनुन्नसारा 
भ्रर्यत्प्रसूनकवबरा मुमुहुविंनीव्यः ॥ १२॥ 





पदार्थ  बजाएको बांसुरीको प्रेमका कारण धैर्यलाई गुमाएर 
वनितोत्सवरूपशीटं  सुमधुर ध्वनिलाई पनि भ्ररयत्प्रसूनकबराः  केशमा 
स्त्रीहरूका लागि प्रिय लाने श्रुत्वा  सुनेर सजाएका पएूलहरू खस्दा तथा 
रूप र शीलस्वभाव भएका विमानगतयः  विमानबाट विनीन्यः  साडीको गांठे 
कृष्णं  भगवान् श्रीकृष्णलाई गड्रहेका फुस्किंदा पनि थाहा नपाएर 
निरीक्ष्य  देखेर र देन्य  स्वर्गका अप्सराहरू मुमुहुः  अत्यन्त मोहित भए 
तत्क्वणितवेणुविविक्तगीतम् च  स्मरनुन्नसाराः  श्रीकृष्णप्रतिको 


ताक्यार्थ स्त्रीहरूका लागि अति प्रिय लागने भगवान् श्रीकृष्णको रूप र शीलस्वभावलाई 
देखेर अनि उहाँले बजाएको बाँसुरीको सुमधुर ध्वनि सुनेर विमानबाट गइरहेका स्वर्गका 
अप्सराहरूले पनि भगवानूप्रतिको अतिशय प्रमका कारण धैर्य गुमाएर यति मोहित भए कि 
उनीहरूले आफ्ना केशमा सजाएका फूल खस्दा र शरीरमा लगाएको साडीको गँठो फुस्कंदा पनि 
थाहा पाएनन्। 


गावर्च कृष्णमुखनिगंतवेणुगीत 
पीयुषमुत्तमितकर्णपुटेः पिबन्त्यः । 
यानान रद्द 


३८७५ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २१ 


शावाः स्तुतस्तनपयःकवलाः स्म तस्थु 
गोँविन्दमात्मनि दुशाश्चुकलाः स्पृशन्त्यः ॥ १३॥ 


पदार्थ कृष्णमुखनिगंतवेणुगीतपीयूषं  स्नुतस्तनपयःकवलाः  
गोविन्दम्  भगवान् श्रीकृष्णको मुखारविन्दबाट  पग्रिरहेका स्तनबाट दुध 
गोविन्दलाई निस्केको बांसुरीको सुमधुर चुसिरहेका 

दशा  ओंँखाका माध्यमले सङ्गीतरूपी अमृत शावाः च  बाच्छाहरू 
आत्मनि  हृदयमा उत्तमितकरणपुडेः  गडागडा तस्थुः स्म  निश्चल भएर 
स्पृशन्त्यः  सजाएर छोएर पारेका कानरूपी भांडोले उभिन लागे 

अश्रुकलाः  हर्षका आंसु पिबन्त्यः  पान गरिरहेका 

बगाइरहेका गावः  गाई र 





वाक्यार्थ अप्सराहरूको के कुरा गाईहरूले समेत आफ्ना आंखाका माध्यमबाट भगवान् 
श्रीकृष्णलाई हृदयमा राखेर आनन्दले विभोर बनी हर्षका ओंँसुहरू बगाडन लागे । श्रीकृष्णको 
मुखारविन्दबाट निस्केको बांँसुरीको सुमधुर सङ्गीतरूपी अमृतपान गरिरहेका गाई र पग्रेका ुनबाट 
दुध चुसिरहेका बाच्छाहरू समेत चुलबुल नगरी दुधको घुट्को समेत ननिली उभिन लागे । 
वितरण यस श्लोकमा बाँसुरीको रसलाई पिदा गाईबाच्छाहरूको स्थिति कस्तो भयो भनी 
बतादइएको छ । श्रीकृष्णको मुखबाट निस्किएको बांसुरीरसको अमृत पिदा सम्पूर्ण जगत् स्तब्ध 
हन्थ्यो । गोपिनीहरू भन्छन् बांसुरीनाद अमृत हो, यसको उपभोग गर्न देवताहरू पनि समर्थ 
कैनन्। श्रीकृष्णका प्रिय यी गा्ईहरू भने कर्णपुटैः अर्थात् कानरूपी दुनाहरूले यस ॒रसलाई 
पिद्ररहेका छन् । यहाँ कर्णपुरटैः भनेर बहुवचन प्रयोग गर्नुको तात्पर्य के हो भने बांँसुरीरस जति पिए 
पनि प्रतिक्षण नयाँ हुन्छ । फेरि पुट अर्थात् दुनालाई एक पटक प्रयोग गरिसकेपछ्ि अर्को पटक 
प्रयोग गरिदेन। त्यसैले बांसुरैको रसलाई आस्वादन गर्न उनीहरूले मानों छिनछिनमा नयाँ  नयाँ 
कान प्राप्त गरे ४ भयो । उनीहरू कानलाई खाडो पार्द रसपान गरिरहेका थिए, जसबाट त्यसको 
मधुर रस कान कोल्टिएर बाहिर नपोखियोस्। उता दुध पिद्ररहेका बाच्छाहरू पनि त्यो मधुर 
नांसुरीरसको पान गर्न थाले। एकै चोटि दुई ओटा रसलाई पिउन सकिन्छ र? बाँसुरीको रसले 
उनीहरूलाई यसरी तानिदियो कि, उनीहरूले दुधै चुस्न भुले। एकातिर बांसुरीनादलाई सुनी 
गाईहरूको दुध रसादइरहने, अर्कोतिर थुनमा मुख लगाद्रहेका बाच्छाहरू बांसुरीको मधुर ध्वनि 
सुनेर दुध चुस्नै बिर्सने। गोपिनीहरू भन्छन् गाईको दुध रसादरहेको छ, तर बाच्छाको मुखबाट 
भित्र गएको कैन, भरद बाहिर चुहिदरहेको छ । उनीहरूले ओंँखाको माध्यमले श्रीकृष्णलाई 
आत्मनि अर्थात् मनभित्र पुयाए र त्यं अङमाल गर्न थाले। अश्रुकलाः अर्थात् बाहिर आंँखाभरि 
आंसुको माध्यमले उनीहरूको प्रेम रसायो, गाईबाच्छ दुबेलाई यस्तो विचित्र स्थितिमा पुग्याउने यो 
नांँसुरीको रस कस्तो होला भनी यहाँ गोपिनीहरूले त्यसको प्रशंसा गरेका छन्। 


रालालन्द्री ट्ठ 


२८७६ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 


प्रायो बताम्ब विहगा मुनयो वनेऽस्मिन् 
कृष्णेक्षितं तदुदितं कल्वेणुगीतम् । 

आरुद्य ये द्रमभुजान् रुचिरप्रवाखान् 
रुण्वन्त्यमीलितदुश्ो विगतान्यवाचः ॥ ९ ॥ 


पदार्थ रुचिरप्रवाखान्  कोमलकोमल सुमधुर सङ़ीत 

अम्ब  हे आमा साथीहरू पालुवाले युक्त शुण्वन्ति  सुनिरहेका छन् ती 
अस्मिन् वने  यस वृन्दावनमा दुमभुजान्  रुखका हांगाहरूमा विहगाः  पक्षीहरू 

येजो आरुद्य  बसेर प्रायः  लगभग 

अमीलितदुरः  आंखा कृष्णेक्षितं  श्रीकृष्णलाई बत मुनयः  ऋषिमुनि रै 
नचिम्लीकन र हरिरहदे र देखिएका छन् 

विगतान्यवाचः  अरू कुरा तदुदितं  उहाँले बजाएको 

नसुनीकन कख्वेणुगीतम्  बांँसुरीको 





ताक्यार्थ हे साथीहरू ! वृन्दावनका कोमलकोमल पालुवाले युक्त वृक्षका हाँगामा बसेर 
आंखा नरिम्क्याईकन भगवान् श्रीकृष्णलाई हेरिरहेका र अरू कुरालाई छोडर कानले उहाँके 
नांँसुरीको सुमधुर सङगीत सुनिरहेका यी पक्षीहरू ऋषिमुनिहरू जस्तै देखिएका छन्। 

विवरण यस श्लोकमा श्रीकृष्णको बोँसुरीगीतलाई सुनने पक्षीहरू र तपस्वी मुनिहरूको समता 
देखाइएको छ। श्रीकृष्णको मिठो बांँसुरीनादलाई सुन्दैगर्दा सब पक्षीहरू विगतान्यवाचः अर्थात् 
चिरबिर गर्न छाडी श्रीकृष्णलाई एकटक हेरिरहन मिल्ने गरी रुखको हाँगामा बस्छन् र त्यहीं बसी 
सङगीत सुनिरहन्छन्। अमीलितदृशः अर्थात् ओंँखा नखिम्काई उनीहरू स्थिर भएको देख्दा तपस्वी 
ऋषिहरूको सम्ख्ना हुन्छ । मूनिहरू वेदरूपी रुखका हाँगामा चदूदछन्। रुखमा फलहरू पनि 
फल्दछन्, तर उनीहरू कर्मफललाई त्यागी केवल परमात्मदर्शनका लागि निष्काम कर्मरूपी 
शाखाको मात्र आश्रय लिन्छन्। अनि मौन भई निरन्तर परमात्मालाई मात्र हेरिरहन्छन् । चराहरूको 
र मनिहरूको यही समता यहाँ देखादइएको छ। 


नदयस्तदा तदुपधायं मुकुन्दमीत 
मावतंलक्षितमनोभवभग्नवेगाः। 
आशिद्गनस्थगितमूमिंभुजेमुरारे 
गृह्णन्ति पादयुगलं कमलोपहाराः ॥ १५॥ 


पदार्थ तत्  त्यो नाँसुरीको ध्वनिलाई 
तदा  त्यस समयमा मुकुन्दगीतम्  श्रीकृष्णको उपघायं  सुनेर 
यानान टी्कडट्ट 


३८७७ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 


आवतंलक्षितमनोभवभग्नवेगाः  नदीहरूले पनि अर्पण गर्दै 

भुमरीहरुद्रारा श्रीकृष्णप्रतिको आलिङ्गनस्थगितम्  भगवान्का मुरारेः  भगवान् श्रीकृष्णका 
प्रम देखा्दँदे बग्ने क्रमलाई पाठका स्पर्शका निम्ति रोकेका पादयुगलं  चरणकमललाई 
रोकेका उमिंभुजैः  छालरूपी हातहरूले गृहन्ति  ग्रहण स्पर्श 

नद्यः  वृन्दावनमा बग्ने कमलोपहाराः  कमलपुष्प गरिरहेका छन् 





वाक्यार्थ त्यस समयमा वृन्दावनमा बग्ने नदीहरूले पनि भगवान् श्रीकृष्णको बाँसुरीको ध्वनि 
सुनेर आफ्नो वेगलाई रोकी भुमरीहरुद्रारा भगवानूप्रतिको प्रेमभावलाई प्रदर्शन गर्दै र छालरूपी 
आप्ना हातहरूले भगवान्का चरणमा कमलपुष्प चढाडँदे भगवान्का चरणकमलको स्पर्श 
गरिरहेका छन् । 

वितरण यस श्लोकमा श्रीकृष्णले बजाएको बाँसुरीको नाद सुनी नवीहरूको प्रवाह रोकियो 
भनी गोपिनीहरूले बताएका छन्। आफनो वेगभन्दा बलियो कुनै अर्को वेगले उनीहरूलाई स्तब्ध 
बनाइदियो । त्यो वेगको नाम हो श्रीकृष्णमिलनको तीव्र कामना। जसको हृदयमा काम उत्पन्न 
हुन्छ, त्यसको भित्र अनेक भावहरू मडारिदरहन्छन्। नदीहरूमा पनि भुमरी परेबाट उसभित्र 
श्रीकृष्णमिलन सम्बन्धी अनेक भावहरूले हलचल मच्चाइदिएको थाहा पाटृन्छ। भगवानूको 
चरणलाई र्याप्प अड़माल गरी छोप्नका लागि नदीहरू हतारिएका छन्। अड़माल गर्न त हात 
चाहियो नि ? भन्दा गोपिनीहरू भन्छन् ऊर्मिभुजैः अर्थात् छालहरू नै तिनीहरूका हात हुन्। 
प्रियमिलनमा प्रियलाई उपहार दिनका लागि तिनीहरूसंग कमलका पूलहरू छन्। यसरी आफ्नो 
हृदयबाट निस्केको भावमय कमललाई श्रीकृष्णको चरणकमलमा अर्पण गर्दै त्यो चरणलाई 
आलिङ्गनद्रारा आफ्नो हृदयभित्र राख्न खोज्ने नदीहरूको व्यग्रता यहाँ बतादएको छ । 


ुष्ट्वातपे व्रजपशून् सह रामगोपेः 
सञ्चारयन्तमनु वेणुमुदीरयन्तम् । 
परमप्रवृद्ध उदितः कुसुमावलीभिः 
सख्युन्यंधात् स्ववपुषाम्बुद आतपत्रम् ॥ १६॥ 


पदार्थ । बांसुरी पुष्पगुच्छाले र 

रामगोपेः सह  बलराम र उदीरयन्तम्  बजाइरहनुभएका स्ववपुषा  आफ्नो शरीरले 
गोपहरूका साथमा श्रीकृष्णलाई सख्युः  आफनो ४ नीलो वर्ण 
आतपे  घाममा दुष्ट्वा  देखेर भएका साथी भगवान् 
व्रजपशून्  त्रजका पशु प्रेमप्रवृद्धः  प्रेमले भरिएर श्रीकृष्णका लागि 

गाईबाच्छा हरू उदितः  उठेको आतपत्रम्  छाता 
सञ्चारयन्तम्  चराद्रहनुभएका अम्बुदः  बादलले त्यधात्  बनायो 

अनु  अनि पचि कुसुमावलीमिः  तुषारोरूपी 





रालालन्द्री टदीक्छटर्ठ 


३८७८ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 


ताक्यार्थ बलरामसहित गोपहरूका साथमा घाममा गाईबाच्छा चराँदे बांसुरी बजाइरहनुभएका 
र आफ्नो बादलको शरीर जस्त श्यामवर्णं हुनुभएका भगवान् श्रीकृष्णलाई देखेर प्रेमले गदगद् 
भएको त्यस बादलले तुषारोरूपी पुष्पगुच्छा चढाडँदे आफ्ना मित्र श्रीकृष्णलाई आफ्नो शरीररूप 
छाता ओढाउने काम गय्यो । 


पृणोः पुलिन्द उरुगायपदान्नराग 
श्रकुङ्कमेन द्यितास्तनमण्डितेन । 
तदुदश्ंनस्मररुजस्तृणरूषितेन 
लिम्पन्त्य आननकुचेषु जहुस्तदाधिम् ॥ १७ ॥ 
तृणरूषितेन  भगवान् वनमा 
विचरण गर्दा फारपातहरूमा 
लागेको 
तदुदशंनस्मररुजः  त्यो देखेर 
प्रमवासनाले विक्षिप्त बनेका 
पुलिन्यः  भिल्लपत्नीहरूले 


आननकरुचेषु  अनुहार र 
स्तनहरूमा 


लिम्पन्त्यः  लेपन गर्दै 
तत्  त्यो 

आधिम्  प्रेमको आवेगलाई 
जहुः  शान्त गरे अतः 
तिनीहरू 

पृणोः  पूर्ण धन्य छन् 


पदार्थ 

द्यितास्तनमण्डितेन  पहिला 
प्रिय गोपिनीहरूका स्तनमा 
लगादृएको 
उरुगायपदान्नरागश्रीकु्कुमेन  
क्रीडा समयमा भगवान्का 
चरणकमलमा लाग्नाले अति 
पवित्र बनेको कुडकुम 





ताक्यार्थ प्रिय गोपिनीहरूले आपना स्तनमा लगाएको जुन सुगन्धित कुडकुमचन्दन क्रीडा गर्दा 
भगवान् श्रीकृष्णका चरणकमलमा लागेको थियो, त्यो पचि वृन्दावनमा विचरण गर्दा त्यहाँका 
खारपातमा लाग्यो र त्यसलाई उठाएर प्रमवासनाले विक्षिप्त बनेका भिल्लपत्नीहरूले आफना 
अनुहार र स्तनहरूमा लगाई प्रमको आवेगलाई शान्त पारे, त्यस्ता ती भिल्लपत्नीहरू पनि धन्य 
पूर्ण छन् । 
हन्तायमद्विरबला हरिदासवयँ 
यद्रामकृष्णचरणस्पराप्रमोदः  
 क ् र  
मानं तनात सहगागणयास्तयायत् 
पानीयसूयवसकन्दरकन्दमूलेः ॥ १८ ॥ 


पदार्थ रामकृष्णचरणस्परप्रमोद्ः  यत् अयम्  जुन यो 
अबला  हे स्त्रीहरू भगवान् श्रीकृष्ण र बलरामका अद्रिः  गोवर्धन पर्वत 
हन्त  खुसीको कुरा चरणको स्पर्ले प्रसन भएको हरिदासवयंः  भगवान्का 


रामालन्द्री टकिहटरठड 


३८७९ 





दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २१ 

भक्तहरूमा त्रेष्ठ छ कन्दमूलहरू उपलब्ध गराएर बलरामको 

यत्  किनभने सहगोगणयोः  गारईहरू र मानं  सत्कार 
पानीयसूयवसकन्द्रकन्दमूले  

  मित्रहरूका समूहले सहित तनोति  गर्वछछ अतः यो धन्य 

पानी, कोमल घास, गुफा र॒ तयोः  ती भगवान् श्रीकृष्ण र छ 


ताक्यार्थ हे गोपिनीहरू ! भगवान् श्रीकृष्ण र बलरामका चरणकमलको स्पर्शलाई प्राप्त गरेर 
प्रसन्न भएको यो गोवर्धन पर्वत पनि भगवान्का भक्तहरूमा श्रेष्ठ छ । किनभने यसले पानी, 
कोमल घांँस, गुफा र कन्दमूलहरुूद्रारा गाईबाच्छा र ॒गोपहरूले सहित भगवान् श्रीकृष्ण र 
बलरामको सत्कार गरेको छ। 


गा गोपकेरनुवनं नयतोरुदार 


वेणुस्वनेः कल्पदेस्तुमृत्सु सख्यः। 
अस्पन्दनं गतिमतां पुलकस्तरूणां 
निर्योगपाशकृतलक्षणयोविचित्रम् ॥ १९॥ 


पदार्थ 

सख्यः  हे सखीहरू 

गोपकेः  गोपहरूका साथमा 
गाः  गाईहरूलाई 

अनुवनं  वनवनै 

नयतोः  लगिरहनुभएका 
निर्योगपाशकृतलक्षणयोः  


खुद्रामा बाँध्न प्रयोग गर्न डोरी 
र दाम्लो भगुवा गारईलाई बांध्ने 
डोरी बोकेर सुशोभित 
हनुभएका भगवान् श्रीकृष्ण र 
बलरामका 

कलपदैः  सुमधुर सङ़ीतयुक्त 
उदारेणुस्वनेः  बांसुरीको 


गतिमतां  गतिशील 

तनुभृत्सु  शरीरधारी 
प्राणीहरूमा 

अस्पन्दनं  निश्चलता र 
तरूणां  अचल वृक्षहरूमा 
पुलकः  रोमाञ्च उत्पन्न भएर 
विचित्रम्  आश्चर्य लाग्ने 


अवस्था देखा पय्यो 





निहिन गाई दुहदा गाईलाई मनमोहक धुनद्ारा 


वाक्यार्थ हे सखीहरू ! गोपहरूका साथमा गाईहरूलाई वनवनै लगिरहनुभएका र निहिन र 
दाम्लो लिएर सुशोभित हुनुभएका भगवान् श्रीकृष्ण र बलरामका सुमधुर सङ़गीतयुक्त बाँसुरीको 
मनमोहक धुन सुनेर गतिशील शरीरधारी प्राणीहरू अचल स्थिर भए र अचल वृक्षहरू प्रेमले 
रोमाञ्चित हन लागे । त्यहाँ यस्तो अत्यन्त आश्चर्य लागने अवस्था देखा पयो । 

विवरण यस श्लोकमा बाँसुरीको धुन सुनेर स्थावरजङ्गम सम्पूर्णं जगत्ले आआफनो स्वभाव 
विर्सिएको बतादइएको छ। बलराम र कृष्णले गोठालाको वेशभूषा बनाउनुभएको छ । निर्योग 
अर्थात्, गाई दुहंदा गाईलाई खुद्रामा बाँघ्न प्रयोग गर्ने डोरी निहिन र पाश अर्थात् भगुवा गारईदलाई 
नँध्ने डोरी दाम्लो लिएर शोभायमान हनुभएका भगवान् श्रीकृष्ण र बलरामको शोभा असाध्ये 
बढेको छ। उहाँहरूले बजाएको बाँसुरीनाद सुनेर जगत् मोहित हृन्छ। गोपिनीहरूले बांँसुरीको 
माध्यमबाट प्रवाहित हुने रसले सबैको स्वभावलाई परिवर्तन गरिदिने बताएका छन्। नैसर्गिक 
स्वभाव नै परिवर्तन गरिदिनु भनेको सानो कुरा होदन। बांँसुरीरसले हिंडिरहेका प्राणीहरूलाई 


रालालन्द्री टदीक्छटट्द 


३८८० 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २१ 


रोकिदिन्छ, अनि जति पनि जड रुख, लहरा आदि छन्, तिनीहरूमा हलचल ल्याइदिन्छ । तिनीहरू 
पुलकित ह॒न्छन्, अकस्मात् फलपूल निस्कनु र रसका धारा बग्नु नै तिनीहरू पुलकित हनु हो । 
यसरी जङ्गम प्राणी स्थावर र स्थावर प्राणी जङ्गम भएको घटना यहाँ देखिन्छ । 

यसरी माथिका १३ ओटा श्लोकमा गोपिनीहरूले श्रीकृष्णले आप्नो प्रमरसलाई बां सुरीमा 
भरर त्यसलाई चारैतफं फिंजारँदा उहाँका प्रेमीहरूमा कस्तो प्रभाव पयो भन्ने कुराको द्ुटाष्ट 
वर्णन गरेका छन्। वर्णनको भङ्गिमा हर्दा यहाँ दुट्राद्ुटर गोपिनीहरूले एकअर्कालिाई आआपफ्नो 
अनुभव बताद्रहेका छन् भन्ने थाहा हुन्छ । एडटै प्रेमधुनलाई सुनेका गोपिनीहरूको चित्त 
श्रीकृष्णको बांसुरी बजाउने लीलाले अनेक रूपमा प्रकट भयो । हरेक वर्णनमा गोपिनीको मन 
श्रीकृष्णमा गई निश्चेष्ट हुन्छ । त्यसैले यो एकपचछ्छि अर्को गरी बतादएको वर्णन होइन । पछाडिको 
नीसौ श्लोकमा श्रीशुकदेवले तन्मयतां ययुः अर्थात् गोपिनीहरू श्रीकृष्णमय भए भनी 
नताउनुभएको छ। परमात्मा असीम अनन्त हुनुभएकाले उहँको एडटे स्वरूपमा पनि अनन्त 
लीलाका सम्भावनाहरू रहन्छन् । ती अनन्त लीलामध्ये यहाँ तेह श्लोकमा केही लीलाहरूको मात्र 
प्रकाश भएको छ । यसपचछ्ि सबे गोपिनीहरू लीला अनुभव गर्ने अवस्थाभन्दा पनि माथि पुगी 
श्रीकृष्णमय भएकाले यो वर्णन यत्तिर्मँ रोकिएको छ। 

यस प्रसङ्गमा जडचेतन सम्पूर्ण जगतले श्रीकृष्णसंग प्रेम गरेको र प्रियतम सम्णी उहाँको 
उपासना गरेको कुरा व्यक्त गरिएको छ। यद्यपि प्रेम चेतनले मात्र गर्न सक्छ, तर प्रेमले भरिएको 
व्यक्तिले आफूभित्र मात्र नभई संसारैभरि प्रेम भरिएको देख्दछ । त्यसकारणले यहाँ गोपिनीहरूले 
कृष्णप्रेमका भोक्ताका रूपमा कल्पना गरिएका सबे पात्रहरू उनीहरूका आफ्नै कोमल भावनाका 
मूर्त रूपहरू हुन् र॒ आन्तरिक हुन्। यस प्रसङ्गमा प्रमको आवेशबाट व्यक्तिमा देखिने अनेक 
परिवर्तनहरूको पनि वर्णन गरिएको छ। प्रेमले व्यक्तिमा आठ थरी परिवर्तन ल्यारंछ । तिनलाई 
अलङ्कार शास्त्रमा आठ सात्विक भाव भनिन्छ, ती यस प्रकार छन् 

स्तम्भः स्वेदोऽथ रोमाञ्चः स्वरभङ्गोऽथ वेपथुः । 
वैवर्ण्यमशरुप्रलयौ इत्यष्टौ सात्त्विकाः गुणाः । । साहित्यदर्पण, ३१३५१३६ 

स्तम्भ भनेको शरीर हलचल हुन नसकी जड हुनु हो । स्वेद भनेको शरीर पसिनाले लतपत 
हनु हो । रोमाञ्च भनेको रौं गडा खडा हुनु हो । स्वरभङ्ग भनेको बोली बन्द हनु या राम्ररी बोल्न 
नसक्नु हो । वेपथु भनेको अङ्गप्रत्यङ्ग कोँप्नु हो । वैवर्ण्य भनेको शरीरको रङ्ग फिका हुन या रङग 
फेरिनु हो भने अश्रु भनेको निरन्तर आंसु बर्सिनु अनि प्रलय भनेको चित्त पूर लीन हनु हो। 
जसको हृदयमा अतिशय प्रेम छ, त्यस्ता व्यक्ति छिनछ्िनमा मानसिक भाव अनुसार यी अनेक 
भावहरूको अनुभव गर्दछन्। यहाँ श्रीकृष्णको प्रेममा गतिमान् प्राणीहरू स्थिर भएको, रुखविरुवा 
पुलकित भएको, गाईहरूले आंसु बगाएको, पक्षीहरूको स्वरभङ्ग भएको बताई प्रेमका यिन 
भावहरूको अभिव्यक्ति देखाइएको छ । प्रलय अर्थात् आपू प्रे प्रेमी लीन हनु यीमध्ये सबभन्दा 
मुख्य भावहो रयो ने प्रेमको पराकाष्ठा पनि हो। यही तन्मयताको स्थितिमा गोपिनीहरू पुगेका 
छन्। स्वयं अनुभविताले पनि यसको वर्णन गर्न नसक्ने हुनाले श्रीशुकदेवले अर्को श्लोकमा 
गोपिनीहरूको तन्मयतालाई बताइदिनुभएको छ । गोपिनीहरूमा प्रेमभावको पराकाष्ठा देखिन्छ । 


रामालन्द्री टी्छटडण् 


३८८१ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २ 


उनीहरू कृष्णप्रमका आदर्श ॒हन्। त्यसैले नारदभक्तिसूत्र२१मा यथा व्रजगोपिकानाम् भनी 
भक्तिको उदाहरणको रूपमा गोपिनीहरूको भक्तिलाई ने उल्लेख गरिको छ। 


एवंविधा भगवतो या वृन्दावनचारिणः। 
वणंयन्त्यो मिथो गोप्यः कीडास्तन्मयतां ययुः ॥ २०॥ 


पढार्थ एवंविधाः  यसप्रकारका गोप्यः  गोपिनीहरू 
वृन्दावनचारिणः  वृन्दावनमा कीडाः  लीलाहरू थिए तन्मयतां  तन्मयतामा पूर्ण 
विचरण गर्न तिनलाई रूपमा भगवान्कै स्वरूपमा 
भगवतः  भगवान् श्रीकृष्णका मिथः  एकआपसमा ययुः  पुगे 

याः  जुन वणंयन्त्यः  वर्णन गरिरहेका 





वाक्यार्थ यसप्रकार वृन्दावनमा विचरण गर्ने भगवान् श्रीकृष्णका लीलाहरू आपसमा वर्णन 
गरिरहेका गोपिनीहरू भगवानूकै स्वरूपमा प्राप्त भए। 


इति श्रीमदुभागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे पूवोधें 
वेणुगीतं  न्रे   घ्याय 
वेणुगीतं नामेकविंशोऽध्यायः ॥ २९॥ 


रामानन्द्री टछ्दटडज्ञ 


२८८२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २२ 


अथ द्वाविंशोऽध्यायः 
भगवान् श्रीकृष्णद्रारा गोपिनीहरूको चीरहरण 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
हेमन्ते प्रथमे मासि नन्दबजद्ुमारिकाः। 
चेरुहैविष्यं भुञ्जानाः कात्यायन्यच॑नव्रतम् ॥ १॥ 


पदार्थ व्रजमा निवास गर्ने कुमारीहरूले कात्यायनी पार्वतीको पूजा 
हेमन्ते  हेमन्त ऋतुको हविष्यं  हविष्यान्न पवित्र॒ गर्द त्रत 

प्रथमे मासि  पहिलो महिना अन्न मात्र चेरुः  गरे 

मंसिरमा भुञ्जानाः  खोदे 

नन्द्ब्रजक्ुमारिकाः  नन्दको कात्यायन्यचंनबतम्  





ताक्यार्थ हेमन्त ऋतुको पहिलो महिना मंसिरमा नन्दको ब्रजगारँका कुमारीहरूले हविष्यान्न 
मात्र खाएर कात्यायनी देवीको पूजा गर्दै व्रत गरे। 
वितरण यहाँ गोपिनीहरूले श्रीकृष्णलाई पतिको रूपमा पाडनका लागि कात्यायनीव्रत गरेको 
बताइएको छ। 

सर्वप्रथम गोपिनीशब्दको व्युत्पत्तिद्रारा नै यिनीहरूको प्रेमी स्वभाव थाहा पाडन सकिन्छ। 
गोभिः इच्दियैः प्रेमरसं पिबति इति गोपी अर्थात् आपफ्ना सम्पूर्ण इन्दियहरूबाट श्रीकृष्णप्रमको 
रसलाई पिउने नै गोपिनी हन् । नन्दव्रजमा सानाटुला अनेक गोपिनीहरू छन्। तिनीहरूमा पनि 
अन्यपूर्वा र अनन्यपूर्वां गरी दुई थरी छन्। अन्यपूर्वां भनेका अरू कसैसँंग विवाहसंस्कार 
भटसकेका र अनन्यपूर्व भनेका चाहं अविवाहित गोपिनीहरू हन् । यी व्रजकुमारीहरू यौवनावस्था 
प्राप्त गरेका कुमारी नारीहरू हृन्। यी सबे श्रीकृष्णप्रेमको रसमा भिजेका छन्। सानादटुला सबे 
गोपिनीहरू खाँदा, खेल्दा, सुत्दा, उर्दा सबेतिर श्रीकृष्ण ने श्रीकृष्ण देख्छन्। वृन्दावनका यी 
गोपिनीहरूको चरित्र हर्दा यिनीहरूले लौकिक पतिपत्नी, पुत्रपुत्री आदिका सबै सम्बन्धलाई 
अवास्तविक या खेलखेलको ठानी श्रीकृष्णसंग मात्र वास्तविक प्रेमसम्बन्ध राखेको देखिन्छ । 
यसो हंदाहदे पनि लोकसंग्रहका लागि ब्रह्मज्ञानीले कर्म गरिरहे ४ यिनीहरू आआफना लौकिक 
उत्तरदायित्वलाई पूरा गर बसिरहेका छन्। बांसुरीगीतको अन्त्यमा विवाहित गोपिनीहरूको 
तन्मयतालाई बतादइयो, यो अध्यायमा चाहं कुमारी गोपिनीहरूले श्रीकृष्णलाई पतिको रूपमा 
पाउन उपासना गरेको बताडइन्छ । 

यहोदेखि रासलीला सुर् नभएसम्मका सात अध्यायमा भगवान्का उत्तर बाल्यावस्थाका 
लीला बताइएका छन्। यद्यपि भगवान्मा अबोधपन कहिल्यै कैन, तर पनि यी अध्यायहरूमा 
भगवानूले गोपिनीहरूलाई आफ्नो प्रेममा लट्याउन अलि प्रौढ चरित्र देखाउनुभएको छ। 


यालानन्दर दाच्कहडह् 


३८८३ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २२ 


अहिलेसम्म श्रीकृष्ण आपफ्ना साथी ब्रजबालकसंग मात्र खेल्नुहुन्थ्यो भने अब उहांको मुख्य ध्यान 
अन्तरङ्ग प्रेमी गोपकुमारीहरूतफ तानिएको छ । यसको उत्कर्ष रासलीलाको प्रसङ्गमा गएर हुन्छ । 
त्यस वेलासम्मका भगवान्का सम्पूर्ण चरित्रहरू रासलीलालाई ने ध्यानमा राखी गरिएका छन्। 
रसलीला परम फल भएकाले यी लीला फलपर्यन्त पुगने लीला हन्। वल्लभाचार्यले अनन्यपूर्वा 
अर्थात् अरू कसैसंग विवाह नभडइसकेका यी कुमारी गोपिनीहरू हजारौँको संख्यामा छन्, जो 
अनेक ऋषिहरू हन् भनी पुराणान्तरको प्रसङ्ग उठाउनुभएको छ । गोपिनीहरू पूर्वजन्मका सिद्ध, 
तपस्वी र ज्ञानी भएकाले यिनीहरूले आफना पति श्रीकृष्ण मात्र होऊन् भनी हेमन्त ऋतुको पहिलो 
महिना मडसिरमा देवी कात्यायनीको आराधना गर्न थाले। मासानां मार्गशीर्षोऽहं भगवद्गीता, 
१०३५ अर्थात् म॒ महिनाहरूमध्ये मडसिर हँ भनी श्रीकृष्णले बताउनुभएकाले उहांको खुसीका 
लागि गोपिनीहरूले त्यही महिना रोजेका हून्। केटी आचार्यले भने चीरहरणको यही प्रसङ्गका 
कारण भगवान्लाई मडसिर महिना प्यारो भएको हो भन्ने कुरा बताएका छन् । 

यी सात अध्यायमध्ये पाँच अध्यायमा भगवान्का अन्तरङ्ग प्रेमीहरूलाई आवश्यक पर्न पाँच 
विषयको चर्चा गरिएको छ र अरू दुई अध्यायमा उहाँको भगवत्ता प्रकट भएको छ । यो पहिलो 
अध्यायमा साक्षात् भगवान्को सेवा गर्न नसकेदेखि परम्पराद्रारा पनि भगवान्के सेवा गर्नुपर्वछछ र 
आफ्ना सम्पूर्ण इन्द्रिय, मन आदिलाई भगवान्के निम्ति अर्पण गर्नुपर्दछ भन्ने जनाइएको छ । यहाँ 
कुमारीहरूले श्रीकृष्णप्रेमकै उदेश्यले कात्यायनीको पूजा गरे र॒ आफ्नो सम्पूर्ण शरीर, मन, 
इन्द्रियलाई भगवान्मा अर्पण गरिदिए । अर्को अध्यायमा यज्ञपत्नीहरूको प्रसङ्गबाट आना सबेथरी 
दुःखकष्टको वर्णन पनि भगवान्लाई नै गर्नुपर्दछ र भगवत्प्राप्तिमा उहाँको कृपा नै मुख्य हुन्छ, 
अन्य साधनहरू गौण हृन्छन् भन्ने कुरा बताइएको छ । अर्को अध्यायमा त्रजवासीले श्रीकृष्णको 
इच्छाबाट इन्द्रयाग छाडिदिएको देखाई उहाँके इच्छ अनुसार कुलपरम्परालाई समेत छोडन 
सक्नुपर्वछ भन्ने देखाइएको छ । चौथो अध्यायमा गोवर्धन धारण गरेको प्रसङ्गमा सबे अवस्थामा 
भगवानूकै भर पर्नुपर्दछ र उहाँले निश्चय नै रक्षा गर्नृहुन्छ भन्ने कुरा बतादइएको छ । पाँचौँ 
अध्यायमा नन्दले गर्गको भविष्यवाणी सम्रिएिबाट भगवान्को माहात्म्य बुणी उहाँसँग परमस्नेह 
गर्नुपर्ने जनादइएको छ । अर्को अध्यायमा भगवानूद्रारा आफ्नो परम्परागत पूजा रोकिएका इन्द्र पनि 
भगवानूके शरणमा आएको बतादरएको छ । यसको अर्थ के हो भने, भगवान्ले आफ्नो इच्छले 
जेजस्ता लीला गर्नुहुन्छ, त्यो मर्यादा र परम्पराको विरुद्ध ै लाग्ने भए पनि त्यसमा 
देवताहरूबाट कुनै विघ्न हून सक्दैन। यो रासलीलाको अनुकूलताका लागि देवताहरूलाई 
वशीकरण गरेको प्रसङ्ग हो। यसै गरी अर्को अध्यायमा वरुणलोकबाट नन्दलाई ससम्मान फर्क 
ल्याउनुभएको अनि सबे व्रजवासीलाई वैकुण्ठको दर्शन गराई भगवान्ले व्रजका मान्यजनहरूभित्र 
आफ्नो सम्मानित ठं बनाउनुभएको छ। यसबाट भगवान्ले रसलीला गर्दा पनि तिनले 
भगवान्को र गोपिनीहरूको व्यवहारमाथि शङ्गा गनैक्ठिनन् भनी आश्वस्त बनाउन खोजिएको छ। 
यसरी प्रौढलीलाका यी सात अध्यायमध्ये पाँच अध्यायमा प्रेमी भक्तहरूलाई पाँच प्रकारको शिक्षा 
दिद्एको छ भने बाँकी दुई अध्यायमा भगवान्ले आफ्नो ईश्वरीय सामर्थ्यबाट ती प्रेमीसँंग रमण 
गर्न वातावरण तयार गर्नुभएको छ। 


रामालन्द्री टंछ्दृडघ 


३८८४ 


अध्याय २२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
आप्टुत्याम्भसि कालिन्या जलान्ते चोदितेऽरुणे । 
 देवीमानर्चुनंप   सेकतीम् 
कृत्वा प्रतिकृतिं देवीमानचुनृप सेकतीम् ॥ २॥ 
 ९ सुरभिभिबेलिमिरधुपदीपके    ९ र 
गन्धेमाल्येः सुरमिभिबलिमिधृपदीपकेः । 
उच्चावचे्चोपहारेः प्रवालफरतण्डुकेः ॥ ३॥ 
पदार्थ प्रतिकृतिं  कात्यायनीको मूर्ति र 


नृप  हे राजा परीक्षित् 
अरुणे उदिते  सूर्योदय हुने 


कृत्वा  बनाएर 
सुरभिभिः  बास्नादार 


वित्तिकै गन्धैः  चन्दनहरू 
कालिन्द्याः  यमृना नदीको माल्यैः  मालाहरू 
अम्भसि  जलमा बलिभिः  नैवेद्यहरू 


आप्लुत्य  स्नान गरेर धूपदीपकैः  धूप, दीप आदि 


उपहारः  भेटीहरूद्रारा र 
प्रवालफरतण्डुलेः च  नयाँ 
पालुवा, फल र अक्षताहरद्रारा 
पनि 

 कात्यायनी देवीलाई 
आनचुः  पूजा गरे 


सामग्रीहरू तथा 
उच्चावच 
  सानाटठुला यथा 


जखान्ते  नदीको तीरमा 
सेकतीम्  बालुवाको 
वाक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! ती ब्रजकुमारीहरूले बिहान सूर्योदय हुनेवित्तिके यमूनामा स्नान गरे 
र नदीको तीरमा बालुवाद्रारा कात्यायनी देवीको मूर्तिं बनाए । त्यसपछि अत्यन्त बास्नादार चन्दन, 
माला, धूप, दीप, नैवेद्य यथासम्भव सानाटुला भेदी आदि पूजाका सामानहरू र नयाँ पालुवा, 
फल, अक्षता आदिले देवी कात्यायनीको पूजा गरे। 





कात्यायनि महामाये महायोगिन्यधीरवरि । 
नन्दगोपसुतं देवि पतिं मे कुरु ते नमः। 
इति मन्त्रं जपन्त्यस्ताः पूजां चक्रुः कुमारिकाः ॥ ४॥ 


 मेरो हामीहरूको 
पतिं कुरु  पति बनाइदिनुहोस् 


जपन्त्यः  जप गर्दै 
ताः ती 

कुमारिकाः  कुमारीहरूले 
पूजां  कात्यायनीको पूजा 
चक्रुः  गरे 


पदार्थ 
कात्यायनि  हे कात्यायनी 
महामाये  हे महामाया देवि  हि देवी 
महायोगिनि  हे महायोगिनी ते  हजुरलाई 
अधीश्वर  हे सबका स्वामिनी नमः  नमस्कार छ 
नन्दगोपसुतं  नन्दगोपका छोरा इति  यसी 
श्रीकृष्णलाई मन्तरं  मन्त्र 
ताक्यार्थ ती कुमारीहरूले हे कात्यायनी ! हे महामाया ! हे महायोगिनी ! हे अधीश्वरी ! 
नन्दगोपका छोरा श्रीकृष्णलाई हामीहरूको पति बनाइविनुहोस्, हजुरलाई नमस्कार छ भन्दै मन्त्र 
यानात्रन्दी कडृडब्द 





३८८५ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २२ 


जपेर कात्यायनी देवीको पूजा गरे। 
विवरण यहाँ कुमारी गोपिनीहरूले श्रीकृष्णलाई पतिको रूपमा पाउनका लागि उपासना गरेका 
छन्। परमात्मा सबैका पति अर्थात् स्वामी हुनुहुन्छ । देख्ने, सुघने, खाने आदि कार्यद्वारा जीवरूपले 
यो सम्पूर्ण जगत्लाई भोगने पनि एक मात्र परमात्मा ने हनुहन्छ । उहांभन्दा दोभ्रो कोही यसको 
भोक्ता छैन भनी उपनिषदमा बताइएको छ नान्यदतोऽस्ति द्रष्ट नान्यदतोऽस्ति श्रोतु, 
नान्यदतोऽस्ति मन्त्र॒ नान्यदतोऽस्ति विज्ञात्र॒ बृहदारण्यकोपनिषद्, ३८११ । सम्पूर्ण प्राणीहरू 
परमात्माका लागि शेष या भोग्य हुन् भने परमात्मा शेषी हुनुहन्छ । यही दुष्टिलि कतिपय 
संप्रदायमा संसारमा परमात्मा एउटा मात्र पुरुष हूनुहुन्छ, उहाँ भन्दा बाहेक सम्पूर्ण जगत् स्त्रीरूप छ 
भन्ने गरिएको पाडइन्छ । पति शब्दको खास तात्पर्यले पनि परमात्मालाई एक मात्र पति रूपमा 
सिद्ध गर्दछ। पाति इति पतिः अर्थात् जसले दुःखबाट रक्षा गर्छ, त्यी पति हो। के कुनै पनि 
पतिले आफ्नी पत्नीलाई उसका सबै दुःखबाट जोगाउन सक्छ? लोकमा त केवल व्यवहार 
चलाउनका लागि पतिपत्नीको सम्बन्धको कल्पना गरिएको हो। लोकमा पतिपत्नी, मामा 
भान्जा, बाबुछोरा आदि सबे सम्बन्ध आआप्नो प्रयोजन पूरा गर्न मानिएका हृन् । वास्तवमा त 
पतिले पत्नीको लागि होइन आपने लागि नै पत्नीसंग प्रेम गर्द, अनि पत्नीले पनि पतिको लागि 
होइन, आपने स्वार्थका लागि पतिसंग प्रेम गर्दछछठे। बाहिर कसैसँंग नभने पनि भित्री रूपमा त 
आफ्नै स्वार्थका लागि सबैसंग प्रम गरिएको हुन्छ आत्मनस्तु कामाय सर्वं प्रियं भवति 
बृहदारण्यकोपनिषद्, २४५ । यो लौकिक पतिपत्नीभाव गौण हो, किनभने यसमा पतिले 
आपनी पत्नीलाई रोग, बुदयाई, मृत्यु जस्ता कुनै पनि सङटबाट जोगाउन सक्देन। संसारको 
दुःखमय बन्धनलाई नष्ट गरिदिने परमात्मा मात्र सबका वास्तविक पति हुनुहुन्छ । यसो हो भने 
कल्पनाको सम्बन्धलाई छाडी परमात्मालाई ने पति मान्न कको आपत्ति ? पूर्वजन्मका परम तपस्वी 
यी गोपकुमारीहरूले लौकिक कल्पनालाई छडी वास्तविक पतिलाई ने पति मानेका छन्, जो सबे 
दुष्टिले उपयुक्त छ। 

विवाहिता गोपिनीहरूले पनि श्रीकृष्णलाई नै वास्तविक पति मानेको पाडइन्छ । रासलीलाका 
क्रममा घरबार, पतिपुत्र सबेलाई छाडी श्रीकृष्णको नजिक पुगेका यिनीहरूलाई श्रीकृष्णले घर 
फर्किन भन्दा यी गोपिनीहरूले उहाँ लाई सम्पूर्ण प्राणीहरूका पति र आत्मासमेत हजुर नै हुनुहुन्छ 
भनी उत्तर दिएका छन् प्रेष्ठो भवांँस्तनुभृतां किल बन्धुरात्मा भागवत, १०२९३२ । सबे 
व्यक्तिहरूभित्र तीती व्यक्तिको रूपमा परमात्मा नपसेको भए के ती आफ सिद्ध हुन सक्थे ? 
त्यसैले पतिभित्रका पनि वास्तविक पति मानी परमात्मा श्रीकृष्णसंग प्रेम गर्नु विवाहिता 
गोपिनीहरूका लागि पनि अशास्त्रीय या नियमविरु्ध छैन । त्यसैले गोपिनीहरूले श्रीकृष्णलाई 
जहाँ पति भनेका छन्, त्यहाँ परमात्मदृष्टिले ने उहाँ लाई पति मानेका हन् भने बुिन्छ । 


एवं मासं वतं चेरुः कुमायः कृष्णचेतसः । 
भद्रकालीं समानचुभूंयान्नन्दसुतः पतिः ॥ ५॥ 


रामानन्द्री टंछ््दड्दछ 


३८८६ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २२ 
पदार्थ मासं  महिनाभरि नै पतिः  हामीहरूका पति 
कृष्णचेतसः  श्रीकृष्णमा नै तं  व्रत भूयात्  होऊन् भने इच्छाले 
चित्त लगाएका चेरुः  गरे र भद्रकालीं  भद्रकाली नामकी 
कुमायः  ती कुमारीहरूले नन्दसुतः  नन्दका छोरा कात्यायनी देवीलाई 

एवं  यसरी श्रीकृष्ण समानच्ः  खुब पूजा गरे 





ताक्यार्थ श्रीकृष्णमा नै चित्त लगाएका ती कुमारीहरूले यसै गरी महिनाभरि ने 


त्रत गरे र नन्दगोपका छोरा श्रीकृष्ण हाम्रा पति होऊन् भन्ने इच्छाले कात्यायनीको पूजा गरे । 
न न्द 


उषस्युत्थाय गोत्रः स्वेरन्योन्याबद्धबाहवः। 
कृष्णमुच्येजगुयौन्त्यः कालिन्द्यां स्नातुमन्वहम् ॥ ६॥ 


पदार्थ गोत्रैः  सगोत्री साथीहरूसंग यान्त्यः  जांदे गर्दा 
अन्वहम्  दिनदिनै अन्योन्याबद्धबाहवः  आपसमा उच्चैः  उच्च स्वरले 

ऊषसि  बिहान हातमा हात मिलाएर कृष्णम्  भगवान् श्रीकृष्णलाई 
उत्थाय  उठेर कालिन्द्यां  यमुनामा जगुः  गान गर्वथे 

स्वैः  आपना स्नातुं  स्नान गर्न 





ताक्यार्थ ती कुमारीहरू हरेक दिन बिहान सबेरे उठेर आआप्ना साथीहरूसंग मिलेर हातमा 
हात मिलाँदै स्नान गर्न यमुनामा जान्थे र उच्चस्वरले भगवान् श्रीकृष्णको गुणगान गर्दथे । 


न्यां कदाचिदागत्य तीरे निक्षिप्य पूवंवत्। 
वासांसि कृष्णं गायन्त्यो विजहुः सलिठे मुदा ॥ ७॥ 


पढार्थ पूववत्  अरू दिनहरूमा ४ मुदा  आनन्दका साथ 
कदाचित्  कुनै दिन वासांसि  कपडाहरू सलिले  नदीको जलमा 
नद्यां  नदीमा निक्षिप्य  राखेर विजहुः  नुहाउन थाले 
आगत्य  आइपुगेर कृष्णं  श्रीकृष्णको 

तीरे  नदीको तीरमा गायन्त्यः  गुणगान गर्दै 





ताक्यार्थ ती कुमारीहरू कुनै एक दिन अरू दिनमा जस्ते गरी नीमा आद्रपुगेर सारा कपडा 
खोलेर नदीको तीरमा राखी श्रीकृष्णको गुणगान गर्दै आनन्दका साथ नदीको जलमा नुहाउन 
थाले। 
५ द अ क ् 
भगवास्तदाभप्त्य कृष्णा यागहवररवरः । 
वयस्येरावृतस्तत्र गतस्तत्क्मसिद्धये ॥ ८ ॥ 


पदार्थ योगेवरेश्वरः  ठलाटठला योगीहरूका पनि मालिक 
याजन टदीष्छडडट 


३८८७ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २२ 
भगवान् कृष्णः  भगवान् तत्कर्मसिद्धये  उनीहरूको आवृतः  घेरिएर 

श्रीकृष्ण कर्मको फल पूरा गरिदिनको तत्र  त्यस ठर्॑मा 

तदभिप्रेत्य  त्यो आपफूलाई लागि गतः  जानुभयो 

पाउने उनीहरूको चाहना बुषेर वयस्यैः  साथीहरुद्रारा 





ताक्यार्थ योगेश्वरहरूका पनि ईश्वर भगवान् श्रीकृष्ण पनि उनीहरूको आपूलाई प्राप्त गर्ने 
इच्छा बुर उनीहरूको कर्मफल पूरा गरिदिनको लागि आप्ना साथीहरू सहित त्यस॒ ठा्॑मा 
जानुभयो । 


तासां वासांस्युपादाय नीपमारुद्य सत्वरः । 
हसदुभिः प्रहसन् बालैः परिहासमुवाच ह ॥ ९॥ 


पदार्थ सत्वरः  चांँडे प्रहसन्  हाँस्दै 
ह  निश्चय नै त्यहं आएर नीपम्  कदमको रुखमा परिहासम्  परिहासपूर्ण 
तासां  ती कुमारीहरूको आरुह्य  चदेर जिस्कने वचन 


हसदुभिः  हाँसिरहेका 
बाठेः  बालकहरूका साथमा 


वासांसि  कपडाहरू उवाच  भन्न लाग्नुभयो 


उपादाय  लिएर 
ताक्यार्थ त्यसपछि भगवान् श्रीकृष्णले पनि त्यस ठडंमा गएर ती कुमारीहरूका कपडाहरू 
लिएर छिटोचछिटो गरी कदमको रुखमा चदनुभयो र यो देखेर हाँसिरहेका बालकहरू सहित आफू 
पनि हाँस्दै परिहासपूर्ण वचन बोल्न लाग्नुभयो । 





अत्रागत्याबलाः कामं स्वं स्वं वासः प्रगृह्यताम् । 
सत्यं वाणि नो नमं यद् युयं बतकशिंताः ॥ १०॥ 


पदार्थ कपडा यत्  किनभने 
अबलाः  हे कुमारीहरू प्रगृह्यताम्  ग्रहण गर यूयं  तिमीहरू 
अत्र आगत्य  यहाँ आएर सत्यं  सांँचो कुरा त्रतकशिंताः  व्रत गरेर 


जवाणि  म भन्दै दुन्लाएका छौ तिमीहरूसित 
नोनमं यो ट्टा गरेको होइन टरा गर्न त कुर छैन 
ताक्यार्थ हे कुमारीहरू ! यहाँ आऊ र इच्छा अनुसार आआपना कपडाहरू लैजाओ, मेले 
साँचो कुरा भनेको हु, ठटरा गरेको होइन, तिमीहरू व्रत गदगिर्दै दुब्लाएका छौ ठट गर्ने त कुर 
कैन । 


कामं  इच्छा अनुसार 
स्वं स्वं वासः  आआफ्ना 





न मयोदितपूर्वं वा अनृतं तदिमे विदुः । 


एकेकशाः प्रतीच्छध्वं सहेवोत सुमध्यमाः ॥ १९॥ 
यलाजन्दटी टक्रंहडठ 


३८८८ 





दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २२ 
पदार्थ तत्  त्यो कुरा लैजाऊ 

सुमध्यमाः  हे सुन्दरीहरू इमे  यी साथीहरूले उत  अथवा 

मया  मद्रारा विदुः  जान्दचछछन् त्यसैले सह एव  संगै आएर लैजाओ 
अनृतं  ठुठो कुरा एकेकशः  एकएक जना गरेर 

न उदितपूवं  पहिले बोलिएन प्रतीच्छघ्वं  आपनो कपडा 


वाक्यार्थ हे सुन्दरीहरू ! मेले पहिले कटहिल्यै पनि ढुढो कुरा बोलेको छैन, जो यी साथीहरूलाई 
थाहा छ । त्ययैले तिमीहरू एकएक गरेर अथवा सबै जना एकेचोटि आणएर आफ्नो कपडा 
लैजाओ । 


तस्य तत् क्ष्वेलितं दष्ट्वा गोप्यः प्रेमपरिप्ठुताः । 
व्रीडिताः प्रेक्ष्य चान्योन्यं जातहासा न नियंयुः ॥ १२॥ 


पदार्थ   श्रीकृष्णप्रतिको 
तस्य  ती भगवान् श्रीकृष्णको प्रेमले भरिपूर्णं भएका 

तत्  त्यो गोप्यः  गोपिनीहरू 

क्ष्वेलितं  ठट्यौली कामलाई अन्योन्यं  एकअर्कालिाई 


व्रीडिताः  लज्जित हदे 
जातहासाः च  हाँस्दै 

न नियंयुः  पानीबाट 
निस्केनन् 





दष्ट्वा  देखेर प्रक्ष्य  हैरर 
ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णको त्यस्तो कपड़ा चोरे आदि व्ट्यौली कामलाई देखेर 
श्रीकृष्णप्रतिको प्रेमले परिपूर्ण भएका ती गोपिनीहरू एकअर्कालाई हेरेर लजाउँदे र हाँस्दै बसे, 
पानीबाट निस्केनन्। 


एवं ब्रुवति गोविन्दे नमंणाक्षिप्तचेतसः। 
रीतोदे प 


आकण्टमग्नाः शीतोदे वेपमानास्तमन्रुवन् ॥ १३॥ 





पदार्थ आकषिप्तचेतसः  चित्त आकृष्ट वेपमानाः  कांँपिरहेका वी 
एवं  यसरी भएका गोपिनीहरूले 

गोविन्दे  भगवान् श्रीकृष्णले शीतोदे  चिसो पानीमा तम्  उहाँ भगवान् 

बरुवति  भनेपचछि आकण्ठमग्नाः  घांटीसम्म श्रीकृष्णलाई 

नमणा  भगवान्को ठट्यौलीले इबेकाले अब्रुवन्  भने 


ताक्यार्थ यसरी भगवान् श्रीकृष्णले बारम्बार भनेपच्छि उहांको ठटयौलीले चित्त आकृष्ट भएका 
गोपिनीहरूले चिसो पानीमा घाँटीसम्म इडबेकाले कँप्दे उहाँलाई भनन थाले। 


मानयं भोः कृथास्त्वां तु नन्दगोपसुतं प्रियम् । 


जानीमोऽद्खं रजरलाघ्यं देहि वासांसि वेपिताः ॥ १४ ॥ 
रामानन्द टक्कडड 


३८८९ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


नन्दगोपसुतं  नन्दगोपका छोरा 
व्रजरलाघ्यं  त्रजवासीहरूले 


पदार्थ 


अध्याय २२ 


  अहिले हामी 
जाडाले कँपेिका छ्छ त्यसैले 


भोः अङ्ग  हे प्यारा श्रीकृष्ण 





अनयं  यस्तो अन्याय पनि माया गर्ने वासांसि  कपडाहरू 
मा कृथाः  नगर्नृहोस् त्वां तु  हजुरलाई त देहि  दिनुहोस् 
प्रियम्  अति प्यारा जानीमः  चिनेका छँ 


ताक्यार्थ हे प्यारा श्रीकृष्ण ! हामीहरूमाथि यस्तो अन्याय नगर्नुहोस् । हजुर नन्द गोपका छोरा 
हनुह॒न्छ, हजुरलाई व्रजवासी सबले माया गर्छन् भन्ने कुरा हामीले बुरेका छँ । अहिले हामी 
जाडाले काँप्न थाल्यौँ, त्यसैले हाम्रो कपडा दिनुहोस् । 


सयामसुन्द्र ते दास्यः करवाम तवोदितम् । 
देहि वासांसि धम॑ज्ञ नो चेद् राज्ञे बरुवामहे ॥ १५॥ 





पदार्थ तव उदितम्  हजुरले भनेको  कपडा 
श्यामसुन्द्र  हे श्यामसुन्दर कुरा हि  दिनुहोस् 

हामीहरू करवामः  गछ नो चेत्  अन्यथा 
ते  हजुरका धर्मज्ञ  हे धर्मका मर्म बुरेका राज्ञे  राजालाई 
दास्यः  दासी हौँ त्यसैले प्यारा बवामहे  भन्दछछौँ 


वाक्यार्थ हे प्रिय श्यामसुन्दर ! हामीहरू हजुरका दासी हौँं। हजुर जे भन्नुहन्छ, हामी त्यही 
गर्छ । हे धर्मज्ञ ! हाम्रो कपडा दिनुहोस् । यदि कपडा दिनहुननन भने हामी राजालाई भनिदिन्छँ । 


श्रीभगवानुवाच भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभयो 
भवत्यो यदि मे दास्यो मयोक्तं वा करिष्यथ । 
अत्रागत्य स्ववासांसि प्रतीच्छन्तु शुचिस्मिताः ॥ १६॥ 





पढार्थ मे  मेरा अत्र  यहाँ 

शुचिस्मिताः  हे पवित्र मुस्कान दास्यः  दासी हौ आगत्य  आएर 

भएका सुन्दरीहरू मया उक्तं वा  अथवा मद्रारा स्ववासांसि  आआपफ्ना 
भवत्यः  तिमीहरू भनिएको कुरा कपडाहरू 

यदि  यदि करिष्यथ  गर्छ भने प्रतीच्छन्तु  लैजाओ 


वाक्यार्थ हे सुन्दरीहरू ! यदि तिमीहरू मेरा दासी हौ र मेले भनेको मान्छी भने यहाँ आएर 
आआफना कपडाहरू लैजाओ । 


र जलारायात्   रीतवेपिता ९ 
ततो सवो दारिकाः शीतवेपिताः। 
९  ०  योनिमाच्छाद्य न सीतकरिता  
पाणम्या  प्रात्तेरुः शीतकरिताः॥ १७ ॥ 


रामालन्द्री टक 


३८९० 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २२ 
पदार्थ कठट्याड्ग्रिएका आच्छाद्य  ढाकेर 

ततः  त्यसपछि भगवान्  सवौः  सबै जलाशयात्  जलाशयनबाट 
श्रीकृष्णको वचन सुनिसकेपच्छि दारिकाः  कुमारीहरू प्रोत्तरुः  निस्किए 


रीतवेपिताः  जाडोले कौपिका पाणिभ्यां  दुबे हातले 
रीतकरिंताः  जाडोले योनिम्  योनिलाई 
वाक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णको यस्तो वचन सुनिसकेपछ्छि जाडोले कपिका र कट्याडग्रिएका ती 
त्रजकुमारीहरू आफ्ना दुबे हातले योनिलाई ढाक्दै जलाशयबाट बाहिर निस्किए। 





भगवानाहता वीक्ष्य शुद्धभावप्रसादितः। 
स्कन्धे निधाय वासांसि प्रीतः प्रोवाच सस्मितम् ॥ १८ ॥ 


पदार्थ आहताः  लाजले मरेतुल्य निधाय  राखेर 
शुद्धभावप्रसादितः  भएका सस्मितम्  हांस्दै र 
गोपिनीहरूको शुद्ध भावले वीक्ष्य  देखेर प्रीतः  प्रसनन हदे 
प्रसन्न हुनुभएका वासांसि  उनीहरूका प्रोवाच  भन्न थाल्नुभयो 
भगवान्  भगवान् श्रीकृष्णले कपडाहरू 

पनि स्कन्धे  आफ्नो काँधमा 





ताक्यार्थ गोपिनीहरूको शुद्ध भावले प्रसन्न हुनुभएका भगवानूले लाजले भुतुक्क भएर कपडा 
लिन आएका ती गोपिनीहरूलाई देखी उनीहरूका सारा कपडा आफ्नो कांधमा राखी प्रसन्न भएर 
हाँस्दे भन्न लागनुभयो । 


यूयं विवस्त्रा यद्पो धृत्रता व्यगाहंतैतत् तदु देवहेलनम् । 
बदुध्वाञ्जलिं मूध्न्यंपनुत्तयेऽहंसः कृत्वा नमोऽधोवसनं प्रगृह्यताम् ॥ १९॥ 


पदार्थ  त्यो यो नमः कृत्वा  नमस्कार गरी 
धृतव्रताः  व्रत लिएका देवहेरनम्  जलाधिष्ठाता अघोवसनं  माथि लगाउने 
यूयं  तिमीहरूले वरुणदेवको अपमान हो, त्यसैले कपडा सहित अधोवस्त्र 
यत्  जो अंहसः  त्यो पापको तल लगाउने कपडा 
विवस्त्राः  निर्वस्त्र भएर अपलुत्तये  निवृत्तिका लागि प्रगृह्यताम्  लिएर जाओ 
अपः  पानीमा मूध्नि  शिरमा 

व्यगाहत  इव्यौ नुहायौ अञ्जलिं बुध्वा  हात जोडेर 





वाक्यार्थ हे गोपिनीहरू ! त्रत लिएका तिमीहरूले निर्वस्त्र भएर नदीमा नुहाई वरुण देवताको 
अपमान गयौ, त्यसैले त्यो पाप हटाउनका लागि पहिला दुई हात जोडेर शिरले नमस्कार गर अनि 
आप्ना कपडाहरू लैजाओ । 


रामालन्द्री टीच्दण् 


३८९१ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २९ 


इत्यच्युतेनाभिहिता बजाबला मत्वा विवस्त्राप्ठवनं व्रतच्युतिम्। 
तत्पूतिकामास्तदशेषकमंणां साक्षात्कृतं नेमुरवद्यमृग्यतः ॥ २०॥ 





पदार्थ व्रतच्युतिम्  व्रतमा त्रुटि भएकोभगवान् श्रीकृष्णलाई 

इति  यसरी मत्वा  मानेर नेमुः  नमस्कार गरे 

अच्युतेन  भगवान् अच्युतद्वारा तत्पूतिकामाः  व्रतलाई पूर्ण यतः  किनभने 

अभिहिताः  बताइएका गर्ने चाहना राखेका उनीहरूले अवद्यमृक्  भगवान् श्रीकृष्ण 
त्रजनाबलाः  ब्रजकुमारीहरूले तदशेषकमंणां  ती सारा सर्वदोष निवारक हुनुहन्छ 
विवस्त्राप्लवनं  नात कर्महरूको 

नुहाउनुलाई साक्षात्कृतं  फलस्वरूप 


वाक्यार्थ यसरी भगवान्ले बताउनुभएपचछछि उनीहरूले नाङ्गे नुहाउनाले व्रतमा त्रुटि भएको बुफे र 
त्रत पूर्ण गर्नका लागि सारा कर्मको फलस्वरूप श्रीकृष्णलाई नमस्कार गरे, वास्तवमा भगवान् नै 
सर्वदोष निवारक हुनुहन्छ । 


तास्तथावनता दुष्ट्वा भगवान् देवकीसुतः । 
वासांसि ताभ्यः प्रायच्छत् करुणस्तेन तोषितः ॥ २९॥ 





पदार्थ तेन  उनीहरूको त्यस   देवकीपुत्र 
तथा  त्यसरी कार्यद्रारा श्रीकृष्णले 

अवनताः  केका तोषितः  प्रसनन हुनुभएका ताभ्यः  उनीहरूलाई 
ताः  ती व्रनकुमारीहरूलाई करुणः  दयालु वासांसि  कपडाहरू 
दष्ट्वा  देखेर भगवान्  एेश्वर्यसम्पन्न प्रायच्छत्  दिनुभयो 


वाक्यार्थ वी ब्रजकुमारीहरूले केर आफ्नो आज्ञाको पालन गरेको देखेर प्रसन्न हुनुभएका 
दयालु भगवान् श्रीकृष्णले उनीहरूलाई कपडा दिनुभयो । 


दुं प्ररन्धास्त्रपया च हापिताः प्रस्तोभिताः करीडनवच्च कारिताः । 
वस्त्राणि चेवापहतान्यथाप्यमुं ता नाभ्यसूयन् प्रियसङ्गनिवृंताः ॥ २२॥ 





पदार्थ प्रस्तोभिताः  उपहास गरिए पप्रियसङ्गनिवृंताः  प्यारा 

ती गोपिनीहरू क्रीडनवत् च  कठ्पुतली ै श्रीकृष्णको त्यस्तो व्यवहारबाट 
दुं  बेसरी कारिताः  बनाइए त्यति मात्र पनि प्रसन्न भएका 

प्ररन्धाः  छक्यादए नभई ताः  ती गोपिनीहरूले 
जिस्क्यादृए वस्त्राणि च एव  कपडाहरू पनि।अमुं  यी श्रीकृष्णलाई 

त्रपया च  लाजद्रारा अपहृतानि  चोरिए न अभ्यसुयन्  दोषदृष्टिले 
हापिताः  रहित बनादए अथ अपि  तैपनि हिरेन् 


रामालन्द्री टक््टज्ञ 


३८९२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २२ 


वाक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णले गोपिनीहरूलाई छक्याउनुभयो, लज्जित बनाउनुभयो, उपहास 
गर्नुभयो, कठ्पुतली रँ नचाउनुभयो र सारा कपडा नै अपहरण गर्नुभयो, तैपनि ती गोपिनीहरू 
श्रीकृष्णको त्यो व्यवहाराट प्रसन्न नै भए र उनीहरूले भगवान्लाई दोषदृष्टिले हिरेन् । 
विवरण यहाँ श्रीकृष्णले ब्रजकुमारीहरूलाई पुतली खेलाए फ खेलाउनुभएको तर उनीहरूले 
त्यसमा दोषदर्शन नगररेको बतादइएको छ। गोपकुमारीहरू कात्यायनी त्रत ॒गरेर॒दिनदिनै 
श्रीकृष्णलाई ने सम्पदे यमुनामा स्नान गर्न जान्थे। सबे कपडा फुकाली उनीहरूले जलक्रीडा 
गरिरहेको वेला एकदिन श्रीकृष्ण आपफ्ना साथीहरूको साथमा त्यहां पुग्नुभयो । गोपिनीहरूले 
श्रीकृष्णप्रतिको प्रेम स्वयं श्री कृष्णसंग पनि व्यक्त गरेका थिएनन्, तर भगवान् योगेश्वरहरूका पनि 
स्वामी भएकाले उनीहरूको हृदयभित्रको प्रेमलाई बुरी उहाँ स्वयं त्यहाँ पुगनुभयो । गोपिनीहरू 
नुहादरहेको ठरँमा गएर उनीहरूले फुकालेर तीरमा राखेका सब कपड़ा लिई भगवान् श्रीकृष्ण 
नजिकेको कदमको रुखमा चढिसकेपचछि गोपकुमारीहरूले उहाँलाई देखे। आफनो प्रेमीलाई उहाँकै 
कुरा गरिरहेको वेलामा अकस्मात् देख्दा उनीहरूलाई आश्चर्य लाग्यो र लाज पनि भयो । जसको 
उदेश्यले उनीहरू त्रत गरिरहेका थिए, सौन्दर्यमूर्तिं श्रीकृष्ण आज उनीहरूका अगाडि हुनुहुन्थ्यो । 
गोपिनीहरूले भित्री हदयदेखि श्रीकृष्णलाई प्रेम गरेका थिए, यसै गरी श्रीकृष्ण पनि अन्तर्यामी 
भएकाले उनीहरूका सबे कुरा उहाँले बुनुहुन्थ्यो । व्रजवासी सबले श्रीकृष्णलाई हृदयदेखि नै मन 
पराउने भएकाले हो वा उहाँले आपना प्रेमीहरूका सबै भाव बुम्ने भएकाले हो, श्रीकृष्णको 
व्यवहार कटहिल्यै बाहिरी सतहको हदेनथ्यो, उह जे गर्नृहुन्थ्यो, जे बोल्नहुन्थ्यो, त्यसबाट मर्मभित्रै 
प्रहार गर्नुहुन्थ्यो । नदीभित्र नाङ्गे नुहादरहेका ती बिचरी गोपकुमारीहरूलाई श्रीकृष्णले एकएक 
गरी या समूहमँ भए पनि म नजिक आओ र आआपफ्ना कपडा लिएर जाओ भन्नुभयो । अख 
लाजमर्दो हुने गरी उहाँले आप्ना साथीहरूलाई पनि साक्षी देखाडदे आफूले कहिल्ये दुटो 
नबोलेको धक्कुसमेत लगाउनुभयो । हेमन्त ऋतुको महिना, जाडो भए पनि श्रीकृष्णप्रेमको धुनमा 
उनीहरूले जाडोलाई विरसिएका रहेछन् । श्रीशुकदेव भन्नुहन्छ बाहिरी त्रजबालकहरूको पनि 
उपस्थिति देखिसकेपचछ्ि बल्ल उनीहरूलाई शरीरको सम्ख्ना आयो र ती गोपिनीहरू जाडोले कांप 
थाले । श्रीकृष्ण त उनीहरूका हृदयका सम्राट् हूनुह॒न्ध्यो, अतः उहाँका नजिक जानु लाजको कुरा 
धथिएन, तर त्यहं त अरू बालकटहरू पनि संगे थिए। त्यसैले उनीहरूले घांँटीसम्म शरीर इबाई 
आपूलाई जाडो भएकाले कपडा दिन प्रार्थना गरे, उनीहरूले राजालाई भनिदिन्छी भनी धम्क्याए 
पनि। श्रीकृष्ण कसैको धम्की किन मान्नुहुन्थ्यो ? उहांले खन् मर्ममा प्रहार गर्दै यदि तिमीहरू मैले 
भनेको मान्छौ भने यहो आई कपडा लैजाओ भन्नुभयो । श्रीकृष्णले अन्तिम निर्णय दिदे आप्नो 
प्रमके परीक्षा लिने गरी बोलेपछि ती सब गोपकुमारीहरू बाहिर आउन बाध्य भए । श्रीकृष्णप्रेमका 
लागि उनीहरू आफ्नो कुलमर्यादा र लाजलाई पनि त्यागिदिए। ती सबै आफ्नो पूर्ण अस्तित्व 
श्रीकृष्णमा समर्पण गर्दै बाहिर आए । श्रीकृष्णले नाङ्गे स्नान गनलि व्रतको नियम भङ्ग भएकाले 
त्यसको प्रायश्चित्तका लागि तिमीहरू सबले हात जोडेर प्रार्थना गर भन्नुभयो । श्रीकृष्णमा परे 
अस्तित्व सुम्पिसकेका गोपिनीहरूले श्रीकृष्णको मनोभाव बुखिहाले । उहँले कसलाई नमस्कार गर्ने 
भनेर बताउनुभएको थिएन, तर तिनले सवे कर्मका परमफल उने श्रीकृष्णलाई हात जोडी नमस्कार 
यालानन्दी दीक्कडदटह् 


३८९३ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २२ 


गरिदिए। यो गोपिनीहरूको श्रीकृष्णप्रतिको शुद्ध प्रेम र समर्पण थियो। यसरी गोपिनीहरूलाई 
जिस्क्याई, लाजे छाडन लगाई पुतली ४ खेलाँदा पनि ती गोपिनीहरूको प्रेममा कीं विचलन 
देखिएन। 

दार्शनिक अर्थमा यो चीरहरणलीला जीवात्माले परमात्माको अगाडि आफनो अभिमान वा 
पथक् अस्तित्व सबै विर्सने लीला हो। मूमुश्ु जीवहरू परमात्मप्राप्तिका लागि उहाँकै स्मरण 
गर्दछन्। उनीहरूको जीवन त्यसकै लागि समर्पित ह॒न्छ, तर जबसम्म जीवहरूमा आफ्नो अलग 
अस्तित्वको बोध बाँकी रहिरहन्छ, तबसम्म उनीहरू सर्वव्यापक अस्तित्वसंग एकाकार हुनै 
सक्देनन्। सर्वव्यापक अस्तित्व स्वतन्त्र र पूर्ण हृन्छ, यसमा मिल्न जीवहरूले आफू स्त्री पुरुष, 
बालकवृद्ध आदि भएको सबै सीमित अस्तित्वको बोधलाई फालिदिन सक्नुपर्दछ । गोपिनीहरूले 
कपडा ने नलगाई श्रीकृष्णको अगाडि उपस्थित हनु जीवले आपफ्ना सबे उपाधिगत आवरणलाई 
छाडी परमात्माको अधि उपस्थित हनु हो । अलिकति मात्र पृथक् याद्रैत भाव बाँकी रह्यो भने 
पनि जीवलाई परमात्मामा मित्न अभिमान, लाज या सङोचको पदलि केकिदिन्छ। त्यसलाई पनि 
हटाएपच्ि मात्र परमात्मप्राप्ति हृन्छ । यसैले श्रीकृष्णको यो शृङ्गारिक लीला गोपिनीहरूलाई र 
मूमृक्षुहरूलाई उनीहरूले नै चाहेको मोक्ष या परमसुख दिने लीला हो भन्ने बुखिन्छ। 


परिधाय स्ववासांसि प्रेष्ठसद्गमसन्जिताः। 
गृहीतचिन्ता नो चेटुस्तस्मिन् छज्जायितेक्षणाः ॥ २६॥ 


पदार्थ 

स्ववासांसि  त्यसपछि आ 
आप्ना कपडाहरू 

परिधाय  लगाएर 

तस्मिन्  उहाँ श्रीकृष्णमा 







 सारा चित्तवृत्ति 

लागेका 

लन्जायितेक्षणाः  लज्जापूर्ण 

दृष्टि भएका 
मसन्निताः  अतिप्रिय 





श्रीकृष्णको सान्निध्य पाएर 
सजिएका ती गोपिनीहरू त्यस 
ठंबाट 

नो चेटः  अलिकति पनि 
यताउता चलेनन् 


ताक्यार्थ त्यसपछि ती गोपिनीहरूले आआपफ्ना कपड़ा लगाए । लजालु दुष्टिले श्रीकृष्णलाई 
हेरिरहेका, अतिप्रिय श्रीकृष्णको सान्निध्य पाएर सजिएका र सारा चित्तवृत्ति श्रीकृष्णमा लागेका 
ती गोपिनीहरू त्यस ठाडंबाट अलिकति पनि यताउता चलेनन्। 


तासां विज्ञाय भगवान् स्वपादस्पशंकाम्यया । 


धृतव्रतानां सङ्कल्पमाह दामोद्रोऽबलाः ॥ २४॥ 


पदार्थ 

भगवान्  भगवान् 
दामोद्रः  दामोदरले 
स्वपादस्पदशांकाम्यया  


आपूलाई पतिको रूपमा प्राप्त 
गरी आफ्नो चरणस्पर्श गर्ने 
कामनाले 

धृतव्रतानां  कात्यायनी त्रत 





लिएका 

तासां  ती गोपिनीहरूको 
सङ्कल्पम्  सङ्ल्पलाई 
विज्ञाय  बुषेर 


रामालन्द्री टक््दघ 


३८९० 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २२ 


अबलाः  ती कुमारीहरूलाई आह  भन्तुभयो 


ताक्यार्थ भगवान् दामोदरले आफूलाई नै पतिको रूपमा प्राप्त गरी चरणस्पर्श गर्ने इच्छाले ती 
गोपिनीहरूले कात्यायनी व्रत लिएको र यही नै उनीहरूको सङड्ल्प भएको कुरा बुेर तिनीहरूलाई 
भन्नुभयो । 


,  साध्व्यो भवतीनां  
सङ्ल्पो विदितः साध्व्यो भवतीनां मदच॑नम्। 
मयानुमोदितः सोऽसो सत्यो भवितुमहैति ॥ २५॥ 


पदार्थ सङल्पः  सडल्पलाई सः असो  त्यो सङ्ल्प 
साध्व्यः  हे सुन्दरीहरू मया  मद्रारा सत्यः  साँचो 
भवतीनां  तिमीहरूको विदितः  बुरिएको छ र भवितुम्  हन 


मदच॑नम्  पतिको रूपमा अनुमोदितः  स्वीकार पनि अहेति  योग्य छ 
मलाई प्राप्त गरी पूजा गर्ने भन्ने गरिएको छ 


वाक्यार्थ हे सुन्दरीहरू ! तिमीहरूको पतिको रूपमा मलाई प्राप्त गरी पूजा गर्ने भन्ने जो 
सङड्ल्प छ, त्यसलाई मेले बुफेको हुं र स्विकारेको पनि हु, त्यसैले त्यो सङ्ल्प सत्य हुन्छ । 


न मय्यावेशितधियां कामः कामाय कत्पते । 
भिता क्वथिता धानाः प्रायो बीजाय नेष्यते ॥ २६॥ 





पदार्थ न कल्पते  कारण हुन सक्दैन, बीजाय  बिउका लागि 
मय्यावेदितधियां  ममा मन, किनभने न इष्यते  काम लाग्दैन 
बुद्धि, प्राण सबे अर्पण पायः  प्रायः गरेर केवल खानका लागि मात्र 
गरिसकेका व्यक्तिहरूको भिताः  भुटेका वा हुन्छ 

कामः  विषयभोगको सङ्ल्प क्वथिताः  उसिनेका 

कामाय  संसार प्राप्तिको लागिघानाः  अन्नबीजहरू 





ताक्यार्थ हे सुन्दरीहरू ! जसरी भुटेका वा उसिनेका अन्नहरू बिका लागि काम लाग्देनन्, 
केवल खानका लागि मात्र ह॒न्छन् त्यसै गरी जसले मन, बुद्धि, प्राण आदि ममा अर्पण 
गरिसकेको छ, त्यस्तो व्यक्तिको विषयभोगको सङड्ल्प फेरि संसाप्राप्तिको लागि कारण हैदेन। 
विवरण यस श्लोकमा श्रीकृष्णले चीरहरणको रहस्य खोल्नुभएको छ । गोपिनीहरूको कामलाई 
शुद्ध बनाउनका लागि नै भगवान्ले यो लीला रच्नुभएको धियो। उहाँ भन्नुहन्छ जसरी 
भुटिसकेको अन्न फेरि उम्रँदेन, त्यसै गरी ममा लागिसकेको काम सामान्य काम रहेदेन, त्यो काम 
संसासप्राप्तिको कारण बन्दैन। काम भनेको तीव्र इच्छा हो । सबभन्दा तीव्र आसक्ति स्त्री पुरुषको 
बीचमा हुने हनाले लोकमा काम शब्द त्यसै अर्थमा बढी प्रसिद्ध र प्रयुक्त भयो। अविवेकी एवं 
वासनाग्रस्त स्त्री पुरुषले आपसमा जस्तो आसक्ति गर्दछन्, भगवानूसंग भक्तले पनि त्यस्तै तीव्र 
प्रम गर्द भन्ने अर्थमा भक्तिमा पनि काम शब्दको प्रयोग ह॒न्छ । उन्निन्ये प्रेयसीं प्रियः भागवत, 
रालानन्द़ी ्ठकछृटब्ध 


३८९५ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २२ 


१०३०३१ अर्थात् प्रिय कृष्णले आपफ्नी प्रेयसीलाई बोक्नुभयो। गोप्यः कामात् भागवत, 
७१३०, अर्थात् गोपिनीहरूले कामद्रारा भगवानूमा मन लगाए आदि अनेक ठडंँमा काम, प्रेयसी, 
पति आदि शब्दहरूको प्रयोग गरिएबाट भक्तिको रहस्य नबुखेको व्यक्तिको हृदयमा यसले शङ्गा 
जन्माउन सक्छ । तर यी सबे ठाँमा श्रीकृष्णप्रतिको उत्कट प्रेम, जहाँ वासनाको लेश पनि हदेन, 
त्यसलाई नै काम शब्दले जनाइएको हो । श्रीकृष्ण र ॒गोपिनीको सम्बन्ध लौकिक कामभावको 
सम्बन्ध होन आत्मा र परमात्माको सम्बन्ध हो भन्ने कुरा तन्नः प्रसीद परमेश्वर भागवत, 
१०२९३२ हे परमेश्वर ! हामीसंँग प्रसन्न हुनुहोस्, अखिलदेहिनामन्तरात्मदुक् भागवत, १०२१४ 
हजुर सबै प्राणीहरूका हदयका साक्षी हुनुहुन्छ भनी रासलीलाको क्रममा गोपिनीहरूले गरेको 
परार्थनाबाट पनि स्पष्ट हृन्छ। अनि हरक आपत्ति आएपिच्छे सबे गोपगोपिनी श्रीकृष्णके शरण 
परेको र हरेक किसिमको समस्याको समाधान श्रीकृष्णले गरेबाट पनि श्रीकृष्णको परमेश्वररूपता 
स्पष्ट ह॒न्छ । त्यसकारण प्रेम, प्रेमी, काम जस्ता यी लौकिक शब्दहरूले के मात्र बुखाडन 
खोजिएको हो भने जसरी एडी प्रेमिका प्रेमीसँंग मित्न छटपटार्े, त्यसै गरी गोपिनीहरूको 
श्रीकृष्णमिलनमा तीव्र छटपटी हुन््यो । शृङ्गार रसको विषयमा प्रतिपादन गर्दा आचार्यहरूले 
परकीया भावमा नै शृङ्गार रसको तीव्रता हुने जनाएका छन् अत्रैव परमोत्कर्षः शृङ्गारस्य 
प्रतिष्ठितः भक्तिरसामृतसिन्धु । पतिसंग नित्य संयोग हदा त्यो संयोगमा अलौकिक आनन्दको 
अनुभूति हेदेन, तर पति यदि विदेशबाट फरकिएका छन् भने उनसंँगको मिलनमा शृङ्गारको सबभन्दा 
माथिल्लो आनन्द हुन्छ । भक्तहरूले परमात्ममिलनमा आफ्नो हदय कसरी छटपटाएको छ भनी 
बताउने क्रममा यसैलाई दृष्टान्त बनाएका छन् प्रियं प्रियेव व्युषितं विषण्णा, मनोऽरविन्दाक्ष 
दिदृक्षते त्वाम् भागवत, ६११२६ अर्थात् हे कमलनयन ! जसरी कामले सताइएकी पत्नी 
विदेसिएका पतिको कल्पनामा छट्पटारंछछिन्, त्यसै गरी मेरो मन हजुरको दर्शन गर्न आतुर छ । यो 
प्रियमिलनको आतुरतामा अभिव्यक्त भावको पराकाष्ठा हो। लौकिक प्रेममा योभन्दा माथिल्लो 
दृष्टान्त नभएकाले भक्तिशास्त्रमा यसैलाई उदाहरणको रूपमा प्रस्तुत गरिएको हो । यो उदाहरण 
मात्र हो, तुलना मात्र हो। जेसंग तुलना गरिन्छ त्यो वस्तु र जेको तुलना गरिन्छ त्यो वस्तु एडटै, 
उस्ते, उत्रै हदेनन्। वास्तवमा श्रीकृष्ण त परमानन्दरूप स्वयं आत्मा भएकाले उहाँको मिलनमा 
गोपिनीहरूलाई योभन्दा खन् बढी आनन्द हुन्थ्यो । त्यसैले गोपिनीहरूको श्रीकृष्णप्रतिको उत्कट 
प्रम नै काम भनी प्रसिद्ध भयो प्रेमैव गोपरामाणां काम इत्यगमत् प्रथाम् । प्रेम एउटा वृत्ति हो, 
जो संसारका पदार्थतिर लाग्दा आसक्ति या काम हृन्छ भने परमात्मतिर लाग्दा भक्ति या शुद्ध प्रेम 
हन्छ । यो वृत्ति संसारतिर लाग्नाले ने प्राणीहरूले अनन्त जन्मको चक्कर र हन्डर पाएका हृन् । 
यदि एकपटक भए पनि यो भावलाई परमात्मातिर लगाउन सकियो भने त्यसले संसारको 
बन्धनलाई नष्ट गरिदिन्छ। यहो भगवान्ले ममा लागिसकेपच्छि काम भुटिन्छ र त्यो फेरि संसारको 
कारण हुन सक्देन भनेर यही कुरा बताउनुभएको हो । 


याताबखा व्रजं सिद्धा मयेमा रंस्यथ क्षपाः। 
यदुदि्य व्रतमिदं चेरुरायोच॑नं सतीः ॥ २७॥ 
रालानन्द्री टछ्छटदछ 


३८९६ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २२ 
पदार्थ पूजारूप यात  जाओ 

सतीः अबलाः  हे सती इदं  यो इमा क्षपाः  अब आउने शरद् 
कुमारीहरू व्रतम्  त्रत ऋतुका यी रातहरूमा 

यत् उदिश्य  जेको उदेश्य चेरुः  गय्यौ मया  मसंग 

राखेर सिद्धाः  सफल भयौ त्यसैले रंस्यथ  रमण गर्न 

आयाच॑नं  कात्यायनीको वरजं  व्रजमा 





ताक्यार्थ हे सती कुमारीहरू ! तिमीहरूले जे उदेश्य राखेर भगवती कात्यायनीको त्रत गरेका 
धियौ, त्यसमा सफल भयौ। त्यसैले अब आआफ्नो घर जाओ। आउने शरद् ऋतुका यी 
रातहरूमा मसंग रमण गर्नैछ्छो । 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
इत्यादिष्टा भगवता ठन्धकामाः कुमारिकाः। 
घ्यायन्त्यस्तत्पदाम्भोजं कृच्छन्निविविशुवंजम् ॥ २८ ॥ 


पदार्थ 

इति  यसरी 

भगवता  भगवानुद्रारा 
आदिष्टाः  आदेश दिइएका 
ठन्धकामाः  मनोरथ पूरा 


भएका 
कुमारिकाः  कुमारीहरू 
तत्पदाम्भोजं  उहाँ भगवान्को 
चरणारविन्दलाई 

ध्यायन्त्यः  ध्यान गर्दै 





कृच्छ्रात्  श्रीकृष्णको 
सान्तिध्यबाट द्ुट््न नचाहं॑दा 
नचाहैदे पनि कष्टका साथ 
व्रजम्  व्रजमा 

निविविश्युः  गए 


ताक्यार्थ ती कुमारीहरूलाई भगवान्ले यसरी आदेश दिएपचछि आफ्नो मनोरथ पूरा भएका 
तिनीहरू भगवान्को चरणारविन्दको चिन्तन गर्दै नचाहंदा नचा्हँदै पनि कष्टका साथ व्रजमा गए। 


अथ गोपेः परिवृतो भगवान् देवकीसुतः । 
वन्दावनाद् गतो दूरं चारयन् गाः सहाग्रजः ॥ २९॥ 


पदार्थ 


भगवान् देवकीसुतः  देवकीपुत्र 


अथ  त्यसपछि कुनै एक दिन भगवान् श्रीकृष्ण 


सहाय्रजः  दाजु बलरामले 


गोपैः  गोपहरूद्रारा 


गाः  गा्ईहरू 
चारयन्  चरादे 
वृन्दावनात्  वृन्दावनबाट 


परिवृतः  घेरिएर 
वाक्यार्थ त्यसपछि कुनै एक दिन देवकीपुत्र भगवान् श्रीकृष्ण दाजु बलराम सहित अरू 
गोपहरूको साथमा गाई चराडदे वृन्दावनबाट टाढा जानुभयो । 


निदाघाकोतपे तिग्मे छायाभिः स्वाभिरात्मनः। 
आतपत्रायितान् वीक्ष्य द्रुमानाह व्रजोकसः ॥ ३० ॥ 


सहित 





दूरं गतः  टाढा जानुभयो 


रामालन्द्री टीच्छ्छदट 


३८९७ 


अध्याय २२ 


भलादइका लागि नै जीवन अर्पण 
गरेका 

महाभागान्  अति भाग्यशाली 
एतान्  यी रुखहरूलाई 

परयत  हेर जो 
वातवषौतपहिमान्  हरीबतास, 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
  न सुबलार्जुन  
हे स्तोककृष्ण हे अंशो श्रीदामन्  
विश्ारष॑भ तेजस्विन् देवप्रस्थ वरूथप ॥ ३१॥ 
पश्यतेतान् महाभागान् परार्थेकान्तजीवितान् । 
वातवषौतपहिमान् सहन्तो वारयन्ति नः ॥ ३२॥ 

पदार्थ  भन्नुभयो 

तिग्मे  अति तातो हे स्तोककृष्ण  हे स्तोककृष्ण 

निदाघाकौतपे  ग्रीष्मकालीन हे अंशो  हे अंशु 

सूर्यको गर्मीमा श्रीदामन्  हे श्रीदामा 

आत्मनः  आपूलाई सुबल  हे सुबल 

स्वाभिः  आप्ना अ्युन  हे अर्जुन 

छायाभिः  छयाले विशाल  हि विशाल 





आतपत्रायितान्  छताको काम ऋषभ  हे ऋषभ 

गरेर शीतल बनाउने तेजस्विन्  हे तेजस्वी 

द्रुमान्  रुखहरूलाई देवप्रस्थ  हे देवप्रस्थ 

वीक्ष्य  देखेर भगवान्ले वरूथप  हे वरूथप 

व्रजोकसः  व्रजवासीहरूलाई परारथैकान्तजीवितान्  अककि 


वर्षा, गर्मी र ठण्डीलाई 
सहन्तः  सहन गर्द 

नः  हामीहरूको ठुण्डी, गर्मी 
आदि कठिनाइहरूलाई पनि 
वारयन्ति  निवारण गरिदिन्छन् 





ताक्यार्थ ग्रीष्मकालीन प्रचण्ड सूर्यको घाममा वरिपरिका वृक्षहरूले भगवान्लाई छाताको काम 
गरेर शीतल बनादइदिएका थिए। यो देखेर भगवानूले साथीहरूलाई सम्बोधन गर्दै भन्नुभयो हे 
स्तोककृष्ण ! हि अंशु ! हे श्रीदामा ! हे सुबल ! हे अर्जुन ! हे विशाल ! हि ऋषभ ! हे तेजस्वी ! हे 
देवप्रस्थ ! र हे वरूथप ! हेर त, यी भाग्यशाली वृक्षहरू परहितका लागि बांँचिरहेका छन्, 
हुरीबतास, वर्षा, गर्मी र ठण्डीलाई सहेर यिनीहरूले हामीहरूलाई तिनबाट रक्ना गर्दछछन् । 


अहो एषां वरं जन्म सर्व॑प्राण्युपजीवनम् । 
सुजनस्येव येषां वे विमुखा यान्ति नार्थिनः ॥ ३३॥ 


पदार्थ जन्म  जन्म र आएका 

अहो  अहो धन्य छ वरं  श्रेष्ठ छ अर्थिनः  याचकटहरू 
सवप्राण्युपजीवनम्  सारा सुजनस्य इव  सज्जनका वि  निश्चय नै 
प्राणीहरूको जीवनको साधन नजिक आएका याचकहरू विमुखाः  विमुख भएर 
भएको विमुख नभए यै खालीहात 

एषां  यी वृक्षहरूको येषां  यिनीहरू वृक्षको न यान्ति  जोदेनन् 





तवाक्यार्थ अहो ! सारा प्राणीहरूको जीवनको साधन भएका यी वृक्षहरूको जीवन श्रेष्ठ छ । 
यानात्रन्दरी ठीक्कहदट 


दशम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


३८९८ 


अध्याय २२ 


जसरी सज्जनको सान्तिघ्यमा आएको याचक रित्ते फकदैन, त्यस्तै यिनीहरूको नजिक आएका 
व्यक्तिहरू पनि खालीहात फकदेनन्। 


पत्रपुष्पफलच्छायामूलकवल्कठदारुभिः। 
गन्धनियौसभस्मास्थितोक्मेः कामान् वितन्वते ॥ ३४ ॥ 
छहारी, जरा, बोक्रा, दाउरया र॒ अङ्कुरहरूद्रारा यी वृक्षहरूले 


पदार्थ 


पत्रपुष्पफलरच्छायामूकवत्कल 


दारुभिः  पात, फूल, फल, 


गन्धनियासभस्मास्थितोक्मेः  


कामान्  हाम्रो कामनालाई 


गन्ध, चोप, खरानी, अङ्गार तथा वितन्वते  पूरा गरिदिन्छन् 


ताक्यार्थ यी वृक्षहरू आपफ्ना पात, फूल, फल, छहारी, जरा, बोक्रा, दाउरा, गन्ध, चोप, 
खरानी, अङ्गार, अडकुर आदिद्रारा हाम्रो कामनालाई पूरा गरिदिन्छन् । 


एतावज्जन्मसाफल्यं देहिनामिह देदिषु। 
प्राणेरर्थर्धिया  ् 
प्रणिरर्थर्धिया वाचा श्रेय एवाचरेत् सदा ॥ ३५॥ 


पदार्थ 

इह  यो संसारमा 

देहिषु  प्राणीहरूमा जसले 
प्रणिः  प्राणले 

अर्थेः  सम्पत्तिले 


  बुद्धिले र 

वाचा  वाणीले पनि 
देहिनाम्  अरू प्राणीहरूको 
सदा  सर्वै 

श्रेयः एव  कल्याण मात्रै 





आचरेत्  गर्दछछ भने 
एतावत्  यत्ति नै उसको 
जन्मसाफल्यं  जन्मको 
सफलता हो 


ताक्यार्थ यस संसारमा कसैले आफ्नो प्राण, सम्पत्ति, बुद्धि र वाणीले समेत सध अरूको 
कल्याण गर्दछ भने यत्तिले मात्र पनि उसको जन्म सफल भएको मानिन्छ । 


इति प्रवालस्तबकफटपुष्पदलोत्केरेः । 
तरूणां नम्रशाखानां मध्येन यमुनां गतः ॥ ३६ ॥ 


पदार्थ 


पालुवा, पूलका गुच्छ, 


इति  यसरी वृक्षहरूको प्रशंसाफलपफूल तथा पातका समूहले 


गर्दै 


नम्रदाखानां  हाँगाहरू केका 


प्रवाटस्तबकफलपुष्पदलोत्करेः  तरूणां  रुखहरूको 


ताक्यार्थ यसरी वृक्षहरूको प्रशंसा गर्दै पालुवा, फूलका गुच्छा, फलपफूल तथा पातको भारले 
हंगा ढुकेका रुखका बीचबाट भगवान् श्रीकृष्ण यमुना नदीमा जानुभयो । 


तत्र गाः पाययित्वापः सुमृष्टाः शीतलाः शिवाः। 
ततो नृप स्वयं गोपाः कामं स्वादु पपुजंलम् ॥ ३७ ॥ 





मध्येन  बीचबाट भगवान् 
श्रीकृष्ण 

यमुनां  यमुना नदीमा 
गतः  जानुभयो 


रामालन्द्री टकिहटृदड 


३८९९ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २२ 
पदार्थ शिवाः  कल्याणकारी स्वादु  मिटो 

नृप  हे राजा परीक्षित् अपः  पानी जलम्  पानी 

तत्र  त्यहँ यमुना नदीमा पाययित्वा  पियाएर कामं  इच्छा अनुसार 

गाः  गाईहरूलाई ततः  त्यसपछि पपुः  पिए 

सुमृष्याः  स्वच्छ गोपाः  गोठालाहरूले 

शीतलाः  चिसो र स्वयं  आपूले पनि 





ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! यमुना नदीमा गएर ती गोठालाहरूले गाईहरूलाई स्वच्छ, शीतल 
र कल्याणकारी पानी पियाए अनि आफूहरूले पनि मिठो पानी इच्छा अनुसार पिए । 


तस्या उपवने कामं चारयन्तः पुन् नृप । 
कृष्णरामावुपागम्य ्चुधातो इदमञ्रुवन् ॥ ३८ ॥ 





पदार्थ कामं  इच्छा अनुसार बलरामको 

नृप  हे राजा परीक्षित् चारयन्तः  चरादरहेका उपागम्य  नजिकमा आणएर 
तस्याः  वी यमुनाको घातः  भोकाएका इद्म्  यसो 

उपवने  उपवनमा गोठालाहरूले अन्ुवन्  भने 

पशून्  पशु गाईहरूलाई कृष्णरामो  श्रीकृष्ण र 


ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! यमुनाको उपवनमा इच्छा अनुसार गाई चरादरहेका गोपहरूले 
भोक लागेपचछि श्रीकृष्ण र बलरामको नजिकमा गएर यसो भने। 


९ 


इति श्रीमदुभागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे पूवौधे 
मोपीवस्त्रापहारो  र ध्याय 
गोपीवस्त्रापहारो नाम द्वाविंशोऽध्यायः ॥ २२॥ 


रामालन्द्री टदीक्छटदद 


३९०० 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २३ 


अथ   घ्याय 
अथय नयावशाऽधव्यायः 
याज्ञिक ब्राह्मणहरूका पत्नीहरूमा भगवान्को अनुग्रह 


गोपा उत्वुः गोपहरूले भने 
राम राम महावीयं कृष्ण दुष्टनिबर्हण । 
एषा वै बाधते श्चुन्नस्तच्छान्तिं कर्तुमर्हथः ॥ १॥ 


पदार्थ बाधते  सतादइरहेको छ 
महावीयं  अत्यन्त पराक्रमी कृष्ण  हे श्रीकृष्ण तच्छान्तिं  त्यसलाई निवारण 
राम राम  हे आनन्ददायक वै  निश्चय नै कतुम्  गर्न 

बलराम एषा श्चुत्  यो भोकले अहंथः  हजुरहरू योग्य हुनृहुन्छ 
दुष्टनिबर्हण  दुष्टहरूको संहार नः  हामीहरूलाई 





ताक्यार्थ हे अतिपराक्रमी बलदेव तथा दुष्टसंहारक श्रीकृष्ण ! हामीलाई भोकले सतादरहेको छ, 
त्यसलाई निवारण गर्न हजुरहरूले ने सक्नुहुन्छ । 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 


  म,  देवकीसुत 


इति विज्ञापितो गोपेभंगवान्   
भक्ताया विप्रभायोयाः प्रसीदन्निदमत्रवीत् ॥ २॥ 


पदार्थ ॥  एेश्वर्यसम्पन्न विप्रभायोयाः  ब्राह्मणीहरूमाथि 
इति  यसरी देवकीसुतः  देवकीपुत्र प्रसीदन्  अनुग्रह गर्दै 

गत थ 

गोपः  गोपहरूद्रारा श्री कृष्णले इदं  यसो 

विज्ञापितः  भनिनुभएका भक्तायाः  आपफ्ना परमभक्त अव्रवीत्  भन्नुभयो 





वाक्यार्थ यसरी गोपहरूले भगवान्लाई भनेपचछि देवकीपुत्र भगवान् श्रीकृष्णले पनि आना 
परमभक्त ब्राह्मणीहरूलाई अनुग्रह गर्नका लागि यसो भन्नुभयो । 


प्रयात देवयजनं बाह्यणा बरह्मवादिनः । 
सत्रमा्िरसं नाम ह्यासते स्वर्गकाम्यया ॥ ३॥ 


पदार्थ स्वगंकाम्यया  स्वर्गको गरेको 
जह्मवादिनिः  वेदपाठी चाहनाले सत्रम्  यज्ञ 
ब्राह्यणाः  ब्राह्मणहरू आद्धखिरसं नाम  आङ्गिरस नाम हि  निश्चयनै 


रानानन्दी टीक््हण्ण 


३९०१ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २३ 


आसते  गरिरहेका छन् त्यो देवयजनं  देवपूजामा प्रयात  जाओ 


वाक्यार्थ हे गोपहरू ! वेदपाठी ब्राह्मणहरूले स्वर्ग जाने चाहनाले आङ्गिरस नामको यज्ञ 
गरिरहेका छन्, त्यो देवपूजामा जाओ । 


तत्र गत्वोदनं गोपा याचतास्मद्धिसनिंताः। 
कीतंयन्तो भगवत आयंस्य मम चाभिधाम् ॥ ४॥ 





पढार्थ गत्वा  गएर कीतंयन्तः  लिंदै 
गोपाः  हे गोपहरू भगवतः  भगवान् ओदनं  भोजन भात 
अस्मद्विसनिंताः  हामीहरूद्रारा आयंस्य  पूज्य बलरामको र॒ याचत  माग 
पठादएका तिमीहरू ममच  मेयो पनि 

तत्र  त्यहाँ अभिघाम्  नाम 


वाक्यार्थ हे गोपहरू ! हामीहरूद्वारा पठादृएका तिमीहरू त्यो यज्ञ गरेको ठा्द॑मा जाओ र दाजु 
बलराम तथा मेरो पनि नाम लिएर भोजन माग। 


इत्यादिष्टा भगवता गत्वायाचन्त ते तथा । 
कृताञ्जलिपुटा विप्रान् दण्डवत् पतिता भुवि ॥ ५॥ 


गत्वा  त्य गएर 
कृताञ्जलिपुटाः  हात जोडेर 
दण्डवत्  दण्डवत् प्रणाम गर्दै 
भुवि पतिताः  भूरदैमा लम्पसार 
परेर 


पदार्थ 

इति  यसरी 

भगवता  भगवानूद्रारा 
आदिष्यः  अहादएका 
ते  ती गोपहरू 





तथा  त्यसरी नै श्रीकृष्ण र 
बलरामले भने ठै 

विप्रान्  ब्राह्मणहरूसंग 
अयाचन्त  मागे 


ताक्यार्थ यसरी भगवान्को आदेश पादसकेपछछि यज्ञ॒ भएको ठडमा गएर ती गोपहरूले 
ब्राह्मणहरूलाई हात जो्दै भुरहूमा लम्पसार परैर दण्डवत् प्रणाम गर्दै भगवान्ले भने ४ गरी 


ब्राह्मणहरूसंग भोजन मागे । 


हे भूमिदेवाः शृणुत कृष्णस्यादेशकारिणः। 


पराप्ताञ्जानीत भद्रं वो गोपान्नो रामचोदितान् ॥ ६॥ 


पदार्थ भद्रं  कल्याण होस् 
हे भूमिदेवाः  हे भूदेवहरू पमाप्तान्  हजुरहरूको 
रणुत  सुन्नुहोस् आश्रममा आएका 

वः  हजुरहरूको नः  हामीहरूलाई 





कृष्णस्य  भगवान् श्रीकृष्णको 
आदेशकारिणः  आदेश मान्ने 
रामचोदितान्  बलरामले 
पठाएका 


रामालन्द्री दी्छष्टण् 


३९०२ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २३ 


गोपान्  गोपहरू भनेर जानीत  चिन्नुहोस् 


ताक्यार्थ हे भूदेव ब्राह्मणहरू ! हजुरहरूको कल्याण होस्, हामीहरूको कुरा सुन्नुहोस् । हामी 
गोपहरू श्रीकृष्णको आदेश पाएर बलरामले पठाई यह आएका हौं भनी बुमनुहोस् । 


गाङ्चारयन्तावविदूर ओदनं रामाच्युतो वो रुषतो बुभुक्षितो । 


४ ९७ न ९ ९८ श्रद्धा ४ यच्छत घमवित्तमा ९८ 

तयाद्जा जदनमाथनयाद् श्रद्धा च वा यच्छत चमवत्तमाः ॥ ७ ॥ 
पदार्थ गाः  गाईहरू वः  हजुरहरूको 
धर्मवित्तमाः  हे धर्मवेत्ता चारयन्तो  चराठेदै अर्थिनः  भोजन चाहने 
द्विजाः  ब्राह्मणहरू वः  हजुरहरूको तयोः  उहांहरूमाथि 
अविदूरे  यहोँबाट नजिकै ओदनं  भोजनलाई यदि श्रद्धा  यदि श्रद्धा छ भने 
बुभुक्षितो  भोकाएका षतः  पाउने चाहना गर्दै ओदनम्  भोजन 
रामाच्युतो  श्रीकृष्ण र बलराम रहनुभएको छ यच्छत  दिनुहोस् 





ताक्यार्थ हे धर्मतत््ववेत्ता ब्राह्मणहरू ! यहँबाट नजिके गाई चराउन श्रीकृष्ण र बलराम 
आउनुभएको छ । उहाँहरू अहिले भोका हूनुहन्छ, उहांहरूले हजुरहरूबाट भोजनको इच्छा 
गर्नुभएको छ, यदि भोजन चाहने उहाँहरूमाथि हजुरहरूको श्रद्धा छ भने भोजन दिनुहोस् । 


दीक्षायाः पडुसंस्थायाः सोत्रामण्याङ्च सत्तमाः । 
अन्यत्र दीक्षितस्यापि नान्नमइनन् हि दुष्यति ॥ ८ ॥ 





पदार्थ सोत्रामण्याः च  सौत्रामणी अन्नम्  अन्न 

सत्तमाः  हे सज्जनहरू यागको दीक्षाबाट अरनन्  खांदा 
प्युसंस्थायाः  पशुबलि दिने अन्यत्र  अरू यज्ञमा हि  निश्चय नै 
अग्निष्टोम यज्ञको दीक्षितस्य अपि  दीक्षित न दुष्यति  कुनै दोष हैदेन 
दीक्षायाः  दीक्षा र भएका व्यक्तिहरूको पनि 


वाक्यार्थ हे सज्जन ब्राह्मणहरू ! यद्यपि यज्ञमा दीभ्षित व्यक्तिको अन्न खांँदा दोष लाग्ने भए 
पनि त्यो नियम पशुबलि दिने यज्ञ र सौत्रामणी यज्ञमा दीक्षित हुने व्यक्तिको अनन खाँदा मात्र 
हो, त्यसदेखि अतिरिक्त यज्ञमा दीक्षित व्यक्तिहरूको अन्न खांँदा कुनै दोष लाग्दैन । 


इति ते भगवद्याच्जां श॒ण्वन्तोऽपि न शुश्रुवुः । 
दरा भूरिकमीणो बालिखा वृद्धमानिनः॥ ९॥ 


पदार्थ ्षुद्रफलको आशामा इबेका कर्महरूमा लागेका 
्ुदराशाः  स्वर्ग आदि भूरिकमोणः  धरे क्लेशयुक्त बालिराः  मूर्खहरू भएर पनि 


यलाजन्दी दीक्कटण्ट् 


३९०३ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २३ 


वृद्धमानिनः  ज्ञानवृद्ध माने भगवद्याच्जां  भगवान्को न शुश्रुवुः  ध्यान दिएनन् 
ते  ती ब्राह्मणहरूले भोजनको याचनालाई 
इति  यस प्रकारको शृण्वन्तः अपि  सुनेर पनि 


ताक्यार्थ स्वर्गादि तुच्छ फलको आशाले अत्यन्त क्लेशयुक्त कर्ममा लागेका ती मूर्खं 
ब्राह्मणहरू आफूलाई ज्ञानवृद्ध ठान्दथे। उनीहरूले यसरी गोठालाहरूबाट भगवान्को याचनालाई 
सुनेर पनि त्यसमा कुनै ध्यान दिएनन्। 


देशः कालः पृथग् द्रव्यं मन्त्रतन्त्रत्विंजोऽग्नयः। 
देवता यजमानर्च करतुधं्मश्च यन्मयः ॥ १०॥ 

तं बह्म परमं साक्षाद् भगवन्तमधोक्षजम् । 
मलुष्यदुष्ट्या दुष्मज्ञा मत्यौत्मानो न मेनिरे ॥ ९ ॥ 





पदार्थ यजमानः  यज्ञको कर्ता दुष्प्रज्ञाः  बुद्धि भ्रष्ट भएका 
देशः  ठं क्रतुः  साक्षात् यज्ञ र मत्योत्मानः  मरणशील 
काठः  समय घमः च  धर्म पनि शरीरमा आत्मबुदधि गर्न मूर्ख 
पृथक् द्रव्यं  पुरोडाश आदि यन्मयः  जुन भगवन्मय छ ब्राह्मणहरूले 

सामग्रीहरू तं  त्यस्ता मयुष्यदुष्ट्या  सामान्य 
मन्त्रतन्त्रत्विंजः  मन्त्र, पद्धति अधोक्षजम्  इन्दरियातीत मनुष्यको रूपमा लिई 

तथा ऋत्विक् आदि आचार्यहरू परमं ब्रह्म  परम ब्रह्मस्वरूप न मेनिरे  वास्तविक रूपले 
अग्नयः  अग्निहरू साक्षात् भगवन्तम्  प्रत्यक्ष बुरुन सकेनन् 

देवताः  देवताहरू नारायणलाई 


ताक्यार्थ देश, काल, यज्ञिय द्रव्यहरू, यज्ञ सम्पादन गर्ने मन्त्र, पद्धति तथा ऋत्विक् आदि 
आचार्यहरू र अग्निहरू, देवताहरू, यजमान, स्वयं यज्ञ र ॒धर्म॑पनि भगवन्मय छन्। त्यस्ता 
इन्दरियातीत साक्षात् नारायणलाई आज आफ्नै नजिक आएर भोजन माग्दा पनि यी मरणशील 
शरीरमा आत्मबुदधि गर्ने बुदधिभ्रष्ट भएका मूर्ख ब्राह्मणहरूले मनुष्यको दृष्टिले हिनलि चिन्न 
सकेनन्। 

विवरण माथिका श्लोकहरूमा गोपबालकटहरूको याचनालाई याज्ञिकहरूले सुनेर पनि वास्ता 
नगरेको बतादएको छ । श्रीशुकदेव भन्नुहन्छ सम्पूर्णं कर्महरू, यज्ञका कर्ता, यजमान र आराध्य 
देवताको रूपमा समेत श्रीकृष्ण ने हुनुहन्छ । सबे कर्मका परम फलरूप सर्वात्मा श्रीकृष्णलाई 
उनीहरूले सामान्य मनुष्य ठाने। उनीहरूको यो दोषदृष्टिको निन्दा गर्दै शुकदेव भन्नुहुन्छ ती 
मूर्ख धिए, आफूलाई ठुला ज्ञाता ठान्थे तर उनीहरूले कर्मको फलदाता परमात्मालाई नै चिन्न 
सकेनन्। स्वर्गीय सुख अनित्य छ, त्यसैले यो क्षुद्र हो, तर यसका लागि प्रयास भने धेरै 
गर्नुपर्दछ। वेदोक्त कर्ममार्ग परमात्मप्राप्तिके साधन हो। यसलाई छाडी आफनो बुद्धि र प्रयासको 


रालालन्द्री टद्क्ण्ध 


३९०४ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २३ 


भरमा मात्र परमात्मालाई पाउन खोज्नु छन् मूर्खता हुन्छ । तत्तवज्ञानका लागि चित्तशुद्धि आवश्यक 
छ र त्यसका लागि कर्म आवश्यक छ। यही कुरा बताँदे बृहदारण्यकोपनिषद् ४४२२मा 
भनिएको छ तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विवदिषन्ति यज्ञेन दानेन तपसाऽनाशकेन अर्थात् यो 
आत्मालाई ब्राह्मणहरू वेदाध्ययन, यज्ञ, दान र तपस्याद्रारा जानन खोज्दछन्। यहाँ निन्दा गरिएको 
कर्म चाह भगवदर्पण बुद्धिले नगरिएको सकाम कर्म हो। जसमा फल थोर र दुःख धरे हुन्छ। 
यज्ञमा लागेका ती ब्राह्मणहरूले भगवान् आउनुभएको सुनेपकि उहाँको आदर गर्नुपर्थ्यो, तर 
साधनहरूमा लाग्दालाग्दै साध्यवस्तुलाई ने बिर्सेर उनीहरूले भुल गरे। यसैले यहाँ त्यस्ता 
याज्ञिक ब्राह्मणहरूको निन्दा गरिएको छ। 


४५ अ   अ    
न ते यदोमिति प्रोचुनं नेति च परन्तप । 
गोपा निराशाः प्रत्येत्य तथोचुः कृष्णरामयोः ॥ १२॥ 


पदार्थ प्रोचुः  भने प्रत्येत्य  फर्केर 

परन्तप  हे शत्रुपीडक परीकषित्नचनत कृष्णरामयोः  श्रीकृष्ण र 
ते  ती ब्राह्मणहरूले न इति  हैदेन भनेर बताए बलरामका समक्ष 

यदा  जब त्यस वेला तथा  ती सबै कुरा 
ननत निराशाः  निराश भएका उत्लुः  भने 

ओम् इति  ल हुन्छ भनेर गोपाः  ती गोपहरू 





ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! ती ब्राह्मणहरूले हुन्छ पनि भनेनन् र हँदेन पनि भनेनन् वास्तै गरेनन् । 
त्यसपछि निराश भएका गोपहरू फरकिए र श्रीकृष्ण र बलराम भएको ठँमा गई उनीहरूले सबे 
कुरा बताए। 


तदुपाकण्यं भगवान् प्रहस्य जगदीश्वरः । 
व्याजहार पुन्गोपान् दरशंयन् टोकिकीं गतिम् ॥ १६॥ 


पदार्थ प्रहस्य  केही हाँसेर दशंयन्  देखाडदै 

तत्  ती सबै कुरा टोकिकीं गतिम्  लौकिक पुनः  फेरि 

उपाकण्यं  सुनेर लोकमा माग्ने मान्छेले गोपान्  गोपहरूलाई 
भगवान्  नारायण कहिलेकाहीं तिरस्कार पाउनु व्याजहार  भन्न लाग्नुभयो 
जगदीश्वरः  जगत्का मालिक स्वाभाविक हो भने जस्ता 

प्रभु रीतिलाई 





ताक्यार्थ यी सबे कुरा सुनेर जगत्का मालिक भगवान् श्रीकृष्णले मुसुक्क हांँस्दे माग्नेले 
कहिलेकाहीं तिरस्कार पाउनु स्वाभाविक हो भन्ने लौकिक रीतिलाई देखांदे ती गोपहरूलाई 
फेरि भन्न लाग्नुभयो । 


रानानन्दी र्दक्हण््ध 


३९०५ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २३ 
मां ज्ञापयत पत्नीभ्यः ससङ्कषणमागतम् । 
दास्यन्ति काममन्नं वः स्निग्धा मय्युषिता धिया ॥ १४ ॥ 

पदार्थ ज्ञापयत  बुखाओ ब्राह्मणीहरूले 

ससङ्षंणं  बलरामसहित स्निग्धाः  मलाई अत्यन्त वः  तिमीहरूलाई 

आगतम्  आएको स्नेह गर्न कामम्  इच्छा अनुसार 

मां  मेरो विषयमा धिया  चित्तले अन्नं  भोजन 

पत्नीभ्यः  वी ब्राह्मणका मयि ममानै दास्यन्ति  दिनेछछन् 

पत्नीहरूलाई उषिताः  रहेका ती 





वाक्यार्थ बलरामसहित म॒ आएको कुरा ब्राह्मणपत्नीहरूलाई तिमीहरूले भन । ममा अत्यन्त 
स्नेह गर्ने, आफ्नो घरमा बसेर पनि चित्तले ममा ने रहेका ती ब्राह्मणीहरूले तिमीहरूलाई इच्छा 
अनुसार भोजन दिनेछछन् । 


गत्वाथ पत्नीशालायां दुष्ट्वासीनाः स्वलङ्कुताः 
नत्वा द्विजस्तीगोपाः प्रश्रिता इदमव्रुवन् ॥ १५॥ 


पदार्थ पत्नीशालायां  ब्राह्मणीहरूको दुष्ट्वा  देखेर 
अथ  त्यसपछि घरमा नत्वा  नमस्कार गरेर 
गोपाः  ती गोठालाहरू आसीनाः  बसेका प्रभ्रिताः  अत्यन्त विनयपूर्वक 


गत्वा  यज्ञ लगाएको 
ठाडंमा गई 


स्वलङ्कृताः  राम्री सजिएका 
द्विजसतीः  ब्राह्मणपत्नीहरूलाई 





इदम्  यस्तो 
अब्वुवन्  भन्न लागे 


वाक्यार्थ त्यसपछि ती गोपहरू ब्राह्मणीहरू बस्ने घरमा गए । त्यहं राग्राराम्रा गहना लगाएर 
सजिएर बसेका ब्राह्मणपत्नीहरूलाई देख्ने वित्तिके गोपहरूले नमस्कार गरे र ॒नम्रतापूर्वक भन्न 


लागे। 
 न विप्रपत्ीभ्यो न  निबोधत  
नमो वो विप्रपत्नीभ्यो निबोधत वचांसि नः। 
न अ न 
इता वद्र चरता कृष्णनहाषता क्यम् ॥ १६ 
पदार्थ नः  हामीहरूका 
वः  हजुरहरू वचांसि  कुराहरू 
विप्रपत्नीभ्यः  ब्राह्मणका निबोधत  सुन्नुहोस् 
पत्नीहरूलाई इतः  यहांँबाट 
नमः  नमस्कार छ अविदूरे  नजिकै 


चरता  आउनुभएका 
कृष्णेन  श्रीकृष्णद्रारा 
इह  यहाँ 

वयम्  हामीहरू 





ईषिताः  पठादइएका हौँ 


वाक्यार्थ हजुर ब्राह्मणपत्नीहरूलाई नमस्कार छ, हामीहरूको कुरा सुन्नुहोस् । श्रीकृष्ण यहाँबाट 


रालालन्द्री टद्क्िण्छ 


३९०६ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २३ 
नजिके आउनुभएको छ, हामी उहाँले नै पठाएर आएका हौं । 
गाङ्चारयन् स गोपाठेः सरामो दूरमागतः। 


द्  


बुशन्षतस्व तस्वान्न सानुगस्य प्रदीयताम् ॥ ९१७ ॥ 





पढार्थ गाः  गारईहरू बुभुक्षितस्य  भोकाउनुभएका 
सः  उहाँ श्रीकृष्ण चारयन्  चरा्दँदे तस्य  उहाँ श्रीकृष्णलाई 
गोपाठेः  गोठालाहरूको दूरम्  आनो घरबाट टाढा अन्नं  अन्न 

साथमा आगतः  आद्पुग्नुभएको छ प्रदीयताम्  दिनुहोस् 

सरामः  बलरामसहित सानुगस्य  हामी अनुचरसहित 


ताक्यार्थ श्रीकृष्ण अरू गोपहरूसहित बलरामको साथमा गाई चराँदे आफ्नो घरबाट टाढा 
आद्पुग्नुभएको छ । हामी अनुचरहरूसहित भोकाउनुभएका श्रीकृष्णलाई भोजन दिनुहोस् । 


श्रुत्वाच्युतमुपायातं नित्यं तदशनोत्सुकाः। 
तत्कथाक्षिप्तमनसो बभूवुजोतसम्भ्रमाः ॥ १८ ॥ 





पदार्थ तत्कथाक्षिप्तमनसः  उहांका उपायातं  निकै आउनुभएको 
नित्यं  सर्च कथाहरू सुनेर मन तानिएका वी श्रुत्वा  सुनेर 

तदशंनोत्सुकाः  उहाँको दर्शन ्राह्मणीहरू जातसम्श्रमाः  हदड्बडाएका 
गर्नका लागि उत्सुक भएका अच्युतम्  श्रीकृष्ण बभूवुः  भए 


ताक्यार्थ सर्वँ श्रीकृष्णको दर्शन गर्नका लागि उत्सुक भएका र उहाँका कथाहरू सुनेर मन 
तानिएका ती ब्राह्मणीहरू श्रीकृष्ण नजिके आडनुभएको कुरा सुनैर हडबडाए । 


चतुर्विधं बहुगुणमन्नमादाय भाजनेः। 

अभिससुः प्रियं सवः समुद्रमिव निम्नगाः ॥ १९॥ 
निषिध्यमानाः पतिभिभ्रीतुभिबेन्धुभिः सुतेः। 
भगवत्युत्तमरोके दीघंश्चुतधृतारायाः ॥ २०॥ 





पदार्थ अन्नम्  अन्न आदि भोजनलाईबन्धुमिः  बन्धुबान्धवहरूद्वारा 
बहुगुणम्  धरे गुणले युक्त  भाजनेः  अलगअलग सुतैः  छोराहरुद्रारा पनि 
भएको भांँडामा निषिध्यमानाः  रोकिएका 
चतुविधं  भक्ष्य चपाउने, आदाय  राखेर उत्तमरलोके  उत्तमकीर्तिवाला 
भोज्य चुस्ने, लेह्य चाट्ने र॒ पतिभिः  पतिहरूदरारा भगवति  भगवान् श्रीकृष्णमा 
चोष्य पिडने चार प्रकारका ्रातृभिः  दाजुभाइहरुद्रारा दीघश्चुतधृताशयाः  पहिलेदेखि 


रालालन्द्री टीरक्ऋण्द 


३९०७ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २३ 


रामा 
अभिसस्रुः  छिटोचिटो गए 


नै लीला र गुणकथा सुन्नाले निम्नगाः  नदीहरू 

आफ्नो चित्त अर्पण गरिसकेका समुद्रम् इव  समूद्रमा गए यै 
सवः  सवै ब्राह्मणीहरू प्रियं  प्यारा श्रीकृष्ण भएको 
ताक्यार्थ भगवान्को कीर्तिं र गुणकथा सुन्नाले उहाँके श्रीचरणमा चित्त अर्पण गरिसकेका ती 
ब्राह्मणीहरू गुणयुक्त भक्ष्य, भोज्य, लेह्य र चोष्य चारे प्रकारका भोजनलाई अलगअलग भाँडामा 
लिई पति, दाजुभाद्, बन्धुबान्धव र छोराहरूले रोक्दा पनि नदीहरू समुद्रमा गए फँ भगवान् 


श्रीकृष्ण रहनुभएको ठाडंमा छिटोच्िटो गरी गए । 


यमुनोपवने ऽशोकनवपल्लवमण्डिते । 


विचरन्तं वृतं गोपेः साग्रजं ददृशुः स्तरिय ॥ २१॥ 
पदार्थ नजिकेको वनमा श्रीकृष्णलाई 
अशोकनवपल्लवमण्डिते  विचरन्तं  घुमिरहनुभएका स्त्रियः  ती ब्राह्मणीहरूले 
अशोक वृक्षको नयाँ पालुवाले गोपैः  अरू गोठालाहरूद्रारा ददुः  देखे 
सुशोभित भएको वृतं  घेरिनुभएका 
यमुनोपवने  यमुनाको साग्रजं  बलरामसहित 





ताक्यार्थ अशोक वृक्षको नयाँ पालुवाले सुशोभित भएको यमुनाको नजिकैको वनमा 
गोटालाहरूद्रारा घेरिनुभएका र ॒दाजु बलरामले सहित भएर धुमिरहनुभएका श्रीकृष्णलाई ती 


ब्राह्मणीहरूले देखे । 
श्यामं हिरण्यपरिधिं वनमाल्यबहं 
धातुप्रवालनटवेषमनुव्रतांसे । 
विन्यस्तहस्तमितरेण घुनानमन्जं 


कर्णोत्पखारककपोटमुखान्नहासम् ॥ २२॥ 


पदार्थ विविध धातुको लेप र नयाँ 
श्यामं  मेघजस्तो श्याम वर्ण पालुवा आदिले सजिएर नटको 
भएका जस्तो वेष धारण गर्नुभएका 
हिरण्यपरिधिं  सुनौलो पीताम्बरअनुत्रतांसे  साथीहरूको 
धारण गर्नुभएका कोँधमा 
वनमाल्यबहेधातुप्रवालनयवेषं  विन्यस्तहस्तम्  एक हात 
गलामा वनमाला, शिरमा टिकाउनुभएका र 

मयूरप्वां ख, अङ्अङ्गमा इतरेण  अर्को हातले 


अन्जं  कमलको पूूललाई 
धुनानम्  हल्लाद्रहनुभएका 
कर्णोत्पलाकककपोटमुखान्न 
हासम्  कानमा कमलाकार 
कुण्डल, दुबेतफबाट गालासम्म 
घुमुकिएको कपालको समूह र 
मुस्कानले युक्त मुख हनुभएका 





अति सुन्दर श्रीकृष्णलाई देखे 


रालालन्द्री टीच्दण्ठ 


३९०८ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २३ 


ताक्यार्थ मेघजस्तो श्यामसुन्दर वर्ण, सुनौलो पीताम्बरले सुशोभित, गलामा वनमाला, शिरमा 
मयूरको प्वाँंख, अङ्गअङ्गमा विविध धातुका राग र नयाँ पालुवा सिउरिएर सजिएकाले कुनै नटको 
जस्तो वेष बनाउनुभएका, एक हात साथीहरूको काँधमा राखी अर्को हातले कमलको परूल 
घुमादरहनुभएका, कानमा कमलाकार कुण्डल, दुबेतफबाट गालासम्म घुमूर्किएको कपाल र 
मुस्कानले युक्त हुनुभएका अति सुन्दर श्रीकृष्णलाई ब्राह्मणीहरूले देखे । 


प्रायः श्चुतप्रियतमोदयकर्णपृरे 
यैस्मिन्निमग्नमनसस्तमथाक्षरन्धेः । 
अन्तः प्रवेश्य सुचिरं परिरभ्य तापं 
प्राज्ञं यथाभिमतयो विजहर्मरे्द्र ॥ २२॥ 


पदार्थ चित्तवृत्ति सवै अर्पण गरेका अभमिमतयः  जाग्रत् र 
नरेन्द्र  हे राजा परीक्षित् ब्राह्मणीहरूले स्वप्नको अहङ़ारवृत्तिले 
प्रायः  धैरैजसो अथ  अब यथा  जसरी 
्ुतप्रियतमोद्यकणंपूरेः  तम्  उनै भगवान् श्रीकृष्णलाई पराज्ञं  सुषुप्ति अवस्थामा 
सुनिएका आपना प्रियतमका अक्षरन्धेः  आं खारूपी प्राज्ञलाई आलिङ्गन गरेर 
उत्कर्षका कथारूपी कानका चिद्र ढोकाबाट तापमूक्त हन्छन्, त्यसै गरी 
गहनाद्रारा बारम्बार सुनिएका अन्तः प्रवेश्य  भित्र हृदयमा तापं  सांसारिक तापलाई 
कथाट्रारा प्रवेश गराएर विजहुः  त्यागे 

यस्मिन्  जुन श्रीकृष्णमा सुचिरं  धेर समयसम्म 

निमग्नमनसः  आफ्नो परिरभ्य  आलिङ्गन गरेर 





ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! अहिलेसम्म ती ब्राह्मणीहरूले आफ्नो कानद्वारा श्रीकृष्णको 
लीलाकथा सुनेर मनमा नै आफ्ना सारा चित्तवृत्ति अर्पण गरेका धथिए भने आज ओंँखारूपी 
ढोकाबाट उनै श्रीकृष्णलाई हदयसम्म प्रवेश गराएर धरे बेरसम्म आलिङ्गन गरे र जाग्रत् र 
स्वप्नको अहङ्ारवृत्तिले सुषुप्तिमा प्राज्ञलाई अडमाल गरी सारा तापलाई त्यागे ४ैँ उनीहरूले पनि 
सारा सांसारिक तापलाई त्यागे । 

वितरण माथिका श्लोकहरूमा श्रीकृष्णप्रति असीम श्रद्धा र प्रम भएका कारण याज्ञिक 
ब्राह्मणहरूका पत्नीहरूले आफ्ना पति, बन्धु, छोरा आदिले रोक्दारोक्दे पनि श्रीकृष्णको समीपमा 
पुगेर उहाँको दर्शन गरेको बतादएको छ । यी ब्राह्मणपत्नीहरूले पनि श्रीकृष्णलाई प्रियभावले नै 
हेरेका धिए । श्यामवर्णका श्रीकृष्णको शरीरमा सुनौलो पीताम्बर सजिएको धियो । आप्ना केही 
साथीहरूको काँधमा एउटा हात अद्याई उहाँ अर्को हातले कमलको फूल लिई घुमादे 
हनुहन्थ्यो । यसको तात्पर्य लेख्दै सुबोधिनीकार भन्नुहुन्छ भगवान्ले विश्वलीलारूपी कमल 
घुमाउनुभएको हो विश्वमेव कमलात्मकं भ्रामयति । यो सम्पूर्ण संसार परमात्माको लीलाविलास 


रामालन्द्री टीच्ण्ड 


३९०९ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २३ 


हो । रसरूप परमात्मा आप्नै आनन्दलाई दुरा दुदर रूपमा भोग्नका लागि यो जगत् प्रपञ्चको 
रूपमा देखिनुभएको हो । यो जगत्रूप लीलाका नियन्त्रक पनि उहाँ आँ हुनुहुन्छ । ती सबे 
ब्राह्मणपत्नीहरूले आफ्ना प्रियतम श्रीकृष्णका अनेक कीर्तिगाथाहरू सुनेका थिए । प्रेम, एश्वर्य 
आदि सबे गुणले पूर्ण उहांको कीर्तिं सुन्नेवित्तिकै तिनको मन श्रीकृष्णमा लागिसकेको धियो । 
आज आंखारूपी प्वालबाट आप्ना प्रियतमलाई मनभित्र सजाई उनीहरूले अड्माल गरेका छन्। 
यो अङ़माल सुषुप्तिकालमा जीवले साक्षीसँंग गणएर मिले ॐ अत्यन्त आनन्ददायक थियो भनी 
बताइएको छ। 

अद्रैतवेदान्तमा सुषुप्तिको विवेचना गर्दा यो अवस्थामा जीवले आफ्नो जीवभावलाई विर्सैर 
परमात्मभावमा पुग्ने बतादएको छ। बृहदारण्यकोपनिषद् ४३२१ मा भनिएको छ चराहरू 
चारैतफ उडी थाकेर आफ्नै गुंडमा फर्किए फँ जाग्रत् र स्वप्नमा बाहिरीभित्री पदार्थहरूतिर 
दौडंदा दौडदे थाकेको जीव आफ्नो आश्रयमा पुग्छ, त्यो वेलामा ऊ प्राज्ञ अर्थात् सर्वज्ञ 
परमात्माद्रारा आलिङ्गित हन्छ अर्थात् गम्लङ्ग अँगालिएको ह॒न्छ प्राज्ञेनात्मना सम्परिष्वक्तो न बाह्यं 
किञ्चन वेद नान्तरम् । सबेथरी दुःख या बन्धनको मूल कारण भनेको परिच्छिन्न जीवभाव हो, 
यसलाई अहङ़ार या चिदाभास पनि भनिन्छ। व्यष्टि अन्तःकरणमा कल्पित भएको यो भाव 
सुषुप्तिकालमा अन्तःकरण बिलाडँदा संगसंगे हरां । त्यसैले यस वेला प्राणीहरू सम्पूर्णं बन्धन, 
दुःख, शोक आदिबाट पूर्णतया मुक्त हृन्छन् तीर्णो हि तदा सवज्छिकान् हृदयस्य भवति 
बृहदारण्यकोपनिषद्, ४३२२ । छान्दोग्योपनिषद्मा पनि स्वपिति अर्थात् सुत्दछ भन्ने शब्दको 
अर्थं लगाँदे सुषुप्तिमा जीवले आफ्नो रूपलाई प्राप्त गर्दछछ भनिएको छ स्वपिति नाम सता 
सोम्य तदा सम्पन्नो भवति, स्वमपीतो भवति छान्दोग्योपनिषद्, ६८१ अर्थात् त्यस वेलामा जीव 
सत् परमात्मासँग सम्पन्न हुन्छ, जीवले आर्फैलाई प्राप्त गर्दछ। यस श्लोकमा पनि अहङ्ारले 
प्राज्ञलाई पाई ताप छाडिदिने कुरा बताइएको छ । अभिमतयः यो शब्दको अर्थ गर्दै श्रीधर स्वामी 
लेख्नुहुन्छ अहंवृत्तयः अर्थात् अहङारका वृत्तिहरू। जीव त एडटै छ, तर त्यो जीवभाव या 
अहङ्कार वृत्तिद्रारा केवल कल्पित भएको हो वास्तविक होइन । अहं, अहं अर्थात् म म भन्ने जुन 
अन्तःकरणको वृक्तिद्रारा हुने अहड़ारको बोध छ, त्यत्ति मात्रै त्यसको अस्तित्व छ। जुन वेला 
अहडारको बोध हदेन, त्यो वेला यसको अस्तित्व पनि रहेदेन । जीवभाव केवल प्रतीतिमा मात्र छ, 
वस्तुतः छैन । अन्तःकरणको वृत्तिद्रारा हुने जीवभावको यही प्रतीतिलाई लिएर अभिमतयः भने 
बहुवचन प्रयोग गरिएको हो । यसरी याज्ञिक ब्राह्मणहरूका पत्नीहरूले परमात्मालाई मनभित्रै प्राप्त 
गरी सबै तापलाई त्यागेको बताइएको छ । 


तास्तथा त्यक्तसवीशाः प्राप्ता आत्मदिदक्षया 


विज्ञायाखिलदुद््रष्टा प्राह प्रहसिताननः ॥ २४॥ 


पदार्थ इच्छालाई त्यागेका दर्शनको इच्छाले 
त्यक्तसवौरशाः  सम्पूर्ण आत्मदिदुक्षया  आपनो तथा  त्यसप्रकार 


रालालन्द्री टीच्ण्ट 


दशम स्कन्ध 


प्राप्ताः  आएका 
ताः  ती ब्राह्मणीहरूलाई 
विज्ञाय  बुखेर 


श्रीमद्भागवत 


अखिरदुग्रष्टा  सम्पूर्ण 
बुदिवृत्तिको साक्षीस्वरूप 
श्री कृष्णले 


३९१० 
अध्याय २३ 


प्रहसिताननः  हंसिलो अनुहार 
पार्द 
प्राह  भन्नुभयो 


ताक्यार्थ पति, बन्धुबान्धव आदिले रोक्दारोक्दे पनि विषय सम्बन्धी सम्पूर्ण इच्छालाई 
त्यागेर आफ्नो दर्शनको लागि ब्राह्मणीहरू त्यहं आएको बुेर सम्पूर्ण बुद्िवृत्तिका साक्षी भगवान् 
श्रीकृष्णले मुस्कुराडदे भन्न लागनुभयो । 


स्वागतं वो महाभागा आस्यतां करवाम किम् । 
यन्नो दिदुक्षया प्राप्ता उपपन्नमिदं हि वः ॥ २५॥ 





पदार्थ आस्यतां  बस्नुहोस् प्राप्ताः  आउनुभएको छ 
महाभागाः  हे परमभाग्यवती किम् करवाम  के गरौँ हि  निश्चय नै 
ब्राह्मणीहरू यत्  किनभने तपार्ईहरू वः  तपाईहरूका लागि 
वः  तपाईहरूलाई नः हाम्रो इदं  यो कुरा 

स्वागतं  स्वागत छ दिदृक्षया  दर्शन गर्ने इच्छाले उपपन्नम्  युक्त नै छ 


वाक्यार्थ हे परमभाग्यवती ब्राह्मणीहरू ! तपार्ईहरूलाई स्वागत छ । बस्नुहोस्, स्वागतका लागि 
हामी के गरौ ? तपारईहरू हाम्रो दर्शनका लागि आडउनुभएको छ, त्यसैले तपार्ईहरूलाई स्वागत गर्नु 
उचित छ। 

नन्वद्धा मयि कुवन्ति कुराखाः स्वाथंदशिंनः। 

उदहितुक्यन्यवहितां भक्तिमात्मप्रिये यथा ॥ २६॥ 





पढार्थ अद्धा  साक्षात् छल, कपट आदि व्यवधानले 
ननु  निश्चय नै मयि  ममा रहित 

स्वाथंदशिंनः  परमार्थलाई आत्मप्रिये यथा  अत्यन्त भक्तिम्  भक्ति 

बुरेका प्रियतम वस्तुमा ठै कुवन्ति  गर्दछछन् 

कुदाखाः  विवेकीहरू अहेतुक्यव्यवहितां  कामना र 


ताक्यार्थ परमार्थलाई बुरका विवेकीहरूले अतिशय प्रियवस्तुमा ४ ममा पनि कामना एवं छल, 
कपट आदि व्यवधानले रहित भक्ति गर्वछछन् । 


प्राणबुद्धिमनःस्वात्मदारापत्यधनादयः। 
यत्सम्पकात् प्रिया आसंस्ततः को न्वपरः प्रियः ॥ २७॥ 
पदार्थ यत्सम्पकौत्  जुन आत्माको सम्पर्कले 


रामालन्द्री दी्कष्टज्ञण् 


२९९१ 


दशम स्कन्ध 


प्राणवुद्धिमनःस्वात्मदारापत्य 
धनादयः  प्राण, बुद्धि, मन, 
आफन्त, शरीर, स्त्री, छोरा र 
धन आदि 


श्रीमद्भागवत 


प्रियाः  प्यारा 


आसन्  थिए 
ततः  त्यस आत्मादेखि 
अपरः  अर्को 





अध्याय २३ 


् चाहं 
कोनु  कुन चाहं 
प्रियः  प्यारो होला 


ताक्यार्थ प्राण, बुद्धि, मन, आफन्त, शरीर, स्त्री, छोरा र धन आदि जुन आत्माको सम्बन्धले 
गर्दा प्यारा हुन्छन्, त्यस्तो आत्मालाई त्यागेर अर्को कुन चिज वा को व्यक्ति प्यारो होला? 


तद् यात देवयजनं पतयो वो द्विजातयः । 
स्वसत्रं पारयिष्यन्ति युष्माभिर्गहमेधिनः ॥ २८॥ 


पदार्थ 

तत्  त्यसैले अब तपार्ईहरू 
देवयजनं  देवपूजामा 

यात  जानृहोस् किनभने 


वः  तपार्ईहरूका 

पतयः  पतिहरू 
गृहमेधिनः  गृहस्थ 
द्विजातयः  ब्राह्मणहरू हन् 





युष्माभिः  तपाईहरुद्रारा 
स्वसत्रं  आपले सुरु गरेको 
यज्ञलाई 

पारयिष्यन्ति  पूरा गर्नेछन् 


ताक्यार्थ हे ब्राह्मणीहरू ! तपार्ईहरूले मेरो दर्शन गर्नुभयो। अब देवपूजामा जानुहोस् । 
तपार्ईहरूका पति गृहस्थ ब्राह्मणहरू हुन् । पत्नीविना यज्ञ पूर्ण हदेन त्यसैले तपारईहरूलाई साथमा 
राखेर उनीहरूले यज्ञ समापन गर्नेछन्। 


पत्न्य उचुः ब्राह्मणपत्नीहरूले भने 


   


 


मेवं विभोऽहति भवान् गदितुं नृशंसं 


केदोः  आपनो केशले 
पदावसृष्टं  हजुरको 
चरणकमलबाट खसेको 
तुलसिदाम  तुलसीदललाई 
निवोदुम्  धारण गर्बको लागि 
तव  हजुरको 


सत्यं कुरुष्व निगमं तव पादमूलम् । 
प्राप्ता वयं तुलसिदाम पदावसृष्टं 
केरोनिंवोटुमतिलङ्घ्य समस्तवन्धून् ॥ २९॥ 
पदार्थ च पुनरावर्तते न मे भक्तः 
विभो  हे व्यापक प्रभ प्रणश्यति आदि भनेर गरेको 
भवान्  हजुर सत्यं  सत्य 
एवं  यस्तो कुरुष्व  गराउनुहोस् 
नृरांसं  कठोर वाणी वयं  हामीहरू 
गदितुं  बोल्न समस्तबन्धून्  सारा 
मा अहेति  योग्य हुनुहनन बन्धुबान्धवहरूलाई 


निगमं  आपनो प्रतिज्ञालाई न अतिलङ्घ्य  त्यागेर 


पद्मकम्  चरणकमलमा 





प्राप्ता  आएका हौँ 


रामानन्द्री टक्षद्टज्ञज्ञ 


३९९२ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २३ 


ताक्यार्थ हे सर्वव्यापक प्रभु! हजुर यस्तो कठोर वाणी नबोल्नुहोस्। आफ्नो प्रतिज्ञालाई न च 
पुनरावर्तते न मे भक्तः प्रणश्यति आदि भनेर गरेको सत्य बनाउनुहोस्। हामीहरू सारा 
बन्धुबान्धवहरूलाई त्यागेर हजुरको चरणबाट खसेको तुलसीपत्रलाई आफ्नो कपालमा धारण 
गर्नका लागि हजुरको यो चरणकमलको शरणमा आएका हौँ। 


गृह्णन्ति नो न पतयः पितरो सुता वा 
न भ्रातृबन्धुसुहृदः कुत एव चान्ये । 
तस्माद् भवत्म्रपदयोः पतितात्मनां नो 
नान्या भवेद् गतिररिन्दम तद् विधेहि ॥ २०॥ 





पदार्थ न गृह्णन्ति  स्वीकार गर्दैनन् नः  हामीहरूको 

अरिन्दम  हे शत्रुनाशक प्रभु अन्ये च  अरूले अन्या  अरू कुनै 

नः  हामीहरूलाई कुतः एव  कताबाट स्वीकार गतिः  बाटो उपाय 

पतयः  पतिहरूले गर्लन् र न भवेत्  छैन 

पितरो  मातापिताहरूले तस्मात्  त्यसैले तत्  त्यसैले हाम्रो लागि कुनै 
सुताः  छोराहरूले र भवत्प्रपद्योः  हजुरको व्यवस्था 

श्रातृबन्धुसुहृदः वा  अथवा चरणकमलको अगाडि विधेहि  गर्नुहोस् 

भाद्, बन्धु र साथीहरूले पनि पतितात्मनां  शरणागत भएका 


वाक्यार्थ हे शत्रुनाशक प्रभु! हामीहरूलाई अब पति, मातापिता, छोरा, भाद्, बन्धु र 
साथीहरूले पनि स्वीकार गर्नै्ठिनन् भने अरूले त स्विकार्ने कुरे भएन । त्यसैले हजुरको शरणमा 
परेका हामीहरूको अरू कुनै गति छैन, केवल हजुर ने गति हनुहुन्छ । त्यसेले हाम्रो लागि कुनै 
व्यवस्था गर्नुहोस् । 

विवरण यस प्रसङ्गमा ब्राह्मणपत्नीहरूले हामीलाई नछाडनुहोस् भनी श्रीकृष्णसंग प्रार्थना गरेका 
छन्। ती सवे ब्राह्मणपत्नीहरू समुद्रमा गई नदीहरू मिले श्रीकृष्णमा गई मिल्ने भावले त्यहाँ 
आएका थिए । त्यसैले तिनीहरू आफना पति, भाइ, छोरा आदिको निषेधलाई पनि तिरस्कार गरी 
त्यहं आदइ्पुगेका हून्। भगवान्ले फेरि त्यही व्यवहारमा फर्केर जाऊ भनी बताउनुहदा उनीहरूलाई 
ज्यादै कष्ट भयो। एकातिर प्रियतमको विरह अर्कोतिर छोडिसकेको घरपरिवारमा फेरि 
फरककिनुपर्दको सडौच अरु ती बन्धुरूबाट हुन सक्ने तिरस्कार या अस्वीकार आदि सबै सम्णी 
तिनको हृदयमा अपार पीडा भयो। उनीहरूले आफ्नो मनभित्रको वेदना बुखिदिनका लागि 
श्रीकृष्णलाई विभो अर्थात् हे सर्वव्यापक परमात्मा ! भनी सम्बोधन गरेका छन्। आफना प्रियतमले 
यस्तो कठोर वचन बोल्न नसुहाउने उनीहरूको भनाईइ छ। निगमं अर्थात् आफ्नो प्रतिज्ञालाई 
सस्नि पनि उनीहरूले आग्रह गरेका छन्। भगवानूले गीता ९३१मा आफ्ना भक्तहरूको कटहिल्ये 
नाश नहुने बताउनुभएको छ न मे भक्तः प्रणश्यति। जो परमात्मामा पुण्छ, त्यो फेरि 


यालानन्द दाच्कज्ञह् 


३९९३ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २३ 


जन्ममरणको चक्करमा पर्देन भनी उपनिषदमा बताइएको छ न च पुनरावर्तते 
छान्दोग्योपनिषद्, ८१५१ । भगवान्कँ पुगिसकेको प्राणी पनि फेरि कहीं दुःखमय संसारमा 
फर्किन्छ र? यदि यस्तो भयो भने त ती अनेक शास्त्रहरूमा परमात्मा स्वयंले दिनुभएका 
आश्वासन सब व्यर्थ हृन्छन् । त्यसैले ब्राह्मणपत्नीहरूले भगवान्लाई उहाँका प्रतिज्ञाहरू सम्खाएका 
छन् । 

अर्को श्लोकमा ब्राह्मणपत्नीहरूले आफनो समस्या बताएका छन्। तपारईले फकण्र घर गए 
पनि हामी समाजबाट बहिष्कृत हुनेच्छं । एकपटक दुटिसकेको मर्यादालाई फेरि जोड्न सकिंदेन । 
हामीले परिवारको मर्यादा र नियम सबैलाई त्यागेर आएको हुनाले तिनले हामीलाई स्वीकार 
गर्नक्ठैनन् । हे सर्वव्यापक प्रभु ! जो एकपटक हजुरको चरणमा परिसक्यो, त्यो व्यक्ति फेरि अरूको 
शरणमा कसरी जान सक्छ र? परमात्मा सबैका अन्तिमि गति हुनहन्छ । कीं कतेबाट शरण 
नपाएकाहरू त्यही तत्त्वमा आश्रय पा्ंछन्, तर परमात्मामा पनि आश्रय नपाई फेरि संसारम 
आश्रय खोज्न आनुपर्दा भक्तिको र स्वयं परमात्माको मर्यादा पनि त नष्ट हुन्छ भनी 
ब्राह्मणपत्नीहरू भन्दछन्। वल्लभाचार्यका अनुसार यज्ञपत्नीहरूको भनाइबाट बरु आफूलाई रुख 
बिरुवा बनाददिनुहोस्, अदृश्य गराददिनुहोस्, आर्फैमा लीन गराद्दिनुहोस् या हजुर सर्वसमर्थ 
भएकाले अरू अनेकों उपायहरू गर्नुहोस्, तर निष्ठुर भई हामीलाई फेरि त्यही संसारके आगोमा 
नधकेल्नुहोस् भन्ने भाव प्रकट भएको छ। 


श्रीभगवानुवाच भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभयो 
पतयो नाभ्यसूयेरन् पितृभ्रातुसुतादयः। 

् वि र 
लोकाश्च वो मयोपेता देवा अप्यनुमन्वते ॥ २९॥ 





पार्थ पतयः  पतिहरूले र न अभ्यसूयेरन्  तिरस्कार गर्ने 
मया  मसंग पितृभ्रातुसुतादयः  मातापिता, छैनन् 

उपेताः  भक्तका रूपमा दाजुभाद् र छोरा आदिहरूले देवाः अपि  देवताहरूले पनि 
आएका लोकाः च  अरू व्यक्तिहरूले अनुमन्वते  अनुमोदन 

वः  तपाईहरूलाई पनि गरिरहेका छन् 


ताक्यार्थ हे ब्राह्मणपत्नीहरू ! मेरो शरणमा आउनुभएका तपाईहरूलाई मातापिता, दाजुभाई, 
छोरा आदिहरूले र अरू संसारका कुनै पनि व्यक्तिले तिरस्कार गरनैछेनन्। यो कुरो देवताहरूले 
पनि अनुमोदन गरिरहेका छन् । 

न प्रीतयेऽनुरागाय ह्यङ्गसद्वो नृणामिह । 

तन्मनो मयि युञ्जाना अचिरान्मामवाप्स्यथ ॥ ३२॥ 
पदार्थ इह  यो संसारमा पाउनु मात्र 
हि  निश्चय नै अङ्खसङ्गः  मेरो शरीरको साथ नृणाम्  मानिसका लागि 

रालान्दी ठक्कहनज्ञघ 


३९१४ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २३ 
प्रीतये  हर्ष र बसेर पनि तपाईहरूले 

अनुरागाय  प्रेमका निमित्त मनः  मनलाई अचिरात्  चांडेनै 

न  हदेन मयि  ममा माम्  मलाई 

तत्  त्यसैले आफ्नै घरमा युञ्जानाः  लगाव अवाप्स्यथ  प्राप्त गर्नुहुनेछ 





ताक्यार्थ हे ब्राह्मणीहरू ! यो संसारमा मेरो शरीरको साथ पाउनु मात्र मानिसका लागि हर्ष र 
प्रमवृद्धिको कारण हदेन, त्यसैले आफ्नै घरमा बसेर पनि ममा मन लगाउनुभयो भने चांँडे नै 
मलाई प्राप्त गर्नुहुनेछछ । 


श्रीरुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
इत्युक्ता द्विजपत्न्यस्ता यज्ञवाटं पुनगंताः। 
ते चानसूयवः स्वामिः स्त्रीभिः सत्रमपारयन् ॥ ३३॥ 


पदार्थ पुनः  फेरि 

इति उक्ताः  भगवानूदरारा यति यज्ञवाटं  यज्ञ गरेको स्थानमा 
भनेर सम्णादइएका गताः  गए 

ताः ती ते च  ती ब्राह्मणहरूले पनि 
द्विनपत्न्यः  ब्राह्मणपत्नीहरू अनसूयवः  पत्नीहरूलाई 


तिरस्कार नगरीकन 


स्वाभिः  आपफ्ना 
स्त्रीभिः  स्त्रीहरूसंग रहेर 
सत्रं  यज्ञलाई 





अपारयन्  समापन गरे 


ताक्यार्थ भगवानूले यति भनेपचछि ती ब्राह्मणीहरू फेरि यज्ञ गरेको ठांमा गए । ब्राह्मणहरूले 
पनि ब्राह्मणीहरूलाई तिरस्कार नगरीकन उनीहरूके साथमा यज्ञको समापन गरे । 


तत्रैका विघृता भत्रौ भगवन्तं यथाश्रुतम् । 
हदोपगुद्य विजह दें कमौनुबन्धनम् ॥ ३४ ॥ 


यथाश्चुतम्  सुने अनुसारको 
भगवन्तं  भगवान्को 


पदार्थ 
तत्र  त्यो यज्ञशालामा 


स  कर्मबन्धनले 
युक्त भएको 





भ्रौ  पतिद्रारा स्वरूपलाई दें  शरीरलाई 
विधृता  बलपूर्वक रोकिएकी हृदा  हृदयमा विजहो  त्यागिन् भगवान्लाई 
एका  एउटी ब्राह्मणी उपगुह्य  राखेर प्राप्त गरन् 


ताक्यार्थ त्यो यज्ञशालामा आपफ्ना पतिद्वारा श्रीकृष्णको दर्शनका लागि जानबाट जबर्जस्ती 
रोकिएकी एडी ब्राह्मणीले आफूले सुने अनुसारको भगवान्को रूपलाई हृदयमा ध्यान गरेर 
तत्काल कर्मबन्धनयुक्त शरीरलाई त्यागिन् र भगवानूलाई प्राप्त गरन् । 
भगवानपि गोविन्दस्तेनेवान्नेन गोपकान् । 
चतुविधेनारायित्वा स्वयं च बुभुजे प्रभुः ॥ ३५॥ 
रामानन्द त्ठज्ञद्ध 


३९१५ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २३ 
पदार्थ तेन  ती ब्राह्मणीहरुद्रारा गोपकान्  गोपहरूलाई 

प्रभुः  सर्वसमर्थ दिद्एको अशयित्वा  खुवाएर 

भगवान्  भगवान् चतुविधेन  चार प्रकारको स्वयं च  आपफूले पनि 
गोविन्दः अपि  गोविन्दले पनि अन्नेन एव  अन्नले नै बुभुजे  भोजन गर्नुभयो 





ताक्यार्थ सर्वसमर्थ भगवान् गोविन्दले पनि ती ब्राह्मणीहरूले ल्याएको चार प्रकारका अन्न 
गोपहरूलाई खुवाएर स्वयं आफैले पनि भोजन गर्नुभयो । 


एवं लीलानरवपुनुंखोकमनुरीलयन् । 

भ गोगोपगोपीनां प ् ५ न्द 

रेमे गोगोपगोपीनां रमयन् रूपवारककृतः ॥ २६ ॥ 
पढार्थ नृखोकम्  मनुष्यव्यवहारलाई म 
लीलानरवपुः  लीलाका लागि अनुशीलयन्  अनुकरण गर्दै रमयन्  आनन्दित पार्द 
मनुष्यशरीर लिनुभएका रूपवाक्कृतैः  रूप, वाणी र॒ रेमे  आपू पनि रमाउनुभयो 
श्रीकृष्णले चरिव्रहरूद्रारा 
एवं  यसरी गोगोपगोपीनां  गाई, गोप र 





वाक्यार्थ लीलाका लागि मनुष्यशरीरं धारण गर्मुभएका भगवान् श्रीकृष्णले पनि यसप्रकार 
मनुष्यव्यवहारको अनुकरण गर्दै रूप, वाणी र चरित्रहरुद्रारा गाई, गोप र गोपिनीहरूलाई आनन्दित 
पार्दे आपू पनि रमाउनुभयो । 


अथानुस्मृत्य विप्रास्ते अन्वतप्यन् कृतागसः। 
यदिष्वेश्वरयोयौच्जामहन्म नृविडम्बयोः ॥ ३७ ॥ 


पदार्थ याच्जाम्  याचनालाई अनुस्मृत्य  विचार गर्दै 
अथ  त्यसपचछ्छि अहन्म  हनन तिरस्कार ते ती 

नृविडम्बयोः  मनुष्यरूपमा गयं विप्राः  ब्राह्मणहरूले 
आउनुभएका यत्  यसकारण अन्वतप्यन्  पश्चात्ताप गरे 
विद्वेरुवरयोः  जगदीश्वर कृतागसः  हामी अपराधी हौँ 

श्रीकृष्ण र बलरामको भन्ते कुरा 





ताक्यार्थ त्यसपच्ि मनुष्यको रूपमा आउनुभएका जगदीश्वर श्रीकृष्ण र बलरामको याचनालाई 
तिरस्कार गरेर हामीहरूले अपराध गयौ भन्ने विचार गर्दै ब्राह्मणहरूले पश्चात्ताप गरे । 


दुष्ट्वा स्त्रीणां भगवति कृष्णे भक्तिमलोकिकीम् । 
आत्मानं च तया हीनमनुतप्ता व्यगहंयन् ॥ ३८ ॥ 


रालालन्द्री टक्षद्टज्ञछ 


दशम स्कन्ध 


पदार्थ 

स्त्रीणां  आपफ्ना पत्नीहरूको 
भगवति  भगवान् 

कृष्णे  श्रीकृष्णमा 
अटोकिकीम्  अलौकिक 


श्रीमद्भागवत 


भक्तिम्  भक्तिलाई 

दुष्ट्वा  देखेर 

आत्मानं च  आपफूलाई भने 
तया  त्यस्तो भक्तिले 

हीनं  रहित भएको देखेर 





३९१६ 
अध्याय २३ 


अनुतप्ताः  सन्तप्त भएका ती 
ब्राह्मणहरूले 

व्यगर्हयन्  आफूलाई निन्दा 
गरे 


ताक्यार्थ आप्ना पत्नीहरूको भगवान् श्रीकृष्णमा अलौकिक भक्ति भएको र आफू चाह त्यस 
भक्तिले रहित भएको देखेर ती ब्राह्मणहरू पश्चात्ताप गर्दै आपने निन्दा गर्न थाले । 


धिग् जन्म नस्त्िवृद् विद्यां धिग् बतं धिग् बहुज्ञताम्। 
धिक् कुलं धिक् करियादाक्ष्यं विमुखा ये त्वधोक्षजे ॥ ३९॥ 


पदार्थ 

नः  हामीहरूको 

त्रिवृत्  तीनै प्रकारको शरीर 
ग्रहण, गायत्री ग्रहण, वेददीक्षा 
ग्रहण 

जन्म  जन्मलाई 

धिक्  धिक्कार छ 


विद्यां  हाम्रो विद्यालाई 
धिक्  धिक्कार छ 

व्रतं  ब्रह्मचर्यादि त्रत र 
बहुज्ञताम्  धेर जान्नुलाई पनि 
धिक्  धिक्कार छ त्यसै गरी 
कुलं  उच्च कुललाई 

धिक्  धिक्कार छ 





क्रियादाक्ष्यं  हाम्रो यज्ञादि 
कर्म गर्ने चातुर्यलाई पनि 
धिक्  धिक्कार छ 

येतु जो हामीहरू 
अधोक्षजे  परमतत््वरूप 
भगवान्मा 

विमुखाः  विमुख भएका छँ 


ताक्यार्थ हामीहरूको शरीर ग्रहण, गायत्री ग्रहण र दीक्षा ग्रहण समेतबाट भएको तीन 
प्रकारको जन्मलाई धिक्कार छ, हामीले पठेको विद्यालाई धिक्कार छ साथे हामीले आचरण 
गरेको ब्रह्मचर्यादि त्रत, हाम्रो धरे जान्नेपन, हाम्रो उच्चकुल र यज्ञ आदि कर्म गर्ने हाम्रो चातुर्यलाई 
पनि धिक्कार छ, किनभने हामीहरू भगवानूबाट विमुख भएका छँ । 


नूनं भगवतो माया योगिनामपि मोहिनी । 
यद् वयं गुरवो नृणां स्वाथ मुद्यामहे द्विजाः ॥ ४०॥ 





पदार्थ पनि गुरवः  गुरुस्वरूप 

नूनं  निश्चय नै मोहिनी  मोहमा पार्ने खालकी वयं  हामी 

भगवतः  भगवान्को छे द्विजाः  ब्राह्मणहरू पनि 
माया  माया यत्  जसबाट स्वार्थे  आफ्नै स्वार्थमा 

योगिनाम् अपि  योगीहरूलाई नृणां  मानिसहरूका मुद्यामहे  भुलिरहेका छँ 


वाक्यार्थ निश्चय नै भगवान्को माया योगीहरूलाई पनि मोहमा पार्ने खालको छ । त्यसैको 
कारणले संसारका गुरु बनेका हामी ब्राह्मणहरू पनि स्वार्थमा भुलिरहेका छँ । 


रामालन्द्री टद्क्दज्ञद 


२३९१७ 


दशम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


अहो पश्यत नारीणामपि कृष्णे जगदुरुो । 
दुरन्तभावं योऽविध्यन्मृत्युपाशान् गृहाभिधान् ॥ ४१॥ 


पदार्थ 
अहो  आश्चर्य छ 


कृष्णे  भगवान् श्रीकृष्णमा 
दुरन्तभावं  अगाध 


नारीणाम् अपि  यी नारीहरूको भक्तिभावलाई 


पनि 
जगद्गुरो  संसारका गुरु 


परयत  हेर्नुहोस् 
यः  जो भक्तिभावले 





अध्याय २३ 


गृहाभिधान्  गृहस्थहरूको 
मृत्युपाशान्  मृत्युरूपी 
पाशलाई 

अविध्यत्  काट्यो 


ताक्यार्थ अहो ! आश्चर्य छ, यी नारी भएर पनि यिनीहरूको भगवान् श्रीकृष्णमा अगाध 
भक्तिभाव हेर त। यिनीहरूमा रहेको भक्तिभावले गृहस्थहरूको मृत्युरूपी बन्धनलाई समेत 


काटिसकेको छ। 


नासां द्विजातिसंस्कारो न निवासो गुरावपि । 
न तपो नात्ममीमांसा न शोच न क्रियाः शुभाः ॥ ४२॥ 
अथापि  व व 
अथापि दुत्तमरलोके कृष्णे योगेश्वरेश्वरे । 
भक्तिदुढा न चास्माकं संस्कारादिमतामपि ॥ ४३॥ 


पदार्थ 

आसां  यी स्त्रीहरूको 
द्विजातिसंस्कारः  द्विजातिले 
गर्नुपर्ने व्रतबन्धादि संस्कार 
न छैन 

गुयो  गुरुकुलमा 

निवासः अपि  निवास पनि 
न कैन 

तपः  तपस्या 

न छैन 


आत्ममीमांसा  आत्मज्ञानको 
चर्चा पनि 

न छैन 

रोचं  पवित्रता 

न छैन 

शुभाः क्रियाः  शुभ कर्महरू 
न छैन 

अथ अपि  तपनि 

हि  निश्चयनै 

उत्तमरुखोके  पवित्र कीर्विवाला 





योगेरवरेशवरे  योगेश्वरहरूमा 
श्रेष्ठ 

कृष्णे  भगवान् श्रीकृष्णमा 
दढा  निश्चल 

भक्तिः  भक्ति छ 
संस्कारादिमताम् अपि  संस्कार 
आदिले युक्त 

अस्माकं च  हामीहरूमा समेत 
न  त्यस्तो भक्ति छैन 


ताक्यार्थ यी स्त्रीहरूमा न व्रतबन्धादि संस्कार छ, न गुरुकुलमा बसेर प्राप्त हुने गुरुमर्यादाको 
शिक्षा छ, न कुनै तपस्या छ, न आत्मज्ञानको चर्चा वा पवित्रता छ, न त अरू कुनै शुभ कर्महरू 
ने छन्, तथापि अनन्तकीर्तिवाला योगेश्वर भगवान् श्रीकृष्णमा यिनीहरूको निश्चल भक्ति छ, 
परन्तु सारा संस्कारादिसम्पन्न हामीहरूमा भने त्यस्तो भक्तिभाव कतैन । 


रामालन्द्री द्हज्ञठ 


३९१८ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २३ 


ननु स्वाथविमूढानां प्रमत्तानां गृहेहया । 
अहो नः स्मारयामास गोपवाक्येः सतां गतिः ॥ ४४ ॥ 





पदरथ गृहेहया  घरको कामधन्धाले गोपवाक्येः  गोपहरूको 

अहो  अहो प्रमत्तानां  असावधान भएका भनादद्रारा 

ननु  निश्चय नै स्वाथविमूढानां  स्वार्थले गर्दा स्मारयामास  आफनो 

सतां  सज्जनहरूका मूर्ख भदसकेका कर्तव्यको सम्खना गराइदिनुभयो 
गतिः  गतिस्वरूप भगवान्ले नः  हामीहरूलाई 


ताक्यार्थ अहो ! सज्जनहरूका गतिस्वरूप भगवान्ले घरको कामधन्धाले असावधान भएका र 
स्वार्थले गर्दा मूर्ख भटसकेका हामीहरूकहाँ गोपहरू पठाएर उनीहरूको भनादृद्ारा कर्तव्य 
सम्ाउनुभयो । 


अन्यथा पूर्णकामस्य केवल्याद्यारिषां पतेः। 
ईरितव्येः किमस्माभिरीशस्येतद् विडम्बनम् ॥ ४५॥ 





पदार्थ सारा कुराहरूको जीवहरुद्रारा 

अन्यथा  नत्र भने पतेः  मालिक भगवान्को किम्  के प्रयोजन थियो 
पूणंकामस्य  सम्पूर्ण कामनाले ईशितव्येः  उहांके सृष्टि ईरस्य  सर्वसमर्थका लागि 
पूर्ण अन्तर्गतका एतत्  यो भोजन माग्नु त 
केवल्याद्याशिषां  मोक्षसम्मका अस्माभिः  हामी क्षुद्र विडम्बनम्  बहाना मात्र थियो 


ताक्यार्थ पूर्णकाम र मोक्षसम्म सारा कुरा प्रदान गर्न सक्ने ईश्वरलाई हामीजस्ता क्षुद्र जीवसंग 
के प्रयोजन थियो र? सर्वसमर्थप्रभुले खानेकुरा माग्नु त केवल बहाना मात्र थियो। 


हित्वान्यान् भजते यं श्रीः पादस्पशोरायासकृत्। 
स्वात्मदोषापवरगेण तद्याच्जा जनमोहिनी ॥ ५६॥ 





पदार्थ दोषहरू चञ्चलता आदिलाई यं  जुन भगवानूलाई 

श्रीः  लक्ष्मीजी परित्याग गरी भजते  सेवा गर्नृहुन्छ भने 
अन्यान्  अरूलाई सकृत्  एक पटक तद्याच्जा  त्यो याचना त 
हित्वा  छाडेर र पादस्पश्ौङाया  केवल जनमोहिनी  केवल मानिसलाई 
स्वात्मदोषापवर्गेण  आपफ्ना चरणस्पर्शको आशाले मोहित पार्त खेल मात्र हो 


ताक्यार्थ लक्ष्मीजी त अरूलाई छाडेर केवल भगवान्को चरणस्पर्शको आशाले चञ्चलता 
आदि आपफ्ना दोषहरूलाई त्यागी भगवान्को सेवा गर्नृहन्छ भने त्यस्ता भगवान्लाई हामीहरूसंग 
मागिरहनुपर्छ ? यो त केवल हामीहरू जस्तालाई मोहमा पार्ने खेल मात्र हो । 

रालान्दी द्कज्ञड 


३९१९ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २३ 


देशः काठः पृथग्द्रव्यं मन्त्रतन्त्रत्विंजोऽग्नयः। 
देवता यजमानश्च कतुधंमंश्च यन्मयः ॥ ४७॥ 


द्रष्टत्य यो श्लोक यही अध्यायको दशौ श्लोकसंँग पूरे मिल्छ। यसको पदार्थ र वाक्यार्थ सोही 
ठारमा हिर्नुहोला । 


भे स 


स एषः भगवान् साक्षाद् विष्णुर्योगिशवरेशवरः । 
जातो यहुष्वित्यश्चुण्म ह्यपि मूढा न विदुमहे ॥ ४८ ॥ 


पदार्थ विष्णुः  नारायण नै अशुण्म अपि  स्यौ पनि 
सः एषः  त्यस्ता उहाँ यदुषु  यदुकुलमा तपनि 

साक्षात् भगवान्  साक्षात् जातः इति  जन्मिनुभएको हो मूढाः  हामी मूर्खहरूले 
ठेश्वर्यसम्पन्न भन्ने कुरा न विदुमहे  चिन्न सकेनौँ 
योगेदवरेश्वरः  योगेश्वरघ्रे्ठ हि  निश्चय नै 





ताक्यार्थ साक्षात् भगवान् नारायण नै यदुकुलमा जन्मनुभएको छ भने कुरा सुन्दासुन्दै पनि 
हामी मूर्खहरूले उहाँ लाई चिन्न सकेनौँ। 


 ५ धन्यतमा    
अहो वयं धन्यतमा येषां नस्तादुशीः स्त्रियः । 
भक्त्या यासां मतिजीता अस्माकं निश्चला हरो ॥ ४९॥ 


पदार्थ नः  हामीहरूका अस्माकं  हामीहरूको 
अहो  अहो स्त्रियः  पत्नीहरू हरो  भगवान् श्रीहरिमा 
वयं  हामीहरू तादुश्षीः  त्यस्ता निरचला  चञ्चलतारहित 
घन्यतमाः  अति धन्य छँ, भगवद्भक्तिसम्पन्न छन् मतिः  चित्त 

किनभने यासां  जो पत्नीहरूको जाता  भयो 

येषां  जो भक्त्या  भक्तिद्रारा 





ताक्यार्थ अहो ! हामी अति धन्य छ किनभने हाम्रा पत्नीहरूको भगवानूमा दढ भक्ति छ, 
जसको कारणले गर्दा हामीहरूको चित्त पनि निश्चल भएर भगवानूमा लागन गयो । 
वितरण यस प्रसङ्गमा सवे याज्ञिक ब्राह्मणहरूले साक्षात् परमात्मालाई दर्शन गर्ने अवसर पादा 
पनि आपफूले त्यसलाई गुमाएकोमा पश्चात्ताप गरेका छन्। आपूहरूले उत्तम जन्म, वेदाध्ययन, 
तपस्या, कर्ममा निपुणता सबे पाएर पनि ती सबैका परम फल परमात्मालाई चिन्न नसकेकोमा 
उनीहरूले आरफैलाई र ती सबे साधनहरूलाई धिक्कारेका छन्। उनीहरू भन्छन् परमात्माले त 
गोपहरूको माध्यमले हामीलाई सम्णाउनुभएको धियो । आर्फै थाहा पाएर शरणमा जानुपर्नेमा 
सम्णाठंदा पनि हामी ठुला ज्ञानी बनेर त्यहां गएनौँ भनी तिनले पश्चात्ताप गरेका छन्। आफ्ना 
रालान्दरी ठीकदटज्ञद 


३९२० 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २३ 


पत्नीहरूले शास्व्रज्ञान विना पनि स्वाभाविक श्रद्धा र समर्पणभावका कारणले परमात्मालाई 
चिनेको र उहांमा समर्पित भएको हदा उनीहरू असाध्ये प्रसन्न भएका छन्। त्यस्ता पत्नी 
पाएकोमा उनीहरूले आपू धन्य भएको अनुभव गरेका छन् । 

यस प्रसङ्गबाट भगवानूले ब्राह्मणहरूको समूहलाई कसरी आफ्नो अनुकूल र वशवर्ती 
बनाउनुभएको छ भन्ने थाहा हृन्छ । यहाँ ब्राह्मणहरूले भगवान् श्रीकृष्णको ईश्वरीय सामर्थ्य 
नुेकाले आफ्ना पत्नीहरू आर्फैलाई छडी श्रीकृष्णको शरणमा जांँदा पनि आपूलाई धन्य अनुभव 
गरेका छन्। शास्त्रका व्याख्याता ब्राह्मणहरूलाई आफ्नो ईश्वरीयता बुखाद्दिएपच्छि तिनले हरेक 
लीलालाई त्यही अनुसार व्याख्या गर्नैछन् र सामान्य मानिसहरूलाई उनीहरूले भड्काउने कैनन् 
भन्ने उदेश्यले यो लीला गरिएको देखिन्छ । 


नमस्तुभ्यं भगवते कृष्णायाकुण्ठमेधसे । 


यन्मायामोहितधियो भ्रमामः कमवत्म॑सु ॥ ५०॥ 
पदार्थ तुभ्यं  हजुरलाई हामीहरू 
अकुण्टमेघसे  नित्य ज्ञानवाला नमः  नमस्कार गर्द कम॑वत्म॑सु  कर्ममार्गमा 
भगवते  सर्वेश्वर्यसम्पन्न यन्मायामोहितधियः  जसको भ्रमामः  घुमिरहेका छौं 
कृष्णाय  श्रीकृष्ण मायाले बुद्धि मोहित भएका 





वाक्यार्थ नित्यज्ञानस्वरूप सब रेश्वर्यसम्पन्न हजुर श्रीकृष्ण प्रभुलाई नमस्कार छ। जुन प्रभुको 
मायाले मोहित भएर हामीहरू कर्ममार्गमा घुमिरहेका छँ । 


स वे न आद्यः पुरुषः स्वमायामोहितात्मनाम् । 
अविज्ञातानुभावानां क्षन्तुमहत्यतिकमम् ॥ ५९॥ 


पदार्थ पुरुषः  पुरुष नारायणले भगवत्प्रभावलाई नबुकेका 

वै  निश्चयनै स्वमायामोहितात्मनाम्  आपने नः  हामीहरूको 

सःती मायाले मोहित भएका र अतिक्रमम्  अपराधलाई 
आदयः  परम अविज्ञातानुभावानां  क्षन्तुम् अहेति  क्षमा गर्नुहुनेछछ 





ताक्यार्थ आदिपुरुष भगवान् नारायणले पक्कै पनि मायाले मोहित भएका तथा 
भगवत्प्रभावलाई नबु्ने हामीहरूको अपराधलाई क्षमा गर्नुहुने । 

इति स्वाघमुस्मृत्य कृष्णे ते कृतहेनाः। 

दिदक्षवोऽप्यच्युतयोः कंसाद् भीता न चाचलन् ॥ ५२॥ 


पदार्थ कृतहेकनाः  तिरस्कार गरेका इति  यसरी 
कृष्णे  भगवान् श्रीकृष्णमा ते  ती ब्राह्मणहरूले स्वाघम्  आप्नो अपराधलाई 
यलाजन्दी टीक्कहुण 


२९२९ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २३ 
अनुस्मृत्य  सम्यर दिदुक्षवः अपि  दर्शन गर्न भीताः  डराएर 

अच्युतयोः  श्रीकृष्ण र चाहेका भए पनि न अचलन्  जान सकेनन् 
बलरामको कसात्  कंसबाट 


ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णको तिरस्कार गरेका ती ब्राह्मणहरूले आफ्नो अपराधलाई सम्णर फेरि 
श्रीकृष्ण र बलरामको दर्शन गर्ने चाहना राखे पनि कंसबाट डराएर दर्शन गर्न जान सकेनन्। 


 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे पूवोर्धे 
यज्ञपल्न्युद्धरणं नाम योविंशोऽध्यायः ॥ २३॥ 


यालानन्दी दाच्टुज्ञ 


३९२२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २४ 


अथ ९  घ्याय 
अथ चदुवशऽच्यायः 
इन्द्रयज्ञ निवारण 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
भगवानपि तत्रैव बलदेवेन संयुतः। 
अपरश्यन्निवसन् गोपानिन्द्रयागकृतोदयमान् ॥ १॥ 





पदार्थ श्रीकृष्ण पनि लागि तयारी गरिरहेका 

बटदेवेन  बलरामले तत्र एव  त्यहाँ गोकुलमा गोपान्  गोपहरूलाई 

संयुतः  सहित निवसन्  बस्वै अपर्यत्  देख्नुभयो 

भगवान् अपि  भगवान् इन्द्रयागकृतोदयमान्  इन्द्रयज्ञको 

ताक्यार्थ बलरामसहित श्रीकृष्णले गोकुलमा बस्दाबस्दै गोपहरूले इन्द्रयज्ञको तयारी गरिरहेको 
देख्नुभयो । 


विवरण यस अध्यायमा भगवानूले इन्द्रयाग रोकी गोवर्धनयाग चलाउनुभएको प्रसङ्गको वर्णन 
गरिएको छ । भगवान्ले देवराज इन्द्रको मदलाई नष्ट गर्न यो लीला गर्नुभएको हो। योभन्दा 
अधिल्लो अध्यायमा भगवानूले ब्राह्मणहरूको गर्वलाई हटाउनुभएको धियो भने यो अध्यायमा 
उहाँले स्वर्गका देवताहरू र ॒तिनमध्ये मख्य देवराज इन््रको गर्वलाई हटाउनुभएको छ । यहाँ 
भगवानूले व्रजमा अकस्मात् कुनै महोत्सव फ चल्न थालेको र बुग्दै जांदा पानी बर्साउनि 
देवतालाई खुसी पार्न यज्ञ गरिएको थाहा पाई त्यसलाई युक्तिपूर्वक रोक्नुभएको छ । के भगवान्ले 
सात वर्षको हदासम्म यस विषयमा थाहा पाउनुभएको धथिएन त भन्ने शङड़ा उठदे 
सुबोधिनीकारले शनैः शनैर्निरोधं कर्तुं अर्थात् बिस्तारबिस्तार अरू साधनहरूबाट निरोध गर्नका 
लागि भगवान्ले विस्तारे नै लीला गर्दै जानुहन्छ भन्ने कुरा बताउनुभएको छ । भगवान्ले कसैलाई 
विशेषरूपमा थाहा नै नहूने र सबेलाई स्वाभाविक ने लाग्ने गरी तिनको मनलाई आफूतिर 
तान्नुह॒न्छ। श्लोकमा आएको निवसन् यो शतूप्रत्ययान्त शब्दले भगवानूले लामो समयसम्म 
चुपचाप हेर बसिरहनुभएको भन्ने अर्थ बता्ंछ । 

जहाँ सबेका आत्मभूत श्रीहरिके श्रवण, मनन आदि हृन्छन् भने त्यहँ पृथक् पृथक् 
देवताहरूको आराधना गर्ने अन्य धर्महरू रहन सक्दैनन्। भगवानूसंग सम्बन्धित श्रवण आदि धर्मले 
त अन्य धर्म या अन्य निष्ठा हट्छन् भने जहाँ साक्षात् धर्मी परमात्मा नै रहनुभएको छ, त्यहाँ अरू 
देवताहरूको आराधना कसरी सम्भव होला र? तर व्रजमा यो सबे चलिरह्यो। यो सब कसरी 
सम्भव भयो भन्ने आश्चर्यभाव पनि यस श्लोकमा प्रकट भएको छ। भगवान्मा अनेक 
कल्याणगुणहरू छन्, उहाँमा अनन्त एश्वर्य र अखण्डकीर्ति छ । भगवान्ले दयालु भएर सहन गरे 
पनि उहौँका यी सवे सदगुणहरूले अककि प्रसिद्धि र आराधनालाई अहिलेसम्म कसरी सहन गरे 


रालाजन्दी दी्टह्ह् 


३९२२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २४ 


होलान् ? यो देखी भगवान् पनि अपश्यत् अर्थात् हेरेको हेय हुनुभयो, छक्क पर्नुभयो । भगवान्को 
हेराइ ज्ञानमय छ । यसकारण अपश्यत् यो पदबाट भगवानूले इन्द्रयाग रोकी गोवर्धनपूजा चलाउने 
आफ्नो विचार नन्द आदिको हृदयमा स्थापित गराउनुभयो भन्ने पनि सूचित हुन्छ । नत्र एउटा 
सानो बालकले भनेको भरमा परम्पराबाट प्राप्त कर्मलाई ब्रजवासीले छोडन सम्भव थिएन । यसैले 
पहिले भगवानूले आफनो शक्तिद्रारा आफ्नो विचारलाई नन्द आदिको हृदयमा स्थापित 
गराइदिनुभयो र त्यसपछि त्यही कुरा बताडँदा नन्द आदिले सहजै स्वीकार गरेका हुन् भन्ने 
बुखिन्छ । 


तदभिज्ञोऽपि भगवान् सवात्मा सवंदरशंनः। 
परभ्रयावनतोऽपृच्छद् वृद्धान् नन्दपुरोगमान् ॥ २॥ 


पढार्थ तदभिज्ञः अपि  त्यो नन्दपुरोगमान्  नन्द आदि 
सवोत्मा  स्वन्तर्यामी इनद्रयागको तयारी गरेको बुषेर वृद्धान्  वृद्ध गोपहरूलाई 
सवंदशंनः  सर्वज्ञ पनि अपृच्छत्  सोध्नुभयो 
भगवान्  भगवान् श्रीकृष्णले प्रश्रयावनतः  विनयपूर्वक दुक्दै 





ताक्यार्थ सर्वान्तर्यामी र सर्वज्ञ भगवान् श्रीकृष्णले इन््रयागको विषयमा आफूलाई सबे 
जानकारी हदा हदे पनि नजाने ॐ गरी विनयपूर्वक नन्द आदि वृद्ध गोपहरूलाई सोध्नुभयो । 


कथ्यतां मे पितः कोऽयं सम्भ्रमो व उपागतः 
किं फलं कस्य चोराः केन वा साध्यते मखः॥ ३॥ 





पदार्थ उपागतः  आयो लागिएको हो र 

पितः  हे पिताजी मे  मलाई फटं  यसको फल 

वः  हजुरहरूको कथ्यतां  बताउनुहोस् किं  के हुन्छ 

अयं  यो मखः  यो यज्ञ केन वा  कुन साधनहरुद्रारा 
सम्भ्रमः  हतार कस्य च  कुन देवताको साध्यते  सिद्ध गरिन्छ 

कः  कुन चाहं उदेशः  उदेश्यले गर्व 


ताक्यार्थ हे पिताजी! हजुरहरू किन यो हतार गरिरहनुभएको छ? यो यज्ञ कुन देवताको 
निमित्त गर्न लागिएको हो ? यसको फलकेहो रयो यज्ञ सम्पादन गर्न साधन कुन हो ? 


एतद् ब्रूहि महान् कामो मह्यं शुभरूषवे पितः। 
न हि गोप्यं हि साधूनां कृत्यं सवात्मनामिह ॥ ४॥ 


पदार्थ 
पितः  हे पिताजी 


महान् कामः  ठुलो महोत्सवको श्ु्रूषवे  सुन चाहने 


चाहना गर्ने हजुरले 


मह्यं  मलाई 
यालानन्दी दाच्कटटघ 


३९२४ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २४ 
एतत्  यी सवे कुरा सवीत्मनाम्  सबैमा आत्मदृष्टि कृत्यं  कार्य 

नूहि  भन्नुहोस् भएका नहि  केही पनि हैदैन 

हि  किनभने साधूनां  सज्जनहरूको 

इह  यो लोकमा गोप्यं  लुकाएर राख्नुपर्न 





ताक्यार्थ हे पिताजी ! हजुरहरूले ठलो उत्सव थाल्नुभएको छ, यसको विषयमा सुन चाहने 
मलाई सबै कुरा बताउनुहोस्, किनभने सबेमा आत्मदृष्टि भटसकेका सज्जनहरूका लागि लुकाएर 
राख्नुपर्ने कुरा केही पनि हदेन । 


अस्त्यस्वपरदुष्टीनाममित्रोदास्तविद्विषाम् ॥ 
उदासीनोऽरिवद् वज्यं आत्मवत् सुहृटुत्यते ॥ ५॥ 


पदार्थ नभएका सज्जनहरूका लागि वजयः  त्याज्य 
अस्वपरटुष्टीनाम्  आप्नो र॒ गोप्य कार्यमा चाह अस्ति  हुन्छ भने 
अकको भन्ने भावना नभएका उदासीनः  उदासीन व्यक्ति सुहृत्  मित्र चाह 


पनि 
अरिवत्  शत्रुसमान 


अमित्रोदास्तविद्िषाम्  मित्र, आत्मवत्  आपफूसमानको हुन्छ 
उदासीन र शत्रु कोटी पनि उच्यते  भनेर भनिन्छ 
ताक्यार्थ आफ्नो र अककि भन्ने भावना नभएका अनि मित्र, उदासीन र शत्रु कोही पनि 
नभएका सज्जनहरूका लागि पनि गोप्य कार्यमा चाहं उदासीन व्यक्ति पनि शत्रु जस्तै त्याज्य 
हृन्छ तर मित्र चाहं आफूसमानको ह॒न्छ भनेर भनिन्छ। मित्र आपू जस्ते हने हुनाले, उसलाई 
केही कुरा लुकाउनु पर्दैन । 

जञात्वाज्ञात्वा च कमोणि जनोऽयमनुतिष्ठति । 


विदुषः कर्मसिद्धिः स्यात् तथा नाविदुषो भवेत् ॥ ६॥ 





पदार्थ अनुतिष्ठति  गर्दछ तथा  त्यसै गरी 

अयम् जनः  यो मानिस विदुषः  बेर कर्म गर्ने अविदुषः  नवुकी कर्म गर्ने 
ज्ञात्वा  बेर र व्यक्तिको व्यक्तिको 

अज्ञात्वा च  नबुरीकन पनि कर्मसिद्धिः स्यात्  कर्मको न भवेत्  नहुन सक्छ 
कमोणि  कर्महरू सफलता हुन्छ भने 





ताक्यार्थ संसारमा कोही मानिस बुखेर कर्म गर्छन् भने कोही नबुरीकन कर्म गर्छन्, त्यसमा 
लुेर कर्म गर्नैको जसरी कर्म सफल हृन्छ, त्यसरी नबुरीकन कर्म गर्नैको नहुन सक्छ । 
तत्र तावत् क्रियायोगो भवतां किं विचारितः। 


अथवा टोकिकस्तन्मे पृच्छतः साधु भण्यताम् ॥ ७ ॥ 
पदर्थ तत्र तावत्  यो अनुष्ठान गर्न लागिएको 


रालाजन्दी टक्हटद्ध 


३९२५ 
दशम स्कन्ध 


भवतां  हजुरहरूको 
क्रियायोगः  क्रियात्मक यज्ञ 
किं के 

विचारितः  शास्त्रीय हो 
भनेर विचार गर्नुभएको हो 


श्रीमद्भागवत 


अथवा  वा 

टोकिकः  लोकमा त्यसै चल्दै 
आएको हो 

तत् पृच्छतः  यस विषयमा 
सोध्ने 





अध्याय २४ 


मे  मलाई 
साघु  राम्रोसंग 
भण्यताम्  बताउनुहोस् 


ताक्यार्थ हजुरहरूले अनुष्ठान गर्न लाग्नुभएको यो क्रियात्मक यज्ञ शास्त्रीय हो भनेर कतै 
प्रमाणपूर्वक विचार गर्नुभएको हो कि लोकव्यवहारमा चल्दै आएकाले गर्न लाग्नुभएको हो, यो 


मलाई राम्रोसंग बताउनुहोस् । 


नन्द् उवाच नन्दले भने 


पर्जन्यो ९ न  . ९ 
पजन्या भगवानन्द्रा मघास्तस्यात्ममूतयः। 


अ   प्रीणनं जीवनं 

तेऽभिवषन्ति भूतानां प्रीणनं जीवनं पयः ॥ ८ ॥ 
तं तात वयमन्ये च वामुंचां पतिमीरवरम् । 
्रव्यस्तद्रेतसा सिदधेय॑जन्ते करतुभिन॑राः ॥ ९॥ 


पदार्थ 

तात  हे बाबु 

भगवान् इन्द्रः  एेश्वर्यशाली 
इन्द्रदेव 

पजन्य  वृष्टिका अधिपति 
न्ट 

मेघाः  बादलहरू 

तस्य  ती इन्द्रदेवका 
आत्ममूतंयः  आफ्नै रूप हुन् 
ते  ती बादलहरू 


भूतानां  प्राणीहरूको 

प्रीणनं  तुप्ति गर्ने 

जीवनं  जीवनस्वरूप 

पयः  पानी 

अभिवषन्ति  बसर्खछन् 
वामुंचां  मेघका 

पतिम्  पति 

ईश्वरम्  एेश्वर्यवान् 

तं  त्यस्ता भगवान् इन्द्रलाई 
वयम्  हामीहरू र 





अन्ये  अरू 

नराः च  मानिसहरू पनि 
तद्रेतसा  ती इन्द्रले वर्सएको 
पानीबाट 

सिद्धेः  सिद्ध भएको 

द्रव्ये  अन्न आदि द्रव्ययुक्त 
क्रतुभिः  यज्ञहरुद्रारा 

यजन्ते  आराधना गर्दचछन् 


ताक्यार्थ हे बाबु ! भगवान् इन्द्र वृष्टिका अधिपति देवता हुनुहुन्छ । मेघहरू उहाँकै रूप हृन् । 
तिनै मेघहरूले हामी सम्पूर्ण प्राणीहरूको जीवनस्वरूप जल बसर्खंछन्। त्यसैले त ती मेघका 
अधिपति रेश्वर्यशाली भगवान् इनद्रलाई हामीहरू र अरू मानिसहरूले पनि उहाँले दिएको जलबाट 
फलेको अन्नादिद्रवारा यज्ञ गरेर उहाँको आराधना गर्दच्छँ। 


तच्छेषेणोपजीवन्ति त्रिवगंफलहेतवे । 
पुंसां पुरुषकाराणां पज॑न्यः फलभावनः ॥ १०॥ 


यालानन्दी दाच्च 


३९२६ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २४ 
पदार्थ लागि मानिसहरूले फलभावनः  फल प्रदान गर्न 
तच्छेषेण  त्यो यज्ञशेष उपजीवन्ति  आपनो जीवन पज॑न्यः  भगवान् इन्द्र नै 
अन्नबाट निर्वाह गर्दचछछन् हनुहन्छ 


त्रिव्गफरुहेतवे  धर्म, अर्थ, पुंसां  मानिसहरूको 
काम त्रिवर्ग फल प्राप्तका पुरुषकाराणां  पुरुषार्थको 
ताक्यार्थ इन््रयज्ञको शेष अन्नबाट नै मानिसहरू आफ्नो जीविका चलारंछन् र धर्म, अर्थ, काम 
यी त्रिवर्गरूप फल प्राप्त गर्दछन्। मानिसहरू जुन पुरुषार्थ सिद्ध गर्न चाहन्छन् त्यसको फलदाता 
भगवान् इन्द्र नै हुनुहुन्छ । 





य एवं विसृजेद् धमं परम्पयोगतं नरः। 
कामाद् द्वेषाद् भयाल्लोभात् स वे नाप्नोति शोभनम् ॥ १९॥ 





पदार्थ धमं  धर्मलाई   त्याग्छ भने 

एवं  यस प्रकार कामात्  कुनै कामनाले वे  निश्चय नै 

यः नरः  जो व्यक्तिले लोभात्  लोभले सः  त्यसले 

परम्पयोगतं  परम्पराबाट भयात्  डरले शोभनम्  कल्याण 
चलिआएको द्वेषात्  देषले पनि न आप्नोति  प्राप्त गर्न सक्दैन 


ताक्यार्थ यस प्रकार जो व्यक्तिले परम्पराबाट चल्दे आएको धर्मलाई, काम, लोभ, डर वा 
दरेषको कारणले आचरण गर्दन, उसको कल्याण हदे हदेन। 

श्रीडुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 

वचो निरम्य नन्दस्य तथान्येषां बजोकसाम् । 

इन्द्राय मन्युं जनयन् पितरं प्राह केावः ॥ १२॥ 


पढार्थ अन्येषां  अरूहरूको पनि जनयन्  उत्पननन गराडदै 
केरावः  भगवान् केशवले वचः  कुरा पितरं  पिता नन्दलाई 
नन्दस्य  नन्दको निरम्य  सुनेर प्राह  भन्न थाल्नुभयो 
तथा  त्यस्तै इन्द्राय  इन्द्रलाई 

व्रजोकसाम्  त्रजवासी मन्युं  क्रोध 





ताक्यार्थ भगवान् केशवले नन्द र अरू ब्रजवासीहरूको कुरा सुनेपछि इन््रलाई रिस उट्ने गरी 
पिता नन्दलाई भन्न थाट्नुभयो । 


सालाली दीश्हट 


३९२७ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २४ 
श्रीभगवानुवाच भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभयो 
कमणा जायते जन्तुः कर्मणेव विलीयते । 
सुखं दुःखं भयं क्षेमं कमणेवाभिपद्यते ॥ १३॥ 





पढार्थ कमणा एव  कर्म अनुसार नै भयं  डर र 

जन्तुः  जीव विलीयते  मर्दछछ क्षेमं  मङ्गल पनि 
कर्मणा  आफ्नै कर्म अनुसार सुखं  सुख कर्मणा एव  कर्मद्रारा नै 
जायते  जन्मन्छ र दुभ्खं  दुःख अभिपद्यते  प्राप्त गर्द 


ताक्यार्थ सारा जीवहरू कर्मद्रारा जन्मन्छन् र कर्मद्रारा नै मर्दछछन् । संसारमा जो सुख, दुःख, डर 
र मङ्गल आदि प्राप्त ह॒न्छ त्यो पनि कर्मदरारा ने प्राप्त हुन्छ । 


अस्ति चेदीरवरः कदिचत् फटरूप्यन्यकमणाम् । 
कतारं भजते सोऽपि न ह्यकतुंः प्रमुहिं सः॥ ४॥ 


पदार्थ हि  निश्चय नै सः ऊ 

अन्यकमणाम्  कर्मदेखि भिन्न सः अपि  उसले पनि कर्मफल अकतुंः  कर्म नगर्ने व्यक्तिलाई 
फलरूपी  कर्मफलदाता दिनको लागि फल प्रदान गर्न 

करिचित्  कुनै कतीरं  कर्ताको प्रभुः  समर्थ 

ईरुवरः  समर्थ तत्त्व भजते  अपेक्षा गर्वछछ न कैन 

अस्ति चेत्  छ भने हि  किनभने 





ताक्यार्थ कर्मदेखि भिन्न कर्मफलदाता कोही ईश्वर छ भने पनि जीवलाई कर्मफल दिन उसले 
पनि कर्ताको अपेक्षा त गर्ने पर्दकछछ किनभने उसले पनि कर्म नगर्ने व्यक्तिलाई कर्मफल दिन 
सक्दैन। 


किमिन्दरेणेह भूतानां स्वस्वकमलुविनाम् । 

अनीरोनान्यथा कर्तुं स्वभावविहितं नृणाम् ॥ १५॥ 
पदार्थ नृणाम्  मानिसहरूको अनीरोन  असमर्थ 
स्वस्वकमोनुवतिनाम्  आ स्वभावविहितं  आप्नो स्वभाव इन्द्रेण  ती इन्द्रदरारा 
आपफ्ना कर्मका पछि लागेका कर्मसंस्कार द्वारा गरिएको किम्  के प्रयोजन सिद्ध होला 


भूतानां  प्राणीहरूको सुखदुःख आदि फललाई 
इह  यो लोकमा अन्यथा कतुं  परिवर्तन गराउन 





वाक्यार्थ हे पिताजी! आआफ्ना कर्मका पलि लागेका प्राणीहरू र मानिसहरूले आफनो 


यालानन्दरी टीक्रटहठ 


३९२८ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २४ 


स्वभावले गरेको कर्मको फललाई इन्द्रले परिवर्तन गराउन सक्दैनन् भने तिनबाट अन्य के प्रयोजन 
सिद्ध होला ? 


स्वभावतन्त्रो हि जनः स्वभावमनुवतंते। 
स्वभावस्थमिदं सवं सदेवासुरमानुषम् ॥ १६ ॥ 


पार्थ र इदं सवं  यो सारा जगत् पनि 
हि  निश्चय नै स्वभावम्  कर्मसंस्कारलाई नै स्वभावस्थम्  कर्मसंस्कारके 
जनः  मानिस अनुवतेते  अनुसरण गर्दछन् आधारमा चलेको छ 
स्वभावतन्त्रः  स्वभाव सदेवासुरमानुषं  देवता, असुर 

कर्मसंस्कारको अधीनमा छन् तथा मनुष्य आदि सहित 





वाक्यार्थ संसारका सारा प्राणीहरू कर्मसंस्कारको अधीनमा छन् र कर्मसंस्कारलाई नै अनुसरण 
गर्दछन् । देवता, असुर र मनुष्यले सहित यो जगत् पनि कर्मसंस्कारकै आधारमा चलेको छ। 


देहानुच्वावचाञ्जन्तुः प्राप्योत्सुजति कमणा । 
राचुमित्रमुदासीन  न्दे 
राघरुमित्रमुदासीनः कमेव गुरुरीश्वरः ॥ १७ ॥ 





पदार्थ पचि परिणाम हन् 

जन्तुः  प्राणीहरू उत्सृजति  त्याग्दछछ गुरुः  गुरु आदि उपदेष्टा तथा 
कमणा  कर्मद्वारा नै शत्रुः  शत्र ईदवरः  ईश्वर पनि कर्म नै हुन् 
उच्चावचान्  राम्रा र नराम्रा मित्रं  साथी र किनभने कर्मविना गुरुकृपा र 
खालका उदासीनः  तटस्थ व्यक्तिहरू ईश्वर कृपा प्राप्त हुन सक्दैन 
देहान्  शरीरलाई पनि 

प्राप्य  प्राप्त गरेर भोगसमाप्ति कमं एव  कर्म नै हुन् कर्मके 


ताक्यार्थ प्राणीहरूले कर्मकै आधारमा राम्रा र नाम्रा शरीर प्राप्त गर्दछन् अनि समय पुगेपच्ि 
त्यसलाई त्याग्दछन्। संसारमा शत्रु, मित्र वा उदासीन जो व्यक्तिहरू छन्, ती पनि कर्मके 
आधारमा भएका हुन् र गुरु तथा ईश्वर पनि कर्मस्वरूप ने हन् । कर्मविना गुरुकृपा र ईश्वर कृपा 
प्राप्त हुन सक्देन । 


तस्मात् सम्पूजयेत् कमं स्वभावस्थः स्वकम॑कृत्। 
अञ्जसा येन वर्तेत तदेवास्य हि दैवतम् ॥ १८ ॥ 


पदार्थ कर्माधीन वणिम व्यवस्था र 
तस्मात्  त्यसकारण मा रहेर कमं एव  कर्मलाई नै 
स्वभावस्थः  स्वभाव स्वकमंकृत्  आफ्नो कर्म गरोस् सम्पूजयेत्  पूजा गरोस् 


यालानन्दी ्दीक्कढहूड 


३९२९ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २४ 
सर्वोपरि मानोस् वर्तेत  जीविका चल्दछ   त्यहीनै 
येन  जसद्रारा हि  निश्चय नै दैवतम्  देवता हो 


अञ्जसा  सजिलेसंग 


अस्य  यस प्राणीको 


वाक्यार्थ त्यसैले प्राणीहरूले कर्माधीन रहेर कर्महरू गर्दै कर्मलाई नै सर्वोपरि स्थान दिनुपर्दछछ। 
जसद्रारा आफ्नो जीविका सजिलैसंग चल्दछ, त्यही नै देवता हो । 


आजीव्यैकतरं भावं यस्त्वन्यमुपजीवति । 
न तस्माद् विन्दते क्षेमं जारं नायंसती यथा ॥ १९॥ 





पदार्थ तिनमा विश्वास नगरी न विन्दते  प्राप्त गर्दैन 
यःतु  जो व्यक्ति अन्यम्  अरूलाई यथा  जसरी 

एकतरं भावं  एउटा कुनै भाव उपजीवति  सेवा गर्द त्यो असती  वेश्या 

देव विशेषलाई व्यक्तिले नारी  नारीले 

आजीव्य  जीविकाको तस्मात्  त्यस कर्मनाट जारं  जारको सेवा गरेर 
आधारको रूपमा स्वीकार गरेर क्षेमं  कल्याण कल्याण प्राप्त गर्दिन 


ताक्यार्थ जुन व्यक्तिले एक थोक देवता आदिलाई जीविकाको आधारका रूपमा स्वीकार 
गरेर अक थोकको सेवा गर्छ, त्यसलाई कटहिल्यै कल्याण हदेन, जसरी पतिलाई छडेर जारको 
सेवा गर्ने नारीलाई कल्याण हदेन । 


वर्तेत ब्रह्मणा विप्रो राजन्यो रक्षया भुवः। 
वेश्यस्तु वातंया जीवेच्छु्स्तु द्विनसेवया ॥ २०॥ 


 पुथिवीको 

रक्षया  रक्षाद्रारा जीविका 
चलाओस् 

वेश्यः तु  वैश्यले चाहं 


पदार्थ 

विप्रः  ब्राह्मणले 

ब्रह्मणा  वेदद्वारा वेदको 
अध्ययनअध्यापन गरेर 
वर्तेत  जीविका चलाओस् वातंया  कृषि, व्यापार आदि 
राजन्यः  क्षत्रियले वृत्तिले जीविका गरोस् र 


ताक्यार्थ ब्राह्मणले वेदको अध्ययनअध्यापनद्रारा, क्षत्रियले पृथिवीको रक्रा गरेर, वेश्यले 
कृषि, व्यापार आदिद्रारा र शूद्रले द्विज जातिको सेवा गरेर आफ्नो जीविका चलाउनुपर्दछछ । 


र्रः तु  श्रले चाहं 
द्विनसेवया  द्विज ब्राह्मण, 
क्षेत्रिय, वैश्यको सेवाद्रारा 
जीवेत्  बाँचोस् आपनो 
जीविका चलाओस् 









कृषिवाणिज्यगोरक्षा कुसीदं तूय॑मुच्यते । 
वातौ चतुविधा तत्र वयं गोवृत्तयो ऽनिशम् ॥ २९॥ 


यालानन्दरी रटीक्रढहढ 


दशम स्कन्ध 


पदार्थ 
वातौ  वैश्यको वार्ता वृत्ति 


श्रीमद्भागवत 


तूय॑म्  चौथो चाह 
कुसीदं  व्याजमा लगाई धन 


चतुविंधा  चार प्रकारको छ जोवृद्धि गर्ने हो भनी 


३९३० 
अध्याय २४ 


वयं  हामीहरू 
अनिशम्  धरे अधिदेखि 
गोवृत्तयः  गोरक्षा वृत्तिमा 


कृषिवाणिज्यगोरक्षा  कृषि, उच्यते  भनिन्छ लागेका छँ 


व्यापार, गाईको रक्ना र तत्र  ती चारमध्ये 


ताक्यार्थ वैश्यको वार्ता वृत्ति कृषि, व्यापार, गोपालन र व्याजले धनवृद्धि गर्ने गरी चार 
प्रकारको हुन्छ । त्यसमा हामीहरूको गोपालनको वृत्ति धरे पहिलेदेखि चलिआएको छ । 





सत्त्वं रजस्तम इति स्थित्युत्पत्त्यन्तहेतवः। 

रजसोत्पद्यते विङवमन्योन्यं विविधं जगत् ॥ २२॥ 
पदार्थ संसारको स्थिति, उत्पत्ति र 
सत्त्वं रजः तमः इति  सत्त्वगुणः प्रलयका कारण हुन् 
रजोगुण र तमोगुण, यिनीहरू रजसा  रजोगुणद्रारा 
क्रमशः अन्योन्यं  स्त्री र पुरुषको 
स्थित्युत्पत्त्यन्तहेतवः  संयोगले 
ताक्यार्थ सत्त्व, रजः र तमोगुण ने संसारको स्थिति, उत्पत्ति र नाशका कारण हून्। 
रजोगुणद्वारा स्त्री र पुरुषको संसर्गले सारा विश्वसहित विभिन्न प्राणीजगत्को उत्पत्ति हुन्छ । 


विश्वम्  सारा विश्व र 
विविधं  विभिन्न खालको 
जगत्  प्राणी जगतूको 
उत्पद्यते  उत्पत्ति हुन्छ 





रजसा चोदिता मेघा वष॑न्त्यम्बूनि सवंतः। 
प्रजास्तेरेव सिध्यन्ति महेन्द्रः किं करिष्यति ॥ २३२॥ 





पदार्थ  पानीहरू उत्पादनद्वारा आफनो जीविका 
रजसा  रजोगुणद्रारा वषेन्ति  बसर्चिंछन् सिद्ध गर्दछन् 

चोदिताः  प्रेरित गरिएका तैः एव  तिनै वृष्टद्रारा महेन्द्रः  इन्द्रले 

मेघाः  बादलहरूले प्रजाः  मानिसहरू किं करिष्यति  के सहयोग 
सवंतः  सबैतिर सिध्यन्ति  अन्न आदि गर्छन् र? 


ताक्यार्थ रजोगुणद्वारा प्रेरित बादलहरूले सबैतिर पानी बसरङिंछन् र त्यही पानीद्रारा मानिसहरू 
अन्नादि उत्पादन गरेर आफ्नो जीविका चलारंछन् भने इन्द्रले हाम्रो के सहयोग गरेका छन् र ? 


न नः पुरो जनपदा न ग्रामा न गृहा वयम्। 
नित्यं वनोकसस्तात वनरोलनिवासिनः॥ २४॥ 


पदार्थ 
तात  हे पिताजी 


नः  हामीहरूका 
पुरः न  सहर कैनन् 


जनपदाः न  देशहरू छैनन् 
ग्रामाः न  गारँहरू पनि छेनन् 
राजानन्दरी दीक्घटघ्ण 


२९३१ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २४ 
गृहाः  घरहरू पनि छैनन् नित्यं  सै वनदोलनिवासिनः  वन, पर्वत 
वयम्  हामीहरू त वनोकसः  वन नै घर भएका आदिमा बस्ने मानिसहरू हौँ 


ताक्यार्थ हे पिताजी ! हामीहरूको सहर, देश, गा वा घर केही पनि छैन । हामीहरू त सधं 
वन, पर्वत आदिमा बस्ने, वन नै घर भएका मानिस हौं । 


तस्माद् गवां बाह्यणानामद्ेश्चारभ्यतां मखः। 
य इन्द्रयागसम्भारास्तेरयं साध्यतां मखः ॥ २५॥ 


पदार्थ मखः  यज्ञ   ती सामग्रीहरूद्वारा नै 
तस्मात्  त्यसेले आरभ्यतां  प्रारम्भ गरियोस् र अयं  यो 
गवां  गाईहरूको येजो मखः  यज्ञ 


ब्राह्मणानाम्  ब्राह्मणहरूको र॒इन्द्रयागसम्भाराः  इन्द्रयागका साध्यतां  सिद्ध गरियोस् 
अद्रेः च  गोवर्धन पहाडको लागि तयार पारिएका 
पनि सामग्रीहरू छन् 





ताक्यार्थ त्यसैले गा्ईहरूको, ब्राह्मणहरूको र गोवर्धन पहाडको यज्ञ गर्न सुरु गर्नुहोस् र यो 
इन्द्रयागको लागि तयार गरिएका सामग्रीहरुद्रारा ने यो यज्ञ गराउनुहोस् । 

विवरण माथिका श्लोकहरूमा श्रीकृष्णले इन्द्रलाई ने ईश्वर मानी उनको पूजा गर्नुको साटो 
गाई र ब्राह्मणहरूको सेवा गर्नु अनि पर्वतको पूजा गर्नु नै श्रेष्ठ भएको बताउनुभएको छ । भगवान् 
स्वयं धर्ममर्यादाको रक्षक एवं संस्थापक हुनुहुन्छ । अतः भगवान्ले यहाँ वैदिक विधान अनुसार हुने 
यज्ञहरूको निषेध गर्नुभएको होडन, सामान्य बुद्धि अनुसार इन्द्रलाई नै ईश्वर मानी उनको 
आराधना गर्ने लौकिक परम्पराको खण्डन गर्मुभएको हो । वेदिक यज्ञमा त इन्द्र, वरुण, वायु आदि 
सब देवताहरूलाई हवि प्रदान गरिन्छ, तर नन्दले गर्न लागेको यज्ञ वृष्टिका मालिक मानिएका 
केवल इन्द्रका लागि मात्र थियो। नन्द आदिले इन्द्र देवताले यहाँ यहाँ पानी पार भनी बादललाई 
आज्ञा दिएपछि तिनले त्यहं त्यहीं पानी पार्दछछन् भन्ने बुरका थिए। कृष्णले दिनुभएको त्कको 
तात्पर्य प्रकाशित ग्वै सुबोधिनीकार भन्नुहुन्छ कुनै देवताको आदेश अनुसार पानी पर्देन, यो त 
रजोगणद्वारा मेघ क्षुब्ध भएपछ्ि आपै बर्सिन्छ । यदि इन्द्र ईश्वर हन् र उनले भनेको ठाडँमा पानी 
पर्छ भने के नदी, पोखरी, समुद्र आदिमा प्रशस्त पानी भएकाले त्यहाँ पानी बर्साउन नपर्ने उनलाई 
थाहा हदेनथ्यो र ? के इन्द्र॒ अतिवृष्टिअनावृष्टिको हक्का राखी समानरूपमा पानी बर्साउन 
सक्देनथे ? यसरी केवल पानी परेको आधारमा ग्राम्यबुद्धिको बलले चलेको इन््रपूजालाई 
भगवान्ले पनि तर्कके आधारमा खण्डन गर्नुभएको छ। उहाँले ईश्वर भन्ने धारणाके खण्डन 
गर्नुभएको छ, जसको उदेश्य इन्द्रलाई ईश्वर मानने मतको खण्डन गर्नु हो । प्राणीहरू आआपनो 
कर्महरूके आधारमा जन्म, मृत्यु, सुख, दुःख पारंछन् भने त्यहोँ इन्द्रको के आवश्यकता ? कर्मको 
व्यवस्थाद्वारा ईश्वरको खण्डन गर्ने यो मत मीमांसकहरूको मतसंग टयाक्कै मिल्ने देखिन्छ । कर्म 
जड र क्षणिक भएकाले त्यसको फल दिन कुनै चेतन ईश्वर त चाहियो नि भने शङ़ा हदा 


रामालन्द्री टक्षदघनज्ञ 


३९३२ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २४ 


मीमांसकहरूले कर्मद्वारा सिद्ध हुने अपूर्वबाट नै फल पादन कुरा व्यक्त गरेका छन्। वस्तुतः 
भगवान् विष्णु यज्ञाधिपति हुनहुन्छ, वेदविधिले उहाँकै पूजा गर्नु आवश्यक देखी भगवानूले 
गोवर्धनको पूजा गराउनुभएको हो । यज्ञमूर्तिं विष्णुका दुई रूप हृन्छन्। एउटा हविहरूको आश्रय 
गाई र अर्को मन्त्रहरूको आश्रय ब्राह्मण । त्यसैले गवां ब्राह्मणानां अद्रेश्च अर्थात् गाई, ब्राह्मण र 
गोवर्धन पर्वतको पूजा गर्नुपर्छ भनी सर्वयज्ञमय भगवान्को पूजा गर्नुपर्दछ भनिएको हो। यसै 
अध्यायको पैँतीसौँ श्लोकमा भगवान् श्रीकृष्णले म ने गोवर्धन पर्वत हँ भन्नुभएको छ । विष्णु 
शब्दको अर्थ सर्वव्यापक परमात्मा भने हुन्छ । पहाड, गाई, नदी, मान्छे आदि सबे रूपमा देखिने 
र सबै देवताको रूपमा उनीहरूभित्र रहने यज्ञपति परमात्माको पूजा हनु वैदिक पूजाको तात्पर्य 
हो। त्यसकारण श्रीकृष्णले इन््रको एकलौटी परम्परागत अवैदिक पूजाको खण्डन गरी 
गोवर्धनपूजाको नि्हंले यज्ञपति परमात्मा स्वयंको आराधना गर्ने परम्परा चलाउनुभएको हो । यो 
पनि प्रकृतिपूजन हो तर प्रकृतिको जड स्वरूपको नभई त्यहाँ व्याप्त चेतन ब्रह्मतत्वको पूजन हो । 
त्यसैले वेदमा पनि वायु, अग्नि, नदी आदिको पूजा या स्तुति बतादइएको हो । 


पच्यन्तां विविधाः पाकाः सुपान्ताः पायसाद्यः। 
संयावापृपशष्कुल्यः सवंदोहश्च गृह्यताम् ॥ २९॥ 


पदार्थ संयावापूपराष्कुल्यः  हलुवा, सवंदोहः च  व्रजभरिको 
विविधाः  विभिन्न प्रकारका पुवा, सेल र सम्पूर्ण दुग्ध पदार्थ पनि 
पाकाः  पक्वान्नहरू सूपान्ताः  दालसम्म पनि गृह्यताम्  ग्रहण गरियोस् 
पायसादयः  खिर आदिदेखि पच्यन्तां  पकाट्यून् अनि 





ताक्यार्थ विभिन्न प्रकारका पक्वान्नहरू जसमा खिरदेखि लिएर हलुवा, पुवा, सेल र दालसम्म 
पनि पकाउनुहोस् र सारा व्रजका दुध, दही आदि एकत्र पार्नृहोस्। 


हूयन्तामग्नयः सम्यग् ब्राह्मे ब॑ह्मवादिभिः। 
अन्नं बहुविधं तेभ्यो देयं वो घेनुदक्षिणाः ॥ २७॥ 


र्भ  ५ 
पदार्थ हूयन्ताम्  हवन गरियून् द्यं  दिदनुपर्दछछछ र 
ह्मवादिभिः  वेद पटेका वः  हामीहरूद्रारा धेनुदक्षिणाः  गारईहरू 

न ०५ 
ब्राह्मणे  ब्राह्मणहरूद्रारा तेभ्यः  ती ब्राह्मणहरूलाई दक्षिणाको रूपमा दिद्नुपर्दछ 
अग्नयः  अग्निहरू बहुविधं  धेर प्रकारका 
सम्यक्  राग्रोसंग अन्नं  अन्नहरू 





ताक्यार्थ वेद पटठेका ब्राह्मणहरुद्वारा राम्रोसंग अग्निको हवन गराउनुहोस्, ब्राह्मणहरूलाई पनि 
धरे प्रकारका अन्न आदि दान दिनुपर्वछ र दक्षिणाको रूपमा धरे गाईहरू पनि दिनुपर्दछ । 


यालानन्द दाच्छघह् 


३९३३ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २४ 


अन्येभ्यश्चारवचाण्डालपतितेभ्यो यथाह॑तः। 
यवसं च गवां दत्त्वा गिरये दीयतां बलिः ॥ २८॥ 


पदार्थ यथाहंतः  यथायोग्य अनन गिरये  गिरिराज गोवर्धनलाई 
अन्येभ्यः  अरू आदि दिदनुपर्दछ, त्यसै गरी बलिः  नैवेद्य 
आरवचाण्डारपतितेभ्यः च  गवां  गारईहरूलाई दीयतां  दिइयोस् 

कुकुर, चाण्डाल र यवसं च  घाँस 

पतितहरूलाई पनि दत्त्वा  दिएर 





ताक्यार्थ कुकुर, चाण्डाल र पतितहरूलाई पनि यथायोग्य अन्न आदि दिनुपर्दछछ र गाईहरूलाई 
घाँस तथा गिरिराज गोवर्धनलाई नैवेद्य चढाउनुपर्दछ । 


स्वल्कुता भुक्तवन्तः स्वनुलिप्ताः सुवाससः । 
प्रदक्षिणां च कुरुत गोविप्रानलपवंतान् ॥ २९॥ 


पदार्थ सुवाससः  राम्रा कपडा गोवर्धनलाई 

स्वलङ्कुताः  राम्ररी सजिएका लगाउनुभएका हजुरहरू सबले प्रदक्षिणां च  प्रदक्षिणा पनि 
भुक्तवन्तः  खाइसकेका गोविप्रानठपवंतान्  गाई, कुरुत  गर्नुहोस् 
स्वनुलिप्ताः  चन्दन लगाएका ब्राह्मण, अग्नि र गिरिराज 





ताक्यार्थ राम्राराम्रा गहनाकपडाहरू लगाएर मिठामिठा वस्तु खाएर चन्दन आदि लगाई 
हजुरहरूले गाई, ब्राह्मण, अग्नि र गोवर्धनको प्रदक्षिणा पनि गर्नुहोस् । 


एतन्मम मतं तात करियतां यदि रोचते । 
अयं गोबाह्यणाद्रीणां मह्यं च दयितो मखः ॥ ३०॥ 


पदार्थ यदि  यदि हजुरहरूलाई गोब्राह्मणाद्रीणां  गाई, ब्राह्मण 
तात  हे पिताजी रोचते  मनपर्छ भने र गोवर्धन तथा 

एतत्  यो क्रियतां  गर्नुहोस् मह्यं च  मलाई पनि 

मम मेरो अयं  यो दयितः  प्रिय लाग्दछ 

मतं  विचार हो मखः  यज्ञ चाहं 





ताक्यार्थ हे पिताजी! यो त मेरो विचार हो। यदि हजुरहरूलाई मन पछ भने यसै गर्नुहोस्, 
यो यन्न चाहं गाई, ब्राह्मण, गोवर्धन पहाड र मलाई पनि प्रिय लाग्छ। 


रामालन्द्री टक्दघघ 


३९३० 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २४ 
श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
कारखात्मना भगवता राकरदरपं जिघांसता । 
प्रोक्तं निरम्य नन्दाद्याः साध्वगृह्णन्त तद्धचः ॥ ३१॥ 

पदार्थ भगवता  भगवान् श्रीकृष्णद्रारा नन्दाद्याः  नन्द आदि 

राक्रदपं  इन्द्रको घमन्डलाई प्रोक्तं  भनिएको कुरा गोपहरूले 

जिघांसता  नाश गर्न चाहने निकशाम्य  सुनेर साघु  राम्रोसंग 





कालात्मना  कालस्वरूप तद्वचः  उहांको कुरालाई अगृहणन्तः  स्वीकार गरे 


ताक्यार्थ इन्द्रको घमन्डलाई नाश गर्न चाहने कालस्वरूप भगवान् श्रीकृष्णले भनेको कुरा सुनेर 
त्यस कुरालाई नन्द आदि गोपहरूले राम्रोसंग स्वीकार गरे। 


तथा च न्यदधुः सव यथाह मधुसूदनः। 
वाचयित्वा स्वस्त्ययनं तटुद्रव्येण गिरिद्विजान् ॥ ३२॥ 
उपहत्य बलीन् सवोनादता यवसं गवाम् । 


गोधनानि पुरस्कृत्य गिरि चक्रुः प्रदक्षिणम् ॥ ३३॥ 


पदार्थ 


स्वस्तिवाचन गराएर 


मधुसूदनः  भगवान् मधुसूदनले तदुद्रव्येण  त्यही इन्द्रयागके 


यथा  जस्तो 
आह  भन्नुभयो गोपहरूले 
सवान्  ती सबै कुराहरू 
तथा  त्यसै गरी 

४९१ 
स्वं  सबे काम 
व्यदधुः  सम्पन्न गरे 
स्वस्त्ययनं वाचयित्वा  


सामग्रीले 

गिरिद्धिजान्  गिरिराज गोवर्धन 
र ब्राह्मणहरूलाई 

बलीन्  नैवेद्य आदि बलिहरू र 
गवां  गा्ईहरूलाई 

यवसं च  घांँसहरू 

उपहृत्य  अर्पण गरेर 


आदताः  आदरभावले युक्त 
भएका गोपहरूले 

गोधनानि च  गाईहरूलाई पनि 
पुरस्कृत्य  अगाडि लगाएर 
गिरि  गोवर्धन पर्वतलाई 
प्रदक्षिणम्  प्रदक्षिणा 

चक्रुः  गरे 





ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णले जस्तो भन्नुभएको थियो त्यसै गरी गोपहरूले पनि पहिला 
स्वस्तिवाचन गराएर त्यही इन्द्रयागको सामग्रीले गोवर्धन पर्वत र ब्राह्मणहरूको पूजा गरी नैवेद्य 
चढाए । त्यसपच्ि गाईहरूलाई पनि घास खुवाए र सम्मानका साथ गाईहरूलाई अगाडि लगाई 
गोवर्धन पर्वतको प्रदक्षिणा गरे। 


अनांस्यनडुयुक्तानि ते चारुद्य स्वलङ्कृताः । 


गोप्यङ्च कृष्णवीयोणि गायन्त्यः सद्विजारिषः ॥ ३४॥ 
रानानन्दी त्रढघद्ध 


३९३५ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २४ 
पदढार्थ सुशोभित आरुह्य  चदेर 
सद्धिजारिषः  ब्राह्मणको ते  ती गोपहरू र कृष्णवीयौणि  भगवान् 


आशीर्वादले सहित भएका गोप्यः च  गोपिनीहरू पनि श्रीकृष्णका पुरुषार्थहरूको 
्राह्मणबाट आशीर्वाद प्राप्त अनडदयुक्तानि  गोरुले युक्त गायन्त्यः  गान गर्दै परिक्रमा 
गरेका गोरुले तानेका गर्न थाले 

स्वलङ्कुताः  आभूषणादिले अनांसि  गाडाहरूमा 
ताक्यार्थ ब्राह्मणहरूबाट आशीर्वाद पाएका तथा राम्राराम्रा आभूषणले सजिएका गोप 
गोपिनीहरू गोरुले तानेका गाडामा चढेर श्रीकृष्णको कीर्तिं गाँदे गोवर्धनको परिक्रमा गर्न थाले। 





कृष्णस्त्वन्यतमं रूपं गोपविश्रम्भणं गतः। 
शोलोऽस्मीति चुवन् भूरि बलिमादद् वृहद्पुः ॥ ३५॥ 





पदार्थ अन्यतमं  अर्को 

गोपविश्रम्भणं गतः  रूपं  रूपलाई धारण गरेर वन्  भन्दै 
गोपगोपिनीहरूलाई विश्वास बृह्वपुः  ठलो शरीर देखाँदै भूरि  धेरै 

दिलाउन लागिपर्नुभएका शकः अस्मि इति  म गोवर्धन बलिम्  चढाइएको नैवेद्य 
कृष्णः तु  श्रीकृष्णले चाहं हँ यस्तो आदत्  खानुभयो 


वाक्यार्थ गोपहरूलाई विश्वास दिलाउन चाहने भगवान् श्रीकृष्णले अर्को विशाल रूप धारण 
गर्नुभयो र म गोवर्धन पर्वत हुँ भन्दै चढाइएका नैवेद्य खानुभयो । 


र  व्रजजनै स, ० ४ 
तस्म नम ब्रजजनः सह चऽ ऽत्मनात्मन । 
ठ     व्यधात् 
अहा पश्यत श्काऽसा रूपी नाऽनुग्रह व्यात् ॥ २६ ॥ 


पदार्थ शोकः  पहाडले आत्मना  आफैले 

अहो  आश्चर्य छ नः  हामीहरूको तस्मे  त्यो गोवर्धनरूप 
पश्यत  सबैले हेर त अनुग्रहं  कल्याण आत्मने  आफ्नै स्वरूपलाई 
असो  यो व्यधात्  गयो भन्दै नमः  नमस्कार 

रूपी  विचित्र रूप धारण  बजजनेः सह  ब्रजवासीहरूको चक्रे  गर्नृभयो 

गरेको साथमा 





ताक्यार्थ अहो ! आश्चर्य छ, हेर त विचित्र रूप धारण गरेर पहाडले हामीहरूको अनुग्रह 
गव्यो भन्दै भगवान् श्रीकृष्णले व्रजवासी गोपहरूसंगै आफूले आफ्नै अर्को रूपलाई नमस्कार 
गर्नुभयो । 


रामालन्द्री टकदघदछ 


३९२६ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २४ 


् वजानतो र  न 
एषोऽ मत्यान् कामरूपी वनोकसः। 
हन्ति ह्यस्मे नमस्यामः शर्मणे आत्मनो गवाम् ॥ ३७ ॥ 





पदार्थ गर्ने आत्मनः  आफ्नो र 

एषः  यो वनोकसः  वनवासीहरू वा गवाम्  गाईहरूको 
कामरूपी  इच्छा अनुसार रूप मत्यन्  मानिसहरूलाई पनि रार्मणे  कल्याणका लागि 
धारण गर्न सक्ने पहाडले हन्ति  नष्ट गर्दछ त्यसैले अस्मे  यो पर्वतलाई 
अवजानतः  आफ्नो अपमान हि  निश्चय नै नमस्यामः  नमस्कार गर्दछीँ 


वाक्यार्थ यो इच्छा अनुसार रूप धारण गर्न सक्ने गोवर्धन पहाडले आफनो अपमान गर्ने 
वनवासी जीवहरूको र ॒मानिसहरूको समेत नाश गर्वछ, त्यसैले आफ्नो र ॒गारईको कल्याणका 
लागि हामी उसलाई नमस्कार गर्वं । 


     


इत्यद्िगोदिनमखं वासुदेवप्रणोदिताः। 
यथा विधाय ते गोपाः सहकृष्णा वरजं ययुः ॥ ३८ ॥ 


पदार्थ अद्विगोद्धिजिमखं  पर्वत, गाई र ति ती सबै जना 
इति  यसरी ब्राह्मणहरूलाई प्रसन्न पार्ने यज्ञ व्रजं  ब्रजमा 
वासुदेवप्रणोदिताः  श्रीकृष्णद्वारा यथा  भने बमोजिम ययुः  गए 
प्रित विधाय  सम्पन्न गरेर 

गोपाः  गोपहरूले सहकृष्णाः  श्रीकृष्ण सहित 





ताक्यार्थ यसरी भगवान् श्रीकृष्णको प्रेरणाले गोपहरूले उहाँले भने बमोजिम गिरि, गाई र 
ब्राह्मणलाई प्रसन्न पार्ने यज्ञ सम्पन्न गरेर श्रीकृष्ण सहित सब जना व्रजमा गए । 

वितरण यो अध्यायमा भगवान् श्रीकृष्णद्वारा इन्द्रयागको परम्परालाई रोकी गोवर्धनपूजाको 
परम्परा सुरु गरिएको प्रसङ्ग छ । यहाँ भगवानूले इन्द्रयागलाई भन्दा पनि इन्द्रको अभिमानलाई 
ध्वस्त गर्न खोज्नुभएको हो । कुलधर्म या परम्परागत चालचलनलाई पनि धर्मको एउटा अङ्गकै 
रूपमा मानिएकाले भगवान्ले वेदविधिद्रारा प्रतिपादित नभए पनि त्यो इन्द्रपूजालाई नष्ट 
गरिहाल्नुपर्नै अवस्था थिएन, तर इन््रका बददो अभिमानलाई भने हटाइहाल्नु पर्ने थियो । त्यसैले 
श्रीधर स्वामीले अध्यायको सुरुवातमा यसलाई इन्द्रको यज्ञ भङ्ग गर्ने लीला नभनेर इन्द्रको 
अभिमान भङ्ग गर्ने लीलाको रूपमा प्रतिपादन गर्नुभएको छ। सुबोधिनीकारले चीरहरण, 
यज्ञपत्नीहरूको स्वीकार र इन्द्रयागध्वंस यी तीन लीलामा तीन थरी व्यक्तिहरूको निरोध भएको 
देखाउनुभएको छ । चीरहरण लीलामा भगवान्का लागि संसारे भुल्ने गोपिनीहरूको मनको निरोध 
गरिएको धियो। यसका लागि श्रीकृष्णले तिनीहरूका वस्त्रहरू लिडइदिनुभएको थियो । अर्को 
लीलामा उहोँले यज्ञपत्नीहरूलाई स्वीकार गरी तिनका पति ब्राह्मणहरूको घमन्ड नष्ट गर्नुभएको 


रामालन्द्री टीष्छटघट 


३९२७ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २४ 


थियो भने यो अध्यायमा चाह इन्द्रको यज्ञभागलाई गोवर्धनरूपले आँ लिई उनलाई आफ्नो 
वशमा ल्याउनुभएको छ । कृष्णक प्रेममा जगत् भुल्ने अर्थमा गोपिनीहरूलाई तामस, कर्ममा सर्धं 
तत्पर रहने भएकाले कर्मश्रद्धा भएका ब्राह्मणलाई राजस र देवता स्वयं ज्ञानयुक्त हुने भएकाले 
इन्द्रलाई सात्त्विक भनी दछ्ुट्यादइएको छ । वल्लभाचार्य लेख्नुहन्छ येषु ते सुप्रतिष्ठिताः जोजो 
जुनजुन साधनद्रारा आपफूलाई प्रतिष्ठित र सुरक्षित मान्थे, तिनका तीती साधनलाई नै भगवानूले 
हरण गरिदिनुभएको छ । गोपकुमारीहरू वस्त्रद्रारा टढाकिएर आफ्नो अस्तित्व सुरक्षित ठान्थे, 
याज्ञिक ब्राह्मणहरू सती पत्नी पाएर आफूलाई प्रतिष्ठित मान्थे भने इन्द्र पनि प्राणीहरूद्वारा दिदने 
विशेष हवि पाएर आपरूलाई प्रतिष्ठित ठन्थे। यी तीनै ओटाको प्रतिष्ठालाई भगवानले 
लिद्दिनुभएको छ। 

अर्को रूपले विचार गर्दा यी तीन अध्यायमा तीन प्रकारले अभिमान भङ्ग गरिएको छ। 
गोपिनीहरू आफू स्त्री भएको र कृष्णभन्दा भिननन भएको ठान्थे । सर्वरूप परमात्माभन्दा आफूलाई 
अलग अस्तित्वले युक्त मान्नु र शरीरलाई नै आपू ठान्नु यो उनीहरूको सूक्ष्म अहङ्कार थियो । यसै 
गरी ब्राह्मणहरू पनि आफूलाई शास््रज्ञान र कर्मनिष्ठा सबे साधनले युक्त भएका महाज्ञानी 
सम्णन्थे। उनीहरू ज्यादै अभिमानी धिए, त्यसैले उनीहरूले स्वयं श्रीकृष्णको सन्देशलाई पनि 
अवज्ञा गरे। तर भगवानू्ले उनीहरूका पत्नीहरूको माध्यमले तिनीहरूको अभिमानलाई पनि ध्वस्त 
गरिदिनुभयो। अर्का महाअभिमानी इन्द्र हन्, जसले कृष्णसंगे देष गर्ने साहस समेत गरे। 
गारद॑लेहरूले पानी बर्सिएको देखेर आफूलाई ईश्वर भनेको भरमा उनले त आपूलाई सांँच्चै ईश्वर 
पो ठान थालेछन्। के गोपहरूले पूजा गरिदिएको भरमा उनी ईश्वर नै भड्हाल्थे र ? आपू ईश्वर 
नभएको भन्ने सत्य स्विकार्न पनि उनलाई धेरै समय लाग्यो । यस दृष्टिले विचार गर्दा आपूलाई 
ईश्वर ने ठाने अज्ञानले युक्त इन्द्रमा भयर तामस अभिमान रहेको देखिन्छ । शास्व्रज्ञान र 
कर्मनिष्ठाको आधारमा आफूलाई पूज्य सम्ण्नि, तर सानो शिक्षाले ने श्रीकृष्णको महत्तालाई बुर्ने 
ब्राह्मणहरूमा राजस अभिमान देखिन्छ भने कृष्णप्रेममा सबे भले तापनि कृष्णभन्दा आफ्नो अलग 
अस्तित्व मानी उहाँको अधि उपस्थित हुन लज्जाबोध गर्ने गोपकुमारीहरूमा सात्त्विक अभिमान 
देखिन्छ । यसरी अभिमान नाशको लीलामा गोपकुमारीहरूको व्यष्टि अस्तित्वबोध या 
अभिमानलाई नष्ट गरी उनीहरूलाई आपफूमा मिलाउनु मुख्य उदेश्य हो भने त्यस अनुकूलताका 
लागि ब्राह्मण र देवताहरूको अभिमान नष्ट गर्नु आनुषङ्गिक उदेश्य हो । 


इति श्रीमदुभागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां 
क ९९ ९  ध्याय 
दङ्ञमस्कन्धे पूवां चतुविंशोऽध्यायः ॥ २४॥ 


रामालन्द्री दक्दघठ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
अथ  अ घ्याय 
अथ पञ्चवशाशव्यायः 
गोवर्धन धारण 

श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 

इन्द्रस्तदात्मनः पूजां विज्ञाय विहतां नृप । 

गोपेभ्यः कृष्णनाथेभ्यो नन्दादिभ्यश्चुकोप सः ॥ १॥ 
पदार्थ पूजां  पूजा गोपहरूद्रारा र्षक मान्ने 
नृप  हे राजा परीक्षित् विहतां  त्यागिएको नन्दादिभ्यः  नन्द आदि 
तदा  त्यस वेला विज्ञाय  बुर गोपेभ्यः  गोपहरूप्रति 
इन्द्रः  इनद्रले सः  ती देवराज इन्द्र चुकोप  रिसाए 
आत्मनः  आफ्नो कृष्णनाथेभ्यः  श्रीकृष्णलाई 





ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! त्यस वेला आफ्नो पूजा त्यागेको कुरा बुर श्रीकृष्णलाई नै 
रक्नकको रूपमा मान्ते नन्द आदि गोपहरूसंग इन्द्र रिसाए। 


गणं सांवतंकं नाम मेघानां चान्तकारिणाम् । 


इन्द्रः प्राचोदयत् कुद्धो वाक्यं चाहेशमान्युत ॥ २॥ 


पदार्थ 

कुद्धः  रिसाएका 

इन्द्रः  इन््रले 
अन्तकारिणाम्  विनाश गर्ने 
मेघानां  मेघको 


सांवत॑कं नाम  प्रलय गराउने 
भनेर प्रसिद्ध सांवर्तक नामको 
मेघको 
गणं  गणलाई 

५ 
प्राचोदयत्  ्रजको नाश 


गर्बको लागि प्रेरित गरे 
उत  र 

वाक्यं  यस्तो कुरा 
आह च  भने पनि 





ताक्यार्थ अपमानले गर्दा रिसाएका इन््रले विनाशशील सांवर्तक नामको प्रलय गर्न मेघलाई 
त्रजको विनाश गर्नका लागि प्रेरणा गरे र भने। 


श्रीमदमाहात्म्यं ्   
अहा त्म्य गपाना कननाकसाम् । 


कृष्णं मत्य॑मुपाश्रित्य ये चक्रर्दैवहेलनम् 


पदार्थ 
् 
अहो  आश्चर्य छ 
काननोकसां ॥ 
काननोकसां  वनमा बस्ने 
पु  
गोपानां  गोपहरूको 


न अ 


श्रीमद्माहात्म्यं  सम्पत्तिको 
घमन्डको थुप्रो हेर त 

ये  जो गोटालाहरूले 
मत्यम्  साधारण मानिस 


ुदेवहेलनम् ॥ ३॥ 


  कृष्णको 
उपाश्रित्य  आश्वरयमा रहेर 
देवहेलनम्  देवताको अपहेलना 





चक्रुः  गरे 
रामालन्द्री टक्घड 


३९३२९ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २५ 
ताक्यार्थ अहो आश्चर्य छ! यी वनवासी गोपहरूको रेश्वर्यको घमन्डको थुप्रो हेर त! 
यिनीहरूले साधारण मानिस कृष्णको आश्रयमा रहेर हामी देवताको अपहेलना गरे । 

यथादुटेः कमंमयेः कतुभिनौमनोनिभेः । 

विद्यामान्वीक्षिकीं हित्वा तितीषन्ति भवाणंवम् ॥ ४ ॥ 

वाचाट वालिं स्तन्धमज्ञं पण्डितमानिनम्। 

कृष्णं मत्य॑मुपाश्चित्य गोपा मे चक्रुरप्रियम् ॥ ५॥ 


पदार्थ इङ्गाजस्तो पण्डितमानिनं  आपूलाई 
यथा  जसरी लोकमा मूर्ख क्रतुभिः  यज्ञयागादिद्राय विद्वान् सम्खने 

मानिसहरू भवाणंवं  संसारको सागरलाई मत्यम्  मरने स्वभाव भएका 
आन्वीक्षिकीं विद्याम्  तितीषन्ति  तर्न खोज्दछन्, कृष्णं  कृष्णलाई 
ब्रह्मविद्यालाई त्यरै गरी उपाश्रित्य  आश्रय मानेर 
हित्वा  छाडेर गोपाः  यी गोपहरूले पनि मे  मेरो 

अदुः  नाशवान् वाचालं  धरे बोल्ने अप्रियम्  अपहेलना 
कम॑मयेः  क्रियाद्वारा सम्पादन बालिशं  एउटा बालक चक्रुः  गरे 

गरिने स्तन्धम्  अभिमानी 

नामनोनिभेः  नाममात्रको थोत्रो अज्ञं  केटी नजान्ने तर 





ताक्यार्थ जसरी लोकमा मूर्ख मानिसहरू संसारसागर तर्को लागि ब्रह्मविद्यालाई छाडेर 
नाशवान् र क्रियात्मक नाम मात्रका इुङ्गा जस्ता यज्ञहरूको सहारा लिन्छन्, त्यस्तै यी गोपहरूले 
पनि यो धरे बोल्ने, अज्ञानी, अभिमानी तर आपरूलाई विद्वान् सम्खने र मर्ने स्वभाव भएको बालक 
कृष्णको आश्रयमा रहेर मेरो अपहेलना गरे। 

वितरण अभिमानी इन्रले गरेको श्रीकृष्णको निन्दालाई व्याख्याकारहरूले स्तुतिको रूपमा 
अर्थ्याउनुभएको छ । श्रीधरस्वामी लेखनुहुन्छ इनस्य भारती कृष्णं स्तौति अर्थात् इन्द्रले निन्दा गरे 
पनि उनको वचनको अधिष्ठात्री देवीले भने श्रीकृष्णको स्तुति नै गरिरहेकी चिन् । वाचालं अर्थात् 
प्यारप्यार जे पायो त्यही बोल्ने भन्ने निन्दापरक अर्थ हो, तर स्तुति अर्थ गर्दा धैरे बोल्नुको अर्थ 
वेद आदि अनेक शास्त्रहरूका उपदेष्टा या सम्प्रदायप्रवर्तक भन्ने हृन्छ । अर्को अर्थ चाहं वाचा 
अलं, पूर्ण जहाँ वाणीको प्रवेश कैन, त्यो परमात्मा भने हुन्छ । पूरणार्थक अल् धातुमा अच्प्रत्यय 
लागेर अलं शब्द बन्दछछ, यो अर्थ गर्दा वाचालं शब्द द्वितीयाको एकवचनको रूप हो । बालिशको 
अर्थ मूर्ख या केही नजान्ने भन्ने हृन्छ, तर स्तुतिमा चाह यसको अर्थ केही नजान्ने बच्चा जस्तै 
अभिमानरहित भन्ने हृन्छ । सुबोधिनीकारले बालि सुग्रीवका दाजुको पनि शं अर्थात् कल्याण 
भयो जसबाट भन्ने अर्थमा बालिश शब्दले भगवान्लाई बुखाउने जनाउनुभएको छ । स्तन्धको अर्थ 
हन्छ नम्रतारहित । परमात्माभन्दा इलो एवं वन्दना गर्न योग्य कुनै अर्को नभएकाले उहोँ नम्र 


रामालन्द्री ट्क्घद 


३९४० 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २५ 


हुनुहुन्न । परमात्मा अज्ञ हुनृहुन्छ, यसको अर्थ हो, उहँभन्दा अर्को कुनै ज्ञ अर्थात् जान्ने कैन। 
पण्डितमानीको सामान्यतः अर्थं आफैलाई पण्डित मानने भन्ने हुन्छ । तर स्तुतिपरक अर्थं गर्दा 
पण्डित अर्थात् श्रेष्ठ बुद्धि भएका ब्रह्मज्ञानीहरुूद्रारा पनि माननीय भएको भन्ने अर्थ हृन्छ । श्रीकृष्ण 
अर्थात् सच्चिदानन्दरूप ब्रह्म भएर पनि उहाँ मर्त्य अर्थात् मानवशरीरमा अववीर्ण हूनुभएको छ। 
यस्ता परमात्माको सहायताद्रारा गोपहरूले मेरो अप्रिय अर्थात् जुनभन्दा माथि प्रिय छैन, त्यस्तो 
हित हुने काम गरे। इन्द्रको अभिमान नष्ट भई उनी भगवान्को शरणमा जानु उनके लागि परम 
हित हो । 
यसरी इन्द्रे श्रीकृष्णलाई निन्दा गरेको यस श्लोकको स्तुतिपरक अर्थ पनि गर्न सकिन्छ । 


एषां भ्रियावलिप्तानां कृष्णेनाध्मायितात्मनाम् । 
धुलुत श्रीमदस्तम्भं पशून् नयत सङ्क्षयम् ॥ ६॥ 


पशून्  पशुहरूलाई पनि 
सङ्क्षयम् नयत  विनाशतिर 
लैजाओ नाश गर 


ज्यादे बढादएका 
एषां  यी गोगलाहरूको 
श्रीमदस्तम्भं  सम्पत्तिको 


पदार्थ 

श्रियावलिप्तानां  एेश्वर्यले 
घमन्डी भएका तथा 
कृष्णेन  कृष्णद्रारा घमन्डलाई 
आध्मायितात्मनां  मनोबल घुनुत  हल्लाइदेओ र 
ताक्यार्थ हे मेघहरू हो ! रेश्वर्यले मातेका र श्रीकृष्णको भनादइले मनोबल ज्यादै बढेका यी 
गोटठालाहरूको सम्पत्तिको घमन्डलाई नाश गर र यिनका पशुहरूको पनि विनाश गर। 





अहं चेरावतं नागमारुद्यानुबजे वजम् । 
मरुद्गणेमंहावीर्येन॑न्दगोष्ठजिघांसया ॥ ७ ॥ 


पदार्थ आरुह्य  चढेर 

अहं च  म पनि नन्दगोष्ठजिघांसया  नन्दको 
एेरावतं  एेरावत नामको गोठ त्रजलाई विनाश गर्न 
नागं  हात्तीमा महावीर्यैः  अत्यन्त बलशाली 





मरुद्गणे  हरी बतास सहित 
व्रजम्  व्रजमा 
हि  निश्चय नै 
अनुव्रजे  पछिपछ्छि आडनेचु 


ताक्यार्थ म पनि एेरावतमा चढेर अत्यन्त बलशाली हुरीबतासलाई साथमा लिई नन्दको 


त्रजलाई विनाश गर्न तिमीहरूको पच्िपछछि आनेद्ु । 


श्रीडुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
इत्थं मघवताज्ञप्ता मेघा निमुंक्तबन्धनाः। 


नन्दगोकुरमासारेः पीडयामासुरोजसा ॥ ८ ॥ 


रामालन्द्री ्दकिहद्धण् 


२९८१ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २५ 
पढार्थ निमुंक्तबन्धनाः  स्वतन्त्र गोकुलमा 

इत्थं  यसरी छाडिएका आसरः  मुसलधारे पानी पार 
मघवता  इन््रद्रारा मेघाः  मेघहरूले ओजसा  बलपूर्वक 

आज्ञप्ताः  आज्ञा दिद्ृएका र॒ नन्दगोकुलम्  नन्दको पीडयामासुः  बाधा गर्न थाले 





ताक्यार्थ यसप्रकार इनरद्रारा आज्ञा दिदएका र॒स्वतन्त्र भएका मेघहरूले नन्दको गोकुलमा गई 
मुसलधारे पानी पारेर उनीहरूलाई बेसरी सताउन थाले । 


विद्योतमाना विद्युदूमभिः स्तनन्तः स्तनयित्नुभिः। 
तीनेमरुद्गणेनुन्ना ववृषु्जलशाकंराः ॥ ९॥ 
पदार्थ स्तनन्तः  गर्जिरहेका जलराकराः  पानीका 
विद्युद्भिः  बिजुलीहरुद्रारा तीतरैः  अति वेगशाली फोहराहरू 


विद्योतमानाः  चम्किरहेका र॒ मरुद्गणैः  हुरीबतासद्वारा ववृषुः  बर्सिए 
स्तनयित्नुभिः  मेघटहरूद्रारा नुन्नाः  प्रेरित भएका 
ताक्यार्थ बिजुलीले गर्दा चम्किरेका, मेघले गर्दा गर्जिरहेका र हुरीबतासद्रारा जताततै 
लगिएका पानीका फोहराहरू बर्सिए । 


स्थूणास्थूला वषंधारा मुञ्चत्स्वभ्रेष्वभीक्ष्णराः । 





  र 


जरघः प्कन्यमाना भूनादूश्यत नतन्नतम् ॥ ९० ॥ 
पदार्थ अभ्रेषु  मेघहरूले भूः  तव्रजभूमि 
अभीक्ष्णशः  बारम्बार मुञ्चत्सु  बर्साएपचछ्छि नतोन्नतम्  होचो र अग्लो 
स्थूणास्थूलाः  खम्बाजस्ता जलोधेः  पानीको प्रवाहद्रारा न अदश्यत  देखिएन 
ठुला प्लाव्यमाना  इबाउन 
वषधाराः  पानीका धाराहरू लागिएको 





ताक्यार्थ मेघले बारम्बार खम्बाजस्ता ठुला पानीका धारा बरसाउनाले इड्न लागेको व्रजभूमिमा 
कुनै पनि होचोअग्लो भाग देखिएन । 


अत्यासारातिवातेन पावो जातवेपनाः। 
तु ० सीताती ॐ  ॐ  
गोपा गोप्यश्च रीतातौ गोविन्दं शरणं ययुः ॥ १९॥ 


पदार्थ कट्याङ्ग्रिएका गोप्यः च  गोपिनीहरू पनि 
अत्यासारातिवातेन  अति इलो जातवेपनाः  कँप्न थालेका गोविन्दं  श्रीकृष्णको 

वर्षा र हुरीबतास आउनाले पशवः  पशुहरू रारणं  शरणमा 

रीतातौः  जाडाले गोपाः  गोपहरू र ययुः  गए 





रामानन्द्री तछढद्धज्ञ 


३९४२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २५ 


ताक्यार्थ अति इलो वर्षा र हुरीबतास आउनाले जाडाले कट्याडग्रिएका र कांँप्न थालेका 
पशु, गोप र गोपिनीहरू सबे श्रीकृष्णको शरणमा गए । 


शिरः सुतांश्च कायेन प्रच्छाय्यासारपीडिताः। 
वेपमाना भगवतः पादमूलमुपाययुः ॥ १२॥ 


पदार्थ शिरः  आपनो टाउकोलाई र॒ भगवतः  भगवान्को 
आसारपीडिताः  ठलो वषलि सुतान् च  आपफ्ना पादमूलम्  शरणमा 
सताइएका बालबच्चाहरूलाई पनि उपाययुः  गए 
वेपमानाः  कोँपिरहेका पशु, कायेन  आफ्नै शरीरले 

गोप र गोपिनीहरू प्रच्छाद्य  ठढाकेर 





ताक्यार्थ दठलो वषद्वारा सतादइएका, कोँपिरहेका पशुहरू, गोपहरू र ॒गोपिनीहरू आफनो 
शिरलाई जोगाडदे र आपने शरीरले बालवच्चाहरूलाई ढाक्दै भगवान् श्रीकृष्णको शरणमा गए। 


कृष्ण कृष्ण महाभाग त्वन्नाथं गोकुटं प्रभो । 
त्रातुमहंसि देवान्नः कुपिताद् भक्तवत्सल ॥ १३॥ 





पढार्थ त्वन्नाथं  हजुरको शरणमा  देवता इन्द्रबाट 
कृष्ण कृष्ण  हे श्रीकृष्ण रहेको त्रातुम्  रक्षा गर्न 
महाभाग  हे भाग्यवान् गोकुटं  गोकुललाई र असि  समर्थ हुनुहुन्छ 
प्रभो  हे सर्वसमर्थ नः  हामीहरूलाई पनि 

भक्तवत्सल  ह भक्तरक्षक कुपितात्  रिसाएका 


ताक्यार्थ हे श्रीकृष्ण ! हे भाग्यशाली प्रभु! हे भक्तरक्षक ! शरणमा परेको गोकुल र 
हामीहरूलाई रिसाएका देवता इन्रवाट रक्षा गर्नुहोस् । 


शिलावषोतिवातेन हन्यमानमचेतनम् । 

निरीक्ष्य भगवान् मेने कुपितेन्द्रकृतं हरिः ॥ ४॥ 
पदार्थ गोकुलनासी लाई इन्दरद्रारा यो सबे गरिएको हो 
शिलावषौतिवातेन  असिना, निरीक्ष्य  देखेर भन्ने 
पानी र इलो हुरीबतासले भगवान् हरिः  भगवान् मेने  बुखनुभयो 
हन्यमानम्  प्रहार गरिएको श्रीकृष्णले 
अचेतनं  बेहोस भएको गोकुल कुपितेन्द्रकृतं  रिसाएका 
ताक्यार्थ असिना, पानी र ठुलो हुरीबतासको प्रहारले गोकुलवासीहरू बेहोस भएको देखेर 





यलाजन्दी ट्हद्धह् 


३९४३ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २५ 


रिसाएका इन्दरदरारा यो सबै काम गरिएको हो भन्ने कुरा भगवान् श्रीकृष्णले बुमनुभयो । 
अपत्वंत्युल्बणं वषंमतिवातं शिलामयम् । 


स्वयागे विहतेऽस्माभिरिन्द्रो नादाय वषति ॥ १५॥ 


इन्द्रः  इन्द्रले अतिवातं  हरीबतासयुक्त 
नाशाय  व्रजको विनाश गर्न हिलामयम्  असिनासहित 
स्वयागे  इन्द्रको यागलाई अपत्वंत्युल्बणं  विना मोसममा व्ष॑म्  वृष्टि 

विहते  छाडपचछि नै यो ज्यादै भयङ्कर वषति  वर्षा गरिरहेका छन् 


ताक्यार्थ हामीहरूले इन्द्रको यज्ञ बन्द गराएपच्ि व्रजलाई नाश गर्न इनद्रले विना मौसममा ने 
यो ज्यादै भयङ्कर हुरीबतास सहितको असिनापानीको वर्षा गराइरहेका छन् । 


पदार्थ 
अस्माभिः  हामीहरूद्रारा 





तत्र प्रतिविधिं सम्यगात्मयोगेन साधये । 
न   न्द मोदूयाद्धरिष्ये  श्रीमदं 
लोकेशमानिनां मोदयाद्धरिष्ये श्रीमदं तमः ॥ १६॥ 


पदर्थ सम्यक्  राम्रोसंग लोकपाल मान्ने यी देवताहरूको 
तत्र  त्यहाँ इन््रले यस्तो काम प्रतिविधिं  यसको प्रत्यत्तर श्रीमद  ेश्वर्यको घमन्ड र 
गरेकोमा साधये  सिद्ध गर्न तमः  अज्ञानलाई 

आत्मयोगेन  आप्नो मोदयात्  मूर्खताको कारणले हरिष्ये  नाश गरिदिनेु 
योगमायाद्रारा लोकेरमानिनां  आफूलाई 





ताक्यार्थ भगवान्ले विचार गर्नुभयो म योगमायाको सहायताले इन्द्रको यो कर्मको उत्तर 
दिनेद्ु। मूर्खताले गर्दा आफूलाई लोकपाल मानेर देश्वर्यको घमन्ड गर्ने यी देवताहरूको 
अहङ्ारलाई म नाश गरिदिनेदु । 


न हि सदुभावयुक्तानां सुराणामीशविस्मयः। 
मत्तोऽसतां मानभङ्गः प्ररामायोपकल्पते ॥ १७ ॥ 


पदार्थ ईशविस्मयः  ईश्वर हँ भने असतां  यी दुष्टहरूको 

सदुभावयुक्तानां  सात्त्विक अहङ्ार हुनु मानभङ्गः  मानभङ्ग गराट्नु 
भावले युक्त भएका नहि  उचित हदैन प्रशामाय  शान्तिका लागि 
सुराणाम्  देवताहरूको मत्तः  मबाट उपकल्पते  साधन बन्दछ 





ताक्यार्थ सात्विक भावले युक्त भएका देवताहरूलाई ईश्वर हूँ भने अहड़ार हूनुहदेन। म 
यिनीहरूको घमन्डलाई चकनाचूर गरारंद्क, त्यो पनि उनीहरूको शान्तिके लागि हुनेछ । 


रानानन्दी तछडद्धघ 


३९४४ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २५ 


तस्मान्मच्छरणं गोष्ठं मन्नाथं मत्परिग्रहम् । 
् ० ९   
गोपाय स्वात्मयोगेन सोऽयं मे रत आहितः ॥ १८ ॥ 


पदार्थ गोष्ठं  यो सारा गोठ सः अयं  त्यो साराको रक्षा 
तस्मात्  त्यसेले व्रज लाई गर्न ने 

मच्छरणं  मेरो शरणमा रेको स्वात्मयोगेन  आफ्नो व्रतः  ब्रतको रूपमा 
मन्नाथं  मलाई नै रक्षक मानने योगबलद्रारा आहितः  स्वीकार गरियो 
मत्परिग्रहं  मबाट नै गोपाये  रक्षा गर्द 

परिवारलाई ४ रक्षा गरिनुपर्ने मे  मद्रारा 





ताक्यार्थ मेरो शरणमा रेको र मलाई नै रक्षक मानेको र मैले परिवारलाई रँ रक्ना गर्नुपर्ने यो 
सम्पूर्ण ब्रजभूमिलाई आफ्नो योगबलद्रारा म रक्षा गर्दह्कु। यही कार्यलाई नै मैले व्रतको रूपमा 
स्विकारेको दु । 


इत्युक्त्वेकेन हस्तेन कृत्वा गोवर्धनाचलम् । 
दधार टीलया कृष्णरछ््ाकमिव बालकः ॥ १९॥ 





पदार्थ पर्वतलाई छत्राकम् इव  च्याउलाई यै 
इति उक्त्वा  यति भनेर लीलया  सजिलैसित कृत्वा  गरेर 

कृष्णः  श्रीकृष्णले एकेन हस्तेन  एडटै हातले दधार  धारण गर्नुभयो 
गोवधंनाचरम्  गोवर्धन बाकुकः  बालकले 


ताक्यार्थ यति भनेर भगवान् श्रीकृष्णले ख्याल ख्याल गोवर्धन पर्वतलाई एडटे हातले बच्चाले 
च्याउलाई उठाए मै गरी उठाउनुभयो । 
वितरण यस श्लोकमा बालकले च्याउ उठाए ॐ गरी श्रीकृष्णले गोवर्धन पर्वतलाई उठाउनुभयो 
भन्ने वर्णन गरिएको छ । भगवान् आफ गोकुलको नाथ अर्थात् स्वामी हनहन्थ्यो । गाई, गोप, नन्द 
आदि सबे उहाँके आधारमा थिए। जो आफ्नो शरणमा पर्दछ र म हजुरको हँ भन्छ, त्यसलाई म 
अभय दिन्हुः भन्ने भगवान्को प्रतिज्ञा रहेको छ । भक्तहरूलाई अभय दिनु नै भगवान्को एक मात्र 
नियम या व्रत हो। भक्तको रक्षा गर्ने आफनो नियमलाई जोगाउनका लागि पनि भगवानूले ती 
सबेलाई इन्द्रको अत्याचारबाट र्ना गर्नुपर्ने थियो। यसका लागि भगवान्ले पहाडलाई साथ 
लिनुभयो । जो शत्रुका पनि शत्रु ह॒न्छन्, ती आप्ना लागि सहज मित्र हुन्छन् । इन््रले पहाडहरूको 
पखेटा काटेकाले उनी पर्वतका शत्रु हून्। अहिले इन्द्रले भगवानूसंग शत्रुता गरे, भगवान्ले पनि 
इन्द्रके पुराना शत्रु पहाडलाई उठाई इन्द्रको बललाई नष्ट गरिदिनुभयो । 

गोवर्धन धारण गर्दा श्रीकृष्ण सात वर्षको हूनुहुन्थ्यो र साते दिनसम्म उहाँले त्यसलाई 
धारण गर्नुभयो । यसको तात्पर्य बता्डँदे सुबोधिनीकार लेख्नुह॒न्छ भगवतो गुणानां च मर्यादायां 
प्रतीक्षार्थम्। इन्द्रले आपफ्ना भक्तहरूलाई नष्ट गर्न खोजेपक्ि भगवान्ले गोवर्धन पर्वतलाई 


रागानन्दरी चद्धब्ध 


३९४५ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २५ 


उठाउनुभयो । भगवानूमा रेश्वर्य आदि ६ ओट गुण या नित्य धर्महरू छन्, सातौ स्वयं धर्मी 
परमात्मा हूनुहुन्छ । भगवान्ले हरेक दिन आपफ्ना एकएक गुण वा धर्मबाट ब्रजवासीको र्ना 
गर्नुभयो। सातौ दिन उहाँले आफ्नै स्वरूपद्वारा त्रजको रक्षा गर्नुभयो। यति सात दिनसम्म 
परमात्माले इन््रलाई केही गर्मुभएन। भगवान्ले मर्यादालाई देखाउन यसो गर्नुभएको हो । यदि 
भगवान्ले आपनै स्वरूपले रक्रा गरिरहंदा त्यसलाई पनि अनादर गरी इन््रले आट दिन पनि 
उत्पात मच्चाएको भए भगवान्ले त्यसलाई सहनृहुन्नथ्यो । तर इन्द्रले यो सब थाहा पाए फँ सात 
दिन पूरा नहँदे थोर रात बांकी रह॑दा नै आपफूले गरेको उत्पातलाई रोके। सात दिनसम्म रक्षा 
गर्नुको यही तात्पर्य हो । 

गोवर्धन धारण गर्ुको आध्यात्मिक रहस्य पनि रेको छ। गोपिनीहरूले कृष्णलाई तन, 
मन, वचन सब रूपले पाउन खोजेका धिए। भगवान् श्रीकृष्णले पनि तिनको सम्पूर्णं इन्दियले 
आस्वादन गर्न सक्ने गरी आफ्नो अनन्त लीलालाई प्रकट गर्न चाहनुभएको थियो । इन्दरियहरू 
स्वभावतः नै कम शक्तिशाली र परिच्छिन्न हुन्छन् । परमात्माको विराट् महिमा अनन्त एवं अप्रमेय 
छ । परमात्माको महिमा जब पूर्ण रूपले प्रकाशित हृन्छ, तब व्यक्तिको सीमित चेतनाले त्यसलाई 
ग्रहण गर्न सक्दैन, उल्टै त्यसको तीव्र रोक्काबाट नष्ट हुने सक्ने सम्भावना रहन्छ। सानो 
भकुन्डोभित्र त्यसको क्षमताभन्दा बढी हावा भर्न खोज्दा भकुन्डो फुटे ४ अथवा मसिनो तारबाट 
हजार भोल्टेजको विद्युत् तरङ्ग प्रवाहित गर्दा तार उदे ४ एकैपटक अनन्त परमात्मालाई पादा 
त्यसको प्रकाशले लौकिक इन्द्रिय नष्ट हुन सक्छन्। इन्द्रिय, मन आदि जब शुद्ध एवं समर्थ 
हन्छन्, तब मात्र उसले आत्माको महिमालाई अनुभव गर्न सक्छ। यही कुरा कटोपनिषद् 
१२२०मा बतादरएको छ तमक्रतुः पश्यति वीतशोको धातुः प्रसादान्महिमानमात्मनः। गोवर्धन 
धारण गर्नुसंगे इन्दर यहरूलाई शुद्ध एवं समर्थ पार्त यही रहस्य लुकेको छ । आपफूले रासको क्रममा 
व्यक्त गर्ने अनन्त लीलावैभवलाई गोपिनीहरूका सबै इन्द्रिये राम्ररी आस्वादन गर्न सकून् भन्नका 
लागि उहाँले गोवर्धन धारण गर्नुभयो। गो शब्दको एडटा अर्थ इन्द्रिय पनि हुन्छ, त्यसको वर्धन 
अर्थात् वृद्धि या पुष्टि भएपच्ि मात्र तिनले परमानन्दको तीव्र प्रवाहलाई अनुभव गर्न सक्छन्। 
भगवान्को कृपादुष्टिदरारा नै गोवर्धन अर्थात् गोपिनीका इन्रियहरूको पुष्टि हुन्छ, भगवान्ले 
गोवर्धनरूपले त्यही कृपादृष्टिलाई स्वीकार गर्नुभएको हो । सात दिन गोवर्धन धारण गर्जुको रहस्य 
चाह पाँच ज्ञानेन्द्रिय, मन र बुद्धि यी सबेलाई आफ्नो शक्तिले पुष्टि गर्नुनेहो। 


अथाह भगवान् गोपान् हेऽम्ब तात व्रजोकसः। 
यथोपजोषं विदत गिरिगतं सगोधनाः ॥ २०॥ 





पदार्थ  भन्नुभयो यथोपजोषं  सुखपूर्वक 

अथ  त्यसपचछ्छि हे अम्ब  हे आमा सगोधनाः  गा्ईरूप सम्पत्ति 
भगवान्  भगवान् श्रीकृष्णले तात  हे बुबा लिएर 

गोपान्  गोपहरूलाई व्रजोकसः  हे ब्रजवासीहरू गिरिगर्तं  पहाडको ओडारमा 


रामानन्द्री तद्धन 


२३९४६ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २५ 


विदत  प्रवेश गर्नुहोस् 


वाक्यार्थ त्यसपछि भगवान् श्रीकृष्णले गोपहरूलाई भन्नुभयो हे आमा! हे बुवा! हे 
व्रजवासीहरू ! सम्पूर्ण गाईहरू सहित तपाईहरू मेले उठएको गोवर्धन पर्वतको ओडारमा 
सुखपूर्वक प्रवेश गर्नुहोस् । 


न जास इह वः कायोँ मद्धस्ताद्विनिपातने । 
वातवषंभयेनालं तत््राणं विहितं हि वः॥ २१९॥ 





पदार्थ त्रासः  डर वः  तपार्दहरूलाई 
मद्धस्ताद्िनिपातने  मेरो न कायः  मान्नुपर्दैन तत्त्राणं  त्यसबाट रक्षा गर्ने 
हातबाट पर्वत खस्ला भनेर वातवषभयेन  हावा र वर्षको काम 

वः  तपाईहरूले डर मानेर हि  निश्चय नै 

इह  यहाँ अलं  अब केही काम कैन विहितं  गरिएको छ 


ताक्यार्थ हि व्रजवासीहरू ! मेरो हातबाट पर्वत खस्ला भनेर डर मान्नुपर्देन। अब हावा र 
वषविाट पनि डर कैन किनभने सबैको रक्षाका लागि मैले उपाय गरिसकेको ह्ु। 


   . 


तथा नावावद्युगत कृष्णारवासितमानसा   
यथावकारां सधनाः सव्रजाः सोपजीविनः ॥ २२॥ 





पदार्थ सहित भएका तथा  भने बमोजिम 
कृष्णारवासितमानसाः  सोपजीविनः  उपजीवी यथावकाशं  खुलमखुला रूपमा 
श्रीकृष्णको आश्वासनले दुक्क आश्रितहरूहरूले सहित भएका गर्तं  पर्वतको ओडारमा 
भएका सधनाः  गोधन आदिलाई साथ निविविशुः  प्रवेश गरे 

सव्रजाः  सारा त्रजवासीहरू लिएका गोप र गोपिनीहरू 


ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णको आश्वासनले द्रुक्क भएका सारा गोपगोपिनीहरू उहँले भने 
बमोजिम सारा त्रजवासीहरू, आधितहरू र गाईहरूलाई साथमा लिएर पर्वतको ओडारमा पसे । 


ुत्तडन्यथां सुखापेक्ां हित्वा तेव्रंजवासिभिः। 
वक्ष्यमाणो दधावद्रं सप्ताहं नाचलत् पदात् ॥ २३॥ 





पदार्थ ॐ चाहनालाई गोपिनीद्रारा 

्तडन्यथां  भोकप्यासको हित्वा  छोडेर वीक्ष्यमाणः  लगातार 

पीडा र तेः ती हेरिनुभएका भगवान् श्रीकृष्णले 
सुखापेक्षां  निद्रा आदि ्रजवासिभिः  व्रजवासी गोप सप्ताहं  सात दिनसम्म 


रामालन्द्री ट्द्धट 


३९८४७ 
दशम स्कन्ध 


अद्रिं  पर्वतलाई 
दधो  धारण गर्नभयो 


श्रीमद्भागवत 


पदात्  एक पाड पनि 
यताउता 


अध्याय २५ 


न अचलत्  चल्नुभएन 


ताक्यार्थ सारा व्रजवासीहरूले भोकप्यासको पीडा र सुखको चाहनालाई छडेर लगातार 
श्रीकृष्णलाई हेरिरहे । भगवान् श्रीकृष्णले पनि सात दिनसम्म पर्वतलाई लिएर उभिनुभयो, उहाँ एक 
पाड पनि यताउति चल्नुभएन। 


कृष्णयोगानुमावं तं निराम्येन्द्रो ऽतिविस्मितः। 
निस्तम्भो भ्रष्टसङ्कत्पः स्वान् मेघान् संन्यवारयत् ॥ २४ ॥ 





पदार्थ अतिविस्मितः  अत्यन्त चकित इन्द्रः  इन्दरले 

तं  त्यस्तो भएका स्वान्  आफ्ना 
कृष्णयोगानुभावं  श्रीकृष्णको निस्तम्भः  अहङाररहित भएका मेघान्  मेघटरूलाई 
अलौकिक सामर्थ्यलाई भ्रष्टसङल्पः  व्रजलाई डुबाउने सन्न्यवारयत्  रोके 
निशाम्य  देखेर सङ्ल्पबाट च्युत भएका 


ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णको अलौकिक सामर्थ्य देखेर इन्द्र चकित भए र उनले अहड़ार र 
व्रजलाई इबाउने सड़ल्पबाट च्युत भई मेघलाई पानी पार्नबाट रोके । 


खं व्यश्रमुदितादित्यं वातवर्षं च दारुणम् । 
 भ ५  गोवर्धनधरो  
निशाम्योपरतं गोपान् गोवधंनधरोऽ वीत् ॥ २५॥ 


पदार्थ 
दारुणम्  भयावह 
वातवर्षं  हुरीबतास 


व्यभ्रं  बादल हटेको 
उदितादित्यं  सूर्यं उदाएको 
खं च  आकाशलाई पनि 


उपरतं  शान्त भएको देखेर र निशाम्य  देखेर 





गोवधंनघरः  गोवर्धनधारी 
भगवान् श्रीकृष्णले 
गोपान्  गोपहरूलाई 
अनवीत्  भन्नुभयो 


ताक्यार्थ आकाशबाट बादल हट्यो, सूर्य देखिए, भयावह वृष्टि र हुरीबतास पनि शान्त 
भयो । यो देखेर भगवान् श्रीकृष्णले गोपहरूलाई भन्नुभयो । 


  त्यजत ५ सस्वरीधनार्भका 
नियोत त्यजत तरासं गोपाः सस्त्रीधनाभंकाः। 


उपारतं वातवषं व्युदप्रायाश्च निम्नगाः ॥ २६॥ 


नियोत  गोवर्धनको 
ओडारबाट बाहिर निस्कनुहोस् 
त्रासं  डर 

त्यजत  छडनुहोस् 


वातवर्षं  हुरीबतास र पानी 
उपारतं  बन्द भयो 
निम्नगाः च  नदीहरू पनि 
व्युदप्रायाः  घटिसके 


पदार्थ 

गोपाः  हे गोपगोपिनीहरू 
सस्तरीघनाभ॑काः  स्त्री, धन र 
बालबच्चासहित 





रामालन्द्री टंद्द्धठ 


३९४८ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २५ 


ताक्यार्थ हे गोपगोपिनीहरू ! तपार्ईहरू आप्ना स्त्री, धन, बालबच्चा आदि लिएर गोवर्धनको 
ओडारबाट बाहिर निस्कनुहोस् । अब डराउनुपर्दैन, हुरीबतास र पानी शान्त भदसक्यो र नवीहरू 
पनि घटेर सामान्य भद्रसके । 


ततस्ते निय॑युर्गोपाः स्वं स्वमादाय गोधनम् । 
भ ५ स्त्रीबाटस्थविरा  ण 
शकटोढोपकरणं स्त्रीवारस्थविराः शाने ॥ २७ ॥ 





पदार्थ गोपाः  गोपहरू आदाय  लिएर 

ततः  त्यसपछि रकटोढोपकरणं  सारा दानैः  बिस्तर 
स्व्रीवाटस्थविराः  स्त्री, बालक सामग्रीलाई गाडामा बोकाएर नियंयुः  पर्वतको ओडारबाट 
र बुढाहरूलाई साथमा लिई स्वं स्वम्  आआफ्ना निस्किए 

तेती गोधनम्  गोधनलाई पनि 


वाक्यार्थ त्यसपच्छि स्त्री, बालक र बुढाहरू सहित सारा गोपहरू गाडामा सामग्रीहरू राखी 
आआप्ना गाईहरूलाई पनि साथे लिई पर्वतको ओडारबाट बिस्तर निस्किए। 


भगवानपि तं शेटं स्वस्थाने पूरव॑वत् प्रभुः । 
पश्यतां सवभूतानां स्थापयामास लीलया ॥ २८॥ 





पदार्थ सवभूतानां  सवैले स्वस्थाने  आफ्नो ठाख॑मा 
प्रभुः  सर्वसमर्थ पश्यतां  हेदर्हिरदे लीलया  सजिलैसंग 
भगवान् अपि  भगवान् तं शेटं  त्यो गोवर्धन पर्वतलाई स्थापयामास  राखिदिनुभयो 
श्रीकृष्णले पनि पूववत्  पहिले ४ नै 


ताक्यार्थ सर्वसमर्थ श्रीकृष्णले पनि सबले हेदहिरदे त्यो गोवर्धन पर्वतलाई पहिले ४ उही ठा्ख॑मा 
सजिलैसंग राखिदिनुभयो । 


   अ    व्रजोकसो र यथा    
त प्रमवगान्नभृता ब्रजकसा यया समीयु  पाररम्भणादाभः। 
गोप्यश्च सस्नेहमपूजयन्मुदा दध्यक्षताद्भियुंयुुः सदाशिषः ॥ २९॥ 


पदार्थ यथा  आआपफ्नो सम्बन्ध अपूजयन्  पूजा गरे र 
परेमवेगात्  परमको प्रवाहले अनुसार दघ्यक्षताद्भिः  दही, अक्षता 
निभृताः  परिपूर्ण भएका समीयुः  नजिक गई भेटघाट लगाई पानी घुमाएर 
व्रजोकसः  ब्रजवासीहरूले गरे सदाहिषः  राम्राराम्रा 

तं  उहाँ भगवान् श्रीकृष्णलाई गोप्यः च  गोपिनीहरूले पनि आशीर्वादिहरू 
परिरम्भणादिभिः  अङ्माल मुदा  हर्षले युयुजुः  दिए 

आदिद्रारा सस्नेहम्  स्नेहपूर्वक 





रामालन्द्री ्ठछृद्धड 


३९४९ 

दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २५ 
ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णको यो अदभुत कर्मलाई देखेर प्रमको प्रवाहले पूर्ण भएका 
व्रजवासीहरूले अड़माल आदि गरेर आआपफ्नो सम्बन्ध अनुसार नजिक गई भेटघाट गरे। 


गोपिनीहरूले पनि हर्षले गद्गद हदे स्नेहपूर्वक पूजा गरे र दहीअक्षता लगाएर पानी घुमाई 
राम्राराम्रा आशीर्वादहरू दिए । 


योदा रोहिणी नन्दो रामर्च बलिनां वरः। 
कृष्णमालिङ्ग्य युयुसुरारिषः स्नेहकातराः ॥ २० ॥ 


पढर्थ वरः  श्रेष्ठ आलिङ्ग्य  अङ़माल गरेर 
यरोदा  यशोदा रामः च  बलराम समेतका आशिषः  आशीर्वाद 
रोहिणी  रोहिणी स्नेहकातराः  स्नेहले व्याकुल युयुः  प्रदान गरे 

नन्दः  नन्द र भएका ब्रजवासीहरूले 

बलिनां  बलवानूहरूमा कृष्णम्  श्रीकृष्णलाई 





ताक्यार्थ यशोदा, रोहिणी, नन्द र बलशाली बलरामले पनि स्नेहले व्याकुल हदे श्रीकृष्णलाई 
आलिङ्गन गरेर आशीर्वाद दिए। 


   


दिवि देवगणाः साध्याः सिद्धगन्धकंचारणाः। 
तुष्टुवुमुमुच॒स्त॒ष्टाः पुष्पवषौणि पाथिंव ॥ ३१॥ 


पदढार्थ साध्याः  साघ्यहरू तुष्टुवुः  स्तुति गर्न थाले र 
  सिद्धगन्धर्कचारणा ९ ९  

पाथिव  हे राजा परीक्षित् न   सिद्ध, पष्पवषाणि  पुष्पवृष्टिहरू 

द्वि  आकाशमा गन्धर्व र चारणहरूले पनि मुमुचुः  छोडे बर्साउन थाले 

देवगणाः  देवताहरू तुष्टाः  प्रसन्न भएर 





ताक्यार्थ हि राजा परीक्षित् ! त्यस वेला आकाशमा देवता, साध्य, सिद्ध, गन्धर्व र चारणहरूले 
पनि प्रसन्न हदे भगवान् श्रीकृष्णको स्तुति गर्दै पुष्पवृष्टि समेत गर्न थाले। 


  अ 


रह्टुन्दुभयो नेदुदिवि देवप्रणोदिताः। 
जगुगंन्धवंपतयस्तुम्बुरुप्रमुखा नृप ॥ ३२॥ 


पदार्थ बजाइएका तुम्बुरुप्रमुखाः  तुम्बुरु आदि 
नृप  हे राजा परीक्षित् शद्खटुन्दुभयः  शङ्ख, दुन्दुभि गन्धवंपतयः  गन्धर्वपतिहरूले 
दिवि  आकाशमा आदि बाजाहरू जगुः  गाउन थाले 
देवप्रणोदिताः  देवताहरद्रारा नेदुः  बज्न थाले 





वाक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! आकाशमा देवताहरूले बजाएका शङ्ख, दुन्दुभि आदि बाजाहरू 


रामालन्द्री टं्षद्धद 


३९५० 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २५ 
बज्न थाले र तुम्बुर् आदि गन्धर्वपतिहरूले गाउन थाले । 
स न्त   राजन् न  त्रजद्धरि   
ततोऽनुरक्तेः पपे परिभ्रितो स गोष्ठं सबटोऽ   
तथाविघान्यस्य कृतानि गोपिका गायन्त्य ईयुभुदिता हृदिस्पृशः ॥ २३॥ 





पढार्थ सः हरिः  उहाँ भगवान् गोपिकाः  गोपिनीहरू पनि 
राजन्  हे राजा परीक्षित् श्रीकृष्णले अस्य  यी श्रीकृष्णको 

ततः  त्यसपछि गोष्ठं  ब्रजतिर तथाविधानि  त्यस्ता गोवर्धन 
अनुरक्तैः  प्रेमले पूर्ण भएका अव्रजत्  प्रस्थान गर्बुभयो धारण आदि विभिन खालका 
पडपैः  गोपहरद्रारा हृदिस्पृशः  हदयमा कृतानि  कर्महरूलाई 
परिश्रतः  युक्त भएका श्रीकृष्णलाई ददै सम्फदै गायन्त्यः  गदे 

सबलः  बलरामसहित मुदिताः  अति प्रसनन भएका ईयुः  व्रजतिर गए 


ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! प्रेमले पूर्ण भएका गोपहरू र बलरामसहित भगवान् श्रीकृष्ण व्रजतिर 
लारनुभयो । प्रेम र प्रसन्नताले भरिपूर्ण भएका भगवान्को स्मरण गरिरहने गोपिनीहरू पनि 
श्रीकृष्णले गरेका अदभुत चरित्रहरू गाद ब्रजतिर गए। 


 भ 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे पूवोर्धे 
पञ्चविंशोऽध्यायः ॥ २५॥ 


रालालन्द्री टदष्क्छछण 


२९५९ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २६ 


अथ षड्विंशोऽध्यायः 
भगवान् श्रीकृष्णको प्रभावका बारेमा नन्द र गोपहरूको संवाद 
श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
एवंविधानि कमौणि गोपाः कृष्णस्य वीक्ष्य ते । 
अतद्रीयविदः प्रोचुः समभ्येत्य सुविस्मिताः ॥ १॥ 


पदार्थ सुविस्मिताः  ज्यादै चकित गोपाः  गोपहरू 

कृष्णस्य  भगवान् श्रीकृष्णका भएका समभ्येत्य  एकै ठाङ॑मा जम्मा 
एवंविधानि  यस्ता किसिमका अतद्दीयविदः  श्रीकृष्णको भई 

कमोणि  कर्महरूलाई प्रभावलाई नबुणेका प्रोचुः  आपसमा भन थाले 
वीक्ष्य  देखेर ते वती 





ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णका यस्ता अदभुत कर्महरूलाई देखेर ज्यादै चकित भएका र 
श्रीकृष्णको प्रभावलाई बुम्न नसकेका ती गोपहरू एकै ठर्डमा जम्मा भएर कुरा गर्न थाले । 
वितरण यस अध्यायमा गोपिनीहरूले श्रीकृष्णले अहिलेसम्म गरेका सबै पराक्रमहरूलाई सम्णी 
उहां सामान्य नन्दकुमार हून नसक्ने धारणा व्यक्त गरेका छन् र नन्दले मेरो पुत्र कृष्ण नारायणको 
अंश भएकाले पराक्रमी भएका हुन् भन्ने उत्तर दिएका छन्। पूतना, तरृणावर्त आदिलाई कृष्णले 
मारेका हुन् भन्नेमा गोपहरूलाई त्यस वेलासम्म विश्वास यथिएन, तर आजसम्मका सबे 
पराक्रमलाई विचार गरी ल्यारदा ती सबै काम उहांबाटै भएको हो भन्ने तिनले बुग्दैगएका छन् । 
गर्गले कृष्णको नामकरण गर्ने वेलामा ने कृष्णको पराक्रम र ईश्वरीय गुणहरूबारे नन्दलाई सूचित 
गरेका थिए, तर नन्दले पनि त्यस वेलासम्म यी सब रहस्यहरूलाई बुरका धिएनन्। आजसम्मका 
श्रीकृष्णका चरित्रहरू टेर्दा उनलाई ती भनाइहरूको अर्थ बल्ल खुलेको छ । उनले आफ्नो छोरो 
कृष्ण नारायणरूप नै भएको निश्चय गरेका छन् र उनले गर्गका तिनै पुराना भविष्यवाणीहरू 
सुनाएका छन्। 

सुबोधिनीकारका अनुसार यस अध्यायमा श्रीकृष्णको स्वरूपन्ञान गराई त्यस विषयको 
अज्ञान या भ्रमलाई निवारण गरिएको छ। श्रीकृष्णमा सम्पूर्णं ब्रजवासीहरूको अन्तःकरणको 
निरोध भदसकेपछि तिनलाई कृष्णको वास्तविक स्वरूप के हो ? त्यो पनि त थाहा हनु पयो ? 
त्यसैले श्रीकृष्णलाई प्रेम गर्ने सबैका अधि श्रीकृष्णको ईश्वरीय स्वरूपको रहस्योदघाटन गरिएको 
छ । अन्तरङ्ग गोपिनीहरूलाई यो पहिल्ये थाहा भए पनि नन्द, यशोदा र अरू गोपगोपीहरूलाई 
श्रीकृष्णको ईश्वरत्वको पहिलो पटक बोध भएको छ। सुबोधिनीकार लेखनहुन्छ समत्वाय 
निरुद्धानां अर्थात् सात्त्विक, राजस र तामस भेदले अनेक प्रकारले आपरूमा निरुद्ध गरिएका गोप 
गोपिनीहरूलाई समभाव गराउन या एडटै स्वरूपमा मिलाउन यहाँ भगवान्को स्वरूपन्ञान 


रामालन्द्री टक्षद्दछज्ञ 


३९५२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २६ 


गराइएको छ । लक्ष्य वस्तुको अखण्डता र पूर्णतालाई नबुखी त्यसमा अखण्ड र पूर्णरूपले मन 
लगाउन सकिंदेन । अहिलेसम्म भगवान्का दुद्रा चरित्रहरू मात्र प्रकाशमा आएका धिए, जसको 
कारणले अनेक चोटि ब्रजवासीहरूको मन निरुद्ध भएको थियो। यो साधनाको अवस्था हो। 
यसमा खण्ड भावहरुद्रारा मात्र मनको निरोध हुन्छ । ज्ञानको प्रक्रियामा भन्नेहो भने यो मुमृक्षुले 
निरन्तर अभ्यास गरी आत्मामा मन टिकादरहेको अवस्था हो। जब साध्य तत्व अखण्ड एवं 
पूर्णरूपले भासित हृन्छ, तब साधनावस्था पूरा हुन्छ । सिद्धावस्थामा मात्र लक्ष्य परमात्मामा मन 
अखण्डरूपले लाग्दछ्। वेदान्तको सिद्धान्त अनुसार यो जीवन्मृक्तको अखण्ड आत्मानुभवको 
अवस्था हो। महारस अखण्ड लीला हो, यसद्रारा गोपिनीहरूको मन अखण्डरूपमा नै परमात्मामा 
लाग्दछछ । पूतना मृत्युदेखिका अनेक लीलाहरू भने खण्डलीलाहरू हुन् । भावसाधनाको प्रक्रियामा 
यिनलाई खण्ड भाव र अखण्ड महाभावको संज्ञा दिदएको छ । खण्ड भावहरू अखण्ड महाभावमा 
पुर्न बीचमा स्वरूपज्ञानको बल आवश्यक हृन्छ । त्यसकै लागि यो प्रसङ्ग बताइएको हो । 


बालकस्य यदेतानि कर्माण्यत्यदुभतानि वे । 
कथमहंत्यसो जन्म ग्राम्येष्वात्मयुगुप्सितम् ॥ २॥ 





पदार्थ  अति विचित्र आत्मसुगुप्सितं  आफ्नो लागि 
यत्  किनभने कमोणि  कामहरू छन् निन्दित अनुपयुक्त 

बारुकस्य  बालक श्रीकृष्णका वे  निश्चय नै जन्म  जन्म लिनु 

एतानि  यी गोवर्धनधारण असौ  यस्ता व्यक्तिले कथम्  कसरी 

आदि ग्राम्येषु  हामीजस्ता गानेको अहेति  उचित हुन्छ 


ताक्यार्थ बालककालमा नै अदभुत कर्महरू गर्न सक्ने यस्ता व्यक्तिले हामीजस्ता गार्द॑लेहरूको 
कुलमा आफ्नो लागि अनुपयुक्त हुने जन्म लिनु कसरी उचित हुन्छ ? 


यः सप्तहायनो बालः करेणेकेन रीलया । 
कथं बिभ्रद् गिरिवरं पुष्करं गजराडिव ॥ ३॥ 





पढार्थ करेण  हातले गिरिवरं  इलो गोवर्धन 
यःजो लीलया  सजिलैसंग पर्वतलाई 

सप्तहायनः  साते वर्षको गजराट्  हात्तीले कथं  कसरी 

बाः  बालकले पुष्करं इव  कमलको फूल बिभ्रत्  धारण गर्दै उभिए 
एकेन  एर उचाले 


ताक्यार्थ यी साते वर्षका बालकले एडटे हातले सजिलैसंग हात्तीले कमलको पएूल उचाले फँ 
यत्रो गोवर्धन पर्वतलाई कसरी उचाले ? 


यलाजन्दी टदच्चछह् 


३९५३ 


अध्याय २६ 


पूतनायाः  पूतनाको 
प्राणिः सह  प्राणसहित 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
तोकेनामीलिता ४    महौजस 
षेण पूतनाया महोजसः । 
पीतः स्तनः सह प्राणः काठेनेव वयस्तनोः ॥ ४॥ 
पदार्थ आमीलिताक्षेण  आंखा 
तनोः  शरीरको चिम्लिरहेका 
वयः  आयुलाई तोकेन  शिशुद्रारा 


कालेन इव  कालले निले ४ महोजसः  अति बलशाली 


स्तनः  दूध 
पीतः  पिद्यो 





ताक्यार्थ शरीरको आयुलाई कालले निले ४ आंखा चिम्लिरहेको एउटा शिशुले अत्यन्त 


बलशाली पूतनाको प्राणसहित दुध पिइदियो । 


हिन्वतोऽधः शयानस्य मास्यस्य चरणावुदक् । 
अनोऽपतद् विपय॑स्तं रुदतः प्रपदाहतम् ॥ ५॥ 


पदार्थ चरणो  आपना दुई खुटरालाई 
अधः  गाडाको तल हिन्वतः  फयांकिरहेका 
रायानस्य  सुतेका मास्यस्य  केवल तीन 
रुदतः  संदे महिनाको बच्चाको 

उदक्  माथितिर प्रपदाहतम्  पाउको ठक्कर 


खाएको 

अनः  गाडा 
विपयंस्तं  उल्टिएर 
अपतत्  लड्यो 





वाक्यार्थ गाडामुनि सुतेको र रदे दुई खुदा माधितिर फट्कारेको एउटा तीन महिनाको 


बालकको खुटराको प्रहारले त्यो गाडा उल्टिएर लड्यो । 


एकहायन आसीनो हियमाणो विहायसा । 


दैत्येन यस्तृणाव्तमहन् कण्टग्रहातुरम् ॥ ६॥ 


 त॒णावर्व दानवद्रारा 

यः  जुन बालकले विहायसा  आकाशमार्गबाट 
एकहायनः  एक वर्षको हियमाणः  लगिंदे गर्दा 
आसीनः  बसिरहेको वेलामा कण्ठग्रहातुरम्  घाटी अंट्याएर 


पदार्थ 


छटपटी पार्द 
तृणावतंम्  त्रणावर्तलाई 
अहन्  मारेका धथिए 





ताक्यार्थ यिनै बालकलाई एक वर्षको छदा बसिरहेको वेला त्रृणावर्त दानवले आकाशमार्गबाट 
लैजाँदे गर्दा यिनले उसको घाँटी अंँद्याएर छटपदी पारी मारेका धिए। 


 १ न्द, बद्ध स्मय  भ 
क्वाचदयर््ववस्तन्य मात्रा कड् उदूखल । 


गच्छन्नजुंनयोमंध्ये बाहुभ्यां तावपातयत् ॥ ७ ॥ 


रामालन्द्री टद्दघ 


३९५४ 





दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २९ 
पढार्थ उलूखले  ओखलमा गच्छन्  जांद 

क्वचित्  कुनै समयमा बद्धः  बांधिएका यी बालकले बाहुभ्यां  हातले 

हेयङ्गवस्तेन्ये  नौनी चोरेकोमा अजनयोः मध्ये  दुईमोटा तो  ती दुबैलाई 

मात्रा  आमाद्रारा खरीको वृक्षको बीचमा अपातयत्  लडाएका थिए 


ताक्यार्थ कुनै समयमा आमाले नौनी चोरेकोमा ओखलमा बांँधिदिंदा दुरईओटा खरीको वृक्षको 
बीचमा ओखलै सहित गई यी बालकले ती दुबैलाई हातले लडाएका थिए। 


वने सञ्चारयन् वत्सान् सरामो बारकेर्वृतः। 


हन्तुकामं बकं दोभ्यां मुखतोऽरिमपाटयत् ॥ ८ ॥ 


पदार्थ सरामः  बलराम सहित रूपमा रहेको 

वारकैः  बालकटरूद्रारा श्रीकृष्णले दोर्भ्यां  आपना दुई हातले 
वृतः  घेरिएका हन्तुकामं  आफूलाई मारन मुखतः  मुखबाट 

वने  वनमा चाहने अपाययत्  चिरे मारे 
वत्सान्  बाच्छाहरूलाई अरिम्  शत्र 

सञ्चारयन्  चरादरहेका बकं  बकासुरलाई बकुल्लोको 





वाक्यार्थ अरू बालकहरूसित वनमा बाच्छाहरू चराद्ररेका वेलामा आपफूलाई मार्न चाहने 
नकासुरलाई पनि बलराम सहित भएर यिनै बालकले आपफ्ना दुई हातले मुखबाट चिरेर मारेका 
थिए। 

वत्सेषु वत्सरूपेण प्रविशन्तं जिघांसया । 

हत्वा न्यपातयत् तेन कपित्थानि च लीलया ॥ ९॥ 


पदार्थ प्रविशान्तं  प्रवेश गर्न कपित्थानि च  केथका 
जिघांसया  यिनलाई मारने वत्सासुरलाई रुखहरूलाई पनि 
इच्छाले लीलया  सजिलैसंग न्यपातयत्  लडाएका थिए 


वत्सरूपेण  बाच्छाके रूप लिईहत्वा  मारेर 
वत्सेषु  बाच्छको समूहमा तेन  त्यस मृतशरीरद्रारा 





ताक्यार्थ बाच्छाको समूहमा बाच्छके रूप लिई यिनलाई मारन इच्छाले आएको वत्सासुरलाई 
यिनले सजिलैसंग मारी त्यसको मृतशरीरद्रारा कैथका रुखलाई पनि लडाएका थिए। 


न 


हत्वा रासभदेतेयं तदुबन्पृं्च बलान्वितः । 
चक्रे तालवनं क्षेमं परिपक्वफलान्वितम् ॥ १०॥ 


रामानन्द्री ठछठछद्ध 


३९५९५ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २६ 
पदार्थ तद्बन्धु  उसका अरू फलहरूले भरिपूर्ण 

बलान्वितः  बलरामसहित भएर बन्धुबान्धवलाई पनि तार्वनं  ताडवनलाई 
रासभदेतेयं  गधाको रूपमा हत्वा  मारेर क्षेमं  मङ्गलमय 

रहने धेनुकासुरलाई र परिपक्वफलान्वितम्  पाकेका चकरे  बनाएका थिए 





ताक्यार्थ बलरामसहित भएर यिनै बालकले गधाको रूपमा रहेको धेनुकासुरलाई र उसका 
बन्धुबान्धवलाई पनि मारेर फलहरूले भरिपूर्ण ताडवनलाई मङ्गलमय बनाएका थिए। 


प्रलम्बं घातयित्वोग्रं बलेन बलश्ालिना । 
अमोचयद् जपन् गोपांश्चारण्यवहितः ॥ १९॥ 





पदार्थ बठेन  बलरामद्रारा गोपान् च  गोपहरूलाई पनि 
उग्रं  अति भयावह घातयित्वा  मारब लगाएर अरण्यवहवितः  वनको 

प्रलम्बं  प्रलम्बासुरलाई व्रजपशून्  ब्रजका पशु उटेलोबाट 

बलशालिना  अत्यन्त बलवान् गाई हरू र अमोचयत्  मुक्त गराएका थिए 


ताक्यार्थ यिन बालकले उरलाग्दो प्रलम्बासुरलाई बलशाली बलरामद्रारा मार्न लगाएर सारा 
व्रजका गाईहरू र गोपहरूलाई वनको उडढेलोबाट बचाएका धिए। 


आज्ीविषतमाहीन्द्रं दमित्वा विमदं हदात्। 


च,   


प्रसद्योद्वास्य यमुनां चकेऽसो निविंषोदकाम् ॥ १२॥ 


पदार्थ विमदं  अहङ्ारहित भएको असो  यिनै बालकले 
आशीविषतमाहीन्द्रं  अति त्यस कालिय नागलाई यमुनां  यमुना नदीलाई 
भयानक विषयुक्तं सर्पराज हदात्  त्यो दहबाट निरविंषोदकाम्  विषरहित 
कालीय नागलाई प्रसह्य  जवर्जस्ती जलयुक्त 

दमित्वा  दमन गरेर उद्वास्य  हटाएर चके  बनाए 





ताक्यार्थ यिन बालकले नै अति भयानक विषयुक्तं कालीय नागलाई दमन गरेर उसको 
मदलाई नष्ट पारी त्यस दहबाट जवर्जस्ती हटाएका धिए र यमुनालाई विषरहित बनाएका थिए। 


दुस्त्यजश्चानुरागोऽस्मिन् सर्वेषां नो बजोकसाम् । 
नन्द ते तनयेऽस्मासु तस्याप्योत्पत्तिकः कथम् ॥ १३॥ 


पदार्थ अस्मिन्  यी सर्वेषां  सवे 
नन्द  हे नन्दजी तनये  छोरा श्रीकृष्णमा त्रजोकसाम्  ब्रनवासीहरूको 
ते  तपाईका नः  हामी दुस्त्यजः  छोडनै नसकिने 


रामालन्द्री टंद्रछछदछ 


दशम स्कन्ध 


ओत्पत्तिकः  स्वाभाविक 


श्रीमद्भागवत 


अस्मासु  हामीहरूमा 


३९५६ 
अध्याय २६ 


पनि त्यस्तै प्रेम 


अनुरागः  प्रम छर तस्य अपि च  ती श्रीकृष्णको कथम्  कसरी भयो 


ताक्यार्थ हे नन्दजी ! यी तपारईका छोरा श्रीकृष्णमा हामी सारा व्रजवासीको छाडनै नसकिने 
स्वाभाविक प्रेम छ र हामीहरूमा पनि श्रीकृष्णको त्यस्ते प्रेम छ, यो कसरी भयो ? 


क्व सप्तहायनो बाठः क्व महाद्रिविधारणम्। 
ततो नो जायते शङ्का चरजनाथ तवात्मजे ॥ १४॥ 


पदार्थ 

व्रजनाथ  हे व्रजका स्वामी 
नन्दजी 

सप्तहायनः  सात वर्षको 
बालः  बालक 


क्व  कंको 
महादिविधारणम्  यत्रो विशाल 
गोवर्धन पर्वत धारण गर्नु 

क्व  कहांको 

ततः  यसबाट 





तव  तपाईको 
नस 
आत्मजे  छोरामा 
नः  हाम्रो 
शङ्का  शङ़ा 
जायते  उत्पनन भद्रहेको छ 


ताक्यार्थ हे व्रजका स्वामी नन्दजी ! कहाँको सात वर्षको बालक, कहाँको यत्रो विशाल 
गोवर्धन पर्वलाई धारण गर्नु। यसबाट हामीहरूलाई तपाईको छोरामा शङ़ा उत्पन्न भद्रहेको छ । 


नन्द् उवाच नन्दले भने 
शरूयतां मे वचो गोपा व्येतु शङ्का च वोऽभके । 


कुमारम्  कुमारलाई 
उदिश्य  उदेश्य गरेर 
गगः  महर्षि गर्गले 
यत्  जो 

मे  मलाई 


एनं कुमारमुदिश्य गगोंँ मे यदुवाच ह ॥ १५॥ 
पदार्थ भएको 
गोपाः  हे गोपहरू वः  तपारईहरूको 
मे  मेरो शङ्का च  शङ्भा पनि 
वचः  कुरा व्येतु  यो सुनेर होस् 
श्रूयतां  सुन्नुहोस् ह  निश्चय नै 
अभके  मेरो बालकमाधथि एनं यी 





उवाच  भन्नुभएको थियो 


ताक्यार्थ हे गोपहरू ! यी बालक मेरा छोराका सम्बन्धमा महर्षि गर्गले मलाई जे भन्नुभएको 
थियो म त्यो सुनार, सुनुहोस् । त्यसबाट तपारईहरूको यी बालकप्रतिको शङड़ा हट्नेछ । 


वणस््रयः किलास्यासन् गृह्णतोऽनुयुगं तनूः । 
शुक्लो रक्तस्तथा पीत इदानीं कृष्णतां गतः ॥ १६॥ 


पदार्थ 
अनुयुगं  हरेक युगमा 
तनूः  शरीर 


गृह्णतः  धारण गर्ने 
अस्य  यिनको 
शुकः  सेतो 


रक्तः  रातो र 
तथा  त्यस्तै 
पीतः  परहँलो पनि 


रामालन्द्री टीट 


३९५७ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २६ 
किल  निश्चय नै आसन्  थिए भएका छन् 

त्रयः  तीन इदानीं  अहिले 

वणः  वर्णहरू कृष्णतां गतः  कालो रङ्गवाला 


ताक्यार्थ हरेक युगमा यिनले शरीर धारण गर्दछन्। पहिले यिनका सेतो, रातो र पहँलो गरी 
तीन थरी रङ्गहरू थिए। अहिले यिनी कालो रङ्गका भएका छन् । 


प्रागयं वसुदेवस्य कवचिज्जातस्तवात्मजः। 
वासुदेव इति श्रीमानभिज्ञाः सम्प्रचक्षते ॥ १७ ॥ 
बहूनि सन्ति नामानि रूपाणि च सुतस्य ते। 
गुणकमीनुरूपाणि तान्यहं वेद नो जनाः ॥ १८ ॥ 
एष वः श्रेय आधास्यद् गोपगोकुलनन्दनः। 

अनेन सवंदुगणि यूयमञ्जस्तरिष्यथ ॥ १९॥ 
पुरानेन व्रनपते साधवो दस्युपीडिताः। 

अराजके रक्ष्यमाणा जिग्युद॑स्यून् समेधिताः ॥ २०॥ 
य एतस्मिन् महाभागाः प्रीतिं कुर्वन्ति मानवाः। 
नारयो ऽभिभवन्त्येतान् विष्णुपक्षानिवासुराः ॥ २९॥ 


द्रष्टव्य  यहाँका यी १७२१ श्लोकहरू दशम स्कन्धको आरौ अध्यायका १४१८ श्लोकसंग 
पूर्ण रूपमा मिल्छन्। त्यसकारण यहाँका यी श्लोकहरूको पदार्थ र वाक्यार्थं उक्त स्थानमा नै 
हर्बूहोला। यहाँका १६ ओँ श्लोक र २२ ओँ श्लोक पनि त्यहाँका १३ ओँ र १९ ओँ श्लोकसंँग 
लगभग मिल्दछन्। गर्गले बताएका कुराहरू नन्दले यहां जस्ताको तस्ते गोपहरूलाई बताएकाले यी 
श्लोकहरूमा समानता रहेको हो । 


तस्मान्नन्द कुमारोऽयं नारायणसमो गुणिः। 
श्रिया कीत्यौनुभावेन तत्कमंसु न विस्मयः ॥ २२॥ 


पदार्थ गुणेः  गुणहरूले नारायणवबराबर छन् त्यसैले 
नन्द्  हे नन्द श्रिया  रेश्वर्यले तत्कम॑सु  उनका कर्ममा 
तस्मात्  त्यसैले कीत्यो  कीर्तिलि र न विस्मयः  आश्चर्य मान्नुपर्दैन 
अयं  यी अनुभावेन  प्रभावले पनि 

कुमारः  तिम्रा छोरा नारायणसमः  भगवान् 





रामालन्द्री दक्दखछठ 


३९५८ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २६ 


ताक्यार्थ हे नन्द ! यी तिग्रा छोरा अनेक गुणहरू, एेश्वर्य, कीर्ति र प्रभावले पनि भगवान् 
नारायणजत्तिकै छन्, त्यसैले यिनले अनौठा काम गरे भनेर आश्चर्य मान्नुपर्दैन। 


इत्यद्धा मां समादिश्य गगेँ च स्वगृहं गते । 
मन्ये नारायणस्यांशं कृष्णमकिटष्टकारिणम् ॥ २२॥ 





पढार्थ गँ च  महर्षि गर्ग कृष्णम्  श्रीकृष्णलाई 
इति  यसरी स्वगृहं गते  आपनो घर नारायणस्य  भगवान् 
अद्धा  स्पष्ट रूपले जानुभएपचछ्छि नारायणको 

मां  मलाई अकिलष्टकारिणम्  सर्धं अंशं  अंशको रूपमा 
समादिश्य  बताएर क्लेशनिवारक कर्म गर्ने मन्ये  मानेको हु 


वाक्यार्थ यसरी महर्षि गर्गले स्पष्टसंग यति भनी घर जानुभएपलि स्धैँ हाम्रो क्लेश निवारण 
गरिदिने श्रीकृष्णलाई मैले नारायणको अंशको रूपमा मानेको छु । 


इति नन्दवचः श्रुत्वा गर्गगीतं बरजोकसः। 
दुष्टश्ुतानुभावास्ते कृष्णस्यामिततेजसः ॥ 
मुदिता नन्दमानचुः कृष्णं च गतविस्मयाः ॥ २४॥ 


पार्थ व्रजोकसः  व्रजवासीहरूने मुदिताः  प्रसन्न भएका 
अमिततेजसः  अचिन्त्य प्रभाव इति  यसरी ते  ती व्रजवासीहरूले 
भएका गगंगीतं  गर्गले भनेको तं नन्दम्  वी नन्दलाई र 
कृष्णस्य  श्रीकृष्णको नन्द्वचः  नन्दको भनादलाई कृष्णं च  श्रीकृष्णलाई पनि 
दुष्टश्चुतानुभावाः  अदभुत शरुत्वा  सुनेर आननः  पूजा गरे 
शक्तिलाई देखेसुनेका गतविस्मयाः  आश्चर्यरहित र 





ताक्यार्थ अत्यन्त प्रभावशाली श्रीकृष्णको अद्भुत कर्मलाई देखेसुनेका ती ब्रजवासीहरूले 
नन्दको मुखबाट गर्गको भनाईइ सुनेर आश्चर्यरहित भए र खुसीले रमाँदे नन्द र श्रीकृष्णको पूजा 
गरे। 


९  न, 


देवे वषति यज्ञविप्टवरुषा वज्रास्मवषीनिलेः 
सीदत्पापडुस्त्र आत्मररणं दुष्ट्वानुकम्प्युत्स्मयन् । 
उत्पाद्येककरेण शेरमबरो टीरोच्छिीन्धं यथा 

बिभ्रद् गोष्ठमपान्महेन्द्रमदभित् प्रीयान्न इन्द्रो गवाम् ॥ २५॥ 


रालालन्द्री ट्छ 


३९५९ 


दशम स्कन्ध 


पदार्थ 

यज्ञविप्ठवरुषा  आपनो 
यज्ञविनाश भएको क्रोधले 
वच्रास्मवषौनिखेः  वजपात, 
असिनावृष्टि र हुरीबतासद्रारा 
देवे  इन्द्रले 

वषति  वर्षा गराएपचछ्छि 
सीदत्पालपञ्युस्ति  पीडित 
भएका गोप, पशुहरू र स्त्रीहरू 
रहेको 

आत्मशरणं  आप्नै शरणमा 
रहेको 


श्रीमद्भागवत 


गोष्ठम्  व्रजलाई 

दष्ट्वा  देखेर 

अनुकम्पी  भक्तहरूमा अनुग्रह 
गर्ने भगवान् श्रीकृष्णले 
उत्स्मयन्  मुस्कुराङदे 

यथा  जसरी 

अबलः  शक्तिहीन बालकले 
रीलोच्छिलीन्धं  खेल्दा 
च्याउलाई सजिलै उचाल्छ, 
त्यसै गरी 

एककरेण  एउटै हातले 
शेलम्  गोवर्धन पर्वतलाई 





अध्याय २६ 


उत्पाट्य  उखेलेर 

बिभ्रत्  धारण गर्दै 

सारा व्रजवासीलाई 

अपात्  रक्षा गर्नुभयो, त्यस्ता 
महेन्द्रमदभित्  इन्द्रको 
अहङ्ारलाई नष्ट गर्न 

गवाम्  गाईहरूको 

इन्द्रः  प्रिय गोविन्द 

नः  हामीहरूप्रति 

प्रीयात्  प्रसन हनुहोस् 


ताक्यार्थ यज्ञभङ्ग भएको क्रोधले इन्द्रले वज्रपात, असिनावृष्टि र हुरीबतासद्रारा व्रजमा ठलो 
पानी बसरडंदा आफ्नो शरणमा परेका गोप, गार्हरू र स्त्री लगायत सम्पूर्ण ब्रजलाई देखेर 
भक्तहरूको र्ना गर्ने उदैश्यले मुस्कुराडदे बालकले खेल्दा च्या सजिलै उचाले रै गोवर्धन 
पर्वतलाई उखेलेर सजिलैसंग हातमा धारण गरी सम्पूर्ण व्रजको रक्षा गर्नृहुने र इन्द्रको अहड़ारलाई 
नष्ट गर्नृहुने गोविन्द भगवान् हामीहरूप्रति प्रसनन हूनुहोस् । 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दङामस्कन्धे पूवां षड्विंशोऽध्यायः ॥ २६॥ 


रामालन्द्री द्ददः 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


३९६० 


अध्याय २७ 


अथ सप्तविंशोऽध्यायः 


श्रीकृष्णको अभिषेक 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
आसाराद् रक्षिते रजे । 


९  अ 


गोवधने धृते शठे 


गोलोकादात्रजत् कृष्णं सुरभिः राक्र एव च ॥ १॥ 


आसारात्  मुसलधारे वर्षाबाट 
व्रजे  व्रजलाई 

रक्षिते  रक्रा गरेपच्छि 
गोरोकात्  गोलोकबाट 


पदार्थ 

गोवधने  गोवर्धन 
होठे  पर्वतलाई 

धृते  धारण गरेपचछि र 





सुरभिः  कामधेनु गाई र 
शाक्रः एव च  इन्द्र पनि 
कृष्णं  श्रीकृष्णको नजिक 
आव्रजत्  आए 


ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णले गोवर्धन धारण गरेर मुसलधारे वर्षाबाट त्रजधामलाई र्ना गरेपछि 


गोलोकबाट कामधेनु गाई र स्वर्गबाट इन्द्र आए। 
विविक्त उपसङ्गम्य व्रीडितः कृतहेकनः। 
पस्पशं पादयोरेनं किरीटेनाकवचंसा ॥ २॥ 
विविक्ते  एकान्तमा 
उपसङ्गम्य  गएर 
एनं  यी भगवान् श्रीकृष्णलाई 
अकंवचंसा  सूर्यसमान तेज 


पदार्थ 

कृतहेलनः  भगवान्को 
तिरस्कार गरेका यसैले 
व्रीडितः  लजाएका इन््रले 





भएको 

किरीटेन  मुकुटले 

पादयोः  चरणमा 

पस्परां  छोए अभिवादन गरे 


ताक्यार्थ आफूले भगवानूको तिरस्कार गरेको हुनाले लज्जित भएका इन्द्रले एकान्तमा गई 
सूर्यसमान तेज भएको आफनो मुकुटलाई ुकाएर चरणमा हदे अभिवादन गरे । 


दुष्टश्ुतानुभावोऽस्य कृष्णस्यामिततेजसः । 


नष्टत्रिलोकेरामद् इन्द्र॒ आह कृताञ्जलिः ॥ ३॥ 


पदार्थ दुष्टश्युताुभावः  देखेर र सुनेर 
अमिततेजसः  अपरिमित तेज प्रभावबाट परिचित भएका 
भएका नष्टत्रिटोकेशामदः  म तीनै 


अस्य कृष्णस्य  यी श्रीकृष्णको लोकको मालिक हँ भन्ने 





अहङकार नष्ट भएका 
इन्द्रः  इन्द्रले 
कृताञ्जलिः  हात जोडेर 
आह  भने 


ताक्यार्थ अपरिमित तेज भएका भगवान् श्रीकृष्णको प्रभावलाई देखेर र सुनेर तीनै लोकको 


रालालन्द्री टीरक्दटण 


३९६१ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २७ 
मालिक हँ भने अहङ्कार नष्ट भएका इन्द्रले हात जोडेर भने। 

इन्द्र उवाच इन्द्रले भने 

विशुद्धसत्त्वं तव धाम शान्तं तपोमयं ध्वस्तरजस्तमस्कम् । 

मायामयोऽयं गुणसम्प्रवाहो न विद्यते तेऽग्रहणानुबन्धः ॥ ४ ॥ 





पदार्थ युक्त छ र कार्य अध्यास 

तव  हजुरको शान्तं  शान्त तथा अयं  यो 

धाम  स्वरूप तपोमयं  तपोमय छ मायामयः  मायामय प्रपञ्च 
ध्वस्तरजस्तमस्कम्  रजोगुण र गुणसम्प्रवाहः  प्रकृतिका ते  हजुरमा 

तमोगुणरहित गुणका आधारमा चल्ने न विद्यते  छैन 

विशुद्धसत्त्वं  शुद्ध सत्वगुण अग्रहणानुबन्धः  अज्ञानको 


ताक्यार्थ हे प्रभु ! हजुरको स्वरूप तमोगुण र रजोगुणरहित, शुद्धसात्विक, शान्त र तपोमय छ। 
प्रकृतिका गुणका आधारमा चल्ने अनि अज्ञानको कार्य यो मायामय प्रपञ्च हजुरमा छैन। 
वितवरण यो श्लोकमा परमात्मामा अज्ञानको सम्बन्ध कैन भनी इन््रले परमात्माको स्तुति गरेका 
छन् । यहाँ धाम शब्दको अर्थ बाह्य लोक नभई आत्मस्वरूप भने हुन्छ । लोक्यते प्रकाशते यस्तो 
व्युत्पत्ति गर्दा लोक शब्दको अर्थं पनि स्वयंप्रकाश आत्मा भने नै ह॒न्छ। बुहदारण्यकोपनिषद् 
१४१५मा आत्मानमेव लोकमुपासीत अर्थात् अरू बाह्य लोक आदिको भर नपरी आत्मलोकके 
उपासना गर्नू भन्ने उपदेश पादन्छ । त्यसैले लोक भनेको पनि वास्तवमा आत्मा नै हो । तद्विष्णोः 
परमं पदम् शुक्लयजुर्वेद, ६५ अर्थात् त्यो विष्णुको परम पद हो, तद्धाम परमं मम 
भगवद्गीता, १५६ अर्थात् त्यो मेरो परम धाम हो, एष ब्रह्मलोकः बृहदारण्यकोपनिषद्, 
४४२३ अर्थात् यही ब्रह्मलोक हो । वेद, उपनिषद् र भगवदगीताका वचनले पनि पद, धाम या 
लोक शब्दलाई आत्मके अर्थमा प्रयोग गरेको देखिन्छ । यसैले बाहिरी मायामय लोकको अर्थमा 
नभई परमात्मस्वरूपकै अर्थमा धाम शब्दको प्रयोग भएको हदा विशुद्धसत्त्वं अर्थात् त्यो विशुद्ध 
सत्त्वमय छ भन्ने अर्थ पनि मिल्न आउने देखिन्छ । 

तपोमयं शब्दको अर्थ ह॒न्छ ज्ञानस्वरूप या सर्वज्ञ। उपनिषद्मा पनि यः सर्वज्ञः सर्वविद् 
यस्य ज्ञानमयं तपः मुण्डकोपनिषद्, ११९ अर्थात् सर्वज्ञ परमात्माको तपस्या ज्ञानमय छ भनी 
यही कुरा बतादइएको छ । परमात्माले अरूको तपस्या गर्नु अनावश्यक मात्र होइन, अनुचित पनि 
छ । यसैले स॒ तपस्तप्त्वा मिथुनमृत्पादयते प्रश्नोपनिषद, १४को अर्थ परमात्माले सङ्ल्प या 
ज्ञानपूर्वक रयिप्राणको जोडी उत्पन्न गर्नुभयो भन्ने गरिएको छ । उहाँको स्वरूपमा रजोगुण र 
तमोगुणको सम्भावना कैन। मायाका कार्य भएका तीन गुणहरूको प्रवाहरूपी जुन संसार छ, त्यो 
परमात्मामा छैन । किनभने परमात्मामा अग्रहणानुबन्धः न अर्थात् अविद्याको सम्बन्ध छैन भनी 
स्तुति गरिएको छ। अथवा अग्रहण अर्थात् अज्ञान अनि अनुबन्ध अर्थात् अज्ञानद्रारा हुने 
शरीरसम्बन्ध, यी दुबे परमात्मामा छैनन् भन्ने कुरा यहाँ भनिएको हो । 


रालालन्द्री टद्छदिटज्ञ 


३९६२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २७ 


 ४ ७ न बुधलिद्गभावा  
कुतो नु तद्धेतव ईश तत्कृता लोभादयो येऽबुधलिद्गभावाः। 
तथापि दण्डं भगवान् बिभति धम॑स्य गुप्तये खलनिग्रहाय ॥ ५॥ 


पदार्थ अदब्घलिङ्गभावाः  अज्ञानीहरूको धारण गरेर 

ईदा  हे प्रभ यद्यपि हजुरमा परिचायक धर्मस्य  धर्मको 

प्रकृतिका गुण येजो गुप्त्ये  रक्षाका लागि र 
तद्धेतवः  त्यो अज्ञान नै कारण लोभादयः  लोभ आदि खलनिग्रहाय  दुष्टलाई दमन 
भएका जन्म, मृत्यु आदि र कुतो नु  कांबाट हुने गर्नका लागि 

तत्कृताः  त्यो देहाध्यासको तथा अपि  तैपनि दण्डं  दण्ड 

कारणले भएका भगवान्  भगवान् हजुर शरीर बिभतिं  धारण गरनृहुन्छ 





वाक्यार्थ हे प्रभु! यद्यपि हजुरमा अज्ञानीहरूको परिचायक अज्ञानका कार्यहरू जन्म, मृत्यु 
आदि र देहाध्यासका कार्य लोभ आदि पनि क्ैनन्। तपनि हजुरले धर्मको रक्षाका लागि र दुष्टको 
दमनका लागि शरीर धारण गरेर दण्ड धारण गर्नहुन्छ । 


पिता गुरुस्त्वं जगतामधीरो दुरत्ययः काठ उपात्तदण्डः। 
हिताय स्वेच्छातनुभिः समीहसे मानं विघुन्वञ्जगदीशमानिनाम् ॥ ६॥ 





पदार्थ दिन दण्डधारण गरेका विधुन्वन्  मर्दन गर्दै 

त्वं  हजुर दुरत्ययः काठ  पार हिताय  आप्ना भक्तहरूको 
जगताम्  सम्पूर्ण प्राणीजगत्को पाइनसक्नु काल पनि हुनुहन्छ॒ हितका लागि 

पिता  पालक जगदीरामानिनाम्  आपूलाई स्वेच्छाततुभिः  इच्छानुसारका 
गुरुः  गुरु र संसारको मालिक सम्ख्ने रूप धारण गरेर 

अधीशः  स्वामी पनि हनुहुन्छ हामीजस्ता अहङ्गारीहरूको समीहसे  लीला देखाउने इच्छा 
उपात्तदण्डः  दुष्टलाई सजाय मानं  अहड़ारलाई गर्नृहुन्छ 


ताक्यार्थ हजुर सारा प्राणीहरूको पिता, गुरु र स्वामी हूनुहुन्छ र दुष्टलाई दण्ड दिने दुस्तर 
कालस्वरूप पनि हजुर ने हनुहन्छ । हजुर ने आपूलाई संसारको मालिक सम्ख्ने अहङ़ारीहरूको 
अहङ़ारलाई नाश गर्वे भक्तहरूको हितका लागि विविध रूप धारण गरेर लीला देखाउने इच्छा 


गर्नृहुन्छ । 
भ ९ जगदीशमानिनस्त्वां  
ये मद्विधाज्ञा त्वां वीक्ष्य काठेऽभयमाश्चु तन्मदम् । 
हित्वायंमागं प्रभजन्त्यपस्मया ईहा खलानामपि तेऽनुशासनम् ॥ ७ ॥ 


पदार्थ जगदीडमानिनः  आपूलाई नै मद्िधाज्ञाः  मजस्ता अज्ञानी 
येजो जगत्को ईश्वर मानने व्यक्तिहरू छन् ती 
सालाली दीश्हटह् 


३९६२ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


काले  रको समयमा पनि आश्य  चांडे नै 
अभयम्  भयरहित भएर रहने हित्वा  त्यागेर 


त्वां  हजुरलाई अपस्मयाः  सारा अहङारले 
वीक्ष्य  देखेर रहित भएर 

तन्मदम्  त्यो आपूलाई  आयंमा्गं  सज्जनहरूको 
जगदीश मान्न अहङ्कार बाटोमा 





अध्याय २७ 


प्रभजन्ति  आरखंछन् त्यसैले 
ते  हजुरको 

ईहा अपि  सामान्य चेष्टा पनि 
खलानाम्  दुष्टहरूको लागि 
अनुशासनम्  अनुशासन 
शिक्षा र दण्ड बन्द 


ताक्यार्थ जो आफूलाई नै जगत्को ईश्वर मानने मजस्ता अज्ञानी व्यक्तिहरू छन्, उनीहरू अति 
भयावह कालमा पनि निर्भय भएर रहने हजुरलाई देखेर आफ्नो अहङारलाई त्याग्छन् र सारा 
घमन्डरहित भएर सज्जनहरूको मार्गको अनुसरण गर्वछछन्। यसरी हजुरको चेष्टा सामान्य भए पनि 
दुष्टहरूको लागि अनुशासन शिक्षा र दण्ड बन्द । 


स त्वं ममेरव्यमदप्टुतस्य कृतागसस्तेऽविदुषः प्रभावम् । 
५ थार्हसि ९  अ ज्र,  पुनभून्मतिरीश  
क्षन्तुं प्रभोऽ मूढचेतसो मेवं पुनभून्मतिरीर मेऽसती ॥ ८ ॥ 





पढार्थ कृतागसः  अपराधी अर्हसि  योग्य हुनुहुन्छ 
प्रभो  हे सर्वसमर्थ प्रभु ते  हजुरको अथ  यसपचछ्छि 

ईश  हे सर्वेश्वर प्रभावम्  प्रभावलाई मे  मेरो 

सः  त्यस्तो अविदुषः  नबुफेको असती  दुष्ट 

त्वं  हजुरले मूढचेतसः  मूर्ख मतिः  बुद्धि 
ए्वयंमदप्लुतस्य  एेश्वर्यको मम  मेरो अपराधलाई एवं  यस्तो गल्ती गर्न 
अहङ्कारले व्याप्त भएको क्षन्तुं  क्षमा गरिदिन मा भूत्  नहोस् 


ताक्यार्थ हे सर्वसमर्थ प्रभु! सर्वेश्वर हजुरले एेश्वर्यको अहड़ारले अपराधी बनेको, हजुरको 
प्रभावलाई नवुरेको र मूर्ख मेरो अपराधलाई क्षमा गरिदिनुहोस्। यसपछ्ि मेरो दुष्ट बुद्धि फेरि 
यस्तो गल्ती गर्ने नहोस् । 


तवावतारोऽयमधोक्षजेह स्वयम्भरणागुरुभारजन्मनाम् । 


चमूपतीनामभवाय देव भवाय युष्मच्चरणानुवतिनाम् ॥ ९॥ 


अवतारः  अवतार 
स्वयम्भराणाम्  आफूलाई मात्र 
पोषण गर्ने भएका 


चमुपतीनाम्  सेनापति राजा 
हरूको 
अभवाय  नाशका लागि 


पदार्थ 
अधोक्षज  हे इन्दरियातीत 
देव  स्वयंप्रकाश प्रभु 





इह  यहां उरुभारजन्मनाम्  जन्मले गर्दा युष्मच्चरणानुव्तिनाम्  हजुरका 
तव  हजुरको पुथिवीका लागि धेरै भार चरणको अनुसरण उपासना 
अयम्  यो भएका गर्नेहरूको 


रामालन्द्री टीष्छटटघ 


३९६० 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २७ 


हने 

ताक्यार्थ हे इन्दियातीत स्वयंप्रकाश प्रभु! यो लोकमा हजुरले जो अवतार लिनुभएको छ त्यो 
आफ्नो शरीरलाई मात्र पोषण गर्न पृथिवीका भार भएका दुष्ट राजाहरूको विनाशका निमित्त र 
हजुरका चरणका उपासक भक्तहरूका लागि कल्याणका निमित्त हुने । 


भवाय  कल्याणका लागि 


नमस्तुभ्यं भगवते पुरुषाय महात्मने । 
वासुदेवाय कृष्णाय सात्वतां पतये नमः ॥ १०॥ 


पदार्थ सात्वतां  यदु वंशीहरूको तुभ्यं  हजुरलाई 

भगवते  सर्वैश्वर्यससम्पन्न पतये  स्वामी नमो नमः  बारम्बार नमस्कार 
पुरुषाय  परमपुरुष वासुदेवाय  वसुदेवपुत्र छ 

महात्मने  परमात्मस्वरूप कृष्णाय  श्रीकृष्ण 





ताक्यार्थ सर्वैश्वर्यसम्पन्न, परमपुरुष, परमात्मा, यदुवंशीहरूका स्वामी, वसुदेवपुत्र॒हजुर 
श्रीकृष्णलाई बारम्बार नमस्कार छ । 


स्वच्छन्दोपात्तदेहाय विशुद्धज्ञानमूतंये । 
९ र, सर्वबीजाय च ९ ४ 
सवस्मे सवबीजाय सवभूतात्मन नमः ॥ १९॥ 
पदढार्थ ज्ञानस्वरूप 
स्वच्छन्दोपात्तदेहाय  सवंबीजाय  सारा संसारको 
स्वतन्त्ररूपले अनेक शरीर धारणमूलकारण र 
गर्ह से 


सवस्मे  सर्वस्वरूप तथा 
विशुदधज्ञानमूतये  विशुद्ध सवंभूतात्मने  सैका 


ताक्यार्थ स्वतन्त्ररूपले अनेक शरीर धारण गर्नृहुने, विशुद्ध ज्ञानस्वरूप, संसारको मूलकारण, 
सर्वस्वरूप र सर्वान्तर्यामी प्रभुलाई नमस्कार छ। 


अन्तर्यामीरूपले अवस्थित 
प्रभुलाई 
नमः  नमस्कार छ 





मयेदं भगवन् गोष्ठनाशायासारवायुभिः। 
चेष्टितं विहते यज्ञे मानिना तीबमन्युना ॥ १२॥ 


पदार्थ तीव्रमन्युना  अति क्रोधित लागि 
भगवन्  हे प्रभु मया  म इन््रहरारा इदं  यो कुकृत्य 
यज्ञे  यज्ञ आसारवायुभिः  मुसलधारे वर्षा चेष्टितं  गरियो 


 
विहते  नष्ट भएपचछ्ि 
मानिना  अहङ्ारी र 


र हुरीबतासद्रारा 
गोष्ठनाराय  व्रजको नाशको 





रानानन्दरी ्टक्क्टद्ध 


३९६५ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २७ 


ताक्यार्थ हे प्रभु! मेरो पूजा गरिने यज्ञ नष्ट भएपच्ि अहङ़ारी मेले रिसाएर मुसलधारे वर्षा र 
हुरीबतासद्वारा व्रजको नाश गर्न भनी यो कुकृत्य गरं । 


त्वयेशानुगृहीतो   ध्वस्तस्तम्भो त् न 
त्वयेशानुगृहीतो ऽस्मि ध्वस्तस्तम्भो वृथोद्यमः । 
ईरवरं ुरुमात्मानं त्वामहं शरणं गतः ॥ १३॥ 


पढार्थ वृथोदयमः  प्रयास व्यर्थ भएर गुरुम्  गुरु र 

ईशा  हे प्रभु ध्वस्तस्तम्भः  अहङ्कार चूर्ण आत्मानं  आत्मस्वरूप 
त्वया  हजुर्धारा भएको त्वाम्  हजुरको 
अनुगृहीतः  अनुगृहीत अहं  म रारणं  शरणमा 
अस्मि  द ईर्वरं  स्वामी गतः  परेको छु 





वाक्यार्थ हे प्रभु ! हजुरले मलाई अनुग्रह गर्नुभएको छ । व्रजको नाश गर्ने आफ्नो प्रयास विफल 
भएपचछ्ि अहङ्ाररहित भएको म अब स्वामी, गुरु र आत्मस्वरूप हजुरको शरणमा परेको दु । 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 

एवं सङीतिंतः कृष्णो मघोना भगवानमुम् । 
मेघगम्भीरया प्रहसन्निदमवीत् 

मेघगम्भीरया वाचा ॥ १४ ॥ 





पढार्थ भगवान्  भगवान् मेघगम्भीरया  मेघ ॐ गम्भीर 
एवं  यसरी कृष्णः  श्रीकृष्णले वाचा  वाणीले 

मघोना  इन्रद्रारा प्रहसन्  हाँस्पै इदम्  यसो 

सङ्ीतिंतः  स्तुति गरिनुभएका अमुं  यी इन््रलाई अनवीत्  भन्नुभयो 


ताक्यार्थ यसरी इन्द्रले स्तुति गरिसकेपल्छि भगवान् श्रीकृष्णले हाँस्दे मेघ रँ गम्भीर वाणीमा 
इन्द्रलाई यसो भन्नुभयो । 


श्रीभगवानुवाच भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभयो 
मया तेऽकारि मघवन् मखभ्गोऽनगृह्णता । 
मदूनुस्मृतये नित्यं मत्तस्येन्द्रशरिया भृराम् ॥ ९५॥ 





पदार्थ एिश्वर्यले अकारि  गरियो जो 
मघवन्  हे इन्द्र भृशम्  अत्यन्त नित्यं  सर्च 

अनुगृह्णता  अनुग्रह गर्ने मत्तस्य  मत्त भएका मदूनुस्मृतये  मेरो सम्फ्नाका 
मया  मद्रारा ते तिम्रो लागि हुन्छ 

इन्द्रश्रिया  इन्द्र पदवीको मखभङ्गः  यज्ञविनाश 


रामालन्द्री टीष्छटट्छ 


३९६६ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २७ 


ताक्यार्थ हे इन्द्र ! मेले तिम्रो अनुग्रहका लागि इन्द्रपदवीको एेश्वर्यले मत्त भएको तिम्रो पूजा 
हने यज्ञ विनाश गर, जसद्रारा तिमीलाई मेरो सम्खना रहिरहने। 


र  श्रीमदान्धो    
मामेरवयश्रीमदान्धो दण्डपाणिं न पश्यति । 
तं भ्रंशयामि सम्पद्भ्यो यस्य चेच्छाम्यनुग्रहम् ॥ १६॥ 


पदार्थ हातमा दण्ड लिएको इच्छामि  चाहन्छु 
एरवर्य॑श्रीमदान्धः  रेश्वर्य र॒ माम्  मलाई तं  त्यसलाई 

सम्पत्तिले अन्धो भएको न पश्यति  देख्दैन त्यसैले सम्पदुभ्यः  एेश्वर्य आदि 
व्यक्तिले यस्य च  जसको सम्पत्तिबाट 

दण्डपाणिं  कालस्वरूप अनुग्रहम्  अनुग्रह गर्न भ्रंरायामि  भ्रष्ट पारिदिन्छु 





ताक्यार्थ हे इन्द्र ! सम्पत्ति र एेश्वर्यले अन्धो भएको व्यक्तिले दण्ड लिएर बसेको कालस्वरूप 
मलाई देख्दैन । त्यसैले म जसको अनुग्रह गर्न चाहन्छु, उसको एेश्वर्य आदिलाई नष्ट पारिदिन्दु । 


गम्यतां शकर भद्रं वः करियतां मेऽनुशासनम् । 
स्थीयतां स्वाधिकारेषु युक्तैव स्तम्भवर्जितेः ॥ १७॥ 


पदार्थ 

राक्र  हे इन्द्र 

गम्यतां  अब स्वर्ग जाऊ 
मे  मेरो 

अनुशासनम्  आदेशलाई 


क्रियतां  पालन गर त्यसैमा 
वः  तिम्रो 

भद्रं  कल्याण छ 
स्तम्भवर्जितेः  अहाररहित 
भएर 


युक्तैः  कर्तव्यपरायण बनी 

वः  तिमीहर्द्रारा 

स्वाधिकारेषु  आफ्नो अधिकार 
र मर्यादामा 





स्थीयतां  बसिनुपर्दछ 


ताक्यार्थ हे इन्द्र ! अब तिमी स्वर्ग जाऊ, मेरो आदेशको पालना गर। यसैमा नै तिम्रो कल्याण 
छ । अहङ्ाररहित भएर कर्तव्य पालन गर्दै आफ्नो अधिकार अनुसार मर्यादामा बस । 


अथाह सुरभिः कृष्णमभिवन्दयय मनस्विनी । 
स्वसन्तानेरुपामन्त्य गोपरूपिणमीरुवरम् ॥ १८ ॥ 





पदार्थ स्वसन्तानेः  आप्ना गोपरूपिणम्  गोपको वेशमा 
अथ  त्यसपछि सन्तानसहित भएर रहनुभएका 

मनस्विनी  उदार स्वभाव कृष्णम्  श्रीकृष्णलाई ईदवरम्  परमेश्वरलाई 
भएकी उपामन्त्य  सम्बोधन गरेर आह  भनन लागिन् 

सुरभिः  कामधेनु गाईइले अभिवन्द्य  अभिवादन गरी 


ताक्यार्थ त्यसपच्छि उदार स्वभाव भएकी कामधेनुले आपफ्ना सन्तान सहित भएर श्रीकृष्णलाई 


रामालन्द्री टीरक्दटट 


३९६७ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २७ 


सम्बोधन गरी अभिवादन गरिन् र गोपको वेशमा रहनुभएका परमेश्वरलाई भन्न थालिन्। 


सुरभिरुवाच सुरभिले भनिन् 
कृष्ण कृष्ण महायोगिन् विरवात्मन् विरवसम्भव । 
भवता लोकनाथेन सनाथा वयमच्युत ॥ १९॥ 


विर्वसम्भव  हे विश्वका 
आदिकारण 


पदार्थ 

कृष्ण कृष्ण  हे श्रीकृष्ण प्रभ 
महायोगिन्  हे महायोगी अच्युत  हे अच्युत 
विश्वात्मन्  हे विश्वात्मा खोकनाथेन  लोकहरूका रक्षक 
ताक्यार्थ हे श्रीकृष्ण ! हे महायोगी ! हे विश्वात्मा ! हे विश्वका आदिकारण ! हे अच्युत ! 
लोकहरूका रक्षक हजुखारा हाम्रो रक्ना भएको छ। 


भवता  हजुरारा 
वयम्  हामीहरू 
सनाथाः  रक्षित भएका क्छ 





त्वं नः परमकं देवं त्वं न इन्द्रो जगत्पते । 
भवाय भव गोविप्रदेवानां ये च साधवः ॥ २०॥ 


पदार्थ त्वं  हजुर नै साधवः  साधुहरू छन् 
जगत्पते  हे जगत्का पति प्रभ नः  हामीहरूका तिनीहरूको पनि 

त्वं  हजुर इन्द्रः  इन्द्र मालिक हूनुह॒न्छ भवाय  अभ्युदयका लागि 
नः  हामीहरूका गोविप्रदेवानां  गाई, ब्राह्मण र॒भव  हुनुहोस् 

परमक  परम देवताहरूको र 

ग्र,  ४० 

दवं  देवता हुनुहुन्छ येचनजो 





ताक्यार्थ हे जगत्का स्वामी ! हजुर नै हामीहरूका परमदेवता र इन्द्र हुनृहुन्छ । हजुरले गाई, 
ब्राह्मण र देवता तथा साधुहरूको अभ्युदय गराइदिनुहोस् । 


इन्द्रं नस्त्वाभिषेक्ष्यामो बरह्मणा नोदिता वयम् । 
अवतीणोँऽसि विद्वात्मन् भूमेभोरापतुत्तये ॥ २९॥ 


इन्द्रं  इन्द्र मालिकका रूपमा 
त्वा  हजुरलाई 

अभिषेक्ष्यामः  अभिषेक गर्न 
विूवात्मन्  हे विश्वका आत्मा 
भूमेः  पृथिवीको 


पदार्थ 

बह्यणा  ब्रह्माजीद्रारा 

अ 

नोदिताः  प्रेरणा दिइएका 
वयम्  हामी गार्ईहरू 

नः  हामीहरूको 





भारापनुत्तये  भार हरण गर्न 
अवतीणंः  अवतार ग्रहण 
गर्नुभएको 

असि  छ 


ताक्यार्थ ब्रह्माजीद्रारा प्रेरित भएर आएका हामीहरू आफ्नो मालिकको रूपमा हजुरलाई 


रालालन्द्री टीच्हदटठ 


३९६८ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २७ 


अभिषेक गर्छ । हे विश्वात्मा ! पृथिवीको भार हरण गर्नका लागि हजुरले अवतार लिनुभएको छ। 
विवरण यस प्रसङ्गमा कामधेनु गाईले भगवान् श्रीकृष्णलाई आफ्नो समूहको मालिक या इन्दर 
भट्दिनुहोस् भनी प्रार्थना गरेकी छिन्। अहिलेसम्म स्वर्गका इन्द्र ने यी दिव्य गाईहरूका पनि 
मालिक हुन्थे, तर जब इन्द्रले व्रजमा गाईहरूको कुललाई ने ध्वस्त पार्न आदेश दिए, तब त्यसबाट 
आपूमाथि अत्याचार गरिएको ठानी कामधेनुले भगवान्को अगाडि आई आफ्नो असन्तुष्टि 
पोखेकी छिन्। हजुर विश्वात्मा र सम्पूर्ण लोकका नाथ हुनुभएकाले हाम्रो पनि नाथ भद्दिनुहोस् 
भनी कामधेनुले प्रार्थना गरेकी छिन्। व्रजमा प्रलयकालीन वर्षा गराएर हामीलाई मार्ब खोज्ने यी 
इन्द्र॒ हाम्रा स्वामी हन सक्दैनन् भने कामधेनुको भाव रहेको छ। जगत्कर्ता ब्रह्माले बनाएको 
व्यवस्थामा भगवान्ले पनि हस्तक्षेप गर्न नमिल्ने देखी कामधेनुले ब्रह्माजीको पनि यही इच्छा 
रहेको बताएकी चिन् । ब्रह्माजीले आफ्ना पनि स्वामीलाई गा्ईहरूका मालिक भनी अभिषेक गर्न 
हिम्मत गर्नुभएन, तर हामी त हजुरलाई आफ्नो स्वामी भद्दिन प्रार्थना गर्न सक्छौं भन्ने कामधेनुको 
भाव रहेको छ। सुबोधिनीकार लेख्नुहन्छ हीनोऽपि महान्तं पतित्वेन वृणुते अर्थात् सानोभन्दा 
सानोले पनि महान् व्यक्तिलाई नै आफ्नो मालिक बनाउन चाहन्छ। त्यसैले गोपरूपधारी हजुर 
गा्ईहरूका मालिक गोविन्द भट्दिनुहोस् भनी यहाँ प्रार्थना गरिएको छ । भगवानूले पनि कृपावश 
त्यसलाई स्वीकार गर्जुभएको छ । जब साक्षात् परमात्मा नै गार्ईहरूका स्वामी हूनुभयो, तबदेखि ने 
गाईहरूको सर्वाधिक महत्त्व भयो । गाईको सेवा सर्वदेवतारूप परमात्माकै सेवा र गाईहरूको 
अनादर परमात्माके अनादर हुने भयो । यहाँ परमात्माको सम्बन्धक कारणले गाईहरू सर्वपूज्य 
भएका हन् भनी सुबोधिनीकारले उल्लेख गर्नुभएको छ। 


श्रीडुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 

एवं कृष्णमुपामन्त्य सुरभिः पयसात्मनः। 
जटेराकारागङ्गाया एेरावतकरोद्धृतेः ॥ २२॥ 

इन्द्रः सुरषिभिः साकं नोदितो देवमातृभिः। 
अभ्यसिञ्चत दाशा गोविन्द इति चाभ्यधात् ॥ २३॥ 





पदार्थ नोदितः  प्रेरित जेः  जलले 

एवं  यसरी इन्द्रः  इन््रले अभ्यसिञ्चत  सेचन गरे अनि 
सुरभिः  कामधेनु गाईले सुरषिभिः साकं  देवर्षि नारद दशाहं  यदुकुलमा 

कृष्णम्  श्रीकृष्णलाई आदि सहित जन्मनुभएका भगवान् 

उपामन्त्य  नजिकै बोलाएर एेरावतकरोदुधृतेः  एेरावत॒  श्रीकृष्णलाई 

आत्मनः  आफ्नो हात्तीको सुडले उबाएको गोविन्द् इति च  गोविन्द भनेर 
पयसा  दुधले र आकारशगद्गायाः  पनि 

देवमातृभिः  देवमाताहरुद्रारा आकाशगङ्गाको अभ्यधात्  सम्बोधन गरे 


रामालन्द्री टीक्छटटड 


३९६९ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २७ 
वाक्यार्थ यसरी कामधेनु गाईले श्रीकृष्णलाई नजिकै बोलाई आपनो दुधले सेचन गरिन् र 


देवमाताहरूद्वारा प्रेरित इन्द्रले देवर्षिहरू सहित आएर एेरावतको सुँडले आकाशगङ्गाको पानी ल्याई 
सेचन गरे। अनि भगवान् कृष्णलाई गोविन्द भनेर सम्बोधन गरे । 


तत्रागतास्तुम्बुरुनारदादयो गन्धवैविद्याधरसिद्धचारणाः। 
जगुयंशो खोकमलापहं हरेः सुराङ्गनाः सन्ननूतुमुदान्विताः ॥ २४॥ 


पदार्थ चारणहरू पनि जगुः  गाए र 

तत्र  त्यस ठांमा आगताः  आए र मुदान्विताः  प्रसन्न भएका 
तुम्बुरुनारदादयः  तुम्बुरु, नारद लोकमलापहं  सांसारिक सुराङ्गनाः  अप्सराहरू 
आदि र मललाई पखाल्ने सन्ननृतुः  राम्ररी नाचे 
गन्ध्वेविद्याधरसिद्धचारणाः  हरेः  भगवान् श्रीहरिको 

गन्धर्व, विद्याधर, सिद्ध तथा यशः  कीर्तिलाई 





ताक्यार्थ भगवान्को अभिषेक भएको त्यस ठडँमा देवर्षिं नारद सहित तुम्बर आदि गन्धर्व, 
विद्याधर, सिद्ध, चारणहरू पनि आए र भगवान्को सांसारिक मललाई निवारण गर्ने कीर्तिलाई 
गाए अनि खुसी भएका अप्सराहरू नाचे । 


तं तुष्टुवर्देवनिकायकेतवो व्यवाकिरंश्चादुभुतपुष्पवृष्टिभिः। 
लोकाः परां निर्ृतिमाप्तुवंस्त्रयो गावस्तदा गामनयन् पयोद्ुताम् ॥ २५॥ 





पदार्थ पुष्पवृष्टिद्रारा तदा  त्यस बखतमा 
देवनिकायकेतवः  देवसमूहमा व्यवाकिरन्  वर्षा गराए गावः  गारईहरूले 

ध्वजा ऊँ श्रेष्ठ देखिने देवताहरू त्रयो लोकाः  तीनै लोकका गाम्  प्रथिवीलाई 

तं च  उहाँ भगवानुप्रति सारा प्रजाहरूले पयोद्रताम्  दुधले भिजेको 
तुष्टुवुः  प्रसन्न भए र परां निवतिम्  परम आनन्दलाई अवस्थामा 
अटूभुतपुष्पवृष्टिभिः  अदभुत आप्नुवन्  प्राप्त गरे अनयन्  पुय्याए 


वाक्यार्थ मूख्य देवताहरूले पनि भगवान्प्रति प्रसन्न भएर स्वर्गबाट पुष्पवृष्टि गरे तथा तीन 
लोकका प्रजाहरूले परम आनन्दको अनुभव गरे। त्यस बखतमा गा्ईहरूले दुधले पृथिवीलाई 
भिजाइदिषए। 


नानारसोघाः सरितो वृक्षा आसन् मघुखवाः। 
अकृष्टपच्योषधयो गिरयोऽबिभ्रदुन्मणीन् ॥ २६॥ 
पदार्थ सरितः  नदीहरू नानारसोघाः  विभिन्न स्वादका 


रालालन्द्री टीट 


दशम स्कन्ध 


पानी बगाउने भए 

वृक्षाः  रुखहरू पनि 
मघुस्रवाः  महहरू बगाउने 
आसन्  भए 


श्रीमद्भागवत 


अकृष्टपच्योषधयः  खनजोत 
नगरीकन नै बोटविरुवामा 
फलहरू फल्न थाले 

गिरयः  पहाडहरूले पनि 


३९.७० 
अध्याय २७ 


उन्मणीन्  गर्भभित्रका 
मणिहरूलाई 
अबिभ्रत्  बाहिर नै धारण 





ताक्यार्थ नदीहरूले विभिन्न स्वाद भएको पानी बगाउन 


गर्न थाले 
थाले, रुखहरूबाट पनि महका 


धाराहरू ररे, खनजोत नगरीकन ने गहं, धान आदिका बोटविरुवामा फलहरू फल्न थाले र 
पर्वतहरूले पनि भित्रका रत्नमणिहरूलाई बाहिरे धारण गरे । 


कृष्णे ऽभिषिक्त एतानि सत्त्वानि कुरुनन्दन । 


जसः थ    


नवराण्यभवस्तात करूराण्याप नसगतः ॥ २७ ॥ 





पदार्थ अभिषिक्ते  अभिषिक्त एतानि  यस्ता 

कुरुनन्दन  हे कुरूवंशी हनुभएपचछि सत्त्वानि अपि  प्राणीहरू पनि 
तात  हे प्रिय परीक्षित् निसर्गतः  स्वभावैले निर्वैराणि  वैरभावले रहित 
कृष्णे  भगवान् श्रीकृष्ण क्रूराणि  रूर अभवन्  भए 


ताक्यार्थ हे कुरुवंशी प्रिय परीक्षित् ! भगवान् श्रीकृष्ण अभिषिक्त हूुनुभएपच्छि स्वभावैले क्रूर 
भएका प्राणीहरू पनि वैरभावले रहित भए। 


इति गोगोकुर्पतिं गोविन्दमभिषिच्य सः। 


र स  
अनुज्ञाता यचा शक्र वृता दवादाभाद्वम् ॥ २८ ॥ 


पढार्थ अभिषिच्य  अभिषेक गरेर देवादिभिः  देवता आदिद्रारा 
इति  यसरी अनुज्ञातः  जान आज्ञा वृतः  घेरिएर 

गोगोकुलपतिं  गाई र पाएका दिवम्  स्वर्गतिर 

गोकुलका स्वामी सः ती ययो  गए 

गोविन्दम्  गोविन्दलाई शाक्रः  इन्द्र 





वाक्यार्थ यसरी गाई र गोकुलका स्वामी गोविन्दलाई अभिषेक गरेर देवता आदिले सहित इन्द्र 
भगवान् श्रीकृष्णसंग आज्ञा लिई स्वर्गतिर गए। 


९९ 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे पूवोर्धे 
इन्द्रस्तुतिनौम सप्तविंशोऽध्यायः ॥ २७॥ 


रालालन्द्री टीच्हटण् 


२३९७१ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय रत 


अथ  अ घ्याय 
अथ अल्यवक्शाशव्यायः 
भगवान् श्रीकृष्णले वरुण लोकबाट नन्दलाई ल्याउनु 
श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
एकादश्यां निराहारः समभ्यच्यं जनाद॑नम्। 
स्नातुं नन्दस्तु कालिन्द्या द्वादश्यां जलमाविङात् ॥ १॥ 


पदार्थ 
नन्द्ः तु  नन्द चाहं 
एकादश्यां  एकादशीमा 


जनादंनम्  भगवान् 
जनार्दनलाई 
समभ्यच्यं  पूजा गरेर 


निराहारः  निराहार व्रत बसेर दादश्यां  द्वादशीमा राति नै 





स्नातुं  स्नान गर्नका लागि 
कालिन्द्याः  यमुनाको 
जलम्  जलमा 

आविशत्  प्रवेश गरे 


ताक्यार्थ नन्दले कार्तिक शुक्ल एकादशीमा निराहार व्रत बसेर भगवान् जनार्दनको पूजा गरी 
भोलिपल्ट द्रादशीमा राति नै नुहाउन यमुनाको जलमा प्रवेश गरे। 


तं गृहीत्वानयद् भृत्यो वरुणस्यासुरोऽन्तिकम्। 
अवज्ञायासुरीं वेलां प्रविष्टमुदकं निरि ॥ २॥ 





पदार्थ निरि  रातमा नै वरुणस्य  वरुणको 

आसुरीं  असुरहरूको विहार उदकं  पानीमा भृत्यः  सेवक 

गर्ने प्रविष्टम्  प्रवेश गरेका असुरः  कुनै असुरले 

वेलां  समयलाई तं  ती नन्दलाई अन्तिकम्  वरुणको नजिक 
अवज्ञाय  वास्तै नगरी गृहीत्वा  समातेर अनयत्  लग्यो 


ताक्यार्थ असुरहरूको विहार गर्ने वेला हो भन्ने कुरा विचारे नगरी राति नै नुहाउन जलमा 
प्रवेश गरेका नन्दलाई वरुणको सेवक कुनै असुरले समातेर वरुण भए ठाँमा लग्यो । 
वितवरण यस श्लोकमा वरुणको अनुचरले आसुरी वेला अर्धरात्रिमा यमुनाभित्र नुहाउन पसेका 
नन्दलाई हरण गरेको बताइएको छ । 
एकादशीको दिन नन्दले जनार्दन भगवान्को पूजा गरे। एकादशीमा निराहार रही द्वादशीको 
दिन व्रत पारायण गर्नुपर्ने शास्त्रीय विधान छ। सूर्योदयकालमा यदि द्वादशी आधा मुहूर्त मात्रै 
बाँकी हुने रहे भने अर्धरात्रिर्म उठी अग्निहोत्र आदि नित्य कर्म समाप्त गरेर भए पनि प्रातःकाल 
द्रादशीमा पारायण गर्नैपर्दछ। यद्यपि यी वैदिक कृत्यहरू प्रातःकालदेखि मध्याहकालसम्ममा 
गरिन्छन्, तर सूर्योदयपच्ि द्वादशी जम्मा आधा मुहूर्त मात्र बाँकी रहे भने त द्रादशीमा अनिवार्य 
पारायण गर्नुपर्ने उपासनाको नियमले गर्दा ती वैदिक कर्महरूलाई पनि अधि नै गरिसक्नुपर्दछ भन्ने 
मान्यता छ कलार्धा द्वादशीं दुष्ट्वा निशीथादूर्वमेव हि । आमध्याह्ाः क्रियाः सर्वाः कर्तव्याः 
रालान्दरी ्ठक््ठज्ञ 


३९७२ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय रत 


शम्भुशासनात्। नन्दले यही मान्यता अनुसार अर्धरात्रिमा नै नुहाएका हृन् तर वरूणको सेवकले 
अर्धरात्रिमा नुहाउनुहूनन भन्ने सामान्य नियम मात्र जानेकाले नन्दको हरण गय्यो। आसुरी वेला 
ठानी वरुणको सेवकले नन्दको हरण गर्नु यस विषयमा उसको ज्ञान नहुनाले हो भनी वरुणले नै 
सातो श्लोकमा भनेका छन् । 


चुकररुस्तमपश्यन्तः कृष्ण रामेति गोपकाः। 
भगवांस्तदुपश्रुत्य पितरं वरूणाहतम्। 
तदन्तिकं गतो राजन् स्वानामभयदो विभुः ॥ ३॥ 





पदार्थ चुक्रुशुः  कराए स्वानाम्  आपना भक्तहरूलाई 
राजन्  हे राजा परीक्षित् भगवान्  भगवान्ले पनि अभयद्ः  अभयप्रदान गर्ने 
तम्  ती नन्दलाई तत् उपश्रुत्य  त्यो विभुः  व्यापक परमात्मा 
अपश्यन्तः  नदेखेका कोलाहललाई सुनेर श्रीकृष्ण 

गोपकाः  गोपहरूले पितरं  पितालाई तदन्तिकं  ती वरुणको 

कृष्ण राम इति  हे श्रीकृष्ण ! वरुणाहृतम्  वरुणद्रारा हरण समीपमा 

हे बलराम ! भनेर गरिएको कुरा बुफी गतः  जानुभयो 


वाक्यार्थ नन्दलाई नदेखेपछि सारा गोपहरू  श्रीकृष्ण ! हे बलराम ! भनेर कराउन थाले। यो 
कोलाहल सुनेर पिताजीलाई वरुणले हरण गरेको कुरा भगवान्ले बुमनुभयो र आप्ना भक्तहरूलाई 
अभयप्रदान गर्नृहुने भगवान् श्रीकृष्ण वरुण भएको ठाडँमा जानुभयो । 


प्राप्तं वीक्ष्य हृषीकेशं लोकपालः सपर्यया । 
महत्या पूजयित्वाह तदशंनमहोत्सवः ॥ ४॥ 





पदार्थ प्राप्तं  आफ्नो ठाडमा महत्या  ठलो 
तदृशंनमहोत्सवः  उहाँ आउनुभएका सपयंया  पूजाविधिद्रारा 
भगवान्को दर्शनको हृषीकेशं  इन्द्रियका ईश्वर पूजयित्वा  पूजा गरेर 
महोत्सवले आनन्दित भएका भगवानूलाई आह  भन्न थाले 
लोकपालः  लोकपाल वरुणले वीक्ष्य  देखेर 


ताक्यार्थ भगवान्को दर्शनलाई महोत्सव समान मानने लोकपाल वरुणले हृषीकेश भगवान् 
आउनुभएको देखेर धुमधामसंग भगवान्को पूजा गरी उहाँ लाई भन थाले । 


वरुण उवाच वरुणले भने 
         न 
अद्य म नभृता दहाऽद्वाथाअवगतः प्रभा। 
त्वत्पादभाजो भगववन्नवापुः पारमयव्वनः ॥ ५॥ 
सालाली टीच्रटटह् 


३९७३ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय रत 
पदार्थ निभृतः  सफल भयो त्वत्पादभाजः  हजुरका चरण 
भगवन्  हे भगवान् अद्य एव  आज नै उपासकहरू 

अद्य  आज अथः  सारा पुरुषार्थ अध्वनः  संसारमार्गको 

मे मेरो अधिगतः  प्राप्त भयो पारम्  पार लक्ष्य 

देहः  शरीर धारण गरेको प्रभो  हे प्रभु अवापुः  प्राप्त गर्दछन् 





ताक्यार्थ हे भगवान् ! आज मेले शरीर धारण गरेको सफल भयो र सारा पुरुषार्थको प्राप्ति 
पनि भयो हे प्रभु! जो हजुरको चरणकमलको उपासना गर्दछछन् उनीहरूले संसारमार्गको लक्ष्य 
प्राप्त गर्दछछन् । 


नमस्तुभ्यं भगवते बरह्मणे परमात्मने । 
न यत्र श्रूयते माया लोकसृष्टिविकल्पना ॥ ६॥ 





पदार्थ तुभ्यं  हजुरलाई चराचरलोकको सुष्टि गर्न 
भगवते  रेश्वर्यशाली नमः  नमस्कार छ माया  माया 

ब्रह्मणे  व्यापक स्वरूप र॒ यत्र  जुन परमात्मामा न श्रूयते  वास्तविक रूपमा 
परमात्मने  आत्मस्वरूप लोकसृष्टिविकल्पना  छैन भनेर वेदले भन्दछछ 


ताक्यार्थ रेश्वर्यशाली, व्यापक र सबका आत्मस्वरूप हजुरलाई नमस्कार छ। हजुरमा यो 
चराचरको सृष्टि गराउने जो माया शक्ति छ, त्यो वास्तविक रूपले छैन भनेर वेदले भन्दछ। 


अजानता मामकेन मूटेनाकायवेदिना । 
आनीतोऽयं तव पिता तद्भवान् क्षन्तुमहंति ॥ ७॥ 





पढार्थ मामकेन  मेरो भृत्यद्रारा भवान्  हजुरले 
अजानता  नजानेको अयं  यहां तत्  त्यो अपराध 
अकायैवेदिना  कर्वव्य नबुरेको तव पिता  हजुरका पिता क्षन्तुम् अहंति  क्षमा 
मूढेन  मूर्ख आनीतः  ल्याइनुभएको छ  गरिदिनुहोस् 


ताक्यार्थ केही नजानेको र कर्तव्य नबुकेको मूर्ख यो मेरो सेवकले हजुरका पिताजीलाई 
ल्याए, हजुरले यो अपराध क्षमा गरिदिनुहोस् । 


ममाप्यनुप्रहं कृष्ण कतुंमहंस्यशेषदुक् । 
गोविन्द नीयतामेष पिता ते पितृवत्सल ॥ ८॥ 


पदार्थ गोविन्द्  हे गोविन्द हुनुहन्छ, त्यसैले 
कृष्ण  हे श्रीकृष्ण अशोेषदुक्  हजुर सबैको साक्षी मम अपि  मलाई पनि 


रामालन्द्री दक्हट्घ 


दशम स्कन्ध 


अनुग्रहं  अनुग्रह 
कतुम्  गर्न 
अ्हैसि  योग्य हुनुहुन्छ 


श्रीमद्भागवत 


पितृवत्सल  हे पितुप्रिय प्रभ 
एष  यहाँ रहनुभएका 
ते  हजुरका 


३९७४ 
अध्याय २८ 


पिता  पिता 
नीयताम्  लगियोस् 


ताक्यार्थ हे श्रीकृष्ण ! हे गोविन्द ! हजुर संसारको साक्षी हुनुहुन्छ, ममाथि कृपा गर्नुहोस् र हे 
पितृप्रिय प्रभु ! यहाँ रहनुभएका आफ्ना पिताजीलाई लैजानुहोस् । 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकेदवले भन्नुभयो 
एवं प्रसादितः कृष्णो भगवानीरवरेश्वरः। 
आदायागात् स्वपितरं बन्धूनां चावहन् मुदम् ॥ ९॥ 





पदार्थ ईश्वरहरूका पनि ईश्वर बन्धूनां  बन्धुबान्धवहरूको 
एवं  यसरी भगवान् कृष्णः  भगवान् मुदम् च  हर्षलाई 
प्रसादितः  स्तुति आदिद्रारा श्रीकृष्णले आवहन्  बढाव 

प्रसन्न गरादनुभएका स्वपितरं  आपफ्ना पिताजीलाई अगात्  व्रजतिर जानुभयो 
ईङ्वरेदवरः  ब्रह्मा आदि आदाय  लिएर 


ताक्यार्थ यसरी वरुणले स्तुति गरेर भगवान्लाई प्रसन्न बनाएपच्ि ईश्वरहरूका पनि ईश्वर 
भगवान् श्रीकृष्ण सारा व्रजवासीहरूलाई आनन्दित पार्द पिताजीलाई लिएर व्रजतिर जानुभयो । 


नन्दस्त्वतीन्दरियं दुष्ट्वा लोकपालमहोदयम् । 
कृष्णे च सन्नतिं तेषां ज्ञातिभ्यो विस्मितोऽब्रवीत् ॥ १०॥ 


पदार्थ कृष्णे च  श्रीकृष्णमा विस्मितः  चकित हदे 


नन्दः तु  नन्दले चाहं तेषां  ती लोकपाल र उनका 
अतीन्द्रियं  कटहिल्यै नदेखेको सेवकहरूको 
लोकपालमहोदयम्  लोकपाल सन्नतिं  आदरभाव 


ज्ञातिभ्यः  आपना 
बन्धुबान्धवहरूलाई 
अनवीत्  भन्न थाले 





वरुणको ेश्वर्यलाई र दष्ट्वा  देखेर 
ताक्यार्थ नन्द कटहिल्यै नदेखेको लोकपाल वरुणको देश्वर्य र ॒उनीहरूको श्रीकृष्णप्रतिको 
आदरभाव देखेर चकित भए अनि ती सब कुरा उनी आफन्तहरूलाई भन्न थाले । 

  जर,  ५ राजन् गोपास्तमीङ्वरम् 

त त्वत्सुक्यावया मत्वा गोपास्तमीड्वरम् । 

अपि नः स्वगतिं सृक्ष्मामुपाधास्यदधीरवरः ॥ ११॥ 


ओत्सुक्यधियः  नन्दको कुरा ति  ती 
सुनेर उत्सुकता बटेका गोपाः तु  गोपहरूले चाहं 
रालानन्दरी टक्रब्ध 


पदार्थ 
राजन्  हे राजा परीक्षित् 


३९७५ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय रेत 
तं  ती श्रीकृष्णलाई परमात्माले दर्शन 

ईङवरम्  ईश्वर नः अपि  हामीहरूलाई पनि उपाधास्यत्  गराददिनुहोला कि 
मत्वा  मानेर सृक्ष्मां  सूक्ष्म 

अधीश्वरः  संसारका मालिक स्वगतिं  आपनो परमधामको 





ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! नन्दको कुरा सुनेर गोपहरूले जगत्का एक मात्र स्वामी परमात्माले 
हामीहरूलाई पनि आफ्नो सूक्ष्म परमधामको दर्शन गराइदिनुहोला कि भनी अति उत्सुकतापूर्वक 
विचार गर्न थाले। 


इति स्वानां स भगवान् विज्ञायाखिलदुक् स्वयम् । 
सङ्कल्पसिद्धये तेषां कृपयेतदचिन्तयत् ॥ १२॥ 





पदार्थ सः भगवान्  उहां भगवान् तिषा  तिनीहरूको 

इति  यसरी विचार गरिरहेका श्रीकृष्णले सङ्कत्पसिद्धये  इच्छा पूर्ण गर्न 
स्वानां  आपफ्ना प्रेमी स्वयम्  आफ एतत्  यो 

भक्तहरूको इच्छालाई विज्ञाय  बुफेर अचिन्तयत्  विचार गर्न 
अखिलदुक्  सर्वसाक्षी कृपया  कृपापूर्वक लागनुभयो 


ताक्यार्थ यसरी विचार गरिरहेका आप्ना प्रेमी भक्तहरूको इच्छालाई सर्वसाक्षी हुनुभएका 
भगवान् श्रीकृष्णले आफ बुर उनीहरूको इच्छा पूर्ण गर्ने विचार गर्न लागनुभयो । 


जनो वै लोक एतस्मिन्नविद्याकामक्ममिः। 
उच्वावचासु गतिषु न वेद् स्वां गतिं भ्रमन् ॥ १३॥ 





पढार्थ अविद्याकामकमभिः  अविद्या, भ्रमन्  घुम्दाघुम्दै 
वै  निश्चयनै कामना र कर्मको आधारमा स्वां  आफ्नो 

जनः  मानिस उन्वावचासु  उचनीच गतिं  स्वरूपलाई 
एतस्मिन् लोके  यो लोकमा गतिषु  अवस्थाहरूमा न वेद  जान सक्दैन 


ताक्यार्थ मानिसले यस लोकमा अविद्या, कामना र कर्मको वासनाले उचनीच अवस्थाहरूमा 
घुम्दा घुम्दे आफनो वास्तविक स्वरूपलाई जान्न सक्दैन । 


इति सञ्चिन्त्य भगवान् महाकारुणिको हरिः। 


दशयामास टोकं स्वं गोपानां तमसः परम् ॥ ४॥ 


पढार्थ सञ्चिन्त्य  विचार गरेर भगवान् हरिः  भगवान् 
इति  यसरी महाकारुणिकः  अत्यन्त दयालु श्रीकृष्णले 


रालालन्द्री ्दक्दठ्छ 


३९७६ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय रत 
गोपानां  गोपहरूको रहेको लोकं  परमधाम वैकुण्ठ 
तमसः परम्  प्रकृतिभन्दा पर॒ स्वं  आफ्नो दशयामास  देखाउनुभयो 


ताक्यार्थ परम दयालु भगवान् श्रीकृष्णले यति विचार गरेर ती गोपहरूलाई प्रकृतिभन्दा पर 
रहेको आफ्नो परमधाम देखाउनुभयो । 


सत्यं ज्ञानमनन्तं यद् बह्यज्योतिः सनातनम् । 
यद्धि पश्यन्ति मुनयो गणापाये समाहिताः ॥ १५॥ 


पदरथ यत् बह्मज्योतिः  जो ब्रह्मज्योति समाहिताः  समाधिमा बसेका 
सत्यं  सतूस्वरूप छ त्यसको दर्शन गराउनुभयो मुनयः  मुनिहरूले 

ज्ञानम्  चितूस्वरूप र हि  निश्चय नै परयन्ति  देख्दछन् अनुभव 
अनन्तं  अनन्त अन्त्यरहित यत्  जसलाई गर्दछछन् 

सनातनम्  नित्यसिद्ध गुणापाये  गुणातीत भएर 





ताक्यार्थ भगवानूले सत्स्वरूप, चित्स्वरूप, अनन्त र नित्यसिद्ध ब्रह्मज्योतिको दर्शन दिनुभयो 
जुन ब्रह्मज्योतिको दर्शन गुणातीत भई समाधिमा बसेका मुनिहरूले मात्र प्राप्त गर्दछन्। 


ते तु बह्यहदं नीता मग्नाः कृष्णेन चोदुधृताः। 
ददुशु्ह्मणो लोकं यत्राकूरोऽध्यगात् पुरा ॥ ९६ ॥ 





पढार्थ कृष्णेन  भगवान् श्रीकृष्णद्रारा यत्र  जहाँ 

ते तु  त्यसपछि ती गोपहरू उद्धृताः  त्यहँबाट छिकिए॒ पुरा  पहिले 

ब्रह्महदं  ब्रह्मकुण्डमा त्यसपच्ि अक्रूरः  अक्रूर 

नीताः  पुय्याइए ब्रह्मणः टोकं च  ब्रह्मलोकको अध्यगात्  गएका थिए 
मग्नाः  बब्रह्मकुण्डको ब्रह्मज्योतिको पनि भगवान्को दर्शन पाएका थिए 
आनन्दमा मग्न भएका उनीहरू ददुशयुः  दर्शन ग 


ताक्यार्थ भगवान्ले गोपहरूलाई ब्रह्मकुण्डमा लैजानुभयो । ब्रह्मकुण्डको आनन्दमा मग्न भएका 
उनीहरूलाई भगवान्ले त्यहाँबाट छिकिदिनुभयो र ब्रह्मलोकको दर्शन गराउनुभयो, जहाँ पहिले 
अक्रूर गएका थिए। 

नन्दादयस्तु तं दुष्ट्वा परमानन्दनिवृता   

कृष्णं च तत्रच्छन्दोभिः स्तूयमानं सुविस्मिताः ॥ १७ ॥ 


पदार्थ मग्न भएका गोपहरू त त्यो भगवत्लोक र 
परमानन्दनिवृताः  परमानन्दमा नन्दादयः तु  नन्द आदि तत्र  त्यहां 


रालालन्द्री टीच्ह्ट्द 


३९७७ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २८ 


छन्दोभिः  मूर्तिमान् वेदहरुद्रारा पनि भए 

स्तूयमानं  स्तृति गरिनुभएका दुष्ट्वा  देखेर 

तं कृष्णं च  उहाँ श्रीकृष्णलाई सुविस्मिताः  आश्चर्यचकित 

ताक्यार्थ परमानन्दमा मग्न भएका नन्द आदि गोपहरू भगवान्को धाम र त्यहोँ मूर्तिमान् 
वेदहरूले भगवान् श्रीकृष्णको स्तुति गरेको देखेर आश्चर्यचकित भए । 

वितरण यस अध्यायमा भगवान्का भक्तले अनन्य भावले उहाँको सेवा गर्नुपछ भन्ने रहस्य 
बतादइएको छ । भगवान्को सेवक अन्य अनुष्ठान गर्ने धुनमा लाग्यो र उसले भगवान्लाई बिर्सियो 
भने उसको अनन्यता भङ्ग हुन्छ । अनन्यता भनेको जतातते र सबैरूपमा आफ्ना इष्टदेवको मात्र 
उपासना, चिन्तन, पूजन गर्नु हो । जब यो अनन्य निष्ठा भक्तमा रहेदेन र कुनै अर्को साधनको 
खोजीमा ऊ लाग्छ, तब उसले दुःख पारंछ। यसैले नन्दले पनि दैत्यद्रारा अपहृत भई दुःख 
पाउनुपरेको हो। यसरी दुःख पाए पनि आपफ्ना भक्तलाई भगवान्ले दुःखबाट द्ुटकारा दिनुहन्छ । 
श्रीकृष्णले वरुणलोकमा गएर नन्दलाई द्ुटाई त्यसैको पुष्टि गर्ुभयो । एकपटक दुःख पाएर 
त्यसबाट परमात्माले नै जोगाएपचछि बल्ल नन्दले श्रीकृष्णको महत्तालाई हृदयभित्रैवाट बुरे । जब 
भक्तको आफूमा दृढ या अनन्य निष्ठा हुन्छ, तब भगवान्ले तिनीहरूलाई आफ्नो स्वरूपको 
अपरोक्ष ज्ञान दिनुहृन्छ। गीता १२६७मा पनि भगवान्ले ममा निरन्तर युक्त भई प्रीतिपूर्वक 
भजन गर्नेहरूलाई म॒ आफ्नो स्वरूपको ज्ञान गराइदिन्दछ्ु र संसारसागरबाट उद्धार गरिदिन्द्ु भनी 
यही कुरा भन्नुभएको छ। यहाँ श्रीकृष्णले आफ्नो सगुण र निर्गुण दुबे स्वरूपलाई प्रत्यक्ष 
देखाइदिनुभएको छ । परमात्माको सनातन रूप भनेको नित्य ब्रह्मचैतन्यरूप हो । भगवान्ले पहिला 
आफ्नो ब्रह्मचैतन्यको बोध गराददिनुभयो र गोपहरू सगुण रूपकै उपासक भएकाले पछि दिव्य 
सगुणरूपको दर्शन पनि गराउनुभयो भनी यस श्लोकमा बतादएको छ । यसरी परमात्माप्रति अनन्य 
निष्ठा हुनुको फल यँ बताइएको छ । 


इति श्रीमदुभागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां 
भ अ र घ्याय 
दशमस्कन्धे पृवोर्ेऽष्टाविंशोऽध्यायः ॥ २८॥ 


रालालन्द्री टीच्र्ठ 


३९७८ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २९ 


अथ एकोनत्रिंसो ऽध्यायः 
रासलीलाको प्रारम्भ 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
भगवानपि ता रात्रीः शारदोत्फुल्लमल्लिकाः। 
वीक्ष्य रन्तुं मनर्चके योगमायामुपाभ्रितः ॥ १॥ 





पदार्थ ताः ती उपाभ्रितः  साथ लिई 
भगवान् अपि  भगवान्ले पनि रात्रीः  रातहरूलाई रन्तुं  क्रीडा गर्न 
रारदोत्फुल्लमल्लिकाः  शरद् वीक्ष्य  देखेर मनः  मन 

ऋतुमा बेली फूलहरू फुलेका योगमायाम्  योगमालाई चरे  गर्नुभयो 


ताक्यार्थ भगवान्ले पनि शरद् ऋतुमा बेली फूलहरू ढकमक्क फुलेका ती रातहरूलाई देखी 
आफ्नो योगमायाको साथ लिई क्रीडा गर्ने इच्छा गर्नुभयो । 
वितवरण यस श्लोकमा भगवान् श्रीकृष्णले रासलीलाको सङ्ल्प गर्मुभएको छ । यस श्लोकमा 
शरत्कालमा बेली फूल फुलेका रातहरूलाई देखेपचछि भगवानूलाई पनि रमाउने इच्छा भयो 
भनिएको छ । परमात्मा आप्तकाम एवं अकाम हूनृहन्छ भनी बृहदारण्यकोपनिषद् ४३२१ मा 
बतादृएको छ । तर अहिले त परमात्मा आफ्ना प्रेमीहरूसंग आफ्नो आनन्द साट्न अनि उनीहरूको 
प्रमरस लाई स्वीकार गरी सन्तुष्ट हून नै व्रजमण्डलभित्र प्रवेश गर्नुभएको हो। यस श्लोकमा 
प्रयोग भएका सम्पूर्णं पदावलीले परमात्मामा आएको यही रसमय परिवर्तनलाई देखाएका छन् । 
यस श्लोकमा सबभन्दा पहिले भगवान् शब्दको प्रयोग गरी श्रीश्रुकदेवले उहांको 
सर्वगुणसम्पन्न एवं कामनारहित ईश्वरीय स्वरूपको सम्ख्ना गर्नुभएको छ। भगवान् त रेश्वर्य, 
सौभाग्य, यश, धर्म, ज्ञान र वैराग्य यी छ ओट गुणहरुद्वारा नित्य युक्त रहनुहुन्छ, उहाँ लाई अरू 
कसैबाट आनन्दित हन या आनन्द सापठी लिनुपर्देन । बरु परमात्माकै रसलाई पाएर सबे आनन्दित 
हन्छन् भनी उपनिषद्मा पनि बतादएको छ रसं ह्येवायं लब्ध्वानन्दीभवति छान्दोग्योपनिषद्, 
८७१ । उसो भए उहाँलाई यो प्रेमको प्यासले कहिलेदेखि सताडन थाल्यो ? प्रेमको महिमाद्रारा 
सर्वसमर्थं एवं कामनारहित परमात्मा पनि पर्लिई परिवर्तित भएर प्रेमको प्यासले युक्त हुन 
भक्तहरूका लागि अवश्य नै खुसीको विषय हो। यहाँ भगवान् रमाउन चाहनुभएको छ। 
जीवहरूले रमाउन विषयहरूको सहारा लिनुपर्दछछ, तर भगवान् त स्वतन्त्र हूनुहुन्छ । उहाँ को आनन्द 
अरू कसैको अधीनमा कछैन। उसो भए परमात्मा आपनै स्वरूपबाट आनन्दित नभरई किन बांसुरी 
बजाँदे गोपिनीहरूको प्रतीक्षामा रहनुभयो ? भागवतका टदीकाकार विद्रानूहरूले यसको रहस्य 
बताउनुभएको छ गोपिनीहरूका माध्यमले लिडइएको रस पनि भगवान्को आप्नै रस हो । 
वेदान्तमा परमात्मा आनन्दस्वरूप हूनुहुन्छ भनी बताटइहको छ, त्यो स्वरूपमा भोग्यभोक्ता आदि 


रामालन्द्री टीकर 


३९७९ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २९ 


भावको स्फुरण कैन, तर प्रेममा चाह आनन्दस्वरूप परमात्मा केवल निर्गुणनिषण्क्रिय नभई सबे 
कामना र सबै रसले युक्त हुनहन्छ सर्वकामः सर्वगन्धः सर्वरसः छान्दोग्योपनिषद्, ८७१ । 
त्रजलीलामा परमात्माको स्वरूपभूत आनन्दको स्फुरण या विमर्श भएको छ । यहाँ केवल निष्क्रिय 
आनन्दमात्र नभई कामना, उल्लास र नृत्यसहितको आनन्द छ । यसैले यसलाई रस मात्र नभनी 
रास भनिएको छ। 

रास शब्दको अर्थ हुन्छ रसहरूको समूह रसानां समूहः रासः । परमात्मा एडटै भएपचि 
उहांको स्वरूपभूत आनन्द पनि एठटे हुन्छ, तब रसानाम् यसमा बहुवचनको प्रयोग कसरी भयो 
भन्ने शङ़ा हुन सक्छ । तर ब्रजलीलामा स्वरूपभूत आनन्द केवल भगवानूमा मात्र होइन, उहाँ के 
स्वरूपभूता कृष्णमय गोपिनीहरूमा पनि रहेको छ । अर भनौ कृष्णमा रहेको स्वरूपभूत निष्क्रिय 
एवं आस्वादन गर्न नसकिने आनन्द नै गोपिनीहरूमा सरी सक्रिय एवं आस्वाद्य बनेको छ। यस 
दृष्टिलि हर्दा रासलीलाको प्रसङ्गमा श्रीकृष्णमा भन्दा गोपिनीहरूमा बदी रस छ । आर्फैमा अत्यन्त 
सुन्दर भएको व्यक्ति पनि चुपचाप एकान्तमा र॑दा आफ्नो आनन्दलाई उसले रसास्वादन गर्न 
सक्दैन। तर जब त्यही व्यक्ति एेना अगाडि बस्छ, तब त्यहं देखिएको आपने स्वरूपले उसलाई 
परम आनन्दित बनाइदिन्छ । स्फुरित भड्रहेको आनन्द निष्क्रिय आनन्दभन्दा बढी आस्वाद्य एवं 
मनोहर हुन्छ । गोपिनीहरू भगवान्का प्रेममय प्रतिरूप हुन्, उनीहरूमा रहेको यही विशेष आनन्दको 
आस्वादन गर्न नै स्वरूपतः निष्काम रहने श्रीकृष्ण पनि सकाम हूनुभएको छ। प्रेमरसको यही 
विलक्षणता हौ कि पहिले परमात्माले आपन स्वरूपानन्दलाई प्रेमीहरूको हृदयभित्र फिंजाउनुहुन्छ 
अनि त्यहाँ मूर्तिमान् भएको आफ्नै रसलाई आर्फै आस्वादन गर्नुहन्छ । 

यस श्लोकमा आएको वीक्ष्य यो पदले भगवानूले आफ्नो हिराइहारा नै सम्पूर्ण 
व्रजमण्डलमा आफ्नो रसको स्थापना गर्नुभएको सूचित गर्दछ। रसलाई भोगन त मन चाहिन्छ, 
परमात्मामा संसारी जीवहरूमा जस्तो मन छैन, तब कसरी भोग सम्भव छः? यो समस्याको 
समाधानका लागि भगवानूले आर्फैमा मनश्चक्रे अर्थात् मनको पनि रचना गर्नुभयो । कुनै पनि 
काम गर्न सबभन्दा पहिले मन चाहिन्छ यस्मान्न ऋते किञ्चन कर्म क्रियते भनी वेदमा 
रुद्राष्टाध्यायी १७ बतादएको छ। सृष्टिकालमा पनि पहिले मनको रचना भएको छ 
तन्मनोऽसुजत। महारासमा पनि सबभन्दा पहिले यही मनको रचना भएको छ । टीकाकार 
वंशी धरले चक्रे यो आत्मनेपदको तात्पर्य बताँदै भन्नुभएको छ भगवानूले मनको रचना आपन 
लागि गर्नुभएको हो। क्रियाको फल स्वयं कर्तामा रहन्छ भने त्यहाँं आत्मनेपदको प्रयोग हुन्छ । 
यसैले यहाँ मनद्वारा आनन्द भोग्नुको मुख्य फल भगवानूमा छ । भगवान्को प्रमले भरिपूर्ण भएका 
गोपिनीहरूले भगवान्लाई न प्रेमरसको दान गर्नु व्रजलीलाको विशेषता हो । 

ताः रात्रीः यो पदको विद्वानूहरूले अनेक अर्थ गर्नुभएको छ। यसको सामान्य अर्थ हो, 
चीरहरणको समयमा भगवानूले रंस्यथ क्षपाः अर्थात् मसंग रातहरूमा विहार गर्नैछछौ भनी जुन 
रातहरूको सड़त गर्नुभएको धियो, तिनैलाई ताः भन्ने शब्दले बुखाएको छ । भगवान्ले रसलीला 
गर्दाको समय कुन थियो भनी सारार्थदर्शिनी, वंशीधरी आदि अनेक ठीकामा विस्तृत विवेचना 
गरिएको छ। भगवान् श्रीकृष्ण सात वर्षको हदा कार्चिक महिनाको ओँसीमा उहाँले इन््रयागको 


रामालन्द्री टीच्छट्द 


३९८० 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २९ 


निषेध गर्नुभएको थियो । शुक्लप्रतिपदामा गोवर्धन पूजा, उत्सव आदि भयो भने द्वितीयाको दिन 
इन्द्रले यो सब थाहा पाई क्रोध गरे। तुतीयादेखि नवमीसम्म सात दिन उहँले गोवर्धनधारण 
गर्नुभयो । दशमीमा गोपगोपिनीहरू र स्वयं इन्द्र पनि भगवान्को पराक्रम देखी विस्मित भए। 
एकादशीको दिन गोविन्दाभिषेक, इन्द्रस्तुति आदि भयो । द्रादशीको दिन भगवान् श्रीकृष्णले 
नन्दलाई वरुणलोकबाट द्ुटाई ल्याउनुभयो भने पूर्णिमामा सबै व्रजवासीलाई वैकुण्ठमा लिई 
जानुभयो । यसरी सातौ वर्षको शरद् ऋतु समाप्त भयो । अब आँ वर्षको शरद् ऋतु आएपछि 
आश्विन पूर्णिमाको दिन सायङ्ालमा भगवानूले रास आरम्भ गर्ने विचार गर्नुभयो । यहाँ पूर्णिमाको 
एडटै रातलाई किन रात्रीः यो बहुवचनको प्रयोग गरियो भन्ने शङ्ा हुन सक्छ। टीकाकारहरू 
लेख्छन् भगवान्ले पूर्णिमाको एडटे रातमा अनन्त ॒रातहरूको विस्तार गर्नुभएको धियो । 
गोपिनीहरूमा रहेको अनन्त प्रेम र अनन्त उत्कण्ठाको शान्ति गर्न एडटे रातको विहारले नपुग्ने 
अनि आपफूले उनीहरूको प्रेमको आस्वादन गर्न पनि एउटा रात मात्र अपुग हुने देखी भगवान्ले 
आफ्नो चिन्मय सङूल्पशक्तिबाट अनेक रातहरूको विस्तार गर्नुभयो । वस्तुतः रसलीला पूर्णिमा 
आदि कुनै लौकिक तिथिहरूमा होइन, अपि तु भगवानुद्रारा नै सडल्पित दिव्य अनेक रात्रिहरूमा 
भएको थियो भनी यसले बता । रासपञ्चाध्यायीको अन्त्य भागवत १०३३२९मा ब्रह्मरात्र 
उपावृत्ते भनेर ब्रह्माजीको एक रात अर्थात् एक हजार चतुर्युगीको पूर्ण अवधिसम्म महारास भएको 
बतादइएको छ । जे होस्, ती अनेक रातहरूको विस्तार एडटै पूर्णिमाको रातमा भएको धियो । 

भगवान्ले रासको सडूल्प गर्नुभएपक्छि दोप्रो श्लोकमा मात्र चन्रमा उदाएको वर्णन 
गरिएको छ । उदगात् अर्थात् चन्रमा बल्ल उदाए भन्नुको अर्थ कृष्णचन्द्रले गर्न लागेको लीलामा 
सहयोगी हुने रसमय चन्द्रमा ने त्यहाँं उदाएको भन्ने हृन्छ। यो रासविहारको भावमय चन्द्र हो र 
पूर्वं दिशादेखि मध्य आकाशसम्म मात्र यो पुग्छ, अस्त हदेन। शरत्कालमा मल्लिका बेली 
नफुल्ने भए पनि त्यो फुलेको बताउनुले वृन्दावनको भावमय अप्राकृत जगतूमा सवे ऋतुका 
फूलहरू त्यहाँ फुलेका धथिए भनी सूचित गर्दछ । वंशीधरका अनुसार ताः रात्रीः यो पदको अर्को 
अर्थ हुन्छ रात्रिवत् तमोव्याप्ताः प्रजाः अर्थात् रात ४ महाअन्धकारमा रेका प्राणीहरू। यहाँ 
शरदोत्फुल्लमल्लिकाः यो पद प्रजा पदको विशेषण हो, जसको अर्थ हुन्छ शर इव द्यन्ति 
पीडयन्ति इति शरदाः पुत्राद्याः विषयाः, तेषु उत्फुल्लमल्लिकावत् सुखनबुद्धयः ये ते । पत्रपरिवार 
आदि विषयहरू बाणले रोपे ॐ पीडा दिने स्वभावका छन्, तिनमा पनि सामान्य प्राणीहरू फूल 
फुले ४ सुख भरिएको देख्छन्। यस्ता अज्ञानी प्राणीहरूसंग आँ घुलमिल गरेविना यिनीहरूको 
कुनै उपायले पनि उद्धार हून सक्दैन । मेरा लागि यिनले त्याग, पुरुषार्थं आदि केही नगर्ने भएपच्ि 
यिनका लागि मने प्रयास गरु भनी रन्तुं अर्थात् तिनीहरूसंग घुलमिल भई भगवान् रमाउन 
खोज्नुभयो । यो कृपाप्रधान लीला भएकाले यहाँ योगमायाको आश्रय लिनु भनेको अज्ञानीहरूलाई 
आपूमा योग गराउन या अर्थात् जुन मा अर्थात् कृपा आवश्यक छ, त्यसकै आश्रय लिनु हो । 

दान गर्ने अर्थको रा धातुमा त्रि प्रत्यय लागेर पनि रात्रि शब्द बन्द, जसको अर्थ हुन्छ, 
दान गर्ने या अफैलाई भगवानूमा समर्पित गरिदिने शरणागत भक्तहरू। 
उत्फुल्लमल्लिकादिरूपाणि विषयसुखानि शर इव दन्ति याः यो व्युत्पत्तिबाट 


रालालन्द्री टीच्डण 


३९८१ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २९ 


शरदोत्फुल्लमल्लिकाः यो पद बन्दछछ। यसको अर्थ हन्छ मल्लिका फूल फुले ४ संसारी 
व्यक्तिले राम्रा माने विषयसुखले जसलाई बाण विरे ४ पीडा दिन्छन्, यस्ता विरक्त भक्तहरू, 
जसलाई विषयभोगले फन् दुःख दिएको भान हृन्छ, त्यस्तालाई ब्रह्मरूप आपरूमा मिलाउन 
भगवान्ले इच्छा गर्नुभयो भने अर्को अर्थ हो। यहाँ योगमाया पदको अर्थ हुन्छ, आपफूमा योग 
अर्थात् अभेद गराउनका लागि या जुन मा अर्थात् ब्रह्मप्रमा ज्ञान छ, त्यसको आश्रय लिई 
भगवान् विरक्तहरूसंग खेलनुहुन्छ । 

यो प्रममय लीलाको प्रसङ् भएकाले पनि रहस्यवादी अनेक विद्वानूहरूले यसलाई 
आध्यात्मिक रहस्यके अर्थमा प्रस्ट्याउनुभएको छ । रासरहस्य टीकाकार लेख्नुहन्छ यहाँ भगवान् 
मुमुक्षु व्यक्तिको स्थानमा हुनहन्छ। भगः भाग्यं तद्वान् भगवान् मक्त हुने इच्छा राख्ने 
महाभाग्यशाली नै भगवान् हो । अनेक विषयहरूका आकारमा आकारित अज्ञानात्मिका वृकत्तिहरू नै 
रात्रीः हुन् । ती संसारी वृत्तिहरूलाई देखी मुमृक्षु योग अर्थात् स्वरूप साक्षात्कारका लागि या जुन 
मा अर्थात् ब्रह्मप्रमा छ, त्यसको आश्रय लिन्छ। यहाँ मनः चक्रे यस पदावलीको अर्थ 
चित्तसमाधान गर्नु भन्ने हुन्छ । 

यो २९ अध्यायदेखिको ३५ अध्यायसम्मका ७ अध्यायहरूलाई सुबोधिनीकारले 
कामप्रकरण भनी द्ुट्याउनुभएको छ । यहो काम भनेर प्रेमको पराकाष्ठा या फलरूप अवस्थालाई 
बतादइएको हो । किनभने भक्तिशास्त्र अनुसार भगवान्मा परमप्रेम हूनुलाई ने परमपुरुषार्थ मानिन्छ । 
त्यसैले अनेक टीकाकारहरूले यसलाई फलप्रकरण भनी उल्लेख गरेका छन्। यी प्रसङ्गहरूमा 
गोपिनीहरूमा प्रेमको चरम उत्कर्ष देखेर स्वयं रसमय भगवान् पनि ती अनेक गोपिनीहरूबाट 
प्रमरस प्राप्त गर्न अनेक बन्नुभएको छ । किले हर्दे, कहिले देखिंदे अनि किले उनीहरूका 
प्रमजिज्ञासाहरूको समाधान गर्दै भगवान्ले उनीहरूको प्रमलाई छन्खन् परिपुष्ट गरिरहनुभएको 
छ । गोपिनीहरूसंगको रासलीलामा अङ्गस्पर्थ, बाँसुरीको गीतश्रवण, ताम्बुलभक्षण, अङ्गरागको 
सुगन्ध सुंघ्नु आदि अनेक वृत्तिहरूको प्रकाश भएको छ । भागवतलाई साक्षात् भगवान्के वाडमयी 
मूर्ति एवं दशम स्कन्धलाई उहांको हदय भनी बताडन्छ । हृदयमा पनि सबेभन्दा मुख्य पञ्चप्राण 
हन्छन् । प्राण, अपान, समान, व्यान, उदान गरी यी पाँच सञ्चारी प्राणहरूद्रारा नै हृदय बन्द । 
यो पञ्चाध्यायी रसलीला पनि वाडमय मूर्तिं भगवान्को पाँच प्राणसमानको रहेको छ । हदय 
भावना एवं संवेदनाको केन्द्र हो। दशम स्कन्धको भावमय श्रीविग्रहमा रासलीलाका यी पांच 
अध्यायले भगवान्को प्रेमलीलामा प्राणसञ्चार गराएका छन् । 

श्रीधर स्वामीका अनुसार ब्रह्मादिजयसंरूढदर्पकन्दर्पदर्पहा अर्थात् ब्रह्मा आदि सबे 
देवतालाई एकएक गरी जितेपच्छि दर्प बढेको कन्दर्प अर्थात् कामदेवको दर्प वा अभिमानलाई 
नष्ट गर्न नै भगवानूले रसलीला गर्नुभएको हो । भक्तहरू भन्छन् शिवजीले जलाइदिनुभएको 
कामदेवले एक दिन श्रीकृष्णलाई युद्ध गर्न डाके । श्रीकृष्णले शिवजीबाट कामदेव भस्म 
हनुपरेको कुरा कामदेवलाई सम्णांदा पनि उसले त्यो वेला शिवजी तपस्या गर्न एकान्तवासमा 
हनुभएकाले आपले हार्नुपरेको बताए । तब भगवान् श्रीकृष्णले अत्यन्त कामी पुरुषहरूको रै 
आचरण गर्दा पनि आफूमाथि कामको प्रभाव अलिकति पनि नपरेको देखाउन स्यौ स्त्रीहरूसंग 


रामालन्द्री टक्ष्डज्ञ 


३९८२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २९ 


विहार गर्नुभएको हो । आत्मन्यवरुद्धसौरतः अर्थात् कामलाई आरफैँभित्र थुनिदिई लीला गर्नुभयो 
भन्ने जस्ता पदहरूले भगवान्को यही अच्युततालाई देखाएका छन् । स्त्री, एकान्त रात, पूर्णचन्द्रको 
उदय आदि कामका सबे सामग्रीलाई पादा त म यिनलाई अवश्य नै जितने भनी दुक्क भएको 
कामदेव भगवानूमाथि आफनो कुनै पनि प्रभाव नपरेको देखी साहसविहीन एवं निरुपाय बन्यो । 
कामदेवको अभिमान चूर्ण गरिदिने यो श्रीकृष्णचरित्रको श्रवणपठनले श्रद्धालु व्यक्तिहरूको 
हृद यभित्र रहेको बचेखुचेको काम पनि चर्ण ह॒न्छ भन्ने भावुक भक्तहरूको विश्वास रहेको छ। 


तदोडुराजः ककुभः केरेमंखं प्राच्या विलिम्पन्नरुणेन शन्तमेः। 
स चषणीनामुदगाच्छचो मृजन् प्रियः प्रियाया इव दीघंदशंनः ॥ २॥ 


पढार्थ दीघंदशंनः  लामो समयपचछ्छि मुखं  मुखलाई 

तदा  त्यस वेला भेटिएका रन्तमेः  शीतल 

सःती प्रियः  प्रियले करैः  किरणरूपी हातहरुद्रारा 
उडुराजः  चन्रमा प्रियायाः इव  आपनी प्रियाको अरुणेन  अरुणिमा लाली 


चर्षणीनां  मानिसहरूको अनुहार सिंगार कै द्रारा 

शुचः  गर्मीबाट उत्पन्न तापलाई प्राच्याः  पूर्वी विलिम्पन्  लेपन गररिदिदै 
मृजन्  हटा ककुभः  दिशाको उदगात्  उदाए 

ताक्यार्थ त्यसै वेला मानिसहरूमा गर्मीबाट उत्पन तापलाई हटा्ददे, लामो समयपलछि भेट 
भएका प्रियतमले आफ्नी प्रियाको अनुहार सिंगारिदिए ४ पूर्वी दिशाको मुखलाई आपफ्ना शीतल 
किरणरूपी हातहरुद्रारा लाली लेपन गरिदिँदे चन्द्रमा उदाए। 

विवरण भगवानूले रासक्रीडामा मन गर्नैवित्तिके पूर्वं दिशाबाट चन्रमा उदाए। चन्द्रमालाई 
मनको देवता मानिन्छ। अनुग्राहक देवताको अनुग्रहविना इन्दरियहरूले काम गर्न सक्देनन्। 
भगवानूले भर्खरे रासका लागि आवश्यक मनको सृष्टि गर्नुभयो अतः त्यसको पनि अनुग्राहक 
चाहियो। रासलीलाको लागि योग्य अप्राकृत मन अरू सामान्य मन जस्तो होन, जसलाई 
सामान्य चन्द्रको अनुग्रहले काम गरोस्, यसका लागि त भावजगतूमा नै दिव्य चन्द्रमाको उदय 
हनु आवश्यक छ । त्यसैले भगवान्ले आफ्नो नयाँ मनको अधिष्ठाता देवताको रूपमा नयां 
चन्द्रमाको पनि सृष्टि गर्नुभयो भन्ने सुबोधिनीकारको मत रहेको छ। आना किरणद्ारा पूर्वी 
दिशाको मुहारमा लाली छर्दै चन्रमा उदाउनुले चन्द्रमामा भरिएको प्रसननतालाई बता । 
आजसम्म चन्द्रमा मनका अधिष्ठाता त थिए, तर भगवानूमा परिच्छिन्न मन नभएकाले भगवान्संग 
उनको सम्बन्ध हून पाएको थिएन। जब भगवान्ले लीलाविहारको लागि मनको रचना गर्मुभयो 
तब भगवान्को मनको समेत अधिष्ठाता हुन पाएकोमा चन्द्रमा अत्यन्त प्रसन्न भए र पूर्णताका 
साथ उदाए। मानौ सम्पूर्ण प्राणीहरूको ओंँखामा परी आफनो यो अपूर्व सौभाग्य सबेलाई 
देखाउनके लागि चन्द्रमा चम्किएका हन् कि भने ४ थियो। यसरी चन्रमा उदाउनुका अनेक 
तात्पर्य रहेका छन् 





यालानन्द दीक्कडह् 


३९८३ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २९ 


चन््रमालाई उडुराज भनिन्छ, यसको अर्थं ताराहरूका स्वामी भन्ने हृन्छ । श्रीकृष्ण पनि 
उडुराज हुनहन्छ, भगवान् तारा जस्ता अनेक गोपिनीहरूको बीचमा शोभित हुने चन्द्रमा समान 
हनहन्छ । तर आकाशको चन्द्रमाका भन्दा पनि श्रीकृष्णचन्द्रमाका धरे विशेषताहरू छन् । चन्द्रमामा 
अलिकति मात्र दाग छ, ताराहरूको बीचमा रही आफ बढी चम्किरहेको छ तर श्रीकृष्णले त 
आफनो सौन्दर्यजति सबे गोपिनीहरूलाई दिनुभएको छ र उज्यालाचम्किला तिनीहरूको बीचमा 
बस्नुभएको छ । चन्द्रमा र ॒ताराहरूको अवस्थाभन्दा श्रीकृष्ण एवं गोपिनीहरूबीचको अवस्था 
फरक छ । यहाँ प्रेमीहरू अलगअलग व्यक्तित्व भएका छैनन्, अपि तु एक भई मिलेका छन्। 
यही श्रीकृष्णको प्रेमलीलाको विचित्रता ह्न चन्द्रमा भएभरको प्रकाश निकाली पूर्णताका साथ 
चम्किरहेका छन् ताकि कुनै पनि अंशमा यो लीला हेर्नबाट वञ्चित हुन नपरोस् । 

चन्द्रमा उदाएपच्छि पूर्वी दिशा उज्यालो भयो भन्नुको साटो श्रीशुकदेवले चन्द्रमाले आफ्ना 
सुनौला किरणरूपी हातले पूर्वी दिशाको अनुहारमा लाली दलिदिए भन्नुभएको छ । यसमा चन्द्रमा 
र पूर्वं दिशामा प्रियप्रियाको भाव कल्पना गरिएको छ। भगवान् श्रीकृष्ण चन्द्रवंशमा 
जन्मिनुभएको हो। रासमा गोपिनीहरूसंग नाचिरर्हदा आकाशमा आपफ्ना कुलका आदि पुरूष 
चन््रमालाई देखी सड़ौचले उहाँ लजाउन सक्नुहन्छ । यसैले रसमा व्यवधान नञआओस् भननका 
लागि चन्द्रमा पहिल्यै आरफैले शृङ्गारलीलालाई प्रकट गर्देछन्। आकाशका कुलपुरुष चन्द्रमाले 
जन्मिने उदाउनेवित्तिकै पूर्वी दिशाको अनुहारमा लाली लगाइदिएर रासको सुरुवात गरिसकेका 
छन् भने श्रीकृष्ण त॒ आठ वर्षका भदसक्नुभएको छ, उहांले रसलीला गर्नु अनुचित कैन । यसरी 
भगवान्को सद्धोचलाई हटाउनके लागि चन्द्रमा र पूर्वी दिशाको प्रमलीलालाई पहिल्यै बताइएको 
हो । 

आध्यात्मिक अर्थमा भने चन्रमा उदाउनुको मतलब जिज्ञासुको हृदयमा वैराग्यको उदय हून 
हो । पूर्वी दिशा पहिलो दिशा हो, त्यसैले पूर्वी दिशा ज्ञान उत्पनन हुनुभन्दा पहिलाको प्रतीक हो । 
वेराग्यको सुखको अगाडि सम्पूर्ण विषयसुख तुच्छ ह॒न्छन्। वेदान्तसिद्धान्तमा त विषयको सुख 
पनि वैराग्यके सुख हो भनी बतादन्छ । विषयहरू प्राप्त भएपचछि त्यसको इच्छा समाप्त भई वृत्ति 
अन्तर्मुखी हन्छ र त्यहां आनन्दरूप आत्माको प्रतिबिम्ब पछ! यसैले विषय प्राप्तिमा सुख हृन्छ । 
विषयहरूबाट वैराग्य नभई तिनमा आनन्द आ्दैदेन। कं सुखं कुत्सितेषु विषयेषु भाति यस्मात् 
अर्थात् जसबाट कुत्सित विषयहरूमा पनि सुखको भान भएको छ भन्ने ककुभ शब्दको व्युत्पत्तिले 
यही तात्पर्यलाई सड़त गर्वछ । ज्ञानरूपी चन््रमाले प्राच्याः मुखं अर्थात् ज्ञान उत्पन्न हूनुभन्दा 
अधिको साधना मार्गलाई प्रकाशित एवं उज्ज्वल बनाइदिन्छ । वैराग्य वा चन्द्रमाको उदय भएन 
भने ज्ञान प्राप्त हूनुभन्दा पहिलाको अवस्था वा पूर्वी दिशा अन्धकारमय नै रहन्छ भन्नु यसको 
तात्पर्य हो । 


दुष्ट्वा कुसुदन्तमखण्डमण्डलं रमाननाभं नवकुङ्कमारुणम् । 
वनं च तत्कोमलगोभिरन्जितं जगो कलं वामदुशां मनोहरम् ॥ २॥ 


रामालन्द्री टक्षडघ 


दशम स्कन्ध 


पदार्थ 

अखण्डमण्डटं  पूर्ण मण्डल 
भएका 

रमाननाभं  लक्ष्मीको मुखको 
जस्तो कान्ति भएको 
नवकुङ्कमारुणम्  नयां 


श्रीमद्भागवत 


कुड्कुमसमान रातो वर्णका 
कुमुदन्तम्  कमल फुलाउने 
चन्द्रमालाई र 
तत्कोमल्गोभिः  तिनका 
कोमल किरणहरूद्रारा 
अच्जितं  रङ्गिएको 





३९८४ 
अध्याय २९ 


वनं च  वनलाई पनि 
दष्ट्वा  देखी 

वामदुशां  गोपसुन्दरीहरूको 
मनोहरम्  मनै हरण गर्न 
कटं  मिटो धुनमा 

जगो  बांसुरी बजाउनुभयो 


ताक्यार्थ लक्ष्मीको मुखको ४ कान्ति भएका, नयाँ कुडकुमसमान अरुण वर्णका र अनेक 
कमलहरू फुलाउने पूर्णमण्डल चन्द्रमालाई र चन्द्रमाका कोमल किरणहरूद्वारा रङ्गिएको वनलाई 
देखेर श्रीकृष्णले गोपसुन्दरीहरूको मनलाई हरण गर्दै मिठो धुनमा बांसुरी बजाउनुभयो । 


निरम्य गीतं तदनङ्गवधंनं बजस्त्रियः कृष्णगृहीतमानसाः। 


आजग्मुरन्योन्यमलक्षितोदयमाः स यत्र कान्तो जवलोलकुण्डलाः ॥ ४ ॥ 


पदार्थ 
अनङ्गवधंनं  कामभावना 


यत्र  जहाँ 
सःती 


प्रियमिलनको तीव्र इच्छा लाई कान्तः  आपफ्ना प्यारा छन्, 


कृष्णगृहीतमानसाः  
श्रीकृष्णद्वारा मन हरिएका 
व्रजस्त्ियः  ब्रजसुन्दरीहरू 





खन् बढाइदिने त्यहीं जवलोलकुण्डलाः  छिटोछिटो 
तत्  त्यो अन्योन्यम्  एकअकमिा हिंडकाले कुण्डल हल्लादै 
गीतं  बांँसुरीको धुनलाई अलक्षितोदययमाः  आपनो आजग्मुः  आद्पुगे 

निरम्य  सुनेर अभिप्रायलाई गुप्त राखेका 


ताक्यार्थ प्रियमिलनको तीव्र इच्छालाई खन् बढाइदिने त्यो बांँसुरीको धुन सुनेर श्रीकृष्णद्वारा 
मन हरिएका ब्रजसुन्दरीहरू एकअर्कालाई आफनो अभिप्राय थाह नदिई छिटोचिटो हिंडर आफना 
कुण्डल हल्ला्डदे आफ्ना प्यारा श्रीकृष्ण भएको ठा॑मा आइपुगे। 

वितरण माथिका दुई श्लोकमा भगवान्ले बजाउनुभएको बांँसुरीको मधुर धुन सुनेर गोपिनीहरू 
भगवानूतिर आकृष्ट भए भनी बताइएको छ । श्रीशुकदेव भन्नुहुन्छ शरत्कालमा पूर्ण चन्द्र उदाएर 
त्यो पूरा वनप्रदेशलाई नै आपफ्ना कोमल किरणहरूद्वारा रङ्गाद्रहेका थिए । रासलीलामा चन्द्रमाको 
महत्त्वपूर्ण स्थान छ, त्यसैले यस श्लोकमा चन््रमाका अनेक विशेषणहरू बताइएका छन् । 
चनद्रमाको पहिलो विशेषता भनेको कमललाई फुलाउन सक्नु हो, त्यसैले चन्द्रमालाई कुमुद्वान् 
भनिन्छ। कमललाई आत्माको र प्रेमको प्रतीक मानिन्छ। चन्द्रमाको किरणको मधुर स्पर्श पाएर 
चनद्रकमल फुल्छ । चन्द्रमाको सौन्दर्यलाई हेरेका हरेक प्रेमीहरू आफना प्रेमीलाई चन्द्रमासंग तुलना 
गर्दछन्। भगवान् श्रीकृष्ण पनि त्रजमण्डलमा प्रेमरूपी कमल फुलाउनुहुन्छ । त्यसैले श्रीकृष्ण 
चन््रसमान हुनुहुन्छ र रासमा सबभन्दा पहिले आपूसमानको चन्द्रमालाई नै उहाँले ैर्बुभएको छ। 
चन्द्रमा र कमलहरूको सम्बन्धले कृष्णका प्रेमीहरूलाई नयाँ शिक्षा पनि दिन्छ। भक्तहरूमा 
भक्तिको आवेशले भगवान् केवल आपनो मात्र भद्ररहनुहोस् र ॒एक्लै आपले मात्र उहँको 


रालालन्द्री ठछडद्ध 


३९८५५ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २९ 


रसास्वाद गर्न पाऊं भन्ने इच्छा आउन सक्छ । भगवान् त सबेका हुनुहुन्छ, तर पनि सबैका लागि 
सम्पूर्णं एवं अखण्डित हूनुहुन्छ । एडटै भगवानूलाई सबेले पादा उहँको रसमा कमी या अपूर्णता 
आँदेन । यसकै दृष्टान्तको रूपमा चन्द्रमाको प्रसङ्ग आएको छ। जसरी एडटै चन्द्रमाको प्रकाशले 
पृथिवीमा लाखौँ चन््रकमलहरू फुल्न सक्छन्, त्यसै गरी परमात्माको प्रेमको प्रकाशले अनन्त 
भक्तहरूको हदयकमल फुल्न सक्छ। कमलहरू चन्द्रमाभन्दा यताउति कटिल्ये फरकिदैनन्, 
उनीहरूलाई आफ्नो प्रेमीसंग अरूको उपस्थितिको आभास पनि हदेन। उनीहरू त पूर्णरूपमा 
चन्द्रमासंग मात्र सम्बन्धित हुन्छन् । व्रजका गोपिनीहरूमा पनि श्रीकृष्णसंग यस्तो एकभाव भएन 
भने परस्पर आआपूलाई हेरी उनीहरूको प्रेमरस खण्डित हुने सम्भावना रहन्छ । त्यसैले एड 
चन्द्रबाट अनेक कमल फुल्नुले एडटे भगवानूबाट अनेक भक्तहरू रमाउन सक्छन् तर यसबाट 
भगवान् खण्डित हूनहुन्न, अपि तु अखण्डित ने रहनुहुन्छ भन्ने सूचना दिन्छ । यही कुरा कुमुद्रवन्तं 
र अखण्डमण्डलं यी दुई पदले बताएका छन् । 

चन््रमाको प्रकाशद्रारा पूरा वनप्रदेश उज्यालिँदे धियो, यता श्रीकृष्णचन्द्रले पनि सबे 
प्राणीहरूभित्र आफ्नो रसलाई यसै गरी फैलाउने इच्छा गर्नुभयो। चन्रवाट बर्सिने शीतल 
किरणहरुद्रारा वनका कमलहरू जागे भने श्रीकृष्णचन््रको बँ सुरीबाट बर्सिने रसद्वारा के जाग्ला ? 
श्रीकृष्ण स्वयं रसरूप हुनुहुन्छ, उहाँले आफ्नो सारभूत अंश प्राणलाई जब बाँसुरीको माध्यमले 
फुकवनुहुन्छ, तब त्यसबाट खन् अनौटो रस निस्कन्छ । उपनिषद्मा हे प्राण ! जब तिमी बर्सिन्छी, तब 
तिम्रा प्रजाहरू अत्यन्त आनन्दित भद्रहन्छन् यदा त्वमभिवर्षस्यथेमाः प्राण ते प्रजाः 
आनन्दरूपास्तिष्ठन्ति प्रश्नोपनिषद, २१० भनी बतादएको छ । यो बाहिरी रस हो, भगवानूको 
नाँसुरीबाट निस्कने प्राणको रस त विशेष प्रकारको भएकाले यसका अधिकारी पनि विशेष 
व्यक्तिहरू हुन्छन्, सब प्राणी हँदेनन्। त्यसैले श्लोकमा वामदृशां अर्थात् टेढा आंखा भएका 
गोपसुन्दरीहरूका लागि मात्र प्रमरसको प्रवाह भएको जनाटइएको छ । श्रीशुकदेव भन्नुहुन्छ कलं 
जगौ अर्थात् मिटो घुनमा बांसुरी बजाउनुभयो । कं सुखं लाति इति कलः अर्थात् सुख दिने मधुर 
घुनलाई कल भनिन्छ। यो बांँसुरीको धुनलाई नादब्रह्म भनिएको छ । यो मोहक ध्वनिले प्रेमयुक्त 
हृदय भएका गोपिनीहरूको हृदयकमललाई ने व्यँखाइदिएको छ । यो धुनलाई मनोहर भनिएको छ। 
हर शब्दले हरण गर्ने वा आकर्षित गर्ने अर्थ बुखाँछ भने यसले संहारका देवता रुद्रलाई पनि 
बुणारंछ । यसरी मनोहर शब्दको अर्थ मनलाई आकृष्ट गरिदिने या नष्ट गरिदिने भन्ने हृन्छ । मन नै 
पापपुण्य आदि सबै बन्धनको कारण भएकाले त्यसैलाई हरण गरिदिएपकछि गोपिनीहरूमा बन्धन 
रहंदेन भन्नका लागि भगवान्ले मन हरण गरिदिनुभयो भनिएको हो । नाश गर्ने अर्थमा भगवान्ले 
नांँसुरीको धुनद्रारा गोपिनीहरूका मनका संसारविषयक वासनात्मक संस्कारहरूलाई नष्ट 
गरिदिनुभयो । 

श्रीकृष्णले कर्के नजर लगाउने गोपसुन्दरीहरूका लागि बाँसुरी बजाउनुको रहस्य के होला 
भनी सहजे जिज्ञासा हृन्छ । वाम शब्दको अर्थ बाङ्गो या टेढिएको भन्ने हुन्छ । दृक् अर्थात् ज्ञानका 
साधन इन्द्रियहरूको सीधा प्रवृत्ति बाहिरी विषयतफं नै हुने गर्द । सृष्टिकालमा नै इन्द्रियहरूलाई 
बाहिरी विषयहरूतफं जाने गरी बनादइएको छ भनी उपनिषद्मा बतादएको छ पराञ्चि खानि 


रालालन्द्री टक्षट्छ 


३९८६ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २९ 


व्यतृणत् स्वयम्भूः कठोपनिषद्, २११ । तर परमानन्दको अमृत रसलाई त तिनैले मात्र चाख्न 
सक्छन्, जसका इन्द्रियहरू स्वाभाविक बहिर्मुखी वृत्तिलाई छाडी अन्तर्मुख भएका छन् । इन्द्रियहरू 
वाम अर्थात् बाङ्गो या टेढो हूनुको मतलब तिनीहरू बहिर्मुखी स्वभावबाट उल्टई अन्तर्मुखी बन्नु 
हो । जसका इन्द्रिय, मन आदि प्रशान्त भएका छन्, तिनले मात्र परम सुखको आस्वाद पार्छन् 
भनी भगवानूले गीतामा भन्नुभएको छ प्रशान्तमनसं ह्येनं योगिनं सुखमुत्तमम् भगवद्गीता, 
९६२७ । यसैले परमानन्दको रस पिउन अन्तर्मुखी व्यक्तिहरू मात्र योग्य हृन्छन्, जो विषयहरूका 
सामान्य आनन्दहरूलाई त्यागन सक्छन् भनी यहाँ बताउन खोजिएको छ । 

चन्द्रमा उदाएको वनमा भगवान्ले क्रीडा गर्बुको पनि रहस्य छ। वन संविभक्तौ भने 
धातुबाट वन शब्द बन्द, जसको अर्थं भाग लगाद्रएको या छ्ुट्यादएको भने हुन्छ । भगवान्का 
लागि द्ुटयाइएको मन नै वन हो। भक्तिको परिभाषा गर्दा पनि भागो भक्तिः अर्थात् आपन 
इन्द्रिय, मन आदिलाई भगवान्को भागमा लगाइदिनु या पूर्णरूपले समर्पित गरिदिनु ने भक्ति हो 
भनिएको छ। यसरी परमात्मामा मात्र समर्पित मन ने वृन्दावन हो, जसमा भगवान् क्रीडा 
गर्नृहुन्छ । वासनाको अँध्यारो फौलिएको मनमा परमात्मा क्रीडा गर्नृहुन्न, जसमा कृष्णचन्रको 
प्रमरूपी प्रकाश फलिएको छ, त्यही मनमा भगवान् क्रीडा गर्नहुन्छ । 

भगवान् श्रीकृष्ण कान्त अर्थात् सबै सुखका परम अवधि हूनहुन्छ । कस्य सुखस्य अन्तः 
पूर्णता यस्मिन् अर्थात् सुखको सम्पूर्णता जहाँ छ, त्यही परमात्मा नै कान्त हुनुहुन्छ । अरू संसारका 
व्यक्ति एकआपसमा कान्त फ लागे तापनि तिनीहरूमा प्रेम र आनन्दको पूर्णता नभएकाले 
तिनीहरू असली कान्त हुन सक्देनन्। यस्ता परमानन्दरूप भगवान्को गीत अनङ्गवर्धनं अर्थात् 
कृष्णमिलनकै आकाङक्षालाई तीव्र रूपमा बढाउने स्वभावको छ । त्यसलाई सुनी ब्रजसुन्दरीहरू 
श्री कृष्णतिर आकृष्ट भए भनी यहां बताइएको छ । सुबोधिनीकारले अमूत तीन प्रकारको हुन्छ भनी 
बताउनुभएको छ एउटा पृथिवीका प्राणीहरूले, अर्को स्वर्गका देवताहरूले र॒ अर्को स्वयं 
भगवानूले भोगने अमृत । चन््रका शीतल अमृतमय किरणका कारण अन्न, फूल आदिमा आएको 
अमृतलाई साधारण प्राणीहरू भोग्छन् र तृप्त हुन्छन्। देवताहरूले भोगने दिव्य अमृत चाहं 
समूद्रमन्थनबाट निस्किएको अमृत हो र विधिपूर्वक गरिएका यज्ञहरूबाट पनि तीती देवतालाई 
अमृतको प्राप्ति हन्छ। भगवान्ले भोग्ने अमृत यी दुबे अमृतभन्दा विलक्षण छ। भगवान् स्वयं 
रसरूप हुनुभएकाले उहाँले अरू कसैको रस भोगन आवश्यक छैन । यदि अरू कसैको रसलाई उहाँ 
भोगनुहन्छ भने उहांभन्दा पनि मधुर एवं आनन्दरूप कुनै अर्को वस्तु खडा हृन्छ, यसो हदा 
भगवानूको भगवत्ता नै नष्ट हुन्छ । यदि उहाँले रसको आस्वादन गर्नुभएन भने लीला चल्नै 
सक्देन। यसको समाधानका लागि भगवान् आपफूभित्र भएको स्वरूपभूत रसलाई पहिले 
भक्तहरूको हृदयभरि भर्नहुन्छ अनि त्यसैको भोग या आस्वादन भगवानूले गर्नहुन्छ । जब भक्तका 
तन, मन एवं समस्त इन्द्रिय परमात्मरसले भरिन्छन्, तब त्यसको रसास्वादन गर्न परमात्मा अनेक 
लीला गर्नृहुन्छ । यहाँ पनि पहिले परमात्माले आफ्नो स्वरूपभूत रसलाई वंशीको माध्यमले फुकी 
व्रजवासी गोपिनीहरूमा फिंजाउनुभएको छ। परमात्माको स्वरूपभूत आनन्दरसलाई प्रेमी 
भक्तहरूको हृदयसम्म पुययाउने माध्यमको काम गर्ने यो वंशी गुरुसमानको छ । भक्तहरू भन्दछन् 


रामालन्द्री टीक्छटडट 


३९८७ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २९ 


गुरुले कानमा मन्त्र फुके ॐ वंशीरूपी गुरुट्रारा भगवानूले पनि गोपिनीहरूलाई कल अर्थात् मिटो 
मोहन मन्त्र सुनाउनुभयो । कल शब्दको प्रयोग गरिएबाट भगवान्ले क्लीं बीज मन्त्र सुनाउनुभएको 
थियो भनिएको छ । क्लीं कामनीज हो, यसलाई मोहन मन्त्र पनि भनिन्छ। वंशीध्वनि सुनाई 
भगवानूले गोपिनीहरूमाथि प्रम अर्थात् कामको सज्चार गर्नुभएको हो । 

भगवानूले वंशी बजाउनु उहाँले वंशीध्वनिद्रारा विश्वके अड़माल गर्नु हो। भनिएको छ 
जातहर्ष उपरम्भति विश्वम् भागवत, १०३५१२ । जब भगवान् प्राणीहरूको अङ़माल गर्बृहुन्छ त 
तिनले बाहिरी संसारलाई विर्सन्छन्। उपनिषद्मा पनि सर्वज्ञ परमात्माद्रारा आलिङ्गित भएको जीव 
बाहिरीभित्री कुनै पनि व्यवहारलाई जान्दैन भनिएको छ प्राज्ञेनात्मना सम्परिष्वक्तो न बाहं 
किञ्चन वेद नान्तरम् बृहदारण्यकोपनिषद्, ४३२१ । जीव जब आफ्नो प्रयासले परमात्मासंग 
आलिङ्गन गर्न खोज्छ तब त्यसका लागि उसले पहिले नै सम्पूर्णं विधिव्यवहारहरूलाई 
त्यागिसकेको हुनुपर्वकछ। यसको साटो जब परमात्माले नै जीवलाई अङ़माल गर्नृहन्छ भने यसमा 
जीवले संसार छाड्न प्रयास नै गर्नुपर्दैन, आफ द्ुटछ । गोपिनीहरूलाई भगवान्ले वंशीध्वनिको 
माध्यमले आफ अडमाल गर्नुभएको धियो, त्यसैले गोपिनीहरूले घरव्यवहार छाड्न प्रयास 
गर्नुपरेको छैन । श्रीकृष्णको अड़माल यति बलिष्ठ छ कि, गोपिनीहरू त्यसबाट फुत्किन खोज्दा 
पनि समर्थ भएका कछैनन् । प्रमको यो विलक्षण स्थितिमा भक्त मूक दर्शक मात्र भएको हुन्छ, 
साधक या उपासक होइन। साधनाद्रारा संसार विर्सनुभन्दा साध्य परमात्मामा इबेर संसार विर्सनु 
ने बढी रसमय गाढा एवं स्थिर हृन्छ । यसैले यहाँ गोपिनीहरूले घरायसी काम गद्गद त्यो सबै 
विर्सिएको बतादइएको छ । 

श्रीकृष्णले मिठो बाँसुरीको धुन बजाउनुको अर्थं उपनिषद्का आत्मविषयक वाक्यहरू 
सुनाउनु हो। वाम अर्थात् परम सुन्दर परमात्माको दृक् अर्थात् ज्ञान हृन्छ जसबाट, ती उपनिषद्हरू 
ने वामदृक् हुन् । तिनको कल अर्थात् आत्मज्ञानमा अभिप्रेरित गर्न प्रेरणापरक मधुर वाक्यहरूलाई 
सुन्नु बांँसुरीको गीत सुन्नु हो। यसलाई सुनिसकेपचछ्ि ब्रजस्त्रीहरू अर्थात् अन्तःकरणका वृत्तिहरू 
भगवान् अर्थात् आत्मातिर अभिमुख हृन्छन्। तिनीहरू त्यही गीतके अनुसरण गर्दै अर्थात् 
उपनिषदको उपदेशक मार्गले भगवान्कहां आद्पुग्छन्। यसरी गोपिनीकृष्णलीलाका अनेक 
तात्पर्य र उपपत्तिहरू छन्। 


दुहन्त्योऽभिययुः कारिचद् दोहं हित्वा समुत्सुकाः । 
पयो ऽधिभ्चित्य संयावमुद्धास्यापरा ययुः ॥ ५॥ 





पढार्थ हित्वा  छडी संयावं  पकादरहेको 
समुत्सुकाः  असाध्यै उत्सुक अभिययुः  आद्पुगे हलुवालाई 

कारिचत्  कोही गोपीहरू अपराः  कोटी चाहं अनुद्धास्य  चुह्लोबाट 
दुहन्त्य  दुध दुहदा दुहे नै पयः  दुधलाई नउतारीकन नै 

दोहं  दुध दुहुन अधिभरत्य  चुह्ोमा बसालेर ययुः  श्रीकृष्णकहँ पुगे 


रालालन्द्री टदीक्छडठ 


३९८८ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २९ 


ताक्यार्थ असाध्ये उत्सुक भएका कुनै गोपिनी दुध द्हदा दुहदे त्यसलाई छाडी श्रीकृष्णकहाँ 
आद्पुगे, कुनै गोपिनी चुह्ोमा दुध बसालेर अनि कुनै गोपिनी पाकिसकेको हलुवालाई पनि 
चुहोबाट नउतारीकन नै श्रीकृष्णकहाँ पुगे। 


परिवेषयन्त्यस्तद्धित्वा पाययन्त्यः शिशून् पयः। 
शुश्रूषन्त्यः पतीन् कारिचदर्नन्त्योऽपास्य भोजनम् ॥ ६॥ 
लिम्पन्त्यः प्रमृजन्त्योऽन्या अञ्जन्त्यः काङ्च लोचने । 
व्यत्यस्तवस्वाभरणाः कारिचत् कृष्णान्तिकं ययुः ॥ ७॥ 


पढार्थ अडइनन्त्यः  भोजन लोचने  दुबै आंखामा 
कादिचत्  कोही गरिरहेकाहरू पनि अज्जन्त्यः  गाजल 
परिवेषयन्त्यः  खाना भोजनं  भोजनलाई लगाद्रहेका 

पस्किरहेका अपास्य  छडी कादिचत्  कोही चाहं 
रिशुन्  बच्चाहरूलाई अन्याः  कोही चाहं व्यत्यस्तवस्त्राभरणाः  कपडा र 
पयः  दुध लिम्पन्त्यः  अङ्गहरूमा चन्दन गहना उल्टोपाल्टो हदि 
पाययन्त्यः  पियादरहेका आदि लेप लगादरहेका घर कृष्णान्तिकं  श्रीकृष्णको 
पतीन्  पतिहरूलाई लिपिरहेका नजिक 

शुश्रूषन्त्यः  सेवा गरिरहेकाहरू प्रमृजन्त्यः  अङ्गहरू मालिस ययुः  गए 

तत्  त्यो सबै काम गरिरहेका बढारिरहेका 

हित्वा  छोडी काः च  कोटी चाहं 





वाक्यार्थ खाना पस्किरहेका, बच्चाहरूलाई दुध चुसादरहेका, पतिहरूको सेवा गरिरहेका, 
भोजन गरिरहेका, अङ्गहरूमा चन्दनलेप र मालिस गरिरहेका अनि आंँखामा गाजल लगाइ्रहेका 
गोपिनीहरू ती सबै कामलाई चटक्के छाडी श्रीकृष्णकहाँं गए । कोही चाहं गहनाकपडा सबै 
उल्टोपाल्टो लगाएर श्रीकृष्णकहँ पुगे । 


ता वायंमाणाः पतिभिः पितुमिभ्रातुबन्धुभिः। 
गोविन्दापहृतात्मानो न न्यवतंन्त मोहिताः ॥ ८ ॥ 





पदार्थ वाय॑माणाः  रोक्न खोजिएका मोहिताः  मोहित भएका 
पतिभिः  पतिहरूहरद्रारा तर ताः  ती गोपिनीहरू 
पितुभिः  पिताहरद्रारा गोविन्दापहृतात्मानः  न न्यवत॑न्त  फर्केनन् 
भ्रातृबन्धुमिः  भादबन्धुहरूद्वारा श्रीकृष्णद्रारा मनै हरिएका र 


ताक्यार्थ आआप्ना पतिहरूले, पिताहरूले एवं भादबन्धुहरूले रोक्न खोजे तापनि श्रीकृष्णद्रारा 


रामालन्द्री र्दकिहडड 


३९८९ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २९ 


मन नै हरण गरिएकाले मोहित भदसकेका ती गोपिनीहरू घर फर्केनन्। 

विवरण माथिका श्लोकहरूमा बाँसुरीको मधुर नादलाई सुन्नेवित्तिके गोपिनीहरूले सबे 
घरायसी कामलाई छाडी भगवान्को नजिक दौडिएको वर्णन गरिएको छ। गोपिनीहरूमा 
कृष्णमिलनको कामना तीव्र छदे थियो, खन् भगवान्ले अनङ्गवर्धनं अर्थात् कामलाई बढाइदिने 
बांसुरी बजाएको सुनेपछि त सबै गोपिनीहरूको मन कृष्णमा नै एकतान भडहाल्यो । श्रीशुकदेवले 
उनीहरू सबैको मनलाई श्रीकृष्णले समातिदिनुभयो भन्नुभएको छ । ग्रहण गर्ने या समाउने अर्थमा 
भक्तहरूले श्रीकृष्णलाई पनि ग्रह भनेका छन् । अरू ग्रहलाई त यज्ञ, पूजा आदि गरेर सन्तुष्ट पारी 
पन्छाउन सकिन्छ, तर कृष्णरूपी ग्रहले समातेपछि त्यसलाई कुनै उपायले पनि पन्छाउन सकिन्न। 
फेरि अरू ग्रहहरूको दुष्प्रभावले मानिसहरूको एक दुई कुरामा मात्र हानि पुग्छ, तर कृष्णरूपी 
ग्रहले समातिसकेपक्छि त व्यक्ति संसारैलाई देख्न, सुन्न नसक्ने हृन्छ भनी प्रह्लादको चरित्रमा 
बतादएको छ कृष्णग्रहगरहीतात्मा न वेद जगदीदृशम् भागवत, ७४२७ । गोपिनीहरू पहिले 
पनि श्रीकृष्णलाई मन पराथ, बांसुरीको नाद सुनिसकेपचछि भने उनीहरू एकअकलिाई थाहा ने 
नदिरईकन श्रीकृष्ण भएतिर दौडिए । प्रेमको माथिल्लो स्थितिमा स्वाभाविक रूपमा ने आफनो 
प्रमीलाई केवल आफनो मात्र बनाउन पाए हन्थ्यो भन्ने इच्छा हन्छ । यद्यपि श्रीकृष्ण सबैका प्रिय 
हनहन्छ भन्ने सबे गोपिनीहरूलाई थाहा छ, अनि गोपकुमारीहरूले श्रीकृष्णलाई पतिरूपमा पाडन 
संगसंगे उपासना पनि गरेका थिए, तर ती सब सामूहिक चेतनाहरूलाई श्रीकृष्णको बाँसुरीको 
धुनले तत्काल विर्साइदियो । श्रीकृष्णले प्रेमपूर्वक आर्फैलाई बोलाए रै भएपचछ्ि ती गोपिनीहरूले 
आप्ना साथीहरूलाई सम्णाउने कहाँ होस पार्थे । जन्मजन्मसम्म चिखप्रतीक्षा गरिएका कृष्णले 
बोलाएपल्ि अरू कसैको प्रतीक्षामा रोकिनु या अबेर गर्नु पनि त भएन। यसैले ती सबे 
एक्लाएक्लै कृष्णकहाँ पुगे । श्रीधर स्वामी लेखनहन्छ त्रैवर्गिककर्मनिवृक्तिं द्योतयन्त्यः अर्थात् परम 
पुरुषार्थलाई पाइसकेपछि धर्म, अर्थ, काम यी सबै थरीका प्रयासहरू तत्काल दुट्दछन्। यहाँ 
गोपिनीहरूले बांसुरी धुनलाई सुन्नेवित्तिके गाई दुहुन, दुध तताउन, पतिपुव्रहरूको सेवा गर्न र 
आफैले शृङ्गार गर्नसमेत भुली बीचमा दौडिएका छन्। यो उनीहरूको त्याग आत्मज्ञानीले तीनैथरी 
एषणालाई छाडी सर्वकर्मसंन्यास गर्नु जत्तिके रहेको देखिन्छ । व्यवहारबाट केटी पाउने आशा 
हदासम्म मन्छे ती व्यावहारिक काममा लागिरहिन्छ। पुत्रैषणायाश्च वित्तैषणायाश्च 
लोकैषणायाश्च व्युत्थाय बृहदारण्यकोपनिषद्, ३।५।१ अर्थात् पुत्र, सम्पत्ति र कीर्तिसम्मान यी 
तीन एषणा वा इच्छाहरूबाट व्र ज्ञानीहरू दहिददछन् भनी उपनिषद्मा बतादएको छ। 
गोपिनीहरूले पनि श्रीकृष्णको प्रबल प्रेममा यी सबे मोहका बन्धनहरू चुँडालेका छन् । श्रीशुकदेव 
भन्नुहन्छ आप्ना पति, पिता आदिले रोक्न खोज्दाखोज्दे पनि ती गोपिनीहरू घरतिर 
फरकिएनन्, किनभने गोविन्दापहूतात्मानः गोविन्दले उनीहरूको चित्तलाई हरण गरिसक्नुभएको 
थियो । श्रीकृष्णले आफूलाई नै चोरिदिएपछि त्यसलाई भेट्राउन जान खोज्दा कसैले रोकेर पनि 
रोकिडन्छ र ? उनीहरू मोहिताः अर्थात् श्रीकृष्णसंग मुग्ध भदसकेका धथिए । उनीहरूको संसारमोह 
त कृष्णमोहमा बदलिदसकेको थियो त्यसैले आफन्तहरूले रोक्न खोज्दा पनि उनीहरू रोकिएनन्। 


रामालन्द्री टदीक्छडद 


३९९० 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २९ 


अन्तगृहगताः काडिचिद् गोप्योऽलन्धविनिगंमाः। 
कृष्णं तदुभावनायुक्ता दध्युर्मीकितलोचनाः ॥ ९॥ 


पदार्थ तदुभावनायुक्ताः  श्रीकृष्णको चिम्लिई 

अन्तगृहगताः  घरभित्र भावनाले युक्त भएका कृष्णं  श्रीकृष्णलाई नै 
थुनिएका कारिचत्  कोही कोटी दध्युः  ध्यान गरे 
अलन्धविनिगंमाः  निस्कने गोप्यः  गोपिनीहरूले चाहं 

बाटो नै नपाएका मीलितलोचनाः  ओंखा 





ताक्यार्थ कुनै कुनै गोपिनीले चाह घरभित्रै थुनिएकाले निस्कने बाटो नै पाएनन्। श्रीकृष्णको 
भावनाले युक्त भएका ती गोपिनीहरूले चाहं आँखा चिम्लिएर श्रीकृष्णको ध्यान गरे । 


दुःसहप्रेष्ठविरहतीवतापघुताञ्युभाः। 
ध्यानप्राप्ताच्युतारटेषनिवंत्या क्षीणमङ्गलाः ॥ १०॥ 
तमेव परमात्मानं जारबुद्धयापि सङ्गताः। 
जहुरणमयं देहं सदयः प्रक्षीणवबन्धनाः ॥ १९॥ 


पदार्थ दुःसहप्ेष्टविरहतीवतापघुता   पुण्यका शुभ 
जारबुद्धया अपि  उपपतिको शुभाः  प्रियतमसंग वियोग संस्कारहरू पनि क्षीण भएका 
भावले भए पनि भएको असह्य तीव्र तापद्वारा प्रक्षीणबन्धनाः  पुण्यपापको 
तंएव  उनै सम्पूर्ण अशुभ संस्कारहरू नष्ट बन्धन नष्ट भएका गोपिनीहरूले 
परमात्मानं  परमात्मा श्रीकृष्ण भएका अनि सदयः  तत्काल नै 

भगवानसंग ध्यानप्राप्ताच्युतारटेषनिवृत्या  गुणमयं  तीन गुणमय 

सङ्गताः  आसक्ति गर्ने ध्यानमा श्रीकृष्णसंग आलिङ्गन देहं  शरीरलाई 

गोपिनीहरू गर्दाको अनन्त आनन्दले जहुः  त्यागिदिए 





ताक्यार्थ उपपतिको भावले भए पनि परमात्मा श्रीकृष्ण भगवानुसँंग आसक्ति गर्ने 
गोपिनीहरूको प्रियतमसेंग वियोग भएको असह्य तीव्र तापद्रारा सम्पूर्णं अशुभ संस्कारहरू नष्ट भए 
अनि ध्यानमा श्रीकृष्णसंग आलिङ्गन गर्दाको अनन्त आनन्दले उनीहरूका पुण्यका शुभ संस्कारहरू 
पनि क्षीण भए त्यसपछि उनीहरूले तीन गुणमय शरीरलाई तत्काल त्यागिदिए । 

विवरण यस श्लोकमा घरभित्र धुनिएका केही गोपिनीहरू चाहं शरीर छाडी न् चांँडे 
श्रीकृष्णकहाँ पुगे भनी बतादएको छ । घरबाट बाहिर निस्कन नसकेपचछि ती गोपिनीहरूको मनमा 
तीव्र वेदना भयो। जन्मौँजन्मको साधना एवं परमात्माको कृपाको कारणले आफ्ना प्रियतम 
श्रीकृष्णसेंग मिल्न पाउने अवसर पनि आफूले गुमाउनु परेकोमा उनीहरूलाई असह्य पीडा भयो । 


रालालन्द्री टीच्ददण् 


३९९१ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २९ 


प्रियतमको विरह यसै त कष्टकारक हृन्छ भने श्रीकृष्ण त॒ सबैका आत्मा ने हूनुहुन्थ्यो, उहाँको 
विरहले तिनीहरू असाध्ये दुःखी भए । अनि मनभित्र श्रीकृष्णको चिन्तन गरी उहांलाई अड़माल 
गरेको भावनामा उनीहरूले सबे थोक पाएको ठाने। पाप र पुण्य यी दुई ने शरीरका कारण हन् । 
यसैट्रारा मानिसहरू प्रारब्धको बन्धनमा बाँधिएका छन्। तर गोपिनीहरूका पाप र पुण्यका बन्धन 
तत्काल नष्ट भए सद्यः प्रक्षीणबन्धनाः। पाप र पुण्यलाई नभोगी कसरी प्रारब्ध नष्ट भयो ? 
भन्ने शङ्को उत्तरमा श्रीशुकदेव भन्नुहन्छ वीव्रतापधुताशुभाः। भएभरको अशुभ कर्महरूले 
मिलेर जति दुःख या पीडा दिन सक्थे, त्यो भन्दा बढी पीडा गोपिनीहरूलाई श्रीकृष्णबाट ह्ुदटिएर 
रहनुपर्दा भयो । आफ्ना प्राणप्याराले बोलाँदा उनीसेंग मिल्न जान पनि नपाउने पीडा असाध्य 
तीव्र थियो। त्यसको भोगले नै गोपिनीहरूका सबे पापकर्मका फलहरू भोगिएर सकिए । अनि 
भएभरका पुण्यकर्मले मिलेर जति सुख दिन सक्थे, त्यति सुख उनीहरूले मनभित्र श्रीकृष्णको 
अङ्माल गर्दा ने पाए। आश्लेषनिर्वृत्या क्षीणमङ्गलाः अर्थात् प्रियतमको अङ्माल गर्दाको 
आनन्दलाई भोगेर सम्पूर्ण पुण्यको फललाई पनि समाप्त गरेका गोपिनीहरू तत्काल बन्धनरहित 
भए । यसरी उनीहरूले तत्काल श्रीकृष्णलाई पाए । 

यहाँ जारबुदध्या सङ्गताः अर्थात् उपपतिको भावले गोपिनीहरूले श्रीकृष्णलाई पाए 
भनिएको छ । श्रीकृष्णलाई गोपिनीहरूले पति या उपपति मान्तुको आशयको विषयमा चीरहरणको 
प्रसङ्गमा विशेष रूपले उल्लेख गरिएको छ । यहाँ सामान्य लोकव्यवहारमा भए फँ पतिउपपतिको 
अर्थमा यसलाई लिनुहदेन । श्रीकृष्ण सबै संसारका मालिक या रक्षक भएकाले सबेका पति 
हनुह॒न्छ, अनि लोकमा कसैले संसारका अरू कसैलाई भरमवश पति मानेका छन् भने चाहं तिनका 
लागि उहाँ उपपति हुनुहुन्छ । उपको अर्थ नजिक भन्ने हृन्छ। लोकमा व्यभिचारिणी स्त्रीहरूले 
भित्रवाट आफ्नो पतिसंग भन्दा उपपतिसंग नै नजिकको सम्बन्ध राखेका हुन्छन् । श्रीकृष्ण सबेका 
पति त हनुहृन्छ नै, अरु लौकिक पतिभन्दा यस मानेमा उहाँ खन् नजिक हुनुहन्छ कि उहाँ त 
आत्मा नै हुनुहृन्छ । आपूभन्दा नजिकको कोटी अर्को हुन्छ र ? पतिपुत्र आदि सबैसंग आफनो 
लागि नै प्रम गरिन्छ। त्यसैले ती सबैभन्दा आफू नै आफनो नजिक हुन्छ। यही दृष्टिलि 
श्रीकृष्णलाई उपपति मान्न सकिन्छ । यो भावसाधनाको क्षेत्र भएकाले यसलाई लौकिक 
व्यवहारका नियमबन्धनको आधारमा विचार गर्नुहदेन, परमार्थ साधनाको अर्थमा विचार 
गर्नुपर्दछ । लौकिक व्यवहार स्वार्थी हुन्छ, बाहिर भने पनि नभने पनि यसमा कपट लुकेको हुन्छ, 
यो क्षणिक पनि हृन्छ। परमात्मासंगको सम्बन्ध नित्य छ, उहाँसंग गरिने प्रेम आप्नै असली 
स्वरूपसंग गरिने प्रम हो । व्यावहारिक प्रेम र सुखको परमात्मप्रेम र परमानन्दसंग के तुलना हुन 
सक्छ र? 


राजोवाच महाराज परीक्षिते भन्नुभयो 
कृष्णं विदुः परं कान्तं न तु ब्रह्मतया मुने । 
गुणप्रवाहोपरमस्तासां गुणधियां कथम् ॥ १२॥ 


रामालन्द्री र्दक्ददज्ञ 


३९९२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २९ 
पदार्थ विदुः  जान्दथे तासां  तिनीहरूको 

मुने  हे शुकदेव मुनि ब्रह्मतया तु  ब्रह्मरूपले त॒ गुणप्रवाहोपरमः  गुणमय 
कृष्णं  श्रीकृष्णलाई न  होइन संसारचक्रको नाश 

परं  केवल गुणधियां  प्राकृत गुणहरूयै कथम्  कसरी भयो 

कान्तं  परम प्रिय रूपमा बुद्धि लागेका 





ताक्यार्थ हे शुकदेव मुनि ! गोपिनीहरूले श्रीकृष्णलाई केवल परम प्रिय भनेर मात्र जान्दथे, 
ब्रह्मरूपले होदन, यसप्रकार लौकिक गुणहरूमँ तिनको बुद्धि लागेको थियो भने तिनीहरू 
त्रिगुणमय संसारचक्रबाट कसरी मुक्त भए ? 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
उक्तं पुरस्तादेतत्ते चेद्यः सिद्धं यथा गतः। 
दविषन्नपि हृषीकेरं किमुताधोक्षज प्रियाः ॥ १३॥ 





पदार्थ गर्दा पनि उक्तं  बतादइसकियो 

यथा  जसरी सिद्धिं  मुक्ति अघोक्षजप्रियाः  इन्दरियातीत 
चेद्यः  शिशुपालले गतः  पायो भगवानूसंग प्रेम गर्ने उहाँका 
हृषीकेशं  इन्द्रियहरूका एतत्  यो कुरा प्रियहरू 

मालिक श्रीकृष्णलाई ते  तिमीलाई किम् उत  मुक्त हनुमा के 
द्विषन् अपि  शत्रु ठानी द्वेष पुरस्तात्  पहिल्यै सन्देह छ र 


ताक्यार्थ शिशुपालले श्रीकृष्णलाई शत्रु ठानी उहाँ संग देष गर्दा पनि मुक्ति पायो भनी तिमीलाई 
पहिल्यै सप्तम स्कन्धको पहिलो अध्यायमा बतादसकियो। यसरी श्रीकृष्णलाई शत्रु ठानी 
उहांसंग द्वेष गर्दा त शिशुपाल मुक्त भयो भने भगवानसँग प्रेम गर्ने उहाँका प्रिय गोपिनीहरू मुक्त 
हुनुमा के सन्देह छ र ? 


नृणां निशश्रेयसाथोय व्यक्तिभंगवतो नृप । 
अन्ययस्याप्रमेयस्य निर्गुणस्य गुणात्मनः ॥ १४ ॥ 
कामं कोधं भयं स्नेहमेक्यं सोहदमेव च । 

नित्यं हरे विदधतो यान्ति तन्मयतां हि ते ॥ ५॥ 


पदार्थ गर्नको लागि नै निरणस्य  निर्गुण भए पनि 
नृप  हे राजा परीक्षित् अन्ययस्य  नाशरहित गुणात्मनः  गुणलाई स्वीकार 
नृणां  मानिसहरूको अप्रमेयस्य  प्रमाणद्रारा जानन गर्नुहुने 

निशश्रेयसाथोय  कल्याण नसकिने भगवतः  भगवान्को 





यालानन्दरी रटीच्रदटह् 


३९९२ 





दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २९ 
व्यक्तिः  प्राकट्य भयो भयं  भय नित्यं  निरन्तर 

हि  निश्चय नै स्नेहं  स्नेह विदधतः  गरिरहने 

हरो  यस्ता श्रीहरिमा क्यं  नातेदारी ते  ती मानिसहरू 

कामं  काम सोहदम् एव च  सौहार्द र॒ तन्मयतां  भगवद्भावलाई 
क्रोधं  क्रोध अरू पनि भाव यान्ति  प्राप्त गर्दचछछन् 


ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! मानिसहरूको कल्याणका लागि नै नाशरहित, अप्रमेय र निर्गुण 
परमात्मा गुणलाई स्वीकार गरी प्रकट हुनुहन्छ । त्यसेले भगवान्संग निरन्तर काम, क्रोध, भय, 
स्नेह, नातेदारी, सौहार््रं र अरू जुन सम्बन्ध राखे पनि ती मानिसहरूले भगवदभाव प्राप्त गर्वछछन् । 


न चेवं विस्मयः कार्यो भवता भगवत्यजे । 
क स ते ९ ् 
योगेरुवरेश्वरे कृष्णे यत एतद् विमुच्यते ॥ १६॥ 


पदार्थ 
भवता  तपाई्रारा 


भगवति  भगवान् 
कृष्णे  श्रीकृष्णमा 


योगेरवरेर्वरे  योगेश्वरहरूका एवं  यस्तो 


यतः  जुन परमात्माबाट 
एतत्  यो सम्पूर्ण जगतूले 
विमुच्यते  मुक्ति पांछ 


पनि मालिक विस्मयः  आश्चर्य 
अजे  अजन्मा न कायः  गर्नु आवश्यक छैन 





ताक्यार्थ तपाईले योगेश्वरहरूका पनि मालिक अजन्मा भगवान् श्रीकृष्णको विषयमा यस्तो 
आश्चर्य गर्नुपर्देन, किनभने उहाँ परमात्माबाट नै सम्पूर्ण जगत्ले मुक्ति प्राप्त गर्द । 
वितरण माधथिका श्लोकहरूमा गोपिनीहरूले कृष्णलाई पतिरूपमा मान्दा पनि मूक्त भएको 
विषयमा शङड़ा उठाई त्यसको समाधान गरिएको छ। राजाले गरेको शङाको आशय के छ भने 
कृष्णलाई गोपिनीहरू ब्रह्मरूपमा होइन, पतिरूपमा नै चिन्तन, प्रेम आदि गर्थे। लोक व्यवहारका 
आफ्ना पतिपुत्र आदि पनि त वस्तुतः ब्रह्म ने हुन्, तर ब्रह्मरूपले नभई व्यावहारिक रूपले चिन्तन 
गरिएकाले त्यो लोकव्यवहारबाट परमार्थ फल पारदेन । त्यसै गरी कृष्णलाई पनि व्यावहारिक 
रूपमा प्रम गरिएकाले त्यसबाट पनि परमार्थ फल प्राप्त नहुनुपर्ने भन्ने राजाको शङ्को आशय 
हो । यसको उत्तरमा श्रीशुकदेवले शिशुपालको दृष्टान्त दिदे कृष्णसंग निरन्तर द्वेष ग्नलि शिशुपाल 
त कृष्णमा गई मिल्यो भने निरन्तर प्रेम गर्ने भगवान्का प्रिय गोपिनीहरू मुक्त हुनुमा के आश्चर्य 
छ र? भन्नुभएको छ। 
गीता ८५मा भगवानू्ले अन्तकालमा जसले मलाई सम्फदे शरीर छोडछ भने त्यो व्यक्ति 
मेरे भावमा प्राप्त हृन्छ, यसमा संशय कैन भनी बताउनुभएको छ । यदि व्यक्ति निरन्तर संसारका 
पदार्थहरूके चिन्तन गरिरहन्छ भने ऊ फेरिफेरि संसारम फर्किरहन्छ, यदि परमात्माको चिन्तन 
गर्द भने परमात्मामा ने पुग्दछ। स्वयं परमात्माले पनि आफ्नो चिन्तन या सङ्ल्प अनुसार ने 
जगत्को रचना गर्नुभएको हो । यसकारण यो सम्पूर्ण जगत् चिन्तनके परिणाम हो । एडटे व्यक्ति 
चिन्तन या दुष्टिकोणको भेदले कसैको छोरो, कसैको पति त कसैको नाति बन्द र जीवनभरि 
रालानन्दी रद्टघ 


३९९४ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २९ 


त्यसै गरी व्यवहार हृन्छ । यसैले सामान्य दृष्टिले हर्दा पनि जसले जे चिन्तन गर्द, त्यसले त्यही 
पारंछ भने सिद्ध हुन्छ । गोपिनीहरूले श्रीकृष्णलाई परमात्माको रूपमा चिन्तन गरेका कछैनन् नि 
त? भन्ने शङ्गा हुन सक्छ । पहिलो कुरा त यो शङ्का नै गलत छ, किनभने गोपिनीहरूले ग 
ठारँमा उहाँलाई संसारैका अन्तर्यामी, रमापति आदि भनेका छन्। अतिशय प्रमको कारणले 
श्रीकृष्णलाई भगवान् भन्ने जान्दा जान्दै पनि उनीहरू उहाँ लाई आप्ना प्रियतम भन्न ने मन पराडथे 
र यही भावको स्फुरण उनीहरूको मनमा भद्रहन्थ्यो। यसकारण गोपिनीहरूले श्रीकृष्णलाई 
प्रियतम या पति आदि भनेको वेलामा उनीहरूको प्रेमको प्रवाहले श्रीकृष्णको ईश्वरीयतालाई पनि 
जितेको हृन्थ्यो । अर्को कुरा परमात्मा भनी चिन्तन नगरे पनि श्रीकृष्ण हुन त परमात्मा ने हनुहुन्छ 
नि? कामना, देष आदि जे भावले चिन्तन गरे पनि ती सबै प्राणी भगवान्कहोँ पुगछन्, किनभने 
तिनले भगवानूलाई ने चिन्तन गरेका थिए। अमृतलाई सामान्य वस्तु ठानी खाइयो भने पनि के 
त्यसले आफ्नो दिव्य प्रभाव देखा्ँदेन र ? यही भएकाले शिशुपालले शत्रु ठानी देषद्रारा पनि 
भगवानूलाई ने प्राप्त गरेको हो। आगोलाई पानी भन्ने सम्णेर छोए पनि पोल्छ, यो वस्तुमा 
स्वभावतः रहने शक्तिको परिणाम हो । वस्तुमा रहने शक्तिले चिन्तनविचारको अपेक्षा गर्देन न 
हि वस्तुशक्तिर्ुदिमपेक्षते। 

यहाँ फेरि शङ़ा हन सक्छ, वेदान्तले त सम्पूर्ण जगत् ब्रह्मरूप छ भनेको छ, उसो भए 
संसारका जेजे पदार्थको चिन्तन गरे पनि ती सबे ब्रह्ममा पुग्छन् त ? यसको उत्तर दिदे श्रीधर 
स्वामी लेखनहुन्छ जीवेषु आवृतं ब्रह्मत्वं कृष्णस्य तु अनावृतम् अर्थात् जीवहरू ब्रह्म हनु र 
श्रीकृष्ण ब्रह्म हूनुमा धरे अन्तर छ। जीव ब्रह्म भए तापनि अज्ञान, अन्तःकरण आदि दोषको 
कारणले यसको ब्रह्मरूप टढकिएको छ। ब्रह्मले आपूलाई बिर्सी शरीर, इन्द्रिय, मन आदिमा 
आत्मबुदधि गर्नु ने जीवभाव हो। त्यसैले जीवको ब्रह्मरूप उपाधिट्रारा ढाकिएको छ। भगवान् 
श्रीकृष्ण त स्वयं मायापति परमात्मा हुनुहुन्छ । उहाँ आपूलाई परमात्मा भनेर नै जान्नुहुन्छ । 
श्रीकृष्णले आगो पिएको, कालियदमन गरेको र गोवर्धन धारण गरेको जस्ता लीलाहरूलाई थाहा 
पादसकेपच्ि पनि के उहाँलाई साधारण जीवसंग तुलना गर्न सकिन्छ ? जो आपफूलाई ब्रह्म भनी 
जान्दछ त्यस्तो ब्रह्मज्ञानीको निरन्तर चिन्तन गर्नलि पनि चित्त शुद्ध भई व्यक्ति मुक्त हन सक्छ भनी 
योगसूत्रमा उल्लेख गरिएको छ वीतरागविषयं वा चित्तम् योगसूत्र, १२७ । खन् स्वयं 
परमात्माकै चिन्तन गर्ने व्यक्तिले परमात्मालाई पाउन नसक्ला ? यसैले परमात्माको विषयमा 
सामान्य शङ़ाहरू उठाउनु आप्नै अज्ञान देखाउनु मात्र हुन्छ । 

उपासनाको क्रममा परमात्मालाई पाँच भावले मान्न या सम्खिनि सकिन्छ। यी पाँच 
भावहरू यसप्रकार छन् शान्त, दास्य, वात्सल्य, सख्य र मधुर । शान्तभाव भनेको सब जगत्लाई 
वासुदेवरूप देख्ने ब्रह्मज्ञानीहरूले सर्वगुणसम्पननन परमात्माको रूपमा उहाँको चिन्तन गर्नु हो। 
शान्तभावका उपासक विदुर, भीष्म आदि हुन्। यसमा परमात्माका अनेक लीलाहरूको स्फुरण 
हदेन, केवल परमात्माको रूपमा उहाँको निरन्तर चिन्तन मात्र गरिन्छ। दास्यभावमा चाहं 
परमात्मालाई स्वामी र आफूलाई उहाँको सेवक ठानी सबै काम परमात्माकै आज्ञाले गरेको 
भावना गरिन्छ। यस भावमा परमात्माका ईश्वरीय पराक्रम आदिको स्फूर्तिं रहन्छ। यसका 


रामालन्द्री टंद्ृदद्ध 


३९९५ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २९ 


उदाहरण हनुमान्, उद्धव आदि हून्। अर्को यो भन्दा अलि अन्तरङ्ग भाव हो, वात्सल्यभाव। यसमा 
भगवानूलाई आफ्नो छोरा मानी छोराके दुष्टिलि उहाँको लालनपालन आदि गरिन्छ । यस भावको 
साधकले परमात्मामाथि पनि अधिकार जमाएको हुन्छ र उहाँलाई शिक्षादीक्षा दिई सन्मार्गमा 
लगाउने धारणा राखिरहन्छ । यो भावको बलले परमात्माको ईश्वरत्व पनि कुण्ठित भएको हुन्छ । 
यही भावको बलले यशोदाले श्रीकृष्णलाई ओखलमा बांँधिदिएकी थिडन्। योभन्दा पनि अर्को 
अन्तरङ्ग भाव छ, सख्यभाव । जसमा परमात्माका किशोर लीलाहरू अनि असामान्य एवं चञ्चले 
लाग्ने चोरी, उपद्रव आदि लीलाहरूको पनि प्रकाश हृन्छ। यस्ता उपासक भगवानूसंग आपफ्ना 
भित्री मनका कुरा राख्छन् र भगवान् पनि त्यस्तासंग आपफ्ना प्रेम, संवेदना जस्ता अन्तरङ्ग 
भावहरूलाई प्रकट गर्नृहुन्छ । यो कोटिमा श्रीदामा आदि साथी पर्दछन्। सबभन्दा अन्तरङ्ग भाव हो, 
मधुरभाव। यसमा परमात्मालाई आफनो प्रेमी ठानी सम्पूर्ण हदयले उहाँसंग प्रेम गरिन्छ । यस्ता 
साधकको परमात्मासंग सबभन्दा नजिकको सम्बन्ध रहेको हुन्छ । एकले अर्कोलाई नदेख्दा बेचैन 
हुने र अनेक निह पारी प्रियतमको साथ रहिरहने धुन यिनमा सर्धं रहेको हुन्छ । भावसाधनाको 
क्षेत्रमा अन्तरङ्ग मानिने वात्सल्य, सख्य र मधुरभावमध्ये मधुरभाव ने सबभन्दा बढी आनन्द दिने 
हन्छ । पूरा जीवन प्रेमीको लागि समर्पित भई उनीबाट केवल प्रेम मात्र चाहने गोपिनीहरू यसै 
भावका उच्चतम उपासकटहरू हन्। गोपिनीहरूले श्रीकृष्णलाई पति भन्नु भावसाधनाको दुष्टिले 
मधुरभावद्वारा श्रीकृष्णको उपासना गर्नु हो, जुन सर्वथा उपयुक्त छ। यस्ता सबेभन्दा अन्तरङ्ग 
भक्तसंग स्वयं भगवान् समेत ऋणी बन्नुहन्छ भने गोपिनीहरू मुक्त नहने र उनले परमात्मालाई 
नपाउने शङ्के छेन । 


ता दुष्ट्वान्तिकमायाता भगवान् व्रजयोषितः। 


५ भ र,  ० 
अवदद् वदता ज्रल्ठा वाचः पशावमहयन् ॥ १७ ॥ 
पदार्थ त्रजयोषितः  ब्रज वाचः पेदोः  वाक्चातुरीद्रारा 
वदतां  वक्ताहरूमध्ये सुन्दरीहरूलाई विमोहयन्  मोहित बनाङदै 
श्रेष्ठः  सर्वश्रेष्ठ अन्तिकम्  आफनो नजिक  अवद्त्  भन्नुभयो 
भगवान्  श्रीकृष्णले आयाताः  आद्पुगेका 
ताः ती दष्ट्वा  देखेर 





ताक्यार्थ वक्ताहरूमध्ये सर्वश्रेष्ठ वक्ता भगवानूले ती सबे व्रज सुन्दरीहरूलाई आफ्नो नजिक 
आद्पुगेको देखेर वाक्चातुरीद्रारा मोहित बनाँदे यसो भन्नुभयो । 


श्रीभगवानुवाच भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभयो 
स्वागतं वो महाभागाः प्रियं किं करवाणि वः। 
व्रजस्यानामयं कच्चिद् बरूतागमनकारणम् ॥ १८ ॥ 


रामालन्द्री ्दक्हदटदछ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
पदार्थ किं के 

महाभागाः  हे सौभाग्यववीहरू प्रियं  प्रिय 

वः  तिमीहरूलाई करवाणि  गर्न सक्छ 
स्वागतं  स्वागत छ कच्चित्  के 

वः  तिमीहरूको वरजस्य  व्रजको 





३९९६ 
अध्याय २९ 


अनामयं  कुशलमङ्गल ने छ 
आगमनकारणम्  यहाँ 
आउनुको कारण 

ब्रूत  बताओ 


ताक्यार्थ हे सौभाग्यवतीहरू ! तिमीहरूलाई स्वागत छ । म तिमीहरूको के प्रिय गर्न सक्छ? के 
व्रजमा सबे कुशलमङ्गल नै छन् ? यहो आडउनुको कारण मलाई बताओ । 


१ ्   
रजन्यषा घाररूपा घारसतत्वानषावता । 


 व्रजं  न  स्वरीमि सुमध्यमा 
प्रातयात ब्रज नह स्थय स्त्रीभिः सुमध्यमाः ॥ १९॥ 


पदार्थ एषा  यो 
सुमध्यमाः  हे सुन्दरीहरू रजनी  रात्रि 


घोरसत्त्वनिषेविता  भयङ्कर र॒ घोररूपा  उरलाग्दो छ 
हिस्रक प्राणीहरूद्रारा सेवित इह  यहाँ 





स्त्रीभिः  स्त्रीहरूद्रारा 
क  हदेन 

न स्थेयं  बस्नु हदेन 

व्रजं  व्रजमा नै 

प्रतियात  फर्क 


वाक्यार्थ हे सुन्दरीहरू ! भयङ्कर हिंम्रक प्राणीहरूले युक्त यो रात अत्यन्त उरलाग्दो छ । यहाँ 


स्त्रीहरूले बस्नु हुदैन, त्यसैले व्रजमा नै फर्क। 


मातरः पितरः पुत्रा भ्रातरः पतयश्च वः। 


विचिन्वन्ति ह्यपश्यन्तो मा कृट्वं बन्धुसाध्वसम् ॥ २०॥ 


पदार्थ भ्रातरः  भाट्हरू 

वः  तिमीहरूका पतयः च  पतिहरू समेत 
मातरः  आमाहरू हि  निश्चय नै 

पितरः  बुबाहरू अपरयन्तः  तिमीहरूलाई 
पुत्राः  छोराहरू नदेखी 





विचिन्वन्ति  खोजिरहेका छन् 
बन्पुसाध्वसम्  बन्धुहरूलाई 
भयभीत 

मा कृटूवम्  नगराओ 


ताक्यार्थ तिमीहरूका आमा, बुबा, छोरा, दाजुभाद र पतिहरूले समेत तिमीहरूलाई नदेखी 


खोजिरहेका छन्, आपफ्ना बन्धुहरूलाई भयभीत नगराओ । 


दुष्टं वनं कुसुमितं राकेशकररञ्जितम् । 


यमुनानिलरीखेजत्तरुपल्लवश्ोभितम् ॥ २९॥ 
तद् यात मा चिरं गोष्ठं शु्रषध्वं पतीन् सतीः । 
क्रन्दन्ति वत्सा बालाङ्च तान् पाययत दुह्यत ॥ २२॥ 


३९९७ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २९ 
पदार्थ कुसुमितं  फूल फुलेको पतीन्  पतिहरूलाई 
यमुनानिललीलेजत्तरुपल्लव वनं  वन शुभूषध्वं  सेवा गर 


शोभितम्  यमुनाको वायु मन्द दष्टं  देखियो वत्साः  बाच्छाहरू र 





बगनाले हल्लिदरहेका रुखका तत्  त्यसैले बालाः च  बालकटहरू पनि 
पालुवाले सुशोभित सतीः  हे सतीहरू क्रन्दन्ति  रदन् 
राकेशकररञ्जितम्  रातका माचिरं  ठिलो नगरी तान्  तिनीहरूलाई 
मालिक चन्रमाका किरणद्रारा गोष्ठं  त्रजमा पाययत  दुध पियाओ 
रङ्गिएको यात  जाओ दुह्यत  गाई दुहिहाल 


वाक्यार्थ यमुनालाई ददे मन्द बगिरहेको वायुद्ारा रुखका पालुवाहरू हल्लिरहेका छन् र 
रातका मालिक चन्द्रमाले आफ्ना किरणद्रारा वनलाई रङ्गाइरहेका छन्, यो तिमीहरूले देखिसक्यौ । 
त्यसैले, हे सतीहरू ! अब हिलो नगरी व्रजमा जाओ, आप्ना पतिहरूको सेवा गर। तिम्रा बाच्छ 
र बालकटहरू सबै रोद्रहेका होलान्, तिनलाई दुध पियाओ र गाई दुहिहाल । 


अथवा मदमिस्नेहाद् भवत्यो यन्त्रितारायाः । 
आगता ह्युपपन्नं वः प्रीयन्ते मयि जन्तवः ॥ २३६॥ 


पदार्थ यन्त्िताशयाः  चित्त सिंचिनाले मयि  ममाथि 

अथवा  अथवा आगताः  आएका हौ भने जन्तवः  प्राणीहरू 
भवत्यः  तिमीहरू हि  निश्चयनैयो कुरा प्रीयन्ते  प्रसन्न ह॒न्छन् 
मदमिस्नेहात्  मेरो प्रमको वः  तिमीहरूका लागि 

कारणले उपपन्नं  योग्य ने हो 





ताक्यार्थ अथवा तिमीहरू मेरो प्रेमको कारणले चित्त सिंचिएर आएका हौ भने यो कुरा पनि 
ठिके हो, किनभने मसंग सबे प्राणीहरू आफ प्रसन्न हन्छन् । 


 शुश्रूषणं  स्त्रीणां घर्मो न  
भवुः शुश्रूषणं स्त्रीणां परो धमां द्यमायया । 
तद्बन्धूनां च कल्याण्यः प्रजानां चानुपोषणम् ॥ २४ ॥ 





पदार्थ बन्धुहरूको पनि गर्बुसमेत 

कल्याण्यः  हे कल्याणीहरू अमायया  कपटरहित भई स्त्रीणां  स्त्रीहरूको 
हि  निश्चय नै शुभरूषणं  सेवाशुष्रूषा गर्ज परः  सर्वश्रेष्ठ 
भुः  आपना पतिको प्रजानां  सन्ततिहरूको घमः  धर्महो 
तदुबन्धूनां च  तिनका अनुपोषणम् च  पालनपोषण 


ताक्यार्थ हे कल्याणीहरू ! आफ्ना पति अनि उनका बन्धुहरूको निष्कपट भावले सेवा गर्नु र 
सन्ततिहरूको पालनपोषण गर्नु ने स्त्रीहरूका लागि सर्वश्रेष्ठ धर्म हो। 


रालालन्द्री टीचछटदटठ 


३९९८ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २९ 


दुःशीलो दुरभंगो वृद्धो जडो रोग्यधनोऽपि वा । 
पतिः स्त्रीभिनं हातन्यो लोकेप्सुभिरपातकी ॥ २५॥ 


पदार्थ रोगी अपि  रोगी र चाहने 

दुःशीलः  नराम्रो शील भएको अघनः वा  निर्धन भए पनि स्त्रीभिः  स््रीहरूले 
दुभंगः  भाग्यहीन अपातकी  महापातकी छैन भनेन हातव्यः  छाड्नु हैदेन 
वृद्धः  बुढो पतिः  पतिलाई 

जडः  मूर्ख लोकेप्सुभिः  उत्तम लोक 





ताक्यार्थ उत्तम लोक चाहने स्त्रीहरूले आफ्नो पति नराम्रो शील भएको, भाग्यहीन, बुढो, मूर्ख, 
रोगी र निर्धन भए पनि महापातकी कैन भने त्यसलाई छडनु हदेन । 


अस्वग्यमयरास्यं च फल्गु कृच्छ्रं भयावहम् । 
जुरुप्सितं च स्त्र ह्योपपत्यं कुरुस्त्रियः॥ २६॥ 





पदार्थ ओपपत्यं  परपुरुषको सेवा अयशस्यं च  अपयश फैलाउने 
हि  निश्चय नै फलु  तुच्छ भयावहम्  भययुक्तं र 
कुलस्त्रियः  कुलीन स्त्रीहरूको कृच्छं  अनेक कष्टयुक्त सवत्र  सबैतिराट 

लागि अस्वग्यम्  स्वर्ग पनि नदिने युगुप्सितं च  निन्दित पनि छ 


ताक्यार्थ कुलीन स्त्रीका लागि परपुरुषको सेवा गर्नु तुच्छ, अनेक कष्ट दिने, स्वर्ग पनि नदिने, 
अपयश फैलाउने र भययुक्त छ, त्यसैले यस्तो काम सबेतिरबाट निन्दित छ। 


श्रवणाद् दशांनाद् ध्यानान्मयि भावोऽनुकीतनात् । 
न तथा सन्निकर्षेण प्रतियात ततो गृहान् ॥ २७ ॥ 





पदार्थ कीर्तन गर्नाले जसरी न  लाग्देन 
श्रवणात्  श्रवण गनलि मयि  म परमात्मामा ततः  त्यसैले 
दशनात्  दर्शन गर्नलि भावः  प्रेम लाग्छ गृहान्  घरतिर 
ध्यानात्  ध्यान गनलि तथा  त्यसरी त प्रतियात  फर्क 
अनुकीतंनात्  सबै मिली सन्निकर्षेण  नजिक रहनाले 


ताक्यार्थ श्रवण गनलि, दर्शन ग्नलि, ध्यान गनलि र सबै मिली कीर्तन गनलि जसरी ममा 
प्रम हुन्छ, त्यस्तो प्रेम मेरो नजिक रहनाले मात्र हँदेन, त्यसैले तिमीहरू घर फर्क । 


रामालन्द्री टदीक्छहदड 


३९९९ 


दशम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 


इति विप्रियमाकण्यं गोप्यो गोविन्दभाषितम्। 


अध्याय २९ 


विषण्णा भग्नसङ्कल्पारिचन्तामापुदुरत्ययाम् ॥ २८॥ 


पदार्थ 

इति  यस्तो 

विप्रियम्  मन नपर्ने 
गोविन्द्भाषितं  श्रीकृष्णको 
भनाद् 


आकण्यं  सुनेर 

भग्नसङ्ल्पाः  चाहनाहरू 
ट्टेका 

विषण्णाः  अति दुःखी भएका 
गोप्यः  गोपिनीहरूले 





दुरत्ययाम्  पार पाइ नसक्ने 
चिन्ताम्  चिन्तालाई 
आपुः  पाए 


वाक्यार्थ श्रीकृष्ष्णको यस्तो मन नपर्ने भनाद सुनेपछि गोपिनीहरूका चाहनाहरू दुटे, उनीहरू 
असाध्ये दुःखी भए र ठुलो चिन्तामा परे। 


कृत्वा मुखान्यव शुचः इवसनेन शुष्यद् 


बिम्बाधराणि चरणेन भुवं लिखन्त्यः। 


असेरुपात्तमसिमिः कुचकुङ्कुमानि 
तस्थुमुंजन्त्य उरुदुःखभराः स्म तुष्णीम् ॥ २९॥ 


पदार्थ 

रुचः  शोकको कारणले 
रवसनेन  तातो सासद्रारा 
रुष्यदुबिम्बाधराणि  पाकेका 
गोलकांक्री जस्ता राता ओठ 
सुकेका मलिन 

मुखानि  अनुहारलाई 


अव  तलतिर 

कृत्वा  निहुयाएर 

चरणेन  गोडाले 

भुवं  पृथिवीलाई 

लिखन्त्यः  कोरिरहेका 
उपात्तमसिभिः  गाजल बगाउने 
अस्रैः  आंसुहरूद्रारा 





कुचकुङ्कुमानि  स्तनका 
कुडकुमलाई 

मृजन्त्यः  पखाल्दै गरेका 
उरुदुःखभराः  असह्य पीडाको 
भारी बोकेका तिनीहरू 
तूष्णीम्  चुपचाप 

तस्थुः स्म  उभिदरहे 


वाक्यार्थ शोकको कारणले उत्पन्न तातो सासद्वारा पाकेका गोलक्राँक्री समानका राता ओठ 
सुकेका, आफ्नो मलिन अनुहारलाई तलतिर निहुराई गोडाको बुढी ओँलाले भूर्दूलाई कोटुयादरहेका, 
गाजलै बगाउने आपफ्ना आंसुका धाराले स्तनमा लगाएका कुड्कुमचन्दनलाई पखाल्दै गरेका र 
असह्य पीडाको भारी बोकेका ती गोपिनीहरू चुपचाप भएर उभिद्रहे । 


प्रष्टं प्रियेतरमिव प्रतिभाषमाणं 
कृष्णं तदथविनिवतिंतसवंकामाः। 


रामालन्द्री टीक्छटटद 


००० 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २९ 
न, विमृज्य ज    
न्त्र वमृज्य रुद्तापहतं स्म क्वत् 
संरम्भगद्गदगिरोऽच्वतानुरक्ता  ॥ ३० ॥ 





पढार्थ र  रंदारुंदा प्रतिभाषमाणं  बोलिरेका 
अनुरक्ताः  श्रीकृष्णमा नै थाकेका कृष्णं  श्रीकृष्णलाई 

आसक्त भएका श्रीकृष्णरङ्गले नै नेत्रे  दुबै आंखालाई किञ्चित् संरम्भगद्गदगिरः  
रङ्गिएका विमृज्य  पुक्छेर केही रसिका कारण 
तदथविनिवतिंतसवंकामाः  प्रेष्ठं  प्रियतम भएर पनि अकमकाएको वाणीले युक्त भई 
उहांके लागि सबै कामनाहरू पप्रियेतरम् इव  मन नपर्ने व्यक्ति अब्रुवत स्म  यसो भने 
त्यागिदिएका गोपिनीहरूले ्ँ 


ताक्यार्थ श्रीकृष्णमा नै आसक्त भएका र उहँके लागि भनेर सबै कामनाहरू त्यागिदिएका 
गोपिनीहरूले रंदारुंदा थाकेका आप्ना ओंँखा पुद्ठेर आफ्नै प्रियतम भएर पनि मन नपर्ने व्यक्तिले 
जस्तो नमिटो वचन बोलिरहनुभएका श्रीकृष्णलाई केही रिसाएका कारण अकमकाएको वाणीले 
यसो भने। 

वितरण माथिका श्लोकहरूमा गोपिनीहरूले श्रीकृष्णप्रति गरेको प्रमको नयाँ स्वरूप प्रकट 
भएको छ । प्रेमीले आफूअनुक्लको आचरण नगर्दा पनि वास्तविक प्रेमसम्बन्धमा विचलन आ्खैदेन 
भन्ने कुरा यहाँ देखाइएको छ । गोपिनीहरूको सम्पूर्ण जीवन कृष्णका लागि समर्पित धियो । 
तदर्थविनिवर्तितसर्वकामाः अर्थात् कृष्णक लागि भनेर उनीहरूले संसारका सम्पूर्ण कामनाहरूलाई 
त्यागिदिएका धथिए । व्यवहारमा रह॑दा पनि उनीहरूको सम्पूर्ण प्रयास आफ्नो उदेश्यले होइन, 
श्रीकृष्णकै उदहेश्यले हृन्थ्यो । गोपिनीहरूले आपफ्ना शरीर, इन्द्रिय आदिलाई पनि आफनो भनेर 
होइन, अपि तु श्रीकृष्णको प्रिय ठानेर नै स्याहार र शृङ्गार गर्दथे। अहिलेसम्म जसको लागि भनेर 
गोपिनीहरूले लौकिक व्यवहार आदि गरे, अनि जसको लागि ती सबै व्यवहारहरूको त्याग पनि 
गरिदिए, तिनै श्रीकृष्णले घर फरकिन भनेपछ्ि गोपिनीहरूलाई अपार कष्ट भयो। गोपिनीहरू 
श्रीकृष्णकै रङ्गमा रङ्गिइसकेका धथिए । चीरहरणको प्रसङ्गमा श्रीकृष्णले निर्वस्त्र भएर आफ्ना अगाडि 
उपस्थित हन आज्ञा दिद त्यसलाई समेत गोपिनीहरूले पालन गरिसकेका थिए। श्रीकृष्णले 
बारम्बार आफ्नो प्रेमको परीक्षा लिएको र मनभित्र बिर्ने गरी व्यवहार गरेको पनि गोपिनीहरूलाई 
सह्य थियो । पूर्णङूपले समर्पित नमई श्रीकृष्णको अधि कोटी टिक्न सक्दैन, किनभने उहांको 
व्यवहार आफ्ना प्रेमीहरुूप्रति अत्यन्त स्पष्ट, आन्तरिक, गहियो र॒ कठोर पनि ह॒न्छ भन्ने 
गोपिनीहरूले बुणिसिकेका थिए। यसरी श्रीकृष्णमा न पूर्णरूपले समर्पित भडइसकेका गोपिनीहरू 
जब वांँसुरीको धुन सुनी श्रीकृष्णले बोलाएको सम्फ्एिर सारा व्यवहारलाई तत्काल त्यागी उहाँके 
नजिक आद्पुगे तब श्रीकृष्णकै मुखबाट उनीहरूले नमिठा वचनहरू सुन्नुपययो । आपने प्रियतमले 
अप्रिय व्यक्तिले ॐ दुःखदायकं कठोर वचन बोलेको सुनेपछि असह्य पीडाको भारी बोकेर पनि 
गोपिनीहरू केही नभनी उभिट्रहे। अहिलेसम्म गोपिनीहरूले श्रीकृष्णले आफ्नो प्रेमको अभिनन्दन 


रालालन्द्री टीद््ण्ण्ण 


४००१ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २९ 


गरेको मात्र देखेका र भोगेका थिए। अहिले पनि त्यस्तै होला भने उनीहरूको आशा थियो, तर 
घुमाउरो पाराले श्रीकृष्णले गोपिनीहरूलाई आआपफ्ना पति छोडी आउने व्यभिचारिणी भएको 
आरोप समेत लगाउनुभयो । मानँ आपफूले गोपिनीहरूलाई कहिल्ये पनि चाहेकै होइन अनि बांसुरी 
बजाई बोलाएके होइन भने रँ गरी श्रीकृष्णले घर फकिंई पतिको सेवा गर्न पो आदेश दिनुभयो । 
गोपिनीहरू यी सबै लौकिक मर्यादालाई नजानने थिएनन्, यो सबे सुन्न उनीहरू श्रीकृष्णकहां 
आएका पनि धिएनन्। पतिसेवाको उपदेश त कुनै सज्जनसंग सुने भद्हाल्थ्यो, श्रीकृष्णकहँ त 
उनीहरू विशुद्ध प्रमको लागि आएका थिए, त्यसैले श्रीकृष्णको वचनले उनीहरू भगनसडूल्प भए 
भनी श्लोकमा बताइएको छ। 

श्रीकृष्णले आपले सोच्ै नसोचेको व्यवहार देखाएपकछ्ि गोपिनीहरू केही बोल्नै सकेनन्, 
उनीहरूको मुन्टो निहरियो, खुदराले भदरं कोतर्दे अनि ओंँसुका धारा बगाँदे उनीहरू चुपचाप 
बसिरहे। भागवतका अनेक टीकाकारहरूले गोपिनीहरूका यस्ता व्यवहारका अनेक आशय 
देखाउनुभएको छ । मृन्टो निहूययाउनु लज्जाको सूचक हो, नडले भूद कोट्याउनु चिन्ताको सूचक 
हो भने ओंँसु बगाउनु सन्तापको सूचक हो । गोपिनीहरू चुप लाग्नुले उनीहरूभित्र अनेक भावहरू 
मडारिएको बुखिन्छ । प्रेममा अत्यन्त कोमल स्वभावका भएर पनि एकाएक यी आज कसरी कठोर 
बने, यिनलाई अनुनयप्रार्थना गरी फकाऊं अथवा यिनको वचनको कडा प्रत्युत्तर दिऊँ भनी 
मनमनै विचार गर्दा गोपिनीहरू मौन भएका हृन् । श्रीकृष्णले भित्रैवाट आफूलाई नचाहेकै हन् भने 
यिनके अघि प्राणत्याग गरौ, यदि देखाओदी व्यवहार हो भने अहिल्यै रसादे व्रजतिर फक यँ 
गरी यिनको भाव बुखँ या केही क्षण प्रतीक्षा गरौँ भन्ने तर्कं गर्दै गोपिनीहरू मौन भएका हृन् भनी 
सारार्थदर्शिनी र वंशीधरी टीकामा उल्लेख गरिएको छ । गोपिनीहरूले सबे लोक र लाजलाई त 
छडिदिएका थिए, तर लोकमर्यादा छडी जसको नजिक आदयो, तिनैले आफूलाई स्वीकार 
नगरेपच्ि भने उनीहरूलाई व्यर्थमा नै मर्यादा त्यागेकाले लाज लाग्यो, त्यसैले उनीहरूको मुन्टो 
निहूरियो। कतिपय टीकाकारहरूले नङले पृथिवीलाई कोतर्दा चाह हे पृथिवी ! तिमी फाट, 
जसभित्र हामी पस्न सकौँ भन्ने भाव व्यक्त भएको छ भन्ने मानेका छन्। कतिपय टीकाकारहरूले 
हामीसंग कठोर वचन बोल्ने यी पक्कै श्रीकृष्ण होदनन् होला, त्यसेले परपुरुषको अनुहार हरनहदेन 
भनी गोपिनीहरूले मृन्टो निहूयाएका हृन् अथवा श्रीकृष्णको वाग्बाणले आफ्नो हृदय कति 
विदीर्ण भए भनी हिरन उनीहरूले अनुहार तलतिर एुकाएका हुन् भनेका छन् 

गोपिनीहरूले चुप लागी मनमनै श्रीकृष्णलाई अनेक उत्तरहरू दिएका छन्। यहाँ 
श्रीहरिसूरिले गोपिनीहरूको मनोभावको विभिन्न रूपमा चित्रण गर्नुभएको छ। गोपिनीहरू 
भन्छन् हे श्रीकृष्ण । हामीले आफ्नो ज्ञानशक्ति र क्रियाशक्ति दुबे हजुरलाई समर्पित गरिसक्यौँ । 
अब घर फर्क भन्ने हजुरको वचनलाई हामीले कसरी जान्ने र त्यसलाई कसरी पालना गर्ने ? कैः 
श्राव्यं कैरनुष्ठेयं प्रतियातेति ते वचः । गोपिनीहरूको अर्को भावना छ हे श्रीकृष्ण ! जब हामी 
हजुरलाई दहीमखन दिदैन््यौ, तब हजुर त्यसका लागि हुरुक्क हुनुहुन्थ्यो, अब हामीले आफ्नो 
सर्वस्व अर्पण गर्दा पनि यसलाई स्विकार्नृहुननन। यसबाट वस्तु नपाउन्ेल त्यसलाई पाडन खोज्ने 
तर पादसकेपछि त्यसलाई बेवास्ता गरिदिने हजुरको स्वार्थी प्रम प्रकट हृन्छ। कुनै गोपिनी 


रालालन्द्री ट्ण 


८००२ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २९ 


सोच्छिन् हे रमाकान्त श्रीकृष्ण ! लक्ष्मीसंग दिव्य लोकमा विहार गर्ने हजुरले व्रजको वनमा 
गोपिनीहरूसंग विहार गर्दा इज्जत जाला भनी सम्णिनुभएको होला, तर हर्नृहोस् निम्नस्तरको 
व्यक्तिलाई पनि आफूसमान बनाउनेको नै लोकमा कीर्ति ह॒न्छ, जसरी अज्ञानी शिष्यलाई 
आपूसमान ज्ञानी बनारँदा गुरुको महत्त्व खन् बदृछ, त्यसैले नहिच्किचाउनुहोस्। कुनै गोपिनी 
श्रीकृष्णले पति, पुत्र, घर आदिको मर्यादा छाडी परपुरुषकहोँ आएको भनी लगाएको आरोपको 
खण्डन गर्दै मनमने भन्छिन् हे कृष्ण ! हामीले हाम्रा पतिलाई छडेका कैन, हजुर ने हाम्रा 
असली पति हुनुहुन्छ । हजुरको हातमा रहेको वंशोत्तम अर्थात् सर्वश्रेष्ठ वंश बांसुरी नै हाम्रो वंश 
अर्थात् सन्तान हो। यी वृक्षहरू हाम्रा लागि मान्यजनहरू हन् भने यी लहराका समूह ने हाम्रा 
लागि दाजुभादसमान हृन्। यो वन ने हाम्रो घर हो, हामीलाई मर्यादा उल्लडघन गरेको आरोप 
नलगाउनुहोस् । धैरे धर्मज्ञ नबन्नुहोस् भनी गोपिनीहरूले मनमनै उत्तर दिएका छन्। अर्की कुनै 
गोपिनीले चाहं यिनको वंशीको धुन सुन्नाले हाम्रो मन पनि तानियो भने हाम्रो यत्रो अनुनय सुन्दा 
पनि नपर्लिने यिनी चाहं कस्ता पुरुष हुन् भनी मनमनै विचार गरिरहिन्। यसरी गोपिनीहरू मौन 
बन्नुका अनेक उपपत्तिहरू रहेका छन् । 

यस्तै विचार गरिरहंदा पनि गोपिनीहरूको श्रीकृष्णप्रेममा कुनै विचलन आएको कैन । 
उनीहरूमा संरम्भ अर्थात् प्रेमको कोप अवश्य छ, तर पनि उनीहरू अनुरक्तः अर्थात् श्रीकृष्णप्रति 
अनुरक्त नै छन् भनी श्रीशुकदेवले बताउनुभएको छ। परमात्मासंग गरिने प्रेम सामान्य संसारी 
सम्बन्धजस्तो हैदेन । सामान्य संसारका वस्तु एवं सम्बन्धमा गरिएको प्रेम स्वार्थमा आधारित रहने 
हनाले क्षणिक पनि हन सक्छ । त्यो प्रेममा हदय पूर्णतः पग्लिएको हदेन। मधुसूदन सरस्वतीले 
चित्तलाई लाहासंग तुलना गर्दै संसारको प्रेमले यसलाई पगाल्न नसक्ने केवल परमात्मप्रेमले मात्र 
पगाल्न सक्ने बताउनुभएको छ । सूर्यको किरणमा ततारँदा लाहा अलिअलि प्ले ४ मात्र हुन्छ, 
त्यसलाई पुरे पगाल्न त आगो्मँ तताउनुपर्दछ। त्यसै गरी संसारी प्रेमबाट पनि चित्त परि्लिएको र 
प्रमीसंग एकाकार भई मिलेको भान हृन्छ, तर यसलाई पूरे पगाल्न त परमात्मप्रेमके आवश्यकता 
पर्वछ । मधुसूदन सरस्वती भन्नुहुन्छ, लाहालाई पगाली पहिलो पटक त्यसमा जुन रङ्ग चढादन्छ, 
त्यसलाई अनेकों चोटि पगालेर पनि अर्को रङ्गमा रङ्गाउन सकिंदेन, त्यस्ते स्थिति चित्तको पनि 
हृन्छ । एकपटक परमात्माको रङ्ग चढिसकेपचछि जुनसुकै कठिन परिस्थितिमा पनि त्यो चित्तबाट 
परमात्मालाई हटाउन या अलग गर्न सकिंदेन । संसारको प्रेम स्वार्थमा आधारित हुने हूनाले आफ्नो 
स्वार्थ या अनुकूलतामा थोर मात्र विचलन आदा पनि त्यो प्रेममा ने आघात पुग्छ, तर 
परमात्मासंगको प्रेम आफ्नो लागि होइन, अपितु परमात्माके लागि हृन्छ। यसमा परमात्माभन्दा 
व्यक्तिको दु अस्तित्व ने रहेदेन, ऊ पूरे परमात्मामा नै विलीन भडसकेको हुन्छ । जहाँ आपने 
सत्ताको बोध पनि बाँकी रहैदेन भने त्यहं आफ्नो अनुकूलता र प्रतिकूलताको स्वार्थी विचार 
कसरी सम्भव हुन सक्छ। त्यसैले स्वयं परमात्माले कठिन परिस्थितिको सिर्जना गरी आफनो 
प्रमको परीक्षा लिद्रहेको वेलामा पनि गोपिनीहरू श्रीकृष्णप्रेमबाट विचलित भएनन्। उनीहरू 
श्रीकृष्णमा दोषदर्शन गरेर होइन, अपि तु प्रमका कारणले नै उहाँसंग रिसाएका हून्। त्यसैले 
उनीहरूले पचि श्रीकृष्णप्रति अनुरक्त भई उहाँको प्रार्थना गरेका हुन् । 


सालाली दीक्कण्ण्ट् 


००२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


गोप्य उत्ुः गोपिनीहरूले भने 
मेवं विभोऽहैति भवान् गदितुं नृशंसं 


सन्त्यज्य सवेविषयांस्तव पादमूलम् । 


भक्ता भजस्व दुरवग्रह मा त्यजास्मान् 


अध्याय २९ 


देवो यथादिपुरुषो भजते मुमुक्षून् ॥ २१॥ 


पढार्थ । अहैति  योग्य हुनुहुन्न 
दुरवग्रह  हे दुःखले मात्र प्राप्त यथा  जसरी 


गर्न सकिने आदिपुरुषः  आदिपुरुष 
विभो  सर्वव्यापक श्रीकृष्ण देवः  भगवान् नारायणले 
भवान्  हजुर मुमुक्षून्  मुमृक्षुहरूलाई 
एवं  यस्तो भजते  स्वीकार गरनुहुन्छ 


नृशंसं  अत्यन्त कठोर 
गदितुं  कुरा गर्न 


सवेविषयान्  सबै 
विषयहरूलाई 





सन्त्यज्य  चटक्कै छोडी 
तव  हजुरके चरणलाई 
भक्ताः  प्रेम गर्ने 

अस्मान्  हामीहरूलाई 
भजस्व  स्वीकार गर्नुहोस् 
मा त्यज  अलपत्र पार 
नछोडनृहोस् 


ताक्यार्थ दुःखले मात्र प्राप्त गर्न सकिने सर्वव्यापक हे श्रीकृष्ण ! हजुरले यस्तो अत्यन्त कठोर 
कुरा गर्न सुहारदेन। जसरी आदिपुरुष नारायण भगवानले मुमृक्षुहरूलाई स्विकार्नृहुन्छ, त्यसै गरी 
सबै विषयहरूलाई चटक्के छडी केवल हजुरकै चरणलाई मात्र प्रेम गर्ने हामीहरूलाई स्वीकार 


गर्नुहोस्, अलपत्र पारेर नछोडनुहोस् । 
यत्पत्यपत्यसुहृदामनुवृत्तिर् 


स्त्रीणां स्वधमं इति धर्मविदा त्वयोक्तम् । 


पोः ् ् त्वयीरो 
अस्त्ववमतदुपदशपद् ठ 


प्रेष्ठो भवांस्तनुभृतां किर बन्धुरात्मा ॥ ३२॥ 


पदार्थ स्त्रीणां  स्व्रीहरूको 

अङ्गं  हे परमप्रिय स्वधमंः इति  स्वधर्म हो भनी 
घमविदा  धर्मलाई जान्ते यत्  जुन कुरा 

त्वया  हजुरद्रारा उक्तम्  भनियो 
पत्यपत्यसुहृदां  पति, पुत्र र॒ एतत्  यो 

आफन्तहरूको उपदेशापदे  सवै उपदेशको 
अनुवृत्तिः  सेवाशुश्रूषा गर्नु परम तात्पर्य 





ईदो  अन्तर्यामी रूपले सबका 
नियन्त्रक 

त्वयि एवम्  हजुरमा नै 
सार्थक 

अस्तु  होस् 

किल  निश्चय नै 

भवान्  हजुर 


रामानन्द टद्छ्िण्ध 


००९ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २९ 


तनुभृतां  सने प्राणीहरूका ५  आत्मा र 
बन्धुः  आफन्त   परम प्रिय समेत हुनुहुन्छ 


ताक्यार्थ हे परमप्रिय श्रीकृष्ण ! धर्मज्ञ हजुरले पति, पुत्र र आफन्तहरूको सेवाशुश्रूषा गर्नु नै 
स्त्रीको परम धर्म हो भनी उपदेश गर्नुभएको छ। तर धर्म सम्बन्धी यो उपदेश सबेथरी 
उपदेशहरूका एक मात्र तात्पर्य अन्तर्यामी हजुरमा नै सार्थक हुन्छ, किनभने हजुर नै सबे 
प्राणीहरूका आफन्त, आत्मा र प्रियतम हुनुहुन्छ । 
विवरण माथिका श्लोकमा गोपिनीहरूले श्रीकृष्णसंग आपहरूलाई निःसङ्खोीच स्वीकार गर्न 
प्रार्थना गर्दै आपले पतिसेवा आदि धर्मलाई छडेको भन्ने आरोपको खण्डन गरेका छन्। 
श्रीकृष्णको इच्छा या विचारमाथि अरू कसैको पनि जोड चल्दैन भने गोपिनीहरूलाई थाहा छ। 
श्रीकृष्णले चाहनुभएन भने हामीले लाख प्रयास गर्दा पनि उहाँले हामीलाई स्वीकार गर्नुहुनेकैन, 
उहांको इच्छाविपरीत जति प्रयास गरिन्छ, त्यति नै उहाँ खन् कठोर एवं दृढ बन्नुहुन्छ भन्ने सोची 
गोपिनीहरूले विभो अर्थात् हे सर्वव्यापक परमात्मा भनी श्रीकृष्णलाई फकाउने प्रयास गरेका छन् । 
गोपिनीहरूले श्रीकृष्णलाई प्रियतमको रूपमा नै प्रेम गरेका हन्, त्यसैले श्रीकृष्ण ईश्वर हुनुहुन्छ 
भन्ने भाव उनीहरूमा हदेन । जहाँ ईश्वरसंग प्रेमसम्बन्ध हुन्छ, त्यहँ ईश्वरत्वको स्फुरण हूनुलाई 
मात्र उत्कृष्ट मानिन्न, सर्वशक्तिमान् ईश्वरको ईश्वरत्वलाई पनि जितने गरी प्रेम हूनुलाई मात्र 
उत्कृष्ट मानिन्छ । यस प्रसङ्गमा टीकाकारहरूले लेखेका छन् जहाँ प्रेमीसंग मिलन भएको हृन्छ, 
त्यो संयोगको अवस्थामा केवल मधुरभावको मात्र स्फुरण ह॒न्छ, प्रेमीमा रहेको ईश्वरीय दिव्य 
गुण, पराक्रम आदिको होइन । जहाँ प्रेमीसंग विरह भएको हुन्छ, त्यहं चाहं विरहको अग्निले 
प्रमीका सम्पूर्ण दिव्य सद्गुण एवं पराक्रमहरूलाई पनि प्रकट गराददिन्छ। सारार्थदर्शिनीकार 
लेख्नुहन्छ प्रेममा संयोगको अवस्था चन्द्रकिरण जस्तो आह्ादक एवं शीतल हुन्छ भने वियोग 
चाह प्रखर सूर्यकिरणजस्तो सन्तापक । चन््रको प्रकाशमा सबे वस्तुहरूको स्पष्ट प्रकाश नभए रै 
संयोग अवस्थामा प्रेमीमा रहेका सबै गुणहरूको प्रकाश हदेन, तर वियोग चाहं सूर्यकिरणजस्तो 
प्रर प्रकाशले युक्त हुने हनाले त्यसमा प्रेमीका सबे सदगुणहरूको प्रकाश ह॒न्छ । जहाँ संयोगमा 
पनि प्रेमीमा ईश्वरत्वको स्फुरण हुन्छ, त्यहाँ प्रेममा न्यूनता हुन्छ । यज्ञपत्नीहरूमा श्रीकृष्णप्रेमसंगे 
ईश्वरत्वको भान रहेकाले उनीहरूको प्रेम अपूर्ण थियो र त्यसैले उनीहरूलाई घरतिर नै 
फकङ्एको धियो । यहाँ चाहं श्रीकृष्णले आफूहरूलाई स्वीकार नगर्दा गोपिनीहरू प्रियविरहको 
भावमा डुबेका छन् र त्यही विरहद्रारा श्रीकृष्णको ईश्वरत्व स्फुरित भएको छ, उनीहरूको प्रेममा 
न्यूनता कैन भन्ने बुखिन्छ । 
श्रीकृष्णले पतिसेवारूप धर्मको उपदेश गर्दा गोपिनीहरूले श्रीकृष्णलाई धर्मज्ञ भनी उपहास 
गरेका छन्। सुबोधिनीकार लेखनुहन्छ पतिसेवाको उपदेश स्थूलदृष्टिले गरिएको उपदेश हो । 
पतिपत्नी आदि सम्बन्ध अनात्मा शरीरको हो, त्यही शरीरलाई आप्र मान्नेहरूका लागि यस्ता 
लौकिक धर्महरू सार्थक हृन्छन्, वास्तवमा त जीवात्माको नित्य सम्बन्ध परमात्मासंग छ, यो 
आत्मसम्बन्ध मुख्य स्वधर्म हो । गोपिनीहरू धर्मलाई छाडी अधर्मतिर होइन, अपि तु परमधर्मतिर 
लागेका हुन्, जुन सर्वथा उचित छ । धर्मको सार्थकता परमधर्ममा पुय्याउनु ने हो । याज्ञवल्क्यस्मृति 
रालान्दी ल्ण्द् 


००५ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २९ 


१८मा बताइएको छ अयं तु परमो धर्मो यद्योगेनात्मदर्शनम् अर्थात् यज्ञ, दान, सत्कर्म, अहिंसा 
आदि धर्म हुन्, तर आत्मदर्शन गर्नु यी सबेको पनि प्रधान लक्ष्य एवं परमधर्म हो। असली 
स्वधर्मको उपदेश नगरी नक्कली धर्ममा प्रेरित गर्न तर आफूलाई इलो धर्मज्ञ ठान्ने? भनी 
गोपिनीहरूले श्रीकृष्णलाई व्यङ्ग्य गरेका हृन् भनी वंशी धरले उल्लेख गर्नुभएको छ । गोपिनीहरू 
भन्छन् पतिसेवा गर्नुपर्छ भन्ने उपदेशको परम तात्पर्य पनि हजुरमा नै आई दङ्खिन्छ। चेतन 
आत्माले सहित भएको शरीरलाई ने पति मानिन्छ र त्यसैको सेवा गरिन्छ। आत्मारहित जड 
शरीरलाई त केही क्षणम जलाडइन्छ। यसरी पतिसेवा भनेको पनि शरीरको नभई आत्मके सेवा 
हो । तनुभृतां आत्मा अर्थात् सबे प्राणीहरूका आत्मा हजुर नै हूनृहुन्छ । साक्षात् हजुरके सेवा 
गरेपचछ्ि संसारभरका पति, पुत्र, पिता आदि सब त्यसैद्रारा तुप्त भदहाल्छन्। जरामा पानी हालेपछि 
हांगा, पात, फलपफूल आदि सबे तृप्त भए रै हजुरको सेवाद्रारा हाम्रो पतिसेवा पनि पूर्ण हुन्छ । 
पतिभित्र रहने असली पति आत्मरूप हजुर नै हनुह॒न्छ, यसो गर्दा व्यभिचारको दोष पनि रहन्न। 
त्यसैले हामीलाई धर्मचछडा भनी धेरै कठोर वचन नबोल्नुहोस् भनी गोपिनीहरूले भनेका छन् । 

वेदाध्ययन, यज्ञ, दान, तपस्या आदि सम्पूर्ण साधनहरुद्रारा परमात्मालाई नै जानन 
खोज्नुपर्दछ भनी बृहदारण्यकोपनिषद् ४४२२मा बताइएको छ । पतिपुत्रसेवा आदि धर्मदरारा 
जसलाई पाउन सकिन्छ, त्यस्ता परमात्मालाई ने साक्षात् सेवा गर्न पाएपछि साधनहरूमा को 
अल्खिरहन्छ र ? त्यसैले गोपिनीहरू साधनभूत धर्महरूमा नभुली साक्षात् साध्य वस्तु परमात्माके 
सेवामा समर्पित हुन चाहन्छन्। यसरी गोपिनीहरूले श्रीकृष्णके शब्दलाई लिई उहँका उपदेश 
वचनहरूलाई सतही सिद्ध गरिदिएका छन्। 


कुवन्ति हि त्वयि रतिं कुशलाः स्व आत्मन् 
नित्यप्रिये पतिसुतादिभिरातिदेः किम्। 
तन्नः प्रसीद् परमेरवर मा स्म छिन्या 
आशां धृतां त्वयि चिराद्रविन्दनेत्र ॥ २३॥ 


पदार्थ कुवन्ति  गर्दछन् अरविन्दनेत्र  हे कमलनयन 

हि  निश्चय नै आतिदेः  अनेक दुःख दिने श्रीकृष्ण 

कुलाः  शास्त्रनिपुण पतिसुतादिभिः  पति, पूत्र॒ चिरात्  धरे लामो समयदेखि 
व्यक्तिहरू आदिबाट त्वयि  हजुरमाथि 

स्वे  आपै किम्  के हुन्छ धृतां  गरिएको 

आत्मन्  आत्मरूप तत्  त्यसैले आशां  आशालाई 

नित्यप्रिये  निरन्तर प्रिय परमेरुवर  हे परमेश्वर मा स्म चिन्दयाः  नचछिनाउनुहोस् 
त्वयि  हजुरमा नै नः  हामीसंग 

रतिं  प्रेम प्रसीद  प्रसन हनुहोस् 





रालालन्द्री टद्छ्ि्ण्छ 


००६ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २९ 


ताक्यार्थ निश्चय नै शास्त्रनिपुण व्यक्तिहरू सध प्रिय हुने आफ्नै आत्मरूप हजुरमा ने प्रेम 
गर्दछन्, अनेक दुःख दिने पतिपुत्र आदि सम्बन्धले के हुन्छ र ? त्यसैले हे परमेश्वर ! हामीसंग 
प्रसनन हनुहोस् । हे कमलनयन श्रीकृष्ण ! धरे समयदेखि हजुरमाथि गरिएको भरोसालाई यसरी 
चटक्क नचछिनाउनुहोस् । 

विवरण यस श्लोकमा गोपिनीहरूले पति, पुत्र आदिलाई त्याग्नुमा सत्पुरुषहरूलाई दृष्टान्तको 
रूपमा बताएका छन्। कुशलाः अर्थात् शास्त्रनिपुण व्यक्तिहरू परमात्मामा नै प्रेम गर्दछन्, संसारमा 
होदन । संसारलाई सर्वस्व ठान्ने व्यक्तिहरू पदार्थहरूको सडग्रह गर्दा आपूलाई सिपालु एवं सफल 
ठानिरहून्, तर वास्तविक सफलता त आफूलाई धेरेभन्दा धेरै सुखी बनाउन सक्नुमा नै छ । बाहिरी 
पदार्थहरूको भन्दा सुखको प्राप्तिद्रारा नै कुनै पनि सफलतालाई नाप्नु उपयुक्त हृन्छ । आत्मा परम 
सुखको आश्रय हो । यो नित्यप्रिय छ । अरू सबै पदार्थ एवं लौकिक सम्बन्धहरू यसकै लागि प्रिय 
हन्छन्। आफनी पत्नी मेत्रेयीलाई उपदेश गर्ने क्रममा महर्षि याज्ञवल्क्यले पति, पत्नी, पिता आदि 
सबेले आआप्ना लागि नै तीती सम्बन्धीहरूमा प्रेम गरेका हृन्छन्, अरू कसैका लागि होइन, 
अपितु आफ्ना लागि नै सम्पूर्ण संसार प्रिय हृन्छ भनी उपदेश गर्नुभएको छ आत्मनस्तु कामाय 
सर्व प्रियं भवति बृहदारण्यकोपनिषद्, २४५ । जो परम प्रिय अनि परम आनन्दरूप छ, त्यसैलाई 
प्रम गर्नु र त्यसैबाट शाश्वत सुख प्राप्त गर्नु नै कुशलता हो । त्यस्ता महापुरुषहरूको बाटोलाई नै 
आपले पद्याएको गोपिनीहरूको भनादइ छ । पतिपुत्र आदि बाहिरी लौकिक सम्बन्धले त 
सुखभन्दा बढी दुःख दिन्छन् । ती दुःखदायक सम्बन्धहरूबाट के पाउन सकिन्छ र ? संसारमा जति 
पनि वस्तुहरू छन्, ती सबे क्षणिक छन्। एक दिन नाश हुने हुनाले तिनमा जति बढी प्रेम गरिन्छ, 
त्यसबाट त्यति नै धरे पीडा हन्छ । बृहदारण्यकोपनिषद् १४८मा पनि जसले आफूलाई भन्दा 
अरू कुनै वस्तुलाई प्रिय मान्दछछ, त्यसको प्रिय वस्तु एक दिन नष्ट हुन्छ र उसलाई रुवाइदिन्छ 
प्रियं रोत्स्यति भनिएको छ । यस्ते त्यहं नै न हास्य प्रियं प्रमायुकं भवति अर्थात् जसले 
आत्मालाई ने प्रिय मान्दछ, त्यो व्यक्तिले कटिल्यै दुःखी हुनुपर्दैन, किनभने त्यसले प्रेम गरेको 
आत्मवस्तु नित्य भएकाले त्यो कहिल्यै पनि हरादेन भनी बताइएको छ । यहाँ गोपिनीहरूले पनि 
नित्यप्रिय आत्मा श्रीकृष्णलाई छाडी दुःखदायक पति, पुत्र आदि अनात्मसम्बन्धमा प्रियबुद्धि नगर्ने 
बताएका छन्। यो शरीरलाई र यो लोकलाई सत्य मान्दाखेरि नै यसका सहयोगी या संरक्षक 
आदिका रूपमा पुत्र, पति आदि सम्बन्धीको अपेक्षा हुन्छ । जसलाई शरीरमा आत्मबुदधि नै कैन, 
अनि यो लोकपरलोकको पनि चाहना छैन, त्यस्ता व्यक्तिहरूलाई पति, पुत्र आदिको के प्रयोजन 
हुन्छ र ? यही भावनाले गर्दा गोपिनीहरूले पति, पुत्र आदि सम्पूर्ण सम्बन्धहरू क्षणिक एवं व्यर्थ 
भएकाले तिनलाई छडिदिएका हुन्। गोपिनीहरू भन्छन् आशां मा छिन््याः अर्थात् हाम्रो 
आशालाई यसरी चटक्कै नचुँडाट्नुहोस्। गोपिनीहरूको मनमा कृष्णमिलनको आशारूपी लहरा 
फाङ्गिएको छ। धै समय अधिदेखि उनीहरूले यो इच्छालाई मनभित्र॒ सजाएका छन् 
बाल्यकालको चञ्चल क्रीडादेखि सुरु भई चीरहरणको प्रसङ्गसम्म आद्पुग्दा उनीहरूको यो आशा 
धरे बहिसकेको छ। आपफ्ना विचित्र हंसाइ, बोलाइ, व्यवहार अनि वंशीवादन आदिद्रारा स्वयं 
श्रीकृष्णले पनि उनीहरूको इच्छालाई मलजल गर्नुभएको छ । चीरहरणको क्रममा त उहाँले 


रामालन्द्री दीद्छण्ण्द 


००७ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २९ 


आफनो प्रेम प्रकट पनि गरिसक्नुभएको छ । यसरी अहिलेसम्म भृतां अर्थात् भरण गर्दै जोगाँदे 
आएको यो आशारूपी लहरालाई अहिले आएर एकाएक छिनाउन नहूने गोपिनीहरूको भनादइ छ । 
श्रीकृष्णलाई यहाँ परमेश्वर भनी सम्बोधन गरिएको छ । यहाँ परमा परमाहरूका ईश्वर ने 
परमेश्वर हन्। मा अर्थात् लक्ष्मीभन्दा पनि प्रेम समर्पण आदि गुणका कारणले पर अर्थात् धेष्ठ 
भएका राधा आदि गोपिनीका ईश्वर भएकाले श्रीकृष्ण परमेश्वर हुनुहुन्छ । त्यस्ता श्रीकृष्णले 
आफ्नै प्रिय गोपिनीहरूको इच्छालाई कसरी चुँडाउन सक्नुहुन्छ र ? भन्ने भाव पनि यहाँ अभिव्यक्त 
भएको छ। 


चित्तं सुखेन भवतापहतं गृहेषु 
यन्निविंशत्युत करावपि गृह्यकृत्ये । 
पादो पदं न चरतस्तव पादमूलाद् 
यामः कथं वरजमथो करवाम किं वा ॥ ३४ ॥ 


   


पदार्थ 

गृह्यकृत्ये  घरको काममा 
लागेका 

करो  हात 

उत  अनि 

यत्  जुन 

गृहेषु  घरति 

सुखेन  आनन्दपूर्वक 


निवेशति  बस्दछ त्यो 
चित्तं अपि  चित्त पनि 
भवता  हजुरदरारा 

अपहतं  चोरियो 

पादो  हाम्रा दुबै गोडा 

तव  हजुरका 

पादमूलात्  चरणनजिकबाट 
पदं  एक पाइला पनि 





न चरतः  चल्दैनन् 
अथो  यसो भएपचछ्ि 
कथं  कसरी 

व्रजम्  व्रजमा 
यामः  जाओ 
किंवा  के चाहं 
करवामः  गरोौँ 


ताक्यार्थ घरका कामकाजमा लागेका हाम्रा हातहरू र हाम्रो चित्तलाई पनि हजुरले 
चोरिहाल्नुभयो, अब हाम्रा दुबे गोडा हजुरका चरणको नजिकबाट एक पाइला पनि सर्दैनन्, यसो 
भएपछि हामी व्रजमा कसरी जाओँ र के चाह गरौँ? 


सिञ्चाङ्ग नस्त्वदधरामृतपूरकेण 


हासावरोककलगीतजहृच्छयाग्निम् । 


म 


नो चेद् वयं विरहजाग्न्युपयुक्तदेहा 
घ्यानेन भ् ४ ५. 
ध्यानेन याम पदयोः पदवी सखे ते ॥ ३५॥ 


पदार्थ 
उङ्गं  हे प्रिय 


नः  हाम्रो 
हासावलोककठगीतज 


हृच्छयाग्निम्  हजुरको हंसिलो 
हेराइ र सुमधुर सङीतद्रारा 


रालालन्द्री दीद्धण्ण्ठ 


००८ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २९ 


हृदयमा बलेको कामनारूपी सखे  हे प्रिय सखा ते  हजुरको 


अग्निलाई विरहजाग्न्युपयुक्तदेहाः  पदयोः  चरणको 
त्वदधरामृतपूरकेण  हजुरके विरहरूको आगोमा शरीर पदवीं  शरणमा 
अधरामृत भरिएको पात्रको डटढाएर याम  आद्पुगनेछौँ 


सिञ्च  सेचनद्रारा निभाउनुहोस्वयं  हामी 

नो चेत्  होडन भने ध्यानेन  ध्यानद्रारा नै 
वाक्यार्थ हे प्रिय भगवान् ! हजुरको हंसिलो हेराइ र सुमधुर सङ़्गीतको कारणले हाम्रो हृदयभित्र 
हजुरसंग मिलन हुने कामनारूपी अग्नि बलिरेको छ, त्यसलाई आफ्नै अधरामृतरसले सेचन गरी 
निभाउनुहोस् । होदन भने हे प्रिय सखा ! हामी हजुरको विरहरूपी आगोमा आफ्नो शरीरलाई भस्म 
बनाई ध्यानद्वारा नै हजुरको चरणको शरणमा आद्पुग्नेछीं । 





यदयम्बुजाक्ष तव पादतरं रमाया 
दत्तक्षणं क्वचिद्रण्यजनप्रियस्य । 
अस्प्राक्ष्म तत्प्रभृति नान्यसम क्षम 
स्थातुं त्वयाभिरमिता बत पारयामः ॥ ३६ ॥ 
पदार्थ प्राप्त हुने आनन्दित पारिएका हामी 


अम्बुजाक्ष  हे कमलनयन पादतलं  चरणतललाई अन्यसमक्षम्  अरू कसेको 
अरण्यजन प्रियस्य  वनवासी यहिं  जबदेखि अधि 

तपस्वीका प्रिय अस्प्राक्ष्म  स्पर्श गर्न पायौ स्थातुं  बस्न 

तव  हजुरका तत्प्रभृति  त्यो वेलादेखि बत  निश्चय नै 


रमायाः  लक्ष्मीजीलाई पनि 


न पारयामः  सक्दैनौँ 


उद्घ  हे प्रिय भगवान् 
क्वचित्  कहिलेकांही मात्र त्वया  हजुरद्रारा 
दत्तक्षणं  सेवा गर्न अवसर अभिरमिताः  स्वीकार गरी 


वाक्यार्थ हे कमलनयन ! वनवासी तपस्वीहरूका प्रिय हजुरका स्वयं लक्ष्मीजीलाई पनि 
कहिलेकोँही मात्र सेवा गर्ने अवसरको रूपमा मिल्ने चरणतललाई हामीले जब स्पर्श गर्न पायौ र 
हजुरदारा आनन्दित भ्यौ तबदेखि हामीहरू अरू कसैको अधि बस्न पनि नसक्ने भयौ । 

विवरण माथिका श्लोकटहरूमा गोपिनीहरूले घर फर्किएर जान आपू असमर्थ भएको जनाएका 
छन्। जसको हृदय कृष्णप्रेममा मुग्ध भदसकेको छ, त्यही हदय फेरि संसारका पदार्थहरूतिर 
तानिन सक्दैन। मन एउटै भएकाले त्यसले संसार र परमात्मा दुबेलाई एकै चोटि समात्न सक्दैन। 
गोपिनीहरू भन्छन् जुन हाम्रो मन घरायसी व्यवहारमा सजिलैसंग लाग्दथ्यो, त्यो मनलाई त 
हजुरले हरण गरिहाल्नुभयो, अब फेरि त्यसलाई व्यवहारतिर फर्काउन भन्दै हुनहुन्छ, यो कदापि 
सम्भव छैन । बुद्धि या विचारलाई व्यक्तिको चिन्तनद्रारा निर्वशित गर्न सकिन्छ, त्यसैले विचार गर्नु 


रालालन्द्री टदच्चणण्ड 





४००९ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २९ 


व्यक्तिको अधीनमा हृन्छ, तर प्रेम या भावना कसैद्रारा निर्देशित हैदेन र यसलाई बदल्न पनि 
सकिंदेन। प्रेम एडटै विषयमा हुन्छ, यसलाई विभाजित गर्न सकिंदेन । एकपटक भदसकेको 
प्रमलाई स्वयं प्रेमीले चाहेर पनि हटाउन सक्दैन। त्यसैले स्वयं श्रीकृष्णले मलाई प्रेम नगर भन्दा 
पनि गोपिनीहरूको मनले श्रीकृष्णलाई आफूबाट अलग गर्न सकेको छैन । गोपिनीहरू भन्छन् 
जहिलेदेखि हामीले श्रीकृष्णको चरणलाई छोयौँ, त्यही वेलादेखि हाम्रो मन अरू कसैमा लाग्दैन र 
कृष्णबाट हटदा पनि हटदेन। संसारका पदार्थ नाशवान् एवं दुःखदायी छन्, ती पदार्थहरूमा 
गरिएको प्रेमलाई त सजिलै हटाउन सकिन्न भने अनन्त आनन्दस्वरूप परमात्मामा मस्त भटसकेको 
चित्तलाई त्यसबाट कसरी हटाउन सकिन्छ र ? उपनिषद्मा बताइएको छ न च पुनरावर्तते 
छान्दोग्योपनिषद्, ८१५१ अर्थात् परमात्मालाई जानिसकेको मक्त व्यक्ति फेरि संसारमा 
फकिंदेन । स्वयं भगवान्ले यद्गत्वा न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम श्रीमदभगवद्गीता, १५६ 
अर्थात् जहाँ गएपच्छि फर्िनुपर्देन, त्यही मेरो परमपद हो भनी बताउनुभएको छ । यसैले श्रीकृष्णमा 
लागिसकेको मन अनि उहाँमा समर्पित भदसकेका शरीरइन्द्रिय फेरि संसारमा ने फरकिनु असम्भव 
छ । यदि परमात्माबाट पनि फेरि संसारम फर्किनुपर्वदछ भने मोक्षको मर्यादा नै समाप्त हुन्छ । 
गोपिनीहरू भन्छन् त्वया अभिरमिताः अर्थात् हजुरबाट रमाद्एका हामीहरू अरू पदार्थहरूसंग 
रमाउन र उनीहरूको साथमा रहन सक्दैनौँ । के रमाउन या प्रसन्न हुन पनि कसैले यो वस्तुसंग 
रमाऊ भन्ने आदेश दिएर रमाइन्छ र ? कोहीसंग रमाउनु यो त मनको स्वतन्त्रता हो। स्वयं 
भगवानूले पनि कुनै भक्तको मनलाई आफ्नो प्रमबाट अलग बनाउन सक्नुहूनन। प्रेमीको पाड 
आपफ्ना प्रियतमलाई छोडेर एक पाइला पनि यताउति सर्दैेन। यहाँ श्रीकृष्णको चरणबाट हाम्रा पाड 
एक पाइला पनि टाढा जान सक्देनन् भन्ने वाक्यबाट के तात्पर्य पनि प्रकट भएको छ भने पाडका 
देवता भगवान् विष्णु हूनुहुन्छ, सजातीय वस्तुमा प्रेमसम्बन्ध हनु स्वाभाविक नै छ, फेरि आपफ्ना 
अधिष्ठान या अनुग्राहकलाई छाडी इन्द्ियहरू जताततै जान कहँ समर्थ हन्छन् र ? कुनै पनि 
व्यक्तिको पाड संसारमा तबसम्म भडिकरहन्छ, जबसम्म उसले आफ्ना आधार परमात्मालाई 
भेटाडदेन। जब स्वयं श्रीकृष्ण नजिक हुनुहुन्छ तब उहाँ लाई छडेर कसैको पनि पाड संसारतिर 
लम्किन सक्देन । भक्तिको उच्च स्थितिमा व्यक्तिका सम्पूर्ण इन्द्रियहरू परमात्मामा नै गई विलीन 
हने भएकाले त्यो परमानन्द रसबाट ती इन्द्ियहरूलाई छ्ुटाउनु प्रेमी भक्त र स्वयं भगवान्को पनि 
वशमा छैन। भक्तिको परिभाषा गर्दा पनि हृषीकेण हृषीकेशसेवनं भक्तिरुत्तमा इन्द्रियहरुद्रारा 
इन्द्रियहरूका स्वामी भगवान्को सेवन गर्नु ने उत्कृष्ट भक्ति हो भनी बताइएको छ । गोपिनीहरूले 
माथिका श्लोकहरूमा आफूले चाहेर पनि आपफ्ना पाड भगवान्बाट टाढा जान नसक्ने आफ्नो 
विवशतालाई बताएका छन्। 


श्रीयंत्पदाम्बुनरजङ्चकमे तुलस्या 
लब्ध्वापि वक्षसि पदं किल भृत्यजुष्टम् । 


रालालन्द्री दीद्धण्ण्ड 


४०१० 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २९ 


यस्याः स्ववीक्षणकृतेऽन्यसुरप्रयास 
स्तद्वद् वयं च तव पाद्रजः प्रपन्नाः ॥ ३७॥ 





पदार्थ पदं  वास चाहनुभयो 

यस्याः  जसको लब्घ्वा अपि  पाएर पनि तद्वत्  त्यसै गरी 
स्ववीक्षणकृते  आफप्रति हेराइ तुलस्याः  तुलसीसंगै रही वयं च  हामी पनि 
परोस् भनेर भृत्युष्टम्  अनेक तव  हजुरकै 
अन्यसुरपयासः  अन्य सेवकहरूद्वारा सेवित पाद्रजः  चरणरज्मँ 
देवताहरूको प्रयास रहन्छ यत्पदाम्बुजरजः  जुन हजुरको प्रपन्नाः  समर्पित छँ 
श्रीः  त्यस्ती लक्ष्मीले चरण कमलको धूलिलाई 

वक्षसि  छातीमा नै किङ चकमे  निश्चय नै 


ताक्यार्थ जुन लक्ष्मीको हेराइ आफूतिर परोस् भनी अन्य देवताहरू प्रयास गर्दछन् अनि त्यस्ती 
लक्ष्मीले भगवान्को वक्षःस्थलमा एक्लै स्थान पारदा समेत तुलसीसंगे मिलेर भए पनि अनेक 
सेवकहरूद्रारा सेवित हजुरकै चरणलाई चाहनुभयो । त्यसै गरी हामी पनि हजुरकै चरणधूलिको 
शरणमा परेका छँ । 


तन्नः प्रसीद वृजिनादंन तेऽङ्परिमूलं 
प्राप्ता विसृज्य वसतीस्त्वदुपासनाशाः। 


त्वत्सुन्द्रस्मितनिरीक्षणतीतरकाम 
तप्तात्मनां पुरुषभूषण देहि दास्यम् ॥ ३८ ॥ 

पदार्थ वसतीः  घरपरिवारलाई   हजुरको सुन्दर 
वृजिनादंन  हे दुःखनाशक विसृज्य  छडी मुस्कान र हेराइको कारण 
तत्  त्ययैले ते  हजुरको उत्पन्न तीव्र कामनाद्रारा मन 
नः  हामीसंग अङ्घिमूलं  चरणको शरणमा जलिरहेका हामीहरूलाई 
प्रसीद  प्रसनन हनुहोस् प्राप्ताः  आइपुगेका छँ दास्यम्  सेवा गर्ने अवसर 
त्वदुपासनाशाः  हजुरकै नजिक पुरुषभूषण  हे पुरुष शिरोमणि देहि  दिनुहोस् 
रहने आशा भएका हामी त्वत्सुन्द्रस्मितनिरीक्षणतीव्रकाम 





ताक्यार्थ त्यसैले, हे दुःखनाशक ! हामीसंग प्रसन हुनुहोस् । हामी हजुरकै नजिक रहने आशाले 
आफनो घरपरिवार सबेलाई छडी हजुरकै चरणको शरणमा आइसकेका छँ । हे पुरुष शिरोमणि ! 
हजुरको सुन्दर मुस्कान र हेराइले गर्दा उत्पनन तीव्र कामनारूपी आगोले मन जलिरहेका हामीलाई 
हजुरको सेवा गर्ने अवसर दिनुहोस् । 


रालालन्द्री टद्छणज्ञण 


४०१९ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २९ 


वीक्ष्यालकावृतमुखं तव कुण्डलश्री 
गण्डस्थलाधरसुधं हसितावलोकम् । 
दत्ताभयं च भुजदण्डयुगं विलोक्य 
वक्षः भ्रियेकरमणं च भवाम दास्यः ॥ ३९॥ 


पदार्थ अककावृतमुखं  घुभ्रिएको मात्र क्रीडास्थल भएको 
तव  हजुरको कपालद्रारा छोपिएको मुखलाई वक्षः च  छातीलाई पनि 
कुण्डलगण्डस्थलाधरसुधं  वीक्ष्य  देखेर विलोक्य  देखेर 
कुण्डलद्रारा शोभित गण्डस्थल दत्ताभयं  सबेलाई अभय दिने दास्यः  हजुरको दासी 
र सुधायुक्त अधर भएको भुजदण्डयुगं च  दुबे बलिष्ठ भवाम  भएका छौं 
हसितावलोकम्  हंसिलो हेराइ भुजालाई र 

भएको श्रियेकरमणं  लक्ष्मीको एक 





ताक्यार्थ हजुरको घुभ्रिएको कपालद्रारा छोपिएको हसिलो हेराइले युक्त अनुहार, कुण्डलको 
चमकले सुशोभित गाला र अमृतले युक्त ओठ, सबैलाई अभय दिन सक्ने दुबे बलिष्ठ भुजाहरू र 
लक्ष्मीको क्रीडास्थल भएको विशाल छाती यी सबेलाई देखेर हामी हजुरका दासी भएका हौँ । 
विवरण यस श्लोकमा गोपिनीहरूले आफूहरू श्रीकृष्णप्रति मोहित हनुका कारणहरू बताएका 
छन्। भगवान्को अप्रतिम सौन्दर्य, शरणागतवात्सल्य आदि गुण र अनन्त एेश्वर्य नै उहांमा मन 
लाग्नुका प्रमुख कारणहरू हृन्। यस श्लोकमा असीम सौन्दर्यले युक्त उहाँको अनुहारको, शरण 
पर्नलाई रक्षा गर्न समर्थं उहाँका भुजाहरूको एवं लक्ष्मीको एक मात्र क्रीडास्थल भएको उहोँको 
वक्षस्थलको प्रशंसा गरिएको छ । भगवान्को मुखमण्डल घुभ्रिएका कपालले सुन्दर देखिएको छ। 
कुण्डलको शोभाले उहाँका दुबै गाला चम्किरहेका छन् र उहांको तल्लो ओठमा अमृत रस 
भरिएको छ। भगवान्को ओठ्मा रेको अमृतलाई अधरसुधा भनिएको छ । यो अधर न धरा 
अर्थात् भूमण्डलभित्र पादने सामान्य अमृत होइन, यो त धरा या पृथिवीको सीमाभन्दा बाहिरको 
दिव्य अमृत हो। देवताहरूको अमृत पनि भूमण्डलभित्रके अमृत हो, तर भगवानूमा रहेको 
परमानन्दरूपी अमृत चिन्मय एवं अलौकिक हो। भगवान्को मुखको अर्को शोभा हो ्हैसिलो 
हेराइ। यी सबै गुणहरूले भरिएकाले कुनै उपमा नै दिन नसकिने सुन्दरताले युक्त भगवान्को 
अनुहार कसैको पनि चित्तलाई वशवर्ती बनाउन समर्थ छ । गोपिनीहरूले भुजदण्ड अर्थात् बलिष्ठ 
पाखुराको पनि प्रशंसा गरेका छन्। संसारिलाई अभय दिन सक्ने त्यस्ता दुई हात पनि भगवान्का 
आकर्षण हृन् । भगवान्को विशाल वक्षःस्थल, जो शोभा र एेश्वर्यकी देवी लक्ष्मीको एक मात्र 
मनपर्दो वासस्थान हो, त्यो पनि प्रमुख आकर्षण हो। यसरी मुख्यतया तीन थरी गुणहरुद्रारा 
आफूहरू श्रीकृष्णमा आसक्त भएको गोपिनीहरूको भनाद छ । सुन्दरता, पराक्रम र एेश्वर्य यी तीन 
थरीमा पनि मुख्य चाह सुन्दरता नै लाग्छ भन्ने कुरा त्यसको बढी वर्णन गरिएबाट थाहा हुन्छ । 


रामानन्दरी ठछछ्रज्ञज्ञ 


४०१२ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २९ 


भगवानूका बलिष्ठ भुजाको दर्शनद्रारा वीर रसको आविर्भाव हुनुपर्न हो, तर वीर रसको भावद्रारा 
पनि यहाँ शृङ्गार रस ने पुष्ट भएको छ भनी टीकाकारहरूले उल्लेख गरेका छन्। भगवान्का 
हातहरू संसारेलाई अभय दिन समर्थ छन् र अनेक पटक ब्रजवासीहरूलाई अभय दिदसकेका पनि 
छन् । तिनै बलिष्ठ हातले अनेक दुष्टहरूको विनाश गरेका थिए । श्रीकृष्णका तिनै बलिष्ठ हात 
हन्, जसले एक ओँलामा नै सम्पूर्णं गोवर्धन पर्वतको बोरूलाई सात दिनसम्म धारण गरेका थिए। 
यी सबै वीरताका घटनाहरू देखेर गोपिनीहरूको प्रेम श्रीकृष्णमा अफे बढेको थियो। पराक्रम 
यद्यपि वीर रसको उद्भावक एवं पोषक हो तर प्रेममार्गमा आफ्ना प्रेमीका पराक्रमहरू सबै 
शङ्गारका नै पोषक एवं उदभावक हृन्छन्। जुन व्यक्तिको मनमा प्रेम कैन, त्यो व्यक्तिले मात्र 
विचित्र पराक्रम देखेर वीर रसको आस्वादन गर्वछ । तर प्रेमी त त्यसद्रारा पनि प्रेमकै भावनाको 
आनन्द लिन्छ । पराक्रम देख्नाले आफ्नो प्रेमीमा भरोसा उत्पन हृन्छ । यो भरोसाले प्रेमलाई अद्रट 
एवं खन् विश्वस्त बनाद्दिन्छ । जतिसुके बाधाअडचन एवं संसारैको विरोध आए तापनि मेरा प्रेमी 
त्यसको सामना गरी प्रेमको रक्रा गर्न सक्छन् भन्ने विश्वासको उदय नहुन्नेल प्रेमीको कोमल 
हृदयमा अनेक अनिष्टहरूको आशङ्ा उव्जिरहन्छ। यसले अनेक शङ्ालु भावहरुद्रारा प्रेमको 
आनन्दलाई खण्डित एवं कमजोर तुल्याददिन्छ । त्यसैले प्रममा वीरता र पौरुषको ज्ञान हनु 
आवश्यक छ । श्रीकृष्णका बलिष्ठ हातहरूबाट गोपिनीहरूलाई यही भरोसा एवं विश्वास प्राप्त 
भएको छ। 


का स्त्यदवं ते कर्पदायतमूच्छितेन 
सम्मोहितायंचरितान्न चलेत् त्रिलोक्याम् । 
त्रोक्यसोभगमिदं च निरीक्ष्य रूपं 
यद् गोद्धिजद्रममृगाः पुलकान्यबिभ्न् ॥ ४०॥ 


पदार्थ   रोमाञ्चलाई सम्मोहिता  सम्मोहित भएकी 
अङ्ख  हि परमप्रिय अनिभ्रन्  धारण गर्दथे त्रिखोक्याम्  तीनै लोकभरिमा 
यत्  जसबाट इदं  यस्तो का कुन चाहं 
कठ्पदायतमूच्छितेन  ्ेलोक्यसोभगं  तीनै लोकलाई स्त्री  स्त्री 

नांसुरीको मधुर आलापले युक्त सौभाग्य दिने आय॑चरितात्  मर्यादित 
स्वरको आरोह अवरोहद्रारा ते  हजुरको चरित्रबाट 

गोद्धिजद्रममृगाः  गाई, पक्षी, रूपं च  रूपलाई न चेत्  विचलित नहोली 
रुख र मृगहरू समेत निरीक्ष्य  देखेर अनि 





ताक्यार्थ हे परमप्रिय ! हजुरको बांँसुरीको मधुर आलापले युक्त स्वरको आरोह अवरोहद्रारा 
वनमा गाई, पक्षी, रुख र मुगहरू समेत रोमाञ्चित हन्ये भने बाँसुरीको त्यो धुन सुनेर अनि तीन 
लोकलाई सौभाग्य दिने हजुरको यो रूपलाई देखेर सम्मोहित भएकी तीनै लोकभरिमा कुन चाहं 


रालाजन्दी ठ्कणज्ञह् 


४०९१२ 


दशम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


स्त्री होली जो मर्यादित चरित्रबाट विचलित नहोली ? 
व्यक्तं भवान् व्रजभयातिंहरोऽमिजातो 
देवो यथादिपुरुषः सुरलोकगोप्ता । 
तन्नो निधेहि करपदङ्कजमातंबन्धो 
तप्तस्तनेषु च शिरःसु च किडूरीणाम् ॥ ४१॥ 


पदार्थ 

यथा  जसरी 

आदिपुरुषः  आदिपुरुष 
देवः  नारायण 
सुरखोकगोप्ता  देवलोकका 
रक्षक हनुहुन्छ त्यसै गरी 
भवान्  हजुर पनि 


व्रनभयातिंहरः  व्रजमण्डलको 
भय र दुःखलाई नष्ट गर्न 
अभिजातः  जन्मिनुभएको हो 
भन्ने 

न्यक्तं  स्पष्ट ने छ 

तत्  त्यसैले 

आतंबन्धो  हे दुःखीका रक्षक 





अध्याय २९ 


किङ्करीणाम्  दासी 

नः  हामीहरूको 
तप्तस्तनेषु च  जलिरहेका 
स्तनहरूमा वक्षःस्थलमा 
शिरम्सु च  शिरमा समेत 
करपङ्जं  करकमल 
निधेहि  राखिदिनुहोस् 


ताक्यार्थ जसरी आदिपुरुष नारायणले देवलोकको रक्षा गर्नृहुन्छ त्यसै गरी हजुर पनि 
व्रजमण्डलको भय र दुःखलाई नष्ट गरी सबैको रक्षा गर्न ने उत्पन्न हुनुभएको हो भन्ने कुरो स्पष्ट 
ने छ। त्यसैले हे दुःखीहरूका रक्षक ! हामी दासीहरूको जलिरहेको छतीमा र शिरमा आफ्नो 
करकमल राखिदिनुहोस् । 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
इति विकठवितं तासां श्रुत्वा योगेरवरेशवरः। 
प्रहस्य सदयं गोपीरात्मारामोऽप्यरीरमत् ॥ ४२॥ 


पदार्थ आत्मारामः अपि  आत्माराम प्रहस्य  हाँसेर 
इति  यसप्रकार भए पनि गोपीः  गोपिनीहरूलाई 
तासां  तिनीहरूको योगेशवरेश्वरः  योगेश्वरहरूका अरीरमत्  रमाइलो प्रदान 


विक्लवितं  व्याकुल वचनलाई पनि ईश्वर भगवान्ले गर्नुभयो 
श्रुत्वा  सुनेपच्ि सदयं  दयापूर्वक 
ताक्यार्थ यसप्रकार गोपिनीहरूका व्याकुल वचनहरू सुनिसकेपछि आफैमा रमाउने अनि 


योगेश्वरहरूका पनि ईश्वर भगवान्ले दयापूर्वक गोपिनीहरूलाई रमादइलो प्रदान गर्नुभयो । 





ताभिः समेताभिरुदारचेष्टितः प्रियक्षणोत्फुल्टमुखीभिरच्युतः। 


उदारहासद्विजकुन्ददीधितिव्य॑रोचतेणाङ् इवोडुमिवृंतः ॥ ४२॥ 
यानान चछ्छज्ञघ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
पदार्थ घेरिनुभएका 
परियेक्षणोत्फुल्लमुखीभिः  उदारचेष्टितः  गोपिनीको 
प्रियतमको हेराद्ले गर्दा इच्छा अनुसार उदार चेष्टा गर्ने 
प्रफुल्लित अनुहार भएका उदारहासद्धिजकुन्द्दीधितिः  
समेताभिः  वरिपरि आएका मिढठो हाँस्दा दांतबाट कुन्द 
ताभिः  ती गोपिनीहरुद्रारा फूलको कोपिलाको जस्त 


८०१४ 


अध्याय २९ 


चमक फिजाउनुहूने 
अच्युतः  अच्युत भगवान् 
उदडुभिः  ताराहरूद्रारा 
वृतः  घेरिएका 

एणाङः इव  चन्द्रमा 
व्यरोचत  शोभित हुनुभयो 





ताक्यार्थ प्रियतमको हेराइले गर्दा प्रफुल्लित अनुहार भएका वरिपरि गोपिनीहरुद्रारा 
घेरिनुभएका, उनीहरूको इच्छ अनुसार उदार चेष्टा गर्नृहुने अनि मिठो हाँस्दा दाँतबाट कुन्द 
फूलको कोपिलाको जस्तो चमक फिंजाउनुहने अच्युत भगवान् ताराहरुद्रारा धेरिएका चन्द्रमा गँ 
सुशोभित हुनुभयो । 


उपगीयमान उदूगायन् वनिताशतयुथपः। 
मालां बिभ्रद् वैजयन्तीं व्यचरन् मण्डयन् वनम् ॥ ४४॥ 


पदार्थ उपगीयमानः  गोपिनीहरुद्रारा पनि प्रशंसा गर्दै 

वैजयन्तीं  वैजयन्ती पांच कीर्तिं गाइनुभएका वनम्  वनलाई 

रङ्गका पफूलहरू र पांच धातुले वनिताशतयुथपः  मण्डयन्  शोभित बनाङदै 
नेको माला गोपिनीहरूका स्यौ समूहका व्यचरत्  घुम्नुभयो 

मालां  मालालाई मालिक श्रीकृष्ण 

बिभ्रत्  धारण गर्दै उद्गायन्  गावै उनीहरूको 





ताक्यार्थ वेजयन्ती माला लगाउनुभएका, गोपिनीहरुद्ारा कीर्तिं गाइनुभएका अनि आफूले पनि 
गाद गोपिनीहरूको प्रशंसा गरिरहनुभएका भगवान् श्रीकृष्ण ॒गोपिनीहरूका स्यौ समूहका 
मालिक भएर वनलाई सुशोभित बनाँदे यताउति घुम्नुभयो । 


गोपीभिहिमवाट्कम्  


नद्याः पुलिनमाविश्य गो 
रेमे तत्तरखानन्दकुमुदामोदवायुना ॥ ५५॥ 


पदार्थ त्यसकै तरल तरङ्गस्पर्श अनि  नालुवा भएको 
गोपीभिः  गोपिनीहरूसंग कमलपुष्पको सुगन्धले युक्त पुलिनम्  तीरमा 
नद्याः  यमुना नदीको वायुद्रारा शोभित भएको आविश्य  पसी 





तत्तरखानन्दकुमुदामोदवायुना  हिमवाटुकम्  हिरंजस्तो रेमे  क्रीडा गर्नुभयो 
ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्ण गोपिनीहरूसंगै यमुनाको तरल तरङ्गको स्पर्श र कमल पुष्पको 
सुगन्धले युक्त वायुद्रारा शोभित भएको अनि हिउँजस्तो चम्किलो बालुवाले युक्त नदीतिरमा पुगी 
क्रीडा गर्नुभयो । 

रालान्दी चछ्वक्ज्ञद्ड 


८४०१५ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २९ 


वाहुप्रसारपरिरम्भकराठकोरु 
नीवीस्तनाकभननमंनखाय्रपातेः। 
्षवेल्यावलोकहसिते््र॑जसुन्द्रीणा न  रर,  
 
मुत्तम्भयन् रतिपतिं रमयाञ्चकार ॥ ४६॥ 


पदार्थ ग्रन्थि, स्तन आदि अङ्गमा स्पर्श ्रजसुन्दरीहरूको 
बाहुप्रसारपरिरम्भकरारकोरुनीवी गर्न, एटा गर्ने र अङ्हरूमा  रतिपतिं  कामभावलाई 
स्तनालभननम॑नखाग्रपातेः  हातनखक्षत गरिदिने आदि गर्दै उत्तम्भयन्  जगाउदे 
फेलाउने, अड़माल गर्न, षवेल्यावरोकहसितेः  विनोदपूर्व रमयाञ्चकार  रमण 
गोपिनीहरूका हात, सिडंदो, हिराइ र हंसाइले समेत गराटदिनुभयो 

तिघ्रा, नीवी कटिवस्त्रको व्रजसुन्द्रीणाम्  
ताक्यार्थ श्रीकृष्णले हात फैलाउने, अड़माल गर्ने, गोपिनीहरूको हात, सिडंदो, तिघ्रा, नीवी 
कटिवस्त्रको ग्रन्थि, स्तन आदि अङ्गहरूलाई स्पर्श गर्ने, अङ्गहरूमा नखक्षत गरिदिने, एटा गर्ने 
आदि गर्दै आनो विनोदपूर्वक हिराद र हँसाडइद्रारा त्रजसुन्दरीहरूको कामभावलाई जगाद रमण 
गरादइदिनुभयो । 





एवं भगवतः कृष्णाल्छन्धमाना महात्मनः । 
आत्मानं मेनिरे स्त्रीणां मानिन्योऽभ्यधिकं भुवि ॥ ४७॥ 


पदार्थ कृष्णात्  श्रीकृष्णवाट स्त्रीणां  स्त्रीहरूमध्ये 

एवं  यसप्रकार ठन्धमानाः  सम्मान पाएका आत्मानं  आफूलाई 
महात्मनः  महात्मा मानिन्यः  स्त्रीहरूले अभ्यधिकं  धेरै भाग्यशाली 
भगवतः  भगवान् भुवि  संसारभरि मेनिरे  ठाने 





ताक्यार्थ यसप्रकार महात्मा भगवान् श्रीकृष्णबाट सम्मान पाएका ती गोपिनीहरूले आपफूलाई 
संसारभरके स्त्रीहरूमध्ये सबैभन्दा बढी भाग्यशाली ठाने। 


५ ् ५ ५ न 
तासां तत्सोभगमद्ं वीक्ष्य मानं च केशवः। 
प्रशमाय व्रसादाय तत्रैवान्तरधीयत ॥ ४८ ॥ 





पदार्थ सोभगमदं  सौभाग्यको गर्व र प्रसादाय  तिनलाई प्रसन्न 
केरावः  भगवान् केशव मानं च  मानलाई पनि बनाउन 

तासां  ती गोपिनीहरूको वीक्ष्य  देखेर तत्र एव  त्यहीं 

तत्  त्यो प्रशामाय  घमन्ड शान्त गर्न अन्तरधीयत  अन्तर्धान हुनुभयो 


रामानन्द रठऋ्छज्ञछ 


४०१६ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २९ 


ताक्यार्थ गोपिनीहरूको त्यो सौभाग्यको घमन्ड अनि मान खोज्ने चाला देखेर तिनीहरूको 
घमन्ड शान्त गर्न र तिनलाई प्रसन्न बनाउनका लागि भगवान् केशव त्यहाँबाट अन्तर्धान हुनुभयो । 


 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे पूवोर्धे 
भगवतो रासकीडावणनं नामेकोन त्रिंशोऽध्यायः ॥ २९॥ 


रामालन्द्री टद्छण्ज्ञद 


४०९७ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 


अथ त्रिंशोऽध्यायः 
भगवान् श्रीकृष्णसितको वियोगमा गोपिनीहरूको अवस्था 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
अन्तर्हिते भगवति सहसेव व्रजाङ्गनाः । 
अतप्य॑स्तमचक्षाणाः करिण्य इव यूथपम् ॥ १॥ 


पदार्थ तम्  उहाँ लाई करिण्यः इव  हत्तिनीहरू फँ 
भगवति  भगवान् अचक्षाणाः  नदेखिरहेका अतप्यन्  दुःखी भए 
सहसा एव  अकस्मात् नै व्रजाङ्गनाः  गोपिनीहरू 
अन्तर्हिते  अन्त्धनि भएपछ्ि यूथपम्  हात्ती विना 
ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्ण अकस्मात् अन्तर्धान हुनुभएपचछछि उहाँ लाई नदेख्नाले सवे गोपिनीहरू 
हात्तीको विरहमा हत्तिनीहरू दुःखी भए ४ असाध्ये दुःखी भए। 

वितवरण यस श्लोकमा भगवान् श्रीकृष्णलाई नदेख्नाले गोपिनीहरू आत्तिए भनी वर्णन गरिएको 
छ । अन्तर्हिते यो पदको तात्पर्य बतार्डदे अनेक टीकाकारहरूले भगवान् हराउनुभएको होइन अपितु 
शृङ्गार रसलाई आन्तरिक रूपमा पुष्ट गर्न गोपिनीहरूभित्रै पस्नुभएको हो भनेका छन्। भगवान् 
सम्पूर्ण एेश्वर्यले युक्त हुनुहुन्छ, उहाँ सबैका परम हितेषी अन्तर्यामी आत्मा नै हुनुहुन्छ । हित अर्थात् 
परम कल्याणमय भगवान् श्रीकृष्ण जब अन्तः अर्थात् हृदयभित्र पस्नुभयो तब गोपिनीहरू आपले 
देखिरहेको बाहिरी रूप नदेख्नाले ज्यादे आत्तिए । गोपिनीहरूले विचारपूर्वक हृदयभित्र परमात्माको 
अनुसन्धान गर्ने ख्याल नै पाएनन्। यसरी एकाएक भगवानूलाई नदेख्नाले गोपिनीहरूले श्रीकृष्ण 
हराउनुभएको भन्ने ठनेका यथिए। अधिल्लो अध्यायमा बताइए अनुसार श्रीकृष्णसंग रहंदा 
गोपिनीहरूले आपहरूलाई संसारेमा सबैभन्दा सौभाग्यशाली ठने। सौभाग्यको अभिमानका 
कारणले उनीहरूले भगवानूसंग पनि मान खोज्न थाले । प्रेममा सर्वस्वत्याग हुनुपर्दछ । आफनो प्रेमी 
सर्धं आफ्नो नजिक आई अनुनय, विनय गरी आपूलाई मनाओस् भन्ने भावना स्वार्थं एवं 
अभिमानले युक्त भएको हृन्छ । प्रेम अत्यन्त कोमल हने भएकाले त्यसले स्वार्थ एवं अभिमानको 
थोरे पनि भारलाई पटक्के सहन सक्दैन । प्रेममा अभिमान गरिदैन, अपितु आफनो सम्पूर्ण जीवन नै 
एकआपसमा अर्पण गरिन्छ । एकञअकमिा हुने यस्तो पूर्ण समर्पणमा न प्रेमको वास्तविक स्वरूप 
प्रकट हृन्छ । गोपिनीहरूले श्रीकृष्ण आफ्नो प्रेमको वशमा परेको र आफ्ना सम्पूर्ण इच्छा पूरा गर्न 
तयार भएको देखे र उहाँलाई सध यसै गरी पछि लगाद्रहन खोजे । उनीहरूको यो अभिमानलाई 
शमन गर्न र उनीहरूलाई वास्तविक प्रेमको अनुभूतिद्रारा पूर्णतः प्रसन्न पार्न भगवान् अन्तर्हित 
हनुभएको धियो । गोपिनीहरूको अभिमान नाश गर्न भगवानूले लुक्नु पनि उपयुक्त नै थियो, तर 
परम दयालु भएकाले उहाँ खन् आन्तरिक लीला क्षेत्रमा प्रवेश गर्नुभयो। यसद्वारा गोपिनीहरूको 





रालानन्दरी ट््ण्ज्ञिठ 


छ ०१८ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 


परीक्षा पनि सजिलैसंग हुन सक्थ्यो । जोजो भगवान्तिर भन्दा आपू अनि आफ्नो सौभाग्यतिर 
दृष्टि लगाउने बहिर्दूष्टि भएका थिए, तिनले श्रीकृष्णको भित्री अवस्थितिलाई पाउन सकेनन्। 

जसले अहङ्ारलाई पृष्ट गर्न खोज्छ, त्यसले परमात्मदर्शन पारदेन । वेदान्तशास्त्रमा 
अहङारलाई चिदाभास भनिन्छ, यो कल्पित जीवभाव हो, यसलाई हटाएपछि मात्र चित्स्वरूप 
परमात्माको दर्शन हृन्छ । सर्पको भ्रमका कारण डोरी छोपिए र अहड़ारभ्रमको कारण आत्माको 
वास्तविक रूप ढाकिएको हुन्छ । अहं अर्थात् म हँ भनेर सामान्य व्यवहारको अवस्थामा यही 
अहङ़ारलाई नै आत्मरूपमा ग्रहण गरिएको हुन्छ । यसलाई बाधित गरेर शुद्ध आत्माको रूपमा 
आपूलाई बुखनु नै परमात्मदर्शन गर्नु हो । अहड़ारको वृक्तिद्रारा ढाकिएका कारण नै गोपिनीहरूले 
भगवान् श्रीकृष्णलाई देखन सकेनन् र उनीहरू विरहवेदनामा बे । 

भगवान्ले गोपिनीहरूलाई अनुभव गराउनुभएको यो विरह प्रेम र संयोग शृङ्गारको पोषक 
हो, विरोधी होइन भन्ने बुखिन्छ । प्रेमको उचाइ विरहमा ने स्पष्टतः प्रकाशित हुन्छ । प्रेमीसंग संयोग 
भएको वेलामा उनको त्यति महत्त्वबोध हदेन, जति वियोगको वेला हुन्छ । संयोगको अवस्थामा त 
व्यक्ति प्रेमीसंगै आपरूलाई पनि अनुभव गर्वछछ र प्रेमको रसास्वाद पनि गर्दछ। यसप्रकार ऊ 
आत्मकेन्धित या आत्मगत भएको हृन्छ। प्रमको रसास्वादन गर्ने आत्मकेन्धित भावलाई 
एकप्रकारको स्वार्थं नै मानन सकिन्छ। तर विरहको अवस्थामा त व्यक्ति आपूलाई पूर्णरूपमा 
विर्सेर प्रेमीको नै सम्खनामा इबेको हुन्छ । यसको उच्च अवस्थामा व्यक्ति आफ्नो सम्पूर्ण 
अस्तित्वलाई प्रेमीकै अस्तित्वमा मिलेको देखन थाल्छ । ऊ स्वयं आफूरूपमा नरही प्रेमीरूप ने 
बनिसकेको हुन्छ । त्यसैले विरहको भावनामा ने शृङ्गार रसको उत्कर्ष ॒ह॒न्छ भनिन्छ। यस 
अध्यायमा पनि कृष्णविरहको अवस्थामा गोपिनीहरूले आफूलाई कृष्णरूपमा नै अनुभव गरेको 
देखाई यसके पुष्टि गरिएको छ। 

श्रीकृष्णको विरहमा प्रेममा मस्त भएर ती गोपिनीहरूले अभिमान एवं लौकिक चेतना 
सबैलाई पूर्णतः विर्सिए। उनीहरूले वृक्ष, वनस्पतिहरूलाई अनि पृथिवीलाई पनि श्रीकृष्णको 
विषयमा सोधे । श्रीटिप्पणीकार लेखनुहन्छ वियोगद्वारा संयोगको भाव पुष्ट ह॒न्छ। प्रेमीसंग 
संयोग भएको अवस्थामा हरेक नयाँ अनुभव पुराना अनुभवहरूलाई हटार्डँदे उत्पन ह॒न्छन्, किनभने 
मनको नियम नै हरेक नयाँ वृत्ति पुरानो वृत्तिलाई हटाएर नै उत्पन्न हुन्छ । यसरी निरन्तरको 
संयोगमा प्रेमका अनेक पुराना अनुभवहरूलाई बिर्सनुपर्न या उपेक्षा गर्नुपर्ने हुन्छ । विरहको वेलामा 
चाहं नयाँ प्रेमानुभव नहुने हुनाले पुराना अनुभवलाई नै बारम्बार सम््िन्छ। यसबाट पुराना 
अनुभवका भावहरू फेरि नयाँ रूपमा मूर्तिमान् भए रँ स्पष्ट हुन्छन्। यसप्रकार वियोगद्वारा पुराना 
संयोगका अनुभवहरू पुष्ट हुन्छन्। यति मात्र होइन, वियोगद्रारा त आगामी संयोगका भावहरू 
पनि पुष्ट ह॒न्छन्। दुःखको बीचमा नै सुखको महत्त्व बद । एकपटक हराएको प्रेमीलाई पारदा 
त्यो पहिलेको संयोगभन्दा क्यौ गुणा अधिक मनोरम हृन्छ। यसरी गोपिनीहरूको प्रेमलाई पुष्ट 
गर्न भगवान् अन्तर्हित हुनुभएको र ॒गोपिनीहरूले प्रियविरहको अवस्थामा आपरूलाई श्रीकृष्णकै 
रूपमा अनुभव गरी अनेक लीला गरेको वर्णन यो अध्यायमा छ। 


रामानन्द ट्छज्ञड 


८०१९ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३० 


 र 


गत्यातुरागस्मितविभ्रमेक्षितेम॑नोरमालापविहारविभ्रमेः। 
आकषिप्तचित्ताः प्रमदा रमापतेस्तास्ता विचेष्टा जगृहुस्तदात्मिकाः ॥ २॥ 


पदार्थ मनोहर बोलीचाली, क्रीडा र॒ प्रमदाः  गोपिनीहरूले 

गत्या  हिंडाइले भावभङ्गिमाले पनि रमापतेः  लक्ष्मीपति 
अनुरागस्मितविभ्रमेक्षितेः  आक्षिप्तचित्ताः  चित्त श्रीकृष्णका 

प्रमपूर्ण मुस्कान र चञ्चल चोरिएका ताः ताः  तीती 

हेराइले तदात्मिकाः  श्रीकृष्णमय विचेष्टाः  अनेक लीलाहरूलाई 
मनोरमालापविहारविभ्रमेः  भएका जगृहुः  अनुकरण गर्न थाले 





वाक्यार्थ श्रीकृष्णको हिंडाइ, प्रेमपूर्ण मुस्कान, चञ्चल हेराइ, मनोहर बोलीचाली, अनेक क्रीडा 
र भावभङ्गिमाले चित्त चोरिएका अनि असाध्ये प्रेमका कारण श्रीकृष्णमय भएका ती गोपिनीहरूले 
लक्ष्मीपति श्रीकृष्णका अनेक लीलाहरूको अनुकरण गर्न थाले। 


गतिस्मितप्क्षणभाषणादिषु प्रियाः प्रियस्य प्रतिरूढमूतंयः। 

असावहं त्वित्यबलास्तदात्मिका न्यवेदिषुः कृष्णविहारविभ्रमाः ॥ ३॥ 
पदार्थ चठेका प्रियाः  प्रिया गोपिनीहरूले 
गतिस्मितप्रक्षणभाषणादिषु  कृष्णविहारविभ्रमाः  अहंतुमत 
हिंडाइ, हंसा, हेरादइ र बोलाइ श्रीकृष्णको ॐ लीला गरिरहेका असो  उही श्रीकृष्ण नै हं 
आदिमा तदात्मिकाः  श्रीकृष्णमय इति  यसो 
प्रतिरूढमूतंयः  उस्तै भावभङ्ी प्रियस्य  प्रियतम श्रीकृष्णका न्यवेदिषुः  परस्पर भन्न थाले 


ताक्यार्थ हिंडाइ, हसाइ्, हेराइ र बोली आदिमा प्रियतम श्रीकृष्णको जस्ते भावभङी चढेका, 
श्रीकृष्णको जस्ते लीला गरिरहेका, श्रीकृष्णमय भएका उहाँका प्रिया गोपिनीहरू आफूआफूमा म 
त श्रीकृष्ण ने हँ भन्न थाले। 


गायन्त्य उच्चैरमुमेव संहता विचिक्युरुन्मत्तकवद् वनाद् वनम् । 
पप्रच्छुराकारावदन्तरं बहिभूतेषु सन्तं पुरुषं वनस्पतीन् ॥ ४ ॥ 








पदार्थ व्यक्ति यै अन्तरं  भित्र र 

संहताः  आपसमा मिलेर वनात् वनं  एक वनबाट अर्को बहिः  बाहिर पनि 

उच्चैः  उच्च स्वरले वन गरी सन्तं  रहनृहने 

अमुं एव  उहाँ श्रीकृष्ण लाई विचिक्युः  श्रीकृष्णलाई पुरुषं  परमात्मालाई 

ने खोज्न थाले वनस्पतीन्  रुखविरुवासंग 
गायन्त्यः  गीत गाएर पुकार्दै भूतेषु  सबै प्राणीहरूभित्र॒ पप्रच्छुः  सोधे 
उन्मत्तकवत्  नशा लागेको आकाडावत्  आकाश रै 


रालानन्दरी ट्ण्ज्ञिद 


८०२० 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 
ताक्यार्थ उनीहरू सबे मिलेर उच्च स्वरले उहांँकै गीत गाएर श्रीकृष्णलाई पुकार्दै नशा लागेको 


व्यक्ति फँ वनवनमा घुम्दै उहांलाई खोज्न थाले। सबे प्राणीहरूभित्र र बाहिर पनि आकाश रै 
व्यापक परमात्मालाई खोज्दे श्रीकृष्ण कता जानुभयो भनी उनीहरू रुखविरूवासंग सोध्न थाले । 


दुष्टो वः कच्चिदर्वत्थ प्लक्ष न्यग्रोध नो मनः। 
नन्दसूनुगंतो हृत्वा प्रेमहासावलोकनैः ॥ ५॥ 





पदृर्थ हांसो र हेराइले नन्दसूनुः  नन्दपुत्र श्रीकृष्ण 
अङ्वत्थ  हे पिपल नः हाम्रो कच्चित्  के 

न्यग्रोध  हे वर मनः  मनलाई वः  तिमीहरूद्रारा 

प्लक्ष  हे पाखरी हृत्वा  चोरेर दृष्टः  देखिनृभयो 
्रेमहासावरोकनैः  प्रेमपूर्ण गतः  गएका 


ताक्यार्थ हे पिपल ! हि वर! हे पाखरी ! आफ्नो प्रेमपूर्ण हँसो र हेराइले हाम्रो मनलाई चोरेर 
नन्दपुत्र श्रीकृष्ण जानुभयो, के तिमीहरूले उहाँ लाई देख्यौ ? 


कच्चित् कुरबकाशोकनागपुन्नागचम्पकाः । 
रामानुजो मानिनीनामितो दपंहरस्मितः ॥ ६॥ 


पदार्थ र चम्पक चम्पाहरू रामानुजः  बलरामका भाद 
कुरबकारोकनागपुन्नाग मानिनीनाम्  घमन्डी हामी इतः  यहांबाट गएका 
चम्पकाः  हे कुरबक रातो गोपिनीहरूको कच्चित्  के देखिनुभयो 
कटसंरेया, अशोक, नाग दपंहरस्मितः  घमन्ड तोडने 

नागकेशर, पुन्नाग जादइफल मुस्कान भएका 





ताक्यार्थ हे कुबरक, अशोक, नाग, पुन्नाग र चम्पकटहरू ! घमन्डीहरूको घमन्ड तोडने मुस्कान 
भएका श्रीकृष्ण के यतैबाट गद्रहेको देख्यौ ? 


कच्चित् तुलसि कल्याणि गोविन्दचरणप्रिये । 
सह त्वालिकुेर्बिभ्रद् दष्टस्तेऽतिप्रियोऽ च्युतः ॥ ७॥ 


पदार्थ अलिकुलेः सह  भंवराहरूसंगे अच्युतः  अच्युत 
गोविन्दचरणप्रिये  गोविन्दको त्वा  तिमीलाई कच्चित्  के 
चरणलाई मन पराउने बिभ्रत्  धारण गर्न दष्टः  देखिनुभयो 
कल्याणि  कल्याणरूपिणी ते  तिम्रा 

तुलसि  हे तुलसी अतिप्रियः  असाध्य प्यारा 





सालाली दीच्कण्टुण 


४०२१ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३० 


ताक्यार्थ गोविन्दको चरणलाई मन पराउने कल्याणरूपिणी हे तुलसी ! अच्युतले तिमीलाई 
दुम्मिरहेका भँवराहरूले सहित नै धारण गर्नृहुन्छ, असाध्य प्रिय उहाँलाई के तिमीले देख्यौ ? 


मालत्यदशिं वः कच्चिन्मल्लिके जाति यूथिके। 
प्रीतिं वो जनयन् यातः करस्पर्शेन माघवः ॥ ८ ॥ 





पदार्थ वः  तिमीहरूद्रारा वः  तिमीहरूको 

मालति  हि चमेली कच्चित्  के प्रीतिं  प्रेम 

मल्लिके  हि वेली माघवः  श्रीकृष्ण जनयन्  उत्पन्न गर्दै 

जाति  हे जाई अदशिं  देखिनुभयो यातः  यतैबाट जानुभएको 
यूथिके  हे जुही करस्परेन  हातले छोएर थियो 


वाक्यार्थ हे मालती ! हे वेली ! हे जाई ! हे जुही ! तिमीहरूले के श्रीकृष्णलाई देख्यौ ? आपफ्ना 
हातले छोएर तिमीहरूमा प्रेम उत्पन्न गर्दै के श्रीकृष्ण यतैबाट जानुभएको धियो ? 
वितरण माथिका चार श्लोकहरूमा गोपिनीहरूले वृक्षवनस्पतिहरूलाई पनि श्रीकृष्णको 
विषयमा सोष्वै हिंडेको बतादएको छ। गोपिनीहरूले सबभन्दा पहिले वर, पिपल आदि दुला 
रुखहरूलाई सोधेका छन्। पिपल, पाखरी र ॒वरलाई क्रमशः विष्णु, ब्रह्मा र शिवको प्रतिरूप 
मानिन्छ। यी तीन रुख अग्ला हृन्छन् । पूज्य भएकाले विश्वासयोग्य छन्, अनि अग्ला भएकाले 
टाढाटाढासम्मका श्रीकृष्णलाई देख्न पनि सक्छन् भन्ने ठानी गोपिनीहरूले यिनलाई सोधेका हन् । 
प्रममा मुग्ध भएका गोपिनीहरूको भावनाले रुखहरूसंग पनि कुरा गरेको देखिन्छ । 

ती ठुला रुखहरूले केही उत्तर नदिएकाले गोपिनीहरू अशोक, नागकेशर र पुन्नाग आदि 
सुगन्धित पुष्प भएका रुखहरूलाई श्रीकृष्णको विषयमा सोध्न पुग्छन्। अशोक आदि फूलहरू 
कामदेवका बाण हुन्। कामी श्रीकृष्णलाई यिनले पक्के आकर्षित गरे होलान् अनि यिनले उनलाई 
देखे होलान् भन्ने कल्पना गरिएको छ । हामी मान खोज्ने गोपिनीहरूको अभिमानलाई नाश गर्न त 
उनले मुसुक्क हांसिदिए पनि पुगिहाल्थ्यो । हामीलाई छडेर न जानुपर्ने आवश्यकता धथिएन भन्ने 
भाव दर्पहरस्मित भन्ने पदबाट अभिव्यक्त भएको छ। यिनले पनि उत्तर नदिएपच्ि गोपिनीहरूले 
तुलसीलाई सोधेका छन्। तुलसी सर्धै भगवान्को चरणमा रहन्छिन्। उनमा सखीभावको कल्पना 
गर्दै गोपिनीहरूले उनलाई कल्याणि ! भनी सम्बोधन गरेका छन्। श्रीकृष्णले वनमालामा 
तुलसीलाई धारण गर्नृहुन्छ । आपफूले धारण गर्ने तुलसीको बोट नजिक उहाँ अवश्य नै आउनुभयो 
होला, त्यसैले तुलसी ! अरू कसैले नबताए पनि तिमीले श्रीकृष्णको विषयमा हामीलाई बताऊ 
भनी गोपिनीहरूले प्रार्थना गरेका छन् । तुलसीले पनि नबताएपचछछि गोपिनीहरूले मालती, मल्लिका 
आदि सामान्य फूलहरूलाई सोधेका छन् । तुलसीले भगवान्को चरणमा आफू मात्र रहनका लागि 
अरूलाई उहाँको स्थान नबताउन पनि सक्छिन्। आपू श्रेष्ठ भक्त भएको जनाउन यी नबोल्न पनि 
सक्छिन्, त्यसैले साधारण फूलहरूले त पक्के बताउलान्, किनभने प्रेमीको चुल्टो, कपाल आदिमा 
सिउरिइदिई प्रेम अभिव्यक्त गर्न यिनको आवश्यकता पर्छ भन्ने गोपिनीहरूको आशय रहेको छ। 


यालानन्दरी ब्क्ण्टुज्ञ 


४०२२ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३० 


यस श्लोकमा आएको माधव भन्ने शब्दले लक्ष्मीपति भन्ने अर्थ बुारंछ । श्रीकृष्णको विषयमा 
कुनै फूलले पनि नबतारँदा ती सबै फूल लक्ष्मीको पक्षमा भएको र आफूहरूले श्रीकृष्णको सेवा 
गरेको उनीहरूलाई मन नपरेको भन्ने शङ्गा यो पदबाट अभिव्यक्त भएको छ। यदि हामीले 
श्रीकृष्णको सेवा गरेको कुरा यिनलाई मन परेको भए यिनले हामीलाई श्रीकृष्णको विषयमा 
बताउनुपरने हो । केटी नबताएकाले यी हाम्रा विरोधी रहेछछन् भन्ने दोषारोपण पनि गोपिनीहरूले 
गरेका छन्। यसपचछिको अर्को श्लोकमा यमुनोपक्लाः अर्थात् यमुनाका तीरमा रहेका रुखहरूलाई 
सोधिएबाट यमुनानदीका किनारमा हुने वृक्षलताहरू हाम्रा प्रेमका साक्षी भएका हूनाले 
तिनीहरूसंग मात्र विश्वास गर्न सकिने गोपिनीहरूको धारणा देखिन्छ । 


चूतप्रियालपनसासनकोविदार 
जम्ब्वकंबिल्ववकुलाम्रकदम्बनीपाः। 
येऽन्ये पराथभवका यमुनोपकूलाः 
रांसन्तु कृष्णपदवीं रहितात्मनां नः ॥ ९॥ 


पदार्थ प्रजातिको कदमहरूले तिनीहरूले 
चूतप्रियालपनसासनकोविदार ये  जो रहितात्मनां  चित्त शून्य भएका 
जम्ब्व्कबिल्वबकुलाम्रकदम्ब यमुनोपकूलाः  यमुनाको वीर॒ नः  हामीहरूलाई 

नीपाः  विशेष प्रजातिको ओंप, नजिके भएका कृष्णपदवीं  श्रीकृष्णको ठा 


चिरौजी, कटहर, विजयसाल, पराथभवकाः  परोपकारकै शंसन्तु  बताऊन् 
कोटराला, जामुन, आंक, बेल, लागि उत्पन्न हुने 
मौलसिरी, आंप, कदम र विशेष अन्ये  अन्य रुखहरू छन् 





ताक्यार्थ अनेक प्रजातिका ओंँप, चिरौँजी, कटहर, विजयसाल, कोडराला, जामुन, ओंँक, बेल, 
मौलसिरी, ओंँप, कदम र विशेष प्रजातिका कदमहरूले अनि यमुनाको तीर नजिके भएका 
परोपकारकै लागि उत्पन भएका अरू रुखविरुवाहरूले पनि चित्त शून्य भएका हामीहरूलाई 
श्रीकृष्ण गएको ठाउ बताऊन्। 
  अ    र न ९ 
क तं कृत कात तपा बत कशवाङ्घ्र 
स्परोत्सवोत्पुलकिताङ्गरुहैरविभासि । 
अप्यङ्ध्रिसम्भव उरुकरमविक्रमाद् वा 
आहो वराहवपुषः परिरेम्भणेन ॥ १०॥ 
पदार्थ क्षिति  हे पृथिवी ति  तिमीद्रारा 


सालाली दच्छण्टह् 


४०२२ 





दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 
बत  निश्चय नै भएका रुखहरूद्रारा भगवान्को चरणद्रारा नापिनाले 
किंके विभासि  सुहाएकी छयौ हो कि 

तपः  तपस्या अपिकेयो खुसी आहो  अथवा 

कृतं  गरियो अङ्घरिसम्भवः  भर्खर वराहवपुषः  वराह अवतारसंग 
केशवाङ्ग्रिस्पशत्सवोत्पुलकिताश्रीकृष्णचरणको स्पर्शको परिरम्भणेन  अडमाल ग्नलि 
द्रुहः  श्रीकृष्णचरणको स्पर्श कारणवबाट हो कि भएको हो 

भएको खुसीले रँ ठडिए ै उरुक्रमविक्रमात् वा  वामन 


ताक्यार्थ हे पृथिवी! तिमीले कुन वचार्हिँ त्यस्तो तपस्या गयौ, जसको कारणले तिमी 
श्रीकृष्णचरणको स्पर्श भएको खुसीले युक्त छयौ र रुखहरू ठड्याई आफ्नो रोमाज्चलाई प्रकट 
गरिरहेकी छ्यौ ? यो तिम्रो खुसी भर्खरे श्रीकृष्णको चरणस्पर्श पाडनाले भएको हो, वामन 
भगवानूको चरणद्वारा नापिनाले भएको हो कि वा वराह अवतार भगवानूसंग अङ्माल गर्नलि 
भएको हो ? 


र   भ न 
अप्यणपत्न्युपगतः ्रयर्यह गान्न 


स्तन्वन्दुशां सखि सुनिवतिमच्युतो वः। 
कान्ताङ्गसङ्गकुचकुङ्कुमरञ्जितायाः 

कुन्दस्रजः कुलपतेरिह वाति गन्धः ॥१९॥ 
पदार्थ सुनि्वृतिम्  आनन्दलाई रञ्जितायाः  प्रेयसीको अङ्गसंग 
सखि  हे सखि तन्वन्  सञ्चार गर्दै छोडनाले उनको स्तनको 
एणपत्नि  हरिणी अच्युतः  श्रीकृष्ण कुडकुम लागेको 
प्रियया  अन्य कुनै प्रियासंग अपि उपगतः  के नजिकै कुन्दस्रजः  कन्दफूलको 
युक्त भई आडउनुभएको धियो मालाको 
गत्रेः  अङ्गावयवहर्द्रारा  कुरुपतेः  कुलका पति गन्धः  सुगन्ध 
इह  यहाँ श्रीकृष्णको इह  यहाँ 
वः दृशां  तिम्रा आं खाहरूको कान्ताङ्गसङ्गकुचकु्कम वाति  बहेदेछ 





ताक्यार्थ हि सखि हरिणी ! आफ्नी कुनै प्रियासंगसंगैे घुमिरहनुभएका श्रीकृष्ण सुन्दर 
अवयवहरूले तिम्रा ओंँखाहरूमा परम आनन्दको सञ्चार गर्दै के यता आउनुभएको धियो ? हेर त 
साथी हो, सम्पूर्ण गोपगोपिनीकुलका पति श्रीकृष्णले लगाएको कुन्द फूलको माला जुन 
मालामा उहाँको प्रेयसीको अङ्गमा छोदनाले स्तनको कुङ्कुम लागेको छ, त्यो मालाको मिटे 
सुगन्ध यहाँ फलिरहेको छ। 


यालानन्दरी टब्क्ण्ट्घ 


दशम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


बाहु प्रियांस उपधाय गृहीतपद्मो 
रामानुजस्तुलसिकालिकुरेमंदान्धेः। 
अन्वीयमान इह वस्तरवः प्रणामं 


किं वाभिनन्दति चरन् प्रणयावलोके 


पदार्थ 

तरवः  हे वृक्षहरू 

प्रियांसे  प्रियाको कोँधमा 
बाहुं  एक हात 

उपधाय  राखेर 
गृहीतपद्मः  अर्को हातमा 


क 


मदान्धेः  मदले अन्ध भएका 
तुलसिकालिकुलेः  तुलसीमाला 
वरिपरि दुम्मिएका भंवराहरूद्रारा 
अन्वीयमानः  पछि लागिदै 

इह  यते 

चरन्  घुमिरहेका 


८०२ 


ककः ॥ १२॥ 


अध्याय  
किं के 
प्रणयावलोकेः  प्रेमपूर्ण हेराइले 
वः  तिमीहरूको 


प्रणामं  प्रणाम सुका लाई 
अभिनन्दति वा  अभिनन्दन 
गर्नुभयो 





कमल लिएर रामानुजः  बलरामका भाइले 


वाक्यार्थ हे वृक्षहरू ! एक हात प्रियाको काँधमा राखी अर्को हातमा कमल लिएर आफ्नो 
तुलसीमालामा दुम्मिने मदमत्त भँवराहरुद्वारा पिदा गरिनुभएका श्रीकृष्ण यतेबाट जानुभएको 
थियो ? तिमीहरूले दुकेर प्रणाम गर्दा के उहाँले प्रेमपूर्णं हेराइले त्यसको अभिनन्दन गर्नुभएको 
थियो ? 


पृच्छतेमा कता बाहूनप्यारिरष्टा वनस्पतेः। 
नूनं तत्करजस्पृष्टा बिभ्रत्युत्पुलकान्यहो ॥ १३॥ 


पदार्थ आदिलष्टाः अपि  अंगालिएका बिभ्रति  धारण गरिरहेछन् 
इमाः  यी भएर पनि अहो  आश्चर्य छ 

ठता  लहराहरू तत्करजस्पृष्टाः  उहाँ नूनं  निश्चय नै श्रीकृष्णको 
वनस्पतेः  आप्ना पति श्रीकृष्ण को नडसंग छोदनाले विषयमा 

रुखरूको नै पृच्छत  यिनैलाई सोध 
बाहून्  हातहरूमा हँगाहरूमा उत्पुलकानि  रोमाज्चलाई 





ताक्यार्थ हे साथी गोपिनीहरू ! आश्चर्य, यी लहराहरू आपना पति रुखहरूको हातमा 
अंगालिएका भए ॒तापनि यिनीहरूको शरीरमा रोमाञ्च भने श्रीकृष्णको नडद्रारा छोइनाले ने 
भएको छ । अतः श्रीकृष्णको विषयमा यिनैलाई सोध। 

विवरण यस प्रसङ्मा नौ ओट श्लोकहरुद्रारा श्रीकृष्णको विषयमा नौ प्रकारले प्रश्न गरिएको 
छ र यी श्लोकहरूमा नौ प्रकारका गोपिनीहरूको भावभङ्गी अभिव्यक्त भएको छ । वल्लभाचार्यका 
अनुसार सत्त्व, रजस् र तमोगुणको तारतम्यद्वारा ती स्यौ गोपिनीहरूलाई नौ भागमा बांडिएको छ। 
ती हृन् सात्विकसात््विकी, सात््विकराजसी, सात्विकतामसी, राजससात््विकी, राजसराजसी, 


यालानन्दी लक््रट्ष्ड 


८०२५ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 


राजसतामसी, तामससात््विकी, तामसराजसी र तामसतामसी । श्रुतिरूपा ज्ञानप्रधान गोपिनीहरू 
सत्त्वगुणप्रधान गोपिनीहरू हुन्। यसै गरी अनेक जन्मको साधनाको बलले गोपिनीभाव पाएका 
साधकहरू राजसी गोपिनी हुन् भने नित्यसिद्धा गोपिनीहरू चाहं तामसी गोपिनीहरू हन् । यिनलाई 
पनि भावको तारतम्यका कारणले नौ भेदमा द्ुट्याइएको हो । जसले चाहं त्रिगुणमय यी सबै 
अवस्थालाई पार गरिसकेका छन्, ती चाहं गुणातीता गोपिनी हून्। यसप्रकार जम्मा दश प्रकारका 
गोपिनीहरू हन्छन्। यहाँ नौ श्लोकमा माथिल्ला नौ प्रकारका गोपिनीहरूको भनाइ प्रतिबिम्बित छ 
भने दसौँ गुणातीतालाई चाहं भगवान्ले आप्नै साथमा लिएर जानुभएको छ। 


इत्युन्मत्तवचो गोप्यः कृष्णान्वेषणकातराः। 
रीला भगवतस्तास्ता ह्यनुचक्रुस्तदात्मिकाः ॥ १४॥ 





पदार्थ श्रीकष्णलाई खोज्दाखोज्दै हि  निश्चय नै 

इति  यसप्रकार हेरान भदसकेका र भगवतः  भगवान्को 
उन्मत्तवचः  नशामा मस्त तदात्मिकाः  प्रगाढ प्रमको ताः ताः  तीती 

भएको मान्छे ४ बोल्ने कारणले श्रीकृष्णमय बनेका लीलाः  लीलाहरू 
कृष्णान्वेषणकातराः  गोप्यः  गोपिनीहरूले अनुचक्रुः  अनुकरण गरे 


ताक्यार्थ यसप्रकार नशामा मस्त भएको मान्छे ४ कुरा गर्दै श्रीकृष्णलाई खोज्दाखोज्दै हैरान 
भदसकेका र प्रगाढ प्रमका कारण श्रीकृष्णमय बनेका ती गोपिनीहरूले श्रीकृष्णका अनेक 
लीलाहरूको अनुकरण गरे। 


कस्यारिचत् पूतनायन्त्याः कृष्णायन्त्यपिबत् स्तनम् । 
तोकयित्वा रुदत्यन्या पदाहञ्छकटायतीम् ॥ १५॥ 


पदार्थ 

कृष्णायन्ती  श्रीकृष्ण ठै 
आचरण गर्ने गोपिनीले 
कस्यादिचत्  कोटी 
पूतनायन्त्याः  पूतना फँ 


आचरण गर्ने गोपिनीको 
स्तनम्  स्तन 
अपिबत्  पिइन् 

अन्या  अर्कीलि चाहं 
रुदती  रंदै 





तोकयित्वा  नवजात ॐ भई 
शकटायतीम्  गाडा ैँ बनेकी 
गोपिनीलाई 

पदा  लात्तीले 

अहन्  हानिन् 


ताक्यार्थ एडटी श्रीकृष्ण ॐ बनेकी गोपिनीले पूतना ैँ बनेकी अर्की गोपिनीको स्तन पिउन 
थालिन् भने अर्कीलि चाह भर्खर जन्मेको श्रीकृष्ण फ बनी गाडा बनेकी गोपिनीलाई लात्तीले 
हानिन्। 


दत्यायित्वा जहारान्यामेका कृष्णाभ॑भावनाम् । 
रिङ्गयामास काप्यङु्री कर्षन्ती घोषनिःस्वनेः ॥ १६॥ 


यालानन्दरी द्क्ण्ट्छ 


८०२६ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय  
पदार्थ बालभावको नक्कल गर्ने बजिरहेका 

एका  एडटीले अन्याम्  अर्कीलिाई अट््री  दुबे खुद्रालाई 
दैत्यायित्वा  तृणावर्व दैत्य ४ जहार  हरण गरिन् कर्षन्ती  धिसार्दै 

बनी काञअपि कुनै चाहं रिङ्गयामास  घुम्न लागिन् 
कृष्णार्भमावनाम्  श्रीकृष्णको घोषनिःस्वनेः  पाउजु 





ताक्यार्थ एडटी गोपिनीले तुणावर्त दैत्य रँ बनी श्रीकृष्णको बाल्यभावको नक्कल गरिरहेकी 
अर्कीलाई हरण गरिन् भने अर्की गोपिनी चाह पाउजु बजिरहेका आपफ्ना दुबै खुट्रालाई धिसार्दे 
घुम्न लागिन्। 
टिप्पणी  यहाँ तेस्री पाउजु बजिरहेका आफना दुबे खुट्रालाई धिसार्दै घुम्ने गोपिनीले भागवत 
१०८२२ मा बताइएको श्रीकृष्ण पाउजु बजा्ँदै ब्रजको हिलो बाटोमा बामे सरको कार्यको 
अनुकरण गरेकी हुन् । 

स 


कृष्णरामायिते दे तु गोपायन्त्यङ्च काङ्चन । 
वत्सायतीं हन्ति चान्या तत्रैका तु बकायतीम् ॥ १७ ॥ 





पढार्थ गोपायन्त्यः  गोपबालकटहरू बनेकीलाई र 

देव॒  कुनै दुई गोपिनीहरू बने अन्या तु  अर्कलि चार्हि 
कृष्णरामायिते  श्रीकृष्ण र॒ तत्र च  तीमध्ये नै बकायतीम्  बकासुर 
बलराम रँ बने पका  एडटीले बनेकीलाई 

कारचन च  कोही चाहं वत्सायतीं  वत्सासुर हन्ति  मारे ४ गरन् 


ताक्यार्थ कुनै दुई गोपिनीहरू श्रीकृष्ण र बलराम बने भने अरू कोटी गोपबालक बने । तीमध्ये 
एडटीले वत्सासुर बनेकी गोपिनीलाई र अर्कीले बकासुर बनेकी गोपिनीलाई मारे फ गरे। 


आहूय दूरगा यद्वत् कृष्णस्तमनुद्वंतीम् । 
वेणुं क्वणन्तीं कीडन्तीमन्याः शंसन्ति साध्विति ॥ ८ ॥ 





पदार्थ आहूय  बोलाएर गोपिनीलाई 

यद्वत्  जसरी वेणुं  बांसुरी अन्याः  अरूले 

कृष्णः  श्रीकृष्ण गर्नृहुन्थ्यो क्वणन्तीं  बजाए ठै साघु इति  राम्रो भनी 
त्यसै गरी क्रीडन्तीम्  खेल खेले शंसन्ति  प्रशंसा गर्न थाले 
दूरगाः  टाढा पुगेका तम्  उहाँ श्रीकृष्णकै 

गाईहरूलाई अनुक्ुवंतीम्  अनुकरण गर्न 


ताक्यार्थ श्रीकृष्णले जसरी नै टाढा गएका गाईहरूलाई बोलाए फैँ बांसुरी बजाई खेल खेले कै 
गरिरहेकी कुनै गोपिनीलाई अरू गोपिनीहरूले राम्नोराग्रो भनी प्रशंसा गर्न थाले। 


सालाली दीद्कण्ट्ट 


८०२७ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय  
कस्याञ्चित् स्वभुजं न्यस्य चलन्त्याहापरा ननु । 
कृष्णोऽहं पश्यत गतिं ठलितामिति तन्मनाः ॥ १९॥ 

पदार्थ तन्मनाः  उनैमा मन लागेकी ललिताम्  मेरो मनोहर 

कस्याञ्चित्  कुनै गोपिनीमाथि अपरा  अर्की गोपिनीले गतिं  चाल 

स्वभुजं  आफ्नो हात ननु  निश्चय नै परयत  हेर 

न्यस्य  अड्याई अहं  म इति  यसो 

चलन्ती  हिंडिरहेकी कृष्णः  श्रीकृष्ण हँ आह  भनिन् 





ताक्यार्थ कुनै गोपिनीको कोँधमा आफ्नो हात अडयाई हिडिरेकी गोपिनीले श्रीकृष्णमय भई 
हि गोपिनीहरू ! म श्रीकृष्ण ह, मेरो मनोहर चाललाई हेर भनिन्। 


मा भेष्ट वातवषौभ्यां तत््राणं विहितं मया । 
इत्युकत्वेकेन हस्तेन यतन्त्युन्निदधेऽम्बरम् ॥ २०॥ 


पदार्थ 

वातवषौभ्यां  आंधी र 
पानीबाट 

मा भेष्ट  नडराओ 
मया  मद्रारा 

तत््राणं  त्यसबाट रक्षा 


विहितं  गरिसकियो 

इति  यसो 

उक्त्वा  भनेर 

एकेन  एउटा 

हस्तेन  हातले 

यतन्ती  गोवर्धन उठाए छै 





प्रयास गर्दै 

अम्बरम्  आपने वस्त्र 
पलयोरा 

उन्निदधे  माथि उटाइन् 


ताक्यार्थ हे गोपिनीहरू ! आंधी र पानीबाट नडराओ, मैले त्यसबाट जोगाउने उपाय गरिसकेँ । 
यति भनी एउटीले गोवर्धन उठाए मँ प्रयास गर्दै एउटा हातले आफ्नै प््यौरा माथि उठाइन्। 


आरुद्येका पदाक्रम्य शिरस्याहापरां नृप । 
दुष्टाहे गच्छ जातोऽहं खलानां ननु दण्डधृक् ॥ २१॥ 


पदार्थ 

नृप  हे राजा परीक्षित् 
एका  एडउटीले 

अपरां  अर्कीलाई 
पदा  गोडाले 
आक्रम्य  टेकेर 


शिरसि  शिरमाथि 
आरुह्य  चेर 

आह  भनिन् 
दष्टाहे  हे दुष्ट नाग 
गच्छ  जा 

ननु  निश्चय ने 





खलानां  दुष्टहरूलाई 
दण्डघृक्  दण्ड दिने 
अहं  म 

जातः  जन्मिषं 


ताक्यार्थ हे परीभित् ! कुनै गोपिनी गोडाले टेकी अर्कीको शिरमाथि चिन् र तिनलाई 
कालिय नागलाई फँ गरी भनिन् हे दुष्ट नाग ! यहांबाट गइहाल्, किनभने दुष्टहरूलाई दण्ड 
यालानन्दरी ठच्कण्टुठ 


दशम स्कन्ध 


दिने म जन्मिसके । 


न न   
तत्रकावाच ह गापा दावागन पर्यतवत्वणम् । 


श्रीमद्भागवत 


४०२८ 


अध्याय ३ 


चक्ुष्याश्वपिद्ध्वं वो विधास्ये क्षेममजञ्जसा ॥ २२॥ 


पदार्थ 

तत्र  त्यहीं 

एका  एडटीले 
उवाच  भनिन् 

हे गोपाः  हे गोपहरू 


उल्बणम्  भयडर 
दावाग्निं  उढेलो 
परयत  हेर 
आशु  चट 


चक्षुषि  आं खालाई 





अपिदध्वं  बन्द गर 
वः  तिमीहरूको 
अञ्जसा  सजिलैसंग 
क्षेमम्  कल्याण 
विधास्ये  गरिदिनेच्ु 


ताक्यार्थ त्यहीं एडटी गोपिनीले भनिन् हे गोपहरू ! अति भयङ्र उदढेलो हेर त, अब चि 
ओंँखा चिम्लिहाल, म सजिलै तिमीहरूको कल्याण गरिदिनेद्घु । 


बद्धान्यया सख्लजा काचित् तन्वी तत्र उलूखले । 
भीता सुदुक् पिधायास्यं भेजे भीतिविडम्बनम् ॥ २३॥ 


पदार्थ 

तत्र  त्यहीं 

अन्यया  अर्की गोपिनीद्रारा 
उलूखले  ओखलमा 
श्रीकृष्णलाई बाँधे यै 


बद्धा  बांँधिएकी 

भीता  उराएकी 

काचित्  कुनै 

तन्वी  सुन्दरी गोपिनी 
सुदट्क्  राग्रा जंँखाले युक्त 


पिधाय  दुबै हातले छोपी 
भीतिविडम्बनम्  उराएको 
अभिनय 

भेजे  गर्न थालिन् 





खजा  मालाद्रार आस्यं  मुखलाई 


ताक्यार्थ तीमध्ये नै एउटी गोपिनीलाई अर्कीलि श्रीकृष्णलाई यशोदाले ओखलमा बाँधिदिए यैं 
मालाले बांधिदिदन्। ती श्रीकृष्ण भै बनेकी राम्रा ओंँखा भएकी गोपिनीले चाहं आफ्नो 
अनुहारलाई दुबे हातले छोपी डराएको अभिनय गर्न थालिन्। 

वितरण माथिको प्रसङ्गमा गोपिनीहरूको कृष्णभावनाको उत्कृष्ट रूप अभिव्यक्त भएको छ। 
प्रम भनेको दुई आत्मालाई जोडेर एक बनाइदिने प्रक्रिया हो । प्रमको माथिल्लो तहमा व्यक्ति दु 
व्यक्तित्वले युक्त नभरई आफ्नो प्रेमीकै स्वरूप हुन्छ । वास्तविक प्रेम अखण्ड एवं असीम हुन्छ । 
त्यसैले जबसम्म आपू अनि आफ्नो प्रेमी भन्ने द्वैतभावको स्फुरण हुन्छ, तबसम्म वास्तविक प्रेमनै 
भएको छैन भन्ने बुिन्छ । यस्तो प्रेम आपने आत्मस्वरूप परमात्मासंग मात्र गर्न सकिन्छ । सामान्य 
संसारका पदार्थहरूमा हुने आसक्तिलाई यस्तो किसिमको प्रेम भन्ने ठान्नुहुन्न, यसो गर्नु अनुपयुक्त 
एवं आपत्तिजनक पनि हुन्छ । वेदमा परमात्मालाई हृद यभित्रको प्रेमभावलाई जानने साथी भनिएको 
छ सचिविदं सखायम् ऋग्वेद, १०६७१६ । कसैले कसैलाई आफनो मित्र बनायो र ऊसँग 
प्रम गयो भने ऊभित्रको भावनालाई कसले बुम्न सक्छ ? जोसंग प्रेम गरिन्छ उसले पनि केवल 


सालाली ्ठद्छछहूड 


८०९९ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय २० 


हाउभाउ र बोलीव्यवहारको आधारमा अड्कल काट मात्र, हृदयभित्र कति प्रेम छ भन्ने थाहा 
पाउन सक्दैन, तर परमात्मा त अन्तर्यामी भएकाले उहाँ मित्रताको भावलाई भित्रैबाट बुमनुहून्छ । 
त्यस्ता नित्यसखा परमात्मालाई छोडेर अरू पदार्थ एवं व्यक्तिमा प्रेम गर्नाले केवल दुःख मात्र 
पाटृन्छ। यसबाट प्रेमस्नेहको विशुद्ध सम्बन्ध केवल परमात्मासंग मात्र छ भन्ने थाहा हन्छ। 
गोपिनीहरूको जीवनमा प्रेमको यही उदात्तरूप प्रकट भएको छ। 

निरन्तर चिन्तनद्वारा गोपिनीहरू श्रीकृष्णमय बनेका छन्। यद्यपि पहिले पनि गोपिनीहरूले 
दिनरात हरेक व्यवहारमा श्रीकृष्णलाई मात्र सम्िरहेका हुन्थे, तर त्यो स्मरण मात्र थियो । यहाँ त 
गोपिनीहरू स्वयंलाई पनि श्रीकृष्णके रूपमा अनुभव गर्ने अवस्थामा पुगिसकेका छन्। 
भगवत्परमको अवस्थामा पहिला भगवान्का नाम एवं रूपको स्मरण गरिन्छ । निरन्तर यसको 
अभ्यास गर्दै गएपछ्ि विनाप्रयास नित्य परमात्माको नै स्फुरण भद्ररहन्छ। गोपिनीहरूले 
अभ्यासपूर्वक परमात्माको स्मरण गरेको कहीं पनि देखिंदेन। अभ्यासको अवस्थालाई अतिक्रमण 
गरिसकेकाले उनीहरूको जीवनमा प्राथमिक अवस्थामा पनि निरन्तर कृष्णस्फुरण भएको देखिन्छ । 
यो प्रेमभाव अ प्रगाढ बन्दे गएपल्छि रूपको मात्र नभई लीलाको पनि स्फुरण हुन थाल्दछ। 
वेणुगीतको प्रसङ्गमा २१ ओँ अध्यायमा गोपिनीहरूले श्रीकृष्णले निकुञ्जमा विहार गर्दै बांसुरी 
बजाएको र त्यसद्रारा जडचेतनमय सम्पूर्ण सृष्टि वशीभूत भएको अनुभव गरेका छन् । श्रीकृष्णका 
लीलाहरूमध्ये सबैभन्दा मधुरलीला बांसुरी बजाउने लीला नै हो। त्यसैको अनुभव गरेबाट 
गोपिनीहरू लीलास्फुरणको उच्च तहमा पुगेको सड़त पाडन्छ । लीलास्फुरणकै अवस्थामा प्रेमी 
व्यक्ति केवल द्रष्टा मात्र बनेको हुन्छ, स्वयं लीलामा उसको प्रवेश भएको हँदेन । योभन्दा पनि 
माथिल्लो अवस्थामा व्यक्ति आपफूलाई स्वयं प्रमीके रूपमा अनुभव गर्न थाल्दछ । यो सर्वोत्कृष्ट 
स्वरूप प्रकट हुने नियम अनुसार यहाँ गोपिनीहरूले पनि श्रीकृष्णको विरहको अवस्थामा नै 
यसको अनुभव गरेका छन् । 

यहाँ माथिका श्लोकहरूमा पूतनामोक्षदेखि ओखलमा बांधिनु र गोवर्धनधारणसम्म अनेक 
भावको स्फुरण भएको देखादरएको छ। यहाँ हरेक गोपिनीहरू एकअककि श्रीकृष्णभावनामा 
सहयोगी बनेका देखिन्छन्। यस प्रसङ्मा पनि १५ देखि १८ सम्मका चार श्लोकमा कृष्णलीलाको 
अनुकरणलाई देखादएको छ भने अरू श्लोकहरूमा गोपिनीहरू कृष्णमय भएको देखाद्एको छ । 
कृष्णभावना अभिव्यक्त हदा अरू सबै घटनाक्रम पहिले जस्त मिल्नु भने आवश्यक छैन । अतः 
गोवर्धनधारण गरेको भावना ग्ने गोपिनीले आपने कपडालाई उचालेकी चछिन्, आगो पिएको 
अनुभव गर्ने गोपिनीले मुख मात्र बाएकी छिन्। सम्पूर्ण गोपिनीहरूमा यसरी पृथक्पृथक् 
भावहरूको प्रकाश भटद्रहेको छ । सानोदेखि ठुलो भएसम्मका श्रीकृष्णका अनेक लीलास्वरूपहरू 
मानों एके ठाँमा जम्मा भई फेरि सम्पूर्ण लीलाहरू गरिरहे ४ यहाँ विचित्र वातावरण तयार 
भएको छ । सबे श्रीकृष्णमय भए पनि कोही गोपगोपिनी, कोही गोपबालक त कोही पूतना आदि 
बनी गोपिनीहरूले एक अ्कको भावरसलाई पुष्ट गर्न सहयोग गरेका छन्। यसरी प्रियवियोगको 
अवस्थामा अभिव्यक्त हुने प्रेमको सर्वोच्च स्वरूप यहाँ प्रकट भएको देखिन्छ । 


यालानन्दरी दच्ण्टूढ 


४०२० 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३ 


एवं कृष्णं पृच्छमाना वृन्दावनठतास्तरून्। 
व्यचक्षत वनोदेरो पदानि परमात्मनः ॥ २४॥ 





पदार्थ कृष्णं  श्रीकृष्णलाई श्रीकृष्णका 

एवं  यसप्रकार पृच्छमानाः  सोधखोज पदानि  पदचिह्नहरू 
वृन्दावनरताः  वृन्दावनका गरिरहेका गोपिनीहरूले व्यचक्षत  देखे 
लहरा र वनोदेशो  वनको एउटा भागमा 

तरून्  रुखहरूसंग परमात्मनः  परमात्मा 


वाक्यार्थ यसप्रकार वृन्दावनका लहरा र रुखहरूसंग श्रीकृष्णको विषयमा सोधखोज गरिरहेका 
ती गोपिनीहरूले वनको एउटा भागमा भगवान् श्रीकृष्णका पदचिह्वहरू देखे । 


पदानि व्यक्तमेतानि नन्दसूनोमंहात्मनः। 
लक्ष्यन्ते हि ध्वजाम्भोजवन्राङकुशायवादिभिः ॥ २५॥ 





पदार्थ नन्दसूनोः  नन्दपुत्र श्रीकृष्णका ध्वजा, कमल, वज, अड कुश र 
एतानि  यी नै हन् यव जौ आदि चिह्हरूद्रारा 
पदानि  पदचिहहरू हि  किनभने व्यक्तम्  स्पष्ट 

महात्मनः  उदारहृदय ध्वजाम्भोजवजाङकुशायवादिमिः  लक्ष्यन्ते  चिनिन्छन् 


ताक्यार्थ यी पदचिहृहरू निश्चय नै उदारहृदय भएका नन्दपुत्र श्रीकृष्णका हुन्, किनभने 


चरणमा ध्वजा, कमल, वज्र, अङ्कुश र यव जौ आदि चिहृहरू यसमा स्पष्ट देखिन्छन् । 
नर, र पदेस्तत्पदवीमन्विच्छन्त्यो 


तेस्तेः त्पदवीमन्विच्छन्त्योऽग्रतोऽबलाः। 
वध्वाः पदेः सुपृक्तानि विरोक्यातीः समन्ुवन् ॥ २६॥ 





पदार्थ अन्विच्छन्त्यः  खोजिरहेका सुपृक्तानि  जोडिएका 

तेः तेः  तीती अबलाः  अबला गोपस्त्रीहरूले श्रीकृष्णचरणलाई 

पदेः  चरणचिहहरूद्रारा अग्रतः  केही अधि विरोक्य  देखेर 
तत्पदवीम्  उहाँ श्रीकृष्णको वध्वाः  कुनै ब्रजयुवतीको आतः  असाध्ये दुःखी भई 
बाटो पदेः  चरण चिहहरूद्रारा समङ्घुवन्  भन थाले 


वाक्यार्थ तीती चरणचिहहरुद्रारा श्रीकृष्ण ॒दहिडनुभएको बाटो खोजिरेका ती अबला 
गोपिनीहरूले केटी अगाडि पुगेपच्छि श्रीकृष्णको चरणसंगौ कुनै व्रजयुवतीको चरणचिह्न पनि देखेर 
असाध्ये दुःखी भई भन थाले। 
कस्याः पदानि चैतानि याताया नन्दसूनुना । 
अंसन्यस्तप्रकोष्ठायाः करेणोः करिणा यथा ॥ २७॥ 
रालानन्दी ठ्छछघण् 


४०३१ 





दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 
पदार्थ श्री कृष्णसंग राखेकी 

करिणा  हात्तीसंग हिंडने यातायाः  हिंडेकी कस्याः  कसका 

करेणोः यथा  हत्तिनी ४ै अंसन्यस्तप्रकोष्ठायाः च  एतानि  यी 

नन्दसूनुना  नन्दपुत्र श्रीकृष्णको कोँधमा पाखुरा पदानि  पदचिह होलान् 


ताक्यार्थ जसरी हत्तिनी हात्तीसंगे हिंडछे, त्यसै गरी श्रीकृष्णको काँधमा आफनो पाखुरा अड्याई 
श्रीकृष्णसंग हिडने कसका यी पदचिह होलान् ? 


अनयाराधितो नूनं भगवान् हरिरीरवरः। 
यन्नो विहाय गोविन्दः प्रीतो यामनयद् रहः ॥ २८ ॥ 


पदार्थ आराधितः  प्रसन्न पारिनुभएको विहाय  छाडी 
नूनं  निश्चय नै रहे याम्  यिनैलाई 
अनया  यीद्रारा यत्  किनभने रहः  एकान्तमा 
भगवान्  सवै एेश्वर्यले युक्त॒ प्रीतः  प्रसन्न भएका अनयत्  लानुभयो 
ईदवरः  सर्वसमर्थ गोविन्दः  गोविन्दले 

हरिः  श्रीकृष्ण नः  हामीलाई 





ताक्यार्थ निश्चय नै यिनले सवे एेश्वर्यले युक्त सर्वसमर्थ श्रीकृष्णलाई प्रसन्न पारेकी रहिछन्, 
किनभने यिनीसंग प्रसन्न भएकैले गोविन्दले हामीलाई छाडी यिनैलाई एकान्तमा लानुभयो । 


धन्या भ    गोविन्दाङ्पघ्रयन्जरेणव ०. 

धन्या अहो अमी आल्यो घ्रयन्जरेणवः। 
 देवी दधुमृधन्यघतुत्तये ९  ९ 

यान् ब्रह्मेशो रमा देवी दयधुमृध्न्य॑घनुत्तये ॥ २९॥ 





पदार्थ श्रीकृष्णको चरणकमलका ईशः  भगवान् शङ्कर 

आल्यः  हे साथीहरू धुलोहरू पनि रमा देवी  लक्ष्मी देवीले पनि 
अहो  आश्चर्य छ धन्याः  धन्य छन् अघुत्तये  पाप नष्ट गर्न 
अमी यी यान्  जसलाई मूध्नि  शिरमाथि 
गोविन्दाङ्घ्रयन्जरेणवः  बह्या  ब्रह्माजी दधुः  धारण गर्नुभयो 


ताक्यार्थ हे साथीहरू ! श्रीकृष्णको चरण कमलबाट निस्कने यी धुलोका कणहरू पनि धन्य 
छन्, किनभने ब्रह्मा, भगवान् शङ्र र लक्ष्मी देवीले समेत आफनो पाप नष्ट गर्नको लागि 
शिरमाथि यिनैलाई धारण गर्नुभयो । 


तस्या अमूनि नः क्षोभं कुवन्त्युच्चैः पदानि यत् । 
येकापहत्य गोपीनां रहो भुङ्क्तेऽच्युताधरम् ॥ ०॥ 


रालमानन्दरी ठछ्छ्घनज्ञ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
पदार्थ क्षोभं  हलचल 

तस्याः  तिनको श्रीकृष्णको कुवेन्ति  मच्चादरहेका छन् 
साथमा हिंडेकीका यत्  किनभने 

अमूनि  यी या  जसले 

पदानि  पदचिहहरूले गोपीनां  हामी सबै गोपिनीका 
नः  हाम्रो मनमा आराध्यलाई 

उच्चैः  तीव्र अपहृत्य  खोसी 


४०२२ 


अध्याय २ 
रहः  एकान्तमा 
एका  एक्लै 
अच्युताधरम्  श्रीकृष्णको 
अधरसुधालाई 


भुङ्ते  पिदरेकी छिन 





ताक्यार्थ ती श्रीकृष्णका साथमा हिंडेकी स्त्रीका चरणचिहछहरूले हाम्रो मनमा तीव्र हलचल 
मच्चाद्रहेका छन्। किनभने तिनले हामी सबै गोपिनीका आराध्यलाई खोसेर एकान्तमा लगी 


एक्लै श्रीकृष्णको अधरसुधालाई पिद्ररहेकी छिन्। 


न लक्ष्यन्ते पदान्यत्र तस्या नूनं तृणादेः । 


विद्यत्सुजाताङ्घ्रितलामुन्निन्ये प्रेयसीं प्रियः 


॥ ३९ ॥ 





पदार्थ नूनं  निश्चय नै प्रेयसीं  आनी प्रेयसीलाई 
अत्र  यहाँ तृणादेः  घांसका तिखा प्रियः  प्रमी श्रीकृष्णले 
तस्याः  तिनका टप्पाहरूद्रारा उन्निन्ये  बोकेको हुनुपर्दचछ 
पदानि  चरणचिह्णहरू विद्यत्सुजाताङ्प्रितलां  

न लक्ष्यन्ते  देखिंदेनन् सुकुमार पैताला घोचिएकी 


ताक्यार्थ यहाँ तिनका चरणचिह्वहरू देखिंदेनन्। पक्के घँसका तिखा द्प्पाहरूद्रारा घोचिएकाले 
आफनी प्रेयसीका सुकुमार पैतला दुखेको थाहा पाई प्रियतमले उनलाई बोकेको हूनुपर्दछछ । 


इमान्यधिकमग्नानि पदानि वहतो वधूम् । 
गोप्यः परयत कृष्णस्य भाराक्रान्तस्य कामिनः ॥ ३२॥ 





पदार्थ धिचिएका भएका 

गोप्यः  हे गोपिनीहरू कामिनः  प्रेमी पदानि  चरणचिह्लाई 
वधूम्  प्रेयसीलाई कृष्णस्य  श्रीकृष्णका परयत  हेर त 

वहतः  बोक्दा इमानि  यी 

भाराक्रान्तस्य  भारले अधिकमग्नानि  धेरै गहिरा 


ताक्यार्थ हे गोपिनीहरू ! आफ्नी प्रेयसीलाई बोक्दा भारले थिचिएका कारण प्रेमी श्रीकृष्णका 
यी चरणचिहहरू धरे गहिरा भएका छन्, यिनलाई हेर त । 


सालाली द््ण्घह् 


४०३ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
अ ०. क 
अत्रावरोपिता कान्ता पुष्पहेतोमंहात्मना । 
अत्र प्रसूनाव्चयः प्रियार्थे प्रेयसा कृतः। 
प्रपदाकमण एते पर्यतासकटठे पदे ॥ ३३॥ 
पदार्थ   उतारिएकी होलिन् 
अत्र  यहाँ अत्र  यहां 


पुष्पहेतोः  फूल टिप्नका लागि प्रियार्थे  प्रियाको लागि 





महात्मना  उदार मन भएका  प्रेमीद्रारा 
श्रीकृष्णद्रारा प्रसूनावचयः  फूल टिप्ने काम 
कान्ता  प्रेयसी कृतः  गरियो होला 


अध्याय ३ 


प्रपदाक्रमणे  उफरिदा खुद्राको 
अधिल्लो भागले मात्र टेकिनाले 
एते यी 

असकटठे  आधाआधा भएका 
पदे  दुरई चरणचिहलाई 

परयत  हेर त 





ताक्यार्थ उदार हृदय श्रीकृष्णले फूल टिप्नका लागि आफ्नी प्रेयसीलाई यहाँ उतार्मुभयो होला । 


यहां उहाँले प्रियाका लागि पएूल रिप्नुभयो होला। हेर त, यहाँ 


उपफ़्रीउफ्री पूल टिप्दा खुट्राको 


अधिल्लो भागले मात्र टेकिनाले श्रीकृष्णका दुबे चरणचिह्वहरू आधा मात्र देखिन्छन्। 


केराप्रसाधनं त्वत्र कामिन्याः कामिना कृतम्। 
तानि चूडयता कान्तामुपविष्टमिह धुवम् ॥ ३४ ॥ 


पदार्थ 
अत्र तु  यहाँ चाहं कृतम्  गरियो 

कामिना  प्रेमी श्रीकृष्णद्रारा कान्ताम्  प्रियाको लागि 
कामिन्याः  आपफ्नी प्रेयसीको तानि  ती फूलहरू 
केशप्रसाधनं  कपाल मिलाउने चूड्यता  चुल्टोमा सिरंगार्दा 


काम 


ध्रुवम्  निश्चय ने 
इह  यहां 
उपविष्टम्  बसेको हुनुपर्दछ 





ताक्यार्थ यहाँ चादिं प्रेमी श्रीकृष्णले आफ्नी प्रेयसीको कपाल मिलाइदिनुभयो होला । अधि 
टिपिएका फूलहरूलाई आपनी प्रेयसीको चुल्टोमा सिंगार्न उहाँ निश्चय नै यहाँ बसेको हुनुपर्दछ। 


रेमे तया चात्मरत आत्मारामोऽप्यखण्डितः 


श    ज्र  स्त्रीणां न 
कामिनां दशंयन् देन्यं स्त्रीणां चेव दुरात्मताम् ॥ ३५॥ 


पदार्थ भएर पनि 

आत्मरतः  आफैसंग खेल्ने  कामी पुरुषहरूको 
आत्मारामः च  आरफैमा दैन्यं  स्त्रीपरवशता र 
रमाउने र स्त्रीणां च  स्तरीहरूको पनि 
अखण्डितः अपि  आसक्तिशन्य दुरात्मताम्  कुटिलतालाई 


  देखाउनके लागि 
तया  ती स्त्रीसंग 
रेमे  ऋीडा गर्नुभयो 





रागानन्दरी ठछ्छघघ 


८४०३९ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३० 


ताक्यार्थ हे परीभ्षित् ! भगवान् श्रीकृष्ण आफैसंग खेल्नुहुन्छ, आर्फैमा रमाउनुह॒न्छ र आसक्तिले 
पनि शून्य हुनहुन्छ, तर कामी पुरुषहरू कसरी स्त्रीको अधीनमा हुन्छन् र कामिनीहरू कति कुटिल 
हन्छन् भने देखाउनकै लागि उहाँले ती गोपिनीसंग क्रीडा गर्नुभयो । 

इत्येवं दशंयन्त्यस्तारचेरुगोप्यो विचेतसः। 

यां गोपीमनयत् कृष्णो विहायान्याः स्त्रियो वने ॥ ३६ ॥ 


  


सा च मेने तदात्मानं वरिष्ठं सवंयोषिताम् । 
हित्वा गोपीः कामयाना मामसो भजते प्रियः ॥ ३७ ॥ 


पढार्थ विहाय  छाडी चाहने 

इति एवं  यसप्रकार यां  जुन गोपीः  सवै गोपिनीहरूलाई 
दशंयन्त्यः  श्रीकृष्णका गोपीम्  गोपिनीलाई हित्वा  छोडी 
चरणचिहहरूलाई देखाङदै वने  वनमा मां  मलाई मात्र 
विचेतसः  अचेत ॐ भएका अनयत्  लिएर जानुभएको भजते  प्रम गर्नृहुन्छ भन्ने 
ताः ती धियो सम्णी 

गोप्यः  गोपिनीहरू सा च  उनले पनि आत्मानं  आफूलाई 
चेरुः  वनवनमा भडकिए तदा  त्यो वेलामा सवंयोषिताम्  सबै 
कृष्णः  श्रीकृष्णले असो  यी गोपिनीहरूमध्ये 

अन्याः  अरू प्रियः  प्यारा श्रीकृष्ण वरिष्ठं  श्रेष्ठ 

स्त्रियः  स्त्रीहरूलाई कामयानाः  आफूलाई असाध्य मेने  मानिन् 





ताक्यार्थ यसप्रकार श्रीकृष्णका चरणचिहहरूलाई देखाडँदे अचेत ॐ भएका ती गोपिनीहरू 
वनवनमा भड्किए। श्रीकृष्णले अरू स्त्रीहरूलाई छाडी जसलाई एकान्त वनमा लिएर 
जानुभएको थियो ती गोपिनीले पनि त्यो वेलामा ध्यी मेरा प्रेमी श्रीकृष्ण मलाई असाध्ये 
चाहनृह॒न्छ र सब गोपिनीहरूलाई छाडी मलाई मात्र प्रेम गर्नृहुन्छ भन्ने सम्णी आफूलाई सबे 
गोपिनीहरूमन्दा श्रेष्ठ ठानिन्। 


 केरावमबवीत् 
ततो गत्वा वनोदेशं दुप्ता केशवमबवीत् । 
न पारयेऽहं चलितुं नय मां यत्र ते मनः ॥ ३८ ॥ 


पढार्थ वनोदेशं  वनको कुनै भागमा अहं  म 

ततः  त्यसपछि गत्वा  पुगेपछि चलितुं  हिंडन 
दृप्ताः  सौभाग्यको घमन्डले केरावम्  श्रीकृष्ण भगवान्लाई न पारये  सक्िदनं 
युक्त भएकी गोपिनीले अनवीत्  भनिन् यत्र  जहाँ 





रागानन्दरी ठंह्वछघद्ध 


४०३९५ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३० 
ते  हजुरको मां  मलाई 
मनः  मन छ त्यहीं नय  लैजाऊ 


ताक्यार्थ त्यसपछि सौभाग्यको घमन्डले युक्त भएकी ती गोपिनीले वनको कुनै भागमा पुगेपछि 
श्रीकृष्ण भगवानूलाई भनिन् हे श्रीकृष्ण ! म हिंड्न सक्िदिर्न, अब जता हजुरको मन छ, त्यते 
मलाई लैजाउनुहोस् । 


एवमुक्तः प्रियामाह स्कन्ध आरुह्यतामिति । 
ततदचान्तदधे कृष्णः सा वधूरन्वतप्यत ॥ ३९॥ 





पढार्थ आरुह्यतां  चढ़ अन्तदेधे  अन्तधनि हुनुभयो 
एवम्  यसप्रकार इति  यसो साती 

उक्तः  भनिएका श्रीकृष्णले आह  भन्नुभयो वधूः  ब्रजयुवती 

प्रियां  आप्नी प्रेयसीलाई ततः च  त्यसपछि अन्वतप्यत  असाध्य दुःखी 
स्कन्धे  कांधमा कृष्णः  भगवान् श्रीकृष्ण भडइन् 


ताक्यार्थ यसप्रकार प्रेयसीले भनेपच्छि भगवान् श्रीकृष्णले उनलाई कोँधमा चढ़ भन्नुभयो र 
आपू अन्तधन हूनुभयो, त्यसपचछ्ि ती व्रजयुवती असाध्ये दुःखी भडइन्। 


हा नाथ रमण प्रेष्ठ क्वासि क्वासि महाभुज । 
दास्यास्ते कृपणाया मे सखे दय सन्निधिम् ॥ ४०॥ 


पदार्थ भएका श्रीकृष्ण ते  तिभ्री 

हा नाथ  हि नाथ क्व असि  कहाँ हुनुहुन्छ दास्याः  सेविका 

रमण  हे रमण आनन्ददाता क्व असि  कहाँ हूनुहुन्छ मे  मेरो लागि 

प्रष्ठ  हे प्रियतम सखे  हे प्रिय साथी सन्निधिम्  आप्नो सान्निध्य 
महाभुज  हे विशाल भुजा कृपणायाः  दुःखी भएकी दद्य  देखाउनुहोस् 





वाक्यार्थ हे नाथ! हे रमण! हे प्रियतम! हे विशाल भुजा भएका श्रीकृष्ण ! हजुर कहां 
हनुह॒न्छ ? असाध्यै दुःखी भएकी हजुरकी सेविका मलाई दर्शन दिनुहोस् । 


अन्विच्छन्त्यो भगवतो मागं गोप्योऽविदूरितः। 
ददुः प्रियविररेषमोहितां दुःखितां सखीम् ॥ ४९॥ 


पार्थ अन्विच्छन्त्यः  खोजिरहेका प्रियविङलेषमोहितां  
भगवतः  भगवान् श्रीकृष्णको गोप्यः  गोपिनीहरूले प्रियवियोगको कारणले मूर्छित 
मागं  बाटोलाई अविदूरितः  केही टाढा भएकी 


रालानन्दरी तछ्घद 


दशम स्कन्ध 


दुःखितां  असाध्यै दुःखी 


श्रीमद्भागवत 


८०२६ 


अध्याय ३ 


सखीम्  आपनी सङ्गिनीलाई दद्युः  देखे 


वाक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णको बाटोलाई पदया्दे उहाँ लाई खोजिरहेका गोपिनीहरूले केही 
टाढा प्रियवियोगको कारणले मूर्च्छित भएकी आपने सङ्गिनीलाई देखे । 


तया कथितमाकण्यं मानप्राप्तिं च माधवात्। 
अवमानं च दौरात्म्याद् विस्मयं परमं ययुः ॥ ४२॥ 


पदार्थ 
तया  वतीद्रारा 
कथितम्  बतादइएको 


दोरात्म्यात्  आपने कुटिलता र 
दम्भका कारणले 
अवमानं च  श्रीकृष्णद्रारा 


माधवात्  भगवान् श्रीकृष्णबाट गरिएको तिरस्कारको कुरा पनि 
मानप्राप्तिं  सम्मानको प्राप्ति र आकण्यं  सुनेर 


ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णबाट आपूलाई सम्मान मिलेको र आफ्नै कुटिलता र दम्भको 
कारणले श्रीकृष्णले आपफूलाई छोडेर तिरस्कार गरेको कुरा पनि सुनेर ती सबै गोपिनीहरू 


आश्चर्यमा परे। 





परमं  असाध्य 
विस्मयं च  आश्चर्यमा 
ययुः  परे 


ततोऽविशन् वनं चन्द्रज्योत्स्ना यावद् विभाव्यते । 
तमः प्रविष्टमालक्ष्य ततो निववृतुः स्त्रियः ॥ ४३॥ 


पदार्थ 
ततः  त्यसपछि 
स्त्रियः  गोपिनीहरू 
यावत्  जहाँसम्म 
वनं  वन 
ध 
चन्द्रज्योत्स्ना  चन्द्धमाको 


किरणले 

विभाव्यते  प्रकाशित धियो, 
त्यहांसम्म 

अविदन्  भित्रभित्र पसे 
त्यसपच्छि 

तमः  गाढा अन्धकार 





प्रविष्टम्  छएको 
आलक्ष्य  देखेर 
ततः  त्यहँबार 
निववृतुः  फर्किए 


वाक्यार्थ त्यसपछि वनमा जहांसम्म चन्द्रमाको उज्यालो थियो त्यहँसम्म ती सबै गोपिनीहरू 
गए । त्यसभन्दा अगाडि चाहं गाढा अन्धकार भएको देखेर उनीहरू त्यताबाट फकिए। 


तन्मनस्कास्तदाकपास्तदिचेष्टास्तदात्मिकाः। 
तदुरुणानेव गायन्त्यो नात्मागाराणि सस्मरुः ॥ ४४॥ 


पदार्थ 


तन्मनस्काः  श्रीकृष्णमैँ मन 


लागेका 


तदारापाः  श्रीकृष्णकै चर्चा 
गरिरहेका 


लीला गरिरहेका 
तदात्मिकाः  श्रीकृष्णमय 


तद्िचेष्टाः  श्रीकृष्णकै समान भएका 


रामालन्द्री ट्छ्छघद 


४०३७ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ९ 
तद्गुणान् एव  श्रीकृष्णका गोपिनीहरूले न सस्मरुः  सम्येनन् 
गुणहरूलाई ने आत्मागाराणि  आफू र आफ्ना 

गायन्त्यः  गाद्रहेका घरपरिवारलाई पनि 


ताक्यार्थ श्रीकृष्ण मन लागेका, श्रीकृष्णके चर्चा गरिरहेका, श्रीकृष्णके समान लीला 
गरिरहेका, श्रीकृष्णमय भएका, श्रीकृष्णका गुणहरूलाई ने गाद्रहेका गोपिनीहरूले आपू र आफ्ना 
घरपरिवारलाई पनि सम्येनन्। 


पुनः पुलिनमागत्य कालिन्द्याः कृष्णभावनाः। 
समवेता जगुः कृष्णं तदागमनकाङ्क्षिताः ॥ ४५॥ 





पदार्थ गोपिनीहरू समवेताः  एकसाथ 
कृष्णभावनाः  श्रीकृष्णमय पुनः  फेरि कृष्णं  श्रीकृष्णको विषयमा 
भाव भएका र कालिन्द्याः  यमुनाको जगुः  गाउन थाले 
तदागमनकाङ्क्षिताः  उहाँको पुलिनम्  तीरमा 

आगमनलाई पर्यिरहेका आगत्य  आएर 


ताक्यार्थ श्रीकृष्णमय भाव भएका र उहाँको आगमनलाई पर्िरहेका गोपिनीहरू फेरि यमुनाकै 
तीरमा आएर बसे र एकसाथ श्रीकृष्णको विषयमा गाउन थाले । 


९ 


इति श्रीमदुभागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे पूवौधे 
रासक्रीडायां कृष्णान्वेषणं नाम त्रिंशोऽध्यायः ॥ २०॥ 


रामानन्द ट्कण्घट 


८०३८ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३१ 


अथ एकिंरोऽघ्यायः 


गोपिकागीत 


श्रीकृष्णको विरहमा कृष्णमय भएका गोपिनीहरूले गरेको प्रार्थनालाई गोपिकागीत 
भनिन्छ । रासपञ्चाध्यायी भागवतको पाँच प्राणरूप हो भने त्यसमा पनि गोपिकागीतको प्रसङ्ग 
मुख्य प्राण हो। यो विरहगीतको प्रसङ्ग हो। असीम सुख या असीम दुःखको वेला नै हृदयबाट 
स्वतः गीत निस्कन्छ। प्रेममा पनि जब प्रियतमसंग मिलन हुन्छ, तब असीम सुखको अवस्थामा 
आनन्दगीत गाटन्छ भने वियोगबाट असीम दुःख भएको अवस्थामा विरहगीत गाडन्छ । विरह 
अवस्थामा नै प्रेमको उच्चतम स्वरूप प्रकट हुने भएकाले प्रेममा विरहगीतको नै ज्यादा महत्व 
हन्छ, यो अत्यन्त मर्मस्पर्शी एवं हृदयविदारक पनि छ । यद्यपि प्रेमीसंगको संयोग पनि परमाह्ादक 
र हदयस्पर्शी हृन्छ नै, तर विरहस्पर्शको सामु त्यसको कुनै तुलना हुन सक्दैन । विरहद्वारा ने प्रेम 
पुष्ट हुन्छ, त्यसैले प्रेममा विरह आवश्यक मात्र होन, अनिवार्य पनि हुन्छ। प्रेमको सर्वोच्च 
स्थितिमा विरहको ने स्फूर्तिं हुन्छ भने कुरा अलङ़ार शास्त्रमा उल्लेख गरिएको छ । निकुञ्जमा 
श्रीकृष्णसंग विहार गर्दगिर्दै त्यो प्रमको आस्वादमा राधाले आपूलाई र श्रीकृष्णलाई समेत भुल्छिन् 
अनि उनी कृष्णविरहको कल्पना गरी तत्क्षण कृष्णकृष्ण भन्दै मूर्च्छित हुन्छिन्। उता श्रीकृष्ण 
पनि राधाको हृद यभित्र रहेको विरहलाई अनुभव गरी हाय राधे ! भन्दै उनको विरहमा मूर्च्छित 
हुनुह॒न्छ । यसप्रकार नित्यनिकुञ्जमा क्षणप्रतिक्षण प्रेमीसंगको नित्य संयोगमा पनि विरहको भाव 
स्फुरित भद्रहन्छ भन्ने रसिक भक्तहरूको भाव पाडइन्छ । संयोगले आत्मविस्मृतिद्रारा प्रेमीके समेत 
विस्मृति गराद्दिन्छ, तर जब प्रियविरहको भाव मनमा जाग्द्छ, तब त्यसले निरन्तर प्रियतमको 
मात्र स्मृति गरादइदिन्छ । आरफैलाई पनि विर्सने गरी हने प्रियतमको यही निरन्तर स्मरण नै प्रेमको 
वास्तविक स्वरूप हो। राधाकृष्णको लीलामा प्रेमको यही वास्तविक रूप अभिव्यक्त भएको 
पाटन्छ । गोपिनीहरू श्रीराधाके अङ्गभूता हुन्, त्यसैले उनीहरूले भगवानूसंग विरह भएको भावमा 
डबी गाएको गीत राधाकृष्णको नित्यलीलाके एक विशिष्ट भाग हो, त्यसबाट स्वयं राधा र 
गोपिनीहरू समेतको प्रेम पुष्ट हुन्छ र आन्तरिक बन्दछछ । त्यसैले गोपिकागीतको महत्त्व सर्वाधिक 
छ । 

यस अध्यायमा गोपिनीहरूले उन्नाईस प्रकारले श्रीकृष्णसंग विरहवेदना व्यक्त गर्द उहाँको 
पुकारा गरेका छन्। यी अनेक गोपिनीहरूको भावको स्तर उन्नाईस प्रकारका छन्, त्यसैले 
उनीहरूले गाएको एकएक श्लोकमा दुरा भावको स्फूर्तिं छ भन्ने टीकाकारहरूले लेखेका 
छन्। गोपिनीहरूको यो समूहमा मुख्यतया दुई प्रकारका गोपिनीहरू छन् एक थरी अन्यपूर्वा 
अर्थात् विवाहित र अर्का अनन्यपूर्व अर्थात् अविवाहित। तीमध्ये पहिलोदेखि चौथोसम्म अनि 
बाहौदिखि सत्रौँसम्म गरी जम्मा दश श्लोक विवाहित गोपिनीहरूले गाएका हन् भने अरू 
श्लोकहरू कुमारी गोपिनीहरूले गाएका हून्। सत्त्व, रज र तमका अवान्तर भेद गरी नौ प्रकार 
अनि निर्गुण समेत विवाहिता गोपिनीहरू दशथरी रहेका छन्। त्यसमध्ये पहिलो, दोस्रो र तेनो 


रामालन्द्री टीका 


४०३९ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३१ 


श्लोक क्रमशः सात्त्विकराजसी, सात्विकतामसी र सात्त्विकसात्त्विकीले अनि चौथो श्लोक निर्गुण 
गोपिनीले गाएका हुन्। बाह, तेह र चौ्धौँ क्रमशः राजसतामसी, राजसराजसी एवं 
राजससात््विकी गोपिनीहरूले गाएका हृन्। यसै गरी पन्धौँ, सोहौँ र स्रौ श्लोक चाहं 
तामसराजसी, तामसतामसी एवं तामससात््विकी गोपिनीहरूले गाएका हून्। यसरी विवाहिता 
गोपिनीहरूको दशथरी प्रकार पूर्ण हुन्छ । कुमारीहरूमध्ये चार्हिं पांँचौँ श्लोक गुणातीताको भनाद् 
हो, कटो, सातौ र आट क्रमशः सात््विकसात््विकी, सात््विकतामसी र सात््विकराजसीको भनाद् 
हो । नवौँ, दसौ र एघारौँ श्लोकः क्रमशः राजससात््विकी, राजसतामसी र राजसराजसीको भनाद् 
हो भने अटारी र उन्नाईसौँ श्लोक क्रमशः तामससात््विकी र तामसराजसीको भनादइ हो। कुमारी 
गोपिनीहरूमा तामसतामसी कोही कछैनन्। यसरी विवाहित र अविवाहित गरी जम्मा उन्नाईस 
प्रकारका गोपिनीहरूको भाव गोपिकागीतका श्लोकहरूमा अभिव्यक्त भएको छ। 


गोप्य उत्ुः गोपिनीहरूले भने 
जयति तेऽधिकं जन्मना व्रजः श्रयत इन्दिरा शङवदत्र दि । 
दयित दुष्यतां दिश्चु तावकास्त्वयि धृतासवस्त्वां विचिन्वते ॥ १॥ 





पदार्थ अत्रहि  यहाँ नै धृतासवः  प्राण समर्पण गरेका 
ते  हजुरको इन्द्रा  लक्ष्मी तावकाः  हजुरका गोपिनीहरू 
जन्मना  जन्मद्रारा शङ्वत्  नित्य दिषु  विभिन्न दिशाहरूमा 
व्रजः  व्रज श्रयते  निवास गर्नृहन्छ त्वां  हजुरलाई नै 

अधिकं  धेरै द्यित  हे प्रियतम विचिन्वते  खोज्दैछन् 

जयति  महिमायुक्त भएको छ त्वयि  हजुरमा दुश्यतां  हैर्ृहोस् त 


ताक्यार्थ हे श्रीकृष्ण ! हजुरको जन्म भएकाले व्रजको नै महिमा बढेको छ, किनभने लक्ष्मी 
यहाँ नित्य निवास गर्नहुन्छ । हे प्रियतम ! हजुरमा जीवन नै समर्पण गरेका हजुरका गोपिनीहरू 
वनका विभिन्न दिशाहरूमा हजुरलाई नै खोज्दैछछन्, टैर्नुहोस् त । 

वितरण यस श्लोकमा भगवान् श्रीकृष्णको प्रार्थना गर्दै गोपिनीहरूले श्रीकृष्णको आविभावले 
त्रजमण्डलको महत्त्व अत्यन्त बढेको बताएका छन्। अधिकं जयति यस शब्दका अनेक अर्थहरू 
गरिएका छन्। अधिक यो शब्दको पहिलेभन्दा बदी भन्ते अर्थं गर्दा यसको तात्पर्य पहिले 
साधारण वस्ती रहेको ब्रजभूमि श्रीकृष्णको आगमनपछि अत्यन्त महत्त्वशाली भएको छ भन्ने 
हन्छ । अधिक शब्दको अर्थ सबैभन्दा बदी भन्ने गर्ने हो भने यसको तात्पर्य वेकुण्ठ आदि दिव्य 
धामहरूभन्दा पनि त्रजको महत्त्व बढी छ भन्ने हृन्छ। भगवान् नारायणमा भन्दा पनि भगवान् 
श्रीकृष्णमा भक्तवात्सल्य, प्रेम आदि गुणहरू बटी हृन्छन्। भगवान् नारायण सर्वगुणसम्पन्न हुनुभए 
तापनि उहांमा बांसुरी बजाउने, नाचने आदि मधुरताको स्फुरण छैन, त्यसैले बांँसुरीमाधुरी, 
नत्यमाधुरी आदि गुणका कारण नारायणभन्दा पनि श्रीकृष्ण नै श्रेष्ठ हूनुहुन्छ भन्ने भक्तहरूको 
भनादइ छ । श्रीकृष्ण खेल्ने त्रजधाममा पनि वैकुण्ठमा भन्दा बढी मधुरिमा रहेको छ । नदीविहारका 


रामालन्द्री टीका 


०९८० 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३१ 


लागि यमुना नदी, पर्वतविहारका लागि गोवर्धनपर्वत, वनविहारका लागि वृन्दावन अनि एकान्तमा 
अन्तरङ्ग लीला गर्न अनेक निकुञ्जहरू व्रजधाममा मात्र छन्, वैकुण्ठ आदि धाममा कैनन्। 
भगवानूले लीला गर्नुभन्दा अगाडि यी पहाड, नदी आदिको कुनै विशेष महत्व थिएन, किनभने 
नदी, पहाड आदि सबेजसो ठँमा हन्छन्। तर भगवल्लीलाका साधन नदी, पहाड आदि यहीं 
भएकाले ब्रजधामको विशेष महत्व छ । यो सबे श्रीकृष्णके आविर्भावका कारणले भएको हो भनी 
गोपिनीहरूले श्रीकृष्णको महत्ता गाएका छन्। अधिकं शब्दको अर्को अर्थ हृन्छ अधि सर्वतः, कं 
सुखं यथा स्यात् तथा, यसको तात्पर्य भगवान् श्रीकृष्णको आविभवि भएपच्छि ब्रजमण्डल 
सबेतिरबाट सुखेसुखले परिपूर्ण भयो भन्ने हुन्छ । प्रियतमको आगमन एवं सान्निध्य भएपच्ि प्रेमी 
व्यक्तिलाई हरेक वस्तुहरूबाट आनन्द आं । आफ्ना प्रियतमसंँग सम्बन्धित हुनुभन्दा अगाडि ती 
वस्तुहरूमा खासै विशेषता नभए पनि प्रियतमको स्पर्शद्रारा त्यसमा प्रमको सुवास भरिन्छ। यसरी 
त्रजमण्डलका हरेक ठँ, रुख, लहरा आदि सने श्रीकृष्णद्रारा छोइएकाले ती सबैबाट आनन्दको 
उत्पत्ति भएको गोपिनीहरूको अनुभव रहेको छ। व्रजमण्डल सबेतिरबाट सुखैसुखले भरिनुको 
तात्पर्य यही नै हो। 

भगवान् लोकोत्तर माधुर्यका साथ व्रजमा प्रकट हुनुभएकाले उहाँकी पत्नी लक्ष्मीजी पनि 
शश्वत् अर्थात् निरन्तर व्रज आधित भएकी छन् भनी बतादृएको छ । कुनै पनि ठको उत्कर्ष 
हनका लागि त्यहाँ सम्पत्ति एवं शोभाकी अधिष्ठात्री देवी लक्ष्मीजीले वास गरेको हूनुपर्दछ । 
लक्ष्मीजीको वास भएपकछ्ि त्यहोँ शोभा एवं सौभाग्यमा वृद्धि हुन्छ र त्यो ठको उत्कर्ष हुन्छ । 
व्रजमा पनि लक्ष्मीजीले त्यसको उत्कर्ष बढाउन वास गर्नुभएको हो कि ? भन्ने प्रश्नको उत्तरमा 
व्याख्याकारहरूले आफनो उत्कर्ष बढाउन नै लक्ष्मीजीले व्रजमा वास गर्नुभएको उल्लेख गरेका 
छन्। भगवानूको प्रादुर्भाव भडइसकेपक्ि व्रजमण्डलको उत्कर्ष सर्वश्रेष्ठ भडसकेको छ । स्वयं 
भगवान्को माधुर्य एवं शोभाको अधि उहाँकी चरणसेविका लक्ष्मीको शोभाको के नै महत्त्व रहन्छ 
र ? त्यसैले लोकोत्तर महिमाले युक्त व्रजमण्डलमा बसी आफ्नो उत्कर्ष बढाउन नै लक्ष्मीजी त्यहं 
रहनुभएको बुखिन्छ । श्रयते यो आत्मनेपदको प्रयोग गरिएबाट पनि ब्रजमण्डलमा आश्रय लिंंदा हुने 
उत्कर्षरूपी फल स्वयं लक्ष्मीजीमा नै रेको छ भन्ने सूचना मिल्छ, किनभने क्रियाको फल स्वयं 
कर्तामा रहेको छ भन्ने बुखाउन आत्मनेपदको प्रयोग गरिन्छ । शश्वत् शब्दले निरन्तर ब्रजमण्डलमा 
आश्रित भएको भन्ने अर्थ दिएको छ । वैकुण्ठ धाममा लक्ष्मीजी केवल एडे हुनुभएकाले उहाँले 
त्यहं भगवान्को सन्तिधिमा रहन निरन्तर प्रयास गर्नुपर्देन। उहाँ त्यो ठा्द॑मा स्वतः नै 
भगवत्साहचर्यकी अधिकारिणी हुनुहुन्छ । तर व्रजमण्डलमा त॒ लक्ष्मीजीजस्ता अनेकौँ गोपिनीहरू 
छन् र उनीहरू ने श्रीकृष्णको लोकोत्तर माधुर्यका प्रमुख अधिकारी छन् । त्यो माधुर्यको आस्वाद 
आपले कटिले गर्ने होला भनी सदोीच एवं हीनभावका साथ लक्ष्मीजीले ब्रजको आश्रय 
लिनुभएको छ र एकक्षणको समय पनि व्यर्थ जाने डरले त्यसलाई कटहिल्यै छाडनुभएको छैन भन्ने 
यसको भाव हो। 

गोपिनीहरूले आफ्नो प्राण पनि श्रीकृष्णके अधिकारमा रहेको बताएका छन्। 
प्रियवियोगको कठिनतम परिस्थितिमा प्राण नै समाप्त हुनुपर्न हो तर त्वयि धृतासवः अर्थात् 


रालालन्द्री टीका 


५०४१ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३१ 


गोपिनीहरूको प्राण त उनीहरूको होन, श्रीकृष्णको अधिकारमा पो छ। आफूसंग भएको 
वस्तुलाई मात्र आपले चाहनेवित्तिके छोडन सकिन्छ, त्यसैले गोपिनीहरूले यस्तो दुःखमा पनि 
प्राण त्यागन भने सकेका कछैनन्। गोपिनीहरूले श्रीकृष्णलाई दयित अर्थात् हे प्रियतम ! भनी 
सम्बोधन गरेका छन्। हामी तावकाः अर्थात् केवल हजुरका भएकाले आपफ्ना प्रेमीहरूलाई चट 
दर्शन दिनुहोस् भनी उनीहरूले प्रार्थना गरेका छन्। यी गोपिनीहरूको मनोभावनाको चित्रण गर्दै 
श्रीहरिसूरिले दृश्यतां अर्थात् प्रत्यक्ष देखा पर्नुहोस् भन्ने प्रार्थनालाई आधार मानी अनेक भावहरूको 
उद्भावन गर्नुभएको छ। गोपिनीहरू भन्छन् हे श्रीकृष्ण ! योगासक्त अर्थात् योगमा चित्त 
लागेकाहरूका लागि म॒ अत्यन्त सुलभ दु भनी हजुरले शास्त्रमा बताउनुभएको छ । हामी त 
संयोगासक्तचित्त छौं । खन् राम्रो योगमा लागेका हामीहरूलाई दर्शन नदिएपच्छि ती भनादको के 
अर्थ भयो र ? गोपिनीहरू संयोग वा कृष्णमिलन चाहन्छन्, कृष्णमिलन हनु नै सम्यक् योग हो । 
त्यसैले आफ्नो वचनको रक्षा गर्न पनि श्रीकृष्णले देखिनुपर्ने कुरा उनीहरूले बताएका छन् । 
गोपिनीहरूको अर्को भाव छ हे कृष्ण ! हजुर गोकुललाई आनन्दित तुल्याउन र यसको उत्कर्षं 
बढाउन त्रजमण्डलमा जन्मनुभएको हो, यसैले हाम्रा गोकुलतिर पनि वर्नृहोस्। हजुरले यसलाई 
सुखी गर्नुपर्नमा खन् दुःख पो दिद्रहनुभएको छ । यहाँ गोकुल भन्ने शब्दले गो अर्थात् इन्द्रियका 
कुल अर्थात् समूह भन्ने अर्थ पनि बुखाएको छ। गोकुलानन्ददो भव अर्थात् गोकुललाई आनन्दित 
गर्ने आफनो उदेश्य पु्याउन गोकुल अर्थात् हाम्रा इन्द्रियहरूलाई पनि आनन्दित पार्नुहोस्, हाम्रा 
सम्पूर्ण इन्द्रियसंग क्रीडा गरी त्यसको उत्कर्ष बढाउनुहोस् भने गोपिनीहरूको भाव यस श्लोकमा 
रहेको छ। 


शरदुदाशये साधुजातसत्सरसिजोदरश्ीमुषा दशा । 
सुरतनाथ तेऽशुल्कदासिका वरद् निघ्नतो नेह किं वधः ॥ २॥ 





पदार्थ र फक्रेको सुन्दर कमलको हजुरले 

सुरतनाथ  हे रतिक्रीडाका शोभालाई पनि हरण गर्ने इह  यहाँ 

स्वामी दशा  आं खाद्रारा किंके 

वरद्  हे वरदाता ते  हजुरकै वधः न  वध गर्नुभएको होन 
शरदुदाशये  शरत्कालीन अशुल्कदासिका  विना र 

पोखरीमा शुल्कका सेविकाहरूलाई 

साधुजातसत्सरसिजोदरश्रीमुषा  निघ्नतः  प्रहार गरिरहेका 


ताक्यार्थ हे रतिक्रीडाका स्वामी ! हे वरदाता ! हामी हजुरको विना शुल्कका दासी रै निष्काम 
सेवक हौँ। शरत्कालीन पोखरीमा राम्ररी फक्रैका सुन्दर कमलको शोभालाई पनि हरण गर्ने ती 
आंँखाद्रारा हजुरले हामीलाई प्रहार गरिरहनुभएको छ, के यो पनि वध नै होढन र ? 

वितरण यस श्लोकमा श्रीकृष्णले आपफ्ना कमलभन्दा पनि सुन्दर आंँखाद्वारा आफ्नो प्राणहरण 
गरेको गोपिनीहरूले बताएका छन्। कृष्णमिलनको उत्सुकतामा काम उत्पन्न भई उहाँलाई 


रामालन्द्री टीका 


८४०४२ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३१ 


सुरतनाथ भनी सम्बोधन गरिएकाले अनि श्रीकृष्णलाई पनि उपदेश दिएको भाव प्रकट भएकाले 
यो सात््विकतामसी गोपिनीहरूको भनाइ हो भनी बतादरएको छ। उनीहरूले आपफूलाई 
अशुल्कदासिका भनी बताएका छन्। भगवान्को सेवाबाट कुनै विषयको चाहना गर्न व्यक्ति शुल्क 
अर्थात् तलब लिएर सेवा गर्न तलबी नोकर जस्तो हृन्छ । त्यो प्रेमको नभई व्यापारको सम्बन्ध हो। 
यसलाई प्रहादले न स भत्यः स वै वणिक् भागवत, ७१०४ अर्थात् कुनै कामनाद्रारा 
भगवत्सेवा गर्ने व्यक्ति असली भक्त नभई व्यापारी हो, जो आफ्नो सेवाको बदलामा स्वामीबाट 
केही आशा राख्दछ भनी बताउनुभएको छ । कुनै पनि वस्तुको अपेक्षा नगरी निरपेक्ष भावले सेवा 
गर्न व्यक्ति ने असली भक्त हो। यही अर्थ बुखाउन गोपिनीहरूले आपफूलाई अशुल्कदासिका भनी 
बताएका छन्। यस्ता निरपेक्ष भक्तहरूमा साक्षात् मोक्षको पनि इच्छा हदेन । भगवत्सेवामा इन्दा 
उनीहरूलाई त्योभन्दा बाहेक अरू कुनै कुराको पनि ख्याल हदेन। यस्ता भक्तहरूको योगक्षेम 
वहन गर्नु भगवान्को दायित्व हो । तेषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यहम् अर्थात् नित्य ममा 
मात्र युक्त भएका भक्तहरूको योगक्षेम म नै वहन गर्छ भनी भगवान्ले श्रीमद्भगवद्गीता 
९२२मा प्रतिज्ञा गर्नुभएको छ । यसप्रकार हामी गोपिनीहरूको हित गर्नुपर्नेमा खन् हाम्रो सर्वस्व 
हरण गरी हामीलाई दुःखी बनाइदिनु उपयुक्त छैन भन्ने गोपिनीहरूको भावना रहेको छ। 

यस श्लोकमा गोपिनीहरूले श्रीकृष्णलाई पापबाट उराउन सम्णछएका छन्। हजार 
राक्षसहरूको समूहलाई भगवानूले कैययौँ पटक नष्ट गरिसक्नुभएको छ । राम आदि अवतारमा 
खरदूषण आदि राक्षसहरूलाई एकैपटक संहार गर्नुभएको धियो । स्त्रीहरूको वध भने भगवान्ले 
धेरै गर्नुभएको कैन । पूर्वजन्ममा ताडका आदि र अहिले पूतना गरी केही स्तरीहरूको मात्र वध 
भगवानूद्रारा भएको छ । आफ्नो शक्ति देखाउन हजुरले के हामी सबे गोपिनीहरूलाई एकै थलोमा 
मार्न खोज्नुभएको हो ? यदि यस्ते विचार हो भने, यो महाअधर्मदेखि उराउनुहोस् भनी 
गोपिनीहरूले सम्छएका छन्। अककि सम्पत्ति चोर्नु राम्रो काम होइन, प्राणै चोरिदिनु त ख्नै 
नराम्रो काम हो। दृशा अर्थात् आपफना सुन्दर आंँखाहरुद्रारा हजुरले हाम्रो प्राण नै चोर्नुभएको छ। 
यदि आफ्नो आंँखाले चोरी गरेको थाहा कैन भने हाम्रो भनाइबाट त्यसलाई थाहा पाई तुरन्त 
फिर्ता गर्नुहोस् । यदि पहिल्ये थाहा थियो भने चोरीको पाप हजुरमा पनि बददै जान्छ, त्यसैले 
अविलम्ब त्यसलाई फिर्ता गर्नुहोस् । यहो गोपिनीहरूले श्रीकृष्णलाई वरद भनी सम्बोधन गरेका 
छन् । यो शब्दको स्तुतिपरक र उपहासपरक गरी दुई प्रकारको अर्थ हुन्छ । भगवान् वरदाताहरूमध्ये 
सर्वश्रेष्ठ हुनुहुन्छ । उहाँ आफ्ना भक्तहरूका लागि आफ लाई पनि अर्पण गरिदिनृहुन्छ । त्यसैले हाम्रो 
अघि प्रकट हुनुहोस् भन्ने स्तुतिपरक अर्थ हो । उपहासपरक अर्थ गर्दा चाह वरद शब्दको विग्रह 
वरं चति खण्डयति यसरी गुर्नपर्दछ। भगवानूले अनेक शास्त्रहरूमा आफनो भक्तहरूको सदिच्छा 
पूरा गर्ने र उनीहरूलाई अभय दिने वचनबद्धता व्यक्त गर्नुभएको छ। ये यथा मां प्रपद्यन्ते, 
तांस्तथैव भजाम्यहम् श्रीमदभगवद्गीता ४११ अर्थात् जसले जुन रूपले मलाई भज्दछछन्, म पनि 
त्यही रूपले तिनलाई भज्दद्कं भनी भगवानूले भन्नुभएको छ । भगवान्ले आप्ना भक्तहरूलाई यस्ता 
अनेक वरहरू दिनुभएको छ । आफ्नो शरणमा आएकालाई अभय दिने त उहाँको ब्रत नै रहेको 
छ । चीरहरणको प्रसङ्गमा पनि गोपिनीहरूको भावलाई बुरी श्रीकृष्णले मयेमा रंस्यथ क्षपाः 


रालालन्द्री टीका 


४०४२ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३१ 


भागवत, १०२२२७ अर्थात् मसंग तिमीहरूले रातहरूमा विहार गर्ने भनी वर दिनुभएको 
थियो। ती सबै वचनहरूलाई चटक्के विर्सिएर हराडँदा आर्फैले दिएको वर अपूर्ण भएको छ, 
यस्तो असत्यभाषण गर्ने दोधारे चरित्र हजुरलाई सुहारँदेन भन्ने गोपिनीहरूको भनादइ छ। 

यहाँ स्त्रीवधको प्रसङ्गलाई लिएर श्रीकृष्णभन्दा त बरु कस नै असल भएको भावको 
उद्भावना गरिएको छ। कंसले देवकीभित्र आफ्नो शत्रु छ भन्ने थाहा पादा पनि केवल स्त्री 
भएका कारणले स्वसारं अर्थात् आपफनी बहिनी देवकीको वध गरेन। हामीभित्र त हजुरको शत्र 
होइन, हजुर ने रहनुभएको छ । यो हजुरलाई पनि थाहा छ । देवकी त बरु स्वसारम् अर्थात् स्व 
आपू नै आफ्नो सारबल भएकी धिन्, हामी त त्वत्सारभूता अर्थात् केवल हजुरकै सहारामा छँ, 
हाम्रो आफनो बल या सामर्थ्य केटी पनि छैन। त्यसैले वास्तविक अबला अनि हजुरको प्रेमी 
हामीलाई के कारणले मारन खोज्दै हुनुहन्छ ? के यो कसको भन्दा पनि बढी दुष्टता भएन र ? 
भन्ने गोपिनीहरूको प्रश्न रहेको छ। 


विषजलाप्ययाद् व्यालराक्षसाद् वर्षमारुताद् वेदयुतानलात् । 
वृषमयात्मजाद् विरवतोभयादुषभ ते वयं रक्षिता सुहु ॥ ३॥ 





पढार्थ विङ्वतोभयात्  सबै डरहरूबाट 
ऋषभ  हे पुरुषश्रेष्ठ पनि 

विषजलाप्ययात्  विषपूर्ण ते  हजुरधारा नै 
यमुनाजलबाट भएको  वयं  हामीहरू 

विनाशबाट वृषमयात्मजात्  वृष मुहुः  बारम्बार 
व्यालराक्षसात्  अजिङ्गररूपी अरष्टासुर र मयपुत्र रक्षिताः  जोगादइएका छँ 





अघासुर दैत्यबाट व्योमासुरबाट 


ताक्यार्थ हे पुरुषश्रेष्ठ ! विषपूर्ण यमुनाजलबाट भएको विनाशबाट, अजिङ्गररूपी अघासुर 
देत्यबाट, वर्षा र हुरीबतासबाट, बिजुलीरूपी वज्रपातबाट, अरिष्टासुर र व्योमासुरबाट अनि अरू 
सबे किसिमका डरहरूबाट पनि हामीलाई हजुरले बारम्बार रक्ना गर्नुभएको छ। 

विवरण यस श्लोकमा श्रीकृष्णका पुराना उपकार एवं सद्भावनाहरूको सम्ख्ना गरिएको छ। 
अधिल्लो श्लोकमा श्रीकृष्णलाई आफन्तहरूके वध गर्ने भनी उपहास गर्दा खन् कुरा बिग्रेला भन्ने 
सोची यी गोपिनीहरूले शान्तभावले श्रीकृष्णलाई सम्छाउन खोजेका छन् । गाली गर्दा या खिल्ली 
उडारँदा त श्रीकृष्ण खन् निष्ठुर भई हरादरहन बेर छैन भनी उराएका गोपिनीहरूको यो समूहले 
उहांका राग्रा गुणहरूको स्मरण दिलाई श्रीकृष्णलाई फकाउन खोजेका छन्। यदि अधिल्ला 
गोपिनीहरूको आशङड़ा अनुसार वध गर्न नै खोजेको भए पहिले किन रक्षा गरेको त ? भन्ने प्रश्न 
पनि सोधेका छन् । विषवृक्षोऽपि संवर्ध्य स्वयं छततुमसाम्प्रतम् अर्थात् विषको वृक्षलाई पनि आले 
रोपेर काटनु हदेन भन्ने गरिन्छ । हजुरले अनेक आपत्तिहरूबाट हामीलाई अहिलेसम्म जोगाँदे 
आउनुभएको धियो । आज आएर एकाएक हामीलाई मारन खोज्नु उपयुक्त छैन, यसो गर्दा हजुरके 


रामालन्द्री टीका 


८०४४ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३१ 


बदनाम हृन्छ । यदि आज मार्नुं ने थियो भने पहिल्ये ती अनेक राक्षसहरूलाई नै मार्न दिएको भए 
भट्हाल्थ्यो नि ? कमसेकम अबला स्त्रीहरूलाई अँध्यारो वनमा एक्लै पारी ती सबेलाई एकैपटक 
मार्ने भन्ने हजुरको दुर्नाम त हदेनथ्यो । त्यसैले किन यसो गर्न खोज्नुहुन्छ भनी प्रश्न गरिएको छ । 
यहाँ श्रीकृष्णलाई ऋषभ अर्थात् हे पुरुषश्रेष्ठ ! भनी सम्बोधन गरिएको छ । यहाँ श्रीकृष्णप्रति 
सद्भाव मात्र व्यक्त भएको अनि उहाँका अनेक अलौकिक पराक्रमहरूको ज्ञान पनि रहेकाले यो 
भनाद विवाहितामध्ये सात्विकसात््विकी गोपिनीहरूको हो । श्रीकृष्णमा पहिले रहेको वात्सल्य एवं 
प्रमको ठाडँमा आज अनौटो क्रूरता देख्दा गोपिनीहरूले यस्तो उल्टो भाव यिनमा कहँबाट आयो 
भनी आश्चर्य पनि प्रकट गरेका छन्। सबभन्दा पहिले गोपिनीहरूले विषजल अर्थात् यमुनाको 
विषालु जल अनि कालिय नागलाई सम्र्टिका छन्। विषालु जलमा इबेकाले विषालु एवं करूर 
कालिय नागका शिरमाथि पाड राख्नाले त्यसकै संसर्गले यिनमा पनि क्रूरता र विषालु स्वभाव 
सरेको हुन सक्छ भनी अड्कल काटेका छन्। गोपिनीहरूको मनोभाव के छ भने कालिय 
क्रूरसत्त्व अर्थात् क्रूर प्राणी हो। शिरमाथि श्रीकृष्ण नाच्न थालेपछ्ि घमन्ड नष्ट भएको त्यसले 
आफ्नो ऋरूरता, मद जति सब श्रीकृष्णमा नै चढाददियो होला, अनि यिनी यति विषालु भएका 
होलान् भन्ने गोपिनीहरूको अड्कल देखिन्छ । 


न खलु गोपिकानन्दनो भवानखिलदेहिनामन्तरात्मदुक् । 
विखनसाधथिंतो विश्वगुप्तये सख उदेयिवान् सात्वतां कुठे ॥ ४॥ 





पदार्थ अखिलदेहिनां  सम्पूर्ण विश्वगुप्तये  संसारको रक्षा 
खदु  निश्चय नै प्राणीहरूका गर्न 

भवान्  हजुर अन्तरात्मदक्  हदयभित्र रहने अधिंतः  प्रार्थना गरिएका हजुर 
न ५ 

गोपिकानन्दनः  गोपिनी अन्तर्यामी साक्षी हूनुह॒न्छ सात्वतां कुरे  यदुहरूको 
यशोदाका छोरा मात्र सखे  हे साथी वंशमा 

न  हनहन विखनसा  ब्रह्माजीद्रारा उदेयिवान्  उदाउनुभयो 


ताक्यार्थ श्रीकृष्ण ! हजुर केवल यशोदाका छोरा मात्र नभएर सम्पूर्ण प्राणीहरूका हृदयभित्र 
रहने अन्तर्यामी साक्षी हुनुहन्छ । ब्रह्माजीले संसारको रक्षा गर्नका लागि अवतार लिन प्रार्थना 
गरेकाले हजुर यदुवंशमा जन्मिनुभएको हो । 

विवरण यस श्लोकमा श्रीकृष्णलाई अन्तर्यामी परमात्माको रूपमा स्तुति गरिएको छ । ब्रह्मा 
आदिद्रारा पनि स्तुति गरिने परमात्मरूप अनि सबैको हदयभित्र रहने अन्तर्यामी रूपको पनि ज्ञान 
भएकाले यो भगवत्तालाई बु्ने गुणातीता गोपिनीहरूको भनाद हो । भगवानूले विश्वरक्नाका लागि 
अवतार लिनुभएको अनि उहाँ अन्तर्यामी भएको भन्ने विषयमा गोपिनीहरूका अनेक भित्र 
भावहरू प्रतिबिम्बित भएका देखिन्छन्। सबभन्दा पहिले गोपिनीहरूले श्रीकृष्णलाई गोपिकानन्दन 
नभएको बताएका छन्। गोपिकानन्दन शब्दका दुई अर्थ हृन्छन् एउटा यशोदाको पुत्र, अनि 
अर्को चाहं व्रजवासी गोपिनीहरूलाई आनन्द दिन अनेक लीला गर्ने। भगवान् माधुर्यलीलालाई 


रामालन्द्री टीका 


८०९८५ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३१ 


प्रकट गर्न यशोदापुत्र पनि बन्नुभएकै हो, अनि उहाँ गोपिनीहरूलाई आनन्दित गर्ने स्वभावको पनि 
हनहन्छ, तर यही स्वभावलाई निषेध गरी गोपिनीहरूले उहाँलाई निर्गुणनिण्क्रिय रहने गुणरहित 
आत्मा भनेका छन्। यसबाट गोपिनीहरूले श्रीकृष्णको अहिलेको निःस्पृहता र निर्गुणरूपतालाई ने 
उपहास गर्न खोजेका हून्। हजुर यशोदापुत्र हुनुहुनन किनभने अककि थोर दुःखमा पनि पग्लिने 
यशोदाको पुत्र चाहं अनेक अबलाहरूको पुकार एवं पीडाबाट पनि नपरि्लिने बानीको हुनै 
सक्दैन। संसारैको दुःखलाई पनि दूलुट॒लु हिरिरहने अनि त्यसलाई हटाउन प्रयासै नगर्ने? यो त 
अन्तर्यामी साक्षीको काम हो। भक्तवात्सल्य माधुर्यं आदि सब गुणहरू भएका हजुर त एकाएक 
कुनै पनि गुण नभएको त्यही साक्षी ॐ हनुभएकछ भनी श्रीकृष्णको स्वभाव बदलिएकोमा खेद 
प्रकट गरिएको छ। 

ब्रह्माजीको प्रार्थना अनुसार विश्वरक्नाका लागि श्रीकृष्णको अवतार भएको भन्ने भनाइमा 
पनि धैरे कुराहरू लुकेको देखिन्छ । यसको पहिलो तात्पर्य यसप्रकार छ ब्रह्माजीले आफनो 
सुष्टिको विस्तारमा भगवान्का विरक्त भक्तहरू बाधक हुने देखी भगवानुसंग ती विरक्त एवं 
भक्तहरूको विश्वासलाई नष्ट गरिदिन सल्लाह गरेछन्। विश्व॒ अर्थात् संसारमा रेका केही 
विश्वासी भक्तहरूमा प्रकट भएको आफ्नो विश्वस्त ॒स्वरूपलाई पनि गुप्ति अर्थात् 
लुकाइदिदसकेपछि तिनीहरू पनि विश्वासबाट विचलित हुन्छन्। अनि संसार छाडी परमात्माको 
शरणमा जाने मान्छेहरू नहदा सबै मान्छेहरू ज्यानतोड परिश्रम गरी संसार बनाउनैतिर लाग्नेछन् 
भन्ने षड्यन्त्रपूर्ण प्रार्थना भए । यही कुरा सार्थक गर्न हजुर उत्तम व्यक्तिहरूको कुलमा जन्म 
लिएर हामीसंग यस्तो तुच्छ आचरण गर्दै हुनुहुन्छ । यो उचित कैन, किनभने यसबाट संसारको 
वास्तविक उन्नति हदेन भनी ब्रह्मा र भगवान्लाई उपदेश दिएको भाव यहाँ प्रकट भएको छ। 

अर्को अर्थ चादिं विश्वगुप्ति अर्थात् संसारको रक्षाका लागि ब्रह्माजीले प्रार्थना गरेपचछ्छि 
हजुरको उत्पत्ति भएको हो भन्ने हृन्छ । दुष्टताको विनाश गरी सज्जनहरूको संरक्षण गर्नु हजुरको 
आगमनको मुख्य प्रयोजन हो । शरणमा आएका दुःखी र निर्बलहरूको रक्षा गर्नु पनि हजुरको 
कर्तव्यभित्रै पर्व । त्यसैले हामी अबलाको रक्षा गर्नुहोस् । रक्षणार्थक अव धातुबाट अवन शब्द 
बन्दछछ । टीकाकारहरूले विश्वगुप्तिको ठाँमा विश्वअवन शब्दको प्रयोग गर्नुभएको छ। विश्वको 
अवन वा रक्षा गर्न आएको व्यक्ति वनमा पस्नु विरोधी कुरा भएन र? भन्ने तकं पनि यहाँ 
गरिएको छ । अबला गोपिनीहरूको तिरस्कार गरी निर्गुणनिष्क्रिय बसेको विषयमा श्रीकृष्णलाई 
उपदेश पनि दिद्ृएको छ। 


विरचिताभयं वृष्णिधूयं ते चरणमीयुषां संसृतेभ॑यात्। 
करसरोरुहं कान्त कामदं शिरसि धेहि नः श्रीकरप्रहम् ॥ ५॥ 


पदार्थ संसृतेः  जन्ममृत्युरूप ते  हजुरका 
वृष्णिधूयं  हे यदुवंशरेष्ठ संसारको चरणम्  चरणमा 
कान्त  हे प्रियतम भयात्  उरले गर्दा ईयुषां  शरण लिन आएका 


रामालन्द्री टीका 


८०९८६ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३१ 
प्राणीहरूलाई श्रीकरग्रहम्  लक्ष्मीको हातलाईनः  हाम्रो 
विरचिताभयं  अभय प्रदान गर्न स्पर्श गरेका, त्यस्ता शिरसि  शिरमाथि 


कामदं  चाहेको वस्तु दिने करसरोरुहं  दुबै करकमल घेहि  राखिदिनुहोस् 
ताक्यार्थ हे यदुवंश्रेष्ठ ! जन्ममूत्युरूप संसारबाट डराई आफनो चरणको शरणमा आउने हरेक 
प्राणीलाई हजुरको हातले अभय दिन्छ। लक्ष्मीजीको हातलाई स्पर्श गरेका त्यस्ता चाहेको वस्तु 
दिन सक्ने हजुरका ती दुबे हातलाई हाम्रो शिरमाथि राखिदिनुहोस् । 

वितवरण यस श्लोकमा गोपिनीहरूले श्रीकृष्णसंग आफ्नो शिरमाथि हात राखिदिन प्रार्थना 
गरेका छन्। यो कुमारी निर्गुणा गोपिनीहरूले गरेको प्रार्थना हो। यसलाई संवादको शेलीमा अर्थ 
गरिएको छ । म॒ जगत्पति परमात्मा आफ्नै लोकमा रहन्ट्ु । किन तिमीहरूसंग आऊँ ? भगवान्को 
यो प्रश्नको उत्तरमा गोपिनीहरूले वृष्णिधुर्य भन्ने शब्दको प्रयोग गरेका छन्। पृथिवीलोकका 
दुःखी भक्तहरूको दुःखलाई नष्ट गर्न ने हजुरले वृष्णिकुलमा जन्म लिनुभएको हो। त्यसैले 
अलौकिक ईश्वरीयताको कुरा बीचमा नल्याउनुहोस् भनी प्रार्थना गरिएको छ। परमात्माले 
स्त्रीहरूको स्पर्श गर्दै किन संसारी कामी व्यक्ति जस्तो आचरण गर्नुपययो भन्ने शङ़ामा 
गोपिनीहरूले लक्ष्मीको पाणिग्रहण गरेको कुरा सम्खाउन श्रीकरग्रहम् भन्ने पदको प्रयोग गरेका 
छन्। लक्ष्मीको हात समाउन हुने अनि स्त्रीस्पर्श नगर्ने धक्कु लगाउने ? भन्ने प्रश्न गरिएको छ। 
लक्ष्मी त पत्नी भएकाले उनीसंग शास्त्रीय रीतिले ने सम्बन्ध भएको हो, तिमीहरू त॒ यसरी 
सम्बन्धित कछैनौ भन्ने शङ्ामा गोपिनीहरूले आफूहरू पनि शरणमा आएकाले शास्त्र अनुसार 
शरणागतको इच्छा पूरा गर्नुपर्ने कर्तव्य भएको सम्ाएका छन्। लक्ष्मी पनि त शरणमा आएकीले 
नै हजुरले उनलाई स्वीकार गरी पत्नी बनाउनुभएको थियो। यही सोची हामी पनि हजुरको 
शरणमा आएका हौं, हामीलाई किन स्वीकार नगर्ने ? भनी गोपिनीहरूले प्रश्न गरेका छन्। 
लक्ष्मीले ४ आपले पनि पतिरूपमा वरण गरिसकेको कुरालाई कान्त यस सम्बोधनद्वारा 
जनादइएको छ । भगवान् त लक्ष्मी या लक्ष्मीतुल्य श्रष्ठगुणसम्पन्नहरूसंग मात्र विहार गर्नृहुन्छ, 
तिमीहरूसंग होइन भन्ने भनाइको उत्तरमा गोपिनीहरूले भगवान्का वरद हात शिरमाथि परे भने 
आपहरू पनि साक्षात् लक्ष्मी त के, उनीभन्दा पनि सुन्दर र गुणसम्पनन हुने विश्वास व्यक्त गरेका 
छन्। यही भएर यहां गोपिनीहरूले आफ्ना शिरमाथि हात राखिदिन प्रार्थना गरेका हुन्। 
भगवानूको हातलाई कमलतुल्य भनी करकमल भन्ने गरिन्छ । कमल पानीमा हृन्छ । पानीलाई क 
भनिन्छ र यो शब्दले शिरलाई पनि बुा्ंछ । त्यसैले नामसाम्य भएकाले पानीमा नभए पनि क 
अर्थात् शिरमाथि राखी करकमलको महत्व सुरक्षित रान यहाँ प्रार्थना गरिएको छ। 


व्रनजनातिंहन् वीर योषितां निजजनस्मयध्वंसनस्मित । 
भज सखे भवत्किङ्करीः स्म नो जलरुहाननं चारु ददांय ॥ ६॥ 


पदार्थ पीडाहरूलाई नष्ट गर्न आफ्ना प्रेमीजनको गर्वलाई नष्ट 
व्रनजनातिंहन्  ब्रजवासीका निजजनस्मयष्वंसनस्मित  गर्न मन्द मुस्कान भएका 


रामालन्द्री टीका 


८०४७ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३१ 
वीर  हे परमवीर भज  हामीसंग प्रेम गर्नुहोस् जलरुहाननं  कमल जस्तो 
सखे  हे साथी हामीहरू नः  हामी अनुहार 

भवत्किङकरीः  हजुरका दासीहरूयोषितां  स्त्रीहरूका लागि दरशंय  देखाउनुहोस् 

स्मः  हौं चारु  सुन्दर 





वाक्यार्थ त्रजवासीका सम्पूर्ण पीडाहरूलाई हटाउने हे परमवीर ! हजुरको मन्द मुस्कानले मात्र 
हजुरका प्रेमीहरूको गर्वलाई नष्ट गरिदिन्छ। हे साथी ! हामी गोपिनीहरू हजुरका सेविका हौं । 
हामीसंग प्रेम गर्नुहोस् । हामीलाई आफ्नो कमल जस्तो सुन्दर अनुहार चांडे देखाउनुहोस् । 
वितवरण यस श्लोकमा श्रीकृष्णलाई कमल जस्तो सुन्दर आफ्नो अनुहार देखाउन प्रार्थना 
गरिएको छ। यो कुमारी गोपिनीहरूमध्ये सात्त्विकसात्त्विकीले गरेको स्तुति हो। यहां सबभन्दा 
पहिला तब्रजमण्डलका सबै व्यक्तिहरूका दुःखलाई नष्ट गर्न श्रीकृष्ण यहाँ आएको उेश्यलाई 
सम्णादएको छ । व्रजजन अर्थात् सामान्य गामा बस्ने साधारण व्यक्तिहरूको दुःखलाई नष्ट गर्नु 
श्रीकृष्णको कर्तव्य हो । हामी त श्रीकृष्णको लागि सम्पूर्णं विधिव्यवहारलाई चटक्के छाडी प्रव्रजन 
गरेका विशेष व्यक्ति हौँ। हाम्रो दुःख नष्ट गर्नु उहाँको खन् मुख्य दायित्व हो। त्यसैले उहाँले 
यसबाट भाग्न हदेन भन्ने भाव यहाँ व्यक्त भएको छ। भवत्किङ्री भन्ने शब्दले आफूहरू 
श्रीकृष्णमा ने पूर्णतया आशित रहेको भन्ने जनादएको छ । आफनो सेवकको दुःख स्वामीले आफ 
नष्ट गर्नुपर्दछ। अरू कसैको शरणमा गई दुःख नष्ट गर्नुपय्यो भने त्यस्तो स्वामी भएको के काम 
भयो र ? फेरि श्रीकृष्णले श्रीमदभगवद्गीता ६० मा तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति 
अर्थात् मेरा भक्तहरूका लागि म अनि मेरा लागि उनीहरू कहिल्ये टाढा हैदेनौँ भनी प्रतिज्ञा पनि 
त गर्नुभएको छ । त्यसैले भक्तरक्नाको आफ्नो प्रतिज्ञा पूरा गर्न सेविकाहरूमा दया गर्नुपर्ने भाव 
गोपिनीहरूले व्यक्त गरेका छन्। श्रीहरिसूरि श्रीभक्तिरसायन टीकामा लेखनुहुन्छ वेतनं 
नान्यदिच्छामस्त्वन्मुखान्जनिरीक्षणात् अर्थात् हामी हजुरको मुखकमलको दर्शन गर्नुभन्दा अरू कुनै 
पनि शुल्क या तलब चाहदैनौँं। हामी त्यस्ता किड़री या सेविका हँ, जो केवल स्वामीको प्रसन्न 
मुखकमलको दर्शनले मात्र सन्तुष्ट हृन्छन्, अरू कुनै वस्तुको चाहना गर्देनन्। यस्ता प्रेमी 
सेवकहरूमाथि त स्वामीले कृपादृष्टि खन् बढी गर्नुपर्नेमा हजुर किन हामीलाई दर्शने नदिई 
हराउनुहन्छ भनी गोपिनीहरूले प्रश्न पनि गरेका छन्। यहाँ श्रीकृष्णलाई वीर भनी सम्बोधन 
गरिएको छ। वीरहरूले मात्र शूरवीर शत्रुहरूको सामना गरी तिनलाई हराउन सक्छन् । हामी त 
अबला छं, जगतेलाई जितेको कामदेवले हाम्रो मनको किल्लालाई पनि सजिलैसंग कन्जामा 
लिदृहाल्यो । अब हजुर पनि च्छिद प्रकट भई आंखाको माध्यमले हाम्रो हृदयभित्र पसी त्यो 
आफूलाई विश्वविजयी मानने कामदेवलाई परास्त गरिहाल्नुहोस्। नत्र त्यो शत्रुले हामीलाई धेरै 
दुःख दिनेक्छ भन्ने भाव यहां प्रकट भएको छ। 


प्रणतदेहिनां पापकशनं तृणचरानुगं श्रीनिकेतनम् । 
फणिफणापिंतं ते पदाम्बुजं कृणु कुचेषु नः कृन्धि हृच्छयम् ॥ ७ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


८४०४८ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३१ 
पढार्थ श्रीनिकेतनम्  लक्ष्मीजीको नः  हाम्रा 

प्रणतदेहिनां  शरणमा आएका वासस्थान भएका कुचेषु  स्तनहरूमाथि 
प्राणीहरूको फणिफणापितं  कालिय नागको कृणु  राखिदिनुहोस् 

पापकरांनं  पाप नाश गरिदिने फणामाथि राखिएका नाचेका हृच्छयम्  हदयको पीडा 
तृणचरानुगं  घांस खाने गाई ति  हजुरका कामवासना लाई 

संगे पछि लाग्ने पदाम्बुजं  चरणकमल कृन्पि  नष्ट गरिदिनुहोस् 





ताक्यार्थ आप्ना शरणमा आएका प्राणीहरूको पापलाई नष्ट गर्ने हजुरका चरण लक्ष्मीजीको 
पनि वासस्थान हृन्। गाईहरूको पचछिपछि लाग्दै व्रजमण्डलमा घुम्ने अनि कालियनागका 
फणामाथि नाचेका तिनै चरणलाई हाम्रा स्तनमाथि राखिदिनुहोस् र हाम्रो हदयको पीडा 
कामवासना लाई नष्ट गरिदिनुहोस् । 

वितरण यस श्लोकमा कुमारी गोपिनीहरूले आपना स्तनहरूमा चरण राखिदिन श्रीकृष्णसंँग 
प्रार्थना गरेका छन्। कृष्णमिलनको काम तीव्र रूपमा देखिएकाले अनि त्यो भावको तीत्रतामा 
सामान्य लौकिक बुदधिलाई पुरे बिर्सिएकाले यो भनाइ सात््विकतामसी गोपिनीहरूको हो । हजुरका 
चरणकमल फणिफण अर्थात् कालिय नागका फणामाथि पनि चढिसकेका छन्। नागको 
शिरमाथि चदन पनि नहिच्किचाउने ती चरणलाई हाम्रो हृदयमाथि चदन के आपत्ति होला र? 
आफ्नो हृदयमा भगवान्को चरणलाई राखिहाल्न चाहने गोपिनीहरूले त्यही तीत्रतामा आफनो 
भावलाई ने भुली स्तनमाथि चरण राख्ने प्रार्थना गर्न पुगेका छन्। यो सम्पूर्ण प्रार्थना हृदयभित्रको 
कामलाई शान्त गर्ने प्रार्थना हो। कालिय नागको फणामा नाचेको सम्छ्ना गर्दा त्यहांभित्र 
गोपिनीहरूका अनेक मनोभावहरू प्रतिबिम्बित भएका छन्। कालियले कुनै प्रार्थना नगर्दा पनि 
हजुरले उसका शिरमाथि आफ्नो चरणलाई राख्नुभयो, हामीले यति प्रार्थना गर्दा पनि हाम्रो हृदयमा 
के आपफ्ना चरणकमललाई राख्नुहूनन ? कालियको विषालु एवं कठोर शिरमा नाच्नुभन्दा त हाम्रो 
सरस एवं कोमल हृदय नै हजुरका सुकोमल चरणकमलको लागि उपयुक्त हुन्छ । त्यसैले हाम्रो 
हद यभित्र आउनुहोस् भनी गोपिनीहरूले प्रार्थना गरेका छन् । 

म अभिमानीहरूको मदलाई नष्ट गर्न मात्र आफ्ना चरणको प्रयोग गरु, जहांँसुकै होदन 
भन्ने श्रीकृष्णको भावको कल्पना गरी त्यसको उत्तरमा गोपिनीहरू भन्छन् हाम्रो हृद यभित्र 
रहेको कामदेव पनि असाध्य मदमत्त भएको छ । ऊ आपरूलाई हजुरभन्दा ठुलो ठान्छ । हजुर केही 
योगयुक्तहरूको हदयभित्र मात्र बस्नुहन्छ, ऊ सम्पूर्ण प्राणीहरूको हृद यभित्र रही हजुरभन्दा व्यापक 
भएको धाक देखारँछ । त्यही फु्तीं देखाउन यसले हामी हजुरका सेविकाको हदयभित्र प्रवेश गरी 
मात्तिन थालेको छ । त्यसैले कालियलाई दण्ड दिए फैँ यसलाई पनि चरणदण्डको प्रहारले मदरहित 
बनाइदिनुहोस् भनी गोपिनीहरूले प्रार्थना गरेका छन्। कालियले त॒म नजिक हदा पनि मलाई 
प्रणाम नगरी घमन्डी भई बसेकाले त्यसलाई दण्ड दिएको हँ कामदेवले त मेरो अपमान गरेको 
कैन किन दण्ड दिने भन्ने श्रीकृष्णको भावको उत्तरमा गोपिनीहरू भन्छन् यसले हजुरको अनादर 
पनि गरेको छ। हाम्रो मनभित्र केवल हजुरको चरणको मात्र वास छ भन्ने थाहा पारदा पादे 
पनि यो घमन्डी कामदेव विश्वविजयी भएको धुनमा हजुरको चरणलाई प्रणाम नगरी हाम्रो 


रामालन्द्री टीका 


४०४९ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३१ 


हदयभित्र ढसमस्स बसेको छ र उत्पात मच्चाद्रहेको छ । त्यसैले हजुरको अपमान गरी हाम्रो 
मनमा बस्ने कामदेवलाई हजुरले आफ्नो चरणको प्रहारले दण्ड दिई शिक्षा दिनुहोस् भनी 
गोपिनीहरूले प्रार्थना गरेका छन्। 

कृन्धि हृच्छयम् अर्थात् हामीभित्रको कामलाई नष्ट गरिदिनृहोस् भन्नु ने प्रार्थनाको मुख्य 
विषय हो । यसमा गोपिनीहरूका अनेक मनोभावहरू प्रकट भएका छन्। कामदेवलाई परास्त गर्न 
बाहिरी अस्त्रले पक्के काम गर्दैन। दितिज अर्थात् दितिबाट जन्मिएका दैत्यहरूलाई नष्ट गर्न त 
सुदर्शन अस्त्रलाई धारण गर्नुभएको छ भने मनोज अर्थात् मनबाट जन्मिन कामदेवलाई नष्ट गर्न 
कुन अस्त्र छ हजुरसंग ? त्यसको तयारी गरिहाल्नुहोस् भनी गोपिनीहरूले श्रीकृष्णलाई सम्खएका 
छन्। कामरूपी राक्षसले एकपटक हरण गर्न भ्यायो भने हामीलाई स्वीकार गर्न पछि हजुरलाई धेरै 
फन्फेट आन सक्छ, त्यसैले पहिल्ये सावधान भद्हाल्नुहोस् भनी रामावतारको प्रसङ्ग पनि यहाँ 
सम्णादृएको छ । रामावतारमा राक्षसले हरण गरेकी आफ्नी प्रेयसी सीतालाई स्वीकार गर्न 
श्रीरामलाई धरे कठिन भएको धियो । अहिले हामीलाई पनि यो कामदेवरूपी राक्षसले हरण गर्न 
खोज्देछ, यसको निवारण अहिले नै गरिहाल्नुहोस्। वनवनमा नदौडनुहोस्, हाम्रो अधि सहायता 
गर्न उपस्थित ह॒नुहोस् भनी गोपिनीहरूले सम्णछाएका छन्। कामलाई जित्न म समर्थ हला त ? भन्ने 
भगवानूले शङ्का गरेको भावना गरी यही समूहका केटी गोपिनीहरूले श्रीकृष्णलाई उहाँ के सामर्थ्य 
सम्णाँदे भन्छन्। कामदेव पुष्पधन्वा हो, अर्थात् उसको धनु केवल फूलको रहेको छ । हजुर भने 
शार्धन्वा हूनुहुन्छ । हजुरको धनुका अगाडि त्यो फूलको धनु दिक्नै सक्दैन। फेरि त्यसलाई 
पञ्चबाण भनिन्छ। त्यसका केवल पांच ओटा मात्र बाण छन्, हजुरसंग भने अनन्त बाण छन्। 
त्यसैले हजुर बलशाली भएकाले कामविजयमा निःशङ़ बन्नुहोस् । बरु छिटो यसलाई परास्त गर्न 
हाम्रो हदयभित्र आदहाल्नुहोस् भनी गोपिनीहरूले प्रार्थना गरेका छन्। 


मधुरया गिरा वल्गुवाक्यया बुधमनोज्ञया पुष्करेक्षण । 
विधिकरीरिमा वीर सुद्यतीरधरसीघुनाप्याययस्व नः ॥ ८ ॥ 





पदार्थ भएका पूरा गर्न 

पुष्करेक्षण  हे कमलनयन  मघुरया  मधुर नः  हामी स्त्रीहरूलाई 

वीर  हे वीर गिरा  वाणीद्रारा अधरसीधुना  अधरामृतद्रारा 
बुधमनोज्ञया  विद्रानहरूको सुद्यतीः  मोहित भद्रहेका आप्याययस्व  जीवित 
मनलाई पनि जित्ने इमाः  यी गराउनुहोस् 

वल्गुवाक्यया  मिटा वाक्य विधिकरीः  हजुरको आज्ञा 


ताक्यार्थ हे कमलनयन ! हे वीर ! मिठा वाक्यले युक्त हजुरको मधुर वाणीले विद्वानृहरूको 
मनलाई पनि आकर्षित गरकछछ। हजुरका आज्ञापालन गर्ने यी हामी सवे स्त्रीहरू त्यसद्वारा मोहित 
भट्रहेका छँ । हामीलाई आफनो अधरामृत पियाएर जीवित बनाउनुहोस् । 

विवरण यस श्लोकमा गोपिनीहरूले आफूहरूलाई अधरामृतद्रारा उज्जीवित गर्न प्रार्थना गरेका 


रालालन्द्री टीका 


८०५० 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३१ 


छन् । हजुरको विचित्र भनादइले युक्त मिढठो स्वर बुधमनोज्ञ अर्थात् ठुला विद्वानूहरूलाई मन पर्ने र 
उनीहरूलाई वशमा पार्न सक्ने शक्तिले युक्त छ । हजुरका आंखा पनि कमलयपुष्प भँ तापलाई नष्ट 
गर्ने खालका छन् । प्रियविरहको अवस्थामा पुराना संयोगका अनुभवहरू पनि असीम ताप दिने एवं 
मूर्च्छा गराउने हन्छन् । हामी हजुरका तिनै विचित्र बोलीचाली सम्फंदे मोहित भद्रहेका छँ भनी 
गोपिनीहरूले बताएका छन् । श्रीकृष्णको मधुर वचनको विशेष प्रशंसा गरेर गोपिनीहरूले आफूले 
फेरि तिनै मधुर वचन सुननन चाहेको कुरा व्यक्त गरेका छन् । पुष्करेक्षण अर्थात् हे कमलनयन ! 
भनी सम्बोधन गरेबाट उनीहरूले भगवान्को विचित्र हेराइलाई पनि चाहेका छन् भन्ने थाहा हुन्छ । 
यी दुबे हंदाहँदे पनि आफूलाई मोहको अवस्थाबाट बचाउन भने श्रीकृष्णको अधरामृत नै चाहिने 
गोपिनीहरूको ठहर रेको छ । मोह भनेको मूत्युको पूर्वावस्था हो। अमृत पियाए मात्र त्यो 
अवस्थामा पुगिसकेको व्यक्तिलाई बचाउन सकिन्छ । अरू सामान्य उपचारले त्यहं काम गर्देन। 
त्यसैले अधरामृत अर्थात् ओठमा रहेको दिव्य अमृतको नै पान गराई आफ्नो मोह छ्ुटाउनुपर्ने 
गोपिनीहरूको भावना देखिन्छ । यो त अधरामृत अर्थात् पृथिवीमा पाइने अमृत होइन, अधरामृत 
अर्थात् अलौकिक अमृत हो। वीर भनी गरिएको सम्बोधनले कृष्णको सामर्थ्यलाई सूचित गरेको 
छ । शरणमा आएका दुःखीहरूको दुःखलाई हटाउन सक्नु नै असली वीरता हो। हामी हजुरको 
शरणमा चछ, तर मूर्च्छवस्थामा पुरन लागिसकेका छँ । हजुरको वियोगको असह्य ज्वालाले 
भित्रभित्रै जली मृत्युको मुखमा पुर्न लागेका हामीलाई अधरामृतको शीतल रस नपियाई बचाउन 
सकिने अवस्था छैन। जति हजुरको वियोग बद, त्यति हजुरसंग बोलेका, हिंडडल गरेका 
अनुभवहरू सम््नामा आई हाम्रो तापज्वालालाई बढाद्रहेका छन्। त्यसेले शरणमा आएका 
हामीलाई रक्रा गरी आफनो वीरतालाई सार्थक गर्नुहोस् भनी गोपिनीहरूले प्रार्थना गरेका छन् । 

यो श्लोकमा भगवानसंग तीनथरी अनुरोध गरिएको छ । वक्तव्याः अर्थात् मिठो वचनले 
हामीसंग बोल्नुपर्दछ, द्रष्टव्याः अर्थात् आपफ्ना कमलसमान नयनले हामीलाई हर्नुपर्वछछ र 
पाययितव्याः अर्थात् आफ्नो अधरामृतको पान पनि गराउनुपर्छ । यहाँ भगवान्का मधुर बोलीहरू 
सम्खएिर ती पुराना वचनको सत्यता सिद्ध गर्ने आग्रह पनि गरिएको छ। भगवान्को वचन भनी 
यहाँ दुई प्रकारका वचनहरूलाई बताउन खोजिएको छ। एउटा श्रुतिरूप वचन र अर्को यही 
जन्ममा पहिले बोलिएका वचनहरू। यी सबे ठाडमा भगवान्ले आपफ्ना भक्तहरूले दृढ भावना गरे 
या समर्पण गरे भने आपू अवश्य मिल्ने कुरा बतादरहनुभएको छ । कठोपनिषद् १२२३मा 
बतादएको छ यमेवैष वृणुते तेन लभ्यस्तस्यैष आत्मा विवृणुते तनूं स्वाम् अर्थात् जुन व्यक्तिले 
पूर्णभावका साथ परमात्माको वरण गर्दछ या उसलाई स्विकार्दछ, त्यही व्यक्तिको लागि 
परमात्माले पनि आफ्नो यथार्थ स्वरूप प्रकट गरिदिनुहुन्छ । यसको सत्यताका लागि पनि हजुरमा 
पूर्ण समर्पित भएका हाम्रा अधि हजुरले प्रकट हुनुपर्ने बाध्यता छ। फेरि यही जन्ममा पनि पहिले 
हामीलाई फकाडदे हजुरले आपरसंग मिलन हूने सपना देखाडँदे आउनुभएको हो । ती विचित्र एवं 
मधुर वचनहरूलाई सार्थक पार्नुहोस्। नत्र सम्पूर्ण शास्त्र अप्रामाणिक एवं व्यर्थ भए लोकको 
मर्यादा नै नष्ट होला नि भनी गोपिनीहरूले यहो सम्ाएका छन्। मेले तिमीहरूले भनेको कुरा 
किन मान्ने ? भन्ने भावको उत्तरमा गोपिनीहरूले आफूहरू विधिकरीः अर्थात् हजुरको आज्ञा 


रामालन्द्री टीका 


४०५९ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३१ 
पालन गर्ने सेविका भएकाले हाम्रो इच्छ पनि पूरा गर्नुहोस् भन्ने आग्रह गरेका छन्। 

तव कथामृतं तप्तजीवनं कविभिरीडितं कल्मषापहम् । 

श्रवणमङ्गलं श्रीमदाततं भुवि गृणन्ति ते भूरिदा जनाः ॥ ९॥ 





पदार्थ तापद्वारा तप्त भएकाहरूलाई भुवि  संसारमा 

कविभिः  कविहरूद्रारा जीवन दिने आततं  फौलिने गरी 

ईडितं  प्रशंसा गरिएको श्रवणमङ्गलं  सुन्दा कल्याण गृणन्ति  जो वर्णन गर्दचछछन् 
कल्मषापहम्  पापलाई नष्ट गर्न ते ती 

गर्ने श्रीमत्  परम शान्ति दिने जनाः  व्यक्तिहरू 
तप्तजीवनं  आध्यात्मिक, तव  हजुरको भूरिदाः  ठुला दाता हन् 
आधिदैविक र आधिभौतिक कथामृतं  कथारूपी अमृतलाई 


ताक्यार्थ हजुरको लीलाचरित्रूपी अमृत आध्यात्मिक, आधिदैविक र आधिभौतिक तीन 
तापबाट पिल्सिएका हामीजस्ताको जीवन दिनका लागि अमृतस्वरूप छ । सम्पूर्ण पापहरूलाई नष्ट 
गर्ने, सुन्दा मात्र नै कल्याण गरिहाल्ने, परम शान्ति दिने र कविद्रारा प्रंशसित त्यो कथारूप 
अमृतलाई जो व्यक्तिहरू संसारभर फलने गरी गाँदे हिंड्दछन् ती व्यक्तिहरू हामीजस्तालाई 
जीवन ने दिने हुनाले सबैभन्दा ठुला दाता हुन्। 

विवरण मेरो वियोग असह्य भएको भए ॒त्यसबाट मूर्च्छित या प्राणशून्य भद्सक्नुपर्ने किन 
नाँचिरहेका र किन बोलिरहेका ? भन्ने भावको उत्तरमा गोपिनीहरूले भगवान्को कथामृतले ने 
उनीहरूलाई बंचाएको बताएका छन्। यहाँ भगवानूको कथामृत र सबैलाई कथाको अमृत बाँडदै 
हिंडने सत्पुरुषहरूको कारणले नै आफहरू जीवित रेको बताइएको छ । यहाँ भगवत्कथालाई 
अमृत भनिएको छ, तर त्यो अमृत देवभोग्य साधारण अमृत नभई त्योभन्दा धरे विशिष्ट भएको 
जनाउन अनेक विशेषणहरूको प्रयोग गरिएको छ। भगवान्को कथा अमृततुल्य छ, त्यसलाई 
पिउनाले दुःखीहरूका सम्पूर्ण दुःखहरू नष्ट हृन्छन् । तप्तानां जीवनम् अर्थात् संसारको तापले तप्त 
भएका मरणासन्न प्राणीहरूलाई पनि बचाडन भगवान्को कथा नै समर्थं छ । देवताहरूको अमृतले 
संसारको तापबाट कसैलाई पनि जोगाउन सक्देन। त्यसैले त्योभन्दा भगवान्को कथा नै विशेष 
छ । ब्रह्मज्ञानी शुकदेवले कथारूपी अमृतको प्रशंसा यसरी गर्नुभएको छ श्रोतव्यः कीर्तितव्यश्च 
स्मर्तव्यश्चेच्छताभयम् भागवत २१५ अर्थात् अभय चाहने व्यक्तिले भगवत्कथा नै सुन्नुपर्छ, 
भन्नुपर्छ र सम्थिनुपर्छ। कथाको सामने अमृत त मणिको अधि सिसाको टुक्राजस्तै तुच्छ हुन्छ । 
पद्मपुराणोक्त भागवत माहात्म्य ११६मा श्रीशुकदेवले देवताहरूले राजा परीभ्षितूलाई हजुरले 
स्वर्गको अमृत लिनुहोस् र भगवानूको कथारूपी अमृत हामीहरूलाई पिनुहोस् भन्दा कहाँ कांच 
जस्तो अमृत कहाँ मणिजस्तो भगवान्को कथा भनी अमृतसंग भगवान्को कथाको विनिमय हुन 
सक्देन भन्नुभएको छ । यसरी ज्ञानी महापुरुषहरूले देवताको अमृतभन्दा कथारूपी अमृतको प्रशंसा 
गरेका छन् । यसै गरी भगवत्कथाले कल्मष अर्थात् सम्पूर्ण पापहरूलाई पनि समूल नष्ट गरिदिन्छ। 


रामालन्द्री टीका 


८०५२ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३१ 


यो यस अमृतको अर्को विशेषता हो। यसले सुन्नेवित्तिकै आफ्नो राम्रो प्रभाव देखाडइहाल्दछ । 
यसलाई प्राप्त गर्न केवल सुनिदिए मात्र पुग्छ, तर देवताको अमृतलाई पाउन सुनेर मात्र पुग्देन, 
यज्ञ आदिको अनुष्ठान पनि गर्नुपर्दछछ। यो अमृत शान्तिदायक छ भने स्वर्गको अमृत मादक छ, 
त्यसले रूप, यौवन आदिको अभिमान बढादइदिन्छ । कथारूपी अमृतलाई सबे लोकमा फलाद 
रहने भगवद भक्त आत्मज्ञ महापुरुषहरू महाज्ञानी छन्, उनीहरूले ने मरणासन्न भएका हामीहरूलाई 
जीवन नै दान दिएका छन् भनी गोपिनीहरू भन्दछन् । तिनीहरूबाट कथा सुनी त्यो अमृतको पान 
गनलि नै विरहको तीव्र तापको बीचमा पनि हामी बाँचिरहेका छ भन्ने गोपिनीरूको आशय 
रहेको छ। 

यहाँ केही टीकाकारहरूले मोक्षरूपी अमूतभन्दा पनि कथारूपी अमृत अण विशिष्ट रहेको 
भनी व्याख्या गरेका छन्। यद्यपि मोक्षरूपी अमृतले पनि संसारको तापबाट जलेका प्राणीहरूलाई 
शान्ति दिई जीवित गराददिन्छ र सम्पूर्ण कल्मषहरूलाई नष्ट पनि गर्दछ । तर कथारूपी अमृतमा 
त्यसभन्दा पनि बढी विशेषताहरू रहेका छन्। कविभिः अर्थात् भगवान्का विशेष भक्त ध्रुव, 
प्रहाद आदिले मोक्षभन्दा पनि विशेष रूपमा भगवत्कथाको आनन्दलाई ईडितम् अर्थात् प्रशंसा 
गरेका छन्। भगवान्को कथाश्रवण अनि ध्यानचिन्तनबाट जुन निर्वृत्ति अर्थात् परम सुख प्राप्त 
हन्छ, त्यो सुख स्वप्रकाश ब्रह्ममा पनि प्राप्त हेन भने समय समाप्त भएपछि आफ्नो भोगबाट 
खस्नुपर्ने देवलोकका निवासीहरूलाई के प्राप्त हुन्थ्यो र ? सा ब्रह्मणि स्वमहिमन्यपि नाथ मा भूत्, 
किन्त्वन्तकासिलुलितात् पततां विमानात् भागवत ४९१० । मोक्षको सुख भनेको परमानन्दरूप 
आत्मामा गई प्ररे मिल्नु हो, यसमा सुखको आस्वादन गर्ने दु व्यक्ति बाँकी रहेदेन। यसरी मुक्त 
व्यक्ति स्वयं अखण्ड सुखरूप नै भट्हाल्छ । भक्तहरूका अनुसार भने सुखरूप हुनुभन्दा त्यसभन्दा 
छुद्र रही त्यसको आस्वादन गर्नु असल हो । यही आस्वाद लिने दृष्टिले नै मोक्षसुखभन्दा भजनको 
सुखलाई श्रेष्ठ भनिएको हो । भगवत्कथारूपी अमृतले प्रेमलाई फिंजाउन पनि सक्छ । यसरी यहां 
कथारूपी अमृत मोक्षसुखभन्दा पनि विशिष्ट रहेको भाव निस्कन्छ । कथामृतमा रहेको अर्को मुख्य 
विशेषता चाहं के हो भने यसलाई प्राप्त गर्न सजिलो छ। मोक्षसुख पाडनका लागि व्यक्तिले 
सम्पूर्ण संसारलाई चटक्क छाडी आत्मचिन्तन गरी साधना गर्नुपर्वछ। यो एकान्तमा गणएर 
एक्लाएक्लै पाइने सुख हो । कथा या नामसङ़ीर्तनको अमृत पाउन त संसारलाई छडी जानुपर्देन। 
सामूहिक रूपमा पनि पाउन सकिने अनि त्यति परिश्रम पनि गर्न नपर्ने भएकाले पनि यो 
कथामृतको महत्व भएको छ। 

यस पद्यको अर्को प्रकारले अर्थ गर्दा गोपिनीहरूले भगवान्को कथारूपी अमृत अनावश्यक 
एवं निन्दित भएको भाव व्यक्त गरेका छन् । गोपिनीहरू श्रीकृष्णसंग प्रकट भई देखिनका लागि 
प्रार्थना गर्देछन्। उनीहरूले कृष्णविना आफूहरूको मृत्यु ने हुन सक्ने बताइसकेपच्ि मानौँ 
भगवानूले म॒ अलि पचि प्रकट हृुन्हु, त्यतिज्जेल मेयो कथारूपी अमृत पिएर बांँच भन्नुभयो । 
यसको तत्काल उत्तर दिदे गोपिनीहरू आफूहरूलाई श्रीकृष्णका विषयमा गफ या कहानीहरू 
नचाहिएको बरु श्रीकृष्ण नै चाहिएको बताडदेछन्। यो अर्थ लागनका लागि कथामृतं नभनी कथा 
मृतं भन्नुपरछछ । तव कथा अर्थात् हजुरको कथा मृतं अर्थात् मृत्युकारक महाविषसमान छ । हामी 


रामालन्द्री टीका 


८०५२ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३१ 


भ्रममा परी जसले एकपटक पनि यो विष पिर्खंछ भने त्यसको सम्पूर्णं जीवन तप्त हृन्छ अर्थात् 
प्रियविरहको अग्निमा जलिरहन्छ । जब प्रियसंग वियोग हुन्छ, तब उनीसंग संयोग भएका पुराना 
घटनाकथाहरू सबे खन् मूर्च्छकारक हुन्छन् । त्यसको सम्ना हदा व्यक्तिहरू ठन् तड्पिन्छन् । 
गोपिनीहरूमा पनि ती पुराना मिलनका यादहरूले असह्य वेदना उत्पन्न गरिरेका छन्। त्यसैले 
त्यही वेदनाको प्रकाश उनीहरू गरिरहेका छन् । मेरो कथा यस्तो पीडाकारक भए महापुरुषहरूले 
किन प्रशंसा गरेका त? भन्दा गोपिनीहरू ती सबै मूर्ख भएको आरोप लगारंछन्। यहाँ यस 
प्रसङ्गमा व्यास आदि सब कथाप्रशंसकटहरू घुस्याहा भएको आरोपको उदभावन पनि गरिएको छ। 
व्यास आदिले भगवान्को चरित्र चन्रभन्दा पनि सुशीतल एवं सम्पूर्ण तापलाई नष्ट गर्न समर्थ छ 
भनी बताए तापनि हजुरले आफ्नो असली चरित्र त हामी अधि प्रकट गरिहाल्नुभयो । यस्ता निर्दयी 
हजुरको त्यतिविधि प्रशंसा गर्ने तिनीहरूले हजुरबाट राभ्रै पुरस्कार लिएको हुनुपर्दछ । नत्र किन 
यस्तो उल्टो कुरा बताए भनी प्रश्न सोधिएको भाव पनि अभिव्यक्त भएको छ। यदि शास्त्र 
अनुसार भगवान्को कथा कल्मषापहं वा पापनाशक छ भने पनि आफूहरू पापी नभएकाले 
आफ्ना लागि त्यो अनावश्यक भएको गोपिनीहरूको ठहर छ। फेरि श्रीकृष्णको चरित्र 
श्रवणमङ्गलम् अर्थात् केवल कुरे कुरामा सुन्दा मात्र मङ्गलयुक्त छ, त्यसको कुनै पनि परिणाम 
मङ्गलकारक कछैन। आपन प्रेमीहरूलाई पनि पीडित गर्ने यस्तो कथालाई पनि श्रीमत् अर्थात् 
कल्याणमय भनी संसारभर आततम् अर्थात् फिंजाउने व्यक्तिहरू निश्चय नै परपीडक हृन् । यो अर्थ 
गर्दा भूरिद शब्दको व्युत्पत्ति भूरिसर्वस्वं प्राणमपि, दयतिखण्डयति भनी गरनुपर्वछ । हाम्रो सर्वस्व 
अनि प्राणसम्मँ हरण गर्नका लागि नै विरहको ज्वाला खन् खन् फैलाउने कृष्णकथा फिंजाइएको 
हो, यस्तो कथा हामीलाई चार्हिदेन भने गोपिनीहरूको निश्चय छ। यसरी यस श्लोकको दुई 
प्रकारले अर्थं गर्न सकिने भए पनि पहिलो अर्थ नै बदी ग्राह्य छ। यसप्रकार राजससात््विकी 
कुमारी गोपिनीहरूले गरेको यो प्रार्थनामा अनेक भावहरू रहेका छन् । 


प्रहसितं प्रिय प्रेमवीक्षणं विहरणं च ते ध्यानमङ्गलम् । 
रहसि संविदो या हृदिस्पृशः कुहक नो मनः क्षोभयन्ति हि ॥ १०॥ 





पदार्थ मङ्गल दिने खालका छन् नः हाग्न 

प्रिय  हे प्यारा कुहक  हे छल गर्न सिपालु मनः  मनलाई 

ते  हजुरको रहसि  एकान्तमा हि  निश्चय नै 
प्रहसितं  हंसाद याः  जुनजुन हजुरले गरेका क्षोभयन्ति  विचलित 
प्रेमवीक्षणं  प्रिमपूर्ण हेरादइ र॒ हदिस्पृद्ाः  मन हुने किसिमकाबनाइरहेका छन् 
विहरणं च  विहार पनि संविदः  हांसखेल आदि 

ध्यानमङ्गलम्  चिन्तन गर्नलाई ठदट्राहरू छन् तिनले 


ताक्यार्थ हे प्यारा ! हजुरको मन्द मुस्कान, प्रेमपूर्ण हेराइ र हिंडाइ यी सबे नै चिन्तन गर्दा 
मङ्गल दिने खालका छन्। हे छल गर्न सिपालु श्रीकृष्ण ! वनको एकान्त प्रदेशमा हजुरले हामीसंग 


रालालन्द्री टीका 


८०५४ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३१ 


मनलाई द्ुने किसिमका हांसखेल आदि ठद्राहरू गर्नुभएको धियो, ती सबेले अहिले हाम्रो मनलाई 
चञ्चल बनाइरहेका छन् । 
विवरण यो राजसराजसी गोपिनीहरूले गरेको प्रार्थना हो। यसमा गोपिनीहरूले श्रीकृष्णलाई 
स्पष्टतः कुहक अर्थात् छलकारी ! भनी सम्बोधन गरेका छन् । श्रीकृष्णको हँसाद, प्रेमपूर्ण हेराइ र 
मस्त चालको हिंडाइ तीन ओटै ध्यानका लागि मङ्गलमय भएको पनि बताएका छन्। यस 
प्रसङ्गबाट भगवानूको कसरी ध्यान गर्नुपर्दछछ भन्ने रहस्य पनि प्रकट भएको छ । भगवान्को चिन्तन 
गर्दा स्थिर एवं जडमूर्तिको रूपमा उहँको चिन्तन गर्नु त्यति लाभदायक कैन । भगवान् त सजीव 
चञ्चल हूनुहुन्छ । भगवानूको चरण, मुहार आदि जेको चिन्तन गरे पनि त्यसमा प्राणको प्रवाहको 
अनुभव गर्नुपर्दछ। सजीव भएका ईश्वरले न हाम्रो कल्याण गर्बृहुन्छ । यसरी चलमलारँदो रूपमा 
चिन्तन गरेपछ्छि त्यहाँ मन पनि अडिद्ररहन्छ । गोपिनीहरूके भनादको क्रम अनुसार भगवान् मुसुक्क 
हांसिरहनुभएको छ, उहाँ प्रेमपूर्णं आंखाले एकटक आपफूतिर न हर्दे हुनुहुन्छ अनि विस्तारे हिडदै 
आपफूनजिक आद्ररहनुभएको पनि छ। गोपिनीहरू भन्छन् हामीलाई त॒हजुरको विचित्र 
व्यवहारको स्मृतिले एकटक भई ध्यान गर्न पनि दिदैन। एकान्तमा हजुर हृदिस्पुशः अर्थात् भित्र 
हद यलाई ने स्पर्श गर्न संविदः अर्थात् विचित्र सड़तहरू गर्नुहुन्थ्यो । केही समय तिमीहरूको मसंँग 
मिलन हृन्छ भनी हजुरले बताएका कुराहरूलाई स््फिदा हामीहरू हजुरको त्यो वचन पूरा 
नभएकाले छट्पटिन्छीं । छलकारी हजुरको असत्य व्यवहारलाई सम्फ्एिर हाम्रो मन श्षुव्ध भद्रहन्छ, 
शान्त हुन सक्दैन । श्रीकृष्णकै चिन्तनमा छट्पटिई अशान्त भएको चित्त उहाँ के स्थिर रूपले चिन्तन 
गर्न पनि नसक्ने रूपले क्षुब्ध भद्रहनु ध्यानको स्थिरताभन्दा पनि विचित्र एवं माथिल्लो तहको 
स्थिति हो । यहाँ गोपिनीहरूले आफ्नो यही अवस्था बताएका छन्। 

मन क्षुब्ध भएको भन्ने भनादमा अनेक भावहरू लुकेका छन्। गोपिनीहरू भन्छन्, हे 
कृष्ण ! आपफ्ना विचित्र हेरा, हंसाइ आदिद्रारा हजुर हाम्रा हृदयभित्र सजिलै प्रवेश गर्नुभयो । हाम्रो 
हृद यभित्र एकचछत्र रूपमा हजुरको नै विहार भयो । प्रेमद्वारा भित्र छिर्नुभएका हजुरले रहसि अर्थात् 
हृदयका एकान्त प्रदेशमा हामीलाई प्रियमिलनका धरे सपनाहरू देखाउनुभयो । यस्ता विचित्र 
सपनाहरूबाट जब हामी मख्ख भई आत्मविस्मृत भ्यौ, तब हजुरले आफनो छली स्वरूप प्रकट 
गर्नुभयो । हाम्रो मनको विवेकरूपी अमूल्य धनलाई हजुरले हरण गर्नुभयो । त्यसपछि आजसम्म 
हाम्रो मन आफ्नो सम्पत्ति हराएकाले क्षुब्ध एवं उद्विग्न भड्रहेको छ । बाहिरी चोरले त केवल 
बाहिरी वस्तु मात्र चोर्न सक्छ, तर विवेकरूपी अमूल्य धनलाई नै चोरिदिने हजुर पक्के पनि 
चोरहरूमा अग्रगण्य हुनुहुन्छ होला। यसमा गोपिनीहरूको अर्को भाव पनि लुकेको छ। श्रीकृष्ण 
चनद्रवंशी हूनुहुन्छ । चन्द्रमा मनसो जातः ऋग्वेद १०९० १३५१ अर्थात् चन्द्रमा पनि मनबाट 
उत्पन्न भएका हृन् भन्ने वेदवचन अनुसार चन्द्रमाको पनि बाबु मन हो। यसरी मन श्रीकृष्णको 
वंशप्रवर्तक चन्द्रमाको पनि पिता सिद्ध हुन्छ । सन्तानहरूको प्रमुख कर्तव्य के हुन्छ भने उनीहरूले 
आप्ना पूर्वजहरूलाई सन्तुष्ट एवं सुखी राख्नुपर्वछ, चिन्तित एवं उदास राख्नुहुन्न। आप्ना 
पूर्वजलाई सन्तुष्ट पार्ने सन्तान कुलभूषण हुन्छ भने दुःखी पार्ने सन्तान कुलकलङ़ हुन्छ । हाम्रो 
मनलाई क्षुब्ध गर्दा हजुर पनि कुलकलङ़ बन्नुहुन्छ भनी गोपिनीहरूले श्रीकृष्णको उपहास गरेको 


रामालन्द्री टीका 


०५५ 


दशम स्कन्ध 


भाव पनि यहां प्रकट भएको छ। 


श्रीमद्भागवत 


अध्याय २ 


चलसि यद् ्रजाच्चारयन् पयन् नलिनसुन्दरं नाथ ते पदम्। 
शिलतृणाद्कुर  सीदतीति नः कलिलतां मनः कान्त गच्छति ॥ ९ ॥ 





पदार्थ चलसि  हिदनुहन्छ त्यस धाँंसका अडकुरहरूद्रारा 
नाथ  हे रक्षक वेला सीदति इति  पीडित हुन्छ 
कान्त  हे प्रियतम ते  हजुरको घोचिंदो हो भनेर 

यत्  जब नलिनसुन्दरं  कमल जस्तै नः हाम्रो 

व्रजात्  व्रजबाट सुन्दर मनः  मन 

पदन  पशु गाई हरूलाई पदं  चरण कलिलतां  छटपटीमा 
चारयन्  चराडदै शिलतृणाद्ुरेः  तिखा दुङ्गा र॒ गच्छति  पुगिरहेको छ 


ताक्यार्थ हे नाथ! हे प्रियतम! जब हजुर ब्रजबाट गाईहरू चराँदै हिदनुहुन्छ तब हजुरका 
कमल कै सुन्दर र कोमल चरणहरूलाई वनका तिखा दुङ्गा र घाँसका अडकुरहरूले घोच्ा हुन् 
भनेर हाम्रो मनमा छटपटी भदट्रहेको छ । 
वितवरण यस श्लोकमा गोपिनीहरूले श्रीकृष्णले खाली पेताला नै गाई चराउन जाँदा उहाँको 
पामा कँडा बिर्ने कल्पनामा आफ्नो मन छट्पटिएको भाव व्यक्त गरेका छन्। यो राजसराजसी 
कुमारीहरूले गरेको पुरानो घटनाको सम््ना हो। अहिले रातमा वनभित्र लुक्नुपर्दा श्रीकृष्णका 
चरणमा त्यस्तै अनेक कांँडा बिेका होलान् भन्ने कल्पना गर्द दुःखको अनुभव भएको भाव यहां 
लुकेको छ। दिर्ंसोको उज्यालोमा आपफ्ना सबै साथीसहित हजुर गाई चराउन जाँदा त हामीलाई 
हजुरको कोमल पाडमा वनका कांडा आदि विग्न हृन् कि भन्ने शङ्धा हृन््यो भने अहिले त 
रातको समय छ । हजुर आप्ना सबे हितैषीलाई छाडी एक्लै असहाय हूनुभएको छ । हामीले वन 
वन खोजिरहंदा वनभित्र पनि अवश्य नै यताउता भाग्नुभयो होला। यो अँध्यारो रातमा वनभित्र 
अनेक काँडा र धाँसका अङ््कुरहरू बिर्दा आफ्नो दुःखमा साथ दिने अनि सहायता गर्न हितैषी 
नपादा हजुरलाई कति दुःख भट्रहेको होला । यो सम्िंदा हे प्रियतम श्रीकृष्ण ! हामीहरूको मन 
असाध्यै छट्पटिएको छ भन्ने भाव गोपिनीहरूले व्यक्त गरेका छन्। यो भावनामा गोपिनीहरूको 
कृष्णप्रमको विशिष्ट पक्ष प्रकाशित भएको छ। 

सामान्यतया प्रियविरहमा जोसुकै व्यक्ति पनि दुःखी हुन्छ, तर त्यो दुःखको अनुभवभित्र 
प्रियको भन्दा बढी आफ्नै चिन्ता रहेको हुन्छ । आपफूले मन पराएको मान्छे नभएपचछि आपफूलाई 
कसले माया गर्ला, आफूलाई सुखदुःखमा कसले साथ देला ? भन्ने सोचेर ने सबे व्यक्ति दुःखी 
हन्छन्। तिमीविना मेरो प्राण कसरी रहला र ? भन्ने चिन्ता पनि आफ्नो प्राण जोगाउने विषयक 
चिन्ता हो र एक प्रकारको स्वार्थ नै हो। प्रियमिलनमा असीम सुखको अनुभूति हृन्छ, त्यसैले 
व्यक्ति प्रियमिलन चाहन्छ । प्रियको वियोगमा आफूलाई दुःख हुने भएकाले नै त्यो चाहेदेन । यी 
सबे प्रेमव्यवहारमा आफ्नो हितको चिन्ता नै प्रमुख भएको देखिन्छ । तर गोपिनीहरूको विशुद्ध 


रामालन्द्री टीका 


८०५६ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३१ 


प्रेममा भने आफ्नो भन्दा श्रीकृष्णको नै हितको चिन्ता बढी भएको देखिन्छ । गोपिनीहरू आपफूसंग 
टाढा हदा श्रीकृष्णसंग यसकारणले रिसार्ंछन् कि आपफूविना उहाँलाई शान्ति हदेन । प्रेमीविना 
आफूलाई सुख नहूुने भावले होदन, अपितु आपफूलाई छाडी टाढा गएपच्छि श्रीकृष्णलाई न दुःख हुने 
भावनामा नै गोपिनीहरू श्रीकृष्णसंग रिसारंछन्। यो पूर्ण प्रेम र पूर्ण समर्पणको स्थिति हो। 
गोपिनीहरूको प्रेम यही तहको हो । यहाँ आपफूबाट द्ुटेकाले आपूलाई होइन, अपि तु श्रीकृष्णलाई 
ने कष्ट हुने आशङ़ाले उहाँसंग गोपिनीहरू असन्तुष्ट बनेका छन् । 

यस प्रसङ्गमा गोपिनीहरूका अनेक मनोभावहरूको उद्भावन गरिएको छ। सम्पूर्ण 
सत्पुरुषहरूले आश्रय लिने हजुरको पाठ सर्वश्रेष्ठ छ । त्यस्तो पाउमा पनि दया नगरी हजुर कांँडा 
विखादे वनवनै हिंडनुहन्छ । यस्तो दुष्टता खलसमागम नभई आडदँन, अतः के हजुरमा पनि 
उलूखलको समागमपचछि यस्तो निर्दयता आएको हो ? भन्ने एउटा भाव रहेको छ। अर्को, हे 
श्रीकृष्ण । शत्रुले पनि क्षतविक्षत भएको शत्रुलाई पीडित गर्देन। हजुरको आफ्नै पाड कांड, 
खारका अङ्कुर आदिद्रारा विक्षत भएको छ । त्यसलाई अब धेरै पीडित नगर्नुहोस्। चांँडे हाम्रा 
अधि प्रकट भडइहाल्नुहोस् भन्ने भाव रहेको छ। 

जुन चरणको सान्निध्य पाडन लक्ष्मीजी पनि सर्धं उत्सुक हुनुहन्छ, अनि जसलाई प्राप्त गर्न 
भनी घरव्यवहार सर्वस्व छडी आदा पनि हामीले त्यसलाई प्राप्त गर्न सकेका छैनौँ, त्यस्ता 
चरणलाई घाँसका अङ्कुर, कांडा र दुङ्गाका धारिला चुच्चाहरूले पाएका मात्र कछैनन्, त्य्ींभित्र 
घुसेका पनि छन्। परम पद प्राप्त गर्न चाहनेले सबे प्राणीलाई समान व्यवहार गर्नुपर्छ, कसैलाई 
पनि बिम्ने गरी व्यवहार गर्नुहुदेन भनी शास्त्रमा बतादइएको छ, तर अरूलाई बिखाउने या घोच्ने 
स्वभाव हदा पनि यी कोँडाहरूले श्रीकृष्णको पदलाई कसरी प्राप्त गर्न सके होलान् ? आफ्नो 
सर्वस्व त्यागने हामीहरूले चाह नपाउने अनि आफ्नो घोच्ने स्वभावलाई नचछ्छोडदा पनि कँडाले 
चाहं पाउने यो कस्तो भाग्य हो कँडाको ? भनी काँडाप्रति ईर्ष्या गरिएको भाव पनि यहाँ व्यक्त 
हुन्छ । यसप्रकार यहाँ पनि गोपिनीहरूका अनेक भावहरू व्यक्त भएका छन् । 


दिनपरिक्षये नीरकुन्तेव॑नरुहाननं बिभ्रदावृतम् । 
घनरजस्वलं दशंयन् मुहुमंनसि नः स्मरं वीर यच्छसि ॥ १२॥ 





पदार्थ ढाकिएको नः हाम्रो 

वीर  हे वीर वनरुहाननं  वनमा फुल्ने मनसि  मनमा 
दिनपरिक्षये  दिन सकिन लाग्दाकमलको फूल जस्तो स्मरं  कामभावलाई 
नीलकुन्तकेः  काला अनुहारलाई मुहुः  बारम्बार 
केशहरूद्रारा बिभ्रत्  धारण गर्दै यच्छसि  बढाइविनुहुन्छ 
आवृतम्  ढाकिएका दशंयन्  त्यो अनुहार, 

घनरजस्वलं  बाक्लो धुलोले हामीलाई देखाखदे 


ताक्यार्थ हे वीर ! सन्ध्याकालमा काला कपालले छोपिएको, बाक्लो धुलोले ढाकिएको अनि 


रालालन्द्री टीका 


०५७ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३१ 


वनमा फुल्ने कमल जस्तो अनुहार देखाएर हाम्रो मनमा बारम्बार कामभावलाई बढाइदिनुहुन्छ । 
विवरण यो विवाहिता राजसतामसी गोपिनीहरूले गरेको प्रार्थना हो। यसमा दिडँसोभरि गाई 
चराउन गएका श्रीकृष्ण सांरुपख घरतिर फ्कने अनि आफूहरू चाहं उहँको अनुहार हेरीहेरी 
प्रसन्न हुने गरेको पहिलाको अनुभव बताएका छन् । श्रीकृष्णको अनुहार यसै पनि परमसुन्दर छ, 
त्यही अनुहार जब दिनभरि गाई चराएर थकित भई रातो वर्णको हुन्छ, तब त्यसमा खन् सुन्दरता 
थपिन्छ । रातो रजोगुणको प्रतीक हो, सेता चम्किला सूर्य मध्य आकाशबाट पश्चिमतिर सर्द जांँदा 
जब उनमा रातोपन बद्दै जान्छ, तब श्रीकृष्णको अनुहार पनि रातो हुन थाल्दछ। यसरी जब 
रजोगुणका सामग्री जम्मा हुन थाल्दछन्, तब ब्रजतिर फ्कने वेलामा गाईका खुरबाट पनि रजः 
अर्थात् धुलो उड्न थाल्दछ । श्रीकृष्णको अनुहार रजोगुणसंग सम्बन्धित भएकाले त्यो रज अर्थात् 
घुलो पनि उनके मुहारमा गई टंसिन्छ र श्रीकृष्ण घनरजस्वल बन्नुहुन्छ । सन्ध्याकालको लालिमा, 
रातोरातो भएको श्रीकृष्णको अनुहार अनि त्यसमा टँसिएको धुलो यी सबे रजोगुणसंग 
सम्बन्धित पर्याप्त सामग्री लिई श्रीकृष्ण त्रजतिर आनुहुन्छ । गाँतिर बास बस्नु यो पनि त 
रजोगुण नै हो, किनभने वनको बसाइलाई सात्विक र गाँको बसाइलाई राजस भनिएको छ 
वने हि सात्त्विको वासो ग्रामे राजस उच्यते। यता कामलाई पनि रजोगुणकै कार्य भनिएको छ। 
काम एष क्रोध एष रजोगुणसमुद्भवः अर्थात् यो काम र क्रोध रजोगुणको कार्य हो भनी 
श्रीमद्भगवद्गीता ३२३७ मा बताइएको छ । रजोगुणले भरिएका श्रीकृष्णलाई हेदषहिर्दै आपरूमा पनि 
रजोगुण सरेको र त्यसके प्रभावका कारणले श्रीकृष्णप्रति काम उत्पन्न भएको गोपिनीहरूको 
भनाईइ छ। 

यो विवाहिता गोपिनीहरूले गरेको प्रार्थना हो र यसमा उनीहरूले श्रीकृष्णप्रति उनीहरूमा 
कसरी कामको उदय भयो भनी बताएका छन्। सामान्यतया विवाहित भई सन्तानसमेत भदसकेका 
गोपिनीहरूलाई श्रीकृष्णसंग सम्बन्ध गाँस्न यशोदा आदिको रँ वात्सल्य भाव नै उपयुक्त हन्थ्यो, 
तर उनीहरूले पनि कुमारीहरूले जस्त श्रीकृष्णलाई मधुर भावले पति नै मानी उहाँसंग 
भावसम्बन्ध गाँसेका छन्। प्रस्तुत श्लोकमा यसको कारण प्रस्टयाउने प्रयास भएको छ। 
गोपिनीहरूको भनाइको भङ्िमाबाट के तात्पर्य निस्कन्छ भने गोपिनीहरू पहिले त सामान्य स्नेहकै 
भावनाले श्रीकृष्णलाई ठेर्थ, तर उनीहरूले कृष्णलाई हेर्न वेला रजोगुणी सन्ध्याकाल हुन्थ्यो । जब 
श्रीकृष्ण आकाशलाई सूर्यको लालिमाबाट र पुथिवीलाई गाईका खुरका धुलोबाट रजोगुणले 
भरिपूर्ण पादै अनि आप्ना अनुहारमा पनि लाली र धुलो दुबैको अंशलाई स्वीकार गर्दै 
आनुहन्थ्यो, तब स्वभावतः गोपिनीहरूको हृदयमा पनि रजोगुणको सञ्चार हृुन्ध्यो र सात्त्विक 
दया, स्नेहको भाव हराई राजसी कामको भाव भरिन्थ्यो। दिनप्रतिदिन यही श्रीकृष्णको रजस्वलं 
अर्थात् रजोव्याप्त मुख देख्नाले नै आपफूमा स्मर अर्थात् रजोगुणी कामको सञ्चार भएको हो भने 
गोपिनीहरूको भनाद रहेको छ । श्रीकृष्णको अनुहारलाई घनरजस्वल भनिएको छ। यसबाट अरू 
पनि तात्पर्यहरू निस्कन्छन्। गोपिनीहरूले श्रीकृष्णलाई आफ्नो अधि प्रकट हुन प्रार्थना गरिरह॑दा 
श्रीकृष्णले मानौ भन्नुभणएक, म॒ सात्त्विक हृदय भएका निष्कामहरूका लागि मात्र देखिन्छ 
तिमीहरू रजोगुणी कामयुक्त छौ, त्यसैले म देखिन्नँ। यसको उत्तरमा गोपिनीहरू श्रीकृष्णको 


रामालन्द्री टीका 


८०५८ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३१ 


अनुहार घनरजस्वल अर्थात् एन् बढी गाढा रजले ढाकिएको बतारंछन्। हजुर आँ निर्दोष 
हुनुहन्न, त्यसैले हामीमा मात्र दोषदर्शन नगर्नृहोस्। फेरि जुन रोग जहँबाट निस्कन्छ, त्यसको 
उपचार पनि त्यहीं रहेको हृन्छ । हजुरको रजस्वल अनुहार देखेर नै हाम्रो मनमा कामरोग उत्पन्न 
भएकाले त्यसको विनाशका लागि पनि त्यही अनुहार फेरि देखाउनुहोस् भन्ने भाव पनि यहाँ 
रहेको छ। 

सांँरुमा श्रीकृष्णको अनुहार देख्दा गोपिनीहरूलाई त्यसमा चन्द्रमाकै स्मरण हुन्छ । चन्द्रमा 
मनको पुत्र हो, त्यसैले श्रीकृष्णचन्द्रको अनुहार हेर्नु गोपिनीहरूको मनको दोष होइन, किनभने 
सब पिताहरू आफ्नो छोराको अनुहार हर्दा परम प्रसन्न हृन्छन् र त्यसलाई हेरिरहन्छन् पितुमुदे 
स्वसुतास्यवीक्षा। गोपिनीहरू आकाशको चन्द्रभन्दा सुन्दर श्रीकृष्णचन्द्रको विशेषता बतारंछन् । 
नीलकुन्तल अर्थात् कालो केशराशिले ढाकिंदा कृष्णचन््रको मुखकान्ति फिका भएको छैन, बरु 
त्यसको सान्निध्यका कारण खन चम्किए ैँ देखिएको छ। आकाशको चन्द्र॒ त राहुको 
कालिमाट्राया ठाकिंदा अँध्यारे हुन्छ, त्यसैले त्यसमा भन्दा श्रीकृष्णचन्द्रमा नै वैशिष्ट्य छ। 
कृष्णचन्द्रको अनुहार घनरजस्वल अर्थात् धुलोले युक्त हदा पनि त्यसको शोभा घटेको छैन, परन्तु 
आकाशको चन्द्रमामा लागेको कालो दागलाई चाहं त्यसको कलङ्को रूपमा लिटन्छ । त्यसैले 
गोपिनीहरू आपनो मनले श्रीकृष्णचन्द्रके दर्शन गर्न चाहेको बताउंछन्। नीलकुन्तल यो शब्दबाट 
गोपिनीहरूले काला केशसंग ईर्ष्या गरेको भाव पनि प्रकट भएको छ । कपाल कालो छ र कुटिल 
अर्थात् घुभ्रिएको छ । त्यस्तो घुभ्रिएको कपाल जसको शिरमा रहन्छ त्यसले त्यसकै अनुहारलाई 
छोपिदिन्छ । यसरी अनेक दुर्गुणले युक्त भएको कपाललाई चाहं शिरमाथि स्थान दिने अनि हामी 
सोखासाखा गोपिनीहरूलाई चाहं चरणको वरिपरि पर्न पनि नदिने। गोपिनीहरू भन्छन्, हामी 
सोख चछ, अनि जसको आश्रयमा रहन्छीं, त्यसलाई आँ छोप्देनं, बरु त्यसके शोभालाई अख 
बटढाद्दिन्छौँ । हजुरले आपूसमान कालो एवं कुटिल भएकाले आफ्नो स्वभावसंग मिल्ने देखी त्यो 
कपाललाई टाउकेमा ठँ दिनुभएको होला । दुर्गुणी कपाललाई त्यहीं ठा दिए पनि हामीलाई 
चरणसम्ममा त ठाडं दिनुहोस् भनी गोपिनीहरूले भनेको भाव यहां प्रकट हुन्छ । 


प्रणतकामदं पदुमजाचिंतं धरणिमण्डनं ध्येयमापदि । 
चरणपङ्कजं शन्तमं च ते रमण नः स्तनेष्वपंयाधिहन् ॥ १३॥ 





पदार्थ जन्मेका ब्रह्माजीद्रारा पूजित ते  हजुरको 

रमण  हे आनन्ददाता धरणिमण्डनं  पृथिवीके चरणपङ्जं  चरणकमललाई 
आधपिहन्  हे सवे दुःख नाश ॒ गहनासमान भएको नःहाम्रा 

गर्ने श्रीकृष्ण आपदि  आपत्कालमा स्तनेषु  स्तनहरूमा 
प्रणतकामदं  शरणमा ध्येयम्  ध्यान गर्न योग्य अपंय  अर्पित गरिदिनुहोस् 
आउनेलाई चाहेको वस्तु दिने शन्तमं च  अत्यन्त राखिविनुहोस् 

पटूमजाचिंतं  कमलबाट कल्याणकारी 


रामालन्द्री टीका 


८०५९ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३१ 


ताक्यार्थ सने दुःखलाई नष्ट गरी आनन्द दिने हे श्रीकृष्ण ! शरणमा आउनेलाई चाहेको वस्तु 
दिने, ब्रह्माजीद्वारा पूजित एवं आपत्तिमा ध्यान गर्न योग्य हजुरका चरणकमल पुथिवीके 
गहनास्वरूप अनि सर्वश्रेष्ठ कल्याणकारी छन्। त्यस्ता चरणकमललाई हाम्रा स्तनहरूमा 
राखिदिनुहोस् । 
विवरण यो विवाहिता राजसराजसी गोपिनीहरूले गरेको प्रार्थना हो। यसमा भगवान्का 
चरणको प्रशंसा गरी त्यसलाई आफ्नो स्तनमा राखिदिन गोपिनीहरूले प्रार्थना गरेका छन्। यहाँ 
भगवान्का चरणको विशेषता बताइएको छ । टीकाकारहरू लेखनुह॒न्छ भगवदपेक्षयापि चरणो 
महान् अर्थात् भगवानूभन्दा पनि उहाँको चरण महान् छ । यहाँ श्रीकृष्णलाई आधिहन् अर्थात् हे 
आधिनाशक भनी सम्बोधन गरिएको छ। आधि भनेको मानसिक ताप या व्यथा हो। तापहरूमध्ये 
प्रियविरह भएको ताप सबैभन्दा बटठी हुन्छ, त्यसलाई नष्ट गरी प्रकट हून श्रीकृष्णसंग प्रार्थना 
गरिएको छ । मेरो चरण तापनाशक भए त्यो तिमीहरूको हृदयभित्र छदे, किन बाहिर स्तनमा 
त्यसलाई राख्नुपययो ? भन्ने श्रीकृष्णको शङ्ामा गोपिनीहरू उत्तर दिदे भन्छन् भित्र भएको 
चरणले मात्र नपुगेकाले बाहिर पनि चरण राखनु आवश्यक छ । जसरी जरोको कारणले असाध्ये 
तातेको व्यक्तिलाई ओषधि खुवाएर मात्र पुग्दैन, बाहिरबाट चिसो पानीप पनि लगाउनुपर्दछछ, 
त्यसै गरी विरहको तापले हामी यति तातिसकेका छँ कि हाम्रो मनभित्र भएको हजुरको चरण 
त्यो तापलाई शान्त गर्न पर्याप्त छैन । यसैले बाहिरबाट पनि ताप शान्त पार्न हाम्रो स्तनमा चरण 
राखिदिनुहोस् । यहाँ श्रीकृष्णको कारणले उत्पन्न भएको विरहज्वाला श्रीकृष्णचरणद्वारा शान्त हुन्छ 
भन्ने बताइएबाट श्रीकृष्णमा भन्दा उहांको चरणमा बढी प्रभाव रहेको रहस्य पनि अभिव्यक्त 
भएको छ । यहाँ श्रीकृष्णका चरणमा पनि श्रीकृष्णमा जस्तै छ ओटा गुणहरू रहेको बताइएको 
छ । प्रणतकामद यो पदबाट आफ्नो शरणमा आउनेलाई चिताएको वस्तु दिन सक्ने एश्वर्य छ भन्ने 
एेश्वर्य गुण देखाइएको छ । पद्मजार्चित अर्थात् ब्रह्मा, लक्ष्मी आदिद्रारा पनि पूजा गरिएको 
भनादइबाट त्यो चरण धर्मरूप छ, त्यसैले सबेले त्यसैको सेवा गर्छन् भन्ने भाव एल्किन्छ। 
धरणिमण्डन यो पदबाट भगवान्को चरण पुथिवीके अलङ्कार या श्रीरूप छ भनी बताइएको छ। 
आपदि ध्येयं अर्थात् आपत्ति परेको वेलामा ध्यान गर्न योग्य छ। यसबाट भगवान्को चरणमा 
शरणागतलाई रक्षा गर्ने कीर्ति प्रसिद्ध भएको थाहा हुन्छ । चरणपङ्ज यो शब्दबाट भगवान्को 
चरणमा वैराग्य गुण रहेको सूचित भएको छ । जसरी कमल हिलोमा रहेर पनि त्यसमा टं सिंदेन, 
त्यसै गरी भगवान्को चरण संसारमा टंँसिदेन भन्ने भाव एल्किन्छ । शन्तम शब्दको अर्थ हृन्छ 
परम कल्याणमय । यसबाट भगवानूको चरण कल्याणमय ज्ञानरूप भएको सूचित हुन्छ । 

यहाँ चरणस्तुति गरिएको प्रसङ्गबाट उपहासको भाव पनि ध्वनित भएको छ। सम्पूर्ण 
शास्त्रहरूले हजुरको चरणलाई भक्तहरूको इच्छा पूरा गर्ने भनेका छन्। आपत्तिमा पनि त्यसले 
तुरन्त सहायता गर्द र त्यो चरण जगद्वन्य छ भनी शास्त्रमा बतादृएको छ । तर हजुरका चरणले 
हामीलाई वनवनमा भड्काइदिएका छन्। आफनो शरणमा आएकाको इच्छा पूरा गर्नु भनेको के 
यही हो ? हजुरका चरण यति कल्याणकारक छन् कि शरणमा आएकाहरूलाई शरण दिन छाडी 
घाँंसका अडकुर अनि कांँडाहरूसंग मिलेर बसेका छन् । सोखासाखाहरूलाई लिन छोडी परपीडक 


रामालन्द्री टीका 


०६० 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३१ 


कँडाहरूलाई अंगाल्ने हजुर के कल्याणकारक हुनुहन्छ र भनी व्यङ्ग्य गरिएको भाव पनि यस 
श्लोकमा रहेको मानिन्छ। 


सुरतवधंनं शोकनाशनं स्वरितवेणुना सुष्टु चुम्बितम् । 
इतररागविस्मारणं नृणां वितर वीर नस्तेऽधरामृतम् ॥ ४ ॥ 


पढार्थ स्वरितवेणुना  बजिरहेको इतररागविस्मारणं  अन्य 
वीर  हे वीर! नाँसुरीद्रारा सबैथरी रागलाई विर्साइ्दिने 
सुरतवधंनं  रतिसुखलाई सुष्टु  राम्रोसंग ते  हजुरको 

बढाउने चुम्बितम्  चुम्बन गरिएको अधरामृतम्  अधरामृत 
शोकनाशनं  शोकलाई अनि नः  हामीहरूलाई 
हटाइदिने नृणां  मानिसहरूको वितर  दिनुहोस् 





ताक्यार्थ हे वीर ! रतिसुखलाई बढाउने, शोकलाई हटाइदिने, बजिरहेको बांँसुरीद्रारा चुम्बन 
गरिएको अनि मानिसका अन्य सबैथरी रागलाई बिसद्दिने हजुरको अधरामृत हामीहरूलाई 
दिनुहोस् । 

वितरण यो विवाहिता राजससात्विकी गोपिनीले गरेको प्रार्थना हो। यसमा भगवान्लाई 
अधरामृत दिनको लागि प्रार्थना गरिएको छ । यहाँ भगवानूलाई वीर भनी सम्बोधन गरिएको छ। 
यसको अर्थं दयावीर या दानवीर भन्ने गर्नुपर्दछ। यसबाट दया गरी हामीलाई अधरामृत दिनुहोस् 
भन्ने तात्पर्य निस्कन्छ । यहाँ अधरामृतलाई महौषधिको रूपमा बताई आप्ना मनका ताप आदि 
सब रोगलाई नष्ट गर्न त्यो ओषधि आवश्यक भएको भाव व्यक्त गरिएको छ। यो अमृत 
सुरतवर्धन अर्थात् कृष्णमिलनको इच्छालाई वीत्र रूपमा बढाउने स्वभावको छ। यसबाट यो 
अमृतमा रहेको पुष्टि गर्ने क्षमता सूचित हुन्छ । ओषधिले रोग या पीडालाई नष्ट गर्नुपर्दछ भन्ने 
भावनाले शोकनाशन भने विशेषणको प्रयोग गरिएको छ । शोक अर्थात् पीडालाई पनि यो अमृत 
ओषधिले नष्ट गरिदिन्छ। भगवानूले मानँ भन्नुभयो, यस्तो दिव्य अमृत अमूल्य ह॒न्छ, म सामान्य 
मूल्यमा सबैलाई दिन सक्दिनँ। यसको उत्तरमा गोपिनीहरू त्यो अमृतलाई बांँसुरीले पनि 
पादसकेको बतारंछन् । बांसुरी निष्प्राण जड छ, तर त्यसले पनि जब श्रीकृष्णको ओठमा अडिई 
त्यहं अमृतरस पिउन थाल्छ, तब त्यो पनि चेतन भई मिठटो शब्दमा बोल्न थाल्दछछ। त्यसमा सबे 
प्राणीको चेतनालाई हरण गर्न सक्ने सामर्थ्य आरं । यसबाट अधरामृतको अपूर्वं महत्व 
खल्किन्छ । श्रीकृष्णको कृपा भए विना मूल्य ने सबेले यो रस पाडन सक्छन् भन्ने भाव पनि यहाँ 
प्रकट हुन्छ । गोपिनीहरू उल्टै श्रीकृष्णलाई सोच्छन्, त्यस्तो आपरूभित्र केही पनि सार नभएको 
रिक्तो बांसुरीले के दियो र हजुरले त्यसलाई आफ्नो अधरामृत दिनुभयो ? यदि कृपाका कारणले 
निष्प्राण त्यसलाई प्राणयुक्त बनाउन यत्तिकै दिनुभएको हो भने हामी पनि निष्प्राण हुन लागेका 
छ, हामीलाई पनि त्यो अमृतरस दिनुहोस्। मानँ गोपिनीहरूको यो प्रार्थनापछि श्रीकृष्ण 
भन्नुहन्छ बांसुरीभित्र केही थिएन, त्यसैले मेरो अमृतले काम गर्ने हुनाले मेले दि, तिमीहरूभित्र 


रामालन्द्री टीका 


८०६९१ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३१ 


त अनेक राग आदि दोष छन्। यी सबे कुपथ्य हुन्, यो रहुन्ेल मेरो ओषधिले काम नगर्ने हुनाले 
मेले तिमीहरूलाई नदिएको हं । यसको उत्तरमा गोपिनीहरू इतरराग अर्थात् संसारको आसक्तिरूपी 
कुपथ्यलाई पनि यही रसको पानले विस्मारण अर्थात् विर्साइ्दिन्छ भनी यसको महत्त्व बताउंछन्। 

ांसुरीले अधरामृतको रस पिएको भन्ने भनाइमा गोपिनीहरूका अनेक मनोभावहरू 
अभिव्यक्त भएका छन्। शास्त्रहरूमा भगवान्ले साधुहरूको इच्छ पूरा गरी उनीहरूको रक्षा गर्न 
अनि दुष्टहरूको विनाश गर्न अवतार लिएको बताउनुभएको छ परित्राणाय साधूनां विनाशाय च 
दुष्कृताम् भगवद्गीता ४८ । साधुहरूभित्र खोट या प्वाल हँदेन। यो बांँसुरी रन्घ्रचित्त अर्थात् 
भित्र पूरे प्वाल परेको छ, यस्ता खोटी स्वभाव भएकालाई हजुर आपफूमा ठँ विनुह॒न्छ । हामी 
अरन्घ्रचित्ता छँ । हाम्रो मनमा कुनै प्वाल वा खोट छैन। हामीलाई भने दर्शन पनि दिनुहुन्न । अनि 
हजुरको प्रतिज्ञा कसरी पूरा हृन्छ ? यो सत्पुरुषमा अनुग्रह गर्नुको साटो खन् दण्ड भएन र ? भन्ने 
प्रश्न गोपिनीहरूले गरेको देखिन्छ । हामीलाई एकपटक अधरामृत पनि नदिने यस्ता कन्जुसबाट 
सोखा योगी मुनिहरूले परमानन्दको आशा गर्नु पनि व्यर्थ नै छ भनी उपहास गरिएको भाव पनि 
यहाँ छ । गोपिनीहरूले बांसुरीलाई नै उपदेश दिएको भाव पनि यहाँ प्रकट भएको छ । गोपिनीहरू 
भन्छन् हे बांसुरी ! श्रीकृष्णले मलाई आपसंगे अङ्गालोमा राखनुहुन्छ, ओठमाथि अडयाई 
अधरामृत पियाउनुहन्छ, त्यसेले म संसारमा सर्वाधिक भाग्यशाली छु भन्ने घमन्ड तिमी गर्दै नगर। 
किनभने हामी पनि पहिले उहाँले फुरक्याए अनुसार आफूहरूमाथि उहाँको असीम प्रम छ भन्ने 
सोची मख्ख पर्थ्यौ। आज हैर त हामीलाई उहाँले कुन अवस्थामा पुययाउनुभएको छ। रस 
पिडसकेपच्छि हामीलाई लात मारे ४ उहाँले रस पिदसकेपचछ्छि तिमीलाई पनि चटक्कै छाडिदिनुहुने । 
नैव गर्वं वहस्व अर्थात् अलिकति पनि सौभाग्यको गर्व नगर है भनी बांँसुरीलाई सम्फाएको भाव 
पनि यहाँ अभिव्यक्त भएको छ । 

अर्को भावमा चाहं श्रीकृष्णलाई नै उपदेश दिइएको छ। यो भावमा दानवीर भनी 
श्रीकृष्णको उपहास गरिएको छ । गोपिनीहरू भन्छन् हेर श्रीकृष्ण आपूसंग कोही केही मागन 
आयो भने त्यसलाई रित्तो हात पठाउनुहून। समूद्रमन्थनको वेलामा देवदानव सबै मिली 
समृद्रकहाँ अमृत मागन पुगे। समुद्र जडाधिपति हो अर्थात् जड नदीहरूको अधिपति अनि स्वयं 
पनि जड हो। तर उसले पनि आफ्नो शरणमा आएकाहरूको प्रार्थना खेर नजाओस् भन्ने उदेश्यले 
तिनीहरूलाई अमृत दियो। हजुर त चेतन हुनुहृन्छ र परम आनन्दरूप हुनहुन्छ । आप्रूनजिक 
अधरामृतको प्रार्थना गर्दै आएका हामीलाई के त्यो चाहेको वस्तु दिनुहुन्नं जडराशिरपि प्रादादमृतं 
त्वं तु चित्सुखः भनी श्रीकृष्णलाई ने सम्खाएको भाव पनि यहाँ अभिव्यक्त भएको छ। 


अटति यद् भवानहं काननं ब्ुचियंगायते त्वामपश्यताम् । 
कुटिलकुन्तलं श्रीमुखं च ते जड उदीक्षतां पक्ष्मकृद् दुशाम् ॥ १५॥ 


पदार्थ अहिं  दिसो हिं नुहन्छ त्यस वेला 
यत्  जब काननं  वनमा त्वाम्  हजुरलाई 
भवान्  हजुर अटति  गाई चरादै अपरयताम्  नदेख्ने हामीलाई 


रामालन्द्री टीका 


८०६२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३१ 
त्रुटिः  एकै छिन पनि कपालले युक्त पक्ष्मकृत् च  रिम्किरहने परेला 
युगायते  युगौ बराबर लादचछ श्रीमुखं  सुन्दर अनुहारलाई बनाउने विधाता चाहं पक्के 

ते  हजुरको उदीक्षतां  हरिरेका पनि 

कुटिलकुन्तलं  घुभ्रिएका दशाम्  हाम्रा आं खाहरूमा जडः  मूर्ख रहेछन् 





ताक्यार्थ हजुर जब दिसो गाई चरांद वनमा हदनुह॒न्छ त्यस वेला हजुरलाई नदेख्दा 
हामीलाई एकै छिन पनि युगौँ समान लामो लाग्छ । सांख जब हजुर व्रज फर्विनुहुन्छ त्यस वेला 
हजुरको धुप्रिएका कपालले युक्त सुन्दर अनुहारलाई हामी आंखे नरिम्क्याई हेरिरहन चाहन्छीँ, तर 
परेला बारम्बार छिम्किरहन्छन्, यस्ता छिम्किरहने परेला बनाउने विधाता पक्के पनि मूर्ख रहेछन्। 
वितवरण यस श्लोकमा विवाहिता तामससात््विकी गोपिनीहरूले श्रीकृष्णसंगको क्षणभरको 
विरह पनि आपरूलाई असह्य हुने भाव व्यक्त गरेका छन्। श्रीकृष्ण गाई चराउन वनमा जाँदा 
दिर्द॑सोभरि उहाँलाई देखन नपाएका गोपिनीहरूलाई त्यो समय अति कणष्टकर एवं युगौँ समानको 
हन््यो भन्ने कुरा यहाँ प्रकट भएको छ । त्रुटि अर्थात् एक निमेष पनि श्रीकृष्णलाई नदेख्दा त्यो 
समय एक युग जति लामो लागने गोपिनीहरूको अनुभव छ। यस प्रसङ्मा गोपिनीहरूका अनेक 
भावहरू प्रकट भएका छन्। समयको व्यवस्था जहाँसुके बराबर हूनुपर्दछ । त्रुटि, लव, पला, घडी 
आदिको समान नापमा समयको गति निरन्तर छ। यो सबैको लागि लागु हुने अनिवार्य व्यवस्था 
हो, तर गोपिनीहरूलाई भने विधाताले पक्षपात गरेको उनीहरूको आरोप छ । जब श्रीकृष्ण गाई 
चराउन जानुहुन्छ तब व्रजवासीहरू उहाँ लाई तीन प्रहरको समयसम्म देखन पाडदेनन्। अरू सामान्य 
व्रजवासीहरूलाई श्रीकृष्णसेंग केवल तीन प्रहर मात्र छ्ुटनुपरेको अनुभव छ, त्यसैले उनीहरूमा 
कृष्णविरहको दुःख पनि केवल तीन प्रहरसम्मको मात्र हुन्छ, तर हामीलाई चाहं 
शतकोटियुगप्रमाणं तत् अर्थात् त्यही समय सय करोड युगसमान भई बित्दछछ। के हामीलाई बढी 
दुःख दिन नै विधाताले यो प्रपञ्च रचेका हुन् ? अर्को कुरा विधाता जड अर्थात् महामूर्खं छन् । 
दिनभरि श्रीकृष्णलाई देख्न नपाए पनि सांँखुमा उहाँ फर्किंएपचछछि हामीले उहांलाई मनभरी हेरौँला 
भनी सोचिरेका हुन्छ । तर त्यतिवेला हामीलाई खन् अपार कष्ट हुन्छ, जुन वेला श्रीकृष्ण अगाडि 
रह॑दा पनि हाम्रा आंखाका परेला बीचबीचमा बन्द भट्रहन्छन्, आंँखा रिम्किद्रहन्छन् । 
श्रीकृष्णको दर्शन पनि राम्रोसंग गर्न नदिने यस्तो परेला नै विधाताले किन बनाए होलान् ? के 
उहाँ लाई यिनले बीचबीचमा रिम्किएर प्रियदर्शनमा बाधा उत्पन्न गर्नेच्न् भन्ने कुरा थाहै थिएन ? 
यदि यत्ति पनि थाहा धथिएन भने यिनी के ज्ञानका आधारमा सृष्टिकर्ता भए त? भनी 
गोपिनीहरूले विधाताप्रति नै आक्रोश पोखेका छन् । परेलाकै प्रसङ्गमा त्यो वेला विधाताको बुद्धि 
चक्कराएको हन सक्ने भावको समेत उद्भावन गरिएको छ। जब विधाता सबे प्राणीहरूलाई 
बनाई उनीहरूका आंँखामा परेला हाल्देथिए, तब उनको बुद्धि धैरे काम गनलिहो वाके भएर हो 
चक्कराउन थालेछछ । यिनले निरन्तर श्रीकृष्णको दर्शन गरिरहन चाहन्छन् भन्ने थाहा हदा पनि बुद्धि 
घुमेकाले हामीमा चाहं पक्ष्म अर्थात् छिम्किरहने परेला हालिदिएछन्। अनि देवताहरूलाई 
श्रीकृष्णदर्शन गर्नु थिएन, तर तिनीहरूमा चाह नछिम्कने पेरेला हालेछन्। यहाँ गोपिनीहरुद्रारा 
देवताहरूसंग ईर्ष्या गरिएको भाव प्रकट भएको छ। 


रामालन्द्री टीका 


८०६२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३१ 


यस श्लोकमा गोपिनीहरूले श्रीकृष्ण गाई चराडन वनमा गएको घटना सम््दिएका छन्। 
यसबाट अहिले श्रीकृष्ण वनवनै घुम्दै हिंडको र आपफूले उहाँको दर्शन नपादा अपार कष्ट भएको 
अनुभव प्रकट हृन्छ। यहाँ श्रीकृष्णलाई नै उपदेश गरेको भाव पनि व्यञ्जित भएको छ। 
गोपिनीहरू भन्छन्, हे श्रीकृष्ण ! हजुरले अनेक शास्त्रहरूमा बारम्बार के भन्नुभएको छ भने 
अज्ञानरूपी रातमा संसाररूपी वनमा भ्रान्त भई डल्ने प्राणीहरू अज्ञानी एवं महामूर्ख हन्। तर 
आज हजुर आर्फै नै यस्तो घोर महानिशामा वनवनभित्र डुलिरहनुभएको छ । के यो आफ्नै 


उपदेश अनुसार भयो र ? 


यसरी यस श्लोकमा गोपिनीहरूको श्रीकृष्णलाई हेरिरहने इच्छ प्रकट भएको छ। 


पतिसुतान्वयभ्रातृबान्धवानतिविलङ्घ्य तेऽन्त्यच्युतागताः। 
गतिविद्स्तवोदुगीतमोहिताः कितव योषितः कस्त्यजेन्निरि ॥ १६॥ 


पदार्थ 
कितव  हे कपटी 


अतिविलङ्घ्य  नाधेर 
तव  हजुरको 


अच्युत  हे कटिल्ये च्युत नहुने उदुमीतमोहिताः  गीतबाट 


अन्ति  नजिक 
आगताः  आएका 
योषितः  स्त्रीहरूलाई 





श्रीकृष्ण मोहित भई निशि  रातमा 
पतिसुतान्वयभ्रातृबान्धवान्  गतिविद्ः  हाम्रो आगमनको कः  कसले 
पति, पुत्र, कुल र कारण जान्ने त्यजेत्  छोदला 
भाइबन्धुहरूलाई ते  हजुरको 


ताक्यार्थ हे कपटी श्रीकृष्ण ! पति, पुत्र, कुल, भादवबन्धु यी सबैलाई नाघी हजुरकै गीतबाट 
मुग्ध भई हामी हजुरको नजिक आएका हँ । हजुर हाम्रो आगमनको कारण पनि जान्नुहुन्छ । हजुर 
बाहेक कसले हामी जस्ता स्त्रीहरूलाई रातमा एक्लै छोडिदिन सक्ला ? 

विवरण यस श्लोकमा तामसतामसी गोपिनीहरूले भगवान् श्रीकृष्णलाई कपटी भनी गाली 
गरेका छन् र सारा सम्बन्ध र व्यवहारलाई पनि त्यागी हजुरको शरणमा आएका हामीलाई यसरी 
नीच वनमा नत्याग्नुहोस् भनी प्रार्थना गरेका छन्। यहाँ श्रीकृष्णलाई अच्युत भनी सम्बोधन 
गरिएको छ। यसमा गोपिनीहरूका अनेक भावहरू रहेका छन्। गोपिनीहरू भन्छन् हे श्रीकृष्ण ! 
संसारका सम्पूर्ण सम्बन्धहरू च्युतपद अर्थात् आफ्नो स्थितिबाट एक दिन र्न र नष्ट हुने 
स्वभावका छन्। तर विनाशी संसारभित्र बस्ने आत्मा चाहं अविनाशी छ भनी सम्पूर्ण शास्त्रहरूले 
बताएका छन्। कटोपनिषद् १२२२मा अशरीरं शरीरेष्वनवस्थेष्ववस्थितम् अर्थात् आत्मा 
शरीररहित छ, अनि अनित्य शरीरहरूभित्र रहे तापनि स्वयं अविनाशी छ भनी बताइएको छ। 
यसैले भगवान्लाई अच्युतपद भनिन्छ । उहाँ आफ्नो स्वरूपबाट कटहिल्यै च्युत हुनुहुन्न अनि जुन 
व्यक्ति उहांको चरणको शरणमा जान्छ, त्यस्ता व्यक्ति पनि त्यहाँबाट च्युत हैदेनन्। न च 
पुनरावर्तते अर्थात् परमपदमा पुगेको व्यक्ति फेरि संसारमा फकिदेन भनी छान्दोग्योपनिषद् 
८१५१मा बताइएको छ । यदि भगवत्पदमा पुगिसकेका व्यक्तिहरू पनि फेरि संसारमा फक भने 


रालालन्द्री टीका 


८०६४ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३१ 


उहाँ लाई अच्युतपद भन्न व्यर्थ भयो । उहाँ पनि संसारका सामान्य वस्तुहरू फैँ आगमापायी अर्थात् 
आउनेजाने स्वभावको हूनुभयो। त्यसेले त्यसको मर्यादा सुरक्नित राख्न पनि आफूहरूलाई 
फर्काउन नहूने गोपिनीहरूको भावना रहेको छ । यहाँ गोपिनीहरूले श्रीकृष्णलाई उपदेश दिएको 
भाव पनि प्रकट भएको छ। गोपिनीहरू भन्छन् त्यागी एवं दानीहरूको जहाँसुके सम्मान 
गरिन्छ । कै वल्योपनिषद् ३मा पनि न कर्मणा न प्रजया धनेन, त्यागेनैकेऽमृतत्वमानशुः अर्थात् 
त्यागको प्रशंसा गर्दै कर्मले, सन्तानको कारणले अनि धनसम्पत्तिले पनि मोक्ष पाइदैेन, किन्तु 
त्यागद्वारा नै मोक्ष पाइन्छ भनिएको छ । त्यागीहरूको जहाँसुकै सम्मान हन्छ, हजुर चाहं 
घरपरिवार सबै छाडेर आएका हमीहरूलाई त्यागी अपयश कमाउन किन खोज्नुहुन्छ ? भनी 
गोपिनीहरूले सम्णछएका छन् । 

गोपिनीहरूले श्रीकृष्णको उद्गीत अर्थात् बाँसुरीको धुनलाई सुनेर नै आपहरू मुग्ध भई 
आएको बताएका छन्। यस प्रसङ्गमा पनि अनेक भावहरू अभिव्यक्त भएका छन्। मानँ 
श्रीकृष्णले गोपिनीहरूलाई भन्नुभयो म त सर्धं बाँसुरी बजादइरहन्छुं । मेले बांसुरी बजाएको सुनेर 
तिमीहरू पागल फँ दौडी आरो भने यसमा मेरो के दोष भयो त ? यसको उत्तरमा गोपिनीहरू 
भन्छन् हजुर गतिविद् अर्थात् हाम्रा सबे मनोभाव र व्यवहारलाई पनि राम्री जान्नुहुन्छ । हाम्रो 
हजुरप्रति प्रेम छ भने हजुरलाई थाहा छ, यसके लागि हामीले कात्यायनीत्रत पनि गरेका धियँ 
त्यो वेलामा हाम्रो गति अर्थात् क्रियाकलाप एवं उदैश्यलाई समेत जानने हजुरले हामीलाई 
मिलनको आशा पनि देखाउनुभएके हौ । हजुर्धारा ने मिलनको आश्वासन पाएर त्यत्तिबेलै हामी 
यहाँ आयौँ । यहाँ उद्गीत शब्दको प्रयोग गरेर गोपिनीहरूले श्रीकृष्णले नै आफूहरूलाई बोलाएको 
पनि सिद्ध गरेका छन्। उच्चैः गीतं उद्गीतम् अर्थात् उच्च स्वरले गादएको गीतलाई उद्गीत 
भनिन्छ। अथवा उद्दिश्य गीतं उद्गीतम् अर्थात् कसैको उदैश्यले त्यसलाई लक्षित गरी गादरएको 
गीतलाई उद्गीत भनिन्छ। हजुरले सर्धं बजाउने बांसुरी र आज बजाएको बांँसुरीधुनमा विशेष 
अन्तर रहेको छ। हजुर सध बांसुरी बजाउनुहन््यो, तर आज हजुरले उच्चस्वरले बांसुरी 
बजाउनुभयो । त्यसमा पनि हामीलाई नै उदेश्य गरी एकएकको नामले बोलाए रै बांँसुरीको 
आवाज सुनियो। जसलाई प्राप्त गर्न जन्मजन्मान्तरदेखि तीव्र इच्छा धियो, अनि जसको स्पष्ट 
स्वीकृति आजसम्म प्राप्त नभएकाले नै हामी मन नभए पनि घरव्यवहारमा लागे ४ गरी रहेका 
धियौ, उनै प्रियले आफ्नो नामले ने बोलाए ४ गरी प्रेमपूर्ण आह्वान गरेको सुनेपछि हामी घरमा 
टिक्न सकेनौँ र हतार गरेर आयं । यसरी हामीलाई फकाएर बोलाउने अनि वनवनमा घुमाउने यो 
काम राम्रो भएन। 

कितव भन्ने सम्बोधनबाट श्रीकृष्ण कपटी एवं छली स्वभावको भएको बताइएको छ। 
यहाँ पनि अनेक भावहरू रहेका छन्। मानँ श्रीकृष्णले भन्नुभयो म छली हृदय भएकाहरूका 
सामु देखिरन्नं, किनभने मलाई प्राप्त गर्न ऋजुता अर्थात् सोखोपन पनि एउटा साधन हो । तिमीहरू 
छली हृदय भएका छो, त्यसैले म॒तिमीहरूको अधि प्रकट ह॒न्नँ। यसको उत्तरमा गोपिनीहरू 
भन्छन् कसको हृदय बाङ्गो अनि को सोणो भन्ने कुराको निर्णय त आजै भद्हाल्यो नि। हामी 
सरल अन्तःकरण भएकाहरू हजुरको दर्शन चा्हैदे प्रार्थना गरिरेका छँ । हजुरको बाँसुरीको धुन 


रामालन्द्री टीका 


८०६५ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३१ 


सुनेर हामी घर छोडी यतातिर हान्तिएर आएका हौँ। हामी छल या देखाओटी गर्न पनि जान्दैनौँ। 
बरु हजुर नै छल गरी वनवन घुमिरहनुभएको छ । हजुरको हदय पनि बाङ्गौ छ । त्यही जनाउन 
होला, हजुरले आफ्नो हृदयमा श्रीवत्स चिह धारण गर्नुभएको हो । भुमरी परेका सुनौला रौँको त्यो 
चिह्ले हजुरभित्र रहेको बाङ्गोपनलाई जनाएको छ। 

रहसि संविदं हृच्छयोदयं प्रहसिताननं प्रेमवीक्षणम् । 

बृहदुरः श्रियो वीक्ष्य धाम ते मुहुरतिस्पृहा समुद्यते मनः ॥ १७॥ 


पदार्थ र वीक्ष्य  देख्दा 

रहसि  एकान्तमा प्रेमवीक्षणम्  प्रेमपूर्ण हेरादलाई अतिस्पृहा  मिलनको तीव्र 
हृच्छयोदयं  कामभावलाई अनि इच्छाले सताउंथ्यो, अहिले 
जगाउने भियः  लक्ष्मीको तिनैलाई सम्णी 

संविदं  हजुरले गरेको धाम  निवासस्थान भएको मुहुः  बारम्बार 

ठट्रालाई ते  हजुरको मनः  मन 

प्रहसिताननं  हंसिलो बृहदुरः  विशाल वक्षस्थललाई मुह्यते  मोहित भद्रहेको छ 





ताक्यार्थ एकान्तमा कामभावलाई जगाउने खालको हजुरले गरेको ण्ट्रा, हजुरको हेसिलो 
अनुहार, प्रेमपूर्ण हेराइ अनि लक्ष्मीको निवासस्थानका रूपमा रहेको हजुरको विशाल वक्षस्थललाई 
देख्दा हजुरको मिलनको तीव्र इच्छाले हामीलाई सतार्द॑थ्यो । अहिले त्यसैलाई बारम्बार सम्णी हाम्रो 
मन मोहित भद्रहेको छ। 

विवरण यस श्लोकमा तामसराजसी गोपिनीहरूले श्रीकृष्णप्रति आफ्नो मन मुग्ध भएको 
जनाएका छन्। जो बाङ्गोटेढो स्वभावको हुन्छ, त्यसलाई कसैले पनि मन परा्देन। तिमीहरू 
बाङ्गो भए पनि मलाई किन मन परारंछो त भन्ने शङ्को उत्तरमा गोपिनीहरू यो श्लोकमा आफ्नो 
मन मुग्ध भई त्यसमा विवश भटसकेको बतारंछन्। यस श्लोकको तात्पर्यलाई हर्दा यसमा 
गोपिनीहरूले आफ्नै मनलाई धिक्कारेको या आत्मनिन्दा गरेको भाव प्रकट भएको छ । हजुरको 
स्वभाव हर्दा हजुरलाई मन पराउन नहुने हो, तर के गर्नु? मन मोहित भडसकेपछि कसको के 
लाग्छ र? हामीले हजुरलाई छोडन खोजे पनि हाम्रो मन मोहित भएकाले हजुरलाई छोडन 
सक्दैनँ। हाम्रो मनले पनि दुर्गुणी हजुरलाई छडेको कैन । हजुरमा हाम्रो मन व्यर्थमा ने मोहित 
भयो । यहाँ गोपिनीहरूले कृष्णप्रति आफ्नो मन मोहित हूनुमा मुख्य तीन कारणहरू बताएका 
छन् एउटा श्रीकृष्णका विचित्र र रहस्यमय भनादृहरू, अर्को उहाँको हसिलो र प्रसन्न अनुहार, 
अनि अर्को उहाँको सुन्दर वक्षःस्थल। रहसि संविदं अर्थात् एकान्त निकुञ्ज आदिमा श्रीकृष्णले 
विचित्र सड़तहरू गर्नृहुन्थ्यो। उहाँका प्रेमपूर्ण सड़तहरूबाट अनि आफूसंग मिलन हुने 
आश्वासनबाट हामी पूरे मोहित हृन्थ्यौँ। यसरी उहाँंले आजसम्म आफनो मिठो वचनको जालमा 
हामीलाई फसादरहनुभएको धियो । स्वभाव जतिसुकै नराम्रो भए पनि उहाँको बोलीबाट नै हामी 
मोहित भड्हाल्यौं । उहांमा मोहित हूनुको अर्को कारण हो, उहाँको सुन्दर महार । प्रेमपूर्ण हेरादइ र 


रामालन्द्री टीका 


८४०६६ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३१ 


मधुर हास्यले युक्त भएको त्यो सुन्दर अनुहारभित्र यति कपटपूर्ण चरित्र पनि लुकेको हुनसक्छ 
भनी कसले अनुमान गरेको थियो र? गोपिनीहरूको अनुभवमा उनीहरूलाई श्रीकृष्णको हेरा 
प्रमवीक्षण अर्थात् हामीलाई नै प्रेमदुष्टिले हेरिरहनुभएको छ भन्ने लारथ्यो । उहांको हँसिलो अनुहार 
देख्दा पनि उनीहरूलाई कृष्ण हाम्रो उदैश्यले नै हांसिरहनुभएको छ भन्ने लारथ्यो । गोपिनीहरू जब 
श्रीकृष्णका चौडा छातीलाई हर्थे तब उनीहरूलाई त्यो श्रियःधाम अर्थात् सौभाग्य एवं शोभाकी 
अधिष्ठात्री देवी लक्ष्मीकै निवासस्थान ॐ लागथ्यो। त्यसमा उनीहरूले आफ्नो पनि ठँ भएको 
कल्पना गर्थ। यसरी आजसम्मका हरेक अनुभवहरूले परिपुष्ट हदे गद्रहेकाले नै आफ्नो मन 
श्रीकृष्णमा मुग्ध भएको गोपिनीहरूको भाव छ। 

श्लोकमा धाम शब्दको प्रयोग गरिएको छ। यसबाट पनि अनेक भावहरू प्रकट भएका 
छन् । गोपिनीहरू भन्छन् हजुरको धाम अर्थात् स्वरूप शान्त, भयरहित छ भनी बताइएको छ। 
हजुर आर्फैले पनि गीता ८२१मा तद् धाम परमं मम अर्थात् त्यो मेरो परम धाम हो अर्थात् 
स्वरूप हो भनी त्यो स्वरूपमा अरू कसैको प्रकाश आदि नपुग्ने बताउनुभएको छ। त्यही 
अभयरूप हजुरको स्वरूप आज हामी गोपिनीहरूसंग डउराॐँदे अंध्यारो वनमा एक्लै भागिरहेको छ । 
के हजुर सांँच्चै अभयरूप हूनुहृन्छ र भनी प्रश्न सोधिएको भाव पनि यहाँ प्रकट भएको छ । यही 
विषयमा अर्की गोपिनी भन्छिन् हे श्रीकृष्ण । संसारमा पुरुषबाट स्त्रीहरू उरारंछन् भनेसम्म 
सुनिएको थियो, खन् हजुर त आपूलाई परमपुरुष या उत्तम पुरुष भन्नुहुन्छ । हजुर खन् स्त्रीहरूबाट 
डराई भाग्न मिल्दछ ? यसो गर्नुभयो भने पचछिका पुरुषहरूले आफ्ना यस्ता उरपोक भगुवालाई 
कति खिसी गर्लन् ? अर्को कुरा छ वेदहरूले परमात्माको स्वरूपले मोह आदि अन्धकारलाई 
नष्ट गर्वछछ भनी बताएका छन्, तर त्यही स्वप्रकाश परमतत्त्व हाम्रा लागि भने मोहजनक भयो । 
यस्तो मोह जन्माउनेलाई पनि किन ज्ञानी महापुरुषहरूले प्रशंसा गरेका होलान् भनी प्रश्न 
सोधिएको छ। 

सबेलाई शरण दिने श्रीकृष्णका विषयमा अर्को भाव छ जो व्यक्ति भगवान्को चरणको 
शरणमा जान्छ त्यसले सबेलाई तापरहित बनाउन सक्छ भन्ने प्रसिद्धि छ तर यो भनाइ असत्य 
रहे, किनभने हजुरको चरणमा गरिएको प्रेमले हामीलाई तापयुक्त बनादइरहेको छ । हजुरमा 
लगादइएको मनले मोहमा पारे । कुनै गोपिनी भन्छिन् जसले एकपटक मात्र भए पनि 
परमात्माको पद चिन्तन गर्द, त्यो व्यक्ति तापमुक्त हृन्छ भने हामी हजुरको सम्पूर्णं स्वरूपको 
दर्शन पाउने गोपिनीहरू चाहं खन् तापयुक्त भएका छँ । यो कसरी सम्भव भयो ? यसरी अनेक 
भावहरू यहाँ भित्र रहेका छन् । 


व्रजवनौकसां व्यक्तिरङ्ग ते वृजिनहन्त्यलं विवमङ्गलम् । 
त्यन मनाक् च नस्त्वत्स्पृहात्मनां स्वजनहृद्रुजां यन्निषूदनम् ॥ १८ ॥ 


पढार्थ ते  हजुरको विदवमङ्गलम्  संसारको 
अ्खं  हे प्रिय श्रीकृष्ण व्यक्तिः  प्रादुर्भाव कल्याण र 


रामालन्द्री टीका 


८०६७ 





दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३१ 
त्रजवनोकसां  व्रजवासीहरूका प्रिमीहरूको हृदयरोगको भित्रैदेखि चाहने 

अलं  सम्पूर्ण निषूदनम्  नाशक ओषधि नः  हाभ्रा लागि 

वृजिनहन्त्री  पापलाई नष्ट यत्  जे हो त्यो हजुरलाई नै मनाक् च  अलिकति भए पनि 
गरिदिने किसिमको छ थाहा छ, त्यो त्यज  दिनुहोस् 

स्वजनहृद्रुजां  आपना त्वत्स्पृहात्मनां  हजुरलाई 


ताक्यार्थ हे प्रिय श्रीकृष्ण ! हजुरको प्रादुर्भावले संसारैको कल्याण गर्छ, यसले नै 
व्रजवासीहरूको सबै पापहरूलाई पनि नष्ट गरिदिन्छ । हजुरका प्रेमीहरूको हृदयरोगको नाश गर्न 
जे ओषधि हो त्यो हजुरलाई ने थाहा छ, हजुरलाई भित्रैदेखि चाहने हामीलाई त्यो ओषधि 
अलिकति मात्र भए पनि प्रदान गर्नुहोस् । 
विवरण यो तामससात््विकी कुमारी गोपिनीहरूले गरेको स्तुति हो। यसमा उनीहरूले 
श्रीकृष्णको जन्म ब्रजवासीहरूको दुःखलाई नष्ट गर्नके लागि भएको हो भनी उहाँ लाई फकाउन 
खोजेका छन् । यहाँ भगवान्लाई अङ्ग अर्थात् हे प्रिय ! भनी सम्बोधन गरिएको छ । श्रेष्ठ व्यक्तिहरू 
संसारैको र्ना गर्न तत्पर ह॒न्छन्, खन् सर्वश्रेष्ठ परमपुरुष परमात्माको त यो मुख्य कर्तव्य नै हो । 
विश्वमङ्गलं अर्थात् विश्वके कल्याणका लागि भगवान्को आविभवि हुने गर्द । यदि भगवान्को 
चरित्रबाट कुनै पनि व्यक्ति दुःखमा पयो भने त्यो भगवान्को असफलता हो र भगवान्के लागि 
चुनीती हो। संसारकै ताप नाश गर्न हजुर आउनुभएको हो भने के हजुरले हाम्रो उपेक्षा गर्न 
मिल्छ? के हामी संसारभित्र ने पर्दैनौँ ? भगवान्संग भक्तहरूले यस्ता अनेकँ प्रार्थना गरेको प्रसङ्ग 
भक्तिग्रन्थहरूमा अन्यत्र पनि पादृन्छ । यस्ते भावमा एक भक्तले भगवान्लाई प्रार्थना गर्दै उहाँ 
विश्वम्भर हुनुभएको भए आफूलाई दुःखबाट जोगाउन चुनौती दिएका छन् 
विश्वम्भर भर त्वं मां विश्वतो वा बहिष्कुर् । 
एतद् इयं न शक्नोसि त्यज विश्वम्भराभिधाम् ।। 

अर्थात् हे विश्वम्भर ! हजुर सांच्चै विश्वम्भर हूनुहुन्छ भने विश्वभित्रै पर्ने मलाई पनि रक्षा 
गर्नुहोस् । यदि मेरो रक्षा गर्न चाहनुहुननन भने मलाई विश्वबाट बाहिर गर्नुहोस्, जो कि मलाई रक्षा 
नगर्दा पनि हजुरको विश्वम्भरत्वमा कुनै कमी नआओस्। यदि मेरो रक्रा पनि गर्नृहुन्न या मलाई 
विश्वबाट बाहिर पनि गर्नुहुन्न भने आफ्नो यो विश्वम्भर नाम छडिदिनुहोस्। यहाँ भक्तले 
आपूलाई रक्षा गर्न या विश्वबाट बाहिर गरिदिन प्रार्थना गर्दा दुबे रूपमा ने ऊ संसारबन्धनबाट 
जोगिन चाहेको देखिन्छ । गोपिनीहरू पनि मोहबन्धनबाट छ्ुटन चाहन्छन्, त्यसैले उनीहरू 
श्रीकृष्णलाई विश्वपालन गर्नुपर्ने कर्तव्य सम्फाइरहेका छन् । 

मानँ भगवानले भन्नुभयो हे गोपिनीहरू ! म त संसारमा पापरहित शुद्ध व्यक्तिहरूलाई 
मात्र दर्शन दिन्हु, कल्याण गर्दह्ु, सबेलाई कल्याण गर्ने मेरो जिम्मा होइन। यसको उत्तरमा 
गोपिनीहरू भन्छन् पहिल्यै पाप नष्ट गरिरहनु पनि पर्दैन । यदि हामीमा केही पाप आदि बाँकी 
रहेका छन् भने हजुरको दर्शनले ने त्यो समूल नष्ट भद्हाल्छ किनभने हजुरको अभिव्यक्ति ने 
वृजिनहन्त्री अर्थात् सम्पूर्णं पापलाई नष्ट गर्न समर्थ छ। यहाँ गोपिनीहरूका अरू पनि अनेकों 
मनोभाव रहेका छन् । कुनै गोपिनी सोध्छिन् यदि हजुरलाई हाम्रो हृदय राम्रोनराम्रो के छ भन्ने 


रामालन्द्री टीका 


४०६८ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३१ 


विषयमा सन्देह रहेको छ भने त्यसको समाधान पनि हामी बताइदिन्छीं । हाम्रो हृदयभित्र हजुरको 
मिलनको कामना पहिलेदेखि नै रहेको छ । यदि हाम्रो हृदय दुष्ट भएको भए उसलाई त्यो सबै 
भाव थाहा हुन्छ । फेरि कामदेव त हजुरको पुत्र भएकाले हजुरको लागि सत्यवक्ता आप्त पनि हदे 
हो । त्यही साक्षी कामदेवलाई सोधी हाम्रो हृदयको अवस्था पत्ता लगाउन सक्नुहुन्छ । मानौँ 
श्रीकृष्णले भन्नुभयो तिमीहरूमा पापको आशङ़ा भएर होइन, अपि तु आपने सङ़ोचका कारणले 
म॒ तिमीहरूको अधि नञएको दहँं। म परपुरुष हँ । परपुरुषले स्त्रीहरूको बीचमा जांँदा ती 
स्त्रीहरूको मर्यादामा धक्का पुग्छ, त्यसैले म तिमीहरूको अधि नआएको हँ । यसको प्रत्यत्तरमा 
गोपिनी भन्छन् यदि स्त्रीहरूबीच आडउन लाज लागेको हो भने आपूमा रहेको करुणालाई 
पठाउनुहोस्, या आपफ्नी सहचारिणी करुणालाई साथ लिरई आडनुहोस्। आपफ्नी स्त्रीलाई साथ लिरई 
स्त्रीको समूहमा आदा केही फरक पर्देन। 


यत्ते सुजातचरणाम्बुरुहं स्तनेषु 
भीताः शनैः प्रिय दधीमहि कर्क॑रोषु । 
तेनाटवीमटसि तद् व्यथते न किं स्वित् 
कूपोदिमिभ्र॑मति धीभंवदायुषां नः ॥ १९॥ 





पदार्थ कर्कंरोषु  कठोर किंस्वित्  के 

प्रिय  हे प्रिय श्रीकृष्ण स्तनेषु  स्तनहरूमा न व्यथते  दुख्दैन 

यत्  जुन दधीमहि  राख्दथ्यौँ भवदायुषां  हजुरका लागि 
ते  हजुरका तेन  त्यही चरणले जिउने 

सुजातचरणाम्बुरुहं  सुकोमल अटवीम्  वनवनमा नः हाम्रो 
चरणकमललाई अटसि  हिडनुहन्छ घीः  बुद्धि 

भीताः  उराखदै तत्  ती चरणकमललाई भ्रमति  चक्करादेछ 
रानेः  विस्तारे आपना कूपीदिभिः  तिखा दुङ्गा आदिले 


ताक्यार्थ हे प्रिय श्रीकृष्ण ! हजुरका चरणकमल यति कोमल छन् कि हामी डरा्दँदे विस्तार 
मात्र आफना कठोर स्तनमा तिनलाई राख्दथ्यों। अहिले हजुर तिनै चरणले वनवनमा हिड्दै 
हुनुह॒न्छ । के हजुरका चरणहरूलाई तिखा दुङ्गाहरूले घोच्दा दुख्दैन होला र? यो सम्णी हजुरके 
लागि जिउने हामी सबे गोपिनीहरूको बुद्धि चक्कराँदेछ । 

विवरण यस श्लोकमा तामसराजसी गोपिनीहरूले आफ्नो मनको पीडा व्यक्त गरेका छन् । 
उनीहरूले श्रीकृष्णका कोमल चरणमा वनका कांडा, घाँंसका अङ्कुर आदि बिर्दा कति पीडा 
भयो होला भनी कल्पना गर्दा आफ्नो बुद्धि ने घुमेको जनाएका छन्। यहाँ अरू पनि अनेक 
भावहरू अभिव्यक्त भएका छन्। भगवान् वनवन धुम्नुभएको विषयलाई लिएर एउटा जिज्ञासाको 
भाव प्रकट भएको छ। संसार पनि वन हो, यसलाई भवाटवी भनिएको छ। सम्पूर्ण प्राणीहरू 


रामालन्द्री टीका 


८०६९ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३१ 


प्रारब्ध कर्मको कारणले यो वनमा घुम्छन्, यो उनीहरूको बाध्यता हो, तर श्रीकृष्णमा त कुनै 
कर्मको बन्धन कैन । श्रीकृष्णको जन्म र कर्म सामान्य प्राणीहरूको भै देखिए तापनि त्यो ती 
प्राणीहरूको जन्म कर्मभन्दा भिन्न र दिव्य छ। गीता ४९मा बतादएको छ जन्म कर्म च मे 
दिव्यम् अर्थात् मेरा जन्म र कर्महरू दिव्य छन्। प्रारब्धवश प्राणीहरू यो वनमा घुमेको कुरा त 
बरुन सकिन्छ, तर प्रारब्ध नर्हदा पनि श्रीकृष्ण यो दुःखमय वनमा किन भङ्किनुभएको होला ? 
आपन छटटु स्वभावको कारणले उहाँले दुःख पाउनुभएको हो नत्र दुःख पाठनुपर्ने कुनै कारण नै 
नभएको गोपिनीहरूको भनाइ छ । यहाँ गोपिनीहरूले आपफूहरूलाई श्रीकृष्णमा नै आयु भएका 
भनी बताएका छन्। गोपिनीहरूको भनादइ अनुसार उनीहरूको आयु आफूमा नभई श्रीकृष्णमा 
रहेको छ । यस विषयमा पनि गोपिनीहरूका अनेक मनोभावहरू प्रतिबिम्बित भएका छन्। 
गोपिनीहरू भन्छन् हाम्रो आफ्नो आयु आफैमा रहनुपर्न हो । अरू सबैको आयु तीती 
व्यक्तिहरूमै रहने अनि हाम्रो आयु चाहं हामीमा नभई श्रीकृष्णमा हुने चालबाजी गरिएको छ । यो 
भावनामा गोपिनीहरूले विधातालाई षड्यन्त्रकारी भएको आरोप लगाएका छन्। विधाताले विचार 
गरेछन् यदि गोपिनीहरूको आयु पनि यिनीहरूके नियन्त्रणमा यिनीहरूभित्रै राखिदिने हो भने त 
प्रियविरहको असीम दुःखको वेगले त्यसलाई एकैपटक समाप्त गरिदिड्हाल्छ । अनि यदि यिनीहरू 
पहिलो चोटमा नै समाप्त भए भने धरे दुःख भोगाउन पादेदेन । सृष्टिभरि दुःख भोगाउन फेरि मेले 
अरू कुन चाह सोखासारालाई तयार गरू ? यसैले यिनीहरूलाई नै अपार कष्ट दिई सुष्टिमा 
रहेको दुःख भोग्ने जिम्मा यिनीहरूकै लागि द्ुट्याइदिन्ट्ु। यस्तो विचार गरी उनले हाम्रो आयु 
श्रीकृष्णलाई दिएछन्, जसबाट उहाँ छलकारी श्रीकृष्णले हाम्रो आयु आफ्नो मुद्रीमा लिई हामीलाई 
बचाउदे अनन्त समयसम्म दुःख भोगाउन सक्नुहोस्। भवदायुषां यो शब्दबाट अर्को भाव पनि 
अभिव्यक्त हुन्छ । अब धेरै समय विरह सहियो भने आफ्नो प्राण समाप्त हुने ठान्दे गोपिनीहरूले 
श्रीकृष्णलाई अन्तिम चेतावनी दिन यो शब्द प्रयोग गरेका हन्। अब पनि प्रकट हुनुहुन भने हाम्रो 
आयु हजुर ने स्वीकार गर्नुहोस् । अब हामी मरेपचछ्ि हाम्रो शेष आयुलाई लिई यो व्रजको वनमा 
हामी विना एक्लै रमादरहनुहोस्। यसरी हजुर लामो समय बांच्नुहोस् भन्ने भावना गोपिनीहरूले 
पोखेका छन्। भवदायुषां यो शब्दबाट श्रीकृष्णको र आपफूहरूको आयु एडटै भएको भाव पनि 
गोपिनीहरूले व्यक्त गरेका छन्। हे श्रीकृष्ण ! हजुर र हामी बाहिरी रूपमा देखिन मात्र दुई या 
अनेक छँ, तर हजुरको आयु र हाम्रो आयु एडटै छ। आयु एउटे भटडसकेपच्ि हामीलाई परेको 
दुःख हजुरलाई अनि हजुरलाई परेको दुःख हामीलाई प्राप्त हृन्छ । हामी विरहवेदनामा मूर्छित हदा 
हजुर पनि मूर्च्छित हुनुहुनेछ अनि हजुर वनवनमा इडली भ्रमित भई दुःख पादरहुन्नेल हामी पनि 
भ्रमित एवं दुःखी भद्रहनेक्छौँ । त्यसैले धेरै हठ नगर्नुहोस्, हजुर र हामी अलग हन सक्दैनौँ । अब 
हाग्रा लागि च्छ प्रकट भड्हाल्नुहोस्, जसबाट हामीलाई पाएर हजुर अनि हजुरलाई पाएर हामी 
प्रसन्न हुन सकौँ। यो भावमा गोपिनीहरू र श्रीकृष्ण अलग अस्तित्व नभई एड अस्तित्ववाला हुन् 
भन्ने उच्चतम रहस्य प्रकट भएको छ । प्रेम भनेके दुई हृदयलाई जोडी एडटै बनाइदिने प्रक्रिया हो । 
प्रमको माथिल्लो स्तरमा दुबेका एडटे प्राण, एड मन र एड इन्द्रिय हन्छन्। एउटाको सानो भाव 
पनि अककि मनमा गई टोकिकिन्छ। यसरी मन र प्राणको एकात्मता नभर्ईकन प्रेमको असली 


रामालन्द्री टीका 


०७० 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३१ 


स्वरूप प्रकाशमा आँदेन पनि। जबसम्म प्रेमीलाई आफ्नो भाव मुखले या इसाराले बताउनुपर्न 
हुन्छ, तबसम्म त्यहाँ परमको वास्तविक रूप प्रकट भएके कैन भन्ने बुमनुपर्वछ । सांसारिक प्रेम यस्ते 
तल्लो स्तरको प्रेम हुन्छ । परमात्मा आफ्नै आत्मा भएकाले उहाँसंग मात्र एडटे प्राण र एडटै मन 
भई मिल्न सकिन्छ । यसरी एडटे भई मिलिसकेपचछ्छि मात्र व्यक्ति असली भक्त एवं प्रेमी हुन्छ । यहाँ 
गोपिनीहरूले आप्नो आयु श्रीकृष्ण नै भएको बताई प्रेमको यही उच्चतम स्वरूपको अभिव्यक्ति 
गरेका छन् । धीः भ्रमति भन्ने शब्दबाट अब आपफूहरू स्तुति आदि केही गर्न पनि असमर्थ छौ भन्ने 
भाव पनि प्रकट भएको छ । हजुरको अनन्त महिमा छ । त्यसलाई व्यास, वाल्मीकि आदि अनेक 
ऋषिहरूले पनि बताउन सकेका छेनन् । हामीले अब हजुरको स्तुति गरेर के नै हुन्छ र? अब हाम्रो 
बल सकिएको छ । विरहको व्यथाले गर्दा हाम्रो मन भ्रमित पनि भदसक्यो । अब देखिने भए आफ 
देखा पर्नुहोस् भनी गोपिनीहरूले पूर्ण आत्मसमर्पण गरेको भाव यहो एल्किन्छ । साधक जब 
साधनाको बललाई पनि छाडी पूर्ण आत्मसमर्पण गर्वछछ, तब परमात्माको कृपाबलले नै परमात्मा 
प्राप्त हुनहुन्छ भन्ने रहस्य यहाँ लुकेको छ। 


९ 


इति श्रीमदुभागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे पूवौधें 
रासकीडायां गोपीगीतं नामेकरत्िंोऽध्यायः ॥ ३९॥ 


रामालन्द्री टीका 


४०७१ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३२ 
अथ  घ्याय 
अथ इल्शश्व्यायः 
गोपिनीहरूलाई भगवान्को सान्त्वना 

श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 

इति गोप्य  प्रगायन्त्यः प्रुपन्त्यर्च चित्रधा । 

रुरुदुः सुस्वरं राजन् कृष्णदशंनलालसाः ॥ १॥ 
पदार्थ प्रगायन्त्यः  गाद्रहेका र भएका 
राजन्  हे राजा परीक्षित् प्रटपन्त्यः च  प्रलाप गरिरहेका गोप्यः  गोपिनीहरू 
इति  यसप्रकार कृष्णदशंनलालसाः  सुस्वरं  ठलो स्वरले 
चित्रधा  अनेक प्रकारले श्रीकृष्णलाई देख्ने तीव्र चाहना रुरुदुः  रोए 





ताक्यार्थ हे राजा परीभ्षित् ! गोपिनीहरू यसप्रकार अनेक प्रकारले गाउन र प्रलाप गर्न लागे। 
श्रीकृष्णलाई देख्ने तीव्र चाहना भएका उनीहरू इलो स्वरले रुन थाले । 


तासामाविरभृच्छोरिः स्मयमानमुखाम्बुजः। 
पीताम्बरधरः सरग्वी साक्षान्मन्मथमन्मथः॥ २॥ 


पदार्थ 
तासाम्  उनीहरूको अधि 


साक्षात्  साक्ात् 
मन्मथमन्मथः  कामदेवलाई 


स्मयमानमुखाम्बुजः  हंसिलो पनि मोहित गर्ने रूपवाला 


मुखकमल भएका 


सखग्वी  वनमाला लगाएका 





पीताम्बरधरः  पीताम्बरधारी 
रोरिः  शूरका नाति भगवान् 
श्रीकृष्ण 

आविरभूत्  प्रकट हनुभयो 


ताक्यार्थ यसपछि गोपिनीहरूको अधि कमलजस्तो हंसिलो मुख र कामदेवलाई पनि मोहित 
गर्ने रूप भएका एवं वनमाला र पीताम्बर धारण गर्नुभएका भगवान् श्रीकृष्ण प्रकट हूनुभयो । 

विवरण माथिका दुई श्लोकमा गोपिनीहरूको विलाप सुनिसकेपछ्ि भगवान् श्रीकृष्ण 
उनीहरूका सामने प्रकट हुनुभएको बताइएको छ । यस प्रसङ्गबाट भगवानूलाई प्राप्त गर्न दीनता नै 
प्रमुख साधन भएको पनि जनाइएको छ । परमात्मालाई प्राप्त गर्न मुख्य दुई कुराहरू चाहिन्छन् 
एडटा प्रबल पुरुषार्थ र अर्को भगवान्को कृपा । परमात्मालाई प्राप्त गर्न व्यक्ति पुरुषार्थ हनु ने 
पर्दछ । यसैलाई बताँदे मुण्डकोपनिषद् ३२४मा भनिएको छ नायमात्मा बलहीनेन लभ्यो, न 
च प्रमादात् अर्थात् यो आत्मतत्त्वलाई आत्मबल नभएको व्यक्तिले र आलस्य गर्ने प्रमादीले पनि 
पाउन सक्दैन। सामान्य संसारी व्यक्तिहरू संसारेलाई बनाउन चाहं कठोर परिश्रम गर्छन् तर 
परमात्मालाई पाउन चाह प्रयासै गर्देनन्। जीवको अल्पसामर्थ्यले परमात्मालाई पाउन नसक्ने 
जनाडँदे त्यसका लागि परमात्मकृपा नै चाहिने उनीहरू बतारंछन्। तर यो आलस्यको भावले 
परमात्मालाई पाउन सकिंदेन । यही तामसी मोह हटाउनका लागि नै शास्त्रहरूमा प्रबल पुरुषार्थको 


रामालन्द्री टीका 


८०७२ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३२ 


उपदेश गरिएको हो । यो जीव अनादि कालदेखि संसारका अनेक कर्ममा लागिरहेको छ । अवसर 
मिल्नेवित्तिकै जीवले तिनै पुराना नराम्रा संस्कारहरू खेलादइरहन्छ । त्यसलाई हटाउन शास्त्रमा 
अनेक साधना या उपासना पद्धतिहरू बताइएका छन्। यिनीहरूको निरन्तर अनुष्ठानद्वारा जीव 
पुराना दुष्कर्महरूको दासताबाट मुक्त हुन्छ । यसकै लागि अनेक साधनाविधिहरू बतादइएका हुन् । 
यसको तात्पर्यं केवल आफ्नै बलले या पुरुषार्थले परम तत्वको प्राप्ति हृन्छ भने होइन । परम 
तत्त्वको प्राप्ति भनेको जीव र परमात्मा अभिन्न भई मिल्नु हो, यसका लागि जीव अनि परमात्मा 
दुबे नै सक्रिय हुनुपर्दछ। जीव अल्पनज्ञ एवं अपूर्ण भएकाले उसको प्रयास पनि अपूर्ण नै रहेको 
हन्छ । यसलाई पूर्ण बनाउन भगवान्को कृपाको आवश्यकता पर्व । यसरी पुरुषार्थ एवं कृपा दुबे 
मिलेर नै जीवको उद्धार सम्भव छ भन्ने शास्त्रको निर्णय रहेको पाइन्छ । यी दुईमध्ये पनि ज्ञानको 
साधनामा पुरुषार्थ प्रधान अनि कृपा गौण हृन्छ भने भक्तिको साधनामा कृपा प्रधान र पुरुषार्थ 
गौण ह॒न्छ। यो भक्ति साधनाको प्रसङ्ग भएकाले यहाँ जीवको प्रयासभन्दा भगवान्को कृपा नै 
प्रमुख ह॒न्छ भनी बतादृएको छ । 

परमात्मा वस्तुतः निर्गुण र निष्क्रिय भए पनि भक्तका लागि सगुण र सक्रिय हूनुहुन्छ । 
भक्तहरूको कल्याण गर्न उहाँ पग्लिनुभएको छ र निरन्तर करूणाको रूपमा सबेतिर समानरूपले 
र्सिरहनुभएको छ। सबेतिर समानरूपले बर्सिने भगवान्को करूणा भक्तहरूमा चाहं विशेष 
फलोत्पादक हुन्छ, अरूमा हदेन। यो कुरा वृष्टिको दृष्टान्तबाट स्पष्ट हुन्छ । जसरी वर्षा सबेतिर 
समान ने हुन्छ, तर वर्षाको पानी होचोगलेको स्थानमा गई स्थिर हुन्छ, त्यसै गरी सबेतिर बर्सिनि 
भगवत्करुणा पनि नम्र एवं विनयी भक्तहरूमा नै गई स्थिर हुन्छ । जब व्यक्ति साधना समेत त्यागी 
पूर्णतः समर्पित एवं अनन्य बन्दछ, तब मात्र भगवानूको कृपा त्यसमा फलीभूत ह॒न्छ । यसैले यहाँ 
गोपिनीहरूले भगवान्को खोजी गर्न छडी दीनतापूर्वक रोएपक्ि मात्र भगवान् प्रकट हूनुभएको 
देखादएको छ । तर यो अवस्था प्राप्त हुन पनि गोपिनीहरूले पहिले परमात्माको अन्वेषण गर्ने 
साधना गरेके थिए भन्ने बुखिन्छ । भक्तिको क्षेत्रमा साधनाको महत्त्व परमात्मालाई प्राप्त गराउन 
होइन, अपि तु संसारका पुराना दुर्वासना द्ुटाउनसम्म मात्र रहेको छ। जब व्यक्ति संसारबाट 
पूर्णतः छ्ुटदछ र पचि आफ्नो साधनालाई पनि छाडी केवल निरुपाय बन्दछ, तब त्यसलाई 
सर्वशक्तिमान् परमात्माको कृपापूर्णं सहायता प्राप्त हुन्छ । अनन्तलाई पाडन अन्तवान् पदार्थहरूको 
भरोसालाई पूर्णतः त्यागनै पर्दछ। यही रहस्य प्रस्तुत प्रसङ्गमा व्यक्त भएको देखिन्छ । यसैलाई 
टीकाकारहरूले भक्तानां देन्यमेवैकं हरितोषणसाधनम् अर्थात् भक्तहरूका लागि भगवान्लाई प्रसन्न 
बनाउने साधन भनेको दीनता ने हो भनी बताउनुभएको छ। 

यहाँ गोपिनीहरूको रुवाइलाई सुस्वर अर्थात् मधुर स्वरयुक्तको भनिएको छ, रुवाद 
सामान्यतया राम्रो हदेन, तर भगवान्लाई आफ्ना लागि भक्तहरू रोएको खुब मिटो लाग्दछ। 
त्यसैले भगवान्को अनुभवलाई नै लिई यहाँ रुवाटइको लागि सुस्वर शब्दको प्रयोग गरिएको हो । 
संसारका लागि रुने व्यक्तिहरू भगवान्को लागि रनु के हो र यो कति मधुर ह॒न्छ भन्ने जान्दैनन्, 
तर दीनतापूर्वकको यही रुवादइबाट पर्लेर नै मङ्गलमय परमात्मा प्रकट हुने हुनाले भक्तहरूलाई यो 
परमप्रिय भएको हो । संसारका पदार्थहरूको होइन अपितु कृष्णदर्शनको लालसाले रनु असाध्य 


रालालन्द्री टीका 


४०७३ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३२ 


रमणीय हृन्छ । त्यसैले भक्तहरूको अनुभवबाट पनि यसलाई सुस्वर अर्थात् मिढठो स्वरको भनिएको 
हो। 

यहाँ भगवान्लाई शौरिः भनिएको छ । शूरस्य अपत्यं शौरिः अर्थात् शूरका नाति भएकाले 
भगवान् शौरि हुनह॒न्छ । भगवान् यति शूर हनुभयो कि आपरूलाई प्रेम गर्नैहरूलाई रक्षा गर्न छाडी 
वनवनमा एक्लै भाग्दै हिंडनुभयो भन्ने उपहासको भाव पनि यहाँ छ । भगवान् अहिलेसम्म प्रकट 
नरहनुभएकाले भक्तहरूले रिसाई यो भाव प्रकट गरेका हून्। भगवान्को स्वरूपको वर्णन गर्दै 
शुकदेवले मन्मथमन्मथ भन्नुभएको छ। मनः मथ्नाति इति मन्मथः यस्तो व्युत्पत्ति अनुसार मन्मथ 
भनेका कामदेव हून्। आफ्नो अद्वितीय सुन्दरताको कारणले कामदेवको चित्तलाई पनि विक्षिप्त 
पारिदिने भएकाले भगवान् मन्मथमन्मथ हूनुहन्छ । यो शब्दबाट प्रियविरहपचछिको संयोगमा उनमा 
अनन्त आनन्द एवं सौन्दर्यको प्रतीति हुने भाव पनि प्रकट भएको छ । एकपटक विरह भदसकेपच्ि 
फेरि प्रियसंयोग भयो भने सामान्य अवस्थाभन्दा त्यो अत्यन्ते आनन्ददायक हुन्छ । श्रीकृष्ण यद्यपि 
सर्वदा सुन्दर हूनुहुन्थ्यो, तर विरहपचछिको मिलन भएकाले गोपिनीहरूले उहांमा अनन्त सौन्दर्यको 
अनुभव गरेको भाव यहाँ प्रकट भएको छ। पीताम्बरधर, स्रग्वी आदि शब्दको अर्थं बताँदे 
टीकाकारहरूले लेखनुभएको छ यसमा भगवान् श्रीकृष्ण गोपिनीहरूकहाँ आउन डिल गर्नुभयो 
भन्ने बताइएको छ । यहाँबाट हराई लक्ष्मीलाई सन्तुष्ट गर्न जाँदा उनले दिएको वनमाला, पीताम्बर 
आदि शृङ्गार ग्रहण गर्दा गर्दै धैरे अबेर भयो भनी भगवान्ले स्पष्टीकरण दिनुभएको भाव यहाँ 
प्रकट भएको छ । आविः अभूत् भन्ने शब्दबाट भगवान् गोपिनीहरूबाट कटहिल्यै हराउनुभएको 
धथिएन भन्ने भाव प्रकट भएको छ। अहिलेसम्म गोपिनीहरूको हृदयभित्र भगवान् पस्नुभएको 
थियो । श्रीकृष्णसंग विहार गर्दगिर्दे जब गोपिनीहरूको हृदयमा मान या गर्वको भाव उदायो, तब 
भगवान्ले लीलारसको आस्वादनमा बाधक हुने देखी त्यस गर्वलाई नष्ट गर्न उनीहरूको हृदयभित्र 
पस्नुभयो । जब भगवान् भित्र पस्नुभयो तब यो भित्र रहस्य नबुफी गोपिनीहरूले श्रीकृष्ण हराएको 
भन्ने विचार गरी उहाँ लाई निर्दयी भएको आरोप लगाइरहे । भगवान् सर्वशक्तिमान् भए पनि जुन 
हृदय आपरूमा पूर्ण रूपले समर्पित भएको छैन, त्यसभित्र पसी त्यहाँका दुर्भावहरूलाई नष्ट 
गर्नृहुन्न। यसका लागि त हृदयलाई पूर्ण रूपमा भगवान्मा समर्पित गरिपिनुपर्दछछ । गोपिनीहरूले 
आफ्नो हदय भगवानूमा पूर्ण रूपले समर्पित गरेनन् उनीहरूले त श्रीकृष्णलाई छली भएको दोष 
लगाठँदे न् भगवद्विरोधी वृकत्तिहरूले त्यसलाई भरिरहे। यसरी भगवान् भित्रै रहन बाध्य हूनुभयो । 
जब आफ्नो सम्पूर्ण बललाई छडी गोपिनीहरूले पूर्ण आत्मसमर्पण गरे तब हृदयको दुर्भावलाई 
नष्ट गरी भगवान् आविः अर्थात् उनीहरूके अधि पहिले जस्तै प्रकट हुनुभयो । यो दृष्टिले विचार 
गर्दा रासलीलाको बीचमा हराउनु भगवान्को निर्दयता नभई परम कृपालुपन नै हो भन्ने सिद्ध 
हुन्छ । 


   भ ५ भ ५ ्रत्युत्फुल्लद्शो 
तं विलोक्यागतं प्रष्टं ल्लद्शोऽबलाः। 
उत्तस्थुयुंगपत्सवीस्तन्वः प्राणमिवागतम् ॥ ३॥ 


रामालन्द्री टीका 


४०७४ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३२ 
पदार्थ ्ीत्युत्फुल्लदुशः  प्रेमका आगतम्  आएपचछि 

प्रष्टं  परम प्रिय कारण आंखा ठुला भएका तन्वः इव  शरीर हात, खटा 
तं  उहाँ श्रीकृष्णलाई सवः  सवे आदि ठै 

आगतं  आडउनुभएको अबलाः  स््रीहरू गोपिनीहरू युगपत्  एकै पटक 

विलोकय  देखेर प्राणम्  प्राण उत्तस्थुः  उठे 





वाक्यार्थ ती परमप्यारा श्रीकृष्ण आडउनुभएको देखेपचछ्छि प्रेमका कारण गोपिनीहरूका आंँखा 
ठलाढुला भए। जसरी प्राण आएपक्छि शरीर उट, त्से गरी भगवान् आउनुभएपचछि सबै 
गोपिनीहरू एकै पटक जययाकजुरुक उठे । 


काचित् कराम्बुजं शेरे्गृहेऽञ्जलिना मुदा । 
काचिद् दधार तद्बाहुमंसे चन्दनरूषितम् ॥ ४॥ 


पदार्थ शरेः  श्रीकृष्णको लगादइएको 

काचित्  कुनै गोपिनीले कराम्बुजं  करकमललाई तदूबाहुम्  उहाँको हातलाई 
मुदा  प्रेमपूर्वक जगृहे  समातिन् अंसे  आपनो कांँधमाथि 
अज्जलिना  दुबे हातको काचित्  कुनैले चाहं दधार  राखिन् 

अञ्जलिले चन्दनरूषितम्  चन्दनलेप 





ताक्यार्थ कुनै गोपिनीले प्रेमपूर्वक आप्ना दुबे हातले श्रीकृष्णको करकमललाई समातिन्। 
अर्कालि चाहं चन्दनको लेप लगाइएको श्रीकृष्णको हात समातेर आफ्नो कोँधमाथि राखिन्। 


काचिद्ञ्जलिनागृह्णात् तन्वी ताम्बूलचविंतम् । 
एका तद्ङ्घ्रिकमलं सन्तप्ता स्तनयोरधात्॥ ५॥ 


पदार्थ अञ्जलिना  अञ्जलिद्रारा चरणकमललाई 
काचित्  कुनै एउटी अगृह्णात्  लिदन् स्तनयोः  आपना स्तनमा 
तन्वी  सुन्दरीले सन्तप्ता  वियोगले तातेकी अधात्  राखिन् 


ताम्बूलचविंतम्  श्रीकृष्णद्रारा 
चपादएको पानलाई 


एका  एडटीले चाहं 
तदङ्धिकमलं  उहांको 





ताक्यार्थ कुनै एडटी गोपिनीले श्रीकृष्णद्रारा चपादएको पानलाई आफ्नो अजञ्जलिमा लिडइन् भने 
अर्की वियोगले पीडित भएकी गोपिनीले श्रीकृष्णको चरणलाई आप्ना स्तनमा राखिन्। 


एका श्रुकुटिमाबध्य प्रेमसंरम्भविह्वला । 
घ्नन्तीवेक्षत् कराक्षेपेः सन्दष्टदरानच्छदा ॥ ६॥ 


रामालन्द्री टीका 


८०७५५ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३२ 
पदार्थ टोकिरेकी कटाक्षेपेः  आंखाको कुना 
प्रेमसंरम्भविहला  प्रणयकोपले एका  एउटीले कुनाको ककं हिराइले 

विह्वल भएकी ्ुकुटिम्  आं खीभौं घ्नन्ती इव  प्रहार गरे फँ 
सन्दष्टदशनच्छदा  दांतले ओठ।आबध्य  बाँधेर टेढो पारी दएेक्षत्  एकटक हेरिरहिन् 





ताक्यार्थ प्रणयकोपले विहल भएकी एडटी गोपिनीले चाहं दाँतले ओठ टोक्दे आं खीभोँ लाई 
टेढो बनाई आफ्ना कके हेराइले प्रहार गरे ॐ श्रीकृष्णलाई एकटक हेरिरहिन्। 


अपरानिमिषद्ग्भ्यां जुषाणा तन्सुखाम्बुजम् । 
आपीतमपि नातृप्यत् सन्तस्तच्चरणं यथा ॥ ७ ॥ 


पदार्थ तन्मुखाम्बुजम्  ती श्रीकृष्णको चरणलाई सम्ण्नि 
अनिमिषहग्भ्यां  छिमिक्क पनिमुखकमललाई सन्तः यथा  सत्पुरुषहरू फैँ 
नगरिएका दुई आं खाद्रारा सुषाणा  सेवन गरिरहेकी न अतृप्यत्  तृप्त भनन् 
आपीतम् अपि  परे पिए ठै अपरा  अर्की 

गरी हिरिएको तच्चरणं  श्रीकृष्णको 





वाक्यार्थ जसरी सत्पुरुषहरू भगवान्को चरणलाई सम्येर कहिल्यै अघाउँदेनन् त्यसै गरी अर्की 
गोपिनी आंँखा िमिक्क नगरीकन भगवान्को मुखकमललाई पिडँला फँ गरी हेरिरहंदा पनि तप्त 
भडनन् । 

   र  निमील्य 

त काचन्नत्ररन्ध्रण हयदकृत्य निमील्य च । 


पुलकाङ्ग्युपराह्यास्ते योगीवानन्दसम्प्लुता ॥ ८ ॥ 


पदार्थ हृदिकृत्य  हृदयभित्र पुयाई डबुल्की लगाङद 
काचित्  कुनै गोपिनी निमील्य  आंखा चिम्लिएर पुरुकाङ्गी  रोमाञ्चित 
योगी इव  योगीले ओँ उपगुह्य च  हृदयभित्र आस्ते  भन् 

तं  ती श्रीकृष्णलाई अंगालो मारेर 

ने्रन्परेण  आं खाको प्वालनाट आनन्दसम्प्टुता  आनन्दमा 





ताक्यार्थ कुनै गोपिनीले चाहं योगीले ॐ श्रीकृष्णलाई ओआंँखाको बाटोबाट हृदयभित्र पुग्याइन् र 
ओंँखा चिम्ली हृद यभित्रे अँगालो मारिन्। यसरी परम आनन्दमा इबुल्की लगाँदे उनी रोमाञ्चित 
भन् । 

वितरण माथिका श्लोकहरूमा सात प्रकारका गोपिनीहरूले सात प्रकारले भगवानूसंग व्यवहार 
गरेको देखादइएको छ । टीकाकारहरूले कुन भाव प्रकट गर्ने कुन गोपिनी हुन् भनी छुटयाउनुभएको 
छ । पहिली गोपिनीले भगवान्को दाहिने हातलाई अंजुलिले समातेकी चछिन्। यिनले यसो गरेर 
श्रीकृष्णलाई सपथ खुवाएकी ह॒न्। हे प्रिय ! अबदेखि म॒ अभिमान गर्दन, अनि हजुर पनि 
लीलाको बीचर्म हराउन पाउनुहन्न भनी आपसमा प्रतिज्ञा गरिएको भाव यहाँ देखिन्छ । अर्की 


रामालन्द्री टीका 


८०७६ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३२ 


गोपिनीले भगवान्को देत्रे हातलाई आफ्नो कोँधमा राखेकी छिन्। तेस्री गोपिनीले भगवान्ले 
चपाद्रहेको पानलाई छक आपफूले लिएकी चिन् भने चौथीले उहाँंको चरणलाई हृदयमा 
लगाएकी छिन्। पांचौ गोपिनीले ओंँखीभौँ खुस्च्याई तीव्र दृष्टिले भगवान्लाई नयनबाणले प्रहार 
गरेकी चछिन् भने कैटँले निर्निमेष नयनले भगवान्लाई पिए मै गरी हेरेकी छन् अनि सातौँले चाहं 
भगवान् भागने भयले हृदयभित्र थुनिदिएकी छिन्। जीवगोस्वामीका अनुसार यी गोपिनीहरूको नाम 
क्रमशः चन्द्रावती, श्यामला, शैव्या, पद्मा, राधा, ललिता र विशाखा रहेको छ। यसरी सात 
गोपिनीहरूको अनुभव यहाँ प्रकाशित भएको छ। 

अर्को व्याख्या अनुसार यी सबै श्रुतिरूपा गोपिनीहरू हुन् भनी यिनको भेदोपभेद 
दुट्यादएको छ। भगवान्को हात समाउने दुरईथरी गोपिनीहरू कर्म एवं यज्ञपरक कर्मकाण्डका 
श्रुतिहरू हुन्। भगवान्ले खानुभएको पान लिने र चरण समाउने दुई गोपिनीले भगवान्को प्रसाद 
लिएको र चरणसेवा गरेको भाव प्रकाशित गरेकाले यी उपासना काण्डका श्रुतिहरू हन्। अरू 
तीन गोपिनीले भगवानूलाई तीत्रदृष्टिले हेरेको या हदयभित्र चिन्तन गरेको बतादइएकाले यी 
ज्ञानकाण्डका श्रुतिहरू हन् । 


४७ न   
सवास्ताः कंरावालोकपरमोत्सवनिवृताः। 
जहुविरहजं तापं प्रज्ञं प्राप्य यथा जनाः ॥ ९॥ 


पदार्थ सवः  सबै गोपिनीहरू जनाः  मानिसहरू आनन्दित 
केरावालोकपरमोत्सवनिवृंताः  यथा  जसरी हन्छन् त्यसै गरी 

श्रीकृष्णको दर्शनरूपी प्राज्ञं  सुषुप्ति अवस्थाको विरहजं  श्रीकृष्णविरहको 
महोत्सवद्वारा आनन्दित भएका चेतनालाई तापं  तापलाई 

ताः ती प्राप्य  पाएर जहुः  त्यागिदिए 





ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णको दर्शनरूपी महोत्सवद्वारा ती सबे गोपिनीहरू सुषुप्ति अवस्थाको 
चेतनालाई पाएर मानिसहरू आनन्दित भए फँ आनन्दित भए र उनीहरूले श्रीकृष्णविरहको सबे 
असह्य दुःखलाई त्यागिदिए। 


ताभिविधूतरोकाभिभंगवानच्युतो वृतः। 
व्यरोचताधिकं तात पुरुषः राक्तिभियंथा ॥ १० ॥ 





पदार्थ भगवान्  भगवान् शक्तिहरूले युक्त हुन्छ, त्यसै 
तात  हे प्रिय परीक्षित् अच्युतः  श्रीकृष्ण गरी 

विधूतशोकाभिः  शोक हटेका यथा  जसरी अधिकं  सन् धरै 

तामिः  ती गोपिनीहरुद्रारा पुरुषः  परमात्मा व्यरोचत  सुशोभित हुनुभयो 
वृतः  घेरिनुभएका शक्तिभिः  आप्ना स्वरूपभूत 


रामालन्द्री टीका 


०७७ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३२ 


ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! विरहको शोक नष्ट भएका ती गोपिनीहरुद्रारा घेरिनुभएका भगवान् 
श्रीकृष्ण आफना स्वरूपभूत शक्तिहरूले युक्त परमात्मा शोभित भए रँ खन् धरे शोभित हूनुभयो । 
विवरण यस श्लोकमा गोपिनीहरूद्रारा घेरिनुभएका भगवान् अत्यन्त सुशोभित हुनहुन्थ्यो भनी 
बताइएको छ । सबै गोपिनीहरू विधूतशोक अर्थात् शोकमोह नष्ट भएका वीतराग तपस्वी रै 
थिए। तरति शोकमात्मवित् छान्दोग्योपनिषद्, ७११ अर्थात् आत्मज्ञानी शोकबाट मुक्त हुन्छ 
भनी उपनिषद्मा बतादइएको छ । आत्मज्ञानको यो स्थिति प्राप्त गर्न श्रवण, मनन, निदिध्यासन 
आदि अनेक उपाय गर्नुपर्दछ, यसबाट परमात्मतत्वको साक्षात्कार प्राप्त गर्न सकिन्छ । त्यस्ता 
व्यक्तिहरू संसारमा विरलै हृन्छन्। यसैलाई भगवानूले गीता ७३मा यततामपि सिद्धानां 
कश्चिन्मां वेत्ति तत्ततः अर्थात् आत्मज्ञानका लागि प्रयास गर्नहरूमध्ये पनि कसैकसैले मात्र 
मलाई यथार्थ रूपमा बुम्न सक्दछन् भनी बताउनुभएको छ । यस्ता आत्मज्ञानी भक्तसंग रहँदा 
भगवान्को प्रसन्नता, शोभासौन्दर्य नै अलग हृन्छ । ब्रजलीलाको विशेषता चाहं के हो भने यहाँ 
भगवानूले यस्ता वीतराग भक्तहरूको खोजी गर्नुपर्देन । यहाँ घरघरपिच्छे हरेक व्यक्ति भगवानूका 
श्रेष्ठ भक्तहरू छन्। जहाँ श्रेष्ठ भक्तहरू छन्, त्यहां भगवान्को विशेष प्रसन्नता हुन स्वाभाविके 
देखिन्छ । यसैले व्रजमण्डलको प्रेममा भगवान् बदी पग्लिनुभएको छ । हजारौँ गोपिनीहरू जो 
वासुदेवः सर्वम् अर्थात् जगत्भरि वासुदेव श्रीकृष्णलाई नै देख्ने सुदुर्लभ अवस्थामा पुगेका धथिए, 
तिनीहरूको समूहमा रहन पाडनु भगवान्को लागि पनि सुदुर्लभ नै थियो। अधिकं व्यरोचत यो 
शब्दले भगवान् विशेष रूपले सुशोभित हुनुभयो भन्ने जनाएको छ। अधिकं शब्दको अर्थ 
पहिलेभन्दा बढी या सबेभन्दा बढी भनी गर्ने हो भने यसको तात्पर्य श्रीकृष्ण गोपिनीहरूको 
समूहमा धघेरिएर बस्दा वैकुण्ठवासी नारायण आदि सबै स्वरूपहरूभन्दा पनि धेरै गुणा बढी 
शोभित हुनुभयो भने हुन्छ । वैकुण्ठ इत्यादि लोकमा भगवानूका अनेकौँ भक्तहरू त छन्, तर 
तिनीहरूमा प्रेमको माधुर्य त्यति अभिव्यक्त छैन। दिव्य लोकमा दिव्य रेश्वर्यले सम्पन्न 
भगवानूलाई देख्दा भक्तहरू उहांलाई केवल सम्मान एवं श्रद्धा गर्न सक्छन्। हृदयको भित्री प्रेम 
त्यहाँ प्रकट हँदेन । केवल लक्ष्मी मात्र त्यहोँ भगवानूसंग अन्तरङ्ग प्रेम गर्न सक्नुहन्छ, तर व्रजमा त 
भगवानूलाई लक्ष्मीभन्दा पनि बढी प्रेम गर्ने गोपिनीहरू छन्। लक्ष्मीमा पनि भगवान्को एेश्वर्यको 
स्फुरण भएकाले त्यहाँ पूर्ण प्रेम अभिव्यक्त हदेन, तर गोपिनीहरूको प्रेमद्वारा त भगवानूको एश्वर्य 
ने ढाकिएको छ । यसरी अरू दिव्य नारायण आदि स्वरूपभन्दा पनि भगवान् श्रीकृष्णको शोभा ने 
बटठी भएको देखिन्छ । लीलाधाममा भगवान्का साथ विहार गर्ने यी गोपिनीहरू हजारँको 
संख्यामा धिए र यिनका सोह ओटा समूह धथिए भनी टीकाकारहरूले निर्दिष्ट गर्नुभएको छ। 
स्कन्दपुराण अनुसार सोह ओटा समूहमा हजारौँ गोपिनीहरू धिए। ती गोपिनीमध्ये सर्वश्रेष्ठ दुई 
गोपिनीहरू थिए चन्द्रावती र राधा अनि ती दुर्दमा पनि नित्यनिकुञ्जेश्वरी राधा नै सर्वशवेष्ठ 
थिद्न् र यी भगवान्की अन्तरङ्शक्तिरूपा हुन् । 


ताः समादाय कालिन्द्या निविश्य पुलिनं विभुः । 
विकसत्कुन्दमन्दारसुरभ्यनिलषट्पदम् ॥ ९॥ 


रालालन्द्री टीका 


०७८ 


अध्याय ३२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
रारच्चन्दरंशुसन्दोहध्वस्तदोषातमः शिवम् । 
कृष्णाया हस्ततरखाचितकोमलर्वाटुकम् ॥ १२॥ 
पदार्थ भंवरा दुम्मिएको 


विभुः  सर्वव्यापक श्रीकृष्णले रारच्चन्द्रीशुसन्दोहध्वस्तदोषा 
ताः  ती गोपिनीहरूलाई तमः  शरत्कालीन पूर्णचन््रको 
समादाय  लिएर प्रकाशछटाले रात्रिको अन्धकार 
विकसत्कुन्दमन्दारसुरभ्यनिरुषट् पनि हराएको 

पदम्  फुलेका कुन्द चमेली, कृष्णायाः  कालिन्वीका 


बालुवा जम्मा पारिएको अनि 
शिवम्  सुखकर भएको 
कालिन्द्याः  यमुनाको 

पुलिनं  तिरमा 

निर्विश्य  पुगेर भगवान् खन् 
शोभित हूनुभयो 


मन्दार बकाइना आदि फूलको हस्ततरलाचितकोमलवाटुकम्  
बास्नाले हावा मग्मगाएको र॒ लहररूपी हातहरूद्रारा मसिनो 


वाक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्ण ती सब गोपिनीहरूलाई लिई यमुनाको तिरमा पुग्नुभयो । त्यहाँ 
दकमक्क फुलेका कुन्द चमेली, मन्दार बकाइना आदि फूलको बास्नाले हावा मग्मगाएको 
थियो अनि भँवराहरू खुब दुम्मिएका थिए। शरत्कालीन पूर्णचन््रको प्रकाश छरिनाले रात्रिको 
अन्धकार पनि हराएको त्यो सुखकर तटमा यमुना नदीले आफना लहररूपी हातले मसिनो बालुवा 
जम्मा पारेकी थिडन् । त्यहाँ पुग्दा भगवान् श्रीकृष्णको शोभा खन् बद्यो । 





तदुदशंनाहादविधूतह्रुजो मनोरथान्तं श्रुतयो यथा ययुः । 
स्वेरुत्तरीये र ुत्वबु्कुमाङ्कितेरचीकक्पन्नासनमात्मबन्धवे  ९ 
स्वेरुत्तरीयेः माङ्कितेरचीक्कपन्नासनमात्मबन्धवे ॥ १६॥ 


पदार्थ परमात्मालाई प्रतिपादन गरी कुत्वकु्कमाद्वितेः  स्तनको 
तदुदशंनाहादविधूतहट्रूजः  उहाँ कृतकृत्य भए रै, कु ड्कुमलेप लागेका 
श्रीकृष्णको दर्शनको आनन्दले मनोरथान्तं  आपफूले चाहेको स्वैः  आआपना 
हृदयका सबे शोक मेटिएका आनन्दको चरम अवस्थामा उत्तरीयेः  पदछछयौराहरूद्रारा 
गोपिनीहरू ययुः  पुगे आसनम्  आसन 

श्रुतयः यथा  वेदमन्त्रहरू ॐ आत्मबन्धवे  आप्ना प्याराका अचीक्क्पन्  बनाए 
कर्मप्रतिपादन गररेपछ्ि लागि 





ताक्यार्थ श्रीकृष्णको दर्शनको आनन्दले गोपिनीहरूको हृदयका सबे शोक मेरिए। पहिले 
कर्मप्रतिपादन गर्ने वेदमन्त्रहरू पछि परमात्मालाई प्रतिपादन गरी कृतकृत्य भए रँ गोपिनीहरूको 
पनि मनको सम्पूर्ण इच्छा पूर्ण भयो र उनीहरूले चरम आनन्द पाए । उनीहरूले आफ्ना प्यारा 
श्रीकृष्णलाई बस्नका लागि स्तनका कुड्कुमलेप लागेका आआपना पयौराहरूले ने आसन 
बनाए । 


रामालन्द्री टीका 


८४०७९ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३२ 


न स ईङ्वरो वि ९.  
तत्रोपविष्टो भगवान् स ईङवरो योगेरवरान्तहृदि कल्पितासनः। 
चकास गोपीपरिषद्गतोऽचिंतस्त्रटोक्यलक्षम्येकपदं वपु्दधत् ॥ ४ ॥ 





पदार्थ   त्यहं वपुः  शरीरलाई 
योगेर्वरान्तहैदि  उपविष्टः  बस्नुभएका दधत्  धारण गर्जुभएका 
महायोगीहरूको हृदयभित्र अचिंतः  उनीहरुद्वारा पूजा ईङ्वरः  सर्वसमर्थ 
कल्पितासनः  आसन गरिनुभएका सः  उहाँ 

न, अ ४०९  
बनाउनुहूुने तरेखोक्यलक्ष्म्येकपदं  त्रिलोकके भगवान्  भगवान् श्रीकृष्ण 
गोपीपरिषद्गतः  गोपिनीहरूकोशोभाको एक मात्र आश्रय चकास  शोभित हनुभयो 
समूहमा जानुभएका र भएको 


ताक्यार्थ महायोगीहरूको हृदयभित्र निवास गर्नृहुने, तीनै लोकको एक मात्र सुन्दर शरीर धारण 
गर्नुभएका सर्वसमर्थ भगवान् श्रीकृष्ण गोपिनीहरूको समूहमा उनीहरुूद्रारा पूजित भएर र॑दा न् 
शोभित हूनुभयो । 


सभाजयित्वा तमनङ्गदीपनं सहासटीठेक्षणविभ्रमश्रुवा । 
संस्पदनेनाङ््कृताङ्धरिहस्तयोः संस्तुत्य ईषत्कुपिता बभाषिरे ॥ १५॥ 


पदार्थ अङ्ककृताड्प्रिहस्तयोः  काखमा वियोगका कारण अलिअलि 
सहासटीलेक्षणविभ्रमश्रुवा  मन्द राखिएका भगवान् श्रीकृष्णका रिसाएका गोपिनीहरूले 
मुस्कानयुक्त विचित्र हेराइ र॒ चरण र हातहरूमा अनङ्गदीपनं  कामभावलाई 
कके आंखीभौ्रारा भगवान् संस्परेनेन  स्पर्शद्रारा बढाददिने 

श्रीकृष्णलाई संस्तुत्य  प्रशंसा गरेर तम्  उहाँ श्रीकृष्णलाई 
सभाजयित्वा  सत्कार गरी ईषत्कुपिताः  पहिले भएको बभाषिरे  यसो भने 





ताक्यार्थ मन्द मुस्कानले भरिएको विचित्र हेराइ र कके आंखीभद्रारा भगवान् श्रीकृष्णलाई 
सम्मान गरेर आफ्नो काखमा राखिएका उहाँका हात र पाउलाई मुसार्दै गोपिनीहरूले भन्दै ती हात 
र पाउको प्रशंसा गरे। अनि पहिले भएको वियोगका कारण केही रिसाएका उनीहरूले 
कामभावलाई बढाइदिने श्रीकृष्णसंग यसो भने । 


गोप्य उत्चुः गोपिनीहरूले भने 

भजतो ऽनुभजन्त्येक एक एतद्विपयंयम् । 

नोभयांङ्च भजन्त्येक एतन्नो बरहि साघु भोः ॥ १६॥ 
पदार्थ मोः  हे श्रीकृष्ण एके  कोही 


रामालन्द्री टीका 


०८० 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३२ 
भजतः  आफूलाई मन गर्दछन् नः  हामीहरूलाई 
पराउनेहरूलाई एके च  कोही चाहं साघु  राम्ररी 

अनुभजन्ति  पलि प्रेम गर्दचछन् उभयान्  दुबे थरीलाई न्ूहि  बताउनुहोस् 

एके  कोटी न भजन्ति  प्रेम गर्दैनन् 

एतद्विपय॑यम्  यसको उल्टो एतत्  यसको रहस्य 





वाक्यार्थ हे श्रीकृष्ण ! कोही व्यक्ति आपरूलाई मन पराउनेलाई मात्र प्रेम गर्दछन् अनि कोही 
आपफूलाई मन नपराउनेलाई पनि प्रेम गर्दछ्न्। कोही भने आफूलाई मन पराउनेनपराउने दुबेलाई 
प्रम गर्दैनन्। यसको रहस्य के हो ? राम्ररी बताउनुहोस्। 
वितरण यस श्लोकमा गोपिनीहरूले भगवान् श्रीकृष्णसंग प्रेम सम्बन्धी प्रश्न गरेका छन्। 
गोपिनीहरूको हृदयमा श्रीकृष्णको ठँ सर्वदा उच्च र परम प्रेमयुक्त थियो । रातमा आफूहरूलाई 
वनमा एक्लै छाडिदिंदा पनि उनीहरूको श्रीकृष्णप्रतिको प्रममा कुनै न्यूनता आएको धिएन। 
त्यसैले श्रीकृष्ण प्रकट हुनुभएपच्ि सबभन्दा पहिले गोपिनीहरूले उहांको सम्मानसत्कार आदि गरे 
र ईषत्कुपिताः अर्थात् अलिअलि रिसाएका गोपिनीहरूले श्रीकृष्णलाई सोधे। सामान्य लौकिक 
प्रममा प्रेमीहरू अविश्वासका कारणले एकआपसमा रिसारंछन्, तर गोपिनी र श्रीकृष्णको प्रेममा 
अविश्वास कहिल्ये पनि सम्भव छैन । त्यसैले कृष्णको स्वागत गरिसकेपचछ्ि मात्र रिसाएको वर्णन 
गरिएको छ । प्रेमजिज्ञासाको प्रसङ्गमा पनि श्रीकृष्णले आफूसंग कस्तो प्रकारको प्रेम गर्नुभएको हो 
भन्ने आश्चर्यको भाव प्रकट भएको छ । यहाँ गोपिनीहरूले तीन विकल्पमध्ये श्रीकृष्णको प्रेम 
कस्तो खालको हो भन्ने जिज्ञासा व्यक्त गरेका छन्। 

संसारमा तीन थरी व्यक्तिहरू हुन्छन् प्रिय, उपेक्ष्य र देष्य। आफूसंग सम्बन्धित या 
हितकर वस्तु या व्यक्तिहरू प्रिय हन्छन्, सम्बन्धित नभएकाहरू उपेक्ष्य हृन्छन् भने आपफूलाई अहित 
गर्नेहरू द्ष्य हन्छन् । पहिला प्रकारका व्यक्तिहरूसंग प्रेमकै सम्बन्ध राखिन्छ, दोप्रा प्रकारका 
व्यक्तिहरूसंग कुनै सम्बन्ध राखिंदेन, तिनको उपेक्षा गरिन्छ भने तम्रा प्रकारका व्यक्तिहरूसंग द्वेष 
या शत्रुताको सम्बन्ध हुने गर्द । प्रेम पनि दुई प्रकारको हुन्छ, एउटा सोपाधिक प्रेम र अर्को 
निरुपाधिक प्रेम । सोपाधिक प्रेम भनेको आफ्नो उदेश्य वा स्वार्थ पूरा हदा अरूसंग गरिने प्रेम हो । 
यसमा कोहीसंग निरपेक्ष रूपमा प्रेम गरिदेन अपितु त्यसबाट फाइदा भए वा उसले आपफूलाई प्रेम 
गर्ने भए मात्र प्रेम गरिन्छ । त्यसैले यो सापेक्ष या सोपाधिक प्रेम हो। अर्को प्रकारको प्रम छ 
निरुपाधिक वा निरपेक्ष प्रेम। यसमा अरूले आपूसंग प्रेम गछ कि गर्देन या त्यसबाट आपफूलाई 
फाइदा हुन्छ कि हेन केही विचार गरिदेन। यो स्वार्थरहित प्रेमसम्बन्ध हो, त्यसैले यसलाई 
निरुपाधिक प्रेम भनिन्छ । गोपिनीहरूले गरेको प्रश्नमध्ये पहिलो प्रेमविकल्पले सोपाधिक प्रेमलाई 
बताएको छ । भजतः अनुभजन्ति यो पदावलीले आपूलाई जसले प्रेम या हित गर्द, तिनैलाई मात्र 
प्रम गर्न भन्ने अर्थं बताएको छ। अनु उपसर्गको पछि भन्ने अर्थ हुन्छ । भजनस्य पश्चात् भजनं 
अनुभजनम् अर्थात् एउटा भजनपचछ्ि गरिने भजन ने अनुभजन हो । सेवा गर्ने अर्थको भज् धातुबाट 
नेको भजन शब्दको तात्पर्य सेवासम्मान भने हुन्छ । यसरी कसैले आफूलाई सेवासम्मान 
गर्द र असल मान्दछछ भने मात्र उसलाई प्रेम गर्ने आत्मप्रशंसा या स्वार्थको भाव यहाँ देखिन्छ । 


रामालन्द्री टीका 


४०८१ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३२ 


यसको विपरीत आपफूलाई प्रेम नगर्नहरूलाई पनि प्रेम गर्नु निरुपाधिक प्रेम हो। उभयान् न भजन्ति 
अर्थात् दुबेलाई प्रेम नगर्ने भन्ने तेस्रो विकल्पले चाहं उपेक्षा या द्रेषको भावलाई बताएको छ। 
आपूलाई प्रेम गर्नेनगर्ने कसैलाई पनि वास्ता नगर्ने व्यक्तिहरू कि द्वेष, कि त उपेक्षाके कारणले 
यसो गर्वछछन्। कसैले कसैलाई प्रेम गर्छ भने त्यसमा गुणदर्शन हूनै पर्दछछ। गुणदर्शनको विरोधी 
भाव दोषदर्शन हो । द्वेषी व्यक्ति यही दोषदर्शनको भावले युक्त हुने हदा उसले प्रेम गर्दन । उपेक्षा 
गर्ने व्यक्तिमा दोषदर्शनको भाव नरहे पनि गुणदर्शनको भाव पनि रहन्न। यसैले कुनै गुणदर्शन 
नगरेका कारण यस्तो व्यक्ति पनि कसैसंग प्रेम गर्देन। यसरी स्वार्थी प्रेम गर्नु, निःस्वार्थी प्रेम गर्नु 
रेष गर्नु र उपेक्षा गर्नुमध्ये कुन चाहं राम्रो हो र हजुर कस्ता खालका हुनुहन्छ भनी यहां 
गोपिनीहरूद्वारा प्रश्न गरिएको छ। 

गोपिनीहरूको मनमा श्रीकृष्ण यीमध्ये प्रेम गर्ने कोटिमा त पक्कै पर्नुहुन्न, बरु द्वेष या 
उपेक्षा गर्ने कोटिमा नै पर्नृहुन्छ होला भन्ने उपहासात्मक मनोभाव रहेको बुष्न सकिन्छ । त्यसैले 
प्रश्नको जालमा श्रीकृष्णलाई निष्ठुर सिद्ध गरी निरुत्तर पारिदिने उनीहरूको विचार छ । आफूसंग 
प्रम गर्नलाई प्रेम गर्ने भन्ने विकल्प श्रीकृष्णमा मिल्देन, किनभने हामीले यति प्रेम गर्दा पनि उहँले 
हामीसंग प्रेम नगरी लुकेर हिंडनुभयो । स्वार्थकै लागि प्रेम गर्नेले पनि आफनो प्रेमीसंग एकान्तमा 
आरामसंग विहार गर्न पारदा त्यसलाई छाडी भाग्दैन। आफूसंग प्रेम नगर्नेलाई पनि प्रेम गर्ने भन्ने 
निःस्वार्थं प्रेम त श्रीकृष्णमा सम्भव ने छैन, किनभने उहाँले आपने प्रेमीलाई पनि दुःख दिनुभएको 
छ । श्री कृष्णले द्वेष या उपेक्षा गरेको भन्न मिलिहाल्ने पनि देखिन्न किनभने उहाँले पहिले अनेक 
आपत्तिहरूमा हामीलाई बचादे आनुभएको हो । त्यसैले उहाँ कस्ता व्यक्ति हुनृहुन्छ भन्ने 
जिज्ञासा गोपिनीहरूमा देखिन्छ । 


श्रीभगवानुवाच भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभयो 

 अह भजन्ति  भ न ्  
मिथो भजन्ति ये सख्यः स्वार्थेकान्तोयमा हि ते। 
न तत्र सोहृदं धर्म॑ स्वाथोर्थं तद्धि नान्यथा ॥ १७ ॥ 


पदार्थ ते  तिनीहरू तत्  त्यो प्रेम 

सख्यः  हे सङ्गिनीहरू स्वार्थेकान्तोद्यमाः  स्वार्थको हि  निश्चय नै 

येजो लागि मात्र प्रयास गर्नेवाला हन् स्वाथर्थं  स्वार्थको लागि हो 
मिथः  एकआपसमा तत्र  त्यां अन्यथा  अरू केटीका लागि 
भजन्ति  प्रेम गर्नेसंग मात्र सौहृदं  असली मित्रतार न होइन 

प्रेम गर्दछन् घमः  धर्म पनि 

हि  निश्चय नै न छैन 





ताक्यार्थ हे सङ्गिनीहरू ! आफूलाई प्रेम गर्नैसंग मात्र प्रेम गर्ने मानिसहरू स्वार्थको लागि मात्र 
प्रम गर्ने खालका हुन् । त्यहाँ न असली मित्रता, न धर्मनै। त्यो प्रेम केवल स्वार्थपूर्तिका लागि 


रामालन्द्री टीका 


८०८२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३२ 
हो, त्यसको अरू केही प्रयोजन छैन । 
भजन्त्यभजतो    यथा 

न यव करुणाः पतर यथया। 

धर्मों निरपवादोऽत्र सोहदं च सुमध्यमाः ॥ १८ ॥ 
पदार्थ भजन्ति  प्रेम गर्दछन् ञत्र  यिनीहरूमा 
सुमध्यमाः  हे सुन्दरीहरू तिनीहरू निरपवादः  कपटरहित 
ये  जोजो पितरः  मातापिताहरू घमः  धर्म र 
वै  निश्चयनै यथा  यै सोहदं च  असली मित्रता पनि 
अभजतः  प्रेम नगर्नलाई पनि करुणाः  दयालु हुन्छन् हुन्छ 





ताक्यार्थ हे सुन्दरीहरू ! जो व्यक्तिहरू आपूलाई प्रेम नगर्नलाई पनि प्रेम गर्दछ्न् तिनीहरू 
मातापिता ४ दयालु हुन्छन् । यस्ता व्यक्तिहरूमा नै कपटरहित धर्म र असली मित्रता पनि हुन्छ । 


भजतोऽपि न वे केचिद् भजन्त्यभजतः कुतः। 
आत्मारामा ह्याप्तकामा अकृतज्ञा गुरुद्रुहः ॥ १९॥ 





पदार्थ कुतः  के कुरा ? व्यक्तिहरू हुन् कोही 
केचित्  कोटी चाह हि  निश्चय नै तिनीहरूमध्ये अकृतज्ञाः  प्रेम र उपकारको 
वै  निश्चयनै कोही मूल्य नबुम्ने अकृतज्ञहरू हुन् 
भजतः अपि  प्रेम गर्नेहरूलाई आत्मारामाः  आर्फैमा रमाउने कोटी 

पनि ज्ञानीहरू हुन् कोटी गरुद्रहः  मान्यजनमाधि द्रोह 
न भजन्ति  प्रेम गर्दैनन् आप्तकामाः  सम्पूर्ण गर्ने दुष्टहरू हुन् 

अभजतः  प्रेम नगर्नहरूको विषयभोग पूरा भएका 


ताक्यार्थ कोटी चाह आपूलाई प्रेम गर्नेहरूलाई पनि प्रेम गर्दैनन्, नगर्नेहरूलाई त के कुरा ? 
ती व्यक्तिहरूमध्ये आफैमा रमाउने ज्ञानीहरू, सम्पूर्ण विषयभोग पूरा भएका सन्तुष्ट व्यक्तिहरू, 


अकृतज्ञहरू र मान्यजनमाथि पनि द्रोह गर्ने दुष्टहरू पर्दछछन् । 


नाहं तु सख्यो भजतोऽपि जन्तून् भजाम्यमीषामःुवृत्तिवृत्तये । 
यथाघनो ब्यधने विनष्टे तच्चिन्तयान्यन्निभृतो न वेद् ॥ २०॥ 


पदार्थ पनि 
सख्यः  हे सङ्गिनीहरू अमीषाम्  यिनीहरूके 
अहं तु  म चाहं अनुवृत्तिवृत्तये  चित्तवृत्ति 


निरन्तर बनादराख्नका लागि 
न भजामि  प्रेम प्रकट गर्दन 


भजतः  प्रम गरिरहेका 
जन्तून् अपि  प्राणीहरूलाई 





यथा  जसरी 

अधनः  गरिब व्यक्तिले 

ठब्यघने  भट्राएको सम्पत्ति 

 भ 

विनष्टे  हरायो भने 

तच्चिन्तया  त्यसकै चिन्ताले 
रालानन्द्री टीका 


४०८३ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३२ 


निभृतः  व्याप्त भई अन्यत्  अरू केही पनि न वेद्  जान्दैन 
वाक्यार्थ हे सङ्गिनीहरू ! म ॒चार्हिं आपफूलाई प्रेम गर्न व्यक्तिहरूप्रति पनि उनीहरूको चित्तवृत्ति 
निरन्तर ममा लागिरहोस् भन्ने उदेश्यले प्रेम प्रकट गर्दिनँ। जसरी गरिब व्यक्तिले कतैबाट भेट्राएको 
सम्पत्ति हरायो भने ऊ त्यसैको चिन्तामा इबिरहन्छ, अरू केटी पनि थाहा पाडँदेन। त्यसै गरी 
मेरो वियोगबाट यी मेरा प्रेमीहरूको चित्तवृत्ति पनि खन् ममा मात्र लागिरहन्छ अन्यत्र जँदेन । 
वितरण माथिका चार श्लोकमा आएका प्रश्नका विकल्पहरूमध्ये भगवानूले आपू कतै पनि 
नपर्ने उत्तर दिनुभएको छ। भगवान् भन्नुहुन्छ हे गोपिनीहरू ! आफूसंग प्रेम गर्नेलाई मात्र प्रेम 
गर्ने व्यक्ति स्वार्थी हो। ती दुबेको प्रेम सम्बन्ध स्वार्थका लागि मात्र गरिएको प्रयास हो। यो 
संसारी वासनात्मक प्रेम हो, यसमा स्वार्थबाहेक न धर्म छ, न त हितैषी भाव। आफूलाई 
नमान्नेहरूलाई पनि प्रेम गर्ने मातापिता र गुरुहरू हुन्। यसमा धर्म र स्नेह दुबे भाव हुन्छन्। जो 
व्यक्ति कसैलाई पनि प्रेम गर्दैनन्, तिनीहरू दुई थरी हृन्छन्। एउटा आप्तकाम महापुरुषहरू अनि 
अर्का मूर्खं एवं दुष्ट व्यक्तिहरू। परमानन्दरूप आत्मालाई बुणिसिकेपछि व्यक्ति संसारका सबे 
पदार्थ र सम्बन्धहरूबाट निःस्पृह बन्दछ र ऊ समदुःखसुखः स्वस्थः समलोष्टाश्मकाञ्चनः। 
तुल्यप्रियाप्रियो धीरस्तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः भगवद्गीता, १४२४ अर्थात् सुख र दुःखमा समान 
भएको, माटोको उल्लो र सुनलाई पनि बराबर देख्ने, आपूलाई प्रशंसा र निन्दा गरेकोमा पनि 
बराबर भाव राख्ने, प्रिय र अप्रिय दुबे समान भएको ज्ञानी पुरुष हन्छ। यस्ता आत्मनिष्ठ 
व्यक्तिहरू संसारका कुनै पनि कुराहरूसंग प्रभावित एवं सम्बन्धित हूदेनन्। बृहदारण्यकोपनिषद् 
३९२६मा बताइएको छ असङ्गो न हि सज्जते अर्थात् आत्मा असङ्ग भएकाले उसको कते पनि 
संसर्ग हदेन । अर्का थरी मूर्ख व्यक्तिहरू चाह आपरूलाई उपकार गर्ने या अपकार गर्नैबीचको भेद 
दुट्याउन पनि सक्देनन्। यसैले यिनीहरू कसैलाई पनि प्रेम गर्देनन्। 

भगवान् श्रीकृष्ण आफूलाई योभन्दा पृथक् रूपमा रहेको बतार्डदे भन्नृहुन्छ म॒ त 
प्राणीहरूलाई प्रेम गदगिर्दै पनि न भजामि अर्थात् सर्वदा त्यो प्रेमलाई प्रकट गर्दिनँ। भगवान्ले 
आपू हराउनुपर्ने कारण बता्ँदे भन्नुभएको छ जसरी धनी व्यक्ति धन हराँदा सर्वदा त्यसके 
चिन्तन गरिरहन्छ, त्यसै गरी प्रेममा पनि विरहको अवस्थामा प्रेमीको निरन्तर चिन्तन भद्रहन्छ । 
त्यही निरन्तर चिन्तनद्रारा प्रेम अरु प्रगाढ होस् भन्का लागि म अदृश्य भएको ह, मेले 
तिमीहरूलाई प्रेम नगरेको होन । 


     ५  ४० 
एवं मदर्थोज्रितिखोकवेदस्वानां हि वो मय्यनुवृत्तयेऽबलाः। 
मया परोक्षं भजता तिरोहितं मासूयितुं माथ तत्प्रियं प्रियाः ॥ २१९॥ 


पदार्थ मेरा लागि लोक, वेदर अनुवृत्तये  अफ प्रगाढ वृत्ति 
अबलाः  हे गोपस्त्रीहरू आफन्तहरू पनि त्यागिदिने बनाडनके लागि 

हि  निश्चय नै वः  तिमीहरूको परोक्षं  अप्रत्यक्ष रहेर 
मदथोँज्स्तिलोकवेद्स्वानाम्  मयि  ममा भजता  प्रम गरिरहने 





रालालन्द्री टीका 


८४०८८ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३२ 
मया  मद्रारा तत्  त्यसैले मा  मलाई 

एवं  यसप्रकार प्रियाः  हे प्यारी गोपिनीहरू असूयितुं  दोषदृष्टिले हेर्न 
तिरोहितं  लुकियो प्रियं  प्रिय मा अर्हथ  योग्य छैनौ 


ताक्यार्थ हे गोपिनीहरू ! मेरा लागि लोकवेदको मर्यादा र आफन्तहरूलाई पनि त्यागिदिने 
तिमीहरूको मप्रति अयै प्रगाढ चित्तवृत्ति बनाउनके लागि म यसरी हराएको हँ । तर अप्रत्यक्ष रहेर 
पनि यैले तिमीहरुूप्रति प्रेम भने गरिरहेके थिपँ । त्यसैले हे प्यारी गोपिनीहरू ! तिमीहरूले आप्ना 
प्रिय मलाई दोष दिन मिल्दैन। 


न पारयेऽहं निरवद्यसंयुजां स्वसाघुकृत्यं विबुधायुषापि वः। 
या माभजन् दुज॑रगेदशुङ्खलाः संवृ्च्य तद्वः प्रतियातु साघुना ॥ २२॥ 


पदार्थ प्रमको राम्ररी प्रत्युपकार गर्न अभजन्  प्रम गयौ 

अहं  म न पारये  सक्िदिनं वः  तिमीहरूको 

निरवदयसंयुजां  निर्मल भावले याः  जो तिमीहरूले तत्  त्यो प्रेम 

मसंग संयुक्त भएका दुज॑रगेदशुङ्खलाः  टटाउनै साधुना  मप्रतिको स्नेहको 

वः  तिमीहरूको लागि नसकिने घरपरिवारको कारणले नै 

विबुधायुषा अपि  देवताहरूको बन्धनलाई प्रतियातु  जाओस् चुक्ता 
दिव्य आयुद्रारा पनि संवृरुच्य  चुँडाई होस् 

स्वसाधुकृत्यं  तिमीहरूको मा  मलाई 





वाक्यार्थ हे गोपिनीहरू ! तिमीहरू मसंग निर्मल प्रमभावले जोडिएका छौ। म देवताहरूको 
दिव्य आयु लिएर पनि तिमीहरूको निश्छल प्रमलाई प्रत्युपकार गरी चुकाउन सक्दिनँ । तिमीहरूले 
छोडने नसकिने घरपरिवारको बन्धनलाई समेत चुँडाली मलाई प्रेम गरेका छँ। त्यसेले त्यो 
प्रमव्यवहारको ऋण तिमीहरूको मप्रतिको स्नेहकै कारणले चुक्ता होस् । 

विवरण यस प्रसङ्गमा भगवानूले गोपिनीहरूप्रति आफ्नो कति अगाध प्रेम रहेको छ भन्ने भाव 
प्रकट गर्नुभएको छ। यसबाट भक्तहरुूप्रति भगवान्को कस्तो प्रेमदृष्टि हुन्छ भन्ने रहस्य पनि 
खुलेको छ। आपू हराउनुको कारण बतादे भगवान् भन्नुहन्छ मयि अनुवृत्तये अर्थात् 
तिमीहरूको प्रेम ममा अण दृढ होस् भन्का लागि नै म॒ अन्तर्निहित भएको हं। विरहको 
अवस्थामा नै कसको कति प्रेम छ भन्ने थाहा हुन्छ। संयोगको अवस्थामा तप्रेमीको अधि मेरो 
धरे प्रेम छ भनी सिधै भन्न पनि मिल्छ, तर विरहको अवस्थामा व्यक्ति कति दुःखी र पीडित 
हृन्छ, यसबाट मात्रै वास्तविक प्रमको गहिराइलाई अनुमान गर्न सकिन्छ । गोपिनीहरूमा रहेको 
प्रमको गहिराइ संसारको सामु अभिव्यक्त गर्न पनि भगवान्ले उनीहरूलाई विरहको अनुभव 
गराउनुभएको हो । फेरि वियोगपच्छि नै प्रेमीमा रहेको स्वाभाविक प्रेम खन् बढेर आंछ । यी सबै 
कारणले गर्दा भगवान्ले गोपिनीहरूलाई आफ्नो विरहको अनुभव गराउनुभयो । क्षमा मागेको 
भाषामा भगवान् भन्ुहन्छ असूयितुं मा अर्हथ अर्थात् ममा दोषदृष्टि नगर। म दोषी कैन, मत 


रामालन्द्री टीका 


०८५ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३२ 


तिमीहरूलाई प्रेम गर्नके लागि अन्तर्निहित भएको धिर, बाहिर तिमीहरूबाट हराए पनि भित्र 
प्रमशून्य भएको थिइन । 

यस श्लोकमा भगवान्ले गोपिनीको विशुद्ध प्रमबाट आपू ने ऋणी भएको जनाउनुभएको 
छ । भगवान् परम दयालु हुनहन्छ, उँले पात, फल, जल आदि जे चदढाए पनि आफू प्रसन्न हुने 
जनाउनुभएको छ । जब सामान्य वस्तुहरूको अर्पणवबाट पनि भगवान् प्रसनन हुनुहुन्छ भने हदयको 
विशुद्ध प्रम समर्पण गर्दा उहाँ खन् कति प्रसन्न हूनुहोला । श्रद्धापूर्वक भगवान्को नाम लिडन्छ भने 
पहिलो पटकको नाम उच्वारणबाटे भगवान् ज्यादे प्रसनन भएर त्यो व्यक्तिलाई मोक्ष विनुहन्छ, 
अरू दोम्रोतेस्रो पटक गरिएको नामको उच्चारणले त भगवान् स्वयं ऋणी बन्नुहुन्छ । प्रेमको 
कारणले भगवान् स्वयं ऋणी बन्नु यो नै विशुद्ध प्रेमको विशेषता हो। यहाँ पनि भगवानूले 
देवताको आयुलाई लिएर पनि यदि आफूले गोपिनीहरूको प्रमलाई चुकाउन खोज्ने हो भने 
त्यसमा समर्थ नहुने बताउनुभएको छ । यसरी आफू गोपिनीहरूको ऋणी रहने कुरा बता्ँदे 
भगवान्ले यहाँ विशुद्ध प्रेमको माहात्म्य प्रकट गर्नुभएको छ। 


९ 


इति श्रीमदुभागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे पूवौधें 
रासक्रीडायां गोपीसान्त्वनं नाम त्रिंशोऽध्यायः ॥ ३२॥ 


रामालन्द्री टीका 


४०८६ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३३ 


अथ यस्तिंरोऽध्यायः 
महारस 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
इत्थं भगवतो गोप्यः श्रुत्वा वाचः सुपेरखाः। 
जहरविरहजं तापं तदङ्गोपचितारिषः ॥ १॥ 


पढार्थ गोप्यः  गोपिनीहरूले विरहजं  विरहबाट उत्पनन 
इत्थं  यसप्रकार भगवतः  भगवान् श्रीकृष्णको तापं  शोकलाई 
तदद्खोपचिताशिषः  भगवान्को सुपेशलाः  सुमधुर जहुः  छाडिदिए 
अङ्स्पर्शले सबै इच्छा पूरा वाचः  वचनहरूलाई 

भएका श्रुत्वा  सुनेर 





वाक्यार्थ यसप्रकार परमप्रिय भगवानूको अङ्गस्पर्शद्रारा गोपिनीहरूका सबै इच्छा पूरा भए। 
उनीहरूले श्रीकृष्णका सुमधुर वचनहरू सुनी विरहबाट उत्पन्न भएको शोकलाई छाडिदिए । 


तत्रारभत गोविन्दो रासक्रीडामलुत्रतेः। 


स्रीरत्नेरन्वित 


न्वितः प्रीतेरन्योन्याबद्धबाहुमिः ॥ २॥ 





पदार्थ आपसमा हातमा हात बाँधेका गोविन्दः  गोविन्दले 
तत्र  त्यहां अुत्रतेः  आप्ना अनुगामिनी रासकीडां  रसलीला 
प्रीतेः  प्रसन्न भएका स्त्ीरत्नैः  ती श्रेष्ठ स्त्रीहरूले आरभत  सुरु गर्मुभयो 
अन्योन्याबद्धबाहुभिः  एक अन्वितः  युक्त भएका 


ताक्यार्थ त्यसपछि असाध्ये प्रसन्न भएका र एडटाको हातले अककि हात समातेका ती 
आफ्ना अनुगामिनी स्तरीरत्नहरूसहित भई गोविन्दले रासलीला सुरु गर्नुभयो । 


रासोत्सवः सम्प्रवृत्तो गोपीमण्डलमण्डितः । 

् ्  मघ्ये १ 
योगेदवरेण कृष्णेन तासां मध्ये दयोर्घयोः। 
प्रविष्टेन गृहीतानां कण्डे स्वनिकटं स्त्रियः ॥ २॥ 
यं मन्येरन् नभस्तावद् विमानशातसद्कुलम् । 
दिवोकसां सदाराणामोत्सुक्यापहतात्मनाम् ॥ ४ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


०८७ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
पदार्थ दुई गोपिनीको बीचमा 
यं  जसलाई प्रविष्टेन  पस्नुभएका 


योगेरवरेण  योगेश्वर 
कृष्णेन  श्रीकृष्णद्रारा 


स्त्रियः  सबै गोपिनीहरूले 
स्वनिकरं  आप्नै नजिकमा 


मन्येरन्  मानिरहेका थिए॒ गोपीमण्डलमण्डितः  

कण्ठे  घाँटीमा गोपिनीहरूको समूहद्रारा शोभित 
गृहीतानां  अंगालो मारिएका भएको 

तासां  ती गोपिनीहरूको रासोत्सवः  रास उत्सव 

हयोः हयोः मध्ये  हरेक दुई सम्प्रवृत्तः  सुरु गरियो 





अध्याय ३३ 
तावत्  त्यो वेला 
नभः  आकाश 
ओत्सुक्यापहतात्मनाम्  


उत्सुकताका कारणले चित्त 
हरिएका 

सदाराणाम्  पत्नीसहित भएका 
दिवोकसां  देवताहरूको 
विमानरशतसङ्कलम्  स्यौ 
विमानले व्याप्त भएको थियो 


वाक्यार्थ योगेश्वर भगवान् श्रीकृष्ण ॒दुरईदुई गोपिनीको बीचमा आपना दुई हातले दुबे 
गोपिनीको गलामा अंगालो मार्दै सबैका सामने प्रकट हुनुभयो । सबे स्त्रीहरूले उहाँ लाई आफूसंगे 
रहेको मानिरेका थिए। यसरी गोपिनीहरूको समूहद्रारा सुशोभित भएको रासउत्सव सुरु भयो । 
त्यस वेला रास उत्सव हेर्न असाध्ये उत्सुक भएर पत्नीसहित आएका देवताहरूका स्यौ विमानले 
आकाश व्याप्त भयो । 


 


ततो दुन्दुभयो नेदुनिपेतुः पुष्पवृष्टयः। 
जगुग॑न्धवंपतयः सस्त्रीकास्तयशोऽमलम् ॥ ५॥ 


पदार्थ पुष्पवृष्टयः  पुष्पवर्षा अमलम्  निर्मल 

ततः  त्यसपचि निपेतुः  बर्सिन थाले तद्यशः  श्रीकृष्णको यशलाई 
दुन्दुभयः  दुन्दुभिहरू सस्त्रीकाः  पत्नीले सहित जगुः  गाए 

नेदुः  बजे गन्धवंपतयः  श्रेष्ठ गन्धर्वहरूले 





ताक्यार्थ त्यसपच्छि दुन्दुभिहरू बजे र पुष्पको वर्षा हुन थाल्यो । आआपफना पत्नीले सहित श्रेष्ठ 
गन्धर्वहरूले श्रीकृष्णको निर्मल यश गाउन थाले । 


वलयानां नूपुराणां किङ्किणीनां च योषिताम् । 
सप्रियाणामभूच्छब्दस्तुमुलो रासमण्डले ॥ ६॥ 


पकार्थ हरूको तुमुलः  दलो 
रासमण्डठे  रासमण्डलमा वख्यानां  बाला शाब्दः  ध्वनि 
सप्रियाणां  प्रियतमले सहित नूपुराणां  पाउजु र अभूत्  भयो 


किङ्किणीनां च  कन्धनीका 
घुंगुरुहरूको समेत 


भएका 
योषिताम्  स्त्री गोपिनी 


ताक्यार्थ रासमण्डलमा आपफ्ना प्रियतमले सहित भएका गोपिनीहरूले पहिरेका बाला, पाउजू र 





रामालन्द्री टीका 


०८८ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३३ 
कन्धनीका घुँगुरुहरू एकसाथ बज्नाले ठुलो आवाज पेदा भयो । 
   देवकीसुत 
तत्रातश्चुश्युभ ताभमगवान्   
मध्ये मणीनां हेमानां महामरकतो यथा ॥ ७ ॥ 


पदार्थ   महानीलमणि ताभिः  ती गोपिनीहरुद्रारा 
यथा  जसरी चम्कन्छ, त्यसै गरी अतिशयुश्ुमे  असाध्ये सुशोभित 
हैमानां  सुनका तत्र  त्यहांँ हुनुभयो 

मणीनां  मणिहरूको भगवान्  भगवान् 

मध्ये  बीचमा देवकीसुतः  देवकीपुत्र श्रीकृष्ण 





ताक्यार्थ जसरी सुनका गोला मणिहरूका बीचमा महानीलमणिको शोभा हुन्छ, त्यसै गरी ती 
गोपिनीहरूको बीचमा देवकीपुत्र भगवान् श्रीकृष्ण ज्यादे सुशोभित हूनुभयो । 


पादन्यासेभुंजविधुतिभिः सस्मतेभ्रूविकासे 
९     न 
भ॑ज्यन्मध्येश्चलकुचपटेः कुण्डलेगंण्डरोलेः। 
स्वि्यन्मुख्यः कवररसनाग्रन्थयः कृष्णवध्वो 
गायन्त्यस्तं तडित इव ता मेघचकरे विरेुः ॥ ८ ॥ 





पदार्थ चलकुचपटेः  स्तन र वस्त्रको कवररसनाग्रन्थयः  चुल्ठो र 
पादन्यासेः  ठमठम पाड चञ्चलताले कम्मरमा कसिएका बन्धनहरू 
चलाउनाले गण्डरोेः  गालामा ठोकिकंदै खुकुलिएका 

भुजविधुतिमिः  हातका अनेक हल्लिरहेका ताः ती 
नत्यमुद्राअनुसारका कुण्डले  कुण्डलहरूले युक्त कृष्णवध्वः  श्रीकृष्णका 
इसाराहरूले भई प्रयसीहरू 

सस्मितेः  मस्कानसहित तं  ती श्रीकृष्णलाई वी मेघचक्रे  मेघमण्डलको बीच 
भ्रूविलासैः  आंखीर्भौँ टेढो श्रीकृष्णके मीत बीचमा 

पानलि गायन्त्यः  गीत गादइरहेका तडितः इव  बिजुली चम्किए 
भज्यन्मध्येः  भांचिएला कि ४ स्वि्यन्मुख्यः  अनुहार रँ 

कम्मर मर्काइलि पसिनाले लथपथ भएका विरेजुः  सुशोभित भणए 


ताक्यार्थ नाच्दा ठमठम पाड चलाद्रहेका, नृत्यमद्रा अनुसार हातले अनेक इसाराहरू 
गरिरहेका, मन्दमुस्कानसहित आंखीभौँलाई ठेँढो पार्द हेरिरहेका, भाँचिएला कि रै गरी कम्मर 
मकर्रहेका गोपिनीहरूका स्तन र वस्त्रहरू चञ्चल भडरहेका धिए । उनीहरूका गालामा ठोकिकिई 
कुण्डलहरू हल्लिरहेका थिए, उनीहरू श्रीकृष्णकै विषयमा गीत गाद्रहेका धिए, उनीहरूको चुल्टो 


रामालन्द्री टीका 


८४०८९ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३३ 


र कम्मरमा कसिएका बन्धनहरू विस्तारे खुकुलिंदे गएका थिए अनि उनीहरूको अनुहार पसिनाले 
लथपथ भएको थियो। यसरी नाचिरहेका ती श्रीकृष्णका प्रेयसीहरू मेघमण्डलको बीचमा 
चम्किएका बिजुली ४ सुशोभित भए। 


उच्ेजगुनृत्यमाना रक्तकण्ट्यो रतिप्रियाः । 
कृष्णाभिमशंमुदिता यद्गीतेनेदमावृतम् ॥ ९॥ 





पदार्थ रतिप्रियाः  श्रीकृष्णरतिलाई जगुः  गीत गाए 
नृत्यमानाः  नाचिरहेका असाध्ये चाहने यदुगीतेन  जुन गीतद्रारा 
कृष्णाभिमरामुदिताः  रक्तकण्ट्यः  अनेक रागहरूले इदं  यो संसार 
श्रीकृष्णले सुम्सुम्याडंदा मख्ख युक्त कण्ठ भएका गोपिनीहरूले आवृतम्  ठढाकियो 
परेका उच्चैः  उच्च स्वरले 


ताक्यार्थ श्रीकृष्णको सुम्सुम्याइले मख्ख परी नाचिरहेका ती गोपिनीहरूले ठलो स्वरले गीत 
गाए। गलाबाट अनेक रागस्वरहरू निकालिरहेका श्रीकृष्ण रतिलाई चाहने तिनीहरूको गीतद्रारा 
यो संसार नै ढाकियो। 


काचित् समं मुकुन्देन स्वरजातीरमिभिताः। 
उन्निन्ये पूनिता तेन प्रीयता साघु साध्विति । 
तदेव ध्रुवमुन्निन्ये तस्ये मानं च बहदात् ॥ १०॥ 


पढार्थ उन्निन्ये  बेस्सरी अलाप्न तत् एव  त्यही रागलाई कुनैले 
काचित्  कुनै गोपिनीले लागिन् ध्रुवम्  घ्रुवपदमा 

मुकुन्देन समं  श्रीकृष्णसंग प्रीयता  प्रसन्न भएका उन्निन्ये  फन् बस्सी अलापिन् 
अमिश्िताः  नमिसिएका तेन  ती श्रीकृष्णद्रारा तस्ये च  तिनलाई पनि 
अलमौ वैशिष्ट्य भएका साघु साधु इति  राम्रो छ, राम्रो बहु  धेरै 

स्वरजातीः  अनेक स्वरका छ भनी मानं  सम्मान 

आलापहरू पूजिता  प्रशंसित भन् अदात्  दिनुभयो 





ताक्यार्थ कुनै गोपिनीले श्रीकृष्णसंगै नमिसिएका खन् विशिष्ट प्रकारका रागहरू अलापिन्, 
यसबाट प्रसन्न हुनुभएका श्रीकृष्णले राम्रो छ राम्रो छ भनी उनको प्रशंसा गर्नुभयो। त्यही 
रागलाई अर्कीलि ध्रुवपदमा खन् दलो स्वरले अलापिन्, तिनलाई पनि श्रीकृष्णले धरे सम्मान 
दिनुभयो । 


काचिद् रासपरिश्रान्ता पारवंस्थस्य गदाभृतः । 
जग्राह बाहुना स्कन्धं इलथद्लयमल्लिका ॥ १९॥ 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध 


पदार्थ 

रासपरिश्रान्ता  रासनृत्यबाट 
थाकेकी 

इलथद्लयमल्लिका  बाला र 
बेली फूल खसाद्रहेकी 


श्रीमद्भागवत 


काचित्  कुनै गोपिनीले 
पारवंस्थस्य  आपफ्ना नजिकै 


रहनुहूुने 
गदाभृतः  गदाधारी श्रीकृष्णको 
स्कन्धं  काँ धलाई 


०९० 
अध्याय ३३ 
बाहुना  दुबे हातले 


जग्राह  समातिन् अँगालोमा 
नांधिन् 





ताक्यार्थ रासनृत्य गदगिर्दै थाकेकी एवं हातबाट बाला र चुल्टोबाट बेली पूल खसादरहेकी 
कुनै गोपिनीले आफ्ना नजिकै रहनुभएका श्रीकृष्णको कोँधलाई दुबे हातले अंँगालोमा बाँधिन्। 


तत्रेकांसगतं बाहुं कृष्णस्योत्पलसोरभम्। 
चन्द्नालिप्तमाघ्राय हृष्टरोमा चुचुम्ब ह ॥ १२॥ 


पदार्थ 

तत्र  त्यहां 

ह  निश्चय नै 

एका  एडटी गोपिनीले 
एकांसगतं  आपनो एउटा 


कोँधमा रहेको 

कृष्णस्य  श्रीकृष्णको 
चन्दनालिप्तम्  बेसरी 
चन्दनलेपन गरिएको 
उत्पलसोरभम्  कमल छ 





सुगन्धित 

बाहं  हातलाई 

आघ्राय  सुंघी 

हृष्टरोमा  रोमाञ्चित भएकाले 
चुचुम्ब  चुम्बन गरिन् 


ताक्यार्थ त्यहाँ एडी गोपिनीले आफ्नो एउटा काँधमा रहेको भगवान् श्रीकृष्णको चन्दनलेपन 
गरिएको कमल छै सुगन्धित हातलाई सुंधेर रोमाञ्चित भन् र त्यसलाई चुम्बन गरिन्। 


कस्यादिचन्नाट्यविक्षिप्तकुण्डलत्विषमण्डितम् । 
गण्डं गण्डे सन्दधत्याः प्रादात् ताम्बूलचविंतम् ॥ १३॥ 


पदार्थ 
नाट्यविक्षिप्तकुण्डलत्विष 
मण्डितम्  नाच्दा हल्लिएका 
कुण्डलको कान्तिले 


उज्यालिएको 

गण्डं  गालालाई 

गण्डे  श्रीकृष्णको गालामा 
सन्दधत्याः  जोडने 





कस्यादिचत्  कुनै गोपिनीलाई 
ताम्बूलचविंतम्  चपाइरेको 
पान 

प्रादात्  दिनुभयो 


ताक्यार्थ कुनै गोपिनीले नाच्दानाच्दै हल्लिरहेका कुण्डलको कान्तिलि उज्यालिएको आफ्नो 
गालालाई श्रीकृष्णको गालामा जोडिन्। उनलाई श्रीकृष्णले आपफूले चपादइरहेको पान दिनुभयो । 


 र 
नृत्यती गायती काचित् कूजन्नूपुरमेखला । 
पारवंस्थाच्युतहस्तान्जं श्रान्ताधात् स्तनयोः शिवम् ॥ १४॥ 


पदार्थ 
नृत्यती  नाचिरहेकी 


गायती  गादइ्रहेकी 
कूजन्नूपुरमेखला  पाउजु र 


कन्धनी का छँगुरुहरू 
बजाद्रहेकी र 


रामालन्द्री टीका 


८४०९१ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३३ 


श्रान्ता  थाकेकी शिवं  कल्याणमय 
काचित्  कुनै गोपिनीले पाश्वंस्थाच्युतहस्तान्जं  नजिकै 
स्तनयोः  आप्ना दुबे स्तनमा रेका श्रीकृष्णका करकमललाई 


अधात्  राखिन् 


ताक्यार्थ कुनै गोपिनी पाउजु र कन्धनीका धँगुरुहरू बजाँदै नाच्दै गाँदे धिइन्। त्यसबाट 
थाकेपक्छि उनले आपफ्ना नजिके रहेका श्रीकृष्णका कल्याणमय करकमललाई आफ्ना स्तनमा 
राखिन्। 

गोप्यो रब्ध्वाच्युतं कान्तं श्रिय एकान्तवल्लभम् । 

गृहीतकण्ट्यस्तदोर्भ्यां गायन्त्यस्तं विजदिरे ॥ १५॥ 


पदार्थ गोप्यः  गोपिनीहरूले 
तद्भ्यां  ती श्रीकृष्णका दुई भ्रियः  लक्ष्मीका 


कान्तं  प्रियतमको रूपमा 
रब्ध्वा  पाएर 





हातद्रारा एकान्तवल्लमम्  एक मात्र तं  उहाँलाई नै 
गृहीतकण्ड्यः  गलामा अंगालो प्यारा गायन्त्यः  गाद 
मारिएका अच्युतं  भगवान् विष्णुलाई न विजिरे  विहार गरे 


ताक्यार्थ श्रीकृष्णले सबै गोपिनीहरूका घांँटीमा आफ्ना दुबे हातले अंगालो मार्ुभएको थियो । 
उनीहरूले पनि लक्ष्मीजीका एक मात्र प्यारा भगवान्लाई आपफ्ना प्रियतमको रूपमा पाएर उहाँके 
विषयमा गाँदे विहार गरे । 


कर्णोत्पकालकविरङ्ककपोकघमं 
वक्तरश्रियो वर्यनूपुरघोषवायेः। 
गोप्यः समं भगवता ननृतुः स्वकेश 
सखरस्तस्रजो भ्रमरगायकरासगोष्ट्याम् ॥ १६ ॥ 


पाउजुको छमछम ध्वनिलाई नै 
बाजा बजा्ँदे 
स्वकेशस्रस्तस्रजः  आपन 
दिनेवाला भएको रासनृत्यको केशबाट पुष्पवर्षा गरिरहेका 
गोष्ठीमा कर्णोत्पलाककविरङ्ककपोकघमं 
वख्यनूपुरघोषवाय्येः  बाला र॒वक्वश्रियः  गालामा कानका 


पदार्थ 
भ्रमरगायकरासगोष्ट्याम्  
भेवरा गायक पष्ठस्वर 





कमलाकार कुण्डल र घुप्रिएका 
कपाल दुन्डिनाले मुख शोभित 
भएका 

गोप्यः  गोपिनीहरू 

भगवता समं  भगवानूसंग 
ननृतुः  नाचे 


ताक्यार्थ त्यो रासनृत्यमा भँवराहरू गायक पृष्ठ स्वर दिनेवाला थिए र गोपिनीहरूले पहिरेका 
पाउजु, बाला आदि बाजा ॐ बजिरेका थिए। नाच्दा गोपिनीहरूको केशबाट पुष्पको वर्षा हदे 
धथियो। गालामा कमलाकार कानका कुण्डल र घुभ्रिएका केश दुन्डिनाले मुखको शोभा खन् 


रामालन्द्री टीका 


७०९२ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३३ 
बटेको थियो । यस्ता गोपिनीहरू भगवान् श्रीकृष्णसंग नाचे । 

एवं परिष्वद्गकराभिमरौस्निग्पेक्षणोदामविलासहासेः। 

रेमे रमेशो वजसुन्दरीभियंथाभंकः स्वप्रतिबिम्बविभ्रमः ॥ १७ ॥ 


पदार्थ खेल्छ  स्पर्श, प्रेमपूर्ण हेरा, 
यथा  जसरी एवं  यसै गरी लीलामय उन्मुक्त हाँसो आदिले 
अभ॑कः  बच्चा रमेशः  रमापति भगवान् पनि बजसुन्दरीभिः  ब्रजका 


९. ९ 


स्वप्रतिबिम्बविभ्रमः  भ्रमका परिष्वङ्गकराभिमरोस्निग्ेक्षणो युवतीहरूसंग 

कारणले आपनै प्रतिबिम्बसंग दामविलासहासेः  अङ़माल, रेमे  खेल्नुभयो 

ताक्यार्थ जसरी सानो बच्चा भरमका कारण अर्को व्यक्ति ठानी आफ्नै प्रतिबिम्बसंग खेल्छ 
त्यसै गरी रमापति भगवान् श्रीकृष्ण पनि आप्नै स्वरूपभूत व्रज युवतीहरूलाई अड़माल गरेर, 
हात मुसारेर, प्रेमपूर्ण नयनले हरर, लीलामय उन्मुक्त हाँसो हांँसेर उनीहरूसंग खेल्नुभयो । 





तदङ्गसङ्गप्रमुदाकुटेन्द्रियाः केशान् दुकूलं कुचपद्टिकां वा । 
नाञ्जः प्रतिन्योटुमलं व्रजस्त्रियो विस्रस्तमालकाभरणाः कुरूद्धह ॥ १८ ॥ 


पदार्थ विसखरस्तमालाभरणाः  माला र॒कुचपद्टिकां वा  स्तन छोप्ने 
कुरूद्वह  हे कुरुवंशी परीक्षित् गहनाहरू यताउता भई वस्त्रलाई पनि 
तदद्गसङ्गप्मुदाकुटेन्द्रियाः  ती छरिएका अन्जः  ठिकसंग 


श्रीकृष्णको अङ्गस्पर्श पाएको बजस्त्ियः  व्रजयुवतीहरूले प्रतिव्योदुं  समाल्न 

खुसीले इन्दरियहरूमा उथलपुथल केशान्  आफ्ना कपाललाई न अलम्  समर्थ भएनन् 
मच्चिएका दुकूलं  रेसमी वस्त्रलाई 
ताक्यार्थ हे परीभ्षित् ! श्रीकृष्णको अङ्गस्पर्श पाएको खुसीले ती त्रजयुवतीहरूका इन्द्रियहरूमा 


उथलपुथल मच्चियो । तिनले यताउता भई छरिएका आफ्नै माला, गहना, कपाल, अन्य वस्त्रहरू 
र स्तन छोप्ने वस्त्रलाई पनि राम्ररी समाल्न सकेनन्। 





कृष्णविकरीडितं वीक्ष्य मुमुहुः खेचरस्तरियः। 
कामार्दिताः शाशाङ्र्च सगणो विस्मितोऽभवत् ॥ १९॥ 





पदार्थ भएका सहित 

कृष्णविक्रीडितं  श्रीकृष्णको खेचरस्त्रियः  आकाशमा हिंडने शाङ्ः च  चन्द्रमा समेत 
रासक्रीडालाई देवताका पत्नीहरू विस्मितः  आश्चर्यचकित 
वीक्ष्य  देखेर मुमुहुः  मुग्ध लद्ढ भए अभवत्  भए 

कामार्दिताः  कामले पीडित सगणः  तारा र ग्रहगणले 


रालालन्द्री टीका 


८०९द् 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


वाक्यार्थ श्रीकृष्णको रासक्रीडालाई देखेर सम्पूर्ण देवपत्नीहरू 
भए । तारा र ग्रहगणले सहित चन्द्रमा पनि आश्चर्यचकित भए। 


कृत्वा तावन्तमात्मानं यावती्गोपयोषितः। 


अध्याय ३३ 


कामले पीडित भई मुग्ध लर्ठ 


ज  दे  
रेमे स भगवांस्ताभिरात्मारामोऽपि लीलया ॥ २०॥ 


यावतीः  जति ओटा 
नस अ 


गोपयोषितः  गोपस्त्रीहरू छन् 


पदार्थ 

आत्मारामः अपि  आफैमा 
रमाउने भएर पनि तावन्तम्  त्यति ओटा नै 
सःती आत्मानं  आफूलाई 
भगवान्  भगवान् श्रीकृष्णले कृत्वा  बनाएर 


ध  तिनीहरूसंग 
लीलया  लीला गरेर 
 ० अ 

रेमे  रमाउनुभयो 





ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्ण आफैमा रमाउने भएर पनि उहाँ ले जति गोपिनी छन्, आपफूलाई पनि 


त्यति ओटा ने बनाई तिनीहरूसंग लीला गरेर रमाउनुभयो । 


तासामतिविहारेण श्रान्तानां वदनानि सः। 


प्रामृजत् करुणः प्रेम्णा रान्तमेनाद्गं पाणिना ॥ २९॥ 


पदार्थ  कारणले 

अङ्गं  हे प्रिय परीक्षित् श्रान्तानां  थाकेका 
करुणः  दयालु तासाम्  तिनीहरूका 
सः  उहाँले वदनानि  अनुहारहरूलाई 


  


अतिविहारेण  धरे लामो प्रेम्णा  प्रेमपूर्वक 


शन्तमेन  कल्याणमय 
पाणिना  हातले 
प्रामृजत्  पुचछिदिनुभयो 





ताक्यार्थ हे प्रिय परीक्षित् ! दयालु श्रीकृष्ण भगवान्ले धेर समयसम्म विहार गर्दा थाकेका ती 


गोपिनीहरूका अनुहारहरूलाई आपफ्ना कल्याणमय हातले पुचिदिनुभयो 
गोप्यः स्फुरत्पुरटकुण्डलकुन्तकत्विड 
गण्डश्रिया सुधितहासनिरीक्षणेन । 
मानं दघत्य ऋषभस्य जगुः कृतानि 
पुण्यानि तत्कररुहस्पशप्रमोदाः ॥ रर 


गोप्यः  गोपिनीहरूले 
तत्कररुहस्पशप्रमोदाः  उहाँ स्फुरत्पुरटकुण्डलकुन्तकत्विड् 
श्रीकृष्णको नखस्पर्शका गण्डश्िया  चम्किला सुवर्णमय 
कारणले असाध्यै खुसी भएका कुण्डल र घुभ्रिएका कपालको 


पदार्थ 


भयो । 


॥ 

कान्तिलि उज्यालिएको गालाको 
शोभाले 

सुधितहासनिरीक्षणेन  अमृतमय 
हँसोले युक्त मिढठो हेराृारा 


रामालन्द्री टीका 





८४०९४ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३३ 
समेत मानं  सम्मान पुण्यानि  पवित्र लीलाहरूलाई 
ऋषभस्य  पुरुषश्रेष्ठ दघत्यः  गर्दै जगुः  गाए 

श्रीकृष्णको कृतानि  उदहाँले गर्नुभएका 


ताक्यार्थ श्रीकृष्णको नखस्पर्श पाएर असाध्ये खुसी भएका गोपिनीहरूका गाला चम्किला 
सुवर्णमय कुण्डल र घुभ्रिएका कपालको कान्तिलि उज्यालिएका थिए। त्यसको शोभा अनि 
अमृतमय हाँसोले युक्त मिठो हिराइद्वारा समेत उनीहरूले पुरुषश्रेष्ठ श्रीकृष्णको सम्मान गर्व उहाँले 
गर्नुभएका पवित्र लीलाहरू गाए । 


ताभियुंतः श्रममपोहितुमन्गसङ्ग 


घृष्टसखजः स कुचकु्कुमरन्जितायाः। 
गन्धवंपालिभिरनुद्रत आविद् वाः 
श्रान्तो गजीभिरिभराडिव भिन्नसेतुः ॥ २३॥ 


पदार्थ 

श्रान्तः  थाकेको 

इभराट्  गजराज 

गजीभिः  हथिनीहरूसंग 
भिन्नसेतुः इव  बांधहरूलाई 
भत्काटदे नदीभित्र पसे रँ 
कुचकुङ्कुमरञ्जितायाः  
गोपिनीका स्तनका कुङ्कुम 


लागेका र 

अद्खसङ्गघृष्टस्रजः  अंगालो 
मारने आदि गर्दा माडएका 
मालाका 

गन्धवंपालिभिः  गन्धर्वपतिहरू 
फँ गादरहेका भंवराहरूद्रारा 
अनुद्रुतः  पचि पचि धेरै 
श्रमम्  लामो विहारको 





थकादइलाई 

अपोहितुम्  हटाउन 

ताभिः  वी गोपिनीहरूद्रारा 
युतः  युक्त हुनुभएका 

सः  उहाँ श्रीकृष्ण पनि 
वाः  जलभित्र 

आविशत्  पस्नुभयो 


ताक्यार्थ जसरी खेल्दाखेल्दै थाकेको गजराज थका मेट्न हथिनीहरूसहित भई बां धहरूलाई 
भत्काटदे नदीभित्र पस्छ त्यसै गरी गोपिनीका स्तनका कुड्कुम लागेका र अँगालो मार्दा 
माडिएका मालामा रहेका गन्धर्वपतिहरूले गीत गाए भँ भुन्भुनाइरहेका भँवराहरूद्रारा पिदा 
रारिनुभएका भगवान् श्रीकृष्ण पनि लामो समयसम्म गोपिनीहरूसंग विहार गनलि लागेको 
थकाइलाई मेटाउनका लागि उनीहरूसंगे यमूनाको जलभित्र पस्नुभयो । 


सोऽम्भस्यटं युवतिभिः परिषिच्यमानः 
 अ प्रहसतीभिरितस्ततो ९ नर् 
प्रम्णेक्षितः ऽदं । 
जद अ कस। कुसुमवषिभिरीड्यमानो शप न् 
वेमानिकेः कुसुमवषिभिरीडयमानो 
अ   गजेन्द्रटील 
रेमे स्वयं स्वरतिरत्र गजेन्द्रटीलः ॥ २५॥ 


रालालन्द्री टीका 


८०९५ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३३ 
पदार्थ   पर्याप्त मात्रामा  आर्फैमा 

अङ्गं  हे प्रिय परीक्षित् ! परिषिच्यमानः  पानी स्वरतिः अपि  आत्माराम भए 
अम्भसि  यमुनाको जलमा छूयापिनुभएका पनि 

प्रहसतीभिः  हाँसिरहेका वेमानिकेः  विमानमा चदने अत्र  यहौँ गोपिनीहरूको 
युवतिभिः  व्रजयुववीहरूद्रारा कुसुमवषिभिः  पुष्पवर्षा गर्ने बीचमा 

प्रेम्णा  प्रेमपूर्वक देवगणहरद्रारा गजेन्द्रलीलः  गजेन््रले कै 
ईक्षितः  हेरिनुभएका र ईडयमानः  स्तुति गरिनुभएका लीला गर्दै 

इतस्ततः  जताततैनाट सः  उहाँ भगवान् श्रीकृष्ण रेमे  खेल्नुभयो 





ताक्यार्थ हे प्रिय परीक्षित् ! यमुनाजलमा पसेपछछि ती व्रजयुवतीहरूले श्रीकृष्णलाई प्रेमपूर्वक हरे 
र हाँस्दे जताततैबाट बेसरी पानी छूयापा््याप गरे। विमानमा चदढी पुष्पवर्षा गर्ने देवगणहरूद्रारा 
स्तुति गरिनुभएका श्रीकृष्ण स्वयंमा आत्माराम भए पनि गोपिनीहरूको बीचमा उहाँले गजेन्द्रले 
हथिनीहरूसंग खेले ४ खेल्नुभयो । 


ततच कृष्णोपवने जलस्थलप्रसूनगन्धानिलसुष्टदिकतःटे । 
चचार भूङ्गपमदागणावृतो यथा मदच्युद् द्विरदः करेणुभिः ॥ २५॥ 


पदार्थ घरिई हिंद्दछ, त्यसै गरी कृष्णोपवने  यमुनाको 
ततः च  त्यसपछि जलस्थलप्रसूनगन्धानिलुष्ट उपवनमा 
यथा  जसरी दिक्तटे  जल र स्थलमा भूङ्घप्रमदागणावृतः  भंवरा र 


मदच्युत्  मदजल बगादरहेको फुलेका फूलका सुगन्धले युक्त 
दरदः  हात्ती भई वहने वायुले दिशाविदिशा 


त्रजयुवतीहरूद्वारा धेरिनुभएका 
श्रीकृष्ण 





करेणुभिः  हथिनीहरुद्रारा  ढाकिएको चचार  घुम्नुभयो 


ताक्यार्थ त्यसपच्ि जसरी मदजल बगादरहेको हात्ती हथिनीहरूले धेरिई घुम्दछ त्यसै गरी 
भगवान् श्रीकृष्ण पनि भंवरा र ब्रजयुवतीहरूद्रारा धेरिई जल र स्थल सबैतिर एूल फुलेकाले 
त्यसको सुगन्ध फलाद दिशाविदिशासम्म वायु वहेको त्यो यमुनाको उपवनमा धघुम्नुभयो । 


एवं रशाङ्कंशुविराजिता निरशाः स सत्यकामोऽनुरताबलागणः। 
सिषेव आत्मन्यवरुद्धसोरतः सवौ शारत्काव्यकथारसाश्चयाः ॥ २६॥ 





पदार्थ अनुरताबलागणः  गोपिनीहरू काव्यमा शरत्कालमा बताइने 
एवं  यसप्रकार द्रारा अनुरक्त भएका शृङ्गार रसका उदीपक सबै 
आत्मनि  आरफैमा सत्यकामः  सत्यसङ़्ल्प सामग्रीले युक्त 

अवरुद्धसोरतः  कामभावलाई सः  उहाँ श्रीकृष्णले राराड्कंशुविराजिताः  चन्द्रका 
रोकिदिनुभएका रारत्काव्यकथारसाश्रयाः  किरणले सुशोभित 


रालालन्द्री टीका 


८०९६ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३३ 


सौः  सवै निशाः  रात्रिहरूलाई सिषेव  सेवन गर्नुभयो 
ताक्यार्थ गोपिनीहरू श्रीकृष्णमाथि असाध्ये अनुरक्त थिए, तर पनि सत्यसङ्ल्प भगवान्ले भने 
कामभावलाई आफैमा रोकिदिनुभएको थियो र उहाँले काव्यमा शरत्कालमा शृङ्गार रसका उदीपक 
जति सामग्री बतादृन्छन् ती सबै सामग्रीले युक्त र चन्धका किरणले उज्यालिएका रात्रिहरूको 
सेवन गर्नुभयो । 


राजोवाच राजा परीक्षित्ले भन्नुभयो 

संस्थापनाय धममस्य प्रशामायेतरस्य च । 
अवतीणोँ हि भगवानंशेन जगदीरुवरः ॥ २७॥ 
स कथं धर्मसेतूनां वक्ता कतोभिरक्षिता । 
प्रतीपमाचरद् बह्यन् परदाराभिमरंनम्॥ २८॥ 


पढार्थ भगवान्  भगवान् कती  तिनलाई बनाउने र 
हि  निश्चय नै अंशेन  आपनो विभूतिद्रारा अभिरक्षिता  रभ्रा गर्ने 
घमंस्य  धर्मको अवतीणंः  अवतीर्ण हुनुभएको सः  तिनै भगवान्ले 
संस्थापनाय  स्थापना गर्नका हो प्रतीपं  धर्मप्रतिकूल 

लागि र ह्य्  हे ब्रह्मज्ञानी शुकदेवजी परदाराभिमशंनं  परस्त्रीलाई 
इतरस्य च  अर्को अधर्म को धमसेतूनां  धर्मका स्पर्श गर्ने काम 

प्ररामाय  नाश गर्नका लागि मर्यादाहरूका कथं  कसरी 

जगदीश्वरः  जगदीश्वर वक्ता  व्याख्याता आचरत्  गर्नुभयो 





ताक्यार्थ हे शुकदेवजी ! जगदीश्वर धर्मको स्थापना र अधर्मको नाशका लागि नै आफ्नो 
योगैश्वर्यद्रारा श्रीकृष्णको रूपमा अवतीर्ण हुनुभएको हो । धर्मका मर्यादाहरूको व्याख्या गर्न, 
तिनलाई बनाउने र रक्षा समेत गर्ने तिनै परमात्माले धर्मप्रतिकूल परस्त्रीको स्पर्श गर्ने काम कसरी 
गर्नुभयो ? 

आप्तकामो यदुपतिः कृतवान् वे जुगुप्सितम् । 

किमभिप्राय एतं नः शंशयं छिन्धि सुव्रत ॥ २९॥ 


पदार्थ यदुपतिः  यदुपति श्रीकृष्णले नः  हाम्रो 

सुव्रत  हे नियमनिष्ठ शुकदेव जुगुप्सितं  निन्दित कर्म एतं  यो 

१ ५ ५ 

वे  निश्चय नै कृतवान्  गर्नुभयो रांरायं  शङालाई 
आप्तकामः  आप्तकाम किम् अभिप्रायः  यसमा के छिन्धि  नष्ट गरिदिनुहोस् 
कामना पूर्ण हुनुभएका अभिप्राय छ 





रामालन्द्री टीका 


८०९७ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३३ 


ताक्यार्थ हे शुकदेव ! निश्चय नै भगवान् श्रीकृष्ण आप्तकाम हूनुह॒न्छ, तर उहाँले के 
अभिप्रायले यस्तो निन्दित कर्म गर्नुभयो ? यो मेरो सन्देहलाई हटाइदिनुहोस् । 
वितवरण रासलीलामा धर्मको अतिक्रमण भयो कि ? भगवानूले परस्त्रीस्पर्श जस्तो यस्तो निन्दित 
कर्म किन गर्नुभयो ? भन्ने विषयमा परीक्षित् शुकदेवसेंग प्रश्न गर्दछन्। श्रीशुकदेवले पनि यस 
शङ़ालाई तीन, चार रूपले उत्तर दिनुभएको छ। रासको रहस्य नबुनेहरूले शङ्ा गर्दछन् 
भगवान् श्रीकृष्ण धर्ममार्गका प्रतिष्ठापक भएर पनि उहँले रातको समयमा वनमा परस््रीहरूसंग 
किन विहार गर्नुभयो ? अनि गोपिनीहरूले आफ्नो घरपरिवार छाडी किन वनवनमा परघुरुषसंग 
नाच्दै हिंडे ? श्रीशुकदेवले सबभन्दा पहिले भगवान् श्रीकृष्णको ईश्वरीयतालाई सम्खाउनुभएको छ । 
भगवान्को लीलाको सम्बन्धमा विचार गर्दा के विर्सन हन्न भने यो भगवान्को लीलाको विचार 
हो, सामान्य व्यक्तिका चरित्रको होइन। सर्वसमर्थं एवं नित्यतृप्त प्रभुमा आनन्दभोग गर्न अरू 
व्यक्ति या वस्तुको सहायता चा्हिदेन, किनभने उहाँमा कुनै कुराको कमी कछैन। उहाँ स्वयं 
परमानन्दरूप हुनुहुन्छ । यदि भगवान् श्रीकृष्णलाई ईश्वर नमान्ने हो भने उहाँका दिव्य लीलाहरूको 
सम्बन्धमा विचार गर्ने आवश्यकता ने छैन । स्वयं भगवान्लाई नमाने तर उहँका लीलाहरूलाई 
सत्य मानी त्यसको गुणदोष विचार गर्ने आवश्यकता नै किन पर्छ र? यदि श्रीकृष्ण भगवान् 
हनुह॒न्छ भने उहाँ जीवहरूमन्दा विशिष्ट हुनुहुन्छ र जीवहरूका चरित्र एवं नीतिनियममा उहाँ लाई 
दांज्न या जांँच्न मिल्दैन । शास्त्रहरूमा जीव र परमात्माका पनि अनेक धर्म र स्वाभाविक गुणहरू 
बतादइएका छन्। जीवहरूको परम धर्म सांसारिक विषयलाई छडी परमात्माको शरणमा जानु हो 
भने जुन भावले उनीहरू आपूकहां आएका छन्, त्यो तिनीहरूको इच्छालाई पूरा गर्नु र उनीहरूको 
श्रद्धालाई अट्ट बनाद्रहनु भगवान्को कर्तव्य हो। यसैलाई भगवान्ले ये यथा मां प्रपद्यन्ते 
तांस्तथैव भजाम्यहम् अर्थात् जसले जुन जुन भावले मलाई भजन गर्दछछन्, तिनलाई म त्यसै गरी 
प्राप्त हृन्छुं भनी प्रतिज्ञाको रूपमा गीता ४११मा बताउनुभएको छ । भक्ति बाह्य व्यवहारभन्दा 
विलक्षण हुन्छ, यसमा व्यक्तिले सर्वरूप परमात्मासंग ने पति, पुत्र, पिता, मित्र आदि सम्बन्ध 
राख्दछ ती जीवात्माका पति, पिता, मित्र आदि पनि भगवान् नै हुनुहुन्छ। यसरी जीवले जुन 
सम्बन्ध या भावलाई मुख्य बनाई परमात्मचिन्तन गर्छ भगवान् त्यही भाव अनुसार त्यसलाई 
प्राप्त हुनहन्छ, यो भगवान्को नियम हो । गोपिनीहरूले पतिरूपमा भगवानूको उपासना गरेका थिए 
त्यसैले भगवान् श्रीकृष्णले पतिको रूपमा नै ती अनेक गोपिनीहरूलाई आप् नायक बनी 
वनविहार, जलविहार, नृत्य आदि गराउनुभयो। यो उहँको भगवदधर्मको पालन थियो, धर्मको 
अतिक्रमण धिएन। 

गोपिनीहरूले धर्मको अतिक्रमण गरे भन्ने कुरा पनि वास्तविक होइन । गोपिनीहरू आपफ्ना 
पतिलाई छडी परपुरुषसंग किन क्रीडा गरे ? यसको उत्तर हो श्रीकृष्ण आफूभन्दा भिन्न अलग 
व्यक्ति हुनुहुन्न, उहाँ त उत्तमपुरुष स्वयं आपू ने हूनुह॒न्छ, परपुरुष होदन । परमात्मा सबैका आत्मा 
हनुहन्छ । जसका लागि सम्पूर्ण संसार एवं लौकिक सम्बन्धहरूमा प्रेम गरिन्छ, ती परमात्मा स्वयं 
उपस्थित भएपच्ि फेरि ती नक्कली वस्तुमा नै प्रेम गरिरहनुपर्दछ र? श्रीकृष्ण पति, पुत्र, 
बन्धुबान्धव आदि सबेका आत्मा भएको कुरा गोपिनीहरूले स्पष्ट रूपले बताएका छन् प्रेष्ठो 


रामालन्द्री टीका 


४०९८ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३३ 


भवांस्तनुभृतां किल बन्धुरात्मा भागवत, १०२९३२ अर्थात् सम्पूर्ण प्राणीहरूका आत्मा परम 
हितैषी बन्धु र परम प्रियतम पनि हजुर ने हनुहृन्छ । यसरी जसले श्रीकृष्णलाई आत्मा भनी बुषेको 
छ, उसले सामान्य कामदृष्टिलि विहार गर्न कसरी सम्भव छ ? गोपिनीहरूले पति आदिलाई त्यागी 
वनमा गएको धर्मको अतिक्रमण गरेको होन, परम धर्मलाई अंगालेको हो भन्ने बुखिन्छ। 
पतिसेवा, पत्रसेवा आदि लौकिक सामान्य धर्महरूको एक मात्र लक्ष्य परमात्मप्राप्ति नै हो । हुन त 
पति आदिभित्र पनि आत्मरूपले पसी तिनलाई पति बनाउने परमात्मा नै हुनुहुन्छ, त्यसैले पति 
आदिको सन्तुष्टि पनि परमात्माके प्रीति हो, तर पति आदिभित्र शरीर, मन आदि उपाधिका 
कारणले परमात्माको रूप ढाकिएको छ । तर श्रीकृष्ण चाहं साक्षात् परमात्मा हनुहन्छ, त्यसैले 
पति आदिको प्रीतिभन्दा साक्षात् परमात्माकै प्रीति प्रमुख हुन पुग्दछ। यसैलाई श्रीधर स्वामीले 
जीवेषु आवृतं ब्रह्मत्वं कृष्णे तु अनावृतम् अर्थात् जीवहरूमा रहेको परमात्मरूपता उपाधिद्वारा 
ढाकिएको छ, श्रीकृष्णमा चाहं त्यो परमात्मरूपता ढाकिएका छैन भनी बताउनुभएको छ । यसैले 
साधनधर्महरूको पालनामा भन्दा साध्य परमधर्मको पालनामा गोपिनीहरूको रुचि हनु स्वाभाविक 
भएको हो, जो परम आवश्यक पनि छ। यदि गोपिनीहरू पतिसेवा आदि लौकिक धर्ममा नै 
अडिएका भए के तिनीहरू परमात्मप्रेमका उच्चतम दृष्टान्त बनन सक्थ ? त्यसैले उनीहरूले घर, 
परिवार आदि त्यागेर ज्यादे प्रशंसनीय कार्य गरेका छन्। गोपिनीहरूले घरबार त्याग्नु जीवन्मुक्त 
यतिले पुत्रैषणा, वित्तैषणा र लोकेषणालाई त्यागी वनमा रहनुजत्तिके उच्च कोटिको रहेको छ। 
अरु गोपिनीहरूले परिश्रम एवं विचारपूर्वक घर छडेका छैनन् किन्तु परमात्मप्रमको प्रवाहमा 
सामान्यधर्मका बाधाहरू उनीहरूबाट स्वयं टाढा भएका छन्। गोपिनीहरूको प्रम एउटा सानो 
बच्चाले अरू कुनै वस्तुलाई नभई आमाको काखलाई पाएपचछ्छि मात्र शान्त हुने आतुरता देखाए 
जस्तो छ। वास्तवमा यस्तो परमात्मप्रमको आतुरता नआउञ्जेल परमधर्मरूप परमात्मा कसैलाई 
पनि भेटिनुहुन्न र त्यस्तो परमात्मप्रेमको आतुरता उत्पन्न नगर्ने धर्मको केही अर्थ पनिकैन। सवे 
पुंसां परो धर्मो यतो भक्तिरधोक्षजे अर्थात् जसद्रारा परमात्मामा भक्ति लाण्छ, त्यही ने परमधर्महो 
भनी भागवतमा ने १२६ बतादएको छ। रासलीलाको क्रममा कृष्णकहँ जान नपादा 
जहूर्गुणमयं देहं भागवत, १०२९११ अर्थात् गोपिनीहरूले प्राण नै छाडिदिएको वर्णन 
श्रीशुकदेवले गर्नुभएको छ । यसरी त्रिगुणमय शरीरको बन्धनलाई ने समाप्त गरिदिने विशुद्ध प्रेममा 
मोहात्मकताको आशङ्का गर्नु आपने मोह भगवान् र भक्तहरूमा थोपर्नु हो । के तामस लौकिक 
प्रमद्वरा त्रिगुणमय शरीरबन्धनबाट द्ुट्न सम्भव छ ? यसरी रासलीलामा श्रीकृष्ण र गोपिनीहरू 
दुबे दोषरहित भएको कुरा स्पष्ट हुन्छ । 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
धरम॑व्यतिक्रमो दुष्ट ईश्वराणां च साहसम्। 
तेजीयसां  न अ स्वैभुजो न यथा 
तेजीयसां न दोषाय वहेः स्व॑भुजो यथा ॥ ०॥ 


पदार्थ ईङ्वराणां  ईश्वरहरूका समर्थहरूका 


रालालन्द्री टीका 


८४०९९ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३३ 
साहसम्  हदी कार्यहरू र यथा  जसरी तेजीयसां  तेजस्वीहरूमा 
धर्मव्यतिक्रमः च  धर्मको सवभुजः  सबै खाददिने न दोषाय  यी कर्महरू 
उल्लङ्घन भएको वहेः  आगोको त्यसबाट दोष दोषकारक हँदैनन् 

दुष्टः  देखिएको छ भएको कैन, त्यसै गरी 





ताक्यार्थ ईश्वरहरूले हठी कामहरू र कहींकहीं धर्मको उल्लङड्घन पनि गरेको देखिन्छ, तर 
यसबाट ती तेजस्वीहरूमा दोष लाग्देन। जसरी आगोले सबै खाइदिन्छ तर पनि उसलाई दोष 
लाग्दैन। 


नैतत् समाचरेज्जातु मनसापि द्यनीड्वरः । 
विनश्यत्याचरन् मोद्याद् यथारुद्रोऽन्धिजं विषम् ॥ ३१॥ 


पदार्थ मनसा अपि  मनले मात्र पनि विषम्  विषलाई पिउनुभयो 
हि  निश्चय नै न समाचरेत्  नगरोस् मोदयात्  मूर्खताको कारणले 
अनीश्वरः  असमर्थले यथा  जसरी आचरन्  त्यस्तै गर्ने व्यक्ति 
एतत्  यसलाई रुद्रः  भगवान् सद्रले विनश्यति  नष्ट हुन्छ 

जातु  एक पटक पनि अन्धिजं  समूद्रवाट निस्किएको 





ताक्यार्थ असमर्थ व्यक्तिले यस्तो काम एक पटक पनि मनले मात्र पनि गर्नृहुन्न। भगवान् 
रुद्रले समुद्रवाट निस्किएको विष पिउनुभएको धियो, मूर्खतावश कसैले यस्तो गर्न थाल्यो भने ऊ 
नष्ट हून्छ । 

ईङवराणां वचः सत्यं तथैवाचरितं क्वचित् 

तेषां यत्स्ववचोयुक्तं बुद्धिमांस्तत्समाचरेत् ॥ ३२॥ 





पदार्थ तथा  त्यसै गरी अनुसारको 

ईरवराणां  ईश्वर समर्थ आचरितं  आचरण चाहं यत्  जुन आचरण छ 
व्यक्ति हरूको क्वचित् एव  कहिलेकाहीं मात्र।तत्  त्यसलाई मात्र 

वचः  उपदेश नै तेषां  तिनीहरूको बुद्धिमान्  बुदधिमान्ले 

सत्यं  सत्य हुन्छ स्ववचोयुक्तं  आपनै उपदेश समाचरेत्  आचरण गर्जुपर्दछछ 


ताक्यार्थ ईश्वर समर्थ व्यक्तिहरूले दिएको उपदेश ने हाम्रा लागि सत्य हुन्छ, आचरण भने 
कहिलेकाहीं मात्र सत्य हुन्छ । तिनीहरूले आपने उपदेश अनुसार जुन आचरण गरेका छन् त्यसलाई 
मात्र बुद्धिमान् व्यक्तिहरूले आचरण गर्नुपर्दछ । 


,  


कुरालाचरितेनेषामिह स्वार्था न विद्यते । 
विपययेण वानर्थोँ निरहङ्कारिणां प्रभो ॥ ३३॥ 


रालालन्द्री टीका 


४१०० 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३३ 
किमुताखिलसत्त्वानां तिरय॑ङ्मत्यदिवोकसाम् । 
ईदितुरुचेशितव्यानां कुरलाकुशलान्वयः ॥ २४ ॥ 

पढार्थ स्वाथंः  स्वार्थसिद्धि र अखिलसत्त्वानां  सबै 


 अ 


विपययेण  नराम्रो आचरणद्रारा 
अन्थंः वा  अनर्थ भन्ने पनि 


प्राणीहरूका 
ईशितुः  नियन्त्रक परमात्मामा 


प्रभो  हे राजा परीक्षित् 
निरहङ्कारिणां  अहङ्ारहीन 





एषाम्  यी ईश्वर  न विद्यते  हदेन भने कुरालाकुराखान्वयः  शुभ र 
समर्थहरूको लागि ईशितन्यानां  शासन गर्न योग्य अशुभको योग 

इह  यो संसारमा तियंङ्मत्यदिवोकसाम्  किम् उत  केका लागि हुन्थ्यो 
कुशालाचरितेन  राम्रो पशुपक्षी, मानिस र देवताहरू 

आचरणद्रारा समेतका 


वाक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! अहङ्ारहीन ईश्वर समर्थ हरूको लागि यो संसारमा राम्रो कामले 
कुनै स्वार्थसिदधि हने र नराम्रो कामले अनर्थ हने भने हदेन। खन् संसारभरिका सम्पूर्ण प्राणी 
पशुपक्षी, मानिस र देवताहरूका समेत शासक भगवान्का लागि राम्रो नराम्रो काम भन्ने के 
हुन्थ्यो ? 


यत्पादपङ्कजपरागनिषेवतृप्ता 
योगप्रभावविघुताखिककमबन्धाः। 

स्वेरं चरन्ति मुनयोऽपि न नद्यमाना 
स्तस्येच्छयात्तवपुषः कुत एव बन्धः ॥ ३५॥ 


पदार्थ सम्पूर्ण कर्मबन्धनलाई छिनाएका आत्तवपुषः  शरीर स्वीकार गर्न 
यत्पादपङ्कजपरागनिषेवतृप्ताः  मुनयः अपि  मुनिहरू पनि तस्य एव  त्यही परमात्माकै 


जुन भगवान्को चरणकमलको 
परागलाई सेवन गरेर तप्त हुने 
योगप्रभावविघुताखिलकमं 
बन्धाः  योगको प्रभावले 


न नद्यमानाः  बन्धनमा नपरी 
स्वेरं  यथेच्छ 

चरन्ति  हिंड्दछन् भने 
इच्छया  आपन इच्छाले 





बन्धः  कर्मबन्धन 
कुतः  कसरी हुन सक्छ 


ताक्यार्थ जुन भगवान्को चरणकमलको परागको सेवा गरेर तुप्त भएका भक्त अनि योगका 
कारणले सम्पूर्णं कर्मबन्धनलाई चछिनाएका ज्ञानी मुनिहरू पनि बन्धनमा नपरी यथेच्छ हिंडदछन् 
भने आपनै इच्छाले मायाद्रारा अवतार लिनुहूने परमात्मामा कर्मबन्धन कसरी हुन सक्छ ? 


गोपीनां र तत्पतीनां न ् अ 
गोपीनां तत्पतीनां च सवेषामेव देहिनाम् । 
्  भ ध्यक्ष करीडनेनेह ० 
योऽन्तर्चरति सोऽध्यक्षः कीडनेनेह देहभाक् ॥ ३६ ॥ 


रालालन्द्री टीका 


४१०१ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


पदार्थ यः  जुन परमात्मा 

गोपीनां  गोपिनीहरूको अन्तः  हृदयभित्र 

तत्पतीनां  तिनका पतिहरूको अन्तर्यामीरूपले 

सर्वेषाम् एव  सबै चरति  रहनुहुन्छ 

देहिनाम् च  प्राणीहरूको पनि अध्यक्षः  बुद्धिवृत्तिका साक्षी 


अध्याय ३३ 


 ती परमात्मा 

क्रीडनेन  खेलखेलमे 

इह  यहां 

देहभाक्  शरीरधारी बन्नुभएको 
छ 





ताक्यार्थ सबे गोपिनी, तिनका पतिहरू र सम्पूर्ण प्राणीहरूमा पनि हृद यभित्र अन्तर्यामीरूपले 
रहने जुन परमात्मा हुनहुन्छ, उहाँ ने यह खेलखेलमँ शरीर धारण गरी आडउनुभएको छ। 


अनुग्रहाय भूतानां मानुषं देहमास्थितः। 


भजते  न 
भजते तादु्ीः क्रीडा याः श्रुत्वा तत्परो भवेत् ॥ २७ ॥ 





पदार्थ भूतानां  प्राणीहरूको याः  जसलाई 

मानुषं  मनुष्यको अनुग्रहाय  कल्याणका लागि श्रुत्वा  सुनेर प्राणी 
देहं  शरीरलाई तादुश्षीः  त्यस्ता तत्परः  भगवत्परायण 
आस्थितः  स्वीकार गरेका क्रीडाः  लीलाहरू भवेत्  हन्छ 
परमात्माले भजते  गर्नुहुन्छ 


ताक्यार्थ मनुष्यको शरीरलाई स्वीकार गरी परमात्माले प्राणीहरूको अनुग्रहका लागि त्यस्ता 
विचित्र लीलाहरू गर्नृहुन्छ, जुन लीलालाई सुनेर प्राणी भगवानूमा समर्पित हुन्छ । 


नासूयन् खलु कृष्णाय मोहितास्तस्य मायया । 
मन्यमानाः स्वपार्वस्थान् स्वान् स्वान् दारान् बजोकसः ॥ ३८ ॥ 


पदार्थ 

खदु  निश्चय नै 

तस्य  वी श्रीकृष्णको 
मायया  मायाद्रारा 
मोहिताः  मोहित भएका 


स्वान् स्वान्  आआपना 
दारान्  पत्नीहरूलाई 
स्वपारवंस्थान्  आफ्नै नजिक 
रहेका 

मन्यमानाः  मानिरहेका 


त्रजोकसः  व्रजवासीहरूले 
कृष्णाय  श्रीकृष्णसंग 
न असूयन्  डाह गरेनन् 





ताक्यार्थ सम्पूर्ण ब्रजवासीहरू श्रीकृष्णको मायाद्रारा मोहित भएका थिए, उनीहरूलाई आ 
आपफ्ना पत्नीहरू आफैसंग भए म लाग्यो । त्यसैले उनीहरूले रासक्रीडापच्छि पनि श्रीकृष्णसंग 
डाह गरेनन्। 


बरह्यरात्र उपावृत्ते वासुदेवानुमोदिताः। 
अनिच्छन्त्यो ययुर्गोप्यः स्वगृहान् भगवत्प्रियाः ॥ ३९॥ 


रामालन्द्री टीका 


९१०२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३३ 
पदार्थ बितेपछ्ि अनिच्छन्त्यः  नचाहेर पनि 
बरह्यरात्रे  ब्राह्म मृहूर्त वासुदेवानुमोदिताः  स्वगृहान्  आआपना घरमा 
्रह्माजीको एक रात बराबरको श्रीकृष्णबाट आज्ञा पाएका यदुः  गए 

समय, एक हजार युग भगवत्प्रियाः  भगवान्का प्रिय 

उपावृत्ते  प्राप्त भएपचछ्ि गोप्यः  गोपिनीहरू 





ताक्यार्थ ब्रह्माजीको एक रात बराबरको समय एक हजार युग बितेर ब्राह्ममृहूर्त भएपच्ि 
भगवान् श्रीकृष्णले फरकिन आज्ञा दिनुभयो र सबै गोपिनीहरू नचार्हंदा नचाहैदे पनि आआप्ना 
घर फर्किए। 


विक्रीडितं रजवधूमिरिदं च विष्णोः 
भ्रद्धान्वितोऽनुदशुणुयादथ वणयेद् यः। 
भक्ति परां भगवति प्रतिलभ्य कामं 
त  पु 
हृद्रोगमाश्वपहिनोत्यचिरेण धीरः ॥ ४०॥ 





पदार्थ श्रद्धान्वितः  श्रद्धापूर्वक परां  सर्वश्रेष्ठ प्रेमरूपा 
इदं  यो अनुश॒णुयात्  सुन्ला र भक्ति  भक्तिलाई 
विष्णोः  श्रीकृष्णको अथ च  त्यसै गरी प्रतिकभ्य  पाएर 
व्रजवधूभिः  व्रजयुवतीहरू वणयेत्  सुनाउला अचिरेण  तत्काल नै 
संगको धीरः  त्यो धीर व्यक्ति हृद्रोगम्  हदयको रोग 
विक्रीडितं  क्रीडालाई आशु  चांडे नै कामं  कामभावलाई 

यः  जसले भगवति  भगवानूमा अपहिनोति  छाडिदिन्छ 


ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णले व्रजयुवतीहरूसंग क्रीडा गर्नुभएको यो प्रसङ्गलाई जो धीर व्यक्तिले 
श्रद्धापूर्वक सुन्छ र अरूलाई पनि सुनारंछ भने त्यसले चांँडे नै भगवानूमा सर्वश्रेष्ठ प्रेम भक्ति 
पारंछ र तत्काल नै कामवासनारूप हृदयको रोगबाट मुक्त हुन्छ । 


राससार 

श्रीमद्भागवतका २९ देखि ३३ सम्मका यी पाँच अध्यायलाई रासपञ्चाध्यायी भनिन्छ। 
श्रीमद्भागवत भगवान् श्रीकृष्णको प्रत्यक्ष वाडमयी मूर्ति हो भने दशमस्कन्ध त्यसको हदय हो । 
त्यसमा पनि रासलीलाका यी पांच अध्यायहरू पाँच प्राण समान छन्। यी अध्यायहरूमा भगवान् 
र उहाँका सर्वश्रेष्ठ भक्तहरूबीच भएको प्रमको उत्कर्षं प्रकाशित भएको छ । रास शब्दको व्युत्पत्ति 
गर्वे आचार्यहरूले बताउनुभएको छ रसानां समूहः रासः अर्थात् रसहरूको समूहको नाम नै रास 
हो । रस भनेका साक्षात् आनन्दस्वरूप परमात्मा ने हुनुह॒न्छ, रसो वै सः भनी तैत्तिरीयोपनिषद् 
२७१मा बताइएको छ । आनन्दस्वरूप परमात्माको रसलाई प्राप्त गरेर नै सम्पूर्ण प्राणीहरू 


रालालन्द्री टीका 


४१०३ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३३ 


आनन्दित हृन्छन् भनी त्यहीं नै बताइएको छ रसं ह्येवायं लब्ध्वानन्दीभवति। यो सम्पूर्ण संसार नै 
रसमय परमात्माको लीलाविलास हो र यहाँ परमात्माबाहिक अरू कुनै पनि तत्व कछैन। 
विज्ञानमानन्दं ब्रह्म बृहदारण्यकोपनिषद्, ३९२८७ अर्थात् परमात्मा नित्य ज्ञान एवं 
आनन्दस्वरूप हुनुहुन्छ भन्दा त्यही आनन्दरूप तत्त्वबाट नै जगत्को उत्पत्ति भएको हो भन्ने कुरा 
तेत्तिरीयोपनिषद् ३६मा बतादएको छ आनन्दाद् ह्येव खल्विमानि भूतानि जायन्ते, आनन्देन 
जातानि जीवन्ति, आनन्दं प्रयन्त्यभिसंविशन्ति अर्थात् सम्पूर्ण प्राणीहरू आनन्दबाट नै उत्पन्न 
हन्छन्, त्यहं टिक्दछन् र अन्त्यमा त्यं गई लीन हन्छन्। यसरी आनन्दबाट उत्पन्न भएको हूुनाले 
ने सबे प्राणीहरूलाई त्यो परम आनन्द प्राप्त गर्ने स्वाभाविक चाहना हुन्छ । त्यही परम आनन्दको 
मात्रा या थोर अंशलाई पाएर संसारमा आनन्द अंश रहेको छ । त्यसैले जिज्ञासु, विरक्त एवं ज्ञानी 
भक्तहरू साक्षात् परमानन्दलाई ने प्राप्त गर्न खोज्दछन्। यो परमानन्द निरन्तरको साधनाबाट 
आफ्नो हृदयभित्र प्रकट हुने पूर्णताको अनुभूति हो । यसै आनन्दलाई कहिलेकाहीं भगवान् आपना 
भक्तहरूको इच्छा अनुसार लीलाको माध्यमले पृथिवीतलमा प्रकट गर्नहृन्छ। परमात्मामय भएका 
अनेक भक्तहरूको हृदयमा ररहदा त्यो एडटै परमानन्द पनि सामूहिक या विस्तृत भए यै हुन्छ, 
त्यसैले अद्वैत रसतत््वलाई पनि समूहमा धैरैको रूपमा कल्पना गरी रास शब्दद्वारा बताद्रएको छ । 
हरेक भक्तको हृदयभित्र पूर्ण रूपमा रहेको परमात्मरसलाई अभिव्यक्त गर्न या भगवानुमा रहेको 
परम रसलाई आस्वादन गर्न भक्त एवं भगवान् मिली एक हुने लीलालाई ने रसलीला भनिन्छ। 
शास्त्रहरूमा भक्तिसाधनाका दुई प्रकारहरू छन्, एटा वैधी वा मर्यादामूलक साधना र 
अर्को अवधी वा रागात्मिका प्रेमसाधना। यसैलाई भक्तिका आचार्यहरूले वेधी भक्ति र 
रागात्मिका भक्ति भनी बताउनुभएको छ। वैधी भक्तिमा सम्पूर्णं शास्त्रीय एवं लौकिक 
मर्यादाहरूको पालन अनिवार्य हुन्छ तर रागात्मिका भक्तिमा मर्यादा एवं नियमका भावहरू 
आन्तरिक प्रेमसम्बन्धका बाधक हून पुग्दछन्। वैधी भक्तिका साधकले ईश्वरलाई सर्वगुणसम्पन्न 
परमात्माको रूपमा चिन्दछछ र उहाँको पाउमा समर्पित हृन्छ भने रागात्मिका भक्तिको साधक चाहं 
परमात्मालाई केवल आप्नो आन्तरिक प्रेमीको रूपमा चिन्दछछ र उहाँ लाई आफ्नो अङ्गालोमा कस्न 
खोज्दछ । यसमा परमात्मामा रहेको ईश्वरीयताको स्फुरण हदेन केवल प्रमको मात्र स्फुरण हुन्छ । 
गोपिनीहरू यस्तै रागात्मिका भक्तिका साधक धिए। गोपिनीहरूको प्रेमसाधनालाई हर्दा उनीहरूमा 
रागात्मिका भक्तिको प्रकाश वेणुगीतको प्रसङ्गदेखि सुरु भएको देखिन्छ । भागवतको दशम 
स्कन्धको एक्काईसौँ अध्यायमा वेणुगीतको माध्यमबाट गोपिनीहरूभित्र रहेको श्रीकृष्णप्रेम प्रकट 
भएको छ। भगवान्का लीलाहरूलाई सुन्दा एवं अनुभव गर्दा जसमा जुन भावका साधक हुने 
योग्यता एवं संस्कार छ, त्यसमा त्यही भावको प्रकाश हुन्छ । गोपिनीहरूमा श्रीकृष्णको बांसुरीको 
ध्वनि सुनेपल्ि कृष्णमिलनको तीव्र कामनाको सञ्चार भएको धियो भनी श्रीशुकदेवले एक्काईसौँ 
अध्यायको सुरु बताउनुभएको छ । उनीहरूमा श्रीकृष्णलाई अड़माल गर्ने भाव थियो भन्ने कुरा 
अभिररेभिरे यो पदको प्रयोगबाट स्पष्ट भएको छ। यसरी यही प्रेमभावको बीज गोपिनीहरूको 
हृद यभित्र खाद्दैफलिंदे गएको देखिन्छ । यसपचछिको बारईसौँ अध्यायमा आफ्नो प्रेमलाई सार्थक 
एवं सफल पार्न गोपिनीहरूले महामाया कात्यायनी भगवतीको आराधना गरेका छन्। यो 


रामालन्द्री टीका 


४१०४ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३३ 


उपासनाले उनीहरूको रागात्मिका भक्ति अ पुष्ट भएको छ भने यसले उनीहरूका प्रियतम 
श्रीकृष्णलाई पनि गोपिनीहरूप्रति आप प्रेमयुक्त रहेको रहस्य अभिव्यक्त गर्न बाध्य पारेको छ। 
वेधी उपासनाले रागात्मिका भक्ति पुष्ट भएको प्रसङ्गबाट अनेक तात्पर्यहरू निस्कन्छन्। यसको 
एडटा तात्पर्य वैधी भक्तिको पर्यवसान रागात्मिका भक्तिमा पुगेर हन्छ भने रहस्य देखाउनु हो भने 
गोपिनीहरूको प्रेमसाधनाको अर्थमा भने यो प्रसङ्गले उनीहरूको जीवनमा अब वैधी भक्तिको 
आवश्यकता एवं प्रयोजन पूर्ण भएको र उनीहरूले त्योभन्दा माथिको प्रमको पूर्णतामा प्रवेश 
गरेको रहस्य स्पष्ट भएको छ । प्रेमको साम्राज्यमा प्रवेश गर्ने द्वार चीरहरणद्रारा स्वयं प्रियतम 
श्रीकृष्णले ने हटाद्रदिनुभएको छ । चीरहरणको प्रसङ्गलाई ठेर्दा यहाँ गोपिनीहरूमा रहेको मर्यादाको 
अवसान देखिन्छ । आपूलाई स्त्री भएको सम्ी भगवान्लाई आफूभन्दा अलग पुरुषरूपमा देखेर 
उहांको अधि आवरणरहित भएर जान लजादरहेका गोपिनीहरूलाई भगवान्ले चीरहरणद्वारा 
आवरण हटाइदिनुभएको छ । हन पनि एडटै परमतत्त्व स्त्रीपुरुष, बालवृद्ध आदि सबै रूपमा 
देखिएको हनाले त्यसमा यी अनेक ओपाधिक भेदहरूको सम्बन्ध कैन। यसैलाई 
श्वेताश्वतरोपनिषद् ४२मा त्वं स्त्री त्वं पुमानसि त्वं कुमार उत वा कुमारी अर्थात् तिमी स्त्री 
एवं पुरुष हौ अनि कुमार र कुमारी पनि हौ भनी बतादृएको छ । यस्तो स्त्री पुरुषको भेदबाट 
अगल रहेको सर्वरूप परमतत्वलाई पाडन जीवले आपूलाई पनि यी शारीरिक भेदमूलक 
धारणाहरूबाट माथि लैजान सक्नुपर्दछ। लौकिक मर्यादाहरू त्रिगुणमय संसारका काल्पनिक 
मर्यादा हुन्। शास्त्रहरूले पनि त्रिगुणमय संसारके व्यवस्थापनलाई बतारंछन्। त्यसैले गीता 
२४५मा भगवानूले अर्जुनलाई त्रैगुण्यविषयाः वेदाः निस्त्रैगुण्यो भवार्जुन अर्थात् हे अर्जुन । 
वेदहरू त्रिगुणमय संसारलाई नै विषय गर्छन्, तर तिमीले गुणसम्बन्धले रहित आत्मामा स्थित भई 
निस्त्रेगुण्य बन्नुपर्दछ भनी उपदेश गर्नुभएको छ । निरपेक्ष आत्माको तहमा पुगेपछि संसारका 
व्यावहारिक अपेक्षाहरू स्वतः द्ुट्दछन्। नारद भक्तिसूत्र ४९मा पनि परमात्मप्रमको माथिल्लो 
तहमा पुगेपचछछि वेदहरूबाट द्ुटकारा मिल्ने कुरा स्पष्टतः बतादइएको छ यो वेदानपि संन्यस्यति 
केवलमविच्छिन्नानुरागं लभते अर्थात् वेदहरूलाई पनि छोडिदिन्छ र केवल अविच्छिन्न प्रेममा मात्र 
स्थिर रहन्छ। अत्र॒... वेदा अवेदा बृहदारण्यकोपनिषद्, ४३२२ यो शास्त्रमर्यादाको त्याग 
त्यसको प्रयोजन पूरा भएकाले गरिएको हो, जसरी नदी तरेपछि नाउलाई छाडिन्छ । यस्तो उच्च 
प्रमसम्बन्धमा केवल परमात्मा र भक्त हुन्छन्, अरू लौकिक सम्बन्ध आदिको कल्पना पनि हदेन। 
ती दुई पनि प्रेममा पग्लिएका हृन्छन्, द्रैतभावको स्फुरण रहंदेन। यसरी वेणुगीत र चीरहरणबाट 
सुरु भएको गोपिनीहरूको प्रेम रासलीलाको प्रसङ्गमा आद्पुग्दा सफल भएको छ अनि यो भक्त र 
भगवान्को अद्वैत मिलनले प्रेमको पराकाष्ठालाई देखाएको छ। यसरी यहाँ भक्त र भगवान् दुबे 
पग्लेर एउटै भई मिली दुबेले आआप्नो परमधर्मलाई पालना गरेका छन्। यो लीलामा प्रेमी र 
प्रियतम अलग नभई एडटै अस्तित्वका दुई प्रतिरूप हृन् । त्यसैले लीलाको क्रममा भगवान्ले आपने 
प्रतिबिम्बसंग खेले ४ गोपिनीहरूसंग खेल्नुभयो भनी बतादइएको छ रेमे रमेशो त्रजसुन्दरीभिः 
यथार्भकः स्वप्रतिबिम्बविभ्रमः भागवत, १०२२१७। यो सम्पूर्णं संसार ने परमात्माको 
लीलाविलास हो, तर यहां जीवहरूको परमानन्दरस आवृत भएको छ। जो अज्ञानमुक्त एवं 


रामालन्द्री टीका 


८१०५ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३३ 


अनावृत ह॒न्छ, त्यससंग परमात्मा निरावरण भई परमानन्दलीला प्रकट गर्नृहुन्छ । रसलीला यस्ते 
परमानन्दको प्राकट्यलीला हो। रासलीलामा भगवान् श्रीकृष्ण आत्मा हुनुहुन्छ भने गोपिनीहरू र 
विशेष गरी श्रीराधा आत्माकार वृत्तिरूपमा हुनुहुन्छ । आत्माकार वृत्तिमा चम्केको आत्मप्रकाश ती 
वृत्तिहरूसंग खेले रँ नाचे फें हृन्छ । गोपिनीहरूको बीचमा चरस्किदै भगवान्ले नाच्नु यही रहस्यको 
प्रकटीकरण हो। हरेक गोपिनीपिच्छे एउटा श्रीकृष्ण अनि हरेक आत्माकार वृत्तिपिच्छे एउटा 
आत्मचेतन्यको लीलाविलासले रासलीलाको रहस्यलाई उजागर गरेको छ । यसैले रसलीला हरेक 
दृष्टिले सान्दर्भिक एवं रहस्यमय छ भन्ने बुखिन्छ । 

केही आचार्यहरूले रासलीलालाई कामविजय लीला पनि भन्नुभएको छ । ब्रह्मा आदि 
देवतालाई जितेकाले अत्यन्त घमन्डी भएको कामदेवले भगवानुसँग पनि लडन चाह्यो । हन त 
भगवान् शङ्रसंगको जम्काभेटमा ने उसले आफ्नो सामर्थ्यलाई थाहा पादइसकेको धियो, तर 
कामदेवको धारणा के थियो भने त्यो वेला भगवान् शूर तपोबलले युक्त भएको हुनाले मेले 
हार्नुपरेको हो । तपस्यामा विघ्न गरेको पापले आपूलाई कमजोर बनाएकाले पनि आफ्नो हार 
भएको हो भन्ने कामदेवलाई लागेको थियो । श्रीकृष्ण तपस्वी होदनन्, गोपिनीहरूसंग जिस्किंदै 
हिंडने यिनलाई त म सजिलै वशमा पारिहाल्छु भने सोचिरहेको कामदेवको अभिमानलाई शान्त 
गर्न भगवान्ले एकान्त रातमा स्त्रीहरूसंग विहार गर्नुभयो । श्रीशुकदेवके भनादइ अनुसार आत्मनि 
अवरुद्धसौरतः भागवत १०३३२६ अर्थात् कामको भावलाई भने उंले आरफैभित्र अवरुद्ध 
गरिदिनुभएको धियो त्यसैले उहाँ लाई कामदेवले द्ुनै सकेन। यसरी स्त्रीहरूको समूहमा एकान्त 
रातमा वनविहार गरिरहेको अवस्थामा पनि आफूले जित्न नसकेको देखी कामदेवको अभिमान 
पूर्णतः नष्ट भयो । जुन लीला देख्नाले कामदेवको अभिमान नष्ट भयो, त्यो लीलाको चिन्तनले 
भक्तहरूको हृदयमा रहेको काम पनि निर्बल हुन्छ र यसको चिन्तन गर्ने व्यक्ति हृद्रोगं आशु 
अपहिनोति भागवत १०३३४० अर्थात् कामरोगबाट चांडे नै मुक्त हुन्छ भनी फलश्चुतिमा 
बतादइएको छ । रासलीलाको क्रममा भगवानूले कामलाई जित्न तपस्या आदि कुनै पनि साधनको 
अवलम्बन गर्नुभएको कैन । उहांले त कामी व्यक्तिको जस्तो आचरण गर्दागर्दे पनि सहजतापूर्वक 
त्यसलाई जितिदिनुभएको छ। यसरी यो लीलामा भगवान्को स्वाभाविक सामर्थ्यको लोकोत्तर 
महिमा प्रकाशित भएको छ। 

रसलीला कुन ठा॑मा र कुन दिन भएको धियो भनी विचार गर्ने हो भने पनि यसको 
अलौकिकता स्पष्ट हुन्छ । रासका गोपिनीहरू सोह ओटा समूहमा थिए र हरेक समूहमा हजार 
गोपिनीहरू थिए॒ अनि तिनीहरूसंग एकएक श्रीकृष्ण हूनुहुन्थ्यो । यो विराट् लीला लौकिक 
वृन्दावनको सीमित क्षेत्रमा नभई नित्यधामको अनन्त प्रदेशमा भएको धियो। वृन्दावनमा 
नित्यधामको प्रवेश गराई त्यही अनन्त धाममा रचिएको लीला हो यो। त्यसैले रासलीलाका 
सम्पूर्ण उपादानहरू प्राकृतिक होडनन्, स्वयं श्रीकृष्णमय नै हृन्। आकाशमा उदाउने चन्द्रमा, 
यमुनाको किनार, वृन्दावन, रुख, लहरा आदि सबे श्रीकृष्णका नै अभिव्यक्ति हुन् यहां । 
श्रीकृष्णसेंग नाचने गोपिनीहरू पनि श्रीकृष्णका नै प्रतिरूप थिए । मन्यमानाः स्वपार्श्वस्थान् स्वान् 
स्वान् दारान् त्रजौकसः भागवत १०३३३८ अर्थात् लौकिक रूपमा गोपिनीका पतिहरूले 


रामालन्द्री टीका 


८४१०६ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३३ 


उनीहरूलाई आफूसंग रहिरहेको देखेका थिए भनी श्रीशुकदेवले ने बताउनुभएको छ । नित्यधाममा 
प्राकृत लौकिक शरीरको प्रवेश नहने भएकाले त्यहाँ क्रीडा गर्न गोपिनीहरूको कृष्णप्रेममय 
भावशरीर ने मूर्त भएको देखिन्छ । रासलीला पूर्णिमाको एक रातभित्र भएको धिएन, यो त 
ब्रह्मरात्र अर्थात् ब्रह्माजीको एक रातको समयसम्म चलेको थियो। भगवानूले शस्प्पूर्णिमाको एडटै 
रात्रिभित्र ब्रह्माजीको रात समान समय एक हजार युग घुसाई त्यही समयमा लीला गर्नुभएको 
थियो। यसरी अलौकिक रासलीलामा लौकिक स्थान, लौकिक समय अनि लौकिक शरीरको 
प्रवेश भएको होइन । उपनिषदको सिद्धान्त अनुसार संसारमा लौकिक भनिने सब पदार्थहरू 
वास्तवमा परमात्माके अभिव्यक्ति या स्वरूप हून्। वेदान्त अनुसार जगत्मा पदार्थ भनिने कुनै 
अलग वस्तु छैन, केवल सच्चिदानन्दमय परमात्माको सङ्ल्पका कारण देखिएको मात्र छ । सम्पूर्ण 
संसार परमात्माको लीलाविलास हो। जगत्को लीला एउटा यस्तो नाटक हो, जसलाई परमात्मा 
आफ्नो सङ्ल्पद्वारा मायाको पदमिा प्रक्षेपित गरिरहनुभएको छ। परदमिा प्रकाशमय आकृतिहरू 
हिंडड़ल गरेको देखिन्छ, तर त्यहाँ केही भएको हदेन, त्यसै गरी संसारलीलामा पनि स्वप्रकाश 
परमात्मा आफ्नै प्रकाशद्रारा अनेक प्रतिरूपहरू बनाई तिनलाई प्रक्षिप्त गरी सज्चालित गर्नुहुन्छ । 
यसरी जगत्को नियमित शृड्खला नै अनादि अनन्त रसलीला हो, जहाँ एड स्वप्रकाश श्रीकृष्ण 
अनेक आकृति एवं प्रतिबिम्बको रूपमा प्रकट भई आफ मायाको पर्दामा प्रक्षिप्त भई देखिनुहुन्छ । 
यथार्भकः स्वप्रतिबिम्बविभ्रमः भागवत, १०३३१७ भन्ने उक्तिले पनि बच्चाले आफ्नो 
प्रतिबिम्बसंग खेले ४ श्रीकृष्णले आपनै प्रतिबिम्ब गोपिनीहरूसंग खेल्नुभयो भन्ने बताई यही 
रहस्यतफं सङडत गरेको छ । यसरी श्रीकृष्णले आफ नै भक्त र भगवान्को भेदमा प्रकट भई 
आरफैमा गर्नुहुने नित्यविहार नै रासलीला हो । 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे पूवे 
रासकीडावणंनं नाम त्रयस्विंशोऽध्यायः॥ २२॥ 


रालालन्द्री टीका 


४१०७ 


दशम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
एकदा देवयात्रायां गोपाला जातकोतुकाः। 
अनोभिरनडुदुक्तेः प्रययुस्तेऽम्बिकावनम् ॥ १॥ 


पदार्थ 
एकदा  एकपटक 


भएको यात्रामा 


जातकोतुकाः  कुतूहल जागेका 


देवयात्रायां  देवताको भगवान् ति  ती 


पशुपतिको पूजाका लागि 


र 
गोपालाः  गोपालहरू 


अध्याय रे 


अथ चतुस्तंशोऽध्यायः 
सुदर्शन र शड्खनचूडको सद्गति 


र 
अनङड्दयुक्तैः  गोरु नारिएका 
अनोभिः  गाडाहरुद्रारा 
अम्बिकावनम्  अम्बिकावनमा 





प्रययुः  गए 


ताक्यार्थ एकपटक भगवान् पशुपतिको प्ूजाको अवसरमा कौतूहलवश गोपालहरू गोरु 
नारिएका गाडाहरूमाथि चदढी अम्बिकावनमा गए । 


तत्र स्नात्वा सरस्वत्यां देवं पशुपतिं विभुम् । 
देवीं च नृपतेऽम्बिकाम्॥ २॥ 


९ 


आनचुर्हणिभक्त्या 


पदार्थ 

नृपते  हे राजा परीक्षित् 
तत्र  त्यां 

सरस्वत्यां  सरस्वती नदवीमा 
स्नात्वा  स्नान गरेर 


० 


अहणेः  पूजा सामग्रीद्रारा 
विभुम्  सर्वव्यापक 

परुपतिं देवं  सवै जीवहरूका 
पति भगवान्लाई र 
अम्बिकाम्  जगदम्बिका 


। च  पार्वतीलाई पनि 
भक्त्या  भक्तिपूर्वक 
आनचुः  पूजा गरे 





वाक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! त्यहं गई उनीहरूले सरस्वती नदीमा स्नान गरे र अनेक पूजा 
सामग्रीद्रारा सर्वव्यापक भगवान् पशुपति अनि जगदम्बिका पार्वतीलाई भक्तिपूर्वक पूजा गरे। 


गावो हिरण्यं वासांसि मधु मध्वन्नमादुताः। 


ब्राह्मणेभ्यो ददुः सवें देवो नः प्रीयतामिति ॥ ३॥ 
उसुः सरस्वतीतीरे जटं प्रार्य धृतवताः। 
रजनीं तां महाभागा नन्दसुनन्दकादयः॥ ४॥ 


पदार्थ 


महाभागाः  महाभाग्यशाली 


सरवे  ती सबै 


रामालन्द्री टीका 





४१०८ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय दे 
नन्दसुनन्द्कादयः  नन्द, सुनन्द बाह्यणेभ्यः  ब्राह्मणहरूलाई उनीहरू 

आदि गोपहरूले गावः  गाईहरू जटं  पानी मात्र 

नः  हामीसंग हिरण्यं  सुन प्राश्य  पिएर 

देवः  भगवान् पशुपति वासांसि  कपडाहरू तांत्यो 

प्रीयताम्  प्रसनन हनृहोस् मधु  मह रजनीं  रात 

इति  यस्तो इच्छाले मध्वन्नम्  मिठाइहरू सरस्वतीतीरे  सरस्वती नदीकै 
आदृताः  आदरभावले युक्त ददुः  दिए अनि तिरमा 

भएका उनीहरूले धृतव्रताः  त्रत धारण गरेका ऊः  बसे 


ताक्यार्थ ती महाभाग्यशाली नन्द, सुनन्द आदि गोपहरूले भगवान् पशुपति हामीसंग प्रसन्न 
हनुहोस् भने इच्छाले ब्राह्मणहरूलाई गाई, सुन, कपडा, मह र मिटाइहरू पनि दान गरे। अनि 
उनीहरू त्रत लिई जल मात्र पिएर त्यो रात त्यहीं सरस्वती नदीकै तिरमा बसे । 


    ६ 


करिचन्महानहिस्तस्मिन् विपिनेऽतिबुभक्षितः। 
यदुच्छयागतो नन्दं शयानमुरगोऽग्रसीत् ॥ ५॥ 





पदार्थ भोकाएको उरगः  त्यो अजिङ्गरले 
तस्मिन्  त्यही महान्  ठुलो रायानम्  सुतिरहेका 
विपिने  वनमा अहिः  अजिङ्गर थियो नन्दं  नन्दलाई 
कदिचत्  कुनै यदुच्छया  संयोगवश अग्रसीत्  समात्यो 
अतिबुभुक्षितः  असाध्यै आगतः  आड्पुगेको 


ताक्यार्थ त्यही वनमा असाध्ये भोकाएको ठुलो एउटा अजिङ्गर थियो । संयोगले नन्दनजिक 
आद्पुगेको त्यो अजिङ्गरले नन्दलाई समात्यो । 


स चुक्रोराहिना ग्रस्तः कृष्ण कृष्ण महानयम् । 
सर्पो मां ग्रसते तात प्रपन्नं परिमोचय ॥ ६॥ 





पदार्थ कृष्ण कृष्ण  हे कृष्ण, हे कृष्ण ग्रसते  समात्यो 

अहिना  अजिङ्गररारा मां  मलाई प्रपन्नं  शरणमा आएको 
ग्रस्तः  समातिएका अयम्  यो मलाई 

सः ती नन्द महान्  ठलो परिमोचय  छुटाऊ भनी 
तात  हे बाबु सपंः  अजिङ्गरले चुकोा  कराए 


ताक्यार्थ अजिङ्गरले समातेपचछ्ि नन्दले हे बाबु कृष्ण ! मलाई ठुलो अजिङ्गरले समात्यो, शरणमा 
आएको मलाई यसबाट द्ुटाऊ भनी कराए । 


रामालन्द्री टीका 


८१०९ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३४ 


तस्य चाक्रन्दितं श्रुत्वा गोपाखाः सहसोत्थिताः । 
ग्रस्तं च दुष्ट्वा विभ्रान्ताः सपं विन्यधुरुल्मुकेः ॥ ७॥ 





पदार्थ उत्थिताः  उठेका विश्रान्ताः  हडबडाएका 
तस्य  वी नन्दको गोपालाः  गोपहरूले तिनीहरूले 

आक्रन्दितं  चिच्याहट ग्रस्तं  नन्द अजिङ्गर्रारा सपं  अजिङ्गरलाई 
श्रुत्वा च  सुनेर समातिएको उल्मुकैः  अगुल्टाहरूले 
सहसा  खटपट दुष्ट्वा च  देखेर विव्यधुः  हिकणएि 


ताक्यार्थ नन्दको चिच्याहट सुनैर रटपट उठेका गोपहरू उनलाई अजिङ्गरले समातेको देखेर 
हडबडाए र उनीहरूले त्यो अजिङ्गरलाई अगुल्टेअगुल्टाले हिकणएि। 


अखातेर्दह्यमानोऽपि नामुञ्चत् तसुरङ्गमः। 
तमस्पृरात् पदाभ्येत्य भगवान् सात्वतां पतिः ॥ ८ ॥ 
स वे भगवतः श्रीमत्पादस्परशहताश्ुभः। 


५  


भेजे सपंवपुहिंत्वा रूपं विद्याघराचिंतम् ॥ ९॥ 


पदार्थ  आई सः  त्यसले 

अलातैः  अगुल्टोहर्द्रारा तम्  त्यो अजिङ्गरलाई सपंवपुः  अजिङ्गरको शरीरलाई 
दह्यमानः अपि  पोलिरे तापनिपदा  पाउले दहित्वा  छोडी 

उरङ्गमः  अजिङ्गरले अस्पृशत्  द्ुनुभयो विद्याधराचिंतम्  विद्याधर 
तम्  ती नन्दलाई वे  निश्चय नै हरुद्रारा सेवा गरिएको 

न अमुञ्चत्  छोडेन भगवतः  भगवान्को रूपं  दिव्य रूपलाई 

सात्वतां  यदहरूका श्रीमत्पादस्परांहताश्युभः  भेजे  प्राप्त गयो 

पतिः  रक्षक श्रीयुक्त चरणसंग छोइनाले पाप 

भगवान्  भगवान् श्रीकृष्णले नष्ट भएको 





वाक्यार्थ अगुल्टोहरूले पोलिरहेको भए तापनि अजिङ्गरले नन्दलाई छाडेन। त्यही वेला 
यदुहरूका रक्षक भगवान् श्रीकृष्ण आई त्यसलाई आफ्नो पाउले छोडदिनुभयो । भगवान्को श्रीयुक्त 
दिव्य चरणको स्पर्श भएपचछ्ि सबै पाप नष्ट भएको त्यसले तत्काल नै अजिङ्गरको शरीरलाई छोडी 
विद्याधरहरूद्रारा सेवा गरिएको दिव्य रूप प्राप्त गयो । 


तमपृच्छद्ूषीकेशः प्रणतं समवस्थितम् । 
दीप्यमानेन वपुषा पुरुषं हेममालिनम् ॥ १०॥ 


रामालन्द्री टीका 


४१९० 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३४ 
पदार्थ  निहुरई तम्  त्यो 

हृषीकेशः  हृषीकेश समवस्थितम्  आप्नो अगाडि पुरुषं  पुरूषलाई 

इन्द्रियहरूका ईश्वर श्रीकृष्णले उपस्थित अपृच्छत्  सोध्नुभयो 


दीप्यमानेन  रुल्खलाकार 


हेममालिनम्  सुनको हार 





वपुषा  शरीरले लगाएको 


ताक्यार्थ रल्खलाकार शरीर लिई निहरिदै आफनो अगाडि रेको त्यो सुनको हार लगाएको 
पुरुषलाई हृषीकेश भगवान् श्रीकृष्णले सोध्नुभयो । 


को भवान् परया लक्ष्म्या रोचतेऽदुभुतदश्ंनः। 
कथं जुरुप्सितामेतां गतिं वा प्रापितोऽवशः ॥ १९॥ 


पदार्थ लक्ष्म्या  शोभाले सहित एतां  यो 
अदुभुतदङ्ानः  आश्चर्यमय रोचते  प्रकाशित हने जुगुप्सिताम्  निन्दित 
देखिनुभएका कः  को हुनुहुन्छ ? गतिं  अवस्थामा 
भवान्  तपाई कथंवा  के कारणले प्रापितः  पु्यादइनुभयो 
परया  सर्वश्रेष्ठ अवशः  विवश भई 





ताक्यार्थ सर्वश्रेष्ठ शोभाद्रारा युक्त अनि आश्चर्यमय देखिनुहूने तपाई को हुनृहुन्छ ? के कारणले 
विवश भई यो निन्दित योनिमा पु्यादनुभयो ? 


सपं उवाच अजिङ्गर पुरुषले भन्यो 
अहं विद्याधरः करिचत् सुदशंन इति श्रुतः। 
भरिया स्वरूपसम्पत्त्या विमानेनाचरं दिशाः ॥ १२॥ 


पदार्थ करिचित्  कुनै विमानेन  विमानद्रारा 

अहं  म विद्याधरः  विद्याधर हँ दिशः  दिशाविदिशाहरूमा 
सुदशनः  सुदर्शन श्रिया  वैभव र अचरं  घुरम्थ 

इति  यो नामले स्वरूपसम्पत्त्या  सुन्दर रूपले 

श्रुतः  प्रसिद्ध युक्त भई 





ताक्यार्थ म सुदर्शन नाम गरेको विद्याधर हँं। म आफनो सुन्दर रूप र वेभवले युक्त भई 
विमानमा चदी दिशाविदिशामा घुम्थ॑ँ। 


ऋषीन् विरूपानद्विरसः प्राहसं रूपदपिंतः। 
तेरिमां प्रापितो योनिं प्रलन्धेः स्वेन पाप्मना ॥ १३॥ 


रामालन्द्री टीका 


४९९९ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


 तऋषिहरूलाई 
प्राहसं  गिज्यापंँ 
प्रलब्धेः  रिसाएका 
तेः  तिनीहरुद्रारा 
स्वेन  आफ्नै 


पदार्थ 

रूपदपिंतः  सुन्दर रूपको 
घमन्डले युक्त भएको मैले 
विरूपान्  नराम्रा 
अद्िरसः  अङ्किरागोव्रीय 





अध्याय रे 


पाप्मना  दुष्कर्मको कारणले 
इमां  यो 

योनिं  योनिमा 

प्रापितः  पु्याइषं 


ताक्यार्थ सुन्दर रूपको घमन्ड भएकाले मैले अङ्गिरागोत्रीय नराम्रा ऋषिहरूलाई गिज्याणएँ । 
यसबाट रिसाएका तिनीहरूद्रारा आफ्नै दुष्कर्मको कारणले म यो योनिमा पुययाइषं । 


क ऽ  न 
रापा मरनुग्रहा्चव कृतस्तः करुणात्माभः। 


यदहं टोकरारुणा पदा स्पृष्टो हताशुभः ॥ १४॥ 


पदार्थ शापः  श्राप 

करुणात्ममिः  दयालु स्वभाव कृतः  दिदएको रहे 
भएका यत्  किनभने 

तेः  ती ऋषिहरुद्राया अहं  म 

 

मे मेरो लोकगुरुणा  संसारका गुरु 


अनुग्रहाय एव  अनुग्रहके लागि परमात्माद्रारा 





पदा  पाडद्रारा 

स्पृष्टः  छोडइएर 

हताशुभः  पाप नष्ट भएको 
भरणं 


वाक्यार्थ करूणापूर्ण स्वभाव भएका ऋषिहरूले मेरो अनुग्रहकै लागि श्राप दिएका रहेछछन् । 
किनभने संसारका गुरु भगवान्को पाडद्रारा छोदएर म पापबाट मूक्त भएको हु । 


तं त्वाहं भवभीतानां प्रपन्नानां भयापहम् । 


आपृच्छे शापनिमुंक्तः पादस्पशोदमीवहन् ॥ १५॥ 


पदार्थ अहं  म 

अमीवहन्  हे पापनाशक प्रभु भवभीतानां  संसारा 
पादस्पशौत्  चरणस्पर्श डराएका 

भएकाले प्रपन्नानां  शरणमा आएका 
शापनिमुंक्तः  श्रापबाट छुटेको भक्तहरूको 





भयापहम्  भय नाश 
गरिदिनुहूने 

तं  त्यस्ता 

त्वा  हजुरर्संग 

आपृच्छे  जान अनुमति माण 


ताक्यार्थ हे पापनाशक प्रभु ! हजुरको चरणस्पर्श भएकाले श्रापबाट द्ुटेको म संसारबाट डराई 
शरणमा आउने भक्तहरूको सब भयलाई नष्ट गरिदिनुहुने हजुरसंग बिदा माग्छु । 


प्रपन्नोऽस्मि महायोगिन् महापुरुष सत्पते । 


 


अनुजानीहि मां देव सवंलोकेरवरेशवर ॥ १६ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


४१९२ 





दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३४ 
पदार्थ प्रपन्नः  शरणमा ।  हे परमात्मा 

महायोगिन्  हे महायोगी अस्मि दु मां  मलाई 

महापुरुष  हे महापुरुष सवंलोकेरवरेश्वर  सबै अनुजानीहि  अनुमति दिनुहोस् 
सत्पते  हे सज्जनका मालिक लोकपालहरूका पनि स्वामी 


ताक्यार्थ हे महायोगी ! हे महापुरुष ! हे सज्जनका मालिक प्रभु ! म हजुरको शरणमा आएको 
छु । हे सबै लोकपालहरूका पनि स्वामी परमात्मा ! अब मलाई जाने अनुमति दिनुहोस् । 


बह्मदण्डाद् विमुक्तोऽहं सदयस्तेऽच्युत दशनात् । 
यन्नाम गृहणन्नखिलान् श्रोतृनात्मानमेव च । 
सद्यः पुनाति किं भूयस्तस्य स्पृष्टः पदा हि ते ॥ १७॥ 





पदार्थ यन्नाम  जसको नामलाई तस्य  त्यस्ता 

अच्युत  हे अच्युत भगवान् गृह्णन्  लिंदै ते  हजुरको 

अहं  म अखिलान्  सबै पदा  पाउले 

ते  हजुरको श्रोतन्  श्रोताहरू र स्पृष्टः  छोदृएको म मुक्त 
दशनात्  दर्शनबाट आत्मानम् च  आफूलाई समेत हुन 

सद्यः  तत्काल नै सदयः  तत्काल नै किंभूयः  केनैदठुलो कुरा 
जह्मदण्डात्  ब्रह्मदण्डबाट पनि पुनाति  पवित्र पार भने भयो र 

विमुक्तः  छुं हि  निश्चय नै 


ताक्यार्थ हे भगवान् ! हजुरको दर्शन पाउनाले म तत्काल ब्रह्मदण्डबाट मुक्त भएँ। हुन त 
जसको नाम मात्र लिंँदा पनि त्यो व्यक्तिले आफूलाई र सब श्रोताहरूलाई पवित्र पार्द भने 
त्यस्ता परमात्माका साक्षात् पाडद्रारा छोइएको मेरो मुक्ति हनु कुन दलो कुरा भयो र ? 


इत्यनुज्ञाप्य दाशाहं परिकरिम्यामिवन्य च । 
सुदशनो दिवं यातः कृच्छन्नन्दङ्च मोचितः ॥ १८ ॥ 





पदार्थ अभिवन्द्य च  अभिवादनसमेत नन्दः च  नन्द पनि 

इति  यसप्रकार गरी कृच्छ्रात्  भयङ्कर सङ्टबाट 
दाशार्ह  यदुवंशी श्रीकृष्णलाई सुदशनः  सुदर्शन मोचितः  मुक्त गरादए 
अनुज्ञाप्य  बिन्ती गरी दिवं  आकाशमा 

परिक्रम्य  परिक्रमा गरी यातः  गए 


ताक्यार्थ यसरी भगवान् श्रीकृष्णलाई बिन्ती गरेर उहोँको परिक्रमा र अभिवादनसमेत गरेर ती 
सुदर्शन आकाशतिर गए र नन्द पनि त्यो भयडूर सङटबाट मुक्त भए। 


रामालन्द्री टीका 


४१९१२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३४ 
निशाम्य कृष्णस्य तदात्मवेभवं व्रजोकसो विस्मितचेतसस्ततः। 
समाप्य तस्मिन् नियमं पुनरजं नृपाययुस्तत् कथयन्त आदतः ॥ १९॥ 

पदार्थ भएका तत्  त्यही कुरा 

नृप  हे राजा परीक्षित् व्रजोकसः  व्रजवासीहरू कथयन्तः  भन्दै 

कृष्णस्य  श्रीकृष्णको तस्मिन्  त्यो ठाउँमा लिएको पुनः  फेरि 

तत्  त्यो नियमं  व्रतलाई व्रजं  त्रजमे 

आत्मवेभवं  आत्मविभूतिलाई समाप्य  पूरा गरी आययुः  फर्किए 

निशाम्य  देखेर ततः  त्यहाँबाट 

विस्मितचेतसः  आश्चर्यचकित आदुताः  आदसपूर्वक 





ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! यसरी श्रीकृष्णको त्यो आत्मविभूतिलाई देखेर सम्पूर्ण त्रजवासीहरू 
आश्चर्यचकित भए । उनीहरू त्यस ठाँबाट सबै ब्रतनियमलाई पूरा गरी त्यही घटनाको विषयमा 
कुरा गर्दै फेरि ब्रज्मैँ फरकिए। 


कदाचिदथ गोविन्दो रामश्चादुभुतविकमः। 
विजहतुवेने रात्यां मध्यगो वजयोषिताम् ॥ २०॥ 


पदार्थ पराक्रमी वने  वनमा 
अथ  यसै गरी रामः च  बलराम समेत विजहतुः  विहार गर्न 
कदाचित्  कुनै दिन रात्र्यां  राति लाग्नुभयो 


गोविन्दः  गोविन्द श्रीकृष्ण रबरनयोषिताम्  व्रजयुवतीहरूका 


अटूभुतविक्रमः  अदभुत 


मध्यगो  बीचमा रही घुम्दै 





ताक्यार्थ त्यस्ते कुनै दिन श्रीकृष्ण र अदभुत पराक्रमी बलराम त्रजयुवतीहरूलाई साथ लिई 
उनीहरूको बीचमा रहेर राति वनमा विहार गर्न लागनुभयो । 


उपगीयमानो रितं स्त्रीजनेवंदसोहदेः । 
स्वलङकुताुलिप्ताङ्गो खग्विणो विरजोऽम्बरो ॥ २९॥ 
निशामुखं मानयन्तावुदितोड्पतारकम् । 
मल्लिकागन्धमत्तालिजुष्टं कुमुदवायुना ॥ २२॥ 
जगतुः स्व॑भूतानां मनश्रवणमङ्गलम्। 

तो कल्पयन्तो युगपत् स्वरमण्डलमूच्छितम् ॥ २३॥ 


रामालन्द्री टीका 


८९९ 





दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय दे 
पदार्थ युगपत्  एके पटक लगाएका 

कुमुदवायुना  रात्रिकमलको स्वरमण्डलमूच्छितम्  सखग्विणो  वनमाला धारण 
नास्ना छने वायुद्रारा र स्वरसमूहको मूर्च्छनालाई गरेका 

मल्ठिकागन्धमत्तालिजुष्टं   कल्पयन्तो  अलापिरहेका विरजोऽम्बरो  स्वच्छ पीताम्बर 
बेली फूलको सुगन्धले बद्धसोहदेः  प्रेमले युक्त र नीलाम्बर लगाएका 
मात्तिएका भँवराहरूले युक्त स्त्रीजनेः  गोपिनीहर्द्रारा तो  वी दुरईइले 
उदितोडुपतारकम्  चन्रमा र॒ठलितं  मधुरतासंग सवभूतानां  सवै प्राणीहरूको 
ताराहरू सवै उदाइसकेको उपगीयमानो  गुण गाइएका मनशश्रवणमङ्गलम्  मन र 
निशामुखं  सां शुको समयलाई स्वलङकुताुकिप्ताङ्गौ  सुन्दर॒ कानलाई आनन्द दिने गीत 
मानयन्तो  सम्मानित गर्दै अलङ्कार र चन्दनलेप आदि जगतुः  गाउनुभयो 


वाक्यार्थ सांरुपख रात्रिकमलको बास्ना छरवै वायु बहिरहेको धियो र बेली फएूलको सुगन्धले 
मात्तिएका भँवराहरू उडिरहेका थिए, चन्रमा र ताराहरू पनि सबे उदादइसकेका थिए । त्यो साँखुको 
समयको सम्मान गर्द श्रीकृष्ण र बलरामले स्वरको आरोहअवरोहसहित मूर्च्छना राग अलाप्न 
लाग्नुभयो । प्रेमभावले युक्त गोपिनीहरूले पनि उहाँहरूकै गुण गाद्ररहेका धिए । श्रीकृष्ण र बलराम 
दुबेले सुन्दर अलडार, चन्दनलेप, वनमाला निर्मल पीताम्बर र नीलाम्बर पनि लगाउनुभएको 
थियो । उहांँहरूले सवे प्राणीहरूको कानलाई र मनलाई पनि आनन्दित गर्ने गीत गाउनुभयो । 


गोप्यस्तद्ूमीतमाकण्यं मूच्छिता नाविदन् नृप । 
खंसदुटुकूलमात्मानं सस्तकेशख्जं ततः ॥ २४॥ 


पढार्थ मूच्छिताः  लद्ठ परेका खसिरहेको 

नृप  हे राजा परीक्षित् गोप्यः  गोपिनीहरूले आत्मानं  आपने शरीरलाई 
ततः  त्यसपछि संसदुदुकूलम्  दोपट्रा समेत 

तदूगीतम्  उहाँहरू श्रीकृष्ण र लत्रिएको र न अविदन्  थाहा पाएनन् 
बलरामले गाएको गीत सरस्तकेरसख्रजं  चुल्टो 

आकण्यं  सुनेर फुस्किनाले त्यहँबाट फूल 





ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! श्रीकृष्ण र बलरामले गाएको गीत सुनेर लट्ठ परेका 
गोपिनीहरूलाई आफ्नो शरीरबाट दोपटरा लत्रिरेको र चुल्टो फुस्किनाले त्यहँबाट प्रूल 
खसिरहेको अनि आपने शरीरको समेत ख्याल भएन। 


 विक्रीडतो र न्द, 
एवं विक्रीडतोः स्वेरं गायतोः सम्प्रमत्तवत्। 
राह्वचूड इति ख्यातो धनदातुचरोऽभ्यगात् ॥ २५॥ 
पदार्थ एवं  यसप्रकार उहांहरू र्दजना 


रामालन्द्री टीका 


४१९५ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३४ 
स्वेरं  स्वच्छन्द गायतोः  गाद्रहेकै वेलामा धनदानुचरः  कुबेरको अनुचर 


विक्रीडतोः  खेलिरहेका र शाह्वचूडः इति  शङ्खचूड नामले अभ्यगात्  आड्पुग्यो 
सम्प्रमत्तवत्  उन्मत्त ४ भई ख्यातः  प्रख्यात 


ताक्यार्थ यसप्रकार उहांँहरू दुईजना स्वतन्त्र रूपमा खेल्दै र उन्मत्त ४ भई गाद्रहंदा कुबेरको 
शङ्खचूड नाम गरेको अनुचर त्यहं आइपुग्यो । 


तयोनिंरी  ४३ राजंस्तन्नाथं  ॐ प्रमदाजनम् 
क्षतो राजंस्तन्नाथं प्रमदाजनम्। 
क्रोशन्तं कालयामास दिङयुदीच्यामराङ्कितः ॥ २६॥ 





पढार्थ तयोः  उहांहरू दुई जनाकै रक्षक भएका 

राजन्  हे राजा परीक्षित् अधि प्रमदाजनम्  व्रजयुवतीहरूलाई 
अशङ्कितः  शङ्गारहित निर्भीक कोशन्तं  कराद्रहेका उदीच्याम्  उत्तर 

त्यो शङ्खचूड रोदरहेका दिशि  दिशातफ 

निरीक्षतोः  हेरिरहेका तन्नाथं  श्रीकृष्ण, बलराम नै काख्यामास  लैजान थाल्यो 


वाक्यार्थ हे परीक्षित् ! निर्भीक त्यस शङ्खचूडले श्रीकृष्ण र बलरामलाई आपना रक्षक मानने 
रोइरहेका ब्रजयुवतीहरूलाई उहांहरू दुई जनाले हेदहिर्दै ने उत्तर दिशातफं लैजान थाल्यो । 


क्रोरान्तं कृष्ण रामेति विलोक्य स्वपरिग्रहम् । 
यथा गा दस्युना ग्रस्ता भ्रातरावन्वधावताम् ॥ २७॥ 





पदार्थ कृष्ण  हे श्रीकृष्ण विलोक्य  देखेर 

यथा  जसरी राम  हे राम भ्रातरो  दाजुभाइ श्रीकृष्ण र 
द्स्युना  डंँकूारा इति  यसो भन्दै बलराम 

ग्रस्ताः  लुरिएका क्रोरान्तं  चिच्यादरहेका अन्वधावताम्  पच्छिपचछि 
गाः  गाईहरू करारंछन् त्यसै स्वपरिग्रहम्  प्रियाका रूपमा दौडनुभयो 

गरी स्विकारिएका गोपिनीहरूलाई 


वाक्यार्थ जसरी डँकाद्रारा लुटिएका गाईहरू करा्ंछन् त्यसै गरी श्रीकृष्ण र बलरामका प्रिया 
गोपिनीहरू पनि हे कृष्ण ! हे बलराम ! भन्दै चिच्यारहेका थिए। यो देखी ती दुबे दाजुभाद एटपट 
त्यो शङ्कचूडको पच्छिपचछ्छि दौडनुभयो । 


न्द न्त स  न्थ, 
मा गष्ट्त्यभयारावा शाखहस्ता तरस्वना । 
आसेदतुस्तं तरसा त्वरितं गुद्यकाधमम् ॥ २८॥ 
पदार्थ मा भेष्ट  नडराओ इति  यस्तो 


रामालन्द्री टीका 


४१९६ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३४ 
अभयारावो  अभयवचन ददै दुबैले गुह्यकाधमम्  अधम यक्ष 
शालहस्तो  शालको रुखलाई तरसा  वेगपूर्वक दौडी शङ्खचूडलाई 

हातमा लिई त्वरितं  चिन आसेदतुः  भेट्राउनुयो 
तरस्विनो  वेगिला उहौँहरू तं  त्यो 





ताक्यार्थ वेगवान् श्रीकृष्ण र बलराम दुबे नडराओ भन्ने अभयवचन दिदे शालको रुखलाई 
हातमा लिई वेगपूर्वक दौडनुभयो रच्छ नै त्यो अधम यक्षलाई भद्राउनुभयो । 


स वीक्ष्य तावनुप्राप्तो काटमृत्यू इवोद्धिजन्। 
विसृज्य स्त्रीजनं मूढः प्राद्रवज्जीवितेच्छया ॥ २९॥ 


पदार्थ अनुप्राप्तो  आदपुगेका विसृज्य  छाडी 

मूटः  मूर्ख तो  ती श्रीकृष्ण र बलरामलाईजीवितेच्छया  बांच्ने इच्छाले 
सः  त्यो शङ्कचूडले वीक्ष्य  देखेर प्राद्रवत्  दौड्यो 
कालमुत्यू इव  काल र मृत्यु छै उद्विजन्  चिन्तित हुदै 

एके पटक स्त्रीजनं  गोपिनीहरूलाई 





वाक्यार्थ त्यो मूर्खं शङ्खचूडले काल र मृत्यु आए रै श्रीकृष्ण र बलरामलाई एकै पटक 
आएको देख्यो । यसबाट चिन्तित हदे ती सबै गोपिनीहरूलाई छाडी बाँचे इच्छाले ऊ भाग्यो । 


तमन्वधावद् गोविन्दो यत्र यत्र स धावति । 
जिहीरषुस्तच्छिरोरत्नं तस्थ रक्षन् स्त्रियो बलः ॥ ० ॥ 





पदार्थ मणिलाई बलः  बलराम 

सः त्यो जिदीषुः  हरण गर्न खोजने स्त्रियः  गोपिनीहरूलाई 
यत्र यत्र  जहाँ  जहा गोविन्दः  गोविन्द श्रीकृष्ण ले रक्षन्  रक्षा गर्दै 

धावति  दौडिन्छ त्यहाँ त्यहौँ तम्  त्यसलाई तस्थो  बस्नुभयो 
तच्छिरोरत्नं  त्यसको शिरको अन्वधावात्  लखेटनुभयो 


वाक्यार्थ शिरको मणि हरन इच्छाले भगवान् श्रीकृष्ण त्यो दुष्ट जताजता भाग्छ त्यतेत्यते 
त्यसलाई पदलया्दे जानुभयो । बलराम चार्हिँ गोपिनीहरूको रक्षा गर्द त्यहं बसिरहनुभयो । 


अविदूर इवाभ्येत्य शिरस्तस्य दुरात्मनः । 
जहार मुष्टिनेवाङ्ग सहचूडामणिं विभुः ॥ २१॥ 


पदार्थ विभुः  सर्वव्यापक परमात्माले अभ्येत्य  गएर 
अङ्ग  हे प्रिय परीक्षित् अविदूरे इव  नजिकै नै दुरात्मनः  दुष्टात्मा 


रामालन्द्री टीका 


४१९७ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय दे 
तस्य  त्यसको शिरः  शिरलाई गर्नुभयो 

सहनचूडामणिं  चूडामणि मुष्टिना एव  एके मुक्कामा 

सहितको जहार  खसाइदिनुभयो हरण 


ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! सर्वव्यापक परमात्माले नजिके गएर त्यो दुरात्माको चूडामणि सहित 
शिरलाई एकै मुक्कामा खसाइदिनुभयो । 


रद्धचूडं निहत्येवं मणिमादाय भास्वरम् । 
अग्रजायाददात् प्रीत्या पर्यन्तीनां च योषिताम् ॥ २२॥ 


पदार्थ मणिम्  मणिलाई प्रीत्या  प्रीतिपूर्वक 

एवं  यसप्रकार आदाय  लिएर अग्रजाय  दाजु बलरामलाई 
शाह्वचूडं  शङ्खचूडलाई परयन्तीनां  हिरिरहेका अददात्  दिनुभयो 

निहत्य  मारेर योषिताम् च  गोपिनीहरूको 

भास्वरम्  चम्किलो अधि 





वाक्यार्थ यसप्रकार शङ्कचूडलाई मारेर चम्किलो मणि ल्याई श्रीकृष्णले गोपिनीहरूले हेदि ने 
त्यो मणि प्रीतिपूर्वकं आफ्ना दाजु बलरामलाई दिनुभयो । 


९ 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे पूवोर्धे 
राद्कचूडवधो नाम॒ चतुस्तंशोऽध्यायः ॥ ३४ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


४१९८ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३५ 


अथ पञ्चत्रिंशो ऽध्यायः 
युगलगीत 
श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
गोप्यः कृष्णे वनं याते तमनुद्रुतचेतसः। 
कृष्णटीलाः प्रगायन्त्यो निन्युदुःखेन वासरान् ॥ १॥ 


पदार्थ अनुद्रतचेतसः  पच्छयादइरहने प्रगायन्त्यः  गा्दे 
कृष्णे  श्रीकृष्ण चित्त भएका दुःखेन  दुःखपूर्वक 
वनं  वनमा गोप्यः  गोपिनीहरूले वासरान्  दिनहरू 
याते  जानुभएपचछि कृष्णलीलाः  श्रीकृष्णका निन्युः  बिता्दैथे 

तम्  उहाँ लाई नै लीलाहरूलाई 





ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्ण वनमा जानुभएपच्छि उहाँ लाई ने पल्याउने चित्त भएका गोपिनीहरू 
श्रीकृष्णका लीलाहरू गाद दुःखपूर्वक दिनहरू बिताँथे । 
वितरण यस अध्यायमा भगवान् श्रीकृष्ण वनमा गाई चराउन गडसकेपच्ि गोपिनीहरूले कसरी 
समय बिताथे भनी बताइएको छ। भगवान्ले राततमा गोपिनीहरूसंग गर्नुभएको क्रीडा अनि 
भगवत्संयोगबाट तिनीहरूलाई भएको अपरिमित आनन्दको विषय अधिल्ला अध्यायहरूमा 
तादयो । महारासको आस्वादनपच्ि गोपिनीहरूको प्रेम सकियो अथवा खन् बढेर आयो, यो कुरा 
यस अध्यायमा बतादइएको छ । यहाँ गोपिनीहरूको प्रेम कुनै पनि अवसरमा कमी नभएको कुरा 
स्पष्ट पारिएको छ। यसको रहस्य बता्ँदे आचार्यहरूले भनेका छन् प्रेम दुई प्रकारको हुन्छ, 
एडटा संयोग र अर्को वियोग । प्रियको संयोग हदा पनि प्रमको अनुभव गरिन्छ अनि प्रियविरह 
हदा पनि उनीप्रति कति प्रम गरिएको छ, त्यसको अनुभव गरिन्छ । प्रेममा प्रियतमसंग संयोग हनु 
शीतल एवं आह्नादकारक छ भने वियोग हुनु सन्तापकारक । यसलाई सूर्यको तापयुक्त प्रकाश र 
चन्द्रको शीतल प्रकाशसंग तुलना गर्न सकिन्छ। रातको शीतल वातावरणमा गोपिनीहरूले 
प्रियमिलन भएको शीतलक्षण बिताडंथे भने दिनको समयमा प्रियविरह भएको तापयुक्त समय 
बितार्द॑थे । यसरी प्रेमरूप श्रीकृष्णले ती गोपिनीहरूलाई रात र दिनमा क्रमशः संयोग र वियोगका 
अनुभव गराठँदे तिनीहरूको प्रेमलाई पुष्ट गर्नुभयो। महारासको रातमा प्रियमिलनको इच्छा पूर्ण 
भटसकेपक्ि गोपिनीहरूको मन फेरि संसारतिर फरकिएन। दिनको वियोगको समयमा पनि 
श्रीकृष्णको गुणवर्णनको माध्यमले उनीहरू श्रीकृष्णके विषयमा विचार गर्न प्रवृत्त भए, संसारतिर 
होइन भन्ने कुरा यो अध्यायमा दिसो उनीहरूले कृष्णकथा गरेको प्रसङ्गबाट स्पष्ट हुन्छ । 

यस प्रसङ्गमा गोपिनीहरूले श्रीकृष्णले वनमा बांसुरी बजाँदा जडचेतनमय प्रकृतिमा 
त्यसको कस्तो प्रभाव पयो भनी बताएका छन्। उनीहरू गामा भए पनि श्रीकृष्णले बांसुरी 


रामालन्द्री टीका 


५९९९ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३५ 


बजाउनुभएको लीला उनीहरूको हृदयभित्र॒ स्पष्टतः प्रतिबिम्बित भएको देखिन्छ । हरेक 
गोपिनीहरूले श्रीकृष्णका अनेक ॒स्वरूपहरूको अनुभव गरिरहका थिए। आआफनो अनुभव 
अनुसार तिनले श्रीकृष्णको दुद्राह्ुट्र वर्णन गरेको बतादएको छ । यहाँ हरेक गोपिनीले दर्द 
श्लोकहरूमा आफनो मनोभाव बताएका छन्। पहिलो श्लोकमा श्रीकृष्णको स्वरूप अनि उहाँले 
बांसुरी बजाउनुभएको प्रकार बतादएको छ भने दोस्रो श्लोकमा चाहं त्यसबाट प्रकृतिमा कस्तो 
प्रभाव पय्यो भनी बतादृएको छ। यसरी २ देखि २५ सम्मका २४ ओट श्लोकहरूमा प्रत्येक 
दुईओटा श्लोकमा एउटा विषयको प्रतिपादन गरी १२ जोडी लीलास्वरूपको वर्णन गरिएको छ। 
अध्यायका सुरु अनि अन्तिमिका दुई अनुष्ट्रप् छन्दका श्लोक चाह उनीहरूको अनुभवको अनुवाद 
गर्दै श्रीशुकदेवले बताउनुभएको हो। १२ जोडी श्लोकमा श्रीकृष्णचरित्र बताउनुको तात्पर्य 
गोपिनीहरू बाह महिना निरन्तर कृष्णचिन्तन गरिरहन्थे भन्ने सूचना पनि हो । यसलाई युगलगीत 
भनिन्छ। यसमा युगल अर्थात् १ जोडी श्लोकटहरूबाट मात्र एउटा घटनाको वर्णन गरिएको छ। 
यसको रहस्य एडटै मात्र हदा प्रमको आस्वादन गर्न सकिंदैन, प्रमरसको आस्वादन गर्न प्रेमी र 
आपू यो भेद अनिवार्य रूपमा चाहिन्छ भन्ने हो । आपू र आप्ना प्रेमी यी दुई एक भई मिल्दाने 
प्रमको आस्वादन हृन्छ। रासलीलाको प्रसङ्गमा यो कुरा स्पष्ट अनुभव गरिसकेका गोपिनीहरूले 
यही प्रमरसको आस्वादनका लागि नै युगल अर्थात् २२ श्लोकको प्रयोग गरेका हुन् । गीत गाई 
आफनो प्रेम अभिव्यक्त गर्मुको आवश्यकता के हो भने हृदयभित्र भगवान् रहिरहनुभयो भने उहाँ 
निर््न््र, निःस्पन्द साक्षी रूपमा रहनुहुन्छ । चलमलाउंदो प्रेमरसको आस्वादनका लागि प्रियतम 
परमात्मा हृद यभित्रै रहिरहेर मात्र पुण्देन, केवल संयोग मात्र भड्रह्यो अथवा अत्यन्त निकट 
भट्रहियो भने पनि प्रेमीको महत्त्व कम हुन्छ अनि प्रेमको रस पनि। यसै कारणले प्रेमलाई निरन्तर 
बढाटइरहनका लागि निरन्तर प्रियतमसंग वियोग र संयोग भद्रहनुपर्दछ। हरेक वियोगपचछिको 
संयोगमा प्रियमिलनको आनन्द प्रगाढ बन्दे जान्छ भने हरेक संयोगपछिको वियोगमा प्रेमीका 
लागि आफू पुरे समर्पित हने भाव जाग्दछ्। 

यसरी संयोग र वियोगद्वारा नै प्रेम परिपुष्ट ह॒न्छ। यहाँ पनि गीत गाउने नि्हले 
गोपिनीहरूले हदयभित्र भएका भावरूप श्रीकृष्णलाई मुखबाट बाहिर निकालेका छन् अनि आपले 
ने गाएको गीतरूप श्रीकृष्णलाई कानको माध्यमले हृदयभित्र फेरि प्रतिष्ठित गरिरहेका छन्। यसरी 
गोपिनीहरूको हरक श्वासप्रश्वासमा श्रीकृष्ण ने भित्रबाहिर गरी लीला गर्नृहुन्छ भनी यहाँ 
बताउन खोजिएको छ। यो अर्थ गर्दा यसको भित्री तात्पर्य के निस्कन्छ भने गोपिनीहरूले 
श्रीकृष्णका लागि जुन गीत गाथे, त्यो केवल उनीहरूको अनुभवलाई बताउने शब्द मात्र 
हैदेनथ्यो, त्यो शब्दको रूपमा त भित्रबाट स्वयं श्रीकृष्ण नै परिलई बाहिर निस्कनुहन्थ्यो अनि फेरि 
कानको मार्गबाट छिरी हृदयभित्र प्रतिष्ठित हनहुन्थ्यो । गोपिनीहरूले गाएको गीत र कृष्ण भिन्न 
वस्तु होइनन्, अपि तु एकै हृन्। अनुभूतिको रूपमा हृद यभित्र रहेका श्रीकृष्ण विरहको कारणले 
परि्लिई शब्दरूपमा बाहिर निस्कनु नै गोपिनीहरूको विरहगीत हो । श्रीहरिसूरि लेख्नृहन्छ यसरी 
शब्दको रूपमा बाहिर निस्की फेरि कानको माध्यमले हृदयभित्र प्रतिष्ठित भएपछि ने भगवान् 
त्यहं सुस्थिर रूपले रहनुभएको थाहा हुन्छ । यसरी भक्तहरूको हदयभित्र मात्र नरही श्रीकृष्ण 


रामालन्द्री टीका 


४१२० 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३५ 


सम्पूर्णं इन्दियले आस्वादन गर्न मिल्ने गरी अनन्त रूपमा अभिव्यक्त हुनृहुन्छ । अनन्त रूपमा 
अभिव्यक्त हुनुभएका श्रीकृष्णलाई तीती इन्द्रियको माध्यमले अनुभव गरी भक्तका इचन्ियहरू तप्त 
हन्छन् या भक्तका इन्द्रियहरूमा रेको कृष्णमिलनको आतुरतालाई अनुभव गरी श्रीकृष्ण तप्त 
रहनुहुन्छ, यो अनन्त रहस्यको विषय हो। जे होस्, भक्तले सम्पूर्ण इन्दियद्वारा भगवान्को अनि 
भगवान्ले अनन्त विषयका रूपले भक्तका इन््रियहरूको आस्वादन गरेबाट प्रमको उज्ज्वल महिमा 
प्रकाशित हुन्छ । 

तलका प्रत्येक जोडी श्लोकको अन्त्यमा यस्ता श्रीकृष्णसंगको विरह हामी कसरी सहँ 
भन्ने गोपिनीहरूको भाव रहेको छ। 


गोप्य उत्चुः गोपिनीहरूले भने 

वामबाहुकृतवामकपोलो वत्गितश्रुरधरापिंतवेणुम् । 

कोमलाङ्खुलिभिराश्रितमागं गोप्य ईरयति यत्र मुकुन्दः ॥ २॥ 
     


व्योमयानवनिताः सह सिद्धेविस्मितास्तदुपधायं सलज्जाः। 
काममागंणसमपिंतचित्ताः कर्मं ययुरपस्मृतनीन्यः ॥ ३॥ 


पदार्थ राखिएको बाँसुरीलाई सलज्जाः  लजादरहेका 
गोप्यः  हे गोपिनीहरू आभ्रितमागं  प्वालहरूमा  अपस्मृतनीव्यः  कम्मरमा 
यत्र  जुन वनमा ओँला चला्ँदे नांधिएको वस्त्रको ग्रन्थि 
वामबाहुकृतवामकपोलः  देत्रे ईरयति  बजाउनुहुन्छ खुकुलिएको पनि पत्तो नपाएका 
गालालाई दत्रे कोंघतिर एकाई तत्  त्यो मधुर ध्वनि सिद्धेः सह  सिद्धहरूसंग रहने 
वल्गितश्चुः  आंखीभौँ उपघायं  सुनेर व्योमयानवनिताः  आकाशमा 
घुमाइरहेका विस्मिताः  चकित भएका विमानमा रहेका देवाङ्गनाहरू 
मुकुन्दः  श्रीकृष्णले काममागंणसमपिंतचित्ताः   करमलं  मोहमा 
कोमलाङ्गुलिमिः  आपना कामबाण प्रहार गर्नेवाला ययुः  पुगे 

कोमल ओँलाहरूले श्रीकृष्णको खोजीमा चित्त 

अधरापिंतवेणुम्  ओठमा लगाएका 





ताक्यार्थ हे गोपिनीहरू ! वनमा जानुभएका श्रीकृष्णले आफनो देब्रे गालालाई देत्रे कांँधतिर 
दुकाई ओंँखीभौँ नचाडदे बांँसुरीलाई ओठमा लगाएर त्यसका प्वालहरूमा आप्ना कोमल 
ओँ लाहरू चलार्दँदे जब मधुर ध्वनिमा बाँसुरी बजाउनुभयो त्यसलाई सुनेर आकाशमा विमानमा 
रहेका देवाङ्गनाहरू चकित भए र कामबाण प्रहार गर्ने श्रीकृष्णको खोजीमा उनीहरूको चित्त 
समर्पित भयो । आपना पतिहरूका साथमा रहेका हूुनाले उनीहरू लजाए र कम्मरमा बाँधिएको 
वस्त्रको ग्रन्थि खुकुलिएको पनि पत्तो नपाएका तिनीहरू मोहित भए। 


रामालन्द्री टीका 


२१२९ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३५ 


हन्त चित्रमबलाः शुणुतेदं हारहास उरसि स्थिरविद्युत्। 
नन्दसूनुरयमातंजनानां नमंदो यहिं कूजितवेणुः ॥ ४॥ 
९ र 


वृन्दशो वरजवृषा मृगगावो वेणुवाद्यहृतचेतस आरात् । 
द॒न्तदष्टकवला धृतकणो निद्रिता लिखितचित्रमिवासन् ॥ ५॥ 





पदार्थ अयं  यी धृतकणौः  कान ठाडो 

हन्त  खुसीको कुरो आतंजनानां  दुःखी पारिरहेका 

अबलाः  हे गोपिनीहरू व्यक्तिहरूका दन्तदृष्टकवलाः  दांतले 

इदं  यो नम॑दः  कल्याणकर्ता घाँंसको बुजो च्यापिरहेका 
चित्रम्  आश्चर्यलाई नन्दसूनुः  नन्दपुत्र श्रीकृष्ण निद्रिताः  निदाएका जस्ता 
शृणुत  सुन यदहिं  जुन वेला वृन्दशः  युन्डका दुन्ड 

उरसि  वक्षःस्थलमा कूजितवेणुः  बांसुरी व्रजवृषाः  ब्रजमण्डलका गोर 
स्थिरविद्युत्  स्थिर बिजुली ४ बजाउनुहुन्छ त्यस वेला मृगगावः  मृग र गार्दहरू 
श्रीवत्सको शोभा भएका वेणुवाद्यहृतचेतसः  बांसुरी टिखितचित्रम् इव  लेखिएको 
हारहासः  हाँस्दा हारहरू पनि बजाएको सुनेर चित्त हरिएका चित्र पै 

हाँसेको देखिने आरात्  नजिके आई आसन्  भए 


ताक्यार्थ हे गोपिनीहरू ! यो आश्चर्यको कुरा सुन। श्रीकृष्णको वक्षःस्थलमा चम्किलो स्थिर 
बिजुली जस्तो श्रीवत्सको शोभा छ । उहांले हाँस्दा लगादइएका हारहरू पनि हासे ४ उज्यालिन्छन् । 
दुःखीहरूको कल्याण गर्ने यस्ता नन्दपुत्रले जब बाँसुरी बजाउनुभयो, तब त्यसको ध्वनिद्वारा चित्त 
हरिएका त्रजका गोरुहरू, गाई र मृगहरू दुन्डका दुन्ड त्यो ध्वनि सुनेर श्रीकृष्णको नजिक आए र 
कान ठडो पारी धाँसको बुजोलाई दांतले च्यापेको च्याप्ये भएर निदाए जस्तो हदा ती पशुहरू 
चित्रमा लेखिएका जस्ता भए। 


बर्हिंणस्तबकधातुपलाशेवंद्मल्कपरिबर्हविडम्बः। 

किचित् सबल आलि स गोपेगौः समाहयति यत्र मुकुन्दः ॥ ६॥ 
तहिं भग्नगतयः सरितो वे तत्पदाम्बुनरजोऽनिरनीतम् । 
स्पृहयतीवंयमिवाबहुपुण्याः प्रेमवेपितसुजाः स्तिमितापः॥ ७ ॥ 


पदार्थ बर्हिणस्तबकधातुपलाशेः   बद्धमल्छपरिबरैविडम्बः  मल्ल 
आकि  हे सखी मयूरको प्वांख, फूलका गुच्छा, युद्ध गर्नले ४ शृङ्गार गरेका 
यत्र  जुन वनमा गेरु आदि धातु र अनेक सबलः  बलरामले सहित 
किचित्  कुनै वेला पालुवाहरूद्रारा गोपैः  गोपहरुद्रारा धेरिएका 





रालालन्द्री टीका 


८१२२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३५ 
सः  उहाँ   वायुले उडाएर स्तिमितापः  पानीको बगाद 
मुकुन्दः  मुकुन्दले जुन वेला ल्याउने रोकिएका 

गाः  गा्ईहरूलाई तत्पदाम्बुजरजः  श्रीकृष्णको सरितः  नदीहरू 

समाहयति  बोलाउनुहुन्छ  चरणरजलाई वयम् इव  हामीहरू यँ 

तहिं  त्यही वेला स्पृहयतीः  चाहेदे अबहुपुण्याः  धेरै भाग्य 

वै  निश्चयनै परेमवेपितभुजाः  प्रेमका कारण नभएका हृन्छन् 

भग्नगतयः  गति रोकिएका तरङ्गरूपी हात हल्लाद्रहेका 





ताक्यार्थ वनमा जब श्रीकृष्णले मल्ल युद्ध गर्न पहलमानले ४ मयूरको प्वाँंख, एूलका गुच्छा, 
गेरु आदि धातु र अनेक पालुवाहरूले आफूलाई सिंगारी बलराम र गोपहरूले सहित भई 
गा्ईहरूलाई बोलारदे बांसुरी बजाउनुहन्छ, तब अचेतन नदीहरूको प्रवाह पनि रोकिन्छ । उनीहरूले 
वायुले उडाएर श्रीकृष्णको चरणरज ल्याउला भन्ने चाहना गर्द प्रेमपूर्वक तरङ्गरूपी हात 
हल्लारंछन्, तर उनीहरू पनि हामीजस्तै मन्दभाग्यवाला भएकाले त्यसलाई पाडन भने सक्देनन्। 


अनुचरैः समलुवर्णितवीयं आदिपूरुष इवाचलभूतिः। 

ॐ क  अ चरन्तीर्वेणुनाहयति ९  
वनचरो गिरितटेषु चर गाःस यदा हि ॥ ८॥ 
वनलतास्तरव आत्मनि विष्णुं व्यञ्जयन्त्य इव पुष्पफलाद्याः। 
प्रणतभारविटपा मधुधाराः प्रेमहष्टतनवो ससृजुः स्म ॥ ९॥ 


पदार्थ हिंडने भरिएका 

हि  निश्चय नै सः  उहाँ श्रीकृष्णले प्रमहृष्टतनवः  प्रमका कारण 
यदा  जुन समयमा गिरितरेषु  पहाडको फेदीमा अङ्गअङ्ग हर्षित भएका 
अनुचरैः  आपना पछि लाग्ने चरन्तीः  चरिरहेका प्रणतभारविरपाः  प्रणाम गर्नका 
साथीहरुद्रारा गाः  गाईहरूलाई लागि लिदएको सामान 
समनुवणिंतवीयंः  पराक्रमको वेणुना  बांँसुरीद्रारा फलपफूलको भारले हांगा 
वर्णन गरिएका आह्यति  बोलाउनुहुन्छ नुगेका 

आदिपृरुषः इव  आदिपुरुष ।आत्मनि  आफूमा वनलताः  वनका लहरा र 
नारायण रँ विष्णुं  विष्णुलाई तरवः  रुखहरूले 
अचलभूतिः  अचल व्यञ्जयन्त्यः इव  अभिव्यक्त मघुधाराः  रसका धाराहरू 
एेश्वर्यसम्पन्न गरे यै ससृसुः स्म  बगाउन थाले 
वनचरः  वनमा गाई चरा्दे पुष्पफलाद्याः  फलपूलले 





ताक्यार्थ आप्ना साथीहरूद्रारा अनेक पराक्रमको वर्णन गरिएका, गाई चराउन वनमा 
हिंडिरहेका र॒ आदिपुरुष नारायण जस्तो अचल रेश्वर्यसम्पनन श्रीकृष्णले पहाडका फेदीमा 
चरिरहेका गाईहरूलाई जब बांसुरीको धुनले बोलाउनुहुन्छ तब श्रीकृष्णप्रेमको कारणले वनका सबै 


रामालन्द्री टीका 


८१२३ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३५ 


रुखलहराहरूका अङ्गअङ्ग हर्षित हुन्छन्, लटरम्म फलपफूल भएका र उहांलाई प्रणाम गर्नका 
लागि लिइएको सामान फलफूलको भारले नुगेका ती रुखलहराहरू आपफूभित्र विष्णु भगवान् 
रहेको कुरा अभिव्यक्त गरिरहे ४ रसको धारा बगाउन थाल्दछछन् । 


दरंनीयतिलको वनमालादिव्यगन्धतुलसीमघुमततेः । 
अलिकुटेरलघुगीतमभीष्टमाद्रियन्यहिं सन्धितवेणुः ॥ १०॥ 
सरसि सारसदहंसविहद्गारचारुगीताहृतचेतस एत्य । 
हरिमुपासत ते यतचित्ता हन्त मीकितद्शो धृतमोनाः ॥ १९॥ 





पदार्थ गीतम्  गीतलाई धृतमोनाः  चुप लागेका 
दशंनीयतिककः  हरिर जस्तो आद्रियन्  आदर गर्दै भगवान् सरसि  पोखरीमा बस्ने 
तिलक लगाउनुहुने श्रीकृष्ण तेती 
वनमालादिव्यगन्धतुलसी यहिं  जब सारसहंसविहङ्गाः  सारस, हांस 
मधुमत्तेः  वनमालामा उनिएकोसन्धितवेणुः  मुखमा बांसुरी आदि चराहरू 

तुलसीको दिव्य सुगन्ध र मधुर लगाउनुह॒न्छ त्यस वेला हरिम्  भगवान् श्रीकृष्णको 
रसद्वारा मत्त भएका चारुगीताहृतचेतसः  मधुर नजिक 

अलिकुेः  भँवराहरूद्रारा  सङ़ीतद्रारा चित्त खिचिएका एत्य  आणएर उहाँको 

अलघु  इलो स्वरमा गाइएको यतचिनत्ताः  एकाग्रचित्त भएका उपासते  उपासना गर्दछन् 
अभीष्टम्  आप्ना अनुकूलको मीलठितदृशः  आंखा चिम्लेका हन्त  आश्चर्यको कुरा छ 


ताक्यार्थ हेरिरहूं जस्तो तिलक लगाउनुहुने भगवान् श्रीकृष्ण जब आफ्नो वनमालामा उनिएको 
तुलसीको दिव्य सुगन्ध र मधुर रसट्रारा मत्त भएका भँवराहरूले मन पर्ने गरी दलो स्वरमा गरेको 
भुनभुनलाई आदर गर्दै आपू पनि संगसंगे बांसुरी बजाउन थाल्नुहन्छ, त्यस वेला उहाँको यो मधुर 
सङगीतद्रारा पोखरीमा बस्ने सारस, हँस आदि चराहरूको चित्त नै हरिन्छ र उनीहरू श्रीकृष्णको 
नजिक आंछन्। मधुर धुनमँ मन एकाग्र भएकाले आंँखा चिम्लिएका र चुप लागेका ती सबै 
चराहरू श्रीकृष्णकै वरिपरि उहाँ कै उपासना गरिरहे ४ लाग्छन्, यही आश्चर्य छ । 


सहबलः स्रगवतंसविलासः सानुषु क्षितिभृतो बरजदेन्यः। 
हषंयन् यहिं वेणुरवेण जातहषं उपरम्भति विश्वम् ॥ १२॥ 
महदतिक्रमणदाङ्कितचेता मन्दमन्दमनुगजति मेघः। 
सुहृदमभ्यवष॑त्सुमनोभिरुछायया च विदधत् प्रतपत्रम् ॥ १२॥ 
पदार्थ ्जदेव्यः  ठे व्रजका देवीहरू गोपिनीहरू 


रामालन्द्री टीका 


४१२४ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३५ 
यदहिं  जुन वेलामा आवाजद्रारा अनुगजति  बांँसुरीको 
सख्रगवतंसविलासः  फलका विश्वम्  संसारैलाई आवाजको पचछछिपछ्छि गर्जन्छ 
कर्णकुण्डलले शोभित हषंयन्  हर्षित गर्दै छायया  छायाद्रारा 

सहबलः  बलरामसहित उपरम्भति  अड़माल गर्ृहुन्छ प्रतपत्रम्  छता 

श्रीकृष्णले महदतिक्रमणराङ्कितचेताः  विदधत्  ओढाउदे उसले 
क्षितिभृतः  पहाडका महापुरुषको अपमान होला कि सुमनोभिः च  मन्द 

सानुषु  चुचुराहरूमा भनी चित्त शङ्कित भएको जलकणरूपी फूलले पनि 
जातहषंः  हर्षपूर्वक घुम्दै मेघः  बादल सुहृदम्  आपना साथीलाई 
वेणुरवेण  बाँसुरैीको मन्दमन्दम्  बिस्तारैबिस्तारे अभ्यवषत्  वर्षा गर्द 





ताक्यार्थ हि त्रजका देवीहरू गोपिनीहरू ! पफूलका कर्णकुण्डलले सुशोभित श्रीकृष्ण 
बलरामले सहित भई पहाडका चुचुराहरूमा हर्षपूर्वक घुम्दै सबेलाई हर्षित बनारँदे जब बांँसुरीको 
आवाजद्वारा संसारैलाई अङमाल गर्नुहुन्छ तब गर्जना गरिरहेको बादलले पनि महापुरुषको 
अपमान होला कि भनी डराडँदे विस्तारे बाँसुरीको आवाजको पच्छिपचछ्छि गर्जन्छ । त्यो कालो मेघले 
आप्ना मित्र श्रीकृष्णलाई आफ्नो छायाद्रारा छाता ओढांछ अनि हल्का जलकणद्रारा बसई 
पुष्पवर्षा गर्छ । 


विविधगोपचरणेषु विदग्धो वेणुवाद्य उरुधा निजशिक्षाः। 

तव सुतः सति यदाधरविम्बे दत्तवेणुरनयत् स्वरजातीः ॥ १ ॥ 
सवनरास्तदुपधायं सुरेशाः शकरवंपरमेष्ठ्पुरोगाः। 

कवय आनतकन्धरचित्ताः करमटं ययुरनिरिचततत्त्वाः ॥ १५॥ 


पदार्थ अधरबिम्बे  तल्लो ओठमा अनिरिचिततत्त्वाः  त्यसको 
सति  हे सती यशोदा दत्तवेणुः  बांसुरी राखी सूक्ष्म भेद थाहा पाडन नसकेका 
विविधगोपचरणेषु  अनेक निजशिक्षाः  आफ सिकेका आनतकन्धरचित्ताः  शिर 
प्रकारका गोपका खेलमा र॒ स्वरजातीः  अनेक रागहरूलाई केका र मन त्यतै तानिएका 





उरुधा  अनेक प्रकारले अनयत्  लानुभयो कवयः  सर्वज्ञ 

वेणुवादये  बांसुरी बजाउन पनि बजाउनुभयो, तब राक्रदावंपरमेष्ठिपुरोगाः  इन्द, 
विद्ग्धः  निपुण भएका सवनशः  मन्द, मध्यम र तार शङड्र, ब्रह्मा आदि 

तव  तपार्ईका स्वरले युक्त सुरेशाः  श्रेष्ठ देवताहरू पनि 
सुतः  छोराले तत्  त्यो वेणुवादनलाई करमलं ययुः  मोहित भए 
यदा  जब उपधायं  सुनेर 


वाक्यार्थ हे यशोदा ! गोपालहरूको विभिन्न खेलमा र बांसुरी बजाउन पनि असाध्ये सिपालु 
तपाईका छोरा श्रीकृष्णले जब तल्लो ओठ्मा बांसुरी अड्याई आफ सिकेका बांँसुरीका अनेक 


रामालन्द्री टीका 


८१९२५ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३५ 


रागहरूलाई बजाउनुहन्थ्यो तब मन्द, मध्यम र तार सवे स्वरले युक्त त्यो बांँसुरीको धुनलाई सुनेर 
सर्वज्ञ भए तापनि त्यो बांसुरी धुनको सूक्ष्म भेद थाहा पाउन नसकेका इन्द्र, शर, ब्रह्मा आदि 
श्रेष्ठ देवताहरूको समेत मन त्यतेतिर तानिन्थ्यो र शिर दुक्थ्यो, यसरी उनीहरू पनि मोहित हन्ये । 


निजपदान्नदलेध्वंनवज्नीरजाङ्कशविचित्रललामेः । 

व्रनभुवः रमयन् खुरतोदं वष्मघुयंगतिरीडितवेणुः ॥ ६ ॥ 
व्रजति तेन वयं सविलासवीक्षणापिंतमनोभववेगाः। 

कुजगतिं गमिता न विदामः कमलेन कवरं वसनं वा ॥ १७ ॥ 


पदार्थ त्रजभुवः  व्रजभूमिको हेरादृद्ारा मिलनको कामना 
वष्मंधुयंगतिः  गजराजको सखुरतोदं  गाईले खुरले न्खन् बहिरहेका 

जस्तो शरीरको चालढाल खोधिंदा भएको पीडालाई कुजगतिं  वृक्षहरू ४ जडतामा 
भएका शमयन्  शान्त पार्द गमिताः  पुगेका 
ध्वजवज्रनीरजाङकुशाविचित्र ईंडितवेणुः  बांसुरी बजाठदे वयं  हामी सबै गोपीहरू 
रलामेः  ध्वजा, वज्र, कमल, श्रीकृष्ण जब करमठेन  मोहका कारण 
अङ्कुश यी विचित्र चिह्वहरूले रजति  हिंडनृहुन्छ कवरं  चुल्टो फुकेको र 
युक्त तेन  त्यसद्रारा र वसनं वा  कपडा लत्रिएको 
निजपदान्नदलेः  आपना  सविलासवीक्षणारपितमनोभव समेत 

चरणकमलद्रारा वेगाः  उल्लासमय उहाँको न विदामः  थाहा पादेन 





ताक्यार्थ शरीरको चालढाल गजराज ॐ भएका भगवान् श्रीकृष्ण जब ध्वजा, वज्र, कमल, 
अड कुश जस्ता विचित्र चिह्ृहरूले युक्त आपफ्ना चरणकमलद्रारा गारईहरूको खुरले खोचिंदा भएको 
व्रजभूमिको पीडालाई शान्त पार्द, वाँसुरी बजा्ँदे त्यहं विचरण गर्नृहुन्छ, त्यसेसाथ उहाँको 
उल्लासमय विचित्र हिरादृद्ारा मिलनको कामना खन्ख्न् बढहिरहेका हामीहरू मोहका कारण 
वृक्षहरू ४ जड भई आफनो चुल्टो फुकेको र कपडा लत्रिएको समेत थाहा पाडदैनौं । 


मणिघरः क्वचिदागणयन् गा मालया दयितगन्धतुलस्याः। 

प्रणयिनोऽनुचरस्य कदांशे प्रक्षिपन् भुजमगायत यत्र ॥ १८ ॥ 

क्वणितवेणुरववच्चितचित्ताः कृष्णमन्वसत कृष्णगृहिण्यः। 

गुणगणाणंमनुगत्य हरिण्यो गोपिका इव विमुक्तगृहाशाः ॥ १९॥ 
पदार्थ कदा  कुनै पनि समयमा श्रीकृष्णले 


यत्र क्वचित्  जहाँकहीं मणिधरः  मणिहरू धारण गर्ने गाः  गारईहरूलाई 


रामालन्द्री टीका 


९१२६ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३५ 
आगणयन्  मणिद्रारा गन्दे अगायत  गाउनुभयो बाँसुरी आशा छडेका हामी 
द्यितगन्धतुरस्याः  प्यारो बजाउनुभयो गोपिकाः इव  गोपीहरू छै 
सुगन्ध भएको तुलसीको क्वणितवेणुरववञ्चितचित्ताः  गुणगणाणंम्  अनेक 

माख्या  मालाले युक्त भई बजिरहेको बाँसुरीको गुणहरूका समुद्र 

प्रणयिनः  आफ्नो प्रेमी आवाजद्वारा मन चोरिएका कृष्णम्  श्रीकृष्णलाई 
अनुचरस्य  साथीको कृष्णगृहिण्यः  कृष्णसारकी अनुगत्य  पछि लागी 

अंशो  कोँधमा पत्नी अन्वसत  वरिपरि बसे 

भुजम्  एउटा हातलाई हरिण्यः  हरिणीहरू 

प्रक्षिपन्  अदयाई विमुक्तगृहाशाः  घरपरिवारका 





ताक्यार्थ आप्नो मन पर्ने सुगन्धित तुलसीको माला र॒गाईहरूलाई गन्न मणिको माला 
लगाउनुभएका श्रीकृष्णले त्यसैद्रारा गाईहरूलाई गन्दे, आफनो प्रेमी साथीको कँधमा एउटा 
हातलाई अड्याई जहांँकहीं कुनै पनि समयमा बाँसुरी बजाउनुहूने उहांले जब बांसुरी बजाउनुभयो, 
बजिरहेको त्यस बाँसुरीको आवाजले मन चोरिएका कृष्णसारका पत्नी हरिणीहरू पनि हामी 
गोपीहरू ४ सारा घरपरिवारको आशालाई छडी अनेक गुणहरूका समुद्र श्रीकृष्णको पचि लागे 
र उर्हंको वरिपरि गएर बसे । 


कुन्ददामकृतकोतुक्वेषो गोपगोधनवृतो यमुनायाम् । 
नन्दसूनुरनघे तव वत्सो नमंद् प्रणयिणां विजहार ॥ २०॥ 
मन्द्वायुरुपवात्यनुकूलं मानयन् मलयजस्पशेन । 
वन्दिनस्तमुपदेवगणा ये वाद्यगीतबलिभिः परिवव्रुः ॥ २९॥ 





पढार्थ गोपगोधनवृतः  गोप र तम्  उहाँ श्रीकृष्णलाई 

अनघे  हे निष्पाप यशोदा गारईहरूले युक्त भई अनकूटं  अनुकूल हुने गरी 
प्रणयिणां  प्रेमीहरूलाई यमुनायां  यमुनाको जलमा उपवाति  बग्दछ 

नमंदः  टद्राद्रारा खुसी पार्ने विजहार  जब विहार गर्नृभयोयि  जो 

कुन्ददामकृतकोतुकवेषः  कुन्द ॒तब वन्दिनिः  स्तुतिपाठकहरू यै 
फूलका कोपिलाहरूद्रारा विचित्र मन्द्वायुः  मन्दमन्द हावा॒ उपदेवगणाः  उपदेव गन्धर्व, 
भेष बनाउनुभएका मल्यजस्पर्शेन  मलय पर्वतमा यक्ष, किन्नर आदि समूहहरूले 
तव  तपार्ईका उत्पन्न चन्दन जस्त शीतल  वाद्यगीतबलिभिः  सङगीत, गीत 
वत्सः  प्रिय छोरा हावाको स्पर्श्रारा र उपहारहरुद्रारा 

नन्दसूनुः  नन्दकुमार मानयन्  आदर गर्वे परिवद्ुः  वरिपरिबाट सेवा गरे 


ताक्यार्थ हे निष्पाप यशोदा ! अनेक हांसटटरा गरी आप्ना प्रेमीहरूलाई खुसी पार्ने तपार्ईका 
प्रिय छोरा नन्दकुमारले कुन्दपूलका कोपिलाहरूले सजाई विचित्र भेष बनाएर जब गोप र 


रामालन्द्री टीका 


४१२७ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३५ 


गाईहरूको साथमा यमुनाको नजिक विहार गर्नुभयो तब मलय पर्वतमा उत्पन्न चन्दन जस्त शीतल 
र सुगन्धित स्पर्श भएको वायु उहाँ लाई अनुकूल हुने गरी आदरपूर्वक मन्दमन्द बरन थाल्यो अनि 
गन्धर्वं आदिले चाह स्तुतिपाठकहरूले रँ सङ्गीत, गीत र उपहारहरुूद्रारा वरिपरिबाट उहाँको सेवा 
गर्न थाले। 


वत्सलो ब्रजगवां यदगधरो वन्यमानचरणः पथि वृद्धः । 

् कृत्स्नगोधनमुपोद्य      गीतवेणुरनुगेडितकीति   ९ 
कृत्स्नगोधनमुपोद्य दिनान्ते गीतवेणुरतुगेडितकीतिः ॥ २२॥ 
उत्सवं श्रमरुचापि दुशीनामुन्नयन् खुररजटुरितसख्क् । 
दित्सयेति सुहृदासिष एष देवकीजठरभूरुडुराजः ॥ २३॥ 






पदार्थ गारईको खुरबाट उडेको गारईहरूलाई 

व्रनगवां  व्रजमण्डल र धुलो लागेको छ उपोह्य  एकत्रित गरी 
त्यहाँका गार्ईहरूका एषः  यी श्रमरूचा अपि  श्रमका कारण 
वत्सकः  प्यारा देवकीजठरभूः  देवकीका पसिना निस्किएको मुखको 
यत्  किनभने यिनकै लागि गर्भवबाट उत्पन्न कान्तिद्रारा 

अगधः  गोवर्धन पर्वत धारण उडराजः  सबैलाई आनन्द दुशीनाम्  हाम्रा आंखाको 
गर्ने दिने चन्रमा जस्ता उत्सवं  उत्सवलाई 


पथि  आरंदाआडदै बाटोमा गीतवेणुः  बांसुरी बजाङँदै उन्नयन्  बढाडदै 
वृद्धैः  पितामह ब्रह्मा आदिद्रारा अनुगेडितकीतिंः  पछि लागेका सुहृदासिषः  सुहृत् स्वच्छ 
वन्यमानचरणः  चरणको साथीहरूद्रारा कीर्ति गाददि हृदय भएकाहरूको इच्छालाई 





वन्दना गरिएका दिनान्ते  सांरुमा दित्सया  पूरा गरिदिने इच्छाले 
खुररज्टुरितखक्  जसको कृत्स्नगोधनम्  सम्पूर्ण एति  आउनुहुन्छ 


ताक्यार्थ त्रजमण्डल र सम्पूर्ण गा्ईहरूका प्यारा श्रीकृष्ण भगवानूले यिनकै रक्षाका लागि 
गोवर्धन धारण गर्नुभयो। देवकीको गर्भबाट उत्पननन भएका उहाँ श्रीकृष्णचन्र बाँसुरी बजारँदे 
आप्ना पचि लागेका साथीहरूद्रारा प्रशंसित हदे सांँरुमा सम्पूर्ण गाईहरूलाई एकत्रित गरी ब्रजतिर 
आउनुहन्छ । गाईका खुरबाट उडेको धुलोले उहँको माला मेलिएको हुन्छ । व्रजतिर आदे गर्दा 
बाटोमा पितामह ब्रह्मा आदिले उहाँको चरणको वन्दना गर्दछछन्। दिनभर परिश्रम गरेका कारण 
पसिना लत्पतिएको आफ्नो अनुहारको विलक्षण कान्तिद्रारा हाम्रा जंँखाहरूलाई ज्यादे हर्षित 
बनाँदे हामी सुहृतूहरूको इच्छालाई पूरा गरिदिन उहाँ सांँरूमा आद्पुग्नुहुन्छ । 


मदविघूणिंतलोचन ईषन्मानदः स्वसुहृदां वनमाली । 
बद्रपाण्डुवदनो मूदुगण्डं मण्डयन् कनककुण्डलल्ष्म्या ॥ २४॥ 


रामालन्द्री टीका 


८१२८ 


अध्याय ३५ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
  यदुपतिर्िरदराजविहारो    यामिनीपतिस्विष    ४ 
यदुपाताहरदराजावहार यामिनीपतिरिवेष दनान्तं । 
मुदितवक्त्र उपयाति दुरन्तं मोचयन् व्रनगवां दिनतापम् ॥ २५॥ 
पदार्थ पाण्डु सेतोसेतो पर्हेलो रङ्गको दुरन्तं  असह्य 
ईषत्  थोर अनुहार भएका दिनितापम्  दिनभरि विरह 


मदविघूणिंतलोचनः  मदले द्विरद्राजविहारः  गजराजको रै 
भरिएर आंँखा केही लोलाएका चाल भएका 

वनमाली  वनमाला धारण गर्न स्वसुहृदां  आप्ना साथीहरूको 
कनककुण्डललक्षम्या  सुवर्ण मानद्ः  सम्मान गर्ने 
कुण्डलको शोभाद्रारा एषः  उहाँ 

मृदुगण्डं  कोमल गालालाई यदुपतिः  यदुपति श्रीकृष्ण 
मण्डयन्  शोभित गर्दै व्रजगवां  तव्रजमण्डल र सम्पूर्ण 
बद्रपाण्डुवदनः  बयरजस्ता गाईहरूको 


भएको तापलाई 

मोचयन्  नष्ट गर्दै 

दिनान्ते  सांरुमा 
यामिनीपतिः इव  चन्द्रमा 
उदाए फँ 

मुदितवक्चः  हँसिलो अनुहार 
लिई 

उपयाति  आउनुहन्छ 





ताक्यार्थ वनमाला धारण गर्नृहुने श्रीकृष्णका ओंखा मदका कारण केटी लोलाएका छन्। 
सुवर्णकुण्डलको शोभाद्रारा उहाँका दुबे गाला उज्यालिएकाले उहाँको अनुहार बयरजस्तो सेतो 
सेतो पर्हैलो रङ्गको देखिएको कछ । गजराजको जस्तो चाल भएका यदुपति श्रीकृष्ण आना 
साथीहरूलाई सम्मान गर्नृहुन्छ। दिनभरि उहँको विरहको असह्य तापले पीडित भएका हामी 
व्रजवासी र सम्पूर्णं गाईहरूको समेत तापलाई नष्ट गर्दै सांख्मा चन्द्रमा उदाए ४ हंसिलो अनुहार 
लिई यस्ता श्रीकृष्ण ट्प्लुक्क आदइपुगनुहुन्छ । 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवजीले भन्नुभयो 
एवं चजस्त्रियो राजन् कृष्णलीला नु गायतीः। 
रेमिरेऽहःसु तच्ि्तास्तन्मनस्का महोदयाः ॥ २६॥ 





पदार्थ चरित्रहरू ठ 

राजन्  हे राजा परीक्षित् गायतीः  गादरहने महोदयाः  महाभाग्यशालिनी 
एवं नु  यसै गरी तच्ित्ताः  उहाँ चित्त त्रजस्त्रियः  व्रजस्त्रीहरू 
अहःसु  दिनहरूमा लगाएका रेमिरे  रमाए 

कृष्णलीलाः  श्रीकृष्णका तन्मनस्काः  श्रीकृष्णमय मन 


ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! यसप्रकार श्रीकृष्णमा चित्त लागेका र श्रीकृष्णमय मन भएका ती 
महाभाग्यशाली त्रजस्त्रीहरू दिनमा पनि श्रीकृष्णके अनेक चरित्रहरूलाई गाद रमा्थे । 

वितवरण यस श्लोकमा श्रीकृष्णसंँग विरह भए तापनि गोपिनीहरू कृष्णलीला गाँदै रमाँथे 
भनी बताइएको छ। अहःसु अर्थात् सध दिनभरि जब भगवान् श्रीकृष्ण वनमा गाई चराउन 


रालालन्द्री टीका 


०४१२९ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३५ 


जानुहुन्थ्यो तब गोपिनीहरू श्रीकृष्णलाई बाहिर नदेखी उहाँ लाई आन्तरिक रूपमा हृदयभित्र 
अनुभव गर्दथे, अनि त्यही आन्तरिक मिलनमा उनीहरू ज्यादै रमाउँथे । तच्ित्ताः अथवा तस्मिन् 
एव चित्तं मनः यासां ताः अर्थात् चित्त श्रीकृष्णमय भएका गोपिनीहरू श्रीकृष्णमा मन नलगाई 
एक क्षण पनि बस्न सक्दैनथे। यदि कृष्णसंग भित्रीबाहिरी दुबे रूपमा वियोग हुने हो भने 
गोपिनीहरूको जीवन असम्भव थियो । त्यसैले प्रियविरहको क्षणमा पनि गोपिनीहरू कृष्णकथाको 
माध्यमले आन्तरिक रूपमा श्रीकृष्णसंग ने संयुक्त भएर बांचिरहन्थे । 

यो युगलगीतको प्रसङ्गमा सबैभन्दा पहिले गोपिनीले श्रीकृष्णको बाँसुरीको ध्वनिलाई सुनेर 
देवस्त्रीहरू पनि छट्पटिएको वर्णन गरेकी छिन्। देवताहरू मनुष्यभन्दा माथिल्ला योनि भएकाले 
मानिसका क्रियाकलापले उनीहरू आकर्षित र मोहित हनु नपर्न तर श्रीकृष्णको माधुरीद्रारा मोहित 
भएकाले त्यसको विलक्षण विशेषता हुन पर्ने भाव यहाँ व्यक्त भएको छ । अर्की गोपिनीले उचने 
भनेकी छिन् यो त ज्ञानसम्पनन देवयोनिको कुरा भयो । अज्ञानी गाई, गोरु आदि त श्रीकृष्णको 
नांसुरीनादबाट जड ४ हुन्छन् भने देवताहरू मोहित हनु के आश्चर्य भयो ? भन्ने उनको भाव 
रहेको छ । अर्की गोपिनीले चाह गाई, गोरु त बरु चेतन प्राणी भएको तर श्रीकृष्णको बाँसुरीको 
धुनलाई सुनेर त अचेतन नदीहरूको पनि वेग रोकिएको कुरा बताएकी चछ्िन्। श्रीकृष्णको 
नां सुरीनादबाट चलमलाँदा नदीको वेग पनि रोकिई तिनीहरू स्थिर भएको सुनिसकेपच्ि अर्की 
गोपिनी श्रीकृष्णको बांँसुरीनादले स्थिर वृक्षवनस्पतिहरूलाई चलायमान गराएको वर्णन गर्दछिन्। 
वृन्दावनका रुखहरूमा श्रीकृष्णप्रेमको कारणले रोमहर्ष हुन््यो अनि तिनका हाँगाहरूबाट मधुर 
रसका धाराहरू बगन थाल्दथे। यसरी अनेक रूपमा यहाँ श्रीकृष्ण सम्बन्धी अनुभव अभिव्यक्त 
भएको छ । यहां अन्तिम गोपिनीले श्रीकृष्ण गोपिनीहरूको विरहतापलाई नष्ट गर्नके लागि व्रजमा 
फरककिनुहुन्छ भनी बताएकी चिन् । श्रीकृष्णविना वृन्दावनका हरेर रुख, लहरा, मृग, पक्षी, गोप, 
गोपिनी आदि सबे छट्पटिन्थे। तिनीहरू सबैको तापलाई नष्ट गर्न भगवान् यताउति 
इुलिरहनहन्थ्यो । भगवान् गाई चराउनका लागि होइन अपितु वनमा भएका रुख, लहरा, मृग, पक्षी 
आदिको रातभरिको विरहलाई हटाउनका लागि नै वनमा जानुहुन्थ्यो । यसरी बांसुरी बजाँदे ती 
सबैको विरहलाई नष्ट गरेपचछ्ि भगवान् साँखुमा फेरि व्रजवासी गोपिनीहरूको विरहलाई हटाडनका 
लागि त्रजमण्डलमा फर्विनुहन्थ्यो । यही अनुभवलाई व्रजगवां दिनतापं मोचयन् भन्ने पदावलीले 
प्रकट गरेको छ। ब्रजगवां यो शब्दभित्र गोपिनीहरूका अनेक भावहरू लुकेका छन् । व्रजगवां 
अर्थात् व्रजमा गाई समान बाँधिएका हामीहरू भन्ने अर्थ गर्दा गोपिनीहरूले आरफँलाई धिक्कारेको 
भाव प्रकट भएको छ। गाईहरू त श्रीकृष्णसंग जता जान पनि स्वतन्त्र छन्, तर वास्तवमा गाई त 
हामीहरू हौं किनभने हामी नै व्रजमा आसक्तिद्रारा बाँधिएकाले घरबार छाडी वन जान सक्दैनौँ 
भन्ने भाव प्रकट भएको छ। गो शब्दको अर्थ इन्द्रिय भन्ने हो भने व्रजवासी सम्पूर्ण जीवहरूका 
इन्द्रियहरूलाई तापमूक्त गर्न श्रीकृष्ण व्रजमा आउनुभएको हो भन्ने अर्थ हुन्छ । अर्को प्रकारले 
गाईलाई जनावर मान्दा ब्रजगवां अर्थात् त्रजमण्डलका गाईहरूको दिनतापं अर्थात् दिनभरि चेर 
थाकेको तापलाई हटाउन विश्रामका लागि भगवान् तिनलाई व्रजमण्डलमा लिई आनुहन्थ्यो भन्ने 
सामान्य तात्पर्य पनि निस्कन्छ । व्रजगवां शब्दले गोपिनीहरूले आरफैलाई लिँदा त्यो अर्थ विशिष्ट 


रामालन्द्री टीका 


९१२० 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३५ 


प्रमपरक हुन पुण्छ। यसरी यहाँ श्रीकृष्ण वन गणएदेखि आफूहरूको तापलाई नष्ट गर्न फेरि व्रजमा 
नफर्कुन्ञेलसम्मका घटनाहरूलाई बतादइएकाले गोपिनीहरूले सम्पूर्ण दिन श्रीकृष्णकै चिन्तनमा 
बिताउने कुरा स्पष्ट भएको छ । 


९९ 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे पूवोर्धे 
वृन्दावनकीडायां गोपिकायुगलमीतं नाम पञ्चत्रिंशोऽध्यायः ॥ २५॥ 


रामालन्द्री टीका 


८१३९ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३६ 


अथ षट्त्रिंशो ऽध्यायः 
अर्ष्टासुरको वध र कसले अक्रूरलाई व्रजमा पठाउनु 


दशम स्कन्धको ३६ देखि ९६३ सम्मका २८ अध्यायहरूलाई राजसनिरोध प्रकरण भनी 
छुटयाइएको छ । यस प्रकरणमा कंस आदि अनेक दुष्ट राजाहरूलाई भगवान्ले मार्नुभएको र 
भगवान्को विवाह भएको प्रसङ्ग बताद्रएको छ । यहाँ सम्पूर्ण राजाहरू, आपफना पत्नीहरू एवं 
नगरवासी सम्पूर्ण प्रजाहरूको मन भगवानूले आफूमा निरुद्ध ॒गर्नुभएको छ । सत्त्व, रज र 
तमोगुणका स्वरूप एवं कार्यहरूको विषयमा बताँदै भगवान्ले श्रीमदभगवद्गीता १४९मा रजः 
कर्मणि अर्थात् रजोगुणले कर्ममा प्रवृत्त गर्न कुरा बताउनुभएको छ । एकादश स्कन्धमा उद्धवलाई 
उपदेश गर्ने क्रममा पनि भगवानूले कर्मश्रद्धा तु राजसी भागवत, ११२५२७ अर्थात् कर्ममा 
श्रद्धा र प्रवृत्ति हनु रजोगुणको कार्य हो भनी बताउनुभएको छ । वल्लभाचार्यले अर्ष्टासुरलाई 
कर्ममा प्रवृत्तिरूप मान्नुभएको छ त्यसैले राजस निरोधको प्रसङ्गमा सबैभन्दा पहिले कर्मश्रद्धा या 
कर्ममा प्रवृत्तिरूप राजस अरिष्टासुरको नाश गरिएको छ। यसरी यहाँ कर्मप्रवृत्तिरूपी रजोगुणको 
कार्यलाई आपूमा लीन गरी राजसनिरोधको प्रसङ्गको आरम्भ गरिएको छ। 

श्रीहरिसूरिले चाहं शङ्खचूडलाई लोभ अनि अरिष्टासुरलाई रोषरूप मान्नुभएको छ । रोष 
अर्थात् क्रोध सर्धं अरिष्ट हो, यसलाई नष्ट गरेपछ्ि मात्र क्रूरभाव नष्ट हुन्छ । यही अर्थ बताउन यो 
अध्यायमा अरिष्टासुर नाशपचछि अक्रूरसंग मिलन भएको देखाइएको हो भन्ने उहँको मत रहेको 
छ। 


श्रीडुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
अथ तद्यौगतो गोष्ठमरिष्टो वृषभासुरः। 
महीं महाककुत्कायः कम्पयन् सुरविक्षताम् ॥ १॥ 


पदार्थ शरीर भएको महीं  प्रथिवीलाई 
अथ  यसपचछ्छि भगवान् अरिष्टिः  अरिष्ट नाम गरेको कम्पयन्  कपाददे 
श्रीकृष्ण व्रजमा आउनुभएपच्छि वृषभासुरः  गोरुको रूप धारण गोष्ठम्  व्रजमा 
तहिं  त्यही वेला गरेको दैत्य आगतः  आद्भपुग्यो 
महाककुत्कायः  ठुलो जुरो र॒खुरविक्षताम्  खुरले थिचिएकी 
ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्ण व्रजमा प्रवेश गर्नुभएपचछि गोरुको रूप धारण गरेको, ठुलो जुरो र 
शरीर भएको अरिष्ट नाम गरेको दैत्य आफ्नो खुरले धिचिएकी पृरथिवीलाई कपाँदे व्रजमा प्रवेश 
गय्यो । 





रामालन्द्री टीका 


९१३२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३६ 


रम्भमाणः खरतरं पदा च विलिखन् महीम् । 

उद्यम्य पुच्छं वप्राणि विषाणाग्रेण चोद्धरन् ॥ २॥ 
किञ्चित् किंञ्चिच्छकृन्मुञ्चन् मूत्रयन् स्तब्धलोचनः । 
यस्य निद्वीदितेनाङ्ख निष्टुरेण गवां नृणाम् ॥ ३॥ 
पतन्त्यकारुतो गभौः स्रवन्ति स्म भयेन वे । 
निविशन्ति घना यस्य ककुद्यचलराङ्या ॥ ४॥ 


पढार्थ किञ्चित् किञ्चित्  अलिकति   भयका कारण 

अङ्गं  हे प्रिय परीक्षित् अलिकति अकाठकतः  असामयिक 
खरतरं  ज्यादे रुखो आवाजमा राकृत्  गोबर प्रसूतिसमयपूर्व नै 
रम्भमाणः  गर्जना गरिरहेको मुञ्चन्  त्याग्दै पतन्ति  खस्दथे 

त्यो असुर मूत्रयन्  पिसाब गर्दै आयो खवन्ति स्म  चार महिना 
पदा  खुराने स्तन्धलोचनः  क्रोधका सम्मका गर्भहरू तुहिन्थे 
महीम्  जमिनलाई कारण निश्चल आंखा भएको यस्य  जुन अरिष्टासुरको 
विलिखन्  खोदे यस्य  जुन अर्ष्टासुरको ककुदि  जुरोमा 

पुच्छं च  पुच्छर चार्हि निष्टुरेण  भयङ्कर वे  निश्चय ने 

उद्यम्य  ठाडो पारेर निहीदितेन  गर्जनाद्रारा अचलशङया  पहाडको भ्रमले 
विषाणाग्रेण  सिडको ट्प्पाले गवां  गा्ईहरूको र घनाः  बादलहरू 

वप्राणि च  माटाका नृणाम्  मानिसहरूको निविशन्ति  बस्दथे 
दिस्काहरूलाई गभीः  पाँचछ महिनाका 

उद्धरन्  भत्कादैदे गर्भहरू 





वाक्यार्थ हे प्रिय परीभित् ! अत्यन्त रुखो आवाजमा गर्जना गरिरहेको त्यो अरिष्टासुर खुट्राले 
जमिन खोप्रंदे थियो भने पुच्छरलाई ठाडो पारेर सिडको द्रप्पोले माटाका दिस्काहरू भत्काँदे 
थियो। कहिलेका्ीं ऊ अलिअलि गोन्याउने र ॒पिसाब गर्ने गरिरहेको धथियो। क्रोधले गर्दा 
निश्चल ओंँखा भएको त्यो अरिष्टासुरको भयङ्कर गर्जना सुनैर असमयमा नै कतिपय गाईहरूको र 
नारीहरूको गर्भ तुदहिन्थ्यो भने कतिपयको गर्भपात हृन्थ्यो । त्यो गोरुको अग्लो जुरोलाई पहाड 
भन्ठानेर त्यहां बादलहरू बस्दथे । 


तं तीक्ष्णशङ्गमुदीक्ष्य गोप्यो गोपारच तत्रसुः । 
पवो दुद्रवुर्भीता राजन् सन्त्यज्य गोकुलम् ॥ ५॥ 
पदार्थ राजन्  हे राजा तीक्ष्णशङ्गम्  तिखो सिड 


रालालन्द्री टीका 


४१२२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
भएको गोप्यः च  गोपिनीहरू पनि 
तं  त्यो गोरुलाई तत्रसुः  उराए 

उदीक्ष्य  देखेर परावः  पशुहरू 

गोपाः  गोठाला भीताः  उराएर 





अध्याय ३६ 


गोकुलम्  गोठ 
सन्त्यज्य  छाडर 
दुद्रुवुः  भागे 


ताक्यार्थ तिखातिखा सिड भएको त्यो गोरुलाई देखेर सब गोपगोपिनीहरू ज्यादै डराए, 


पशुहरू त डराएर गोठ ने छाडेर भागे । 


कृष्ण कृष्णेति ते सर्वे गोविन्दं शरणं ययुः। 


भगवानपि तद्वीक्ष्य गोकुलं भयविद्रतम् ॥ ६॥ 


मा भेष्टेति गिरारवास्य वृषासुरमुपाहयत्। 


गोपाः पञ्युभिम॑न्द तरासितेः किमसत्तम ॥ ७॥ 


पदार्थ भयविद्रतम्  भयविह्ल भएको 
तेती तद्  त्यो 

सर्वे  सबै व्रजवासीहरू गोकुलं  गोकुललाई 

कृष्ण कृष्ण इति  हे श्रीकृष्ण ! वीक्ष्य  देखेर 

हे श्रीकृष्ण ! भन्दै मा भेष्ट  नडराओ 

गोविन्दं  गोविन्दको इति  यस्तो 


शरणं  शरणमा गिरा  वाणीद्रारा 
ययुः  गए आवास्य  आश्वस्त पार 
भगवान् अपि  भगवान्ले पनि वृषासुरम्  वृषासुरलाई 





उपाहयत्  आफ्नो नजिकमा 
बोलाउनुभयो 

मन्द्  हे मूर्ख 

असत्तम  हे दुष्ट 

त्रासितेः  भयभीत गराइएका 
गोपाठेः  गोठाला र 
प्युभिः  पशुहरुद्रारा पनि 
किम्  के प्राप्त हुन्छ 


ताक्यार्थ त्यसपछि सबै ब्रजवासीहरू हि श्रीकृष्ण ! हे श्रीकृष्ण ! भन्दै गोविन्दको शरणमा 
गए । भगवान्ले पनि सम्पूर्ण गोकुल भयविह्ल भएको देखेर भगवान्ले भयभीत ब्रजवासीहरूलाई 
नडराओ नडराओ भन्दै आश्वस्त पार्नुभयो र दैत्य वृषासुरलाई आफ्नो अगाडि बोलाएर 
भन्नुभयो हे दुष्ट ! हे मूर्ख ! यी गोपाल र पशुहरूलाई डर देखाएर तलाई के प्राप्त हुन्छ ? 


बलदपंहाहं दुष्टानां त्वद्विधानां दुरात्मनाम् । 


इत्यास्फोट्याच्युतोऽरिष्टं तलशब्देन कोपयन् ॥ ८ ॥ 


सख्युरंसे भुजाभोगं प्रसायौवस्थितो हरिः। 


् न   भ     ्     
सोऽप्येवं कोपितोऽरिष्टः खुरेणावनिमुल्लिखन्। 
उद्यत्पुच्छश्रमन्मेघः करुद्धः कृष्णमुपाद्रवत् ॥ ९॥ 


रामालन्द्री टीका 


९१३४ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३९६ 
पढार्थ कोपयन्  क्रोधित गराडदै अरिष्टिः अपि  अरिष्टासुर पनि 
अहं  म भुजाभोगं  सर्पकार आफ्नो कोपितः  करुद्ध भई 

त्वद्विधानां  त॑जस्ता लामो बाहुलाई सुरेण  खुरले 

दुरात्मनाम्  खराब बुद्धि सख्युः  एउटा साथीको अवनिम्  पृथिवीलाई 

भएका अंसे  कांधमा उल्लिखन्  खोस्रदै 

दुष्टानां  दुष्टहरूको प्रसायं  राखेर उद्यत्पुच्छश्रमन्मेघः  खाडो 
बलद्पंहा  बलको घमन्डलाई हरिः  दुःखहर्ता पारेको पुच्छरले आकाशका 
नष्ट गर्नैवाला हूं अच्युतः  श्रीकृष्ण बादलहरूलाई छिननभिन्न पार्द 
इति  यसप्रकार अवस्थितः  रोकिनुभयो करुद्धः  रिसाएको वृषासुर 
आस्फोट्य  हातले कोँधमा उभिनुभयो कृष्णम्  श्रीकृष्णको 

धाप मार्दै एवं  भगवान्को यस्तो क्रिया उपाद्रवत्  नजिकमा आद्पुग्यो 
तलाब्देन  ताली बजाएर देखेर 

अरिष्टं  अर्ष्टसुरलाई सः  त्यो वृषरूपधारी 





ताक्यार्थ तंजस्ता दुष्टहरूको बलको घमन्डलाई नष्ट गर्ने मै हु भनेर दुःखहर्ता भगवान् 
श्रीकृष्णले हातले कोँधमा धाप मार्दै ताली बजाउनुभयो र आप्नो सर्पजस्तो लामो बाहुलाई एडटा 
साथीको कोँधमा राख्नुभयो । उहाँका यस्ता क्रियाकलाप देखेर वृषरूपधारी अरिष्टासुर खन् क्रुद्ध 
भयो र आफ्नो खुरले भूदं खोप्रंदे पुच्छर ठाडो पारेर आकाशका बादलहरूलाई छिन्नभिन्न पार्द 
अत्यन्त रिसाएको त्यो अर्ष्टासुर रुम्टिदे भगवान् श्रीकृष्णको छेडमा आड्पुग्यो । 


अग्रन्यस्तविषाणाग्रः स्तन्धासुग्ोचनोऽच्युतम् । 
कटाक्षिप्याद्रवत् तणमिन्द्रमुक्तोऽरनियंथा ॥ १०॥ 


पदार्थ बनाएर हेरिरहेको वृषभासुरले अच्युतम्  भगवानूलाई 
अग्रन्यस्तविषाणाग्रः  सिडको कटा  वक्रदृष्टिलि तूणम्  वेगपूर्वक 
ट्प्पो अगाडि पारेको आक्षिप्य  भगवान्लाई हैर आद्रवत्  आक्रमण गयो 


स्तन्धासुग्खोचनः  रगत जस्तै इन्द्रमुक्तः  इन््रले छडेको 
राताराता र स्थिर आंँखा अशानिः यथा  वज्रले यै 
ताक्यार्थ सिडको ट्प्पौ अगाडि तेर्स्याएको, रगत जस्तै राताराता आंँखा बनाएको त्यस 
वृषभासुरले टेढो आंखाले भगवानूलाई हरर इन्द्रले प्रहार गरेको वज्रले फँ वेगपूर्वक भगवान् 
श्रीकृष्णलाई आक्रमण गय्यो । 





गृहीत्वा शञ्खयोस्तं वा अष्टादश पदानि सः। 
प्रत्यपोवाह भगवान् गजः प्रतिगजं यथा ॥ ९॥ 


रामालन्द्री टीका 


८१२५ 





दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३९ 
पदार्थ  समातेर अष्टादश पदानि  अटार 

सः  उहाँ गजः  हात्तीले पाइला 

भगवान्  भगवान् श्रीकृष्णले प्रतिगजं यथा  प्रतिद्रनद्री अर्को प्रत्यपोवाह  प्ाडितिर 

तं  त्यो वृषभासुरको हात्तीलाई रँ धकेलिदिनुभयो 

शङ्खयोः  दुई ओटे सिङ्मा वि  निश्चय ने 


वाक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णले वृषभासुरको दुई ओटा सिड् समातेर बलियो हात्तीले आफ्नो 
प्रतिदरन्द्री हात्तीलाई धकेले ँ गरी त्यस वृषभासुरलाई अठार पाडला पछ्ाडितिर धकेलिदिनुभयो । 


सोऽपविद्धो भगवता पुनरुत्थाय सत्वरः। 
आपतत् स्विन्नसवङ्गो निःश्वसन् करोधमूच्छितः ॥ १२॥ 


पढार्थ स्विन्नसवोङ्गः  पसिनाले पुनः  फेरि 

भगवता  भगवानूद्रारा सम्पूर्णं अङ्हरू भिजेको उत्थाय  उठेर 

अपविद्धः  धकेलिएर लड़को सः  त्यो वृषासुर सत्वरः  वेगले सहित भएर 
क्रोधमूच्छितः  क्रोधले मूर्च्छित निःश्वसन्  लामो सास फेर्दै आपतत्  रम्ट्यो 





ताक्यार्थ भगवान्ले धकेल्नाले लड़को त्यो वृषभासुर अत्यन्ते रिसायो, पसिनैपसिनाले उसको 
शरीरका सम्पूर्ण अङ्गहरू भिजेका धथिए। लामोलामो सास फेर्दै ऊ उट्यो र फेरि पनि उसले तीव्र 
वेगले श्रीकृष्णलाई रम्टूयो । 


तमापतन्तं स निगृद्य शृङ्गयोः पदा समाक्रम्य निपात्य भूतले । 
निष्पीडयामास यथाद्र॑मम्बरं कृत्वा विषाणेन जघान सोऽपतत् ॥ १३॥ 





पदार्थ भूतठे  भुरदैमा निष्पीडयामास  निचोर्नुभयो 

सः  उहाँ भगवान्ले निपात्य  लडाएर कृत्वा  त्यसको सिड उखेलेर 
आपतन्तं  आदइलागेको पदा  गोडाले विषाणेन  त्यो सिडले 

तम्  त्यो वृषभासुरको समाक्रम्य  कुल्चिएर जघान  प्रहार गर्नुभयो 

शृङ्गयोः  सिड्मा आर्द्रम्  भिजेको सः  त्यो वृषासुर 

निगृह्य  समातेर अम्बरं यथा  कपडालाई फँ अपतत्  जमिनमा पसारियो 


ताक्यार्थ आपफूमाथि आदइलागेको वृषासुरको सिडमा समातेर भगवान्ले त्यसलाई फेरि पनि 
भूर्देमा लडाउनुभयो र गोडाले कुल्चिएर भिजेको कपडालाई निचोरे ४ निचोर्नुभयो । त्यसपच्ि 
उहांले त्यसको सिड उखेलेर त्यही सिडले वृषासुरलाई प्रहार गर्नृभयो । त्यसपछि वृषासुर भूर्दैमा 
पसारियो । 

असृग् वमन् मूत्रशकृत् समुत्सृजन् क्षिपंश्च पादाननवस्थितेक्षण   


जगाम कृच्छ्र निकरतेरथ क्षयं पुष्पेः किरन्तो हरिमीडिरे सुराः ॥ ९४ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


९१२६ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३९ 
पदार्थ हल्ला्दे अथ  त्यसपछि 

असृक्  रगत अनवस्थितेक्षणः  आंखा सुराः  देवताहरूले 

वमन्  छाददै घुमादरहेको वृषभासुर पुष्येः  फूलहरुद्रारा 

मूत्रशकृत्  पिसाब र गोबर निक्रैतेः  मृत्युको किरन्तः  वर्षा गर्दै 
समुत्सृजन्  त्याग्दे कृच्छर  कष्टदायी हरिम्  भगवान् श्रीकृष्णलाई 
पादान् च  खुट्ाहरू क्षयं  विनाश अवस्थामा ईडिरे  स्तुति गरे 

क्षिपन्  पयाँक्तै यताउता जगाम  पुग्यो 





ताक्यार्थ भू्दूमा लम्पसार परर मुखबाट रगत छादिरहेको, पिसाब र गोबर त्यागिरहेको र 
खुदाहरू यताउता फयाँकिरेको त्यस वृषासुरले ओंँखा घुमाद्रहेको थियो । बडो कणष्टपूर्वक ऊ 
मृत्युको अवस्थामा पुग्यो । त्यसपछि देवताहरूले पुष्पवृष्टि गर्दै भगवान्को स्तुति गर्न लागे । 


एवं कुकुटूमिनं हत्वा स्तूयमानः स्वजातिभिः। 
 ध प  र गोपीनां  
विवेश गोष्ठं सबलो गोपीनां नयनोत्सवः ॥ १५॥ 





पदार्थ कुकुटुमिनं  जुरोवाला स्तूयमानः  स्तुति गरिनुभएका 
गोपीनां  गोपिनीहरूका वृषभासुरलाई सबलः  बलरामले सहित भएर 
नयनोत्सवः  आंखाका उत्सव हत्वा  मारेर गोष्टं  गोठ व्रजमा 

खुसी भगवान् श्रीकृष्ण स्वजातिभिः  आपनो जाति विवेश  प्रवेश गर्नुभयो 

एवं  यसप्रकार गोपहरूद्रारा 


ताक्यार्थ गोपिनीहरूका आंँखाका खुसी हुनुभएका भगवान् श्रीकृष्ण यसप्रकार वृषभासुरलाई 
मारेपचि गोपहरूद्रारा स्तुति गरिदै दाजु बलरामले सहित भएर व्रजमा प्रवेश गर्नुभयो । 


 ०   देत्ये भ न्त्  
अरिष्टे निहते दैत्ये कृष्णेनादुभुतकमणा । 
कंसायाथाह भगवान् नारदो देवदशंनः ॥ १६॥ 





पदार्थ ।  मारिएपछ्छि १६२४ 

अदुभुतकमणा  अदभुत कर्म अथ  त्यसपचछ्ि भगवान्  भगवान् 
लीला गर्नृहुने देवदशंनः  देवताको जस्तो नारदः  देवर्षि नारदले 
कृष्णेन  भगवान् श्रीकृष्णद्रारा साक्षात् ज्ञान भएका अथवा कंसाय  कसलाई 
देत्ये  दैत्य आफनो हृदयमा श्रीकृष्णको आह  भन्नुभयो 
अरिष्टे  अरिष्टासुर दर्शन गरिरहने भागवत, 


ताक्यार्थ अत्यन्त अदभुत कर्म गर्ने भगवान् श्रीकृष्णद्वारा वृषभरूपधारी अरिष्टासुरको वध 
ररिएपचछ्ि देवताको जस्तो साक्षात् ज्ञान भएका भगवान् नारदले कंसलाई भन्नुभयो । 


रामालन्द्री टीका 


४१२७ 


दशम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


अध्याय ३६ 


यशोदायाः सुतां कन्यां देवक्याः कृष्णमेव च । 
५ रोहिणीपुत्रं   त  

रामं च रोहिणीपुत्रं वसुदेवेन बिभ्यता ॥ १७ ॥ 

न्यस्तो स्वमित्रे नन्दे वे याभ्यां ते पुरुषा हताः। 


निशम्य तद् भोजपतिः कोपात् प्रचकितेन्द्रिय 


पदार्थ 

कन्यां  देवकीको आँ 
गर्भकी कन्या भनिएकी 
यरोदायाः  यशोदाकी 

सुतां  छोरी हुन् 

कृष्णम् एव च  यशोदापुत्र 
भनिएका श्रीकृष्ण चाहं 
देवक्याः  देवकीका पुत्र हन् 
रामं च  बलराम पनि 


श   


 जो दुई श्रीकृष्ण र 
बलरामद्रारा 

वे  निश्चय नै 

ते  तपारईका 

पुरुषाः  व्यक्तिहरू अरिष्टासुर, 
पूतना आदि 

हताः  मारिए 

बिभ्यता  तपारईसंग उराएका 
वसुदेवेन  वसुदेवद्रारा राम र 


रोहिणीपुत्रं  रोहिणीका पत्र हुन् श्रीकृष्ण 
ताक्यार्थ हे कंस ! देवकीको आठ गर्भवाट उत्पन्न भनिएकी कन्या यशोदाकी छोरी हुन् । 
यशोदापुत्र भनिएका श्रीकृष्ण चाहं देवकीका छोरा हून्। बलराम वसुदेवपत्नी रोहिणीका छोरा 
हन् । यिन श्रीकृष्ण र बलरामले अरिष्टासुर, पूतना आदि तपारईका अनुचरहरूलाई मारेका हुन् । 
तपाईको उरका कारण वसुदेवले आपफ्ना अनन्य प्रेमी मित्र नन्दको घरमा यिनीहरूलाई राखेका 
धथिए । नारदले भनेको यो कुरा सुनेर भोजपति कसका सम्पूर्ण इन्दियहरू रिसले कोँप्न थाले। 


निशातमसिमादत्त वसुदेवजिघांसया । 
निवारितो नारदेन तत्सुतो मृत्युमात्मनः ॥ १९॥ 
जञात्वा लोहमयः पारोब॑बन्ध सह भाय॑या । 
प्रतियाते तु देवर्षो कंस आभाष्य केदिनम् ॥ २०॥ 
प्रषयामास हन्येतां भवता रामकेशवो । 
ततो मुष्टिकचाण्रशलतोशलकादिकान् ॥ २१९॥ 
अमात्यान् हस्तिपांङ्चैव समाहूयाह भोजराट् । 
भो भो निरशम्यतामेतद् वीरचाणुरमुष्टिको ॥ २२॥ 


न्द्रयः ॥१८ ॥ 


स्वमित्रे  आप्नो स्नेही मित्र 
नन्दे  नन्दको घरमा 

न्स 
न्यस्तो  राखिए 
तत्  त्यो नारदको कुरा 
निरम्य  सुनेर 
् 
कोपात्  क्रोधका कारण 
भोजपतिः  भोजपति कंस 
प्रचलितेन्द्रियः  इन्द्रिय 
विचलित भएको भयो 





रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध 


पदार्थ 

वसुदेवजिघांसया  वसुदेवलाई 
मारन इच्छाले कसले 
निशातम्  बेसरी उदयादइएको 
अति धारिलो 

असिम्  तरबार 

आदत्त  लियो 

नारदेन  नारदद्रारा 

निवारितः  वसुदेवलाई 
मार्नबाट रोकिएको कसले 
तत्सुतो  ती वसुदेवका 
छोराहरूलाई 

आत्मनः  आफ्नो 

मृत्युम्  मृत्यु हौ भन्ने 
ज्ञात्वा  बुफेर 





श्रीमद्भागवत 


 सह  पत्नीले सहित 
वसुदेवलाई 
बबन्ध  बाँधिदियो 
देवर्षो  देवर्षिं नारद 
प्रतियाते तु  जानेबित्तिकै 
कसः  कंसले 
केरिनम्  केशीलाई 
आभाष्य  सम्बोधन गरेर 
भवता  तिमीले 
रामकेरावो  बलराम र 
श्रीकृष्णलाई 
हन्येतां  मारन भनेर गोकुलमा 
प्रषयामास  पठायो 


८९३८ 
अध्याय ३९ 


ततः  त्यसपच्छि केशीलाई 
पठाएपकछि 

भोजराट्  भोजहरूको राजा 
कसले 

अमात्यान्  मन्त्रीहरू 
हस्तिपान् च एव  माउतेहरू 
मुष्टिकचाण्रशलतोशलका 
दिकान्  मुष्टिक, चाणूर, शल, 
तोशल आदिलाई 

समाहूय  बोलाएर 

आह  भन्यो 

भो भो वीरचाणृरमुष्टिको  हे 
वीर चाणूर र मुष्टिक 

एतत्  मेरो यो कुरा 





निराम्यताम्  सुन 


ताक्यार्थ कसले वसुदेवलाई मारब भनेर धारिलो तरबार हातमा लियो तर नारदले उसलाई 
रोक्नुभयो । त्यसपछि कसले आफ्नो मृत्युको कारण वसुदेवका दुई ओटा छोरा हुन् भन्ने बुेर 
फलामका साङ्लाहरूले देवकी र वसुदेवलाई बाध्यो । नारदजी गएपचछि कंसले केशीलाई बोलाएर 
ए केशी ! तिमीले गोकुलमा गएर श्रीकृष्ण र बलरामलाई मार्नूः भनेर पठायो । केशी गणएपच्ि 
कसले मन्त्री, माउते, मुष्टिक, चाणूर, शल, तोशल आदिलाई बोलाएर भन्यो हे वीर मुष्टिक र 
चाणूर ! तिमीहरू सबेले मेरो कुरा ध्यान दिएर सुन । 


नन्द्बजे किंलासाते सुतावानकटुन्दुभेः। 
रामकृष्णो ततो मह्यं मृत्युः किल निद्रितः ॥२६९॥ 
भवदुभ्यामिह सम्प्राप्तो हन्येतां मल्ललीख्या । 
मञ्चाः क्रियन्तां विविधा मल्टरङ्परिभ्रताः। 

पोरा जानपदाः सर्वे पश्यन्तु स्वेरसंयुगम् ॥ २४॥ 


पदार्थ 
रामकृष्णो 
रामकृष्णो  बलराम र कृष्ण 
नामका 
आनकदुन्दुभेः  वसुदेवका 


सुतो  दुई ओटा छोराहरू 
किल  निश्चय नै 

नन्दव्रजे  नन्दको व्रजभूमिमा 
आसाते  बस्दछछन् 





ततः  ती दुरईबाट 
मह्यं  मेरा लागि 
मृत्युः  मृत्यु 

किठ  निश्चय नै 


रामालन्द्री टीका 


८१३९ 
दशम स्कन्ध 


निदरिंतः  नारदद्रारा 


श्रीमद्भागवत 


मल्लरङ्गपरिश्रिताः  मल्लयुद्ध 


अध्याय ३६ 


निवासीहरू गारलेहरू 


देखाइएको छ त्यसैले हने परिसरमा सर्वे  सवैले 

इह  यहां विविधाः  विविध किसिमका स्वेरसंयुगम्  स्वतन्त्ररूपले 
सम्प्राप्तौ  आएका ती दुई मञ्चाः  मञ्च चलेको मल्लयुद्ध 
भवद्भ्याम्  तिमी दुरईबाट क्रियन्तां  बनाद्यून् पकयन्तु  ठेरून् 


मल्ललीलया  मल्लयुद्धद्रारा 
हन्येतां  मारियून् 


द 
पोराः  नगरवासीहरू 
जानपदाः  जनपदका 





वाव्यार्थ गोकुलमा नन्दको घरमा वसुदेवका दुई पुत्र श्रीकृष्ण र बलराम बसेका छन्। ती दरद 
जनाबाट मेरो मृत्यु ह॒न्छ भने कुरा नारदद्वारा बतादएको छ । त्यसैले जब ती दुई जना यहां 
आंछन्, तब तिमीहरू दुई जनाले मल्लयुद्ध गरी तिनीहरूलाई मारिपिनू  त्यसपछि कंसले 
मन्त्रीहरूलाई भन्यो मल्लयुद्ध हने परिसरमा तिमीहरूले विविध किसिमका मञ्चहरू बनाउनू, 
जसमा नगरवासीहरू र गाँलेहरू सबैले स्वतन्त्ररूपले मल्लयुद्ध हेरून् । 


महामात्र त्वया भद्र रङगदयायुंपनीयताम् । 
दविपः कुवलयापीडो जहि तेन ममाहितो ॥ २५॥ 


पदार्थ द्विपः  हात्ती 

भद्र महामात्र  हे सज्जन माउते ङ्गदारि  रङ्गमञ्चको ढोकामा 
त्वया  तिमीद्रारा उपनीयताम्  ल्यादइयोस् 
कुवलयापीडः  कुवलयापीड तेन  त्यही हात्तीद्रारा 

नामक मम मेरो 


ताक्यार्थ हे सज्जन माउते ! तिमीले रङ्गमज्चको ढोकामा कुवलयापीड हात्तीलाई राख्नू। मेरा 
शत्रु कृष्ण र बलरामलाई त्यो हात्तीद्रारा मारन 


अहितो  शत्रु श्रीकृष्ण र 
बलरामलाई 
जहि  मार्नू 





आरभ्यतां घनुयोगर्चतुदंश्यां यथाविधि । 

विशसन्तु पन् मेध्यान् भूतराजाय मीटुषे ॥ २६॥ 

मेध्यान्  पवित्र 

पशून्  पशुहरू 
विक्ञासन्तु  बलि चढाउनू 


आरभ्यतां  आरम्भ गरियोस् 
मीदुषे  मनोरथप्रदाता 
भूतराजाय  भेरवरूपका 
सुद्रलाई 


पदार्थ 

चतुर्दश्यां  चतुर्दशी तिथिमा 
धनुयोगः  धनुर्याग 
यथाविधि  विधिपूर्वक 
ताक्यार्थ कसले मन्त्रीहरूलाई भन्यो चतुर्दशी तिथिमा विधिपूर्वक धनुर्यागको प्रारम्भ गर्नू। 
त्यो यज्ञमा मनोरथप्रदाता भेरवरूप रुद्रका लागि यज्ञोचित पवित्र पशुहरूको बलि चढाउन्। 
टिप्पणीं  शेवतन्त्रमा धनुर्याग शत्रुमाथि विजय गराउने याग भनी प्रसिद्ध छ। धनुर्यागमा धनुमा 





रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
रुद्रको आवाहन गरी पूजा गरिन्छ । 


इत्याज्ञाप्याथंतन्त्ज्ञ आहूय यदुपुङ्गवम् । 


८९८० 


अध्याय ३६ 


गृहीत्वा पाणिना पाणिं ततोऽकरूरमुवाच ह ॥ २७॥ 


पदार्थ यदुपुङ्गवम्  यदुश्रेष्ठ 

इति  यसप्रकार मन्त्रीहरूलाई अक्रूरम्  अक्रूरलाई 
आज्ञाप्य  आज्ञा दिएर आहूय  बोलाएर 
अथंतन्तरज्ञः  आपनो स्वार्थ पाणिना  आपनो हातले 
सिद्ध गर्न जाने कसले पाणिं  अक्रूरको हातलाई 


ताक्यार्थ यसप्रकार मन्त्रीहरूलाई आज्ञा दिएर आफ्नो 





गृहीत्वा  समाएर 
ततः  त्यसपच्छि 
ह  निश्चय नै 
उवाच  भन्यो 


स्वार्थसिद्ध गर्न जानने कसले 


यदु वंशीहरूमा श्रेष्ठ अक्रूरलाई बोलायो र उनको हातलाई आफ्नो हातले समाददे भन्न लाग्यो । 
 ४   ५ ग्र 
भामा दानपत मद्य क्रयता मत्रमाटूत   
नान्यस्त्वत्तो हिततमो विद्यते भोजवृष्णिषु ॥ २८ ॥ 


पदार्थ क्रियतां  गर्नुहोस् किनभने आदूतः  आदरणीय र 
भो भो दानपते  हे परमदानी भोजवृष्णिषु  भोजवंशी र॒ हिततमः  परम हितकारी 
अक्रूर वृष्णिवंशीहरूमा न विद्यते  छैन 

मह्यं  मेरा लागि त्वत्तः  तपाईभन्दा 

मेत्रम्  मित्रोचित कार्य अन्यः  अर्को 





ताक्यार्थ हे परमदानी अक्रूर! तपार्ईले मेरो लागि मित्रोचित कार्य गरिदिनुहोस्, भोजवंशी र 
वृष्णिवंशी यादवहरूमा तपाई बाहेक अर्को कुनै पनि व्यक्ति मेरो लागि आदरणीय र परम 
हितकारी कैन । 


अतस्त्वामाभरितः सोम्य कार्यगोरवसाधनम् । 
यथेन्द्रो विष्णुमाधित्य स्वाथंमध्यगमट् विभुः ॥ २९॥ 





पदार्थ गर्न सक्षम इन्द्रः  इन्द्रले 

अतः  त्यसकारण त्वाम्  तपाईलाई विष्णुं  विष्णुलाई 

सोम्य  हे प्रिय आभितः  आश्रय लिएको छु आभित्य  आश्य मानेर 
कार्यगोरवसाधनम्  अति नै यथा  जसरी स्वाम्  आपनो प्रयोजनलाई 
ठुलो र महत्त्वपूर्ण कार्य सिद्ध विभुः  शक्तिशाली अध्यगमत्  प्राप्त गरेका धिए 


वाक्यार्थ त्यसैले हे अक्रूर ! मेरो यो अति नै ठुलो र महत्त्वपूर्ण कार्य सिद्ध गर्न तपाई नै सक्षम 


रामालन्द्री टीका 


१४९ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३६ 


हनहन्छ । अतः मेले तपाईको आश्रय लिएको हु, जसरी शक्तिशाली इन्द्रले विष्णुको आश्रय लिएर 
आफ्नो प्रयोजन सिद्ध गरेका थिए। 


गच्छ नन्द्बजं तत्र सुतावानकटुन्दुभेः। 

आसाते ताविहानेन रथेनानय मा चिरम् ॥ ३० ॥ 
पदार्थ सुतो  दुई ओटा छोराहरू इह  यहाँ 
नन्द्रजं  नन्दको व्रजमा आसाते  बसेका छन् मा चिरम्  ठिलो नगरी 
गच्छ  जानुहोस् तो  ती दुई जनालाई आनय  ल्याउनुहोस् 
तत्र  त्यहं अनेन  यो 
आनकदुन्दुभेः  वसुदेवका रथेन  रथद्रारा 





वाक्यार्थ तपाई नन्दको व्रजमा जानुहोस् । त्यहाँ वसुदेवका दुई ओटा छोरा छन्, ती दुबेलाई यो 
रथमा राखेर यहाँ ल्याउनुहोस्, अब यस काममा डिलो नगर्नुहोस् । 


निसृष्टः किल मे मृत्युदवरवकुण्ठसंश्रयेः। 
तावानय समं गोपेन॑न्दाय्ेः साम्युपायनेः ॥ ३१॥ 


पदार्थ किल  निश्चय नै गोपेः  गोपहरू 
वेकुण्ठसंश्रयेः  विष्णुको निसृष्टः  निश्चय गरिएको छ समं  सहित 
आश्रयमा बस्ने त्यसैले तो  ती श्रीकृष्ण र बलरामलाई 
दवेः  देवताहरूद्रारा साभ्युपायनेः  उपहारहरू आनय  ल्याउनुोस् 
मे मेरो साथमा लिएका 
नन्दाय 
मृत्युः  मृत्यु   नन्द आदि 





वाक्यार्थ श्रीकृष्ण र बलरामको हातबाट मेरो मृत्यु हृन्छ भनी भगवान् विष्णुको आश्वरयमा 
नाचने देवताहरूले मेरो मूत्यु निश्चित गरेका छन् रे। त्यसैले उपहार साथमा लिएका नन्द आदि 
गोपहरू सहित ती श्रीकृष्ण र बलरामलाई यहाँ लिएर आउनुहोस् । 


घातयिष्य इहानीतो कालकल्पेन हस्तिना । 
९ त वद् च,   स्त च 
यदि मुक्तो ततो मल्टेघौतये वेद्युतोपमेः ॥ ३२॥ 





पदार्थ हस्तिना  हात्तीद्रारा  दर्दलाई 

इह  यहाँ घातयिष्ये  मार्न लगाउनेष् वेद्युतोपमेः  वजरजस्ता कठोर 
आनीतो  ल्याइएका श्रीकृष्ण रयदि  कथञ्चित् मल्छैः  पहलवानूहरूद्रारा 
बलरामलाई ततः  त्यो हात्तीबाट घातये  मार्न लगाउनेद्ु 
कालकल्पेन  काल जस्तो मुक्तौ  मक्त भए भने बांँचेका 


रालालन्द्री टीका 


८४९८२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३६ 


ताक्यार्थ यहाँ ल्याइएका श्रीकृष्ण र बलरामलाई म॒ कालजस्तो हात्तीद्रारा मार्न लगा । 
कथञ्चित् हात्तीबाट बांँचे भने पनि म वज्रजस्ता कठोर पहलवान्हरुद्वारा तिनीहरूलाई मारन । 


र ५ १० न ० 
तयोनिंहतयोस्तप्तान् वसुदेवपुरोगमान्। 
तदुबन्धून् निहनिष्यामि वृष्णिभोजदशाहंकान् ॥ ३३॥ 





पदार्थ तप्तान्  तिनीहरूको मृत्युले भोज र दशार्हवंशी 
तयोः  ती दुई श्रीकृष्ण र बनेका तदुबन्पून्  वसुदेवका 
बलराम वसुदेवपुरोगमान्  वसुदेव आदि बन्धुबान्धवहरूलाई 
निहतयोः  मारिएपचि वृष्णिभोजदशा्हंकान्  वृष्णि, निहनिष्यामि  मारने 


तवाक्यार्थ श्रीकृष्ण र बलराम मारिएपछि शोकाकुल बनेका वसुदेव आदि वृष्णि, भोज र 
दशार्हवंशी यादवहरू अनि वसुदेवका बन्धुबान्धवहरूलाई मानु । 


उग्रसेनं च पितरं स्थविरं राज्यकामुकं । 
तदुभ्रातरं देवकं च ये चान्ये विद्धिषो मम ॥ ३४ ॥ 





पढार्थ   मेरो पिता ये च अन्ये  जो अरू पनि 
स्थविरं  बुढो भदसकेको तर उग्रसेनं च  उग्रसेनलाई मम  मेरा 

राज्यकामुकं  राज्य गर्न इच्छा तदुभ्रातरं  उनका भाद विद्विषः  रिस गर्नेहरू छन् ती 
गरिरहेका देवकं च  देवकलाई सबेलाई मार्नष्ु 


ताक्यार्थ बुढा भटसके पनि राज्य गर्ने इच्छा गरिरहेका मेरा पिता उग्रसेनलाई, तिनका भाइ 
देवकलाई तथा जो जो मेरो रिस गर्दछन्, ती सबैलाई म मार्नहु। 


न्द  भवित्री 
ततर्चेषा मही मित्र भवित्री नष्टकण्टका । 
जरासन्धो मम गुरुद्िविदो दयितः सखा ॥३५॥ 
०.९ ् ९ ् नस 
शम्बरो नरको बाणो मय्येव कृतसोहदाः। 


स ड   
तेरहं सुरपक्षीयान् हत्वा भोक्ष्ये मही नृपान् ॥ ३६ ॥ 


पदार्थ नष्टकण्टका  शत्रुरहित जरासन्धः  जरासन्ध पनि 
मित्र  हे मित्र अक्रूर कांडाहरू नासिएको द्यितः  प्रिय 

ततः च  त्यसपछि त भवित्री  हने सखा  मित्र 

एषा  यो मम  मेरो द्विविदः  द्विविद वानर 
मही  पृथिवी गुरुः  पूज्य ससुरा जातिको 





रामालन्द्री टीका 


८९८२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३९६ 
शम्बरः  शम्बरासुर रः  मित्रता गरेका छन्नृपान्  राजाहरूलाई 

नरकः  नरकासुर अहं  म हत्वा  मारेर 

बाणः  बाणासुर यिनीहरूले तैः  तिनीहरुद्रारा महीं  सम्पूर्ण पृथिवीलाई 
पनि सुरपक्षीयान्  देवताहरूको पक्ष भोक्ष्ये  भोग गर्नु 

मयि एव  मसंग नै लिने 





ताक्यार्थ हे मित्र अक्रूर! त्यसपछि यो सम्पूर्णं प्रथिवी मेरो शत्रुले रहित हने । मेरा पूज्य 
ससुरा जरासन्ध, प्रिय मित्र द्विविद, शम्बरासुर, नरकासुर र बाणासुरले पनि मसंग मित्रता गरेका 
छन्। यिनीहरूको महतले म देवताका पक्षपाती अन्य राजाहरूलाई पनि मारेर सम्पूर्ण परथिवीको 
भोग गर्नु । 


एतज्ज्ञात्वानय क्षिप्रं रामकृष्णाविहा्को । 
धनुमंखनिरीक्षार्थ दरष्टुं यदुपुरश्चियम् ॥ ३७ ॥ 





पदार्थ हर्मको लागि तथा रामकृष्णो  बलराम र 
एतत्  यो कुरा मेरो यदुपुरश्रियम्  यदुपुर मथुरा कृष्णलाई 

योजनाको रहस्यलाई नगरीको शोभालाई इह  यहाँ 

ज्ञात्वा  बेर द्रष्टुं  हैर्नका लागि क्षिप्रं  चांडो 
धुमखनिरीक्षार्थं  धनुर्यज्ञ॒ अर्भको  बालक आनय  ल्याउनुहोस् 


ताक्यार्थ मेरो योजनाको रहस्य बुखेर तपाई व्रजभूमिमा जानुहोस् र बालक बलराम र कृष्णलाई 
धनुर्यज्ञ र मथुरा नगरीको शोभा हर्नका लागि भनेर यहाँ लिएर आउनुहोस् । 


अक्रूर उवाचं अक्रूरले भने 
राजन् मनीषितं सम्यक् तव स्वावद्यमाजंनम्। 
सिद्धयसिद्धयोः समं कुर्याद् देवं हि फलसाधनम् ॥ ३८ ॥ 


पदार्थ मनीषितं  गर्नुभएको विचार   गर्नुपर्दछछ 

राजन्  हे राजा सम्यक्  राम्रो हो तापनि हि  किनभने 
स्वावद्यमाजंनम्  आफ्नो सिद्धयसिद्धयोः  फलको सिद्धि देवं  दैवको अधीनमा नै 
मत्युको परिहार गर्ने विषयमा र असिदधिमा मनलाई फलसाधनम्  फलको सिद्धि 
तव  तपार्ईले समं  समभाव रहन्छ 





ताक्यार्थ हे राजा ! आप्नो मृत्युको परिहारका लागि तपाईले जो विचार गर्जुभयो त्यो राम्रोहो, 
तर मान्छेले चाहेको फलको प्राप्ति हृदा होस् या नहा, आफ्नो मनलाई समभावमा राख्नुपर्दछ, 
किनभने फलको सिद्धि आफनो अधीनमा नभएर देवको अधीनमा रहन्छ । 


रामालन्द्री टीका 


८९८४ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३६ 


नर  ज्र 


मनोरथान् करोत्युच्चेर्जनो देवहतानपि । 
युज्यते हषंशोकाभ्यां तथाप्याज्ञां करोमि ते ॥ ३९॥ 





पदार्थ उच्चैः  ठलाठला तथा अपि  तापनि 
जनः  मनुष्य मनोरथान्  इच्छाहरू ते  तपाईको 
दैवहतान् अपि  पप्रार्धकर्मका करोति  गर्दछछ अनि आज्ञां  आज्ञाको पालन 
फलदाता दैवद्रारा नष्ट हषंशोकाभ्यां  हर्ष र शोकद्रारा करोमि  गर्द 
भदसकेको भए पनि युज्यते  युक्त हुन्छ 


वाक्यार्थ दैवद्रारा उसको मनोरथ नष्ट गरिएको भए पनि मान्छे आफ्नो इच्छाको पूर्णताका 
लागि विभिन्न उपायहरू गर्द अनि चाहेको वस्तु प्रारब्ध कर्म अनुसार, प्राप्त हदा खुसी र नहंदा 
दुःखी बन्दछ, तापनि हे महाराज ! म तपाईको आज्ञाको पालन गर्दह्ु। 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
एवमादिङ्य चाक्रूरं मन्त्रिणश्च विषृज्य सः। 
प्रविवेरा गृहं कंसस्तथाकरूरः स्वमालयम् ॥ ४०॥ 





पढार्थ विसृज्य च  बिदा पनि दिएर अक्रूरः  अक्रूरले 
एवम्  यसप्रकार सःत्यो स्वम्  आफ्नो 
अक्रूरं  अक्रूरलाई कंसः  कसले आख्यम्  घरमा 
मन्त्रिणः च  मन्त्रीहरूलाई पनि गृहं  आपनो महलमा प्रविवेश  प्रवेश गरे 
आदिय  आदेश दिएर तथा  त्यसै गरी 


ताक्यार्थ यसप्रकार अक्रूरलाई र आपफ्ना मन्त्रीहरूलाई आदेश दिएर कसले उनीहरूलाई बिदा 
दियो । त्यसपछि कंस आफ्नो महलमा प्रवेश गय्यो र अक्रूर पनि आफ्नो घरमा प्रवेश गरे। 


इति श्रीमदुभागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दङ्ञामस्कन्धे 
पूवे ऽ करूरसम्प्रेषणं नाम षटूत्रंशोऽध्यायः ॥ ३६॥ 


रामालन्द्री टीका 


८९८५ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३७ 


अथ  घ्याय 
अथ सप्तात्रशाऽच्यायः 
व्योमासुर वध 
श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
केडी तु कंसप्रहितः सुरेमंही महाहयो निज॑रयन् मनोजवः। 
सटावधूताभ्रविमानसङ्कुलं कुव॑न्नभो हेषितभीषिताखिलः ॥ १॥ 
९  अ  ् नीलमहाम्बुदोपम 
विशालनेत्रो विकटस्यकोटरो वृहद्गलो नीरमहाम्बुदोपमः । 
दुरारायः कंसहितं चिकीषुंवजं स नन्दस्य जगाम कम्पयन् ॥२॥ 


पदार्थ  जीर्ण बनाङदे भएको 

कंसप्रहितः  श्रीकृष्णलाई नभः  आकाशलाई नीलमहाम्बुदोपमः  कालो दलो 
मार्न कसद्रवारा पठाइएको सटावधूताभ्रविमानसङ्कुलं  जगर बादलजस्तो 

दुराशयः  दुष्ट मनसाय भएको गर्दनका रौँहरूको रुट्काद्राया कंसहितं  कसको हित 

केशी तु  केशीले चाहं बादल र विमानहरू तितरबितर चिकीषुः  गर्न चाहने 





मनोजवः  मनको गतिमा भएको सः त्यो केशी 
दौडने कुवन्  नादे नन्दस्य  नन्दको 
महाहयः  इलो घोडाको रूप हेषितभीषिताखिलः  आप्नो व्रजं  व्रजभूमिलाई 
धारण गरी हिनहिनाहट आवाजले सम्पूर्ण कम्पयन्  कपाँदे 
खुरैः  टापद्रारा जगत्लाई त्रस्त बनाएको जगाम  गयो 
महीं  पृथिवीलाई वृहद्गकः  लामो मोटो घाँटी 


वाक्यार्थ कंसले श्रीकृष्णलाई मार्न पठाएको दुष्ट केशीले मनको गतिमा कुदन सक्ने, लामो र 
मोटो घाँटी भएको, कालो इलो बादल जस्तो देखिने विशाल घोडाको रूप धारण गय्योरऊ 
आफ्ना टाप बजारेर पृथिवीलाई जीर्ण बनाँदे, जगरको ख्ट्काले आकाशका बादल र 
विमानहरूलाई तितरबितर बनाँदे र आफ्नो हिनहिनाहट आवाजले सम्पूर्ण जगत्लाई त्रस्त बनादे 
कसको हित गर्नका लागि नन्दको त्रजभूमिलाई कपा्दे त्यहाँ पुग्यो । 
तं ्ासयन्तं भगवान् स्वगोकुटं तद्धेषितेवौलविघूणिंताम्बुदम् । 
आत्मानमाजो मृगयन्तमय्रणीरुपाहयत् स व्यनदन्मृगेन्द्रवत् ॥ ३॥ 


पदार्थ आवाजले गोकुलनिवासी जनहरूलाई 
 , 


तद्धेषितेः  त्यो हिनहिनाहट स्वगोकुटं  आपना त्रासयन्तं  भयभीत गराद्रहेको 


रालालन्द्री टीका 


८९८६ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३७ 


वालविघूणिंताम्बुदम्  पुच्छरका मृगयन्तम्  खोजिरेको 
रौँहरूले बादलहरूलाई तं  त्यो केशी दैत्यलाई 
तितरबितर गरिहिको अग्रणीः  सबैको अगाडि 
आजो  युद्धका लागि हिंदनुभएका मृगेन्द्रवत्  सिंहले रै 
आत्मानम्  आपफूलाई भगवान्  भगवान्ले व्यनदत्  गर्जना गयो 
ताक्यार्थ कठोर हिनहिनाहटले गोकुलका वासिन्दाहरूलाई भयभीत गरिरहेको, पुच्छरका 
रहरूले आकाशका बादलहरूलाई तितरबितर बनाइरहेको र युद्ध गर्नका लागि आपफूलाई नै 
खोजिरहेको त्यो घोडालाई भगवानले देखनुभयो र उहांँले त्यसलाई आफ्नो अगाडि बोलाउनुभयो । 


उपाहयत्  आफ्नो अगाडि 
बोलाउनुभयो 
सः  त्यो दैत्यले पनि 





त्यसपच्छि त्यो दैत्य केशीले सिंहले फैँ गर्जना गययो । 


स तं निराम्याभिमुखो मुखेन खं पिबन्निवाभ्यद्रवदत्यमषणः। 
जघान पटुभ्यामरविन्दलोचनं दुरासदश्चण्डजवो दुरत्ययः ॥ ४॥ 


पदार्थ निशाम्य  देखेर 

दुरासदः  नजिकै जान नसकिनेअत्यमषंणः  अत्यन्त क्रुद्ध भई 
चण्डजवः  अति वेगशाली अभिमुखः  भगवान्को 
दुरत्ययः  जित्न नसकिने सामून्ने भएर 

सः  त्यो केशीले मुखेन  मृखद्रारा 

तं  ती श्रीकृष्णलाई खं  आकाशलाई 





पिबन् इव  पिला ठै गरी 

अभ्यद्रवत्  दौडिएर आयो 
अरविन्द्लोचनं  कमलनयन 
भगवानूलाई 

पटुभ्याम्  आपनो लात्तीले 

जघान  प्रहार गय्यो 


ताक्यार्थ नजिकै जान पनि नसकिने, दुर्विजिय र महावेगशाली त्यो केशीले भगवान् 
श्रीकृष्णलाई देखेपलि खन् क्रुद्ध भई उहाँको सामून्ने भएर मुखले आकाशलाई पिला ४ गरी 


दौडिएर आई उहाँ कमलनयन भगवान्लाई लात्तीले हिकयो । 


तद् वञ्चयित्वा तमधोक्षजो रुषा प्रगृह्य दोर्भ्यां परिविध्य पादयोः । 
सावज्ञमुत्सृज्य धलुःशतान्तरे यथोरगं ताक्ष्य॑सुतो व्यवस्थितः ॥ ५॥ 


पदार्थ पादयोः  हानलाई उढाएका 
अधोक्षजः  इन्द्ियातीत खुटरामा 
भगवानूले दोभ्यां  दुई हातले 


तद्  त्यो केशीको प्रहारलाई 
वञ्चयित्वा  छलेर 

रुषा  रिसले 

तम्  त्यो केशीलाई 


प्रगृह्य  च्याप्प समाएर 
ताक्ष्य॑सुतः  कश्यपपुत्र गरुडले 
उरगं यथा  सर्पलाई 
परिविष्य  घुमाएर 





सावज्ञम्  अपमानका साथ 
घनुःशतान्तरे  सय धनु 
चारसय हात बराबर टाढा 
उत्सृज्य  फयांँकेर 

व्यवस्थितः  दुक्कसंग रहनुभयो 


रामालन्द्री टीका 


८९८७ 


दशम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


अध्याय ३७ 


वाक्यार्थ इन्द्ियातीत भगवान्ले पनि केशीले हानेको लात्तीलाई छलेर रिसा्ँदे आपूलाई हान्न 
उठाएको खुट्रामा दुबे हातले च्याप्प समात्नुभयो र कश्यपपुत्र गरुडले सर्पलाई घुमाए र घुमाएर 
केशीलाई तिरस्कारपूर्वक चार सय हात टाढा फयोँकिदिनुभयो अनि दुक्कसंग रहनुभयो । 


सः ठब्धसंज्ञः पुनरुत्थितो रुषा व्यादाय केशी तरसापतद्धसिम् । 
सोऽप्यस्य वक्त्रे भुजसुत्तरं स्मयन् प्रवेशयामास यथोरगं बिठे ॥ ६॥ 


पदार्थ 

ठन्धसंज्ञः  चेतना प्राप्त गरेर 
पुनः  फेरि पनि 

उत्थितः  उठेको 

सःत्यो 

केशी  केशीले 

रुषा  क्रोधका कारण 


व्यादाय  मुख बाएर 
तरसा  वेगपूर्वक 

हरिम्  भगवान् श्रीहरिलाई 
निल्न 

आपतत्  आयो 

सः अपि  उहांले पनि 
स्मयन्  मुस्कुरारदे 





बिठे  दुलोमा 

उरगं यथा  सर्पलाई एँ 
अस्य  यो केशीको 

वक्त्रे  मुखमा 

उत्तरं  देब्र 

भुजम्  हात 

प्वेरायामास  छिराउनुभयो 


ताक्यार्थ फ्यँकिएको केशी मूर्छित भयो, त्यसपछि जब चेतना प्राप्त गय्यो तब फेरि लडादं 
गर्नका लागि त्यो केशी उद्यो र क्रोधपूर्वक भगवानूलाई निल्न भनेर मुख बाएर तीव्र गतिमा 
दौडिएर आयो । त्यो देखेर भगवानले मुस्कुरारदे उसको मुखमा आफनो देब्रे हात छिराउनुभयो । 


दन्ता निपेतुभंगवदूभुजस्पृशस्ते केरिनस्तप्तमयः स्पृशो यथा । 
बाहुश्च तदेहगतो महात्मनो यथामयः संववृधे उपेक्षितः ॥ ७॥ 


पदार्थ 
भगवदुभुजस्पृशः  भगवान्को 
हातले छोदएका 


ते वी 
केरिनः  केशीका 
दन्ताः  दांतहरू 


तप्तम्  तातेको 

अयः स्पृशः  फलामलाई स्पर्श 
गर्न प्राणीहरू 

यथा  यै 

निपेतुः  खुरे 

महात्मनः  भगवान्को 





तदेहगतः  केशीको मुखभित्र 
च्छिरिको 

बाहुः च  हात पनि 

उपेक्षितः  उपेक्षा गरिएको 
आमयः यथा  रोगहरू यँ 
संववृधे  बदन थाल्यो 


ताक्यार्थ जसरी तातेको फलामको स्पर्शले प्राणीहरू मर छन्, त्यसै गरी भगवान्को हातले 
दुनासाथ केशीका मुखबाट दाँतहरू ररे । केशीको मुखभित्र छिरेको भगवान्को हात पनि उपचार 
नगरिएको रोग बडे ४ गरी बदन थाल्यो । 


समेधमानेन स कृष्णबाहुना निरुद्धवायुरुचरणांस्च विक्षिपन् । 
परस्विन्नगात्रः परिवृत्तरोचनः पपात ठेण्डं विसृजन् क्षितौ व्यसुः ॥८ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


विक्षिपन्  पयाँ क्दै 
प्रस्विन्नगातः  पसिनाले शरीर 


पदार्थ 

समेधमानेन  बद्दै गएको 
कृष्णबाहुना  श्रीकृष्णको भिजेको 

बाहुका कारण परिवृत्तखोचनः  ओंखा 
निरुद्धवायुः  सास रोकिएको पल्टाएको 

चरणान् च  खुट्रालाई ठेण्डं  लिदी मल 


८९८८ 
अध्याय ३७ 


विसृजन्  त्यागिरहेको 
सः  त्यो केशी 
व्यसुः  निष्प्राण भई 
क्षितो  भुर्ईमा 

पपात  पल्टियो 





ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णको बढदैगरेको हातले उसको सास रोकियो। ऊ आप्ना खुद्राहरू 
यताउता फाल्दै फटफटाउन थाल्यो । पसिनाले परे शरीर भिजेको, आंँखा पल्टादरहेको र लिदी 


त्यागिरहेको त्यो केशी दैत्य निष्प्राण भई भूमा पसारियो । 


तदेहतः ककंटिकाफलोपमाद् व्यसोरपाकृष्य भुजं महाभुजः । 
अविस्मितोऽयत्नहतारिरुत्स्मयेः प्रसूनवर्षैदिविषद्भिरीडितः ॥ ९॥ 


पदार्थ शरीरबाट 

महाभुजः  महाबाहु भगवान्ले भुजं  आप्नो हातलाई 

व्यसोः  निष्पाण भएको अपाकृष्य  निकालेर 
ककंटिकाफलोपमात्  पाकेको अयत्नहतारिः  मेहनत 

कांक्रो जस्तो गलेको नगरीकन ने शत्रुलाई मार्नुभएका 
तदेहतः  त्यो केशीको अविस्मितः  विस्मयरहित 


गर्वरहित भगवान् 

उत्स्मयेः  आश्चर्यचकित भई 
प्रसूनवर्षैः  पुष्पवृष्टि गरिरहेका 
द्विषद्भिः  स्वर्गमा रहने 
देवताहरूद्रारा 





ईडितः  स्तुति गरिनुभयो 


वाक्यार्थ मेहनत नगरीकन नै शत्रुलाई मार्नुभएका महाबाहु भगवान् श्रीकृष्णले पाकेको कोँक्रो 
फँ गलेको त्यो केशीको शरीरबाट आफ्नो हात निकाल्नुभयो । त्यस्तो महापराक्रमी दैत्यलाई 
सजिलै मारेको देखेर आश्चर्यचकित भएका स्वर्गका देवताहरूले विस्मयरहित भगवान् 
श्रीकृष्णमाथि पुष्पवृष्टि गरे र उहाँको स्तुति गरे । 

देवषिंरुपसङ्गम्य भागवतप्रवरो नृप । 


कृष्णमकिठष्टकमीणं रहस्येतदभाषत ॥ १०॥ 


॥  देवर्षिं नारदले 
अकिर्ष्टकमौणं  क्लेश विना 
ने कर्महरू गर्ने 

कृष्णं  भगवान् श्रीकृष्णको 


पदार्थ 

नृप  हे राजा परीक्षित् 
भागवतप्रवरः  भगवान्का 
भक्तहरूमा त्रेष्ठ 





उपसङ्गम्य  नजिक गएर 
रहसि  एकान्तमा 


एतत्  यसो 
अभाषत  भन्नुभयो 


ताक्यार्थ हे महाराज परीक्षित् ! भगवान्का भक्तहरूमा श्रेष्ठ देवर्षिं नारद एक दिन सजिलै 
कर्महरू गर्नृहुने भगवान् श्रीकृष्णको नजिकमा जानुभयो र उहाँ लाई एकान्तमा भन्नुभयो । 


रामालन्द्री टीका 


८९८९ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३७ 


कृष्ण कृष्णाप्रमेयात्मन् योगेश जगदीरुवर । 
वासुदेवाखिलावास सात्वतां प्रवर प्रभो ॥ ९॥ 
त्वमात्मा सर्वभूतानामेको ज्योतिरिविधसाम्। 
गूढो गुहाशयः साक्षी महापुरुष ईश्वरः ॥ १२॥ 


पदार्थ अखिलावास  सम्पूर्ण एधसाम्  काठ्हरूमा 
कृष्ण कृष्ण  हे श्रीकृष्ण हे प्राणीहरूको हृदयमा निवास गर्न ज्योतिः इव  अग्नि कै 
श्रीकृष्ण सात्वतां  यदु वंशीहरूमा गूढः  ढाकिएर रहनुहुन्छ 
अप्रमेयात्मन्  मन र प्रवर  श्रेष्ठ गुहाशयः  पञ्चकोशरूपी 
इन्दरियहरूको विषय नहुने हे प्रभो  हे भगवान् गुफामा बस्ने 

परमात्मा त्वम्  हजुर साक्षी  सर्वद्रष्टा 

योगेश  हे योगेश्वर एकः  एक मात्र महापुरुषः  पुरुषोत्तम 
जगदीरवर  हे जगत्का स्वभूतानाम्  सम्पूर्ण ईङवरः  सर्वनियन्ता पनि 
मालिक प्राणीहरूको हुनुहुन्छ 

वासुदेव  हे वासुदेव आत्मा  आत्मा हुनुहुन्छ 





वाक्यार्थ हे श्रीकृष्ण ! हजुर मन र इन्दियहरूको विषयभन्दा पनि टाढा हुनहुन्छ । हे योगेश्वर ! 
हे वासुदेव ! हजुर नै सम्पूर्ण जगत्को मालिक हुनुहुन्छ र उनीहरूका हृदयमा निवास गर्नुहुन्छ । 
यदु वंशीहरूमा त्रेष्ठ हजुर ने सम्पूर्ण प्राणीहरूको हृदयमा अन्तर्यामीरूपले काठमा अग्नि ४ै 
ढाकिएर रहनुभएको छ । पञ्चकोशरूपी गुफामा निवास गर्ने सर्वद्रष्टा हे पुरुषोत्तम ! सम्पूर्ण 
जगत्को नियन्ता पनि हजुर नै हुनुहुन्छ । 


आत्मनात्माश्रयः पूर्वं मायया ससृजे गुणान् । 
तैरिदं सत्यसङ्कल्पः सृजस्यत्स्यवसीशवरः ॥ १३॥ 


पढार्थ आत्मना  आपूले नै  सृष्टि गर्नृहन्छ अनि 
आत्माश्रयः  आर्फैमा अवस्थितमायया  आपफूदेखि अभिन्न तिः  तिनै गुणहरद्रारा 
स्वतन्त्र माया शक्तिद्रारा इदं  यो सम्पूर्ण विश्वलाई 
सत्यसङ्कल्पः  सङ्ल्प मात्रले पूवं  पहिला सृजसि  सृष्टि गर्नृहुन्छ 
सृष्टि आदि गर्न गुणान्  सत्त्व आदि अवसि  रक्ना गर्नृहुन्छ 

ईरवरः  सर्वसमर्थ हजुरले गुणहरूलाई अत्सि  संहार गर्नहुन्छ 





ताक्यार्थ हे भगवान् ! हजुर आरफैमा अवस्थित सर्वस्वतन्त्र हूनहुन्छ । सर्वसमर्थ हजुरले आफ्नो 
सडल्पले नै विना कुनै कारण आपूदेखि अभिन्न मायाशक्तिद्रारा पहिला सत्व, रज र तमोगुणको 


रामालन्द्री टीका 


८९५० 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३७ 
सुष्टि गर्नृहुन्छ अनि तिनै गुणहरूद्वारा यो सम्पूर्णं जगतूको सुष्टि, रक्षा र संहार गरनुहुन्छ । 


स त्वं भूघरभूतानां दैत्यप्रमथरक्षसाम्। 
अवतीर्णो विनाराय सेतूनां रक्षणाय च ॥ १४॥ 





पदार्थ र राक्षसहरूको पनि 

सः त्वं  त्यस्ता हजुर नै विनाशाय  विनाशका लागि अवतीणंः  अववीर्ण हुनुभएको 
भूघरभूतानां  राजाको रूप सेतूनां  धर्ममर्यदाका छ 

धारण गरेका परिपालन गर्ने साधुहरूको 

दैत्यप्रमथरक्षसाम्  दैत्य, प्रमथ रक्षणाय च  रक्षा गर्नका लागि 


ताक्यार्थ त्यही परमेश्वर हजुर नै अहिले राजा बनेर बसेका दैत्य, प्रमथ र राक्षसहरूको विनाश 
गर्न र धर्ममर्यादाको परिपालन गर्ने साधुहरूको रक्षा गर्नका लागि अवतीर्ण हूनुभएको छ। 


 ज 


दिष्ट्या ते निहतो दैत्यो टीकयायं हयाकृतिः। 
यस्य हेषितसन्त्रस्तास्त्यजन्त्यनिमिषा दिवम् ॥ १५॥ 


पदार्थ अनिमिषाः  देवताहरू   दैत्य केशी 
दिष्ट्या  खुसीको कुरो हो दिवम्  स्वर्गलाई नै ते  हजुारा 

यस्य  जुन दैत्यको त्यजन्ति  छोडेर भाग्दछन् लीलया  खेलखेलगै 
हेषितसन्त्रस्ताः  अयं  त्यही यो निहतः  मारियो 
हिनहिनाहटबाट डउराएका हयाकृतिः  घोडाको रूप लिने 





ताक्यार्थ हे भगवान् ! घोडाको रूप लिने केशी देत्यको हिनहिनाहटबाट डराएर देवताहरू स्वर्ग 
छाडेर भाग्दथे । त्यही देत्यलाई हजुरले सजिलै मारिदिनुभयो, यो खुसीको कुरो हो । 


चाणूरं मुष्टिकं चैव मल्लानन्यांङ्च हस्तिनम् । 
कंसं च निहतं द्रष्ये परर्वोऽहनि ते विभो ॥ १६॥ 


पदार्थ अन्यान्  अरू ते  हजुख्धारा 
विभो  हे प्रभु मल्छान् च एव  पहलवान्हरू निहतं  मारिएको 
पर्वः अहनि  पर्सिको दिनमा लाई पनि द्रक्ष्ये  देखने 
चाण्रं  चाणूर हस्तिनम् च  हात्तीलाई पनि 

मुष्टिकं  मुष्टिक कंसं च  कसलाई र 





ताव्यार्थ हे प्रभु! अब म परसि हजुरद्रारा चाणूर, मुष्टिक समेतका अन्य पहलवानूहरूलाई, 
हात्तीलाई र कंसलाई पनि मारिएको देखने । 


रामालन्द्री टीका 


८१५१ 


अध्याय ३७ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
तस्वानु राद्घयवनमुराणां नरकस्य च। 
पारिजातापहरणमिन्द्रस्य च पराजयम् ॥ १७ ॥ 
पदार्थ नरकस्य च  नरकको पनि 


तस्य अनु  त्यसपच्छि वध देख्नेद्ु 
शाङ्यवनमुराणां  शङ्ख, यवन, पारिजातापहरणम्  पारिजातको 
मुर नामका असुरहरूको र अपहरण र 





इन्द्रस्य च  इन््रको पनि 
पराजयम्  पराजय 
देखने 


वाक्यार्थ त्यसपछि शङ्ख, यवन कालयवन, मुर र नरक यी असुरहरू मरको पनि देख्ने्ु । 
त्यसै गरी हजुरले पारिजातको हरण गरेको र इन््रको पराजय भएको पनि देख्नेु । 


उद्वाहं वीरकन्यानां वीय॑ञुल्कादिलक्षणम् । 


नृगस्य मोक्षणं पापाद् द्वारकायां जगत्पते ॥ १८ ॥ 


पदार्थ वीरकन्यानां  वीरहरूका 
जगत्पते  हे जगत्का मालिक कन्याहरूको 
वीय॑श्ुल्कादिलक्षणम्  पराक्रम उद्वाहं  विवाह देख्नेु 
प्रदर्शन नै शुल्क भएको पापात्  ब्राह्मणको गाई हर्दा 





छेपारो हूनुपरेको पापबाट 
द्वारकायां  द्वारकामा 

नृगस्य  नृगको 

मोक्षणं  मुक्ति पनि देखने 


ताक्यार्थ आफ्नो पराक्रम नै शुल्क विवाहमा कन्यालाई दिइने वस्तु दिएर हजुरले वीरहरूका 
कन्याहरूसंग विवाह गरेको देख्नेष्ु । हे जगदीश्वर ! भुलवश ब्राह्मणको गाई हरण गरेका कारण 
कछेपारोको जन्म प्राप्त गरेका राजा नृगलाई पापबाट हजुरले मुक्ति दिनुभएको पनि म देख्नद्ु । 


स्यमन्तकस्य च मणेरादानं सह भायंया । 


मृतपुत्रप्रदानं च ब्राह्मणस्य स्वधामतः ॥ १९॥ 


मणेः  मणिलाई 

आदानं च  ल्याएको र 
स्वधामतः  आफ्नो धाम 
यमपुरी बाट ल्याएर 


पदार्थ 

भायंया सह  पत्नी 
जाम्बवतीका साथ 
स्यमन्तकस्य  स्यमन्तक 





ब्राह्मणस्य  ब्राह्मणका 
मृतपुत्रप्रदानं च  मरेका 
छो राहरू पनि दिएको पनि 
देख्नेद्ु 


वाक्यार्थ हजुरले आपफ्नी पत्नी जाम्बवतीका साथ जाम्बवान्बाट स्यमन्तक मणि ल्याउनुभएको 
र ब्राह्मणका मेका छोराहरूलाई यमपुरीबाट फर्काएिर ल्याउनुभएको पनि म देख्नेदु । 


पोण्डकस्य वधं पर्चात् कारिपुयीर्च दीपनम् । 
द॒न्तवक्वस्य निधनं चेद्यस्य च महाक्रतो ॥ २०॥ 


रामालन्द्री टीका 


४१५२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३७ 
पदार्थ कारिपुयोः  काशी नगरीको राजसूय यज्ञमा 

पोण्डकस्य  पौण्डक दैत्यको दीपनम् च  दहन पनि देखने चैद्यस्य च  चेदिराज 

वधं  वध देख्नेद्ु दन्तवक्चस्य  दन्तवक्त्रको शिशुपालको पनि 

पर्चात्  त्यसपछि महाक्रतो  युधिष्ठिरको निधनं  वध देखने 





ताक्यार्थ हजुारा गरिएको पौण्ड़कको वध, काशीनगरीको दहन एवं राजसूय यज्ञमा चेदिराज 
शिशुपाल र दन्तवक्त्रको वध पनि देख्नेद्ु । 


यानि चान्यानि वीयौणि द्वारकामावसन् भवान् । 
कती द्रक्ष्याम्यहं तानि गेयानि कविभिभुवि ॥ २९॥ 





पढार्थ यानि  जेजे कतौ  गर्नुहुनेछछ 
भवान्  हजुरले अन्यानि च  अरू पनि तानि  ती सवै 
द्वारकाम्  द्रारकामा कविभिः  विद्रानूहरूद्रारा अहं  म 
आवसन्  बसेर गेयानि  प्रशंसा गर्न योग्य द्रक्ष्यामि  देखने 
भुवि  पृथिवीमा वीयाणि  पराक्रमहरू 


ताक्यार्थ हजुरले द्रारकामा बसेर पृथिवीमा अरू पनि जेजति पराक्रमहरू गर्नुहुनेछछ, 
विद्वानूहरूद्वारा प्रशंसा गर्न योग्य ती से पराक्रमहरू म देख्नेद्ु । 


अथ ते कालरूपस्य क्षपयिष्णोरसुष्य वे । 


अक्षोहिणीनां  


ं निधनं द्रकष्याम्यलुंनसारथेः ॥ २२॥ 





पदार्थ अमुष्य  यो पुथिवीको भार   संहार 
अथ  यसपछ्छि क्षपयिष्णोः  नष्ट गर्न चाहने वि  निश्चय ने 
कालरूपस्य  कालरूप भई ते  हजुरले गर्न द्रक्ष्यामि  देखने 
अजुंनसारथेः  अर्जुनको सारथि अक्षोहिणीनां  कैयौँ अक्षौहिणी 

बनेर सेनाहरूको 


ताक्यार्थ यसपचक्छि हजुर कालरूप भएर महाभारतको युद्धमा अर्जुनको सारथि बनेर यो 
पृथिवीको भारलाई हरण गर्न कैयौँ अक्षौहिणी सेनाहरूको संहार गर्नृहुने, त्यो पनि म देख्नेदु । 


विशुद्धविज्ञानघनं स्वसंस्थया समाप्तसवोथंममोघवाञ्छितम् । 
स्वतेजसा नित्यनिवृत्तमायागुणप्रवाहं भगवन्तमीमहि ॥ २३॥ 
पदार्थ विशुद्धविज्ञानघनं  अविचयावृत्ति रूप उपाधिले रहित विशुद्ध 


रामालन्द्री टीका 


८१५३ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३७ 


पूर्ण विज्ञान स्वरूपले रहेका पदार्थहरूमा नित्य प्राप्त भएका नित्यनिवृत्तमायागुणप्रवाहं  
स्वसंस्थया  चिन्मय निरतिशय अमोघवाज्छितम्  सत्यसङ्ल्प मायाको कार्यरूप संसारको 





आनन्दरूप आफ्नो स्वरूप भएका चक्रबाट नित्य निवृत्त भएका 
स्थितिद्रारा स्वतेजसा  आपनो तेज भगवन्तम्  भगवान् हजुरको 
समाप्तसवौथंम्  सम्पूर्ण चित् शक्तिद्रारा ईमहि  शरणमा पर्दछलँ 


ताक्यार्थ हे भगवान् ! हजुर विशुद्ध र पूर्ण विज्ञानस्वरूप ह॒नुहन्छ । हजुर सर्धं चिन्मय निरतिशय 
आनन्दरूप आफ्नो प्रत्यकरूपमा अवस्थित हूनुहृन्छ । सत्यसङल्प हजुरलाई सम्पूर्ण पदार्थहरू नित्य 
प्राप्त छन्। आफ्नो चित्शक्तिका कारण माया र त्यसको कार्यरूप संसारचक्र हजुरको लागि नित्य 
निवृत्त छ । हामी यस्ता हजुरको शरणमा पर्दछौँ । 

विवरण माथिको श्लोकमा नारदजीले परमात्मालाई विशुद्धविज्ञानघन भन्नुभएको बताइएको 
छ । विज्ञानघन शब्दको अर्थ ज्ञान मात्र भने हुन्छ । विशुद्ध पदको अर्थ चाहं अविद्या सम्बन्धले 
रहित भन्ने हृन्छ । यद्यपि विज्ञानघन यो शब्दले ज्ञानस्वरूप आत्मालाई बुणा्ंछ, तर कर्टीकहीं 
विज्ञानघन शब्दले सुषुप्ति, मूर्च्छा आदिमा अविद्या वृत्तिद्रारा हुने ज्ञानले युक्त प्राज्ञलाई लिने 
गरिन्छ । प्रज्ञानघन एवानन्दमयो ह्यानन्दभुक् प्राज्ञस्त्रतीय पादः माण्डूक्योपनिषद्, ५ अर्थात् 
विज्ञानघन आनन्दमय एवं आनन्दभोक्ता प्राज्ञ आत्माको तेस्रो पाठ हो भनी उपनिषदमा यही 
अर्थमा प्रज्ञानघन शब्दको प्रयोग गरिएको छ। यसको भाष्य गर्दै शडराचार्य भन्नुह॒न्छ 
सेयमवस्था अविवेकरूपत्वात् प्रज्ञानघन उच्यते अर्थात् सुषुप्तिमा कुनै पनि पदार्थको स्फुरण हदेन, 
सबे एकनाश भद्रहन्छन्, त्यसैले अविवेकरूप ज्ञानभन्दा अरू बाह्य पदार्थ नभएकाले यसलाई 
प्रज्ञानघन भनिएको हो । व्याकरणशास्त्र अनुसार मात्र भने अर्थमा घन प्रत्यय हुन्छ। त्यसैले 
परमात्मा सदघन, चिदघन हुनुहुन्छ भनेर उहाँ सन्मात्र, चिन्मात्र हूनुहुन्छ भन्ने अर्थ ने बुनुपर्दछ । 
त्यसैले यहाँ विज्ञानघनको अर्थ विज्ञान मात्र भन्ते हृन्छ । स्वसंस्थया अर्थात् आफ्नो परमानन्दरूप 
स्वरूपस्थितिद्रारा ने समाप्तसर्वार्थम् अर्थात् सम्पूर्ण पदार्थहरूमा नित्य प्राप्त हुनुभएका परमात्मा 
सत्यसङ्ल्प हुनृहुन्छ भन्ने जनाउन यहाँ अमोघवाच्छितम् पदको प्रयोग गरिएको छ । इच्छा या 
कामना भएपछ्ि त ॒संसारसम्बन्धको प्राप्ति भडहाल्ला नि भन्ने शङड़ा हदा त्यसलाई हटाउन 
निवृत्तमायागुणप्रवाहम् यो पदको प्रयोग गरिएको छ। परमात्मा स्वतेजसा अर्थात् आफ्नो 
नित्यज्ञानरूप चितृशक्तिद्रवारा मायाको कार्य त्रिगुणमय संसारको प्रवाहदेखि सर्धँ टाढे हनहन्छ । 
यसरी यहां नारदजीद्रारा शुद्ध ज्ञानरूप परमात्माको स्तुति गरिएको छ। 


   क 


त्वामीडवरं स्वाश्रयमात्ममायया विनिमितारोषविशेषकल्पनम् । 
क्रीडाथंमदात्तमनुष्यविग्रहं नतोऽस्मि धुर्यं यदुवृष्णिसात्वताम् ॥ २४॥ 


पदढार्थ स्वाश्रयम्  आफ्नै आश्रयमा आत्ममायया  आफ्नो 
ईङवरं  जगत्का नियन्ता रहने मायाद्रारा 


रामालन्द्री टीका 


८९५९ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३७ 


विनिमिंतारोषविरेषकल्पनम्  आत्तमुष्यविग्रहं  मनुष्यको त्वाम्  हजुरमा 

सम्पूर्णं महत् आदि तत्तवहरूको शरीरलाई स्वीकार गर्नुभएका नतः  विनत पूरे ुकेको 
निर्माण गरी सम्पूर्ण सुष्टि गर्ने यदुवृष्णिसात्वतां  यद्, वृष्णि रअस्मि  छ 

अद्य  अहिले सात्वत वंशीहरूमा 
क्रीडाम्  लीला गर्नका लागि धुर्यं  श्रेष्ठ 
ताक्यार्थ जगत्का नियन्ता हजुर आफ्नै आश्रयमा रहेर आफ्नो मायाशक्तिद्वारा सम्पूर्णं महदादि 
तत्त्वहरूको निर्माण गरी त्यसद्रारा सम्पूर्ण सृष्टि गर्नृहुन्छ । लीला गर्नका लागि अहिले मनुष्य शरीर 
धारण गर्नृहुने हजुर यदुवंशी, वृष्णिवंशी र सात्वतवंशीहरूमा धरेष्ठ ह॒नहन्छ । हे भगवान् ! म 
हजुरलाई प्रणाम गर्दह्ु । 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
एवं यदुपतिं कृष्णं भागवतप्रवरो मुनिः। 
प्रणिपत्याभ्यनुज्ञातो ययो तदरश॑नोत्सवः॥ २५॥ 





पदार्थ मुनिः  मुनि नारदले अभ्यनुज्ञातः  विदादइका 
तदशंनोत्सवः  उहाँ भगवान् एवं  यसप्रकार लागि अनुमति लिएर 
को दर्शन गरेर आनन्दित भएका यदुपतिं  यदुपति ययो  जानुभयो 
भागवतप्रवरः  भगवान्का श्रेष्ठ कृष्णं  श्रीकृष्णलाई 

भक्त प्रणिपत्य  प्रणाम गरेर 





ताव्यार्थ यसप्रकार भगवान् श्रीकृष्णको दर्शन गरेर आनन्दित भएका भगवानूका परमभक्त 
नारद मुनिले उहाँ लाई प्रणाम गरेर बिदाइका लागि अनुमति लिई त्यहाँबाट जानुभयो । 


 अ ०   भ 
भगवानपि गोविन्दो हत्वा केशिनमाहवे । 
पञशुनपाख्यत् पाठेः प्रीति्र॑नसुखावहः ॥ २६॥ 


पदार्थ गोविन्दः अपि  गोविन्दले पनि प्रीतेः  अति प्रसन भएका 
व्रजसुखावहः  ब्रजवासीहरूका आहवे  युद्धमा पाठेः  गोपहरूका साथ 

सुखदाता केशिनं  केशीलाई पशून्  पशु गाई हरूलाई 
भगवान्  भगवान् हत्वा  मारेर अपालयत्  पालन गर्नुभयो 





ताक्यार्थ त्रजवासीहरूका सुखदाता भगवान् गोविन्दले युद्धमा दैत्य केशीलाई मारिसकेपछि 
अति प्रसन्न गोपहरूको साथमा गाईहरूको रक्षा गर्नुभयो । 


एकदा ते पद्ून् पालाश्चारयन्तोऽद्रिसातुषु । 
चक्रुनिंलायनक्रीडाश्चोरपालापदेशतः ॥ २७॥ 


रामालन्द्री टीका 


४१५५ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३७ 
पदार्थ अद्विसानुषु  पहाडको समथल रक्षक बनेर 

एकदा  एक दिन भूभागहरूमा निलायनकीडाः  लुकामारी 

ते  ती श्रीकृष्ण, बलराम पञ्ून्  गार्ईहरूलाई चक्रुः  खेल्दै थिए 

आदि चारयन्तः  चराडदे 

पालाः  गोखालाहरू चोरपालापदेशतः  चोर र 





ताक्यार्थ एक दिन श्रीकृष्ण, बलरामलगायत गोठालाहरू मिलेर गाई चरा्दँदे गोवर्धन पर्वतको 
समथल भूभागमा कोटी चोर र कोही रक्षक बनेर लुकामारी खेलिरहेका धिए। 

तत्रासन् कतिचिच्वोराः पाटार्च कतिचिन्नृप । 

मेषायितार्च तत्रैके विजहुरकुतोभयाः ॥ २८ ॥ 


आसन्  भएका थिए 
कतिचित्  कतिपय 
पालाः च  रक्षकटहरू र 


तत्र  त्यो पहाडमा 
अकुतोभयाः  निर्भय भई 
विजहुः  खेलमा रमाएका 
थिए 


पदार्थ 

नृप  हे राजा 

तत्र  त्यस वेलामा 
कतिचित्  कतिपय एके  अरू चाहं 

चोराः  चोरहरू मेषायिताः च  भेडाहरू भएर 
तवाक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! ती गोठालाहरूमध्ये कोही चोर, कोटी रक्षक र कोही चाहं भेडा 
भएर त्यस गोवर्धन पहाडमा निर्भय भई खेलमा रमादइरहेका थिए। 





त् न  अ  गोपाल्वेषधृक् 
मयपुत्रो महामायो व्योमो गोपाल्वेषधुक् । 
मेषायितानपोवाह प्रायश्चोरायितो बहून् ॥ २९॥ 





पदार्थ गोपाल्वेषधृक्  गोरक्षकको बहून्  धेरै 

महामायः  महामायावी रूप धारण गरेर मेषायितान्  भेडा बनेका 
मयपुत्रः  मय दैत्यको छोरो प्रायः  प्रायशः खेलमा गोठालाहरूलाई 

व्योमः  व्योमासुरले चोरायितः  चोर बनेको उसले अपोवाह  चोरेर लग्यो 


ताक्यार्थ मय दैत्यको छछोरो महामायावी व्योमासुरले गोठलोको रूप धारण गरी खेलमा चोर 
बनेर सहभागी भई भेडा बनेका धरे गोठालाहरूलाई चोरेर लग्यो । 


     नीतं नीतं 

गिरिदयां विनिक्षिप्य नीतं नीतं महासुरः । 

शिलया पिदधे द्वारं चतुःपञ्चावशोषिताः ॥ ३० ॥ 

नीतं नीतं  प्रत्येक पटक 


पदार्थ महासुरः  महासुर व्योमले 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध 


लगिएका गोठालालाई 
गिरिदर्यां  पहाडको गुफामा 
विनिक्षिप्य  राखेर 

द्वारं  गुफाको ढोका 


श्रीमद्भागवत 


शिलया  दुङ्गाले 

पिदधे  ढाकिदिन्थ्यो 
त्यसपछि 

चतुःपञ्च  चाररपाच जना 





१५६ 
अध्याय ३७ 


गोटाला मात्र 
अवरोषिताः  बांकी रहे 


ताक्यार्थ त्यस व्योमासुरले बारम्बार चोरेर लगेका गोपहरूलाई पहाडको गुफामा लगेर राखी 
त्यो गुफाको टढोका दलो दुङ्गाले ढाक्थ्यो । यसरी जम्मा चार पाँच जना गोठाला मात्र बाँकी रहे। 


तस्य तत्कमं विज्ञाय कृष्णः रारणदः सताम् । 


गोपान् नयन्तं जग्राह वृकं 


पदार्थ 
तस्य  त्यो व्योमासुरको 
तत्  त्यो 


कमं  गोपहरूलाई चोर्ने काम सताम्  आपना भक्तहरूलाई 


विज्ञाय  थाहा पाएर 


 , 
गोपान्  गोपहरूलाई 
नयन्तं  लगिरहेको 
व्योमासुरलाई 


रारणदः  शरण दिने 





हरर्वाजसा ॥ २१॥ 


कृष्णः  श्रीकृष्णले 
हरिः  सिंहले 

वृकं इव  व्वांसोलाई फँ 
ओजसा  बलपूर्वक 
जयाह  समात्नुभयो 


वाक्यार्थ त्यो व्योमासुरको त्यस्तो काम थाहा पाएपछि भक्तहरूका रक्षक भगवान्ले सिंहले 


व्वांसोलाई समाते  बलपूर्वक त्यसलाई च्याप्प समात्नुभयो । 


स निजं रूपमास्थाय गिरीन्द्रसदुशं बली । 


इच्छन् विमोक्तुमात्मानं नाशक्नोद् ग्रहणातुरः ॥ ३२॥ 


पदार्थ आस्थाय  बनाएर 
गिरीन्द्रसद्शं  विशाल पर्वत॒ग्रहणातुरः  समातिएकाले 
जस्त व्याकुल भएको 

निजं  आपनो बली  बलशाली 

रूपम्  रूप सः त्यो व्योमासुरले 





आत्मानं  आपूलाई 
विमोक्तुम्  भगवान्को 
हातबाट फुत्काउन 
इच्छन्  इच्छा गरे तापनि 
न अशक्नोत्  सकेन 


वाक्यार्थ भगवान्द्रारा समातिएपचछ्छि विशाल पहाडजस्तो आफनो वास्तविक रूप धारण गरेको र 
भगवानूबाट समातिएकाले व्याकुल भएको बलशाली त्यो व्योमासुरले भगवान्को हातबाट एुत्कन 
धेर कोसिस गय्यो तापनि फुत्किन सकेन। 


५  ५   महीतठे 
त नगृह्याच्चुता दम्या पातायत्वा महीतले । 


पश्यतां दिवि देवानां पञ्युमारममारयत् ॥ ३३॥ 


पदार्थ अच्युतः  भगवान् श्रीकृष्णले तं  त्यो व्योमासुरलाई 


रामालन्द्री टीका 


८१५७ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३७ 
दोभ्यां  दुबै हातले स  लडाएर पश्यतां  ठैर्वाररद 

निगृह्य  च्याप्प समातेर दिवि  स्वर्गमा बसेका पञ्ुमारम्  पशुलाई मारे फै 
महीतठे  पृथिवीमा देवानां  देवताहरूले अमारयत्  मारिदिनुभयो 


ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णले आफ्ना दुबे हातले व्योमासुरलाई च्याप्प समातेर भू्दमा पछार्नुभयो 
र स्वर्गमा बसेका देवताहरूले हेदहिदै त्यसलाई पशु मारे ४ मार्नुभयो । 


गुहापिधानं निभिं गोपान्निःसायं कृच्छरतः। 
सुरेगपि कः ०९ ् 
स्तूयमानः प्रविवेश स्वगोकुलम् ॥ २९ ॥ 





पदार्थ दुःखबाट गोपहरूबाट पनि 

गुहापिधानं  गुफालाई ढाकेको गोपान्  गोपहरूलाई स्तूयमानः  स्तुति गरिनुभएका 
दुङ्गालाई निःसायं  निकालेर भगवान् 

निभिंदयय  फुटाएर सुरैः  स्वर्गका देवता स्वगोकुलम्  आफ्नो गोकुलमा 
कृच्छ्रतः  गुफावासको गोपैः  पृथिवीमा बसेका प्रविवेश  प्रवेश गर्मुभयो 


वाक्यार्थ त्यसपछि गफालाई ढाकेर राखेको दुङ्गालाई फुटाएर भगवानूले गुफावासको दुःखबाट 
गोपहरूलाई निकाल्नुभयो । त्यसपछि देवताहरू र गोपहरुद्वारा स्तुति गरिनुभएका भगवान् आफनो 
निवासस्थान गोकुलमा प्रवेश गर्नुभयो । 


अध्यायविवरण यस अध्यायमा भगवान्ले केशी र व्योमासुरको वध गर्नुभएको प्रसङ्ग 
बतादइएको छ । घोडाको रूप लिएको केशीलाई दुष्ट मनसंग तुलना गरिएको छ । मन दष्ट हनु 
भनेको विषयहरूमा आसक्त हनु हो । जब मनले विषयहरूमा सुखबुदधि गर्द, तब इन्द्ियहरूमा 
खलबल मच्चिन्छ। इन्दियहरूमा खलबल मच्चिनु भनेको विषयहरूको भोग गर्न तिनीहरू 
बाहिरतिर तानिनु हो। यसरी विषयासक्तं मन र इन्द्रियहरू मिलेर मानिसलाई संसारको अँध्यारोमा 
जाकिदिन्छन्। कठोपनिषद् १३८५मा बाहिरी विषयहरूमा आसक्त मनलाई अयुक्त मन भनिएको 
छ अयुक्तेन मनसा सदा अयुक्त अर्थात् अनियन्त्रित मनको इसारा पाए्र नै इन्द्रियहरू 
विषयदेशमा जान खलबल गर्वछछन्। मनको वेग अत्यन्त चञ्चल र निग्रह गर्न नसकिने घोडाको 
वेग समान छ भनी शास्त्रमा बतादइएको छ । त्यसैले यहाँ घोडाको रूप भएको केशीलाई दुष्ट 
मनको प्रतीक मानिएको हो। जब केशी ब्रजमण्डलमा आद्पुग्यो, तब गोकुलमा त्रास र हलचल 
मच्चियो । विषयासक्तं मनको संसर्गपचछि गोकुल अर्थात् सवे इन्दरियहरूमा हुने हलचललाई यसले 
सूचित गरेको छ। 

व्योमासुर मय दानवको पुत्र थियो । यसले गोपालको वेष बनाएर तिनीहरूको अपहरण गर्दै 
गुफामा लगेर थुनिदियो। यो कुरा थाहा पाएपक्छि भगवान्ले त्यसको वध गर्नुभयो। यहाँ 
व्योमासुरले गरेको कामलाई मायाको प्रभावको रूपमा चित्रण गरिएको छ। मायाले सम्पूर्ण 
जीवहरूलाई मोहित बनाई संसाररूपी गुफामा थुनिदिन्छ। यो अन्धकारमय प्रपञ्चरूप गुफामा 


रामालन्द्री टीका 


८१५९ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३८ 


छिरेपच्छि प्राणीहरू त्यसबाट बाहिर निस्कन सक्दैनन्। यसबाट निकाल्न केवल भगवान् मात्र समर्थ 
हनुहन्छ । उहांले मायाको प्रभावलाई नष्ट गरी आपना भक्तहरूको संसारबन्धनलाई पनि ध्वस्त 
गरिदिनुह॒न्छ । यसरी व्योमासुर मारी आप्ना साथीहरूलाई उद्धार गरेबाट भगवान्ले मायाको प्रभाव 
नष्ट गरी आफ्ना भक्तहरूलाई आफनो परमानन्दमय सान्निध्य प्रदान गर्नृहुन्छ भन्ने स्पष्ट भएको 
छ । 

यहाँ केशीको मृत्युपलि व्योमासुरको वध गरिएको तात्पर्य बताडदे टीकाकारहरुद्रारा 
व्योमासुरलाई शृन्यस्थितिको प्रतीक मानिएको छ । व्योम अर्थात् आकाश शून्यता या खालीपनको 
प्रतीक हो। जब साधकले साधनाको बलले वासनामय दुष्ट मनको विनाश गर्दन्छ, तब कुनै पनि 
वस्तु बाँकी नरहेको अनि हृदयभित्र परमात्माको प्रकाश पनि नभटइसकेको स्थितिमा भित्रीबाहिरी 
कुनै पनि आलम्बन नपादा चित्तको जुन दशा ह॒न्छ, त्यसैलाई शृन्यताको अवस्था भनिन्छ। 
व्योमासुरले गोपालहरूलाई गुफाभित्र थुनिदिनु योगीहरू शृन्यताको स्थितिमा हराउनु हो। यो 
स्थितिमा कुनै पनि वस्तुको प्रकाश हदेन । यो अज्ञानात्मक तामस अवस्था हो। सुषुप्तिकालमा मन 
हरारँदा जस्तो अज्ञानात्मक अवस्था हृन्छ, यो शून्यावस्था पनि त्यस्ते खालको हुन्छ । यसमा रह॑दा 
सच्चिदानन्द परमात्माको प्रकाश हुदैन । त्यसैले यसबाट बाहिर निस्कनुपर्दछछ, तर भक्तहरूको भना 
अनुसार यसबाट निस्कन जीवको होइन, परमात्माकै बल चाहिन्छ। प्राणायाम, ध्यान, समाधि 
आदिद्रारा चित्तवृत्तिको निरोध गर्नुसम्म योगीको आफ्नै हातमा भए पनि चित्तमा अखण्डाकारले 
परमात्मप्रकाश हुन चाहं भगवान्को कृपा चाहिन्छ । त्यसैले भगवद्भक्त बाहेक अर्को कुनै पनि 
व्यक्ति यो वृत्तिनिरोधको अवस्थाबाट निस्कन सम्भव छैन। केवल सांसारिक वृत्तिको निरोध मात्र 
पुरुषार्थ होइन, अपितु त्यस वृत्तिमा परमात्मप्रकाश हनु मुख्य पुरुषार्थ हो । योगको मुख्य अर्थ पनि 
परमात्मासंग जोडिनु नै हो, संसारवाट द्ुदटिनु मात्र होन । त्यसैले भगवान् आप्ना भक्तहरूलाई यो 
वृत्तिनिरोध या शून्यताको स्थितिबाट उठाई आफ्नो साक्षात्कार या परमानन्दमय सान्निध्य प्रदान 
गर्नृहुन्छ । व्योमासुरलाई मारी गोपालहरूलाई आपनो साथमा लिनु यसक प्रतीक हो। 


९ 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे पूवोरधे 
व्योमासुरवधो नाम समप्तत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३७ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


४१६० 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


अध्याय ३८ 


अथ अष्टात्रिंशोऽध्यायः 
अक्रूरको भगवान् श्रीकृष्णसंग भेट 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
अक्रूरोऽपि च तां रात्रिं मधघुपुयां महामतिः। 


उषित्वा रथमास्थाय प्रययो नन्दगोकुलम् ॥ १॥ 


रातिं  रात 

महामतिः  ज्यादै बुद्धिमान् मधुपुर्या  मधु मथुरा नगरीमा 
अक्रूरः अपि  अक्रूर पनि उषित्वा  बसेर अर्को दिन 
तां च  त्यो श्रीकृष्णलाई लिन रथं  रथमा 

जान कसले आज्ञा दिएको आस्थाय  चदढेर 


पदार्थ 


नन्दगोकुलम्  नन्दको 
गोकुलतिर 
प्रययो  गए 





ताक्यार्थ कंसले श्रीकृष्ण र बलरामलाई लिएर आउन आज्ञा दिएको रात ज्यादै बुद्धिमान् 
अक्रूर त्यही मथुरा नगरीमा बसेर अर्को दिन रथमा चदढेर नन्दको निवासस्थान गोकुलतिर लागे । 


गच्छन् पथि महाभागो भगवत्यम्बुजेक्षणे । 
भक्ति परामुपगत एवमेतदचिन्तयत् ॥ २॥ 


भगवति  भगवान् श्रीकृष्णमा 
पराम् भक्तिं  परम भक्तिमा 
उपगतः  प्राप्त भएका 
महाभागः  महाभाग्यवान् 


पदार्थ 

पथि  बाटोमा 

गच्छन्  गडरहंदा 
अम्बुजेक्षणे  कमलनयन 


अक्रूरले 
एवम्  यसप्रकार 
एतत्  यी कुराहरू 





अचिन्तयत्  चिन्तन गर्न लागे 


ताक्यार्थ गोकुलतिर गद्रहंदा बाटोमा श्रीकृष्णको परम भक्तिमा निमग्न भएका महाभाग्यवान् 


अक्रूरले मनमनै यसरी विचार गर्न लागे। 


कि मयाचरितं भद्रं किं तप्तं परमं तपः। 


किं वाथाप्यहते दन्तं यद् द्क्ष्याम्यदयय केदावम् ॥ ३॥ 


पदार्थ आचरितं  गरियो 
मया  मद्रारा किंके कुनै 
किं के परमं  परम 

भद्रं  शुभ कर्म तपः  तपस्या 





तप्तं  गरियो 

अथ अपि  अथवा 
किंवा के 

अैते  योग्य पात्रलाई 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध 


दत्तं  दान दिदयो 
यत्  जसका कारण 


श्रीमद्भागवत 


अद्य  आज 
केरावम्  भगवान् केशवलाई 


९१६१ 


अध्याय ३८ 


द्रक्ष्यामि  दर्शन गर्नु 


ताक्यार्थ मेले आफ्नो जीवनमा कुन यस्तो शुभ कर्म गरेष्कु, कुन त्यस्तो श्रेष्ठ तपस्या गरे 
अथवा योग्य पात्रलाई कुन त्यस्तो दान दिं ? जसको फलस्वरूप आज म साक्षात् भगवान् 
केशवको दर्शन गर्न पाउनेद्धु । 


ममेतद् दुलभ मन्य उत्तमर्लोकदशांनम् । 
विषयात्मनो यथा बह्यकीतंनं शुद्रजन्मनः ॥ ४॥ 


पदार्थ विषयात्मनः  विषयासक्त चित्त कीर्तिं भएका भगवान्को दर्शन 
शद्रजन्मनः  शूद्र कुलमा भएको दुलभ  दुर्लभकछ भन्ने 

उत्पन्न व्यक्तिको लागि मम  मेरा लागि मन्ये  ठन्दह्ु 

ह्मकीतंनं यथा  वेदको एतत्  यो 





उत्तमरटलोकदशंनम्  पवित्र 


वाक्यार्थ जसरी शूद्र कुलमा उत्पन्न भएको व्यक्तिका लागि वेदका मन्त्रहरूको उच्चारण गर्नु 
दुर्लभ छ, त्यसै गरी विषयमा आसक्त चित्त भएको मेरा लागि पवित्र कीर्तिं भएका भगवान्को 
दर्शन पनि दुर्लभ छ भने मलाई लागेको छ। 


उच्चारण रे 


मेवं ममाधमस्यापि स्यादेवाच्युतदरशंनम् । 
हियमाणः कालनद्या क्वचित् तरति कङ्चन ॥ ५॥ 


पढार्थ अच्युतदशांनम्  भगवान् करुचन  कुनै व्यक्तिले 
मा एवं  तर त्यसौ होन श्रीकृष्णको दर्शन क्वचित्  कहिलेकाहीं 
किनभने स्यात् एव  हृन्छ नै किनभने तरति  त्यो प्रवाहलाई तर्न 


अधमस्य अपि  विषयासक्त कालनद्ाः  समयको प्रवाहरूप 
भएकाले नीच भए पनि नदीट्रारा 


मम  मेरो लागि हियमाणः  बगाइएको 
ताक्यार्थ तर त्यसो होन, म॒ आपु नीच विषयासक्त नै भए पनि मलाई भगवान्को दर्शन 
अवश्य हुन्छ । किनभने समयको प्रवाहरूप नदीद्रारा बगादएको व्यक्तिले कहिलेकांही त्यो प्रवाह 
तर्न सक्छ । 


सक्छ 





ममाद्यामङ्गलं नष्टं फलवांङ्चैव मे भवः। 
यन्नमस्ये भगवतो योगिध्येयादप्रिपङ्कजम् ॥ ६॥ 


रामालन्द्री टीका 


८१६२ 


दशम स्कन्ध 


पदार्थ 

अदय  मेरो 

मम  आज 
अमङ्गखं  अमङ्गल 
नष्टं  नष्ट भयो 


श्रीमद्भागवत 


मे  मेरो 

भवः च एव  जन्म पनि 
फठ्वान्  सफल भयो 
यत्  किनभने 

भगवतः  भगवान्को 





अध्याय ३८ 


योगिष्येयादप्रिपङ्कजम्  
योगीहरूद्रारा ध्यान गरिने 
चरणकमललाई 

नमस्ये  नमस्कार गर्नु 


वाक्यार्थ आज मेरो अमङ्गल नष्ट भयो, मेरो जन्म पनि आज सफल भयो । किनभने भगवान् 
श्रीकृष्णको योगीहरूले ध्यान गर्ने चरणकमललाई आज म नमस्कार गर्नु । 


कंसो बताद्याकृत मेऽत्यनुगरहं ्क्ष्येऽङ्प्रिपदुमं प्रहितोऽमुना हरेः। 
कृतावतारस्य दुरत्ययं तमः पूर्ैऽ तरन् यन्नखमण्डलत्विषा ॥ ७ ॥ 


पदार्थ 

बत  अहो 

अद्य  आज 

कसः  कंसले पनि 

मे मेरो 

अत्यनुय्रहं  ठलो अनुग्रह 
अकृत  गयो 
यन्नखमण्डलत्विषा  जुन 


भगवान्को नखमण्डलको 
कान्तिद्रारा 

पूर्वँ  पहिलेका भक्तहरूले 
दुरत्ययं  दुस्तर 

तमः  अज्ञानान्धकाररूप 
संसारलाई 

अतरन्  तरे 

कृतावतारस्य  मनुष्यरूपले 


अवतीर्ण 

हरेः  तिनै हरिको भगवान् 
श्रीकृष्णको 

अङ्धिपदूमं  चरणकमललाई 
अमुना  यही कसद्रारा 
प्रहितः  पठादएको मैले 
द्रक्ष्ये  दर्शन गर्नु 





ताक्यार्थ अहो ! कंसले त॒ आज ममाथि ठुलो अनुग्रह गययो। पहिलेका भक्तहरूले जुन 
भगवान्को नखमण्डलको कान्तिद्रारा अज्ञानमय अन्धकाररूप दुस्तर संसारसागरलाई पार गरे, उहाँ 
ने अहिले मनुष्यरूपमा अवतार लिनुभएका भगवान् श्रीहरिको चरणकमलको आज मेले दर्शन 


गर्नु । 


यदर्चितं ब्ह्मभवादिभिः सुरः रिया च देव्या मुनिभिः ससात्वतेः। 
गोचारणायालुचरे्चरद् वने यद् गोपिकानां कुचचु्कमाङ्कितम् ॥ ८ ॥ 


पदार्थ 
ब्रह्मभवादिभिः  ब्रह्मा, शङ्र 
आदि 
सुरे 
  देवताहरूद्रारा 
श्रिया टेव्या  भगवती 
लक्ष्मीद्रारा 
ससात्वतेः  भगवान्का 


भक्तहरू सहित भएका 

मुनिभिः च  ऋषिहरूद्रारा पनि 
यत्  भगवान्को जुन 
चरणकमल 

अचिंतं  पूजित छ 

यत्  जुन चरणकमल 
गोचारणाय  गाई चराउनका 


लागि 

अनुचरः  साथीहरूका साथ 
वने  वनमा 

चरत्  विहार गर्दथ्यो अनि 
गोपिकानां  गोपिनीहरूको 
कुचकुङ्कमाङ्कितम्  वक्षःस्थलमा 





लेपन गरिएको कुड कुमद्रारा 


रालालन्द्री टीका 


९१६२ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय इत 


रङ्गिएको धियो त्यो चरणको दर्शन गर्नु 


ताक्यार्थ ब्रह्मा, शङ्र आदि देवताहरूले, भगवती लक्ष्मीले र भगवान्का अन्य भक्तहरूले सहित 
भएका ऋषिहरूले जुन चरणकमलको पूजा गर्दछन्, गाई चराउनका लागि आपफ्ना गोप मित्रहरूका 
साथ जुन चरणकमल वनवनमा घुमेको छ र गोपिनीहरूको वक्षःस्थलमा लेपन गरिएको 
कुडकुमद्रारा जुन चरणकमल रङ्गिएको छ, भगवानूको त्यो चरणकमलको म दर्शन गर्नु । 


द्रक्ष्यामि नूनं सुकपोलनासिकं स्मितावलोकारुणकञ्जलोचनम् । 
मुखं मुकुन्दस्य गुडारकावृतं प्रदक्षिणं मे प्रचरन्ति वे मृगाः ॥ ९॥ 





पदार्थ मुकुन्दस्य  भगवान् आंँखा भएको 

मृगाः  मृगहरू श्रीकृष्णको गुडार्कावृतं  घुप्रिएको केशले 
मे  मेरो सुक्पोलनासिकं  सुन्दर गाला छेकिएको 

प्रदक्षिणं  दाहिनेतिर र नाक भएको मुखं  अनुहारलाई पनि 
प्रचरन्ति  हिंडिरहेका छन् स्मितावलोकारुणकञ्जलोचनम्  नूनं  निश्चय नै 

अतः मुस्कान सहितको दुष्टिले युक्त द्रक्ष्यामि  देख्नेु 

वे  निश्चयनै कमलको फूलजस्ता मन्द राता 


ताक्यार्थ मेरो दाहिनेतिरबाट मृगहरू हिंडिरहेका छन् यो शुभसड़त हो । त्यसैले भगवान् 
श्रीकृष्णको सुन्दर गाला र नाक भएको, मुस्कान सहितको दृष्टिले युक्त कमलको पएूलजस्ता मन्द 
राता आंँखा भएको र धघुभ्रिएको केशले छेकिएको अनुहारको पनि म दर्शन गर्नह्ु । 


विष्णोर्मनुजत्वमीयुषो       निजेच्छया 
अप्यद्य ठ भारावताराय भुवो निजेच्छया । 
लावण्यधाम्नो भवितोपलम्भनं मह्यं न न स्यात् फलमञ्जसा दुशाः ॥१॥ 





पदार्थ सौन्दर्यका आश्रय दशः  आंखाको 

भुवः  पुथिवीको विष्णोः  भगवान् विष्णुको फलम्  फल प्राप्ति 
भारावताराय  भार हरण गर्न अपि  यदि अज्जसा  सजिलै 
निजेच्छया  आप्नै इच्छाले ।अद्य  आज न स्यात्  भएन भन्ने कुरा 
मनुजत्वम्  मनुष्यको रूप  उपलम्भनं  दर्शन न  होदन 

ईयुषः  स्वीकार गर्नुभएका भविता  हने यो 

लावण्यघाम्नः  अतिशय मद्यं  मेरो 


ताक्यार्थ पृथिवीको भार हरण गर्नका लागि स्वेच्छले मनुष्यको रूप धारण गर्ुभएका अतिशय 
सौन्दर्यका आश्रय भगवान् विष्णुको आज दर्शन हुनेछ । जो मेरा आंँखाले आंँखा हूनुको फल 
सजिलैसँग प्राप्त गरेनन् भने कुरा होदन मेरा आंँखाले सजिलैसंग फल प्राप्त गरे । 


रामालन्द्री टीका 


 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३८ 


य ईक्षिताहरहितोऽप्यसत्सतोः स्वतेजसापास्ततमोभिदाभ्रमः। 
रचितेस्तदी न्द क्षधीभि सदनेष्वभीयते 
स्वमाययात्मन् रचितेस्तदीक्षया प्राणा  सदनेष्वभीयते ॥ ११॥ 
पदार्थ चितृशक्तिद्रारा स्वमायया  आपने मायाद्रारा 
य  जो परमात्मा अपास्ततमोभिदाभ्रमः  आत्मन्  आफैमा 
असत्सतोः  कार्य र कारणको अविद्याका कारण अनात्ममा हुने रचितैः  रचिएका वस्तुहरूद्रारा 
ईक्षिता अपि  हेराइ मात्रले ।आत्मबुद्धिलाई नष्ट गर्नुभएका सदनेषु  घरहरूमा वृन्दावनका 





कर्ता भए तापनि भए पनि निकुञ्ज र गोपिनीगृहहरूमा 
अहंरहितः  कर्वृत्वाभिमानले तदीक्षया  आपन हेराइ मात्रले अभीयते  प्रत्यक्ष रूपमा 
शून्य हुनुभएका प्राणाक्षधीभिः  प्राण, इन्द्रिय र देखिनुहुन्छ 

स्वतेजसा  आफ्नो बुद्धिहरूले सहित 


ताक्यार्थ जो परमात्मा आफ्नो हेरादइ मात्रले कार्यकारणात्मक संसारको सृष्टि गर्नुहन्छ तापनि 
जसमा कर्तृत्वको अलिकति पनि अभिमान छैन, जसले आफ्नो चितशक्तिद्रारा अविद्याका कारण 
अनात्मामा हुने आत्मबुदधिलाई नष्ट गर्नुभएको छ त्यस्तो भए पनि उह आफ्नै हेरा मात्रले प्राण, 
इन्द्रिय र बुदिहरूले सहित आफ्नै मायाद्रारा आफैमा रचित वस्तुहरुद्रारा वृन्दावनका निकुञ्ज र 
गोपिनीगृहहरूमा प्रत्यक्ष रूपले देखिनुहुन्छ । 
विवरण सामान्य जीव जस्त कर्ताभोक्ताको रूपमा प्रतीत हुनृहुने श्री कृष्णलाई कसरी ईश्वर 
मान्न सकिन्छ भन्ने शङ्ालाई हटाडदे अक्रूरले यहाँ श्रीकृष्णलाई मायाले रहित परमात्मा भनी 
बताएका छन्। परमात्मा अहंरहितः अर्थात् अहङ्कारले रहित हूनुहुन्छ । समष्टि एवं सर्वव्यापक 
आत्मचेतन्यले सीमित शरीर आदिमा आत्मनुद्धि गर्नु नै अहङ्कार हो। यही अहङ्कारद्रारा प्राणीहरू 
मानिस, पशु, देवता आदि शरीरहरूमा मात्र आत्मचेतनाको अनुभव गर्दछछन्। सर्वव्यापक 
आत्मतत्वको रूपमा आत्मानुभव गर्न श्रीकृष्णमा त्यस्तो परिच्छेदन गर्ने अहङ्ार छैन । श्रीकृष्ण नै 
असत्कार्य र सत्कारणरूप पदार्थको ईक्षिता अर्थात् द्रष्टा, साक्षी या प्रेरक हुनुहुन्छ । सामान्य 
प्राणीहरूमा तमः अर्थात् आप्नो स्वरूपको अज्ञान हुन्छ । अज्ञानद्रारा जगत् प्रपञ्चको भेद खडा 
हन्छ, त्यसपछि उनीहरू त्यसमा भ्रम या आत्मबुदधि गर्वछछन्, तर परमात्मामा भने अज्ञानको 
सम्भावना कैन । उहाँमा आफ्नो स्वरूपको स्फुरण सर्वदा विद्यमान छ। अज्ञान नभएपचछि उहाँको 
लागि न द्रैतप्रपञ्चको अस्तित्व छ, न उहाँ त्यसका कार्य शरीर, इन्द्रिय आदिमा आत्मबुदधि 
गर्नृहुन्छ । त्यसैले उहँलाई अपास्ततमोभिदाभ्रमः भनिएको हो । तदीक्षया अर्थात् आपने हेरादइ मात्रे 
स्वमायया अर्थात् आपनो मायाद्वारा आत्मन् रचितैः आपफूमा रचना गरिएका प्राणाक्षधीभिः अर्थात् 
प्राण, इन्द्रिय र बुदधिले सहित जीवको रूपमा, सदनेषु अर्थात् अनेक मनुष्य, पशु आदि 
शरीरहरूभित्र अभीयते अर्थात् प्रतीत हनुह॒न्छ । यसरी जीवात्माको रूपमा सबे शरीरभित्र प्रतीत हुने 
परमात्मा नै हुनुहुन्छ । 

अर्को अर्थं अनुसार सदनेषुको तात्पर्य गोकुलवृन्दावन आदिमा भन्ने लाग्छ। परमात्माको 


रामालन्द्री टीका 


४१९५ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय इत 


मायाको कारणले जीवहरू मूर्च्छित हृन्छन्, अनि तदीक्षया अर्थात् उनीहरूको आआपफनै संस्कार 
या सङ़ल्प अनुसार प्राण, इन्द्रिय, बुद्धि आदिको साथ उनीहरूको उत्पत्ति हन्छ । आत्मन् रचितैः 
अर्थात् आरफैमा रचिएका ती गोप आदिको साथमा भगवान् तब्रजमण्डलमा अभीयते अर्थात् 
देखिनुहन्छ या विहार गर्नृहुन्छ भन्ने अर्थ पनि हुन्छ । यहाँ पहिलो अर्थमा आफ्नो मायाद्वारा त्यसकै 
प्ररणाले या गुणहरूको क्नोभको कारणले परमात्माले जीवरूप धारण गर्नृहुन्छ भन्ने तात्पर्य हुन्छ । 
जसमा ईश्वरलाई ने द्वैतप्रपञ्चको कल्पना गर्न रूपमा स्वीकार गरिएको छ। दोस्रो अर्थमा भने 
परमात्माको मायाद्रारा मोहित भएको जीव आफ्नै सङ्ल्प या पूर्वपूर्वं संस्कार अनुसार द्वैतप्रपञ्चको 
कल्पना गर्द । परमात्मा यो द्रत कल्पनामा सम्बन्धित हुनुहुनन । यो त अविव्याग्रस्त जीवको काम 
हो भन्ने तात्पर्य रहेको छ । दुब प्रकारले विचार गर्दा परमात्मा मायापति एवं अविद्यारहित नै 
हुनुहुन्छ भन्ने सिद्ध हुन्छ । 


यस्याखिलामीवहमिः सुमङ्गटेवौचो विमिश्रा गुणक्म॑जन्मभिः। 
प्राणन्ति शुम्भन्ति पुनन्ति वे जगद् यास्तदिरक्ताः शवश्ोभना मताः ॥१२॥ 


र  युक्त भएका 
वाचः  वाणीहरूले 
जगत्  जगत् वक्ता, श्रोता 
आदि प्राणीहरू लाई 


पदार्थ 

यस्य  जुन भगवान्का 
अखिलामीवहभिः  सम्पूर्ण 
पापहरूका नाशक 


सभामा शोभित गरारंछन् 
पुनन्ति  पवित्र गरांछन् 
याः  जुन वाणीहरू 
तद्िरक्ताः  भगवान्को 


सुमङ्गल १२। थनबाट 
ठः  मङ्गलमय  निश्चय ने गुणक विमुख भएका 
गुणकमंजन्मभिः  दया आदि प्राणन्ति  प्राणको सञ्चार शवशोभनाः  मूर्दालाई 
गुण, गोवर्धनोद्धरण आदि गरारंछन् सिंगारिएका गहना जस्ता 


शुम्भन्ति  सज्जनहरूको मताः  मानिन्छन् 


ताक्यार्थ भगवान्का सम्पूर्णं पापहरूलाई नाश गर्न मङ्गलमय गुण, कर्म र जन्महरूले युक्त 
भएका वाणीहरू जसले उच्चारण गर्दछ वा सुन्दछछ भने त्यस्ता वक्ता र श्रोताहरूको हृदयमा 
प्राणको सञ्चार हुन्छ उनीहरूको जीवन सफल हुन्छ । सज्जनहरूको सभामा उनीहरू शोभायमान 
बन्दछन् र उनीहरूको जीवन पवित्र बन्द, तर भगवान्को गुणकीर्तनबाट विमुख भएका वाणीहरू 
भने मुर्दालाई लगाइएका गहना ४ शोभाहीन बन्दछन् । 


कर्म र जन्मद्रारा 





स चावतीणंः किर सात्वतान्वये स्वसेतुपाखामरवयंशम॑कृत्। 
यरो वितन्वन् बज आस्त ईरवरो गायन्ति देवा यदशोषमङ्गलम् ॥ १३॥ 


पदार्थ पालना गर्न श्रेष्ठ देवताहरूको सः  उहाँ परमात्मा 


स्वसेतुपाखामरवयंशम॑कृत्  


कल्याणकर्ता 


आपफूले बनाएको अनुशासनलाई ईरवरः  सर्वसमर्थ 


व्रजे  त्रजमा 
सात्वतान्वये  यदुवंशमा 


रामालन्द्री टीका 


८१६६ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय इत 
अवतीणंः च  अवतार लिएर   बस्नुभएको छ यत्  जुन भगवान्को कीर्ति 
यशः  कीर्ति   देवताहरू गायन्ति  गा्दछन् 

वितन्वन्  फैला अशोषमङ्गलम्  सम्पूर्ण 

किल  निश्चय नै मङ्गलमय फल प्रदान गर्ने 





ताक्यार्थ आपले बनाएको अनुशासनलाई पालना गर्ने श्रेष्ठशरेष्ठ देवताहरूको कल्याण गर्न 
सर्वसमर्थं उहाँ परमात्मा यदुवंशमा अवतार लिएर आफ्नो कीर्तिं फलाद ब्रजभूमिमा बस्नुभएको 
छ । देवताहरू मङ्गलमय फल प्रदान गर्ने उहाँको कीर्तिलाई बारम्बार गाँदछन्। 


तं त्वद्य नूनं महतां गतिं गुरं ्रैलोक्यकान्तं दुशिमन्महोत्सवम्। 
रूपं दधानं भिय ईप्सितास्पदः द्रक्ष्ये ममासन्नुषसः सुदशंनाः ॥ १ ॥ 





पदार्थ ईप्सितास्पदं  इच्छा गरेको अद्य  आज 

तरेखोक्यकान्तं  तीनै लोकमा रूपं  रूप नूनं  निश्चय पनि 

सुन्दर दधानं  धारण गर्नृहुने द्रक्ष्ये  देख्नेष् किनभने 
दुशिमन्महोत्सवम्  महतां  सज्जनहरूको उषसः  प्रातःकालीन समय 
दृष्टिमानूहरूको आंखाका एक गतिं  प्राप्तव्य मम मेरा 

मात्र आनन्दका विषय भएका गुरु  गुरु सुदशंनाः  कल्याणसूचक 
श्रियः  भगवती लक्ष्मीले तं तु  उहाँ भगवान्लाई आसन्  थिए 


ताक्यार्थ तीनै लोकमा सर्वाधिक सुन्दर भएकाले दृष्टिमान् व्यक्तिहरूको आंखाको आनन्दको 
एक मात्र विषय हुनुभएका, भगवती लक्ष्मीले चाहे अनुसारको सुन्दर रूप लिनुभएका, 
सज्जनहरूका प्राप्तव्य हुनुभएका गुरुरूप भगवान्को आज म निश्चय पनि दर्शन गर्नु, किनभने 
आज प्रातःकालदेखिकै मेरा समयहरू कल्याणसूचक भद्रहेका छन् प्रातः कालदेखि ने 
शुभसङ़तहरूको दर्शन भट्रहेको छ । 


अथावरूढः सपदीशयो रथात् प्रधानपुंसोशूचरणं स्वलब्धये । 
धिया धृतं योगिभिरप्यहं धुवं नमस्य आभ्यां च सखीन् वनोकसः ॥ १५॥ 


पदार्थ 

अथ  यसपचछ्छि भगवानूको 
दर्शनपच्छि 

सपदि  चाँडोचांँडो 
रथात्  रथबाट 

अवरूढः  ओर्लिएको 

अहं  मेले 


स्वलब्धये  स्वरूपभूत ज्ञानको 
प्राप्तिका लागि 

योगिभिः अपि  योगीहरद्रारा 
पनि 

धिया  हदयद्रारा 

धृतं  धारण गरिएको 

ईशयोः  सर्वसमर्थ 





प्रथानपुंसोः  पुरुषोत्तम श्रीकृष्ण 
र बलरामको 

चरणं  चरणलाई र 

आभ्यां  यी दुरईका 

वनोकसः  वन त्रजवासी 
सखीन् च  साथीहरूलाई पनि 
धरुवं  निश्चय नै 


रामालन्द्री टीका 


४१६७ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३८ 


नमस्ये  नमस्कार गर्नु 

ताक्यार्थ टादेबाट भगवान्को दर्शन गरेपछि म ॒चाँडोचांँडो रथबाट ओर्सिनिु। त्यसपच्ि 
ठुलाटठुला योगीहरूले पनि स्वरूपन्ञानको प्राप्तका लागि हृदयद्वारा ध्यान गरिएका पुरुषोत्तम 
भगवान् श्रीकृष्ण र बलरामका चरणमा प्रणाम गर्नु र उहांका व्रजवासी गोप साथीहरूलाई पनि 
नमस्कार गर्नु । 


अप्यङ्प्रिमूे पतितस्य मे विभुः रिरस्यधास्यन्निजहस्तपङ्जम् । 


को  , 


दत्ताभयं काठभुजङ्खरंहसा प्राहजतानां शरणेषिणां नृणाम् ॥ १६ ॥ 
पदार्थ काठमुजङ्गरंहसा  कालरूपी दत्ताभयं  अभयदान दिने 
अङ्घ्रिमूले  चरणतलमा सर्पको वेगद्रारा निजहस्तपङ्कजम्  आपनो 
पतितस्य  लत्रिएको प्रोदेजितानां  अत्यन्त उराएका करकमल 
मे मेरो रारणेषिणां  रक्षाका लागि अपि  के 
शिरसि  शिरमा शरणमा आएका अधास्यत्  राखिदिनुहोला 
विभुः  सर्वव्यापक भगवान्ले नृणाम्  मनुष्यहरूलाई 





ताक्यार्थ सर्वव्यापक भगवान्ले आफ्नो चरणतलमा लत्रिएको मेरो शिरमा कालरूपी सर्पको 
वेगद्रारा अत्यन्त उराएर रक्षाका लागि शरणमा आएका मनुष्यहरूलाई अभयदान दिने आफ्नो 
करकमल के राखिदिनुहोला त ? 


समर्हणं यत्र निधाय कोशिकस्तथा बलिङ्चाप जगत्त्रयेन्द्रताम् । 
यद्वा विहारे वरजयोषितां श्रमं स्पेन सोगन्धिकगन्ध्यपानुदत् ॥ ९७ ॥ 





पदार्थ निधाय  चढाएर सोगन्धिकगन्धि  कमलको 
कोशिकः  कौशिक गोत्रीय जगत्त्रयन्द्रताम्  तीनै लोकको पुष्प ॐ सुगन्धमय 

कुनै इन्द्रले र स्वामित्व त्रजयोषितां  ब्रजकुमारीहरूको 
तथा  त्यस्तै आप  प्राप्त गरे श्रमं  विहारजन्य थकाइलाई 
बलिः च  बलिले पनि वा  अहो स्पेन  स्पर्शद्रारा 

यत्र  जुन करकमलमा यत्  जुन करकमल द्वारा अपानुदत्  हटाइदिनुभयो 
समहंणं  पूजा को जल विहारे  रासक्रीडामा 


ताक्यार्थ कौशिक गोत्रमा उत्पन्न इन्द्र र दानवराज बलिले भगवान्को करकमलमा केवल जल 
चदढाएर पूजा गर्दा मात्र पनि तीनै लोकको स्वामित्व इन्द्रपद प्राप्त गरे। कमलको परूल रै 
सुगन्धमय जुन करकमलको स्पर्शले रासक्रीडाको समयमा थाकेका ब्रजकुमारीहरूको थकाइलाई 
भगवान्ले हटाइदिनुभयो । 


रामालन्द्री टीका 


४१६८ 


दशम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


अध्याय ३८ 


न मय्युपेष्यत्यरिवुद्धिमच्युतः कंसस्य दूतः प्रहितोऽपि विदवदुक् । 
योऽन्तबेहिश्चेतस एतदीहितं क्षेत्रज्ञ इंक्षत्यमठेन चक्षुषा ॥ १८ ॥ 


पदार्थ 

कसस्य  कसको 

दूतः  दूतका रूपमा 

प्रहितः अपि  पठादएको भए 
पनि 

मयि  मप्रति 

अच्युतः  भगवान् अच्युतले 


अरिबुद्धिम्  शत्रुबुद्धि 

न उपेष्यति  गर्नृहुनेकैन 
विङूवदुक्  सबैको साक्षी 
कषेत्रज्ञ  क्षेत्रज्ञ 

यः  जुन भगवानूले 

अमलठेन  शुद्ध 

चक्चुषा  चक्षु ज्ञानशक्तिद्रारा 





चेतसः  मनको 

अन्तः  भित्र 

बहिः  बाहिर रहेको प्राणी 
मात्रको 

एतत्  यो से 

ईहितं  चेष्टालाई 

ईक्षति  देख्नुहन्छ 


ताक्यार्थ कंसको दूतका रूपमा आएको भए पनि भगवान्ले मप्रति शत्रुबुदधि गर्बृहुनेकछेन । उहाँ 
सर्वसाक्षी क्षेत्रज्ञ हुनुहुन्छ यसैले उह आप्नो शुद्ध ज्ञानशक्तिद्रारा सम्पूर्ण प्राणीहरूको मनको भित्र 
र बाहिर रहेका सब चेष्टाहरूलाई देखन सक्नुहुन्छ । 


अप्यङ्प्रिमूलेऽ वहितं कृताञ्जलिं मामीक्षिता सस्मितमाद्रंया दशा । 
सपद्यपध्वस्तसमस्तकिल्विषो वोढा मुदं वीतविशङ ऊजिंताम् ॥ १९॥ 


पदार्थ 

अपि  यदि 

अङ्घ्िमूले  चरणतलमा 
अवहितं  संयमित भई 
कृताञ्जलिं  नमस्कार गरेको 
मां  मलाई 

सस्मितम्  मुस्कानले सहित 


आद्या  कृपाले पूर्ण स्निग्ध 
दशा  दुष्टद्रारा 

ईक्षिता  ठेर्वृभयो भने 

सपदि  तत्काल 
अपध्वस्तसमस्तकिल्विषः  
सम्पूर्ण पापहरू नष्ट भई 
वीतविशङकः  आनन्दको 





प्राप्तिको विषयमा शङ्ारहित 
भएको मैले 

उजिंताम्  प्रशस्त 

मुदं  हर्ष 

वोढा  धारण गर्नु 


ताक्यार्थ चरणकमलमा संयमित भई नमस्कार गरिरहेको मलाई भगवानूले मुस्कुराङदे कृपापूर्ण 
स्निग्ध दृष्टिले हैर्नुभयो भने मेरा सम्पूर्ण पापहरू तत्काल नष्ट हुने्न् अनि म निःशङ् भएर परम 


खुसीको अनुभव गर्नह्ु 


सुह्मं ज्ञातिमनन्यदेवतं दोर्भ्यां बृहदुभ्यां परिरप्स्यतेऽथ माम्। 
आत्मा हि तीर्थीक्रियते तदेव मे बन्धश्च कमौत्मक उच्छरवसित्यतः ॥२०॥ 


पदार्थ 
अथ  त्यसपछि 
सुहृत्तमं  अत्यन्त हितैषी 


ज्ञातिम्  स्वजन काका 
न्रे ५ स 

अनन्यदृवतं  उहाँ अतिरिक्त 

कुनै अर्को देवता नभएको 


माम्  मलाई 
वृहदुभ्यां  विशाल 
दोर्भ्यां  बाहुद्रारा 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


परिरप्स्यते  आलिङ्गन गर्नुहुनेक हि  निश्चय नै 


तदा एव  त्यही वेलामा नै 
मे मेरो 
आत्मा  शरीर 


तीर्थीकरियते  पवित्र गराद्न्छ 
अतः  त्यही आलिङ्नका 
कारण 





८९६९ 
अध्याय इत 


कमोत्मकः  कर्ममूलक 
बन्धः च  बन्धन पनि 
उच्छ्वसिति  शिथिल हुनेछ 


ताक्यार्थ म भगवान्को हितैषी र उहाँको स्वजन काका पनि हँ । उहाँ सिवाय मेरो कुनै अर्को 
इष्टदेव कैन । त्यसैले उहाँले मलाई आफ्नो विशाल बाहुदा जब आलिङ्गन गर्नुहुनेछछ, तब 
त्यसबाट मेरो शरीर पवित्र हुनेछ र कर्मबन्धन पनि शिथिल हुने । 


लब्धाङ्गसङ्गं प्रणतं कृताञ्जलिं मां वक्ष्यतेऽकरूर ततेत्युरुश्रवाः 
तदा वयं जन्ममृतो महीयसा नेवाद्तो यो धिगमुष्य जन्म तत्॥ २१॥ 


पदार्थ 

उरुश्रवाः  महान् यशस्वी 
भगवान्ले 

लब्धाङ्खगसद्गं  आलिङ्गन प्राप्त 
गरेको 

प्रणतं  दुकेर 

कृताञ्जलिं  नमस्कार गरेको 
मां  मलाई 


तत  हि काका 

अक्रूर इति  अक्रूर भनेर 
वक्ष्यते  सम्बोधन गर्नृहुन्छ 
तदा  त्यस समयमा 


वयं  म 

जन्मभृतः  सफल जन्मवाला 
हनेषु 

यः  जुन व्यक्ति 





महीयसा  सर्वपूज्य 
भगवान्द्रारा 

न एव आदतः  आत्मीय 
रूपले आदर गरिएन भने 
अमुष्य  त्यस व्यक्तिको 
तत्  त्यो 

जन्म  जन्मलाई 

धिक्  धिक्कार छ 


ताक्यार्थ महायशस्वी भगवान् श्रीकृष्णले जब मलाई आलिङ्गन गर्नृहुनेछ, तब म उहाँको 
चरणमा केर नमस्कार गर्नु । त्यसपचछ्छि उहाँले मलाई हे अक्रूर काका ! भनेर सम्बोधन गर्नुहुनेछ 
अनि मेरो जन्म पनि सफल हुनेछ । भगवान्ले यसरी जसलाई स्वीकार गर्नृहुन्न, त्यस ॒व्यक्तिको 


जन्मलाई धिक्कार छ। 


न तस्य कर्चिद् दयितः सुहृत्तमो न चाप्रियो द्वेष्य उपेक्ष्य एव वा । 
तथापि भक्तान् भजते यथा तथा सुररुमो यद्वदुपाभ्रितोऽथंद्ः ॥ २२॥ 





पदार्थ ष्यः  द्वेष्य यद्वत्  जसरी 

तस्य  उहाँ भगवान्को वा  अथवा अथंद्ः  इच्छित वस्तु प्रदाता 
कञ्चित्  कोही पनि उपेक्ष्यः एव च  उपेक्ष्य पनि बन्दछ त्यसै गरी 

द्यितः  प्रिय न कैन यथा  जसरी जसले भजन 
सुहृत्तमः  हितैषी तथा अपि  तापनि गर्द 

न छैन उपाभरितः  आश्वरयमा रहिएको भक्तान्  ती भक्तहरूलाई 
अप्रियः  अप्रिय सुखम  कल्पवृक्ष तथा  त्यसै गरी 


रामालन्द्री टीका 


४१७० 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३८ 


भजते  कृपा गर्बृहन्छ 

ताक्यार्थ भगवान्को कोही पनि प्रिय हितैषी छैन, कोही अप्रिय पनि छैन र कोटी उपेक्ष्य पनि 
कैन । तापनि जसरी कल्पवृक्षले आफ्नो आश्रयमा रेकाहरूलाई इच्छ गरेको वस्तु प्रदान गर्दछ, 
त्यसै गरी भगवान् पनि आपफूमा आधित भक्तहरूलाई कृपा गर्नृहुन्छ । 

विवरण यस श्लोकमा अक्रूरले भगवानूले भक्तहरूलाई प्रेम गर्नु उहाँको पक्षपात होइन भनी 
बताएका छन्। अक्रूरले मनमनै व्रजमा पुग्दा श्रीकृष्णको दर्शन हुने, खुटपट रथबाट ओर्लिंई वन्दना 
गर्दा उहाँले अङ़माल गर्न र आफ्नो जन्म सफल हुने कल्पना गरिरहेका थिए। यहाँ शङ्गा हन्छ 
परमात्मामा सामान्य जीवहरूमा जस्तो सम्बन्ध कहाँ हुन्छ र ? यसको समाधान गर्दै उनी भन्छन् 
भगवानूले भक्तहरूलाई अड़माल, प्रेम आदि गर्नु उहाँको करूणारूपी गुण हो । त्यसो गर्दा उहाँमा 
विषमताको दोष पनि आ्दैदेन। भक्त र भगवान्को सम्बन्धलाई लिएर के शङ़ा हुने गर्दछ भने 
भगवानूले भक्तलाई कृपा गर्दा उहांले पक्षपात या विषमता गरेको ठहरछ अनि नगर्दा भक्तिको 
परम्परा ने लुप्त हुन्छ । त्यसको समाधानमा यहाँ उद्धवले भगवान्लाई कल्पवृक्षसँंग तुलना गरेका 
छन् । कल्पवृक्षले आफ्नो नजिक गएकालाई चाहेको वस्तु दिन्छ, अनि नजानेलाई दिंदेन । यसबाट 
उसमा विषमताको दोष आ्ँदेन। यसै गरी आफनो नजिक आउनेलाई कृपा गर्ने स्वभाव भएका 
परमात्माले भक्तलाई कृपा गर्दा उहांमा विषमता आङँदेन। जो उहाँको नजिक जान्छ, उसले 
उहाँको कृपा प्राप्त गर्वछछ, जो नजिक जँदेन उसले कृपा प्राप्त गर्दैन भन्ने कुरा यहाँ बतादएको 
छ । 


किं चाग्रजो मावनतं यटृत्तमः स्मयन् परिष्वज्य गृदीतमञ्जलो । 
गृहं प्रवेर्याप्तसमस्तसत्कृतं सम्प्रक््यते कंसकृतं स्वबन्घुषु ॥ २३॥ 


पदार्थ मा  मलाई सत्कारहरू पाएको मलाई 
किंच  यसै गरी परिष्वज्य  आलिङ्गन गरेर स्वबन्धुषु  आपनो 
यदूत्तमः  यदुहरूमा श्रेष्ठ अञ्जलो  मेरो अँजुलीमा  आत्मीयजनहरुग्रति 
अग्रजः  दाजु बलरामले गृहीतम्  समाएर मलाई कसकृतं  कंसले गरेका 





स्मयन्  मृस्कुरादे गृहं  घरमा कार्यहरू 
अवनतं  दुकेर नमस्कार प्रवेश्य  प्रवेश गराएर सम्प्र्ष्यते  सोध्नुहुनेछ 
गरिरहेको आप्तसमस्तसत्कृतं  समस्त 


ताक्यार्थ म जब दुकेर नमस्कार गर्दै भगवानूको अगाडि बस्नु, तब यदुहरूमा श्रेष्ठ 
बलरामजी मेयो सामु मुस्कुरारदे आनृहुनेछछ र मलाई आलिङ्गन गरेर मेरो अंँजुलीमा समाएर मलाई 
घरभित्र प्रवेश गराउनुहुनेछछ । अनि मेरो सत्कार गरिसकेपच्छि उहांँले आत्मीयजनहरुूप्रति कसले के 
कस्तो व्यवहार गरिरहेको छ भनी सोध्नुहुने । 


रामालन्द्री टीका 


४१७१ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय देत 
श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
इति सञ्चिन्तयन् कृष्णं वफल्कतनयोऽध्वनि । 
रथेन गोकुलं प्राप्तः सुयंश्चास्तगिरि नृप ॥ २४॥ 

पदार्थ अध्वनि  बाटोमा प्राप्तः  पुगे 

नृप  हे राजा परीक्षित् कृष्णं  श्रीकृष्णलाई सूयः च  सूर्य पनि 

इति  यसप्रकार सञ्चिन्तयन्  चिन्तन गर्दै अस्तगिरि  अस्ताचलमा 


रवफत्कतनयः  श्वफल्क का 


छोरा अक्रूर 


रथेन  रथद्रारा 
गोकुलं  गोकुल 





पुगे 


ताक्यार्थ हे राजा परीभ्षित् ! यसरी श्वफल्कका छोरा अक्रूर बाटोमा रथ चदढेर भगवान् 
श्रीकृष्णको चिन्तन गर्दै गोकुल पुगे भने सूर्य पनि अस्ताउन लागे। 


पदानि तस्याखिललोकपारकिरीटजुष्टामलपादरेणोः। 


  म्र,    . 


ग्र 


ददश गोष्ठे क्षितिकोतुकानि विलक्षितान्यन्जयवाङ्कशादः ॥ २५॥ 


पार्थ अखिललोकपारकिरीरजुष्टामल 
गोष्ठे  गोठ त्रजमा पाद्रेणोः  सम्पूर्ण 
अन्नयवाङ्कुशाद्येः  कमल, जौ, लोकपालहरूको शिरको 


अङ्कुश आदि चिहृहरूद्रारा 


मुकुटद्रारा निर्मल चरणरजको 


तस्य  ती भगवान्को 
क्षितिकोतुकानि  पृथिवीको 
अलङ्कार भएका 

पदानि  चरणचिह्वहरू 


विलक्षितानि  अडिति सेवन गरिएका द्द्शं  देखे 
ताक्यार्थ जसको चरणचविह्नका रजलाई सम्पूर्ण लोकपालहरूले आफ्नो शिरको मुकुटमा 
लगारंछन् त्यस्ता भगवान्को प्रथिवीको अलङार भएका अनि कमल, जौ, अडकुश आदिको 


चिहद्रारा अडिति पदचिह्वहरूको अक्रूरले व्रजमा दर्शन गरे । 





तदशंनाह्यदविवृद्धसम्भ्रमः प्रम्णो्वरोमाश्चुकलाकुठेक्षणः। 


रथादवस्कन्द्य स तेष्वचेष्टत प्रभोरमून्यङ्धिरजांस्यहो इति ॥ २६॥ 


पढार्थ उ्वंरोमाश्चुकखाकुटेक्षणः   अवस्कन्य  ओर्लिएर 
तदशंनाह्यदविवृद्धसम्भ्रमः  उहाँ रौँहरू ठाडाठाडा भएका र॒ अहो  अहो 

भगवान्को पदचिहको आंसुका थोपाहरूले आंँखा अमूनि  यी 

दर्शनद्रारा उत्पन्न आनन्दले भिजेका प्रभोः  भगवान् श्रीकृष्णका 
विहल भएका सः  ती अक्रूरले अङ्धिरजांसि इति  

प्रेम्णा  प्रमका कारण रथात्  रथबाट चरणरजहरू हृन् भन्दै 





रामालन्द्री टीका 


८९७२ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३८ 


तेषु  ती चरणरजहरूमा अचेष्टत  लडिवुडी गर्न लागे 


ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णको पदचिह्वहरूको दर्शन गरिसकेपचछि अक्रूर आनन्दले विहल भए । 
प्रमका कारण उनको शरीरका सम्पूर्ण रौँहरू ठाडाठाडा भए भने ओंसुका थोपाहरूले उनका 
आंँखा भिजे। उनी रथबाट ओर्लिएर अहो ! यी भगवानूका चरणरजहरू भन्दै भगवानूका 
चरणरजहरू भएको ठाउँमा लडिबुडी गर्न लागे । 


देहम्भृतामियान्थो हित्वा दम्भं भियं शुचम् । 
सन्देशाद् यो हरेलिदगदशंनभ्रवणादिभिः ॥ २७॥ 





पढार्थ श्रवण आदिद्रारा वि चरणरजमा लडिबुडी 
सन्देशात्  कसको सन्देश दम्भं  अभिमान प्रकर्ष भक्ति छ 

लिएर आएपछछि अक्रूरले भियं  भय इयान्  यत्ति नै 

हरेः  भगवान् श्रीकृष्णका शुचम्  शोकलाई देहम्भृताम्  शरीरधारीहरूको 
लिद्गदशंनश्रवणादिभिः  हित्वा  त्यागेर अर्थः  पुरुषार्थ हो 

चिहहरूको दर्शन र गणको यः  यो जुन अक्रूरले गरेको 


ताक्यार्थ कसको सन्देश लिएर आएपछि अक्रूरले भगवान्का चिह्ृहरूको दर्शन, गुणको श्रवण 
र लीलाचरित्रहरूको स्मरण आदिद्रारा आफ्नो अभिमान, भय र शोकलाई त्यागेर भगवान्को 
चरणरजमा लडिबुडी गरी प्रकृष्ट भक्ति गरे। शरीरधारीहरूको पुरुषार्थ भनेके यही हो । 

वितवरण यस श्लोकमा शरीरधारी जीवहरूको मुख्य पुरुषार्थ भनेको भगवानूमा समर्पित हनुमा 
ने छ भनी बताइृएको छ । अक्रूर व्रजमा आदा बाटोभरि भगवान्को चिन्तन गर्दै आए । उनी 
गोकुल पुगदा सूर्य पनि अस्ताचलमा पुगिसकेका थिए भनी बतादएको छ । यसरी बिहान मथुराबाट 
हिंडेका उनी सांख्मा मात्र गोकुल पुग्नुको कारण के होला? अक्रूर बाटोभरि भगवान्को सम्णना 
गर्दै रोकिंदे आएका धथिए, यही ने त्यसको कारण हो। अक्रूर जहो भगवानूका चरणचिह्न देख्थे, 
त्यी तत्काल रथबाट ओर्लिएर त्यहँ लुटपुट॒ गर्थ। यी भगवान् श्रीकृष्णका चरणचिह्न हृन् भनी 
तिनीहरूमा लुट्पुट॒ गर्दै भगवान्संग मिलन हुने कल्पनामा छटपिंदे गोकुल आदा त्यहोँ पुरन 
दिनभरि लागेको देखिन्छ । अक्रूरलाई त ॒कंसले रामकृष्णलाई लिई आन खटाएको धियो । 
लौकिक कर्तव्य पनि भली यसरी भक्तिमा मस्त बन्नु राम्रो हो त भन्ने शङ़ा हदा श्रीशुकदेवले 
अक्रूरको चरित्रलाई समर्थन गर्दै यहां शरीरधारीहरूको पुरुषार्थको कुरा बताउनुभएको छ। 
जीवहरूले गर्ने सबभन्दा महत्वपूर्ण पुरुषार्थ भनेको भगवानूको चिन्तन र दर्शन ने हो । त्यसभन्दा 
बाहेक अरू सबै लौकिक कर्तव्य एवं धर्म आदि खास पुरुषार्थ होइनन्। अज्ञानका कारणले 
प्राणीहरूले संसार बढाउनुलाई नै मुख्य पुरुषार्थ एवं कर्तव्य ठानेका छन्, तर विनाशी संसारलाई 
जति बढाए पनि त्यो एक दिन नष्ट भडहाल्छ । त्यसैले बुद्धिमान् व्यक्तिले संसार बढाउनमा होइन, 
परमात्मचिन्तनमा नै समय बिताउनुपर्दछ । परमात्मा वास्तविक वस्तु हूनह॒न्छ, जगत् काल्पनिक 


रामालन्द्री टीका 


९१७ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३८ 


वस्तु हो। यथार्थ वस्तुलाई छाडी काल्पनिक वस्तुको पछि लाग्नु पुरुषार्थ हुन सक्देन। त्यसैले 
प्राणीहरूले आफ्नो सम्पूर्ण समय परमात्माके लागि खर्च गर्ुपर्दछ। 

यहाँ अक्रूरको चरित्रलाई हर्दा उनमा मथुरामा रहुन्जेल श्रीकृष्णप्रति त्यति प्रेम भएको 
देखिंदेन। अक्रूर अत्याचार कंसकै साथ दिई बसिरेका देखिन्छन्। दृष्टसंसर्गलाई त्याग्न 
नसकेकाले उनको चरित्रमा त्यति उच्चता देखिंदेन। अक्रूर एउटा संसारी व्यक्ति भँ लाग्दछन् । 
वास्तवमा संसारी व्यक्तिहरूलाई पनि भगवत्परमको दृष्टान्त दिनको लागि नै अक्रूरको चरित्र 
बतादइएको हो । संसारको संसर्गमा ररहदा संसारी नै भए तापनि जब परमात्मातफ फर्किनि वेला 
हृन्छ, तब जीवले सम्पूर्ण भावले परमात्मामा समर्पित हन सक्नुपर्दछ। शरीर, इन्द्रिय आदिमा 
आत्मनुद्धि गर्ने आसक्त व्यक्तिहरूको पनि अर्थः अर्थात् कर्तव्य यही हो कि उनीहरूले पनि 
भगवान्को नजिक जानुपर्ने भयो भने दम्भ, भय आदि सबेलाई हटाई पूर्णरूपले समर्पित हनुपर्दछ। 
अक्रूर जब मथुराबाट गोकुलतिर अभिमुख भए, तब उनमा भगवत्परमको सञ्चार भएको 
देखाइएको छ । यसरी संसारी व्यक्तिहरूले पनि भगवानूतिर अभिमुख भएपच्छि पूर्णरूपमा समर्पित 
हनुपक्छ भन्ने शिक्षा दिइएको छ । 


ददं कृष्णं रामं च व्रजे गोदोहनं गतो । 
पीतनीलाम्बरधरो शरदम्बुरुहेक्षणो ॥ २८ ॥ 
श  अ श्रीनिकेतो  स 


स  वृहदुभुजो 
किंशोरो श्यामलर्वेतो श्रीनिकेतो वृहदुभुजो । 
सुमुखो सुन्दरवरो बालद्िरदविक्रमो ॥ २९॥ 


पदार्थ 

व्रजे  व्रजमा पुगेपछ्छि 
गोदोहनं  गाई दुहन 

गतो  जानुभएका 
पीतनीलाम्बरधरो  पलो र 
नीलो वस्त्र लगाउनुभएका 
रारदम्बुरुदेक्षणो  शरत्कालीन 
कमलजस्तो ओंँखा भएका 


सयामलर्वेतो  श्याम र श्वेत 
वर्ण भएका 

श्रीनिकेतो  सौन्दर्यको आश्रय 
भएका 

बृहद्भुजो  ठलाठला हात 
भएका 

सुमुखो  सुन्दर अनुहार भएका 
सुन्दरवरो  सुन्दर पुरूषटरूमा 


शरेष्ठ 

बालद्धिरदविक्रमो  हात्तीको 
बच्चाको जस्तो गति भएका 
किडोरो  किशोर 

कृष्णं  श्रीकृष्ण र 

रामं च  बलरामलाई पनि 
ददश  देखे 





ताक्यार्थ व्रजमा पुगेका अक्रूरले गाई दुहुने गोठमा जानुभएका श्रीकृष्ण र बलरामलाई देखे । 
श्रीकृष्णले पीताम्बर र बलरामले नीलाम्बर लगाउनुभएको थियो । भगवान् श्रीकृष्ण श्यामवर्णको र 
बलराम गौरवर्णको हूनुहुन्थ्यो । उहाँहरूका आंँखा शरत्कालीन कमल फँ प्रफुल्लित थिए । सुन्दर 
अनुहार भएका उहाँ किशोरहरू सुन्दरपुरुषहरूम सर्वश्रेष्ठ हुनहन्थ्यो । ठुलाठला हात भएका 
उहांहरू हात्तीको बच्चाको फँ मन्द र ललित गतिले हिंडदे हुनुहन्थ्यो । 


रामालन्द्री टीका 


८९७४ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


न्द,   


ध्वजवजाङकुशाम्भोजेरिचहितेरट्धरिमिरवंजम् । 


अध्याय ३८ 


स   अ  
राभयन्ता महात्मानावनुक्रशस्मतक्षणा ॥ २० ॥ 


उदाररुचिरकीडो     न  न्द, 
उदाररुचिरकरीडो खग्विणो वनमालिनो । 
पुण्यगन्धानुलिप्ताङ्ग स्नातो विरजवाससो ॥ 


भएका 
अनुक्रोशस्मितेक्षणो  दयापूर्ण 
मुस्कान र दृष्टि भएका 
उदाररुचिरकरीडो  उदार र 
सुन्दर क्रीडा गर्न 


पदार्थ 

ध्वजवजाह्कुशाम्भोजेः  ध्वजा, 
वज्र, अङ्कुश र कमलहरूले 
चिहितेः  अङ्कित 

अङ्घ्रिभिः  चरणहरूदरारा 


व्रजं  व्रजलाई स्नातो  स्नान गरेका 
शोभयन्तो  शोभायमान सखग्विणो  रत्नहरूको माला 
गराद्रहेका ।लगाएका 


महात्मानो श न 
महात्मानो  विशाल हृदय वनमाख्नो  वनमाला धारण 





२९॥ 


गरेका 

पुण्यगन्धानुलिप्ताङ्गौ  पवित्र 
वासनादार चन्दनले अङ्मा लेप 
लगाएका 

विरजवाससो स 

विरजवाससो  पवित्र वस्त्र 
लगाएका श्रीकृष्ण र 
बलरामलाई देखे 


ताक्यार्थ ध्वजा, वज्र, अङ्कुश र कमलहरूले अडिति चरणहरूद्वारा ब्रजलाई शोभायमान 
गराद्रहनुभएका, दयापूर्णं मुस्कान र दृष्टि भएका, उदार र सुन्दर क्रीडा गरिहनुभएका, स्नानपूर्वक 
रत्नहरूको हार र वनमाला लगाउनुभएका एवं अङ्गमा पवित्र वासनादार चन्दन लेपन गर्नुभएका र 


पवित्र वस्त्र लगाउनुएका श्रीकृष्ण र बलरामलाई अक्रूरले देखे । 


प्रानपुरुषावादयो ४ जगद्धेत् भ जगत्पती 
प्रधानपुरुषावादयो त्पती । 


अवतीर्णो जगत्यर्थे न ५ ५   
अवतीणो जगत्यथे स्वांरोन बरकेरावो ॥ ३२॥ 


    न्रे, 


दिशो वितिमिरा राजन् कुवौणो प्रभया स्वया 
यथा मारकतः शेो रोप्यश्व कनकाचितो ॥ 


  आपनो अंशसहित 
अवतीर्णो  अवतीर्ण हुनुभएका 
कनकाचितो  सुनले मोडेका 
न्त रो 

आद्यो  आच मारकतः हकः  इन्द्रनील पर्वत 
जगद्धेत् न स 

जगद्धेत्  जगत्का कारण  रोप्यः च यथा  रौप्य पर्वतले 
जगत्पती  जगत्का मालिक स्वया  आफ्नो 

जगत्यर्थे  जगत्को पालन गर्न प्रभया  शरीरको कान्तिद्रारा 


पदार्थ 
राजन्  हे राजा परीक्षित् 
प्रथानपुरुषो  पुरुषोत्तम 





३२॥ 


दिः  दिशाहरूलाई 
वितिमिराः  अन्धकाररहित 
कुवौणो  बनादरहेका 
बरुकेडावो  श्रीकृष्ण र 
बलरामलाई देखे 


रामालन्द्री टीका 


४१७५५ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय इत 


वाक्यार्थ हे राजा परीभ्षित् ! जगत्का आदिकारण, जगत्का मालिक पुरुषोत्तम भगवान् नै 
जगत्को पालन गर्का लागि आआप्नो अंशद्रारा भगवान् श्रीकृष्ण र बलरामको रूपमा अवतार 
लिएर धर्तीमा अवतीर्ण हनुभएको छ । जसरी सुनले युक्त भएका इन््रनीलपर्वत र रौप्यपर्वतले 
आसपासको अन्धकारलाई नष्ट गराएको रँ आफ्नो शरीरको कान्तिद्रारा पूर्वं आदि दिशाहरूलाई 
उज्यालो बनाद्रहेका श्रीकृष्ण र बलरामलाई अक्रूरले देखे । 


रथात् तर्णमवप्टुत्य सोऽक्रूरः स्नेहविहलः। 
पपात चरणोपान्ते दण्डवद् रामकृष्णयोः ॥ ३४॥ 


पढार्थ तुम्  तुरुन्तै चरणोपान्ते  चरणतलमा 
स्नेहविहलः  स्नेहले व्याकुल रथात्  रथबाट दण्डवत्  दण्ड फ 
भएका अवप्टुत्य  ओर्लिएर पपात  पसारिए 
सःती रामकृष्णयोः  बलराम र 

अक्रूरः  अक्रूर श्रीकृष्णको 





ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्ण र बलरामलाई देख्नासाथ ती अक्रूर स्नेहले व्याकुल भए र रथबाट 
तुरन्त ओर्लिएर श्रीकृष्ण र बलरामको चरणतलमा दण्डवत् प्रणाम गरे । 


भगवदशंनाह्यदबाष्पपयौकुलेक्षणः। 
पुलकाचिताद्ग ओत्कण्ड्यात् स्वाख्याने नाराकन्नृप ॥ ३५॥ 


पदार्थ दर्शनद्रारा उत्पन्न भएको हर्षका ओत्कण्द्यात्  आंसुका कारण 
नृप  हे राजा परीक्षित् आंँसुद्रारा ओंँखा भरिएका गला अवरुद्ध भएको हुनाले 
भगवदशंनाह्याद्बाष्प पुलकचिताङ्गः  शरीरका रौँहरू स्वाख्याने  आपनो कुरा गर्न 
पयोकुलेक्षणः  भगवान्को ठाडा भएका अक्रूरले न अशकत्  सकेनन् 





ताक्यार्थ हि राजा परीक्षित् ! भगवान्को दर्शन गर्दा खुसीले आएको ओंसुद्रारा अक्रूरका आंँखा 
भरिए । उनको शरीरका प्रत्येक अङ्गका रौँहरू ठाडाठडा भए । आंसु धरे बगेको हूुनाले उनको 
गला पनि अवरुद्ध भएको थियो । त्यसैले उनले आफ्नो विषयमा केही बताडन पनि सकेनन्। 


भगवांस्तममिप्रेत्य रथाङ्गाङ्कितपाणिना । 
परिरेभेऽभ्युपाकृष्य प्रीतः प्रणतवत्सल ॥ ३६॥ 


पदार्थ भगवान्  भगवानूले 
प्रणतवत्सङः  शरणमा आउने तं  ती अक्रूरको अभिप्रायलाई 
भक्तहरूका प्रेमी अभिप्रेत्य  बुठेर 

प्रीतः  प्रसन्न हुनुभएका रथाङ्गाङ्कितपाणिना  रथको 


चक्रले अडिति आफ्नो हातले 
अभ्युपाकृष्य  आफ्नो सम्मुख 
तानेर 





परिरेभे  अङ्माल गर्नुभयो 


रामालन्द्री टीका 


८१७६ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय इत 
ताक्यार्थ शरणमा आएका भक्तहरूका प्रेमी भगवान् श्रीकृष्णले अक्रूर आडउनुको कारण 


बुनुभयो र अत्यन्त प्रसन्न भएर रथचक्र अङ्कति आफनो हातले अक्रूरलाई आफनो सम्मुख तानेर 
अङ़माल गर्नुभयो । 


सङद्भषंणङ्च प्रणतमुपगाह्य महामनाः । 
गृहीत्वा पाणिना पाणी अनयत् सानुजो गृहम् ॥ ३७॥ 


पदार्थ आएर नमस्कार गरिरहेका गृहीत्वा  समाएर 
महामनाः  महामनस्वी अक्रूरलाई गृहम्  घर 
सानुजः  भाद् श्रीकृष्ण सहित उपगुह्य  अङ्माल गरेर अनयत्  लानुभयो 


सङ्कषणः च  बलरामले पनि पाणिना  आप्नो हातले 
प्रणतम्  आफ्नो अगाडि पाणी  अक्रूरको दवै हातलाई 
ताक्यार्थ महामनस्वी बलरामले पनि आफ्नो अगाडि आएर नमस्कारपूर्वक उभिएका अक्रूरलाई 
अङ्माल गर्नुभयो । त्यसपछि दुबे दाजुभादले अक्रूरको दुबे हात समातेर उनलाई घरतिर लिएर 
जानुभयो । 





पष्ट्वाथ स्वागतं तस्मे निवेद्य च वरासनम्। 
प्रक्षाल्य विधिवत् पादो मघुपकौहंणमाहरत् ॥ ३८ ॥ 





पदार्थ वरासनम् च  उत्तम आसन मघुपकौहंणम्  मधुपर्क दुध र 
अथ  त्यसपछि पनि मह मिसाएर बनाइएको द्रव्य, 
स्वागतं  स्वागतपूर्वक निवेद्य  दिएर अथवा दही, नौनी र मह 
पृष्ट्वा  कुशलताका प्रश्नहरू विधिवत्  विधिपूर्वक मिसाएर बनादइएको द्रव्य का 
सोधेर पादौ  चरण लागि उचित सामग्री 

तस्मे  ती अक्रूरलाई प्रक्षाल्य  धोएर आहरत्  समर्पण गर्नुभयो 


ताक्यार्थ घर लगेर भगवान्ले अक्रूरको भव्य स्वागत गर्नुभयो । त्यसपछि कुशलताका विषयमा 
प्रश्न गरेर अक्रूरलाई बस्नका लागि उत्तम आसन प्रदान गर्जुभयो अनि विधिवत् चरण धोएर 
मधुपर्कं आदि सामग्रीहरू समर्पण गर्नुभयो । 


निवेद्य गां चातिथये संवाह्य श्रान्तमादतः। 
अन्नं बहुगुणं मेध्यं श्रद्धयोपाहरद् विभुः ॥ २९॥ 
पदार्थ विभुः  सर्वव्यापक भगवान्ले गां च  गाई पनि 


आदुतः  आदरभावनाले युक्त अतिथये  अतिथि अक्रूरलाई निवेद्य  प्रदान गरेर 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


श्रान्तम्  थाकेका अक्रूरलाई श्रद्धया  श्रद्धापूर्वक 
संवाद्य  चरण दबाएर उनको मेध्यं  पवित्र 


४१७७ 
अध्याय ३८ 


युक्त 
अन्नं  खाद्यान्न 


थका हटाई बहुगुणं  धेर गुण षड्रसले उपाहरत्  दिनुभयो 


ताक्यार्थ भगवान्ले अतिथि अक्रूरलाई आदरपूर्वकं गाई प्रदान गर्नुभयो अनि थाकेका उनको 
चरण दबाएर थकाइलाई हटाइदिनुभयो । त्यसपछि षड्रसले युक्त पवित्र बहुगुणयुक्तं अन्नहरू पनि 
भोजनका लागि दिनुभयो । 


न्स परमधर्मवित्   
तस्मे भुक्तवते प्रीत्या रामः परमधर्मवित् । 
मुखवासेगंन्धमाल्येः परां प्रीतिं व्यधात् पुनः ॥ ४०॥ 


पदार्थ परीत्या  प्रेमपूर्वक पुनः  फेरि पनि 
परमधर्मवित्  परमधर्मका ज्ञाता मुखवासेः  पान, सुपारी, परां  अत्यन्त 
रामः  बलरामले सुकमेल मुखवास र प्रीतिं  प्रसन्नता 


गन्धमाल्ये 
   वासनादार 
मालाहरूद्रारा 


भुक्तवते  भोजन गरिसकेका 
तस्मे  ती अक्रूरलाई 


ताक्यार्थ अक्रूरले भोजन गरिसकेपचछ्ि परमधर्मका ज्ञाता बलरामले उनलाई प्रेमपूर्वक मुखवास 
पान, सुपारी, सुकमेल आदि र वासनादार मालाहरू दिनुभयो र अक्रूरलाई ज्यादे खुसी 
गराउनुभयो । 


व्यधात्  उत्पन्न गराउनुभयो 





पप्रच्छ सत्कृतं नन्दः कथं स्थ निरनुग्रे । 
कंसे जीवति दाशाहं सोनपाला इवावयः ॥ ४१॥ 


कसाईले पालेको 
अवयः इव  भेडा रँ 
कथं  कसरी तपाईहरू 


दाशाहं  हे अक्रूर 
निरनुग्रहे  अत्यन्त ऋूर 
कंसे  कस 


पदार्थ 
सत्कृतं  भोजन आदिद्रारा 
सत्कार गरिएका अक्रूरलाई 





नन्दः  नन्दले जीवति  बाँचिरहेको अवस्थामा स्थ  रहनुभएको छ 
पप्रच्छ  सोधे सोनपालाः  पशुघाती 


ताक्यार्थ भोजन आदिद्रवारा सत्कार गरिसकेपछि नन्दले सोधै हे अक्रूर ! त्यो अत्यन्त क्रूर 
कंस बाँचिरहेको अवस्थामा उसको समीपमा कसाईले पालेका भेडाहरू ४ भएर तपा्ईहरू कसरी 
रहनुभएको छ ? 


यो ऽवधीत् स्वस्वसुस्तोकान् कोशन्त्या असुतृप् खलः। 
किं नु स्वित् तत्प्रजानां वः कुशलं विमृशामहे ॥ ४२॥ 


रामालन्द्री टीका 


४१७८ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
पदार्थ क्रोरान्त्याः  चिच्यादरहेकी 
असुतृप्  आपने प्राणको रक्षा स्वस्वसुः  आफ्नी बहिनी 
गर्न देवकीका 

यः  जुन स्तोकान्  शिशुहरूलाई 
खलः  दुष्ट कसले अवधीत्  मायो 





अध्याय ३८ 


तत्प्रजानां  त्यही पापीका प्रजा 
वः  तपार्ईहरूको 

कुराट  कुशल 

किंनु स्वित्  कसरी 

विमृश्छामहे  सोच्न सक्छ र 


ताक्यार्थ आफ्नै प्राणको मात्र रक्षा गर्न चाहने दुष्ट कंसले चिच्याद्रहेकी आपनी बहिनी 
देवकीका शिशुहरूलाई खोसेर माययो। तपार्ईहरू यस्तो दुष्टको प्रजा हूनुहन्छ भने हामी 


तपार्ईहरूलाई सुख होला भनेर कसरी सोच्न सक्छ र ? 


इत्थं सूनृतया वाचा नन्देन सुसभानितः। 


अक्रूरः परिपृष्टेन जहावध्वपरिभरमम् ॥ ४३॥ 


पदार्थ इत्थं  यसरी 
परिपृष्टेन  कुशलताको सूनृतया  मधुर 
विषयमा पहिल्यै सोधिएका ।वाचा  वाणीले सोधिएका 


नन्देन  नन्दद्रारा सुसभाजितः  सत्कार गरिएका 





अक्रूरः  अक्रूरले 
अध्वपरिश्रमम्  बाटोको 
थकादलाई 

न्स 
जहौ  त्याग गरे 


ताक्यार्थ अक्रूरले कुशलताको बारेमा नन्दलाई पहिल्यै सोधिसकेका थिए। त्यसपछि नन्दले 
पनि मधुर वाणीले कुशलताको विषयमा सोधैर यथायोग्य सत्कार गरेपलि अक्रूरको सम्पूर्ण थकाद्् 


नष्ट भयो । 


 


इति श्रीमदुभागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे पूवं  


ऽक्रूरागमनं नामाष्टात्रंशोऽध्यायः ॥ ३८ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


८१७९ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३९ 
अथ न  घ्याय 
अथ प््कनचत्वास्शाशव्यायः 
श्रीकृष्ण र बलरामको मथुरागमन 
श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
सुखोपविष्टः प्यके रामकृष्णोरुमानितः। 
ठेभे मनोरथान् सवान् पथि यान् स चकार ह ॥ १॥ 
पढर्थ बसेका मनोरथान्  इच्छ 
रामकृष्णोरुमानितः  श्रीकृष्ण रसः  ती अक्रूरले चकार  गरेका थिए 
नलरामद्रारा अत्यधिक सम्मानितह  निश्चय नै सवान्  ती सबै 
पङ्के  पलडमा पथि  बाटोमा लेभे  प्राप्त गरे 
सुखोपविष्टः  आरामपूर्वक  यान्  जेजे 





ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्ण र बलरामद्वारा अत्यन्त सम्मान गरिएका र आरामसंग पलडमा 
बसेका अक्रूरले बाटोमा जेजस्ता इच्छा गरेका थिए ती सबे प्राप्त गरे। 


३ ज ९ ् श्रीनिकेतने क 
किमलभ्यं भगवति प्रसन्ने श्रीनिकेतन । 
तथापि तत्परा राजन्न हि वाञ्छन्ति किञ्चन ॥ २॥ 


पदार्थ 

राजन्  हे राजा परीक्षित् ! 
श्रीनिकेतने  लक्ष्मीजीको 
आश्रय 

भगवति  भगवान् 


प्रसन्ने  प्रसन्न भएपच्छि 
किम्  कुन वस्तु 

अलभ्यं  अप्राप्य हुन्छ 

तथा अपि  तापनि 

तत्पराः  भगवान्का भक्तहरू 





हि  निश्चय नै 
किञ्चन  केटी पनि 
न वाञ्छन्ति  चा्हदैनन् 


ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! लक्ष्मीजीको आश्रय भएका भगवान् प्रसन्न भएपचछ्ि भक्तहरूका 
लागि नपाइने वस्तु केही पनि हुन सक्दैन, तापनि भगवान्का भक्तहरू केही पनि चाहँदेनन् । 


सायन्तनारानं कृत्वा भगवान् देवकीसुतः। 
सुहत्सु वृत्तं कंसस्य पप्रच्छान्यच्विकीषिंतम् ॥ ३॥ 


पदार्थ 

देवकीसुतः  देवकीका छोरा 
भगवान्  भगवान् श्रीकृष्णले 
सायन्तनाङानं  सायङ्ालिक 


भोजन 
कृत्वा  गरेर 
सुहृत्सु  आप्ना मित्र 


यदुवंशीहरूका साथमा 





कसस्य  कंसको 

वृत्तं  व्यवहार र 
अन्यत्  अरू पनि 
चिकीषिंतम्  उसले गर्न 


रामालन्द्री टीका 


४१८० 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३९ 


चाहेको योजनाका विषयमा पप्रच्छ  सोध्नुभयो 


ताक्यार्थ देवकीका छोरा भगवान् श्रीकृष्णले सायङ्ालको भोजन गरिसकेपछि आफना मित्र 
यदुवंशीहरूप्रतिको कसको व्यवहार र उसको योजनाको विषयमा सोध्नुभयो । 


श्रीभगवानुवाच भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभयो 
तात सोम्यागतः कच्चित् स्वागतं भद्रमस्तु वः। 
अपि स्वज्ञातिबन्धूनामनमीवमनामयम् ॥ ४॥ 


पदार्थ आगतः  आउनुभयो बन्धुबान्धव र इष्टमित्र 
तात  हि काका वः  हजुरको अनमीवम्  कसको 
सोम्य  हे भद्र भद्रम्  कल्याण दुराचारबाट मुक्त 

कच्चित्  के अस्तु  होस् अनामयम्  स्वस्थ छन् त 
स्वागतं  सुखद आगमनका अपि  के 

साथ स्वज्ञातिबन्धूनाम्  हाम्रा आपना 





ताक्यार्थ हे काका ! हजुरको लामो यात्राको आगमन के सुखद नै रह्यो ? हजुरको कल्याण 
होस् । उहाँ मथुरामा हाम्रा बन्धुबान्धव र इष्टमित्र के कंसको अत्याचारले रहित भएर सकुशल 
बसेका छन् त ? 


किं नु नः कुशलं पृच्छे एधमाने कुलामये । 
कंसे मातुलनाम्न्यङ्ग स्वानां नस्तत्प्रनासु च ॥ ५॥ 


पदार्थ कंसे  कंस प्रजाहरूको 

अङ्खं  हे प्रिय काका एधमाने  शक्तिमान् हदे गएको कि नु  के 
मातुलनाम्नि  नाम मात्रको अवस्थामा कुलं  कुशल 
मामा वस्तुतः नः  हाम्रो पृच्छे  सोधौँ 
नः हाम्रो स्वानां  आत्मीयजनको र 

कुखामये  वंशको रोग तत्प्रजासु च  कसका 





ताक्यार्थ हे प्रिय काका! नाम मात्रको हाम्रो मामा कंस वस्तुतः हाम्रो कुलको रोग हो। 
जबसम्म उसको शक्ति बद्दै गद्रहन्छ, तबसम्म हामीले हाग्रा आत्मीयजन र कंसका प्रजाहरूको 
विषयमा कुशलताको प्रश्न कसरी गर्न सक्छ र? 


     अत 


अहो अस्मदभूद् भूरि पित्रोवैजिनमायंयोः। 
 ५ भ   यद्धेतोर्वन्धनं  त् 
यद्धेतोः पुत्रमरणं न्धनं तयोः ॥ ६॥ 


रामालन्द्री टीका 


४१८१ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३९ 
पदार्थ भूरि  धेरै भयो 

अहो  अहो मलाई धेर दुःख वृजिनम्  दुःख यद्धेतोः  जसका मेरे कारण 
लागेको छ अभूत्  भयो बन्धनं  मातापितालाई 
अस्मत्  मेरो कारण नै यद्धेतोः  जसका मेर कारण बन्धनमा राखियो 

आयंयोः  परम पूज्य तयोः  ती मातापिताका 

पित्रोः  मातापितालाई पुत्रमरणं  छोराहरूको मृत्यु 





वाक्यार्थ मलाई धैरे दुःख लागेको छ, किनभने मेरे कारण मेरा पूज्य मातापिताले धरै दुःख 
सहनुपययो, मेरे कारण उहाँहरूका छोराहरूको मृत्यु भयो र मेरे कारण उहाँहरूलाई बन्धनमा 
राखियो । 


दिष्ट्याद्य दशनं स्वानां मह्यं वः सोम्य काङ्क्षितम् । 
सञ्जातं वण्य॑तां तात तवागमनकारणम् ॥ ७ ॥ 


पढ्ार्थ काङ्क्षितम्  धेर कालदेखि तव  हजुरको 

सोम्य  हे प्रिय काका इच्छा गरिएको थियो आगमनकारणम्  आउनाको 
मद्यं  मेयो दिष्ट्या  भाग्यवश कारण 

स्वानां  आत्मीयजन अद्य  आज वण्यंतां  बताउनुहोस् 

वः  हजुरहरूको सञ्जातं  प्राप्त भयो 

दशनं  दर्शन तात  हि काका 





वाक्यार्थ हे प्रिय काका! मेरा आत्मीयजन हनजुरहरूको दर्शन गरू भन्ने धै समयदेखि 
लागिरहेको थियो । सौभाग्यवश आज हजुरको दर्शन भयो । हे काका ! अब हजुर यहाँ आउनाको 
कारण बताउनुहोस् । 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
पृष्टो भगवता सर्वं वणंयामास माघवः। 
वैरालुबन्धं यदुषु वसुदेववधोद्यमम् ॥ ८ ॥ 


पढार्थ ९  यदुवंशीहरूमा सवं  सवै कुरा 
भगवता  भगवानुद्रारा वेरातुबन्धं  कसको घोर शत्रुता वर्णयामास  बताए 
पृष्टः  सोधिएका वसुदेववधोदयमम्  वसुदेवको 

माधवः  मधुवंशी अक्रूरले हत्या गर्न प्रयास आदि 





ताक्यार्थ यसप्रकार भगवानूदारा सोधिएका मधुवंशी अक्रूरले यदुवंशीहरूसंग कसको बद्दै 
गएको शत्रुता, वसुदेवको हत्या गर्न प्रयास आदि सब कुराहरू बताए । 


रामालन्द्री टीका 


४१८२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३९ 


यत्सन्देश्ो यदर्थं वा दूतः सम्प्रेषितः स्वयम् । 
यदुक्तं नारदेनास्य स्वजन्मानकदुन्दुभेः ॥ ९॥ 


पदार्थ दूतः वा  दूत बनेर उक्तं  बताइयो ती सबे 
यत्सन्देशः  धनुर्यागमा सम्प्रषितः  कसद्रारा पठाइयो वृत्तान्त 
आन जुन सन्देश लिएर नारदेन  नारद्रारा अस्य  यी भगवान् श्रीकृष्णका 


यदथं  चाणूर आदिद्रारा हत्या आनकटुन्दुभेः  वसुदेवबाट सामु बताए 
गराउने जुन उदहेश्यका लागि यत्  जुन 

स्वयम्  आफ स्वजन्म  भगवान्को जन्म 
ताक्यार्थ जुन सन्देश लैजान जुन उहेश्यका लागि आफूलाई दूत बनाएर कसले पठएको हो 
त्यो सबै कुरा र नारदले वसुदेवबाट भगवान्को जन्म भएको जुन कुरा कंसलाई बताएका थिए ती 
सबे कुरा अक्रूरले भगवान् श्रीकृष्णका सामु बताए । 





्रुत्वाकूरवचः कृष्णो बलङ्च परवीरहा । 
प्रहस्य नन्दं पितरं राज्ञाऽ ऽदिष्टं विजज्ञतुः ॥ १०॥ 





पदार्थ कृष्णः  श्रीकृष्ण र आनका लागि आदेश 
अक्रूरवचः  अक्रूरको कुरा बः च  बलरामले पनि दिइएको कुरा 

श्रुत्वा  सुनैर प्रहस्य  हाँसेर पितरं  पिता 

परवीरहा  शत्रुका वीर राज्ञा  राजा कंसद्रारा नन्दं  नन्दलाई 

योद्धाहरूलाई नष्ट गर्ने आदिष्टं  धनुर्याग हेर्न मथुरा विजज्ञतुः  जानकारी दिनुभयो 


वाक्यार्थ अक्रूरका त्यस्ता कुरा सुनेर शत्रुहरूका नाशक भगवान् श्रीकृष्ण र बलराम हाँस्नुभयो 
र राजा कंसले धनुर्याग हेर्न मथुरा आउने आज्ञा दिएको कुरा नन्दलाई जानकारी गराउनुभयो । 


गोपान् समादिशत् सोऽपि गृह्यतां स्वंगोरसः। 
उपायनानि गृह्णीष्व युज्यन्तां शकटानि च ॥ १॥ 





पदार्थ सवंगोरसः  सम्पूर्ण गोरसहरू गृहीध्वं  बोकियून् 

सः अपि  ती नन्दले पनि गृह्यतां  जम्मा गरियून् शकटानि च  गाडाहरू पनि 
गोपान्  गोपहरूलाई उपायनानि  राजालाई युज्यन्तां  जोडियून् गोरु 
समादिशत्  आज्ञा दिए चढाउन योग्य उपहारहरू जोड्नका लागि तयार गरियून् 


ताक्यार्थ नन्दले तुरन्त गोपहरूलाई आज्ञा दिए दुध, दही र सम्पूर्ण गोरसहरू जम्मा गर। 
राजालाई चदढाउन योग्य उत्तम उपहारहरू बोक र गोरुहरूलाई गाडामा जोडेर तयार गर। 


रामालन्द्री टीका 


९१८३ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३९ 
भ् मधुपुरी ४ भ्  

यास्यामः इवो मधुपुरीं दास्यामो नृपते रसान् । 

द्रक्ष्यामः सुमहत्पवं यान्ति जानपदाः किंल ॥ 

एवमाघोषयत् क्षत्रा नन्दगोपः स्वगोकुे ॥ १२॥ 
पदार्थ दास्यामः  दिनेकछोँ एवम्  यसरी 
खवः  भोलि सुमहत् पवं  इलो धनुयगि पर्व नन्दगोपः  नन्दले 
मधुपुरीं  मथुरा नगरी द्रक्ष्यामः  हेर्न क्षत्रा  ग्रामरक्षकद्रारा 
यास्यामः  जानें किर  निश्चय नै स्वगोकुठे  आपनो गोकुलमा 
नृपतेः  राजाको लागि जानपदाः  सम्पूर्ण देशवासीहरूआघोषयत्  घोषणा गराए 
रसान्  गोरसहरू यान्ति  जान्छन् 





ताक्यार्थ भोलि हामीहरू मथुरा नगरी जानें । त्यहं गएर राजा कसलाई गोरसहरू दिनेकछछीं । 
त्यहं हुन लागेको महान् पर्व धनूर्याग हेर्न । सम्पूर्ण देशवासीहरू त्यहोँ जानेछछन्। नन्दले 
गोकुलमा ग्रामरक्षक कटुवालद्रारा यो कुराको घोषणा गराए। 


गोप्यस्तास्तदुपश्चुत्य बभूवुव्यथिता भृशम् । 
रामकृष्णो पुरी नेतुमकूरं व्रजमागतम् ॥ १३॥ 





पदार्थ श्रीकृष्णलाई आगतं  आएको 
तत्  त्यो वेला पुरीं  मथुरानगरी उपश्रुत्य  सुनेर 
ताः  ती श्रीकृष्णका सङ्किनी नतं  लैजान भृशं  अत्यन्त 
गोप्यः  गोपिनीहरूले अक्रूरं  अक्रूर व्यथिताः  दुःखी 
रामकृष्णो  बलराम र वरजं  व्रजमा बभूवुः  भए 


ताक्यार्थ श्रीकृष्णका सङ्किनी गोपिनीहरूले श्रीकृष्ण र बलरामलाई मथुरा लैजानका लागि 
अक्रूर व्रजमा आएका छन् भन्ने कुरा सुनेर उनीहरू अत्यन्त दुःखी भए। 


कादिचत् तत्कृतहत्तापश्वासम्खानमुखभ्रियः। 
सखंसदुटुकूलवलयकेशमन्थ्यर्च काङ्चन ॥ १४ ॥ 





पदार्थ भएको सन्तापका कारण पद्छ्यौरा खसेका, हातको बाला 
कारिचत्  कुनै गोपिनीहरू मुखको कान्ति मलिन भएका र्रेका र चुल्टो समेत 
तत्कृतहृत्तापर्वासम्कानमुख भए फुस्किएका भए 

श्रियः  त्यो श्रीकृष्ण मथुरा कार्चन  कोटी चाहं 

जाने कुरा सुन्नाले हृदयमा सरंसदुदूकूलवलयकेशम्रन्ध्यः च  


रामालन्द्री टीका 


८९८४ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३९ 


ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्ण मथुरा जाने खबर सुनेर पीडाका कारण केही गोपिनीहरूको हृदयमा 
सन्ताप भएर मुखको कान्ति नै मलिन भयो अनि केहीको चाहं ओदिरहेको पद्यौरा खस्यो, 
हातको बाला ख्यो र केशको चुल्टो फुस्कियो । 


अन्याश्च तदनुध्याननिवृत्ताशेषवृत्तयः। 
नाभ्यजानन्निमं खोकमात्मलोकं गता इव ॥ ९५॥ 


पदार्थ वृत्तिहरू निवृत्त भएका लोकं  लोक शरीर र संसार 
अन्याः च  अरू गोपिनीहरू आत्मलोकं  आत्मस्वरूपमा लाई पनि 
तदुध्याननिवृत्तारषवृत्तयः  गताः इव  प्राप्त भएका न अभ्यजानन्  जानेनन् 

उहाँ भगवान् को चिन्तनका समाधिस्थ योगीले फँ 

कारण सम्पूर्ण इन्द्रियका इमं  यो 





ताक्यार्थ अरू गोपिनीहरू चाहं भगवान्को चिन्तन गर्दाग्दै यसरी तन्मय भए कि उनीहरूका 
इन्दियका सम्पूर्ण वृत्तिहरू निवृत्त भए । आत्मस्वरूपमा प्राप्त भटसकेका समाधिस्थ योगीले ओ 
उनीहरूले आफ्नो शरीर र संसारलाई समेत थाहा पाएनन्। 


स्मरन्त्यशूचापराः शोरेरनुरागस्मितेरिताः। 
हदिस्पृशाकिचित्रपदा गिरः सम्मुमुहुः स्त्रियः ॥ १६॥ 

मुस्कुराडदै बोलेका गिरः  वाणीहरू 
अपराः च  अरू हृदिस्पृशः  हृदयलाई स्पर्श गर्ने स्मरन्त्यः  सम्किदै 


स्त्रियः  गोपिनीहरू चित्रपदाः  विचित्र पद भएका सम्मुमुहुः  मोहित भए 
अनुरागस्मितेरिताः  प्रेमपूर्वक शरेः  श्रीकृष्णका 


ताक्यार्थ अरू गोपिनीहरू चाहं भगवान् श्रीकृष्णले प्रेमपूर्वक मूस्कुराङँदे बोल्नुभएका विचित्र 
पदहरूले युक्त हृदयस्पर्शी वाणी सम्फंदे मोहित भए। 


पदार्थ 





गतिं सुललितां चेष्टां स्निग्धहासावलोकनम्। 
शोकापहानि नमोणि प्रोदामचरितानि च ॥ १७॥ 
चिन्तयन्त्यो मुकुन्दस्य भीता विरहकातराः। 

समेताः सङ्घशः प्रोचुरश्रुमुख्योऽच्युताशयाः ॥ १८ ॥ 


पदार्थ 
मुकुन्दस्य  भगवान् 


श्रीकृष्णको 
सुललितां  सुन्दर 


गतिं  हिंडाद् 
चेष्टां  हावभाव 


रामालन्द्री टीका 


८९८५ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३९ 
स्निग्धहासावलोकनम्  प्रममय लीलाचरित्र भिजेका 

मुस्कान र हेरा चिन्तयन्त्यः  चिन्तन गर्दै अच्युतारायाः  श्रीकृष्णमा मन 
शोकापहानि  शोकलाई हटाउने भीताः  उराएका अर्पण गरेका गोपिनीहरू 


नमौणि  परिहासपूर्ण वाक्य विरहकातराः  हन लागेको सङ्घशः  आआपनो समूहमा 
प्रोदामचरितानि च  गोवर्धन वियोगका कारण विहल भएका समेताः  एकत्रित भएर 
उठाउने आदि अदभुत अश्चुमुख्यः  आंसुले अनुहार प्रोचुः  भन्न लागे 

ताक्यार्थ गोपिनीहरू मनमनै भगवान् श्रीकृष्णको सुन्दर हिंडाइ्, हावभाव, प्रेमपूर्ण मुस्कान, 
हेरा, शोकनाशक परिहासपूर्ण वाक्य र गोवर्धन उढठाउने आदि अदभुत लीलाचरित्रहरू चिन्तन गर्न 
लागे। भगवान्संग हुनै लागेको विरहका कारण उनीहरू अत्यन्ते उराए र व्याकुल बने। 
उनीहरूको पुरे मुखमण्डल ओंँसुले भिजेको धियो। आफ्नो मन पूर्णरूपमा श्रीकृष्णमा अर्पण 
गरेका उनीहरू आआफ्नो समूहमा एकत्रित भएर यसप्रकार भन्न लागे । 


गोप्य उत्वुः गोपिनीहरूले भने 
अहो विधातस्तव न क्वचिद् दया संयोज्य मेन्या प्रणयेन देहिनः। 
तांश्चाकृताथौन् वियुनङ्क्ष्यपाथकं विकीडितं तेऽभ॑कचेष्टितं यथा ॥ १९॥ 








पदार्थ   क्तैन किनभने तान् च  तिनीहरूलाई नै 

अहो  अहो मेन्या  मित्रताद्रारा र वियुनङ्क्षि  वियोग गराद्दिन्छौ 
विधातः  हे विधाता प्रणयेन  प्रमद्रारा ते तिम्रो 

तव  तिम्रो देहिनः  मनुष्यहरूलाई विक्रीडितं  खेल 

क्वचित्  कीं पनि थोर संयोज्य  जोडेर अभ॑कचेष्टितं यथा  बालक 
पनि अकृताथोन्  मनोरथ पूर्ण हरूको खेल छठ 

दया  दया नभएका अपाथंकं  बिना कामको छ 


वाक्यार्थ हे विधाता ! तिमीसंँग अलिकति पनि दया रहेनछ । किनभने तिमी पहिले मित्रता र 
प्रेमद्वारा मनुष्यहरूलाई परस्परमा जोडिदिन्छौ र पछ्डि मनोरथ पूर्ण नभरईकन नै तिनीहरूलाई 
छुटाददिन्छो । यो तिम्रो लीला बालकहरूको खेल एँ बेकारको छ। 
यस्त्वं प्रदश्योसितकुन्तलावृतं मुकुन्दवक्तं सुकपोलमुन्नसम्। 
शोकापनोदस्मितठेशासुन्दरं करोषि पारोक्ष्यमसाघु ते कृतम् ॥ २०॥ 


पदार्थ सुकपोलम्  सुन्दर गाला रखोकापनोदस्मितटेशसुन्दरं  
असितकुन्तलावृतं  कालो भएको शोकलाई हटाउन समर्थ मन्द 
घुप्रिएको कपालले ढाकिएको उन्नसम्  लामो नाक भएको हांसोका कारण सुन्दर 


रामालन्द्री टीका 


४१८६ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३९ 
मुकुन्द्वक्त्रं  श्रीकृष्णको त्वं  तिमीले असाघु  नराम्रो काम 
मुखकमल पारोक्ष्यम्  अदृश्य टाढा कृतम्  गय्यौ 

प्रदश्यं  देखाएर करोषि  गराएका छौ यो 

यः  जो निष्ठुर ते  तिमीले 





ताक्यार्थ हे विधाता! तिमीले पहिला घुभ्रिएको कालो कपाल, सुन्दर गाला, लामो नाक 
भएको एवं शोकलाई हटाउन सक्ने मन्द हांसोका कारण सुन्दर भगवानूको यस्तो दिव्य 
मुखमण्डलको दर्शन गराएर फेरि तिमीले ने त्यसलाई हामीबाट टाढा लगेर अदृश्य बनाएका छौ । 
यो तिमीले नराम्रो काम गय्यौ। 


करूरस्त्वमक्रूरसमाख्यया स्म नश्चक्षुिं त्तं हरसे बताज्ञवत्। 


न    


येनेकदेरोऽखिलसगंसोष्ठवं त्वदीयमद्राक्ष 


पदार्थ 

हि  निश्चय नै 

त्वं  तिमी 

दत्तं  तिमीद्रारा नै दिद्रएको 
नः  हाम्रो 

चक्षुः  आंखा 

अज्ञवत्  अरूको दुःख 
ननुम्ने मूर्खं यै 


 न्त 


हरसे स्म  खोसिरहेका छी 
त्यसैले 

कूरः  अत्यन्त निर्दयी तिमी 
अक्रूरसमाख्यया  अक्रूरको 
नाममा 

बत  निश्चय नै यहाँ आयौ 
येन  जुन तिमीले दिएको 
आंँखाले 





म वयं मघुद्धिषः ॥ २९॥ 


मधुद्विषः  श्रीकृष्णको 
एकदेशो  आखा, मुख 
इत्यादि एउटा अङ्मा 
त्वदीयम्  तिम्रो 
अखिलसर्गंसोष्ठवं  सम्पूर्ण 
सुष्टिको सौन्दर्यलाई 

वयं  हामीहरू 

अद्राक्ष्मः  ठेर्दथ्यौँ 


ताक्यार्थ तिमीले हामीलाई ंँखा दिएका धियौ, हामी त्यही आंँखाद्वारा तिम्रो यो सम्पूर्ण 
सुष्टिको सौन्दर्यलाई श्रीकृष्णको आंखा, मुख आदि एडटै अङ्गमा हर्दयं । तिमी अत्यन्त क्रूर रहेष्ठी 
तर आज अक्रूरको नाममा यहाँ आएर आफैले दिएको ओंँखालाई अककि दुःख नबुण्ने मूर्खले यैं 
खोसिरहेका छ । 

विवरण माधथिका श्लोकहरूमा अक्रूरले श्रीकृष्ण र बलरामलाई मथुरा लिएर जाने कुरा 
सुनिसकेपछ्छि गोपिनीहरूले विलाप गरेको प्रसङ्ग बताइएको छ। माधथिका तीन श्लोकमा 
गोपिनीहरूले विधातालाई गाली गरेका छन् । पहिलो श्लोकमा गोपिनीहरूले विधातालाई बच्चाको 
जस्तो बुद्धि भएको बताएका छन् । प्रेम, मित्रता आदि सम्बन्धद्रारा प्राणीहरूलाई परस्परमा जोडी 
फेरि च्छिद विना कारण त्यसलाई द्ुटादइदिने विधाताको खेलाँचीको यहाँ निन्दा गरिएको छ। 
काला, घना एवं धुप्रिएका केशले ढाकिएको अनि हाम्रो शोकलाई नष्ट गर्ने मधुर हांसोले युक्त 
मुकुन्दको अनुहार देखाई त्यसलाई फेरि खोसिरहेका तिमी असाधु अर्थात् दुष्ट कर्म गर्द्छौ। 
आफैले दिएको वस्तुलाई त रूर व्यक्तिले पनि त्यत्तिकै अपहरण गर्दन, तिमी त महाक्रूर रहे 
भनी गोपिनीहरूले विधातालाई गाली गरेका छन्। कृष्णलाई त अक्रूरले पो लादैछन्, मैले त केही 


रामालन्द्री टीका 


५१८७ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३९ 


गरेको कैन भन्ने विधाताको भनादमा उत्तर दिदे गोपिनीहरू भन्छन् अक्रूरसमाख्यया अर्थात् 
अक्रूरको नामले तिमी क्रूरले ने कृष्णलाई हामीबाट टाढा लैजान खोजेका हौ । तिम्रो काम चाहं 
महाक्रूरले गर्ने खालको छ, अनि नाम चाहं अक्रूर बताएका छौ । चक्षुः हरसे अर्थात् तिमीले हाम्रो 
ओआंँखालाई ने चोरेका छौ भनी गोपिनीहरू भन्दछन्। गोपिनीहरू श्रीकृष्णको शरीरमा सृष्टिभरमा 
भएको सम्पूर्णं सुन्दरतालाई देख्थे भन्ने कुरा अखिलसर्गसौष्ठव यो पदद्रारा प्रकट भएको छ। 
प्रमीको दृष्टिले आफना प्रियतमलाई सृष्टिभरमा नै सबैभन्दा सुन्दर वस्तुको रूपमा देख्दछ । 
भगवान् श्रीकृष्ण त ॒यत्तिके पनि सर्वसुन्दर हुनुह॒न्छ । कामदेवलाई पनि मोहित गराउने उहाँको 
सुन्दरतालाई प्रेमदृष्टिले हर्दा गोपिनीहरूले उहाँमा खन् अनन्तगुणा सौन्दर्य देख्दथे । सृष्टिभरमा जति 
पनि सौन्दर्यको अंश छ, त्यो सबै एकै ठाडँमा जम्मा भएको छ । श्रीकृष्णको मुहार र उहाँको कर्क 
नजरको सामु सम्पूर्णं सृष्टिभरको सौन्दर्य पनि फिक्का हुन्छ । यसरी विधाताले सुष्टिभरमा गर्न 
सक्ने सबभन्दा सुन्दर वस्तुको अभिव्यक्तिलाई आपफूहरूले देखिसकेको गोपिनीहरूको अनुभव छ। 
चक्षुः हरसे यो पदावलीभित्र गोपिनीहरूको भित्री भाव लुकेको छ। गोपिनीहरू विधातासंग 
भन्दछन् श्रीकृष्णको अनुहारमा नै हामीले तिम्रो सुष्टिसौन्दर्यको परम रहस्यलाई देखिहाल्यौं । 
आफ्नो सम्पूर्णं खुबीलाई जानेको थाहा पाएपचछ्छि तिमी हामीसंग रिसायौ होला। अनि हामीलाई 
फेरि कुनै सौन्दर्यलाई पनि देखन नसक्ने गरी अन्धो पार्ब कृष्णलाई हरण गर्दै्ठौ । श्रीकृष्ण नै 
गोपिनीहरूका आंखा हुनुहुन्छ र उहँविना गोपिनीहरू केटी हेर्न सक्दैनन् भन्ने भाव यहोँ प्रकट 
भएको छ । कृष्णविना गोपिनीहरू अन्धो हुनुको मतलब गोपिनीहरूका सम्पूर्ण इन्द्रिय कृष्णमय 
धथिए र कृष्णविना उनीहरू अस्तित्वहीन एवं जड हून्थे भन्ने कुराको सूचना हो। यसरी यहाँ 
गोपिनीहरूले आपूलाई जड बनाउन उद्यत विधाताको निन्दा गरेका छन्। 


न नन्दसूनुः क्षणभङ्गसोहदः समीक्षते नः स्वकृतातुरा बत । 
विहाय गेहान् स्वजनान् सुतान् पतीस्तदास्यमद्धोपगता नवप्रियः ॥ २२॥ 





पदार्थ अद्धा  साक्षात् क्षणभङ्गसोहदः  केटी समयमा 
बत  दुःखको कुरो हो तदास्यं  उहाँ श्रीकृष्णको नि मेत्री भङ्ग गर्न 

गेहान्  घर दासी नवप्रियः  नयाँनयाँ मान्छेलाई 
स्वजनान्  आत्मीय जन उपगताः  भएका मन पराउने 

सुतान्  छोरा स्वकृतातुराः  उदहाँको वियोगले नन्दसूनुः  नन्दपुत्र श्रीकृष्णले 
पतीन्  पतिहरूलाई शोकाकुल न समीक्षते  तैर्नृहुन्न रन 
विहाय  छाडेर नः  हामीहरूलाई छोडनुभयो 


वाक्यार्थ दुःखको कुरो त के भने, हामीहरू आफन्तजन, छोरा र पतिहरूलाई पनि छोडेर 
श्रीकृष्णका दासी भ्यौ, तर उहँले हामीलाई विरहवियोगमा शोकाकुल बनादइरहनुभएको छ । केही 
समयमा नै मित्रतालाई भङ्ग गर्ने र नयाँनयाँ मान्छेलाई मन पराउने नन्दपुत्रले हामीलाई हेर्न पनि 
छाडिसक्नुभणए । 


रामालन्द्री टीका 


४१८८ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३९ 


सुखं प्रभाता रजनीयमाशिषः सत्या बभूवुः पुरयोषितां ध्रुवम् । 
याः संप्रविष्टस्य मुखं बजस्पतेः पास्यन्त्यपाङ्गोत्कलितस्मितासवम् ॥२६॥ 


पदार्थ ध्रुवम्  निश्चय नै अपाद्चोत्कलितस्मितासवम्  
पुरयोषितां  पुर मथुरा,वासी सत्याः  सत्य सफल कटाक्षपूर्ण दुष्टिले युक्त मन्द 
स्त्रीहरूको बभूवुः  भए मुस्कानका कारण मदिरा 
इयम्  यो आजको याःजो ती मथुराका स्त्रीहरू मादक 

रजनी  रात्रि संप्रविष्टस्य  मथुरामा प्रवेश मुखं  अनुहारको 

सुखं  सुखको गरेका पास्यन्ति  पान गर्नेछन् 
प्रभाता  बिहानीले युक्त भयो बजस्पतेः  ब्रजका मालिक 

आदिषः  उनीहरूको इच्छा श्रीकृष्णको 





ताक्यार्थ आजको रात्रिपछि आउने बिहानी मथुरावासी स्त्रीहरूको लागि सुख र मङ्गलसूचक 
हने भयो । उनीहरूका सम्पूर्ण इच्छाहरू पनि पूर्ण र सफल हुने भए । किनभने उनीहरूले मथुरा 
गएका श्रीकृष्णका कटाक्षपूर्ण दृष्टि र ॒मन्दमन्द मुस्कानका कारण मदिरा मोहक 
मुखमण्डलको यथेच्छ पान दर्शन गर्नछन् । 


तासां सुकुन्दो मघुमञ्जुभाषितेगृहीतचित्तः परवान् मनस्व्यपि। 
कथं पुनन प्रतियास्यतेऽबला ग्राम्याः सलज्जस्मितविभ्रमेभ्र॑मन् ॥ २४॥ 


पदार्थ मधुमञ्जुभाषितेः  मधु ४ मिठा अबलाः  अबला 

मनस्वी अपि  धीर भर्ईकन वाणीहरूद्रारा ग्राम्याः  गांले 

पनि गृहीतचित्तः  वशीभूत भई नः  हामी गोपिनीहरूसंग 
परवान्  नन्द आदिको सलज्जस्मितविभ्रमेः  लजालु कथं  कसरी 

अधीनमा रेका मुस्कान र मनोरम भावभङगीका पुनः  फेरि 

मुकुन्दः  श्रीकृष्ण कारण प्रतियास्यते  फर्केर आउनुहोला 
तासां  ती मथुराका भ्रमन्  त्यसैमा आसक्त 

सुन्दरीहरूको रहनुहुनेक अतः 





ताक्यार्थ श्रीकृष्ण स्वतः ने धीर हुनुहुन्छ, त्यसमाथि उहाँ नन्द आदिको अधीनमा रहेर जानुहदेछ 
तापनि मथुराका सुन्द स्त्रीहरूले आफ्नो मधु ४ मिटठामिठा वाणीद्रारा उहाँको चित्तलाई 
वशीभूत बनाउने्न् अनि श्रीकृष्ण पनि ती स्त्रीहरूको लजालु मुस्कान र मनोहर भावभङ्गीहरूमा 
आसक्त भएर त्यत रहनुहुनेछ । हामीजस्ता अबला गार्द॑ले गोपिनीहरूलाई सम्णेर उहोँ फेरि फर्केर 
के आउनुहोला ? अवश्य आनुहूनेछठेन । 


रामालन्द्री टीका 


८४१८९ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३९ 
अद्य धुवं तत्र दुशो भविष्यते दाशा्ह॑भोजान्धकवृष्णिसात्वताम् । 
महोत्सवः श्रीरमणं गुणास्पदं द्रक्ष्यन्ति ये चाध्वनि देवकीसुतम् ॥ २५॥ 

पदार्थ । गुणका आश्रय भएका दशः  आंखाको 

तत्र  त्यां मथुरामा जाँदा देवकीसुतम्  देवकीपुत्रलाई अद्य  आज 

अध्वनि  बाटोमा द्रक्ष्यन्ति  देख्नेछन् ती धरुवं  निश्चय नै 

ये  जसले दाशाहभोजान्धकवृष्णिसात्वताम् महोत्सवः  महान् उत्सव 

श्रीरमणं  लक्ष्मीकान्त च  दाशार्ह, भोज, अन्धक र॒ भविष्यते  हुनेछ 

गुणास्पदं  सौन्दर्य, माधुर्य वृष्णिवंशी यादवहरूको पनि 





ताक्यार्थ यहांबाट मथुरा जाँदा बाटोमा जजसले लक्ष्मीकान्तं देवकीपुत्र भगवानूको दर्शन 
गर्नेछन् तथा मथुरामा दाशार्ह, भोज, अन्धक र वृष्णिवंशी जोजो यादवहरूले अनेक गुणका 
आश्रय भएका भगवान् श्रीकृष्णको दर्शन गर्नैछन् तिनीहरूको आंँखालाई निश्चय नै महान् उत्सव 
हुनेछ । 


मेतद्धिघस्याकरुणस्य नाम भूदुकरूर इत्येतद्तीव दारुणः। 
योऽसावनारवास्य सुदुःखितं जनं प्रियात् प्रियं नेष्यति पारमध्वनः ॥ २६॥ 


पदार्थ दारुणः  कठोर मन भएका प्रियात्  प्रिय प्राण भन्दा पनि 
एतद्विधस्य  यस्तो किसिमको यः  जुन प्रियं  प्रिय श्रीकृष्णलाई 
अकरुणस्य  निर्दयीको असो  यी अक्रूरले अध्वनः  हाम्रो नजरभन्दा 
अक्रूर इति  अक्रूर भन्ने सुदुःखितं  अत्यन्त दुःखी पारम्  धरे टढाको ठा्ख॑मा 
एतत् नाम  यो नाम भएका नेष्यति  लैजानेछन् 

मा भूत्  उपयुक्त छैन जनं  व्यक्ति हामी लाई 

अतीव  अत्यन्त अनाङ्वास्य  आश्वासन नदिरई 





ताक्यार्थ यी दयाहीन क्रूर व्यक्तिको नाम अक्रूरः उपयुक्त छैन। किनभने श्रीकृष्णको 
विरहव्यथाले अत्यन्त दुःखी भएका हामीहरूलाई आश्वासनसम्म पनि नदिई यिनले हाम्रा प्राणभन्दा 
पनि प्यारा श्रीकृष्णलाई हाम्रो नजरभन्दा धरे टाढा लैजाने्न् । 


अनाद्रधीरेष समास्थितो रथं तमन्वमी च त्वरयन्ति दुमदाः। 


शर, अ   


भ   स्थरिरेर्पें न्दः  प्रतिकूलमीहते भ 
गपा अनाः क्षत द्व च नाञ्च प्रतिकूलमीहते ॥ २७ ॥ 


पदार्थ एषः  यी श्रीकृष्ण पनि 
अनाद्रंधीः  रुखो मन भएका रथं  रथमा 


समास्थितः  बस्नुभएको छ 
तम् अनु  उहां लाई पद्छयादे 


रामालन्द्री टीका 


८९९० 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३९ 
अनोभिः  गाडाहरद्रारा स  हतार गर्देछन् नः  हाम्रो लागि 

दुमंदाः  उत्साहित भएका स्थविरः  वृद्धहरूद्रारा अद्य  आज 

अमी यी उपेक्षितं  उपेक्षा गरिएको प्रतिकूलम्  उल्टै 

गोपाः च  गोपहरूले पनि दैवं च  दैवले पनि ईहते  चेष्टा गरिरहेको छ 





ताक्यार्थ हाम्रा अत्यन्त प्रिय श्रीकृष्णको मनमा पनि स्नेह कैन । उहोँ चुपचाप रथमा गएर 
बस्नुभएको छ अनि यी गोपहरू पनि उत्साहपूर्वक गाडामा बसेर छिटोचिटो जाऊँ भन्देछन् । 
वृद्धहरूद्वारा पनि हतार नगर नभनेर उपेक्षा गरिएको देव पनि आज हाम्रो लागि उल्टो भएको 
छ । 


निवारयामः समुपेत्य माधवं किं नोऽकरिष्यन् कुटवृद्धबान्धवाः। 


मुकुन्दसङ्गान्निमिषाधंदुस्त्यजाद् देवेन विध्वंसितदीनचेतसाम् ॥ २८ ॥ 
पदार्थ गराएर व्याकुल चित्त भएका कुलवृद्धबान्धवाः  कुलका 
माधवं  श्रीकृष्णको सामु नः  हामीहरूको वृद्धजन र अन्य आत्मीयजनले 
समुपेत्य  विनययपूर्वक गएर निमिषाधंदुस्त्यजात्  आधा किंकेनै 
निवारयामः  रोकोँ निमेष पनि छोडन नसकिने अकरिष्यन्  गर्लान् र 
देवेन  दैवले मुकुन्दसङ्गात्  श्रीकृष्णको 
विध्वंसितदीनचेतसाम्  वियोग सामीप्यबाट 





ताक्यार्थ हे सखीहरू ! अब हामीहरू नै विनयपूर्वक श्रीकृष्णको समीपमा जाऊँ र उहाँलाई 
मथुरा जानबाट रोकौँ। किनभने हामीहरू श्रीकृष्णको सामीप्यबाट आधा निमेष पनि टाढा रहन 
सक्देनौँ । श्रीकृष्णसंगको हाम्रो निकटतालाई आज दैवले नष्ट गरिदिएकाले उहाँको वियोगमा हामी 
शोकाकुल हुन पुरग्यँ। हामीलाई मृत्युभय त कैन भने श्रीकृष्णलाई रोक्न जाँदा कुलवृद्ध र 
आत्मीयजनले हामीलाई के नै गर्लान् र? 


यस्यानुरागलकितस्मितवल्गुमन्त्र 
रीलावलोकपरिरम्भणरासगोष्ट्याम् । 

नीताः स्म नः क्षणमिव क्षणदा विना तं 
गोप्यः कथं न्वतितरेम तमो दुरन्तम् ॥ २९॥ 





पदार्थ रीलावरोकपरिरम्भणरास गरिएको रासक्रीडारूप सभामा 
गोप्यः  हे गोपिनी सखीहरू गोष्ट्यम्  प्रेमपूर्ण मनोहर नः  हामीहरुद्रारा 

यस्य  जुन श्रीकृष्णको मन्दमुस्कान, मिठलामिठा संवाद, क्षणदाः  धेरै रातहरू 
अनुरागललितस्मितवल्गुमन्तर कटाक्ष र प्रेमालिङ्गनपूर्वक क्षणम् इव  एक क्षण ठँ 


रामालन्द्री टीका 


८९१९१ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३९ 
नीताः स्म  बितादएका धथिए॒ दुरन्तम्  दुःसह्य अतितरेम  तर्न सक्छौँ 

तं विना  ती श्रीकृष्णको तमः  विरहव्यथा 

अभावमा कथं नु  कसरी 


ताक्यार्थ हे सखीहरू ! भगवान् श्रीकृष्णको प्रेमपूर्ण मनोहर मन्दमुस्कान, मिठामिठ प्रेमालाप, 
मोहक कटाक्ष रप्रेमालिङ्गनद्वारा हामीहरूले रासक्रीडाका धरे रातहरू एक क्षण एँ बिता्यौँ । अब 
आज उहाँको अभावमा हामीहरू कसरी यो दुःसह्य विरहव्यथालाई पार गर्न सक्छ ? 


न न व्रजमनन्तसख परीतो 
योऽहः क्षये न्तसखः परीतो 

गोपिविंशन् खुररजष्छुरिताखकसक् । 
वेणुं क्वणन् स्मितकटाक्षनिरीक्षणेन 


चित्तं क्षिणोत्यमुमृते नु कथं भवेम ॥ ३० ॥ 





पदार्थ वनमालायुक्त हुनुभएका सहितको कटाक्षपूर्ण हेराइले 
अनन्तसखः  बलराम यः  जुन श्रीकृष्णले चित्तं  मनलाई 
शेषनागका सहचर अहः  दिनको क्षिणोति  हरण गर्नुहुन्थ्यो 
गोपैः  गोपहरुद्रारा क्षये  समाप्तिकाल सांरमा अमुम् ऋते  यिनै श्रीकृष्ण 
परीतः  धेरिनुभएका रजम्  व्रजमा विना 
खुररजश्छुरितारुकसरक्  विशन्  प्रवेश गर्दै गर्दा नु  निश्चय नै 

गारईहरूको खुरबाट निस्किएका वेणुं  बांसुरी कथं  कसरी 

धुलोहरूले युक्त अलक निधार क्वणन्  बजाङदै भवेम  बांच्न सर्कौँला 
अगाडि आएको केश र स्मितकटाक्षनिरीक्षणेन  मुस्कान 


ताक्यार्थ गोपहरुद्रारा चारैतिरबाट धेरिएर बलरामको साथमा वनबाट गाई लिएर त्रजमा 
फर्कदा बाटोमा गाईहरूको खुरबाट निस्किएको धुलो श्रीकृष्णको अलक निधार अगाडि आएको 
केश र वनमालामा लागेको हन्थ्यो । बाँसुरी बजारँदे प्रवेश गर्दै गर्दा मुस्कान सहितको उहाँको 
कटाक्षपूर्ण हेराइले हाम्रो मनलाई सहजे हरण गर्दथ्यो । अब उहांको अभावमा हामी कसरी बांच्न 
सकौँला ? 

श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 

एवं ब्रुवाणा विरहातुरा भृशं ्रजस्त्रियः कृष्णविषक्तमानसाः। 

विसृज्य लज्जां रुरुदुः स्म सुस्वरं गोविन्द दामोद्र माधवेति ॥ ३१॥ 


पढार्थ एवं  यसप्रकार शोकाकुल भई बुवाणाः  बोलिरहेका 


रामालन्द्री टीका 


०४९९२ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


कृष्णविषक्तमानसाः  श्रीकृष्णमाबजस्त्ियः  गोपिनीहरू 


अध्याय ३९ 


दामोदर  हे दामोदर 


माधव  हे माधव 
इति  यसरी सम्बोधन गर्दै 
रुरुदुः स्म  रुन लागे 


आफ्नो मन समाहित भएका लज्जां  लज्जालाई 
भृशां  अत्यन्त विसृज्य  त्यागेर 
विरहातुराः  हन लागेको सुस्वरं  मृदु स्वरमा 
विदछ्छोडका कारण व्याकुल गोविन्द  हे गोविन्द 
वाक्यार्थ यसप्रकार परस्पर शोकाकुल भई कुराकानी गरिरहेका, श्रीकृष्णमा नै आफनो मन 
समाहित भएका र श्रीकृष्णसंग हुन लागेको बिछछोडका कारण अत्यन्त व्याकुल भएका गोपिनीहरू 
लाज नमानी मिठो स्वरमा हे गोविन्द ! हे दामोदर ! हे माधव ! भनेर श्रीकृष्णलाई सम्बोधन गर्दै 
रुन लागे। 





स्त्रीणामेव रुदन्तीनामुदिते सवितयंथ । 
अकरूरश्चोद्यामास कृतमेत्रादिको रथम् ॥ ३२॥ 





पदार्थ अथ  त्यसपछि सवितरि  सूर्य 

एवं  यसरी कृतमेत्रादिकः  प्रातःकालीन उदिते  उदाएपचछ्ि 
स्त्रीणाम्  गोपिनीहरू सन्ध्यावन्दन आदि कर्म सम्पन्न रथम्  रथ 
रुदन्तीनाम्  रंदारंदै रात गरेका चोदयामास  चलाए 
बित्यो अक्रूरः  अक्रूरले 


ताक्यार्थ यसरी गोपिनीहरू रंदारंदे रात वित्यो । भोलिपल्ट अक्रूरले प्रातःकालीन सन्ध्यावन्दन 
आदि कर्म गरे। त्यसपछि जब सूर्योदय भयो तब अक्रूरले रथ चलाए। 


गोपास्तमन्वसज्जन्त नन्दाद्याः शकटेस्ततः। 
आदायोपायनं भूरि कुम्भान् गोरससम्भृतान् ॥ ३३॥ 


पदार्थ भरिएका राकटेः  गाडाहरुद्रारा 
ततः  त्यसपछि कुम्भान्  चैँटाहरू तम्  श्रीकृष्णको त्यो 
भूरि  धेरै आदाय  लिएर रथलाई 


उपायनं  उपहार दिन योग्य नन्दाद्याः  नन्द आदि 
गोरससम्भृतान्  गोरसहरूले गोपाः  गोपहरू 
ताक्यार्थ उपहार दिन योग्य वस्तुहरू दही, दुध आदि गोरसहरूले भरिएका ैटाहरू लिएर नन्द 
लगायतका अन्य गोपहरू गाडामा चदेर श्रीकृष्ण चढेको रथलाई प््याउन थाले । 


अन्वसज्जन्त  पदयाउन थाले 





गोप्यश्च दयितं कृष्णमनु्ज्यानुरग्जिताः। 
प्रत्यादेशं भगवतः काङ्क्षन्त्यश्चावतस्थिरे ॥ ३४ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


८१९ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३९ 
पदार्थ अनुव्रज्य  गएर प्रत्यादेशं  जाने वेलाको सन्देश 
गोप्यः च  गोपिनीहरू पनि अनुरञ्जिताः  भगवान्को काङ्क्षन्त्यः च  इच्छा गर्दै 
द्यितं  प्रिय दर्शनद्रारा केही आनन्दित भएर अवतस्थिरे  उभिए 

कृष्णम्  श्रीकृष्णको सामु भगवतः  भगवान्को 





वाक्यार्थ गोपिनीहरू पनि आफ्ना प्रिय श्रीकृष्णको अगाडि गई उदहाँको दर्शन पाएर आनन्दित 
भए । त्यसपचछ्ि उनीहरू भगवान्को जाने वेलाको सन्देश सुनने इच्छा गरेर त्यहं उभिए। 

तास्तथा तप्यतीरवीकष्य स्वप्रस्थाने यदूत्तमः । 

सान्त्वयामास सप्रेमेरायास्य इति दौत्यकैः ॥ २५॥ 


ताः  ती गोपिनीहरूलाई 
वीक्ष्य  देखेर 
सप्रेमेः  प्रमपूर्वक 


दोत्यकैः  दूतद्रारा 
सान्त्वयामास  सान्त्वना 
दिनुभयो 


पदार्थ 

यदूत्तमः  यदुश्रेष्ठ श्रीकृष्णले 
स्वप्रस्थाने  आप् हिंडदा 
तथा  त्यसरी आयास्ये  चांँडे आनेद्ु 
तप्यतीः  दुःखी भएका इति  यसो भनेर 


वाक्यार्थ आफू हिंड्दा अत्यन्त दुःखी भएका गोपिनीहरूलाई देखेर भगवान् श्रीकृष्णले प्रेमपूर्ण 
अनेक बोलीद्रारा म चांँडे फर्किएर आनेद्टुः भनेर दूतमाफत् उनीहरूलाई सान्त्वना दिनुभयो । 





यावदालक्ष्यते केतुयौवद्रेण् रथस्य च । 
अनुप्रस्थापितात्मानो ठेख्यानीवोपलक्षिताः ॥ ३६ ॥ 


आलक्ष्यते  अलिकति मात्र 
पनि देखिन्छ तबसम्म 
ठेख्यानि इव  चित्रलिखित 


पदार्थ  जबसम्म 
अनुप्रस्थापितात्मानः  रथस्य  रथको 
श्रीकृष्णका साथमा आफनो मन केतुः  ध्वजा 
आत्मा पनि पटठादृदिएका यावत्  जबसम्म शरीर फँ 

गोपिनीहरू रेणूः च  धुलो उपलक्षिताः  देखिए 
ताक्यार्थ जबसम्म श्रीकृष्ण चढेको रथको ध्वजा अलिकति मात्र पनि देखिदरहेको धियो र 
जबसम्म रथबाट उडेको धुलो देखिदरहेको धियो तबसम्म श्रीकृष्णका साथमा आफ्नो मन 
आत्मा पनि पठाइदिएका गोपिनीहरूले चित्रलिखित मूर्ति ४ भएर भगवानूलाई हिरिरहे । 
वितरण यहाँ गोपिनीहरूले श्रीकृष्णको वचनमा विश्वास गरी उहाँ लाई बिदा गरेको वर्णन 
गरिएको छ । अक्रूरले श्रीकृष्ण र बलरामलाई लिन आएको थाहा पादा ने गोपिनीहरूलाई अब 
आपहरूसंग श्रीकृष्णको वियोग हुन्छ भन्ने कुरा थाहा भदसकेको धियो । यो केही दिनको मात्र 
होइन, जीवनभरको वियोग हो भन्ने थाहा पाएर नै ती गोपिनीहरूले श्रीकृष्णलाई मथुरा जानबाट 





रामालन्द्री टीका 


५१९४ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३९ 


रोक्न खोजेका थिए। श्रुतिरूपा एवं ज्ञानी भएकाले भगवान्को अवतारको रहस्यलाई जान्ने 
यिनीहरूले श्रीकृष्णको ब्रजमण्डलको प्रमलीला समाप्त भएको थाहा पाइसकेका थिए । त्यसैले 
यिनीहरू त्यति छट्पटाइरहेका धिए, तर सर्धं ॐ श्रीकृष्णको बोली यति मधुर एवं विश्वासलाग्दो 
थियो कि, उनीहरूले कृष्णले भन्नेवित्तिकै उह फरकिनि कुरामा विश्वास गर्न पुगे। कृष्णलाई 
बिदादइ गर्दा गोपिनीहरूले कसको बिदाइ गरे ? श्रीशुकदेव भन्नुहन्छ अनुप्रस्थापितात्मानः अर्थात् 
उनीहरूले त आफैलाई पो बिदाइ गरे। यहाँ आत्मा शब्दको अर्थं मन अनि आफू भनी दुई रूपले 
गर्न सकिन्छ । मन भन्ने अर्थ लिंँदा यसको तात्पर्य गोपिनीहरूले श्रीकृष्णसंगै आफ्नो मनलाई पनि 
पठादइदिए भन्ने ह॒न्छ। मनद्वारा नै सङ्ल्प, विकल्प एवं अनुभव आदि हुन्छ । अब मन ने 
पठाइदिएपचछि गोपिनीहरूका मनोभावहरू घनीभूत भई एक हिक्का भए र अरू पदार्थहरूको 
विचार गर्न या संसारको व्यवहार, अनुभव आदि गर्न पनि असमर्थं भए भन्ने बुमनुपर्वछ । आत्मा 
शब्दले आफू भन्ने अर्थं लिंदा यसको तात्पर्य गोपिनीहरूले श्रीकृष्णसंग आफँलाई पठाइदिए भन्ने 
हुन्छ । कृष्णविना गोपिनीहरू स्वयं आपू पनि रहेनन्। उनीहरू चेतनाविनाका जड दुङ्गा रै केवल 
जड भएर रहे । उनीहरूलाई आप भएनभएको पनि थाहा भएन भन्ने यसको भाव हो । यसरी 
कृष्णविना सर्वस्व हराएका गोपिनीहरूको भावी जीवनको सूचना यस पदमा पाड्न्छ । 

भावुक भक्तहरूले भने गोपिनीहरूसंग र विशेष गरी श्रीराधासंग श्रीकृष्णको कटहिल्यै पनि 
वियोग हँदेन भनी बताएका छन् । नित्य निकुञ्जलीलालाई बताउने भक्तहरूले श्रीकृष्णको किशोर 
स्वरूप वृन्दावन छाडेर कटिल्यै पनि बाहिर जँदेन भनेका छन् वृन्दावनं परित्यज्य स कुत्रापि न 
गच्छति अर्थात् श्रीकृष्ण वृन्दावनलाई छाडेर कीं बहिर जानृहुन्न भन्ने भनादले यसके पुष्टि गर्द । 
गोपिनीहरूको हृदयभित्र भगवान्को नित्य संयोग हुन्थ्यो अनि नित्यनिकुञ्जमा श्रीराधासंग भगवान् 
नित्य विहार गर्नृहुन्थ्यो । त्यसैले व्रजवासी अरूबाट ओेल भए तापनि भगवान् गोपिनीहरूको 
मनको ओंँखाबाट कहिल्यै ओेल हुनुभएन। यो कसरी सम्भव भयो ? किनभने गोपिनीहरूले 
श्रीकृष्णसंगे आफनो मनलाई पनि पठाइदिएका धिए । श्रीकृष्ण व्रजमा हदा गोपिनीहरूको मन यहीं 
थियो र उनीहरू त्यसद्रारा श्रीकृष्णको अनुभव गर्दथे अनि श्रीकृष्ण मथुरामा जाँदा पनि उनीहरूको 
मन श्रीकृष्णसंगै भएकाले त्यसैबाट उनीहरू श्रीकृष्णको अनुभव गर्वथे भन्ने तात्पर्य यसबाट 
निस्कन्छ । 


९ ९  प     
ता निराशा निववृतुर्गोविन्दविनिवतेने। 
विशोका अहनी निन्युगोयन्त्यः प्रियचेष्टितम् ॥ ३७ ॥ 





पदार्थ ताः  ती गोपिनीहरू गायन्त्यः  गाद 
गोविन्द्विनिवतेने  श्रीकृष्ण निववृतुः  फर्किए विद्ोकाः  शोकरहित भएर 
फर्कने कुरामा प्रियचेष्टितम्  प्राणप्रिय अहनी  दिन र रात 
निराशाः  निराश भएका श्रीकृष्णका चरित्रहरू निन्युः  बिताउन थाले 


रामालन्द्री टीका 


४१९५ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३९ 


ताक्यार्थ श्रीकृष्ण फरकिनुहुन्छ भने कुरामा आशा समेत समाप्त भएका गोपिनीहरू आआपफ्नो 
घर फरकिए अनि प्राणप्रिय श्रीकृष्णका चरित्रहरू गा्ैदे शोकरहित भएर दिन र रात बिताउन 
थाले। 


भगवानपि सम्प्राप्तो रामाक्रूरयुतो नृप । 
रथेन वायुवेगेन कालिन्दीमघनारिनीम् ॥ ३८ ॥ 


पदार्थ भगवान् अपि  भगवान् रथेन  रथद्रारा 

नृप  हे राजा परीक्षित् श्रीकृष्ण पनि अघनाशिनीम्  पाप नाश गर्न 
रामाक्रूरयुतः  बलराम र वायुवेगेन  वायुको जस्तो शीघ्र कालिन्दीम्  यमुनामा 
अक्रूरले युक्त भएका वेग भएको सम्प्राप्तः  पुग्नुभयो 





वाक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! बलराम र अक्रूरको साथमा जानुभएका भगवान् श्रीकृष्ण पनि 
वायुको जस्तो शीघ्र गति भएको रथमा चेर पाप नाश गर्ने यमुना नदीमा पुरनुभयो । 


् पानीयं  ९ 
तत्रोपस्पृश्य पानीयं पीत्वा मृष्टं मणिप्रभम् । 
वृक्षषण्डमुपवज्य सरामो रथमाविरात् ॥ ३९॥ 





पदार्थ पानीयं  जल भएको स्थानमा 

तत्र  त्यहाँ यमुनामा उपस्पृश्य  छोएर हातपाऊ उपव्रज्य  गणएर 
मणिप्रभम्  इन्द्रनील मणि ठै धोएर सरामः  बलरामले सहित 
कान्ति भएको स्वच्छ र निलो पीत्वा  पिएर रथम्  रथमा 

मृष्टं  स्वच्छ वृक्षषण्डम्  रुखहरूको समूह आविशत्  बस्नुभयो 


ताक्यार्थ यमुनामा पुगेपछि त्यहाँको इन्द्रनील मणि र निलो र स्वच्छ जलले भगवानले 
हातपाऊ धुनुभयो र जल पिउनुभयो । अनि रुखहरू भएको ठाडंमा गएर त्यहाँ केही क्षण विश्राम 


गरी बलरामको साथ रथमा गएर बस्नुभयो । 


अकरूरस्तावुपामन्त्य निवेश्य च रथोपरि । 


कालिन्द्या हदमागत्य स्नानं विधिवदाचरत् ॥ ० ॥ 


पदार्थ निवेश्य  राखेर 

अक्रूरः  अक्रूरले उपामन्त्य च  उहांहरूको 
तो  ती दुई श्रीकृष्ण र आज्ञा लिएर 

बलरामलाई कालिन्द्याः  यमुनाको 


रथोपरि  रथमाथि हदम्  कुण्ड अनन्तवीर्थमा 





आगत्य  आणएर 
विधिवत्  विधिपूर्वक 
स्नानं  स्नान 
आचरत्  गरे 


रामालन्द्री टीका 


८९९६ 


दशम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


अध्याय ३९ 


ताक्यार्थ त्यसपछि अक्रूरले श्रीकृष्ण र बलरामलाई रथमा राखेर उहाँहरूको आज्ञा लिई 
मध्याहकालीन कर्म गर्नका लागि पवित्र कुण्ड अनन्तवीर्थमा आए अनि विधिवत् स्नान गरे। 


निमज्ज्य तस्मिन् सलिरे जपन् बह्म सनातनम् । 
तावेव ददुोऽ कूरो रामकृष्णो समन्वितो ॥ ४१॥ 





पदार्थ अक्रूरः  अक्रूरले साथ बसेका 

  रामकृष्णो 

निमज्ज्य  जलमा इुबेर तस्मिन्  त्यो रामकृष्णो  बलराम र 
सनातनम्  सनातन सलिले  यमुनाको पानीभित्र॒श्रीकृष्णलाई 

ब्रह्म  गायत्रीरूप ब्रह्मलाई तो एव  उनै रथमा छोडेका ददृशो  देखे 

जपन्  जप गरिरहेका समन्वितो  एके ठांमा एक 


ताक्यार्थ जलमा इबुल्की लगाएर गायत्रीरूप सनातन ब्रह्मको जप गरिहेको वेला अक्रूरले 
यमुनाको पानीभित्र पनि उनै बलराम र श्रीकृष्णलाई एकसाथ बसिरहेको देखे । जसलाई उनले 
भर्खर मात्र रथमा छोडेर स्नान गर्न आएका धिए 


तो रथस्थो कथमिह सुतावानकटुन्दुभेः। 
तहिं स्वित् स्यन्दने न स्त इत्युन्मज्ज्य व्यचष्ट सः ॥ ४२॥ 


पदार्थ इह  यो पानीभित्र न  पक्कै हुनुहुन्न 

सः  ती अक्रूरले कथम्  कसरी इति  यस्तो विचार गरी 
रथस्थो  रथमा भएका स्तः  हुनुभयो उन्मज्ज्य  पानीबाट बाहिर 
तो ती तहिं स्वित्  यदि यहाँ हनृहुन्छ शिर निकालेर 

आनकदुन्दुभेः  वसुदेवका भने व्यचष्ट  ठरे 

सुतो  छोराहरू स्यन्दने  रथमा 





ताक्यार्थ आपले भर्खर मात्र रथमा छोडेर आएका वसुदेवका पुत्र बलराम र श्रीकृष्ण 
यमुनाको यो पानीभित्र कसरी आडउनुभयो ? जब उहांँहरू यहाँ हुनह॒न्छ भने रथमा पक्के हुनुहुनन 
होला भन्ने विचार गरी अक्रूरले पानीबाट शिर बाहिर निकालेर हेरे। 


 यथापूवंमासीनो न न 
तत्रापि च यथापूवंमासीनो पुनरेव सः। 
न्यमज्जद् दशनं यन्मे मृषा किं सलिले तयोः ॥ ४३॥ 


पदार्थ 


आसीनो  बसेका देखे 


तत्र अपि च  त्यहाँ रथमा पनि यत्  जुन 


यथापूर्वम्  पहिले देखे कैं 


मे  मैले गरेको 


्त् 
सिके  पानीमा 
तयोः  ती दुई बलराम र 
श्रीकृष्णको 


रामालन्द्री टीका 


८१९७ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३९ 
दशनं  दर्शन छ त्यो गरी न्यमज्जत्  पानीमा डुबे 
किंके सः ती अक्रूर 


मृषा  दुटो हो ? यस्तो विचार पुनः एव  फेरि पनि 


ताक्यार्थ उनले बाहिर रथमा श्रीकृष्ण र बलरामलाई पहिलेके अवस्थामा देखे । त्यसपचछि 
अक्रूरलाई भ्रम भयो कि मैले पानीमा ती दुई बलराम र श्रीकृष्णको जुन दर्शन गरः के त्यो खुटो 
थियो त ? यस्तो विचार गरी उनी फेरि पानीमा इने । 


भूयस्तत्रापि सोऽद्राक्षीत् स्तूयमानमदीड्वरम् । 


सिद्धचारणगन्धर्ेरसुरेनतकन्धेरेः ॥ ४४ ॥ 
पदार्थ नतकन्धेरेः  शिर ुकाएका स्तूयमानम्  स्तुति गरिएका 
सः  ती अक्रूरले सिद्धचारणगन्धर्वैः  सिद्ध, अहीश्वरम्  शेषलाई 
तत्र अपि  त्यहाँ पानीमा पनिचारण, गन्धर्व र अद्राक्षीत्  देखे 
भूयः  फेरि असुरः  असुरहरुद्रारा 





ताक्यार्थ फेरि पनि पानीमा इबेका अक्रूरले आफ्नो शिर ुकाएका अनेक सिद्ध, चारण, गन्धर्व 
र असुरहरुद्रारा स्तुति गरिएका शेष भगवानूलाई देखे । 


न्द, 


सहस्रशिरसं देवं सहस्रफणमोलिनम् । 
नीलाम्बरं विसच्वेतं श्धैः उवेतमिव स्थितम् ॥ ५५॥ 


पदार्थ नीलाम्बरं  निलो वस्त्र धारण   सेतो कैलासपर्वत 
सहस्रशिरसं  हजार ओटा शिर गरेका भ 

भएका विसख्वेतं  कमलको नाल स्थितम्  शोभित भई 
सहस्रफणमोणिनम्  हजार ओरै जस्तो सेतो वर्ण भएका बस्नुभएका 

फणा र मुकुट भएका शैः  चुचुराहरुद्रारा युक्त देवं  भगवान् शेषलाई देखे 





वाक्यार्थ हजार ओटा शिर भएका, हजार ओटा फणा र प्रत्येक फणामा मुकुटहरू 
लगाउनुभएका, नीलाम्बर पटहिरिनुभएका, कमलको नालजस्तो गोरो वर्णका एवं चुचुराहरूले युक्त 
सेतो केलासपर्वत ४ सुशोभित हुनुभएका भगवान् शेषलाई उनले देखे । 


पीतकोशेयवाससम् 


तस्योत्सङ्गे घनर्यामं पीतकोरोयवाससम् । 
पुरुषं चतुर्भुजं शान्तं पदुमपत्रारुणेक्षणम् ॥ ४६॥ 
चारुप्रसन्नवदनं चारुहासनिरीक्षणम् । 


रामालन्द्री टीका 


८९९८ 


दशम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


अध्याय ३९ 


सुभ्रूल्नसं चारुकणं सुकपोलारुणाघरम् ॥ ४७ ॥ 
प्रलम्बपीवरभुजं त॒ङ्गासोरःस्थरश्रियम् । 
कम्ुकण्टं निम्ननाभिं वलिमत्पल्लवोद्रम् ॥ ४८ ॥ 


पदार्थ 

तस्य  ती शेषको 

उत्सद्वे  काख कुण्डलीभूत 
शरीरको बीचमा 

घनदयामं  मेघ जस्ते कालो 
वर्णका 

पीतकोरोयवाससम्  पैलो 
रेसमी वस्त्र धारण गर्नुभएका 
चतुभुंजं  चार ओटा बाहु 
भएका 

शान्तं  प्रसन्न 
पटूमपत्रारुणेक्षणम्  कमलको 
पात ैँ रातोरातो आंँखा 


भएका 
चारुप्रसन्नवद्नं  सुन्दर र 
प्रसन्न मुखमण्डल भएका 
चारुहासनिरीक्षणम्  मनोहर 
मुस्कान सहितको हेराइ भएका 
सुभ्रून्नसं  सुन्दर आंखीभौँ र 
केही लामो नाक भएका 
चारूकर्ण  सुन्दर कान भएका 
सुकपोलारुणाधरम्  राम्रा गाला 
र राता ओठ भएका 
प्रलम्बपीवरभुजं  घुंडासम्म 
आद्पुग्ने लामा मोटा हात 
भएका 





तुद्वांसोरःस्थरश्रियम्  अग्ला 
कंध भएका र लक्ष्मीको 
आश्रययुक्त वक्षस्थल भएका 
कम्ुकण्टं  शद्ध जस्तो तीन 
ओटा रेखाले युक्त भएको 
घाटी भएका 

निम्ननामिं  गहिरो नाभि 
भएका 

वलिमत्पल्लवोदरम्  रेसायुक्त 
त्रिवलियुक्त पिप्पलको पात 
जस्तै पेट भएका 

पुरुषं  पुरुषोत्तम भगवान्लाई 
देखे 


ताक्यार्थ तिने भगवान् शेषको कुण्डलीभूत शरीरको काखमा मेघ रँ कालो वर्ण भएका, पर्हेलो 
रेसमी वस्त्र धारण गरेका, चार बाहु भएका, प्रसन्न, कमलको पात ४ रातोरातो आंँखा भएका, 
सुन्दर र प्रसन्न मुखमण्डल भएका, मनोहर मुस्कान सहितको हेरादइ भएका, सुन्दर आंखीभौँ र 
केही लामो नाक भएका, सुन्दर कान भएका, राम्रा गाला र राता ओठ भएका, घुंडासम्म 
फेलिएका लामा मोटा हात भएका, अग्ला कोँध भएका, लक्ष्मीको आश्रययुक्त वक्षस्थल भएका, 
शद्ध जस्तो घाँटी भएका, गहिरो नाभि भएका, त्रिवलि तीन ओटा रेखा युक्त पिप्पलको पात 
जस्तै पेट भएका भगवान् पुरुषोत्तमलाई अक्रूरले देखे । 


वृहत्कटितरश्रोणिकरभोरुद्धयान्वितम् । 
चारुजानुयुगं चारुजङ्घायुगलसंयुतम् ॥ ४९॥ 
तुद्वगुट्फारुणनखव्रातदीधितिभिवृंतम् । 
नवाङ्गुल्यङगुष्ठदलेविंलसत्पादपङ्कजम् ॥ ५०॥ 


हयान्वितम्  दलो नितम्ब र॒ सुन्दर जांघ भएका 
करिप्रदेश तथा हात्तीको सुंड ॐ चारुजानुयुगं  सुन्दर घडा 


पदार्थ 
वृहत्कटितटश्रोणिकरभोरु 


रामालन्द्री टीका 


८१९९ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३९ 
भएका गोलीगाँंठा र राताराता नडका ओँटीहरूद्रारा 
चारुजङ्घायुगलसंयुतम्  सुन्दर समूहका प्रकाशद्रारा विलसत्पादपङ्कजम्  चरणकमल 
जोडी पडला भएका वृतम्  ढाकिएका शोभायमान भएका भगवान्लाई 
तुद्वगुट्फारुणनखनतात नवाङ्गुल्यङगुष्दलेः  कोमल देखे 

दीधितिभिः  केटी अग्ला ओला र त्यसमा लगाइएका 





ताक्यार्थ उलो नितम्ब र करिप्रदेश भएका, हात्तीको सुंड भ सुन्दर जांँघ भएका, सुन्दर घडा र 
पिंडुला भएका, केही अग्ला गोलीगाँठा र राताराता नङ्का समूहका प्रकाशद्रारा ढाकिएका 
कोमल ओँला र॒त्यसमा लगाइएको ओँटीको समूहद्रारा चरणकमल शोभायमान भएका 
भगवान्लाई अक्रूरले देखे । 


सुमहार्हमणि्रातकिरीरकटकाद्खदेः । 
करटिसूत्रबह्यसूत्रहारनूपुरकुण्डलेः ॥ ५९॥ 
भ्राजमानं पट्मकरं शङ्खचक्रगदाधरम् । 
श्रीवत्सवक्षसं ्राजत्कोस्तुभं वनमालिनम् ॥ ५२॥ 





पदार्थ पाउजु र कुण्डलद्रारा चिह्न भएका 
सुमहाहंमणिव्रातकिरीट भ्राजमानं  शोभायमान भएका भ्राजत्कोस्तुभं  कौस्तुभ मणिले 
कटकाङ्खदेः  बहुमूल्य पट्मकरं  हातमा कमलको शोभायमान भएका 
मणिहरुद्रारा निर्मित मुकुट, फूल लिएका वनमालिनम्  गलामा वनमाला 
बाला र बाजृद्रारा राज्खचक्रगदाधरम्  शङ्ख, चक्र धारण गरेका भगवान्लाई देखे 
करिसत्रबह्यसत्रहारनूपुर र गदा धारण गरेका 

कुण्डलैः  कन्दनी, जने, हार, श्रीवत्सवक्षसं  छातीमा श्रीवत्स 


ताक्यार्थ बहुमूल्य मणिहरूले बनेको मुकुट अनि बाला, बाजू, कन्दनी, जनै, हार, पाउजु र 
कुण्डल धारण गर्नलि अति सुशोभित हुनुभएका, एक हातमा कमलको फूल र अरू तीन हातमा 
शङ्ख, चक्र र गदा लिनुभएका, छतीमा श्रीवत्स चिह्न र गलामा वनमाला लगाउनुभएका 
भगवान्लाई अक्रूरले देखे । 


सुनन्दनन्दप्रमुखेः पादः सनकादिमिः। 

क  ,  .  द्विजोत्तमे र 
सुरेशेनंह्यरुद्रा्येनंवभिर्च  ॥ ५३॥ 
प्रहादनारदवसुप्रमुखेभौगवतोत्तमेः। 
स्तूयमानं पृथग्भावेक॑चोभिरमलात्मभिः ॥ ५४ ॥ 


रालालन्द्री टीका 


४२०० 





दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३९ 
पदार्थ ऋषिहरूद्रारा नारद र अष्टवसु आदि 
अमलात्ममिः  निर्मल चित्त बह्यरुद्रायेः  ब्रह्मा, रुद्र॒ आदि भागवतोत्तमः  भगवान्का परम 
भएका सुरेशेः  श्रेष्ठ देवताहरुद्रारा भक्तहरूद्रारा 

सुनन्दनन्दप्मुखेः  सुनन्द, नन्द नवभिः च  नौजना पृथग्भावः  विभिन्न भाव र 
आदि दविजोत्तमेः  मरीचि, अङ्गि वचोभिः  वाणीहरुद्रारा 

पाषदेः  पार्षदहरद्रारा आदि श्रेष्ठ ब्राह्मणहरूद्रारा स्तूयमानं  स्तुति गरिएका 
सनकादिभिः  सनक आदि प्रहादनारदवसुप्रमुखेः  प्रह्लाद, भगवान्लाई देखे 


ताक्यार्थ सुनन्दन, नन्द आदि पार्षदहरू, सनक आदि श्रेष्ठ ऋषिहरू, ब्रह्मा, रुद्र॒ आदि श्रेष्ठ 
देवताहरू, मरीचि, अङ्गिरा आदि नौ शरेष्ठ ब्राह्मणहरू, प्रह्लाद, नारद र अष्टवसु जस्ता शुद्ध चित्त 
भएका उत्तम भक्तहरुद्रारा विभिन्न भाव र वाणीद्रारा स्तुति गरिनुभएका भगवानूलाई अक्रूरले 
देखे । 


  कीत्य भ तुष्ट्येलयोजंया  
भरिया पुष्ट्या गिरा कान्त्या कीत्यो वुष्ट्येलयोजंया । 


विद्ययाविद्यया शक्त्या मायया च निषेवितम् ॥ ५५॥ 
पदार्थ तुष्ट्या  तुष्टद्रारा अज्ञानात्मिका अविद्याद्रारा 
श्रिया  लक्ष्मीद्रारा इलया  पृथिवीद्रारा शक्त्या  हादिनी संवित् 
पुष्ट्या  पुष्टिदाय ऊरजंया  सामर्थ्यरूप शक्तिद्रारा अन्तरङ्ग चित्शक्तिद्रारा 
गिरा  सरस्वतीद्रारा विद्या  मोक्ष दिने ज्ञान र मायया च  मायाद्रारा पनि 
कान्त्या  कान्तिद्रारा उपासनारूप विद्याद्रारा निषेवितम्  सेवा गरिनुभएका 
कीत्यो  कीर्तिद्रारा अविद्यया  बन्धन गराउने भगवान्लाई देखे 





ताक्यार्थ त्यसै गरी लक्ष्मी, पुष्टि, सरस्वती, कान्ति, कीर्ति, तुष्टि षडेश्वर्यरूप शक्ति, पृथिवी, 
सामर्थ्यरूप ऊर्जाशक्ति, मोक्ष दिने ज्ञान र उपासनारूप विद्या, बन्धन गराउने अज्ञानात्मिका 
अविद्या, हादिनी तथा संवित् अन्तरङ्ग चित्शक्ति र मायाद्रारा सेवा गरिनुभएका भगवान्लाई 
अक्रूरले देखे । 

विवरण माथिका श्लोकहरूमा भगवान् नारायणले अक्रूरलाई आफ्नो स्वरूप देखाउनुभएको 
बतादइएको छ । यद्यपि अक्रूरलाई श्रीकृष्ण साक्षात् परमात्मा हुनुहुन्छ र उहाँको चरण योगीहरुद्रारा 
पनि ध्यान गर्न योग्य छन् भागवत, १०३८१५ भन्ने थाहा थियो र तिने दिव्य चरणको वन्दना 
गर्ने कल्पना ग्द उनी व्रजमा आएका थिए, तर पनि कंसको मथुरा नगरीमा भगवानूलाई लिएर 
गड्रहंदा उनको मनमा केही आशङ़ाहरू पनि धिए। भगवान्को मायाले ज्ञानीहरूको दृष्टिलाई 
छोप्न सक्छ । त्यही भएर अक्रूरले भगवानूको सामर्थ्यलाई विर्सेका हृन् कि भन्ने पनि शङ्गा हुन्छ । 
वस्तुतः भगवानूसंग प्रेम गर्दा उहांको भगवत्तालाई पनि आफ्नो स्नेहले छोपिदिन्छ र यो स्थितिमा 
उहाँ सामान्य बालक मात्र प्रतीत हुनुहन्छ । यहो पनि अक्रूरले श्रीकृष्णको सुकुमार शरीरलाई अनि 
कसद्वारा श्रीकृष्णबलरामलाई मारन तयार गरिएका चाणूरमुष्टिक आदि महाबलशाली 


रामालन्द्री टीका 


४२०१ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ३९ 


मल्लयोद्धाहरूको क्रूरतालाई सम्दरहेका थिए। अतः अक्रूरको चित्त शङ़ाले व्याकुल भद्रहेको 
थियो । यस्ता परमप्रिय सुकुमार श्रीकृष्णलाई लगेर मैले कतै अनर्थं त गरिरहेको छेन ? केही 
भइहाल्यो भने मेले कसलाई के उत्तर दिने ? आदि अनर्थलाई समभ्िदै व्याकुल भएका अक्रूरलाई 
सम्फाउन श्रीकृष्णले जलभित्र आफनो ईश्वरीय रूपको दिव्य दर्शन गराददिनुभएको हो । 


विलोक्य सुभृशं प्रीतो भक्त्या परमया युतः। 
हृष्यत्तनूरुहो भावपरिकिलन्नात्मलोचनः ॥ ५६ ॥ 
गिरा गद्गदयास्तोषीत् सत्त्वमालम्ब्य सात्वतः । 
प्रणम्य मूध्नीवहितः कृताञ्जलिपुटः शनैः ॥ ५७ ॥ 


पदार्थ भावपरिकिलन्नात्मलोचनः  प्रणम्य  नमस्कार गरी 
विलोक्य  भगवान्लाई देखेर प्रेमका कारण भावुक चित्त अवहितः  सावधान भई 
सुभृरां  अत्यन्त भएका र आंसुले आंखा कृताञ्जलिपुटः  दुई हातलाई 
प्रीतः  खुसीले गदगद भएका भिजेका जोडेका अक्रूरले 

परमया  परम सात्वतः  अक्रूरले गद्गदया  गद्गद 

भक्त्या  भक्तिले शनेः  विस्तार गिरा  वाणीद्रारा 

युतः  युक्त भएका सत्त्वम्  धैर्य अस्तोषीत्  भगवान्को स्तुति 
हृष्यत्तनूरुहः  हर्षका कारण आलम्न्य  धारण गरेर गरे 

शरीरका रौँहरू ठाडा भएका मृध्नौ  शिरले भगवान्लाई 





ताक्यार्थ यसरी भगवानूलाई जलभित्र देखेपछि खुसीले गदगद भएका, परम भक्तिले युक्त 
भएका र हर्षले गर्दा शरीरका सम्पूर्णं रौँहरू ठाडा भएका, प्रेमको आवेगका कारण भावुक चित्त 
भएका र आंँसुले आंँखा भिजेका अक्रूरले बिस्तारेबिस्तारे आपूलाई सम्हालेर धैर्य धारण गरे 
अनि शिर इुकाएर भगवान्लाई नमस्कार गरे । त्यसपछि उनी सावधानपूर्वक दुई हात जोडेर गद्गद 
वाणीद्रारा भगवान्को स्तुति गर्न लागे । 


इति श्रीमदुभागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे पूवं  
ऽक्रूरप्रतियाने एकोनचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ३९॥ 


रामालन्द्री टीका 


 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४० 
अथ  घ्याय 
अथय चत्वारशञ्व्यायः 
अक्रूरद्रारा भगवान् श्रीकृष्णको स्तुति 

अक्रूर उवाचं अक्रूरले भने 

नतोऽस्म्यहं त्वाखिलहेतुहेतुं नारायणं पूरुषमाद्यमन्ययम्। 

यन्नाभिजाताद्रविन्दकोषाद् ब्रह्माविरासीद् यत एष लोकः ॥ १॥ 
पदार्थ त्वा  हजुरलाई ब्रह्मा  ब्रह्मा 
अखिलहेतुहेतुं  सम्पूर्ण अहं  म आविः  प्रकट हुनुभयो 
प्रपञ्चको कारण महदादिको नतः  नमस्कार गरिरहेको यतः  जुन ब्रह्माबाट 
पनि कारण भएका अस्मि द एषः  यो दृश्यमान 


आद्यं  आदि 
पूरुषम्  पुरुष 
अन्ययम्  अविनाशी 
नारायणं  नारायण 


यन्नाभिजातात्  जसको 
नाभिबाट उत्पन्न भएको 
अरविन्द्कोषात्  कमलपुष्पको 
कोषबाट 


लोकः  संसारको सृष्टि 
आसीत्  भयो 





वाक्यार्थ हे नारायण ! सम्पूर्ण प्रपञ्चको कारण भएका महदादि तत्त्वहरूको पनि कारण 
भएका हजुर नै आदिपुरुष र अविनाशी हूनुहन्छ । हजुरके नाभिकमलबाट उत्पन हुनुभएका 
ब्रह्माजीबाट यो सम्पूर्ण दृश्यमान प्रपञ्च र प्राणीहरूको सृष्टि हुन्छ, यस्ता हजुरलाई म नमस्कार 


गरिरहेको दधु । 


भूस्तोयमग्निः पवनः खमादिमंहानजादिमंन इन्द्रियाणि । 
सर्वेन्द्रियाथौ विबुधाङ्च सवें ये हेतवस्ते जगतोऽङ्गभूताः ॥ २॥ 


पदार्थ 

भूः  पृथिवी 

तोयम्  जल 

अग्निः  अग्नि 

पवनः  वायु 

खम्  आकाश 

आदिः  आकाशको पनि 
कारण अहङ्कार 


महान्  महत्तत्त्व 

अजा  मूल प्रकृति 

आदिः  पुरुष 

मनः  मन 

इन्द्रियाणि  चक्षु आदि दश 
इन्दि यहरू 

सर्वेन्द्रियाथौः  इन्दरियका सवै 
विषयहरू 


विबुधाः च  सवै इन्ियका 
अधिष्ठाता देवताहरू 
येयी 

स्वे  सबे 

जगतः  संसारको 

हेतवः  कारणहरू 

र 

ते  हजुरके 





अङ्गभूताः  अङ्गस्वरूप हुन् 


रामालन्द्री टीका 


८४२०२ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४० 


ताक्यार्थ पृथिवी, जल, अग्नि, वायु, आकाश, अहङ्ार, महत्तत्व, मूलप्रकृति, पुरुष, मन, सम्पूर्ण 
इन्द्रिय, इन्द्रियका सबे विषयहरू र इन्द्रियका अधिष्ठाता सूर्य आदि देवताहरू यी सबे संसारका 
कारणहरू हजुरकै अङ्गस्वरूप हुन् । 
वितवरण यहाँ सम्पूर्णं जगत्को कारणको रूपमा परमात्माको स्तुति गरिएको छ । अखिलहेतुहेतु 
अर्थात् संसारका कारण भएका वस्तुहरूको पनि कारण परमात्मा हुनुहृन्छ । संसारका सम्पूर्ण 
पदार्थहरूका हेतु वा कारण पञ्चमहाभूत हन्, तिनको पनि उत्पत्ति परमात्माबाट हुन्छ । निर्गुण ब्रह्म 
जगत्को कारण हुन सक्दैन, त्यसैले यो मायासहित सगुण ब्रह्मको नै स्तुति हो । यहाँ परमात्मालाई 
पञ्चमहाभूतको पनि कारण भनिएको छ। यसको अर्थं परमात्माले कुमालेले टो बनाए फ 
संसारको उत्पत्ति गर्नृहुन्छ भन्ने होइन, अपि तु जसरी अज्ञानले गर्दा डोरी सर्परूपमा देखिन्छ, त्यसै 
गरी परमात्मा संसारको रूपमा देखिनुहन्छ भन्ने हो । परमात्मा कार्यकारण भावदेखि पर हुनुहुन्छ । 
परमात्मा अव्यय हुनहुन्छ, अर्थात् उहाँमा कुनै पनि परिवर्तन हुन सक्देन । त्यसैले उहाँ बाहिरी 
वस्तुजस्तो कारण बन्न सक्नुहुननन । परमात्माबाट पञ्चमहाभूतको उत्पत्ति भदसकेपचछि तिनीहरूबाट 
रुख, नदी, समुद्र, गाई, मान्छे आदि प्राणीहरूको भेद सृष्टि गर्ने ब्रह्माजीको काम हो। त्यसैले 
उहाँ लाई सृष्टिकर्ता भनिन्छ। वास्तवमा त उहाँ पनि परमात्माका नाभिकमलबाट उत्पनन हुनुभएको 
हो भन्ने सूचना ब्रह्माविरासीत् यत एव लोकः भन्ने वाक्यांशले दिन्छ । 

अर्को श्लोकमा चाहं पञ्चमहाभूत अनि अहङ्कार, महत्तत्व, प्रकृति, पुरुष यी सबैको नाम 
लिई यी सवे संसारका हेतुहरू अङ्गभूताः अर्थात् गौण हुन् भनी बताइएको छ । संसारमा परमात्मा 
मुख्य हुनुहुन्छ भने अरू सब वस्तुहरू गौण छन्। सबै पदार्थ परमात्माका शेष हुन्, यिनलाई 
प्रकाशित गर्ने अनि जीवरूपले अनेक शरीरभित्र प्रवेश गरी यिनको भोग गर्न परमात्मा शेषी 
हुनुहन्छ । महाभूतदेखि प्रकृतिपुरुषपर्यन्तका वस्तुहरूको रूपमा देखिने पनि परमात्मा नै भएकाले 
जगत्का कारण यी पञ्चमहाभूत आदि पनि परमात्माका लागि गौण नै छन् भन्नु श्लोकको 
आशय हो । 


न    ह्यजादयो र 
नेते स्वरूपं विदुरात्मनस्ते ऽनात्मतया गृहीताः । 
अजोऽनुबद्धः स गुणेरजाया गुणात् परं वेद् न ते स्वरूपम् ॥ ३॥ 





पदार्थ ते  हजुरको सःती 

अनात्मतया  आत्मादेखि स्वरूपं  स्वरूपलाई अजः  ब्रह्माजीले पनि 
भिन्नरूपले हि  निश्चय नै गुणात्  प्रकृतिका गुणभन्दा 
गृहीताः  जानिएका न विदुः  जानन सक्दैनन् परं  टाढा रहेका 

एते  यी अजायाः  प्रकृतिका ते  हजुरको 

अजादयः  प्रकृति आदिले गुणैः  गुणहर्द्रारा स्वरूपम्  स्वरूपलाई 
आत्मनः  परमात्मा अनुबद्धः  ढाकिएका न वेद्  जानन सक्नुहुन्न 


रामालन्द्री टीका 


४२०४ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४० 


ताक्यार्थ आत्मादेखि भिन्नरूपले प्रत्यक्ष आदि प्रमाणद्वारा जानिएका यी प्रकृति आदिले 
हजुरको स्वरूपलाई निश्चय नै जान्न सक्देनन् । ब्रह्माजी पनि प्रकृतिका गुणहरूद्रारा ढाकिनुभएको 
छ त्यसकारण उहाँले पनि प्रकृतिका गुणभन्दा टाढा रहनुभएका हजुरको स्वरूपलाई जानन 
सक्नुहुन्न । 


त्वां योगिनो यजन्त्यद्धा महापुरुषमीश्वरम् । 
साध्यात्मं साधिभूतं च साधिदेवं च साधवः ॥ ४॥ 





पदार्थ अन्तर्यामीरूपमा महापुरुषम्  महापुरुष 
साधवः  चित्त शुद्ध भएका साधिभूतं च  भूतभौतिक  ईइवरं  सर्वेश्वर 
योगिनः  योगीहरू प्रपञ्चमा परमात्मारूपमा त्वां  हजुरलाई ने 
साध्यात्मं  आपन साधिदैवं च  आदित्य आदि अद्धा  साक्षात् 
अन्तःकरणमा स्थित देवताहरूमा इष्टदेव रूपमा यजन्ति  पूजा गर्दछन् 


वाक्यार्थ चित्त शुद्ध भएका योगीहरू आप्नै अन्तःकरणमा अन्तर्यामीको रूपमा, बाह्य 
भूतभोतिक पदार्थहरूमा परमात्माको रूपमा र आदित्य आदि देवताहरूमा ष्टदेवताको रूपमा 
सर्वेश्वर महापुरुष हजुरको नै पूजा गर्दछछन्। 
विवरण यहाँ ब्रह्मा पनि गुणहरूद्वारा बांधिनुभएकाले त्रिगुणातीत हजुरको स्वरूपलाई उहाँले 
पनि बुम्न सक्नुहुनन भनी बतादरएको छ । त्यसो हो भने परमात्माको स्वरूपलाई जानै नसकिने हो 
त भन्ने शड़ा हुन्छ । त्यसको समाधानमा भनिन्छ योगीहरू अध्यात्म, अधिभूत र अधिदैवको 
साक्षीको रूपमा हजुरलाई जान्दछछन्  परमात्मा इन्दियवृत्तिहरुद्रारा जगत्का पदार्थहरू जस्तो 
साक्षात् जानिनुहृन्न, अपितु इन्द्रिय आदि सबै जड प्रपज्चको प्रकाशकको रूपमा उहाँ लाई जान्न 
सकिन्छ । परमात्मा अध्यात्म, अधिदैव र अधिभूत सबैका साक्षी एवं अन्तर्यामी हुनुहन्छ । अध्यात्म 
भनेका शरीरभित्रका मन, इन्िय, संस्कार आदि हन्। अधिदेव भनेका इन्द्रिय, मन, प्रथिवी आदि 
सबे पदार्थका अधिष्ठाता या अभिमानी देवताहरू हूुन्। अधिभूत भनेका पज्चमहाभूत र यिनका 
कार्यहरू हन्। यी सबका अन्तर्यामी भएकाले परमात्मालाई साध्यात्म, साधिभूत, साधिदैव 
भनिएको हो । 

केनोपनिषद् ४४मा परमात्मप्रप्तिका दुई प्रक्रिया बतादइएका छन्, जसलाई त्यहं आदेश 
भनिएको छ। विद्युतो व्यद्युतत न्यमीमिषदा इत्यधिदैवतम् अर्थात् देवताहरूको अभिमान नष्ट गर्न 
परमात्मा सगुण भई यक्षको रूपमा बिजुली चम्के ४ जो एकैछिन प्रकाशित हनुभयो, त्यही 
परमात्माको अधिदैव दर्शन हो। यसको तात्पर्य परमात्माले सगुण रूप लिएका अनेक 
अवतारहरूको ईश्वररूपले उपासना गर्नु या प्रतीकमा परमात्माको दर्शन गर्नु उहाँको अधिदैव 
दर्शन हो । अध्यात्मं यदेतद् गच्छतीव च मनोऽनेन चैतदुस्मरत्यभीक्ष्णं सडल्पः केनोपनिषद्, ४५ 
अर्थात् अर्को अध्यात्म आदेश भनेको चाहं मन आदिको नियमित प्रवृत्तिको प्रयोजक या साक्षीको 


रामालन्द्री टीका 


८४२०५ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४० 


रूपमा आत्मालाई जान्नु हो । मनले निरन्तर सडूल्पविकल्प आदि गरिरहेको छ, इन््रियहरू अनादि 
कालदेखि आआप्ना विषयदेशमा गद्रहेका छन्, कहीं कते पनि तलमाथि भएको कैन । के यो 
नियमित प्रवृत्तिमा कोही साक्षी या प्रेरकको आवश्यकता होला ? पक्कै पनि अनेन उपस्मरति 
अर्थात् यही आत्माको प्रकाशद्रारा नै मन निरन्तर सड्ल्प आदि गरिरहन्छ । यसरी शरीरभित्रको 
प्रक चेतनको रूपमा परमात्मालाई बुण्नु अध्यात्म दर्शन हो। अधिदैव दर्शनमा उपास्य ईश्वरको 
स्वरूप या प्रतीक आदिको अपेक्षा हुन्छ भने अध्यात्मदर्शनमा शरीर, इन्िय आदिभित्र नै 
परमात्मदर्शन ह॒न्छ, कुनै बाहिरी साधनको अपेक्षा पर्देन। 


त्रय्या च विद्यया केचित् त्वां वे वैतानिका द्विजाः । 


नर ८  


यजन्ते विततेयज्ञेनोनारूपामराख्यया ॥ ५॥ 





पदार्थ   विद्याद्रारा नानारूपामराख्यया  विभिन्न 
केचित्  केटी प्रतिपादित रूप र विभिन्न देवताहरूको 
वैतानिकाः  कर्मयोगी विततैः  फैलिएका नामले 

द्विजाः  ब्राह्मणहरू यन्ञेः  यज्ञहरूद्रारा त्वां च  हजुरलाई नै 

त्रय्या  त्रयी वेदरूप वे  निश्चय पनि यजन्ते  आराधना गर्दचछन् 


ताक्यार्थ केही कर्मयोगी ब्राह्मणहरू वेदप्रतिपादित यज्ञहरुद्रारा विभिन्न रूप र विभिन्न 
देवताहरूको नामले हजुरके आराधना गर्वछछन् । 


एके त्वाखिककमौणि संन्यस्योपरामं गताः । 
ज्ञानिनो ज्ञानयज्ञेन यजन्ति ज्ञानविग्रहम् ॥ ६॥ 


पदार्थ अखिरकमौणि  सम्पूर्ण ज्ञानविग्रहम्  ज्ञानस्वरूप 
एके  एकथरी लौकिक र वैदिक कर्महरू त्वा  हजुरलाई 

ज्ञानिनः  ज्ञानीहरू संन्यस्य  त्यागेर यजन्ति  ध्यान आराधना 
उपरमं  वैराग्यमा ज्ञानयज्ञेन  समाधिरूप गर्दछन् 

गताः  प्राप्त भएर ज्ञानयज्ञदरारा 





ताक्यार्थ अरू ज्ञानीहरू चाहं विषयहरूबाट वैराग्य लिई लौकिकवेदिक सम्पूर्णं कर्महरूको 
त्याग गर्दछन् र समाधिरूप ज्ञानयज्ञद्रारा ज्ञानमूर्तिं हजुरको ध्यान आराधना गर्वछन् । 

विवरण माधथिका श्लोकटहरूमा कर्मयोग र ज्ञानयोगका विषय परमात्मा नै हुनहन्छ भनी 
प्रतिपादन गरिएको छ । पांँचौँ श्लोकमा आएको वितान शब्दको अर्थ कर्म हो। कीर्ति, स्वर्ग, सुख 
आदि अनेक फलहरू फैलिने भएकाले कर्मलाई वितान भनिएको हो। वैतानिकाः भनेका 
कर्मयोगीहरू हन्। वेदविधिले यज्ञ॒ आदि कर्म॒गर्ने ब्राह्मणहरूले आआफ्नो विधि अनुसार 
परमात्माको नै आराधना गर्वछछन् भन्नु श्लोकको आशय हो । कर्महरूद्रारा त इन्द्र, अग्नि, वायु 


रामालन्द्री टीका 


 २०६ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४ 


आदि देवताहरूको आराधना ह॒न्छ नि भन्ने शङ़ामा भनिन्छ अमराख्यया अर्थात् तीती 
देवताहरूको नामले हजुरके उपासना हन्छ । वेदमा भनिएको छ तदेवाग्निस्तदादित्यस्तद् वायुस्तदु 
चन्द्रमाः । तदेव शुक्रन्तद् ब्रह्म ता आपः स प्रजापतिः शुक्ल यजुर्वेद, ३२१ अर्थात् त्यही परमात्मा 
ने अग्नि, सूर्य, वायु, चन्रमा, प्रजापति आदि सबै हो। यो प्रवृत्तिपरक आराधना हो। संन्यस्य 
अर्थात् सम्पूर्ण कर्महरूलाई त्यागी निवृकत्तिमार्गमा लागेकाहरूले पनि ज्ञानविग्रहम् अर्थात् ज्ञानस्वरूप 
हजुरकै चिन्तन गर्वछछन्। भगवदगीता ४३३मा पनि भगवानूले द्रव्ययज्ञ, तपोयज्ञ, योगयज्ञ, 
स्वाध्याययज्ञ आदि अनेक साधनहरू बताउनुभएको छ । बाहिरी यज्ञटरूमा पदार्थहरूको र धरे 
श्रमको आवश्यकता पर्दछछ। त्यसमा बुद्धि पूरा अन्तर्मुखी बन्न पनि सक्दैन। फेरि कर्महरूमा सिधै 
परमात्माको नभई अनेक देवतारूपी उपाधिद्वारा मात्र परमात्माको उपासना हृन्छ । त्यसको अपेक्षा 
सबे कर्मबन्धनहरूलाई छडी केवल विशुद्ध ज्ञानरूपमा परमात्माको चिन्तन गर्नु श्रेष्ठ हो। जे 
होस्, वेदप्रतिपाद्य यी दुबे मार्ग परमात्माकै आराधनाका लागि हुन् भन्न यस प्रसङ्गको आशय हो । 


त् ५      
अन्ये च संस्कृतात्मानो विधिनाभिहितेन ते। 
यजन्ति त्वन्मयास्त्वां वे बहुमूर््येकमूतिंकम् ॥ ७ ॥ 


पदार्थ 

संस्कृतात्मानः  शुद्ध 
अन्तःकरण भएका 

त्वन्मयाः  हजुरमँ तन्मय 
भएका 

अन्ये च  अरू मानिसहरूले 


ते  हजुारा 

अभिहितेन  बताइएको 
विधिना  पाञ्चरात्र आदि 
विधिद्रारा 

बहमूर्त्येकमूतिकम्  वासुदेव, 
सङर्षण, प्रद्युम्न आदि अनेक 


र र एउटे महानारायण 
रूपमा 

त्वां  हजुरलाई 

र 


वे  निश्चय ने 
यजन्ति  आराधना गर्दछन् 





ताक्यार्थ शुद्ध अन्तःकरण भएका र हजुर्म तन्मय भएका अन्य मानिसहरूले हजु्रारा नै 
नतादएको पाञ्चरात्र आदि विधिको अनुष्ठान गरेर वासुदेव, सदर्षण, प्रद्युम्न आदि अनेक 
रूपमा र महानारायणको एडटै रूपमा पनि हजुरके आराधना गर्वछन् । 


न स न   
त्वामवान्यं शवक्तिन मागण शवसूपणम् । 


बहाचायैविभेदेन भगवन् समुपासते ॥ ८ ॥ 
पदार्थ बताइएको पाशुपत आदि अवान्तर भेदद्रारा 
भगवन्  हे प्रभु मार्गेण  मार्ग्रारा शिवरूपिणम्  शिवरूपी 
अन्ये  अरू बहाचार्यविभेदेन  धेरै त्वाम् एव  हजुरलाई ने 
शिवोक्तेन  शिवजीद्रारा आचार्यहरुद्रारा बताइएको समुपासते  उपासना गर्दछन् 





ताक्यार्थ हे प्रभु! अरू केही उपासकहरू शिवजीद्रारा बताइएको मार्ग र त्यसमा पनि धेरै 
आचार्यहरुद्रारा प्रतिपादन गरिएका पाशुपत आदि अवान्तर मार्गह्वारा शिवस्वरूप हजुरको उपासना 


रामालन्द्री टीका 


४२०७ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४० 


गर्दछन् । 
विवरण यहाँ एडटे परमात्मालाई विष्णु र शिव मानी अनेक रूपमा उपासना गरिने कुरा 
बतादृएको छ । यहाँ पहिलो श्लोकमा नारायणको उपासना र दोस्रो श्लोकमा शिवको उपासना 
बतादएको छ । विष्णु र शिव दुबे वेदप्रतिपाच हुनहुन्छ, वेदका पुरुषसूक्त, रुद्रसूक्त, शिवस इल्पसूक्त 
आदि सूक्तहरूमा सर्वेश्वर परमात्माको रूपमा उहाँहरूको वर्णन गरिएको छ । त्यही प्रतिपादनलाई 
आधार मानी उहाँहरूको विशेष विधिले उपासना गर्नका लागि क्रियाप्रधान अनेक तन्त्रहरूको 
पनि प्रचार हदे गयो। यसरी तन्त्रलाई प्रधान आधार मानी गरिने शिव र विष्णुको उपासनालाई नै 
यी दुई श्लोकले बताएका छन्। यहां वैदिक प्रवृत्तिनिवृकत्ति धर्मको व्याख्या गरिसकेपच्ि फेरि 
शिवविष्णुको उपासनालाई पृथक् उल्लेख गर्नु यही तन्त्रप्रधान उपासना प्रणालीलाई लिएर नै 
गरिएको हो भन्ने बुखिन्छ । तन्त्रका मुख्य तीन भेद छन् वेष्णवतन्त्र, शैवतन्त्र र शाक्ततन्त्र । यहाँ 
शैव तन्त्रको सङकषिप्त चर्चा गरिन्छ । 

माधवाचार्यका अनुसार शैवसिद्धान्त अन्तर्गता दर्शनको रूपमा प्रतिष्ठित चार मतहरू प्रमुख 
छन् नकुलीश पाशुपतदर्शन, शैवदर्शन, प्रत्यभिज्ञादर्शन र रसेश्वरदर्शन । 

नकुलीश पाशुपतदर्शन अनुसार पदार्थहरू पांच छन् पशु, पति, दुःखान्त, योग र विधि । 
पशु भनेका मनुष्यहरू, जनावरहरू, जगत् आदि सबै परतन्त्र कार्यवर्ग ॒हुन्। तिनका कारण 
परमात्मा पति हूनुहुन्छ । तेम्रो पदार्थ हो दुःखान्त अर्थात् सम्पूर्ण दुःखको अन्त्य। यो मोक्षरूप हो । 
योग भनेको पशु र पतिको योग हो। अनि विधि भनेको पशु र पतिको योगका लागि आवश्यक 
विधिहरू हन्। यस सिद्धान्त अनुसार जगत् बनाउन महेश्वरले कर्म आदिको अपेक्षा गर्नृहुन्न। 
कर्मनिरपेक्ष ईश्वर ने जगत्को कारण हूनुह॒न्छ । परमेश्वरको निरन्तर सेवाद्रारा परमेश्वरत्वको प्राप्ति 
ने मूक्ति हो। मुक्ति भनेको पूर्ण ईश्वरत्वको प्राप्ति हो, यसलाई पूर्ण स्वातन्त्र्य भनिन्छ। यही नै 
पाशुपत दर्शनको सिद्धान्त हो । 

शैवदर्शन अनुसार कर्मनिरपेक्षरूपमा ईश्वरलाई जगत्को कारण मान्दा उहाँमा विषमताको 
दोष आडउन सक्ने हुनाले जीवहरूका कर्महरूको आधारमा नै परमात्माले जगत् रचना गर्नुहुन्छ । 
पदार्थ तीन ओट छन् पशु, पाश र पति। पाश चार प्रकारका छन् मल, कर्म, माया र 
रोधशक्ति। यीमध्ये रोधशक्ति परमात्माको शक्ति हो, जसले जीवको ज्ञानक्रियाशक्िलाई ढाकी 
उसलाई आत्मरूपले अनुभव हुन दिँदेन। त्यसैले यसलाई पाशरूप मानिएको हो । यसले मलमा 
आश्रित भई जीवलाई ठढाक्दछ । त्यसैले ज्ञानद्वारा कर्म र माया अंश नष्ट भदसकेको जीवमा पनि 
मल अंश रहिरहन सक्दकछ । जीव तीन प्रकारका छन् सकल, प्रलयाकल र विज्ञानाकल। सकल 
जीव भनेको मल, कर्म रमाया यी सबै कला शरीरइन्द्रिय आदिले युक्त संसारी जीव हो। 
प्रलयाकल भनेको प्रलयकालमा माया र त्यसका कार्य शरीर, इन्द्रिय आदिले रहित भए पनि कर्म 
र मलले ढाकिएको जीव हो। प्रलयका कारणले कला अर्थात् शरीर, इन्द्रियले रहित भएकाले 
यसलाई प्रलयाकल भनिएको हो । विज्ञानाकल भनेको चाह ज्ञानद्वारा अकल बनेको जीव हो। 
यसमा अरू आवरण नरहे पनि मनको आवरण रहन सक्छ । यस्तो जीव पनि मूत्युपचछि मुक्त हुन्छ, 


रामालन्द्री टीका 


४२०८ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४० 


तर यो अपरमुक्ति हो। यसमा शिवजीले यिनीहरूलाई अनन्त, सूक्ष्म आदि आठ पद दिनुहुन्छ । 
महेश्वरको प्रबल शरणागतिद्रारा यो मल पनि हटिसकेको छ भने त्यस्ता जीव शिवम मिल्दछन्, 
यही परम मुक्ति हो। तर यी मूक्त जीव पनि पतिसमान बन्न सक्देनन्, उनके अधीनमा हृन्छन् । 
सुष्टि, स्थिति, संहार, निग्रह र अनुग्रह यी पाँच कर्म केवल पति महेश्वरका हुन्, मुक्त जीवका 
होइनन् भन्ने मान्यता शेवदर्शनको छ । 

काश्मीरी शेवदर्शनलाई प्रत्यभिज्ञादर्शन भनिन्छ। यसलाई त्रिकदर्शन या स्पन्ददर्शन पनि 
भनिन्छ । अदय शिव ने परमतत्त्व हुनुहन्छ । यो शुद्ध चैतन्य हो, चैतन्य चितृशक्ति हो । यसैले परम 
ततत्वमा आपनो शक्तिको सदा स्फुरण या स्पन्द रहन्छ। अद्वैतवादी भए ॒तापनि यस दर्शनले 
परमतत्वलाई निर्गुण, निष्क्रिय होइन, अपि तुं नित्यशक्िका कारणले सरै परिस्पन्दात्मक मान्दछ। 
शिव र शक्तिलाई अपृथक् मान्नु यसको अर्को विशेषता हो। चन्द्र र चन्द्रिका उही भए ँशिवर 
शक्ति पनि एउटै हृन्। शिव प्रकाश हुन् भने शक्ति विमर्श । विमर्श भनेको आत्मचेतनाको स्फुरण 
हो। तर यो विमर्शरूप क्रिया मायाको साधारण कर्म भने होदन। कर्म अपूर्णताको ब्ोतक हो, 
विमर्श पूर्णता या शुद्ध अहन्ताको द्योतक हो । परमशिवमा आप्ना चित्, आनन्द, इच्छा र क्रिया 
यी पाँच शक्तिको नित्य स्फुरण भए तापनि शिव स्वेच्छाले आपूलाई सीमित अहन्तामा बाँधी पशु 
बनी प्रकट हृन्छन्। अनुग्रह, दीक्षा र साधनाद्रारा यो पौरुष अज्ञान हटेपछि पशु जीव आपफूलाई 
परमशिवरूपमा नै जान्दछन्। सोऽयं देवदत्तः अर्थात् त्यो यही देवदत्त हो भन्ने प्रत्यभिज्ञाले त्यो र 
यो देवदत्त एडटे हो भन्ने जनां, त्यसै गरी गुरूपदेशबाट म शिव नै हँ भिन्न होदन भन्ने ज्ञानले 
जीव र शिवको एकताबोध गराइदिन्छ । प्रत्यभिज्ञाद्रारा शिवात्मतालाभ नै मुक्ति हो। 

अर्को रसेश्वर दर्शनमा भने रसराज पारद र अभ्रकको सेवनद्वारा शरीरलाई अजर बनाउने र 
योग तथा उपासनाद्वारा मल क्षय गरी सशरीर नै मूक्ति पाउने धारण पाडइन्छ। यो दर्शनमा 
मररेपचछिको मृक्तिलाई विश्वास गरिदैन। शिवरूप पारद र गौरीरूप अभ्रकको सेवनद्वारा नित्यकाया 
पाई त्यही स्थितिमा मुक्त रहनुपर्छ भन्ने यस दर्शनको सिद्धान्त रहेको छ । जीवन्मुक्तिका लागि 
रसराज पारदका अठार संस्कार र त्यसको सेवनविधिलाई प्रमुख रूपमा बताउने हुनाले यसलाई 
रसेश्वर दर्शन भन्दछन्। यस्ता अनेकों आचार्यहरुद्रारा प्रतिपादित उपासनापद्धतिहरूलाई यहाँ अन्य 
उपासनापद्धति भनिएको हो । 


सवं एव यजन्ति त्वां स्वदेवमयेरुवरम् । 
येऽप्यन्यदेवताभक्ता यद्यप्यन्यधियः प्रभो ॥ ९॥ 





पदार्थ यद्यपि  हन त सवैदेवमयेङ्वरम्  स्वदेवस्वरूप 
प्रभो  हे प्रभ अन्यधियः  अन्य देवताको सर्वेश्वर 

येअपिनोनजो उपासनामा बुद्धि लगाएका छन् त्वां एव  हजुरलाई नै 
अन्यदेवताभक्ताः च  अरू तर पनि यजन्ति  आराधना गर्दछन् 
देवताहरूको भक्त छन् ती सवै  ती सबै भक्तहरू 


रामालन्द्री टीका 


४२०९ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४० 
वाक्यार्थ हे भगवान् ! जोजो अरू देवताहरूका भक्त छन् र तिनीहरूको बुद्धि यद्यपि अन्य 


देवताहरूके उपासनामा तन्मय भएको हुन्छ तर पनि ती सबले हजुरको नै आराधना गरिरहेका 
हन्छन् किनभने हजुर सर्वदेवमय सर्वेश्वर हुनुहुन्छ । 


यथाद्िप्रभवा नद्यः पज॑न्यापूरिताः प्रभो । 
विशान्ति सवतः सिन्धुं तदत् त्वां गतयोऽन्ततः ॥ १०॥ 





पदार्थ नद्यः  नदीहरू विन्त  प्रवेश गर्दछन् 

प्रभो  हे प्रभु पज॑न्यापूरिताः  वषकि जलले तद्वत्  त्यसै गरी 

यथा  जसरी भरिएर गतयः  विभिन्न मार्गहरू पनि 
अप्विप्रभवाः  पहाडबाट उत्पन्न सवतः  सबैतिरबाट अन्ततः  अन्तिमिमा गएर 
भएका सिन्धुं  समुद्रमा त्वां  हजुरमा नै मिल्छन् 


ताक्यार्थ हे प्रभु! जसरी पहाडबाट उत्पन्न भएका विभिन्न नदीहरू वर्षको पानीले भरिएर 
विभिन्न बाटोबाट बग्दे अन्ततः समुद्रमा प्रवेश गर्दछन् त्यसरी ने सबै मार्गहरू अन्तिमिमा हजुरमा ने 
गएर मिल्दछछछन् । 

वितरण यस श्लोकमा सबैथरी देवताको उपासना गर्नेहरू अन्त्यमा एडटे परमात्मामा पुम्छन् 
भनी दृष्टान्तपूर्वक बतादइएको छ। अद्विप्रभवाः अर्थात् अनेक पहाडबाट निस्किएका खोल्सा, 
नदीनाला आदि सबे एडटे समुद्रमा गई मिसिए ॐ अनेक देवताका उपासकहरू पनि एड 
परमात्मामा पुग्छन्। यद्यपि यी उपासकटहरू आपफ्ना उपास्य देवतालाई अरूभन्दा भिन्न भनी 
परमात्मामा भेदबुद्धि गर्दछछन्, तर परमात्मा एडटै भएको वास्तविक तथ्य नबुफे पनि सब देवताको 
रूपमा एडटै तत्त्व भएकाले नजानेर नै भए पनि तिनीहरूले उहाँ कै उपासना गर्वछछन् । वेदिक 
सनातन परम्परामा परमात्माको अनेक तरिकाले उपासना गर्ने विधान छ। मोक्ष कुनै एउटा व्यक्ति 
या समाजको पेवा होइन, जसलाई निश्चित विधिमा या धारणामा सीमित गर्न सकियोस्। 
पुष्पदन्ताचार्य भन्नुहुन्छ रुचीनां वैचित्र्यात् शिवमहिम्न स्तोत्र, श्लोक ७ अर्थात् प्राणीहरूको 
संस्कार अनुसार उनीहरूका रुचिहरू अलगअलग छन्। सबेथरी संस्कार भएकाहरूले मृक्ति 
पाडन सकून् भनेर नै परमात्माले अनेक रूप लिनुहन्छ । परमात्मतत्वलाई जानी एक रूपमा 
उपासना गर्नु परमात्माको उपासनाको सही विधि हो भने अनेक देवताहरूको भेद मान्दे अरूका 
देवताभन्दा आप्ना देवतालाई ठुला ठानी भेद र द्रेषबुदधिपूर्वक उपासना गर्नु उपासनाको मूल 
सिद्धान्त या विधि होइन । यसैलाई लक्षित गरी भगवान् श्रीकृष्णले श्रद्धापूर्वक अरू देवताहरूको 
उपासना गर्नहरूले अविधिपूर्वक भए पनि मेरे उपासना गर्दछछन् भन्नुभएको छ तेऽपि मामेव 
कौन्तेय यजन्त्यविधिपूर्वकम् भगवदगीता, ९२३ । परमात्मा सर्वरूप हुनृह॒न्छ । त्यही रूपमा 
उहांको उपासना मुख्य उपासना हो भने अनेक रूपहरूको दुटु उपासना गौण उपासना हो । 
सर्वरूपमा उपासना गर्बुको तात्पर्य अनेकौँ देवताहरूको पूजा गरिरहनु भन्ने चाहं होइन । यसको 


रामालन्द्री टीका 


४२९० 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४० 


अर्थं परमात्माको शिव, विष्णु, देवी आदि कुनै स्वरूपलाई मूल परमात्मरूप अनि अरू सबेलाई 
उनैका अभिव्यक्ति हन् भन्ने मानी सर्वत्र एउटै परमात्माको चिन्तन गर्नुपर्दछ भन्ने हो। यो 
उपासनाको प्रमुख मार्ग हो। यसबाट उपासकटहरू परमात्माको कृपाले अन्तःकरण शुद्ध भई 
परमात्मतत्वको साक्षात्कार गरी मुक्त ह॒न्छन्। वेदप्रतिपाद्य परमात्माको सर्वरूपतालाई बुरी अनेक 
तन्त्रशास्त्र आदिको आधारमा भेदबुद्धिपूर्वक उपासना गर्ने उपासकटहरू चाह नदीहरूको माध्यमले 
समूद्रमा मिसिने खोल्सा ४ परम्पराद्रारा परमात्मामा पुग्दछन्। उनीहरू पहिले तीती उपास्य 
देवताको भावमा पुग्दछन् । त्यसपछि जब प्रलयकालमा मायाद्रारा स्वीकार गरिएका शिव, विष्णु, 
देवी आदि सबै रूप परब्रह्ममा गई मिल्दछन्, तब ती देवात्मभावमा रहेका उपासकटहरू पनि 
संगसंगे परब्रह्ममा मिल्दछन्। अद्रैतवेदान्त सिद्धान्त अनुसार यो क्रममूक्तिको मार्ग हो । यहाँ अन्ततः 
अर्थात् पचि भनेर यही मुक्तिलाई सङ़त गर्न खोजिएको हो । प्रवृत्तिनिवृकत्तिरूप वेदमार्गको वर्णन 
पहिल्यै भद्सकेकाले अन्ततः भन्ने पदले बाँकी रहेका मतहरूलाई ने यहाँ सड़त गरिएको हो । 


सत्त्वं रजस्तम इति भवतः प्रकृतेगुणाः। 
तेषु हि प्राकृताः प्रोता आब्रह्यस्थावरादयः ॥ १९॥ 





पदार्थ भवतः  हजुरको देह आदि उपाधि भएका 

सत्त्वं  सत्त्व प्रकृतेः  प्रकृतिका आब्ह्यस्थावरादयः  ब्रह्मादेखि 
रजः  रज र गुणाः  गुणहरू हन् स्थावरसम्मका सम्पूर्णं जीवहरू 
तमः  तम तेषु  ती तीन गुणहरूमा हि  निश्चय नै 

इति  यी प्राकृताः  प्रकृतिको परिणाम प्रोताः  ओतप्रोत छन् 


वाक्यार्थ हजुरको प्रकृतिका तीन ओटा गुणहरू छन्, सत्त्व, रज र ॒तम। यिनै गुणहरूमा 
प्रकृतिको परिणामभूत देह उपाधि भएका ब्रह्मादेखि स्थावरसम्मका सम्पूर्ण जीवहरू ओतप्रोत छन्। 


तुभ्यं नमस्तेऽस्त्वविषक्तदुष्यये सवौत्मने सवेधियां च साक्षिणे । 
गुणप्रवाहोऽयमविद्यया कृतः प्रतते देवनृतियगात्मसु ॥ १२॥ 





पदार्थ ते तुभ्यं  हजुरलाई ई  अविद्याका कारण 
अविषक्तदुष्टये  अनासक्त दृष्टि नमः  नमस्कार कृतः  उत्पन्न भई 

भएका अस्तु  छ देवनृतियगात्मसु  देवता, 
सवोत्मने  स्वस्वरूप गुणप्रवाहः  गुणहरू सत्त्व, रज मनुष्य, पशुपक्षी आदि शरीरमा 
स्वैधियां  सम्पूर्ण र तमद्रारा चलिरहने प्रतते  युक्त हन्छ 
बुदधिवृत्तिहरूका जन्ममरणात्मक 

साक्षिणे च  साक्षी अयम्  यो संसार 


वाक्यार्थ अप्रतिहत ज्ञानदुष्टि भएका सर्वस्वरूप र सम्पूर्ण बुदिवृत्तिहरूका साक्षी हजुरलाई 


रामालन्द्री टीका 


४२९१ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४ 


नमस्कार छ। प्रकृतिका गुणहरूद्वारा चलिरहने यो जन्ममरणात्मक संसार त॒ अविद्याका कारण 
चलि ने रहन्छ अनि देव, मनुष्य, पशुपक्षी आदिको शरीरमा व्याप्त भटदरहन्छ । 
विवरण यस श्लोकमा परमात्मामा अविद्याको कारणले हुने गुणहरूको सम्बन्ध छैन भनी 
बतादइएको छ । अविषक्तदृष्टिः पदको अर्थ हुन्छ जसको दृष्टि वा बुद्धि करटी पनि लिप्त छैन । 
परमात्मा असङ्ग हुनहुन्छ । सङ्ग हुनका लागि आफूभन्दा भिन्न अरूको आवश्यकता हुन्छ । परमात्मा 
त सर्वात्मा अर्थात् सबे रूप हुनुहुन्छ । परमात्मा सबेका साक्षी भएकाले पनि उहाँको दृष्टि कीं 
लिप्त नभएको हो । जो प्रकाशक या साक्षी हुन्छ ऊ व्यवहारका क्रियाकलाप या पदार्थमा लिप्त 
हन सक्देन। यसलाई उपनिषद्मा सूर्यको दृष्टान्तद्रारा बताइएको छ सूर्यो यथा सर्वलोकस्य 
चक्षुर्न लिप्यते चाक्षुषैर्बह्मदोषैः, एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा न लिप्यते लोकदुःखेन बाह्यः 
कटोपनिषद्, २२११ अर्थात् जसरी संसारलाई प्रकाशित गर्ने सूर्य सबे प्राणीहरूका चक्षुरूप 
छन्, प्रकाशक भएकाले ओंँखाद्वारा देखिएका कुनै पनि कार्यहरूको सम्बन्ध सूर्यमा छेन, त्यसै गरी 
बाह्य संसारमा रेका सुखदुःख, धर्मअधर्म आदिको पनि यिनका प्रकाशक परमात्मासंग केही 
सम्बन्ध छैन । 

संसारमा अविद्याका तीन गुणहरूको प्रवाह चलेको छ। सत्त्व, रज र तमोगुणद्रारा 
नांधिएका जीवहरू यो संसारको प्रवाहमा जन्मिनेमर्न गरिरहेका छन्, तर यी सबैका साक्षी 
परमात्मा जन्ममृत्यु आदिले रहित हनुह॒न्छ। देवनृतिर्यगात्मसु अर्थात् देवता, मानिस अनि 
पशुपन्छीको शरीरलाई नै आत्मा मानेहरू जन्ममृत्युमा परिरहन्छन्, तर परमात्मामा यिनको बन्धन 
कैन । 


 ९  वनिरङ्धिरी  ५ द      
अग्निमुंखं तेऽवनिरङ्प्रिरीक्षणं सूयं नभो नाभिरथो दिशः श्रुतिः। 
दयोः कं सुरेन्द्रास्तव बाहवोऽणवाः कुक्षिमंरुत् प्राणबलं प्रकल्पितम् ॥ १३॥ 


पढार्थ नाभिः  आभिहो अणवाः  सागरहरू 

अग्निः  अग्नि अथो  त्यसै गरी कुक्षिः  कोख हो 

ते  हजुरको दिशः  दिशाहरू मरुत्  वायु चाहं 

मुखं  मुख हो श्रुतिः  कानहरू हृन् प्राणबलं  प्राणशक्तिको रूपमा 
अवनिः  पृथिवी दयोः  स्वर्ग प्रकल्पितम्  उपासकटरुद्रारा 
अङ्धिः  पाडहो कं  शिरहो उपासनाका लागि कल्पना 
सूयः  सूर्य सुरेन्द्राः  इन्द्र॒ आदि देवताहरू गरिएको छ 

ईक्षणं  आंखा हो तव  हजुरका 

नभः  आकाश बाहवः  हातहरू हुन् 





ताक्यार्थ हे प्रभु! अग्नि हजुरको मुख हो, पृथिवी पाडदहो, सूर्य आंखा हो, आकाश नाभि हो, 
पूर्वं आदि दिशाहरू कान हन्, स्वर्ग नै हजुरको शिर हो, इन्द्र॒ आदि देवताहरू हजुरका हात हुन्, 


रामालन्द्री टीका 


४२९२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४ 


समूद्रहरू हजुरको कोख हो अनि वायु ने प्राणशक्ति हो, यस्तो कल्पना उपासकहरूद्रारा 
उपासनाका लागि गरिएको छ। 


रोमाणि वृक्षोषधयः शिरोरुहा मेघाः परस्यास्थिनखानि तेऽद्रयः। 
 प्रजापतिमेट्स्तु   वीर्यमिष्यते  
निमेषणं रात्र्यहनी स्तु वृष्टिस्तव वीर्यमिष्यते ॥ ९४ ॥ 


पढार्थ परस्य  परमात्मरूप मेटः  लिङ्ग हुन् 
वृक्षोषधयः  वृक्ष र ओषधिहरू ते  हजुरका वृष्टिः तु  वृष्टि चाहं 
ते  हजुरका अस्थिनखानि  हाड र नङहरू तव  हजुरको 

रोमाणि  रौँहरू हन् हन् वीर्यम्  वीर्य हो भनी 
मेघाः  बादलहरू रात्र्यहनी  रात र दिन इष्यते  बताइन्छ 
रिरोरुहाः  शिरका केश हन् निमेषणं  परेला रिम्कनु हो 

अद्रयः  पहाडहरू प्रजापतिः  प्रजापति 





वाक्यार्थ हे परमेश्वर ! वृक्ष र ओषधिहरू हजुरका रौँहरू हुन्, बादलहरू शिरका केशहरू हुन्, 
पहाडहरू हजुरका हाड र नडहरू हुन्, दिन र रात चाहं हजुरको ओंँखा सम्कनु हो, प्रजापति 
लिङ्ग हुन् अनि वर्षा चाहं वीर्य हो भनी बतादन्छ । 


त्वय्यव्ययात्मन् पुरुषे प्रकल्पिता रोकाः सपाला बहुजीवसङ्कुकाः । 
यथा जरे सन्जिहते जटोकसोऽप्युदुम्बरे वा मशका मनोमये ॥ १५॥ 


पढार्थ पुरुषे  परम पुरुष जरे  जलमा 

अन्ययात्मन्  हे अविनाशी प्रभु मनोमये  विशुद्ध अन्तःकरणको जटोकसः  जलजन्तुहरू र 
बहुजीवसङ्कुला   धरे जीवहरूले वृत्तिद्रारा मात्र बोध्य उदुम्बरे अपि  इग्रीको फलमा 
व्याप्त भएका त्वयि  हजुरमा मशकाः वा  ससाना किराहरू 
सपालाः  लोकपालहरू सहित प्रकल्पिताः  कल्पित छन् सञ्जिहते  विचरण गर्दछछन् 
लोकाः  लोकहरू यथा  जसरी बस्दचछन् 





ताक्यार्थ हे अविनाशी प्रभु! जसरी जलमा जलचरहरू बस्दछन् अथवा जसरी डु्रीको फलमा 
ससाना किराहरू बस्दछन्, त्यसै गरी विशुद्ध अन्तःकरणको वृत्तिद्रारा मात्र जानन सकिने 
अविनाशी पुरुष हजुरमा अनन्त जीव र लोकपालहरूले सहित लोकहरू कल्पित छन् । 


क्रीडनार्थं     


यानि यानीह रूपाणि कीडनाथं बिभषि दि । 
तैरामृष्टशुचो रोका मुदा गायन्ति ते यशः ॥ १६॥ 
पदार्थ इह  यस लोकमा कीडनार्थं  ऋडा गर्नका लागि 


रामालन्द्री टीका 


४२९२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४९ 
यानि यानि  मत्स्य आदि जुन  तीती रूपहरूको मुदा  खुसीले 

जुन चिन्तनद्रारा ते  हजुरको 

रूपाणि  रूपहरू आमृष्टशुचः  शोक, मोह यशः  निर्मल कीर्ति 

हि  निश्चय नै आदि सबै माख्एिका गायन्ति  गा्ंछन् 

बिभषिं  धारण गर्नृहुन्छ लोकाः  मनुष्यहरू 





ताक्यार्थ हजुर क्रीडा गर्नका लागि यस लोकमा मत्स्य आदि जुनजुन रूपहरू धारण गर्नुहुन्छ, 
तीती रूपहरूको चिन्तनले मनुष्यहरूको सम्पूर्ण शोकमोहहरूलाई माख्दिन्छ र मनुष्यहरू 
हर्षपूर्वक हजुरको निर्मल कीर्तको गान गर्दछछन् । 


नमः कारणमत्स्याय प्रल्यान्धिचराय च । 
हयदीरष्णेँ नमस्तुभ्यं मधुकैटभमृत्यवे ॥ १७ ॥ 





पदार्थ प्रलयान्धिचराय च  कैटभका मूत्युरूप हुनुभएका 
कारणमत्स्याय  निश्चित प्रलयकालीन समुद्रमा विचरण हयदीर्ष्णेँ  हयग्रीव 
कारणवश वेद, सत्यव्रत गर्नृहुने हजुरलाई तुभ्यं  हजुरलाई 

आदिको उद्धारका लागि नमः  नमस्कार छ नमः  नमस्कार छ 
मत्स्यरूप धारण गर्नुहुने मधुकैटभमृत्यवे  मधु र 


ताक्यार्थ हे भगवान् ! वेद, सत्यत्रत आदिको उद्धार गर्नका लागि मत्स्यको अवतार लिएर 
प्रलयकालीन समुद्रमा स्वच्छन्द रूपमा विहार गर्नृहूने मत्स्यरूप हजुरलाई नमस्कार गर्वह्ु। मधु र 
कैटभ नामका दैत्यहरूलाई मार्न हयग्रीव अवतार लिनुहुने हजुरलाई नमस्कार गर्दह्ु। 


अकूपाराय वृहते नमो मन्दरधारिणे । 
क्षित्युद्धारविहाराय नमः शूकरमूतये ॥ १८ ॥ 


पदार्थ अकूपाराय  कूर्मरूप हजुरलाई शुकरमूतेये  वराहरूप हजुरलाई 
मन्द्रधारिणे  मन्दराचललाई नमः  नमस्कार गर्द नमः  नमस्कार गर्ह 

धारण गर्ने क्षित्युद्धारविहाराय  पृथिवीको 

बृहते  महान् उद्धाररूप क्रीडा गर्ने 





ताक्यार्थ मन्दराचललाई धारण गर्ने महाकच्छपरूप हजुरलाई म नमस्कार गर्दह्ु। पृथिवीको 
उद्धाररूप क्रीडा गर्नृहुने वराहरूप हजुरलाई म नमस्कार गर्दह्ु । 


नमस्तेऽदुभुतसिंहाय साधुलोकभयापह । 
वामनाय नमस्तुभ्यं कान्तत्रिभुवनाय च ॥ १९॥ 


रामालन्द्री टीका 


४२९४ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४९ 
पदार्थ ते  हजुरलाई वामनाय  वामनरूप 
साधुलोकभयापह  सज्जन नमः  नमस्कार गर्द तुभ्यं च  हजुरलाई 

हरूको भयलाई हटाइदिने हे प्रभु कान्तत्रिभुवनाय  तीन नमः  नमस्कार गर्दहु 
अटूभुतसिंहाय  अदभुत पाइलाले तीनै भुवनलाई 

नरसिंहको रूप धारण गर्न ढाकिदिनुहूने 





ताक्यार्थ सज्जनहरूको भयलाई हटाउन अदभुत नरसिंहको रूप धारण गर्नुहुने हजुरलाई 
नमस्कार गर्दह्ु। वामन अवतार लिई तीन पादलाले तीनै भुवनलाई ढाकिदिनुहुने हजुरलाई 
नमस्कार गर्दहु। 


नमो मृगणां पतये दुप्तक्षत्रवनच्छदे । 
नमस्ते रघुवयौय रावणान्तकराय च ॥ २०॥ 





पढार्थ परशुरामरूप हजुरलाई रघुवयोय च  रघुवंशीमा उत्तम 
दुप्तक्षत्रवनच्छिदे  घमन्डी नमः  नमस्कार गर्द रामरूप 

्षत्रियकुलरूपी वनलाई काटने रावणान्तकराय  रावणको नाश ते  हजुरलाई 

भृगुणां पतये  भृगुपति गर्नृहुने नमः  नमस्कार गर्दह्ु 


ताक्यार्थ घमन्डी क्षत्रियकुलरूपी वनलाई नष्ट गर्ने भृगुपति परशुरामको अवतार लिनुहुने 
हजुरलाई नमस्कार गर्दह्ु। रावणको नाश गर्न रघुवंशमा रामको अवतार लिनुहूने हजुरलाई 
नमस्कार गर्व । 


नमस्ते वासुदेवाय नमः सङ्कषणाय च । 
परयुम्नायानिरुद्धाय सात्वतां पतये नमः ॥ २९॥ 


पढार्थ सङकषणाय च  सङर्षण अनिरुद्धाय  अनिरुद्ध 
वासुदेवाय  वासुदेव हजुरलाई पनि सात्वतां पतये  यदुपति 
ते  हजुरलाई नमः  नमस्कार गर्व हजुरलाई 

नमः  नमस्कार गर्व प्रद्युम्नाय  प्रद्युम्न नमः  नमस्कार गर्ह 





ताक्यार्थ वासुदेव हजुरलाई नमस्कार गर्द, सदूर्षण हजुरलाई पनि नमस्कार गर्द । प्रद्युम्न, 
अनिरुद्ध अनि यदुपति हजुरलाई नमस्कार गर्द । 


 बुद्धाय शुद्धाय न्द क  स 
नमो बुद्धाय शुद्धाय दैत्यदानवमोहिने । 
म्लेच्छप्रायक्षतरहन्त्रे नमस्ते कल्किरूपिणे ॥ २२॥ 
पदार्थ दित्यदानवमोहिने  दैत्य र॒ दानवलाई मोहित गराउने 


रामालन्द्री टीका 


४२९५ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४९ 
शुद्धाय  शुद्ध भद्सकेका क्षत्रियहरूलाई ते  हजुरलाई 
बुद्धाय  बुद्धरूप हजुरलाई विनाश गर्ने नमः  नमस्कार गर्व 
नमः  नमस्कार गर्द कल्किरूपिणे  कल्किरूपमा 
. 
म्कच्छप्रायक्षत्रहन्त्रे  म्लेच्छप्रायःअवतार लिनुहूने 





ताक्यार्थ दुष्ट दैत्य र दानवलाई मोहित गर्न शुद्ध अहिंसाको मार्ग फराकिलो बनाउनुहुने 
बुद्धरूप हजुरलाई नमस्कार गर्दह्ु । म्लेच्छप्रायः भडसकेका क्षत्रियहरूको विनाश गर्न कल्किरूपमा 
अवतार लिनुहुने हजुरलाई नमस्कार गर्दह्ु । 


जीवलोको   ,   
भगवन् जीवलोकोऽयं मोहितस्तव मायया । 
अहं ममेत्यसटुग्राहो भ्राम्यते कम॑वत्मंसु ॥ २३॥ 





पदार्थ मायया  मायाद्रारा शरीर सम्बन्धी वस्तुहरूमा 
भगवन्  हे प्रभु मोहितः  मोहित छ त्यसैले आमग्रही भएर 

अयं  यो सवे अहं मम इति  म र मेरो यस्तो कमंवत्मंसु  कर्मको मार्गमा 
जीवलोकः  जीवसमुदाय दुभविका कारण भ्राम्यते  घुमिरेको छ 

तव  हजुरको असटुग्राहः  असत् शरीर र 


ताक्यार्थ हे प्रभु! यो सम्पूर्ण जीवसमूह हजुरको मायाद्रारा मोहित भएको छ । त्यसैले शरीरमा 
अहंता र शरीर सम्बन्धी वस्तुहरूमा ममता गर्न पु्दछ । यसकारण ऊ कर्ममार्गमा भौँतारि्रहेको 
छ । 

अहं चात्मात्मजागारदाराथंस्वजनादिषु । 


भ्रमामि स्वप्नकल्पेषु मूढः सत्यधिया विभो ॥ २४॥ 


पदार्थ स्वप्नकत्पेषु  स्वप्नतुल्य आदिमा 

विभो  हे व्यापक प्रभ आत्मात्मजागारदाराथ सत्यधिया  सत्यबुद्धि गरेर 
मूढः  मूर्खं स्वजनादिषु  आफ्नो शरीर, भ्रमामि  घुमिरहेको छु 
अहं च  म चाहं पुत्र, गृह, पत्नी, धन, स्वजन 





ताक्यार्थ हे व्यापक प्रभु! मूर्ख म चाह स्वप्नतुल्य भएका शरीर, पुत्र, गृह, पत्नी, धन, स्वजन 
आदिमा सत्यबुद्धि गरेर घुमिरहेको हु । 


अनित्यानात्मदुःखेषु विपयंयमतिद्यंहम् । 
दन्द्रारामस्तमोविष्टो न जाने त्वात्मनः प्रियम् ॥ २५॥ 
पदार्थ अनित्यानात्मदुः्खेषु  अनित्य, 





अनात्मा र दुःखप्रदं वस्तुमा 


रामालन्द्री टीका 


४२९६ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४० 
विपयंयमतिः  उल्टो बुद्धि हन्द्रारामः  दन्द सुखदुःख आत्मनः  आफ्नो 

भएको आदिमा रमाएको प्रियम्  प्रिय 

अहम्  म तमोविष्टः  अज्ञानमा प्रवेश त्वा  हजुरलाई 

हि  निश्चय नै गरेको छुं त्यसैले न जाने  जान्दिनं 





ताक्यार्थ अनित्य, अनात्मा र दुःखप्रद वस्तुमा उल्टो बुद्धि भएको त्यसैलाई नित्य, आत्मा र 
सुख देख्ने र द्रन्द्र सुखदुःख आदिमा रमाएको म अज्ञानमा प्रवेश गरेको छु त्यसैले म आपना 
प्रिय हजुरलाई जान्दिने । 


यथाबुघो जलं हित्वा प्रतिच्छन्नं तदुटुभवेः। 
अभ्येति मृगतृष्णां वे दवत् त्वाहं पराङ्मुखः ॥ २६॥ 


पदार्थ हित्वा  त्यागेर 

यथा  जसरी मृगतृष्णां  जल ॐ आभासित त्यागेर 

अबुधः  अज्ञानी व्यक्ति हुने मरीचिकालाई वे  निश्चय नै 

तदुदुभवेः  जलबाट उत्पन अभ्येति  पच्छयाञंछ पराङ्मुखः  हजुरबाट 

भएका लेउ, खार आदिद्रारा तद्त्  त्यसै गरी पराडमुख देहादितफं अभिमुख 
प्रतिच्छन्नं  ठाकिएको अहं  म भएको दु 

जलं  जललाई त्वा  मायाले ढाकिएका 





ताक्यार्थ जसरी कुनै अज्ञानी व्यक्ति जलबाट उत्पनन भएका लेड, खरपात आदिले ढाकिएको 
जललाई चिन सक्देन र त्यसलाई त्यारदछ र जल नै नभएको मरीचिकाको पछि लाग्दछ, त्यसै 
गरी आफ्नै मायाद्रारा ढाकिनुभएका हजुरलाई त्यागेर म विषयसुखका लागि हजुरदेखि पराङ्मुख 
भई देहादितफ अभिमुख भएको हु । 

वितरण माधथिका श्लोकमा अक्रूरले आपू भ्रान्त र पराडमुख भएकाले परमात्मालाई जान्न 
नसकेको जनाएका छन्। अक्रूर भन्छन् संसारका सम्पूर्ण पदार्थहरू स्वप्न समान छन्। जसरी 
जागेपछछि जाग्रतको ज्ञानद्वारा सपनाका पदार्थहरूको बाध हन्छ, त्यसै गरी आत्मज्ञानद्रारा सम्पूर्ण 
संसारका पदार्थहरूको पनि बाध हुन्छ । यस दृष्टिले सपना र संसार एकै खाले हन् । स्वप्न र 
संसार यत्ति अर्थमा मात्र भिन्न छन् कि, सपना जाग्रत् पदार्थको ज्ञानद्वारा हरेक दिन नष्ट हुन्छ भने 
व्यावहारिक पदार्थको बाध चाहं यो व्यावहारिक ज्ञानद्वारा हदेन। यसलाई बाधित गर्न पारमार्थिक 
आत्मज्ञान चाहिन्छ । स्वप्नलाई हटाउन प्रमाता अर्थात् कल्पित जीवभावलाई हटाउन पर्दैन, हरेक 
दिन जागेपच्ि अनायास नष्ट हुन्छ, तर जाग्रत् संसारलाई हटाउन कल्पित जीवभावलाई नै बाधित 
गर्नुपर्दछ। यही यी दुरईमा रहेको भिन्नता हो। त्यसैले संसारलाई स्वप्नकल्प भनिएको हो। 
स्वप्नसमानका पदार्थहरूमा सत्यबुद्धि गर्नु भ्रम हो । यहाँ विपर्ययमतिः यो पदले यही भ्रमबुदधिलाई 
बताएको हो । विपर्यय भनेको एउटा वस्तुमा अर्को ज्ञान हुनु हो । यसलाई अद्वैतवेदान्तमा सिपीमा 


रामालन्द्री टीका 


०८२९७ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४० 


चँदीको भ्रम या डोरीमा सर्पको भ्रम भनिन्छ। तमोविष्टः अर्थात् अज्ञानद्वारा आविष्ट भएपचछ्छि 
यस्तो भ्रम हृन्छ। सबभन्दा इलो भ्रम भनेको अनात्मा शरीरमा आत्मबुद्ि अनि आत्मामा 
अनात्मसंसारको बुद्धि हनु हो, यसलाई अध्यास पनि भनिन्छ। संसार अनित्य छ, आत्मा नित्य छ, 
संसारका सबै पदार्थ जड छन् तर आत्मा चेतन छ । संसारका सबे पदार्थ दुःखरूप छन् भने आत्मा 
आनन्दस्वरूप छ । तर अनादि अज्ञानको कारणले यो सबै उल्टो रूपमा भासित भद्रहेको छ। 
आत्मा सत् हो, किनभने यो सबैथरी प्रतीतिको साक्षी हो। यदि आत्मा सत् नहुने हो भने 
प्राणीहरूका हरेक क्षणका अनुभव र जन्मदेखि बुढो हन्जेलसम्मका संस्कारहरूलाई कसले एडटै 
अनुभवमा जोड्थ्यो ? आत्मा चेतन नभएको भए यो संसार भएनभएको कसरी थाहा पाडइन््यो ? 
अनि आत्मा आनन्दरूप नभए आपरूमा परमप्रेम किन हन्थ्यो ? यो सबै थाहा पादा पादे पनि 
प्राणी जड शरीर आदिलाई पनि चेतन आत्मा सम्षिन्छ। यसरी जड संसारका धर्मको आत्मामा 
भ्रम भद्रहेको छ । यसलाई वेदान्तमा संसर्गध्यास भनिन्छ। अध्यस्त वस्तु मिथ्या हुने हूनाले यदि 
अनात्मा शरीर आदिको जस्तै आत्माको पनि अनात्ममा स्वरूपतः अध्यास हृन्थ्यो भने आत्मा नै 
मिथ्या हुन्थ्यो, त्यसैले आत्मा र आत्माका धर्महरू सत्, चित्, आनन्द यिनको शरीर आदिमा 
केवल संसर्गध्यास मात्र मानिन्छ। यसो भन्दा आत्माको संसर्ग या सम्बन्ध मात्र मिथ्या हुन्छ, 
आत्मा होइन । अक्रूर दृष्टान्त दिदे भन्छन्, कुनै तिर्खाएको मान्छेले कुवामा लेउले ढाकिएको 
पानीलाई नचिनी बाहिरी बालुवाको मेदानमा टल्किएको मृगत्ुष्णामा देखिएको पानी पिउन भनेर 
दौडियो भने के त्यसले पानी पिउन पारं र ? मानिसको भ्रान्त बुदधिले जहाँ पानी देखेको छ, 
त्यहं त पानीको आभासबाहेक केही छैन । पानी खोज्न त आपफूसंगै रहेको कुवामा लेउ हटाई 
हरनुपर्थ्यो । ठिक त्यसै गरी आपफूसंगे रहेको सुखलाई अज्ञानले ढाकेकाले थाहा नपाई बाहिरी 
विषयहरूमा टल्किएको सुखाभास पाउन मान्छेको प्रवृत्ति भद्रहेको छ । विषयहरूमा सुख छ भन्ने 
भ्रम ने पराङ्मुखः अर्थात् बहिर्मुख हूनुको मूल कारण हो। यो भ्रम आफू ने सुखरूप भएको 
नजान्नाले हृन्छ। यसैले परमात्मा परमप्रिय भए ॒तापनि त्यसलाई विर्सी भ्रमवशात् संसारबाट 
आनन्द पाडन खोज्ने मैले हजुरको तत्वलाई कसरी बुम्न सकला र भनी अक्रूरले प्रार्थना गरेका 
छन् । 


१४३ ्    
नोत्सहेऽहं कृपणधीः कामकमंहतं मनः। 


रोधं प्रमाधिभिर्चाक्षेियमाणमितस्ततः ॥ २७॥ 
पदार्थ क्षुभित भएको तथा हियमाणम्  खिचिएको 
कृपणधीः  वासनायुक्त मन॒ प्रमाथिभिः  नियन्त्रण गर्न गाहो मनः  मनलाई 
भएको पर्ने रों  नियन्वित गर्न 
अहं  म अक्षिः च  इन्द्रियहरूद्रारा पनि न उत्सहे  सक्िदिनं 
कामकमंहतं  कामना र कर्मले इतस्ततः  जताततै विषयहरूमा 





रामालन्द्री टीका 


४२१८ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४० 


ताक्यार्थ वासनायुक्त मन भएको म कामना र कर्मले क्षुभित भएको द्रु । त्यसैले नियन्त्रण गर्न 
गाह पर्ने इन्द्रियहरुद्रारा जताततै विषयहरूमा खिचिएको आफनो मनलाई नियन्त्रित गर्न म 
सक्दिनं। 


सोऽहं तवाङ्घयुपगतोऽस्म्यसतां दुरापं 
तच्चाप्यहं भवदनुग्रह ईश मन्ये । 
पुंसो भवेद् यहिं संसरणापवगं 
स्त्वय्यन्जनाभ सदुपासनया मतिः स्यात् ॥ २८॥ 





पढार्थ अटुन्रयुपगतः  चरणकमलमा संसरणापवगंः  संसारबाट 

ईदा  हे ईश्वर प्राप्त भएको मृक्ति 

सः  त्यो इन्दरियको दास अस्मि दु भवेत्  हन्छ 

भएको तत् च अपि  त्यो हजुरको अन्ननाभ  हे पद्मनाभ 

अहं  म चरणको प्राप्तिलाई म सदुपासनया  सत्य भगवान्का 
असतां  असज्जन विषयमा भवदनुग्रह ः  हजुरके अनुग्रह हो भक्त, शास्त्र, गुरु आदिको 
आकृष्ट मन भएका व्यक्ति भने उपासनाद्रारा 

हरूका लागि मन्ये  ठान्दद् त्वयि  हजुरमा 

दुरापं  दुष्प्राप्य यहिं  किनभने यसैबाट मतिः  बुद्धि 

तव  हजुरको पुंसः  मानिसको स्यात्  हन्छ 


ताक्यार्थ हे ईश्वर ! इन्दियहरूको दास भए पनि म विषयमा मन खिचिएका असज्जन 
व्यक्तिहरूले पाडन नसक्ने हजुरको चरणकमलमा प्राप्त भएको छ्कु। यसलाई मेले हजुरके अनुग्रह 
सम्ख्एिको दु, किनभने हजुरको चरणकमलको सेवनद्रारा नै संसारी मानिसहरूको मुक्ति हुन्छ । हे 
पद्मनाभ ! सत्य भगवान्का भक्त, शास्त्र, गुरु आदिको उपासनाद्रारा हजुरमा मानिसहरूको 
बुदधिवृत्ति स्थिर हुन्छ । 


नमो विज्ञानमात्राय सर्वप्रत्ययहेतवे । 
पुरुषेशप्रधानाय बरह्मणेऽनन्तदशक्तये ॥ २९॥ 


पदार्थ पुरुषेशप्रधानाय  पुरुष, ईश स्वामी 

विज्ञानमात्राय  चैतन्यस्वरूप काल र प्रकृतिस्वरूप बरह्मणे  परब्रह्म हजुरलाई 
सरवंप्रत्ययहेतवे  सम्पूर्ण ज्ञानका हुनुभएका नमः  नमस्कार गर्व 
कारण अनन्तशक्तये  अनन्त शक्तिका 





ताक्यार्थ चेतन्यस्वरूप, सम्पूर्ण ज्ञानका कारण, पुरुष, ईश काल र प्रकृतिस्वरूप हुनुभएका, 


रामालन्द्री टीका 


८२९९ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४० 


अनन्त शक्तिका स्वामी परब्रह्म हजुरलाई म नमस्कार गर्द । 
विवरण यह अक्रूरले श्रीकृष्णलाई परत्रह्मको रूपमा प्रणाम गरेका छन् र भगवान्को चरणमा 
पर्दे उहाँको प्रार्थना गरेका छन्। उनको अनुभवमा उनको मन कामना र कर्महरूका कारणले 
आहत भद्रहेको छ । उनी आर्फैँ पनि विषयवासनामा आसक्त छन् । त्यसैले प्रबल इन्द्रियहरूले 
मनलाई जथाभावी विषयतिर लिएर जाँदा त्यसलाई उनी आँ रोक्न सक्दैनन्। यसको निराकरण 
परमात्माको कृपाले मात्र सम्भव हने ठानेर उनी परमात्माको चरणमा परी प्रार्थना गरिरहेका छन् । 
परमात्मा ज्ञानस्वरूप हनुह॒न्छ । ज्ञानस्वरूप परमात्माले प्रकाशित नगरे कुनै विषयको ज्ञान हुन 
सक्देन। इन्द्रिय, अन्तःकरण आदि त त्यही आत्माको प्रकाशलाई पद्छ्याउने साधन मात्र हुन्, 
त्यसैले परमात्मा सर्वप्रत्ययहेतु अर्थात् सबे ज्ञानका कारण हूनुहृन्छ । पुरुषेशप्रधानाय यस पदको 
दुईथरी अर्थ हुन्छ । प्रकृति, पुरुष र ईश अर्थात् काल यी तीनै रूपमा प्रतीत हुने परमात्मा नै 
हनहन्छ भन्ने एउटा अर्थ हो । अर्को चाहं पुरुषेश अर्थात् प्राणीहरूलाई परवश बनाई घुमादइदिने 
कामना, कर्म, स्वभाव, काल आदि जति वस्तु छन्, ती सबैका प्रधान अर्थात् नियन्त्रक परमात्मा 
भन्ने हुन्छ । 

अक्रूरको यो स्तुतिमा इन्दरियहरूलाई नियन्त्रण गर्न नसक्ने तर तिनीहरूको जथाभावी 
बहिर्मुखी प्रवृत्तिबाट आहत भएको भक्तको कुरा राग्ररी अभिव्यक्त भएको छ । संसारका पदार्थमा 
आनन्द छैन भन्ने थाहा हार्दे पनि यो ज्ञानको दृढता नभएको स्थितिमा बहिर्मुखी दृढ 
संस्कारहरूले जीवात्मालाई बाध्य पारी विषयभोगमा सामेल गरार्ंछन्। भगवद्गीता २९७मा 
पनि भगवान्ले जसरी पानीमाथि रहेको इङ्गालाई हावाको प्रबल रोक्काले घोप्ट्याद्दिन्छ त्यसै 
गरी विषयासक्तं इन्द्रिय र मन मिलेर जीवको प्रज्ञाविवेक शक्तिलाई नष्ट गरिदिन्छन् भन्नुभएको 
छ। निमिलाई उपदेश गर्दा सनत्कुमारले पनि विषयासक्तं इन्द्रिय र मनले व्यक्तिको 
चेतनाशक्तिलाई त्यसै गरी सुकाद्दिन्छन्, जसरी कुवाको नजिक रहेका कुश र जलकुम्भी आदि 
खारहरूले विस्तार विस्तार पानीलाई सुकाडइदिन्छन् भन्नुभएको छ भागवत, ४२२२० । यद्यपि 
जीवले नचाहने हो भने इन्द्रिय, मन आदिले जीवलाई घुमाउन सक्दैनन्, तर विचरो जीव आफ 
विषयासक्तं छ, ऊ यस्तो दोधारे मानसिकतामा छ, ईश्वरबाट आउने परमानन्द पनि चाहन्छ अनि 
विषयबाट आउने दुःखलाई पनि आनन्द सम्रहन्छ । दृढ आत्मनियन्त्रण नभएको व्यक्ति 
वासनाहरूको वेगमा सजिलै बगिहाल्छ र पछि मात्र उसले चेत पार्ंछ । यो साधकटहरूको अनुभव 
हो । आत्माको विषयमा जान्दाजान्दे पनि संसारको आसक्तिका कारण ज्ञानमा दृढता नभएका 
प्राणीहरू परमात्मालाई पाउन सक्दैनन्। कठोपनिषद्मा यस्तै अदृढ ज्ञानलाई लक्षित गरी 
दुवसिनाहरूबाट नहटेको अनि विषयासक्तं इन्द्रियहरूले सहित भएको व्यक्तिले ज्ञानद्वारा पनि 
परमात्मालाई पाउन सक्दैनन् भनी बताइएको छ नाविरतो दुश्चरितात् नाशान्तो नासमाहितः, 
नाशान्तमानसो वापि प्रज्ञानेनैनमाप्नुयात् कठोपनिषद्, १२२४ । इन्दरियहरूका लुच्छचुँडीबाट 
व्यथित भएको यो जीव परमात्माको शरणमा गई आपफ्ना दुर्वासना हटाइदिन प्रार्थना गर्छ, तर 
परमात्मा पनि वासना दग्ध नभएको मनमा त्यति चांँडे के आद्हाल्नुहन्थ्यो र ? परमात्माको आश्रय 


रामालन्द्री टीका 


८२२० 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४० 


पाठन त तीव्र शरणागति चाहिन्छ यमेवैष वृणुते तेन लभ्यः कठोपनिषद्, १२२२ । त्यो तीव्रता 
पनि यो जीवसंग छैन। त्यसैले दिनदिनै परमात्मासंग कामनाहरू द्ुटाइदिन प्रार्थना गर्नु र फेरि 
स्वभाव र संस्कारहरूको कारणले तिनके वशमा परिरहनु यस्तो अवस्थाको जीवको बाध्यता हो। 
यस्तो हदाहदे पनि कुनै दिन पूर्ण आत्मनियन्त्रणको दृढता आयो या भगवान्को चरणमा तीव्र 
शरणागति भयो भने यस्ता जीवको कल्याण हृन्छ। अक्रूरले तीत्र शरणागतिद्वारा दुर्वासना र 
संस्कारको वेगलाई जित्नुभयो । त्यही भएर श्रीधर स्वामीले टीकामा प्रार्थना श्लोकको व्याख्यामा 
पादयोः पतन् अर्थात् भगवान्को चरणमा घोष्ठिदे अक्रूरले प्रार्थना गरे भनी लेख्नुभएको छ। 


नमस्ते वासुदेवाय सवभूतक्षयाय च । 
हृषीकेश नमस्तुभ्यं प्रपन्नं पाहि मां प्रभो ॥ २०॥ 





पदार्थ ते  हजुरलाई पाहि  रक्ना गर्नुहोस् 
वासुदेवाय  वासुदेव नमः  नमस्कार गर्वहु हृषीकेश  हे इन्दरियका 
सवंभूतक्षयाय च  सम्पूर्ण प्रभो  हे प्रभु अधिष्ठाता देवता 
प्राणीहरूको निवास आश्रय प्रपन्नं  शरणमा आएको तुभ्यं  हजुरलाई 
स्वरूप हुनुभएका मां  मलाई नमः  नमस्कार गरव 


ताक्यार्थ हे इन्द्रियिका अधिष्ठाता देवता! है वासुदेव! सम्पूर्णं प्राणीहरूको आश्रय 
सङुर्षण हूनुभएका हजुरलाई म॒ नमस्कार गर्द । हे प्रभ ! हजुरको शरणमा आएको मेरो रक्षा 
गर्नुहोस्, हजुरलाई म नमस्कार गर्व । 


इति श्रीमदुभागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां द्रामस्कन्धे पूवं  
ऽकरूरस्तुतिनोम चत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४०॥ 


रामालन्द्री टीका 


४२२१ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४१ 


अथ एकचत्वारिशोऽध्यायः 
भगवान् श्रीकृष्णको मथुरामा प्रवेश 
श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
स्तुवतस्तस्य भगवान् दशयित्वा जके वपुः । 
भूयः समाहरत् कृष्णो नटो नाट्यमिवात्मनः ॥ १॥ 





पदार्थ दशयित्वा  देखाएर नटः  नटले 

भगवान्  भगवान् तस्य  ती अक्रूरले नाट्यम् इव  विभिन्न नाटकीय 
कृष्णः  श्रीकृष्णले स्तुवतः  स्तुति गरिरहेके रूप रँ 

जठे  जलभित्र अवस्थामा आत्मनः  आफ्नो रूपलाई 
वपुः  शरीर स्वरूप भूयः  फेरि पनि समाहरत्  उपसंहार गर्नुभयो 


ताक्यार्थ रङ्गमञ्चमा अभिनय गर्ने नटले अभिनयके क्रममा विभिन्न रूप देखाए ४ भगवान् 
श्रीकृष्णले पनि अक्रूरले श्रीकृष्णको स्तुति गरिरहेकै अवस्थामा उनलाई जलभित्र आफनो दिव्य 
रूपको दर्शन दिनुभयो र त्यो रूपलाई फेरि लुकाउनुभयो । 


सोऽपि चान्तर्हित वीक्ष्य जलादुन्मज्य सत्वरः। 
  . ् 


कृत्वा चावर्यकं सवं विस्मतो रथमागमत्॥ २॥ 





पदार्थ जलात्  जलबाट सम्पूर्ण कर्म पनि 

सः अपि  ती अक्रूर पनि उन्मज्य च  बाहिर निस्किएर कृत्वा  गरेर 

अन्तहितं  भगवान् अन्तधनि सत्वरः  शीघ्र विस्मितः  आश्चर्यचकित हद 
भएको आवर्यकं  आवश्यक रथम्  रथमा 

वीक्ष्य  देखेर सवं च  मध्याहमा गर्नु पर्न आगमत्  आए 


ताक्यार्थ अक्रूर पनि भगवान् अन्तधनि हनुभएको देखेर जलबाहिर निस्किए । अनि मध्याहमा 
गर्नु पर्ने सम्पूर्ण कर्महरू शीघ्र समाप्त गरेर आश्चर्यचकित हदे रथमा आए। 


तमपृच्छद्षीकेशः किं ते दुष्टमिवादुभुतम्। 
भूमो वियति तोये वा तथा त्वां लक्षयामहे ॥ २॥ 


पदार्थ तं  ती अक्रूरलाई भूमो  पृथिवीमा 
ऋषीकेरः  भगवान् श्रीकृष्णले अपृच्छत्  सोध्नुभयो वियति  आकाशमा 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४१ 
तोये वा  अथवा जलमा अदुुतम्  अदभुत दृश्य देखनुभएको 

ते  हजुारा दुष्टम् इव  देखिए पै भयो त्वां  हजुरलाई 

किं के तथा  त्यस्तो अद्भुत दृश्य लक्षयामहे  देख्दैछौँ 


वाक्यार्थ अक्रूर आएपछ्ि भगवान् श्रीकृष्णले सोध्नुभयो काका ! के हजुरले पृथिवी, 
आकाश अथवा जलमा कुनै अदभुत दृश्य देख्नुभयो ? हजुरलाई हर्दा हामीलाई यस्ते लागिरहेको 
छ ॥ 

अक्रूर उवाच अक्रूरले भने 

अदुभुतानीह यावन्ति भूमो वियति वा जले । 


त्वयि विरवात्मके तानि किं मेऽदुष्टं विपश्यतः ॥ ४॥ 





पदार्थ यावन्ति  जति पनि त्वयि  हजुरमा 
इह  यहाँ अटूभुतानि  अदभुत दृश्यहरू विपश्यतः  देखिरेको 
र भ 
भूमो  प्रथिवीमा छन् मे  मैले 
वियति  आकाशमा तानि  ती सवे दुश्यहरू किं  के चाहं 
जङे वा  अथवा जलमा कि्वात्मके  विश्वरूप अदुष्टं  देखि र सब देखे 


ताक्यार्थ हे भगवान् ! यो पृथिवी, आकाश र जलमा जति पनि अदभुत दृश्यहरू छन्, ती सबे 
दृश्यहरू विश्वरूप हजुरमा देखिरेको मेले कुन चाह अदभुत वस्तु देख्न बाँकी रह्यो र ? मेले सबै 
कुराहरू देखें । 


यत्रादुभुतानि सवौणि भूमो वियति वा जठे । 
तं त्वानुपर्यतो बह्यन् किं मे दुष्टमिहादुभुतम् ॥ ५॥ 





पदार्थ तं  त्यस्ता वियति  आकाशमा 
जह्यन्  हे प्रभ त्वा  हजुरलाई जखे वा  अथवा जलमा 
यत्र  जुन हजुरमा अनुपश्यतः  देखिरहेको किंके 

सवोणि  सम्पूर्ण मे  मैले अद्भुतम्  अदभुत पदार्थ 
अटूभुतानि  अदभुत पदार्थहरू इह  यो दुष्टम्  देखें केही पनि 
छन् भूमो  पृथिवीमा देखि 


वाक्यार्थ हे प्रभु! जति पनि अदभुत पदार्थहरू छन् ती सबै अदभुत पदार्थहरूको आश्रयको 
रूपमा मेले हजुरलाई नै देखिरहेको दु भने परथिवी, आकाश वा जलमा मैले के त्यस्तो अदभुत 
दृश्य देखें र ? केही पनि दखिन, हजुरलाई मात्र देखें । 


रामालन्द्री टीका 


४२९२२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४१ 
इत्युक्त्वा चोदयामास स्यन्दनं गान्दिनीसुतः । 
मथुरामनयद् रामं कृष्णं चैव दिनात्यये ॥ ६॥ 

पदार्थ स्यन्दनं  रथलाई कृष्णं च एव  श्रीकृष्णलाई पनि 


गान्दिनीसुतः  गान्दिनीका पुत्र चोद्यामास  हाँक्न लागे मथुराम्  मथुरामा 





अक्रूरले दिनात्यये  दिन धरे वित्त अनयत्  पुयाए 
इति  यसप्रकार लागेपछ्ि 
उक्त्वा  भनेर रामं  बलराम र 


ताक्यार्थ गान्दिनीपुत्र अक्रूरले भगवान्लाई यसो भने र रथ अगाडि बढाउन लागे। दिन धेरै 
बित्न लागेपचछ्ि उनले श्रीकृष्ण र बलरामलाई मथुरामा पुय्याए । 


मागे ग्रामजना राजंस्तत्र तत्रोपसङ्गताः। 
वसुदेवसुतो वीक्ष्य प्रीता दुष्टं न चाददुः ॥ ७ ॥ 





पदार्थ उपसङ्गताः  भेट गर्न आएका वीक्ष्य  देखेर 

राजन्  हे राजा परीक्षित् ग्रामजनाः  गालेहरू प्रीताः  अत्यन्त प्रसन्न भई 
तत्र तत्र  तीती वसुदेवसुतो  वसुदेवका पुत्र॒ दृष्टिं च  आफ्नो दृष्टिलाई 
माँ  बाटाहरूमा श्रीकृष्ण र बलरामलाई न आददुः  फरकाएनिन् 


ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! बाटामा ठाडँठार्मा मथुरावासी गाँलेहरू वसुदेवनन्दन श्रीकृष्ण 
र बलरामलाई भेटन आएका थिए। उहांँहरूलाई देखेर अत्यन्त प्रसन्न भएका ती गाँलेहरूले 
श्रीकृष्ण र बलरामलाई हरन लागेको आफ्नो दुष्टिलाई अन्यत्र फर्कडन सकेनन् । हेरेको हेय गरे । 


तावद् बजोकसस्तत्र नन्दगोपादयोऽग्रतः। 
४ ठ्  वतस्थिरे 
पुरोपवनमासादय प्रतीक्षन्तोऽ ॥ ८ ॥ 


पदार्थ नन्दमोपादयः  नन्द लगायतका आसाद्य  आणएर 

तावत्  त्यस वेला अक्रूर, रजोकसः  त्रजवासी गोपहरू प्रतीक्षन्तः  श्रीकृष्ण आदिको 
श्रीकृष्ण र बलराम मथुरामा तत्र  मथुरामा प्रतीक्षा गर्दै 

आद्पुग्दा पुरोपवनं  नगर बाहिरको अवतस्थिरे  बसे 

अग्रतः  अगाडिने उद्यानमा 





वाक्यार्थ जब अक्रूरले श्रीकृष्ण र बलरामलाई लिएर मथुरा आद्पुगे, त्यो भन्दा पहिले नै नन्द 
आदि व्रजवासी गोपहरू मथुरा नगरभन्दा बाहिरको उद्यानमा उनीहरूको प्रतीक्षा गरेर बसेका 
थिए। 


रामालन्द्री टीका 


४२२४ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४१ 


तान् समेत्याह भगवानकरूरं जगदीश्वरः । 
गृहीत्वा पाणिना पाणिं प्रश्रितं प्रहसन्निव ॥ ९॥ 


पदार्थ भगवान्  भगवान् श्रीकृष्णले प्रभितं  विनयपूर्वक बसेका 
तान्  ती नन्द आदिको पाणिना  आनो हातले अक्रूरं  अक्रूरलाई 

समेत्य  समक्ष पुगेर पाणिं  अक्रूरको हातलाई प्रहसन् इव  मृस्कुराए ठै गर्दै 
जगदीरवरः  जगत्का स्वामी गृहीत्वा  समाएर आह  भन्नुभयो 





ताक्यार्थ नन्दहरू भएको स्थानमा पुगेपछि जगदीश्वर भगवान् श्रीकृष्णले आफ्नो दुबै हातले 
अक्रूरको दुबे हातलाई समाएर विनयभावले अवस्थित अक्रूरलाई मुस्कुराए ४ गर्द भन्नुभयो । 


भवान् प्रविातामग्रे सहयानः पुरीं गृहम् । 
वयं त्विहावमुच्याथ ततो द्रक्ष्यामहे पुरीम् ॥ ०॥ 





पदार्थ प्रविशताम्  प्रवेश गर्नुहोस् अवमुच्य  आपफ्ना सामग्रीहरू 
अग्रे  मभन्दा पहिले ततः  त्यसपछि उतारेर रच्छं र 

सहयानः  रथले सहित भई गृहम्  घरमा प्रवेश गर्नुहोस् अथ  त्यसपच्छि 

भवान्  हजुर वयं तु  हामी चाहं पुरीम्  मथुरा नगरी 

पुरी  मथुरामा इह  यसै उ्यानमा द्रक्ष्यामहे  हेर्न 


वाक्यार्थ काका ! मेले नगरमा प्रवेश गर्नुभन्दा पहिले नै हजुर हामी आएको समाचार कंसलाई 
दिन रथ लिएर मथुरा नगरीमा जानुहोस् र त्यहाँबाट सोर घर जानुहोस् । हामीहरू यही उपवनमा 
आप्ना सामग्रीहरू उतार्छ र मथुरानगरी हैँ । 


अक्रूर उवाच अक्रूरले भने 
नाहं भवदुभ्यां रहितः प्रवक्ष्ये मथुरां प्रभो । 
त्यक्तु नासि मां नाथ भक्तं ते भक्तवत्सल ॥ १९॥ 





पदार्थ रहितः  रहित भई भक्तं  भक्त 

प्रभो  हे प्रभु मथुरां  मथुरामा मां  मलाई 

नाथ  हे स्वामी न प्रवेक्ष्ये  प्रवेश गर्दन त्यक्तु  त्याग्न 

अहं  म भक्तवत्सल  हे भक्तप्रिय न अहेसि  योग्य हूनुहुन्न 
भवद्भ्यां  हजुरहरद्रारा ते  हजुरको 


ताक्यार्थ हे प्रभु! हे स्वामी! हजुरहरू विना म एक्लै मथुरा नगरीमा प्रवेश गर्दिनँ। हे 
भक्तवत्सल ! हजुरको भक्त मलाई नत्यागनुहोस् । 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


४२२५ 


अध्याय ४१ 


आगच्छ याम गेहान्नः सनाथान् कुवंघोक्षज । 
सहाग्रजः सगोपालेः सुहटभिङ्च सुहृत्तम ॥ १२॥ 


पदार्थ 

अधोक्षज  हे इन्दियातीत प्रभ 
सहाय्रजः  दाजु बलरामले 
सहित 


  


सगोपाठेः  गोपहरूले सहित 


सुहृद्भिः च  साथीहरूले पनि 
सहित 

आगच्छ  आउनुहोस् 

यामः  जाओ 

सुहृत्तम  हे परम हितेषी 





नः  हाम्रो 
गेहान्  घरलाई 
सनाथान्  सनाथ 
कुरु  बनाउनुहोस् 


ताक्यार्थ इन्दियातीत हे भगवान् ! दाजु बलराम र आपफ्ना परम हितैषी गोपहरू सबेलाई 
साथमा नै लिएर संगे जाओँ। हे परम हितैषी भगवान् ! हामी सबे मेरो घर जाओँ। हजुरले मेरो 
घरलाई सनाथ बनाउनुहोस् । 


पुनीहि पादरजसा गृहान् नो गृहमेधिनाम् । 
यच्छोचेनानुतुप्यन्ति पितरः साग्नयः सुराः ॥ १६॥ 
पदार्थ गृहान्  घरलाई 
पादरजसा  चरणको धुलोले पुनीहि  पवित्र बनाइदिनुहोस् 


गृहमेधिनाम्  गृहस्थ यच्छोचेन  जो हजुरको चरण सुराः  देवताहरू 
नः हाम्रो धोडएको पवित्र जलले अनुतृप्यन्ति  तप्त हन्छन् 


वाक्यार्थ हामी गृहस्थहरूको घरलाई हजुरले आफ्नो चरणको धुलोद्रारा पवित्र गराइिनुहोस् । 
हजुरको चरण धोइएको पवित्र जलले हाग्रा पितुहरू, अग्निहरू र देवताहरू तृप्त हृन्छन् । 


पितरः  पितुहरू 
साग्नयः  अग्निदेवले सहित 





अवनिज्याङ्घ्रियुगलमासीच्छ्टोक्यो बलिमंहान्। 
फेडवय॑मतुटं ठेमे गतिं चैकान्तिनां तु या ॥ ९४ ॥ 


पदार्थ महान्  गुणले इला समेत एकान्तिनां तु  अनन्यप्रेमी 
अङ्धियुगलम्  हजुरका दुई आसीत्  भए भक्तहरूको 

चरणकमललाई अतुलं  अतुलनीय या  जुन गति छ त्यही 
अवनिज्य  धोएर देवताहरूको भन्दा पनि धेर गतिं च  गति पनि प्राप्त गरे 
बलिः  दानवराज बलि एवम्  एश्वर्य 

रलोक्यः  कीर्तनीय तथा ठेभे  प्राप्त गरे 





ताक्यार्थ हजुरका दुई चरणकमललाई धोएर दानवराज बलि कीर्तनीय र महान् भए । उनले 
देवताहरूको भन्दा पनि धरे अतुलनीय एश्वर्य प्राप्त गरे अनि भगवान्का अनन्यप्रेमी भक्तहरूले 


रामालन्द्री टीका 


२२६ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४१ 


प्राप्त गर्ने गति पनि प्राप्त गरे। 
आपस्तेऽङ््रयवनेजन्यस्वरील्लोकाञ्छुचयोऽपुनन्। 
शिरसाधत्त याः शव॑ः स्वयोताः सगरात्मजाः ॥ ९५॥ 


पदार्थ 
ते  हजुरको 


त्रीन्  तीन ओटा 
लोकान्  लोकटहरूलाई 


अट््रयवनेजन्यः  चरण धोएर अपुनन्  पवित्र पारिन् 


रुचयः  पवित्र भएको 
आपः  जल गङ्गाले 


याः  जुन गङ्गालाई 
शावं  भगवान् शिवले 





शिरसा  शिखारा 

आधत्त  धारण गर्नुभयो 
सगरात्मजाः  त्यही जलको 
स्पर्श मात्रले सगरका छोराहरू 
स्वयौताः  स्वर्ग गए 


ताक्यार्थ हजुरको चरणप्रक्षालन गरेर पवित्र भएकी गङ्गाले तीनै लोकलाई पवित्र बनाइन् । 
जुन गङ्गालाई भगवान् शिवले शिरमा धारण गर्नुभएको थियो त्यही गङ्गको पवित्र जलको स्पर्श 


मात्रले सगरका छोराहरू स्वर्ग गए। 


 जगन्नाथ श्रवणकीर्तन 
दवदव जगन्नाथ पुण्य । 


र 
यटदृत्तमात्तमरख क नारयण नमस्व त ॥ ९६॥ 


लीला आदिको श्रवण र कीर्तन 
देवदेव  हे देवाधिदेव नै पुण्यदायक भएका हे प्रभ 
जगन्नाथ  हे जगदीश्वर यदूत्तम  हे यदुश्रेष्ठ 
पुण्यश्रवणकीतंन  जन्म, गुण, उत्तमरटखोक  हे श्रेष्ठ यशस्वी 


पदार्थ 





नारायण  हे नारायण 
ते  हजुरलाई 

नमः  नमस्कार 
अस्तु  होस् छ 


ताक्यार्थ हे देवाधिदेव ! हे जगदीश्वर ! हजुरका जन्म, कर्म, गुण, लीला, चरित्र आदि सबे 
कुराहरूको श्रवण र कीर्तन अत्यन्त पुण्यदायक छन् । हे यदुश्रेष्ठ ! हे शरेष्ठ यशस्वी ! हे नारायण ! 
हजुरलाई नमस्कार छ। 


श्रीभगवानुवाच भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभयो 
आयास्ये भवतो गेहमहमायंसमन्वितः। 
यदुचकद्रहं हत्वा वितरिष्ये सुहत्परियम् ॥ १७॥ 


पदार्थ यदुचक्रद्रहं  यदुवंशीहरूलाई गहं  घर 
आयंसमन्वितः  पूज्य दाजु द्रोह गर्ने कसलाई आयास्ये  आडनेच् 
बलरामले सहित हत्वा  मारेर सुहृत्परियम्  अरू पनि 
अहम्  म भवतः  हजुरको हितैषीहरूलाई आनन्द 





रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


 अ नां डने 
वितारेष्यं  बां डनेद्धु 


४२९९७ 


अध्याय ४१ 


वाक्यार्थ म यदुवंशीहरूसंग द्रोह गर्ने कंसलाई मारेपछछि दाजु बलरामका साथमा हजुरको घरमा 
आडउनेद्टुं । अरू पनि हितैषीहरूसंग बसेर म उनीहरूलाई आनन्द दिनेषु । 


श्रीडुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
एवमुक्तो भगवता सोऽक्रूरो विमना इव । 


पुरी प्रविष्टः कंसाय कमंवेद्य गृहं ययो ॥ १८ ॥ 


पदार्थ विमनाः इव  दुःखित मन भए 
एवम्  यसरी य भई 

भगवता  भगवानूदरारा पुरीं  मथुरा नगरीमा 

उक्तः  बतादएका प्रविष्टः  प्रवेश गरेर 

सः ती कंसाय  कंसलाई 

अक्रूरः  अक्रूर कर्म  श्रीकृष्ण र बलरामलाई 





ल्याएको आफ्नो कर्म 
आवेद्य  निवेदन गरेर 


गृहं  आफ्नो घर 
ययो  गए 


ताक्यार्थ यसरी भगवान्ले सम्खाएपछि अक्रूर दुःखी ४ भएर मथुरामा प्रवेश गरेर आपले 
श्रीकृष्ण र बलरामलाई मथुरामा ल्याएको समाचार कंसलाई बताई आफ्नो घर गए । 


अथापराहे भगवान् कृष्णः सङ्कषंणान्वितः। 


स . 


मथुरां प्राविराद् गोपेदिदुश्ुः परिवारितः ॥ १९॥ 


पदार्थ सङ्कषणान्वितः  बलरामले 
अथ  यसपचछि अ क्रूर गएपचछछि सहित 

गोपिः  गोपहरूले दिदुध्चुः  नगर ठ्न इच्छा गरेका 
परिवारितः  युक्त भएका भगवान्  भगवान् 





कृष्णः  श्रीकृष्ण 
अपराहे  अपराहमा 
मथुरां  मथुरामा 
प्राविशत्  प्रवेश गर्नुभयो 


वाक्यार्थ अक्रूर गएपचछ्छि आफ्ना गोप मित्रहरूलाई लिएर दाजु बलरामको साथमा भगवान् 


श्रीकृष्ण सहर हेर्न इच्छाले अपराहमा मथुरामा प्रवेश गर्नुभयो । 


द्दशं तां स्फाटिकतुङ्गगोपुरदयारां बृहद्धेमकपाटतोरणाम् । 
ताम्रारकोष्ठां परिखादुरासदामुद्यानरम्योपवनोपशोभिताम् ॥ २० ॥ 


पदार्थ बृहद्धेमकपाटतोरणाम्  सुनले 
स्फाटिकतुङ्गगोपुरदवारां  नगरको बनेका ठलाटुला खापा र 
मुख्य टोका र घरका टोकाहरू तोरण भएका 

पनि अग्ला र स्फटिकले बनेको ताम्रारकोष्ठां  तामा र पित्तलले 


बनेका कोठाहरू भएको 
परिखादुरासदाम्  परिखा 
शत्रुहरू प्रवेश नगरून् भनी 





सहरको रिते खनिएको खाडल 


रामालन्द्री टीका 


४२२८ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४१ 
जहाँ पानी भरर विषालु उद्यानरम्योपवनोपरोभिताम्  तां  त्यो मथुरा नगरीलाई 


जलजन्तु पालिएको हृन्थ्यो विभिन्न रमणीय फूलबारी र॒ ददश  देख्नुभयो 
बनाएको हुनाले दुर्गम भएको बरगँचाहरूले शोभायमान भएको 


ताक्यार्थ अग्ला र स्फटिकले बनेका नगरका मुख्य ढोका र घरका टढोकाहरू भएको, सुनले 
बनेका टठुलाठुला खापा र तोरण भएका, तामा र पित्तलले बनेका कोटठाहरू भएको, परिखा 
बनाएको हूनाले दुर्गम भएको एवं विभिन्न रमणीय पूलबारी र बरगँचाहरूले शोभायमान भएको 
मथुरा नगरीलाई भगवान् श्रीकृष्णले देख्नुभयो । 


न  ९   न्द, भ्रेणीसभामिभंवनेरुपस्कृताम्   न, 
सोवणंशुद्वाटकहम्यनिष्कुरेः । 
वेदूयवज्रामलनीलविद्रमेमुक्ताहरिद्भिवंलभीषु   न्रे,       

दुमेमुक्ताहरिद् वेदिषु ॥ २१९॥ 

जुष्टेषु जालामुखरन्धरकद्विमेष्वाविष्टपारावतबहिंनादिताम् । 
संसिक्तरथ्यापणमार्गचत्वरां प्रकीणंमाल्याङ्करलाजतण्डुलाम् ॥ २२॥ 





पदार्थ हिरा, स्फटिक, नीलम र आविष्टपारावतबहिनादिताम्  
सोवर्णशाङ्गारकहम्यनिष्कुटेः  मुगाद्रारा बसेका परेवा र मयूरहरूको 
सुनले बनेका चौबाराहरू, मुक्ताहरिद्भिः  मोती र आवाजले युक्त भएको 
ठुलाठुला महल र पन्नाद्रारा पनि प्रकीणंमाल्याङ्करलाजतण्डुलाम्  
उद्यानहरुद्रारा जुष्टेषु  जडका माला, फूल, जमरा, लाजा र 
श्रेणीसभामिः  शिल्पकला र॒ वलभीषु  बलाहरूमा चामलहरू छरिएको 

सौन्दर्यले युक्त सभागृहहरुद्रारा वदिषु  वेदीहरूमा संसिक्तरथ्यापणमागंचत्वरां  
भवनैः  घरहरद्रारा जालमुखरन्प्रकुद्टिमेषु  राजमार्ग, बजार, गल्ली र 
उपस्कृताम्  अलङ्कृत भएको आंखीम्यालका प्वाल र चौरहरूले युक्त भएको 
वेदूयंवज्रामलनीलबिद्रमेः  वैदूर्य मणिनिर्मित भू्ेहरूमा मथुरा नगरी देख्नुभयो 


ताक्यार्थ सुनले बनेका चौबाटाहरू, ठलाटठुला महल र उद्यानहरूद्वारा, शिल्पकला र सौन्दर्यले 
युक्त सभागृहहरू र अन्य भवनहरूले युक्त वेद्य, हिरा, स्फटिक, नीलम, मुंगा, मोती र पन्नाहरू 
जडेका बलो, वेदीहरू भएको आंँखीम्याल र मणिनिर्मित भुर्दैमा परेवा, मयूर आदि पक्षीहरू 
कराद्रहेको, उचित स्थानमा फूलमाला, जमरा, लाजा र चामलहरू छरिएको राजमार्ग, बजार, 
गल्ली र चौरहरूले युक्त भएको मथुरा नगरी श्रीकृष्णले देख्नुभयो । 


९  ,   व कु प्रसूनदीपावलिमि द र 
आपूणकुम्भेदेधिचन्दनोक्षितेः प्रसूनदीपावलिभिः सपल्ल्वेः। 
सवृन्द्रम्भाकमुकेः सकेतुभिः स्वलङ्कृतदवारगृहां सपषटिकेः ॥ २३॥ 


रामालन्द्री टीका 


८४२२९ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४१ 


धैटाहरूद्वारा 
स्वलङ्कतद्यारगृहां  राभ्ररी 
सजाइएका घरहरू भएको 
मथुरानगरी देख्नुभयो 


सवृन्दरम्भाक्रमुकेः  फूलका 
गुच्छा, केरा र लोघ्रपुष्पहरूद्रारा 
सकेतुभिः  ध्वजाहरूले सहित 
सपष्टिकेः  लामा वस्त्रहरूले 
सहित भएका 

अआपृ्णकुम्भेः  जलले भरिएका 
ताक्यार्थ प्रत्येक घरका ढोकाहरूमा दही र चन्दनले रङ्गादरएका जलपूर्णं कलशहरू धथिए । ती 
कलशहरू पएूल, दीप, रुखका पालुवा, फूलका गुच्छ, केरा, लोध्पुष्प, ध्वजा र लामा वस्त्रहरूले 
राम्ररी सजाइएका धथिए । यस्ता घरहरू भएको मथुरा नगरी श्रीकृष्णले देख्नुभयो । 


पदार्थ 
दधिचन्दनोक्षितेः  दही र 
चन्दनले रङ्गएका 
प्रसूनदीपावलिभिः  पएूल र 
दीपका पडक्तिहरूद्रारा 

र 
सपल्ख्वेः  पालुवाले सहित 





तां सम्प्रविष्टो वसुदेवनन्दनो वृतो वयस्येन॑रदेववत्मना । 
द्रष्टुं समीयुस्त्वरिताः परस्त्रियो हम्यौणि चेवारुरुटर्नृपोत्सुकाः ॥ २४ ॥ 


पदार्थ वसुदेवनन्दनो  वसुदेवपुत्र॒ समीयुः  घरबाट निस्किएर 
नृप  हे राजा परीक्षित् श्रीकृष्ण र बलरामलाई बाहिर आए 

वयस्यः  साथीहर्द्रारा द्रष्टुं  र्न हम्यौणि च एव  महलहरूमा 
वृतो  युक्त भएका उत्सुकाः  उत्सुक भएका पनि 

नरदेववरत्मना  राजमार्गबाट त्वरिताः  हतारिएका आरुरुहुः  चढे 


पुरस्त्रियः  मथुरा नगरीका 
नारीहरू 


तां  त्यस्तो मथुरानगरीमा 
सम्प्रविष्टो  प्रवेश गरेका 





ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! आफ्ना साथीहरूसंगे राजमार्गबाट मथुरा नगरीमा प्रवेश गर्नुभएका 
वसुदेवपुत्र श्रीकृष्ण र बलरामलाई हेर्न उत्सुक भएका र हतारिएका मथुरावासी नारीहरू कोटी 
घरबाट निस्किएर बाहिर आए भने कोही चाह महलहरूमाथि चहे । 


कारिचद् विपर्यग्धृतवस्तरभूषणा विस्मृत्य चैकं युगलेष्वथापराः। 
कृतेकपत्रश्रवणेकनूपुरा नाङ्क्त्वा द्वितीयं त्वपराङ्च लोचनम् ॥ २५॥ 
अरनन्त्य एकास्तदपास्य सोत्सवा अभ्यज्यमाना अकृतोपमज्जनाः। 
स्वपन्त्य उत्थाय निरम्य निःस्वनं प्रपाययन्त्यो ऽभ॑मपोह्य मातरः ॥ २६॥ 





पदार्थ गर्न उत्सुक भएका गहना अर्को ठंमा लगाएका 
निःस्वनं  बाहिरको हल्ला कारिचत्  केही नारीहरू अथ  तथा 

निरम्य  सुनेर विपयंग्धृतवस्वभूषणाः  उल्टा अपराः  अरूले चाहं 
सोत्सवाः  भगवान्को दर्शन वस्त्रहरू र एक ठाडंमा लगाउने युगेषु  जोडी गहनाहरूमा 


रामालन्द्री टीका 


८२२० 


दशम स्कन्ध 


एकं च  एडटा लगाउन 


श्रीमद्भागवत 


नाङ्क्त्वा  गाजल नलगाईकन 


अध्याय ४१ 


स्वपन्त्यः  सुतेकाहरू 


विस्मृत्य  बिर्सिएर अइनन्त्यः  खादइरहेका उत्थाय  उटठेर 
कृतेकपत्रभ्रवणेकनुपुराः  एउटा एकाः  अर्काथरीले प्रपाययन्त्यः  बच्चालाई दुध 
मात्र कानमा एउटा मात्र पत्र॒ तत्  त्यो भोजनलाई पियाद्रहेका 

एक किसिमको गहना अपास्य  छाडर मातरः  आमाहरू 

लगाएका र एउटा मात्र पाउजू अभ्यज्यमानाः  सङ्गिनीहरूसंग अभंम्  बच्चालाई 


लगाएर मिलेर तेल आदि अपोह्य  त्यागेर श्रीकृष्णको 
अपराः तु  अरू चाहं लगादरहे काहरू दर्शन गर्न आए 

दवितीयं  दोस्रो अकृतोपमज्जनाः  स्नान गर्न 

लोचनम् च  आंखामा छाडर 





ताक्यार्थ बाहिर हल्लाखल्ला भएको सुनेर भगवान्को दर्शन गर्न उत्सुक भएर हतारिएका 
नारीहरू मध्ये कसैले उल्टा वस्त्रहरू र कसैले एक ठर्ंमा लगाउने गहना अर्को ठंमा लगाए 
कोही चाहं जोडी गहनाहरू मध्ये एउटा मात्र लगाएर अर्को नलगाई निक्लिए केहटीले एउटा मात्र 
कानमा एउटा मात्र पत्र अनि एउटा मात्र गोडामा पाउजू लगाएर हतारमा निस्किए केहीले 
एडटा मात्र आंँखामा गाजल लगाएर निस्किएः भोजन गरिरहेकाहरू बीचमा भोजन छाडेर 
निस्किए सङ्गिनीहरूसंग मिलेर तेल आदि लगाद्रहेका स्त्रीहरू स्नान नै नगरी बाहिर निस्किए 
सुतेका नारीहरू उढठेर दौडिए बच्चाहरूलाई दुध चुसा्ददे गरेका नारीहरू बच्चालाई त्यसै छोडेर 
भगवानूको दर्शन गर्न हतारहतार निस्किए। 


मनांसि तासामरविन्दलोचनः प्रगल्भलीलाहसितावलोकनेः। 
जहार मत्तदिरदेन्द्रविक्रमो दृशां ददच्छरीरमणात्मनोत्सवम् ॥ २७॥ 


पदार्थ श्रीरमणात्मना  लक्ष्मीजीलाई 
मत्तदिरदेन्द्रविक्रमः  मदशाली आनन्दित गराउने शरीर्रारा 
हात्ती है गति भएका प्रगल्भलीखाहसितावलोकनैः  
अरविन्दलोचनः  कमलनयन उत्कट लीला, हासो र हेराद्द्रारा मनांसि  उनीहरूको मनलाई 
भगवानूले तासाम्  ती पुरस्त्रीहरूको जहार  हरण गर्नुभयो 
ताक्यार्थ मदशाली हात्तीको म मन्दगतिमा हिंडिरहनुभएका कमलनयन भगवान् श्रीकृष्णले 


भगवती लक्ष्मीलाई आनन्दित तुल्याउने आफ्नो शरीरट्रारा नगरवासी स्त्रीहरूको आंखालाई हर्ष 
प्रदान गर्नुभयो र आफनो उत्कट लीला, हासो र हेराद्वारा उनीहरूको मनलाई हरण गर्नुभयो । 


दशां  दृष्टिलाई 
उत्सवम्  हर्ष 
ददत्  प्रदान गर्दै 





दुष्ट्वा मुहुः्ुतमनुद्रतचेतसस्तं 
तत्परक्षणोत्स्मितसुघोक्षणलब्धमानाः। 


रामालन्द्री टीका 


४२३१ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५१ 


आनन्दमूतिंमुपगुद्य दुशात्मलब्धं 
हृष्यत्तवचो जहुरनन्तमरिन्दमाधिम् ॥ २८॥ 


पदार्थ दुष्ट्वा  देखेर आनन्दमूतिंम्  आनन्दका 
अरिन्दम  हे शत्रुदमनकर्ता तत्प्रक्षणोत्स्मितसुधोक्षणठब्ध प्रतिमूर्ति भगवान्लाई 

परीक्षित् मानाः  भगवान्को हेरादइ र॒ उपगुह्य  आलिङ्गन गरेर 
अनुद्रतचेतसः  दर्शनका लागि मन्द मुस्कानरूपी अमृतसेचनको हृष्यत्वचः  आनन्दले प्रफुल्ल 
चित्त चञ्चल भएका प्राप्तिद्रारा सम्मानित भएका शरीर भएका 

पुरस्त्रीहरूले दशा  उद्घाटित नेत्रहारा अनन्तम्  धैरे समयको 

मुहु श्रुतम्  धरे सुनिएका आत्मलन्धं  अन्तःकरणमा आधिम्  मनको पीडालाई 

तं  उहाँ भगवान् लाई प्राप्त जहुः  त्यागे 





ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! श्रीकृष्णको दर्शनका लागि चित्त चञ्चल भएका पुरस्त्रीहरूले जसको 
बारेमा धेरै दिनदेखि धरे कुराहरू सुनेका धिए उहाँको दर्शन पाए । भगवान्ले पनि उनीहरूलाई 
आफ्नो कटाक्ष र मन्द मूस्कानरूप अमृतले सेचन गरेर सम्मानित गर्नुभयो । ती स्त्रीहरूले आप्नो 
ओंँखाको बाटो हदे मनमा पुगनुभएका आनन्दमूर्ति भगवान्लाई मनैमा आलिङ्गन गरे। आनन्दले 
रोमाञ्चित भएका उनीहरूको धरे दिनदेखिको मनको पीडा शान्त भयो । 

वितरण माथिका श्लोकमा भगवान्ले पुरवासी स्त्रीहरूको मनलाई चोरिदिनुभएको र उनीहरूले 
आपूभित्र श्रीकृष्णको अनुभव गर्दै आनन्दित भएको बतादृएको छ । पुरवासी स्त्रीहरूले श्रीकृष्णको 
वर्णन पहिल्यैदेखि सुनिञआएका धथिए भने कुरा मृहुःश्वुतं यो पदले बताएको छ । अनूद्रतचेतसः यो 
पदले ती स्त्रीहरूको मन श्रीकृष्णको गुणगान सुनेपचछि पर्लिई श्रीकृष्णमा लागिसकेको थियो भन्ने 
कुरा बतादइएको छ । अहिले आपने ओंँखाको माध्यमले जब श्रीकृष्ण आफ्नै मनभित्र आडउनुभयो 
तब आनन्दमूर्तिं ती श्रीकृष्णलाई अङ़माल गरी ती स्त्रीहरूले आफ्नो सम्पूर्ण मानसिक तापलाई 
छाडिदिए। आधि शब्दको अर्थ हुन्छ, मानसिक ताप या दुःख। यसबाट श्रीकृष्णको विरहमा 
पुरवासी स्त्रीहरूलाई पनि विरहवेदनाको अनुभव हुन्थ्यो भन्ने थाहा पाडइन्छ । श्रीशुकदेवले 
उनीहरूको आधि अर्थात् विरहवेदनालाई अनन्त भनी बताउनुभएको छ। परमात्माको विरहमा 
सम्पूर्ण प्राणीहरू अनन्त वेदनाले थिचिएका हृन्छन् र ती सबे प्राणीहरू आनन्दमूर्तिं परमात्मालाई 
अङ्माल गरेपछ्ि या उहाँ लाई पाएपचछ्ि मात्र दुःखमुक्त ह॒न्छन्। यहाँ मथुरावासी स्त्रीहरूको यही 
अवस्था बताइएको छ। 


प्रासादशिखरारूढाः प्रत्युत्फुल्लमुखाम्बुजाः। 
अभ्यवर्षन् सोमनस्येः प्रमदा बलकेरावो ॥ २९॥ 
पढर्थ प्रासादशिखरारूढाः  महलको छतमा चढेका 


रामालन्द्री टीका 


४२२२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४१ 


परीत्युत्फुल्लमुखाम्बजाः  प्रेमका प्रमदाः  मथुराका स्त्रीहरूले बलरामलाई 
कारण मुखकमल प्रफुल्ल  सोमनस्येः  फूलहरूद्रारा अभ्यवर्षन्  वर्षा गरे 
भएका बरकेडावो  श्रीकृष्ण र 


ताक्यार्थ प्रमका कारण मुखकमल प्रफुल्ल भएका मथुराका स्त्रीहरूले महलको छतमा चदढेर 
भगवान् श्रीकृष्ण र बलराममाथि फूलको वर्षा गरे। 


दध्यक्षते   स  , 
 सोदपात्रेः खग्गन्धेरभ्युपायनैः। 
तावानचुः प्रमुदितास्तत्र तत्र द्विजातयः ॥ ३० ॥ 





पदार्थ वेश्यहरूले आदि उपहारहरुदरारा 
तत्र तत्र  तत्तत् स्थानमा जम्मादध्यक्षतेः  दही, अक्षता तो  ती दुई श्रीकृष्ण र 
भएका सोदपात्रैः  चरण धुने जलपात्र बलरामलाई 

प्रमुदिताः  प्रसन्न भएका सखग्गन्धेः  फूल, चन्दन आनचंः  पूजा गरे 
द्विजातयः  ब्राह्मण, क्षत्रिय र॒अम्युपायनेः  मिष्टान र फल 


ताक्यार्थ गंँमा प्रसनन भएर भेला भएका ब्राह्मण, क्षत्रिय र वैश्यहरूले दही, अक्षता, 
चरण धुनका लागि जलपात्र, एल, चन्दन, मिष्टान्न र फलादिद्रारा भगवान् श्रीकृष्ण र बलरामको 
पूजा गरे । 


उत्ुः पोरा अहो गोप्यस्तपः किमचरन् महत् । 
या हयतावनुपश्यन्ति नरलोकमहोत्सवो ॥ ३१॥ 





पदार्थ महत्  इलो गर्ने 

पौराः  नगरवासीहरूले तपः  तपस्या एतो  यी दुई श्रीकृष्ण र 
उत्चुः  भने अचरन्  गरे होला बलरामलाई 

अहो  अहो याः  जसले हि  निश्चय नै 

गोप्यः  गोपिनीहरूले नरलोकमहोत्सवो  मनुष्य अनुपश्यन्ति  सँ देख्दछन् 
किम्  कस्तो लोकलाई महान् आनन्द प्रदान 


ताक्यार्थ नगरवासीहरूले भने अहो ! आश्चर्य छ, गोपिनीहरूले त्यस्तो कुन चाहं महान् 
तपस्या गरे होला, जसका कारण उनीहरू सम्पूर्ण मनुष्यलाई आनन्द प्रदान गर्ने भगवान् श्रीकृष्ण 
र बलरामलाई सर दर्शन गर्दछन्। 


रजकं कञ्चिदायान्तं रङ्गकारं गदाग्रजः । 
ुष्ट्वायाचत वासांसि धोतान्यत्युत्तमानि च ॥ ३२॥ 


रामालन्द्री टीका 


४२२२ 





दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४१ 
पदार्थ आयान्तं  आद्रहेको घोतानि  धोडएका 

गदाग्रजः  गद वसुदेव र॒ कञ्चित्  कुनै अत्युत्तमानि च  अति उत्तम 
देवरक्षिताका पुत्र भागवत रङ्गकारं  वस्त्रमा रङ्ग लगाउने वासांसि  लुगाहरू 

९२४५२ ठैर्नृहोस्का दाजु रजकं  धोनीलाई अयाचत  मागनुभयो 

भगवान् श्रीकृष्णले दुष्ट्वा  देखेर 


ताक्यार्थ गदका दाजु भगवान् श्रीकृष्णले आफैतिर आद्रहेको एउटा धोबीलाई देख्नुभयो, 
कपडामा रङ्ग पनि लगाउने त्यो धोबीलाई देखेर भगवान्ले त्यससंग धोदएका अति उत्तम वस्त्रहरू 
मागनुभयो । 


देद्यावयोः समुचितान्यङ्ग वासांसि चाहंतोः। 
भविष्यति परं श्रेयो दातुस्ते नात्र संशयः ॥ ३३॥ 





पदार्थ  लगाडन उचित परं  परम 

अङ्गं  हे प्रिय वासांसि च  यी लुगाहरू श्रेयः  कल्याण 
अहंतोः  यी कपडाहरूको देहि  दिनुहोस् भविष्यति  हने 
योग्य दातुः  दान गर्न अत्र  यस विषयमा 
आवयोः  हामी दुई जनालाई ते  तपाईको न संशयः  सन्देह छैन 


वाक्यार्थ हे प्रिय ! हामी दुरईजना यी कपडाहरूका लागि योग्य छँ, अतः हामीलाई सुहाउने यी 
कपडाहरू दिनुहोस् । यसबाट तपाईको परम कल्याण हुनेछ, यस विषयमा कुनै सन्देह छैन । 


स याचितो भगवता परिपूर्णेन सवंतः। 
साक्षेपं रुषितः प्राह भृत्यो राज्ञः सुदुमंदः ॥ ३४ ॥ 





पदार्थ याचना गरिएको रुषितः  अत्यन्त क्रुद्ध भई 
सवंतः  सवैतिर राज्ञः  राजा कसको साक्षेपं  गाली गर्दै 
परिपूर्णेन  व्याप्त भृत्यः  नोकर प्राह  भन लाग्यो 
भगवता  भगवान्रारा सुदुमंदः  दुष्ट स्वभावको 

याचितः  वस्त्रका लागि सः  त्यो धोबीले 


ताक्यार्थ सर्वव्यापक भगवानूले कपडा माग्दा महाराज कसको दुष्ट स्वभावको नोकर त्यो 
धोबी अत्यन्ते रिसायो र उसले भगवान् श्रीकृष्णलाई गाली गर्दै भन्न लाग्यो । 


ईदुशान्येव वासांसि नित्यं गिरिवनेचराः । 
परिधत्त किमुदुवृत्ता राजद्रन्याण्यभीप्सथ ॥ ३५॥ 


रामालन्द्री टीका 


४२२४ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४१ 
पदार्थ सामानहरू लुगा वासांसि  कपडाहरू 

उदुवृत्ताः  हे मात्तिएकाहरू अभीप्सथ  चाहन थाल्यौ नित्यं  सै 

गिरिवनेचराः  पहाडका वनमा किम्  के तिमीहरू परिधत्त  लगाने गर्छ 

घुम्ने तिमीहरू ईदुशानि एव  यस्त उत्तम 

राजद्रन्याणि  राजाको उत्तम 





ताक्यार्थ हे मात्तिएकाहरू ! पहाडका वनमा घुम्ने तिमीहरू राजाका सामानहरू चाहन थाल्यौ, 
के तिमीहरू सध यस्ता उत्तम वस्त्रहरू लगाउने गर्छ ? 


 न्स  प्रार्थ्यं   जिजीवीषा  
याताश्यु बालिशा मेवं प्राथ्यं यदि जिजीवीषा । 
बध्नन्ति घ्नन्ति लुम्पन्ति दुप्तं राजकुलानि वे ॥ ३६ ॥ 





पदार्थ भने ्ः 

बालिशाः  हे मूर्खहरू एवं  यसरी वे  निश्चय नै 

आडु  तुरन्त मा प्राथ्यं  राजसम्पत्ति बध्नन्ति  बन्दी बना्ंछन् 
यात  भाग मागनुर्हुदेन किनभने घ्नन्ति  मार्दछन् 

यदि  यदि राजकुलानि  राजपुरुषहरूले लुम्पन्ति  लुट्दछन् 
जिजीवीषा  बांच्ने इच्छा छ॒ दुप्तं  तिमीहरूजस्ता 


वाक्यार्थ हे मूर्खहरू ! तिमीहरू तुरन्त यो ठांबाट भागिहाल । यदि तिमीहरूलाई बाँच्ने इच्छ 
छ भने राजाका वस्तुहरू कहिल्यै नमाग्न्। यहाँ का राजपुरुषहरूले तिमीहरू जस्ता उदण्डहरूलाई 
बन्दी बनार्ंछन्, मारिदिन्छन् वा तिमीहरूलाई लुटिदिन्छन् । 


एवं विकत्थमानस्य कुपितो देवकीसुतः । 
रजकस्य कराग्रेण शिरः कायादपातयत् ॥ ३७ ॥ 





पदार्थ   शिरलाई हानेर 

एवं  यसरी कुपितः  रिसाउनुभएका कायात्  शरीरबाट 
विकत्थमानस्य  गाली देवकीसुतः  देवकीपुत्र अपातयत्  काटेर 
गरिरहेको श्री कृष्णले फारिदिनुभयो 
रजकस्य  धोबीको कराग्रेण  हातको अग्रभागले 


ताक्यार्थ यसरी गाली गरिरहेको धोबीको शिरलाई रिसाउनुभएका देवकीपुत्र भगवान् 
श्रीकृष्णले हातको अग्रभागले हानेर शरीरवबाट काटी भूमा खारिदिनुभयो । 


तस्यानुजीविनः सव वासःकोशान् विसृज्य वे । 
ुद्रबुः सवतो मार्गं वासांसि जगृहेऽच्युतः ॥ ३८ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


८२३२५ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४१ 
पदार्थ दुद्रूबुः  भागे 

तस्य  त्यो धोबीको विसृज्य  छोडेर अच्युतः  भगवान् श्रीकृष्णले 
अनुजीविनः  संगै काम गर्ने सवतः  सबै तिरको चाहं 

स्वे  अरू सबै मानिसहरू मागं  बाटोबाट वासांसि  कपडाहरू 
वासःकोशान्  कपडाहरूको वि  निश्चय नै जगृहे  लिनुभयो 





ताक्यार्थ त्यसपछि त्यो धोनीसंगै काम गर्ने उसका अन्य सबै मानिसहरू कपडाको पोकालाई 
त्यहं छोडेर जताततैबाट भागे। भगवान् श्रीकृष्णले चाहं कपडाहरू लिनुभयो । 


वसित्वात्मप्रिये वस्त्रे कृष्णः सङ्कषणस्तथा । 
रोषाण्यादत्त गोपेभ्यो विसृज्य भुवि कानिचित् ॥ ३९॥ 





पदार्थ वस्त्रे  कपडाहहरू कानिचित्  केटी कपडाहरू 
कृष्णः  भगवान् श्रीकृष्ण वसित्वा  लगाएर चाहं 

तथा  तथा दोषाणि  बांकी केही भुवि  भु्दमे 

सङ््षणः  बलरामले गोपेभ्यः  गोपहरूलाई विसृज्य  छाडेर जानुभयो 
आत्मप्रिये  आफूलाई मन पर्न आदत्त  दिनुभयो 


वाक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्ण र बलरामले आपरूलाई मन पर्ने कपडाहरू लगाउनुभयो । बांकी 
रहेका केही कपडाहरू आपफ्ना मित्र गोपहरूलाई बांँडिदिनुभयो र केही कपडाहरू चाहं त्यहीं 
भूरदमे छोडर उहाँ हरू त्यहांबाट जानुभयो । 


प्रीतस्तयोर्वेषमकल्पयत् वि 


ततस्तु वायकः ह  
  


विचित्रवरणेश्चैखेयेराकल्पैरनुरूपतः ॥ ४०॥ 
पदार्थ र  सुसज्जित बलराम दुरईइको 


ततः तु  त्यसपछि चेखेयेः  वस्तरहरुद्रारा वेषम्  सुन्दर रूप 
वायकः  एक जना दर्जीले अनुरूपतः  रूपसुहारँदो हुने अकल्पयत्  बनाददिए 
प्रीतः  अत्यन्त प्रसन्न भएर गरी 

  न्ते भ ५ 

विचत्रवणेः  विभिन्न रङ्गका तयोः  उहाँ श्रीकृष्ण र 
ताक्यार्थ कपडाहरू लगाएर हिंडनुभएका भगवानसंग एक जना दर्जीको भेट भयो । त्यसपच्ि 
ती दर्जलि खुसी भएर भगवान् श्रीकृष्ण र बलरामलाई विभिन्न रङ्गका सुसज्जित वस्त्रहरू 
उहांहरूको रूपलाई सुहारँदो गरी लगाइदिएर उहाँहरू दुबे जनालाई अख सुन्दर बनाददिए । 


नानालक्षणवेषाभ्यां कृष्णरामो विरेजतुः । 
 बालगजौ पर्वणीव   , 
स्वलङ्कुतो बारगजो पवंणीव सितेतरो ॥ ४९॥ 





रामालन्द्री टीका 


२२६ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४१ 
पदार्थ पवणि  उत्सवमा बारगजो इव  हात्तीका बच्चा 
नानालक्षणवेषाभ्यां  विभिन स्वरङ्कूतो तो  राम्ररी सिंगारिएका छवा ४ 

किसिमका कपडाहरू लगाएका सितेतरो  सेतो र कालो विरेजतुः  शोभायमान हुनुभयो 
कृष्णरामो  श्रीकृष्ण र बलराम वर्णका 





ताक्यार्थ विभिन्न किसिमका कपडाहरू लगाएका श्रीकृष्ण र बलराम उत्सवमा राम्ररी 
सिंगारिएका कालो र सेतो वर्णका हात्तीका बच्चा छावा ॐ सुशोभित हुनुभयो । 


तस्य प्रसन्नो भगवान् प्रादात् सारूप्यमात्मनः। 
श्रियं च परमां रोके बलेरवर्यस्मृतीन्द्रियम् ॥ ४२॥ 





पदार्थ सारूप्यम्  सारूप्य मुक्ति र॒ एश्वर्य, स्मरणशक्ति र 

प्रसन्नः  प्रसन्न हुनुभएका खोके च  यो लोकमा पनि इन्द्रियपट्ता 

भगवान्  भगवान् श्रीकृष्णले परमां  उत्कृष्ट प्रभूत प्रादात्  दिनुभयो दिने निश्चय 
तस्य  ती दर्जीको मृत्युपछ्छि रियं  सम्पत्ति गर्नुभयो 

आत्मनः  आप्नो बठेदवर्यस्मृतीन्द्रियम्  बल, 


ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्ण ती दर्जीबाट अत्यन्त प्रसन्न हुनुभयो र उहाँले ती दर्जीलाई 
मृत्युपश्चात् सारूप्य मूक्ति र जीवनकालमा अतुल सम्पत्ति, बल, देश्वर्य, स्मरणशक्ति र 
इन्द्रियपटता प्रदान गर्नुभयो । 


ततः सुदाम्नो भवनं मालाकारस्य जग्मतुः। 
तो दुष्ट्वा स समुत्थाय ननाम शिरसा भुवि ॥ ४३॥ 





पदार्थ भवनं  घर शिरसा  शिरले 
ततः  त्यसपछि जग्मतुः  जानुभयो भुवि  पृथिवीमा 
तो  श्रीकृष्ण र बलराम सः  ती सुदामाले ननाम  ढोगे 
सुदाम्नः  सुदामा नामक दष्ट्वा  उहाँहरूलाई देखेर 

माखाकारस्य  मालीको समुत्थाय  उटठेर 


ताक्यार्थ त्यसपछि भगवान् श्रीकृष्ण र बलराम सुदामा नाम गरेका मालीको घरमा जानुभयो । 
उहांहरूलाई देखेर सुदामा उठे अनि उनले पृथिवीमा शिर राखेर दढोगे । 


तयोरासनमानीय पाद्यं चाघ्योहंणादिभिः। 
पूजां सानुगयोङ्चके सक्ताम्बूलानुठेपनेः ॥ ४४ ॥ 
पदार्थ सानुगयोः  आपना अनुचर गोपहरूले सहित भएका 


रामालन्द्री टीका 


४२२७ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४१ 
तयोः  उहांहरू दुई श्रीकृष्ण र जल पनि अघ्योहणादिभिः  अर्घ्य आदि 
बलरामको आनीय  ल्याएर पूजा सामग्रीहरुद्रारा 

आसनम्  आसन सक्ताम्बूलानुलेपनैः  माला, पूजां  पूजा 

पाद्यं च  पाद्य पाड धुने पान, चन्दन आदि चके  गरे 





ताक्यार्थ आप्ना गोप मित्रहरूसंगै आडउनुभएका श्रीकृष्ण र बलरामलाई मालीले आसनमा 
राखेर पाड धोए । त्यसपछि माला, ताम्बूल, चन्दन, अर्घ्य आदि पूजासामग्रीहरू चढाएर पूजा गरे । 


प्राह नः साथंकं जन्म पावितं च कुलं प्रभो । 
पितृदेवषंयो मह्यं तुष्टा ह्यागमनेन वाम् ॥ ४५॥ 





पढार्थ आगमनेन  आगमनद्रारा नः हाम्रो 

प्राह  मालीले भने मद्यं  मप्रति कुट  कुल 

प्रभो  हे प्रभु पितृदेवषंयः  पित, देवता र॒ पावितं  पवित्र बनाइयो 

हि  निश्चय नै ऋषिहरू जन्म च  हाम्रो जन्म पनि 
वां  हजुरहरूको तुष्टाः  प्रसन हूनुभएको छ सार्थकं  सार्थक भयो 


तवाक्यार्थ सुदामा मालीले भने हे प्रभु! आज हजुरहरूको आगमनद्वारा मेरा समस्त पितु, 
देवता र ऋषिहरू सन्तुष्ट हूनुभएको छ । हाम्रो कुल नै पवित्र भएको छ र हाम्रो जन्म पनि सार्थक 
भएको छ। 

भवन्तो किर विङवस्य जगतः कारणं परम् । 

अवतीणौविहांोन क्षेमाय च भवाय च ॥ ४६॥ 





पढार्थ परम्  परम अंरोन  आपनो ज्ञान, एेश्वर्य 
किल  निश्चय नै कारणं  कारण हुनुहुन्छ आदि अंशद्रारा 

भवन्तो  हजुरहरू दुर्जना नै क्षेमाय च  अभ्युन्नति र इह  यस लोकमा 

 संसारको अवतीर्णो 

विश्वस्य  सम्पूर्ण भवाय च  संसारको अवतीणों  अवतीर्ण हुनुभएको 
जगतः  संसारको कल्याणका लागि छ 


ताक्यार्थ हजुरहरू दुबे जना सम्पूर्ण संसारको परम कारण हुनृहुन्छ । हजुरहरू संसारको 
अभ्युन्नति र कल्याणका लागि आफनो अंशद्वारा यस लोकमा अवतीर्ण हूनुभएको छ। 


न हि वां विषमा दुष्टिः सुहदोजगदात्मनोः । 
समयोः सवभूतेषु भजन्तं भजतोरपि ॥ ७ ॥ 
सुहृदोः  सैका परम मित्र 


पदढार्थ समयोः  सवैमा समान 


रालालन्द्री टीका 


४२३२८ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४१ 
जगदात्मनः  जगत्का आत्मा वां  हजुरहरूको विषमा  पक्षपातपूर्ण 

भजन्तं  आपनो भजन गर्नेलाई सवभूतेषु  सम्पूर्ण प्राणीहरूमा दुष्टिः  दृष्टि 

भजतोः अपि  भजन गर्ने हि  निश्चयनै न छैन 


ताक्यार्थ हजुरहरू सबे प्राणीहरूको परम मित्र हुनुहुन्छ । सबैमा समभाव राख्नुहुने हजुरहरू 
जगत्को साक्षात् आत्मा ने हुनुहुन्छ । आफूलाई प्रम वा भजन गर्नलाई प्रेम गर्नृहुने भए पनि 
वास्तवमा हजुरहरूको कसैमा पनि पक्षपातपूर्ण दृष्टि छैन । 


तावाज्ञापयतं भृत्यं किमहं करवाणि वाम् । 
पुंसोऽत्यनुग्रहो द्येष भवदुभियन्नियुज्यते ॥ ४८ ॥ 


पदार्थ किम् के सेवा एषः  यही नै 

तो  त्यस्ता हजुरहरू दुई जना करवाणि  गरू पुंसः  मानिसको लागि 

भृत्यं  म सेवकलाई भवदुमिः  हजुरहरूद्रारा हि  निश्चय नै 

आज्ञापयतं  आज्ञा गर्नुहोस् यत्  जुन अत्यनुग्रहः  अत्यन्त कृपा हो 
अहं  म नियुज्यते  कार्यमा 

वाम्  हजुरहरूको लगाट्नुहुन्छ 





वाक्यार्थ म हजुरहरूको सेवक हँ मलाई आज्ञा दिनुहोस्, म॒हजुरहरूको के सेवा गरं ? 
हजुरहरूले आज्ञा दिएर कुनै मानिसलाई कार्यमा नियुक्त गर्नु नै उसप्रति हजुरहरूको कृपा हो । 


इत्यभिप्रेत्य राजेन्द्र सुदामा प्रीतमानसः । 
रास्तैः सुगन्धः कुसुमेमला विरचिता ददौ ॥ ४९॥ 


पदार्थ प्रीतमानसः  मन प्रसन्न भएका विरचिताः  बनाइएका 
राजेन्द्र॒  हे महाराज सुदामा  सुदामाले मालाः  मालाहरू 
इति  यस्तो प्रार्थना गरेपछि शस्तेः  सुन्दर प्रशंसनीय ददो  दिए 

अभिप्रेत्य  भगवान्को सुगन्धेः  वासनादार 

अभिप्राय बुफेर कुसुमेः  पूलहरूद्रारा 





ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! यसप्रकार प्रार्थना गरेपच्छि भगवान्को अभिप्रायलाई बुखेर प्रसन्न भएका 
सुदामा मालीले सुन्दरसुन्दर वासनादार फूलहरूले बनादएका मालाहरू भगवानूलाई दिए। 


न भ प्रीतो न स 
तानः स्वलङ्कूता प्रीतो कृष्णरामा सहानुगा । 


प्रणताय व्रपन्नाय ददतुव॑रदो वरान् ॥ ५० ॥ 
पढार्थ सहाुगो  गोप मित्रहरूले सहित भएका 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध 


ताभिः  ती मालाहरूद्रारा 


श्रीमद्भागवत 


कृष्णरामो  श्रीकृष्ण र 


स्वलङ्कुतो  राम्रशी सजिनुभएका बलरामले 


प्रीतो  प्रसन्न हुनुभएका 
वरदौ  वरदाता 


प्रणताय  नमस्कारपूर्वक 
प्रपन्नाय  शरणमा आएका 





८४२२९ 
अध्याय ४१ 


माली लाई 
वरान्  वरहरू 
ददतुः  दिनुभयो 


ताक्यार्थ सुदामाले लगाइदिएका मालाहरूले सजिनुभएका र ॒गोपहरूले सहित हुनुभएका 
वरदाता भगवान् श्रीकृष्ण र बलरामले प्रसन्न हदे नमस्कारपूर्वक शरणमा आएका मालीलाई 


वरहरू दिनुभयो । 


सोऽपि वत्रेऽचलां भक्तिं तस्मिन्नेवाखिलात्मनि । 
तद्भक्तेषु च सहाद भूतेषु च दयां पराम् ॥ ५१॥ 


पदार्थ 
सःअपि  ती मालीले पनि 
अखिखात्मनि  सर्वत्मा 


भक्तिं  भक्ति 
तदुभक्तेषु च  भगवान्का 
भक्तहरूमा 


तस्मिन् एव  उनै भगवान्मा नै सोहार्द  मित्रता 


अचलां  निश्चल 


भूतेषु च  सवै प्राणीहरूमा 





पराम्  ज्यादै 
दयां  दया 
वव्रे  मागे 


ताक्यार्थ ती मालीले पनि उनै सर्वात्मा भगवानूमा निश्चल भक्ति मागे। यसका साथे 
भगवानूका भक्तहरूसंगको मित्रता र सबे प्राणीमा ज्यादे दयाभाव रहोस् भनी वर मागे। 


 न्द     चान्वयवधिंनीम् 
इत तस्म वर् दत्त्वा चर्च चार  


बलमायुयंशः कान्तिं निजंगाम सहाग्रजः ॥ ५२॥ 


पदार्थ 
इति  यसप्रकार 
तस्मे  ती मालीलाई 


श्रियं  सम्पत्ति 
वटम्  बल 
आयुः  आयु 


अन्वयवधिंनीम्  वंशगत रूपमा यशः  कीर्ति 


बद्दै जाने 


कान्तिं च  तेज पनि मिल्ने 





वरं  वर 

दत्वा  दिएर 

सहाग्रजः  बलरामले सहित 
निर्जगाम  निस्किएर जानुभयो 


ताक्यार्थ यसप्रकार भगवान् श्रीकृष्णले माली सुदामाले मागे अनुसार वंशगत रूपमा उत्तरोत्तर 
बद्दै जाने सम्पत्ति, बल, आयु, यश र कान्ति प्राप्त हुने वर दिएर दाजु बलराम सहित त्यहाँबाट 


जानुभयो । 


वितवरण यस अध्यायमा भगवान् श्रीकृष्णले कुशल राजनीतिज्ञले गर्ने चतुरता पनि गर्नुभएको 
छ । भगवान्ले मथुरामा रेका पुरवासीहरूमध्ये कसैलाई प्रेम, भेटघाट आदिद्रारा आफ्नो पक्षमा 
लिनुभएको छ अनि कसैलाई चाहं पराक्रम आदिद्रारा भयभीत एवं सशङ्कित बनाउनुभएको छ। 


रामालन्द्री टीका 


४२९४० 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५१ 


यसरी उहाँले मथुराको जनसमूहको मनलाई विभाजित गरिदिनुभएको छ । कंसको अत्याचारबाट 
असन्तुष्ट अनि श्रीकृष्णको प्रेम चाहने जति थिए, तिनलाई उहाँले स्विकार्नुभएको छ । सबभन्दा 
पहिला राजमार्गमा हिडिरहंदा आफ्नो लोकोत्तर सौन्दर्यद्रारा सम्पूर्ण स्त्रीहरूलाई आकर्षित 
गर्नुभएको छ । कंस हाम्रो अधि कटहिल्यै देखिंदेन तर यी परमसुन्दर युवक हाग्न अधिबाट हिंड्दै 
हाम्रो प्रेमको अभिनन्दन गर्देछन् भन्ने विचार गरी ती स्त्रीहरूले आफ्नो मनमन्दिरमा राजाको 
रूपमा कृष्णलाई ने ठाद बनाएको सूचित ह॒न्छ । यसपचछि भगवान्ले कंसबाट फाइदा लिने उसका 
सेवक एवं हितेषीहरूलाई चिद्याउने या भयभीत गर्ने काम गर्नुभएको छ। कंसको लुगा धुन 
धोबीबाट श्रीकृष्ण राग्रा कपड़ा माग्नुहुन्छ अनि उसले उपहास गरेपछि त्यसलाई नष्ट गरिदिनुहुन्छ । 
यसबाट कंसका अन्य सेवकहरूमा हाम्रो पनि यही गति होला भन्ने भय फेलिएको छ । सामान्य 
नागरिकसंग भने श्रीकृष्णको स्नेहपूर्ण सम्बन्ध भएको देखिन्छ । कपड़ा सिलाउने दर्जकहाँ गई 
श्रीकृष्णले आपफ्ना लुगाहरू मिलाउन लगाई उसलाई सुन्दर रूप, धन, सद्बुद्धि आदि दिनुभएको 
छ । यसबाट सबले श्रीकृष्णसंग प्रेम र सहानुभूतिको सम्बन्ध गँस्ने वातावरण बनेको छ । यसपचछि 
उहाँले किसानहरूलाई आफ्नो पक्षमा राख्नुभएको छ। फएूलखेती गर्ने मालीकहँ भगवान् आफ 
पुगी उनीबाट माला स्वीकार गर्जुभएको छ र उनलाई भक्तिको वर दिनुभएको छ । यसरी यस 
अध्यायमा भगवान् श्रीकृष्णले मथुरामा बस्ने आपना अनुकूल पक्षहरूलाई आस्वस्त गर्नुभएको छ 
अनि प्रतिकूल कंसका पक्षधरहरूलाई भयभीत गरादिनुभएको छ। 


इति श्रीमदुभागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां द्शामस्कन्धे पूवोधें 
पुरप्रवेशो नाम एकचत्वारिशोऽध्यायः ॥ ५१॥ 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


४२४१ 


अध्याय ४२ 


अथ द्विचत्वारिोऽध्यायः 


कुन्नामाथि कृपा, धनुषभङ्ग र कसको छटपदी 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
अथ व्रजन् राजपथेन माधवः स्त्रियं गृहीताद्गविटेपभाजनाम् । 
विलोक्य कुब्जां युवतीं वराननां पप्रच्छ यान्तीं प्रहसन् रसप्रदः ॥ १॥ 


पदार्थ 

अथ  त्यसपछि 

राजपथेन  राजमार्गको बाटो 
गरी 

व्रजन्  गदरहनुभएका 
रसप्रद्ः  आनन्द दिनुहूने 


माघवः  भगवान् श्रीकृष्णले 
गृहीताङ्गविठेपभाजनाम्  
 घस्ने चन्दनको थाली 
लिएर 

यान्तीं  हिंडिरहेकी 

वराननां  सुन्दर अनुहार भएकी 





कुन्जां  कुप्री 

युवतीं  तरणी 

स्त्रियं  स्त्रीलाई 
विलोकय  देखेर 
प्रहसन्  हाँस्दै 

पप्रच्छ  सोध्न लाग्नुभयो 


ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! त्यसपछि राजमार्गको बाटो गरी अगाडि गद्रहनुभएका आनन्द 
दिनुहूने भगवान् श्रीकृष्णले हातमा चन्दनको थाली लिएर हिंडिरहेकी सुन्दर अनुहार भएकी कुप्री 
युवतीलाई देखनुभयो र हाँस्दै उनलाई सोध्न लागनुभयो । 


का त्वं वरोवतदुहातुरेपनं कस्याङ्गने वा कथयस्व साघु नः। 

देह्यावयोरङ्गविलेपमुत्तमं श्रेयस्ततस्ते नचिराद् भविष्यति ॥ २॥ 
पदार्थ  हामीहरूलाई ततः  त्यसपछि 
वरोरु  हे सुन्दरी साघु  राम्ररी नचिरात्  चट 
अङ्गने  हे नारी कथयस्व  बताऊ ते तिम्रो 
त्वंकातिमीकोहौ उत्तमं  उत्कृष्ट श्रेयः  कल्याण 
एतत् उह  यो चाहं अङ्गविठेपम्  चन्दन भविष्यति  हनेछ 
अनुटेपनं  चन्दन आवयोः  हामी दुरईइलाई 


क्स्य वा  कसका लागिहो 


देहि  देऊ 





ताक्यार्थ हे सुन्दरी नारी! तिमी को हौ? यो चन्दन कसका लागि हो? त्यो सबे कुरा 
हामीलाई बताऊ । त्यो उत्कृष्ट चन्दन हामीलाई देऊ । त्यसो गय्यौ भने तिम्रो चांडे कल्याण 


हुनेछ । 


रामालन्द्री टीका 


४२४२ 


दशम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


सेरन्परञुवाच सेविका त्रिवक्राले भनिन् 
दास्यस्म्यहं सुन्द्र कंससम्मता तरिवक्रनामा ह्यनुरेपकर्मणि । 
मदुभावितं भोजपतेरतिप्रियं विना युवां कोऽन्यतमस्तद्हैति ॥ ३॥ 


पदार्थ 

सुन्द्र  हे सुन्दर 

हि  निश्चय नै 

अहं  म 

अनुटेपकमेणि  शरीरमा घस्ने 
चन्दन तयार गर्ने काममा 
कससम्मता  कसद्रारा 
खटादएकी 


त्रिवक्रनामा  त्रिवक्रा तीन 
ठारंमा बाड़ी नामकी 

दासी  दासी 

अस्मिन हं 

मदुभावितं  मेले तयार गरेको 
चन्दन 

भोजपतेः  भोजराज कसलाई 
अतिप्रियं  अति मन पर्छ 





अध्याय ४२ 


युवां  हजुरहरूलाई 
विना  छाडेर 
अन्यतमः  अर्को 
कः को 

तत्  त्यस चन्दनको 
अहेति  योग्य छ र 


ताक्यार्थ हे सुन्दर ! म शरीरमा घस्ने चन्दन तयार गर्ने त्रिवक्रा नामकी कंसकी दासी हँ । मेले 
तयार गरेको चन्दन भोजराज कसलाई अति मन पर्दछ। हजुरहरूलाई छडेर यस चन्दनको योग्य 
अरू को हुन सक्छ र? 


रूपपेशलमाधुयंहसितारापर्वी  .  न 
क्षतेः। 
धर्षितात्मा ददो सान्द्रमुभयोरयुठेपनम् ॥ ४ ॥ 


पढार्थ घषितात्मा  आत्मविहल उभयोः  दुबे जना श्रीकृष्ण र 
रूपपेरलमाघुयंहसितालाप भएकी त्रिवक्राले बलराम लाई 

वीक्षितः  भगवान्को रूप, सान्द्रम्  पन्यालो अलिअलि ददौ  अर्पण गरिन् 
सुकुमारता, मधुरता, मन्दहास्य, तरल 

प्रमालाप र हेराइ आदिद्रारा अनुलेपनम्  चन्दन 





ताक्यार्थ भगवान्को रूप, सौन्दर्य, सुकुमारता, मधुरता, मन्द हंसा, प्रेमालाप र चञ्चल हेरा 
आदिलाई देखेर चित्त विहल भएकी त्रिवक्राले त्यो पन्यालो चन्दन श्रीकृष्ण र बलरामलाई अर्पण 
गरिन्। 


ततस्तावद्खरागेण स्ववर्णेतरखोभिना । 
सम्प्राप्तपरभागेन शुश्युभातेऽनुरञ्जितो ॥ ५॥ 


पदार्थ 
ततः  त्यसपछि 


स्ववर्णेतरशोभिना  आफ्नो 
वर्णभन्दा भिन्न वर्ण भएको 


सम्प्राप्तपरभागेन  नाभिभन्दा 
माथिको भागमा लगाइएको 


रालालन्द्री टीका 


८२८३ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४२ 
अङ्गरागेण  चन्दनले तो  ती दुई श्रीकृष्ण र शुरुभाते  अति सुशोभित 
अनुरञ्जितो  रङ्किएका बलराम देखिनुभयो 


ताक्यार्थ त्यसपछि नाभिभन्दा माथिको भागमा आफ्नो शरीरको रङ्गभन्दा भिन्न रङ्गको 
श्यामवर्णं र ॒श्वेतवर्णको शरीरमा पैलो रङ्गको चन्दन लगाउनुभएका भगवान् श्रीकृष्ण र 
बलराम अत्यन्त सुशोभित देखिनुभयो । 


प्रसन्नो भगवान् कुब्जां त्रिवकां रुचिराननाम् । 
ऋज्वीं कर्तुं मनरचके दशांयन् दशने फलम् ॥ ६॥ 


पदार्थ दशंयन्  देखाददे ऋज्वीं  सोरी सलक्क परेकी 
प्रसन्नः  प्रसन्न हुनुभएका रुचिराननाम्  सुन्दर अनुहार कतुं  बनाउने 

भगवान्  भगवान् श्रीकृष्णले भएकी मनः चक्रे  विचार गर्नुभयो 
दशोने  आफ्नो दर्शन गर्जुको त्रिवकरां  त्रिवक्रा नामकी 

फलम्  फल कुन्जां  कुप्रीलाई 





ताक्यार्थ प्रसन्न हुनुभएका भगवान् श्रीकृष्णले आफनो दर्शन गर्नुको फल देखाउनका निम्ति 
सुन्दर अनुहार भएकी त्रिवक्रा नामकी कुप्रीलाई सलक्क परेकी बनाउने विचार गर्नुभयो । 


पदुभ्यामाक्रम्य प्रपदे दयद्गल्युत्तानपाणिना । 
प्रगृह्य चिबुकेऽध्यात्ममुदनीनमदच्युतः ॥ ७ ॥ 





पदार्थ आक्रम्य  दबाएर प्रगृह्य  समाएर 

अच्युतः  भगवान् श्रीकृष्णले हङ्गल्युत्तानपाणिना  दुई ओटा अध्यात्मम्  त्रिवक्राको 
प्रपदे  त्रिवक्राको पैतालामा ओँला उाइएको हातले शरीरलाई 

पद्भ्याम्  आफ्नो दुबै पाठले चिबुके  चिँडोमा उद्नीनमत्  तन्काइदिनुभयो 


ताक्यार्थ भगवान्ले आपफ्ना पाडले त्रिवक्राका दुबे पेतालालाई दबाउनुभयो र माथि 
उचालिराखेका हातका दुई ओटा ओँलामा उनको चिँडो अडयाएर त्रिवक्राको शरीरलाई 
तन्कादइदिनुभयो । 


तदजंसमानाद्नी  वृहच्छ्रणिपयोधरा  ओ  
सा वृह  
मुकुन्दस्पदशांनात् सद्यो बभूव प्रमदोत्तमा ॥ ८ ॥ 


पदार्थ श्रीकृष्णको स्पर्श मात्रले ऋलुसमानाद्गी  सोखा र 
सा ती त्रिवक्रा तदा  त्यस वेला मिलेका अङ्ग भएकी 
मुकुन्द्स्पशंनात्  भगवान् सद्यः  तत्काल बृहच्छरणिपयोधरा  ढला 


रामालन्द्री टीका 


४२८४ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४२ 


नितम्ब र स्तन भएकी प्रमदोत्तमा  परम सुन्दरी युवती बभूव  भट्न् 


ताक्यार्थ भगवान्को स्पर्शं मात्रले तत्काल ती कुन्ना त्रिवक्राका सबै अङ्गहरू सोणा र मिलेका 
भए, उनी ठुला नितम्ब र स्तन भएकी परम सुन्दरी युवती बनिन्। 


ततो रूपगुणोदायंसम्पन्ना प्राह केशवम् । 
उत्तरीयान्तमाकृष्य स्मयन्ती जातहच्छया ॥ ९॥ 


पदार्थ जातहूच्छया  भगवान्लाई प्राप्त आकृष्य  तानेर 

ततः  त्यसपछि गर्ने इच्छा गरेकी ती त्रिवक्राले स्मयन्ती  मुस्कुरा 
रूपगुणोदायंसम्पन्ना  रूप, उत्तरीयान्तम्  भगवान्को केरावम्  श्रीकृष्णलाई 
गुण र उदारताले सम्पन्न भएकी उपर्नाको द्प्पोलाई प्राह  भन्न लागिन् 





ताक्यार्थ त्यसपछि रूप, गुण र उदारताले सम्पन्न भएकी तथा मनमा भगवान्लाई प्राप्त गर्ने 
तीव्र इच्छा भएकी ती त्रिवक्राले भगवान्ले ओढेको उपनकि ट्प्पोलाई तानेर मुस्कुरादे भन्न 
लागिन्। 


एहि वीर गृहं यामो न त्वां त्यक्तुमिहोत्सहे । 
त्वयोन्मथितचित्तायाः प्रसीद पुरुषषंभ ॥ १०॥ 





पदार्थ त्वां  हजुरलाई त्वया  हजुरारा 

वीर  हे वीर इह  यहाँ उन्मथितचित्तायाः  चित्त 
एहि  आउनुहोस् त्यक्तुम्  छोडन मोहित भएकी मसग 

गृहं  घर न उत्सहे  सकिदिनं प्रसीद्  प्रसनन हुनुहोस् 
यामः  जाओँ पुरुषषभ  हे पुरुषश्रेष्ठ 


ताक्यार्थ हे वीर ! आउनुहोस्, घर जाओँ। म हजुरलाई यहाँ छोडन सक्िदि्नँ । हे पुरुषश्रेष्ठ ! 
हजुरका कारण मेरो चित्त मोहित भएको छ, ममाथि प्रसन्न हुनुहोस् । 


एवं स्त्रिया याच्यमानः कृष्णो रामस्य पर्यतः। 
मुखं वीक्ष्यानुगानां च प्रहसंस्तामुवाच ह ॥ ११॥ 





पढार्थ याच्यमानः  प्रार्थना वीक्ष्य  हर्दे र 

एवं  यसप्रकार गरिनुभएका प्रहसन् च  हाँस्वै 
रामस्य  बलरामले कृष्णः  भगवान् श्रीकृष्णले ताम्  तिनलाई 
पर्यतः  हेरिर्ैदा नै अनुगानां  अनुचर साथीहरूको उवाच ह  भन्नुभयो 
स्त्रिया  स्तरीद्रारा मुखं  अनुहारलाई 


रामालन्द्री टीका 


४२७४५ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४२ 


ताक्यार्थ दाजु बलरामका अगाडिने ती सुन्दरी स्त्रीले यसप्रकारले प्रार्थना गरेपछि भगवान् 
श्रीकृष्णले आपफ्ना अनुचर साथीहरूको अनुहार हेर्दै हांसीहँसी तिनलाई भन्नुभयो । 


एष्यामि ते गृहं सुश्च पुंसामाधिविकडंनम् । 
साधितार्थोऽगृहाणां नः पान्थानां त्वं परायणम् ॥ १२॥ 





पदार्थ नाश गर्न अगृहाणां  घरबार नभएका 
सुश्रु  हे राम्रो आंँखीभौ भएकी ते  तिम्रो नः  हामी 

सुन्दरी गृहं  घरमा पान्थानां  बटवाका लागि 
पुंसाम्  पुरुषहरूको साधिताथंः  काम सकेपछि त्वं  तिमीनैत 
आधिविकरंनम्  मानसिक रोग एष्यामि  आडनेद्ु परायणम्  परम आश्रय हौ 


ताक्यार्थ हे सुन्दरी ! आफ्नो काम पूरा गरेपछछि पुरुषहरूको मानसिक रोग शान्त गर्ने तिम्रो 
घरमा अवश्य आडउनेद्ु, हामीजस्ता घरबार नभएका बटुवाका लागि तिमी नै त परम आश्रय हौ । 


विसृज्य माघ्न्या वाण्या तां व्रजन् मागे वणिकपथेः। 
नानोपायनताम्बूलस्गगन्धेः साग्रजोऽ्चिंतः ॥ १९॥ 


पदार्थ साथमा नानोपायनताम्बूलस्ग्गन्धेः  
माघ्न्या  मिठा मर्गे  बाटोमा विभिन्न प्रकारका उपहार, पान, 
वाण्या  वचनद्वारा व्रजन्  हिंडिरहनुभएका माला, चन्दन आदिद्रारा 

तां  वी त्रिवक्रालाई भगवान् श्रीकृष्ण अचिंतः  पूजा गरिनुभयो 
विसृज्य  विदा गरेर वणिक्पथः  बाटाका 

साग्रजः  दाजु बलरामका व्यापारीहरुद्रारा 





ताक्यार्थ यसप्रकार मिटा कुरा गरेर त्रिवक्रालाई बिदा गरी भगवान् श्रीकृष्ण, बलरामका 
साथमा अगाडि बदनुभयो । बाटाका व्यापारीहरूले विभिन्न प्रकारका उपहार, पान, माला, चन्दन 
आदिले उहाँको पूजा गरे। 


तदशंनस्मरक्षोभादात्मानं नाविदन् स्त्रियः। 
विसखरस्तवासःकबरवल्याटेख्यमूतंयः ॥ ४ ॥ 


पदार्थ स्त्रियः  स्त्रीहरूले मूतंयः  कपडा, कपाल, बाला, 
तदशंनस्मरक्षोभात्  भगवान्को आत्मानं  आफूलाई नै आदि अस्तव्यस्त भएका ती 
दर्शनले हृदयमा प्रेम उत्पन्न नाविद्न्  बिर्सिए स्त्रीहरू मूर्तिं जस्ता देखिए 

भएर विचलित भएका विस्रस्तवासःकबरवल्याठेख्य 





रामालन्द्री टीका 


८२८६ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४२ 


ताक्यार्थ भगवान्को दर्शनले हृदयमा प्रेम पेदा भएर विचलित भएका स्त्रीहरूले आपूलाई ने 
विर्सिए । कपडा, कपाल, बाला आदि अस्तव्यस्त भएका ती स्त्रीहरू मूर्तिं जस्ता देखिए । 


ततः परान् पृच्छमानो धनुषः स्थानमच्युतः। 
तस्मिन् प्रविष्टो दद्शे धुरन्द्रमिवादुभुतम् ॥ ९५॥ 


पदार्थ स्थानम्  ठयं एन्द्रम् इव  इन््रधनुसमान 
ततः  त्यसपछि पृच्छमानः  सोध्वै अदूभुतम्  अद्भुत 
अच्युतः  भगवान् श्रीकृष्ण तस्मिन्  त्यहां घनुः  धनु 


पौरान्  नगरवासीहरूसंग प्रविष्टः  प्रवेश गर्नुभयो र ददुशे  देखनुभयो 
धनुषः  धनुषयज्ञ चलेको त्यहां  





ताक्यार्थ त्यसपछि नगरवासीहरूसंग धनुषयज्ञ भद्रहेको ठँ सोध्दे भगवान् श्रीकृष्ण त्यस 
ठांमा पुग्नुभयो र त्यहां उहाँले इन्द्रधनु समानको एडटा अदभुत धनु देख्नुभयो । 


पुरुषेबहुमिगप्तम्चिंतं परमद्धिमत्। 
वायंमाणो नृभिः कृष्णः प्रसह्य धतुराद्दे ॥ १६ ॥ 





पदार्थ बहुभिः  धेरै परमर्द्धिमत्  बहुमूल्य रत्नजडित 
नृभिः  मानिस रक्षक हरूद्रारा पुरुषः  मानिसहरूद्रारा धनुः  त्यस धनुलाई 

वाय॑माणः  रोकिंदारोकिंदै गुप्तम्  सुरक्षित प्रसद्य  जवर्जस्ती 

कृष्णः  भगवान् श्रीकृष्णले अचितं  पूजित तथा आददे  उठाउनुभयो 


ताक्यार्थ मानिसहरूले रोक्दारोक्दै पनि भगवान् श्रीकृष्णले धरे मानिसहरुद्रारा सुरक्षित, 
पूजित र बहुमूल्य रत्नहरू जडित त्यो धनुलाई जबर्जस्ती उठाउनुभयो । 


करेण वामेन सलीलमुद्धृतं सज्यं च कृत्वा निमिषेण पश्यताम् । 
नृणां विकृष्य प्रबभञ्ज मध्यतो यथेक्चुदण्डं मदकयुंरुकरमः ॥ १७ ॥ 





पदार्थ वामेन  देब्र नृणां  मानिसहरूले 

यथा  जसरी करेण  हातले पश्यताम्  हैदर 
उरुक्रमः  बलवान् सलीलम्  ख्यालख्यालमै निमिषेण  एक निमेषमा नै 
मद्करी  मत्त हात्तीले उदुधृतं  उठाएर विकृष्य  खिचेर 

इ्युदण्डं  उखुको लाँ क्रालाई सज्यं च  त्यसमा तांँदो पनि मध्यतः  बीचबाट 

सुंढले भाँच्दछ त्यसै गरी कृत्वा  चढाएर प्रबभजञ्ज  भाँचिदिनुभयो 


ताक्यार्थ जसरी बलवान् मत्त हात्तीले उखुका लां क्रालाई सुँढले भाँच्दछ त्यसै गरी भगवान्ले 


रालालन्द्री टीका 


८४२४७ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४२ 


पनि सबैको सामुन्नेमा देव्रे हातले त्यस धनुषलाई उचालेर त्यसमा ताँदो चढाई एकै निमेषमा 
त्यसलाई तानेर बीचैमा भांँचिदिनुभयो । 


धनुषो ् भज्यमानस्य  रोदसी  
धनुषो भज्यमानस्य शब्दः खं रोदसी दिशः। 
पूरयामास यं श्रुत्वा कसस्त्रासमुपागमत् ॥ १८ ॥ 


पार्थ रोदसी  पृथिवी र कंसः  कस 

भज्यमानस्य  भाँचिदरहेको दिद्चः  दिशाहरू सवैलाई त्रासम्  भयभीत अवस्थामा 
धनुषः  धनुको पूरयामास  गुञ्जित बनायो उपागमत्  पुग्यो 

शब्दः  आवाजले यं  जुन आवाजलाई 

खं  आकाश श्रुत्वा  सुनेर 





ताक्यार्थ त्यो धनु भांँचिंदाको आवाजले आकाश, पृथिवी र दिशाहरू सबे गुञ्जायमान भए। 
त्यो आवाज सुनेर कंस पनि भयभीत भयो । 


तद्रक्षिणः सानुचराः कुपिता आततायिनः। 
ग्रहीतुकामा आववुगृह्यतां बध्यतामिति ॥ १९॥ 


पदार्थ आततायिनः  आतङ मच्च्चाउनेबध्यताम्  बाँध 
तद्रक्षिणः  त्यस धनुको दुष्टहरूले इति  यस्तो 
रक्षामा खटिएका ग्रहीतुकामाः  भगवान्लाई आवव्रुः  भन्न लागे 


सानुचराः  अनुचरले सहित समात्ने इच्छाले यसलाई 
कुपिताः  अत्यन्त रिसाएका गृह्यतां  समात 





तवाक्यार्थ घधनुको रक्नाका निम्ति खटिएका अनुचरहरूले सहित आततायी दुष्टहरू अत्यन्त 
रिसाएर भगवान्लाई समात्ने इच्छले यसलाई समात, बाँध भन्न लागे । 


अथ तान् दुरमिप्रायान् विलोक्य बरुकेशवो । 
कुद्धो धन्वन आदाय शकठे तांच जघ्नतुः ॥ २०॥ 





पार्थ आइलाग्न थालेको देखेर शकले  दुई ओटा टुक्रा 
अथ  त्यसपछि रुद्धो  रिसाएका आदाय  लिएर 
दुरमभिप्रायान्  कुविचार भएका बरुकेशवो  बलराम र तान् च  ती दुष्टहरूलाई 
तान्  ती दुष्टहरूलाई श्रीकृष्णले जघ्नतुः  मार्नुभयो 
विलोक्य  आपफूमाथि घन्वनः  भाँचिएको धनुका 


वाक्यार्थ त्यसपच्ि कुविचार भएका दुष्टहरू आफूमाथि आदलाग्न थालेको देखेर भगवान् 


रामालन्द्री टीका 


८२४८ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४२ 


बलराम र श्रीकृष्ण दुबै भाद अत्यन्त रिसाउनुभयो र उहाँहरूले भाँचिएको धनुका एकएक ओट 
ट्क्रा लिएर ती दुष्टहरूलाई मार्नुभयो । 


बलं च कसप्रहितं हत्वा शालामुखात्ततः। 


निष्कम्य चेरतुहष्टो निरीक्ष्य पुरसम्पदः ॥ २९॥ 
पदार्थ हत्वा  मारेर पुरसम्पद्ः  नगरको शोभा 
ततः  त्यसपचि रालामुखात्  धनुषशालाको निरीक्ष्य  र्द 
कंसप्रहितं  कसद्रारा पटादइएको मूल द्रारबाट हृष्टो  प्रसन्न भएका दुई भाद 
वटं च  सेनालाई पनि निष्कम्य  निस्किएर चेरतुः  घुम्न लागनुभयो 





वाक्यार्थ त्यसपछि कसले पठाएको सेनालाई समेत मारी दुबे भाद यज्ञशालाको मूलद्रारबाट 
बाहिर निस्कनुभयो र नगरको शोभा हे प्रसन्न भएर यताउति घुम्न लागनुभयो । 


तयोस्तददुभुतं वीयं निशाम्य पुरवासिनः। 


तेज ५    अ  

तजः प्रागल्भ्य रूप च मानर वबुधत्तमा ॥ २२॥ 
पढार्थ वीर्य  पराक्रम ती दुई भादलाई 
पुरवासिनः  नगरवासीहरूले निशाम्य  सुनेर विबुधोत्तमो  श्रेष्ठ देवता 
तयोः  ती दुई भाइको तेजः  तेज मेनिरे  माने 
तत्  त्यो प्रागल्भ्यं  साहस र 
अदुमुतं  अदभुत रूपं च  रूप देखेर 





ताक्यार्थ ती दुई भादको अदभुत पराक्रम सुनेर तथा तेज, साहस र रूपलाई देखेर 
नगरवासीहरूले यी दुई अवश्य पनि श्रेष्ठ देवता हुन् भन्ने निश्चय गरे । 


तयोकिचरतोः स्वैरमादित्योऽस्तसुपेयिवान्। 
र न्रे,  अ, 
कृष्णरामो वृतो गोपेः पुराच्छकटमीयतुः ॥ २३९॥ 





पदार्थ अस्तं  अस्ताचलमा बलराम 
तयोः  ती दुई भादले उपेयिवान्  पुगे त्यसपछि पुरात्  नगरबाट 
न गोपे न 
स्वेरम्  स्वेच्छानुसार   गोपहरूद्वारा शकटम्  गाडाहरू राखेको 
विचरतोः  घुम्दाघुम्पै वृतो  धेरिएका मा 
 १८२५१ 
आदित्यः  सूर्य कृष्णरामो  भगवान् श्रीकृष्ण र ईयतुः  आउनुभयो 


ताक्यार्थ दुई भाई स्वतन्त्रतापूर्वक घुम्दाघुम्दै सूर्य अस्ताचलमा पुगे। त्यसपछि गोपहरूद्रारा 
घेरिनुभएका भगवान् श्रीकृष्ण र बलराम नगरबाट गाडाहरू राखेको ठारमा आउनुभयो । 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


गोप्यो मुकुन्दविगमे विरहातुरा या 
आशासताशिष ऋता मधुपु्यभूवन्। 

सम्पश्यतां पुरुषभूषणगात्रलक्ष्मीं 
हित्वेतरान् नु भजतङ्चकमेऽयनं श्रीः 


पदार्थ थिए ती 

मुकुन्दविगमे  भगवान् श्रीकृष्ण मघुपुरि  मथुरामा 
व्रजभूमिबाट हिंडने वेलामा पुरुषभूषणगात्रलक्ष्मीं  उत्तम 
विरहातुराः  भगवानसंगको र भगवान् श्रीकृष्णको 
विदछोडको पीडाले आत्तिएका शरीरको कान्तिलाई 


गोप्यः  गोपिनीहरूले सम्पश्यतां  हैर्नेहरूका लागि 
याः  जुन ऋताः  सत्य 
आरिषः  आशीर्वादहरू अभूवन्  भए 


आशासत  दिएका इच्छएका जुन भगवान्को शरीरलाई 
ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्ण ब्रजभूमिबाट हिंडने समयमा 


८४२४९ 


अध्याय ४२ 


॥ २४ ॥ 


नु  निश्चय नै 

श्रीः  लक्ष्मीजीले 

भजतः  आफूलाई चाहने 
इतरान्  अरू इन्द्र आदिलाई 
हित्वा  छोडर 

अयनं  आश्रयस्थान 

चकमे  बनाउनुभएको थियो 





बिकछ्छोडको पीडाले आत्तिएका 


गोपिनीहरूले मथुरावासीहरूको सौभाग्यका सम्बन्धमा जेजे आशीर्वाद दिएका थिए भागवत, 
१०३९२३२५, ती सबै नै भगवान्को शरीरको दर्शन पाउनेहरूका लागि सत्य भए । किन 


नहोस्, जुन शरीरलाई आपूलाई चाहने अन्य देवताहरूलाई 
बनाउनुभएको धियो । 


छाडर लक्ष्मीजीले आश्रयस्थान 


अवनिक्ताङ्प्रियुगलो भुक्त्वा क्षीरोपसेचनम्। 
उषतुस्तां सुखं रानि ज्ञात्वा कसचिकीषिंतम् ॥ २५॥ 


पदार्थ भुक्त्वा  भोजन गरेर 
अवनिक्ताङ्घियुगलो  पाउहरू कंसचिकीरषितम्  कसको 
धुनुभएका श्रीकृष्ण र बलराम योजनालाई 
्षीरोपसेचनम्  दुधबाट बनेका ज्ञात्वा  बुफेर 
परिकारहरू तां त्यो 





रात्रिं  रात 
सुखं  आनन्दले 
ऊषतुः  बस्नुभयो 


वाक्यार्थ त्यसपछि हातपाड धोएका श्रीकृष्ण र बलरामले दुधमा पकाएका विभिन्न परिकारको 
भोजन गर्नुभयो र कसको योजना बुरी त्यो रात त्यहीं आनन्दले बस्नुभयो । 


रामालन्द्री टीका 


४२५९ 

दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४२ 
कंसस्तु धनुषो भङ्गं रक्षिणां स्वबलस्य च । 
वधं निशम्य गोविन्द्रामविकीडितं परम् ॥ २६॥ 
दीघंप्रजागरो भीतो दुनिमित्तानि दुर्मतिः। 


बहून्यचष्टोभयथा मृत्योदौत्यकराणि च ॥ २७॥ 
पदार्थ र बलरामलाई ख्यालख्याल उभयथा  जाग्रत् र स्वप्न दुबे 
धनुषः  धनुको भयो भन्ने अवस्थामा 
भङ्गं  भङ्ग निरम्य  सुनेर मृत्योः च  मत्युको 
रक्षिणां  र्षकटरूको भीतः  डराएको दोत्यकराणि  सूचना दिने 
स्वबलस्य  आप्ना सेनाको मतिः  खराब बुद्धि भएको बहूनि  अनेक प्रकारका 
वधं च  विनाश पनि दीघंप्रजागरः  राति अबेरसम्म दुनिमित्तानि  अपशकुनहरू 
परम्  केवल निद्रा नलागेर छट्पटिएको अचष्ट  देख्यो 
गोविन्दरामविकरीडितं  श्रीकृष्ण कंसः तु  कसले चाहं 





ताक्यार्थ श्रीकृष्ण र बलरामले धनु भाँचेको र रक्षक तथा अन्य सेनालाई ख्यालख्यालमा 
विनाश गरेको कुरा सुनेर त्यो दुर्बुद्धि कसलाई राति अबेरसम्म पनि निद्रा परेन। जाग्रत् र स्वप्न 
दुबे समयमा उसले मृत्युको सूचना दिने अनेक प्रकारका अपशकुनहरू देख्यो । 


अदङांनं स्वशिरसः प्रतिरूपे च सत्यपि । 
असत्यपि द्वितीये च रूप्यं ज्योतिषां तथा ॥ २८॥ 





पदार्थ स्वरिरसः  आफ्नो टाडको र अपि  नभए तापनि 
एना, पोखरी आदिमा अदशनं च  नदेख्नु ज्योतिषां  चन्र, ताराहरूको 
प्रतिरूपे  आपनो प्रतिबिम्ब तथा  त्यसै गरी रूप्यं च  दुरईरूप देख्नु आदि 
सति अपि  भएर पनि दितीये  दुई ओटा अपशकुन हन लाग्यो 


ताक्यार्थ कंसले एेना, जल आदिमा परेको आफनो शरीरको प्रतिबिम्बमा टाडको देखन छाड्यो 
भने दुई ओट नभए तापनि चन्द्रमा, तारा आदिलाई दुईदुई ओटा देख्न थाल्यो । 


चिद्रप्रतीतिरकायायां प्राणघोषातुपश्चुतिः। 


स्वण॑प्रतीतिर्ृकषेषु स्वपदानामदङांनम् ॥ २९॥ 
पदार्थ चिद्रप्रतीतिः  प्वाल परेको प्राणघोषानुपश्चुतिः  प्राण 
छायायां  आफ्नो छायामा देख्नु सास को आवाज नसुन्नु 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


वृक्षेषु  रुखहरूमा स्वपदानाम्  आप्ना 
स्वण॑प्रतीतिः  सुन जस्तो पलो पदचिहहरू 
देखनु अदशंनम्  नदेख्नु आदि 


ताक्यार्थ उसले आफ्नो छायामा प्वालहरू देखन थाल्यो, प्राण 


४२५१ 
अध्याय ४२ 


अपशकुन हुन थाल्यो 


सास को आवाज सुन्न छाड्यो, 


रुखहरूको रङ्ग सुन जस्तो पटहंलो देखन थाल्यो र आपफ्ना पदचिह्ृहरू देखन छाड्यो । 


स्वप्ने प्रेतपरिष्वङ्गः खरयानं विषादनम् । 
यायान्नर्दमाल्येकस्तेलाभ्यक्तो दिगम्बरः ॥ 


पदार्थ   विष खाएको 
स्वप्ने  सपनामा त्यस कसले नठदमाटी  जटामसीको माला 
अ  अंगालो 

प्रतपरिष्वङ्गः  प्रेतलाई अंगालो लगाएको 

मारेको तेलाभ्यक्तः  शरीरभरि तेल 
खरयानं  गधामा चदेर हिंडेको लगाएर 


२० ॥ 
दिगम्बरः  नात 
एकः  एक्ले 


यायात्  हिंडिरहेको देख्यो 





ताक्यार्थ स्वप्नावस्थामा कसले आपले प्रेतलाई अँगालो मारेको, गधामा चढेको, विष पिएको, 
जटामसीको माला लगाएको र शरीरभरि तेल दलेर नाङ्गे एक्लै हिंडिरहेको देख्यो । 


अन्यानि चेत्थ॑भूतानि स्वप्नजागरितानि च । 
पश्यन् मरणसन्त्रस्तो निद्रां ठेमे न चिन्तया 


पढार्थ अन्यानि  अरू नराम्रा 
स्वप्नजागरितानि  स्वप्न र॒ अपशकुनहरू 

जाग्रत् अवस्थामा परयन्  देखेर 
इत्थंभूतानि च  यसप्रकारका मरणसन्त्रस्तः  मृत्युदेखि 
अपशकुन र डराएको कसले 





॥ ३९१ ॥ 
चिन्तया  चिन्ताले गर्दा 
निद्रां  निद्रालाई 
क क 
न रेभे  प्राप्त गर्न सकेन 


ताक्यार्थ स्वप्न र जाग्रत् अवस्थामा यसप्रकारका र यस्ते किसिमका अरू पनि अनेक 
अपशकुनहरू देखेर मृत्युदेखि डराएको कसले चिन्ताका कारण रातमा निद्रा पनि पाएन। 


वयुष्टायां निशि कौरव्य सूरये चाद्भ्यः समुत्थिते । 
कारयामास वै कंसो मल्लकीडामहोत्सवम् ॥ ३२॥ 


पदार्थ द   पूर्व समुद्रबाट 
कोरव्य  हे कुरुवंशी परीक्षित् सूरय च  सूर्य 

निशि  रात समुत्थिते  माथि उठेपछि 
वयुष्टायां  वितेपछ्ि वे  निश्चयनै 





कसः  कंसले 
मल्लक्रीडामहोत्सवम्  
मल्लक्रीडारूप महोत्सव 
कारयामास  गरायो 


रामालन्द्री टीका 


८२५२ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४२ 


ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! रात बितेर पूर्वदिशामा सूर्य उदाएपच्ि कसले मल्लक्रीडा महोत्सव 
आरम्भ गरायो । 
९ ५ ९  जघ्निरे  न, 
आनचुः पुरुषा रत्र तूयमयदव जानर् । 
मज्चाश्चालङ्कुताः सग्मिः पताकाचेरतोरणेः ॥ ३६॥ 





पदार्थ पारेर सजाए पताकाचैरतोरणेः  खन्डा, 
पुरुषाः  कंसका मानिसहरूले तू्यभेयंः च  तुरी, भेरी आदि ध्वजा र तोरणहरुद्वारा 
रङ्गं  मल्लक्रीडास्थललाई जघ्निरे  बजाए मञ्चाः च  मज्चहरू पनि 
आनचुः  पूजा गरे सफासुग्धर सखग्भिः  पुष्पमालाहरूदरारा अलङ्कुताः  सिंगारिए 


ताक्यार्थ कसका मानिसहरूले मल्लक्रीडास्थललाई सफासुग्धर पारी तुरही, भेरी आदि बाजा 
बजाउन लागे। मञ्चहरू पुष्पमाला, ठन्डा, ध्वजा र तोरणहरुद्रारा सिंगारिए । 


तेषु पोरा जानपदा बह्क्षत्रपुरोगमाः। 
यथोपजोषं विविद्यू राजानङच कृतासनाः ॥ ३४ ॥ 


पदार्थ बह्यक्षत्रपुरोगमाः  ब्राह्मण, राजानः च  राजाहरूले पनि 
तेषु  वी मञ्चहरूमा क्षत्रिय आदि नागरिकहरू कृतासनाः  आसन ग्रहण गरे 
पोराः  नगरवासी तथा यथोपजोषं  यथास्थानमा 

जानपदाः  ग्रामवासी विविद्युः  बसे 





ताक्यार्थ ती मञ्चहरूमा नगरवासी एवं ग्रामवासी ब्राह्मण, क्षत्रिय आदि नागरिकहरू 
यथास्थानमा बसे । त्यसै गरी राजाहरूले पनि आआफ्नो आसन ग्रहण गरे । 


कंसः परिवृतोऽमात्ये राजमञ्च उपाविशत् । 
मण्डलेशवरमध्यस्थो हृदयेन विदूयता ॥ ३५॥ 


पदार्थ साना राजाहरूको बीचमा रहेको राजमञ्चे  राजसिंहासनमा 
अमात्यः  मन्त्रीहरद्रारा कंसः  कंस उपाविरात्  बस्यो 
परिवृतः  धेरिएको विदूयता  दुःखी भएको 

मण्डठेदवरमध्यस्थः  साना हृदयेन  मनले मन लिएर 





ताक्यार्थ मन्त्रीहरुद्रारा घेरिएको र भित्रभित्रै दुःखी भएको कंस राजाहरूका बीचमा रहेको 
राजसिंहासनमा बस्यो । 


भ न व 
वाद्यमानेसु तूर्येषु मल्लतालोत्तरेषु च । 
मल्लाः स्वलङ्कृताः दुप्ताः सोपाध्यायाः समाविषान् ॥ ३६॥ 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध 


पदार्थ 

मल्लतारोत्तरेषु  मल्लहरूले 
आआफनो ताल ठोकेपच्छि 
तर्षु च  तुरही 


श्रीमद्भागवत 


वादययमानेसु  बज्न लागेपचछ्ि 
स्वलङ्कृताः  सजिसजाउ भएका 
दुप्ताः  घमन्डले चुर भएका 
सोपाध्यायाः  आप्ना 


र्र् 
अध्याय ४२ 


प्रशिक्षकहरूले सहित भएका 
मल्खाः  योद्धाहरू 
समाविङान्  युद्धभूमिमा प्रवेश 
गरे 





ताक्यार्थ मल्लहरूले ताल टोकेपचछ्छि र तुरही आदि बाजा बज्न लागेपच्छि घमन्डले चुर भएका 
पहलमानहरू सजिसजाउ भएर आआपफ्ना प्रशिक्षकटहरूका साथमा युद्धभूमिमा प्रवेश गरे। 


चाण्रो मुष्टिकः कूटः शलस्तोशल एव च । 
त आसेदुरुपस्थानं वल्गुवादयप्रहषिंताः ॥ ३७ 


पदार्थ चाणूरः  चाणूर 
वल्गुवादयप्रहषिताः  बाजाको मुष्टिकः  मुष्टिक 
सुमधुर ध्वनि सुनेर हर्षित कूटः  कूट 
भएका शालः  शल र 


ताक्यार्थ बाजाको सुमधुर ध्वनि सुनेर हर्षित भएका चाणूर, मुष्टिक, 


पहलमानहरू रङ्गस्थलमा बसे । 


४  न भोजराजसमाहुता  
नन्दगपादया गापा भमजरजसमाहूताः । 


तोलः एव च  तोशल पनि 
ते  ती पहलमानहरू 
उपस्थानं  रङ्गस्थलमा 





आसेदुः  बसे 
कूट, शल र तोशल आदि 


 


निवेदितोपायनास्त एकस्मिन् मञ्च आविरान् ॥ २८ ॥ 


पदार्थ निवेदितोपायनाः  राजालाई 
त्यसपछि उपहार भेदी चढाएका 


ह भोजराजसमाहुता व 
भोजराजसमाहुताः  भोजराज 


नन्दगोपादयः  नन्द गोप आदि 


एकस्मिन्  एउटा 
मञ्चे  मञ्चमा 
आविदान्  प्रवेश गरे 


कंसद्रारा बोलादृएका गरिएका 

न 

तेती गोपाः  गोपहरू 
वाक्यार्थ त्यसपछि कंसद्रारा बोलाइएका नन्द आदि गोपहरू आफूले ल्याएको उपहार भेदी 
राजालाई चढाएर एउटा मजञ्चमा गएर बसे । 





इति श्रीमदुभागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां द्शामस्कन्धे पूवे 
मल्टरङ्गोपवणैनं नाम दिचत्वारिशोऽध्यायः ॥ ४२॥ 


रामालन्द्री टीका 


४२५४ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४३ 


अथ त्रिचत्वारिशोऽध्यायः 
कुवलयापीड हात्तीको वध 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
अथ कृष्णङ्च रामरच कृतरोचो परन्तप । 
मल्ल्दुन्दुभिनि्घषं श्रुत्वा द्रष्टुमुपेयतुः ॥ १॥ 


पदार्थ कृष्णः च  भगवान् श्रीकृष्ण र श्रुत्वा  सुनेर 
परन्तप  हे शत्रुपीडक परीभ्ित् रामः च  बलराम पनि द्रष्टुम्  मल्लयुद्ध टेर्नका 
अथ  त्यसपछि मल्ख्दुन्दुभिनिर्घोषं  लागि 


कृतशोचो  स्नानादि नित्यकर्म पहलमानको र दन्दुभिको उपेयतुः  नजिक जानुभयो 
समाप्त गर्नुभएका आवाज 





ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! त्यसपछि स्नानादि नित्यकर्म समाप्त गर्नुभएका भगवान् श्रीकृष्ण र 
बलराम पनि पहलमानको खलबल एवं दुन्दुभिको आवाज सुनेर मल्लयुद्ध हेर्नका लागि रङ्गभूमि 
नजिके जानुभयो । 


र्वददारं समासाद्य तस्मिन्नागमवस्थितम्। 
अपश्यत् कुवलयापीडं कृष्णोऽम्बष्टप्रचोदितम् ॥ २॥ 





पदार्थ तस्मिन्  त्यहाँ कुवलयापीडं  कुवलयापीड 
रङ्गदारं  रङ्गमञ्चको द्रारमा अम्बष्ठप्रचोदितम्  माउतेको नाम गरेको 

समासाद्य  पुगेर निर्देशन अनुसार नागम्  हात्तीलाई 

कृष्णः  भगवान् श्रीकृष्णले अवस्थितम्  खडा भएर रहेको अपश्यत्  देख्नुभयो 


ताक्यार्थ रङ्गमज्चको द्रारमा पुगेपछि भगवान् श्रीकृष्णले त्यहाँ माउतेको निर्देशन अनुसार खडा 
भई रहेको कुवलयापीड नाम गरेको हात्तीलाई देख्नुभयो । 


बद्ध्वा परिकरं शोरिः समुद्य कुटिखारकान्। 
उवाच हस्तिपं वाचा मेघनादगभीरया ॥ २॥ 


पढार्थ परिकरं  उत्तरीय वस्त्रलाई कपाललाई 
शोरिः  शूरका वंशज बद्ध्वा  कम्मरमा बाधेर समुद्य  समेटेर 
भगवान् श्रीकृष्णले कुटिलालकान्  घुभ्रिएका मेघनादगभीरया  मेघको गर्जन 


रामालन्द्री टीका 


८४२५५ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४२ 
जस्तो गम्भीर हस्तिपं  माउतेलाई 
वाचा  वाणीले उवाच  भन्नुभयो 


ताक्यार्थ त्यसपछि भगवान् श्रीकृष्णले उत्तरीय वस्त्रलाई कम्मरमा बाँधैर अनि घुम्रिएको 
कपाललाई समेटेर मेघ गर्ज जस्तो गम्भीर वाणीले त्यस माउतेलाई भन्नुभयो । 


अम्बष्ठाम्बष्ठ मार्ग नो देद्यपक्रम मा चिरम् । 
नो चेत् सकुञ्जरं त्वाद्य नयामि यमसादनम् ॥ ४ ॥ 


पदार्थ 


दे 


अम्बष्ठ अम्बष्ठ  ए माउते, ए अपक्रम  हट् 


सकुञ्जरं  हात्तीले सहित 
त्वा  र्तलाई 


माउते मा चिरम्  डिलो नगर यमसादनम्  यमराजको घरमा 
नो  हामी दुई जनालाई नो चेत्  होडन भने नयामि  पु्याइदिन्छु 
मार्गं  बाटो अद्य  आज 





ताक्यार्थ ए माउते ! ए माउते ! त्यहाँबाट छिटो हटेर हामी दुई जनालाई भित्र जाने बाटो दे। 
यसमा हिलो नगर्, होदन भने आज म हात्ती सहित तलाई यमराजकहाँ पुय्याइदिन्छु । 


  . 


एवं निभत्सिंतोऽम्बष्ठः कुपितः कोपितं गजम्। 
चोदयामास कृष्णाय काठान्तकयमोपमम् ॥ ५॥ 
पदार्थ अम्बष्ठः  माउतेले गजम्  हात्तीलाई 
एवं  यसप्रकार कालान्तकयमोपमम्  काल, कृष्णाय  भगवान् श्रीकृष्णतिर 


 ९  


निभात्सतः  घम्क्याइएको 
कुपितः  अत्यन्त रिसाएको 


मृत्यु तथा यमराजसमान 
अ  
कोपितं  अत्यन्त रिसाएको 





चोदयामास  बढायो 


ताक्यार्थ यसप्रकार श्रीकृष्णद्रारा धम्क्यादएकाले अति रिसाएको त्यस माउतेले काल, मृत्यु र 
यमराजसमान अत्यन्त रिसाएको हात्तीलाई श्रीकृष्णतिर बढायो । 


करीन्द्रस्तममिद्रुत्य करेण तरसाग्रहीत् । 
कराद् विगलितः सोऽमुं निहत्याङ््रिष्वलीयत ॥ ६॥ 





पदार्थ नजिक पुगेर विगलितः  फुत्किनुभएका 
करीन्द्रः  हात्तीहरूमा श्रेष्ठ तम्  उहाँ लाई सः  उँले 

कुवलयापीड हात्तीले करेण  सुंडले अमुं  त्यस हात्तीलाई 
तरसा  वेगले अग्रहीत्  बेयो तर निहत्य  मक्का हानैर 
अभिद्रुत्य  श्रीकृष्णको करात्  सुंडबाट अङ््रिषु  त्यसैको खुदाका 


रामालन्द्री टीका 


८२५६ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४२ 


बीचमा अवलीयत  लुक्नुभयो 


ताक्यार्थ वेगले अगाडि पुगेको त्यो ठुलो हात्तीले फटपट आफ्नो सुँडले भगवान्लाई बेययो, तर 
तत्काल सुंडबाट फुत्किनुभएका भगवान् श्रीकृष्णले त्यस ॒हात्तीलाई मुक्का प्रहार गर्नुभयो र 
त्यसैका खुटराका बीचमा गएर लुक्नुभयो । 


सङ्करद्धस्तमचक्षाणो घ्राणदुष्टिः स केशवम् । 
परामृरात् पुष्करेण स प्रसह्य विनिगंतः ॥ ७ ॥ 





पदार्थ पत्ता लगाउने सः  उहाँ भगवान् श्रीकृष्ण 
तम्  उहाँ श्रीकृष्ण लाई सः  त्यो कुवलयापीडले प्रसद्य  बलपूर्वक 

अचक्षाणः  नदेख्नाले पुष्करेण  सुंडले विनिगंतः  निक्लनुभयो 
सङ्क्रुद्धः  अत्यन्त रिसाएको केशवम्  श्रीकृष्णलाई फुत्कनुभयो 

प्राणदुष्टिः  सुंधैरे वस्तुलाई परामृशत्  समात्यो तर 


ताक्यार्थ श्रीकृष्णलाई आफ्नो अगाडि नदेख्दा कुवलयापीड अत्यन्त रिसायो र सुँधेर वस्तु पत्ता 
लगाउने त्यो हात्तीले सुंडले भगवानूलाई समात्यो, तर पनि भगवान् श्रीकृष्ण बलपूर्वक 
फुत्कनुभयो । 


पुच्छे प्रगृह्यातिबरं धनुषः पञ्चविंशतिम् । 
विचकषं यथा नागं सुपणं इव लीलया ॥ ८ ॥ 





पदार्थ धिसा त्यसै गरी धनुषः  धनुको 

यथा  जसरी अतिबलं  अति बलवान् त्यस॒ पञ्चविंशतिम्  पच्चीस 
सुपणंः  गरुडले हात्तीको परिमाण सय हात पर 

नागं  सर्पलाई पुच्छे  पुच्छरमा विचकषं  धिसार्नुभयो 

टीखया इव  ख्यालख्याल्म प्रगृह्य  समातेर 


ताक्यार्थ जसरी गरुडले ख्यालख्यालमँ सर्पलाई धिसा त्यसै गरी भगवान्ले पनि त्यस 
अतिबलशाली हात्तीलाई पुच्छरमा समातेर ख्यालख्याल्म पच्चीस धनु सय हात परसम्म 
चिसार्नुभयो । 


स पयोवतंमानेन सन्यदक्षिणतोऽच्युतः। 
बभ्राम भ्राम्यमाणेन गोवत्सेनेव बारकः ॥ ९॥ 


पदार्थ श्रीकृष्ण गोवत्सेन  गाईको बाच्छोसंग 
सः अच्युतः  उहाँ भगवान् भ्राम्यमाणेन  घुमिरहेको बालकः इव  बालक खेले छै 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


सन्यदक्षिणतः  कटहिले दाहिने पयौवतंमानेन  घुम्दै गरेको 
त्यस हात्तीको पुच्छर समातेर लाग्नुभयो 

वाक्यार्थ घुमिरहेको गाईको बाच्छोसँंग बालक जसरी घुमीघुमी खेल्छ त्यसै गरी पुच्छर 
समात्नाले कटहिले दाहिने र॒कहिले देब्रे घुम्दै गरेको त्यस हात्तीसंग भगवान् श्रीकृष्ण चघुम्न 


र कहिले देत्रे 


लाग्नुभयो । 


ततोऽभिमुखमभ्येत्य पाणिनाहत्य वारणम् । 


८४२५७ 
अध्याय ४३ 


बभ्राम  घुम्न खेल्न 


प्राद्रवन् पातयामास स्पृर्यमानः पदे पदे ॥ १०॥ 


पदार्थ 

ततः  त्यसपछि भगवान् 
श्रीकृष्ण 

अभिमुखम्  हात्तीको अगाडि 
अभ्येत्य  आएर 


पाणिना  हात मुदकीले 
वारणम्  हात्तीलाई 

आहत्य  हिरकए्र 

स्पृश्यमानः  द्ुनद्ुन लागे यँ 
गरी 





प्राद्रवन्  दौडंदे 
पदे पदे  पदपदमा 
पातयामास  लडाउनुभयो 


ताक्यार्थ त्यसपछि भगवान् श्रीकृष्ण हात्तीको अगाडि आडउनुभयो र उहाँले मुडकीले त्यसलाई 
हिकणएिर त्यसले छोलाछोला गरी त्यसलाई दुक्यादे दौडिएर पदपदमा त्यसलाई 


लडाउनुभयो । 


स धावन् कीडया भूमो पतित्वा सहसोत्थितः । 
तं मत्वा पतितं क्रुद्धो दन्ताभ्यां सोऽहनत् क्षितिम् ॥ १९॥ 


पदार्थ 

सः  उहाँ श्रीकृष्ण 
धावन्  दौडिरह॑दा 
क्रीडया  ख्यालख्यालमा 
भूमो  जमिनमा 

पतित्वा  लड ठै गरेर 


सहसा  रुटपट 

उत्थितः  उटनुभयो 

करुद्धः  अत्यन्त रिसाएको 
सः  त्यो हात्तीले 

तं  उहाँ भगवान् श्रीकृष्ण 
लाई 





पतितं  भुरदेमा लडेको 
मत्वा  सम्फेर 

दन्ताभ्यां  आप्ना दाहाले 
क्षितिम्  पृथिवीमा 
अहनत्  प्रहार गय्यो 


ताक्यार्थ दौडिरहंदा श्रीकृष्ण भर्हमा लड ४ गरी रुटपट उढठेर भागनुभयो, तर त्यस हात्तीले 
श्रीकृष्ण जमिनमा लड़को सम्णी अत्यन्त रिसाएर आफना दाहाले पृथिवीमा प्रहार गय्यो । 


   भ कुञ्जेन्द्रो   
स्वविक्रमे प्रतिहते कुञ्जरेन्द्रोऽत्यमषिंतः। 
चोद्यमानो महामात्रैः कृष्णमभ्यद्रवद् रुषा ॥ १२॥ 


पदार्थ 


स्वविक्रमे  आपनो पराक्रम 


प्रतिहते  व्यर्थ भएपचछछि 


रामालन्द्री टीका 


८२५८ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४३ 
अत्यमर्षितः  अति रिसाएको महामात्रैः  माउतेद्रारा कृष्णम्  श्रीकृष्णलाई मार्न 
कुञ्जरेन्द्रः  गजराज चोद्यमानः  प्रेरित भएर अभ्यद्रवत्  दौडियो 
कुवलयापीड रुषा  क्रोधले 


ताक्यार्थ त्यसरी आफ्नो पराक्रम खेर गएको देखेर त्यो हात्ती ज्यादे रिसायो। त्यसपछि 
माउतेले सुगयाएका कारण ख्नै रिसाएर श्रीकृष्णलाई मारन उदेश्यले ऊ दौडियो । 


तमापतन्तमासाद्य भगवान् मधुसूदनः । 
निगृह्य पाणिना हस्तं पातयामास भूतले ॥ १६३॥ 





पढार्थ आपतन्तम्  आइलागेको निगृह्य  च्याप्प समाएर 
भगवान्  एेश्वर्यशाली आसाद्य  देखेर त्यसलाई 

मधुसूदनः  मधुसूदन श्रीकृष्णले पाणिना  हातले भूतठे  भुद॑मा 

तम्  त्यो हात्ती हस्तं  त्यसको सुंड पातयामास  पछार्जुभयो 


ताक्यार्थ रेश्वर्यशाली श्रीकृष्णले त्यो हात्ती आइलागेको देखेर त्यसको सुँडलाई च्याप्प समातेर 
त्यसलाई भूर्दैमा पछछछर्नुभयो । 


पतितस्य पदाक्रम्य मृगेन्द्र इव लीलया । 
दन्तसुत्पाट्य तेनेभं हस्तिपांर्चाहनद्धरिः ॥ ४ ॥ 


पदार्थ मृगेन्द्रः इव  सिंहले ॐै इभं  हात्तीलाई र 

हरिः  भगवान् श्रीकृष्णले पतितस्य  लडेको त्यस हस्तिपान् च  माउतेहरूलाई 
लीलया  ख्यालख्यालमै हात्तीको पनि 

पदा  लात्ताले दन्तम्  दाहा अहनत्  मार्नुभयो 

आक्रम्य  आक्रमण गरेर उत्पाट्य  उखेलेर 

हानेर तेन  त्ययैले 





ताक्यार्थ त्यसपछि श्रीकृष्णले लड़को हात्तीमाथि सिंह रँ चढेर लात्ताले हानी त्यसका दाहा 
उखेल्नुभयो र त्यसैले हिरकाएर माउतेहरू र हात्तीलाई मार्नुभयो । 


मृतकं द्विपमुत्सृज्य दन्तपाणिः समाविशत् । 
अंसन्यस्तविषाणोऽसृङ्मदनिन्दुभिरङ्कितः ॥ 
विरूढस्वेदकणिकावदनाम्बुरुहो बभो ॥ १५॥ 

पदार्थ मृतकं  मेको द्विपम्  हात्तीलाई 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध 


उत्सृज्य  छोडेर 

दन्तपाणिः  हात्तीको दाहा 
हातमा लिनुभएका भगवान् 
श्रीकृष्ण 

समाविशत्  मल्लयुद्धस्थलमा 
प्रवेश गर्नुभयो त्यस वेला 


श्रीमद्भागवत 


अंसन्यस्तविषाणः  कांधमा 
हात्तीको दाहा बोक्नुभएका 
असृङ्मदविन्दुभिः  चुहिरहेका 
रगत र मदविन्दुहरूले शरीर 
अङ्कितः  रङ्िएका 
विरूदस्वेदकणिकावदनाम्बुरुहः  


८४२५९ 
अध्याय ४३ 


पसिनाका बिन्दु लतपत भएको 
मुखकमल भएका श्रीकृष्ण 
वभो  अति शोभायमान 
देखिनुभयो 





ताक्यार्थ मरेको हात्तीलाई उहाँले त्यहीं छडिदिनुभयो र हातमा हात्तीको दाहा लिनुभएका 
भगवान् श्रीकृष्ण मल्लयुद्धस्थलमा प्रवेश गर्नुभयो । त्यस वेला काँधमा हात्तीको दाहा राख्दा 
चुदहिरहेका रगत र मदवबिन्दुहरूले शरीर रङ्गिएको र पसिनाका बिन्दु लतपत भएको मुखकमल 


भएका श्रीकृष्ण अति शोभायमान देखिनुभयो । 


वृतो गोपैः कतिपयेर्बरुदेवजनार्दनो । 


रङ्गं विविातू राजन् गजदन्तवरायुधो ॥ १६॥ 


पदार्थ 

राजन्  हे राजा परीक्षित् 
गजद्न्तवरायुधो  कुवलयापीड 
हात्तीको दाहारूप उत्कृष्ट 


हतियार लिनुभएका 
कतिपयः  केही 
न 


गोपः  गोपहरूद्रारा 
न्त 
वृतो  घेरिनुभएका 


बरुदेवजनार्दनो  बलरामजी र 
भगवान् श्रीकृष्ण 
रङ्गं  रङ्गभूमिमा 





विविशतुः  प्रवेश गर्नुभयो 


ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! हातमा हात्तीको दाहारूपी उत्कृष्ट हतियार लिनुभएका बलराम र 
भगवान् श्रीकृष्ण केही गोपहरूका साथमा रङ्गभूमिमा प्रवेश गर्नुभयो । 


मल्लानामश्निर्नृणां नरवरः स्त्रीणां स्मरो मूतिमान् 
गोपानां स्वजनोऽसतां क्षितिभुजां शास्ता स्वपित्रोः रि्युः। 
मृत्युर्भोजपतेविंराडविदुषां तत्त्वं परं योगिनां 
वृष्णीनां          साग्र 
वृष्णीनां परदेवतेति विदितो रदवं गतः साग्रजः ॥ १७॥ 


पदार्थ 

साग्रजः  दाजु बलरामले 
सहित 

र्ग  रङ्गभूमिमा 

गतः  उपस्थित हुनुभएका 
भगवान् श्रीकृष्ण 

मल्लानां  पहलमानहरूका 


लागि 
अङानिः  वज्रसमान 
नृणां  सामान्य मानिसका 


लागि 


नरवरः  श्रेष्ठ मानिस 
स्त्रीणां  स्त्रीहरूका लागि 
मूतिमान्  शरीरधारी 


स्मरः  कामदेव 

गोपानां  गोपहरूका लागि 
स्वजनः  आफन्त 

असतां  दुष्ट 

क्षितिभुजां  राजाहरूका लागि 
शास्ता  शासक 





स्वपित्रोः  आपना बाबुआमाका 


रामालन्द्री टीका 


२६० 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४३ 
लागि विराट्  अपरिमेय रूपको परदेवता  इष्टदेवतासमान 
रि्युः  बालक योगिनां  योगीहरूका लागि इति  यसरी विविध स्वरूपमा 
भ र ५    

भोजपतेः  भोजराज कंसका परं  अद्वितीय विद्तः  जानिनुभयो अनुभूत 
लागि तत्त्वं  तत्त्तसमान हुनुभयो 

मृत्युः  मृत्यु वृष्णीनां  वृष्णी वंशीहरूका 

अविदुषां  अज्ञानीहरूका लागि लागि 





ताक्यार्थ दाजु बलरामसंँगै रङ्गभूमिमा प्रवेश गर्नुभएका भगवान् श्रीकृष्णलाई मल्ल युद्ध गर्न 
तयार पहलमानहरूले कठोर वज्रका रूपमा, सामान्य जनले श्रेष्टपुरुषका रूपमा, स्त्रीहरूले 
शरीरधारी कामदेवको रूपमा, गोपहरूले आफन्तका रूपमा, दुष्ट राजाहरूले शासकका रूपमा, 
बाबुआमा तथा वृद्धहरूले बालकका रूपमा, कसले मृत्युका रूपमा, अज्ञानीहरूले अपरिमेय 
वस्तुको रूपमा, योगीहरूले परमतत्वका रूपमा र वृष्णीवंशी यादवहरूले इष्ट्देवका रूपमा 
अनुभव गरे । 

विवरण यस श्लोकमा भगवान् श्रीकृष्णलाई अनेक व्यक्तिहरूले अनेक रूपमा देखे भनी वर्णन 
गरिएको छ। एडटै परमात्मा संसारमा अनेक रूपले देखिनुभएको छ । त्यसैले संसारका सबे 
रूपहरू उहाँका नै हन् । व्यक्ति जुन भाव या संस्कारले युक्त हुन्छ, उसले आफ्नो बुद्धि अनुसार 
त्यही रूपमा परमात्मालाई साक्षात्कार गर्दछ। यस श्लोकमा दृष्टिभेदले परमात्माका अनेक स्वरूप 
देखिने रहस्य बताउन खोजिएको छ । यहाँ क्रमशः रौद्र, अदभुत, शृङ्गार, हास्य, वीर, करुण, 
भयानक, वीभत्स, शान्त र भक्ति समेत दसै किसिमका रसको रूपमा एडटे भगवान् अनुभूत 
हनुभयो भन्ने बतादइएको छ । रङ्गभूमिमा प्रवेश गर्दा भगवान्लाई सबभन्दा पहिला मल्लयोद्धाहरूले 
अशनिः अर्थात् वज्रमय शरीर भएको देखे। आफ्नो प्रतिद्रन्द्र भन्ने चिनी क्रोधको आवेग सञ्चार 
भएकाले श्रीकृष्णलाई देख्दा योद्धाहरूको मनमा क्रोध स्थायी भाव भएको रद्र रसको सञ्चार 
भयो। सामान्य मानिसहरूका लागि भने उहाँ नरवरः अर्थात् नरशरेष्ठको रूपमा देखिनुभयो । 
लोकोत्तर श्रेष्ठता र विलास आदि देख्नाले उनीहरूभित्र विस्मय स्थायी भाव भएको अदभुत 
रसको सञ्चार भएको थियो भन्ने बुखिन्छ । स्त्रीहरूको लागि उहाँ मूर्तिमान् कामदेव फैँ परमसुन्दर 
लाग्नुभयो । यसबाट श्रीकृष्णलाई देख्दा पुरस्त्रीहरूमा प्रेम या रति स्थायी भाव भएको शृङ्गार 
रसको उदबोधन भएको बुखिन्छ। गोपहरूका लागि उहाँ स्वजन या आफन्तको रूपमा 
देखिनुभयो । उनीहरूले आफ्ना साथी श्रीकृष्णले हात्तीको दाहा लिएर विलक्षण वेष बनाएको 
देखेर त्यसबाट हास्य स्थायी भाव भएको हास्य रसके अनुभव गरे। दुष्ट राजाहरूले भगवानूलाई 
शास्ता अर्थात् आपूलाई पनि नियन्त्रित गर्ने शासकको रूपमा देखे। यसबाट उनीहरूमा आफ्नो 
प्रतिदरन्द्रीलाई देखेर युद्ध गर्ने उत्साह नै स्थायी भाव भएको वीर रसको सज्चार भएको सूचित 
भएको छ। आप्ना आमाबाबुका लागि भने भगवान् शिशु सानो बच्चोको रूपमा देखिनुभयो । 
यसबाट ती आमाबाबुमा आफ्नो छोराको सानो सुकुमार शरीर एवं तिनका प्रतिद्रनद्री योद्धाहरूको 
बलिष्ठ शरीरलाई देखी अनिष्टको शङ़ा ग्नलि शोक स्थायी भाव भएको करुण रसको सञ्चार 


रामालन्द्री टीका 


४२६९१ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४३ 


भएको सूचित गरिएको छ । भोजराज कंसले भने उहाँ लाई साक्षात् मृत्युकै रूपमा देख्यो । यसबाट 
आफ्नो मृत्युलाई देख्दा उसमा भय स्थायी भाव भएको भयानक रसको सञ्चार भएको थाहा 
पाउन सकिन्छ। अज्ञानी सामान्य व्यक्तिहरूका लागि उहाँ विराट् एवं अपरिमेय रूपको 
लाग्नुभयो। यसको तात्पर्य उनीहरूले श्रीकृष्णलाई देख्दा अज्ञेय तत्वका रूपमा जानी हेयता या 
घणा स्थायी भाव भएको वीभत्स रसको अनुभव गरे। योगीहरूले उहाँ लाई परम तत्तको रूपमा 
देखे। यसबाट श्रीकृष्णलाई देख्दा उनीहरूको मनमा परमात्मालाई देख्दा हने शान्ति नै स्थायी 
भाव भएको शान्त रसको उदबोधन भएको देखिन्छ । वृष्णीवंशी तत्तववेत्ताहरूले चाहं उहाँ लाई 
परदेवताको रूपमा बुे। यसबाट उनीहरूमा प्रेमसम्बन्धले युक्त भक्तिको दद्रेक भएको स्पष्ट 
हुन्छ । यसरी संस्कारको भेदले एडटै परमात्मा अनेक रूपमा देखिनुभएको वर्णन यो श्लोकमा 
गरिएको छ। 


हतं कुवलयापीडं दुष्ट्वा तावपि दुज॑यो । 


कंसो मनस्व्यपि तदा भृामुद्िविजे नृप ॥ १८ ॥ 
पदार्थ बलरामलाई कंसः  राजा कंस 
नृप  हे राजा परीक्षित् अपि  पनि तदा  त्यस समयमा 
कुवलयापीडं  कुवलयापीड दुर्जयो  जित्न नसकिने भृरां  धेरै 
हात्ती दुष्ट्वा  देखेर उद्विविजे  डरायो 
हतं  मारिएको र मनस्वी  धैर्यशाली 
तो  ती दुई श्रीकृष्ण र अपि  भएर पनि 





ताक्यार्थ कुवलयापीड हात्ती मारिएको देखेर तथा श्रीकृष्ण र बलरामलाई जित्न नसक्ने ठानेर 
त्यस समयमा कंस धैर्यशाली भएर पनि अत्यन्त आत्तियो । 


न्त रेजत् न्त महाभुजो    ण 
तो रेजत् रज्गगतो महाभुजो विचित्रवेषाभरणस्रगम्बरो । 
यथा नटावुत्तमवेषधारिणो मनः क्षिपन्तो प्रभया निरीक्षताम् ॥ १९॥ 


पदार्थ हन॒भएका व  सुन्दर भेष 
महाभुजो  लामालामा हात तौ  उहाँ दुई जना श्रीकृष्ण र धारण गरेका 

भएका बलराम नदो  दुई ओटा नट 
विचित्रवेषाभरणस्रगम्बरो  प्रभया  शरीरको कान्तिलि यथा  ठँ 


गरगहना, माला र वस्त्रले निरीक्षतां  आफूलाई हैर्नहरूको रेजतुः  शोभायमान हुनुभयो 
रङ़ीचङ़ी भेष बनाउनुभएका मनः  चित्त 
रङ्गगतो  रङ्गभूमिमा उपस्थित क्षिपन्तो  खिच्दै 


ताक्यार्थ लामालामा हात भएका, गरगहना, माला र वस्त्रले रङ्गीचङ्गी भेष बनाएर रङ्गभूमिमा 





रामालन्द्री टीका 


२६२ 


दशम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


अध्याय ४३ 


उपस्थित हुनुभएका श्रीकृष्ण र बलराम आफ्नो शरीरको कान्तिले दर्शकलाई आकर्षित गर्दै सुन्दर 
भेष भएका दुई ओटा नट फँ शोभायमान हुनुभयो । 


निरीक्ष्य तावुत्तमपूरुषो जना मञ्चस्थिता नागरराष्टरका नृप । 
परहषवेगोत्कलितेक्षणाननाः पपुनं तृप्ता नयनैस्तदाननम् ॥ २०॥ 


पदार्थ 

नृप  हे राजा परीक्षित् 
मञ्चस्थिताः  मञ्चमा बसेका 
नागरराष्ट्काः  सहरवासी एवं 
ग्रामवासी 


तो  उहाँ दई 
उत्तमपूरुषो 
उत्तमपृरुषो  उत्तम पुरुषलाई 
निरीक्ष्य  हिरेर 
अप स्त 
प्रहषवगत्कारखतंक्षणाननाः  
आनन्दको वेगले आंखा र मुख 


नयनैः  आं खाहर्द्रारा 
तदाननं  उहांको मुख माधुर्य 
पपुः  पान गरे परन्तु 

न तृप्ताः  तृप्त सन्तुष्ट 
भएनन् 





जनाः  मानिसहरूले खुलेका छंदा 
तवाक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! मञ्चमा बसेका सहरवासी एवं ग्रामवासी मानिसहरूले उत्तमपुरुष 
श्रीकृष्ण र बलरामलाई देख्दा आनन्दको वेगले उनीहरूको ओआंँखा र मुख खुले रे, उनीहरूले 


भगवानूको मुखमाधुर्यको धरे बेर पान गरे तर पनि उनीहरू तुप्त भएनन्। 
पिबन्त इव चश्षुभ्यां लिहन्त इव जिह्वया । 


जिघन्त इव नासाभ्यां दिटष्यन्त इव बाहुभिः ॥ २९॥ 


रूपसौन्दर्यलाई पिउन लागे रँ 
जिहया  जिभ्रोले 
लिहन्तः इव  चाटन लागे 
नासाभ्यां  नाकले 


जिघ्रन्तः इव  सुंघ्न लागे फैँ 
बाहुभिः  हातहरूले 

दिलघ्यन्तः इव  आलिङ्गन गर्न 
लागे मै देखिए 

ताक्यार्थ त्यहं भएका मानिसहरू ओंँखाद्रारा भगवान्को रूपसौन्दर्यलाई पिउन लागे ॐ, 


जिभ्रोले चाटन लागे ४, नाकले सुँघ्न लागे रै र हातहरूले भगवान्लाई आलिङ्गन गर्न लागे फँ 
देखिए । 


पदार्थ 

त्यहाँ भएका मानिसहरू 
चश्चुभ्यां  आंखाले 
पिबन्तः इव  भगवान्को 





उचुः परस्परं ते वे यथादष्टं यथाश्रुतम् । 
तद्रूपगुणमाघुयप्रागत्भ्यस्मारिता इव ॥ २२॥ 
पदार्थ प रँ 
तद्रूपगुणमाघुयप्रागल्भ्य ते  ती दर्शकटहरूले 
स्मारिताः इव  भगवान्का रूप, वि  निश्चय नै 
गुण, माधुर्य र सामर्थ्य देखेर, यथादृष्टं  भगवान्का 


सम्बन्धमा देखे अनुसार 
यथाश्रुतं  सुने अनुसार 
परस्परं  एकआपसमा 
उत्चुः  भन्न लागे 





रामालन्द्री टीका 


८२६२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४३ 


ताक्यार्थ भगवान्को रूप, गुण, माधुर्य र सामर्थ्य आदिले उनीहरूलाई सम्खाददिएको रँ ती 
दर्शकहरूले भगवान्का सम्बन्धमा जे देखे र ॒जस्तो सुने त्यो सबै उनीहरू एकआपसमा भन्न 
लागे। 


एतो भगवतः साक्षाद्धरेनौरायणस्य हि । 
अवतीणोविहांोेन वसुदेवस्य वेश्मनि ॥ २३॥ 


पदार्थ 


हरेः  शरणागतको कणष्टलाई 


एतो  यी श्रीकृष्ण र बलरामले हरण गरिदिने 


हि  निश्चय नै 


नारायणस्य  भगवान् 


इह  यस लोकमा 
वसुदेवस्य  वसुदेवको 
वेरमनि  घरमा 


साक्षात्  प्रत्यक्ष अवतीर्णो  अवतार लिनुभएको 
भगवतः  एेश्वर्यशाली हो 

ताक्यार्थ शरणागतको कणष्टलाई हरण गरिदिने साक्षात् भगवान् नारायणले अवश्य नै अहिले 
अंशरूपमा यी श्रीकृष्ण र बलराम भई वसुदेवका घरमा अवतार लिनुभएको हो । 


नारायणका 
अंरोन  अंशरूपमा 





  ४ ५ जातो 
एष वे किर देवक्यां जातो नीतरच गोकुलम् । 
कालमेतं वसन् गूढो ववृधे नन्दवेरमनि ॥ २४॥ 





पढार्थ गोकुरं च  गोकुलमा काटं  वेलासम्म 

न  

वे  निश्चय नै वसुदेवद्वारा नन्दवेरमनि  नन्दको घरमा 
एषः  यी श्रीकृष्ण नीतः  लगिनुभएको हो गूढः  गोप्यरूपमा 

देवक्यां  देवकीको गर्भवाट किक  निश्चय नै वसन्  बस्दै 

जातः  जन्मिनुभएको एतं  यति ववृधे  बदनुभएको हो 


तवाक्यार्थ यी श्रीकृष्ण देवकीबाट जन्मिनुभएको, गोकुलमा पुययाद्नुभएको र अहिलेसम्म नन्दको 
घरमा गोप्य रूपले बस्दै ठुलो हुनुभएको हो । 


पूतनानेन नीतान्तं च्रवातङ्च दानवः। 
अजुनो गुह्यकः केशी घेनुकोऽन्ये च तद्विधाः ॥ २५॥ 

गुह्यकः  शङ्खचूड नामक यक्ष तद्विधाः  त्यसप्रकारका 
केशी  केशी अन्ये च  अरू पनि 
धेनुकः  धेनुकासुर अन्तं  मृत्युको मुखमा 
चक्रवातः  तणावर्त नीताः  पु्यादइएका हुन् 
दानवः च  दानव र 


पदार्थ 

अनेन  यिनै श्रीकृष्णद्रारा 
पूतना  पूतना नामकी राक्षसी 
अजनो  यमलार्जुन जोडी 
खरीका वृक्ष 





रामालन्द्री टीका 


 रथं 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४३ 


वाक्यार्थ यिने श्रीकृष्णद्रारा पूतना, यमलार्जुन, शङ्खचूड, केशी, धेनुकासुर तथा तुणावर्त 
लगायतका दानवहरू तथा यी जस्ता अरू पनि दानवहरू मृत्युको मुखमा पुय्याइएका हुन् । 


   


गावः सपाला एतेन दावाग्नेः परिमोचिताः। 
कालियो दमितः सपं इन्द्ररच विमदः कृतः ॥ २६॥ 


पदार्थ दावाग्नेः  भयङ्कर उढेलोबाट इन्द्रः च  इन्द्र पनि 
एतेन  यिनै भगवान् श्रीकृष्ण परिमोचिताः  बचाइए विमदः  घमन्डरहित 
दरार कालियः  कालिय नामक कृतः  बनाइए 


सपालाः  गोठालाले सहित सपं  सर्प 

गावः  गारईहरू दमितः  दमन गरियो र 
ताक्यार्थ यिनै श्रीकृष्णद्वारा गोटठाला सहित गार्ईहरू भयडूर उढेलोबाट बचादए, कालिय 
नागको दमन गरियो र इन्द्र घमन्डरहित बनादए । 





 ४ धृतो   ४ 
सप्ताहमेकहस्तेन धृतोऽद्विप्रवरोऽमुना । 
वषंवाताशनिम्यर्च पर्रातं च गोकुलम् ॥ २७॥ 


पदार्थ 

अमुना  यिने श्रीकृष्णद्रारा 
सप्ताहं  एक हप्तासम्म 
एकहस्तेन  एडटै हातले 


अद्विप्रवरः  श्रेष्ठ गोवर्धन पर्वत 
धृतः  धारण गरियो 
वषंवातारानिभ्यः च  पानी, 
हावा, वज्र आदिद्रारा 





गोकुटं च  गोकुल पनि 
परि्रातम्  रक्षा गरियो 


ताक्यार्थ यिन श्रीकृष्णद्रारा एड हातले एक हप्तासम्म गोवर्धन पर्वत धारण गरियो र हावा, 
पानी र वज्र आदिबाट गोकुलवासीको रक्षा गरियो । 


गोप्योऽस्य नित्यमुदितहसितप्रक्षणं मुखम् । 
पश्यन्त्यो विविधांस्तापांस्तरन्ति स्माश्रमं मुदा ॥ २८ ॥ 





पदार्थ मुखं  मुखमण्डललाई विविधान्  विभिन्न प्रकारका 
नित्यं  सध मुदा  प्रसन्नताका साथ तापान्  कष्टहरू 
उदितहसितप्रक्षणं  खुलेको र॒ पश्यन्त्यः  ठैर्न तरन्ति स्म  पार गर्दथे 
हंसिलो हेराइ भएको गोप्यः  गोपिनीहरू 

अस्य  यिनै श्रीकृष्णको अश्रमं  विना परिश्रम 


ताक्यार्थ यी श्रीकृष्णकै सर्धं उज्यालो र हंसिलो हेराइ भएको मुखमण्डललाई प्रसन्न्ताका साथ 
हेर गोपिनीहरूले विना परिश्रम विभिन्न प्रकारका कणष्टहरू पार गर्दथे । 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध 


वदन्त्यनेन वंशोऽयं यदोः सुबहुविश्चुतः। 


श्रीमद्भागवत 


८२६५ 


अध्याय ४३ 


भियं यरो महत्त्वं च रप्स्यते परिरक्षितः ॥ २९॥ 


पदार्थ 
अनेन  यी श्रीकृष्ण द्वारा 
परिरक्षितः  रक्षा गरिएको 


यदोः  यदुको 
अयं यो 
वंशः  वंशले 


सुबहुविश्चुतः  लोकमा अत्यन्त श्रियं  श्रीसम्पत्ति 


महत्त्वं च  महत्व पनि 
् 
ठप्स्यते  प्राप्त गर्ने भन्ने 


कुरा 
वदन्ति  विद्रानूहरू बतारंछन् 





प्रशंसित यराः  कीर्ति 


ताक्यार्थ यी श्रीकृष्णद्रारा रक्षा गरिएको, लोकमा अति प्रसिद्ध यो यदुवंशले प्रशस्त श्रीसम्पत्ति, 
कीर्तिं र महत्व प्राप्त गर्ने भन्ने कुरा विद्रानूहरू बतारंछन् । 


अयं चास्याग्रजः श्रीमान् रामः कमललोचनः । 
  क ज 
प्रलम्बो निहतो येन वत्सको ये बकादयः॥ २० ॥ 


पदार्थ 

अयं च  उहाँ चाहं 

अस्य  उहाँ श्रीकृष्णका 
अग्रजः  दाजु 
कमरुरोचनः  कमलनयन 


श्रीमान्  श्रीमान् 

रामः  बलराम हनुहुन्छ 
येन  जसद्रारा 

प्रलम्बः  प्रलम्बासुर 
निहतः  मारियो 





वत्सकः  वत्सासुर र 
ये  जति पनि 

बकाद्यः  बकासुर आदि 
राक्षसहरू थिए, ती पनि 
मारिए 


ताक्यार्थ उहाँ कमलजस्तो ओंँखा हुनुभएका अर्का चाह श्रीकृष्णका दाजु श्रीमान् बलराम 
हुनहुन्छ । उहांद्ारा ने प्रलम्बासुर, वत्सासुर र बकासुर आदि राक्षसहरू मारिएका हृन् । 


जनेष्वेवं  ०  ध   
जनेष्वेवं ब्रुवाणेषु तूर्येषु निनदत्सु च । 
कृष्णरामो समाभाष्य चाण्रो वाक्यमवीत् ॥ २१॥ 


पदार्थ 

जनेषु  मानिसहरूले 
एवं  यसप्रकार 
बुवाणेषु  भनिरहंदा र 


तूय॑षु  तुरही आदि 
निनदत्सु च  बजिरहँदा 
चाणूरः  चाणूरले 
कृष्णरामो  श्रीकृष्ण र 





बलरामलाई 

समाभाष्य  सम्बोधन गरेर 
वाक्यं  यस्तो कुरा 
अबवीत्  भन लाग्यो 


ताक्यार्थ मानिसहरूले यसप्रकार भनिरहंदा तुरही आदि बाजा बजिरहेका धिए। यसै वेला 
श्रीकृष्ण र बलरामलाई सम्बोधन गर्दै चाणूरले यसो भन्न लाग्यो । 


हे नन्दसूनो हे राम भवन्तो वीरसम्मते । 
नियुद्धकुालो श्रुत्वा राज्ञाहूतो दिदुश्ुणा ॥ ३२॥ 


रामालन्द्री टीका 


८२६६ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


पदार्थ प्रसिद्ध भएका छी 
हे नन्दसूनो  हे नन्दपुत्र कृष्ण नियुदधकुशलो  मल्लयुद्धमा 


अध्याय ४३ 


युद्धकला हेर्न इच्छा गर्ने 
राज्ञा  महाराज कसद्रारा 


हे राम  हे बलराम कुशल छी भन्ने आहूतो  बोलाइएका हौ 
भवन्तो  तिमी दुई श्रुत्वा  सुनेर 





वीरसम्मतो  वीरका रूपमा दिद्ुणा  तिमीहरूको 


ताक्यार्थ हे नन्दपुत्र कृष्ण ! हे बलराम ! तिमीहरू वीरका रूपमा प्रसिद्ध भएका छौ, तिमीहरू 
मल्लयुद्धमा पनि कुशल छौ भन्ने सुनेर तिमीहरूको युद्धकला हरन इच्छा गरी महाराज कंसले 
तिमीहरूलाई बोलाउनुभएको हो । 


प्रियं राज्ञः प्रकुरवन्त्यः श्रेयो विन्दन्ति वे प्रजाः। 
मनसा कमणा वाचा विपरीतमतोऽन्यथा ॥ ३३॥ 





पदार्थ  प्रिय विन्दन्ति  प्राप्त गर्दछन् 
मनसा  मनद्रारा प्रकुवंन्त्यः  गर्न विपरीतं  यस्तो नगर्नहरूले 
कमणा  कर्मारा र प्रजाः  प्रजाहरूले अतः  यसदेखि 

वाचा  वाणीद्रारा पनि वे  निश्चय नै अन्यथा  विपरीत फल 
राज्ञः  राजाको श्रेयः  सुख दुःख, पांछन् 


ताक्यार्थ मन, वचन र कर्मले राजालाई मन पर्न काम गर्न प्रजाहरूले सुख पारंछन् तर यसको 
विपरीत काम गर्नेले उल्टै दुःख पार्डंछन्। 


नित्यं प्रमुदिता गोपा वत्सपाला यथा स्फुटम् । 
वनेषु मल्लयुद्धेन कीडन्तर्चारयन्ति गाः ॥ २४ ॥ 


पदार्थ प्रमुदिताः  प्रसन्न चित्त भएर गाः  गारईहरू 

वत्सपालाः  गाई पाल्ने वनेषु  वनमा चारयन्ति  चरा्ंछन् भने कुरा 
गोपाः  गोपहरू मल्लयुद्धेन  मल्लयुद्ध यथा स्फुटम्  प्रसिद्ध छ 

नित्यं  सध क्रीडन्तः  खेल्दै 





ताक्यार्थ गाई पाल्ने गोपहरू प्रसन्न चित्तले सरै वनमा मल्लयुद्ध खेल्दै गाई चरान् भने 
कुरा प्रसिद्धे छ। 


तस्माद् राज्ञः प्रियं यूयं वयं च करवाम हे । 
भूतानि नः प्रसीदन्ति सवभूतमयो नृपः ॥ ३५॥ 
हे  हे कृष्ण र बलराम 


पदार्थ तस्मात्  त्यसकारण 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध 


वयं  हामीहरू र 
यूयं च  तिमीहरू 


श्रीमद्भागवत 


करवामः  गरौ यसो गर्दा 
नः  हामीहरूदेखि 


राज्ञः  महाराज कंसका लागि भूतानि  सम्पूर्ण प्राणीहरू 


प्रियं  प्रिय मल्लयुद्ध 


प्रसीदन्ति  खुसी हनेछन् 


४२६७ 
अध्याय ४३ 


किनभने 
नृपः  राजा 
स्वभूतमयः  सम्पूर्ण 





प्राणीहरूको अंशले युक्त हन्छन् 


ताक्यार्थ हे कृष्ण र बलराम ! तिमी र हामी सबे मिलेर महाराज कसलाई मन पर्ने मल्लयुद्ध 
गरौँ। यसो गयौ भने हामीसंग सम्पूर्ण प्राणीहरू खुसी हुनेछछन् । किनभने राजा सम्पूर्ण प्राणीहरूको 
अंशने युक्त हुन्छन् । 


तन्निराम्याबवीत् कृष्णो देशकालोचितं वचः। 
नियुद्धमात्मनोऽभीष्टं मन्यमानोऽभिनन्दय च ॥ ३६ ॥ 


पदार्थ   श्रीकृष्णले सुहारदो 
नियुद्धं  मल्लयुद्ध तत्  त्यो कुरा वचः  वचन 
आत्मनः  आफ्नो निराम्य  सुनेर अबवीत्  बोलनुभयो 


अभिनन्य च  स्वीकार गरेर 
देदाकाटोचितं  देशकाल 


ताक्यार्थ त्यो सवे कुरा सुनेर युद्ध गर्नु नै आफ्नो अभीष्ट हो भन्ने मानिरहनुभएका श्रीकृष्णले 
उक्त कुरालाई स्वीकार गरेर देशकाल सुहाँदो कुरा गर्न लागनुभयो । 


प्रजा भोजपतेरस्य वयं चापि वनेचराः 
करवाम प्रियं नित्यं तन्नः परमनुग्रहः ॥ ३७ ॥ 


अभीष्टं  इच्छाको विषय 
मन्यमानः  मानिरहनुभएका 








पदार्थ भोजपतेः  भोजराज कंसका करवामः  गरौँ 

वनेचराः  वनवासी प्रजाः  प्रजा हौँ अतः तत्  त्यही नै 

वयं  हामीहरू नित्यं  सर्धै नः  हामीहरूका लागि 
अपि  पनि प्रियं च  महाराजलाई प्रिय परं  ठलो 

अस्य  यी लागे मल्लयुद्ध अनुग्रहः  कल्याण हुन्छ 


वाक्यार्थ हामी वनवासीहरू पनि यिनै भोजराज कसका प्रजा हौँ। अतः हामीहरू महाराजलाई 
मन पर्ने मल्लयुद्ध खेलौँ, यसैमा हामीहरूको कल्याण छ। 


५ न कीडिष्यामो र  
बाला वयं तुल्यबठेः कीडिष्यामो यथोचितम् । 
भवेन्नियुद्धं माधमंः स्पृशेन्मल्लसमभासदः ॥ ३८ ॥ 


बाखाः  बालक च्छं अतः भएकासंग 
तुल्यबलेः  समान बल उमेर यथोचितं  सुहाउंदो 


पदार्थ 
वयं  हामीहरू 


रामालन्द्री टीका 


२६८ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४३ 
क्रीडिष्यामः  मल्लयुद्ध खेलने सभासद्हरूलाई नियुद्धं  मल्लयुद्ध 
अधमः  पापले मा स्पृशत्  नछछछोओस् यस भवेत्  सञ्चालन होस् 


मल्ठसभासद्ः  मल्लयुद्धका किसिमले 


ताक्यार्थ हामी बालक छँ त्यसैले हामी आप्र समान उमेर भएकासंग नै सुहाडँदो किसिमले 
मल्लयुद्ध खेल्छँ। जसले गर्दा यस मल्लयुद्धका सभासदहरूलाई पापले दुन नपाओस् त्यस्तो 
किसिमले मल्लयुद्ध सञ्चालन होस् । 


चाणूर उवाच चाणूरले भन्यो 
न बालो न किरोरस्त्वं बलश्च बलिनां वरः। 
लीलयेभो हतो येन सहस्रदविपसत्त्वभृत् ॥ ३९॥ 


पदार्थ न बारः  न बालक हौ इभः  कुवलयापीड हात्ती 
बलिनां  बलशालीहरूमा न किदोरः  न त किशोर नै हौ लीर्या  ख्यालख्यालमा 
वरः  श्रेष्ठ येन  जुन तिमीहरुद्रारा हतः  मारियो 

त्वं  तिमी र सहस्रदविपसत्त्वभृत्  हजार 

बलः च  बलराम पनि हात्तीको समान बल भएको 





ताक्यार्थ बलशालीहरूमा श्रेष्ठ तिमी र बलराम न बालक छ, न त किशोर नै, जो तिमीहरूले 
हजार हात्तीको समान बल भएको कुवलयापीड हात्तीलाई ख्यालख्यालमैँ मारिदियौ । 


तस्माद् भवद्भ्यां बलिभिर्योद्न्यं नानयोऽ्र वे । 
मयि विक्रम वार्ष्णेय बठेन सह मुष्टिकः ॥ ४०॥ 





पदार्थ अत्र  यस युद्धमा मयि  मसंग 

तस्मात्  त्यसकारण अनयः  अधर्म विक्रम  लड 

भवद्भ्यां  तिमी दरार नवै  हदेन अतः मुष्टिकः  मुष्टिक 
बलिभिः  बलशालीहखूसंग वारष्णंय  हे वृष्णिवंशी कृष्ण॒ बलेन सह  बलरामसंग 
योद्धव्यं  युद्ध गरिनुपर्दछ तिमी लडनेछन् 


ताक्यार्थ त्यसकारण तिमी दुरईले बलशालीसंग नै युद्ध गर्नुपर्दछ, यसमा कुनै पाप हदेन। अतः 
हे कृष्ण ! तिमी मसंग लड र मुष्टिक बलरामसंग लडनेछन् । 


इति श्रीमदुभागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे पूवे 
कूुवलयापीडवधो नाम त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४३॥ 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


८४२६९ 


अध्याय ण्ण 


अथ चतुरुचत्वारिशो ऽध्यायः 


कसवध 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
एवं चचिंतसङ्कल्पो भगवान् मघुसूदनः। 
आससादाथ चाणुरं मुष्टिकं रोहिणीसुतः ॥ १॥ 


पदार्थ 
एवं  यसप्रकार 


भगवान्  भगवान् 
मधुसूदनः  श्रीकृष्ण 


चचिंतसङ्कल्पः  मल्लयुद्ध गर्ने अथ  तत्काल नै 


निश्चय गर्नुभएका 


चाणूरं  चाणूरसंग 





रोहिणीसुतः  रोहिणीपुत्र 
बलराम 

मुष्टिकं  मुष्टिकसंग युद्ध गर्न 
आससाद  तयार हुनुभयो 


ताक्यार्थ यसप्रकार मल्लयुद्ध गर्ने निश्चय गर्नुभएका भगवान् श्रीकृष्ण चाणूरसंग र बलरामजी 
मुष्टिकसंग युद्ध गर्न तयार हुनुभयो । 


हस्ताभ्यां हस्तयोबदुध्वा पदुभ्यामेव च पादयोः । 


विचकष॑तुरन्योन्यं प्रसह्य विजिगीषया ॥ २॥ 


पदार्थ 

त्यसबखत श्रीकृष्ण र चाणूर 
तथा बलराम र मुष्टिक 
हस्तयोः  दुबै हातलाई 


हस्ताभ्यां  दुबे हातले र 
पादयोः  दुबे गोडालाई 
पद्भ्यां एव च  गोडाले नै 
बदुध्वा  अंट्याएर 





विजिगीषया  जितने इच्छाले 
अन्योन्यं  एकञर्कलिाई 

प्रसद्य  जोडले 

विचकष॑तुः  तानातान गर्न लागे 


ताक्यार्थ एकले अर्कालाई जित्ने इच्छा गरेका श्रीकृष्ण र चाणूर तथा मुष्टिक र बलरामले 
हातले हातलाई र गोडाले गोडालाई अंँट्याएर जित्ने इच्छाले परस्परमा जोडले तानातान गर्न 


लागे। 


अरत्नी दवे अरत्निभ्यां जानुभ्यां चैव जानुनी । 
शिरः शीरष्णरसोरस्तावन्योन्यममिजघ्नतुः ॥ ३॥ 


पदार्थ 

तो  त्यसपछि ती दुई 
अरत्निभ्यां  मुद्रीले 

दे अरत्नी  दुब मृदरीमा र 


जानुभ्यां च  दुई घंडाले 
जानुनी एव  दुबे घुंडामा नै 
शीष्णौ  टाउकाले 

शिरः  टाउकामा 





उरसा  छातीले 

उरः  छातीमा गरी 

अन्योन्यं  परस्परमा 
अभिजघ्नतुः  प्रहार गर्न लागे 


रालालन्द्री टीका 


४२७० 


दशम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


अध्याय ण्ण 


ताक्यार्थ त्यसपच्ि तिनीहरूले आपसमा मुद्रीले मूद्रीमा, घुंडाले घँडामा, शिरले शिरमा र 
छातीले छातीमा प्रहार गर्न लागे। 


परिभरामणविक्षेपपरिरम्भावपातनेः। 
उत्सपंणापसर्पणेश्चान्योन्यं प्रत्यरुन्धताम् ॥ ४ ॥ 


पदार्थ 
परिभ्रामणविक्षेपपरिरम्भा 
वपातनेः  घुमाउने, फाल्ने, 


अंँट्याउने र तल लडाउने अनि 
उत्सपंणापस्षपणे ० 

 च  नजिक 

आउने र टाढा जाने आदि 


क्रियाद्वारा 
अन्योन्यं  एकले अर्कालाई 
प्रत्यरुन्धताम्  छेक्न थाले 


ताक्यार्थ घुमाउने, फाल्ने, अंटयाउने, लडाउने, कहिले नजिक आउने र॒कहिले टाढा जाने 
आदि क्रियाद्वारा उनीहरूले एकअ्काको प्रहारलाई छेक्न थाले । 


उत्थापनेरुन्नयनेरचाल्ने  स ०२ स्थापनैरपि ,  
उत्थापनेरुन्नयनेश्चालनैः स्थापनेरपि । 
परस्परं जिगीषन्तावपचक्रतुरात्मनः ॥ ५॥ 


पदार्थ 
जिगीषन्तो  जित्न चाहने ती 
दुबे थरीले 
उत्थापनेः  उठाउने खुरा र 
घांँटीमा समातेर उचाल्ने 

ज्र 
उन्नयने  उचालेर माथि 


। 

चाल्नेः  हल्लाउने आफ्नो 
शरीरमा समातेकोलाई हल्लाएर 
आफनो शरीर छुटाउने 

स्थापनेः अपि  अंस्याएर राखने 
चलमलाउन, फुस्कन 


खोजेकोलाई चल्नै नदिई राख्ने 
क्रियाद्वारा पनि 

परस्परं  एकआपसमा 
आत्मनः  शरीरलाई 
उपचक्रतुः  पीडित गर्न लागे 





ताक्यार्थ आआपफूले जित्न चाहने ती दुबेथरीले किले पक्रैर उठाउने, कहिले माथि उचाल्ने, 
किले हल्लाउने तथा कहिले अंँदयाएर राख्ने गरेर एकअककि शरीरलाई पीडित गर्न लागे । 


तद् बलाबलवद् युद्धं समेताः सवंयोषितः। 
उन्वुः परस्परं राजन् सानुकम्पा वरूथशः ॥ ६॥ 


पदार्थ 

राजन्  हे राजा परीक्षित् 
तत्  त्यो 

बलाबल्वत्  बलवान् र 
दुर्बलको 


युद्धं  लडाई हेर्न 

् ५ 
समेताः  त्यहं उपस्थित भएका 
सवंयोषितः  सम्पूर्ण नारीहरू 
सानुकम्पाः  करुणावश 
वरूथरः  भिन्नभिनन समूहमा 


बांँडिएर 
परस्परं  एकआपसमा 
उचुः  भन्न लागे 





वाक्यार्थ हे राजा परीभ्षित् ! त्यो मल्लयुद्ध ठेर उपस्थित भएका सम्पूर्ण नारीहरू बलवान् र 
निर्बलका बीच लड चलेको देखेर अत्यन्त दुःखी भए र भिन्नभिनन समूहमा बाँडिएर एक 


रालालन्द्री टीका 


४२७१ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४४ 
आपसमा यसो भन्न लागे। 


महानयं बताधमं एषां राजसभासदाम् । 
ये बलाबलवद् युद्धं राज्ञोऽन्विच्छन्ति पर्यतः ॥ ७॥ 





पदार्थ अयं  यो पर्यतः  हेदि 

बत  दुःखको कुरा महान्  इलो बलाबलवत् युद्धं  बलवान् र 
एषां  यी अधमः  अधर्महो निर्बलका बीचको युद्ध 
राजसभासदां  राजा कसका ये जो अन्विच्छन्ति  अनुमोदन गरदैछन् 
सभासदहरूको राज्ञः  राजाले 


ताक्यार्थ दुःखको कुरा, राजा कंसका सभासदहरू ठुलो अधर्म गर्देछन्, यिनीहरू राजाका 
अगाडि ने बलिया र निर्बलहरूको युद्धलाई अनुमोदन गर्दछन्। 


९      
क्व वज्रसारसवाङ्गा मत्। शरन्द्रसान्नभा । 


९ न्रे, अ अ नर, स्स 
क्व चातसुकुमारन्ना कशर नाप्तयवना ॥  ॥ 
र्ण न्द , त 
पदार्थ मल्खी  पहलमानूहरू नाप्तयोवनो  यौवन अवस्थामा 
वज्रसारसवौद्गौ  वज्रसमान सबै क्व  कहाँ पनि नपुगेका 
अङ्ग बलिया भएका अतिसुकुमाराद्गौ  अत्यन्त किदोरो च  किशोरहरू 
शेलेन्द्रसन्निभो  पहाडजस्ता॒ कोमल अङ्ग भएका क्व  कहाँ 





ताक्यार्थ वज्रसमान कठोर अङ्ग भएका पहाडजस्ता पहलमानहरू कहाँ र अतिसुकुमार अङ्ग 
भएका यौवन अवस्थामा पनि नपुगेका किशोरहरू कहाँ ? 


घ्मव्यतिक्रमो ह्यस्य समाजस्य धुवं भवेत् । 
यत्राधमः समुत्तिष्टेन्न स्थेयं तत्र किचित् ॥ ९॥ 





पदार्थ धुवं हि  निश्चय नै तत्र  त्यहाँ 

अस्य  यस भवेत्  भएको छ कहिचित्  कहिल्यै पनि 
समाजस्य  समाज राजसभा यत्र  जहाँ न स्थेयम्  बस्नु हदेन 
धर्मव्यतिक्रमः  धर्मको अधमः  अधर्म 

उल्लड्घन समुक्तिष्ठेत्  रहन्छ 


ताक्यार्थ निश्चय नै यस सभामा धर्मको उल्लडघन भएको छ, जहाँ अधर्म ॒रहन्छ, त्यहां 
कहिल्ये पनि बस्नु हँदेन। 


रामालन्द्री टीका 


४२७२ 


दशम स्कन्ध 


पदार्थ 


र 
समभ्यदाषान्  सभासद्हरूको 


अवगुण 


अनुस्मरन्  जान्दाजान्दे 
पराज्ञः  बुद्धिमान् व्यक्ति 


श्रीमद्भागवत 


न सभां प्रविरोत् प्राज्ञः सभ्यदोषाननुस्मरन्। 


अध्याय ण्ण 


अब्रुवन् विञ्चुवन्नज्ञो नरः किल्विषमद्ुते ॥ १० ॥ 


सभां  कुनै पनि सभामा 
न प्रविरोत्  प्रवेश नगर्नू 
अब्रुवन्  दोषलाई नभन्ने 
विद्रुवन्  उल्टो भन्ने र 
अज्ञः  नजान्ने बन्ने 





नरः  मान्छे 
किल्बिषं  पाप 
अलुते  भोग्दछ 


वाक्यार्थ सभासद्हरूको अवगुण जान्दाजान्दे बुद्धिमान् व्यक्तिले कुनै पनि सभामा प्रवेश 
नगर्नू। किनभने दोषलाई नभन्ने, उल्टो भन्ने र नजान्ने मान्छे पापको भागिदार बन्नुपर्दछ। 


पदार्थ 


शत्रुं  शत्रु चाणूरको 
अभितः  वरिपरिबाट 
वल्गतः  घुमिरहनुभएका 


वल्गतः रान्रुममित  कृष्णस्य वदनाम्बुजम् । 


वीक्षतां भ्रमवायुंप्तं पदुमकोशमिवाम्बुभिः ॥ ॥ 


कृष्णस्य  श्रीकृष्णको 

अम्बुभिः  जलकणले युक्त 
पद्मकोशं इव  कमलको कोश 
जस्तो 





श्रमवायुप्तं  पसिनाले युक्त 
वदनाम्बुजं  मुखकमललाई 
वीक्ष्यताम्  हिर 


वाक्यार्थ शत्रुको वरिपरि घुमिरहनुभएका श्रीकृष्णको जलकणले युक्त कमलकोश जस्त भएको 
पसिनायुक्त मुखकमललाई हेर त। 


पदार्थ 


मुष्टिकं प्रति  मुष्टिकप्रतिको 
सामषं  रिसाएको र 
हाससंरम्भशोभितं  हाँसोको 


कि न परयत रामस्य मुखमाताम्रलोचनम् 


मुष्टिकं प्रति सामर्षं हाससंरम्भशोभितम् ॥ १२॥ 


वेगले सुशोभित भएको 
आताम्रखोचनं  अलिअलि राता 
आंँखा भएको 

रामस्य  बलरामको 





मुखं  अनुहार 
किन पश्यत  किन हैर्दैनौ 


ताक्यार्थ मुष्टिकप्रति रिस र हांसोको वेगले सुशोभित बनेको र अलिअलि राता आंँखा भएको 
बलरामको अनुहारलाई किन हैर्दैनौ ? 


पुण्या बत बरजभुवो यदयं नृलिङ्ग 
गूढ ः पुराणपुरुषो वनचित्रमाल्यः। 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
गाः पाठयन् सहबलः क्वणयंर्च वेणुं 
विक्रीडयाञ्चति गिरित्ररमाचिंताङ्धिः 
पदार्थ पुराणपुरुषः  भगवान् नारायण 
बत  हर्षको कुरा ने 


व्रजमुवः  व्रजभूमिका भागहरू गिरित्ररमाचिंताङ्धिः  महादेव 
पुण्याः  पवित्र छन् किनभने र लक्ष्मीद्रारा पाड पुजिएका 


यत्  जुन भूमिमा सहबलकः  बलरामले सहित 
नृलिङ्गगूढः  मान्छेको अयं  यी श्रीकृष्ण 
गोप्यस्वरूपमा वनचित्रमाल्यः  वनका रङ़ीचङी 


४२९७३ 


अध्याय ण्ण 


॥ १२॥ 


फुलको माला लगाएर 

गाः  गाईहरू 

पाख्यन्  चरा्दैदे र 

 नाँसुरी 

वेणुं  बांसुरी 

क्वणयन् च  बजार्खँदे 
विक्रीडया  क्रीडा गर्ने इच्छाले 
अलञ्चति  विचरण गर्नुहुन्छ 





ताक्यार्थ खुसीको कुरो, ब्रजभूमिका प्रत्येक भागहरू अति पवित्र र धन्य छन्। किनभने यसै 
भूमिमा आफ्नो असली स्वरूपलाई लुकाएर मान्छेको स्वरूप लिनुभएका एवं महादेव र लक्ष्मीद्रारा 
पाड पुजिएका भगवान् नारायण नै श्रीकृष्णको रूपमा आणएर बलरामले सहित भएर वनका 


रङ़गीचङगी फूलको माला लगाएर बाँसुरी बजाँदै र गाई चराँदे खेलने इच्छले यतै घुम्नुहुन्छ । 


गोप्यस्तपः किमचरन् यदमुष्य रूपं 
लावण्यसारमसमोध्वंमनन्यसिद्धम् । 

दुग्भिः पिबन्त्यनुसवाभिनवं दुराप 
मेकान्तघाम यरासः श्रिय एवरस्य ॥ 


पदार्थ असमोध्वंम्  अद्वितीय सर्वश्रेष्ठ 
गोप्यः  व्रजका नारीहरूले अनन्यसिद्धं  स्वयंसिद्ध 

किं  के त्यस्तो अनुसवाभिनवं  प्रतिक्षण नयाँ 
तपः  तपस्या नयाँ हुने 

अचरन्  गरन् दुरापं  अत्यन्त दुर्लभ 

यत्  जसका कारण यशसः  यश 

अमुष्य  यी श्रीकृष्णको भियः  कान्ति र 


९८ ॥ 


एेङ्वरस्य  एेश्वर्यको 
एकान्तधाम  परम आश्रय एवं 
लावण्यसारं  सौन्दर्यको सार 
रूपं  स्वरूपलाई 

दुग्भिः  आंखाहरूद्रारा 

पिबन्ति  पान दर्शन 
गरिरहेका छन् 





ताक्यार्थ त्रजका नारी यी गोपिनीहरूले के त्यस्तो तपस्या गरेछन्, जसका कारण यिनीहरूले 
आप्ना आंँखाट्रारा हरेक क्षण नयाँ लाग्ने, अद्वितीय सर्वश्रेष्ठ, सम्पूर्ण यश, कान्ति र एेश्वर्यको 
परम आश्रय भएको, सौन्दर्यको सार भएको भगवान्को दुर्लभ रूपमाधुरीको पान गरिरहेका छन्। 


रामालन्द्री टीका 


८२७८ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


 ४० मथनोपठेप  
या दोहनेऽवहनने  
न ९   क्षणमार्जनादो ९ , 
्ह्ह्नाभरुदितो  
गायन्ति चैनमनुरक्तधियोऽश्रुकण्ट्यो 


अध्याय ण्ण 


घन्या व्रजस्त्रिय उरुक्रमचित्तयानाः ॥ १५॥ 


बरजस्त्ियः  व्रजका स्त्रीहरू 
धन्याः  धन्य छन् 
याः  जुन स्त्रीहरू 
१ 
दहने  दृहुने वेला 
अवहनने  कुटने समयमा 

क अ क   अ 
मथनोपलेपप्रहह्नाभ॑रुदितोक्षण 
मानादौ च  मश्ने, लिप्ने, 


पदार्थ 

उरुक्रमचित्तयानाः  भगवान् 
श्रीकृष्णमा चित्त लगाएका 
अनुरक्तधियः  बुद्धिदरारा पनि 
भगवानू्मे आसक्त भएका 
अश्चुकण्डयः  आंसु आउनाले 
गला रोकिएका 





फोलुङ्गो हल्लाउने, रोएका 
बालबच्चालाई फुल्याउने र 
बढाने आदि काम गर्दा समेत 
एनं  यी श्रीकृष्णलाई नै 
गायन्ति  गान भजन 
गरिरहन्छन् 


ताक्यार्थ भगवानूमा चित्त लगाएका र भित्रैदेखि भगवानूम आसक्त भएका यी त्रजस्त्रीहरू 
अत्यन्त धन्य छन्। यिनीहरू गाई दुहुने, धान कुटने, दही मभ्ने, घर लिप्ने, फोलुङ्गो हल्लाउने, 
रोएका बालबच्चालाई फुल्याउने र बढार्ने आदि काम गर्दा समेत भगवान्लाई स्मरण गर्ने र आंसु 
आउनाले केटी अवरुद्ध भएका गलाले उहांँकै गुणकीर्तन गरिरहन्छन् । 


प्रातव्रंजाद् रजत आविडातङ्च सायं 


गोभिः समं क्वणयतोऽस्य निशाम्य वेणुम् । 


निग॑म्य तृणंमबलाः पथि भूरिपुण्याः 


परयन्ति सस्मितमुखं सदयावलोकम् ॥ १६ ॥ 


पदार्थ सायं  बेलुका 

भूरिपुण्याः  अति पुण्यशाली आविङ्ञातः  व्रज फकिरहेका 
अबलाः  त्रजस्त्रीहरूले वेणुं  बांसुरी 

गोभिः समं  गारईहरूका साथमाक्वणयतः च  बजाइरेका 
प्रातः  बिहान अस्य  उहाँ श्रीकृष्णको 
व्रजात्  ब्रजभूमिबाट निरम्य  बां सुरीको स्वर 
व्रजतः  वनतफ़ं गद्रहेका र सुनेर 





तूणम्  रुटपट 

पथि  बाटोमा 

निग॑म्य  निस्किएर 
सदयावलोकं  कृपापूर्णं हेराइ र 
सस्मितमुखं  मन्दमन्द 
मुस्कुराइरहेको अनुहारलाई 
परयन्ति  हैर्दछन् 


ताक्यार्थ अति पुण्यशाली व्रजस्त्रीहरू भगवान् श्रीकृष्ण मधुर वंशी बजाडदे प्रातःकालमा 
गाईहरूका साथमा त्रजबाट बाहिर जाँदा र सायङ्ालमा त्रजमा फकिंदा उहाँले बजाएको 


रामालन्द्री टीका 


८२७५ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ण्ण 


बाँसुरीको ध्वनि सुनेर रटपट बाहिर निस्किई उहांको कृपापूर्णं हेराइ र मन्द मूस्कानले युक्त 
अनुहारको दर्शन गर्दछन् । 
एवं प्रभाषमाणासु स्त्रीषु योगेरुवरो हरिः। 


रात्रं हन्तुं मनश्चक्रे भगवान् भरतषभ ॥ १७ ॥ 


पदार्थ प्रभाषमाणासु  कुरा गरिरहंदा हन्तुं  मारने 
भरतषभ  हे भरतवंश योगेरवरः  योगीहरूका ईश्वर मनः  विचार 
शिरोमणि भगवान्  भगवान् चके  गर्नुभयो 
स्त्रीषु  आद्मार्ईहरूले हरिः  श्रीकृष्णले 

एवं  यसप्रकार शतँ  शत्रु चाण्रलाई 





ताक्यार्थ हे भरतवंश शिरोमणि परीक्षित् ! आइमारईहरूले यसप्रकार कुरा गरिरह॑दा योगेश्वर 
भगवान् श्रीकृष्णले शत्रु चाणूरलाई मारने विचार गर्जुभयो । 


स्त्रीगिर न र 
सभया स्वरीगिरः श्रुत्वा पुत्रस्नेहश्युचातुरो । 
पितरावन्वतप्येतां पुत्रयोरवुधो बलम् ॥ १८ ॥ 


पदार्थ कारण चिन्ताले पितरो  पितामाता वसुदेव र 
सभयाः  डरलाग्दा आतुरो  विहलल भएका देवकी 

स्त्रीगिरः  आइमाईहरूका पुत्रयोः  आप्ना छोराको अन्वतप्येताम्  ज्यादै चिन्ता 
श्रुत्वा  सुनेर बरं  सामर्थ्यलाई गर्न लागनुभयो 





पुत्रस्नेहशुचा  पुत्रप्रेमका अबुधो  नजानेका 
ताक्यार्थ आद्माईहरूका उरलाग्दा कुरा सुनेर पुत्रपरमका कारण अत्यन्त दुःखी र विहल भएका 
एवं आपना छोराहरूको सामर्थ्य थाहा नपाएका वसुदेव देवकी ज्यादे चिन्ता गर्न लागनुभयो । 
टिप्पणीं  वसुदेवदेवकीलाई थुनिएको कारागार र मल्लयुद्ध गरिएको रङ्गमञ्च नजिकनजिक 
थियो । 


ज्र,       


तेस्तेनियुद्धविधिभिविविधेरच्युतेतरो । 
युयुधाते यथान्योन्यं तथेव बलमुष्टिको ॥ १९॥ 





पदार्थ नियुद्धविधिभिः  मल्लयुद्धका । एव  त्यसै गरी 

यथा  जसरी विधिहरूदरारा तेः तैः  तीती विधिहरुद्रारा 
अच्युतेतरो  श्रीकृष्ण र चाणूर अन्योन्यं  एकआपसमा बलमुष्टका  बलराम र 
विविधः  अनेक प्रकारका युदुघाते  युद्ध गरिरहेका थिए मुष्टिक पनि युद्ध गरेका 


रामालन्द्री टीका 


५२७६ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४४ 
थिए 


ताक्यार्थ जसरी श्रीकृष्ण र चाणूर मल्लयुद्धका अनेक तरिकाले एकआपसमा युद्ध गरिरहेका 
थिए, त्यसै गरी तिनै तरिकाले बलराम र मुष्टिक पनि युद्ध गरिरहेका थिए। 


भगवदुगात्रनिष्पातेवं्निष्येषनिष्ठुर । 
चाणूरो भज्यमाना्नो मुहुग्लानिमवाप ह ॥ २०॥ 


पढार्थ भगवदुगात्रनिष्पातेः  मुहुः  बारम्बार 
ह  निश्चय ने भगवान्को अङ्को प्रहारले ग्लानिं  कष्ट 
वज्रनिष्पेषनिष्टरेः  वज्रको भज्यमानाङ्गः  अङ्गभङ्ग भएको अवाप  पायो 
प्रहारभन्दा पनि कठोर चाणूरः  चाणूरले 





ताक्यार्थ वज्रको प्रहारभन्दा पनि कठोर भगवान्का अङ्गको प्रहारले अङ्भङ्ग भएको चाणूरले 
बारम्बार कष्ट पायो । 


भ उत्पत्य ह 
स श्येनवेग उत्पत्य सुष्टीकृत्य करावुभो । 
भगवन्तं वासुदेवं क्रुद्धो वक्षस्यबाधत ॥ २१९॥ 


पदार्थ उमो  दुब वासुदेवं  वासुदेवलाई 
स्येनवेगः  बाजको समान वेग करो  हात वक्षसि  छातीमा 
भएको मुष्टीकृत्य  मूद्री पार अबाधत  हिकयो 
कुद्धः  अत्यन्त रिसाएको उत्पत्य  उपफ्रेर 

सः  त्यो चाणूरले भगवन्तं  भगवान् 





ताक्यार्थ बाजको जस्तो वेग भएको र अत्यन्त रिसाएको त्यस चाणूरले आफ्ना दुबे हातलाई 
मूद्री पारेर उफिंदे भगवान् वासुदेवको छातीमा हिकयो । 


नाचठत् तत्प्रहारेण मालाहत इव द्विपः । 

बाहोनिंगृद्य चाणूरं बहुशो भ्रामयन् हरिः ॥ २२॥ 
म, पोथयामास क्षीणजीवितम्  

भूपृष्ठे पोथयामास तरसा क्षीणजीवितम्। 

विसरस्ताकल्पकेशसखगिन्द्रध्वज इवापतत् ॥ २३॥ 


पदार्थ द्विपः इव  हात्ती कैं न अचलत्  भगवान् डेग 
मालाहतः  फूलको मालाले तत्प्रहारेण  त्यस चाणूरको पनि चल्नुभएन उन्टै 
हिकइएको प्रहारले तरसा  वेगले 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध 


चाणृरं  चाणूरलाई 
बाहोः  हातमा 

निगृह्य  च्याप्प समातेर 
हरिः  श्रीकृष्णले 
बहुशः  धेरेबेर 
भ्रामयन्  घुमाउँदे 


श्रीमद्भागवत 


त्यसलाई 

भूपुष्टे  भुर्दमा 
पोथयामास  पछार्नृभयो 
विखरस्ताकल्पकेशखरक्  
भेषभूषा, केश र माला 
अस्तव्यस्त भएको त्यो 


४२७७ 
अध्याय ४४ 


इन्द्रको पूजाको लागि 
ठड्याइएको लिङ्गोमा रहेको 
ध्वजा 

इव  रै 

अपतत्  मूर्देमा लड्यो 





क्षीणजीवितं  प्राण दछुटिसकेको इन्द्रघ्वजः  इन््रको ध्वजा 
ताक्यार्थ जसरी फूलको मालाले हिरकद्एको हात्ती विचलित हँदेन, त्यसै गरी भगवान् पनि 
त्यस चाणूरको प्रहारले कन्ति पनि विचलित हूनुभएन । त्यसपछि भगवान्ले वेगले आक्रमण गरी 
चाणूरका दुबे हात च्याप्प समावती त्यसलाई उचालेर धैरै पटक आकाशमा घुमाएर भूर्दमा 
पछछछार्नुभयो । घुमाठँदाखेरि नै प्राण निस्किसकेको चाणूरको मृतशरीर, भेषभूषा, केश र माला 
अस्तव्यस्त भएकाले इन्द्रको ध्वजा इन्द्रको पूजाको लागि ठड्यादएको लिङ्गोमा रेको ध्वजा 
पछारिए ४ भमा पछछछारियो । 


तथेव मुष्टिकः पूर्व स्वमुष्ट्ूयामिहतेन वे । 
बलभद्रेण बलिना तठेनामिहतो भृराम् ॥ २४ ॥ 


पढार्थ स्वमुष्टूया  आपनो मुडकीले तठेन  हातका पन्नाले 
तथ एव  त्यसै गरी अमिहतेन  हिकइएका भृरां वै  जोडसंग 
मुष्टिकः  मुष्टिक पनि बलिना  बलशाली अभिहतः  हानियो 
पूर्वं  पहिला बलभद्रेण  बलरामदरारा 





वाक्यार्थ जसरी मृष्टिकले पहिला बलरामलाई आपनो मुडकीले हानेको थियो, त्यसै गरी 
बलरामले पनि त्यसलाई हातका पन्जाले बेसरी हान्नुभयो । 


प्रवेपितः स रुधिरमुद्दमन् मुखतो ऽदिंतः। 
व्यसुः पपातोन्युंपस्थे वाताहत इवाङ्घ्रिपः ॥ २५॥ 


पदार्थ रुधिरं  रगत अङ्धिपः इव  रुख ठै 
 उद्दमन् उच््युपस्थे  प 

अद्तः  अत्यन्त व्यथित  छाददे उ्युपस्थे  जमिनमाथि 

प्रवेपितः  कांपिरहेको व्यसुः  प्राण चछुटेर पपात  लडयो 


सः  त्यो मुष्टिक 
मुखतः  मुखबाट 


वाताहतः  ओंधीनेहरीले 
लडाएको 





ताक्यार्थ थप्पड पर्नासाथ अत्यन्त व्यथित भएर काँपिरहेको तथा मुखबाट रगत छाददै मेको 


रामालन्द्री टीका 


४२७८ 


दशम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


त्यो चाणूर आंधीबेहरीले लडाएको रुख फँ जमिनमा लड्यो । 


ततः कूटमनुप्राप्तं रामः प्रहरतां वरः। 
अवधील्लीलया राजन् सावज्ञं वाममुष्टिना ॥ २६॥ 


पदार्थ 

राजन्  हे राजा परीक्षित् 
ततः  त्यसपच्छि 

प्रहरतां  प्रहारकर्ता योद्धा 
हरूमा 


वरः  श्रेष्ठ 

रामः  बलरामले 

अनुप्राप्तं  नजिकमा आएको 
कूटं  कूटनामक पहलमानलाई 
लीलया  ख्यालख्यालमै 





अध्याय ण्ण 


वाममुष्टिना  दत्रे मुद्कीले 
सावज्ञं  तिरस्कारपूर्वक 
अवधीत्  मार्नुभयो 


वाक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! त्यसपच्ि योद्धाहरूमा श्रेष्ठ बलरामले सामून्ने आएको कूट नाम 
गरेको पहलमानलाई ख्यालख्यालमा देत्रे हातको मुडकीले हानैर तिरस्कारपूर्वक मार्नुभयो । 


 ९ कृष्णप्रपदाहतरीषंक 
तद्येव हि शलः कृष्णप्रपदाहतञ्चीषंकः। 
दविधा विदीण॑स्तोशलक उभावपि निपेततुः ॥ २७॥ 


पदार्थ 
तहि एव  त्यसै वेला 
हि  निश्चय नै 


श्री कृष्णको पाडको प्रहारले 
टाउको फुटेको 
राकः  शलनामक पहलमान र 


कृष्णप्रपदाहतशीषंकः  भगवान् द्विधा  दुई टक्रामा 





विदीणंः  टक्रिएको 
तोशरुकः  तोशलक 
उमो अपि  ती दुब 
निपेततुः  भुददैमा लड़ 


ताक्यार्थ त्यसै वेला भगवान् श्रीकृष्णका पाको प्रहारले शिर द्ुद्िएको शल नामक पहलमान 
र दुई ट॒क्रामा चिरिएको तोशल नामक पहलमान दुबे भू्देमा लडे। 


् त  , १ धिप 
चाणुरे मुष्टिके कूटे शठे तोशके हते । 
रोषाः प्रदुद्रवुम॑ल्ाः सवे प्राणपरीप्सवः ॥ २८ ॥ 





पदार्थ तोशकके  तोशलक नामक चाहने 

चाणुरे  चाणूर पहलमानहरू सर्वे  सबै 

मुष्टिके  मुष्टिक हते  मारिएपचि मल्लाः  पहलमानहरू 
कूटे  कूट दोषाः  बांकी रहेका ्रुट्रूबुः  भागे 

राले  शल तथा प्राणपरीप्सवः  प्राण बचाउन 


ताक्यार्थ यसरी चाणूर, मुष्टिक, कूट, शल तथा तोशलक नामक पहलमान मरिसकेपच्ि बांकी 


 


रहेका अरू सबे पहलमानहरू आफनो प्राण बचाउन त्यहाँबाट भागे । 


रामालन्द्री टीका 


८४२७९ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४४ 


गोपान् वयस्यानाकृष्य तेः संसृज्य विजहतुः । 
वाद्यमानेषु तूर्येषु वल्गन्तो रुतनूपुरो ॥ २९॥ 


पदार्थ ः समान उमेरका वल्गन्तो  मल्लक्रीडा खेल्वै 
तूर्येषु  भेर आदि बाजा गोपान्  गोप साथीहरूलाई विजहतुः  विहार गर्न 
वाद्यमानेषु  बजिरह॑दा आकृष्य  तानेर लाग्नुभयो 


रुतनूपुरो  पाउनू बजाडदै तैः  तिनीहरूसंग 
गरेका श्रीकृष्ण र बलराम संसृज्य  मिलेर 





वाक्यार्थ भेरी आदि बाजा बजिरहंदा पाउको पाउजू छमछम बजादरहनुभएका भगवान् श्रीकृष्ण 
र बलरामले आपफ्ना साथीहरूलाई मञ्चमा तानेर तिनीहरूसंग मिलेर मल्लक्रीडा गर्दै विहार गर्न 
लाग्नुभयो । 


जनाः प्रजहषुः स्वे कमणा रामकृष्णयोः । 
ऋते कंसं विप्रमुख्याः साधवः साघु साध्विति ॥ ३० ॥ 





पार्थ स्वे  सवै कर्मणा  आश्चर्यलाग्दा 
कंसं  कसलाई साधवः  सज्जन कार्यबाट 

ऋते  छाडेर जनाः  प्रजाहरू प्रजहषुः  प्रसनन भए र 
विप्रमुख्याः  श्रेष्ठ ब्राह्मण रामकृष्णयोः  बलराम र साघु साघु इति  राम्रो भयो, 
समेतका श्री कृष्णले गरेका राम्रो भयो भन्न लागे 


ताक्यार्थ बलराम र श्रीकृष्णको त्यो आश्चर्यलाग्दो पराक्रम देख्दा कसबाहेक अरू सबै श्रेष्ठ 
ब्राह्मण तथा सज्जन प्रजाहरू अत्यन्त प्रसन्न भई राम्रो भयो, राम्रो भयो भन लागे । 


भ    भोजराट 
हतेषु मल्लवर्येषु विद्रुतेषु च भोजराट् । 
न्यवारयत् स्वतूयणि वाक्यं चेदमुवाच ह ॥ ३१॥ 





पदार्थ विद्रतेषु च  बाँकी रहेका न्यवारयत्  बन्द गरायो र 
ह  निश्चय नै पनि भागेपच्छि इदं  यस्तो 

मल्टवर्येषु  मुख्यमुख्य भोजराट्  भोजराज कसले वाक्यं  वाक्य 
पहलमानहरू स्वतूयौणि  आपफ्ना भेरी आदि उवाच  बोल्यो 

हतेषु  मारिएपचछि बाजा बजाउन 


ताक्यार्थ यसप्रकार आफ्ना मुख्यमुख्य पहलमानमध्ये केही मारिएपचछ्छि र केही डरले भागेपचछ्छि 
भोजराज कसले बजिरहेका भेरी आदि बाजाहरू बन्द गरायो र यस्तो आदेश दियो । 


रामालन्द्री टीका 


४२८० 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ण्ण 


निःसारयत दुर्वृत्तो वसुदेवात्मजो पुरात् । 
धनं हरत गोपानां नन्दं बध्नीत दुर्मतिम् ॥ २२॥ 


पदार्थ पुरात्  नगर मथुराबाट हरत  अपहरण गर 
र्त्त  दुराचारी निःसारयत  निकाल दुर्मतिं  कुबुद्धि भएको 
वसुदेवात्मजो  वसुदेवका छोरा गोपानां  गोपहरूको नन्दं  नन्दलाई 

कृष्ण र बलरामलाई घनं  सम्पत्ति बध्नीत  बांध 





ताक्यार्थ वसुदेवका छोरा यी दुराचारी कृष्ण र बलरामलाई मथुराबाट बाहिर निकाल, 
गोपहरूको धनसम्पत्ति अपहरण गर र कुबुदधि भएको नन्दलाई बांध । 


वसुदेवस्तु दुरमेधा हन्यतामारवसत्तमः। 
उग्रसेनः पिता चापि सानुगः परपक्षगः ॥ ३३॥ 





पदार्थ आहु  चि लागने 

दुर्मेधा  दुर्बुद्धि भएको हन्यताम्  मारियोस् पिता  बाबु 

असत्तमः  अति दुष्ट सानुगः  अनुयायीले सहित उग्रसेनः च अपि  उग्रसेन पनि 
वसुदेवः तु  वसुदेवलाई चाहं परपक्षगः  शत्रुको पक्षमा मारियून् 


वाक्यार्थ दुर्बुद्धि भएको दुष्ट वसुदेवलाई च्छद्र मारिहाल र साथमा अनुयायीले सहित शत्रुको 
पक्षमा लाग्ने मेरा बाबु उग्रसेनलाई पनि मार। 


५. विकत्थमाने    ०  
एवं विकत्थमाने वै कसे प्रकुपितोऽन्ययः। 
लपिम्नोत्पत्य तरसा मञ्चमुत्तुङ्गमारुहत् ॥ ३४ ॥ 





पदार्थ प्रकुपितः  अत्यन्त तरसा  वेगले 

वै  निश्चयनै रिसाउनुभएका उत्तुद  अग्लो 

एवं  यसप्रकार अन्ययः  अविनाशी भगवान् मञ्चं  मज्चमा 
कंसे  कसले श्रीकृष्ण आरुहत्  चदनुभयो 
विकत्थमाने  अहङ्ारपूर्वक ठचिम्ना  हलुकासित सनजिलै 

बोलिरहेको वेलामा उत्पत्य  उप्रेर 


वाक्यार्थ कसले यसप्रकारसित आज्ञा दिद्रहेको वेलामा अत्यन्त रिसाउनुभएका भगवान् 
श्रीकृष्ण उफ़िएर अग्लो मजञ्चमा सजिलै चदनुभयो । 


तमाविशन्तमालोक्य मृत्युमात्मन आसनात् । 
मनस्वी सहसोत्थाय जगृहे सोऽसिचमंणी ॥ २५॥ 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध 


पदार्थ 

मनस्वी  शूरवीर 
सः  त्यस कंसले 
आत्मनः  आफ्नो 
त पद्यस्व 


श्रीमद्भागवत 


तं  ती कृष्ण लाई 
आविशान्तं  मञ्चतिर आदे 
गरेको 

आलोक्य  देखेर 

आसनात्  सिंहासनबाट 





४२८१ 


अध्याय ४४ 
सहसा  एकाएक 
उत्थाय  उटेर 
असिचमंणी  तरबार र ढाल 


जगृहे  समात्यो 


वाक्यार्थ त्यस शूरवीर कसले आपनो मूृत्युरूप कृष्णलाई मन्चतिर आदे गरेको देखेर 
आसनबाट जुरुक्क उठी तरबार र ढाल समात्यो। 


तं खड्गपाणिं विचरन्तमाश्ु श्येनं यथा दक्षिणसन्यमम्बरे । 
समग्रहीद् दुविंषहोगरतेजा यथोरगं ताक्ष्यसुतः प्रसद्य ॥ ३६ ॥ 


पदार्थ 

खड्गपाणिं  हातरमा तरबार 
लिएको 

अम्बरे  आकाशमा 

स्येन यथा  बाज मै 

आड्यु  चिटोकिटो 


दक्षिणसन्यं  दायाँबायां 
विचरन्तं  घुमिरहेको 

तं  त्यो कसलाई 
दुविंषहोग्रतेजाः  सहन नसवने 
प्रचण्ड वेगवाला भगवानूले 
यथा  जसरी 





ताक्ष्य॑सुतः  गरुडले 

उरगं  सर्पलाई पक्डिन्छ त्यसै 
गरी 

प्रसह्य  बलपूर्वक 

समग्रहीत्  समात्नुभयो 


ताक्यार्थ हातमा तरबार लिएको कंस प्रहार गर्ने मौका खौज्दे आकाशमा बाजपंक्षी ४ैँ कहिले 
भगवानूको दाहिनेतिर र॒ कटिले देब्रेतिर घुम्न लाग्यो तर ज्यादै तीव्र वेग भएका भगवान् 
श्रीकृष्णले गरुडले सर्पलाई समाते ४ त्यसलाई च्याप्प समात्नुभयो । 


प्रगृह्य केरोषु चलत्किरीरं निपात्य रङ्गोपरि तुङ्गमञ्चात्। 
तस्योपरिष्टात् स्वयमन्जनाभः पपात विवाश्रय आत्मतन्त्रः ॥ २७॥ 


पदार्थ 

विर्वाश्रयः  संसारका आश्य 
आत्मतन्त्रः  परम स्वतन्त्र 
अन्जनाभः  कमलनाभ 
भगवान् श्रीकृष्णले 
चलत्किरीरं  मकुट खसेको 


कसलाई 

स 

केरोषु  कपालमा 

प्रगृह्य  समाएर 

तुद्गमञ्चात्  अग्लो मञ्चबाट 
रङ्गोपरि  रङ्गभूमिमा 

निपात्य  खसालेर 





तस्य  त्यसको 
उपरिष्टात्  माथिपट्टि 
स्वयं  आफू पनि 
पपात  खस्नुभयो हाम 
फाल्नुभयो 


ताक्यार्थ संसारका एक मात्र आश्रय, परम स्वतन्त्र, कमलनाभ भगवान् श्रीकृष्णले मुकुट 
खसेको त्यस कंसलाई कपालमा समातेर मञ्चबाट तल भुर्दैमा पलछछार्नुभयो र त्यसपछि आपू पनि 


त्यसै माथि हाम फाल्नुभयो । 


रामालन्द्री टीका 


४२८२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ण्ण 


५    .  म्र  ९०  जगतो  
त सम्परत वक्चकेष भूम हस्यथम् जगता वपश्यतः । 


हा हेति शब्दः सुमहांस्तदाभूदुदीरितः सवंजनेन॑रेन्द्र ॥ ३८ ॥ 
पढार्थ हरिः  सिंहले सर्वजनैः  सबै जनाद्रारा 
नरेन्द्र  हे राजा परीक्षित् इभं  हात्तीलाई उदीरितः  उच्चारण गरिएको 
जगतः  सबेले यथा  फें सुमहान्  इलो 
विपश्यतः  ठेरदारद भूमो  भुर्ैमा हा हा इति शब्दः  हाहाकार 
भगवानूले विचकषं  तान्न धिसार्न ध्वनि 
सम्परेतं  मरेको लागनुभयो अभूत्  भयो 
तं  त्यो कंसलाई तदा  त्यस समयमा 





 


ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित्! भूद्॑मा पलछठारिनासाथ मेको कंसको लाशलाई भगवान् 
श्रीकृष्णले सबेका सामुने सिंहले हात्तीलाई धिसारे ४ धिसार्न लागनुभयो । त्यसवेला त्यहोँ बसेका 
सब मान्छे कराएको इलो हाहाकार ध्वनि सुनियो । 


स नित्यदोद्धिनधिया तमीश्वरं पिबन् वदन् वा विचरन् स्वपञ्च्वसन्। 
द्दरशां चकरायुधमग्रतो यतस्तदेव रूपं दुरवापमाप ॥ ३९॥ 





पदार्थ ईरवरं  भगवान् श्रीकृष्णलाई ददश  देख्दथ्यो 

सः  त्यो कसले पिबन्  पिदा यतः  त्यही कारणले 
नित्यदा  सध वदन्  बोल्दा दुरवापं  अत्यन्त दुर्लभ 
उद्धिनधिया  भयभीत बुद्धिले विचरन्  घुम्दा तत् एव  त्यही 
चक्रायुधं  सुदर्शन चक्र हतियारस्वपन्  सुत्दा तथा रूपं  स्वरूपलाई 
लिनुभएका र्वसन् वा  सास फेर्दा समेत आप  प्राप्त गयो 

तं  उहाँ अग्रतः  आफनो अगाडि 


ताक्यार्थ उरका कारण सर्धं कसले खांँदा, बोल्दा, घुम्दा, सुत्दा र सास फेर्दा समेत आफ्ना 
अगाडि हातमा सुदर्शन चक्र लिनुभएका भगवान् श्रीकृष्णलाई देखिरहन््यो। त्यसकारण 
मरिसकेपछि उसले त्यही दुर्लभ स्वरूपलाई प्राप्त गयो । 


तस्यानुजा भ्रातरोऽष्टो कडन्यग्रोधकाद्यः। 


अभ्यधावन्नभिक्रुदधा भ्रातुनिर्वशकारिणः ॥ ४०॥ 
पदार्थ कङ्कन्यग्रोधकादयः  कङ्, अनुजाः  पछि जन्मिएका 
तस्य  त्यो कंसका न्यग्रोधक आदि अष्टो  आठ 


रामालन्द्री टीका 


४२९८३ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ण्ण 


भ्रातरः  भाद्हरू दाजुलाई मारेको बदला लिनका दौडिए 
अभिक्रुद्धाः  अत्यन्त रिसाएर लागि 
भ्रातुनिवशकारिणः  आप्ना अभ्यधावन्  भगवान् भएतिर 


ताक्यार्थ कंसका कड़, न्यग्रोधक आदि नामका आठ भाइहरू दाजुलाई मारेको देखेर अत्यन्त 
रिसाँदे बदला लिनका लागि भगवान् भएतिर दौडिए। 


तथातिरभसांस्तांस्तु संयत्तान् रोहिणीसुतः। 
अहन् परिघमुद्यम्य पड्निव मृगाधिपः ॥ ४१॥ 


पदार्थ तान् तु  ती कसका मृगाधिपः  सिंहले 
तथा  त्यसरी युद्धका लागि भादहरूलाई पदून् इव  सामान्य 
तयार भएर रोहिणीसुतः  रोहिणीपुत्र जनावरहरूलाई ॐ 
अतिरभसान्  अति वेगशाली बलरामले अहन्  मार्नुभयो 
संयत्तान्  लड्नका लागि परिघं  परिघ फलामे लौरो 

आएका उद्यम्य  उलाएर 





ताक्यार्थ युद्धका लागि तयार भएर वेगले दौडदे आदइरहेका ती कंसका भादृहरूलाई रोहिणीपुत्र 
बलरामले परिघ उठाएर सिंहले सामान्य जनावरहरूलाई मारे ४ मार्मुभयो । 


  र ९ 
नेदुुन्दुभयो व्योम्नि ब्रह्येशाद्या विभूतयः। 
पुष्पैः किरन्तस्तं प्रीताः शरांसुर्ननृतः स्त्रियः ॥ ४२॥ 


पदार्थ निदुः  बज्न लागे तं  उहाँ भगवान्को 

अ ् ५  
व्योम्नि  त्यसै वेला ब्ह्येरादयाः  ब्रह्मा, शङर आदि शद्यंसुः  प्रशंसा गर्न लागे 
आकाशमा विभूतयः  देवताहरूले प्रीताः  प्रसन्न भएका 


दुन्दुभयः  दुन्दुभि आदि 


पुष्येः  पुष्पहरुद्रारा 


स्त्रियः  स्त्रीहरू अप्सराहरू 


बाजाहरू किरन्तः  वर्षा गर्दै 





ननृतुः  नाच्न लागे 


वाक्यार्थ त्यसै वेला आकाशमा दुन्दुभिलगायतका बाजाहरू बज्न लागे । ब्रह्मा, शङ्र आदि 
देवताहरूले पुष्पवृष्टि गर्दै भगवान्को प्रशंसा गर्न लागे र अप्सराहरू नाच्न लागे । 


तेषां स्त्रियो महाराज सुहन्मरणदुःखिताः। 
तत्राभीयुविनिषघ्नन्त्यः शीषोण्यश्चुविलोचनाः ॥ ४३॥ 


पदार्थ 
महाराज  हे महाराज 


तेषां  तिनीहरूका कंस 
आदिका 


सुहन्मरणदुःखिताः  प्रियजनको 
मत्युले दुःखी भएका 


रामालन्द्री टीका 


८२८८ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४४ 
अश्चुविलोचनाः  आंसुले रीषीणि  टाउको अभीयुः  आइ्पुगे 

भरिएका आंँखा भएका विनिघ्नन्त्य  ठोक्दै 

स्त्रियः  पत्नीहरू तत्र  त्यो रङ्गभूमिमा 


तवाक्यार्थ हे महाराज ! त्यसपछि प्रियजनको मत्युले अत्यन्त दुःखी भएका, ओआंँसुले ओआंँखा 
भरिएका कंस आदिका पत्नीहरू टाउको ठोक्दै त्यस रङ्गभूमिमा आद्पुगे । 


दायानान् वीरशाय्यायां पतीनालिङ्ग्य शोचतीः। 
विलेपुः सुस्वरं नायां विसृजन्त्यो मुहुः शुचः ॥ ४४॥ 





पदार्थ आलिङ्ग्य  अंगालो हालेर नायः  ती नारीहरू 
वीरशय्यायां  रणभूमिमा शोचतीः  अत्यन्त शोक गर्दै सुस्वरं  इलो स्वरमा 
रायानान्  लडिरहेका शुचः  आंसु मुहुः  बारम्बार 

पतीन्  मृत पतिहरूलाई विसुजन्त्यः  फारिरहेका विलेपुः  विलाप गर्न लागे 


तवाक्यार्थ शोकले विल भएका ती नारीहरूले रणभूमिमा लडरहेका आप्ना॒ मेका 
पतिहरूलाई अँगालो हालेर आंसु बगाँदे ठुलो स्वरमा बारम्बार विलाप गर्न लागे। 


हा नाथ प्रिय धम॑ज्ञ करुणानाथवत्सल । 
त्वया हतेन निहता वयं ते सगृहप्रजाः ॥ ५५॥ 





पदार्थ वत्सर  हे अत्यन्त स्नेही आफन्तले सहित भएका 
प्रिय  हे प्यारा हा नाथ  हे स्वामी ते  हजुरका 

घमम॑ज्ञ  हे धर्मवेत्ता हतेन  मृत्यु भएका वयं  हामी पनि 
करुणानाथ  हे करुणाका त्वया  हजुरद्रारा निहताः  मारियौँ 
स्वामी सगृहप्रजाः  घरबार र 


ताक्यार्थ हे स्वामी! हे प्यारा! हे धर्मवेत्ता! हे करुणानिधान । तपाई मारिनाले घरबार र 
सन्तान सहित हामीहरू पनि मारियौँ। 


त्वया विरहिता पत्या पुरीयं पुरुषषभ । 
न शोभते वयमिव निवृत्तोत्सवमङ्गला ॥ ५६॥ 





पदार्थ विरहिता  रहित भएकी मङ्गलहरू सबै हराएका 
पुरुषषंभ  हे पुरुषश्रेष्ठ इयं  यो वयं इव  हामी यै 

पत्या  पतिरूप पुरी  मथुरा पुरी न शोभते  शोभित भएको छैन 
त्वया  हजुर्धारा निवृत्तोत्सवमङ्गलाः  उत्सव, 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


८२८५ 


अध्याय ण्ण 


वाक्यार्थ हे पुरुषश्वेष्ठ ! पतिरूप हजुरले रहित भएकी यी मथुरा पुरीको पनि हाम्रो जस्तै कुनै 
शोभा छैन, हाम्रा ४ यसका पनि सम्पूर्ण उत्सव र मङ्गलहरू केही हदेनन् । 


अनागसां त्वं भूतानां कृतवान् द्रोहमुल्बणम् । 
भ  ५ नीतो भूतधरुक् ्  
तेनेमां भो दशां नीतो र को भेत शम् ॥ ५७ ॥ 


पदार्थ 

भो हे स्वामी 

त्वं  हजुरले 
अनागसां  निरपराधी 
भूतानां  प्राणीहरूसंग 
उल्बणं  घोर 


द्रं  देष 

कृतवान्  गर्नुभयो 
तेन  त्यही कारणले 
इमां  यस्तो 

दशां  अवस्थामा 
नीतः  प्राप्त हुनुभयो 





भूतघरुक्  निरपराध प्राणीसंग 
द्रोह गर्न 

कः  कसले 

डां  कल्याण 

लभेत  पाडला र 


वाक्यार्थ हे स्वामी ! हजुरले निरपराधी प्राणीहरूसंग घोर द्वेष गर्नुभयो । त्यसैले हजुरलाई यस्तो 
गति प्राप्त भयो, निरपराध प्राणीसंग द्रोह गर्ने कसले चाहं कल्याण पाडला र ? 


सर्वेषामिह भूतानामेष हि प्रभवाप्ययः । 
गोप्ता च तदवध्यायी न क्वचित् सुखमेधते ॥ ४८॥ 


पदार्थ 

हि  निश्चय नै 

इह  यस संसारमा 
एषः  यिनै भगवान् 
सर्वेषां  सम्पूर्ण 


भूतानां  प्राणीहरूका 
प्रभवाप्ययः  उत्पत्तिकर्ता र 
विनाशक 

गोप्ता च  रक्षक पनि हुनुहुन्छ 
तदवध्यायी  उहाँको तिरस्कार 





गर्नले 

क्वचित्  कहीं पनि 
सुखं  सुख 

न एधते  प्राप्त गर्दैन 


वाक्यार्थ यस संसारमा रेका सम्पूर्ण प्राणीहरूको उत्पत्ति, पालन र संहार गर्ने यिनै भगवान् 
हनहन्छ, उहाँको तिरस्कार गर्नैले कहीं पनि सुख प्राप्त गर्दन । 


श्रीडुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 


राजयोषित आवास्य भगवांल्लोकभावनः। 


यामाहुलोकिकीं संस्थां हतानां समकारयत् ॥ ४९॥ 


पदार्थ 


राजयोषितः  राजा कंसकी हतानां  मरेकाहरूका निम्ति 


लोकभावनः  संसारका पालक पत्नीहरूलाई 
भगवान्  भगवान् श्रीकृष्णले आरवास्य  सम्णाईबुखाई गरेर छोकिकीं  लौकिक 


यां  जस्तो 


रामालन्द्री टीका 


४२८६ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४४ 


संस्थां  काजक्रिया आहुः  भन्दछन् त्यसलाई समकारयत्  गराउनुभयो 


ताक्यार्थ संसारका पालक भगवान् श्रीकृष्णले कसपत्नीहरूलाई सम्णाईबुखाई शान्त पार्नुभयो 
र त्यसपच्छि मरेकाहरूका लागि लोकमा जेजस्तो काजक्रिया गर्ने व्यवस्था छ, त्यो गराउनुभयो । 


मातरं पितरं चैव मोचयित्वा बन्धनात् । 
कृष्णरामो ववन्दाते शिरसा स्पृश्य पादयोः ॥ ५०॥ 





पदार्थ बन्धनात्  बन्धन कारागार शिरसा  शिरले 

अथ  त्यसपचछि नाट पादयोः  पाउमा 

मातरं  माता र मोचयित्वा एव  मुक्त गरेर आस्पृश्य  छोएर 

पितरं च  पितालाई पनि कृष्णरामो  श्रीकृष्ण, बलरामले ववन्दाते  वन्दना गर्नृभयो 


ताक्यार्थ त्यसपचछछि श्रीकृष्ण र बलरामले मातापितालाई बन्धनबाट मुक्त गर्नुभयो र शिरले 
पाडमा छोएर वन्दना गर्नुभयो । 


देवकी वसुदेवश्च विज्ञाय जगदीरवरो । 
कृतसंबन्दनो पुत्रो सस्वजाते न शङ्कितो ॥ ५९॥ 


पदार्थ पुत्रो  दुबे छोरालाई न सस्वजाते  आलिङ्गन 
देवकी  देवकी र जगदीश्वरो  जगत्का मालिक गर्जुभएन 


वसुदेवः च  वसुदेवले पनि विज्ञाय  सम्षर 
कृतसंवन्दनो  वन्दना गरिरहेका शङ्कितो  शङ्कित हुनुभयो र 
ताक्यार्थ देवकी र वसुदेवले पनि वन्दना गरिरहेका दुबे छोरालाई जगत्का मालिक भगवान् 
सम्णेर शङ्कित हुनुभयो र आलिङ्गन गर्नुभएन । 





९ 


इति श्रीमदुभागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे पूवौधे 
कंसवधो नाम चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४४ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


४२८७ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४५ 


अथ पञ्चचत्वारिशो ऽध्यायः 
श्रीकृष्ण र बलरामको उपनयन संस्कार एवं गुरुकुल प्रवेश 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
पितरावुपलब्धार्थौ विदित्वा पुरुषोत्तमः। 
मा भूदिति निजां मायां ततान जनमोहिनीम् ॥ १॥ 





पदार्थ गरेको मोहित गर्ने 
पुरुषोत्तमः  भगवान् श्रीकृष्णले विदित्वा  थाहा पाई निजां  आफ्नो 
पितरो  मातापिताले मा भूत् इति  यस्तो नहोस् भन्ने मायां  मायाशक्ति 
उपलब्धार्थो  वास्तविक कुरा हेतुले ततान  फैलाउनुभयो 
बुेर आपूप्रति भगवदभाव जनमोहिनीम्  संसारलाई 


ताक्यार्थ माता, पिताले आपरूलाई जगदीश्वर ठानी भगवद भाव गर्न लागेको बुर त्यसो नहोस् 
भनी भगवान् श्रीकृष्णले संसारलाई मोहित पार्ने आफनो मायाशक्तिलाई फैलाउनुभयो । 


उवाच पितरावेत्य साग्रजः सात्वतषभः। 
प्रश्रयावनतः प्रीणन्नम्ब तातेति सादरम् ॥ २॥ 


पढार्थ एत्य  गएर इति  इत्यादि वचनद्वारा 
साग्रजः  बलरामले सहित प्रश्रयावनतः  नम्रतापूर्वक दुकेर प्रीणन्  प्रसन्न गरा्खँदे 
सात्वतष॑भः  यादवश्रेष्ठ सादरं  आदरपूर्वक उवाच  भन्न लाग्नुभयो 
श्रीकृष्णले अम्ब  हे माता 

पितरो  मातापिताको नजिक तात  हे पिता 





वाक्यार्थ यदुवंशीहरूमा श्रेष्ठ भगवान् श्रीकृष्ण दाजु बलरामका साथमा मातापिताका नजिकै 
गएर नम्रतापूर्वक केर आदसपूर्वक हे माता! हि पिता! इत्यादि वचनद्वारा उहोँहरूलाई प्रसन्न 
गराठँदे भन्न लागनुभयो । 


् ५   पः ९ 
नस्मत्ता युवयास्तात नलत्वात्काण्ठतयारप । 


बाल्यपोगण्डकेशोराः पुत्राभ्यामभवन् क्वचित् ॥ ३॥ 


पदार्थ अस्मत्तः  हामीप्रति उत्कण्ठित भए 
तात  हे पिताजी नित्योत्कण्ठितयोः  स्वै अपि  पनि 


रामालन्द्री टीका 


४२८८ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४५ 
युवयोः  हजुर दुरईलाई बाल्यपोगण्डकेदोराः  बाल्य, क्वचित्  कुनै पनि आनन्द 


पुत्राभ्याम्  हामी पुत्रदारा पौगण्ड र किशोर अवस्थाका न अभवन्  प्राप्त भएनन् 


वाक्यार्थ हे पिताजी ! हजुरहरू सध हामीलाई प्राप्त गर्न उत्कण्ठित भद्रहनुभयो तर पनि हाम्रो 
बाल्य, पौगण्ड र किशोर अवस्थामा हामीले दिने कुनै पनि आनन्द हजुरहरूलाई प्राप्त भएन। 


 र,  ९  र  
न लब्धो देवहतयोवौसो नो भवदन्तिके। 
यां बाखाः पितृगेहस्था विन्दन्ते लालिता मुदम् ॥ ५॥ 





पदार्थ न न्धः  प्राप्त गरेनौँ बाखाः  बालकहरूले 
दैवहतयोः  भाग्यले ठ्गिएका पितृगेहस्थाः  आप्ना पिताको यां  जुन 

नो  हामी दुरईले पनि घरमा रहेर मुदं  खुसी 

भवदन्तिके  हजुरहरूको नजिकखालिताः  लालनपालन विन्दन्ते  पाउंछन् त्यो पनि 
वासः  बस्ने सुअवसर गरिएका हामीले पाएँ 


ताक्यार्थ भाग्यले ठ्गिएका कारण छोरा भएर पनि हामी दुईले हजुरहरूको नजिक बस्ने 
सुअवसर प्राप्त गरेनौँ। पिताको घरमा लालनपालन गरिएका बालकटहरूले जुन खुसी प्राप्त गर्दन, 
त्यो पनि हामीले पाएनौँ । 


 सीर्थसम्भवो न न जनित     
सवाथस्म्मवा दहा जानतः पाषता यतः । 


          
न तयायात नवश प्त्रिमत्यः शतायुषा ॥ ५॥ 
पदार्थ जनितः  जन्माइयो र मत्यः  मान्छेले 
सवोथंसम्भवः  सम्पूर्ण पोषितः  पालन गरियो रातायुषा  स्यो वर्षको आयुले 
पुरुषर्थप्राप्तिको साधन भएको तयोः  ती दई पनि 
देहः  शरीर पित्रोः  बाबुजामाको न याति  तिर्न सक्दैन 
यतः  जुन बानुआमाद्रारा निर्वेशं  उपकारको बदला 





ताक्यार्थ सम्पूर्ण पुरुषार्थप्राप्तिको साधन भएको यो शरीर जुन बाबुआमाबाट उत्पन्न भयो र 
पालित भयो, त्यसको बदला तिर्न स्यौ वर्षको आयुले पनि सकिंदेन। 


यस्तयोरात्मजः कल्प आत्मना च धनेन च । 
वृत्तिं न दद्यात् तं प्रेत्य स्वमांसं खादयन्ति हि ॥ ६॥ 


पदार्थ कल्पः  समर्थ भएर पनि तयोः  ती बाबुआमाको 
यः  जुन आत्मना च  शरीरले र वृत्तिं  सेवा 
आत्मजः  सन्तानले घनेन च  धनले पनि न दद्यात्  गर्दैन 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध 


तं  त्यसलाई 


श्रीमद्भागवत 


हि  निश्चय नै 


८४२८९ 
अध्याय ४५ 


खादयन्ति  खुवा्ंछन् 


प्रत्य  मरेपचछि यमदूतले स्वमांसं  आपन मासु 


ताक्यार्थ जुन सन्तानले सामर्थ्यं हँदाहदे पनि शरीर, धन आदिद्रारा आपफ्ना बाबुजआमाको सेवा 
गर्दैन, त्यसलाई मरेपछि यमराजका दूतहरूले उसैको मासु खुवा्ंछन्। 


मातरं पितरं वृद्धं भायां साध्वीं सुतं शिशुम् । 
गुरं विप्रं प्रपन्नं च कल्पोऽबिभ्रच्छर्वसन् मृतः ॥ ७॥ 





पदार्थ साध्वीं  पतिव्रता विप्रं  ब्राह्मणलाई 

कल्पः  समर्थ भएर पनि भायां  पत्नीलाई प्रपन्नं च  शरणमा परेकालाई 
वृद्धं  बुढा शिं  बालक अबिभ्रत्  पालनपोषण नगर्ने 
मातरं  आमा सुतं  छोरालाई र्वसन्  जिंदो 

पितरं  बाबुलाई गुरुं  गुरुलाई मृतः  मर्दा हो 


ताक्यार्थ समर्थं भएर पनि बुढा आमाबाबु, पतिव्रता पत्नी, बालक छोरा, गुरु, ब्राह्मण र 
शरणागतको पालनपोषण नगर्ने मानिस जिरँदो मर्दा हो । 


तन्नावकल्पयोः कंसान्नित्यमुद्धिग्नचेतसोः। 
मोघमेते व्यतिकान्ता दिवसा वामनच॑तोः ॥ ८ ॥ 





र्भ् ४०१ 
पदार्थ भएका कारण नो  हामी दुरईदका 
र 
तत्  त्यसकारण अकल्पयोः  असमर्थ बनेका एते  यी 
कंसात्  कसदेखि वां  हजुरहरूको दिवसाः  दिनहरू 
नित्यं  सरै अनचंतोः  पूजा सेवा मोघं  व्यर्थे 
उद्विग्नचेतसोः  चित्त उद्विग्न नगरेका व्यतिक्रान्ताः  बिते 


ताक्यार्थ कसको डरले चित्त उराएर केही गर्न नसक्ने बनेका हामग्रा यी दिनहरू हजुरहरूको 
सेवा नगरीकन व्यर्थे बिते। 


तत् क्षन्तुमह॑थस्तात मातनँ परतन्त्रयोः। 
अकुर्वतोर्वां शुश्रूषां किटष्टयोदुहिदा भृशम् ॥ ९॥ 





पदार्थ भृरां  अत्यन्त वां  हजुरहरूको 
तात  हे पिता किलष्टयोः  दुःख दिदएका शुभ्रुषां  सेवा 
मातः  हे माता परतन्त्रयोः  परतन्त्र हुनुभएका अकुवंतोः  नगरेका 
दहंदा  दुष्ट कसद्रारा कारागारमा थुनिनुभएका नो  हामी दुर्इलाई 


रालालन्द्री टीका 


८४२९० 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४५ 


तत्  त्यस अपराधमा कन्तु  क्षमा दिन अहंथः  योग्य हुनुहन्छ 


वाक्यार्थ हे पिता! हे माता! दुष्ट कसले हजुरहरूलाई अत्यन्त दुःखकष्ट दिएर कारागारमा 
थुनिदिएका कारण हामीहरूले हजुरहरूको कुनै सेवा गर्न सकेनौँ। त्यस अपराधका लागि 
हामीलाई क्षमा गरिदिनुहोस् । 


श्रीडुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 


   


इति मायामनुष्यस्य हरेविंश्वात्मनो गिरा । 
मोहितावङ्कमारोप्य परिष्वज्यापतुमुंदम् ॥ ० ॥ 


पदार्थ इति  यसप्रकारको आरोप्य  राखेर 
मायामनुष्यस्य  लीला गर्नका गिरा  वाणीद्रारा परिष्वज्य  अंगालो मारी 
निम्ति मनुष्यशरीर धारण मोहितो  मोहित भएका वसुदेव मुदं  आनन्द 

गर्नुभएका र देवकीले श्रीकृष्ण, आपतुः  प्राप्त गर्मुभयो 
विङ्वात्मनः  विश्वका आत्मा बलरामलाई 

हरेः  श्रीकृष्णको अङ्कं  काखमा 





ताक्यार्थ लीला गर्नका निम्ति मनुष्यशरीर धारण गर्नुभएका विश्वका आत्मा भगवान् 
श्रीकृष्णको यसप्रकारको कथनद्वारा मोहित भएका वसुदेव र देवकीले उहांँहरूलाई काखमा लिएर 
अंगालो मार्दे आनन्दको अनुभव गर्नुभयो । 


सिञ्चन्तावश्रुधारामिः स्नेहपाशेन चावृतो । 
न किञ्चिदूचतु राजन् बाष्पकण्ठो विमोहितो ॥ १९॥ 





पदार्थ स्नेहपारोन च  स्नेहको डोरीले वसुदेवले 

राजन्  हे राजा परीक्षित् आवृतौ  बांधिएका किञ्न्ित्  केही पनि 
अश्रुधाराभिः  आंसुका विमोहितो  मोहित भएका र॒ न उन्वतुः  बोल्नुभएन 
धाराहरूद्रारा बाष्पकण्ठो  आंसु आउनाले 

सिञ्चन्तो  सेचन गरिरहेका गला अवरुद्ध भएका देवकी र 


ताक्यार्थ हे राजा परीभ्षित् ! ओंँखाबाट बगेका ओंँसुका धाराले काखमा राखेका पुत्रहरूलाई 
भिजाद्रहेका, स्नेहको डोरीले बांँधिएका, मोहित भएका र ओआंसु आडउनाले गला अवरुद्ध भएका 
वसुदेव र देवकीले केही पनि बोल्नुभएन। 


एवमाश्वास्य पितरो भगवान् देवकीसुतः । 
मातामहं तू्रसेनं यदूनामकरोन्नृपम् ॥ १२॥ 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध 


पदार्थ 

भगवान्  एेश्वर्यशाली 
देवकीसुतः  देवकीका छोरा 
भगवान् श्रीकृष्णले 


श्रीमद्भागवत 


एवं  यसप्रकार 

पितरो  बावुआमालाई 
आर्वास्य  आश्वस्त पारेर 
मातामहं  मावली हजुरबुबा 





४२९१ 
अध्याय ४५ 


उग्रसेनं तु  उग्रसेनलाई 
यदूनां  यदु वंशीहरूका 
नृपं  राजा 

अकरोत्  बनाउनुभयो 


ताक्यार्थ यसरी मातापितालाई सान्त्वना दिदसकेपचछ्छि देवकीनन्दन भगवान् श्रीकृष्णले आपफ्ना 
मावली हजुरुबा उग्रसेनलाई यदु वंशीहरूका राजा बनाउनुभयो । 


आह चास्मान् महाराज प्रजाश्चाज्ञप्तुमहेसि । 
ययातिशापाद् यदुभिनोसितन्यं नृपासने ॥ १३॥ 


पदार्थ 


प्रजाः च  प्रजाहरूलाई 


आह च  भगवान् श्रीकृष्णले आज्ञप्तुं  आज्ञा दिन 





यदुभिः  यदु वंशीहरूले 
नृपासने  राजसिंहासनमा 


भन्नुभयो पनि अर्हसि  सवनुहुन्छ न असितन्यं  बस्नु्हदेन 
महाराज  हे महाराज ययातिशापात्  ययातिको 
अस्मान्  हामी श्रापको कारण 


ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभयो हे महाराज ! हामी हजुरका प्रजा हौं । अतः हामीलाई 
आज्ञा दिन सक्नुहन्छ । ययातिको श्राप परेकाले यदुवंशीहरूले राजसिंहासनमा बस्नुहैदेन । 
टिप्पणी ययाति र यदुको प्रसङ्ग भागवतको ९१८३८४० मा र ९१९२२२२ मा आंछ। 
ययातिले आपफ्ना जेठा छोरा यदुलाई तिम्रो यौवन मलाई देऊ म विषयभोग गर्न चाहन्हु भनी 
माग्दा यदुले आफ्नो यौवन दिन अस्वीकार गरेका धथिए। त्यसैले ययातिले यदु आदि चार 
छोरालाई नदिई कान्छो छोरो पूरुलाई आफ्नो सम्पूर्णं राज्य दिएका थिए। यसरी ययातिले जेठा 
छोरा यदुलाई राज्याधिकारबाट वञ्चित गराएका थिए। 


मयि भृत्य उपासीने भवतो विबुधादयः। 
बि हरन्त्यवनताः किमुतान्ये नराधिपाः ॥ ४ ॥ 





पदार्थ अवनताः  नतमस्तक भएका हरन्ति  टक्या्दचछछन् भने 
मयिम विबुधादयः  देवताहरूले अन्ये  अरू 

भृत्ये  सेवकको रूपमा भवतः  हजुरको लागि नराधिपाः  राजाहरूको त 
उपासीने  रहेपच्छि बिं  उपहार किम् उत  के कुरा 


ताक्यार्थ म हजुरको सेवकका रूपमा रहेपछि हजुरलाई देवताहरूले त नतमस्तक भएर उपहार 
चटढारंछन् भने अन्य राजाहरूको त के कुरा ? 


रामालन्द्री टीका 


४२९२ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४५ 
सवान् स्वाञ्ज्ञातिसम्बन्धान् दिग्भ्यः कंसभयाकुखान्। 


यटुवृष्ण्यन्धकमधुदाशाहकुकुरादिकान् ॥ १५॥ 
सभानितान् समाश्वास्य विदेशावासकरिंतान्। 


न्यवासयत् स्वगेहेषु वित्तैः सन्तप्यं वि्वकृत् ॥ १६॥ 
पदार्थ यदुवृष्ण्यन्धकमधुदाराह बोलाएर 
विङ्वकृत्  संसारका निर्माता क्ुकुरादिकान्  यदु, वृष्णि, समाश्वास्य  सान्त्वना दिएर 
भगवान् श्रीकृष्णले अन्धक, मधु, दाशार्ह र कुकुर सभाजितान्  सम्मानित भएका 
कंसभयाकुखान्  कसको डरले आदि वंशमा उत्पन्न भएका उनीहरूलाई 
आकुलव्याकुल भएका स्वान्  आपना वित्तैः  धनसम्पत्तद्रारा 
विदेश्ावासकरिंतान्  परदेशको ज्ञातिसम्बन्धान्  दाजुभाइ र॒सन्तप्यं  सन्तुष्ट बनाएर 
बसाइको दुःखले पीडित सम्बन्धीहरूलाई स्वगेहेषु  आआपना घरतर्फा 
सवोन्  सम्पूर्ण दिग्भ्यः  विभिन दिशाबाट न्यवासयत्  फर्काडनुभयो 





ताक्यार्थ संसारका निर्माता भगवान् श्रीकृष्णले कसको उरले आकुलव्याकुल भई जहाँतहीं 
छरिएर विदेसिएका आफ्ना सम्पूर्ण यदु, वृष्णि, अन्धक, मधु, दाशार्ह र कुकुर आदि वंशमा उत्पन्न 
भएका दाजुभाद र सम्बन्धीहरूलाई बोलाएर सान्त्वना दिनुभयो र त्यसपछि सम्मानपूर्वक 
धनसम्पत्ति दिएर सन्तुष्ट बनाएर आआपफ्नो घर फकडनुभयो । 


कृष्णसङर्षणभ्जेर्गप्ता ठन्धमनोरथाः। 
गृहेषु रेमिरे सिद्धाः कृष्णरामगतज्वराः ॥ १७ ॥ 
वीक्षन्तोऽहरहः प्रीता मुकुन्दवदनाम्बुजम् । 


नित्यं प्रमुदितं श्रीमत् सदयस्मितवीक्षणम् ॥ १८ ॥ 





पदार्थ फल प्राप्त गरेका र  मुकुन्द 
कृष्णसङ्कषणसुजेः  श्रीकृष्ण र प्रीताः  प्रसन्न भगवान्को मृखकमललाई 
बलरामका बाहूद्रारा सिद्धाः  सज्जनहरूले अहरहः  दिनदिनै 

गुप्ताः  सुरक्षित भएका नित्यं  सर्च वीक्षन्तः  अवलोकन गर्दै 
कृष्णरामगतज्वराः  श्रीकृष्ण र प्रमुदितं  प्रसन्न रहने गृहेषु  आआप्ना घरमा 
बलरामद्वारा सम्पूर्ण दुःखकष्ट श्रीमत्  शोभासम्पन्न रेमिरे  रमाउन लागे 
हटाइएका सदयस्मितवीक्षणं  दयालु 

रब्धमनोरथाः  इच्छा अनुसार मुस्कान र हेराइले सहित भएको 


रामालन्द्री टीका 


८४२९३ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४५ 


ताक्यार्थ श्रीकृष्ण र बलरामको बाहुबलद्रारा सुरक्नित भएका कारण दुःखकष्ट हटेर प्रसन्न 
भएका र इच्छा अनुसार फल प्राप्त गरेका सज्जनहरूले सध प्रसन्न रहने शोभासम्पन्न दयालु 
मुस्कान र हेराइले सहित भएको मुकुन्द भगवान्को मुखकमललाई दिनदिनै अवलोकन गर्दै आ 
आफ्नो घरमा रमाउन लागे । 


तत्र प्रवयसो ऽप्यासन् युवानोऽतिबठोजसः। 
पिबन्तोऽक्षसुकुन्दस्य मुखाम्बुजसुधां मुहुः ॥ १९॥ 





पदार्थ मुखाम्बुजसुधां  मुखरूपी अपि  पनि 

तत्र  त्यहँ मथुरामा कमलको अमृतलाई युवानः  युवाजस्ता 

अक्षिः  आंखाले मुहुः  बारम्बार अतिबटोजसः  अति बलशाली 
मुकुन्दस्य  भगवान् पिबन्तः  पान गरिरहेका र चम्किला 

श्रीकृष्णको प्रयसः  बुढाबुढी आसन्  थिए 


ताक्यार्थ आंँखाले निरन्तर भगवान्को मुखरूपी कमलको अमृत पान भगवान्को दर्शन गरेका 
कारण मथुराका बुढाबुदढीहरू पनि युवा पँ अति बलिया र चम्किला देखिए । 


अथ नन्दं समासाद्य भगवान् देवकीसुतः । 
सङकषणर्च राजेन्द्र परिष्वज्येदमुचतुः ॥ २०॥ 


पदार्थ भगवान्  भगवान् श्रीकृष्ण र॒ परिष्वज्य  अङ्माल गर्दै 
राजेन्द्र  हे महाराज परीक्षित् सङ्षणः च  बलराम पनि इदं  यस्तो कुरा 

अथ  त्यसपछि नन्दं  नन्द भएको ठामा जतुः  भन्न लाग्नुभयो 
देवकीसुतः  देवकीपुत्र समासाद्य  आएर 





ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! त्यसपछि देवकीपुत्र भगवान् श्रीकृष्ण र बलराम दुबे जना नन्द 
भएको ठाउँमा आउनुभयो र उहाँलाई अङ्माल गर्दै यसो भन्न लाग्नुभयो । 


पितर्यवाभ्यां स्निग्धाभ्यां पोषितो लालितो मृदम् । 
पित्रोरभ्यधिका प्रीतिरात्मजेष्वात्मनोऽपि हि ॥ २९॥ 


पदार्थ लाकितौ  लालन आत्मनः अपि  आफूलाई 
पितः  हे पिताजी पोषितो  पालन गर्नभयो भन्दा पनि 
स्निग्धाभ्यां  परम स्नेही हि  निश्चय नै अभ्यधिकाः  बदता 


युवाभ्यां  हजुर दुरईदले हाम्रो 
भृरां  अत्यन्त 


पित्रोः  बाबुआमाको 
आत्मजेषु  सन्तानका प्रति 





प्रीतिः  प्रेम हन्छ 


रामालन्द्री टीका 


८२९४ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४५ 


ताक्यार्थ हे पिताजी ! हजुर र माता यशोदाले बडो स्नेहसंग हाम्रो लालनपालन गर्नुभयो। 
निश्चय ने बाबुआमाले आपफूलाई भन्दा पनि बढी प्रेम सन्तानलाई गर्दचछछन् । 


स पिता सा च जननी यो पुष्णीतां स्वपुत्रवत् । 
रियन् बन्धुभिरुत्सृष्टानकव्येः पोषरक्षणे ॥ २२॥ 


पदार्थ 


उत्सृष्टान्  त्यागिएका 


पोषरक्षणे  पालन र रक्षा गर्न शिद्यन्  बालबालिकालाई 


पुष्णीतां  पालनपोषण गर्दछछछन् 
सः त्यहीनै 


अकल्यैः  असमर्थ यो  जसले पिता  बाबु होर 
बन्धुभिः  बन्धु आफन्त स्वपुत्रवत्  आपन सन्तानलाई साच  तिन 
हरद्रारा जननी  आमा हुन् 





वाक्यार्थ पालनपोषण गर्न असमर्थं आफन्तहरुद्रारा त्यागिएका बालबालिकालाई पनि जसले 
आफ्नै सन्तानलाई ४ लालनपोषण गर्दछ्न्, वास्तवमा तिन ने बाबु र आमा ह॒न्। 


यात यूयं रजं तात वयं च स्नेहदुःखितान् । 
ज्ञातीन् वो द्रष्टुमेष्यामो विधाय सुहृदां सुखम् ॥ २२॥ 





पदार्थ वयं च  हामीहरू पनि दुःखी 

तात  हे पिताजी सुहृदां  स्नेही बन्धुबान्धवलाई ज्ञातीन्  प्रिय बान्धव 
यूयं  हजुरहरू सुखं  सुखी वः  हजुरहरूलाई 
व्रजं  व्रजमा विधाय  बनाएर द्रष्टुं  देखन 

यात  जानुहोस् स्नेहदुःखितान्  प्रमका कारण एष्यामः  आउनेछ 


ताक्यार्थ हे पिताजी ! अब हजुरहरू व्रजमा जानुहोस्। हामीहरू स्नेही बन्धुबान्धवलाई प्रसन्न 
गराएर प्रमका कारण विछछोडमा दुःखी हुनुभएका हजुरहरूलाई भेटन आउनेक्छौं । 


एवं सान्त्वस्य भगवान् नन्दं सव्रजमच्युतः। 
वासोऽलङ्कारकुप्यायरहंयामास सादरम् ॥ २४ ॥ 


पदार्थ सव्रजं  त्रजवासी सहित वासोऽलङ्कारकुप्यादयेः  वस्त्र, 
भगवान्  भगवान् नन्दं  नन्दलाई गरगहना, भांँडाकुुंडा आदि दिएर 
अच्युतः  अच्युतले सान्त्वय्य  सान्त्वना दिएर अहंयामास  सत्कार गर्नुभयो 
एवं  यसप्रकार सादरं  आदरपूर्वक 





ताक्यार्थ भगवान् अच्युतले ब्रजवासीले सहित नन्दलाई सान्त्वना दिएर आदरपूर्वकं वस्त्र, 
गरगहना, भांडाकुडा आदि दिएर सत्कार गर्जुभयो । 


रामालन्द्री टीका 


८२९५ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४५ 


इत्यक्तस्तो परिष्वज्य नन्दः प्रणयविहरः। 
पूरयन्नश्रुमिरनत्रे सह गोपव्रजं ययो ॥ २५॥ 





पदार्थ नन्दः  नन्द अश्रुभिः  आंसुले 

इति उक्तः  भगवानूदरारा यति तो  उहाँ दुई श्रीकृष्ण र॒ पूरयन्  भर्द 

भनिएका बलराम लाई गोपैः सह  गोपहरूका साथमा 
प्रणयविह्वलः  प्रेमले विहल परिष्वज्य  अङ़माल गरेर व्रजं  व्रजमा 

भएका नेत्रे  दुबे खा ययो  प्रस्थान गर्नुभयो 


वाक्यार्थ भगवानूले यसो भन्नुभएपचछ्ि प्रेमले विह्वल भएका नन्दले श्रीकृष्ण र बलराम दुबैलाई 
अङ्माल गर्नुभयो र आंँखाभरि आंसु लिएर गोपहरूका साथमा व्रजतफं प्रस्थान गर्नुभयो । 


अथ शूरसुतो राजन् पुत्रयोः समकारयत् 
पुरोधसा बाह्यणेरुच यथावद् दिजसंस्कृतिम् ॥ २६॥ 





पढार्थ पुरोधसा  पुरोहित र यथावत्  विधिपूर्वक 
राजन्  हे राजा बाह्मणेः च  ब्राह्मणहरूद्रारा द्विजसंस्कृतिं  द्रिजातिको 
अथ  त्यसपछि पनि संस्कार यज्ञोपवीत संस्कार 
शुरसुतः  शूरपुत्र वसुदेवले पुत्रयोः  दुबे छोराको समकारयत्  गराउनुभयो 


ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! त्यसपछि वसुदेवले पुरोहित र ब्राह्मणहरूलाई बोलाएर दुबे 
छोराको विधिपूर्वक द्विजातिले गर्ने यज्ञोपवीत संस्कार गराउनुभयो । 


तेभ्योऽदाद् दक्षिणा गावो रुक्ममालाः स्वलङ्कृताः । 
स्वलङ्कुतेभ्यः सम्पूज्य सवत्साः क्षोममालिनीः ॥ २७॥ 





पदार्थ स्वलङ्कृताः  सिंगारिएका क्षोममालिनीः  रेसमी वस्त्र र 
स्वलङकुतेभ्यः  वस्त्र, आभूषण रुक्ममालाः  सुनको माला माला लगाएका 

आदिले सुसज्जित भएका लगाएका गावः  गाईहरू 

तेभ्यः  ती ब्राह्मणहरूलाई सवत्साः  बाच्छाले सहित दक्षिणाः  दक्षिणाका रूपमा 
सम्पूज्य  पूजा गरेर भएका अदात्  दिनुभयो 


ताक्यार्थ वसुदेवले ब्राह्मणहरूलाई अनेक प्रकारका कपडा र आभूषणले सिंगारेर उनीहरूको 
पूजा गर्नुभयो र घाँटीमा सुनको माला र शरीरमा रेसमी कपड़ा लगाएर सुसज्जित भएका बाच्छा 
सहितका गाईहरू दक्षिणाका रूपमा दिनुभयो । 


रामालन्द्री टीका 


४२९६ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४५ 


याः कृष्णरामजन्मक्षं मनोदत्ता महामतिः। 
तार्चाददादुस्मृत्य कंसेनाधमंतो हताः ॥ २८॥ 


पदार्थ मनोदत्ताः  दान गर्ने सङ्ल्प ताःच  ती गाईलाई पनि 
महामतिः  बुद्धिमान् वसुदेवले गर्नुभएको थियो तर अनुस्मृत्य  सम्ीसम्की 
कृष्णरामजन्मक्षं  श्रीकृष्ण र॒ कंसेन  कसद्रारा अददात्  दान गर्नुभयो 
बलरामको जन्म नक्षत्रमा अधमंतः  बलपूर्वक 

याः  जति गाई हृताः  अपहरण गरिएका 





वाक्यार्थ बुद्धिमान् वसुदेवले श्रीकृष्ण र बलरामको जन्मसमयमा जेजति गाई दान गर्ने सडल्प 
गर्नुभएको धियो तर कंसले ती सबे अपहरण गरेर लगेको धियो, ती प्रत्येकलाई सम्णैसम्णी दान 
गर्नुभयो । 


ततर्च ठब्धसंस्कायो द्विजत्वं प्राप्य सुतो । 
गगौद् यदुकुलाचायौद् गायत्रं ्रतमास्थितो ॥ २९॥ 





पदार्थ पुरोहित श्रीकृष्णबलरामले 

ततः च  त्यसपछि गगीत्  गर्गबाट गायत्रं  गायत्री जपको 
कन्धसंस्कारो  उपनयन संस्कार द्विजत्वं  द्विजत्वभाव व्रतं  नियम 

गरिएका प्राप्य  पाएर आस्थितो  पालन गर्नुभयो 
यदुकुलाचायौत्  यदुकुलका सुव्रतो  व्रतनिष्ठ भएका 


ताक्यार्थ यसरी यदुकुलका पुरोहित गर्गाचार्यबाट उपनयनसंस्कार भएपच्ि व्रतनिष्ठ श्रीकृष्ण र 
बलरामले गायत्री जपको नियम पालन गर्नुभयो । 


न्रे   ५ ९, जगदीरवरो मे 
प्रभवो सर्वविद्यानां सर्वज्ञो जगदीश्वरो । 
नान्यसिद्धामलज्ञानं गृहमानो नरेहितेः ॥ २०॥ 


पदार्थ जगदीश्वरो  संसारका मालिक नरेहितेः  मान्छेको कल्याणका 
सवैविद्यानां  सम्पूर्ण विद्याका श्रीकृष्ण र बलरामले निम्ति 
प्रभवो  उत्पत्तिकर्ता नान्यसिद्धामलज्ञानं  स्वतः गृहमानो  गोप्य नै राख्नुभएको 
सर्व्॑ञो  सर्वज्ञ सिद्ध निर्मल ज्ञानलाई थियो 





वाक्यार्थ सम्पूर्ण विद्याका उत्पत्तिकर्ता संसारका मालिक सर्वज्ञ भगवान् श्रीकृष्ण र बलरामले 
मान्छेको हितका निम्ति आफ्नो निर्मल ज्ञान गोप्य ने राख्नुभएको थियो । 


रामालन्द्री टीका 


८२९७ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४५ 
अथो गुरुकुठे वासमिच्छन्ताबुपजग्मतुः । 
कार्यं सान्दीपनिं नाम ह्यवन्तिपुरवासिनम् ॥ ३९॥ 
पदार्थ वासं  बस्न सान्दीपनिं नाम  सान्दीपनि 
अथो  त्यसपछि इच्छन्तो  इच्छा गर्दै नामका 


अवन्तिपुरवासिनं  उज्जैनमा 
बसोबास गर्न 


हि  निश्चय नै दुबै भाई कार्यं  कश्यपगोत्रीय गुरुकं 
गुरुकुठे  गुरुकुलमा उपजग्मतुः  जानुभयो 
ताक्यार्थ त्यसपछि गुरुकुलमा बसेर विद्या आर्जन गर्न चाहने ती दुबे भाद उन्जेनमा बस्ने 
सान्दीपनि नामक कश्यपगोत्रीय गुरुकहाँ जानुभयो । 





यथोपसाद्य तो दान्तो रुरो वृत्तिमनिन्दिताम् । 
ग्राहयन्तावुपेतो स्म भक्त्या देवमिवादुतो ॥ ३२॥ 


पदार्थ गुरो  गुरुप्रति रः  गुरुद्रारा प्रशंसित हदे 
तो  ती श्रीकृष्ण र बलराम अनिन्दितां  अनिन्दित भक्त्या  भक्तिपूर्वक 
यथा  विधिपूर्वक प्रशंसनीय देवं इव  इष्ट देवतालाई ठै 


उपसाद्य  गुरुको नजिक गई 
दान्तो  जितेन्द्रिय बनेर 


वृत्तिं  वृत्ति सेवाभाव 
ग्राहयन्तो  प्रदर्शन गर्दै 


उपेतो स्म  सेवा गर्न 





लाग्नुभयो 


ताक्यार्थ विधिपूर्वक गुरुका नजिक पुगनुभएका जितेन्द्रिय श्रीकृष्ण र बलरामले गुरुप्रति गर्नुपर्ने 
प्रशंसनीय सेवाभाव देखा्ँदे र गुरुद्रारा आफूसमेत प्रशंसित हदे भक्तिपूर्वक गुरुको सेवा गर्न 
लाग्नुभयो । 


    


तयोद्धजवरस्तुष्टः शुद्धभावानुवृत्तिभिः। 
प्रोवाच वेदानखिलान् साङ्गोपनिषदो रुरुः ॥ ३३॥ 


पदार्थ 


तुष्टः  सन्तुष्ट हुनुभएका 


तयोः  उहांहरू दुबैले श्रीकृष्ण द्विनिवरः  ब्राह्मणश्रेष्ठ 


बलरामले गरेको 
शुद्धभावानुवृत्तिभिः  शुद्ध 
भावना र सेवाद्रारा 


गुरुः  गुरु सान्दीपनिले 
साद्लोपनिषदः  अङ्गसहित 
उपनिषद् र 


अखिलान्  सम्पूर्ण 
वेदान्  वेदहरू 
प्रोवाच  पढाउनुभयो 





वाक्यार्थ श्रीकृष्ण र बलरामले देखाएको शुद्ध भावना र सेवाद्रारा सन्तुष्ट हुनुभएका गुरु 
सान्दीपनिले उहाँहरूलाई सम्पूर्ण अङ्गसहित उपनिषदहरू र सब वेदहरू पढाउनुभयो । 


रामालन्द्री टीका 


४२९८ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४५ 
सरहस्यं धनुर्वेदं घमोन् न्यायपथांस्तथा । 
तथा चान्वीक्षिकीं विद्यां राजनीतिं च षड्विधाम् ॥ ३४॥ 





पदार्थ तथा  त्यस्तै षड्विधां  छ प्रकारको सन्धि, 
सरहस्यं  मन्त्ररहस्य र देवता न्यायपथान्  मीमांसाशास््र॒ विग्रह, यान, आसन, द्रैधभाव र 
सहित तथा च  त्यसै गरी आश्रय 

धनुर्वेदं  धनुर्वेद आन्वीक्षिकीं विद्यां  राजनीतिम् च  राजनीति समेत 
घमोन्  धर्मशास्त्रहरू आन्विक्षिकी विद्या तकशास्त्र पढाउनुभयो 


ताक्यार्थ यसबाहेक मन्त्ररहस्य र देवता सहित धनुर्वेद, धर्मशास्त्रहरू, मीमांसाशास्त्र, 
आन्विक्षिकी विद्या तर्कशास्त्र तथा छ प्रकार सन्धि, विग्रह, यान, आसन, द्रैधभाव र आश्रयको 
राजनीति समेत पढाउनुभयो । 


  र  .   
स्वं नरवरशरष्टो सर्वविद्याप्रवतंको । 
सकृन्निगदमात्रेण तो सञ्जगृहतुनंप ॥ ३५॥ 





पदार्थ विद्याका प्रवर्तक सवं  सम्पूर्ण विद्या 

नृप  हे राजा परीक्षित् तो  ती दुई भाइले सञ्जगृहतुः  राम्रोसंग ग्रहण 
नरवरशरष्टो  मनुष्यहरूमा श्रेष्ठ सकृत्  एकपटक गर्न लारनुभयो 
सर्वविद्याप्रब्तको  सम्पूर्ण निगदमात्रेण  भन्दाखेरि नै 


ताक्यार्थ हे राजा परीभषित् ! पुरुषहरूमा श्रेष्ठ, सम्पूर्ण विद्याका प्रवर्तक ती दुरईभादले गुरुले 
एक पटक भन्नासाथ सम्पूर्ण विद्या ग्रहण गर्न लागनुभयो । 


  म्द ५  न्द 
अहोरात्रश्चतुःषष्ट्या संयत्तो तावतीः कलाः। 
गुरुदक्षिणयाचायं छन्दयामासतुर्नृप ॥ ३६॥ 





पदार्थ अहोरात्रः  दिनमा नै लागि 

नृप  हे राजा परीक्षित् तावतीः  त्यत्ति नै आचार्य  गुरुलाई 
संयत्तो  जितेन्द्रिय श्रीकृष्ण र॒कलाः  कला चौसदरी विद्या छन्द्यामासतुः  अनुरोध 
बलरामले प्राप्त गर्मुभयो र गर्नुभयो 

चतुःषष्ट्या  चौसदरी गुरुदक्षिणया  गुरुदक्षिणाका 


ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! यसरी जितेन्द्रिय श्रीकृष्ण र बलरामले चौसद्री दिनमा नै चौसट्ठी 
विद्या ग्रहण गर्नुभयो र गुरुदकषिणाका लागि आचार्यलाई अनुरोध गर्नुभयो । 
विवरण यहाँ चौसर्ठी कलालाई चौसर्ठी विद्याका रूपमा लिद्एको छ । ती चौसर्टी कला 


रामालन्द्री टीका 


८२९९ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४५ 


केके हुन् भने कुरा श्रीधरस्वामीकृत भावार्थदीपिका, वंशीधरकृत भावार्थदीपिकाप्रकाश, 
जीवगोस्वामीकृत वैष्णवतोषिणी आदि भागवतका टीकाहरूमा स्पष्ट पारिएको छ। तिनीहरू यस 
प्रकार छन् १. गीत गायन २. वाद्यवादन ३. नृत्य ४. नाट्य नाटक ५. आलेख्य चित्रकला 
६. विशेषकच्छे्य मुख र शरीरमा रङ़ीन लेप र अङ्गराग लगाउनु ७. तण्डुलकुसुमवलिविकार 
माङ्गलिक कार्यविशेषमा चामलको पिढठो र फूलद्रारा चित्र तयार गर्नु ८. पुष्पास्तरण फूलको 
ओद्यान बनाउनु ९ .दशनवसनाङ्गराग दांत, कपड़ा र शरीरका अन्य अङ्गहरू रङ्गाउनु १५. 
मणिभूमिकाकर्म मणि आदि गहनाद्राया भुद्रँं सिंगार्नु ११. शय्यारचना ओख्यान बनाउनु १२. 
उदकवाद्य पानीको करुवा बजाउनु १३. उदकघात पानी छूयाप्नु १४. चित्रयोग चित्रमा रङ्ग 
मिलाउनु १५. माल्यग्रथनविकल्प माला गांस्नु १६. शेखरापीडयोजन टाउकामा फेटा 
बनाउनु वा शिरमा फूलको माला सजाडउनु १७. नेपथ्ययोग परिधान कक्षमा गई वस्त्र आदि 
लगाउनु १८. कर्णपत्रभङ्ग कानको लोता सिंगार्नु १९. सुगन्धयुक्ति सुगन्धित वस्तु 
लगाउनु २०. भूषणयोजन गहना लगाउनु २१. एेन््रजाल चटक देखाउन २२. कौचुमारयोग 
छद्म रूप लिनु २३. हस्तलाघव हस्तकुशलता २४. चित्रशाकापूपभक्ष्यविकारक्रिया सलाद, 
अपुङ्गो आदि विभिन प्रकारका स्वादिष्ट भोजन तयार गर्नु २५. पानकरसरागासवयोजन 
विभिन्न किसिमका स्वादिष्ट पेय पदार्थ तयार गर्नु २६. सूचीवायकर्म सिलाइ र बुनाद् २७. 
सूत्रक्रीडा डोरी घुमाएर गरिने खेल २८. वीणाडमरुकवाद्य वीणा र डमरु बजाउनु २९. 
प्रहेलिका गाडँखाने कथा जस्ता कूट प्रश्नहरू सोध्ने उत्तर दिने गर्नु ३० दुर्वचकयोग अरूलाई 
उत्तर दिन कठिन हुने खालका कथन ३. पुस्तकवाचन ३२. नाटिकाख्यायिकादर्शन लघु 
नाटकको अभिनय र लघुकथा लेखन ३३. काव्यसमस्यापूरण काव्य सम्बन्धी कूट प्रश्न 
समाधान गर्नु वा पादपूरण गर्नु ३४. पट्टिकावेत्रनाणविकल्प बेत र कपडाबाट बाण बनाउनु 
३५. तर्कुकर्म कतुवाद्रारा धागो कात्नु ३६. तक्षण काठ तादने, बनाउने आदि सिकर्मीको 
काम ३७. वास्तु विद्या ३८. सुवर्णरत्न परीक्षा सुन, रत्न आदिको परीक्षण ३९. धातुवाद 
धातुशोधन ४०. मणिरागज्ञान विभिन्न रङ्द्रारा मणि आदि रत्नलाई रङ्गाउनु ४१. आकर ज्ञान 
खानी सम्बन्धी ज्ञान ४२. वृक्षायुर्वेद योग आयुर्वेदिक ओषधिको ज्ञान ४३. 
मेषकुक्कुटलावकयुद्धविधि भेडा, कुखुरा र बटाई लडाउने तरिका ४४. शूकसारिकाप्रलापन 
सुगाका भाले र पोथीलाई बोल्न सिकाउने विधि ४५. उत्सादन ओषधी लेपनद्रारा घाड निको 
पार्नु ४६. केशमार्जनकौशल कपाल काटने वा मिलाउने सिप ४७. अक्षरमुष्टिकाकथन 
किताबमा लेखिएको कुरा नहेरी भनन सक्नु र अरूको मुढीमा लुकादइएको वस्तु चिन्न सक्नु 
४८. म्लेच्छितकुतकविकल्प असभ्य कुरा भन्न वा कुतर्क गर्नु ४९. देशभाषा ज्ञान 
स्थानविशेषको भाषाको ज्ञान ५०. पुष्पशकटिकानिर्मिति ज्ञान एूलको खेलौना वा गाडा 
बनाउने सिप ५१. यन्त्रमात्रिका चार तिरका अङडहरू जोडदा समान योगफल निस्कने विभिन्न 
कोठा भएको चतुष्कोण बनाउने सिप ५२. धारणमात्रिका बुटी धारण ५३. संवाच्य वार्तालाप 
५४. मानसी काव्यक्रिया मनमनै कविता रच्नु ५५. क्रियाविकल्प साहित्यिक कार्ययोजना रोग 


रामालन्द्री टीका 


४२०० 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४५ 


निदान विधि ५६. चलितकयोग वेदी निर्माण ५७. अभिधानकोशच्छन्दोज्ञान शब्द र छन्दको 
ज्ञान ५८. वस्त्रगोपन एक किसिमको कपड़ा लुकाएर अक किसिमको कपड़ा जस्तो बनाएर 
देखाउनु ५९. द्यूतविशेष विभिननन किसिमका जुवाहरूको खेल ६०. आकर्षक्रीडा टाढा रहेका 
खेलौनालाई टादै बसेर चलाई खेलिने खेल ६१. बालक क्रीडनक बच्चाका खेलौनाहरू खेलन 
६२. वैनायिकी विद्या हात्ती, घोडा आदिसम्बन्धी शिक्षा ९६३. वैजयिकी विद्या विजय प्राप्त गर्ने 
तरिकासम्बन्धी विद्या ६४. वेतालिकी विद्या कसैको मालिकलाई सङ्गीतको प्रयोग गरी बिहान 
वि्ंखाउनु । यी सबे विद्या भगवान् श्रीकृष्ण र बलरामले ६४ दिनमा नै सिक्नुभएको धियो । 


दविजस्तयोस्तं महिमानमटुभुतं संलक्ष्य राजन्नतिमानुषीं मतिम् । 
सम्मन्त्र्य पत्न्या स महाणवे मृतं बालं प्रभासे वरयाम्बभूव ह ॥ ३७ ॥ 





पदार्थ तं  त्यस प्रकारको सम्मन्त्य  सल्लाह गरेर 
राजन्  हे राजा परीक्षित् अटूभुतं  अद्भुत प्रभासे  प्रभास क्षेत्रमा 

ह  निश्चय नै महिमानं  महिमा र महाणेवे  ठुलो समुद्रमा इुबेर 
सः द्विजः  ती ब्राह्मण गुरु अतिमानुषीं  अलौकिक मृतं  मरेको 

सान्दीपनिले पनि मतिं  बुद्धिलाई बालं  छोरालाई 

तयोः  ती दुई श्रीकृष्ण र॒ संलक्ष्य  बुेर वरयाम्बभूव  गुरुदक्षिणाका 
बलरामको पत्न्या  पत्नीसंग रूपमा मागे 


ताक्यार्थ हे महाराज परीक्षित् ! श्रीकृष्ण र बलरामको अदभुत महिमा र अलौकिक बुदधिलाई 
देखेर आश्चर्यचकित भएका गुरु सान्दीपनिले पनि आपफ्नी पत्नीसंग सल्लाह गरेर प्रभास क्षेत्रमा 
समूद्रमा इबेर मेको आफ्नो छोरालाई गुरुदक्षिणाका रूपमा मागे । 


तथेत्यथारुह्य महारथो रथं प्रभासमासाद्य दुरन्तविक्रमो । 
वेलामुपवज्य निषीदतुः क्षणं सिन्धुविदित्वा्हणमाहरत् तयोः ॥ ३८ ॥ 


पदार्थ आरुह्य  चढेर सिन्धुः  समुद्रले पनि 
अथ  त्यसपछि प्रभासं  प्रभास क्षेत्रमा विदित्वा  यो सबै जानेर 
तथा इति  त्यस्तै हुन्छ भन्दै आसाद्य  पुगेर तयोः  ती दरक 
दुरन्तविक्रमो  अत्यन्त पराक्रमी वेलां  समुद्रको किनारमा अर्हणं  पूजा 

महारथो  महारथी श्रीकृष्ण र॒उपत्रज्य  पुगेर आहरत्  गरे 


क्षणं  केही बेर 
निषीदतुः  बस्नुभयो 


बलराम 
रथं  रथमा 





ताक्यार्थ त्यसपछि अत्यन्त पराक्रमी ती दुबे महारथी हस् हृन्छ भन्दे रथमा चेर प्रभास 
क्षेत्रमा समुद्रको किनारमा पुग्नुभयो र केटीबेर बस्नुभयो । यो सब जानेका समुद्रले पनि उहांहरूको 


रामालन्द्री टीका 


४२०१ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४५ 
पूजा गरे । 
तमाह भगवानाद्यु गुरुपुत्रः प्रदीयताम् । 
योऽसाविह त्वया ग्रस्तो बालको महतोमिणा ॥ ३९॥ 
पदार्थ महता  ठुलाढुला त्वया  तिमीद्रारा 
भगवान्  भगवान् श्रीकृष्णले ऊर्मिणा  जलतरङ्गले ग्रस्तः  इबाइएको छ 
समुद्रलाई यः असो  जुन यो तं  तिनलाई 
आह  भन्नुभयो बाकुकः  बालक आशु  चट 
इह  यहाँ गुरुपुत्रः  गुरुको छोरो प्रदीयतां  देऊ 





ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णले समुद्रलाई भन्नुभयो तिमीले हाम्रा गुरुका छोरालाई विशाल 
जलतरङ्गमा इुबाएका छौ, तिनलाई चट देऊ । 


समुद्र उवाच समुद्रले भने 

२ ९   नर, पञ्चजनो ४ 

गवाहाषमह् द्व दत्यः पञ महान् । 
अन्तजंलचरः कुष्ण राह्वरूपधरोऽसुर  ॥ ८० ॥ 





पदार्थ न एव अहाष॑म्  अपहरण   ठलो 

देव  हे देव गरेको छैन दैत्यः  दैत्य 

कृष्ण  हे श्रीकृष्ण अन्तजंलचरः  पानीभित्र बस्ने असुरः  राक्षसले अपहरण 
अहं  मेले हजुरको श्खरूपधरः  शङ्खुरूपधारी गययो होला 

गुरुपुत्रलाई पञ्चजनः  पञ्चजन नामको 


ताक्यार्थ हे देव ! मैले हजुरको गुरुपुत्रलाई हरण गरेको कैन । मेरो पानीभित्र पञ्चजन नाम 
गरेको शङ्खरूपधारी दैत्य बसेको छ, त्यसैले हजुरको गुरुपुत्रलाई हरण गय्यो होला । 


आस्ते तेनाहृतो नूनं तच्छुत्वा सत्वरं प्रभुः। 
जलमाविकय तं हत्वा नापश्यदुदरे ऽभ॑ंकम् ॥ ४१॥ 


पदार्थ श्रुत्वा  सुनेर हत्वा  मारेर हर्दा पनि 

नूनं  पक्कै पनि परभुः  श्रीकृष्ण उदरे  उसको पेटमा 

तेन  त्यही शङ्खासुरले सत्वरं  चि अभ॑कं  बालक गुरुपुत्र लाई 
आहृतः  अपहरण गरेर जटं  पानीमा न अपरयत्  दे्नुभएन 
आस्ते  नसेको छ आव्य  पसेर 

तत्  त्यो सबै कुरा तं  त्यस शङ्खासुरलाई 





रामालन्द्री टीका 


२०२ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४५ 


ताक्यार्थ पक्के पनि त्यही दैत्यले अपहरण गय्यो होला भन्ने समुद्रको कथन सुनिसकेपच्ि 
भगवान् श्रीकृष्ण जलभित्र प्रवेश गर्नुभयो र शङ्खासुरलाई मार्जुभयो, तर त्यसको पेटमा पनि 
गुरुपुत्रलाई देख्नुभएन । 


तदङ्प्रभवं शद्घमादाय रथमागमत्। 

ततः संयमनीं नाम यमस्य दयितां पुरीम् ॥ ४२॥ 
गत्वा जनाद॑नः शद प्रदध्मो सहलायुधः। 
राह्लनिहयादमाकण्यं प्रजासंयमनो यमः ॥ ४३॥ 

तयोः सपर्यां महतीं चके भक्त्युपवृंहिताम्। 
उवाचावनतः कृष्णं स्वभूतारयालयम् । 
रीलामनुष्य हे विष्णो युवयोः करवाम किम् ॥ ४४॥ 


पदार्थ सहलायुधः  बलराम सहित॒ चक्रे  गरे र 

ततः  त्यसपछि जनादंनः  भगवान् श्रीकष्णले अवनतः  आदरपूर्वक दुकेर 
तदङ्खप्रभवं  त्यो पञ्चजन शद्ध  पाञ्चजन्य शङ्ख सवभूताशयालयं  सम्पूर्ण 
दैत्यको शरीरबाट उत्पन्न भएको प्रदध्मो  बजाउनुभयो प्राणीहरूका आधारस्वरूप 
राद्धं  पाञ्चजन्य शङ्ख शद्खनिहीदं  शङ्खको आवाज कृष्णं  श्रीकृष्णलाई 
आदाय  लिएर आकण्यं  सुनेर उवाच  भने 

रथं  रथमा प्रजासंयमनः  प्राणीहरूलाई लीलामुष्य  लीला गर्नका 
आगमत्  आउनुभयो गर्ने निम्ति मनुष्यशरीर धारण 
त्यहां बाट यमः  यमराजले गर्नुभएका 

संयमनीं  संयमनी तयोः  ती दुई श्रीकृष्ण र॒ हे विष्णो  हे सर्वव्यापक 
नाम  नामको बलरामको भगवान् 

यमस्य  यमराजको भक्त्युपवंहितां  भक्तिभावले युवयोः  हनजुर दुरईको 
द्यितां  प्रिय युक्त किंकेसेवा 

पुरीम्  पुरीमा महतीं  ठलो करवाम  गरौँ 

गत्वा  गएर सपर्यां  पूजा स्वागतसत्कार 





वाक्यार्थ त्यसपछि भगवान् श्रीकृष्ण पञ्चजन नामक दैत्यको शरीरबाट उत्पन्न शङ्ख लिएर 
रथमा फर्किनुभयो र बलरामले सहित भएर यमराजको प्रिय संयमनी नामक पुरीमा पुगेर त्यो 
पाञ्चजन्य शद्ध बजाउनुभयो । शङ्को त्यो आवाज सुनेर उपस्थित भएका प्राणीहरूका शासक 
यमराजले भक्तिभावले युक्त भई विधिपूर्वक उहांहरूको दलो सत्कार गरे। त्यसपछि आदसपूर्वक 


रामालन्द्री टीका 


४३०२ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४५ 


डुकेर सम्पूर्ण ॒प्राणीहरूका एक मात्र आश्रय भगवान् श्रीकृष्णलाई भने लीला गर्नका निम्ति 
मनुष्यशरीर धारण गर्नुभएका हे परमेश्वर ! हजुरहरूको म के सेवा गरू । 


श्रीभगवानुवाच भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभयो 
गुरुपुत्रमिहानीतं निजकममनिबन्धनम् । 
आनयस्व महाराज मच्छसनपुरस्कृतः ॥ ८५ ॥ 


पदार्थ इह  यस यमपुरीमा आज्ञालाई स्वीकार गरेर 
महाराज  हे महाराज यमराज आनीतं  ल्यादइएका आनयस्व  ल्याऊ 
निजकमनिबन्धनं  आप्नो गुरुपुत्रं  मेरा गुरुपुत्रलाई 

कर्मफल अनुसार मच्छासनपुरस्कृतः  मेरो 





ताक्यार्थ हे यमराज ! आफ्नो कर्मफल अनुसार यहाँ ल्याइएका मेरा गुरुपुत्रलाई मेरो आज्ञा 
पालन गर्दै यहाँ ल्याऊ । 


 तेनोपानीतं   र 
तथेति तेनोपानीतं गुरुपुत्रं यदूत्तमो । 
दत्तवा स्वगुखे भूयो वृणीष्वेति तमूचुः ॥ ४६॥ 





पदार्थ स्वगुरे  आप्ना गुरुलाई भूयः  फेरि केही 
तथा इति  त्यस्तै हुन्छ भन्दै दत्त्वा  दिएर वृणीष्व  मागनुहोस् 
तेन  ती यमराजद्रारा यदृत्तमो  यदुकुलशिरोमणि इति  यस्तो 
उपानीतं  नजिक ल्याइएका श्रीकृष्ण र बलरामले उन्चतुः  भन्नुभयो 
गुरुपुत्रं  गुरुपुत्र तं  ती गुरु सान्दीपनिलाई 


ताक्यार्थ जो आज्ञा भन्दै यमराजद्रारा ल्यादइएका गुरुपुत्रलाई यदुकुलशिरोमणि श्रीकृष्ण र 
बलरामले ल्याएर गुरुलाई अर्पण गर्नुभयो। त्यसपछि उहांहरूले फेरि अरू केटी मागनुहोस् 
भन्नुभयो । 


गुरुरुवाच गुरुले भन्नुभयो 
सम्यक् सम्पादितो वत्स भवदुभ्यां गुरुनिष्कयः। 
को तु युष्पद्विधगुरोः कामानामवशिष्यते ॥ ७ ॥ 


पढार्थ गुरुनिष्कयः  गुरुदक्षिणा युष्मद्िघगुरोः  तिमीहरू 
वत्स  हे बाबु सम्यक्  राम्रोसंग जस्ताका गुरुको 
भवदुभ्यां  तिमीहरूद्रारा सम्पादितः  सम्पन्न गरियो कामानाम्  चाहनाहरूमध्ये 


रामालन्द्री टीका 


८३०४ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४५ 


कोनु  के चाहं अवरिष्यते  बाँकी रहन्छ र 
ताक्यार्थ हे बाबु हो ! तिमीहरूले अति राम्रोसंग गुरुदक्षिणा अर्पण गयौ । तिमीहरू जस्ताका 
गुरुको अरू के चाहना बाँकी रहन्छ र ? 


गच्छतं स्वगृहं वीरो कीर्तिवौमस्तु पावनी । 
छन्दांस्ययातयामानि भवन्त्विह परत्र च ॥ ४८॥ 





पदार्थ कीतिंः  कीर्वि गरेका वेद आदि शास्त्र 
वीरो  हे वीरहरू पावनी  पवित्र इह  यस जन्ममा र 
स्वगृहं  आफ्नो घर लोककल्याणकारी परत्र च  अर्को जन्ममा पनि 
गच्छतं  जाओ अस्तु  बनोस् अयातयामानि  सर्धं ताजा 
वां  तिमी दुरईको छन्दांसि  तिमीहरूले अध्ययन भवन्तु  होऊन् 


ताक्यार्थ हे वीरहरू ! अब तिमीहरू आफ्नो घर जाओ। तिमीहरूको कीर्तिं लोककल्याणकारी 
बनोस्। तिमीहरूले अध्ययन गरेका सम्पूर्ण वेद आदि शास्त्र यस जन्ममा र अर्को जन्ममा समेत 
सर्धं ताजा होऊन्। 


गुरुणेवमतुज्ञातो रथेनानिलरंहसा । 
आयातो स्वपुरं तात पजन्यनिनदेन वे ॥ ४९॥ 





पढार्थ  र बलराम आवाज भएको 

तात  हे परीक्षित् वे  निश्चय ने रथेन  रथद्रारा 

गुरुणा  गुरुट्रारा अनिलरंहसा  वायुको जस्तो स्वपुरं  आफ्नो मथुरानगरीमा 
एवं  यसप्रकार वेग र आयातो  आउनुभयो 
अनुज्ञातो  आशीर्वाद दिइएका पर्जन्यनिनदेन  मेघको जस्त 


ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! श्रीकृष्ण र बलरामले गुरुबाट यसप्रकार आशीर्वाद प्राप्त गर्नुभयो र 
वायुको जस्तो गति र मेघको जस्तो आवाज भएको रथमा चदढेर उहांहरू आफ्नो मथुरापुरीमा 
आउनुभयो । 


समनन्दन् प्राः सवौ दुष्ट्वा रामजनाद॑नो । 
अपश्यन्त्यो बहृहानि नष्टलब्धघना इव ॥ ५०॥ 


पदार्थ श्रीकृष्णलाई प्रजाः  मथुरावासी प्रजाहरू 
बहहानि  धरे दिन अप्यन्त्यः  देख्न नपाएका दुष्ट्वा  उहांहरूलाई देखेर 
रामजनार्दनौ  बलराम र सवः  सम्पूर्ण नष्टरन्धधनाः इव  हराएको 


रामालन्द्री टीका 


८३२०५ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४५ 


धन प्राप्त गरेको मानिस  समनन्दन्  आनन्दित बने 


ताक्यार्थ श्रीकृष्ण र बलरामलाई धेरै दिनसम्म देखन नपाएका मथुरावासीहरू उहाँहरू फरकेर 
आएको देखेर हराएको धन प्राप्त गरेको व्यक्ति ठै आनन्दित बने। 


 श्रीमद्भागवते भ    ५ क ९५९ 
इति श्रीमद् महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे पूवे 
गुरुपुत्रानयनं नाम पञ्चचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४५॥ 


रामालन्द्री टीका 


८२०६ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४९६ 
अथ  अ घ्याय 
अथ षट्त्वत्वास्शारच्यायः 
उद्धवको त्रजगमन 

श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 

वृष्णीनां प्रवरो मन्त्री कृष्णस्य दयितः सखा । 

रिष्यो वृहस्पतेः साक्षादुद्धवो बुद्धिसत्तमः ॥ १॥ 
पदार्थ कृष्णस्य  श्रीकृष्णका वृहस्पतेः  बृहस्पतिका 
उद्धवः  उद्धव दयितः  अति प्रिय शिष्यः  चेला 
वृष्णीनां  वृष्णिवंशीहरूमा सखा  मित्र बुद्धिसत्तमः  बुद्धिमान् 
प्रवरः  श्रेष्ठ साक्षात्  स्वयं मन्त्री  मन्त्री धिए 





ताक्यार्थ वृष्णिवंशीहरूमा श्रेष्ठ भगवान् श्रीकृष्णका अति प्रिय मित्र, साक्षात् देवगुरु 
बृहस्पतिका शिष्य उद्धव बुद्धिमान् मन्त्री थिए। 


तमाह भगवान् प्रष्टं भक्तमेकान्तिनं क्वचित्। 
गृहीत्वा पाणिना पाणिं प्रपन्नातिंहरो हरिः ॥ २॥ 


पदार्थ 
क्वचित्  एक दिन 
प्रपन्नातिंहरः  शरणमा 


परेकाहरूको दुःख हरण गरिदिने भक्तं  तिनै भक्त उद्धवलाई 


भगवान्  भगवान् 


हरिः  श्रीकृष्णले 
प्रष्टं  अति प्रिय 
एकान्तिनं  एकान्तप्रेमी 


पाणिना  आपफ्ना हातले 





पाणिं  उनका हातमा 
गृहीत्वा  समाएर 
आह  भन्नुभयो 


ताक्यार्थ एक दिन शरणागतको दुःख हरण गरिदिने भगवान् श्रीकृष्णले आफ्ना प्रिय भक्त एवं 
एकान्तप्रेमी उद्धवका हातलाई आपफ्ना हातले समाएर भन्न लागनुभयो । 


गच्छोद्धव व्रजं  न्द प्ीतिमावह 
च्छोद्धव व्रजं सोम्य पित्रोरनों प्रीतिमावह । 
गोपीनां मद्धियोगाधिं मत्सन्देशोविंमोचय 


पदार्थ 

सोम्य  शान्त स्वभाव भएका 
उद्धव  हि उद्धव तिमी 

व्रजं  व्रजमा 


  त 


अ अ,  ० 


गच्छ  जाऊ र 

नो हाम्रा 

पित्रोः  पिता नन्द र माता 
यशोदालाई 





न्द्रावम्च ॥ ३॥ 


प्रीतिं  प्रसन्न 

आवह  गराऊ तथा 
मत्सन्देशोः  मेरा सन्देशहरू 
सुनाएर 


रामालन्द्री टीका 


२०७ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४६ 


गोपीनां  गोपिनीहरूको कारण उत्पन्न भएको विमोचय  हटाइदेऊ 


मद्धियोगाधिं  मेरो वियोगका विरहव्याधिलाई 

ताक्यार्थ हे सौम्यमूर्तिं उद्धव ! तिमी व्रजमा जाऊ र मेरा मातापिता यशोदा र नन्दलाई प्रसन्न 
गराऊ अनि मेरा सन्देशहरू सुनाएर मेरो विरहले पीडित भएका गोपिनीहरूको व्यथालाई 
हटाइदेऊ । 


ता मन्मनस्का मत्प्राणा मदर्थं त्यक्तदेहिकाः। 
मामेव दयितं प्रेष्ठमात्मानं मनसा गताः। 
ये त्यक्तखोकधमीर्च मदर्थे तान् बिभम्यहम् ॥ ४॥ 


ये जो 
मदर्थे  मेरा लागि 


पदार्थ र सबे त्यागेका 
मन्मनस्काः  ममा चित्त अर्पण मां एव  मलाई नै 


गरेका परेष्ठं  अति प्रिय त्यक्तखोकधमोः च  लौकिक 
मत्प्राणाः  ममा प्राण अर्पण दयितं  प्रियतम एवं धर्मलाई पनि त्यागेका छन् 
गरेका आत्मानं  आत्मा तान्  तिनीहरूलाई 

मदर्थे  मेरा निम्ति मनसा गताः  मानेका अहं  म स्वयं 





त्यक्तदेहिकाः  घरबार, ताः  ती गोपिनीहरू बिभमिं  पालनपोषण गर्द 
ताक्यार्थ हे उद्धव ! ममा चित्त अर्पण गरेका, ममा न प्राण अर्पण गरेका, मेरा निम्ति घरबार, 


बन्धुबान्धव सबै त्यागेका एवं मलाई नै अति प्रिय आत्मा माने ती गोपिनीहरू जसले मेरा लागि 
लौकिक धर्मलाई पनि त्यागेका छन् तिनीहरूको पालनपोषण म स्वयं गर्दह्ु। 


 ्  अ भ म  
मयि ताः प्रेयसां परषटे दूरस्थे गोकुलस्त्रियः । 
स्मरन्त्योऽङ्ग विमुद्यन्ति विरहोत्कण्ट्यविहलाः ॥ ५॥ 


पदार्थ दूरस्थे  टाढा भएपच्छि विरहोत्कण््यविह्वलाः  विरहको 
उद्घ  हे प्रिय उद्धव ताः ती व्यथाले व्याकुल भई 

प्रेयसां  प्रियहरूमा पनि गोकुरस्त्ियः  गोकुलका विमुह्यन्ति  मोहित भएका छन् 
प्रेष्ठे  अति प्रिय स्त्रीहरू 

मयिम स्मरन्त्यः  मलाई सम््किदै 





ताक्यार्थ हे प्रिय उद्धव ! परम प्रिय म टाढा भएपछ्छि मलाई सग्िदे ती गोपिनीहरू मोहित 
भट्रहेका छन् र विरहव्यथाले व्याकुल हदे बसिरहेका छन् । 


धारयन्त्यतिकृच्छरेण प्रायः प्राणान् कथञ्चन । 
प्रत्यागमनसन्देरो्बल्लव्यो मे मदात्मिकाः ॥ ६॥ 


रामालन्द्री टीका 


४३०८ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४६ 
पदार्थ बल्कन्यः  प्रिय गोपिनीहरू कथञ्चन  कुनै उपायद्रारा 
मदात्मिकाः  ममा नै तन्मय प्रत्यागमनसन्देशेः  फकिने प्रायः  प्राय 

हने सन्देशले प्राणान्  आफ्नो प्राणलाई 

मे मेरा अतिकृच्छरेण  अत्यन्त कष्टले धारयन्ति  बचाइराखेका छन् 





ताक्यार्थ ममा नै तन्मय हुने मेरा प्रिय गोपिनीहरूले मेरा फर्किनि सन्देशहरू सुनैर अत्यन्त 
कण्टपूर्वक मुस्किलले आफ्नो प्राण बचादरहेका छन्। 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
इत्युक्त उद्धवो राजन् सन्देशं भवुंराद्तः । 
आदाय रथमारुह्य प्रययो नन्दगोकुलम् ॥ ७ ॥ 


पदार्थ उद्धवः  उद्धव आरुह्य  चेर 

राजन्  हे राजा परीक्षित् भतुंः  स्वामीको नन्द्गोकुटं  नन्दको गोकुलमा 
इति उक्तः  यसप्रकार भनिएका सन्देशं  सन्देश प्रययो  गए 

र आदाय  लिएर 

आदतः  आदर गरिएका रथं  रथमा 





ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! भगवान्ले आदरपूर्वक यसप्रकार भनेपचछ्ि उद्धव आफना स्वामीको 
सन्देश लिएर रथ चदढेर नन्दको गोकुलतफं हिंडे । 


र नन्दजं ५  म  .  त 
प्राप्तो नन्दव्रजं श्रीमान् निम्लोचति विभावसो । 
छन्नयानः प्रविशतां परुलां खुररेणुभिः ॥ ८॥ 





पदार्थ प्रविरातां  व्रजतफ फरकिन छन्नयानः  रथ छोपिएका 
विभावसो  श्रीसूर्य लागेका श्रीमान्  श्रीमान् उद्धव 
निम्लोचति  अस्ताउन लागेको पशुनां  पशुहरूका नन्दव्रजं  नन्दको व्रजभूमिमा 
वेला खुररेणुभिः  खुरका धुलोले प्राप्तः  पुगे 


ताक्यार्थ श्रीसूर्यनारायण अस्ताचलमा पुग्न लागेको वेला ब्रजतफं फकिदि गरेका पशुहरूका 
खुरको धुलोले रथ ने छोपिएका उद्धव नन्दको व्रजभूमिमा पगे । 


वासिताथेंऽभियुध्यदुभिनौदितं शुदिमभिरवषेः । 
धावन्तीमिर्च वाखराभिरूधोभारेः स्ववत्सकान् ॥ ९॥ 


पदार्थ त्यस समय व्रनभूमि वासितार्थे  साढे खोजेका 


रामालन्द्री टीका 


४३२०९ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४६ 
गाईका निम्ति नादितं  कराइएको स्ववत्सकान्  आपफ्ना बाच्छा 
अभियुध्यदुभिः  आपसमा वास्राभिः  भर्खर व्याएका भएतिर 

लडरहेका कारण घावन्तीमिः  दौडिरहेका 
शुदिमभिः  मत्त उधोभोरेः  ठला कल्चौँडाको गाईहरूले युक्त धियो 

वृषैः  साडेहरूद्रारा भार बोकेर 





ताक्यार्थ त्यस समय व्रजमा सांँढे खोजेका गाईका निम्ति आपसमा लडिरहेका मत्त सांँढेहरू 
ठुलोटुलो आवाजमा डुक्रिरहेका थिए भने भर्खर व्याएका कारण ठुला कल्चौँडा भएका गाईहरू 
आपफ्ना बाच्छा भएतिर दौडिरहेका थिए। 


 विलङ्घद्भिर्गोवत्सेर्मण्डितं   ,     , 
इतस्ततो विलङ्घट् सितेः। 
गोदोहशब्दाभिरवं वेणूनां निःस्वनेन च ॥ ०॥ 


पदार्थ गोवत्सेः  गाईका बाच्छाहरूले निःस्वनेन  सुमधुर ध्वनिले 
्रजभूमि गोदोहशब्दाभिरवं  गाई मण्डितम् च  सुशोभित बनेको 


इतस्ततः  यताउता थियो 
विलङ्घटूभिः  उफ्िरहेका युक्त र 

सिते  सेतासेता वेणूनां  बांसुरीका 
ताक्यार्थ यताउता उपफ्िरहेका गाईका सेतासेता बाच्छाहरूले तथा गाई दुहंदा निस्केका घ्यार 
घुर आवाज र बाँसुरीका सुमधुर ध्वनिले ब्रजभूमि सुशोभित बनेको धियो। 


दुहंदाको घ्यारघुर आवाजले 





गायन्तीभिर्च कमणि शुभानि बलकृष्णयोः। 
स्वलङ्कताभिरगोपीमिगोपिश्च सुविराजितम् ॥ ९॥ 


पदार्थ कमौणि  चरित्रहरू गोपैः च  गोपहरुद्रारा पनि 
बलकृष्णयोः  बलराम र गायन्तीभिः  गाद्रहेका सुविराजितम्  व्रजभूमि 
श्रीकृष्णका स्वल्कताभिः  राम्ररी सजिएका सुशोभित बनेको धियो 
शुभानि  मङ्गलमय गोपीभिः च  गोपिनीहरू र 





ताक्यार्थ बलराम र श्रीकृष्णका मङ्गलमय चरित्रहरू गादइ्रहेका अनि राम्री सजिएका 


गोपिनीहरू र गोपहरूद्रारा पनि ब्रजभूमि सुशोभित भएको थियो । 
अग्न्यकोतिथिगोविप्रपितृदेवार्चनान्वितेः। 


धृपदीपेश्च माल्यैश्च गोपावासेर्मनोरमम् ॥ १२॥ 


९  अ  


पदार्थ  अग्न्यकाताथगाववघ्रापतृदवा 





च॑नान्वितेः  अग्नि, सूर्य, 


रामालन्द्री टीका 


४३२९० 


दशम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


अतिथि, गाई, ब्राह्मण, पितु र॒ माल्यैः च  फूलमालाहरूले 
देवताहरूको पूजाअर्चनाले युक्त सजिएका 


धृपरदीपिः च  धूपदीप र 


् न्द 
गोपावासः  गोपहरूका 


अध्याय ४६ 


घरहरूले समेत त्रजभूमि 


मनोरमम्  रमाइलो बनेको 
थियो 


ताक्यार्थ अग्नि, सूर्य, अतिथि, गाई, ब्राह्मण, पितर॒ र देवताहरूको निम्ति गरिएको पूजाअर्चना, 
धूपदीप, फूलमाला आदिले सिंगारिएका गोपहरूका घरहरूद्रारा त्रजभूमि रमाइलो बनेको थियो । 


सवतः पुष्पितवनं दविजालिकुलनादितम् । 
हंसकारण्डवाकीर्णेः पदुमषण्डेर्च मण्डितम् ॥ १३॥ 


पदढार्थ 

हंसकारण्डवाकीर्णैः  हँस, 
वनकुखुरा आदिले व्याप्त 
पद्मषण्डेः च  कमलका 


समूहहरूद्रारा पनि 

सवंतः  चारैतिर 

मण्डितम्  सुशोभित भएको 
द्विजालिकुलनादितं  पक्षी तथा 





भमराका समूहको आवाजले 
गुञ्जायमान व्रज 

पुष्पितवनं  फुलेको वन 
ले सुशोभित भएको थियो 


ताक्यार्थ हांस, वनकुखुरा आदिले व्याप्त, कमल फूलका समूहहरुद्रारा पनि चारैतिर सुशोभित 
भएको, पक्षी तथा भमराका समूहको आवाजले गुञ्जायमान भएको अनि फूलहरू एुलेको वनले 
युक्त व्रजभूमि सुशोभित धियो । 


तमागतं समागम्य कृष्णस्यानुचरं प्रियम् । 
नन्दः प्रीतः परिष्वज्य वासुदेवधियाच॑ंयत् ॥ ४ ॥ 


पदार्थ अनुचरं  भक्त उद्धवलाई वासुदेवधिया  भगवान् वासुदेव 
आगतं  भर्खर आद्पुगेका समागम्य  भेटेर ने सम्फेर 

कृष्णस्य  श्रीकृष्णका प्रीतः  प्रसन्न भएका अचंयत्  पूजा गरे 

प्रियं  प्रिय नन्द्ः  नन्दले 

तं ती परिष्वज्य  अङ्माल गर्दै 





ताक्यार्थ भगवानूका प्रिय मित्र उद्धव आद्पुगेको देखेर प्रसन्न भएका नन्दले अड़माल गर्दै 
भगवान् वासुदेव नै सम्णेर उनको पूजा गरे। 


भोजितं परमान्नेन संविष्टं किपो सुखम् । 
गतश्रमं पय॑पृच्छत् पादसंवाहनादिभिः ॥ ९५॥ 


पदार्थ 


करिपो  पलङ्गमा 


परमान्नेन  मिटठोमिठे भोजन सुखं  आनन्दपूर्वक 


भोजितं  ख्वादएका 


संविष्टं  पल्टिएका 


पादसंवाहनादिभिः  पाड मल्ने 
आदि क्रियाद्वारा 
गतश्रमं  थकाद् मेटिसकेका 


रामालन्द्री टीका 


४२९११ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४६ 


उद्धवलाई पर्यपृच्छत्  नन्दले सोधे 


ताक्यार्थ मिठोमिठो भोजन ग्रहण गरेर पलङ्गमा आनन्दपूर्वक पल्टिएका अनि पाड मल्ने आदि 
क्रियाद्रारा थकादइ मेटिसकेका उद्धवलाई नन्दले सौधे । 


कच््चिदङ्ग महाभाग सखा नः शुरनन्दनः। 
आस्ते कुशल्यपत्याये्युक्तो मुक्तः सुहृद्वृतः ॥ १६॥ 


पदार्थ शुरनन्दनः  शूरपुत्र वसुदेवजी कच्चित्  के 

महाभाग  हे परम भाग्यशाली मुक्तः  दुःखनाट मक्त भएर कुशली  आरामपूर्वक 

अङ्गं  प्रिय उद्धव सुहृद्वृतः  मित्रहरूद्रारा घेरिएर आस्ते  बसिरहनुभएको छ 
नः  हाम्रा अपत्याय्येः युक्तः  पुत्रहरूका 

सखा  मित्र साथमा 





वाक्यार्थ हे परम भाग्यशाली उद्धव! के हाम्रा मित्र वसुदेवजी दुःखबाट मुक्त भएर आत्मीय 
बन्धुबान्धव एवं पुत्रहरूका साथमा कुशलतापूर्वक बसिरहनुभएको छ ? 


दिष्ट्या कंसो हतः पापः सानुगः स्वेन पाप्मना । 
साधूनां धमंशीलानां यदूनां दवेष्टि यः सदा ॥ १७॥ 





पदार्थ साधूनां  सज्जन सहित 

दिष्ट्या  खुसीको कुरा यटूनां  यदुवंशीहरूलाई पापः  पापी कस 
यः  जुन सदा  स्च स्वेन  आफ्नै 
कंसः  कसले दवेष्टि  रिस गर्थ्यो त्यो पाप्मना  पापले 
धर्मंशीलानां  सदाचारी सानुगः  आपफ्ना अनुयायीले हतः  मारियो 


ताक्यार्थ खुसीको कुरा, जुन कसले धर्मात्मा सज्जन यादवहरूको सर्धं रिस गर्दथ्यो त्यो पापी 
आप्ना सम्पूर्ण अनुयायी सहित आफ्नै पापले मारियो । 


अपि स्मरति नः कृष्णो मातरं सुहृदः सखीन् । 
गोपान् बजं चात्मनाथं गावो वृन्दावनं गिरिम् ॥ १८ ॥ 





पदार्थ सखीन्  साथीसङीहरूलाई गावः  गाईहरूलाई 

कृष्णः  श्रीकृष्णले गोपान्  गोपहरूलाई वृन्दावनं  वृन्दावनलाई र 
नः  हामीहरूलाई आत्मनाथं  आफूलाई ने गिरिम् च  गोवर्धन पर्वतलाई 
मातरं  माता यशोदालाई सर्वस्व सम्ण्नि पनि 

सुहृदः  सहदयीहरूलाई रजं  ब्रजभूमिलाई स्मरति  सम्पनुहन्छ 


रामालन्द्री टीका 


८४३१२ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४९६ 
ताक्यार्थ श्रीकृष्णले हामीहरूलाई, आमा यशोदालाई, सहदयीहरूलाई, साथीसङ़ीहरूलाई, 


गोपहरूलाई, उहांलाई नै सर्वस्व माने व्रजभूमि, गाई, वृन्दावनलाई र गोवर्धन पर्वतलाई 
सम्िनुहुन्छ त ? 


अप्यायास्यति गोविन्दः स्वजनान् सकृदीक्षितुम्। 
तहिं द्रक्ष्याम तद्वक्रं सुनसं सुस्मितेक्षणम् ॥ १९॥ 





पदार्थ गोविन्दः  श्रीकृष्ण सुस्मितेक्षणं  मुस्कान सहितको 
अपि के सकृत्  एकपटक हेराइले युक्त भएको 

स्वजनान्  हामी आयास्यति  आनुहनेछछ तद्दक्तरं  उहांको अनुहार 
आफन्तहरूलाई तहिं  त्यसो भए द्रक्ष्यामः  ठेर्न पाउने 

ईक्षितुं  हेर्न सुनसं  राम्रो नाक र 


ताक्यार्थ के अब हामी आफन्तलाई भेटन श्रीकृष्ण एकपटक यह आउनुहोला त ? यदि 
आडउनुभयो भने सुन्दर नाक, मुस्कान र हेराइले युक्त उहाँको अनुहारको दर्शन गर्न पाउने थियौँ। 


दावाग्नेवौतवषौच्च वृषसपोच्च रक्षिताः। 
दुरत्ययेभ्यो मृत्युभ्यः कृष्णेन सुमहात्मना ॥ २०॥ 


पदार्थ वातवषौत् च  हावा सहितको दुरत्ययेभ्यः  टार्नै नसकिने 
सुमहात्मना  परम कारुणिक घोर वषबिाट मृत्युभ्यः  म॒त्युहरूबाट 
कृष्णेन  श्रीकृष्णद्रारा वृषसपात् च  वृषासुर र रक्षिताः  हामी बचादइएका छँ 
दावाग्नेः  उडेलोबाट कालियबाट तथा 





ताक्यार्थ परम कारुणिक श्रीकृष्णले ने हामीलाई भीषण उदढेलोबाट, हावा सहितको घोर 
वषबिाट, वृषासुर, कालिय आदिबाट र अरू पनि टर्न नसकिने मृत्युहरूबाट बचाउनुभएको हो । 


स्मरतां कृष्णवीयोणि टीठापा्गनिरीक्षितम् । 
हसितं भाषितं चाङ्गं सवौ नः शिथिलाः करियाः ॥ २९॥ 





पढार्थ कर्के हेराइ सवः  सम्पूर्ण 

अङ्ग  हे प्रिय उद्धव हसितं  मधुर मुस्कान तथा करियाः  कामहरू 
कृष्णवीयोणि  श्रीकृष्णका भाषितं च  बोली शिथिलाः  अस्तव्यस्त ह॒न्छन् 
पराक्रमहरू स्मरतां  सम्फनि 

लीलापाङ्गनिरीक्षितम्  लीलापूर्ण नः  हामीहरूका 


ताक्यार्थ हे प्रिय उद्धव ! श्रीकृष्णका विचित्र चरित्र, लीलापूर्ण कर्क हेराइ, मधुर मुस्कान र 


रामालन्द्री टीका 


४३१३ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४६ 
बोलीलाई सम्िदा हाम्रा सम्पूर्ण अङ्गहरू मस्त हुने हदा सबै काम अस्तव्यस्त हन्छन् । 
सरिच्छेखवनोदेशान् मुकुन्दपदभूषितान्। 


आक्ीडानीक्षमाणानां मनो याति तदात्मताम् ॥ २२॥ 


पदार्थ र वनप्रदेशहरू तथा तदात्मतां  श्रीकृष्ण लीन हुन 
मुकुन्दपदभूषितान्  श्रीकृष्णका आक्रीडान्  क्रीडास्थलहरू याति  पुग्दछ 

चरणचिहहरूले सुशोभित ईक्षमाणानां  हेरिरहेका हाम्रो 
सरिच्छेरवनोदेशान्  नदी, पर्वतमनः  मन 

ताक्यार्थ श्रीकृष्णका चरणचिहृहरूले सुशोभित नदी, पर्वत र वनप्रदेशहरू तथा क्रीडास्थलहरू 
हर्दा पनि हाम्रो मन उहाँमै लीन हुन पुग्दछ । 





मन्ये कृष्णं च रामं च प्राप्ताविह सुरोत्तमो । 
सुराणां महदथौय गगंस्य वचनं यथा ॥ २३॥ 





पदार्थ सिद्ध गर्न यथा  जस्तो 

कृष्णं च  श्रीकृष्णलाई र इह  यस घर्तमा गग॑स्य  गर्गको 
रामं च  बलरामलाई प्राप्तो  अवतीर्ण भएका वचनं  कथन थियो 
सुराणां  देवताहरूको सुरोत्तमो  श्रेष्ठ देवता 

महद्थय  महत्त्वपूर्ण प्रयोजन मन्ये  मैले मानेको हु 


ताक्यार्थ श्रीकृष्ण र बलराम दुबेलाई मैले देवताहरूको महत्त्वपूर्ण प्रयोजन सिद्धिका निम्ति यस 
धर्तीमा जन्म लिएर आएका श्रेष्ठ देवता मानेको दु, जुन कुरा गर्गले भन्नुभएको धियो । 


कंसं नागायुतप्राणं मल्लो गजपतिं तथा । 
अवधिष्टां लीलयैव पशूनिव मृगाधिपः ॥ २४॥ 





पदार्थ मल्ठो  चाणूर र मुष्टिकलाई मृगाधिपः  सिंहले 
नागायुतप्राणं  दश हजार तथा  त्यस्तै पद्यून् इव  सामान्य पशुलाई ४ै 
हात्तीको बल भएको गजपतिं  गजराज टीलया एव  ख्यालख्यालमै 
कंसं  कंसलाई कुवलयापीडलाई अवधिष्टाम्  मारिदिनुभयो 


वाक्यार्थ उहाँहरूले दश हजार हात्तीको जति बल भएको कंसलाई, चाणूर र मुष्टिक जस्ता 
महापराक्रमी पहलमानलाई र गजराज कुवलयापीडलाई समेत सिंहले सामान्य पशुहरूलाई मारे पै 
ख्यालख्यालमँ मारिदिनुभयो । 


रामालन्द्री टीका 


४२९४ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४६ 


तालत्रयं महासारं धनुयष्टिमिवेभराट् । 


बभज्जेकेन हस्तेन सप्ताहमदधाद् गिरिम् ॥ २५॥ 
पदार्थ इभराट्  गजराजले हस्तेन  हातले 
तालत्रयं  तीन ओटा ताडवृक्ष यष्टिं इव  उखुको दण्डलाई ठै सप्ताहं  सात दिनसम्म 
बराबरको सजिलै गिरिम्  गोवर्धन पर्वतलाई 
महासारं  अत्यन्त बलियो बभञ्ज  भाँचिदिनुभयो अदधात्  धारण गर्नुभयो 
धनुः  धनुषलाई एकेन  एड 





ताक्यार्थ हात्तीले उखुको लांँक्रालाई भांँचे ४ श्रीकृष्णले तीन ओट ताडवृक्ष समानको अत्यन्त 
बलियो धनुलाई सजिलै भांचिदिनुभयो र एउटै हातले सात दिनसम्म गोवर्धन पर्वत उठाउनुभयो । 


प्रलम्बो धेनुको ऽरिष्टस्तृणावतां बकादयः। 
न्द  क 
देत्याः सुरासुरजितो हता येनेह लीलया ॥ २६॥ 





पदार्थ   धेनुकासुर इह  यहां 

येन  जुन भगवानुदरारा अरिष्टः  अरिष्टासुर रीरया  ख्यालख्यालमे 
सुरासुरजितः  देवता र दानव तृणावत॑ः  त॒णावर्व तथा हताः  मारिए 

सबैलाई जित्ने बकादयः  बकासुर लगायतका 

प्रलम्बः  प्रलम्बासुर दैत्याः  दानवहरू 


ताक्यार्थ जुन भगवान्ले देवता र दानव दुबेमाथि विजय हासिल गरेका प्रलम्बासुर, धेनुकासुर, 
अरिष्टासुर, तृणावर्त तथा बकासुर लगायतका दानवहरूलाई ख्यालख्यालमँ मारिदिनुभयो । 


श्रीञ्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
इति संस्मृत्य संस्मृत्य नन्दः कृष्णानुरक्तधीः। 
अत्युत्कण्ठोऽभवत् तृष्णीं प्रमप्रसरविहलः ॥ २७ ॥ 


पदार्थ  अर्पण गरेका नन्द्  नन्द 
इति  यसप्रकार अत्युत्कण्ठः  अत्यन्त तृष्णीं  अवाक् 
संस्मृत्य संस्मृत्य  भगवानूका उत्कण्ठित भएका अभवत्  भए 


लीलाहरू सम्किंदासम्िदे प्रमप्रसरविहलः  अतिशय 
कृष्णानुरक्तधीः  श्रीकृष्णमा प्रमका कारण विह्वल भएका 





ताक्यार्थ यसप्रकार भगवान्का लीलाहरूको स्मरण गर्दागर्दे श्रीकृष्णमा बुद्धि अर्पण गरेका, 
अतिशय प्रमका कारण विह्वल बनेका नन्द अवाक् भए। 


रामालन्द्री टीका 


४२९५ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४९६ 
यरोदा वण्यंमानानि पुत्रस्य चरितानि च । 
शुण्वन्त्यश्रुण्यवास्रा्षीत् स्नेहस्नुतपयोधरा ॥ २८ ॥ 

पदार्थ चरितानि  लीलाहरू बगाद्रहेकी 


वण्यंमानानि  नन्दद्रारा वर्णन शुण्वन्ती  सुनिरहेकी यरोदा च  यशोदाले पनि 
गरिएका स्नेहस्तुतपयोधरा  पुत्रप्रमका अश्रूणि  आंसुका धारा 


पुत्रस्य  श्रीकृष्णका कारण स्तनबाट दुधका धारा अवास्राक्षीत्  बगाउन थालिन् 


ताक्यार्थ वर्णन गरिदै रहेका आप्ना पुत्र श्रीकृष्णका लीलाहरू सुनेर पुत्रप्रमका कारण स्तनबाट 
दुधका धारा बगादरहेकी यशोदाले पनि आंखाबाट आंसुका धारा बगाउन थालिन्। 





भ्  तयोस्त्थं  ्  
तयोरित्थं भगवति कृष्णे नन्द्यशोदयोः। 
वीक्ष्यानुरागं परमं नन्दमादोदधवो मुदा ॥ २९॥ 


पदार्थ कृष्णे  श्रीकृष्णमा मुदा  प्रसन्न भएका 
तयोः  ती दुई इत्थं  यसप्रकारको उद्धवः  उद्धव 
नन्द्यशोद्योः  नन्द र परमं  परम नन्द्  नन्दलाई 
यशोदाको अनुरागं  प्रेम आह  भन्न लागे 
भगवति  भगवान् वीक्ष्य  देखेर 





ताक्यार्थ नन्द र यशोदाको भगवान् श्रीकृष्णप्रतिको परम प्रमलाई देखेर अत्यन्त प्रसन्न भएका 
उद्धवले नन्दलाई भन्न लागे । 


उद्धव उवाच उद्धवले भने 
युवां श्लाघ्यतमो नूनं देहिनामिह मानद् । 
नारायणेऽखिलरुरो यत्कृता मतिरीदुक्ी ॥ २० ॥ 


पदार्थ नूनं  निश्चय ने श्रीकृष्णमा 
मानद्  हे सम्मान गर्व योग्य! शृखाघ्यतमो  अति प्रशंसनीय इदशी  यसप्रकारको 
युवां  हजुरहरू नन्द र हनहन्छ मतिः  प्रेमबुद्धि 


यशोदा 
इह  यस संसारमा 
देहिनां  शरीरधारीहरूमध्ये 


यत्  जुन हजुरहरूले 
अखिलगुरो  संसारका गुरु 
नारायणे  साक्षात् नारायण 





कृता  गर्नुभएको छ 


वाक्यार्थ हे सम्माननीय नन्ददम्पति ! हजुरहरू यस संसारका सम्पूर्ण प्राणीहरूमध्ये अत्यन्त 
भाग्यशाली हुनुहुन्छ किनभने हजुरहरूले जगत्का मालिक साक्षात् नारायण श्रीकृष्णमा 


रामालन्द्री टीका 


८४३१६ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


यसप्रकारको प्रेम गर्नुभएको छ। 


अध्याय ४६ 


न,  बीजयोनी ् र प्रधानम् 
एतो हि विङ्वस्य च बीजयोनी रामो मुकुन्दः पुरुषः प्रधानम् । 
अन्वीय भूतेषु विलक्षणस्य ज्ञानस्य चेशात इमो पुराणो ॥ ३१॥ 


पदार्थ बीजयोनी  उपादान र निमित्त 
हि  निश्चय नै कारण 

एतो  यी दुई पुरुषः  पुरूष र 

रामः  बलराम प्रधानं च  प्रकृति पनि हुनहन्छ 
मुकुन्दः  श्रीकृष्ण इमो  यिन दुई 


विश्वस्य  संसारका पुराणो  आदिपुरुष 


भूतेषु  सम्पूर्ण प्राणीहरूमा 
अन्वीय  अन्तर्भूत भएर 
विलक्षणस्य  विलक्षण 
ज्ञानस्य च  जीवरूप ज्ञानलाई 
पनि 

ईशाते  नियमन गर्नुहुन्छ 





ताक्यार्थ बलराम र श्रीकृष्णरूप यी दुई आदिपुरुष नै संसारको उपादान र निमित्त कारण अनि 
प्रकृति र पुरुष हुनृहुन्छ । उहँहरू नै सम्पूर्ण प्राणीहरूमा अन्तर्भूत भएर विलक्षण जीवरूप ज्ञानलाई 


नियमन गर्नृहुन्छ । 


यस्मिन् जनः प्राणवियोगकाले क्षणं समावेश्य मनो विशुद्धम् । 
निहत्य कमोरायमाशु याति परां गतिं बह्ममयोऽकंवणंः ॥ ३२॥ 


पढार्थ विद्ुदधं  पवित्र 

जनः  जीवले मनः  चित्त 
प्राणवियोगकाठे  प्राणसंग समावेश्य  लगाएर 
वियोग हुने समयमा कमोरायं  कर्मबन्धन 


निहृत्य  छटाएर 


आशु  चट 


यस्मिन्  जुन परमात्मामा 
क्षणं  एक क्षण मात्र पनि 


अकवणंः  सूर्यको जस्तो वर्ण 
भएका तेजस्वरूप 

ब्रह्ममयः  ज्ञानमय 

परां  परम 

गतिं  पदलाई 

याति  प्राप्त गर्द 





ताक्यार्थ जीवले मूत्युकालमा जुन परमात्मामा एक क्षण मात्र पनि पवित्र चित्त लगाउनाले 
सम्पूर्णं कर्मवासनालाई त्यागेर चछर तेजस्वरूप ज्ञानमय परम पदलाई प्राप्त गर्दछ। 


तस्मिन् भवन्तावखिलात्महेतो नारायणे कारणमत्य॑मूरतो । 
भावं विधत्तां नितरां महात्मन् किं वावरिष्टं युवयोः सुकृत्यम् ॥ ३३॥ 


संसारका कारणस्वरूप 
कारणमर्त्यमूर्तो  कारणवश 
धर्म र साधुको रक्नाका निम्ति 


मनुष्य शरीर धारण गर्नुभएका 


पदार्थ 

महात्मन्  हे महात्मा 
भवन्तो  हजुरहरूले 
अखिलात्महेतो  समग्र 


तस्मिन्  उहाँ 
नारायणे  नारायणमा 
नितरां  निरन्तर 





भावं  प्रेमभाव 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


विघत्तां  राख्नुभएको छ अतः किं वा  के त्यस्तो 
युवयोः  हजुरहरूले गर्जुप्नै सुकृत्यं  पुण्यकर्म 


४३१७ 
अध्याय ४६ 


अवशिष्टम्  बांकी रहेको छ र 


ताक्यार्थ हे महात्मा ! हजुरहरूले संसारका कारणस्वरूप हनुभएका अनि कारणवश धर्म र 
सज्जनको रक्षाका निम्ति मनुष्यरूपमा आडउनुभएका साक्षात् नारायणमा निरन्तर प्रेमभाव 
राख्नुभएको छ । अब हजुरहरूले गर्नुपर्ने कुन त्यस्तो पुण्यकर्म बाँकी छ र ? 


आगमिष्यत्यदीर्घेण काठेन वजमच्युतः। 


प्रियं विधास्यते पित्रोभंगवान् सात्वतां पतिः ॥ ३४॥ 


पदार्थ अच्युतः  श्रीकृष्ण 
   अदीर्घेण 
सात्वतां पतिः  यदुवंशीहरूका अदीर्घेण काठेन  छोटे समयमा 
रक्षक ने 
भगवान्  भगवान् व्रजं  व्रजमा 





आगमिष्यति  आडनुहुनेछ र 
 

पित्रोः  मातापितालाई 

प्रियं  प्रसन्न 

विधास्यते  गराउनुहुनेछ 


ताक्यार्थ यदुवंशीहरूका रक्षक भगवान् श्रीकृष्ण केही समयपच्ि नै व्रजमा आउनुहुनेछ र 


मातापितालाई प्रसन्न गराउनुहुने । 


हत्वा कंसं रङ्गमध्ये प्रतीपं सवंसात्वताम् । 


यदाह वः समागत्य कृष्णः सत्यं करोति तत् ॥ २५॥ 





पदार्थ कंसं  कसलाई 

रङ्गमध्ये  रङ्गमञ्चको बीचमा हत्वा  मारेर 

सवंसात्वतां  सम्पूर्ण वः  हजुरहरूको 
यदुवंशीहरूको समागत्य  नजिकमा आएर 
प्रतीपं  शत्र कृष्णः  भगवान् श्रीकृष्णले 


यत्  जुन कुरा 

आह  भन्नुभएको धियो 
तत्  त्यो 

सत्यं  पूरा 

करोति  गर्नृहन्छ 


ताक्यार्थ रङ्गभूमिमा यादवहरूको शत्रु कंसलाई मारिसकेपच्ि हजुरहरूको नजिकमा आएर जुन 
कुरा श्रीकृष्णले भन्नुभएको थियो त्यो उहाँले अवश्य नै पूरा गर्नृहुनेद । 


मा खिद्यतं महाभागे द्रक्ष्यथः कृष्णमन्तिके । 
अन्तहेदि स भूतानामास्ते ज्योतिरिविधसि ॥ 
पदार्थ कृष्णं  श्रीकृष्णलाई 
महाभागो  हे परमभाग्यशाली द्रक्ष्यथः  देख्नुहनेछ 
मा खिद्यतं  चिन्ता नगर्नुहोस् सः  उहाँ श्रीकृष्ण 
अन्तिके  च्छटिन एधसि  दाउरामा 





३६ ॥ 

ज्योतिः इव  अग्नि ठै 
भूतानां  प्राणीहरूको 
अन्तदि  अन्तःकरणमा 
आस्ते  निवास गर्नृहुन्छ 


रामालन्द्री टीका 


४३९८ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४६ 


ताक्यार्थ हे परम भाग्यशाली ! चिन्ता गर्नुहोस्, अब चछर श्रीकृष्णको दर्शन पाउनुहुने । 
दाउरामा अग्नि च्िपेर रे ४ भगवान् सम्पूर्ण प्राणीहरूको अन्तःकरणमा विराजमान हुनुहुन्छ । 


न ह्यस्यास्ति प्रियः करिचन्नाप्रियो वास्त्यमानिनः। 
नोत्तमो नाधमो नापि समानस्यासमोऽपि वा ॥ ३७ ॥ 


पदार्थ करिचत्  कुनै अधमः अपि न  कुनै नराभ्रो 
हि  निश्चय नै प्रियः  प्रिय पनि छैन 

अमानिनः  तेरो र मेरो भने न अस्ति छैन असमः अपि वान  शत्रु पनि 
अभिमान नभएका अप्रियः वा  अप्रिय पनि कोही क्तेन 

समानस्य  समदर्शी न अस्ति छैन 

अस्य  उहाँ श्रीकृष्णको उत्तमः न  कुनै राम्रो कैन 





ताक्यार्थ तेरो मेरो भन्ने कुनै अभिमान नभएका सर्वसमदर्शी भगवान् श्रीकृष्णको न कुनै प्रिय 
छ, न कुनै अप्रिय छ, त्यस्तै न कुनै राम्रो र नराम्रो छ, अथवा न कुनै शत्रु नै छ। 


न माता न पिता तस्य न भाय न सुतादयः। 
नात्मीयो न परश्चापि न देहो जन्म एव च ॥ ३८ ॥ 


पदार्थ सुतादयः न  छोराछछछोरी छैनन्  शरीर अनि 
तस्य  उहाँ श्रीकृष्णका आत्मीयः न  आफन्त पनि जन्मः एव च न  जन्म पनि 
माता न  आमा कैनन् केन् कैन 


पितान  कोही बाबु छैनन् परः च अपिन  पराई पनि 
भायो न  कुनै पत्नी छैनन् कोटी छैनन् 


ताक्यार्थ उहांका आमा, बाबु, पत्नी र छोराछछो कोही पनि छैनन्। न आफ्नो भने कोही छ, 
न पराई भन्ने कोही छ । उहाँ त शरीररहित अजन्मा हुनुहुन्छ । 

वितवरण यस प्रसङ्गमा उद्धवले नन्दलाई कृष्णतत्वको उपदेश गरेका छन्। आफ्नो छोरा श्रीकृष्ण 
टाढा भएको सम्णेर दुःखी भड्रहेका नन्दयशोदालाई सम्णाउन श्रीकृष्णको वास्तविक आत्मरूपता 
बतादएको छ। उद्धव भन्दछन् द्रक्ष्यथः कृष्णमन्तिके अर्थात् हजुरहरूले श्रीकृष्णलाई आफ्नो 
नजिक नै देख्नुहुनेछ । स्वयं आपूभन्दा नजिक अर्को कुन वस्तु छ र? त्यसैले यसको अर्थ 
श्रीकृष्ण आफ्नै आत्मा हुनुहुन्छ भन्ने हुन्छ । अन्तर्हृदि अर्थात् हदयभित्र साक्षी अन्तर्यामी रूपमा उहाँ 
सबेमा रहनुभएको छ । परमात्मामा प्रियअप्रिय, उत्तमअधमको भेद कैन भनी यहाँ उपदेश 
गरिएको छ । प्रियअप्रियको भाव गर्न भेदबुदधि आवश्यक हुन्छ । आपूभन्दा अलग रूपमा नमाने 
कसैलाई पनि प्रियअप्रिय भनन सम्भव कछैन। जब सारा संसार नै आफू हृन्छ भने त्यहाँ आपफूभन्दा 
अर्को कसलाई जानन, बुण्न सकिन्छ र ? यही कुरा उपनिषद्मा पनि बताइएको छ यत्र त्वस्य 





रामालन्द्री टीका 


८३९९ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४६ 


सर्वमात्मैवाभूत्, तत्र केन कं पश्येत् केन कं विजानीयात् बृहदारण्यकोपनिषद्, २४१४ । 
परमात्मा सबेका आत्मा हूनुभएकाले उहांले सबेलाई आपू रूपमा ने देख्नुहन्छ, त्यसेले उहाँमा 
प्रियअप्रियको भेद छैन भन्ने बुमनुपर्दछ । न देहः अर्थात् परमात्मामा शरीर पनि छैन भनी यहाँ 
बताइएको छ । यद्यपि परमात्माले अनेक अवतारहरू धारण गर्दा उहाँमा अनेक थरी शरीर भएको 
हामीलाई प्रतीति हुन्छ, तर परमात्माको दृष्टिलि त्यो शरीर परमात्मभन्दा भिन्न अर्को वस्तु हदेन। 
त्यसैले शरीर हदा हदे पनि त्यो आत्मा ने भएकाले शरीर रूपमा स्फुरण हदेन । आत्मामा शरीरको 
प्रतीति त मायाको कारणले हुने गर्वछ । गीता उपोद्घात भाष्यमा शङूराचार्यले स्वमायया देहवान् 
इव जात इव च लक्ष्यते आफ्नो मायाको कारण भगवान् अजन्मा हदा्हदे पनि जन्मिए रै 
देखिनुहुन्छ भनी परमात्मालाई यही रूपमा बताउनुभएको छ । यही मायातीत वास्तविक रूपलाई 
देखाई यहाँ श्री कृष्णलाई अजन्मा एवं शरीररहित परमात्माको रूपमा बतादएको छ। 


न चास्य कमं वा खोक सदसन्मिश्रयोनिषु । 
क्रीडाथः सोऽपि साधूनां परित्राणाय कल्पते ॥ ३९॥ 





पदार्थ सः  उहाँ सात्विक असत् राजस र 
अस्य  उहाँ भगवान्को कीडाथंः  लीला गर्नका निम्ति मिश्र तामस योनिहरूमा 
लोके  यस संसारमा साधूनां  सज्जनहरूको कल्पते  अवतार लिदरहनुहुन्छ 
कमं अपि चन  गर्नुपर्ने कुनै परिरणाय  रक्ना गर्नका निम्ति 

काम पनि छैन तापनि सदसन्मिश्रयोनिषु  सत् 


ताक्यार्थ यस लोकमा भगवानूले गर्नुपर्ने कुनै काम कैन, तापनि सज्जनहरूको रक्षा वा लीला 
गर्नका निम्ति उहाँ कहिले देवता आदि सात्त्विक योनिमा, कहिले मनुष्य आदि राजस योनिमा र 
कहिले मत्स्य आदि तामस योनिमा अवतार लिद्रहनुहन्छ । 


सत्त्वं रजस्तम इति भजते निगुणो गुणान् । 
क्रीडन्नतीतोऽत्र रुणः सृजत्यवती हन्त्यजः ॥ ४०॥ 


पदार्थ भजते  स्वीकार गरनृहुन्छ तथा सृजति  संसारको सृष्टि 
निगणः  सत्व, रज र तम॒ अजः  अजन्मा एवं गर्नृहुन्छ 

आदि गुणरहित भगवानूले गुणेः  गुणहरूले अवति  रक्रा गर्नृहुन्छ र 
सत्त्वं रजः तमः इति  सत्व, अतीतः  रहित भएर पनि हन्ति  नाश गर्नृहन्छ 

रज र तमसंज्ञक अत्र  यस संसारमा 

गुणान्  प्रकृतिका गुणहरूलाई कीडन्  डा गर्दै 





ताक्यार्थ भगवान् वास्तवमा गुणरहित अजन्मा हुनुहृन्छ, तर पनि यस संसारमा क्रीडा गर्द उहाँ 
प्रकृतिका सत्त्व, रज र तम गुणलाई स्वीकार गर्नृहुन्छ र संसारको सृष्टि, रक्ना र नाश गर्नुहुन्छ । 


रामालन्द्री टीका 


२९० 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४६ 


३ महीयते 
यथा भ्रमरिकादुष्ट्या भ्राम्यतीव महीयते । 
चित्ते कतरि तत्रात्मा कर्तेवाहंधिया स्मृतः ॥ ५१॥ 





पदार्थ भ्राम्यति इव  घुमे ४ आत्मा  अकर्ता आत्मा पनि 
यथा  जसरी ईयते  प्रतीत हुन्छ कतौ इव  कर्ता ठै 
भ्रमरिकादुष्ट्या  बेसरी घुम्ने तत्र  त्यसै गरी अहंधिया  अहंभावले 
व्यक्तिको दृष्टिले कतरि  जीवको स्मृतः  स्फुरण हुन्छ 

मही  यो पृथिवी नै चित्ते  चित्तमा 


ताक्यार्थ जसरी वेगले फन्फनी धुम्ने व्यक्तिको दृष्टिमा पृथिवी नै घुमेजस्तो देखिन्छ, त्यसै गरी 
अकर्ता भएर पनि आत्मा जीवको चित्तमा कर्ता मै बनेर अहंभावले स्फुरण हृन्छ । 


 स, नैवायमात्मसो न  
युवयारव ८ मगवान् हारः। 
स्वषामात्मजो ह्यात्मा पिता माता स ईरवर  ॥ ८२॥ 





पार्थ एव  मात्र सर्वेषां  सम्पूर्ण प्राणीका 
अयं  उहाँ आत्मजः  छोरा आत्मजः  छोरा 
भगवान्  भगवान् न ख  हुनुहन्न आत्मा  आत्मस्वरूप 
हरिः  श्रीकृष्ण हि  किनभने पिता  बाबु र 

युवयोः  हजुरहरू दुरईको ईर्वरः सः  परमेश्वर उहाँ त॒ माता  आमा हुनृह॒न्छ 


वाक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्ण केवल हजुरहरू दुई जनाका मात्र छोरा हुनहुन्न, उहाँ त॒सबे 
प्राणीका छोरा, आत्मा, बाबु र आमास्वरूप हूनुहुन्छ । 


दुष्टं श्रुतं भूतभवद् भविष्यत् स्थास्तुश्चरिष्णुमंहदल्पकं च । 
विनाच्युताद् वस्तुतरां न वाच्यं स एव सवं परमात्मभूतः ॥ ४३॥ 





पदार्थ स्थास्नुः  स्थावर भिन्न 

दुष्टं  संसारमा जे देखिएको चरिष्णुः  जङ्गम न वाच्यं  छैन 

छ महत्  टुलो सःएव  उहाँ ने 

श्रुतं  जे सुनिएको छ त्यो अल्पकं च  सानो सवं  सब कुरा ह॒नुहन्छ 
भूतभवत्  भूत, वर्तमान वस्तुतरां  कुनै वस्तु परमात्मभूतः  उहाँ नै 
भविष्यत्  भविष्यत्कालीन अच्युतात् विना  भगवान्देखि परमात्मस्वरूप हुनुहन्छ 


ताक्यार्थ संसारमा जे देखिन्छ, जे सुनिन्छ, ती सबे भूतकालीन, वर्तमानकालीन र 
भविष्यत्कालीन, स्थावर वा जङ्गम, साना वा दुला वस्तुहरू भगवान् अच्युतदेखि भिन्न होदनन् । 
परमात्मस्वरूप भगवान् नै सबै कुरा हूनहुन्छ । 


रामालन्द्री टीका 


४२२१ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४६ 


विवरण यस श्लोकमा सवे संसार श्रीकृष्णरूप भएको बतादइएको छ । उपनिषद्मा सर्वव्यापक 
परमात्माले संसारलाई ढाक्नुभएको छ भनी बतादइएको छ ईशा वास्यमिदं सर्वम् 
ईशावास्योपनिषद्, १। परमात्माले संसार ढाक्नु भनेको परमात्मा संसारका सारा पदार्थहरूको 
रूपमा रहनु नै हो। किनभने यदि परमात्मा सम्पूर्णं पदार्थको रूपमा नरहने भए उहांमा 
वस्तुपरिच्छेदको आशङ़ा आंछ र परमात्मा परिच्छिन्न एवं अव्यापक सिद्ध हुनुहुन्छ । सबेतिर कुन 
वस्तु व्यापक हुन सक्छ ? यसको उत्तर हो जुन वस्तु सबे पदार्थको रूपमा रहन सक्छ, त्यही 
वस्तु मात्र वास्तविक रूपले व्यापक हुन्छ । परमात्मा जगत्को रूपमा आर्फै देखिनुभएकाले उहाँ 
जगत्को रूपमा पनि व्यापक हुनहुन्छ। यस श्लोकमा भनिएको छ स एव सर्वम् अर्थात् 
परमात्मा नै सर्वरूप हुनुहुन्छ । परमात्माभन्दा भिन्न यो जगत्मा अणु मात्र पनि पदार्थ छैन। यी 
अलगअलग नामरूप चाह असत्य हुन् अनि सत्ता र चैतन्यको रूपमा प्रतीत हुने परमात्मा सद्रूप 
हनहन भनी छान्दोग्योपनिषद् ६१४मा दृष्टान्तपूर्वक बताइएको छ वाचारम्भणं विकारो 
नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम् अर्थात् टो आदि कार्यरूप अनेक नाम, आकारहरू केवल वाणीका 
विलास मात्र हन्, वास्तविक होइनन् भने कारणरूप माटो नै वास्तविक सत् हो। यहाँ कार्यलाई 
असत् र कारणलाई सत्यरूपमा बताउन ्चैटो र माटोको दृष्टान्त लिद्एको हो । यही नियमले हर्दे 
जाँदा सबे कारणहरूका पनि परम कारण परमात्मा नै वास्तविक सत्य एवं कार्यरूप जगत् केवल 
मिथ्या सिद्ध हुन्छ । जसरी धैँटोमा केवल माटो मात्र छ, त्यसैले त्यसलाई घटो भनी दु नामद्रारा 
बताउनु मिथ्या हो भने त्यसलाई मादो भन्नु सत्य हो। त्यसै गरी जगत् मिथ्या हो भने परमात्मा 
पारमार्थिक सत्य हो । त्यसैले यस श्लोकमा परमात्मालाई परमार्थभूतः अर्थात् पारमार्थिक भनी 
बतादइएको छ । परमात्मालाई सर्वरूप बताउने वित्तिकै सबे पदार्थहरूको उत्पत्तिविनाश आदि हदा 
परमात्माकै उत्पत्तिविनाश हुने भयो । यसबाट त परमात्मामा त खन् असत्यताको दोष पो आयो 
त? भन्ने शङा हटाउनका लागि ने श्लोकमा परमार्थभूतः शब्दको प्रयोग गरिएको छ। नाम 
रूपको दृष्टिले मिथ्या भए पनि परमार्थं कारणरूपताको दृष्टिले परमात्मा अविनाशी हुनुहुन्छ । 
अतः उहाँमा कुनै प्रकारका दोषहरू आ्दँदेनन्। जति दोषहरू छन्, ती सबे नामरूप अंशमा न 
हृन्छन् । परमात्माको अंशमा होदन भनी यहाँ बतादरएको छ । यसरी यहाँ अक्रूरले नन्दयशोदालाई 
सम्पूर्ण संसारलाई नै श्रीकृष्णको रूपमा बुम्न र उँ आपसंग नहूनुभएको सम्णी दुःख नमान्न 
उपदेश गरेका छन् । 


एवं निरा सा ब्रुवतोव्यंतीता नन्दस्य कृष्णानुचरस्य राजन् । 
गोप्यः समुत्थाय निरूप्य दीपान् वास्तून् समभ्यच्यं दधीन्यमन्थन् ॥ ४५ ॥ 





पदार्थ परम मित्र उद्धव र निरा  रात 

राजन्  हे राजा परीक्षित् नन्दस्य  नन्दका बीचमा व्यतीता  बित्यो त्यसपछि 
एवं  यसप्रकार बरुवतः  वार्तालाप चलिरहंदा गोप्यः  गोपिनीहरू 
कृष्णानुचरस्य  श्रीकृष्णका सा  त्यो समुत्थाय  उठेर 


रामालन्द्री टीका 


४३२२ 


दशम स्कन्ध 


दीपान्  बत्तीहरू 
निरूप्य  बालेर 


श्रीमद्भागवत 


वास्तून्  वास्तृदेवहरूको 
समभ्यच्यं  पूजाआजा गरेर 


अध्याय ४६ 


दधीनि  दही 
अमन्थन्  मथ्न लागे 


ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! यसप्रकार उद्धव र नन्दका बीचमा वार्तालाप चलिरह॑दा त्यो रात 
बित्यो । त्यसपछि गोपिनीहरू उदेर दियो बाली वास्तुदेवहरूको पूजाआजा गरेर दही मथ्न लागे । 


दीपदीप्तेमणिभिविरेजू ९   ९ रज्जृविंकष॑दभुजकङ्कणस्रज       
ता ूभुजकङकणस्रजः। 
चलन्नितम्बस्तनहारकुण्डलत्विषत्कपोटारुणुद्कुमाननाः ॥ ४५॥ 


पदार्थ 
रज्जविंकष॑टूभुजकङणसख्रजः  
नेती दही मश्ने डोरी तान्न 
हातमा बाला लगाएका 
चलन्नितम्बस्तनहारकुण्डल 
त्विषत्कपोलारुणकुङ्कुमाननाः  


दही मध्दा नितम्ब, स्तन, हार र 
कुण्डल हल्लिएका तथा 
कुण्डलको घर्षणले गाला राता 
राता र कुड्कुमको लेपनले 
अनुहार सुगन्धमय बनेका 

ताः  ती गोपिनीहरू 





दीपदीप्तेः  दियोको प्रकाशले 
चम्किएका 

मणिभिः  मणिहरूद्रारा 
विरेजूः  अत्यन्त शोभायमान 
देखिए 


ताक्यार्थ नेती ताने हातमा बाला लगाएका, दही मथ्दा नितम्ब, स्तन, हार र कुण्डल 
हल्लिरेका तथा कुण्डलको घर्षणले गर्दा राताराता गाला र कुडकुमले सुगन्धित अनुहार भएका 
गोपिनीहरू दियोको प्रकाशले आपफूहरूले लगाएका मणि चम्किदा अत्यन्ते सुशोभित देखिए । 


उदुगायतीनामरविन्दलोचनं ्रजाङ्गनानां दिवमस्पृशद् ध्वनिः। 
द्घ्नर्च निमन्थनराब्दमिश्चितो निरस्यते येन दिशाममङ्गलम् ॥ ५६॥ 


पदार्थ 

दघ्नः  दही 
निम॑न्थनराब्दमिभरितः  
मथ्दाखेरि निस्केको घारघुर 
आवाज मिसिएको 
अरविन्द्लोचनं  कमलनयन 


भगवान् श्रीकृष्णको चरित्रलाई 
उदुगायतीनां  उच्चस्वरमा 
गाद्रहेका 

व्रजाङ्गनानां  त्रजस्त्रीहरूको 
ध्वनिः  ध्वनिले 

दिवं  आकाश 





अस्पृरात्  छोयो व्याप्त भयो 
् 

येन च  जुन ध्वनिले 

दिशां  अन्य दिशाहरूको 
अमङ्गलं  अमङ्गल पनि 
निरस्यते  नष्ट गर्द 


ताक्यार्थ दही मध्दाखेरि निस्केको घारघुर आवाजमा त्रजस्त्रीहरूले कमलनयन श्रीकृष्णका 
लीलाचरित्रहरूको उच्च स्वरमा गायन गर्दा निस्केको ध्वनि मिसियो र त्यो ध्वनिले आकाश 
छोयो अनि त्यो स्वरलहरीले अन्य दिशाहरूको अमङ्गल पनि नाश गययो । 


भगवत्युदिते सूर्यँ नन्दद्वारि बजोकसः। 
दुष्ट्वा रथं शातकोम्भं कस्यायमिति चा्ुवन् ॥ ४७॥ 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध 


पदार्थ 
भगवति  भगवान् 
ल 
सूयं  सूर्यनारायण 
उदिते  उदय भएपच्छि 


श्रीमद्भागवत 


व्रजोकसः  ब्रजवासीहरूले 
नन्ददवारि  नन्दको ढोकामा 
शातकोम्भं  सुवर्णमय 

रथं  रथ 





८२३९३ 
अध्याय ४६ 
दुष्ट्वा च  देखेर 
अयं यो 
कस्य इति  कसको हो भनेर 
अब्रुवन्  भन्न लागे 


ताक्यार्थ भगवान् सूर्यनारायणको उदय भएपच्छि ब्रजवासीहरूले नन्दको ढोकामा सुवर्णमय रथ 
देखेर यो कसको रथ हो भनी सोधयपुछछ गर्न लागे । 


अक्रूर आगतः किं वा यः कंसस्याथंसाधकः। 
ष नीतो मधुपुरीं  ४ 
येन नीतो मधुपुरीं कृष्णः कमललोचनः ॥ ४८ ॥ 


पदार्थ यः  जुन 
किवा कतै अक्रूरः  अक्रूर थियो, त्यही 
कसस्य  कसको फेरि 


अथंसाधकः  प्रयोजन सिद्ध गर्नआगतः  आएको त हैन 
चाहने येन  जुन अक्रूराय 





कमरुलोचनः  कमलनयन 
कृष्णः  श्रीकृष्ण 

मधुपुरीं  मथुरा 

नीतः  लगिनुभएको थियो 


ताक्यार्थ कंसको प्रयोजन सिद्ध गर्नका निम्ति जसले यहाँ आएर कमलनयन श्रीकृष्णलाई 


मथुरा लगेको धियो, त्यही अक्रूर फेरि आएको त होइन ? 


किं साधयिष्यत्यस्माभिभंतुः प्रेतस्य निष्कृतिम् । 
इति स्त्रीणां वदन्तीनामुद्धवोऽगात् कृताहिकः ॥ ४९॥ 


पदार्थ निष्कृतिं  पिण्डदान 

किं  अथवा के साधयिष्यति  गर्न अटिको हो 
अस्माभिः  हामीहरुद्रारा इति  यसप्रकार 

प्रेतस्य  मेको स्त्रीणां  गोपिनीहरूले 


भुः  आप्ना मालिकको 


वदन्तीनां  शङ्गा गदगद 





कृताह्निकः  प्रातःकालीन कर्म 
समाप्त गरेका 

उद्धवः  उन्दधरव 

अगात्  गोपिनीहरूको 
नजिकमा आद्भपुगे 


वाक्यार्थ यसले हामीलाई लगेर मेको मालिक कंसलाई पिण्डदान गर्न आटेको त होदन भनी 
गोपिनीहरूले कुरा गदगद प्रातःकालीन कर्म समाप्त गरेका उद्धव उनीहरूका अगाडि आ्पुगे । 


९९ 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे पूवोर्धे 
नन्दद्योकापनयनं नाम षट्चत्वारिशोऽध्यायः ॥ ४६॥ 


रामालन्द्री टीका 


४२२४ 


दशम स्कन्ध 


अध्याय ४७ 


श्रीमद्भागवत 


अथ सप्तचत्वारिशोऽध्यायः 


भ्रमरगीत 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 


तं वीक्ष्य कृष्णानुचरं बजस्त्ियः प्रलम्बबाहुं नवकञ्जलोचनम् । 
पीताम्बरं पुष्करमालिनं लसन्मुखारविन्दं मणिमृष्टकुण्डलम् ॥ १॥ 
सुचिस्मिताः कोऽयमपीच्यदशनः कुतश्च कस्याच्युतवेषभूषणः। 
इति स्म सवी परिववुरुत्सुकास्तमुत्तमरुखोकपदाम्बुजाश्रयम् ॥ २॥ 


पदार्थ गरेका 

प्रलम्बबाहुं  लामालामा हात कृष्णानुचरं  श्रीकृष्णका भक्त 
भएका तं  ती उद्धवलाई 
नवकञ्जलोचनं  नयाँ वीक्ष्य  देखेर 


कमलपुष्पजस्ता आं खा भएका सुचिस्मिताः  पवित्र मुस्कान 
पीताम्बरं  पीताम्बर धारण गरेकाभएका 

पुष्करमालिनं  कमलको माला रजस्तियः  ब्रजस्त्रीहरूले 
धारण गरेका अपीच्यदरांनः  हेदमि अति 
लसन्मुखारविन्दं  चम्किलो राम्रो स्वरूप भएका 
मुखकमल भएका अच्युतवेषभूषणः  भगवान् 
मणिमृष्टकुण्डलं  कानमा अच्युतकै जस्ता कपड़ा र 
मणिजडित कुण्डल धारण आभूषण पहिरिएका 


ताक्यार्थ लामालामा हात भएका, नयां क मतपुष्प जस्ता 


अयं  यी 

कःकोदहुन् 

कुतः  कर्हांबाट आए 

कस्य इति च  अथवा कसका 
दूत हुन् भन्दै 

उत्सुकाः  अत्यन्त उत्सुक भएर 
सवोः  सब गोपिनीहरूले 
उत्तमरोकपदाम्बुजाश्रयं  
श्रीकृष्णका चरणकमलका 
सेवक 

तं  ती उद्धवलाई 





परिवव्रुः स्म  वरिपरिबाट घेरे 
आंखा भएका, पीताम्बर धारण 


गरेका, कमलको माला लगाएका, कानमा मणिजडित कुण्डल धारण गरेका, चम्किलो अनुहारले 


युक्त श्रीकृष्णका भक्त उद्धवलाई देखेर पवित्र मुस्कान भएका 


व्रजस्त्रीहरूले हेदमि अति राम्रो 


रूप भएका अनि श्रीकृष्णके जस्तो वस्त्र र आभूषण लगाएका यी मानिस को हन् ? कहाँबाट 
आएका हुन् ? अथवा यी कसका दूत हन् ? भन्ते जिज्ञासा राख्दै श्रीकृष्णका चरणकमलका सेवक 


उद्धवलाई वरिपरिबाट धेरे। 


तं प्रश्रयेणावनताः सुसत्कृतं सव्रीडहासेक्षणसून॒तादिभिः। 
रहस्यपृच्छन्तुपविष्टमासने विज्ञाय सन्देशहरं रमापतेः ॥ २॥ 


रामालन्द्री टीका 


८२२५ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४७ 
पढार्थ अवनताः  ठुकेका आसने  आसनमा 

तं  ती उद्धवलाई गोपिनीहरूले उपविष्टं  बसेका उद्धवलाई 
रमापतेः  रमापति श्रीकृष्णको सव्रीडहासेक्षणसूनृतादिभिः  रहसि  एकान्तमा 

सन्देशहरं  सन्देशवाहक लज्जा सहितको हासो, हेराइ र॒ अपृच्छन्  सोध्न लागे 

विज्ञाय  जानेर मिठो बोली आदिले 

प्रश्रयेण  नम्रताले सुसत्कृतं  सत्कार गरिएका 





ताक्यार्थ यी भगवान् श्रीकृष्णका सन्देश लिएर आएका मानिस हन् भन्ने थाहा पाएपचछ्छि 
नम्रताले दुकेका गोपिनीहरूले लज्जा सहितको मुस्कान, हेराइ र बोली आदिले स्वागतसत्कार गरे 
र आसनमा बसादइएका उद्धवलाई एकान्तमा यसप्रकार सोध्न लागे । 


जानीमस्त्वां यदुपतेः पाष॑दं समुपागतम् । 
न  श   प्रियचिकीषया   
भत्रेह प्रेषितः पित्रोभवान् ॥ ७ ॥ 





पदार्थ पाषंदं  सेवक भनेर भत्र  मालिक श्रीकृष्णद्रारा 
समुपागतं  सन्देश लिएर जानीमः  जान्दछछौँ भवान्  तपाई 
आद्वपुरनुभएका पित्रोः  मातापितालाई इह  यस गोकुलमा 

त्वां  तपाईलाई हामी प्रियचिकीषंया  प्रसन्न गराउने प्रेषितः  पठादनुभएको हो 
यदुपतेः  यदुनाथ श्रीकृष्णका इच्छाले 


ताक्यार्थ तपाई यहाँ यदुनाथ श्रीकृष्णको दूत बनेर आउनुभएको हो भने हामीले थाहा पायौँ। 
अवश्य पनि आपफ्ना मातापितालाई खुसी बनाउनका निम्ति तपारईका स्वामीले तपार्ईदलाई यहाँ 
गोकुलमा पठाउनुभएको हो । 


अन्यथा गोचजे तस्य स्मरणीयं न चक्ष्महे । 
स्नेहातुबन्धो बन्धूनां मुनेरपि सुदुस्त्यजः ॥ ५॥ 


पदार्थ स्मरणीयं  सग्िनि योग्य स्नेहानुबन्धः  स्नेहबन्धन 
अन्यथा  यसदेखि अतिरिक्त न चक्ष्महे  हामी केही देख्यैनौँ मुनेः  मुनिहरूका लागि 
गोबजे  यस गोकुलमा किनभने अपि  पनि 

तस्य  उहाँ श्रीकृष्ण को बन्धूनां  आफन्तहरूको सुदुस्त्यजः  चँडाल्न गाहयो हुन्छ 





ताक्यार्थ मातापिता बाहेक श्रीकृष्णले सम्णिनि लायक कुनै वस्तु हामी यस गोकुलमा देख्दैनौँ। 
आफन्तहरूसंगको स्नेहबन्धन ठुला मुनिहरूका लागि पनि चुँडाल्न गाहे हुन्छ । 

विवरण यस प्रसङ्गमा गोपिनीहरूले उद्धवलाई देखी श्रीकृष्णको विषयमा प्रश्न सोधैका छन्। 
गोपिनीहरूले प्रातः कालमा नन्दको घरअधि रथ रोकिएको देखी पहिला त त्यसलाई फेरि अक्रूरकै 


रामालन्द्री टीका 


४३२६ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४७ 


रथ आएको हो कि भन्ने ठाने। नन्दव्रजमा अब फेरि के लिन बाँकीरह्यो रयो दुष्ट अक्रूर यहां 
आएको छ भनेर अक्रूरलाई गाली गरिरेके वेलामा नित्यकर्मबाट निवृत्त भई बाहिर निस्किएका 
उद्धव देखिए । उद्धवले श्रीकृष्णको जस्ते भेषभूषा धारण गरेकाले अनि उस्तै आकार प्रकार 
भएकाले यी व्यक्ति श्रीकृष्णका सन्देशवाहक हुन् भनी गोपिनीहरूले थाहा पाटृहाले। उनीहरूले 
श्रीकृष्णको विषयमा सोध्दै भने उहाँले पक्के पनि आफ्ना आमाबुबाका लागि सन्देश 
पठाएको हुनुपर्दछ । नत्र अब यो व्रजमा उहाँले सम्खिनि लायक को नै छर? यसो भन्दे उनीहरूले 
व्यङ्ग्य एवं उपहासको भाव व्यक्त गरेका छन् । गोव्रजे यस शब्दबाट गाईहरूको व्रजमण्डल भन्ने 
बताई व्रजको हीनता प्रदर्शित गरिएको छ। गोपिनीगीतको प्रसङ्गमा श्रीकृष्णको आविभविका 
कारणले ब्रजको सर्वाधिक श्रेष्ठता भयो भनी बताउने गोपिनीहरू नै श्रीकृष्णरहित ब्रजलाई केवल 
गाईजस्ता पशुहरू मात्र रहने ठा्॑को रूपमा चित्रित गर्देछन्। गोपिनीहरूलाई श्रीकृष्णविना सम्पूर्ण 
संसार नरमादइलो लाग्छ भन्ने सूचना यसबाट मिल्दछ । स्मरणीयं न भन्ने पदावलीले श्रीकृष्णले 
आफूहरूलाई गरेको उपेक्षाप्रति रिसिको भाव प्रकट भएको छ । व्रजमा चाँडे फरकिहाल्छु भनी 
मथुरा जानुभएका श्रीकृष्ण आजसम्म फर्कनुभएन। उहाँको फर्किनि लक्षण पनि देखिंदेन। म 
तिमीहरूको प्रमको ऋण तिर्न सक्दिनं भनी बताउने उहाँ आज कहाँ हुनुहृन्छ, जो व्रजमा रहेका 
हामीहरूलाई सम्न पनि सक्नुहुनन। त्यसकारण उहँले सम्खनलायक यहाँ कही कैन भनी 
गोपिनीहरूले आफ्नो विरहव्यथालाई अभिव्यक्त गरेका छन्। 


र अन्येष्वथंकृता  मेती ९  
अन्येष्वथकृता मत्री यावदथविडम्बनम् । 
पुम्भिः स्त्रीषु कृता यद्वत्सुमनस्स्विव षट्पदः ॥ ६॥ 





पदार्थ सुमनस्सु  पएूलहरूसंग   स्वार्थपरक 
यद्रत्  जसरी कृताः इव  गरेको प्रेम स्वार्थ॒मेत्री  प्रीति 

पुम्भिः  पुरुषहरूद्रारा रहेसम्म मात्र रहन्छ त्यस्तै यावद्थविडम्बनम्  जबसम्म 
स्त्रीषु  स्त्रीहरूसंग र अन्येषु  मातापितादेखि बाहेक स्वार्थपूर्विं भद्रहन्छ तबसम्म 
षट्पदे  भमराहरुद्रारा अरूहरूसंग गरिएको मात्र चल्दछ 


ताक्यार्थ जसरी पुरुषहरूले स्त्रीहरूलाई गरेको प्रेम र भमराले फूलसंग गरेको प्रम स्वार्थ 
रहेसम्म मात्र रहन्छ त्यसरी ने मातापितादेखि बाहेक अरूहरूसंग गरिएको प्रम त खाली स्वार्थका 
निम्ति गरिएको हुन्छ, जबसम्म स्वार्थपूर्तिं भट्रहन्छ तबसम्म मात्र त्यो चल्दछ । 


निस्स्वं त्यजन्ति गणिका अकल्पं नृपतिं प्रजाः। 


अधीतविद्या आचायंमृत्विजो दत्तदक्षिणम् ॥ ७ ॥ 


पदार्थ निस्स्वं  धनहीन व्यक्तिलाई अकलत्पं  प्रजापालनमा असमर्थ 
गणिकाः  वेश्याहरूले प्रजाः  प्रजाहरूले नृपतिं  राजालाई 


रामालन्द्री टीका 


४३९७ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४७ 
अधीतविद्याः  विया अध्यापकलाई दत्तदक्षिणं  दक्षिणा दिएको 
पढिसकेका शिष्यहरूले ऋत्विजः  ऋत्विक् यजमानलाई 

आचाय॑म्  आचार्य ब्राह्मणहरूले त्यजन्ति  छोडिदिन्छन् 


ताक्यार्थ वेश्याले धनहीन व्यक्तिलाई छाडिदिन्छे, आफनो र्ना गर्न नसक्ने राजालाई प्रजाले 
त्यागिदिन्छन्, विद्या पढठिसकेपचछि शिष्यहरूले अध्यापकलाई विर्सिदिन्छन् र दक्षिणा हात परेपछ्छि 
ब्राह्मणहरूले यजमानलाई छाडिदिन्छन्। 


खगा वीतफलं वृक्षं भुक्त्वा चातिथयो गृहम् । 
द्ग्धं मृगास्तथारण्यं जारा मुक्त्वा रतां स्त्रियम् ॥ ८ ॥ 





पदार्थ अतिथयः च  अतिथिहरूले अरण्यं  वनलाई र 

तथा  त्यसै गरी भुक्त्वा  भोजन गरिसकेपछि जाराः  उपपतिहरूले 

खगाः  चराचुरुङ़ीहरूले गृहं  घरलाई रतां  आफूमा समर्पित भएकी 
वीतफलं  फलपूल सिदधिएको मृगाः  मुगहरूले स्त्रियं  स्त्रीलाई 

वृक्षं  रुखलाई दग्धं  उदढेको भुक्त्वा  भोगेर छोडिदिन्छन् 


ताक्यार्थ त्यसै गरी चराचुरुङ्गीहरूले फलपूल सिदधिएको वृक्षलाई, अतिथिहरूले भोजन 
गरिसकेको घरलाई, मृगहरूले उडेलोले जलेको वनलाई र उपपतिहरूले आपफूमा समर्पित भएकी 
स्त्रीलाई भोगिसकेपचछ्छि छाडिदिन्छन् । 


इति गोप्यो हि गोविन्दे गतवाक्कायमानसाः। 
कृष्णदूते व्रजं याते उद्धवे त्यक्तटोकिकाः ॥ ९॥ 
गायन्त्यः प्रीयकमौणि रुदन्त्यङ्च गतदियः। 

तस्य संस्मृत्य संस्मृत्य यानि कैशोरबाल्ययोः ॥ १०॥ 





पदार्थ गोप्यः  गोपिनीहरूले यानि  जेजति 

इति  यसप्रकार कृष्णदूते  श्रीकृष्णका दूत॒ प्रीयकमोणि  प्रिय कर्महरू 

हि  निश्चय नै उद्धवे  उद्धव थिए, ती 

गोविन्द्  श्रीकृष्णमा व्रजं  व्रजमा संस्मृत्य संस्मृत्य  सम्णीसम्णी 
गतवाक्कायमानसाः  वचन, याते  आएपचछि गायन्त्यः  गाउन र 

शरीर र मनले समर्पित भएका तस्य  उहाँ श्रीकृष्ण का गतहियः च  लज्जा पनि 
त्यक्तटोकिकाः  लौकिक मान केशोरबाल्ययोः  बाल्य र॒ छडेर 

मर्यादालाई भुलेका किशोर अवस्थाका रुदन्त्यः  रुन लागे 


रामालन्द्री टीका 


९२९८ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४७ 


ताक्यार्थ यसप्रकार वचन, शरीर र मनले समेत श्रीकृष्णमा ने समर्पित भएका र लौकिक 
मानमर्यादालाई विर्सिएका गोपिनीहरूले श्रीकृष्णका दूत उद्धव व्रजमा आएपचछ्छि श्रीकृष्णले बालक 
र किशोर अवस्थामा गरेका प्रिय कर्महरू सम्णीसम्णी गाउन तथा लाज नमानी रुन लागे। 
टिप्पणीं पूर्ण रूपमा श्रीकृष्णमा नै समर्पित भएका गोपिनीहरूले लौकिक मानमर्यादालाई 
विर्सेको हुनाले उनीहरूले यहाँ उद्धवलाई भनेका कुराहरू र श्रीकृष्णलाई गरेका सम्बोधन केही 
असामान्य छन्। गोपिनीले भमरालाई श्रीकृष्णको दूत ठानी उसलाई र श्रीकृष्णलाई व्यङ्ग्य गर्मुको 
कारण पनि यही नै हो। 


काचिन्मधुकरं दुष्ट्वा ध्यायन्ती कृष्णसङ्गमम्। 
परियप्रस्थापितं दूतं कल्पयित्वेद्मनवीत् ॥ ९॥ 


पदार्थ मघुकरं  भमरालाई कल्पयित्वा  सम्फेर 
कृष्णसङ्गमं  श्रीकृष्णसंगको ष्ट्वा  देखेर त्यसलाई इदं  यसप्रकार 
समागम प्रियप्रस्थापितं  प्रेमी अनवीत्  भन्न लागिन् 


ध्यायन्ती  चिन्तन गरिरहेकी श्रीकृष्णद्रारा पठादइएको 
काचित्  कुनै गोपिनीले दूतं  सन्देशवाहक 
ताक्यार्थ तीमध्ये श्रीकृष्णसमागमको चिन्तन गरिरहेकी एडटी गोपिनीले भमरालाई देखिन् र 
त्यसलाई श्रीकृष्णद्रारा पठादइएको दूत सम्णेर यसप्रकार भनन लागिन्। 





गोप्युवाच गोपिनीले भनिन् 

मधुप कितववन्धो मा स्पृ्ाङ्घ्रिं सपत्न्याः 
कुचविटुलितमालाङुङ्कमरमश्चुभिनंः । 

वहतु मघुपतिस्तन्मानिनीनां प्रसादं 
यदुसदसि विडम्न्यं यस्य दूतस्त्वमीदुक् ॥ १२॥ 





पदार्थ मालाको सुगन्धले युक्त भएका विडम्न्यं  उपहास गरिने 
मधुप  हे भमरा जंगाले तत्  त्यो 

कितवबन्धो  हे कपटीको नः हाम्रा मानिनीनां  मथुराका 
साथी अङ्धि  पाउहरू कामिनीहरूको 

सपत्न्याः  हाम्रा सौताका मास्पृश्  नछो प्रसादं  कुङ्कुमरूप प्रसाद 
कुचविटुलितमालाकुङकुम यदुसदसि  यादवहरूको मधुपतिः  श्रीकृष्णले नै 
इमश्युभिः  स्तनहरूमा दलिएका सभामा वहतु  ग्रहण गरून् 


रामालन्द्री टीका 


८३९९ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४७ 


यस्य  जुन श्रीकृष्णको त्वं  तं पनि 
दूतः  दूत ईदुक्  यस्तौ छस् 
वाक्यार्थ हे भमरा ! तँ कपटीको साथी होस् । तेरो जुंगामा हाम्रा सौताहरूको स्तनमा दलिनाले 
श्रीकृष्णको मालामा लागेको कङ्कुम लागेको छ । त्यसैले हाम्रा पाऊ नो । तेरा मालिक जस्ता 
छन्, तँ पनि त्यस्तै छस्। आपफ्ना प्रिय कामिनीहरूको यो कुडकुमरूप प्रसाद श्रीकृष्ण आर्फैले 
ग्रहण गरून्। जुन यादवहरूको सभामा उपहासको विषय बन्दछ, त्यो कङ्कुम हामीलाई चाहिएन । 
वितवरण यस प्रसङ्गमा गोपिनीहरूले आपफूनजिक उडिरहेको भमरोलाई श्रीकृष्णको दूतको रूपमा 
कल्पना गर्दै त्यसको माध्यमले श्रीकृष्णको कुटिल स्वभावको उपहास एवं निन्दा गरेका छन् । 
यहाँ भ्रमरगीत गाउने गोपिनीलाई श्रीशुकदेवले काचित् अर्थात् कुनै गोपिनी भनेर मात्र 
बताउनुभएको छ, यिनी श्रीकृष्णकी परमप्रिया श्रीराधा हन् भनी टीकाकारहरूले बताएका छन्। 
कृष्णप्रेमको दिव्योन्मादमा मस्त भएकाले विचित्र जल्पवचनहरू यी गोपिनीले बोलेकी छिन्। यो 
पहिलो श्लोकमा भमरो र श्रीकृष्णलाई समानरूपले चित्रित गर्दै गाली गरिएको छ। यहाँ 
भमरोलाई कितवबन्धो अर्थात् हे कपटीको साथी ! भनी सम्बोधन गरिएको छ। आफनो नजिक 
फूलमा घुमिरेको भमरोमा श्रीकृष्णको दूतको आरोप गरी गोपिनीहरूले आफ्नो अदढट 
कृष्णभावनाको परिचय दिएका छन्। यसबाट उनीहरू सर्वदा जसलाई जहाँ देखे पनि त्यसमा 
श्रीकृष्णकै या उहाँकै सम्बन्धीकै आरोप गरी त्यसको चिन्तन गरिरहन्थे भन्ने कुरा प्रकाशित 
भएको छ। 

भं भँ गर्दै आफनो चरणनजिकै उडिरहेको भमरोलाई गोपिनी भन्छिन् अङ्धिं मा स्पृश 
अर्थात् मेरो चरण नछो । आप्ना अपराधहरूलाई क्षमा गरिदिनका लागि धूर्तं कृष्णले तलाई हाम्रो 
पाड छोई माफी मागन पठाएका छन्, हामी यसो गर्न दिदेनौ। ती गोपिनीले यो भमरो पक्के 
कृष्णको मालामा दुम्मिने भमरो हुनुपर्दछछ र यसलाई उनले सबै सिकाएर पठाएको हुनुपर्दछ भनी 
कल्पना गरेकी छिन्। मथुरामा नै रहने कुनै प्रियासंग अडमाल गर्दा तिनको स्तनमा लगाएको 
कुङ्कुमराग कृष्णको मालामा लागेको छ र त्यहां भुनभुनाउने भमराको मुखमा पनि त्यही 
कुडकुमराग लागेको छ। हाग्रा लागि सपत्नी अर्थात् सौतासमानकी स्त्रीको अङ्गरागलाई मुखमा 
लगाई तं हामीलाई फकाउन आस् ? भनी भमरोसंग प्रश्न गरिएको छ । यहाँ भमरोको मुखमा 
हने केलाकैला रँलाई ने कुङ्कुमराग लागेको भनी आरोप गरिएको छ। हामी प्रसन्न भएर अब 
कृष्णलाई हामीसंग के नै लिनु छ र? किनभने उनी मधुपति अर्थात् मधुवंशका सर्वश्रेष्ठ व्यक्ति 
भटसके । अब त उनले तन्मानिनीनां अर्थात् त्यहीका सुन्दरीहरूको प्रसननतालाई प्राप्त गरून् भनी 
दूतलाई फर्काडन खोजिएको छ । यहाँ गोपिनीहरूले कृष्ण र उहाद्रारा पठादएको दूत भमरोमा नाम 
र काम दुबेको साम्य देखाएका छन्। भमरोलाई मधुप भनिन्छ भने कृष्णलाई मधुपति भनिन्छ। 
यसमा मधुशब्दको अर्थ मधुर रस भने हुन्छ । फूलको मधुर रसलाई पिडनाले भमरोलाई मधुप 
भनिएको हो । अनि श्रीकृष्ण पनि त सबैको मधु अर्थात् सुन्दरतालाई या प्रेमरसलाई पिउने मधुपति 
हन् नि। यसरी यी दुबैमा समता रहेको छ। मधुप शब्दको अर्थं मदिरा पिउने भन्ने पनि हुन्छ, 


रामालन्द्री टीका 


८३२३० 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४७ 


मदिरा पिउने व्यक्ति जे मन लाग्यो, त्यही गर्द हिंड्छ । यसको समता देखाउन कृष्णलाई कितव 
या कपटी ठग भनिएको छ। ठग व्यक्ति जहाँ जे पायो त्यही गर्दै हिंड्छ । भमरोले फूलको रस 
चुसिसकेपछि त्यसलाई छाडिदिन्छ, त्यसौ गरी कृष्णले पनि प्रेमरस चुसिसकेपक्छि हामीलाई 
छाडिदिए। यसरी भमरो र कृष्णमा नाम अनि काममा पनि साम्य देखाइएको छ । ठँ नै पिच्छे 
आप्ना प्रमीहरूलाई फेरिरहैदा श्रीकृष्णको त्यस्तो स्वभावलाई यदुवंशीहरूले नै पनि उपहास 
गर्लनि् भन्ने भाव प्रकट भएको छ। 

यहाँ एडी गोपिनीले भमरोलाई आप्ना कुराहरू भनेको देखाइएको भए पनि ती गोपिनी 
अन्य सबे गोपिनीहरूकी प्रतिनिधि हृन् । यहाँ भमरोको माध्यमले गोपिनीहरूले उद्धवलाई पनि 
उपहास गरेका छन् । श्रीकृष्णका दूत त खास उद्धव हन्, कृष्णले उनलाई ने आफ्नो सन्देश दिर 
आपू आन नसकेकाले गोपिनीहरूसंग माफी मागन पठाउनुभएको हो । त्यसैले सोर उद्धवलाई 
नभनेर भमरोलाई भनेको ४ गरी भमरोलाई ने सम्बोधन गर्दै गोपिनीहरू भन्छन् हे कपटी 
कृष्णका साथी ! हामीसंग माफी मागन हाम्रो चरणको वरिपरि नघुम ॥ यसरी यहाँ गोपिनीहरूले 
श्रीकृष्णलाई र उहाँका दूतलाई पनि व्यङ्ग्य प्रहार गरेका छन्। 


सकृदधरसुधां स्वां मोहिनीं पाययित्वा 

सुमनस इव सदयस्तत्यजेऽस्मान् भवाद् । 
परिचरति कथं तत्पादपद्मं नु पदमा 

ह्यपि बत हृतचेता उत्तमङलोकजल्पेः ॥ १६॥ 


पदार्थ पूललाई रै कथं  कसरी 

मोहिनीं  लद पार्त अस्मान्  हामीहरूलाई परिचरति  सेवा गरिरहेकी 
स्वां  आफ्नो सदयः  चि होलिन् ? 

अधरसुघां  अधरामृत तत्यजे  छोडिदिए बत  कठ बरा 

सकृत्  एकपटक नु  आश्चर्यको कुरा उत्तमरलोकजल्पैः अपि  
पाययित्वा  पान गराएर पद्मा  लक्ष्मीले पुण्यकीर्ति श्रीकृष्णको मिटे 
भवादुक्  तं भमरा जस्ताले तत्पादपद्मं  त्यस्ताको बोलीले पनि 

सुमनसः इव  रसपान गरेर चरणकमललाई हृतचेताः  चित्त चोरिएको छ 





ताक्यार्थ तेरो र श्रीकृष्णको मित्रता खुब मिलेको छ, किनभने जसरी तं फूलको रस चुसेर 
त्यसलाई छाडिदिन्छस्, त्यसै गरी उनले पनि हामीलाई एकपटक आफ्नो मोहनीलाग्दो अधरामृत 
पान गराएर चटक्क छडिदिएका छन्। आश्चर्य लाग्छ, त्यस्ताको चरणकमलको सेवा लक्ष्मीले 
कसरी गरिरहेकी होलिन् ? कठ बरा, पुण्यकीर्ति श्रीकृष्णको मिठो बोलीद्रारा पनि उनको चित्त 
चोरिएको रहे क्यार । 


रामालन्द्री टीका 


४२३९१ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४७ 


विवरण यस श्लोकमा गोपिनीहरूले श्रीकृष्णको स्वभाव असाध्ये कुटिल भए पनि ती सोएी 
लक्ष्मीले अहिलेसम्म उनलाई कसरी पद्छ्याद्रहेकी होलिन् भनी आश्चर्य प्रकट गरेका छन् । 
श्रीकृष्ण त भमरोजस्तै रूप र स्वभावका छन्। भमरोले रस चुसिसकेपछि पूलहरूलाई छाडिदिए 
फँ उनले हामीलाई पनि छडिदिए। रासलीलाको क्रममा केवल एकचोटि आफ्नो अधरामृत 
पियाएपक्छि उनले हामीलाई छडिदिएका हन्। त्यस्तो धोकेबाजलाई लक्ष्मीजी कसरी सेवा 
गरिरहन्छिन् ? यसको उत्तरमा गोपिनीहरूले कृष्णका जल्प अर्थात् धघुमाउरा भनादृहरू नै कारण 
भएको बताएका छन्। कृष्णका मोहिनी भनाडइहरू सुनेपछि जसलाई पनि विश्वास लागिहाल्छ । 
लक्ष्मीले पनि कृष्णको स्वभावको वशमा नभई उनको बोलीको वशमा रही उनलाई पद्याएकी 
होलिन्, नत्र उनमा के नै त्यस्ता सदगुण छन् र ? गोपिनीहरूले कृष्णले आफूहरूसंग पनि घुमाउरा 
कुरा गरेर आफूहरूलाई छक्याएको सम्मेका छन्। मथुराबाट चांँडे फर्कौला भनी विश्वास दिलाई 
हामीलाई छक्याएर कृष्ण भागे। कृष्णको बोलीमा अलिकति पनि विश्वास गर्नहदेन भन्ने थाहा 
पाएर पनि हामीले उनको मिटो बोलीमा विश्वास गरिहाल्यौँ । लक्ष्मी पनि तिनै वचनमा विश्वास 
गर्दी हन् र उनको पचि लाग्दी हून्। तर अब हामीले चेतिसकेकाले उनको बोलीमा विश्वास 
गनेन । सोणी लक्ष्मी उनलाई पल्लूयाइरहून् भन्ने भाव यहाँ प्रकट भएको छ। 


किमिह बहु षडड्घ्रे गायसि त्वं यदूनाम् 
अधिपतिमगृहाणामग्रतो नः पुराणम् । 

विजयसखसखीनां गीयतां तत्प्रसद्वः 
क्षपितकुचरुजस्ते कल्पयन्तीष्टमिष्टाः ॥ १४ ॥ 


पदार्थ अधिपतिं  मालिक श्रीकृष्णको आलिङ्गन गरेर स्तनरोग 
षडडुघ्रे  हे भमरा किं के कामवासना शान्त पारेका 
त्वं  तं बहु गायसि  प्रशंसागान गर्दछस् इष्टाः  श्रीकृष्णका प्यारा 
इह  यहाँ तत्प्रसङ्गः  ती सवे कुरा तिनीहरूले नै 


अगृहाणां  घरवार नभएका 
नः  हामी वनवासीहरूको 
अग्रतः  अगाडि 

पुराणं  उने पुराना 

यदूनां  यदु वंशीहरूका 


विजयसखसखीनां  श्रीकृष्णका 
मथुरावासी नयां सखीहरूका 
अगाडि 

गीयतां  भन् 

क्षपितकुचरुजः  श्रीकृष्णलाई 





ते तेरो 
इष्टं  इच्छा 
कल्पयन्ति  पूरा गरिदिनेछछन् 


ताक्यार्थ हे भमरा ! तं किन बारम्बार घरवार नभएका हामी वनवासीहरूसंग आएर श्रीकृष्णको 
प्रशंसागान गर्दछस्, हामीले यदुवंशीहरूका मालिकलाई पहिलेदेखि नै राम्ररी चिनेका छँ । 
हाम्रा लागि उनका कुनै लीला नौला छैनन्, यसैले यी सबे कुरा श्रीकृष्णका मथुरावासी नयाँ 


रामालन्द्री टीका 


४३२२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४७ 


सखीहरूका अगाडि भने हुन्छ । श्रीकृष्णको आलिङ्गनले कामवासना शान्त पारेका उनीहरूले ने 
तेरो इच्छा पूरा गरिदिनेछन् । 

वितवरण यस श्लोकमा गोपिनीहरूले भमरोलाई श्रीकृष्णको गुणगान गर्नु ने छ भने आफूहरूको 
अगाडि नभई मथुरावासी स्त्रीहरूकहँ नै गएर गुणगान गर्न अहाएका छन्। यहाँ गोपिनीहरूले 
आपूलाई अगृह अर्थात् घरबार नभएका वनवासी भनेका छन्। श्रीकृष्ण भने यदुवंशीहरूका 
अधिपति हून्। वनवासीको अधि राजाहरूको गुणगान गरेर के फाइदा ? गाउनेबजाउने मान्छेहरू 
अब व्रजमा आनु आवश्यक छैन, किनभने त्यहोँ नै गीत आदि गादृन्छ र त्यसलाई उचित 
पुरस्कार आदि पनि दिद्न्छ, जहां आनन्द एवं समृद्धि छ । सर्वस्व लुटिएकाले दुःखी भएको व्रजमा 
अब कृष्णसम्बन्धी गीत गाउनुको केही प्रयोजन छैन । जहाँ कृष्णका प्रिय पुरस्त्रीहरू रहन्छन्, त्यहीं 
गई उनको गुणगान गर। उनीहरूले तलाई चाहेको उपहार आदि पनि दिन सक्छन्। हामी 
निर्धनकहँ नआदइज भनी भमरोलाई गोपिनीहरूले उपदेश दिएका छन्। गोपिनीहरू कृष्णको 
स्वभाव एवं गुण आफूलाई राम्री थाहा भएको जनाउन पुराण पदको प्रयोग गर्दछन्। पुराण 
अर्थात् कृष्ण उने पुराना त हृन् नि। हामीले जसबाट छलको अनुभव गरेका छँ । तिनको 
गुणगानले आपफूहरूलाई नद्ुने उनीहरूको भनादइ छ । बरु नयाँ मथुराका स्त्रीहरूलाई कृष्णको 
छली स्वभाव थाहा नभएकाले उनीहरू नै यो गीतबाट प्रसनन हुन सक्छन्। तँभन्दा हामी धेरै 
पुराना भएकाले धरे अधिदेखि हामी कृष्णलाई चिन्दचछछँ, त्यसैले त॑ उनको अर्को नयाँ स्तुतिगान 
बनाई हामीलाई नसुना। यसरी गोपिनीहरूले भमरोको निर्हले उद्धवलाई नै गाली गरेको भाव पनि 
यहाँ प्रकट भएको छ । उद्धव ॒कृष्णतत्वको उपदेश गर्न व्रजमा आएका धिए र उनमा यी 
र्वालिनीहरूलाई तत्त्वज्ञानको नयाँ स्वाद चखाइदिन्छु भन्ने अभिमान पनि धियो । त्यसैप्रति लक्षित 
गोपिनीहरूको यो भनाइले उनको ज्ञानको गर्वलाई पनि प्रहार गरेको छ। विजयसख शब्दको अर्थ 
हन्छ, अर्जुनका साथी । सबेतिरबाट शत्रुविजय गर्ने अर्जुन आदि राजवंशीहरूसंग कृष्णको मित्रता 
भएकाले अब उनलाई हाम्रो के प्रयोजन ? राजकुलके सखी अर्थात् स्त्रीहरू अब कृष्णका नजिक 
छन्, तं त्यहीं गएर कृष्णको विषयमा गाना गा भनी गोपिनीहरूले भमरोलाई सम्एका छन् । 


दिवि भुवि च रसायां काः स्त्ियस्तदुदुरापाः 
कपटरुचिरहासभ्रूविजम्भस्य याः स्युः। 
चरणरज उपास्ते यस्य भूतिवंयं का 
अपि च कृपणपक्षे द्ुत्तमरखोकराब्द्ः ॥ १५॥ 


पदार्थ काः  कुन त्यस्ता कपटयुक्त सुन्दर हँसो र कर्के 
दिवि  स्वर्गमा स्त्रियः  स्त्रीहरू छन् आं खीभौँ ओं खीभौँ नचार्खँदे 
भुवि  पृथिवीमा र याः  जुन हरन भएका 

रसायां च  पातालमा पनि कपटरुचिरहासभरूविजुम्भस्य  तदुदुरापाः  उनका 





रामालन्द्री टीका 


४३२३ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४७ 
श्रीकृष्णका लागि उपास्ते  उपासना गर्छिन् कृपणपक्षे हि  दीनदुःखीमाथि 
दुर्लभ उनका निम्ति दया गरेरनैत 

स्युः  छन् वयं  हामी त गा्ले उत्तमरलोकराब्दः  उत्तमश्लोक 
यस्य  जुन श्रीकृष्णका गोटाल्नीहरू उत्कृष्ट ख्याति भएका शब्द 
चरणरजः  चरणको धुलोलाई काःकेनैहौँर सार्थक हुने हो 

भूतिः  स्वयं लक्ष्मीले अपिच  तर पनि 





ताक्यार्थ कपव्पूर्ण सुन्दर हाँसो र आंखीभौँ नचा्ददे हरन शश्रीकृष्णका लागि दुर्लभ स्त्रीहरू 
स्वर्ग, पृथिवी र पातालमा को चाह छ र? स्वयं लक्ष्मी त उनका चरणधुलीको सेवा गर्छिन् भने 
हामीहरू त केने हौं र? तर पनि दीनदुःखीमाथि दया गरे मात्रै उत्तमश्लोकु उत्कृष्ट ख्याति 
भएका यो नाम सार्थक हुने हो नि। 

वितरण यस श्लोकमा गोपिनीहरूले कृष्णका लागि अब आफूहरूको कुनै प्रयोजन नरहेको 
कुरा बताएका छन्। सबैलाई छक्याउने कपय्पूर्ण सुन्दर हँसो अनि टेढा ओंँखीभौँ भएका 
श्रीकृष्णका लागि संसारभरमा कुनै पनि स्त्रीहरू दुष्प्राप्य छैनन्। यदि उनीसंग खेल्ने र उनलाई 
सेवा र प्रेमद्वारा आनन्द दिने अरू कोटी नभएका भए उनले हामी ग्वालिनीहरूलाई नै भए पनि 
स्वीकार गर्न सुहारँथ्यो । तर स्वर्ग, मर्त्य र पातालमा पनि उनका लागि पाउन नसकिने कुनै 
सुन्दरीहरू कछैनन्, उनले सबेलाई मुग्ध बनाउन सक्छन्। अरूको के कुरा स्वयं लक्ष्मी समेत उनको 
चरणरजलाई चाहिरहन्छिन् भने उनले हामीलाई अनुनयविनय गरी फकाउन अनि आफू सानो 
बनी हामीसंग क्षमा मागन पनि कहाँ सुहार्खंछ र ? गोपिनीहरू कृष्णको दूत भमरोलाई भन्छन् 
हामीहरू को हँ र? उनीहरूले कृष्णकहाँ गई उत्तमश्लोक भन्ने उनको नाम एुटो भएको 
सुनाइदिन पनि भमरोलाई भनेका छन्। कृपणपक्षे अर्थात् यदि कसैले दुःखीहरूको पक्ष लिन्छ र 
उनीहरूको हित गर्वछछ भने त्यसको उत्तमश्लोक नाम सार्थक हुन्छ। हे कृष्ण ! तिम्रो कीर्ति 
संसारभर फिंजिएको छ र सबेले परम पवित्र रूपमा त्यसलाई गारंछन्, त्यसैले तिमी उत्तमश्लोक 
भएका छी । तर हेर हामी दुःखीहरूको दुःख नष्ट नगरुन्जेल तिम्रो त्यो नाम ढुटो नै रहिरहन्छ, 
सार्थक हँदेन भनी गोपिनीहरूले यहाँ भनेका छन्। 


विसृज शिरसि पादं वेदुम्यहं चाटुकारे 
रनुनयविदुषस्तेऽभ्येत्य दोत्येमुकुन्दात्। 

स्वकृत इह विसुष्टापत्यपत्यन्यलोका 
व्यसृजदकृतचेताः कि नु सन्धेयमस्मिन् ॥ १६ ॥ 


पदार्थ शिरसि  शिरमा प्रयत्न 
हे भमरा तैले आफ्नो पादं  हाम्रा पाउलाई राख्ने विसृज  छाडिदे 


रामालन्द्री टीका 


४२३४ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४७ 
मुकुन्दात्  श्रीकृष्णबाट अहं  म हामी बन्धुबान्धव र लोकमर्यादालाई 
दोत्येः  दूतकर्म वेदुमि  जान्दद्कु जान्दछौ समेत त्यागेका हामीलाई 
अभ्येत्य  सिकेर आएको ।अकृतचेताः  अकृतज्ञ इह  यहाँ 

चाटुकरेः  मिठामिठा बोलले श्रीकृष्णले व्यसृजत्  चटक्क छाडिदिए 
अनुनयविदुषः  फकाउन स्वकृते  उनैका निम्ति अस्मिन्  यी श्रीकृष्णमा 
सिपालु विसुष्टापत्यपत्यन्यलोकाः  किंनु फेरिके 

ते  तलाई पति, पुत्र, परिवार अन्य सन्धेयम्  सन्धि गर्नु 





ताक्यार्थ आफ्ना पाउमा आएर भूं भूं गर्न लागेको भमरालाई क्षमायाचना गर्न लागेको भन्ने 
ठानेर गोपिनी भन्दक्छिन् ए भमरा ! हाम्रा पाउबाट आनो शिर हटा । श्रीकृष्णबाट दूतकर्म सिकेर 
आएको तँ अनुनय गर्न सिपालु छस् भन्ने कुरा हामीलाई थाहा छ । हिर, उनैका निम्ति हामीले 
आप्ना पति, पुत्र, परिवार, बन्धुबान्धव र लोकमर्यादालाई छोडिदिर्यौँ तर उनले हामीलाई चटक्क 
छाडर हिंड, त्यस्ता अकृतज्ञसंग हामीले फेरि के सन्धि गर्नु? 

वितरण यस श्लोकमा गोपिनीले भमरोलाई आफ्नो पाठको वरिपरि धघुम्दे शिरले प्रणाम नगर्न 
भनेकी चछ्िन्। आफ्नो शिरमाथि मेरो पाउलाई पारी तै चाटुकारी अर्थात् लोलोपोतो गर्देछस् । 
यसलाई छोडिहाल् । तैले छली मुकुन्दसंग अनुनयविनय गर्ने कला सिकेर आएको छस्, तर यहां 
तेरो अनुनयको केही अर्थ छैन। किनभने हामीले उनीबाट इलो धोका पादसक्यौँ । जुन कृष्णका 
लागि भनेर हामीले पति, पुत्र, परिवार अन्य बन्धुबान्धव र लोकमर्यादालाई समेत छाडिदिययौँ, 
त्यस्ता हामीलाई उनले चटक्क छाडिदिए । यहाँ कृष्णलाई अकृतचेताः अर्थात् अकृतज्ञ भनिएको 
छ । कृते उपकृते चेतः नास्ति यस्य अर्थात् गरिएको उपकारमा जसको मन कैन त्यसलाई अकृतज्ञ 
भनिन्छ। हामीले उनलाई सम्पूर्ण प्रेम दिन भनेर संसार त्याग्योँ, तर उनले त्यो प्रेमको महत्त्व 
अलिकति पनि बुन् । हे भमो ! तं भन्छस् हामी फेरि उनैको विश्वास गरौँ । तर त्यस्ता अकृतज्ञ 
एवं छली कृष्णमाथि कसरी विश्वास हून सक्छ र ? फेरि यिनीसंग सन्धि या विश्वास के गर्नु र? 
भनी यहाँ गोपिनीले भमरोलाई कृष्णको दूत मानेर यी कुरा गरेकी छिन्। 


मृगयुरि कीन्द्रं विव्यधे टुन्धघमो 
स्त्रियमकृत विरूपां स्त्रीजितः कामयानाम् । 
बलिमपि बलिमत्त्वावेष्ययद् ध्वाङ्क्षवद् य 
स्तदलमसितसख्येदस्त्यजस्तत्कथा्थंः ॥ १७ ॥ 


पदार्थ मृगयुः इव  सिकारीले कै स्त्रीजितः  स्त्री सीताको 
यः  जसले कपीन्द्र  वानरराज बाली लाई वशमा परेका रामले 
टुब्धधमौ  ऋूर स्वभाव भएको विव्यधे  मारे कामयानां  कामातुर 


रामालन्द्री टीका 


८३२३५ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४७ 


स्त्रियं  स्त्री शूर्पणखा लाई अत्त्वा अपि  ग्रहण गरेर पनि श्रीकृष्ण संगको मित्रताले 


विरूपां  कुरूप बलिम्  राजा बलिलाई अलं  पुग्यो अथवा 
अकृत  पारे अवेष्टयत्  बांधे तत्कथां  उनका लीलाहरू 
ध्वाट्क्षवत्  कागले ए तत्  त्यसकारण दुस्त्यजः  छाड्नै नसकिने छन् 





 असितसख्ये न 
बार  उपहार सेवा सत्कार  काला 


ताक्यार्थ उनले रामावतारमा वानरराज बालीलाई क्रूर सिकारीले ४ लुकेर मारे, आफँस्त्री 
सीताको वशमा परेर पनि कामवासनाले उदीप्त भएर आएकी विचरी शूर्पणखालाई नाक काटैर 
कुरूप बनाददिए । जसरी कागले बलि खादइसकेपछि बलि दिनेलाई नै घेर्दछ, त्से गरी उनले पनि 
बलिले गरेको सेवासत्कार ग्रहण गरी उनैलाई नै बाँधे। त्यसैले हामीलाई ती काले कृष्णसंँग 
मित्रता गर्न पुगयो । त्यसो भने किन उनैको चर्चा गरिरहेका छौ त भन्लास् उनका लीलाको चर्चा 
गर्न कसले छाडन सक्छ रः? 

विवरण यस श्लोकमा गोपिनीहरूले श्रीकृष्णका पुराना चरित्रहरूलाई सम्फदे उनीसंग अब 
मित्रता गर्न नचाहेको कुरा बताएका छन् । यिनले राम अवतारमा व्याधाले ४ लुकेर वानरराज 
बालिलाई मारे। आपरूनजिक आएकी स्त्री शूर्पणखालाई पनि उनले नाके काट्न लगाई विरूप 
पारिदिए। त्रिलोककै सम्राट् बलि, जो महादानी र धर्मात्मा थिए, उनीसंग पनि यिनले छल गरे । 
उनले दिएको उपहारलाई स्वीकार गरेर पनि यिनले ती विचरा सर्वस्वे अर्पण गर्ने बलिलाई समेत 
वरुणपाशद्रारा बांँध्न लगाए । कागले आरफैलाई अन्न दिने व्यक्तिको शिर समेत बिस्ट्यादइदिए फँ 
अथवा घेरे फँ उनको यो चरित्र आफैलाई सर्वस्व दान दिनेमाथि पनि छल गर्ने दुष्ट स्वभावको 
परिचय धियो त्यसैले अब हामीलाई उनको मित्रता या प्रेम अलिकति पनि चाहिएको कछैन। 
असितसख्यैः अलम् अर्थात् अब कालाहरूसंगको मित्रताले हामीलाई पुग्यो। काला कृष्णका 
दुर्गणहरूलाई सम्णेर अब आफूहरूलाई सम्पूर्ण काला वस्तुहरूदेखि नै भित्रैदेखि अमन भएको कुरा 
गोपिनीले बताएका छन् । त्यसैले आफ्नो नजिक नआडउन कालो रङ्ग भएको भमरोलाई गोपिनीले 
भनेकी ह॒न्। उसो भए तिमीहरू सर्धँ किन उनके कुरा गर्दै रहन्छौ त ? भन्ने प्रश्नको उत्तरमा 
गोपिनीहरू भन्छन् दुस्त्यजः तत्कथार्थः अर्थात् यति सबे हदा हदे पनि कृष्णको कथा छोडनै 
नसकिने भटसकेको छ । उनले नचाहँदा नचाहदे पनि हामीहरूलाई यति मोहित बनादइसकेछन् कि 
हामी उनको निन्दा नै गरेर भए पनि उनलाई सम्िरहन बाध्य छँ । 


यद्नुचरितलीलाकर्णपीयुषविघु् 
सकृददनविधूतदन्हधमो विनष्टाः । 

सपदि गृहकुदटुम्बं दीनमुत्सृज्य दीना 
बहव इह विहङ्गा भिक्षुचयां चरन्ति ॥ १८ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


८२२६ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४७ 
पदार्थ विनष्टाः  सांसारिक उत्सृज्य  त्यागेर 
यद्नुचरितलीलाक्णंपीयूषविपुट् मोहजाललाई नष्ट गरेका दीनाः  त्ृष्णारहित बनेर 
सकृद्दनविधूतदन्दधमीः  बहवः  धेरै भक्तहरू विहङ्गाः  चराहरू ॐ 

जसले गरेका लीलारूप सपदि  तत्काल इह  यस संसारमा 

अमृतको बिन्दुलाई कणमृतका दीनं  दुःखी भिक्ुचयां  भिक्षुको आचरण 
रूपमा एकपटक मात्र पान गृहकुदुम्बं  घरवार र गर्वे 

गनलि नै रागदरेष आदि त्यागेका सम्बन्धलाई चरन्ति  विचरण गर्दछन् 





ताक्यार्थ उनले गरेका लीलारूप अमृतको विन्दुलाई कर्णामृतका रूपमा एकपटक मात्र पान 
गनलि नै रागद्वेष आदि त्यागेका, सांसारिक मोहजाललाई चुँडालेका कैयौँ भक्तहरू तत्काल 
दुःखमय घरवार र सम्बन्धलाई चटक्क त्यागेर कामनारहित बनी चराहरू ४ यस लोकमा भिक्षुको 
आचरण गर्दै स्वच्छन्द गतिमा विचरण गर्दछन् । 


वयमृतमिव जिह्यन्याहृतं श्रदधानाः 
कुलिकरुतमिवाज्ञाः कृष्णवध्वो हरिण्यः। 


ददुश्ुरसकृदेतत् तन्नखस्पशंतीवर 
स्मररुज उपमन्तरिन् भण्यतामन्यवातौ ॥ १९॥ 

पदार्थ जिह्यनव्याहृतं  उनले कामव्यथाले पीडित बनेर 
उपमन्त्र्  हे दूत कुटिलताका साथ भनेको असकृत्  बारम्बार 
अज्ञाः  नजान्ने सोणा कुरालाई एतत्  यस्ते दुःख मात्र 
कृष्णवघ्वः  श्रीकृष्णसार ऋतं इव  सत्य एँ ठानेर ददृशुः  भोगिरेका छँ अतः 
मृगका पत्नी श्रदधानाः  विश्वास गरेका अन्यवातौ  अरू नै कुरा 
हरिण्यः  हरिणीहरू वयं  हामीहरूले भण्यताम्  भन् 
कुलिकरुतं इव  व्याधाको मिठोतन्नखस्पशंतीस्मररुजः  
स्वरलाई सुनेर लद परे ४ उनका नङ्का स्पर्शले उदीप्त 





ताक्यार्थ हे दूत ! श्रीकृष्णसार मृगका पत्नी अबोध हरिणीहरू व्याधाको मिढठो गीतमा विश्वास 
गनलि पाशोमा परी दुःख भोग्छन्, त्यसै गरी हामीहरू पनि श्रीकृष्णले कुटिलताका साथ भनेको 
कुरालाई सत्य मानेर उनमा विश्वास गर्नलि र उनका नड का स्पर्शले उत्पन्न भएको कामव्यथाले 
पीडित भटराखेका छँ । त्यसकारण अरू केही कुरा भए भन्। उनका कुरा छोडिदे । 

विवरण यस श्लोकमा आफूहरू कृष्णबाट घायल भएकाले उनका दूतसंग कृष्णको कुरा नगर्न 
र बरु अरू कुनै कुरा गर्नका लागि गोपिनीहरूले भनेका छन्। हरिणीहरू जसरी व्याधाले 
बजाएको मठो सङगीत सुनी त्यसलाई आफ्नो प्रिय भने ठानेर उतैतिर दौडिन्छन्। आफ्नो 


रामालन्द्री टीका 


८३२३७ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४७ 


बथानलाई छाडी त्योभन्दा प्रिय वस्तु पाउने आशामा त्यता गएका ती हरिणीहरू केही समयपचछि 
व्याधाका बाणद्रारा छेडिन्छन् । हामीले पनि कुटिल कृष्णले भनेको बनावटी बोलीलाई सत्य भनी 
सम्य । उनले बजाएको बांँसुरीको धुनमा आकृष्ट भई आप्ना सबे घरवारलाई छडी उनीतिर 
तानिर्यो, अनि उनले हामी सबैलाई व्याधाले ४ घायल गरी चटक्के छडेर हिंडे । विहारको क्रममा 
कृष्णको नङ्ले हाम्रो सुकुमार शरीरमा द्ंदा त्यो संगसंगै कामदेवको बाणले पनि हामीलाई 
क्षतविक्षत बनायो । 

यहाँ कृष्णको विषयमा गुनगुनाउदे, स्तुति गाँदे हिंडने भमरोलाई उपमन्त्रिन् भनी सम्बोधन 
गरिएको छ। त्यो दूतलाई सम्णार्ददे गोपिनीहरू भन्छन् हे दूत ! अरू कुनै कुराहरू हामीलाई 
सुना, तर ती कृष्णका कुराहरू हामीलाई भन्दै नभन्। कृष्णसंग मित्रता गर्दा र उनको कुटिल 
कुरामा विश्वास गर्दा धेरै पटक धोका पाएका छँ र व्यर्थे घायल हूनुपरेको देखिसकेका छँ । अब 
उनको गुणगान गरी तैले हामीबाट केही पाउन्नस् । त्यसैले अरू कुनै कुरा गर् भनी गोपिनीहरूले 
भमरोलाई भनेका छन् । 


प्रियसख पुनरागाः प्रेयसा प्रेषितः किं 
 व माननीयो श, भ 
वरय किमनुरुन्धे ऽसि मेऽद्् । 
नयसि कथमिहास्मान् दुस्त्यजहन्दपाश्वं 
सततमुरसि सोम्य श्रीवंधूः साकमास्ते ॥ २०॥ 





पदार्थ माननीयः  सम्मान गर्व योग्य कथं  कसरी 

अङ्ग  हे प्रिय असि छौ नयसि  लैजान्छौ 
प्रियसख  हे श्रीकृष्णका प्रिय किम् अनुरुन्धे  के चाहन्छौ सौम्य  हे सज्जन 
मित्र वरय  माग श्रीवंधुः  श्रीलक्ष्मी 
किंके इह  यहां बसिरहेका सततं  स्वै 
प्रेयसा  प्रियतम श्रीकृष्णद्रारा अस्मान्  हामीहरूलाई उरसि  छातीमा 
प्रेषितः  पठाइएका हौ दुस्त्यजदन्हपार्वं  प्राप्त साकं  संगै 

पुनः आगाः  फेरि आएका छौ गरेपचछि छोडनै नसकिने आस्ते  बस्छिन् 
मे मेरो श्रीकृष्णका नजिकमा 


ताक्यार्थ उडर अलि पर पुगेको भमरो फेरि फ्केर आएको देखी गोपिनी भन्दछिन् हे हाम्रा 
प्रियतमका साथी! किन हो, तिमी त फेरि फर्केर आयौ? कतै हाम्रा प्यारा श्रीकृष्णले हामीलाई 
फकाडन पठाउनुभएको त होइन ? तिमी सम्मान गर्न योग्य छौ । तिमीलाई जे इच्छा छ, त्यो 
हामीसंग माग। जसको नजिक पुगेपछि फेरि फर्कन गाह छ, त्यस्ता श्रीकृष्णकहां हामीलाई 
कसरी लैजान्छौ ? उहांको छतीमा त प्यारी लक्ष्मी सर्धं निवास गरिरहन्छिन्। त्यहाँ हाम्रो के 
काम ?। 


रामालन्द्री टीका 


८३२३८ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४७ 


वितरण यस श्लोकमा गोपिनीको भावपरिवर्तन भई भमरो र कृष्णको विषयमा सम्मानको 
भावना पेदा भएको देखिन्छ । गोपिनीहरूले उडिरहेको भमरोलाई कृष्णको दूत मानेर उसले भुँ भँ 
गरी गीत गाएकोलाई कृष्णको स्तुति गाएको ठानैर त्यसलाई गाली गरिरहेका थिए। यत्तिकैमा 
त्यो भमरो केही छिन त्यहाोँबाट हरायो । भमरो हराउनेवित्तिकै गोपिनीहरूले कल्पना गरे कि 
हामीले सबैतिरबाट गाली एवं भर्त्सना गरेकाले त्यो दूत यहाँबाट गयो । अब यसले कृष्णकहँ गई 
हामीले निन्दा गरेको सुनारंछ । त्यसबाट कृष्ण पनि दुःखी हृन्छन्। यस्तो सोची व्याकुल भड्रहेकै 
वेलामा फेरि त्यो भमरो त्यहीं देखियो । श्रीधरस्वामी लेखनहुन्छ प्रियप्रस्थापितं दूतं मत्वा अर्थात् 
गोपिनीहरूले त्यो भमरोलाई श्रीकृष्णले आफूहरूकहँ फेरि मनाउन पठाउनुभएको भन्ने ठाने । 
हामीले निन्दा गर्दा पनि कृष्ण चाह हामीसंग प्रेम नै गरिरहनुहदो रहे भनी श्रीकृष्णको प्रेमलाई 
सम्फदा उनीहरूको प्रणयरोष तत्काल शान्त भयो। अनि उनीहरूले फेरि केटी दुर्घटना भई 
नहालोस् भने सोची कृष्णको दूतसंग सम्मानपूर्वक बोलेका छन् । 

यहाँ भमरोलाई प्रियसख अर्थात् हे प्रियतम श्रीकृष्णका साथी भनिएको छ । माननीयः असि 
अर्थात् तिमी हाम्रा लागि माननीय छौ भनी भमरोको सम्मान गरिएको छ। प्रियमिलनमा 
उत्कण्ठित हदे गोपिनी सोध्छिन् हे भ्रमर! जोसंगको सम्मिलिन छाड्नै नसकिने खालको छ 
त्यस्ता प्रियतमकहाँ हामीलाई कहिले लिएर जान्छौ ? यहाँ गोपिनीहरूले आफूहरू चांँडोभन्दा 
चांँडो मथुरामा नै गएर श्रीकृष्णलाई भेटन चाहेको भाव व्यक्त गरेका छन्। तर गोपिनी र 
श्रीकृष्णको प्रमलीला जहाँ सुके अभिव्यक्त हदैन, यो त व्रजमा मात्र अभिव्यक्त हुन्छ। व्रजेश्वरी 
राधा कृष्णमय भएको आफ्नो भावभूमि वृन्दावनलाई छाडी कहाँ बाहिर जान सक्छिन् र ? उनका 
लागि त वृन्दावनका रुख, लहरा, गाई, पक्षी आदि सबे कृष्णमय छन् । त्यसैले मथुरा जाने भाव 
अनुचित हुनाले त्यसको विरोधी भाव तत्काल नै उनको मनमा आएको छ । मथुरामा त श्रीः वधूः 
अर्थात् लक्ष्मीजी ने श्रीकृष्णकी प्रिया छिन्। उनी सर्धं उरसि अर्थात् श्रीकृष्णको छातीमा नै 
बसिरहन्छिन् । हामीहरूलाई त्यहोँ ठं नभएकाले त्यहँ जानु उपयुक्त छैन । 

गोपिनीहरूले आफूहरूलाई फकाडठन पठादरएको कृष्णको दूतलाई यो श्लोकमा तीन कुरा 
बताएका छन्। हामीहरूले कृष्णलाई अफ पनि उत्तिकै प्रेम गर्छ, प्रियतम कृष्णले हामीसंग प्रेम 
गर्ने पनि बुकेका छँ, तर मथुरामा गई कृष्णसंग मिल्न सम्भव हदेन, किनभने त्यहं उहाँको 
व्यक्तित्व निकै ठुलो भडसकेको छ भन्ने तीन थरी भाव यहं देखिन्छन्। यसबाट गोपिनीहरूले 
व्रज बसी कृष्णको प्रतीक्षा गर्न दृढता व्यक्त गरेको बुरुन सकिन्छ । 


अपि बत मधघुपुयामाय॑पुत्रोऽघुनास्ते 
स्मरति स पितृगेहान् सोम्य बन्धुश्च गोपान्। 
क्वचिदपि स कथा नः किङ्करीणां गृणीते 
भुजमगुरुसुगन्धं मूघ्न्यंघास्यत् कदा तु ॥ २९॥ 


रामालन्द्री टीका 


४३३९ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४७ 
पदार्थ पितृगेहान्  बाबुको घर कथा  चर्चा 

सोम्य  हे प्रिय भ्रमर बन्धून् च  बन्धुबान्धव र॒ गृणीते  गर्नुहुन्छ 

अपिबत  ए, सांच्चै गोपान्  गोपहरूलाई कदा नु  कहिले 

अधुना  अहिले स्मरति  सम्सिनुहुन्छ अरुरुसुगन्धं  अगुरुका 
आयपुत्रः  सम्माननीय श्रीकृष्ण क्वचित् अपि  कहिल्यै सुगन्धले सुगन्धित 

मघुपुयाम्  मथुरा नगरीमा सः  ती श्रीकृष्णले भुजं  हात 

आस्ते  आरामले रहनुहृन्छ  किङ्करीणां  दासी मूध्नि  हाम्रो शिरमा 

सः  उर्हँले नः  हामी गोपिनीहरूको अघास्यत्  राख्नुहोला 





ताक्यार्थ हे प्रिय भ्रमर ! ए, सांँच्चै अहिले श्रीकृष्ण मथुरानगरीमा सुखसंग बसिरहनुभएको छ 
त ? के कहिलेकांही उहाँले नन्दको घर, बन्धुबान्धव र गोपहरूलाई सम्िनुहुन्छ ? कटहिल्यै हामी 
दासी गोपिनीहरूको चर्चा गर्नृहुन्छ ? उहँले अगुरुको लेपले सुगन्धित आफ्नो हात कहिले हाम्रो 
शिरमा राखनुहोला ? के त्यस्तो सुअवसर हामीलाई आउला त ? 

वितवरण यस श्लोकमा गोपिनीले कृष्णको कुशलमङ्ल सोधेका छन्। अपि बत यो 
पदावलीबाट अहिलेसम्म मुख्य कुरा गर्न नै भुलेको भाव व्यक्त भएको छ। दूतसंग सबभन्दा 
पहिले स्वामीको विषयमा कुशलमङ्गल सोध्नुपर्नेमा गोपिनीहरूले दूतलाई केही भन्नै नदिई सोय 
गाली गर्न थालिहाले। अन्तिममा आएपछि मात्र उनीहरूले कृष्णको विषयमा सोधे । के कृष्ण 
मथुरामा नै हनहन्छ ? के उहाँले व्रजवासी आमाबुबाको घरलाई कहिल्यै सम्णिनुहन्छ ? अब त 
उहाँ दरवारवासी भद्सक्नुभएको छ । उहाँले अ पनि आपफ्ना गोठाला साथीहरू अनि हामी 
उहांकी सेविका गोपिनीहरूलाई सम्िनुहन्छ ? कथाः गृणीते भन्ने यो पदावलीबाट व्रजमण्डलका 
पुराना संस्मरणहरू सुनाउंदा कटहिलेकाहीं के हामी गोपिनीहरूको कुरा पनि सम्िनुहुन्छ त भनी 
सोधिएको छ। हाम्रा शिरमा उहाँले आपफना सुगन्धित हातलाई कटहिले राख्नुहोला भन्ने प्रश्नमा 
प्रियमिलनको आतुरता स्पष्ट देखिन्छ । 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
अथोद्धवो निशम्येवं कृष्णद्रशंनरारसाः। 


प्रियसन्देशेर्गोपीरिदमभाषत क 


सान्त्वयन् प्रियसन्देशेर्गोपीरि ॥ २२॥ 





पदार्थ अत्यन्त आतुर भएका प्रियसन्देशेः  प्रिय श्रीकृष्णका 
एवं  यसप्रकार निशम्य  देखेर सन्देशहरूद्रारा 

गोपीः  गोपिनीहरूलाई अथ  उनीहरूको विरहव्यथा सान्त्वयन्  सान्त्वना दिदे 
कृष्णदशंनलालसाः  सुनिसकेपचि इदं  यो कुरा 

श्रीकृष्णको दर्शनका निम्ति उद्धवः  उद्धवले अभाषत  भन्नुभयो 


ताक्यार्थ यसरी गोपिनीहरूलाई श्रीकृष्णदर्शनको निम्ति छट्पटाइरहेका देखेर र उनीहरूको 


रामालन्द्री टीका 


४३४० 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४७ 


यस्तो विरहव्यथा सुनेर उद्धवले श्रीकृष्णका प्रिय सन्देशहरू सुनाएर सान्त्वना ददै यसप्रकार भन्न 
लागे। 
विवरण गोपिनीहरू कृष्णदर्शनलालसाः अर्थात् श्रीकृष्णको दर्शन गर्न अत्यन्त उत्कण्ठित थिए। 
उनीहरू वृन्दावनका सारा वस्तुहरूमा श्रीकृष्णको दर्शन गर्वथे। त्यसको सबभन्दा राम्रो दृष्टान्त 
भमरासंगको गोपिनीको संवादको प्रसङ्ग नै हो। पूलको वरिपरि भमरो घुमिरहन्छ । भमरो कालो 
हन्छ, त्यसले रस ॒चुसेपछ्ि पूललाई चटक्कै छाडिदिन्छ, यी दुई कुराले भमरा र कृष्णमा साम्य 
भएको गोपिनीहरूले अनुभव गरे। कृष्णका चरित्र अनेक किसिमका हुने हुनाले संसारका कुनै 
वस्तुहरूका केही न केही गुणहरू उनीसंग समान हृन्छन् नै । वस्, यही समानता नै गोपिनीहरूलाई 
कृष्ण सम्खाडन पर्याप्त भयो । उनीहरू कुनै पनि वस्तुलाई माध्यम बनाई तत्काल कृष्णमय 
भडटाल्थे। जीवन्मुक्त ज्ञानीहरूले संसारमा हरेक पदार्थहरूमा आत्मदर्शन गरे ४ हरेक वस्तुमा 
कृष्णदर्शन गर्ने गोपिनीहरू भक्तिको सर्वोच्च अवस्थामा पुगिसकेका थिए। यहाँ भमरोलाई देखी 
त्यसलाई कृष्णको दूतको रूपमा कल्पना गर्दै उन्मादगीत गाने गोपिनी राधा नै हुन् भनी 
टीकाकारहरूले उल्लेख गरेका छन्। यस गीतमा उनको महाभावको अवस्था प्रकाशित भएको 
देखिन्छ । 

प्रमका अवस्थाहरूमध्ये सबभन्दा माथिल्लो अवस्थालाई महाभाव भनिन्छ। महाभावमा 
पनि मादन र मोहन गरी दुई विभाग गरिएको छ। मादन रस प्रियमिलनमा हुन्छ । मद भनेको 
हर्षको नाम पनि हो । प्रियमिलनमा आफूलाई जुन सर्वोत्कृष्ट आनन्द प्राप्त हुन्छ, त्यही नै मादन 
भावको अभिव्यक्ति हो। यो भावमा प्रेमी आपूसंग प्रियतम परमात्मा मिलेको अनुभवमा मस्त 
हन्छ । मोहन भावमा चाह आफना परम प्रियतम नमिलेकाले मोहित या मूर्च्छित भएको भावको 
प्रकाश ह॒न्छ। यो भावावस्थामा प्रेमीले आफना प्रियतमको विरह भएको पीडामा आफैलाई पनि 
विर्सेको हुन्छ । मादनभन्दा मोहन भावलाई उत्कृष्ट मानिन्छ । किनभने मादन भावमा प्रियतमको 
स्पर्शले आफू आनन्दित हुने हदा स्वत्वको स्फुरण हन्छ भने मोहन भावमा आफ्नो स्वत्वको पनि 
स्फुरण हँदेन, प्रियविरहको भावनाले केवल प्रियलाई मात्र सम्कदे मूर्च्छित भएको उसले आफैलाई 
पनि भुलेको हुन्छ । यो मोहनको अवस्थालाई उन्मादको अवस्था भनिन्छ। भक्तहरू भन्छन् प्रायो 
वृन्दावनेश्वर्यां मोहनोऽयमुदञ्चति अर्थात् दिव्य उन्मादको यो मोहन भाव प्रायः वृन्दावनेश्वरी 
राधामा मात्र प्रकट हृन्छ। उनके कपाले पछिका साधकहरूमा पनि यो भावको केही प्रकाश 
भएको देखिन्छ, तर नित्यरूपमा त केवल राधामा मात्र यो भाव रहन्छ। दिव्य उन्मादको 
अवस्थामा व्यक्ति प्रियतमको विषयमा विचित्र जल्प अर्थात् प्रलापहरू गर्दछ। यहाँ दिव्य 
उन्मादको अवस्थामा राधाबाट प्रकट भएका विचित्र जल्पहरूको ने वर्णन गरिएको छ । यहाँका 
बाहौदेखि एक्काईसौँसम्मका दश श्लोकहरूमा प्रजल्प, परिजल्प, विजल्प, उज्जल्प, संजल्प, 
अवजल्प, अभिजल्प, आजल्प, प्रतिजल्प र सुजल्प यी दश किसिमका चित्रजल्पहरूको प्रयोग 
भएको छ भन्ने कुरा वंशीधरले भावार्थदीपिकाप्रकाश टीकामा उल्लेख गर्नुभएको छ। 

उडरहेको भमरोलाई देखी त्यसलाई गोपिनीहरूले कृष्णको दूत भएको आरोप गरेका छन्। 


रामालन्द्री टीका 


४२४१ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४७ 


अनि भमरोको माध्यमले कृष्णलाई पनि गाली गरेका छन्। यो प्रमको गाली धियो, त्यसैले 
गोपिनीहरू भमरो त्यहाँबाट जाओस् भन्ने पनि चार्हैदैनथे। गाली गर्दा गर्दै बीचैमा त्यो भमरो 
एकचिन हरायो । साथमा प्रिय नभए पनि कम्तीमा उनको दूत त धियो ? भन्ने भावले उनीहरूभित्र 
रहेको कृष्णप्रेमको भाव प्रकट भयो। बाहिर देखादएको प्रमको रिस शान्त भई आदरके भाव 
प्रकट भएपच्छि त्यो भमरो फेरि देखापययो र त्यसपच्छि त्यसले गोपिनीहरूबाट रिस र निन्दाको 
होन, प्रेम र सम्मानके अभिव्यक्ति सुन्यो । केही अगाडिसम्म आफ्नो अधि नआइज भनी रपार्ने 
गोपिनीहरू अब उसलाई हाम्रो नजिक आई वर माग भन थाले। कृष्णको एक इसाराले पनि 
गोपिनीहरूका सारा मानहरू गलित हृन्छन्, उनीहरू तत्काल परि्लिहाल्छन्। गोपिनीहरूको 
हृद यभित्र कृष्णको यतिविधि अधिकार छ कि, जन्मौँसम्म उनले उपेक्षा गरेकाले व्यक्त भएको 
दुःख या मानको भाव पनि कृष्णको एक मुस्कानमा नै नष्ट हृन्छ । एउटा भमरोको माध्यमले पनि 
कृष्णले गोपिनीहरूलाई महाभावको समुद्रमा डुबादइदिनुहुन्छ। भक्तहरू सोच्छन्, राधाको 
चरणनजिक आई भुनभुनाउने अनि उनलाई कृष्णको कुटिल स्वभावको सम्छ्ना दिलाई मोहित 
ररिदिने यो भमरोमा कुनै विशेषता हुनै पर्वछछ । साँच्चै राधाले भने ४ यो भमरोलाई गोपिनीहरूको 
चियो गर्न भनी कतै कृष्णले नै त पठाउनुभएको होदन ? के उहँले आपना प्रेयसीहरूका लागि 
प्रमसन्देश पुय्याउन नै यसलाई पठाउनुभएको थियो ? यहाँ श्रीजीव गोस्वामी लेख्नुहन्छ प्रेयस्या 
चित्रजल्पस्य माधुरीपिपासया कृष्ण एव भ्रमररूपतामधात् अर्थात् आप्नी प्रेयसी राधाबाट 
दिव्योन्मादको अवस्थामा प्रकट हुने विचित्र जल्पवाक्यहरूको मधुर रस पिउने इच्छा भएकाले 
साक्षात् श्रीकृष्ण ने भमरा बनी राधानजिक भुनभुनाँदे पुगनुभएको थियो । 

यदि भमराको रूपमा कृष्ण नै पुरनुभएको धियो भनी मानने हो भने यहाँ प्रमको एउटा 
विलक्षण स्थितिको वर्णन भएको देखन सकिन्छ । प्रेममा प्रेमी अनि प्रेयसी दुबेमा नम्रता र मान 
दुबे प्रकारका भावहरू हुन्छन्। मानमा आप्ना प्रेमीसंग आपू रिसाएको भाव हृन्छ। यो प्रमको 
रिसमा प्रेमी आफ्ना प्रियबाट हटन खोज्छ र नजिक नआऊ भनी उनलाई हटाउन खोज्छ, तर 
प्रियतम चाहं खन्खन् नजिक आई उसको मानलाई विनयद्रारा केर हटाने प्रयास गर्छन्। जब 
राधा रसिका कारण मान खोज्दै कृष्णलाई टाढा जान भन्देच्छिन्, तब कृष्ण खन् उनको 
चरणनजिक भुनभुनारँदे उनको मान हटाउन खोज्देहुनुहुन्छ । जब कृष्ण आर्फैले मान खोजेको भाव 
देखाई लुक्नुहुन्छ अनि गोपिनीहरू चारैतफ खोजी उहाँलाई फकाउन र सम्मानित गर्न थाल्दछन् । 
यहाँ बाहं देखि उन्नाईसौँसम्मका आठ श्लोकटरूमा गोपिनीहरूको मान अनि भमरारूपी कृष्णको 
विनय प्रकट भएको छ भने बीसौँ र एक्काईसौँ श्लोकमा कृष्णको मान र गोपिनीहरूको 
विनयभाव प्रकट भएको छ । एडउटाले मान देखांदा अर्कोलि विनयपूर्वक उसलाई प्याउने अनि 
अर्कोलि मान देखारँदा एडटाले प््याउने गर्दा नै प्रेम टिकिरहन्छ । दुई नदीको सङ्गममा जसरी 
एडटा नदीको पानीको छाल पछि हट्यो भने अर्को नदीको जलले रिक्त स्थानलाई भरिदिन्छ, अनि 
अर्को नदीको पानीको छाल पछि हटदा पहिलो नदीको जलले त्यस ठर्खलाई भरिदिन्छ, त्यसै गरी 
प्रममा पनि एडटा पछि हट्दा अर्को अधि बद्ने अनि अर्को पछि हट्दा पहिलो अधि बदने गरी 


रामालन्द्री टीका 


४३४२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४७ 


नित्य उल्लास या सज्चलन भट्रहन्छ । गोपिनी र ॒कृष्णबीचको परस्पर उल्लासमय प्रमको यही 
भाव यहाँ प्रकट भएको छ। 

उद्धव उवाच उद्धवले भने 

अहो यूयं स्म पृणौथौ भवत्यो लोकपूजिताः । 

वासुदेवे भगवति यासामित्यपिंतं मनः ॥ २३॥ 


पदार्थ भवत्यः  तिमीहरू भगवति  भगवान् 
अहो  खुसीको कुरा लोकपूजिताः  संसारका पूजित वासुदेवे  वासुदेवमा 
स्म  निश्चय नै छौ इति  यसप्रकार 

यूयं  तिमीहरू यासां  जुन तिमीहरूको अपिंतम्  लागेको छ 
पृणोथोः  सफल छी मनः  चित्त 





ताक्यार्थ हे गोपिनीहरू ! तिमीहरू सफल छौ । सारा संसारको निम्ति तिमीहरू पूजनीय छौ । 
किनभने तिमीहरूले आफ्नो चित्तलाई यसप्रकारसंग भगवान् वासुदेवमा समर्पित गरेका छौ । 


दानबततपोहोमजपस्वाध्यायसंयमेः। 
   ९  न्द   साध्यते 
भ्रयोभिविविधेश्चान्येः कृष्णे भक्तिर्हि साध्यते ॥ २४॥ 





पदार्थ होम, जप, स्वाध्याय, संयम र पनि 

हि  निश्चय नै अन्यैः  अरू कृष्णे  श्रीकृष्णमा 
दानव्रततपोहोमजपस्वाघ्याय विविधः  विभिन्न प्रकारका भक्तिः  भक्ति 

संयमेः  दान, व्रत, तपस्या, श्रेयोभिः च  शुभकर्महरूद्रारा साध्यते  गर्न खोजिन्छ 


ताक्यार्थ निश्चय नै दान, त्रत, तप, होम, जप, वेदाध्ययन, इन्ियसंयम तथा अन्य 
शुभकर्महरुूद्रारा पनि श्रीकृष्ण्मँ भक्ति गर्ने प्रयत्न गरिन्छ । 


 च भवतीभिरनुत्तमा 
भगवत्युत्तमश्लोके भवतीभिरसुत्तमा । 
भक्तिः प्रवतिंता दिष्ट्या मुनीनामपि दुलभा ॥ २५॥ 


पढार्थ उत्तमदखोके  पवित्रकीर्वि दुख्ेभा  दुर्लभ 
दिष्ट्या  भाग्यको कुरा भगवति  भगवान् श्रीकृष्णमा अनुत्तमा  सर्वोत्कृष्ट 
भवतीभिः  तिमी मुनीनाम् अपि  मुनिहरूका भक्तिः  भक्ति 
गोपिनीहरूद्रारा लागि पनि प्रवतिंता  गरिएको छ 





वाक्यार्थ इलो भाग्यको कुरा, तिमी गोपिनीहरुद्रारा पवित्रकीर्तिं भगवान् श्रीकृष्णमा मूनिहरूका 
लागि पनि दुर्लभ सर्वोत्कृष्ट भक्ति गरिएको छ। 


रामालन्द्री टीका 


४३०२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४७ 


दिष्ट्ूया पुत्रान् पतीन् देहान् स्वजनान् भवनानि च । 
हित्वावृणीत यूयं यत् कृष्णाख्यं पुरुषं परम् ॥ २६॥ 


पदार्थ  लोग्ने कृष्णाख्यं  श्रीकृष्णनामक 
दिष्ट्या  सौभाग्यवश देहान्  आफ्नो शरीर परं पुरुषं  परम पुरुषलाई 
यत्  जुन स्वजनान्  आफन्तहरू र अवृणीत  वरण गययौ 
यूयं  तिमीहरूले भवनानि च  घरबार सबै 

पत्रान्  छोराचछछोरी हित्वा  छोडेर 





ताक्यार्थ तिमीहरूले आप्ना छोराछोरी, लोग्ने, शरीर, आफन्तहरू र॒घरबार सबेलाई छाडेर 
पुरुषोत्तम श्रीकृष्णलाई वरण गरेका छौ, यो सौभाग्यको कुरो हो । 


९    न भवतीनामघो क्षे 
सवोत्मभावोऽधिकृतो भवतीनामघोक्षजे । 
विरहेण महाभागा महान् मेऽनुग्रहः कृतः ॥ २७॥ 





पदार्थ अधोक्षजे  इन्द्रियातीत भगवान् महान्  ठलो 
महाभागाः  हे परम भाग्यशाली श्रीकृष्णमा अनुग्रहः  उपकार 
गोपिनीहरू सवोत्मभावः  सर्वात्मभाव कृतः  गरियो 
विरहेण  वियोगले गर्दा अधिकृतः  प्राप्त गरेका छी 

भवतीनां  तिमीहरूको मे  मलाई त्यो देखाएर 


वाक्यार्थ हे परम भाग्यशाली गोपिनीहरू ! श्रीकृष्णसंगको वियोगले गर्दा तिमीहरूले 
इन्द्रियातीत भगवान् श्रीकृष्णमा सर्वात्मिभाव प्राप्त गरेका छ, त्यो सर्वात्मिभाव देखाएर तिमीहरूले 
ममाथि टुलो उपकार गय्यौ । 


श्रूयतां प्रियसन्देशो भवतीनां सुखावहः । 
यमादायागतो भद्रा अहं भतं रहस्करः ॥ २८॥ 


पदार्थ अहं  म उद्धव सुखावहः  आनन्द दिने 
भद्राः  हे कल्याणकारी यं  जुन खबर प्रियसन्देशः  प्रिय खबर 
गोपिनीहरू आदाय  लिएर श्रूयताम्  सुन 

भवुंः  स्वामी श्रीकृष्णको आगतः  आएको छु त्यो 

रहस्करः  सन्देशवाहक भवतीनां  तिमीहरूका लागि 





ताक्यार्थ हे कल्याणकारी गोपिनीहरू ! म॒ स्वामी श्रीकृष्णको सन्देशवाहक हूं । मेले 
तिमीहरूका निम्ति आनन्द दिने उहाँको प्रिय सन्देशहरू लिएर आएको दु, सुन। 


रामालन्द्री टीका 


८३४४ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४७ 
श्रीभगवानुवाच भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभयो 
भवतीनां वियोगो मे न हि सवौत्मना क्वचित्। 
यथा भूतानि भूतेषु खं वाय्वग्निजंलं मही । 
तथाहं च मन्राणभूतेन्द्रियरुणाश्रयः ॥ २९॥ 
पार्थ नहि  भएको कैन भूतानि  पञ्चमहाभूत व्याप्त 
सवोत्मना  सर्वात्मभावले यथा  जसरी छन् 
सबेमा व्याप्त रहेको भूतेषु  सम्पूर्ण भौतिक वस्तुमा तथा  त्यसै गरी 
मे मेरो खं  आकाश अहं च  म पनि 
वियोगः  वियोग वाय्वग्निः  वायु, अग्नि मनप्राणभूतेन्द्रियगुणाश्चयः  
भवतीनां  तिमीहरूसंग जटं  जल मन, प्राण, पञ्चभूत, इन्िय र 
क्वचित्  कीं पनि मही  पृथिवीरूप तिनका विषयहरूको आश्रय हँ 





ताक्यार्थ भगवान्ले भन्नुभएको छ म सबैको आत्मा हू, तसर्थ मसग तिमीहरूको वियोग 
कहिल्ये पनि हुन सक्दैन। जसरी संसारका सवे भौतिक वस्तुमा आकाश, वायु, अग्नि, जल र 
पृथिवी यी पञ्चमहाभूत व्याप्त छन्, त्यसै गरी म पनि मन, प्राण, पञ्चभूत, इन्द्रिय र तिनका 
विषयहरूको आश्चरयका रूपमा सर्वत्र व्याप्त रहेको हु । 


आत्मन्येवात्मनात्मानं सृजे हन्म्यनुपाटये । 
आत्ममायानुभावेन भूतेन्द्रियगुणात्मना ॥ २० ॥ 


पदार्थ इच्दिय र तिनका विषयका आत्मानं  आपफूलाई 
आत्ममायानुभावेन  आपनो रूपमा सृजे  उत्पन्न गर्द 
मायाशक्तिको प्रभावले आत्मना  आर्फैले अनुपाख्ये  पालन ग्घ र 





भूतेन्द्रियगुणात्मना  भूत, आत्मनि एव  आफूमा नै हन्मि  संहार पनि गर 
ताक्यार्थ म ने आफ्नो मायाशक्तिको प्रभावले पञ्चतत्त्व, इन्द्रिय र तिनका विषयका रूपमा 
आपद्रारा आफूमा आपरूलाई उत्पन्न गरु, पालन गर्हं र संहार गर्दह्ु। 


आत्मा ज्ञानमयः शुद्धो व्यतिरिक्तोऽगुणान्वयः। 
सुषुप्तिस्वप्नजाग्रदुभिमोयावृत्तिभिरीयते ॥ ३९॥ 


पदार्थ 
आत्मा  आत्मा 


शुद्धः  शुद्ध 
ज्ञानमयः  ज्ञानमय 


व्यतिरिक्तः  शरीरदेखि भिन्न 
अगुणान्वयः  सत्त्व आदि 


रामालन्द्री टीका 


८३२४५ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४७ 
गुणले रहित सुषुप्ति, जाग्रत् र स्वप्नरूप अवस्थाविशेषद्रारा 
सुषुप्तिस्वप्नजाग्रद्भिः  मायावृत्तिभिः  मायाका वृत्ति ईयते  प्रतीत हुन्छ 


ताक्यार्थ आत्मा शुद्ध र ज्ञानमय छ अनि शरीरदेखि भिन्न छ । सत्त्व, रज र तम यी मायाका 
गुणहरूभमन्दा यो भिन्न छ। त्यो आत्मा मायाका जाग्रत्, स्वप्न, सुषुप्तिरूप तीन अवस्थाद्रारा 
विश्व, तैजस र प्राज्ञका रूपमा प्रतीत हुन्छ । 


येनेन्द्रियाथीन् ध्यायेत मृषा स्वप्नवदुत्थितः। 
तन्निरुन्ध्यादिन्द्रियाणि विनिद्रः प्रत्यपद्यत ॥ ३२॥ 


पदार्थ स्वप्नवत्  सपनामा देखेको 
येन  जुन मनद्रारा वस्तुलाई 

इन्द्रियाथन्  इन्द्रिय र तिनका मृषा  मिथ्या 
विषयहरूलाई ध्यायेत  सम्किन्छ 

उत्थितः  निद्राबाट ब्युंिएको तत्  त्यो मन र 
मानिसले इन्द्रियाणि  इन्दरियहरू 
वाक्यार्थ इन्िय र तिनका विषयहरूलाई मनद्वारा सपनामा देखिएका वस्तुलाई निद्राबाट 
व्यखिएको मानिसले मिथ्या माने जस्तै मिथ्या सम्फेर मन र इन्दियहरूलाई निद्रारहित 
आलस्यरहित भएर नियन्त्रण गर्ने व्यक्तिले नै ब्रह्म प्राप्त गर्द । 


विनिद्रः  निद्रारहित 
आलस्यहीन भएर 
निरुन्ध्यात्  नियन्त्रण गरोस् 
प्रत्यपद्यत  त्यस्तो व्यक्तिले 
ब्रह्म प्राप्त गर्द 





एतदन्तः समाम्नायो योगः साङ्ख्यं मनीषिणाम् । 
त्यागस्तपो दमः सत्यं समुद्रान्ता इवापगाः ॥ ३३॥ 


पदार्थ समाम्नायः  वेदाभ्यास दमः  इन्दियनियन्त्रण 
समुद्रान्ताः  समुद्रमा पुगेर योगः  योगशास्त्र सत्यं  सत्य आदि सवे कुरा 
अन्त्य हुने साङ्ख्यं  साड्ख्यशास्त्र एतदन्तः  यसमा ब्रह्म वा 


आपगाः इव  नदीहरू फें 
मनीषिणां  विद्रानूहरूका 


त्यागः  त्याग 
तपः  तपस्या 





भगवान् श्रीकृष्णको 
साक्नात्कारमा समाप्त हुन्छन् 


ताक्यार्थ जसरी नदीहरू समुद्रमा अन्त हुन्छन्, त्यसै गरी विद्रानूहरूको वेदाभ्यास, योगशास्त्र, 
साडख्यशास्त्र, त्याग, तपस्या, इन्दियनियन्त्रण र सत्य व्यवहार आदि सबै मेरे ब्रह्मकै प्राप्तिमा 
समाप्त हुन्छन् । 


न 


यत्त्वहं भवतीनां वे दूरे वरे प्रियो दशाम् । 
मनसः सन्निकषोर्थं मदनुध्यानकाम्यया ॥ ३४ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


४३९६ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४७ 
पदार्थ   तिमीहरूको मदूनुध्यानकाम्यया  निरन्तर 
भवतीनां  तिमीहरूको आं खादेखि मेरो चिन्तनले 
प्रियः  प्रिय दूरे  टाढा मनसः  मनको 
अहं  म कृष्ण वत  रहेको दुं त्यो सन्निकषौथंम्  सामीप्यका 

म 
यत् तु  जुन  निश्चय ने लागि हो 





वाक्यार्थ तिमीहरूको प्रिय म जुन तिमीहरूका आंँखादेखि टाढा भएको दु, त्यो निरन्तर मेरो 
चिन्तनले मसंग तिमीहरूको मनको सामीप्यका लागि ने हो। 


 


यथा दूरचरे प्रेष्ठे मन आविश्य वतते । 
स्त्रीणां च न तथा चेतः सन्निकृष्टेऽक्षिगोचरे ॥ ३५॥ 


पढार्थ  प्रियतममा सन्निकृष्टे  नजिकमा रहेको 
यथा  जसरी आविर्य  स्थिर रूपले अक्षिगोचरे च  ओंखाले 
स्त्रीणां  स्त्रीहरूको वतेते  रहिरहन्छ देखिरहेको प्रियतममा समेत 
मनः  मन तथा  त्यस्तो न  हैदेन 

दूरचरे  टाढा रहेका चेतः  स्थिरचित्त 





ताक्यार्थ किनभने स्त्रीहरूको चित्त जसरी टाढा रहेका प्रियतममा स्थिरभावले लागिरहन्छ, 
त्यसरी आफ्नो सामने आंँखाले देखिरहेको प्रियतममा समेत लाग्दैन । 

विवरण यहाँ भगवान् श्रीकृष्णले गोपिनीहरूलाई दुई रूपमा सम्णाउनुभएको छ। सबभन्दा 
पहिले भगवान्ले आप्र संसारका सबै रूपमा सबेतिर भएकाले कटिल्यै गोपिनीहरूबाट टाढा 
नभएको कुरा बताउनुभएको छ । आर्फैदेखि आप्र टाढा हून मिल्छ र ? म तिमीहरूको नै आत्मा 
भएकाले कटहिल्ये टाढा भएको कैन भन्ने कुरा भगवान्ले गर्नुभएको छ । यो ज्ञानको दृष्टिलि 
गरिएको उपदेश हो। यसपचछ्ि प्रेमके भाषाको प्रयोग गरी भगवान्ले गोपिनीहरूलाई 
सम्फाउनुभएको छ । भगवान् भन्नुहन्छ मदनुध्यानकाम्यया अर्थात् मेरो निरन्तर चिन्तन गराउने 
इच्छाले नै म॒ टाढा भएको हुँ, प्रम नभएकाले होइन । भगवान् प्रेमको विषयमा गोपिनीहरूलाई 
सम्खाउनुहन्छ हे गोपिनीहरू ! प्रम आंखाबाट हुने कुरा हो र? यो त मनबाट गांँसिने सम्बन्ध 
हो। मन जति नजिक हुन्छ, त्यति ने प्रम दृढ बन्दै जान्छ। आफ्नो प्रेमीलाई आंखा अगाडि 
देखिरहन खोज्नु के उनको स्वतन्त्रतामा आघात होइन र ? अनि आप्नो स्वार्थ एवं आनन्दको मात्र 
खोजी भएन र? प्रेममा आफ्नो सुखको होइन, प्रगाढ प्रमको मात्र खोजी हुनुपर्दछ। मनसः 
सन्निकर्षार्थं अर्थात् मनलाई खन् नजिक बनाउनका लागि नै म तिमीहरूको ओंँखाबाट टाढा 
सेको हँ भनी भगवान् भन्नुहुन्छ । आफ्ना प्रियतम टाढा हदा उनमा जति मन लाग्छ, त्यति नजिक 
हदा मन लाग्दैन। त्यसैले तिमीहरूको प्रेमलाई दृढ गर्न एवं बढाउन नै म तिमीहरूको ओआंँखाबाट 
टाढा भएको हँ, मनबाट त ठन्ख्न् नजिक छु भनी श्रीकृष्णले गोपिनीहरूलाई सम्फाउनुभएको 
छ । 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


४२८४७ 


अध्याय ४७ 


मय्यावेश्य मनः कृत्स्नं विमुक्ताशेषवृत्ति यत्। 
अुस्मरन्त्यो मां नित्यमचिरान्मामुपेष्यथ ॥ ३६ ॥ 


पदार्थ 

विमुक्तारोषवृत्तिः  सम्पूर्ण 
वासनाले रहित भएर 
कृत्स्नं  पूर्णरूपमा 

मनः  आफ्नो चित्तलाई 


मयि  ममा 
आवेश्य  लगाएर 
यत्  जब 

नित्यं  सधं 

मां  मलाई 





अनुस्मरन्त्यः  सम्िरहनेष्छी 
त्यसपक्ि 

अचिरात्  च 

मां  मलाई 

उपेष्यथ  प्राप्त गर्न 


वाक्यार्थ सम्पूर्ण वासनाले रहित भएर र पूर्णरूपमा आफनो चित्तलाई ममा लगाएर जब सर्धं 


मेरो स्मरण गरिरहनेछौ, तब तिमीहरूले चद मलाई प्राप्त गर्नेछछौ । 


या मया क्रीडता रात्यां वनेऽस्मिन् बज आस्थिताः। 
अरुब्धरासाः कल्याण्यो मापुमंदी्यैचिन्तया ॥ ३७ ॥ 


पदार्थ 

कल्याण्यः  हे कल्याणीहरू 
रात्यां  रात्रिमा 

वने  वृन्दावनमा 

मया  मद्रारा 

क्रीडता  क्रीडा गर्दा 


याः  जुन गोपिनीहरू 
अस्मिन्  यस 

व्रजे  व्रजमण्डलमा 
आस्थिताः  पतिपुत्रादिद्रारा 
रोकिनाले राखिए 
अरन्धरासाः  रासलीलामा 





सामेल हून नपाएका थिए, 
तिनीहरूले 

मदीयचिन्तया  मेरो 
लीलाहरूको स्मरण मात्रले 
मा  मलाई 

आपुः  प्राप्त गरेका थिए 


ताक्यार्थ हे कल्याणीहरू ! जुन वेला मैले वृन्दावनमा रात्रिमा रासक्रीडा रचेको धिः त्यस 
समय जुन गोपिनीहरू पतिपुत्रादिले रोकिदिनाले व्रजमा नै रहे र रासलीलामा सहभागी हुन 
पाएनन्, तिनीहरू मेरा लीलाको स्मरण मात्रले ममा नै प्राप्त भएका धिषए। 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
एवं प्रियतमादिष्टमाकण्यं त्रजयोषितः। 
ता उचयुरुद्धवं प्रीतास्तत्सन्देशागतस्मृतीः ॥ ३८ ॥ 


पदार्थ 
एवं  यसप्रकार 
प्रियतमादिष्टं  प्रियतम 


तत्सन्देश्ागतस्मृती उल 
  उहाँले 
पठाएका सन्देशका कारण 
पूर्वलीलाहरू सम्फेका त्यसैले 


श्रीकृष्णद्रारा भनिएका कुराहरू प्रीताः  प्रसन्न भएका 


आकण्यं  सुनेर 


ताः ती 





व्रजयोषितः  गोपिनीहरूले 
उद्धवं  उद्धवलाई 
उचुः  भन्न लागे 


रामालन्द्री टीका 


८३०४८ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४७ 


ताक्यार्थ यसप्रकार प्रियतम श्रीकृष्णले भन्नुभएका कुराहरू सुनैर उहाँले पठाएका सन्देशका 
कारण पूर्वलीलाहरू सम्णेर प्रसनन भएका गोपिनीहरूले उद्धवलाई भन्न लागे । 


गोप्य उत्ुः गोपिनीहरूले भने 
दिष्ट्याहितो हतः कंसो यदूनां सानुगोऽघकृत्। 


दिष्ट्याप्तैखन्धसवंर्थेः कुराल्यास्तेऽच्युतोऽघुना ॥ २९॥ 
पदार्थ कंसः  कंस गरेका 
दिष्ट्या  खुसीको कुरा हतः  मारियो आप्तैः  प्रियजनका साथमा 
यदूनां  यादवहरूको दिष्ट्या  अर्को खुसीको कुरा कुशली  सुखपूर्वक 
अहितः  शत्र अच्युतः  श्रीकृष्ण आस्ते  रहनुभएको छ 
सानुगः  अनुयायी सहित अघुना  अहिले मथुरामा 
अधघकृत्  पापी रन्धसवरथेः  सर्वस्व प्राप्त 





वाक्यार्थ खुसीको कुरा, यादवहरूको शत्रु पापी कंस आपफना अनुयायी सहित मारियो । अख 
खुसीको कुरा, प्रियतम श्रीकृष्ण मनोरथ पूर्ण भएका प्रियजनका साथमा सुखपूर्वक निवास 
गरिरहनुभएको छ। 


कचिद् गदाग्रजः सोम्य करोति पुरयोषिताम् । 
प्रीतिं नः स्निग्धसीडहासोदारेक्षणाचिंतः ॥ ४०॥ 


पदार्थ प्रमपूर्ण सलज्ज हासो र उदार कच्चित्  के त्यहाँका 
सोम्य  हे सज्जन उद्धव हेराइले पूजा गरिएका पुरयोषितां  नगरस््रीहरूसंग 
नः  हामीहरूले गदाग्रजः  गदका दाजु प्रीतिं  प्रेम 
स्निग्धसव्रीडहासोदारेक्षणाचिंतः  श्रीकृष्ण करोति  गर्नृहन्छ 





ताक्यार्थ हे सज्जन उद्धव ! हाम्रा प्रेमपूर्ण लजालु हँसो र उदार हेराइले पूजित भएका श्रीकृष्ण 
के त्यहाँका स्तरीहरूसंग प्रेम गर्नृहुन्छ ? 


  अ २ ० 


कथं रातविरोषज्ञः प्रेयर्च वरयोषिताम् । 


नर,  म्र, 


नानुबध्येत तद्वाक्येविंभ्रमेर्चानुभाजितः ॥ ५९१॥ 


पदरथ प्रियः  प्यारा श्रीकृष्ण विभ्रमेः च  आकर्षक 
रतिविरोषज्ञः  रतिविशेषज्ञ र तद्वाक्येः  तिनीहरूको मिठो हिंडाङ्रारा 
वरयोषितां  ्रष्ठ स्त्रीहरूका बोली र अनुभाजितः  पूजित हुनुभएका 


रामालन्द्री टीका 


८३०८९ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४७ 


कथं  कसरी न अनुबध्येत  वशमा नपरून् 


वाक्यार्थ अर्की गोपिनीले भनिन् राम्रा स्त्रीहरूका मिठो बोली र आकर्षक हिंडाद्द्रारा पूजित 
हुनुभएका रतिविशेषन्न श्रीकृष्ण के तिनीहरूको वशमा पर्ुभएन होला र ? 


अपि स्मरति नः साधो गोविन्दः प्रस्तुते क्वचित्। 
गोष्टीमध ये पुरस्त्रीणां  स्वेरकथान्तरे 
गोष्ठीमध्ये पुरस्त्रीणां य्राम्याः न्तरे ॥ ४२॥ 





पदार्थ स्वेरकथान्तरे  प्रेमविषयक गोविन्दः  श्रीकृष्णले 

साधो  हे सज्जन स्वच्छन्द कुराकानी ग्राम्याः  गा॑ले 

पुरस्त्रीणां  नगरका स्त्रीहरूको प्रस्तुते  हन लागिरेको वेला नः  हामी गोपिनीहरूलाई 
गोष्ठीमध्ये  सभाका बीचमा क्वचित्  कटिल्यै अपि स्मरति  के सम्िनुहन्छ 


ताक्यार्थ अर्की गोपिनीले भनिन् हे सज्जन उद्धव! नगरका स्त्रीहरूले सभामा स्वच्छन्द 
किसिमले कुराकानी गरिरहँदा हाम्रा प्रियतमले कटहिल्यै हामी गाँले गोपिनीहरूलाई पनि 
सम्िनुहुन्छ त ? 


ताः कि निङ्ञाः स्मरति यासु तदा प्रियाभि 
वृन्दावने कुमुदकुन्दशशाङ्करम्ये । 

रेमे क्वणच्चरणनूपुररासगोष्ट्या 
मस्माभिरीडितमनोज्ञकथः कदाचित् ॥ ५३॥ 


पढार्थ क्वणच्चरणनूपुररासगोष्ट्याम्   रमण गर्नुभएको थियो 
ईडितमनोज्ञकथः  प्रशंसनीय पाउज् बजाडदे नाच्नै ताः ती 

लीला गर्नुभएका श्रीकृष्णले राससभामा निशाः  रात्रिहरू 
कुमुदकुन्दशशाङ्रम्ये  कमल, तदा  त्यस समयमा कदाचित्  कटहिल्यै 

कुन्द र चन््रमाको शोभाले यासु  जुन स्मरति कि  सम्डिनुहुन्छ के 
रमणीय बनेको प्रियाभिः  प्रिय 

वृन्दावने  वृन्दावनमा अस्माभिः  हामीहरूसंग 





ताक्यार्थ अर्की गोपिनीले भनिन् जुन समयमा कमल, कुन्द र चन्द्रमाको शोभाले रमणीय 
बनेको वृन्दावनमा रास रचेर श्रीकृष्णले पाउजूको छमछम आवाज निकाल्ने हामीहरूसंग 
नृत्यलीला गर्नुभएको थियो, ती रात्रिहरूलाई पनि के कहिलेकाहीं उहाँ सम्िनुहुन्छ त ? 


अप्येष्यतीह दाशाहंस्तप्ताः स्वकृतया शुचा । 
सजञ्जीवयन्तु    ८ र 
सञ्जीवयन्नु नो गात्रेयथेन्द्रो वनमम्बुदेः ॥ ४ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


४२५० 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४७ 
पदार्थ यथा  जसरी अङ्गहरूद्रारा 

स्वकृतया  आफैले दिएको अग्बुदेः  जलवषद्रारा सञ्जीवयन्  जीवित बन्दै 
शुचा  विरहशोकले वनं  वनलाई बचाए, त्यसै इह अपि  यहाँ गोकुलमा पनि 
तप्ताः  व्याकुल भएका गरी एष्यति तु  के आउनुहोला 

नः  हामीहरूलाई दाशार्हः  दशार्हवंशी श्रीकृष्ण 

इन्द्रः  इन्द्रले गत्रेः  आपना सुन्दर 





ताक्यार्थ अर्की गोपिनीले भनिन् हामी सबै उहौँके विरहशोकले व्याकुल भद्रहेका छौं । 
जसरी देवराज इन्रले जलवषरद्रारा वनलाई बचारंछन् त्यसै गरी आप्ना सुन्दर अङ्गहरूले स्पर्श 
गरेर पुनः हामीलाई जीवित बनाउनका लागि के फेरि श्रीकृष्ण गोकुल आडनुहोला त ? 


कस्मात् कृष्ण इहायाति प्राप्तराज्यो हताहितः। 
नरेन्द्रकन्या उद्वाह्य प्रीतः सवंसुहटदुवृतः ॥ ४५॥ 


पदार्थ बन्धुबान्धवहरूले सहित कृष्णः  श्रीकृष्ण 
प्राप्तराज्यः  राज्य प्राप्त हुनुभएका कस्मात्  के कारणले 
गर्नुभएका नरेन्द्रकन्याः  राजामहाराजका इह  यहाँ 

हताहितः  शत्रुहरू सबै कन्याहरूसंग आयाति  आनुहोला र 
मारिएका उद्वाह्य  विवाह गरेर 

सवंसुहदुवृतः  सम्पूर्ण प्रीतः  प्रसन्न हुनुभएका 





ताक्यार्थ यसे वेला अर्की गोपिनीले भनिन् सबै शत्रुहरूलाई मारेर राज्य प्राप्त गरी 
राजकुमारीहरूसंग विवाह गरी बन्धुबान्धवहरूका साथमा आनन्दसंग बसिरहनुभएका उहाँ अब 
यहाँ किन आनुहोला र ? 


,     


किमस्माभिवनोकोभिरन्याभिवा महात्मनः। 
श्रीपतेराप्तकामस्य करियेताथंः कृतात्मनः ॥ ५६॥ 





पढार्थ श्रीपतेः  लक्ष्मीपति साथ 

आप्तकामस्य  सम्पूर्ण मनोरथ श्रीकृष्णलाई किंवा के 

पूर्ण भएका वनोकोभिः  वनवासी अथः  प्रयोजन 
कृतात्मनः  चित्तलाई वशमा अस्माभिः  हामी गोपिनीहरू क्रियेत  हन सक्ला र 
राख्नुभएका र 

महात्मनः  महात्मा अन्याभिः  अरू स्त्रीहरूका 


ताक्यार्थ अर्की गोपिनीले भनिन् सम्पूर्णं मनोरथ पूर्ण भएका, चित्तलाई वशमा राख्ने महात्मा 


रामालन्द्री टीका 


४३५१ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४७ 


भगवान् श्रीकृष्ण साक्षात् लक्ष्मीका पति हूनुहन्छ । अतः हामी वनवासी गोपिनीहरू अथवा अरू 
स्तरीहरूको उहाँलाई के कामहोला र? 


परं सोख्यं हि नैराश्यं स्वेरिण्यप्याह पिङ्गला । 
तज्जानतीनां नः कृष्णे तथाप्यारा दुरत्यया ॥ ४७॥ 


पदार्थ  आशाको त्यागनै नः  हामीहरूको 

स्वेरिणी  वेश्या परं सोख्यं  परम सुख हो कृष्णे  श्रीकृष्णमा 

पिङ्गला अपि  पिङ्गलाले पनि तत्  त्यो कुरा आशा  मोह 

आह  भनेकी धई जानतीनां  जानेका दुरत्यया  छुटन सकेको कैन 
हि  निश्चय नै तथा अपि  भए पनि 





वाक्यार्थ वेश्या पिङ्गलाले पनि संसारमा केटीको पनि आशा नगर्नु नै सुख हो भन्ने कुरा 
नताएकी थिरई, यो कुरा जान्दाजान्दे पनि श्रीकृष्णप्रतिको हाम्रो मोह द्ुट््न सकेको कैन । 


क उत्सहेत सन्त्यततुमुत्तमश्टोकसंविदम् । 
अनिच्छतोऽपि यस्य श्रीरङ्गान्न च्यवते क्वचित् ॥ ४८ ॥ 





पदार्थ कः को अद्वात्  अङ्ग छातीबाट 
उत्तमरलोकसंविदं  श्रीकृष्णको उत्सहेत  समर्थ हुन्छ श्रीः  लक्ष्मी 

प्रममय वचनलाई अनिच्छतः अपि  नचाहेर पनि क्वचित्  कटहिल्यै 
सन्त्यक्तुम्  भुल्न यस्य  जुन भगवान्को न च्यवते  अलग हुन्नन् 


ताक्यार्थ प्रिय श्रीकृष्णले गरेका प्रेममय वचनलाई कसले भुल्न सक्दछ र ? जुन भगवान्को 
छातीबाट उहाँले नचाहँदा पनि लक्ष्मी समेत कटिल्ये अलग हुन्नन्। 


 र, नन   
सरिच्छेखवनोदेशा गावो वेणुरवा इमे । 
सङ्षणसहायेन कृष्णेनाचरिताः प्रभो ॥ ४९॥ 





पदार्थ वनप्रदेश साथमा 
् ् 
प्रभो  हे समर्थ उद्धव गावः  गाईहरू र कृष्णेन  श्रीकृष्णद्रारा 
दमे  यी वेणुरवाः  बांँसुरीका धुनहरू आचरिताः  उपभोग गरिएका 
सरिच्छेरवनोदेशाः  नदी, पर्वत, सङ्कषणसहायेन  बलरामका थिए 


ताक्यार्थ हे प्रभु उद्धव! यी सबै नदी, पर्वत, वनप्रदेश, गाई र बांँसुरीका धुनहरूलाई 
बलरामका साथमा भगवान् श्रीकृष्णले उपभोग गर्नुभएको धियो । 


रामालन्द्री टीका 


८२५२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४७ 


पुनः पुनः स्मारयन्ति नन्दगोपसुतं बत । 


श्रीनिकेतेस्तत्पदकेविंस्मर्तं नैव शक्रम ॥ ५०॥ 
पदार्थ चरणचिहृहरूले विस्मतुं  उह लाई भुल्न 
बत  आश्चर्यको कुरो के गर्ज नन्दगोपसुतं  नन्दकुमार न ए शक्ज्मः  हामी सक्दै 
र! श्रीकृष्णलाई सक्देनौँ 
श्रीनिकेतेः  सौन्दर्यका खानी पुनः पुनः  बारम्बार 
तत्पदकेः  उहाँका स्मारयन्ति  सम्माइरहन्छन् 





वाक्यार्थ के गर्नु र! सौन्दर्यका खानी उहाँका यी वनपर्वतहरूमा रेका चरणका चिहृहरूले 
बारम्बार नन्दकुमार श्रीकृष्णको सम्ना गराइरहन्छन्, हामी उहाँ लाई भुल्न सक्दे सक्देनौँ । 
विवरण यहाँ गोपिनीहरूले चाहेर पनि कृष्णलाई भरल्न नसकेको कुरा व्यक्त गरेका छन्। यमुना 
नदी, गोवर्धन पर्वत र वृन्दावनका यी भागहरूलाई देखुन्नेल हामी कृष्णलाई कसरी विर्सन सक्छ 
र? यी कृष्णले चराएका गाई हुन्, यी प्रदेशहरूमा बलरामका साथ कृष्ण धुम्नुभएको थियो । यी 
सम्पूर्ण वस्तुहरूले हामीलाई कृष्णको सम्डना दिलारंछन्। वृन्दावनमा रहेका श्रीकृष्णका 
पदचिह्ृहरू देख्नेवित्तिकै हामीलाई उहाँको स्मरण हृन्छ । हे उद्धव ! हामी हरेक वस्तुहरूमा 
कृष्णलाई नै सम्छिन्छों भनी गोपिनीहरूले बताएका छन्। विस्मर्तु नैव शक्नुमः अर्थात् उहाँ लाई 
हामी विर्सन सक्दैनौँ भन्ने भनाइमा प्रमको सामर्थ्य प्रकट भएको छ । अरूअरू भावमा व्यक्तिले 
एडटै वस्तुलाई सध सम्खिरहन कठिन पर्छ, प्रेमले सर्धं प्रियवस्तुको सम्ख्ना दिलाइदिन्छ । जसको 
हृदयमा प्रेम प्रकट हृन्छ, त्यो व्यक्तिका सवे थरी सामर्थ्यहरू प्रेम गई बविलार्ंछन् । प्रेम उदय 
नह॒न्नेल व्यक्ति आफ्नै नियन्त्रणमा ह॒न्छ र आर्फै सबल ह॒न्छ, तर प्रेम प्रकट भडसकेपछि व्यक्ति 
होइन, प्रेम मात्र सबल हुन्छ । आफ्नो कुनै बल बाँकी नरहेकाले प्रेमके वशमा परी आफूहरूले 
कृष्णलाई सर्वँ सम्रहेको गोपिनीहरूको भाव रहेको छ । जहां योगीहरू अनेक अभ्यासपचछि केही 
छिन मात्र पनि भगवानूमा मन टिकाडन सक्दैनन् भने त्यहं गोपिनीहरू प्रयास गर्दा पनि 
भगवान्बाट मन हटाउन सक्देनन् भनी तुलना गर्दा परमात्मालाई पाउने साधनहरूमध्ये विशुद्ध प्रेम 
ने सबैभन्दा बलियो र भरपर्दो भएको स्पष्ट हुन्छ । 


ललितयोदारहासलीलकावलोकने व्  र 
गत्या ठकितयोदारहासटीलावटोकनेः। 
माध्व्या गिरा हतधियः कथं तं विस्मरामहे ॥ ५९ ॥ 





पदार्थ उन्मृक्त हासो, कर्के हेराइर चोरिएका हामीले 

ललितया  उहाँको सुन्दर माध्व्या  मधुर तं  उहाँ लाई 

गत्या  हिंडाइले गिरा  बोलीले कथं  कसरी 
उदारहासरीलावलोकनेः  हतधियः  बुद्धि मन विस्मरामहे  भुल्न सक्थ्यौ 


रामालन्द्री टीका 


८२५३ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४७ 


ताक्यार्थ श्रीकृष्णको सुन्दर हिंडाइ, उन्मूक्त हांँसो, कर्के हेरादइ र सुमधुर बोलीले मन नै 
चोरिएका हामी गोपिनीहरूले उहांँलाई कसरी भुल्न सक्थ्यौ र? 


हे नाथ हे रमानाथ ब्रजनाथार्तिनाशन । 
मग्नमुद्धर गोविन्द गोकु वृजिनाणंवात् ॥ ५२॥ 


पदार्थ आतिंनारान  हे दुःखहर्ता वृजिनाणंवात्  दुःखको 
हे नाथ  हे संसारका मालिक गोविन्द्  हे गोविन्द सागरबाट 

हे रमानाथ  हे लक्ष्मीपति मग्नं  डुबेको उद्धर  उद्धार गर्नुहोस् 
व्रजनाथ  हे व्रजका संरक्षक गोकुलं  गोकुललाई 





ताक्यार्थ हे संसारका मालिक ! हि लक्ष्मीका पति ! हे तब्रजका संरक्षक ! हे दुःखहर्ता गोविन्द ! 
दुःखको सागरमा इडबेको यो गोकुलको उद्धार गर्नुहोस् । 
श्रीरुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
 ज्र,  


ततस्ताः कृष्णसन्देशेन्यपेतविरहज्वराः। 
उद्धवं पूजयाञ्चक्रुज्ञात्वात्मानमधोक्षजम् ॥ ५३॥ 





पदार्थ व्यपेतविरहज्वराः  विरहरूपी आत्मानं  सर्वान्तर्यामी 
ततः  त्यसपच्ि ज्वरो हटेका ज्ञात्वा  बुखेर 
कृष्णसन्देदोः  श्रीकृष्णको ताः  ती गोपिनीहरूले उद्धवं  उद्धवलाई 
सन्देश सुनेर अधोक्षजं  श्रीकृष्णलाई पूजयाञ्चक्रुः  पूजा गरे 


ताक्यार्थ श्रीकृष्णको सन्देश सुन्नाले विरहको ज्वरो हटेका गोपिनीहरूले श्रीकृष्णलाई 
सर्वान्तर्यामी सम्य र त्यसपछि उद्धवलाई पूजा गरे। 


उवास कतिचिन्मासान् गोपीनां विनुद्ञ्छ्चः। 
कृष्णटीलाकथां गायन् रमयामास गोकुलम् ॥ ५४ ॥ 





पदार्थ कतिचित्  केही लीलामय चरित्र 

गोपीनां  गोपिनीहरूको मासान्  महिना गायन्  गाडदै 

रुचः  विरहव्यथालाई उवास  गोकुलमा बसे गोकुटं  गोकुललाई नै 
विनुदन्  हटाखदे कृष्णटीलाकथां  श्रीकृष्णका रमयामास  रमाइलो बनाइदिए 


ताक्यार्थ गोपिनीहरूको विरहव्यथालाई शान्त पार्द केही महिनासम्म गोकुलमा बसेका उद्धवले 
भगवानूका लीलाहरूको वर्णन गर्दै सारा गोकुललाई ने रमादइलो पारिदिए। 


रामालन्द्री टीका 


८२५४ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४७ 
९ व्रजे उद्धव  

यावन्त्यहानि नन्दस्य बजेऽवात्सीत् स उद्धवः। 

व्रजोकसां क्षणप्रायाण्यासन् कृष्णस्य वार्तया ॥ ५५॥ 
पदार्थ नन्दस्य  नन्दको कारण 
सः ती व्रजे  त्रजमण्डलमा व्रजोकसां  व्रजवासीहरूलाई 
उद्धवः  उद्धव अवात्सीत्  बसे ती दिनहरू क्षणप्रायाणि  एक क्षण बराबर 
यावन्ति  जति कृष्णस्य  श्रीकृष्णका आसन्  भए 
अहानि  दिनसम्म वातंया  लीलाहरूको चर्चाका 





ताक्यार्थ उद्धव जति दिन नन्दको व्रजमण्डलमा बसे, ती दिन भगवान् श्रीकृष्णका रसमय 
लीलाहरूको चर्चा गरी बितेकाले त्यो समय ब्रजवासीहरूका लागि एक क्षण जति मात्र भयो । 


सरिदनगिरिद्रोणीर्वक्षन् कुसुमितान् द्रुमान् । 
कृष्णं संस्मारयन् रेमे हरिदासो बजोकसाम् ॥ ५६॥ 


पदार्थ द्रमान्  वृक्षलताहरूलाई १  व्रजवासीहरूलाई 
हरिदासः  श्रीकृष्णका भक्त सरिदनगिरि्रोणीः  नदी, वन॒ कृष्णं  श्रीकृष्ण 

उद्धव पर्वत र गुफाहरूलाई संस्मारयन्  सम्णाठँदै 
कुसुमितान्  फुलेका वीक्षन्  ठर रेमे  रमाए 





ताक्यार्थ श्रीकृष्णका भक्त उद्धव नदी, पर्वत, वन, गुफा र फुलेका वृक्षलताहरूको शोभा हर्द र 
त्रजवासीहरूलाई श्रीकृष्णको सम्खना गरादे रमाए। 


ज्र ९ गोपीनां ॥ स् ९ 
दुष्ट्वेवमादि गोपीनां कृष्णावेशात्मविकठवम्। 
उद्धवः परमप्रीतस्ता नमस्यन्निदं जगो ॥ ५७ ॥ 





पदार्थ विकलतालाई ताः  ती गोपिनीहरूलाई 
गोपीनां  गोपिनीहरूको दुष्ट्वा  देखेर नमस्यन्  नमस्कार गर्दै 
एवम् आदि  यसप्रकारको परमप्रीतः  अत्यन्त प्रसन्न इदं  यसो 
कृष्णावेशात्मविकठवं  भएका जगो  भने 
श्रीकृष्णप्रतिको प्रेमजन्य उद्धवः  उन्धवले 


ताक्यार्थ गोपिनीहरूको यसप्रकारको श्रीकृष्णप्रतिको प्रेमजन्य विकलता देखेर अत्यन्त प्रसन्न 
भएका उद्धवले ती गोपिनीहरूलाई नमस्कार गर्दै यसो भने। 


४    गोपवध्वो न 
एताः परं तनुभृतो भुवि गोपवध्वो 
गोविन्द एव निखिलात्मनि रूढभावाः। 


रामालन्द्री टीका 


४२५५ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४७ 


वाञ्छन्ति यद् भवभियो मुनयो वयं च 
कि ब्रह्मजन्मभिरनन्तकथारसस्य ॥ ५८ ॥ 


पदार्थ परं  सफल वयं च  हामीहरू पनि चाहन्छँ 
निखिलात्मनि  स्वत्मा तनुभृतः  शरीरधारी हुन् अनन्तकथारसस्य  श्रीकृष्णको 
गोविन्दे  श्रीकृष्णमा यत्  जसमा यिनीहरू रत॒ लीलारसमा लीन भएकाहरूका 
रूढभावाः  समर्पित भएका भएका छन्, त्यस तत््वलाई निम्ति 

एताः  यी भवभियः  संसारदेखि उराएका बह्मजन्मभिः  ब्राह्मणका 
गोपवध्वः  गोपिनीहरू मुनयः  टुलाटुला जन्महरुद्रारा पनि 

एव  मात्र तऋषिमुनिहरू किम्  के नै हुन्छ र 

भुवि  संसारमा वाञ्छन्ति  प्राप्त गर्न चाहन्छन् 





ताक्यार्थ सर्वात्मा भगवान् श्रीकृष्णमा समर्पित भएका यी गोपिनीहरूले मात्र संसारमा सफल 
जीवन धारण गरेका छन्। जसमा यिनीहरू रत भएका छन् उहाँ भगवानूलाई प्राप्त गर्न ठुलाटठुला 
ऋषिमुनिहरू तथा हामी पनि सर्धं लालायित हृन्छीं। श्रीकृष्णको लीलारसमा लीन भएका 
यिनीहरूका निम्ति ब्राह्मणका कै्यौँ जन्म नै पनि केही होडनन्। 


क्वेमाः स्त्रियो वनचरीव्यभिचारदुष्टाः 
कृष्णे क्व चेष परमात्मनि रूढमावः। 
नन्वीश्वरोऽनुभजतोऽविदुषोऽपि साक्षा 
च्छरेयस्तनोत्यगद्राज इवोपयुक्तः ॥ ५९॥ 





पदार्थ एषः  यसप्रकारको उपयुक्तः  प्रयोग गरिएको 
व्यभिचारदुष्टाः  सदाचार र॒ रूढभावः च  प्रेमभाव अगदराजः  उत्तम ओषधि 
ज्ञानले हीन क्व  कहां अमृतले 

इमाः  यी नतु  निश्चय ने इव  रै 

वनचरीः  जङ्गली ईङवरः  ईश्वरले साक्षात्  प्रत्यक्ष 

स्त्रियः  स्त्रीहरू अनुभजतः  नित्य भजन प्रेम श्रेयः  कल्याण 

क्व  कटां गर्ने भक्तहरूलाई तनोति  गर्नृहन्छ 
परमात्मनि  परमात्मा अविदुषः अपि  अज्ञानी भए 

कृष्णे  श्रीकृष्णमा पनि 


वाक्यार्थ कँ यी सदाचार र ज्ञानले हीन जङ्गली गोपिनीहरू र कहँ परमात्मा श्रीकृष्णमा यो 
अनन्य प्रेम ? यसबाट के सिद्ध हृन्छ भने निश्चय ने आपरूलाई नित्य प्रेम गर्न व्यक्ति अज्ञानी ने 


रामालन्द्री टीका 


८२९५६ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४७ 


भएपनि त्यसको भगवान्ले कल्याण गरिदिनुह॒न्छ, जसरी नजानीकन खाएको अमृतले पनि खाने 
व्यक्तिलाई कल्याण गर्द । 


नायं श्रियोऽङ्ग उ नितान्तरतेः प्रसादः 

स्वर्योषितां नलिनगन्धरुचां कुतोऽन्याः । 
रासोत्सवेऽस्य भुनदण्डगृहीतकण्ठ 

लन्धारिषां य उदगाद् व्रजवल्लवीनाम् ॥ ६० ॥ 





पढार्थ ्रजवल्लवीनां  व्रजका अप्सराहरूलाई 

उ  आश्चर्यको कुरो स््रीहरूलाई अन्ग  छातीमा 

रासोत्सवे  रासक्रीडाको यः  जुन नितान्तरतेः  नित्य रमण गर्ने 
समयमा प्रसादः  अनुग्रह श्रियः  स्वयं लक्ष्मीलाई समेत 
अस्य  उहाँ श्रीकृष्णका उदगात्  प्राप्त भयो न  प्राप्त छैन भने 
भुजदण्डगृहीतकण्ठलन्धारिषां  अयं  त्यो अनुग्रह अन्याः  अरू स्त्रीहरूले त 
बाहुले घाँटीमा अंगालो नलिनगन्धरुचां  कमलको कुतः  कहाँबाट प्राप्त गर्नु 
मारिदिंदा सम्पूर्ण चाहना पूरा जस्तो सुगन्ध र स्वरूप भएका 

गरेका स्वयोषितां  स्वर्गका 


ताक्यार्थ रासक्रीडाको समयमा भगवान्ले आप्नो बाहुले घोँटीमा अंँगालो मारिदिंदा सम्पूर्ण 
कामना प्राप्त गरेका यी गोपिनीहरूलाई जुन अनुग्रह प्राप्त भयो, त्यस्तो प्रेम त निरन्तर उहाँके 
छातीमा रमण गर्ने स्वयं लक्ष्मीले तथा कमलको जस्तो सुगन्ध र कान्ति भएका स्वर्गका 
अप्सराहरूले समेत प्राप्त गर्न सकेका छेनन् भने अरू सामान्य स्त्रीहरूको त के कुरा भयो र ? 


आसामहो चरणरेणुुषामहं स्यां 
वृन्दावने किमपि गुल्मलतोषधीनाम् । 


या दुस्त्यजं स्वजनमा्यपथं च हित्वा 
भेलुमुंकुन्दपद्वीं श्रुतिभिविमृग्याम् ॥ ६९१ ॥ 

पदार्थ गुल्मरुतोषधीनां  लता, गुल्म र दुस्त्यजं  त्यागन कठिन 
अहो  अहो । ओौषधीहरूमध्ये स्वजनं  आफन्तहरू र 
अहं  म उद्धव किम् अपि  कुनै स्वरूपमा आयपथं च  आर्य लोक 
आसां  यी गोपिनीहरूको वृन्दावने  वृन्दावनमा परम्परा पनि 
चरणरेणुसुषां  चरणका स्यां  रहन पाङ हित्वा  छाडेर 
धुलोलाई सेवन गर्ने याः  जुन गोपिनीहरूले श्रुतिभिः  वेदहरूद्रारा 





रामालन्द्री टीका 


४२५७ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४७ 


विमृग्यां  खोजिने चरणचिहलाई 
मुकुन्दपदवीं  श्रीकृष्णका भेलः  सेवा प्राप्त गरेका छन् 
वाक्यार्थ अहो! म॒ यी गोपिनीहरूका चरणको धुलोलाई सेवन गर्ने लता, गुल्म र 
ओषधीहरूमध्ये कुनै बनेर पवित्र॒ वृन्दावनमा रहन पाऊं । किनभने यी गोपिनीहरूले त्यागन 
नसकिने आफन्तहरू र लोकपरम्परालाई समेत त्यागेर वेदहरुद्रारा समेत खोजी गरिएका भगवान् 
श्रीकृष्णका चरणचिहलाई प्राप्त गरेका छन्। 
विवरण यस प्रसङ्गमा उद्धवले गोपिनीहरूको चरणको धुलो पाउने गरी व्रजमण्डलमा जन्मिन 
चाहेको भाव व्यक्त गरेका छन्। गोपिनीहरूमा रहेको प्रेमको दिव्य अवस्थालाई अनुभव गरी 
परि्लिएका उद्धवले भगवानूसंग यस्तो प्रार्थना गरेका हुन्। यहाँ उनको गोपिनीहरुूप्रति श्रद्धा, 
आदर, परमात्मप्रेममा श्रद्धा अनि वृन्दावनको भूमिको महत्त्वबोध आदि सबै देख्न सकिन्छ । 

उद्धव बृहस्पतिका शिष्य थिए। उनी ज्ञानीहरूमा अग्रगण्य थिए। उनलाई भित्रभित्रै 
आफ्नो ज्ञानमा अभिमान थियो। बाहिरी रूपमा हर्दा भगवान् श्रीकृष्णले आफ्नो विरहव्यथामा 
डुबिरहेका गोपिनीहरूलाई सम्णाडनका लागि उद्धवलाई व्रजमण्डलमा पठाउनुभएको थियो । उनी 
पनि उपदेश गर्नका लागि नै व्रजमा आएका थिए। यहाँ उद्धवले गोपिनीहरूको चरणको धुलोको 
महिमा गाएको सुन्दा के थाहा पाडन सकिन्छ भने उनी गोपिनीहरूलाई गांले आदइमारईहरू भनी 
अवमूल्यन गरेको आफ्नो दुराग्रहको प्रायश्चित्त गर्न खोज्दैछन्। गोपिनीहरूप्रतिको दुर्भाव भनेको 
यी अज्ञानी गोपिनीहरूलाई म कृष्णतत्वको उपदेश दिई ज्ञानद्वारा शान्त बनाइदिन्छु भन्ने उद्धवमा 
रहेको अभिमानको भाव नै हो। व्रजमा आदा उद्धवले आफ्नो ज्ञानको अभिमान र गोपिनीहरू 
अज्ञानी छन् भन्ने दुराग्रहलाई पनि साथे ल्याएका थिए। भगवानूले गोपिनीहरूको विरहव्यथालाई 
आप्ना सन्देशद्रारा शान्त पार्ब अनि संगसंगे गोपिनीहरूको कृष्णप्रेमको उच्चतम स्थिति देखाई 
उद्धवमा रहेको शास्त्रज्ञानको अभिमानलाई पनि नष्ट गर्न उनलाई व्रजमा पठाउनुभएको थियो । 
उद्धवमा रहेको अभिमान त्यतिखेर ध्वस्त भयो, जब गोपिनीहरूले कृष्णप्रेमको व्याकुलतामा 
भमरोलाई कृष्णको दूतको रूपमा चित्रण गर्दै त्यही माध्यमले उद्धवमाथि नै प्रहार गरे। उद्धव 
कृष्णको पारमार्थिक स्वरूप बताई उहांको स्तुतिगान सुनाउनके लागि गोपिनीहरूकहां आएका 
थिए ! तर जब उनले गोपिनीहरूमा कृष्णप्रेमको उच्चतम अवस्था देखे तब उनको शास्त्रज्ञानको 
अभिमान पनि चकनाचुर भयो । त्यसेले यस श्लोकमा उद्धवले कृष्णप्रमका आदर्श गोपिनीहरूको 
चरणको धुलो पाउने अभिलाषा व्यक्त गरेका हृन् । 


या वे भ्रियाचिंतमजादिभिराप्तकामे 

योगिर्वरेरपि यदात्मनि रासगोष्ट्याम् । 
कृष्णस्य तद् भगवतर्चरणारविन्दं 

न्यस्तं स्तनेषु विजहुः परिरभ्य तापम् ॥ ६२॥ 


रामालन्द्री टीका 


४३०५८ 


दशम स्कन्ध 


पदार्थ 

वे  निश्चय नै 

भरिया  लक्ष्मीद्रारा 
आप्तकामेः  मनोरथ पूर्ण 
भएका 

अजादिभिः  ब्रह्मा आदि 
देवताहरू र 


श्रीमद्भागवत 


द्रारा समेत 

आत्मनि  हृदयमा राखेर 
अचिंतं  पूजा गरिएका 
भगवतः  भगवान् 

कृष्णस्य  श्रीकृष्णका 

यत्  जुन 

चरणारविन्दं  चरणकमल छन् 


योगे्वेरेः अपि  योगेश्वरहरू तत्  तिनलाई 





अध्याय ४७ 


रासगोष्द्यां  रासक्रीडामा 
स्तनेषु  स्तनमा 

न्यस्तं  राखियो 

याः  जुन गोपिनीहरूले ती 
चरणकमललाई 

परिरभ्य  आलिङ्गन गरेर 
तापं  सांसारिक तापलाई 
विजहुः  त्यागे 


ताक्यार्थ लक्ष्मीले, ब्रह्मा आदि देवताहरूले र योगेश्वरहरूले समेत आफ्नो हृदयमा राखेर जुन 
भगवान् श्रीकृष्णका चरणकमलको पूजा गरिरहन्छन्, तिनै चरणकमललाई रासक्रीडाको समयमा 
गोपिनीहरूले आफनो स्तनमा राखेर तिनलाई आलिङ्गन गरेर सांसारिक तापलाई त्यागे । 


वन्दे नन्द्बजस्त्रीणां पादरेणुमभीक्णरः। 
यासां हरिकथोदुगीतं पुनाति भुवनत्रयम् ॥ ६३॥ 


पदार्थ 
यासां  जुन गोपिनीहरूको 
हरिकथोदुगीतं  हरिकथाको 


भुवनत्रयं  तीनै भुवनलाई 
पुनाति  पवित्र पार्द त्यस्ता 
नन्दव्रजस्त्रीणां  नन्दव्रजका 


पादरेणुं  चरणधुलीलाई 
अभीक्ष्णशः  बारम्बार 
वन्द्  नमस्कार गर्दह्ु 





स्त्रीहरूको 


ताक्यार्थ जुन गोपिनीहरूले गाएको हरिकथाको गानले तीनै भुवनलाई पवित्र पार्द, त्यस्ता 
व्रजमण्डलका स्त्रीहरूको पाठको धुलोलाई म बारम्बार नमस्कार गर्दह्ु। 


गानले 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
अथ गोपीरनुज्ञाप्य यशोदां नन्दमेव च। 
गोपानामन्त्य दाशाहोँ यास्यन्नारुरुहे रथम् ॥ ६४ ॥ 





पदार्थ गोपीः  गोपिनी गोपान्  गोपहरूलाई 
अथ  त्यसपछि यरोदां च  यशोदा र आमन्त्य  सोधेर 
यास्यन्  जान लागेका नन्दं एव  नन्दसंग रथं  रथमा 

दाशा  दशार्हवंशी उद्धव अनुज्ञाप्य  आज्ञा लिएर आरुरुहे  चद्नुभयो 


ताक्यार्थ त्यसपछि गोकुलबाट मथुरा जानका निम्ति तयार भएका उद्धव गोपिनीहरू, नन्द र 
यशोदाको आज्ञा लिएर तथा अन्य गोपहरूसंग बिदाबादी भएर रथमा चदे । 


रामालन्द्री टीका 


८३५९ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४७ 
तं निग॑तं समासाद्य नानोपायनपाणयः। 
नन्दादयोऽनुरागेण प्रावोचन्नश्चुलोचनाः ॥ ६५ ॥ 
पदार्थ अश्रुलोचनाः  ओंखाभरि आंसु लागेका 
नानोपायनपाणयः  हातमा लिएका तं  ती उद्धवको 
अनेक किसिमका उपहार नन्दादयः  नन्द आदि समासाद्य  नजिक गएर 
लिएका व्रजवासीहरू प्रावोचन्  भन्न लागे 





निर्गतं  तव्रजबाट निस्किनि 
ताक्यार्थ हातमा अनेक प्रकारका उपहार लिएका, प्रेमका कारण ओंँखाभरि आंसु भरिएका 
नन्द आदि ब्रजवासीहरू त्रजबाट निस्किन लागेका ती उद्धवको नजिकमा गएर भन्न लागे। 


अनुरागेण  प्रेमका कारण 


मनसो वृत्तयो नः स्युः कृष्णपादाम्बुजाश्रयाः। 
वाचोऽभिधायिनीनम्नां कायस्तत्प्रहणादिषु ॥ ६६ ॥ 





पदार्थ आश्वयमा लागिरहून् 

नः  हामीहरूका स्युः  रहिरहून् कायः  शरीर 

मनसः  मनका वाचः  वाणीहरू तत्प्रहणादिषु  भगवान्को 
वृत्तयः  वृत्तिहरू नाम्नां  भगवान्का अभिवादन, सेवा आदिमा 
कृष्णपादाम्बुजाश्रयाः  नामहरूको लागिरहोस् 

श्रीकृष्णका चरणकमलको अभिधायिनीः  संकीर्तनमा 


ताक्यार्थ हाम्रा मनका प्रत्येक वृत्तिहरू श्रीकृष्णका चरणकमलको आश्रयमा रहिरहून्। हाम्रा 
वाणीहरू भगवानूका पवित्र गुणकीर्तनमा लागिरहून् र हाम्रो शरीर उहाँकै अभिवादन, सेवा 
आदिमा लागिरहोस् । 


कर्मभिभ्रौम्यमाणानां यत्र क्वापीरवरेच्छया । 
मङ्गलाचरितेदौने    ईरुवरे 
रतिन॑ः कृष्ण ईङवरे ॥ ६७ ॥ 


पदार्थ यत्र  जहाँ र 
ईङवरेच्छया  भगवान्को इच्छा क्व अपि  करीं पनि दानैः  दान आदिद्रारा 
अनुसार भ्राम्यमाणानां  घुमिरहने ईदवरे  भगवान् 


कमभिः  आपना कर्मको फल नः  हामीहरूको 
अनुसार मङ्गलाचरितेः  मङ्गल आचरण 





कृष्णे  श्रीकृष्णमा 
रतिः  प्रेम रहिरहोस् 


ताक्यार्थ भगवान्को इच्छाले आफ्नो कर्म अनुसार जुनसुकै योनिमा जन्म लिए तापनि शुभकर्म 


रामालन्द्री टीका 


४२६० 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४७ 
र दानपुण्यको प्रभावले भगवान् श्रीकृष्णमा प्रेम भटद्रहोस् । 

एवं सभाजितो गोपः कृष्णभक्त्या नराधिप । 

उद्धवः पुनरागच्छन्मथुरां कृष्णपालिताम् ॥ ६८ ॥ 


पदार्थ जस्तै भक्ति गरेर रक्षा गरिएको 
नराधिप  हे राजा परीक्षित् सभाजितः  सम्मान गरिएका मथुरां  मथुरापुरीमा 
एवं  यसप्रकार उद्धवः  उद्धव आगच्छत्  आए 


न 


गोपः  नन्द आदि गोपहरूद्रारा पुनः  फेरि 

कृष्णभक्त्या  श्रीकृष्णलाई कृष्णपालितां  श्रीकृष्णद्रारा 
ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! यसप्रकार नन्द आदि गोपहरूले श्रीकृष्णलाई जस्तै मान गरेर 
भक्तिपूर्वक सम्मान गरिएका उद्धव फेरि भगवान् श्रीकृष्णद्वारा संरक्षण गरिएको मथुरापुरीमा 
आए । 





कृष्णाय प्रणिपत्याह भक्त्युदरेकं बजोकसाम् । 
वसुदेवाय रामाय राज्ञे चोपायनान्यदात् ॥ ६९॥ 


पदार्थ भक्त्युदरेकं  भक्तिको आवेग राज्ञे च  राजा उग्रसेनलाई पनि 
कृष्णाय  श्रीकृष्णलाई आह  सुनाए र उपायनानि  व्रजवासीहरूले 
प्रणिपत्य  प्रणाम गरेर वसुदेवाय  वसुदेवलाई पठाएका उपहारहरू 

व्रजोकसां  व्रजवासीहरूको रामाय  बलरामलाई अदात्  दिए 





ताक्यार्थ मथुरा पुगेपल्ि उद्धवले भगवान् श्रीकृष्णलाई प्रणाम गरेर तब्रजवासीहरूको 
श्रीकृष्णप्रतिको प्रेममय भक्तिभाव सबे सुनाए। त्यसपछि वसुदेव, बलराम तथा उग्रसेनलाई 
ब्रजवासीहरूले पठाएका उपहारहरू दिए । 


इति श्रीमदुभागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां द्शामस्कन्धे पूवे 
उद्धवप्रतियाने सप्तचत्वारिशोऽध्यायः ॥ ४७ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


४२६१ 


अध्याय ण्ठ 


अथ अष्टचत्वारिशोऽध्यायः 


भगवान् श्रीकृष्ण त्रिवक्रा र अक्रूरको घर जानु 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 


अथ विज्ञाय भगवान् सवोत्मा सव॑दशंनः। 


सेरन्धरयाः कामतप्तायाः प्रियमिच्छन् गृहं ययो ॥ १॥ 


पदार्थ 


भगवान्  भगवान् श्रीकृष्ण 


अथ  यसपचछ्छि उद्धव व्रजबाट विज्ञाय  आपफूलाई भेटन 


फर्केर आइस केपि 
सवीत्मा  सर्वान्तर्यामी 


उत्युक भएको जानेर 


प्रियं इच्छन्  कल्याण गरिदिने 


सवंदशंनः  सम्पूर्ण कुरा देख्ने इइच्छाले 


ताक्यार्थ उद्धव त्रजबाट फर्केर आदइसकेपचछि सबैको मनको कुरा थाहा पाउने सर्वज्ञ अन्तर्यामी 
भगवान् श्रीकृष्ण कामवासनाको पीडाले व्याकुल भदट्रहेकी सेविका त्रिवक्रालाई आनन्दित गर्न 
इच्छाले एक दिन उनको घरमा जानुभयो । 


महार्होपस्करेरादयं कामोपायोपवृंहितम् । 
मुक्तादामपताकाभिर्वितानरायनासनेः। 
धूपः सुरमििर्दपिः खग्गन्धेरपि मण्डितम् ॥ २॥ 


पदार्थ 

त्रिवक्राको घर 
महार्होपस्केरेः  बहुमूल्य 
साममग्रीद्रारा 

आद्यं  सम्पन्न 


वस्तुहरुद्रारा भरिपूर्ण 
मुक्तादामपताकाभिः  मोतीका 
खल्लर र पताकाहरद्रारा 
वितानशयनासनेः  चंदुवा, 
शय्या र आसनहरूद्रारा 


कामोपायोपवंहितं  कामोत्तेजक सुरभिभिः  सुगन्धित 
ताक्यार्थ त्रिवक्राको घर बहुमूल्य सामग्री भएको, कामोत्तेजक वस्तुहरूले भरिपूर्ण, मोतीका 
ख्ल्लर, पताका, चंदवा, शय्या तथा आसनहरूले युक्त थियो साथे सुगन्धित धूप, बत्ती, फूलका 
माला र चन्दनहरूद्रारा सुशोभित धियो । 


कामतप्तायाः  कामवासनाले 
पीडित भएकी 

सेरन्धरयाः  सेविका त्रिवक्राको 
गृहं  घरमा 





ययो  जानुभयो 


धूपैः  धूपहरुद्रारा 

दपि 
  बत्तीहरूद्रारा 
खग्गन्धेः अपि  माला र 
चन्दनहरुूद्रारा समेत 
मण्डितम्  सुशोभित थियो 





रामालन्द्री टीका 


८२९२ 


दशम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


अध्याय ण्ठ 


गृहं तमायान्तमवेक्ष्य सासनात् सद्यः समुत्थाय हि जातसम्भ्रमा । 
यथोपसङ्गम्य सखीभिरच्युतं सभाजयामास सदासनादिमिः॥ २॥ 


पदार्थ 

हि  निश्चय नै 

गृहं  आफ्नो घरतर्फ 
आयान्तं  आदरहनुभएका 
तम् अच्युतं  उहाँ भगवान् 
श्रीकृष्णलाई 

अवेक्ष्य  देखेर 


जातसम्श्रमा  हदड्बडाएकी 
सा ती त्रिवक्राले 

सदयः  च 

आसनात्  आफ्नो आसनबाट 
समुत्थाय  उटठेर 

सखीभिः  साथीहरूका साथमा 
यथोपसङ्गम्य  विधिपूर्वक 





नजिकमा पुगेर 

सदासनादिभिः  उत्तम आसन 
आदिद्रारा 

सभाजयामास  स्वागतसत्कार 
गरिन् 


ताक्यार्थ भगवान् अच्युत आफ्नो घरमा आदइरहनुभएको देखेर केटी हड्बडाएकी त्रिवक्रा 
हत्तपत्त आफनो आसनबाट उठेर साथीहरूका साथमा उहाँको नजिक पुगिन् र विधिपूर्वक उत्तम 
आसन, पूजन आदिद्रारा भगवान्को स्वागतसत्कार गरिन्। 


तथोद्धवः साघु तयाभिपूजितो न्यषीदृदुव्योमभिमृरय चासनम् । 
कृष्णोऽपि तूर्णं शयनं महाधनं विवेश लोकाचरितान्यनुव्रतः ॥ ४ ॥ 


पदार्थ 

तथा  त्यसै गरी 

तया  ती त्रिवक्राद्रारा 

साघु  भक्तिपूर्वक 
अभिपूजितः  स्वागतसत्कार 
गरिएका 

उद्धवः च  उद्धव पनि 


आसनं  त्रिवक्राले अर्पण 
गरेको आसनलाई 

अभिमृश्य  केवल हातले 
स्पर्श गरेर 

उन्योम्  भुर्देमा ने 

न्यषीदत्  बसे 

कृष्णः अपि  श्रीकृष्ण भगवान् 





चाहं 

लोकाचरितान्यनुव्रतः  
लोकमर्यादालाई पालन गर्दै 
तृणं  चि 

महाधनं  बहुमूल्य 

रसायनं  शय्यामा 

त 

विवेश  बस्नुभयो 


ताक्यार्थ ती त्रिवक्राले भगवान्का परमभक्त उद्धवको पनि विधिपूर्वकं स्वागतसत्कार गरिन्, 
तर उनी त्रिवक्राले दिएको आसनमा नबसेर त्यसलाई केवल हातले छोई भूर्देमा नै बसे। भगवान् 
चाहं लोकमर्यादाको पालना गर्दै तुरुन्ते बहुमूल्य शय्यामा बस्नुभयो । 


सा मज्जनाठेपदुकूलभूषणस्ग्गन्धताम्बूलसुधासवादिभिः। 


सनीडलीरोत्स्मितविभ्र्मे कस 


 भ माधवं ५    र 
प्रसावतात्मपससार् माचव क्षतः ॥ ५॥ 


ताम्बूलसुधासवादिभिः  स्नान, माला, गन्ध, ताम्बूल, 
मज्जनालेपटुकूलमभूषणस्रगगन्ध चन्दनलेपन, वस्त्र, आभूषण, 


पदार्थ 


अमृतसमान मधुहरुद्रारा 


रामालन्द्री टीका 


४२९६२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्यायष्त 


प्रसाधितात्मा  आफूलाई सव्रीडलीलोत्स्मितविभ्रमेक्षितेः  माधवं  श्रीकृष्णका नजिकमा 
सजाएकी लज्जायुक्त मधुरमुस्कान र उपससार  आइन् 

सा ती त्रिवक्रा चञ्चल हेराइका साथ 

वाक्यार्थ त्यसपच्ि स्नान, चन्दनलेपन, वस्त्र, आभूषण, माला, सुगन्ध, ताम्बूल र 
अमृतसमानका मधुहरुद्रारा आपफूलाई सजाएकी त्रिवक्रा लाजले मुसुमुसु हाँस्दै र चञ्चल ओंँखाले 
हेरदे भगवान्का नजिकमा आइन्। 


आहूय कान्तां नवसङ्गमद्िया विशङ्कितां कङ्णभूषिते करे । 
प्रगृह्य शाय्यामधिवेश्य रामया रेमेऽनुठेपापंणपुण्यलेशया ॥ ६॥ 





पढार्थ कङणभूषिते  गहनाले त  चन्दन 
नवसङ्गमदिया  नयाँ मिलनको सिंगारिएको चटढाउनाले पुण्यको अंश प्राप्त 
लाजले करे  हातमा गरेकी 

विदङ्कितां  सङ्ञोच मानेकी प्रगृह्य  समातेर रामया  रमणीसंग 

कान्तां  सुन्द त्रिवक्रालाई शय्याम्  ओक्छ्यानमा रेमे  भगवानूले रमण 

आहूय  बोलाएर अधिवेश्य  बसाएर गर्नुभयो 


ताक्यार्थ नयाँ मिलनको लाजले केही सङ्खोीच मानिरहेकी त्रिवक्रालाई भगवान्ले आपरूनजिक 
बोलाउनुभयो र गरगहनाले सुसज्जित उनका हातमा समाएर ओद्छ्यानमा बसाई चन्दन चटढाउनाले 
पुण्यको अंश प्राप्त गरेकी ती रमणीसंग क्रीडा गर्व लागनुभयो । 


सानङ्गतप्तकुचयोरुरसस्तथाक्ष्णोजिंघ्न्त्यनन्तचरणेन रुजो मृजन्ती । 
दोर्भ्यां स्तनान्तरगतं परिरभ्य कान्तमानन्दमूतिंमजहादतिदीघंतापम् ॥७॥ 


पार्थ अक्ष्णोः  आंखाका दोभ्यां  दुबे हातले 
अनन्तचरणेन  श्रीकृष्णका रुजः  वेदनाहरूलाई परिरभ्य  अंगालो हालेर 
चरणकमललाई मृजन्ती  शान्त गरिहेकी अतिदीघंतापं  धेरै 
जिघ्रन्ती  संधिरेकी सा ती त्रिवक्राले समयदेखिको ताप 
अनङ्गतप्तकुचयोः  स्तनान्तरगतं  स्तनका बीचमाकामवासना लाई 
कामवासनाले उत्तेजित भएका रहनुभएका छतीमा अजहात्  त्यागिन् शान्त 
स्तन टांसिनुभएका गरिन् 

उरसः  छाती आनन्दमूतिम्  परमानन्दस्वरूप 

तथा  त्यस्तै कान्तं  प्रियतम श्रीकृष्णलाई 





ताक्यार्थ भगवान्का चरणकमललाई सुंष्दै तथा कामवासनाले उत्तेजित भएका छाती, स्तन र 
आंँखामा लगाँदे आफ्नो पीडा कम गरिरहेकी त्रिवक्राले छातीमा टंसिनुभएका आनन्दमूर्वि 


रामालन्द्री टीका 


२९४ 


दशम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


अध्याय ण्ठ 


भगवान् श्रीकृष्णलाई दुबे हातले अंगालो मारेर धरे समयदेखिको ताप त्यागिन् कामज्वर शान्त 


पारिन् । 

 ,  कैवल्यनाथं तं 

सेवं केवल्यनाथं तं प्राप्य दुष्प्राप्यमीडवरम् । 

अङ्गरागापणेनाहो दुभगेदमयाचत ॥ ८ ॥ 
पदार्थ दुष्प्राप्यं  दुर्लभ दुभगा  भाग्यहीन त्रिवक्राले 
अहो  दुःखको कुरा केवल्यनाथं  मुक्िदाता इदं  यस्तो कुरा 


अङ्गरागा्पणेन  केवल चन्दन तं  त्यस्ता 


अर्पण गनलि नै ईर्वरं  भगवान् श्रीकृष्णलाई 
एवं  यसप्रकार प्राप्य  पाएर पनि 





अयाचत  मागिन् 


ताक्यार्थ दुःखको कुरा, केवल चन्दन अर्पण गनलि यसप्रकार दुर्लभ मुक्तिदाता भगवान् 
श्रीकृष्णलाई पाएर पनि भाग्य नभएकी त्रिवक्राले यस्तो कुरा मागिन्। 


सदोष्यतामिह प्रेष्ठ दिनानि कतिचिन्मया । 


्  ऋ न 
रमस्व नत्सह त्यक्तु स्रं तञम्बुरुहक्षण ॥ ९॥ 





पदार्थ उष्यतां  बस्नुहोस् र सङ्खं  साथलाई 
प्रष्ठ  हे प्रियतम मया सह  मसंग त्यक्तु  छोडन 
कतिचित्  केही रमस्व  रमण गर्नुहोस् नोत्सहे  सविद 
दिनानि  दिन अम्बुरुहेक्षण  हे कमलनयन 

इह  यहां ते  हजुरको 


ताक्यार्थ हे प्रियतम ! केही दिन मेरो घरमा बसेर मसंग रमण गर्नुहोस्, हे कमललोचन ! म 
हजुरको साथ छोड़ने सकद । 


तस्ये कामवरं दत्त्वा मानयित्वा च मानदः । 
सहोदधवेन सवशः स्वधामागमदचिंतम् ॥ १० ॥ 
पदार्थ कामवरं  इच्छा अनुसार को उद्धवेन सह  उद्धवले सहित 
मानदः  मनोरथ पूरा गरिदिने वर अचिंतम्  प्रशंसित 
सर्वेशः  भगवान् श्रीकृष्ण दत्त्वा  दिएर र स्वधाम  आप्नो दरबार 
तस्ये  ती त्रिवक्रालाई मानयित्वा च  प्रसन्न गराएर आगमत्  आडनुभयो 
ताक्यार्थ आपफ्ना भक्तहरूको मनोरथ पूरा गरिदिने सर्वेश्वर भगवान् श्रीकृष्णले त्रिवक्रालाई 
इच्छानुसारको वर दिनुभयो र उनलाई प्रसन्न गराएर उद्धवका साथमा सबेद्रारा प्रशंसित आफ्नो 





रामालन्द्री टीका 


२९५ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४८ 


दरबारमा फर्किनुभयो । 
दुराराध्यं समाराध्य विष्णुं सवेरवरेश्वरम् । 
५१ वृणीते ् कुमनीष्यसो 
यो वृणीते मनोग्राद्यमसत््वात् ॥ १९॥ 


पदार्थ विष्णं  भगवान् विष्णुलाई मात्र 

दुराराध्यं  दुःखपूर्वक मात्र समाराध्य  प्रसन्न गराएर पनि वृणीते  माग्दछ 

पराप्त गर्न सकिने यः  जो व्यक्तिले असो  त्यो 

सर्वेश्वरेश्वरं  सबै ईश्वरका असत्त्वात्  दुष्टताका कारण कुमनीषी  खराब बुद्धि भएको 
पनि ईश्वर मनोग्राद्यं  मनोरञ्जनका विषय व्यक्ति हो 





ताक्यार्थ दुःखपूर्वक मात्र प्राप्त गर्न सकिने सर्वेश्वर भगवान् विष्णुलाई प्रसन्न गराएर पनि जो 
दुष्टताका कारण केवल मनोरञ्जनका विषय मात्र माग्दछ भने त्यो व्यक्ति खराब बुद्धि भएको 
व्यक्ति हो । 


अकरूरभवनं कृष्णः सहरामोद्धवः प्रभुः । 
किञ्चिच्चिकीषयन् प्रागादक्रूरप्रियकाम्यया ॥ १२॥ 


पदार्थ अभिलाषा पूर्ण गर्ने उदेश्यले कृष्णः  श्रीकृष्ण 

किञ्चित्  केही सहरामोद्धवः  बलराम र अक्रूरभवनं  अक्रूरको घरमा 
चिकीषंयन्  गर्ने इच्छाले र॒ उद्धवले सहित प्रागात्  जानुभयो 
अक्रूरप्रियकाम्यया  अक्रूरको प्रभुः  भगवान् 





ताक्यार्थ केटी काम गर्ने इच्छाले र अक्रूरको अभिलाषा पूरा गरिदिने उेश्यले भगवान् 
श्रीकृष्ण एकदिन बलराम र उद्धवलाई साथमा लिएर अक्रूरको घरमा जानुभयो । 


स तान् नरवरशरेष्ठानाराद् वीक्ष्य स्वबान्धवान् । 
प्रत्युत्थाय प्रमुदितः परिष्वज्याभ्यनन्दत ॥ १३॥ 





पदार्थ स्वबान्धवान्  आफन्त बढी 

सः  ती अक्रूरले पनि श्रीकृष्ण, बलराम र उद्धव लाई प्रमुदितः  प्रसन्न भएर 

तान्  ती आरात्  टाढाबाट आइरेको परिष्वज्य  अङमाल गर्दै 
नरवरशरेष्ठान्  उत्तम वीक्ष्य  देखेर अभ्यनन्दत  स्वागतसत्कार गरे 
मानिसहरूमा श्रेष्ठ प्रत्युत्थाय  उठेर अगाडि 


ताक्यार्थ उत्तम मानिसहरूमा श्रेष्ठ आपफ्ना बान्धव श्रीकृष्ण, बलराम र उद्धवलाई टाडेबाट 
आद्रहेका देखेर फटपट उठी अधि बढठेका अक्रूरले प्रसन्न हदे अङ्माल गरी स्वागतसत्कार गरे। 


रामालन्द्री टीका 


 २९६ 


अध्याय ण्ठ 


कृतासनपरिग्रहान्  आरामसंग 
आसनमा बस्नुभएका 
उहांँहरूलाई 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
ननाम कृष्णं रामं च स तेरप्यभिवादितः। 
पूजयामास विधिवत् कृतासनपरिग्रहान् ॥ १४ ॥ 
पदार्थ  
सः  ती अक्रूरले तेः अपि  तिनीहरू श्रीकृष्ण, 
कृष्णं रामं च  बलराम र बलराम र उद्धवद्रारा पनि 
श्रीकृष्णलाई अभिवादितः  नमस्कार 


ननाम  नमस्कार गरे गरिएका 





विधिवत्  विधिपूर्वक 
पूजयामास  पूजा गरे 


वाक्यार्थ अक्रूरले श्रीकृष्ण र बलरामलाई नमस्कार गरे, उहांहरूले पनि अक्रूरलाई नमस्कार 
गर्नुभयो, उहाँहरू आसनमा बस्नुभएपचछि अक्रूरले विधिपूर्वक उहांहरूको पूजा गर्न लागे । 


पादावनेजनीरापो धारयन् शिरसा नृप । 


नर, ,    स्र 


अ्हेणेनाम्बरेदिव्येगंन्धस्रग्भूषणोत्तमेः ॥ १५॥ 


अर्चित्वा शिरसानम्य पादावङ्कगतो मृजन् । 
प्रभ्रयावनतोऽकरूरः कृष्णरामावभाषत ॥ १६ ॥ 


पदार्थ दिव्यः अम्बरैः  दिव्य 

नृप  हे राजा परीक्षित् वस्त्रहरू्द्रारा 

पादावनेजनीः  भगवान्का पाउ गन्धस्रग्भूषणोत्तमेः  चन्दन, 
पखालेको मालारराग्राराम्रा 

आपः  जल गहनाहरूद्रारा 

शिरसा  शिरमा अचित्वा  पूजा गरेर 

धारयन्  लगाउदे शिरसा  शिरले 

अहेणेन  उत्कृष्ट पूजा आनम्य  ठोगेर 

साममग्रीद्रारा अङ्कगतो  काखमा राखिएका 





पादो  पाठलाई 

मृजन्  मल्दै 

प्रश्रयावनतः  विनयले नम्र 
बनेका 

अक्रूरः  अक्रूरले 
कृष्णरामो  श्रीकृष्ण र 
बलरामलाई 

अभाषत  भन्न लागे 


ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! अक्रूरले भगवान्का पाउलाई पखालेर चरणोदक शिरमा लगाए । 
त्यसपछि उत्कृष्ट पूजासामग्री, दिव्य वस्त्र, गन्ध, माला र राम्राराम्रा गहनाहरुद्रारा पूजा गरी 
ढोगे । त्यसपछि भगवानूका पाउलाई काखमा राखेर मल्दै अत्यन्त नम्रताका साथ उहांँहरूलाई भन्न 


लागे। 


दिष्ट्या पापो हतः कंसः सानुगो वामिदं कुटम् । 
भवदुभ्यामुदुधतं कृच्छाद् द्रन्ताच्च समेधितम् ॥ १७॥ 


रामालन्द्री टीका 


२६७ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ्तल 
पदार्थ हतः  मारियो दुरन्तात्  दुःखले मात्र समाप्त 
दिष्ट्या  भाग्यवश वां  हजुरहरूको गर्न सकिने ठुलो 

सानुगः  अनुयायीले सहित इदं  यो कृच्छात्  सङ्टबाट 

पापः  पापी कुट  यदुकुललाई उद्धतं  उद्धार गरियो र 
कंसः  कंस भवद्भ्याम्  हनजुरहरुद्वारा नै समेधितम् च  समृद्ध पारियो 





ताक्यार्थ भाग्यको कुरा हजुरहरूले उसका अनुयायी सहित पापी कंसलाई मार्नृभयो, हजुरहरूले 
आप्नो यदुकुललाई ठुलो सड़टबाट उद्धार गरी समृद्ध पार्नुभयो। 


युवां प्रधानपुरुषो जगद्धेत् जगन्मये । 
भवटुभ्यां न विना किञ्चित् परमस्ति न चापरम् ॥ ८ ॥ 


पदार्थ प्रानपुरुषो  प्रकृति र पुरुष किञ्चित्  केही 

युवां  हजुर दुई हनहन्छ परम्  अरू कुनै कारण छ 
जगद्धेत्  जगत्का कारण भवद्भ्यां विना  हनजुर दुरईइलाई न अस्ति  छैन 

जगन्मयो  जगत् रूप छोडेर अपरम् च न  कार्य पनि छैन 





वाक्यार्थ हजुरहरू जगतूका कारण, जगत्रूप एवं प्रकृति र पुरुषरूप हुनुहुन्छ । हजुरहरूलाई 
छोडर यहाँ अरू कुनै कार्य र कारण छैन । 


आत्मसृष्टमिदं विङ्वमन्वाविशय स्वशक्तिमिः। 


ईयते बहुधा बह्यन् श्रुतप्रत्यक्षगोचरम् ॥ १९॥ 

पदार्थ विङूवं  जगतमा देखिएका वस्तुका रूपमा 
बह्यन्  हे परमात्मा हजुर नै स्वशक्तिभिः  काल, माया बहुधा  अनेक रूपले 
आत्मसुष्टं  आफट्रारा सिर्जना आदि आपना शक्तिहरूद्रारा ईयते  प्रकट हुनुहुन्छ 
गरिएको अन्वाविश्य  पचछछि प्रवेश गरेर 
इदं  यो श्ुतप्रत्यक्षगोचरं  सुनिएका र 
वाक्यार्थ हे परमात्मा ! हजुर नै आफैले रचेको यस जगत्मा आफ्नो माया शक्तिद्रारा पचि 
प्रवेश गरेर सुनिने र देखिने वस्तुका रूपमा अनेक प्रकारले प्रकट भटद्रहनुभएको छ। 


यथा हि भूतेषु चराचरेषु मह्यादयो योनिषु भान्ति नाना । 
एवं भवान् केवर आत्मयोनिष्वात्मात्मतन्त्रो बहुधा विभाति ॥ २०॥ 





पदार्थ कारण तत्वहरू भूतेषु  प्राणीहरूमा 
यथा हि  जसरी चराचरेषु  आपनो कार्यरूप योनिषु  योनिहरूमा 
मद्यादयः  पृथिवी आदि स्थावर जङ्गम सारा नाना  अनेक रूपले 


रामालन्द्री टीका 


 २६८ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ्तल 
भान्ति  प्रतीत हन्छन् भवान्  हजुर बहुधा  अनेक रूपले 

एवं  यसै गरी आत्मयोनिषु  कार्यरूप विभाति  प्रकट हूनहुन्छ 

केवर  अद्वितीय जगतमा 

आत्मा  आत्मस्वरूप आत्मतन्त्रः  स्वतन्त्ररूपले 





ताक्यार्थ जसरी पृथिवी आदि कारणतत्व आफ्नो कार्यरूप स्थावरजङ्गम सारा प्राणीहरू तथा 
विविध योनिहरूमा अनेक रूपले प्रतीत ह॒न्छन्, त्यसै गरी अद्वितीय आत्मस्वरूप हजुर पनि आफ्नो 
कार्यरूप जगतूमा स्वेच्छापूर्वक अनेकरूपले प्रकट हुनुहन्छ । 


सृजस्यथो लुम्पसि पासि विदवं रजस्तमसत्त्वगुणेः स्वशक्तिभिः । 
न बध्यसे तद्गुणकमभिव ज्ञानात्मनस्ते क्व च बन्धहेतुः ॥ २९॥ 


पढार्थ वि्वं  विश्वको न बध्यसे  बांधिनुहुनन 

अथो  यसै गरी हजुरले सृजसि  सृष्टि गर्नुहुन्छ ज्ञानात्मनः  ज्ञानस्वरूप 
रजस्तमःसत््वगुणेः  रज, तम रलुम्पसि  संहार गरनुहुन्छ ते  हजुरका निम्ति 
सत्त्वगुणवाला पासि  पालन गर्बृहुन्छ र क्वच के 

स्वशक्तिभिः  आपनो तद्रुणकमेभिः वा  तर पनि ती बन्धहेतुः  बन्धनको कारण हुन 
मायाशक्तिद्रारा गुण र तिनका कार्यहरूले समेत सक्छ र 





वाक्यार्थ रज, तम र सत्त्वगुणरूप आपफ्ना शक्तिहरूद्रारा हजुरले विश्वको सृष्टि, संहार र पालन 
गर्नृहन्छ तर पनि हजुर ती गुण र तिनका कुनै कर्मद्वारा बांधिनुहुन्न, ज्ञानस्वरूप हजुरका निम्ति 
बन्धनको कारण के नै हुन सक्छ र? 


देहाद्ुपाधेरनिरूपितत्वाद् भवो न साक्षान्न भिदात्मनः स्यात् । 
अतो न बन्धस्तव नैव मोक्षः स्याताम्निकामस्त्वयि नोऽविवेकः ॥ २२॥ 





पदार्थ स्यात्  हुन्छ नव  नत 

देहाद्ुपाधेः  शरीर आदि ननत मोक्षः  मोक्ष नै 

उपाधि पारमार्थिक दृष्टिलि साक्षात्  स्वरूपतः स्यातां  हुन्छ 
अनिरूपितत्वात्  नभएका भिदा  भेद नै देखिन्छ त्वयि  हजुरमा 

कारण अतः  यसरी नः  हामीहरूको 

आत्मनः  आत्माको तव  हजुरको निकामः  मनगढन्ते 

न भवः  न जन्म न बन्धः  न कुनै बन्धन अविवेकः  मूर्खता मात्र हो 


ताक्यार्थ शरीर आदि उपाधि नभएका कारण आत्माको न त कुनै जन्म छ, न कुनै प्रकारको 
भेदभाव छ। यसै कारण हजुरमा न त मोक्ष छ, न त बन्धन ने छ। गुणातीत हजुरमा बन्ध, 
मोक्षको कल्पना गर्नु हाम्रो मनले कल्पेको मूर्खता मात्र हो। 


रामालन्द्री टीका 


४२९९ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्यायष्त 


त्वयोदितोऽयं जगतो हिताय यदा यदा वेदपथः पुराणः। 
बाध्येत पाखण्डपथेरसदुभिस्तदा भवान् सत्त्वगुणं बिभति ॥ २३॥ 


पढार्थ पुराणः  सनातन बाध्येत  बाधित हुन्छ 

जगतः  संसारको वेद्पथः  वैदिक मार्ग तदा  तहिले 

हिताय  कल्याणका निम्ति यदा यदा  जबजब भवान्  हजुरले 

त्वया  हजुरद्रारा असदुभिः  दुष्ट सत्त्वगुणं  सत््वगुणमय शरीर 
उदितः  बताइएको पाखण्डपथेः  पाखण्ड बिभति  धारण गर्नृहुन्छ 

अयं  यो मतहरूद्रारा 





ताक्यार्थ संसारको कल्याणका निम्ति हजुरले यो वेदिक सनातन धर्ममार्ग बताउनुभएको हो । 
जबजब दुष्ट पाखण्डमतहरुद्रारा यो मार्ग बाधित हृन्छ तबतब हजुरले सतत्वगुणप्रधान शरीर 
धारण गर्नृहुन्छ । 


स त्वं प्रभोऽद्य वसुदेवगृहे ऽवतीणंः 

स्वांरोन भारमपनेतुमिहासि भूमेः। 
अक्षोहिणीशतवघेन सुरेतरांश 

राज्ञाममुष्य च कुटस्य यो वितन्वन् ॥ २४ ॥ 


पदार्थ बलरामका साथमा अक्षोहिणीरतवधेन  स्यौँ 
प्रभो  हे प्रभु इह  यस यदुकुलमा अक्षौहिणी सेनालाई मारेर 
सः त्वं  त्यही हजुर वसुदेवगृहे  वसुदेवको घरमा अमुष्य  यस 

अद्य  अहिले अवतीणंः  अवतार लिनुभएको कुलस्य  यदुकुलको 

भूमेः  पृथिवीको छ यज्ञः च  कीर्तिं पनि 

भारं  भार सुरेतरांशराज्ञाम्  देवताभन्दा वितन्वन्  फैलाइरहनुभएको 
अपनेतुं  हटाडनका निम्ति इतर अंश भएका दुष्ट असि छ 

स्वांशेन  आफ्नै अंशावतार राजाहरूका 





ताक्यार्थ हे प्रभु! उही हजुर अहिले आफ्नै अंशावतार बलरामका साथमा पृथिवीको भार 
हटाउनका निम्ति वसुदेवको घरमा अवतीर्ण हुनुभएको छ । दुष्ट राजाहरूका स्यौ अक्षौहिणी 
सेनालाई मारेर हजुरले यदुकुलको समेत कीर्तिं फैलादइरहनुभएको छ । 


अद्येश नो वसतयः खलु भूरिभागा 
यः सवेदेवपितृभूतनृदेवमूतिः। 


रामालन्द्री टीका 


४२७० 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्यायष्त 


यत्पादरोचसलिटं त्रिजगत् पुनाति 
स त्वं जगदुरुरुरधोक्षज याः प्रविष्टः ॥ २५॥ 





पदार्थ यत्  जसको याः  जुन बस्तीमा 

अधोक्षज  इन्धियदेखि टाढा पाद्ोचसलिटं  पाउ प्रविष्टः  प्रवेश गर्नुभएको छ 
रहनुभएका पखालेको जल गङ्गाले नःहाम्राती 

ईशा  हे ईश्वर त्रिजगत्  तीनै लोकलाई वसतयः  बस्तीहरू 

यः जो पुनाति  पवित्र गर्द खलु  निश्चय नै 
स्वैदेवपितुभूतनृदेवमूतिंः  सः त्वं  त्यस्ता हजुर भूरिभागाः  ज्यादै भाग्यमानी 
सम्पूर्ण देवता, पितु, भूतगण र॒ जगद्गुरुः  संसारका गुरु भएका छन् 

राजाहरूको समष्टिरूप हूनुहन्छ अद्य  आज 


ताक्यार्थ इन्रियदेखि टाढा रहनुभएका हे ईश्वर ! सम्पूर्णं देवता, पित्र, भूतगण र मनुष्य तथा 
तिनका मालिक राजाहरू हजुरकै मूर्ति हुन्। जसको चरण पखालेको जलले गङ्गा बनेर स्वर्ग, 
मर्त्य, पाताल तीनै लोकलाई पवित्र पार्द त्यस्ता जगदगुरु हजुर आज हाम्रो बस्तीमा प्रवेश 
गर्नुभएको छ त्यसैले आज हाम्रा बस्तीहरू ज्यादै भाग्यमानी भएका छन् । 


कः पण्डितस्त्वदपरं शरणं समीयाद् 
भक्तप्रियादतगिरः सुहृदः कृतज्ञात् । 

सवोन् ददाति सुहृदो भजतोऽमिकामा 
नात्मानमप्युपचयापचयो न यस्य ॥ २६॥ 


पदढार्थ त्वत्  हजुरबाहेक यस्य  जसको 

कः को अपरं  अककि उपचयापचयो  वृद्धि र क्षति 
पण्डितः  बुद्धिमान् व्यक्ति शरणं  शरणमा बठी घटी 

भक्तप्रियात्  भक्तहरूलाई समीयात्  जाला र ? हजुर न  हदैेन त्यस्तो 

अनन्य प्रेम गर्ने सुहृदः  प्रेमी आत्मानं अपि  आत्मा नै पनि 
ऋतगिरः  सत्यवादी भजतः  भक्तको द्दाति  दिनृहुन्छ 

सुहृदः  हितकर्ता सवोन्  सवै 

कृतज्ञात्  कृतज्ञ अभिकामान्  अभिलाषाहरू र 





ताक्यार्थ हजुर भक्तहरूलाई अनन्य प्रेम गर्ने, सत्यवादी, सबैको भलो गर्ने र कृतज्ञ हुनुहुन्छ । 
त्यस्ता हजुरहरूलाई छाडर कुन चाह बुद्धिमान् मानिसले अरू कसैको शरण लिन जाला ? आफनो 
भजन गर्ने प्रेमी भक्तहरूको सम्पूर्ण अभिलाषा हजुर पूर्ण गरिदिनुहन्छ । यहाँसम्म कि हजुरले 


रामालन्द्री टीका 


४३२७१ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्यायय्ल 
आप्ना भक्तलाई कहिले पनि घटीबदढी अथवा क्षतिवृदधि नहुने आत्मा समेत दिनुहन्छ । 

दिष्ट्ूया जनादन भवानिह नः प्रतीतो 
  ज्र  कस 
योगेरूवरेरपि दुरापगतिः सुरेशेः। 
रछिन्ध्याश्ु नः सुतकलत्रधनाप्तगेह 
देहादिमोहरशनां भवदीयमायाम् ॥ २७ ॥ 





पदार्थ प्राप्त गर्न सकिने मोहरशनां  पुत्र, स्त्री, धन, 
जनादन  हे जनार्दन भवान्  हजुर स्वजन, घरबार र शरीर आदि 
दिष्ट्या  भाग्यवश इह  यहां बन्धनरूप 
क भवदीयमायां 
सुरेशेः  देवताहरुद्रारा र नः  हामीहरूका सामु भवदीयमायां  हजुरको 
योगे्वेरेः  योगेश्वरहरद्रारा प्रतीतः  प्रत्यक्ष हुनुभएको छ मायालाई 
च 

अपि  पनि नः  हामीहरूको आश्चु  च 
दुरापगतिः  दुःखद्रारा मात्र॒ सुतकठत्रधनाप्तगेहदेहादि छिन्धि  छिनालिदिनुहोस् 


वाक्यार्थ हे जनार्दन ! देवताहरू र योगेश्वरहरूद्रारा समेत सजिलै प्राप्त गर्न नसकिने हजुर 
भाग्यवश आज हाम्रा अगाडि प्रकट हुनुभएको छ। हामीलाई पुत्र, पत्नी, धनसम्पत्ति, स्वजन, 
घरबार र शरीरादिरूप हजुरको मायाले बांँधेको छ । अतः हाम्रो त्यो बन्धन चर छिनालिपिनुहोस् । 


इत्यचिंतः संस्तुतश्च भक्तेन भगवान् हरिः। 
अक्रूरं सस्मितं प्राह गीभिंः सम्मोहयन्निव ॥ २८॥ 





पदार्थ भगवान् हरिः  भगवान् अक्रूरं  अक्रूरलाई 

इति  यसप्रकार श्रीकृष्णले सम्मोहयन् इव  सम्मोहित गरे 
भक्तेन  भक्त अक्रूर्रारा सस्मितं  मन्द मुस्कान क गरी 

अचिंतः  पूजित र सहितको प्राह  भन्न लाग्नुभयो 
संस्तुतः च  स्तुति गरिनुभएका गीभिंः  वाणीहरूद्रारा 


ताक्यार्थ यसप्रकार भक्त अक्रूरले पूजा र स्तुति गरिसकेपच्छि भगवान् श्रीकृष्णले मन्दमुस्कान 
सहित आफ्नो मिढठो बोलीले उनलाई सम्मोहित गर्दै भन्न लाग्नुभयो । 


श्रीभगवानुवाच भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभयो 
त्वं नो गुरुः पितृव्यङ्च रखाघ्यो बन्धुरच नित्यदा । 
वयं तु रक्ष्याः पोष्यार्च अनुकम्प्याः प्रजा हि वः ॥ २९॥ 


रामालन्द्री टीका 


४३७२ 
दशम स्कन्ध 


पदार्थ 

त्वं  हजुर 

नः  हाम्रा 

गुरुः  गुरु हितोपदेशक 
पितृव्यः च  काकार 
रलाघ्यः  प्रशंसनीय 


श्रीमद्भागवत 


बन्धुः च  बान्धव पनि हुनुहन्छ 
हि  निश्चय नै 

वयं तु  हामीहरू त 

नित्यदा  स्थ 

रक्ष्याः  रक्षणीय 

अनुकम्प्याः  कृपापात्र र 


अध्याय ण्ठ 


पोष्याः च  पालनपोषण गर्न 
योग्य 

वः  हजुरहरूका 

प्रजाः  प्रजाहरू हौं 





ताक्यार्थ हजुर हाम्रा गुरु, काका र प्रशंसनीय बान्धव पनि हूनुहन्छ । हामीहरू त हजुरहरूद्रारा 
पालन, पोषण र संरक्षण गर्न योग्य हजुरहरूका कृपापात्र प्रजा हँ । 


भवद्धिधा महाभागा निषेन्या अहंसत्तमाः। 


च्रे,     


श्रेयस्कामेनृभिनिंत्यं 


पदार्थ 
श्रेयस्कामेः  आपनो कल्याण 
चाहने 


देवाः स्वाथौ न साधवः 
  महाभाग्यशाली 
अहंसत्तमाः  पूज्य सन्तहरू 
निषेन्याः  सेवा गरिन योग्य 


॥ २० ॥ 


स्वाथौः  स्वार्थी हुन सक्दछन् 
तर 
साधवः  सज्जनहरू 





नृभिः  मनुष्यहरूद्रारा हुनुहन्छ न  स्वार्थी हैदेनन् 
नित्यं  सध किनभने 
भवद्विधाः  हजुर जस्ता देवाः  देवताहरू 


ताक्यार्थ आफ्नो परम कल्याण चाहने मानिसले हजुर जस्ता परमपूज्य र महाभाग्यशाली सन्त 
पुरुषको सेवा गर्नुपर्दछछ । किनभने देवताहरू स्वार्थी हुन सक्छन् तर सन्तहरू स्वार्थी हदेनन् । 


न ह्यम्मयानि तीथौनि न देवा मृच्छिलामयाः। 
ते पुनन्त्युरुकाठेन दरांनादेव साधवः ॥ ३९॥ 


पढार्थ  देवता पुनन्ति  पवित्र गर्दचछछन् तर 
हि  निश्चय नै न  होडनन् भन्ने कुरा साधवः  सज्जनहरूले त 
अम्मयानि  जलाशयहरू न  होइन तर दशनात् एव  दर्शन माव्रले 
तीथोनि  वीर्थस्थल ते  ती सबैले पवित्र पार्दछन् 

मृच्छिलामयाः  दृङ्गा र माटाका उरुकाठेन  लामो समय सेवा 

मूर्तिहरू गररेपच्छि मात्र 





वाक्यार्थ यद्यपि जलाशयहरू वीर्थस्थल र दुङ्गा र माटाले बनेका मूर्तिहरू देवता होडइनन् भन्ने 
होइन, तर तिनीहरूले धेर समय सेवा गरेपछ्ि मात्र पवित्र गर्दछछन् भने सज्जनहरूले त दर्शन मात्रले 
पवित्र गर्दछन् । 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


४३७द् 


अध्याय ण्ठ 


न्द श्रेयाञ्छरेयरिचकीषंया    
स भवान् सुहृदां वे नः भ्रेयाञ्छरेयर्चिकीषंया । 
जिज्ञासां पाण्डवानां गच्छस्व त्वं गजाह्वयम् ॥ ३२॥ 


पदार्थ 

सः भवान्  त्यस्ता हजुर 
वै  निश्चय नै 

नः हाम्रा 

सुहृदां  हितैषीहरूमध्ये 


श्रेयान्  मुख्य हनुहुन्छ 
अतः 

त्वं  हजुर 

पाण्डवानां  पाण्डवहरूको 
श्रेयः चिकीषंया  कल्याण 


गर्नका निम्ति तथा 
जिज्ञासार्थं  खबर जान्नका 
लागि 

गजाहयं  हस्तिनापुर 





गच्छस्व  जानुहोस् 


वाक्यार्थ त्यस्ता सज्जन हजुर हाम्रा हितेषी मित्रहरूमध्ये सबेभन्दा भ्रष्ठ हुनुहुन्छ । अतः 
पाण्डवहरूको कल्याण गर्न र उनीहरूको सुखदुःखको खबर बुण्न हजुर हस्तिनापुर जानुहोस् । 


पितयुपरते बालाः सह मात्रा सुदुःखिताः । 
आनीताः स्वपुरं राज्ञा वसन्त इति शुश्रुम ॥ ३३॥ 


पदार्थ 

पितरि  पिता पाण्डुको 
उपरते  निधन भएपचछ्ि 
सुदुःखिताः  अत्यन्त दुःखी 
भएका 


बाखाः  बालक पाण्डवहरू 
राज्ञा  राजा धुतराष्टदारा 
स्वपुरं  आफ्नो दरबारमा 
आनीताः  ल्याइएका छन् र 
अहिले 


मात्रा सह  माता कुन्तीका 
साथमा 

वसन्ते इति  त्यहीं बसेका छन् 
भन्ते 





शुश्चुमः  सुनेका छँ 


ताक्यार्थ पिता पाण्डुको निधन भएपच्ि अत्यन्त दुःखमा परेका बालक पाण्डवहरूलाई आमा 
कुन्तीका साथमा राजा धृतराष्ट्ले आफ्नो दरबार हस्तिनापुरमा ल्याएका छन् र अहिले उनीहरू 
सबे त्यं बसेका छन् भन्ने हामीले सुनेका छँ । 


१ राजाम्बिकापुत्रो  ् 
तेषु राजाम्बिकापुत्रो ्रातुपुत्रेषु दीनधीः । 
समो न वतेते नूनं दुष्पुत्रवशागोऽन्धदुक् ॥ ३४ ॥ 


पदार्थ अन्धदुक्  आंखा अन्धा भएकातिषु  ती 

नूनं  निश्चय नै दीनधीः  बुद्धिहीन भ्रातुपुतरेषु  भाइका छोराहरूमा 
दुष्पुत्रवशगः  दुष्ट पुत्रको अम्बिकापुत्रः  अम्बिकाका पत्र समः  समान 

वशमा परेका राजा  राजा धृतराष्ट् न वतेते  छैनन् 





ताक्यार्थ निश्चय नै अम्बिकाका पुत्र राजा धृतराष्ट्र अन्धा र बुद्धिहीन छन् अनि दुष्ट छोरो 
दर्योधनको वशमा परेका छन् । अतः उनले भाइका छोराहरूमाथि समान व्यवहार गरेका छ्ैनन्। 


रामालन्द्री टीका 


८३२७४ 


दशम स्कन्ध 


गच्छ जानीहि तदुवृत्तमधुना साध्वसाधु वा । 


श्रीमद्भागवत 


अध्याय ण्ठ 


विज्ञाय तद्विधास्यामो यथा शं सुहृदां भवेत् ॥ २५॥ 


पदार्थ 

अघुना  अहिले 

गच्छ  हजुर हस्तिनापुर 
जानुहोस् र 

तटुवृत्तं  तिनीहरूको खबर 


साधु असाघुवाराम्रो वा 
नराम्रो के छ, त्यो 
जानीहि  थाहा पाउनुहोस् 
तत्  त्यो कुरा 

विज्ञाय  बुरेर 


सुहृदां  मित्र पाण्डवहरूको 
यथा  जसरी 
डां  कल्याण 
् 
भवेत्  हुन्छ त्यसै 





विधास्यामः  गररला 


ताक्यार्थ त्यसकारण हजुर अहिले हस्तिनापुर जानुहोस् र उनीहरूको अवस्था राम्रोनराम्रो के 
छ थाहा पाउनुहोस् । उनीहरूको खबर थाहा पाएपचक्ि जे गर्दा हाम्रा मित्र पाण्डवहरूको कल्याण 


हुन्छ, त्यही गरौँला । 


इत्यकरूरं समादिश्य भगवान् हरिरीड्वरः। 
सङूर्षणोद्धवाभ्यां वे ततः स्वभवनं ययो ॥ ३६ ॥ 


पदार्थ 

वे  निश्चय नै 

इति  यसप्रकार 

अक्रूरं  अक्रूरलाई 
समादिश्य  आज्ञा दिएर 


भगवान्  एेश्वर्यशाली 
ईङवरः हरिः  ईश्वर श्रीकृष्ण 
सङषणोद्धवाभ्यां  बलराम र 
उद्धवका साथमा 

ततः  त्यहँबाट अक्रूरको 


निवासबाट 
स्वभवनं  आफ्नो घरमा 
ययो  जानुभयो 





ताक्यार्थ अक्रूरलाई यसप्रकारको आज्ञा दिदसकेपच्छि सर्वशक्तिमान् भगवान् श्रीकृष्ण बलराम र 
उद्धवका साथमा त्यहांबाट आफनो घरमा फरकिनुभयो । 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे 


९   ध्याय 
पूवाचरष्टचत्वारस्शाऽघ्यायः ॥ ४८ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


८४३७५ 


अध्याय ४९ 


थ क  घ्याय 
अथकनपञ्वारशत्तमाऽप्वायः 


अक्रूरको हस्तिनापुरयात्रा 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 

स गत्वा हास्तिनपुरं पोरवेन्द्रयश्लोऽङ्ितम् । 
ददशां तत्राम्बिकेयं सभीष्मं विदुरं पृथाम् ॥ १॥ 
सहपुत्रं च बाहीकं भारद्वाजं सगोतमम्। 
कर्णं सुयोधनं द्रौणिं पाण्डवान् सुहृदोऽपरान् ॥ २॥ 


पदार्थ 

सः ती अक्रूरले 
पोरवेन्द्रयदोऽद्धितं  पुरुवंशी 
राजाहरूको कीर्तिले चिहित 
हास्तिनपुरं  हस्तिनापुर 

गत्वा  गएर 

तत्र  त्यहाँ रहेका 

सभीष्मं  भीष्मपितामह सहित 
आम्बिकेयं  अम्बिकापुत्र 


धृतराष्ट्र 

विदुरं  विदुर 

पृथां  कुन्ती 

सहपुत्रं  पुत्र सोमदत्तले सहित 
बाहीक  बाहीक 

सगोतमं  कृपाचार्य सहित 
भारद्ाजं  द्रोणाचार्य 

कर्णं  कर्ण 

सुयोधनं  दुर्योधन 





द्रोणिं  अश्वत्थामा र 
पाण्डवान्  पाण्डवहरू 
युधिष्ठिर आदि लाई तथा 
अपरान्  अरू 

सुहृद च  सहदयी 
साथीहरूलाई पनि 

द्दशं  देखभेट गरे 


ताक्यार्थ पुरुवंशी राजाहरूको कीर्तिले सिंगारिएको हस्तिनापुरमा गएर अक्रूरले भीष्मपितामह, 
धृतराष्ट्र, विदुर, कुन्ती, सोमदत्त, बाहीक, कृपाचार्य, द्रोणाचार्य, कर्ण, दुर्योधन, अश्वत्थामा र 
पाण्डवहरू सहित अरू मित्रहरूसंग पनि भेटघाट गरे । 


यथावदुपसङ्गम्य बन्धुभिगन्दिनीसुतः। 
सम्पृष्टस्तैः सुहृद्ातां स्वयं चापृच्छदन्ययम् ॥ ३॥ 


पदार्थ 


र  बन्धुबान्धवहरूसंग 


गान्दिनीसुतः  गान्दिनीका पुत्र उपसङ्गम्य  भेटघाट गरेर 


अक्रूर 


तेः  उनीहरूद्रारा 


यथावत्  यथायोग्य नातागोता सुहृदां  मथुरावासी 


अनुसार 


मित्रहरूको सन्योबिसन्वो 





सम्पृष्टः  सोधिएपच्ि 
स्वयं च  आफूले पनि 
अन्ययं  हस्तिनापुरको 
कुशलताको विषयमा 
अपृच्छत्  सोधे 


रामालन्द्री टीका 


४२७६ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४९ 


ताक्यार्थ गान्दिनीपुत्र अक्रूरले हस्तिनापुरवासी बन्धुबान्धवहरूसंग यथायोग्य नाता अनुसार 
दोगभेट गरे। त्यसपछि उनीहरूले मथुरावासी मित्रहरूको सन्वोबिसन्वोको विषयमा सोधेपच्ि 
अक्रूरले पनि हस्तिनापुरको कुशलताको विषयमा सोधे। 


उवास कतिचिन्मासान् राज्ञो वृत्तविवित्सया । 

दष्प्रजस्यात्पसारस्य खलच्छन्दानुवतिंनः॥ ४॥ 
पढार्थ खलच्छन्दानुवतिंनः  वृत्तविवित्सया  व्यवहार 
दुष्प्रजस्य  दुष्ट दुर्योधन, शकुनिजस्ता दुष्टहरूको बुख्नका लागि अक्रूर 
दुःशासन जस्ता छोरा भएका सल्लाहको आधारमा चल्ने कतिचित् मासान्  केही महिना 
अल्पसारस्य  मन्दबुद्धि भएका राज्ञः  राजा धृतराष्टरको उवास  हस्तिनापुर बसे 
वाक्यार्थ दुष्ट छोरा भएका, मन्दबुद्धि भएका र दुष्टहरूको सल्लाहको आधारमा चल्ने 
ध॒तराष्टको व्यवहार बुर्नका लागि अक्रूर केही महिना हस्तिनापुरमा बसे । 





तेज ओजो बलं वीयं प्रभरयादीश्च सदगुणान् । 
प्रजातुरागं पा्थंषु न सहदुमिरिचकीषिंतम् ॥ ५॥ 
कृतं च धा्त॑राषटय॑द् गरदानायपेशलम्। 
आचख्यो सवेमेवास्मे पृथा विदुर एव च ॥ ६॥ 


पदार्थ सदगुणान्  सदगुणहरू र यत् कृतं  जे गरियो र 
पार्थेषु  पृथा कुन्तीका पुत्र॒प्रजानुरागं च  प्रजाहरूप्रतिको चिकीर्षितं च  अरू गर्न 
पाण्डवहरूमा भएको प्रमलाई पनि विचार पनि गरिएको धियो 
तेजः  शत्रुलाई पराजित गर्ने न सहदुभिः  सहन गर्न नसक्ने सम्  ती सबै कुराहरू 
सामर्थ्य धात॑राष्टरैः  धृष्टराष्टरपुत्र अस्मे  यी अक्रूरलाई 
ओजः  शस्त्रबल दुर्योधन आदिद्रारा पृथा  कुन्ती र 

बट  शारीरिक बल गरदानादि  पाण्डवहरूलाई विदुरः एव च  विदुरले पनि 
वीर्यं  पराक्रम विष खुवाउने आदि आचख्यो  भने 
प्र्रयादीन् च  विनय आदि अपेशटं  दुष्कर्म 





ताक्यार्थ पाण्डवहरूमा रहेको शत्रुलाई पराजित गर्ने सामर्थ्य, शस्त्रनिपुणता, शारीरिक बल, 
पराक्रम र विनय आदि सदगुणहरू र प्रजाहरूसंग गरेको प्रमलाई देखेर त्यो सहन गर्न नसकी 
धृतराष्टरका पुत्रहरूले विष खुवाउने जस्ता दुष्कर्म गरेका र अ पनि दुष्कर्म गर्ने विषयमा योजना 
बनाइरहेको कुरा कुन्ती र विदुरले अक्रूरलाई भने। 


रामालन्द्री टीका 


४२७७ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४९ 
पृथा तु भ्रातरं प्राप्तमक्रूरमुपसृत्य तम्। 
उवाच जन्मनिलयं स्मरन्त्यश्चुकटेक्षणा ॥ ७ ॥ 
पढार्थ उपसृत्य  नजिकै गई अश्चुकलेक्षणा  आंखाभरि आंसु 
पृथा तु  कुन्ती चाहं जन्मनिलयं  जन्मघर पारेर 
प्राप्तं  आफनो घरमा आएका मादइतीलाई तं  ती भाई अक्रूरलाई 
भ्रातरं अक्रूरं  भाइ अक्रूरको स्मरन्ती  सरम्येदै उवाच  भन्न थालिन् 





वाक्यार्थ कुन्ती आफ्नो घरमा आएका भाद्र अक्रूरको नजिकै गड़न् । त्यसपछि उनले आपफ्ना 
मादइती सम्फदे आंँखाभरि आंसु पारेर अक्रूरसंग भन्न थालिन्। 


अपि स्मरन्ति नः सोम्य पितरो भ्रातरश्च मे। 
भगिन्यो भ्रातृपुत्राङ्व जामयः सख्य एव च ॥ ८॥ 


पदार्थ भ्रातरः च  दाजुभाइहरू सख्यः एव च  साथी 
सोम्य  ठे प्यारा भाइ अक्रूर भगिन्यः  दिदीबहिनीहरू सङ़ीहरूले पनि 

मे  मेरा भ्रातुपुत्राः  भदाहरू नः  हामीहरूलाई 

पितरो  आमाबुबा जामयः च  कुलका स्त्रीहरू र अपि स्मरन्ति  के सम्फन्छन् 





ताक्यार्थ हे प्यारा भाद्र! मेरा आमाबुबा, दाजुभाइ्, दिवीबहिनीहरू, भदाहरू, उनीहरूका 
स्त्रीहरू र साथीसङ़ीहरूले हामीलाई सम्न्छन् ? 


भ्रात्रेयो भगवान् कृष्णः शरण्यो भक्तवत्सलः । 
पेतुष्वस्रेयान् स्मरति रामर्चाम्बुरुहेक्षणः ॥ ९॥ 


पदार्थ भ्रात्रेयः  मेरा भदा न मेरा छोरा यी 
शरण्यः  शरणमा आएकालाई भगवान् कृष्णः  भगवान् युधिष्ठिर आदि दाजुभादहरूलाई 
रक्षा गर्न श्रीकृष्ण र स्मरति  के सम्पनुहुन्छ 
भक्तवत्सलः  भक्तहरूलाई प्रेम अम्बुरुहेक्षणः  कमलनयन 

गर्न रामः च  बलरामले पनि 





वाक्यार्थ शरणमा आएलाई रक्षा गर्न, भक्तहरूलाई प्रेम गर्ने मेरा भदा भगवान् श्रीकृष्णले र 
कमलनयन बलरामले के मेरा छोरा युधिष्ठिर आदि दाजुभाद्हरूलाई सम्खनुहुन्छ ? 


सापत्नमध्ये शोचन्तीं वृकाणां हरिणीमिव । 
सान्त्वयिष्यति मां वाक्येः पितृहीनांर्च बालकान् ॥ १०॥ 


रामालन्द्री टीका 


२७८ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४९ 
पदार्थ खोचन्तीं  शोकमगन भएकी पनि 

वृकाणां  व्वांसाहरूको बीचमा मां  मलाई र वाक्यैः  मिठा वचनले 
हरिणीम् इव  हरिणी जस्ती पितुदहीनान् च  पिता नभएका सान्त्वयिष्यति  के 
सापत्नमध्ये  शत्रुहरूको दहरा श्रीकृष्णले सान्त्वना दिनुहोला 
बीचमा बालकान्  यी बालकहरूलाई 





ताक्यार्थ व्वाँसोहरूको बीचमा परेकी हरिणी फ शत्रुहरूको बीचमा रही शोकमगन भएकी 
मलाई र पित्रहीन यी बालकहरू युधिष्ठिर आदि लाई के श्रीकृष्णले सान्त्वना दिनुहोला ? 


कृष्ण कृष्ण महायोगिन् विश्वात्मन् विङवभावन । 
प्रपन्नां पाहि गोविन्द शिशुभिर्चावसीदतीम् ॥ १९॥ 


पदार्थ वि्वात्मन्  हे विश्वात्मा शिद्युभिः च  छोराहरू सहित 
कृष्ण  हे कृष्ण विङवभावन  हे विश्वका रक्षक अवसीदतीम्  दुःखी भएकी 
कृष्ण  हे कृष्ण गोविन्द्  हे गोविन्द मलाई 

महायोगिन्  हे महायोगी प्रपन्नां  शरणमा परेकी पाहि  रक्ना गर्नुहोस् 





ताक्यार्थ हे कृष्ण ! हे कृष्ण ! हे महायोगी ! हे विश्वका रक्षक ! हे विश्वात्मा ! हे गोविन्द ! 
म हजुरको शरण परेकी ह्रु, छोराहरूसहित अति दुःखी मलाई रक्ना गर्नुहोस् । 


नान्यत् तव पदाम्भोजात् पश्यामि शरणं नृणाम् । 
बिभ्यतां मृत्युसंसारादीश्वरस्यापवगिंकात् ॥ १२॥ 


पदार्थ नृणां  मानिसहरूका लागि पदाम्भोजात्  चरणकमलभन्दा 
मृत्युसंसारात्  म॒त्युमय ईदवरस्य  सर्वसमर्थ अन्यत्  अरू 

संसाराट तव  हजुरको शारणं  शरण 

बिभ्यतां  उराएका आपवगिंकात्  मुक्ति प्रदान गर्नन पश्यामि  म देखने 





वाक्यार्थ मूत्युमय संसारबाट उराएका मानिसहरूका लागि सर्वसमर्थ हजुरको मूक्ति प्रदान गर्ने 
चरणकमलभन्दा अर्को कुनै शरण मेले देखेको छेन । 


नमः कृष्णाय शुद्धाय बरह्मणे परमात्मने । 
योगेरवराय योगाय त्वामहं शरणं गता ॥ १३॥ 


पदार्थ बरह्मणे  प्रह्म योगेरुवराय  योगेश्वर 
शुद्धाय  शुद्धस्वरूप परमात्मने  परमात्मरूप योगाय  तत्त्वज्ञानस्वरूप 


रामालन्द्री टीका 


८४३७९ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४९ 
कृष्णाय  श्रीकृष्णलाई अहं  म शरणं  शरणमा 
नमः  नमस्कार छ त्वां  हजुरको गता  परेकी ह्रु 


ताक्यार्थ शुद्ध परब्रह्म परमात्मरूप योगेश्वर तत््वज्ञानस्वरूप श्रीकृष्णलाई नमस्कार छ । हे 
भगवान् ! म हजुरको शरणमा परेकी ह्ु। 


श्रीडुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
इत्यनुस्मृत्य स्वजनं कृष्णं च जगदीश्वरम् । 
्रारुदद् दुःखिता राजन् भवतां प्रपितामही ॥ १ ॥ 





पदार्थ कुन्ती कृष्णं च  श्रीकृष्णलाई पनि 
राजन्  हे राजा परीक्षित् इति  यसरी अनुस्मृत्य  सम्किएर 

भवतां  तपारईकी स्वजनं  आफन्तलाई र दुःखिता  दुःखी हैत 
प्रपितामही  बुढी हजुरभआमा जगदीङ्वरं  जगत्का मालिक प्रारुदत्  रोडन् 


वाव्यार्थ हे परीक्षित् ! तपाईकी प्रपितामही कुन्ती आफन्तलाई र जगत्का मालिक भगवान् 
श्रीकृष्णलाई सम्ण्एिर दुःखी हदे रोइन्। 


समदुःखसुखोऽ क्रूरो विदुरख्च महायशाः । 
सान्त्वयामासतुः कुन्तीं तत्पुत्रोत्पत्तिहेतुभिः ॥ ९५॥ 


पदार्थ 

समदुःखसुखः  सुख र 
दुःखलाई बराबर ठान्ने 
महायशाः  ज्यादे यशस्वी 


अक्रूरः  अक्रूर र 

विदुरः च  विदुरले पनि 
तत्पुत्रोत्पत्तिहेतुभिः  उनका 
छोराहरूको जन्मको कारण 





अधर्मको नाश सम्फाङदे 
कुन्तीं  कुन्तीलाई 
सान्त्वयामासतुः  सान्त्वना 
दिए 


वाक्यार्थ सुख र दुःखलाई बराबर ठान्ने महायशस्वी अक्रूर र विदुरले कुन्तीका पुत्रहरूको 
जन्मको कारण अधर्मको नाश सम्खाडँदे कुन्तीलाई सान्त्वना दिए । 


यास्यन् राजानमभ्येत्य विषमं पुत्रलारसम्। 
अवद्त् सुहृदां मध्ये बन्धुभिः सोहदोदितम् ॥ १६॥ 


पदार्थ 

यास्यन्  मथुरातिर फर्कने 
वेलामा 

विषमं  विषम व्यवहार 


आपफ्ना छोरा र भतिजामा 
पक्षपात गर्न 

पुत्रलटसं  आपफ्ना पुत्रहरूमा 
आसक्त 





राजानं  राजा धृतराष्टरलाई 
अभ्येत्य  भेटेर 

सुहृदां मध्ये  सहद यीहरूका 
बीचमा 


रामालन्द्री टीका 


४२८० 


दशम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


सोहदोदितं  प्रेमपूर्वक 


अध्याय ४९ 


बन्धुभिः  भाइवन्धुहरूद्रारा 


अवदत्  भन्न थाले 


श्रीकृष्ण, बलराम आदिद्रारा बताइएको कुरा 


ताक्यार्थ अक्रूरले मथुरातिर फर्कने वेलामा आफ्ना छोरा र भतिजामा पक्षपात गर्न, पुत्रहरूमा 
आसक्त राजा धृतराष्टरलाई उनका सहदयीहरूकै बीचमा भाद्बन्धुहरूद्रारा श्रीकृष्ण, बलराम 
आदिद्रारा प्रेमपूर्वक बताइएको कुरा भन्न थाले । 

अक्रूर उवाचं अक्रूरले भने 

भो भो वेचित्रवीयं त्वं कुरूणां कीर्तिवर्धन । 

भ्रातयुंपरते पाण्डावघुनासनमास्थितः ॥ १७ ॥ 
पदार्थ वीर्यका पुत्र हे धृतराष्ट उपरते  बितेपछ्छि 
कुरूणां  कुरुवंशीको त्वं  तपाई अधुना  अहिले 
कीतिवघंन  कीर्तिं फिंजाउने भ्रातरि  भाद आसनं  सिंहासनमा 
भो भो वैचित्रवीयं  विचित्र पाण्डो  पाण्डु आस्थितः  बस्नुभएको छ 
ताक्यार्थ हे विचित्रवीर्यका पुत्र धृतराष्ट् ! तपारईले कुरुवंशको कीर्विलाई फिंजाउनुभएको छ। 
भाद पाण्डु बितेपछछि अहिले तपाई राजसिंहासनमा बस्नुभएको छ । 





धर्मेण क  पालयन्नुवी प्रजा श्ीठेन रञ्जयन् 
धर्मेण पालयन्तुवीं प्रजाः शीठेन रञ्जयन्। 
वतमानः समः स्वेषु श्रेयः कीतिंमवाप्स्यसि ॥ ८ ॥ 


पढार्थ प्रजाः  प्रजाहरूलाई वतमानः  रहेर 
धर्मेण  धर्मपूर्वक रञ्जयन्  खुसी पार्द तथा श्रेयः  कल्याण र 
उर्वीं  पृथिवीलाई स्वेषु  आफन्त आपना पुत्र र कीतिंम्  कीर्तिं पनि 


पालयन्  र्ना गर्दै र पाण्डुपुत्रहरूमा अवाप्स्यसि  पाउनुहुनेछ 


शीरेन  राम्रो स्वभावले समः  समानरूपले 


ताक्यार्थ धर्मपूर्वक परृथिवीको पालन गर्दै, राम्रो स्वभावले प्रजाहरूलाई खुसी पार्द अनि आफ्ना 
र पाण्डुका छोराहरूमा समान व्यवहार गर्दै तपार्ईले कल्याण र कीर्ति प्राप्त गर्नुहुनेछ । 





 . र 


अन्यथा त्वाचरंल्छोके गर्हितो यास्यसे तमः। 
तस्मात् समत्वे वतंस्व पाण्डवेष्वात्मजेषु च ॥ १९॥ 


पदार्थ 
अन्यथा  यस विपरीत 
आचरन् तु  व्यवहार गरमा 


चाहं 
लोके  यो लोकमा 
गर्हितः  निन्दित हदे पछि 


तमः  अन्धकारमय नरकमा 
यास्यसे  जानुहुनेछ 
तस्मात्  त्यसैले 


रामालन्द्री टीका 


४३२८१ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४९ 
पाण्डवेषु  पाण्डवहरूमा र॒ छोराहरूमा पनि वतंस्व  रहनुहोस् 
आत्मजेषु च  आफ्ना समत्वे  समान व्यवहार गरेर 


ताक्यार्थ यदि यस विपरीत व्यवहार गर्नुभयो भने तपाईलाई अहिले सबेले निन्दा गर्नछन् र पछि 
अन्धकारमय नरकमा पुगनुहुनेछछ । त्यसैले आपफ्ना र पाण्डुका छोराहरूमा समान व्यवहार गर्नुहोस् । 


नेह चात्यन्तसंवासः कर्हिचित् केनचित् सह । 
राजन् स्वेनापि देहेन किमु जायात्मजादिभिः ॥ २०॥ 





पदार्थ   नित्य संगे सम्बन्ध हदेन भने 

राजन्  हे राजा धृतराष्ट्र बस्ने काम जायात्मजादिभिः  पत्नी र 
इह च  यो लोकमा न  हन सक्दैन छोरा आदिसंग त 
कर्हिचित्  कहिल्यै पनि स्वेन अपि  आफ्नै किमु  के भन्नुर 
केनचित् सह  कोहीसंग पनि देहेन  शरीरसंग त नित्य 


ताक्यार्थ हे राजा धृतराष्ट्र ! यो लोकमा कटहिल्यै पनि कसैको पनि कोहीसंग नित्य संगै बसाइ 
हुन सक्देन। आफ्नै शरीरसंग त नित्य सम्बन्ध हुन सक्दैन भने अरू पत्नी र छोरा आदिसंग त के 


कुरा गर्नु र? 
एकः प्रसूयते जन्तुरेक एव प्रलीयते । 
एकोऽनुभुङ्के सुकृतमेक एव च दुष्कृतम् ॥ २९॥ 


पदार्थ एकः एव  एक्लै एकः एव  एक्लै नै 

जन्तुः  जीव प्रलीयते  मर्छ दुष्कृतं च  अधर्मको फल दुःख 
एकः  एक्लै एकः  एक्लै न अनुभङ्के  भोग गर्दछछ 

प्रसूयते  जन्मन्छ सुकृतं  धर्मको फल सुख र 





ताक्यार्थ जीवात्मा एक्लै जन्मन्छ र एक्लै मर्ध अनि उसले धर्मको फल सुख र अधर्मको फल 
दुःख पनि एक्लै भोग गर्द । 


       र 
अपमपाचत वत्तं हरन्त्यन्यऽत्पमघसः। 


सम्भोजनीयापदेशे्जलानीव जठोकसः ॥ २२ ॥ 
पदार्थ आपना हुन्, यिनलाई मैले अधर्मोपचितं  अधर्मपूर्वक 
जटोकसः  जलजन्तुहरूले पोषण गर्नपर्छ भनिएकाहरूद्रारा आर्जन गरिएको 
जलानि इव  जललाई ४ अन्ये  अरू शत्रुहरूले वित्तं  सम्पत्ति 
सम्भोजनीयापदेशेः  यी मेरा अल्पमेधसः  मूर्खको हरन्ति  हरण गर्दछन् 





रामालन्द्री टीका 


४३२८२ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४९ 


ताक्यार्थ जलजन्तुहरूले जल सिध्याए ४ यी मेरा आफ्ना हुन्, यिनलाई मेले पोषण गर्नुपर्छ 
भनिएकाहरुद्रारा नै अरू शत्रुहरूले मूर्ख व्यक्तिको अधर्मपूर्वक आर्जन गरिएको सम्पत्ति हरण 
गर्दछन् । 


पुष्णाति यानधर्मेण स्वबुद्धया तमपण्डितम् । 
तेऽकृतार्थं प्रहिण्वन्ति प्राणा रायः सुतादयः ॥ २३॥ 





पदार्थ पुष्णाति  पोषण गर्दछछ अकृताथं  भोग पूरा 
स्वबुद्ध्या  यो जीवने आप्नो ते  ती गरिनसकेको 

सम्किएर प्राणाः  प्राण शरीर अपण्डितं  मूर्ख 
अधर्मेण  अधर्मपूर्वक रायः  सम्पत्तिहरू र तं  त्यो जीवलाई 
यान्  जसजसलाई सुतादयः  छोराहरूले पनि प्रहिण्वन्ति  त्याग्दछन् 


ताक्यार्थ जीवले आप्नो सम्णएिर जसजसलाई पोषण गर्दछछ, तिनै शरीर, सम्पत्ति र छोराहरूले 
भोग पूरा गरिनसकेको मूर्ख त्यो जीवलाई त्यागिदिन्छन् । 


स्वयं किंल्बिषमादाय तेस्त्यक्तो नार्थकोविदः। 
असिद्धार्था विरात्यन्धं स्वधर्मविमुखस्तमः॥ २४॥ 


पदार्थ । भएको र किल्विषं  उनीहरूलाई भरण, 
नाथंकोविदः  अनर्थकारी स्वयं  आफ पोषण गर्दा भएको पाप 
कुराहरूमा मात्र भौतिक असिद्धाथंः  मनोरथ पूर्ण आदाय  लिएर 

विषयवस्तु थुपार्न र भोग गर्नमा नभएको व्यक्ति अन्धं तमः  अन्धकारमय 
मात्र चतुर भएको तेः  ती पत्नी, छोरा आदिद्रारा नरकमा 

स्वधर्मविमुखः  आपनो धर्मबाट त्यक्तः  त्यागिन्छ र विति  प्रवेश गर्द पुग्दकछछ 





ताक्यार्थ अनर्थकारी कुराहरूमा भौतिक विषयवस्तु थुपार्न र भोग गर्नमा मात्र चतुर भएको, 
आफ्नो धर्मदेखि विमुख भएको र आप्ना इच्छाहरू पनि पूर्ण नभएको त्यो व्यक्ति पत्नी, छोरा 
आदिद्रारा त्यागिन्छ र उनीहरूलाई पोषण गर्दा भएको पाप लिई अन्धकारमय नरकमा पुग्दछछ । 


तस्माल्खोकमिमं राजन् स्वप्नमायामनोरथम् । 
वीक््यायम्यात्मनात्मानं समः शान्तो भव प्रभो ॥ २५॥ 





पदार्थ इमं  यो वीक्ष्य  देखेर बुर 
राजन्  हे राजा धृतराष्ट रोकं  लोकलाई आत्मना  आप्नो बुदधिले 
प्रभो  हे कुरुका मालिक स्वप्नमायामनोरथं  स्वप्न, जाद् आत्मानं  मनलाई आफ्नो 
तस्मात्  त्यसैले र मनको कल्पनाको रूपमा आयम्य  वशमा राखेर 


रामालन्द्री टीका 


४३८३ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४९ 


समः  सबेमा समदृष्टि गर्न र शान्तः  शान्त भव  बन्नुहोस् 


ताक्यार्थ हे राजा धृतराष्ट ! हि कुरुका मालिक ! त्यसैले यो लोकलाई स्वप्न, जादु र कल्पना 
मात्र हो भन्ने बुखेर र बुदधिले चित्तलाई वशमा राखेर समभाव राख्नुहोस् र शान्त बन्नुहोस् । 


घुतराष्ट् उवाच घ्तराष्टरले भने 
यथा वदति कल्याणीं वाचं दानपते भवान्। 
तथानया न तृप्यामि मत्यः प्राप्य यथामृतम् ॥ २६॥ 





पदार्थ खालको अमृतं  अमृत 

दानपते  हे दानीहरूमा श्रेष्ठ वाचं  कुरा प्राप्य  पाएर तृप्त हेन 
अक्रूर वदति  भन्दै ह॒नुह॒न्छ तथा  त्यसरी 

भवान्  हजुरले अनया  यो वचनबाट न तप्यामि  म तृप्त भएको 
यथा  जस्तो यथा  जसरी केन 

कल्याणीं  मेरो कल्याण गर्ने मत्यः  मरणशील मानिस 


ताक्यार्थ हे दानीहरूमा श्रेष्ठ अक्रूर ! जसरी मरणशील मानिस अमृतबाट कटहिल्ये तप्त हदेन, 
त्यसै गरी हजुरले मेरो कल्याणका लागि भनेका यी वचनहरूबाट म त्प्त भएको छैन । 


तथापि  म  स्थीयते 
तथापि सूनृता सोम्य हृदि न स्थीयते चले । 
पुत्रातुरागविषमे विद्युत् सोदामनी यथा ॥ २७॥ 





पढार्थ भएको सोदामनी  मेघमा चम्किएको 
सोम्य  हे प्रिय अक्रूर चठे  चञ्चल विद्युत्  बिजुली स्थिर हदिन, 
तथा अपि  तर पनि हदि  चित्तमा त्यस्तै 

पत्रातुरागविषमे  छोराप्रतिको सूनृता  कल्याणकारक वाणी न स्थीयते  एकचछछिन पनि 
अनुरागले विषम विचलित यथा  जसरी दिक्देन 


ताक्यार्थ हे प्रिय अक्रूर! मेरो लागि यो शिक्षा उचित हंदा्हदे पनि मेरो छोराप्रतिको 
अनुरागले विचलित भएको चञ्चल चित्तमा तपार्ईले भनेको कल्याणकारक वाणी मेघमा 
चम्किएको बिजुली जस्ते एक छिन पनि स्थिर हदेन । 


ईङवरस्य विधिं को तु विधुनोत्यन्यथा पुमान् । 
 ् वतीर्णोँ ४९ 
भूमेभौरावताराय योऽवतीर्णो यदोः कुठे ॥ २८॥ 


पदार्थ 
कः नु पुमान्  कुन मान्छेले 


ईरवरस्य  ईश्वरको 
विधिं  विधानलाई 


अन्यथा  परिवर्तन यताउता 
गरेर 


रामालन्द्री टीका 


४३८४ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४९ 


विधुनोति  हल्लाउन सक्छ र॒ भारावताराय  भारहरणका अवतीणंः  अवतीर्ण हुनुभएको 

यः  जो ईश्वर लागि छ 

भूमेः  पृथिवीको यदोः कुठे  यदुको कुलमा 

ताक्यार्थ कुन चाहं मानिसले ईश्वरको विधानलाई यताउता गरेर हल्लाउन सक्छ र? उहाँ 
ईश्वर प्रथिवीको भार हरण गर्नका लागि यदुकुलमा अवतीर्णं भडसक्नु भएको छ । ईश्वरको जे 
इच्छा छ, त्यही हुन्छ । 


यो दुविंमदाापथया निजमाययेदं सृष्ट्वा गुणान् विभजते तदनुप्रविष्टः । 
तस्मे नमो दुरवबोधविहारतन्त्रसंसारचक्रगतये परमेवराय ॥ २९॥ 


पदार्थ सृष्ट्वा  सृष्टि गरेर दुरवबोधविहारतन्त्रसंसारचक 
यः जो तदयुप्रविष्टः  फेरि गतये  बुरी नसकिने अचिन्त्य 
दुविंमरांपथया  अचिन्त्य अन्तर्यामीरूपले त्यसमा प्रवेश रूपले चलेको संसारचक्रको 
मार्मबाट चल्ने गरी परम गतिस्वरूप 

 तस्मे 

निजमायया  आफ्नो गुणान्  गुणहरू सत्त्व, रज र तस्मे  ती 

मायाशक्तिद्रारा तम लाई परमेश्वराय  परमात्मालाई 

इदं  यो सारा विश्वप्रपञ्चलाई विभजते  विभाग गर्नृहुन्छ नमः  नमस्कार छ 





ताक्यार्थ जो भगवान् अचिन्त्य मार्गबाट चल्ने मायाशक्तिद्रारा सारा ब्रह्माण्डको सृष्टि गरी 
त्यसमा अन्तर्यामी रूपले प्रवेश गर्नृहुन्छ र गुणहरू सत्त्व, रज र तम लाई विभाजन गर्नृहन्छ, बुरी 
नसकिने अचिन्त्य रूपले चलेको संसारचक्रको परम गतिस्वरूप त्यस्ता परमात्मालाई म नमस्कार 
गर्दष्ु। 
विवरण यस प्रसङ्गमा धृतराष्टरले आफ्नो बुद्धि मोहित हूनुमा ईश्वरलाई दोष दिएका छन्। 
घृतराष्ट शब्दको व्युत्पत्ति हुन्छ धृतं राष्ट्रं येन सः धृतराष्ट्रः अर्थात् राज्यलाई जसले धारण गरेको 
छ । जसले राज्य मेरे हो भनेर राज्यलाई आरफैले धारण गरेको ठान्दछ ऊ धृतराष्ट्र हो । धृतराष्ट्र 
ज्यादे महत््वाकाङ्क्षी व्यक्ति हुन्, उनी आपू र आफ्ना सन्तानमा मात्र राज्याधिकार हुनुपर्छ भन्ने 
ठान्दछन् । धृतराष्ट्र जसरी शारीरिक रूपमा अन्धा थिए त्यसै गरी उनी विवेकदुष्टिलि पनि रहित 
अन्धा थिए। महत्त्वाकाडक्नाले आफ्नो इच्छा पूरा गर्न दुर्वृत्तिहरूको पनि साथ लिन्छ। दुर्योधन, 
शकुनि आदि दुर्गृणीहरूलाई आफन्त मानी पक्षपाती बनेका उनी पाण्डवहरूलाई राज्याधिकारबाट 
पन्छाउन खोजिरहन्थे । न्यायदृष्टिबाट ओणेल परेको राजा नै सबैथरी समस्याहरूको प्रमुख कारण 
हो । दुर्योधनरूपी पापमय वृक्षका मूल अविवेकी राजा धृतराष्ट्र ने हुन् । 

यहाँ तिने धृतराष्टरमा बढिरहेको अविवेकलाई नष्ट गर्न अक्रूरले उपदेश गरेका छन्, तर 
धृतराष्ट्ले आफ्नो मनको भावलाई नराम्रा चिन्तनमा मोडिदिने भगवान् नै हुनहुन्छ भनी उल्टो 
भगवानूलाई ने दोषी बनाइदिएका छन् । परमात्मालाई मान्नुको अर्थ आफनो स्वार्थका लागि दुष्कर्म 


रामालन्द्री टीका 


४३८५ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४९ 


गर्नु अनि परमात्मा नै हृदयका प्रेरक हृन् भनी उहाँ लाई दोष दिनु होन, यो त दुष्ट एवं स्वार्थी 
व्यक्तिहरूले आफ्नो स्वार्थका लागि शास्व्रज्ञानलाई बङ्ग्याएको कुरा हो। दुष्ट व्यक्तिमा 
शास्त्रज्ञान पयो भने त्यसले आपनो स्वार्थ अनुकूल हुने गरी अर्थलाई बङ्ग्याई नष्ट गरिदिन्छ भन्ने 
कुराको उदाहरण पनि यस प्रसङ्गबाट मिल्दछ। 


श्रीडुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
इत्यभिप्रेत्य नृपतेरभिप्रायं स यादवः। 
सुहृद्भिः समनुज्ञातः पुनयंदुपुरीमगात् ॥ ३०॥ 





पदार्थ अभिप्रायं  मनसायलाई लिएर 

सः याद्वः  ती अक्रूर अभिप्रेत्य  बुषेर पुनः  फेरि 

इति  यसरी सुदहटूभिः  बन्धुबान्धवसंग  यदुपुरीम्  मथुरामा 
नृपतेः  राजा धृतराष्ट्को समनुज्ञातः  जाने अनुमति अगात्  गए 


ताक्यार्थ यसरी महाराज धृतराष्टरको मनसायलाई बुरका अक्रूर बन्धुबान्धवसंग बिदा मागेर 
फेरि मथुरातिर गए । 

रारांस रामकृष्णाभ्यां धृतराष्टविचेष्टितम्। 

पाण्डवान् प्रति कोरव्य यदर्थ प्रेषितः स्वयम् ॥ ३१९॥ 
पदार्थ  हस्तिनापुरमा साथ 
कोरव्य  हे कुरुवंशी परीक्षित् पठाइएका अक्रूरले 
यदर्थं  जुन कुरा बुमनको रामकृष्णाभ्यां  बलराम र 
लागि श्रीकृष्णको सामु 
स्वयं  भगवान् आफैट्रारा पाण्डवान् प्रति  पाण्डवहरूको 
वाक्यार्थ हे परीभ्ित् ! जसलाई भगवान् श्रीकृष्णले जुन कुरा बुम्न भनेर आफ पठाउनुभएको 
थियो ती अक्रूरले बलराम र श्रीकृष्णको सामु धृतराष्टरले पाण्डवप्रति गरेको सारा व्यवहार सुनाए। 


 .  


धृतराष्ट्विचेष्टतं  धुतराष्टरले 
गरेका व्यवहार 
ङशरांस  बताए 





इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे पूवोधं 
एकोनपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ४९॥ 


समाप्तमिदं दशमस्कन्धस्य पृवौधंम् 


रामालन्द्री टीका 


४३८६ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५० 
दशमः स्कन्धः 
उत्तरार्धः 
अथ पञ्चारात्तमोऽध्यायः 
जरासन्धसंग युद्ध र द्रारकापुरीको निर्माण 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 

अस्तिः प्राप्तिर्च कंसस्य महिष्यो भरतर्षभ । 
पु   म   

मृते भतरि दुःखां ईयतुः स्म पितुगंहान् ॥ १॥ 


पदार्थ कंसस्य  कसका पितुः  बाबु जरासन्धको 
भरतषभ  भरतवंशीमा श्रष्ठ हे महिष्यो  रानीहरू गृहान्  घरमा 
परीक्षित् भतेरि  पति कंस ईयतुः स्म  गएका थिए 


अस्तिः  अस्ति नामकी र मृते  मरेपचछि 

प्राप्तिः च  प्राप्ति नामकी पनि दुःखा  अत्यन्त दुःखित हदे 
ताक्यार्थ भरतवंशीमा श्रेष्ठ हे परीक्षित् ! अस्ति र प्राप्ति नामका कंसका रानीहरू कंस मरेपछ्ि 
आप्ना बाबु जरासन्धको घरमा गएका थिए। 





पित्रे मगधराजाय जरासन्धाय दुःखिते । 
वेदयाञ्चक्रतुः सर्वेमात्मवेघव्यकारणम् ॥ २ ॥ 


पदार्थ मगधराजाय  मगधराज विधवा हनु पर्नाको कारण 
दुःखिते  दुःखी भएका ती दुई जरासन्धाय  जरासन्धलाई वेदयाञ्चक्रतुः  बुखाए सुनाए 
ओटीले सवंम्  सवे 

पित्रे  बाबु आत्मवेघव्यकारणं  आफू 
ताक्यार्थ अति दुःखित भएका कंसका पत्नी अस्ति र प्राप्तिलि बाबु मगधराज जरासन्धलाई 
आपू विधवा हनुका कारणहरू सुनाए । 

विवरण यस प्रसङ्गमा कंसका अस्ति र प्राप्ति दुई पत्नीहरू आफ्ना पति मरेपछ्ि विलाप गर्दै 
आप्ना बुबा जरासन्धकहाँ सहायता मागन पुगे भनी बतादएको छ । यहाँ जरासन्ध, कंस र यी दुई 
स्त्रीहरूको प्रसङ्द्रारा आध्यात्मिक रहस्यतफ पनि सड़ेत गरिएको छ । जरासन्ध कंसको ससुरो हो । 
यसको जन्मप्रसङ्ग पनि विचित्रको छ। आधीआधी ट॒क्राको रूपमा जन्मेको त्यसलाई जरा 
नामकी राक्षसीले जोडिदिएकाले त्यसको नाम जरासन्ध भयो भागवत, ९२२७८ । 





रामालन्द्री टीका 


४३८७ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५० 


आध्यात्मिक अर्थमा भने जरासन्धलाई अध्यासको प्रतीकको रूपमा मान्न सकिन्छ । वेदान्तशास्त्र 
अनुसार अहङ्ारमा परेको चैतन्यको प्रतिबिम्ब नै जीवात्मा हो। यो अहङार या जीवभावमा दुई 
अंश रहेका हन्छन् एउटा चित् अंश र अर्को अचित् अंश । अहं अहं भन्दा त्यसभित्र जड शरीर 
आदि र चेतन आत्माको पनि संगे बोध हृन्छ । यसरी अहङ्ारमा जड शरीर आदिको अंश र चेतन 
आत्माको अंश दुबे रहेको हुन्छ । यसरी जड र चेतनको यो छूयासमिसलाई अध्यास भनिन्छ। म 
शरीर हँ भन्दा यो अहङ्कारमा जड अंश प्रकाशित भएको छ भने त्यसलाई प्रकाशित गरेकाले 
संगसंगे चेतन अंशको पनि प्रतिभास भद्रहेको हृन्छ । जरासन्धमा आधाआधा टुक्रा जोडिनु यही 
असत्य र सत्य जोडिनु हो । जरासन्धको दुई टुक्रालाई जरा नामकी राक्षसीले जोडेकी थिई, जरा 
भनेर बुदी भन्ने अर्थं पनि निस्कन्छ। संसारमा सबभन्दा बूढी अनादि अविद्या या माया नै हो। 
त्यही अविद्याको कारणले यो सत्य र असत्यको छूयासमिस या परस्पर अध्यास भएको हुन्छ । 
वेदान्तमा अध्यासलाई अविद्याद्रारा भएको मानिन्छ। यसरी मायाको कारणले जड र चेतन 
जोडिएपचल्छि अध्यासरूप जरासन्ध उत्पन्न हुन्छ । 

शरीर आदि जड पदार्थमा चेतन आत्माको अध्यास भएपच्ि यसबाट अस्ति छ र प्राप्ति 
पाउनुपरछ रूपी दुई छोरीहरू हन्छन्, जसको अहङकाररूपी कंससंग सम्बन्ध गांसिएको हुन्छ । अहं 
हुने बित्तिकै पदार्थहरूमा ममताको भाव जागिहाल्दछ। पदार्थ दुई प्रकारका हुन्छन् एउटा 
आफूसंग भएका र अर्का आपफूसंग नभएका । आफूसंग भएका पदार्थहरूमा अस्ति अर्थात् छ भन्ने 
बुद्धि ह॒न्छ भने नभएका पदार्थहरूमा प्राप्ति अर्थात् मेले पाउनुपरकछछ भन्ने भाव हृन्छ। यसरी 
ममताका यी दुई वृत्तिहरू नै जरासन्धरूपी अहङारका छोरी या कार्य हून्। ममताका यी दुई 
वृत्तिलाई अंगाल्ने अहङ़ार नै कंस हो । शाब्दिक व्युत्पत्ति गर्दा पनि गति र शासन अर्थं भएको 
कसि धातुबाट कंश शब्द बन्दछ । कंस दुष्ट शासक धियो । यसको दुष्टताको कारण अहड़ार नै 
हो । अहङ्ाररूप कंसलाई परमात्मरूप श्रीकृष्णले नष्ट गरिदिनुहुन्छ । 


स तदप्रियमाकण्यं शोकामषंयुतो नृप । 
अयादवीं महीं कतुं चके परममुद्यमम् ॥ ३॥ 





पदार्थ शोकामषंयुतः  कसप्रतिको अयादवीं  यादवहरू रहित 
नृप  हे राजा परीक्षित् ः र श्रीकृष्णप्रतिको क्रोधले कर्तुं  बनाउन 

तदप्रियं  त्यो ज्वा कसको युक्त भएको परम् उद्यमं  ठलो प्रयास 
मृत्युरूप अप्रिय घटनालाई सः  त्यो जरासन्धले युद्धको तयारी 

आकण्यं  सुनेर महीं  पृथिवीलाई चक्रे  गर्न थाल्यो 


ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! ज्वा कसको मूत्युको अप्रिय घटना सुनेर जरासन्ध शोकले 
व्याकुल भयो र श्रीकृष्णप्रति क्रोधित भयो अनि पुथिवीलाई यदुवंशी रहित पार्न युद्धको तयारी 
गर्न थाल्यो। 


रामालन्द्री टीका 


४३८८ 
दशम स्कन्ध 


अक्षोहिणीभिर्विंशत्या  


भिर्विंशत्या तिसृभिर्चापि संवृतः। 


श्रीमद्भागवत 


अध्याय ५० 


यदुराजघानीं मथुरां न्यरुघणत् सवंतो दिङाम् ॥ ४॥ 


पदार्थ 


सेनाले 


विंशत्या तिसृभिः च  बीस र॒ संवृतः  युक्त भएको 


तीन तेरईस 
अक्षोहिणीमिः  अक्षौहिणी 


जरासन्धले 
यदुराजघानीं  यदुवंशीको 


राजधानी 
मथुरां  मथुरालाई 
सवतो दिशं  सबै दिशाबाट 





न्यरुणत्  रोक्यो घेरा हाल्यो 


ताक्यार्थ जरासन्धले तेईस अक्षौहिणी सेना लिएर यदुवंशीको राजधानी मथुरालाई सबै तफबाट 


घेरा हाल्यो । 


टिप्पणी एक अक्षौहिणीमा २१,८७० रथमा चढेका, २१,८७० हात्तीमा सवार, ६५,६१० घोडामा 
सवार र १,०९.३५० पैदल सेना हुन्छन्। 


निरीक्ष्य तद्बलं कृष्ण उद्धेलमिव सागरम्। 
स्वपुरं तेन संरुद्धं स्वजनं च भयाकुटम्॥ ५॥ 
चिन्तयामास भगवान् हरिः कारणमानुषः। 
तदेशकाखानुरणं स्वावतारप्रयोजनम् ॥ ६॥ 


पदार्थ 

कारणमानुषः  कारणवश 
भूभार हरणका लागि 
मनुष्यको रूपमा आडनुभएका 
भगवान् हरिः  भगवान् हरि 
कृष्णः  श्रीकृष्णले 

उद्धेखं  किनारालाई नाघेको 
सागरम् इव  समुद्रलाई फें 


तदुबटं  त्यो जरासन्धको सेना 
तेन संरुद्धं  त्यस सेनाद्रारा 
घेरिएको 

स्वपुरं  आफ्नो मथुरानगर र 
भयाकुकं  डराएका 

स्वजनं च  आफन्तहरूलाई 
पनि 

निरीक्ष्य  हरर 


तदेशकालानुरुणं  त्यो ठं र 
समय अनुरूप 
स्वावतारप्रयोजनं  आफ्नो 
अवतार ग्रहण गर्नुको 
प्रयोजनबारे 

चिन्तयामास  विचार गर्न 
थाल्नुभयो 





वाक्यार्थ कारणवश मनुष्यको रूपमा आउनुभएका भगवान् श्रीकृष्णले किनार नाघेर आएको 
सागर जस्तो जरासन्धको सेनालाई, सेनाद्रारा धेरिएको मथुरा सहरलाई र त्यसबाट उराएका 
आफन्तहरूलाई देखेर देशकाल अनुरूप आफ्नो अवतारको प्रयोजनको विषयमा सोच्न 
लाग्नुभयो । 


हनिष्यामि बलं ह्येतद् भुवि भारं समाहितम्। 
मागधेन समानीतं वश्यानां सवभूमुजाम् ॥ ७॥ 


रामालन्द्री टीका 


४३८९ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 


अक्षौहिणीभिः सङ्ख्यातं भटार्वरथकुञ्जेरः। 
मागधस्तु न हन्तन्यो भूयः कतो बलोद्यमम्॥ ८ ॥ 


पदार्थ जरासन्धद्रारा हि  निश्चय नै 

वयानां  जरासन्धका वशमा समानीतं  ल्याइएको हनिष्यामि  मार्नह्ु तर 

रहेका भटाश्वरथकुञ्जरेः  पैदल, मागधः तु  जरासन्ध चाहं 
सव॑भूभुजां  सारा राजाहरूको घोडचढी, रथी र हात्ती चद्ने न हन्तव्यः  मारिनु हदेन 

भुवि  पृथिवीमा अक्षोहिणीभिः सङ्ख्यां  तेईस भूयः  फेरि दृष्ट राजाहरूलाई 
समाहितं  रेको अक्षौहिणी सेनामा गणना जम्मा पारेर 

भारं  भाररूप गरिएको बलोद्यमं  युद्धको प्रयास 
मागधेन  मगधको राजा एतत् बलं  यो सारा सेनालाई कतौ  गर्ने 





ताक्यार्थ जरासन्धका वशमा रहेका यी राजाहरू सबै पृथिवीका भार हन्। यहाँ पैदल, 
घोडचदढी, रथी र हात्ती चढेका समेत गरी तेईस अक्षौहिणी सेना छन्। यी जरासन्धले ल्याएका 
सारा सेनालाई म मार्न्ुः तर यो जरासन्धलाई मार्नु हदेन, किनभने फेरि पनि अरू दुष्ट 
राजाहरूलाई जम्मा पारेर यसले युद्धको प्रयास गर्ने जसले गर्दा दुष्टहरूको नाश गर्न सजिलो 
हुनेछ । 


एतदथ ऽवतारोऽयं भूभारहरणाय मे । 
संरक्षणाय साधूनां कृतोऽन्येषां वधाय च ॥ ९॥ 


पदार्थ संरक्षणाय  संरक्षणका लागि र एतदथ  यिन प्रयोजनका लागि 
भूभारहरणाय  भूभार हरण अन्येषां  अन्य दुष्टहरूको अयं अवतारः  यो अवतार 
गर्नका लागि वधाय च  विनाशका लागि मे  मद्रारा 

साधूनां  सज्जनहरूको पनि कृतः  लिदएको हो 





ताक्यार्थ भूभारहरण, सज्जनहरूको संरक्षण र दुष्टहरूको विनाशका यिनै प्रयोजनका लागि ने 
मेले यो अवतार लिएको हँ । 


  धमर ९      न 
अन्योऽपि धमरक्षाये देहः संभ्रियते मया । 
विरामायाप्यधमंस्य काठे प्रभवतः क्वचित् ॥ १०॥ 


पदार्थ   अधर्मलाई मया  मद्रारा 

धमरक्नाये  १८९ ।  ५ 

घधमरक्षाये  धर्मरक्नाको लागि र विरामाय  अन्त्य गर्नका लागि संभ्रियते  धारण गरिन्छ 
क्वचित् काठे  कुनै समयमा अन्यः अपि  अरू पनि 
प्रभवतः  बदिरहेको दहः  शरीर 





रामालन्द्री टीका 


८३९० 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५० 


ताक्यार्थ धर्मरक्षाका लागि र कटहिलेकाहीं बहिरहेको अधर्मलाई अन्त्य गर्नका लागि पनि म 
अरू अवतार पनि ग्रहण गर्न गर्दह्ु। 


 न्स 


एवं ध्यायति गोविन्द् आकाशात् सूयंवचंसो । 
रथावुपस्थितो सयः ससूतो सपरिच्छदो ॥ १९॥ 





पदार्थ सदयः  तुरुन्ते आदिले युक्त 

५  ९ न्त ल 
एवं  यसरी सूयवचंसो  सूर्य जस्ता रथो  दुई ओटा रथ 
गोविन्दे  श्रीकृष्ण भगवान्ले चम्किला उपस्थितो  उपस्थित भए 
ध्यायति  विचार गरिरहंदा ससतो  सारथि सहित र 
आकाशात्  आकाशबाट सपरिच्छदो  कवच, ध्वजा 


ताक्यार्थ भगवान्ले यति विचार गर्दगिर्दै आकाशबाट सूर्य जस्ता चम्किला, सारथि सहित र 
कवच, ध्वजा आदिले सुसज्जित दुई ओटा रथ तुरुन्ते उपस्थित भए । 


आयुधानि च दिव्यानि पुराणानि यदृच्छया । 
दुष्ट्वा तानि हृषीकेशः सङ्कषणमथाब्वीत् ॥ १२॥ 


पढार्थ आए हृषीकेशः  भगवान् हृषीकेशले 
यद्च्छया  आफ तानि  ती रथ र सङ्कषणं  बलरामलाई 
दिन्यानि  अलौकिक हतियारहरूलाई अनवीत्  भन्नुभयो 

पुराणानि  प्राचीन दष्ट्वा  देखेर 

आयुधानि च  हतियारहरू पनि अथ  त्यसपछि 





ताक्यार्थ त्यसपछि अलौकिक, प्राचीन हतियारहरू पनि आए, यो सबे देखेर भगवान् श्रीकृष्णले 
बलरामलाई भनन लागनुभयो । 


पर्यायं व्यसनं प्राप्तं यदूनां त्वावतां प्रभो । 
एष ते रथ आयातो दयितान्यायुधानि च ॥ १३॥ 


पदार्थ पश्य  ठैर्ृहोस् र द्यितानि  प्रिय हल, मुसल 
आयं  हे पूज्य अवतां  रक्षा गर्नुहोस् आदि 

प्रभो  हे समर्थ एषः  यो आयुधानि च  हतियारहरू पनि 
यदूनां  यदुवंशीहरूलाई ते  हजुरको आए 

प्राप्तं  आएको रथः  रथ 

व्यसनं  सङ्ट आयातः  आयो र 





रामालन्द्री टीका 


४३९१ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 


ताक्यार्थ हे पूज्य, हे शक्तिशाली दाजु ! टर्नृहोस् त, यदुवंशीहरूलाई सङ़ट आएको छ, 
यिनीहरूको रक्षा गर्नुहोस् । हजुरको रथ र प्रिय हल, मुसल आदि हतियारहरू पनि आएका छन्। 
यानमास्थाय जद्येतद् व्यसनात् स्वान् समुद्धर । 
एतदर्थं हि नो जन्म साधूनामीश शम॑कृत् ॥ ४ ॥ 


पढार्थ व्यसनात्  कष्टबाट हि  निश्चय नै 

यानं  रथमा समुद्धर  रक्षा गर्नुहोस् एतदर्थं  त्यरैको लागि नै 
आस्थाय  बसेर ईदा  हे समर्थ प्रभु हजुर नो  हामी दुरईको 

एतत्  यो सारा सेनालाई साधूनां  सज्जनहरूको जन्म  जन्म भएको हो 
जहि  मार्नुहोस् रा्म॑कृत्  कल्याणकारक 

स्वान्  आफन्तहरूलाई हुनुहन्छ 





ताक्यार्थ रथमा चढेर यी सेनालाई मारेर आफन्तहरूलाई कष्टबाट रक्षा गर्नुहोस् । हे समर्थ 
प्रभु ! हजुर नै सज्जनहरूको कल्याणकारक हुनुहन्छ । वास्तवमा हामी दुईको जन्म यसैका लागि 
भएको हो । 


त्रयोविंशत्यनीकाख्यं भूमेभारमपाकुर । 

एवं सम्मन्त्य दाशा दंशितो रथिनो पुरात् ॥ १५॥ 
 निर्जग्मतु  स्वायुधादयो न बठेनाल्पीयसावृतो ४२ 

 स्वायुधादूयो बलेनाट  


रद्धं दध्मो विनिर्गत्य हरिदौरुकसारथिः ॥ १६॥ 


पदार्थ 

त्रयोविंशत्यनीकाख्यं  तेईस 
अक्षौहिणी सेनाले चिनिने यो 
भूमेः  पृथिवीको 

भारं  भारलाई 

अपाकुरु  हटाउनुहोस् 

एवं  यसरी दाजुभादले 
सम्मन्त्र्य  सल्लाह गरेर 


दंितो  कवच लगाएका 
रथिनो  रथमा बसेका 
स्वायुधाद्यो  आआप्ना 
हतियारले युक्त भएका 
अल्पीयसा  थोर 

बलेन  सेनाले 

आवृतो  युक्त 

दाशा  श्रीकृष्ण र बलराम 





पुरात्  मथुराबाट 

निजग्मतुः  बाहिर निस्कनुभयो 
विनिगंत्य  बाहिर आणएर 
दारुकसारथिः  दारुकलाई 
सारथि बनाउनुभएका 

हरिः  भगवान् श्रीकृष्णले 
राद्धं  शङ्ख 

दध्मो  बजाउनुभयो 


वाक्यार्थ हे वाजु ! तेईस अक्षौहिणी सेनालाई खत्तम पारेर परथिवीको भार हरण गर्नुहोस्, यसरी 
दाजुभादले सल्लाह गरेर कवच लगाई रथमा बसेर आआप्ना हतियार लिई थोर सेनासंगै दुबे 
दाजुभादइ नगरबाट बाहिर आउनुभयो र दारुकलाई सारथि बनाउनुभएका भगवान् श्रीकृष्णले शङ्ख 
बजाउनुभयो । 


रामालन्द्री टीका 


४३९२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५० 


ततोऽभूत् परसेन्यानां हृदि वित्रासवेपथुः । 
तावाह मागधो वीक्ष्य हे कृष्ण पुरुषाधम ॥ १७ ॥ 
र अ 


न त्वया योद्धूमिच्छामि बालेनेकेन लज्जया । 
गुप्तेन हि त्वया मन्द् न योत्स्ये याहि बन्धुहन् ॥ १८ ॥ 





पदार्थ  देखेर न इच्छामि  म चाहन्नं र 

ततः  त्यसपछि शङ्ख आह  भन्न थाल्यो मन्द्  हे मूर्ख 

बजेपच्ि हे पुरुषाधम कृष्ण  हे बन्धुहन्  हे आफन्तको हत्यारा 
परसेन्यानां  शत्रुका सेनाहरूको पुरुषाधम कृष्ण हि  निश्चय नै 

हृदि  हृदयमा एकेन  एउटा गुप्तेन  लुकेर बस्ते 
वित्रासवेपथुः  डरको कम्पन बाठेन  बालक त्वया  तं दुष्टसंग 

अभूत्  भयो त्वया  त॑संग न योत्स्ये  लडादं गर्दिनं 
मागधः  मगधराज जरासन्धले रुज्जया  लाजले गर्दा याहि  मेरो सामुनेबाट जा 
तो  श्रीकृष्ण र बलरामलाई योद्धुम्  युद्ध गर्न 


वाक्यार्थ जब भगवान्ले शङ्ख बजाउनुभयो, त्यसको आवाजले शत्रुसेनाको हृदय डरले काप्यो । 
जरासन्धले श्रीकृष्ण र बलरामलाई देखेपचछछि श्रीकृष्णलाई भन्यो हे पुरुषाधम कृष्ण ! एडटा 
बालकसंग लडाई गर्नु मेरो लागि लाजको कुरा हो, त्यसैले म लडदि्न रहे मूर्ख ! तं आफन्तको 
हत्यारा होस्, त्यसैले सर्धं लुकेर बस्ने तं दुष्टसंग म युद्ध गर्दन, तँ जा। 


तव राम यदि श्रद्धा युध्यस्व धेय॑मुदरह । 
हित्वा वा मच्छरेरिछन्नं देहं स्वयीहि मां जहि ॥ १९॥ 


पदार्थ ।  धारण गर् र स्वः  स्वर्ग 

राम  हे बलराम युध्यस्व  लडादं गर् याहि  जा 

तव  तलाई मच्छरेः  मेरा बाणहरूले मां वा  अथवा मलाई 
यदि श्रद्धा  यदि युद्धमा इच्छा छिन्नं  छिनननभिन भएको जहि  मार् 

छ भने देहं  शरीरलाई 

धेर्यम्  धैर्य हित्वा  त्यागेर 





वाक्यार्थ हे बलराम ! तलाई युद्ध गर्ने इच्छा छ भने धैर्य धारण गर् र लडाद्ं गर्। मेरो बाणले 
छिन्नभिन्न भएको शरीरलाई त्यागेर स्वर्ग जालास् अथवा सक्छस् भने मलाई नै मार्। 


रामालन्द्री टीका 


८४३९३ 


अध्याय ५० 


मत्युले दुःखी भएको र 
मुमूषंतः  मर्नै लागेको तिप्रो 
वचः  कुरालाई 

न गृह्णीमः  हामी लिँदैनौँ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
श्रीभगवानुवाच भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभयो 
न वे शूरा विकत्थन्ते दरशंयन्त्येव पौरुषम् । 
न गृह्णीमो वचो राजन्नातुरस्य मुमूषंतः ॥ २०॥ 
पदार्थ पौरुषं  पुरुषार्थ 
वै  निश्चयनै दशंयन्ति एव  देखाउंदछन् मात्र 
शूराः  वीरहरू त्यसैले 
न विकत्थन्ते  आपनो प्रशंसा राजन्  हे राजा जरासन्ध 
गर्दैनन् आतुरस्य  ज्वाई कसको 





सुन्देनौँ 


ताक्यार्थ हे राजा जरासन्ध ! वीरहरूले यसरी आफ्नो प्रशंसा गर्देनन्, पुरुषार्थ देखा्ंछन् मात्र । 


त्यसैले दुःखी भएको र मरने लागेको तिम्रो कुरा हामी सुन्देनौँ। 
श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 


जरासुतस्तावभिसृत्य श माधवो न्त न्द बलीयसावृणोत् 
जरासुतस्तावमिसृत्य माधवो महाबठोघेन बलीयसावृणोत् । 
ससेन्ययानध्वजवानिसारथी सूयीनठो वायुरिवाश्ररेणुभिः ॥ २०॥ 


पदार्थ समूहले वायुः  हावाले 

जरासुतः  यति सुनेपछि ससेन्ययानघ्वजवाजिसारथी  अभ्ररेणुभिः  बादल र धुवाँदरारा 
जरापुत्र जरासन्धे सेना, रथ, ध्वजा, घोडा र सूयौनलो इव  सूर्य र आगोलाई 
अभिसृत्य  श्रीकृष्ण र सारथिले सहित ढाके यै 

बलरामको नजिक आएर तो  वी दुई आवृणोत्  ढाक्यो 

बलीयसा  अत्यन्त बलशाली माधवो  श्रीकृष्ण र 

महाबटोघेन  ठलो सैन्य बलरामलाई 





ताक्यार्थ जरासन्धले श्रीकृष्ण र बलरामको नजिकै आएर हावाले बादलद्रारा सूर्यलाई र 
धुवांद्रारा आगोलाई ढाके ४ विशाल बलशाली सैन्य समूहद्रारा सेना, रथ, ध्वजा, घोडा र सारथि 
सहित श्रीकृष्ण र बलरामलाई नदेखिने गरी ढाक्यो । 


सुपण॑तालघ्वजचिहितो रथावलक्षयन्त्यो हरिरामयोरमृधे । 
स्त्रियः पुराद्रालकहम्यगोपुरं समाभिताः सम्मुमुहुः शुचादिंताः ॥ २२॥ 


पदार्थ गरुडचिह्न र तालचिहले अडिति बलरामको 
मृघे  युद्धमा ध्वजा भएको रथो  रथलाई 
सुपण॑तालध्वजचिहितो  हरिरामयोः  श्रीकृष्ण र अलक्षयन्त्यः  नदेखेर 


रामालन्द्री टीका 


८४३९४ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५० 


पुरा्राककहम्य॑गोपुरं  नगरका स्तियः  स्व्रीहरू सम्मुमुहुः  बेहोस भए 
ठ्ला दुर्ग, दरबार र द्रारमा शुचादिंताः  शोकले व्याकुल 


हदे 


समाधिताः  युद्ध हेर्न बसेका हदे 
ताक्यार्थ युद्धभूमिमा श्रीकृष्ण र बलरामको गरुडचिह् र तालचिहले अङ्कित ध्वजा भएको रथ 
नदेखेपचि नगरका ठुलटला दुर्ग, दरबार र नगरका द्वारमा चदढेर युद्ध हेरिरेका स्त्रीहरू शोकले 
व्याकुल हदे बेहोस भए। 
हरिः परानीकपयोमुचां मुहुः शिटीमुखात्युल्बणवषंपीडितम् । 
स्वसेन्यमालोक्य सुरासुरा्चितं व्यस्फूजंयच्छाद्शरासनोत्तमम् ॥ २२॥ 





पढार्थ शिटीमुखात्युल्बणवषंपीडितम्  सुरासुराचिंतं  देवता र 

हरिः  भगवान् श्रीकृष्णले बाणका असह्य वर्षारूपी दानवहरूद्रारा पूजा गरिएको 
मुहुः  बारम्बार वृष्टिद्वारा पीडित भएका शा्खंशरासनोत्तमं  शाई नाम 
परानीकपयोमुचां  शत्रुका वीर स्वसैन्यं  आप्ना सेनालाई गरेको उत्तम धनुषलाई 
सेनारूपी बादलहरूको आलोक्य  देखेर व्यस्फूजयत्  टङ्कार गर्नुभयो 


ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णले शत्रुसेनाका वीरहरूले आफ्नो सेनामाथि बादलले पानी वर्षाए फँ 
बाणको वर्षा गरेर बारम्बार पीडा पुयाएको देखी देवता र दानवद्रारा पूजा गरिएको शाख नाम 
गरेको धनुषको टङ्कार गर्नुभयो । 


गृहन निषद्गादथ सन्दधच्छरान् विकृष्य मुञ्चज्छितबाणपुगान् । 
निघ्नन् रथान् कुञ्जरवानिपत्तीन् निरन्तरं यद्दलातचकरम् ॥ २४॥ 





पदार्थ समूहहरूलाई निघ्नन्  ध्वस्त पारिरेको त्यो 
अथ  त्यसपछि विकृष्य  तानेर धनु 

निषद्गात्  टोक्राबाट मुञ्चन्  छाडदै यटूवत्  जसरी 

शरान्  बाणहरू रथान्  रथहरूलाई र अलातचक्रं  अगुल्टोको चक्र 
गृहन्  छ्किदै कुञ्जरवाजिपत्तीन्  हात्ती, अगुल्टो घुम्दाको चक्र जस्तै 
सन्दधत्  धनुमा चढा्दैदे घोडा र पैदल सेनाहरूलाई देखियो 

शितबाणपृगान्  तिखा बाणका निरन्तरं  बारम्बार 


वाक्यार्थ त्यसपछि भगवान् श्रीकृष्णले टोक्राबाट बाण खछ्क्दि धनुमा चढा्दँदे र तिखातिखा 
बाणका समूहहरूलाई तानेर छाड्दे रथ, घोडा, हात्ती र पैदल सेनाहरूलाई पनि ध्वस्त पार्मुभयो । 
त्यस बखतमा उहाँको धनु अगुल्टो घुमेको चक्र जस्त देखियो । 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


८३९५५ 


अध्याय ५० 


निभिन्नकुम्भाः करिणो निपेतुरनेकशोऽश्वाः शारवृक्णकन्धराः । 
रथा हतार्वध्वजसूतनायकाः पदातयदिछन्नमुजोरुकन्धराः ॥ २५॥ 


पदार्थ 

निभिन्नकुम्भाः  गण्डस्थल 
फुटेका 

करिणः  हात्तीहरू 


अनेकाः  अनेकों 

अङवाः  घोडाहरू 
हताश्वध्वजसूतनायकाः  घोडा, 
ध्वजा, सारथि र रथी नष्ट 


रारवृक्णकन्धराः  बाणले घाटी भटसकेका 


कारटिएका 


रथाः  स्यहरू र 


चिन्नभुजोरुकन्धराः  हात, 
जाँघ र घाँटी काटिएका 
पदातयः  पेदल सेनाहरू पनि 
युद्धभूमिमा 

 अ 

निपेतुः  ठले 





ताक्यार्थ भगवान्को बाणको वषलि गण्डस्थल फुटेका हात्तीहरू, बाणले घाँटी काटिएका 
अनेकं घोडाहरू, ध्वजा, सारथि र रथी नष्ट भदसकेका रथहरू अनि हात, जांघ र घाटी छिनिका 
पेदल सेनाहरू पनि युद्धभूमिमा यततत्र ठले । 


सज्छिद्यमानद्विपदेभवाजिनामद्वप्रसूताः शतरोऽसृगापगाः। 
भुजाहयः पूरुषशीषंकच्छपा हतद्विपद्रीपहयग्रहाकुलाः ॥ २६॥ 
करोरुमीना नरकेशदोवला धनुस्तर्गायुधगुल्मसङ्कलाः। 
अच्छूरिकावतंभयानका महामणिप्रवेकाभरणारमशकराः ॥ २७॥ 
प्रतिंता भीरुभयावहा मृधे मनस्विनां हषंकरीः परस्परम् । 
विनिघ्नतारीन् मुसठेन दुमंदान् सङ्कषणेनापरिमेयतेजसा ॥ २८ ॥ 


पदार्थ 

अपरिमेयतेजसा  अपरिमित 
शक्ति भएका 

सङ्षणेन  बलरामद्रारा 
मुसठेन  मुसल प्रहारले 
दुमंदान्  मदमत्त भएका 
अरीन्  शत्रुहरूलाई 
विनिघ्नता  ध्वस्त पार्दा 
सज्छिदययमानद्िपदेभवाजिनाम्  
काटिएका पैदल सेना, हात्ती र 
घोडाहरूका 


अद्घप्रसूताः  अङ्गबाट 
निस्किएका 

रातशः  सयौँ 

भुजाहयः  मानिसका 
काटिएका हातहरू नै सर्प जस्ता 
देखिने 

पूरुषशीषंकच्छपाः  मानिसका 
काटिएका शिरहरू कुवा 
जस्ता देखिने 
हतद्विपद्रीपहयग्रहाकुलाः  
मरेका हात्तीहरू टापु जस्ता र 


घोडाहरू गोही जस्ता बनेर 
भयावह देखिने 

करोरुमीनाः  हात र काटिएका 
जाँघ माछा जस्ता देखिने 
नरकेशदोवलाः  लडाकुका 
काटिएका कपालहरू लेड जस्ता 
देखिने 

धनुस्तरक्गायुधगुत्मसङ्कुलाः  
धनुहरू तरङ्ग जस्ता तथा अन्य 
शस्त्रअस्त्र बगाएका लहरा 





जस्ता देखिने 


रामालन्द्री टीका 


४३९६ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ० 
अच्छूरिकावतंभयानकाः  चक्र, ला र ससाना दुङ्गा जस्ता मनस्विनां  वीरहरूका लागि 
ढाल आदि भुमरी जस्ता देखिने देखिने परस्परं  आपसमा 

 ९ ४ हर्षकरी 
महामणिप्रवेकाभरणारमदाकराः  मृधे  त्यो युद्धमा   उत्साह बढाउने 
लडाकुहरूले लगाएका भीरुभयावहाः  कायरको लागि असृगापगाः  रगतका नदीहरू 
महामणिका आभूषणहरू ठुल डर लाग्दो प्रवतिंताः  बगादइए 





ताक्यार्थ युद्धमा अपरिमित शक्तिशाली बलरामले आफ्नो मुसलद्रारा उन्मत्त शत्रुहरूलाई ध्वस्त 
पार्दा काटिएका पैदल सेना, हात्ती र घोडाहरूका अङ्गबाट रगतका प्रवाह निस्किए र ती प्रवाहहरू 
स्यं रक्तनदीको रूपमा परिणत भए । ती रक्तनदीहरूमा काटिएका हातहरू सर्पजस्ता देखिए, 
काटिएका मानिसका टाडका नदीमा कद्ुवा जस्ता देखिए, मेका ठुला ठुला हात्तीहरू नदीका 
टापु जस्ता र घोडाहरू गोही जस्ता देखिए, काटिएका हात र जाँघहरू नदीमा माचा जस्ता देखिए 
र काटिएका कपालहरू नदीका लेड जस्ता देखिए । त्यहाँ बगेका धनुहरू नदीका तरङ्ग जस्ता 
देखिए, अन्य शस्त्रास्त्रहरू नदीमा बगेका लहरा जस्ता देखिए । चक्र र ढालहरू नदीका भुमरी 
तथा महामणिका आभूषणहरू त्यहाँ ठुलठला र ससाना हुङ्गा जस्ता देखिए । जुन रक्तनदीलाई 
देखेर कायरहरू भयले कोँप्थे र ॒वीरहरू आपसमा अख उत्साहित हुन्थे त्यस्ता रक्तनवीहरू 
बलरामको मुसलप्रहा्रारा बगे। 


बलं तदङ्गाणवदुगभेरवं दुरन्तपारं मगघेन्द्रपाठितम् । 
 प्रणीतं वसुदेवपुत्रयोरविकरीडितं   जा  तज्जगदीरायो त 
क्षयं प्रणीतं वसुदेवपुत्रयोविकीडितं तज्जगदीशयोः परम् ॥ २९॥ 


पदार्थ दुरन्तपारं  जितेर पार लगाउन जगदीशयोः  जगत्का मालिक 
अङ्ग  हे प्रिय परीक्षित् नसकिने वसुदेवपुत्रयोः  वसुदेवका पुत्र 
मगघेन्द्रपालितं  जरासन्धद्रारा ।तत् बलं  त्यो सेना श्रीकृष्ण र बलरामका लागि 
पालना गरिएको क्षयं प्रणीतं  भगवान्द्रारा तत्  त्यो युद्ध 

अर्णवदुगभेरवं  सागर समान विनाश गरियो विक्रीडितम्  खेल मात्र थियो 
दुर्गम र भयावह अनि परं  तर 





ताक्यार्थ हे प्रिय परीक्षित् ! जरासन्धले पालेको त्यो विशाल सेना सागर समान दुर्गम, भयावह 
र जितेर पार लगाडन नसकिने थियो । तपनि त्यो अपार सेनालाई भगवान्ले विनाश गर्नुभयो । 
जगन्नियन्ता वसुदेवका पत्र श्रीकृष्ण र बलरामका लागि त्यो युद्ध एउटा खेल मात्र थियो । 


स्थत्युद्भवान्तं भुवनत्रयस्य यः समीहतेऽनन्तगुणः स्वलीलया । 

न तस्य चित्रं परपक्षनिग्रहस्तथापि मत्योनुविधस्य वण्यते ॥ २० ॥ 
पदार्थ यः  जुन भगवानूले भुवनत्रयस्य  तीन भुवनको 
अनन्तगुणः  अनन्त गुणवाला स्वलीखया  आप्नो क्रीडाद्रारा स्थित्युटूभवान्तं  पालन, 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध 


उत्पत्ति र विनाश 


समीहते  गर्न सक्नुहुन्छ भने 


तस्य  त्यस्ता परमशक्ति 
सम्पन्न प्रभुको विषयमा 


श्रीमद्भागवत 


ध्वस्त पार्नुभयो भने कुरा 
चित्रं न  कुनै आश्चर्यको 
विषय होइन 

तथा अपि  तैपनि 


८४३९७ 
अध्याय ५० 


व्यवहार गर्ने भगवान्को 
क्रियाकलाप 
वण्यते  वर्णन गरिन्छ 





परपक्षनिग्रहः  शत्रुसेनालाई मत्यौनुविधस्य  मनुष्य छै 
ताक्यार्थ अनन्त गुणशाली भगवान्ले खेल खेलमा नै त्रिभुवनको उत्पत्ति, स्थिति र विनाश गर्न 
सवनुहुन्छ भने त्यस्ता परमशक्तिसम्पन्न प्रभुको विषयमा उहाँले शत्रुसेनालाई ध्वस्त पार्नुभयो भनेर 
आश्चर्य मान्नुपर्ने कुरा केही कैन । तेपनि भगवान्ले मानवरूपमा रहेर मानवके अनुकरण गर्द 
आउनुभएकाले उहाँको त्यो क्रियाकलापको वर्णन गरिन्छ । 


जग्राह विरथं रामो जरासन्धं महाबलम् । 
हतानीकावरिष्टासुं सिंहः सिंहमिवोजसा ॥ ३९॥ 
पदार्थ रहेको 
रामः  बलरामले विरथं  रथ पनि नभएको 
हतानीकावरिष्टासुं  सारा सेना महाबटं  महाबली सिंहम् इव  अर्को सिंहलाई ठै 
मेर आफ्नो प्राण मात्र बाँकी जरासन्धं  जरासन्धलाई जयाह  समात्नुभयो 


ताक्यार्थ सारा सेना मेर आफ्नो प्राण मात्र बाँकी रहेको अनि रथ पनि नभएको महाबली 
जरासन्धलाई बलरामले एउटा सिंहले बलपूर्वक अर्को सिंहलाई समाते ४ उ्याप्प समात्नुभयो । 


ओजसा  बलपूर्वक 
सिंहः  एउटा सिंहले 





बध्यमानं हतारातिं पाशेवौरुणमालुषेः । 
वारयामास गोविन्दस्तेन कार्यचिकीषंया ॥ ३२॥ 


पदार्थ हतारातिं  शत्रुहरूलाई मारन इच्छाले 
वारुणमानुषैः  वरुणपाश र॒ जरासन्धलाई वारयामास  बांध्ननाट 
मनुष्य पाश आदि गोविन्दः  भगवान् श्रीकृष्णले रोक्नुभयो 


तेन  त्यो जरासन्धबाट 
कायैचिकीषंया  काम लिने 
ताक्यार्थ जरासन्धलाई बलरामले वरुणपाश र मनुष्यलाई बाँध्ने पाशहरुद्रारा बाघ्न लागनुभयो, 
शत्रुसंहारक त्यो जरासन्धबाट अढै काम लिने इच्छाले यसले फेरि अरू बाँकी रहेका दुष्ट 
राजाहरूलाई पनि लिएर युद्ध गर्न लिएर आंछ, जसले गर्दा हामीलाई परथिवीको भार हरण गर्न 
सजिलो पर्छ भनेर बांध्नबाट रोक्नुभयो । 


पारोः  पाशहरूद्रारा 
बध्यमानं  बांधिन लागेको 





रामालन्द्री टीका 


८४३९८ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५० 


स मुक्तो लोकनाथाभ्यां व्रीडितो वीरसम्मतः। 
तपसे कृतसङ्कल्पो वारितः पथि राजभिः ॥ ३३॥ 
वाक्यः पवित्राथपदेनंयनेः प्राकृतेरपि । 
स्वकमंबन्धप्राप्तोऽयं यदुभिस्ते पराभवः ॥ २४ ॥ 





पदार्थ कृतसङ्कल्पः  सङ्ल्प गरेको यदुभिः  यदुवंशीहरूसंग 
वीरसम्मतः  शूरवीरहरूद्रारा सः  त्यो जरासन्ध ते  तपाईको 

सम्मानित राजभिः  अन्य शिशुपाल अयं पराभवः  यो पराजय 
लोकनाथामभ्यां  संसारका रक्षक आदि राजाहरुद्रारा स्वकमंबन्धप्राप्तः  आपनो 
श्रीकृष्ण र बलरामबाट हारैर पवित्रा्थपदेः  राम्राराम्रा प्रारब्धको कारणले गर्दा भएको 
मुक्तः  द्ुटेको यो कुराले भनाद्हरूद्रारा हो, नत्र सम्भव थिएन, इत्यादि 
व्रीडितः  लज्जित बनेको नयनैः  नीतिका कुराहरू र॒ वाक्यैः  कुराहरुद्रारा 

त्यसैले प्राकृतेः अपि  लौकिक कुराहरू पथि  बारैमा 

तपसे  तपस्याका लागि पनि गरेर वारितः  रोकियो 


वाक्यार्थ शूरवीरहरूद्वारा सम्मानित जरासन्धलाई श्रीकृष्ण र बलरामको हातबाट बैचेर मूक्त 
हनुपर्दा लाज भयो र अब तपस्या गर्नुपययो भनेर ऊ सड्ल्प गरेर हिंडयो । तर अन्य शिशुपाल 
आदि राजाहरूले तपाईको यदुवंशीबाट पराजय प्रारब्धवश भएको हो नत्र सम्भव धिएन भन्दे 
नीतिका कुरा, लौकिक कुरा तथा अन्य राग्राराग्रा भनाद्हरुद्रारा जरासन्धलाई सम्खाए र 
उनीहरूले जरासन्धलाई बाटैमा रोके । 


न सवीनीकेषु द् न  बा्हदरथस्तदा 
हतेषु सवोनीकेषु नृपो बाहद्रथस्तदा । 
उपेक्षितो भगवता मगधान् दुर्मना ययो ॥ ३५॥ 
पदार्थ भगवता  भगवान्बाट तदा  त्यस बखतमा 
नृपः  हे राजा परीक्षित् उपेक्षितः  उपेक्षित भएको दुमंनाः  खिन्न मन हदे 
सवोनीकेषु  सारा सेनाहरू बाहद्रथः  बृहद्रथको छोरो मगधान्  मगध देशतिर 
हतेषु  मरिसकेपछ्छि जरासन्ध ययो  गयो 


वाक्यार्थ हे राजा परीभ्षित् ! सारा सेनाहरू मरिसकेपच्छि भगवानुद्रारा उपेक्षित मगधराज 
जरासन्ध अति खिन्न हदे मगध देशतिर गयो । 





मुकुन्दो ऽप्यक्षतबलो निस्तीणौरिबलार्णवः। 


न,  न्द न 


विकीयंमाणः कुसुमेस्तिदशोरनुमोदितः ॥ ३६ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


८३९९ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 
पढार्थ तरेका विकीयंमाणः  बर्साएर सम्मान 
अक्षतबलः  सारा सेनाहरू मुकुन्दः अपि  भगवान् गरिदै र 

कुशल भएका श्रीकृष्ण पनि अनुमोदितः  प्रशंसित हदि 
निस्तीणौरिबलाणंवः  त्रिदशः  देवताहरुद्रारा हिंडनुभयो 

शत्रुसेनारूप सागरलाई सजिलै कुसुमः  फूलहरू 





वाक्यार्थ कुशल सैन्य शक्तिलाई साथे लिई शत्रुसेनारूप सागरलाई सजिलै तरी भगवान् 
श्रीकृष्ण देवताहरूको पुष्पवृष्टिबाट सम्मानित र प्रशंसित हदे आफनो नगरतिर हिडनुभयो । 


न्रे  


माधुरेरुपसङ्गम्य विज्वरेमुदितात्मभिः। 
उपगीयमानविजयः सूतमागधवन्दिभिः ॥ ३७ ॥ 


पदार्थ माधुरेः  मथुरावासीहरूसंग उपगीयमानविजयः  

विज्वरः  चिन्तारहित उपसङ्गम्य  भेटघाट गरेर विजयोत्सव गादएका भगवान् 
मुदितात्ममिः  अति प्रसन्न सूतमागधवन्दिभिः  सूत, मागध आफ्नो पुरतिर लाग्नुभयो 
भएका र वन्दना गर्न व्यक्तिहरूद्वारा 





ताक्यार्थ भगवान्को विजयपच्छि अति हर्षित र चिन्तारहित भएका मथुरावासीहरूसंग भेटघाट 
गरेर भगवान् आपन पुरतिर लाग्नुभयो, त्यस वेला सूत, मागध र वन्दीजनहरू भगवान्को 
विजयोत्सवको कीर्तिं गाइरहेका थिए। 


नेदुरभेरीतूयोण्यनेकरा 


. म  भ 
राह्वटुन्दुभयो नेदुभेरीतुयोण्यनेकशः। 
वीणवेणुमृदङ्गानि पुरं प्रविाति प्रभो ॥ ३८ ॥ 


पदार्थ वीणवेणुमृदङ्गानि  वीणा, आदि बाजाहरू तथा 

प्रमो  भगवान् श्रीकृष्ण बासुरी, मादल आदिर शहटुन्दुभयः  शङ्ख, दोल 
पुरं  मथुरा नगरमा अनेकशः  धेरै लगायतका बाजाहरू 
प्रविशति  प्रवेश गर्ने वेलामा भेरीतूयोणि  नगाडा, तुरही नेदुः  बजे 





वाक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्ण नगरमा प्रवेश गर्न लाग्दा वीणा, बाँसुरी, मादल, नगाडा, तुरही, 
शङ्ख, ढोल आदि बाजाहरू बज्न थाले। 


सिक्तमागां हष्टजनां पताकाभिरलङ्कुताम् । 
निघुंष्टां ब्रह्मघोषेण कोतुकाबद्धतोरणाम् ॥ ३९॥ 
निचीयमानो त नारीभिमौल्यदघ  क्षता र 
निचीयमानो रेः। 


रामालन्द्री टीका 


०० 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ० 
निरीक्ष्यमाणः सस्नेहं ्ीत्युत्कलितलोचनेः ॥ ४०॥ 
पदार्थ ब्रह्मघोषेण  वेदको ध्वनिले निचीयमानः  वर्षा गरेर स्वागत 


निघुष्टां  गुन्िएको 
कोतुकाबद्धतोरणां  उत्सवले 
गर्दा चारैतिर तोरणहरू 


सिक्तमागां  बास्नादार 
पदार्थले बाटो सेचन गरिएको 
हृष्टजनां  खुसी भएका 


गरिएका र 
्रीत्युत्कलितलोचनेः  प्रेमले 
भरिएका ओंँखाले 


मानिसहरूले युक्त टोंगिएको मथुरापुरीमा सस्नेहं  स्नेहपूर्वक 
पताकाभिः  ध्वजा नारीभिः  नारीहरद्रारा निरीक्ष्यमाणः  हेरिएका 
पताकाहरुद्रारा माल्यदध्यक्षताद्ुरेः  माला, भगवान् श्रीकृष्ण मथुरामा 





अलङ्कतां  सिंगारिएको प्रवेश गर्नुभयो 

वाक्यार्थ त्यस बखत मथुराका बाटाहरू सुगन्धित वस्तुले सेचन गरिएका थिए, पुरवासीहरू 
ज्यादे खुसी भएका धिए, ध्वजापताकाहरूले सिंगारिएको र वेदध्वनि गुन्जिरहेको मथुरा नगरमा 
नारीहरूले माला, दही, अक्षता, जमरा आदि बर्साएर भगवान्को स्वागत गरिरहेका थिए। 
यसप्रकार प्रमले भरिएका आंँखाले हेरिनुभएका भगवान् श्रीकृष्ण मथुरामा प्रवेश गर्नुभयो । 


दही, अक्षता, जमरा आदिद्रारा 


आयोधनगतं वित्तमनन्तं वीरभूषणम् । 
यदुराजाय तत् सवंमाहतं प्रादिशत् प्रभुः ॥ ४१॥ 


पढार्थ वीरभूषणं  वीरहरूका गहनाहरू 
आयोधनगतं  युद्धक्ेत्रमा पनि 

खसेको आहृतं  जो ल्याइएको धियो 
अनन्तं  अनन्त तत् सवम्  त्यो सबै 

वित्तं  धनसम्पत्ति र प्रभुः  प्रभु श्रीकृष्णले 





यदुराजाय  यदुवंशीका राजा 
उग्रसेनलाई 
प्रादिशत्  दिनुभयो 


ताक्यार्थ युद्धक्नेत्रमा खसेका धेरै सम्पत्ति र वीरहरूका गहनाहरू जुन साथमा नै ल्यादइएका 
थिए ती सबै भगवान् श्रीकृष्णले यदुवंशी राजा उग्रसेनलाई दिनुभयो । 


एवं सप्तद्शकृत्वस्तावत्यक्षोहिणीबलः। 


अस 


युयुधे मागधो राजा यदुभिः कृष्णपालितेः ॥ ४२॥ 


पदार्थ तेईसतेईस नै अक्षौहिणी सेना 
एवं  यसै गरी लिई 


सप्तदङाकृत्वः  सत्र पटकसम्म मागधः  मगधवंशी 
तावत्यक्षोहिणीबल ३ राजा 
  त्यति राजा  राजा जरासन्धले 


ताक्यार्थ ययै गरी सत्रपटकसम्म तेईसतेरईस अक्षौहिणी 





कृष्णपाछितेः  श्रीकृष्णद्रारा 


सुरक्षित 
यदुभिः  यादवहरूसंग 
युयुधे  युद्ध गयो 


सेना लिई राजा जरासन्धले 


रालालन्द्री टीका 


८९८०१ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 


श्रीकृष्णद्रारा सुरक्षित यादवहरूसंग युद्ध गय्यो । 
अक्षिण्वंस्तद्बलं सर्वं वृष्णयः कृष्णतेजसा । 
हतेषु स्वेष्वनीकेषु त्यक्तोऽयाद्रिभिनृपः ॥ ४३॥ 


पदार्थ सेनालाई बलराम आदिद्रारा 
कृष्णतेजसा  भगवान् अक्षिण्वन्  नाश गरे त्यक्तः  छाडिएको 
श्रीकृष्णको शक्तिले स्वेषु  ती आपना नृपः  राजा जरासन्ध 
वृष्णयः  यादवहरूले अनीकेषु  सारा सेनाहरू अयात्  आपनै राजधानीमा 
स्वं  से हतेषु  मरेपच्ि गयो 

तद्बलं  त्यो जरासन्धका अरिभिः  शत्रु श्रीकृष्ण र 





वाक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णको शक्तिले यादवहरूले जरासन्धका सेनालाई नष्ट पारे। यसरी सारा 
सेना मरिसकेपछि श्रीकृष्ण, बलराम आदिद्रारा उपेक्षापूर्वक छडिएको त्यो जरासन्ध आफ्नै 
राजधानीतिर फर्कियो । 


अष्टाददाम सङ्ग्राम आगामिनि तदन्तरा । 
नारदप्रेषितो वीरो यवनः प्रत्यदुश्यत ॥ ४४ ॥ 
तदन्तरा  त्योभन्दा पहिले नै 
नारदप्रेषितः  नारदद्रारा 
पठाइएको 

वीरः  महावीर 


वाक्यार्थ जरासन्धसंग अरौ चोटिको युद्ध नजिकिंदे गर्दा त्यसभन्दा पहिले नै नारदद्रारा 
पठादएको महावीर कालयवन सेना सहित मथुरामा देखियो । 


पदार्थ 

आगामिनि  आउन लागेको 
अष्टादशमसङ्ग्ामे  अटारौँ 
पटकको युद्धमा 


यवनः  कालयवन 
परत्यदुश्यत  मथुरामा देखियो 





 रुरोध मथुरामेत्य न   , तिसुभिम्लच्छकोटिभि    
रुरोध मथुरामेत्य च   
नृखोके चाप्रतिदन्द्ो वृष्णीञ्छरत्वात्मसम्मितान् ॥ ४५॥ 


पदार्थ 
नृलोके  प्रथिवीभरिमा 
अप्रतिद्न्हः  आफूसमानको 


वृष्णीन् च  यादवहरू 
आत्मसम्मितान्  आपू 
बराबरको छन् भन्ने कुरा 


प्रतिद्रन्द्री नभएको कालयवनले श्रुत्वा  सुनेर 


नारदको मुखबाट 


तिसृभिः म्टेच्छकोटिभिः  तीन 





करोड म्लेच्छ सेनाहरूको 
साथमा 

एत्य  आणएर 

मथुरां  मथुरालाई 
रुरोध  घेयो 


वाक्यार्थ पृथिवीभरिमा आफ्नो प्रतिद्रन्द्री नभएको महाबलशाली कालयवनले नारदको मुखबाट 


रामालन्द्री टीका 


८८०२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५ 


यादवहरू आप समानका बलशाली छन् भने कुरा सुनेर तीन करोड म्लेच्छ सेना लिई मथुरामा 
आयो र मथुरालाई घेगयो । 


तं दुष्ट्वाचिन्तयत् कृष्णः सङ्षणसहायवान् । 
अहो यदूनां वृजिनं प्राप्तं ह्युभयतो महत् ॥ ४६॥ 


पदार्थ कृष्णः  भगवान् श्रीकृष्णले कालयवन दुबे तफबाट 
तं  त्यो कालयवनलाई अचिन्तयत्  विचार गर्नृभयो यदूनां  यदुवंशीहरूलाई 
दुष्ट्वा  देखेर अहो  अहो महत्  ठलो 
सङ्षणसहायवान्  बलरामका हि  निश्चय नै वृजिनं  सङ़्ट 

साथमा रहनुभएका उभयतः  जरासन्ध र प्राप्तम्  आयो 





वाक्यार्थ त्यो कालयवनलाई देखेर भगवान् श्रीकृष्णले विचार गर्न लाग्नुभयो, अहो ! दुःखको 
कुरो, एकातफ जरासन्ध र अर्कोतफ कालयवन दुबे तिरबाट यदुवंशीहरूलाई इलो सङ़ट आयो । 


यवनोऽयं निरुन्धेऽस्मानद्य तावन्महाबरः। 
मागघोऽप्यद्य वा रवो वा परदवो वागमिष्यति ॥ ४७॥ 


पदार्थ 

अयं  यो 

महाबलः  महाबलशाली 
यवनः  कालयवनले 
अद्य तावत्  आजसम्म 


अस्मान्  हामीहरूलाई 
निरुन्धे  घेरिरहेको छ र 
मागधः अपि  मगधराज 
जरासन्ध पनि 

अद्यवा  आज 





इवः वा  भोलि वा 

परश्वः वा  अथवा परसि छै 
ने 
आगमिष्यति  युद्धको लागि 
आने 


ताक्यार्थ यो महाबलशाली कालयवनले आज हामीहरूलाई धेरिरहेको छ र आज, भोलि वा 
परसि नै त्यो जरासन्ध पनि युद्धका लागि आउने । 


आवयोः युध्यतोरस्य यद्यागन्ता जरासुतः। 
बन्धून् हनिष्यत्यथवा नेष्यते स्वपुरं बली ॥ ४८ ॥ 


पदार्थ 

आवयोः  हामी दुई 
अस्य  यो कालयवनसंग 
युध्यतोः  युद्ध गरिरह॑दा 
यदि  यदि 


बली  बलशाली 
जरासुतः  जरासन्ध 
आगन्ता  आयो भने 
बन्धून्  हाम्रा 
बन्धुबान्धवरूलाई 





हनिष्यति  मार्च 

अथवा  वा बन्दी बनाएर 
स्वपुरं  आफ्नो राजधानीतर्फ 
४ ् 

नेष्यते  लेजानेकछछ 


ताक्यार्थ हामी दुई कालयवनसेंग लडाई गर्न लागेको वेलामा यदि बलशाली जरासन्ध आयो 


रामालन्द्री टीका 


४९८०३ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ० 
भने हाम्रा बन्धुबान्धवहरूलाई त्यसले मारन अथवा बन्दी बनाएर राजधानीतिर लैजानेछछ । 


तस्मादद्य विधास्यामो दुगं द्विपददुगंमम् । 
तत्र ज्ञातीन् समाधाय यवनं घातयामहे ॥ ४९॥ 





पदार्थ हरूको लागि जान दुर्गम ज्ञातीन्  बन्धुबान्धवहरूलाई 
तस्मात्  त्यसैले दुगं  किल्ला समाधाय  राखेर 

अद्य  आजनै विधास्यामः  निर्माण गरौ र॒यवनं  यी यवनहरूलाई 
दविपददु्गमं  दुरई खुरे मनुष्य तत्र  त्यहाँ घातयामहे  माँ 


वाक्यार्थ त्यसैले हे दाजु ! आज नै मनुष्यहरूलाई जान कठिन हुने किल्ला बनाओँ र त्यहं 
बन्धुबान्धवहरूलाई राखी यी यवन सेनाहरूलाई मारौँ। 


इति सम्मन्त्य भगवान् दुगं दादशायोजनम् । 
अन्तःसमुद्रे नगरं कृत्स्नादुभुतमचीकरत्॥ ५० ॥ 





पदार्थ अन्तःसमुद्रे  समृद्रभित्र विचित्र भएका 

इति  यसरी दादशयोजनं  बाह योजन नगरं  नगरको रूपमा 
सम्मन्त्र्य  सल्लाह गरेर फेलिएको दुर्गं  किल्ला 
भगवान्  भगवान् श्रीकृष्णले कृत्स्नादुभुतं  सारा कुरा अचीकरत्  बनाउनुभयो 


ताक्यार्थ यसरी सल्लाह गरेर भगवान् श्रीकृष्णले समुद्रभित्र नै बाह योजन फैलिएको सारा 
कुरा अनौठा भएको नगरको रूपमा किल्लाको निर्माण गर्नुभयो । 


दश्यते यत्र हि त्वाष्टरं विज्ञानं शित्पनेपुणम्। 
रथ्याचत्वरवीथीभियंथावास्तु विनिमितम् ॥ ५९॥ 


पदार्थ रिल्पनेपुणं  शिल्पकलाको यथावास्तु  वास्तुशास्त्र अनुसार 
यत्र  जुन नगरमा निपुणता देखिन्थ्यो अनि विनिमिंतं  बनाइएको 

हि  निश्चय नै रथ्याचत्वरवीथीभिः  फराकिला दुश्यते  देखिन्थ्यो 

त्वाष्टं  विश्वकर्माको राजमार्ग, चौरस्ता चोक र 

विज्ञानं  वास्तुविज्ञान र गल्लीहरूद्वारा 





ताक्यार्थ जुन नगरमा विश्वकर्माको वास्तुविज्ञान र शिल्पकारिताको निपुणता देखन सकिन्थ्यो । 
जहाँको फराकिला राजमार्ग, चौरस्ता तथा गल्लीहरू वास्तुशास्त्र अनुसार बनादइएका थिए। 


रामालन्द्री टीका 


८८०४ 


अध्याय ५० 


  र 
स्फटेकाट्रकगोपुरेः  स्फटिक 
मणिका छत तथा अग्लाअग्ला 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
सुरद्रमलतोद्यानविचित्रोपवनान्वितम्। 
हेमशाष्गैदिविस्पृम्भिः स्फटिकाट्रारुगोपुरे ॥ ५२ ॥ 
पदार्थ ॥ उद्यान र उपवनयुक्त 
सुरदरमलतोद्यानविचित्रोप दिविस्पृग्भिः  आकाश द्ुने 
वनान्वितं  जुन नगर विचित्र खालका अग्ला 


खालका दिव्य लता र वृक्षहरू   स्वर्णपर्वतहरू रहेका 








दोकाहरूले युक्त थियो 


वाक्यार्थ जुन नगर विचित्र खालका दिव्य लता र वृक्षयुक्त उद्यान तथा उपवनहरू, आकाश 
दूने खालका अग्ला स्वर्णपर्वत, स्फटिक मणिका छत र अग्लाअग्ला ढोकाहरू भएको थियो । 


कोष्टेहेमकुम्भेरलङ्कुते  


स म । 
राजतारकुरे तेः। 


रत्नकृूटेगैहेमेमंहामारकतस्थले अः  न्रे 
रत्नकरमु  ॥ ५३ ॥ 
पदढार्थ   सजादएका 
राजतारकुटैः  चांदी, पित्तल कोष्डैः  कोगहरूले 
आदि धातु र रत्नकूतः  मणिका पर्वतहरू 


हेमकुम्भेः  सुनका कलशले हेमः  स्वर्णमय 





गृहेः  घरहरू र 
महामारकतस्थलेः  मरकत 
मणिले बनेका भूमिहरूले युक्त 
थियो 


ताक्यार्थ जुन नगरमा चाँदी, पित्तल आदि धातुबाट बनेका र सुनका कलश सजादइएका 
ठलाठला कोगहरू थिए। त्यस नगरमा मणिका पर्वतहरू, सुनका घरहरू र॒ मरकतमणिका 
भूमिहरू थिए। 


वास्तोष्पतीनां  गृहैवंलभीभिर्च  न   
वास्तोष्पतीनां च गृहेवलभीभिरच निमितम् । 

चातुवंण्यजनाकीणं ४७  ् प 
चातुवण्यजनाकीणं यदुदेवगृहोल्लसत् ॥ ५७ ॥ 


पदार्थ निमितं  बनादएका उग्रसेन, वसुदेव, बलराम, 
वास्तोष्पतीनां  चातुवंण्यंजनाकी्णं  चार श्रीकृष्ण आदिका भव्य 
वास्तुदेवताहरूका वर्णका व्यक्तिहरूद्वारा व्याप्त महलहरूले पनि सुन्दर बनेको 


गृहैः  मन्दिरहरू र थियो 


वलभीभिः च  बलाहरूद्रारा 


जुन नगर 

२ 
यदुद्वगृहोल्लसत्  यदुश्रेष्ठ 
ताक्यार्थ जुन नगरमा वास्तुदेवताका सुन्दर मन्दिरहरू धिए, जहाँ चारे वर्णका व्यक्तिहरू 
बस्दथे, अनि जुन नगरमा यदुवंशका श्रेष्ठ पुरूषहरू उग्रसेन, वसुदेव, बलराम र श्रीकृष्ण आदिका 
सुन्दर बला राखेर बनाइएका महलहरू चम्किरहेका धिए। 





रामालन्द्री टीका 


८४८०५ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय  
सुधर्मा  पारिजातं ५   पराहिणोद्धरे न 
सुमा पारजात च महन्द्रः प्राहणद्धरः । 
 चावस्थितो न् ५ ९ मत्यर्म स ९ युज्यते ४ 
यत्र चावास्थता मत्या मत्यघमन युज्यत ॥ ५॥ 
पदार्थ पारिजातं च  पारिजात पनि मत्यः  मनुष्य 


९ मर्त्ये ५.५ 


 च  भोक, प्यास 

यत्र  जहाँ आदि मर््यधर्महरूद्रारा 
अवस्थितः  रहेको न युज्यते  छेदेन 

वाक्यार्थ देवराज इन्द्रले भगवान् श्रीकृष्णलाई सुधर्मा सभा र पारिजात वृक्ष उपहार दिए । जुन 
सभामा बसेका मानिसलाई भोक, प्यास आदि मर्त्यधर्मले दँदेनथे । 


महेन्द्रः  देवराज इन्द्रले प्राहिणोत्  दिए 
हरेः  श्रीकृष्णका लागि 


सुधमां  सुधर्मा सभा र 





र्यामेककणंन् वरुणो हयाञ्छरुकलान् मनोजवान् । 
अष्टो निधिपतिः कोशान् रोकपालो निजोद्यान् ॥ ५६ ॥ 





पदार्थ गति भएका त्यस्तै 

वरुणः  वरुणले शुक्लान्  सेता लोकपालः  अन्य 
र्यामेककणौन्  एउटा कान हयान्  घोडाहरू र लोकपालहरूले 

चाहं कालो भएका अरू सबै निधिपतिः  कुबेरले निजोदयान्  आआपना 
अङ्ग सेतो भएका अष्टो  आठ एिश्वर्यहरू दिए 
मनोजवान्  मनको जस्तो छिटोकोशान्  निधिहरू दिए 


ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णलाई वरुणले एडटा कान चाहं कालो र अरू सबै अङ्ग सेता भएका 
र मनको जस्तो गति भएका घोडाहरू दिए । त्यसै गरी कुबेरले आपफ्ना आठ निधिहरू दिए र अन्य 
लोकपालहरूले पनि भगवान्लाई आआफ्ना एेश्वर्यहरू दिए । 

टिप्पणी  पद्म, महापद्म, मत्स्य, कूर्म, ओदक, नील, मुकुन्द र शड्ख यी कुबेरका आठ 
निधिहरू हन् भन्ने कुरा श्रीधरस्वामीविरचित भावार्थदीपिका टीकामा उल्लेख गरिएको छ। 


यद्यद् भगवता दत्तमाधिपत्यं स्वसिद्धये । 
सर्वं प्रत्यप॑यामासुर्हरो भूमिगते नृप ॥ ५७ ॥ 


पदार्थ 

नृप  हे राजा परीक्षित् 
भगवता  भगवानुद्रारा 
यत् यत्  जो जो 
आधिपत्यं  एेश्वर्य आदि 


दत्तं  लोकपालहरूलाई 
दिएको थियो 

स्वं  त्यो सबै 

हरो  श्रीहरि 

भूमिगते  पृथिवीमा अवतार 





लिएर आउनुभएपच्छि 

स्वसिद्धये  आपनो अधिकारको 
सिद्धिका लागि 

प्रत्यपंयामासुः  समर्पण गरे 


रामालन्द्री टीका 


८८०६ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५० 


ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! पहिले भगवान्ले लोकपालहरूलाई जेजे एश्वर्य दिनुभएको धियो, ती 
सबे भगवान् पृथिवीमा अवतार लिएर आउनुभएपचछि पचि फेरि उक्त वस्तुमा आफनो अधिकार 
रहोस् भने हेतुले उनीहरूले भगवान्लाई अर्पण गरिदिए। 

तत्र योगप्रभावेण नीत्वा सवजनं हरिः। 

प्रनापाठेन रामेण कृष्णः समनुमन्तितः ॥ 

निजगाम पुरदवारात् पद्ममाली निरायुधः ॥ ५८ ॥ 


पदार्थ नीत्वा  लगेर निरायुधः  कुनै हतियार नलिई 
हरिः  भगवान् श्रीकृष्णले प्रजापाठेन  केटी जनताको कृष्णः  भगवान् श्रीकृष्ण 
तत्र  त्यो हारका नगरमा रक्नाका लागि मथुरामा बसेका पुरद्वारात्  मथुरा नगरको मूल 





योगप्रभावेण  योगशक्तिको रामेण  बलरामसंग ढोकाबाट 

प्रभावले समनुमन्तितः  सल्लाह गरी निजंगाम  बाहिर निस्कनुभयो 
सवंजनं  सवै मानिस पटूममाटी  कमलको फूलको 

मथुरावास हरूलाई माला लगाई 


वाक्यार्थ त्यसपछि भगवानूले आफनो योगमायाको शक्तिद्वारा सबै मथुरावासीहरूलाई नवनिर्मित 
द्रारका नगरमा लैजानुभयो र केही जनताको सुरक्ाको लागि मथुरामा बस्नुभएका बलरामसंग 
सल्लाह गरी कमलको फूलको माला लगाएर कुनै हतियार नलिई भगवान् मथुरा नगरको मूल 
दोकाबाट बाहिर निस्कनुभयो । 


इति श्रीमदुभागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे उत्तराधें 


   


दुगानवंशन नाम पञ्चारात्तमोऽध्यायः ॥ ५०॥ 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


८०७ 


अध्याय ५१ 


अथ एकपञ्चारात्तमोऽध्यायः 


मुचुकुन्वद्रारा कालयवन भस्म हून 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 


तं विलोकय विनिष्कान्तुज्जिहानमिवोड़पम् । 


पीतकोरोयवाससम् ० 


दशंनीयतमं श्यामं ॥ १॥ 


श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कोस्तुभासुक्तकन्धरम्। 
पृथुदीघचतुबौहुं नवकञ्जारुणेक्षणम् ॥ २॥ 
नित्यप्रमुदितं श्रीमत्सुक्पों शुचिस्मितम् । 


मुखारविन्दं बिभ्राणं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ ३॥ 


क   श्रीवत्सलाञ्छन 
वासुदेवो ह्ययमिति पुमान् श्रीवत्सलाञ्छनः । 


चतुभुंजो ऽरविन्दाक्षो वनमाल्यतिसुन्द्रः ॥ ४ ॥ 


   न ९    
कक्षणनारद्ब्रक्तनान्वा भावतुमहात । 


निरायुधश्चलन् पद्भ्यां योत्स्येऽनेन निरायुधः ॥ ५॥ 
इति निङ्चित्य यवनः प्राद्रवन्तं पराङ्मुखम् । 


अन्वधावनज्जिघष्षुस्तं दुरापमपि योगिनाम् ॥ 


पदार्थ वस्त्र धारण गरेका 

तं ती श्रीवत्सवक्षसं  छातीमा 
विनिष्कान्तं  नगरको ढोकाबाटश्रीवत्सको चिह्न भएका 
निस्किएका भ्राजत्कोस्तुभासुक्तकन्धरं  
उन्जिहानं  उदाउन लागेको चम्किरेको कौस्तुभ मणिले 
उडुपम् इव  चन्द्रमा जस्ता सुशोभित घाँटी भएका 
दशेनीयतमं  अत्यन्त सुन्दर॒ पृथुदीघ॑चतुबीहुं  मोटा र लामा 
ख्यामं  श्याम वर्णका चार हातले सुशोभित 


पीतकोशेयवाससं 


फरोरो  पैलो रेसमी नवकञ्जारुणेक्षणं  नयां 


 ॥ 


कमलको फूल जस्तो कान्तिलि 
युक्त आंखा भएका 

नित्यप्रमुदितं  सध प्रसन्न 
देखिने 

श्रीमत्सुकपोटं  अत्यन्त सुन्दर 
गाला भएका 

शुचिस्मितं  मुसुमुसु हांसिरहेको 
स्फुरन्मकरकुण्डलं  कानमा 





मकराकार कुण्डल एल्किरहेको 


रामालन्द्री टीका 


०८ 
दशम स्कन्ध 


मुखारविन्दं  मुखकमललाई 
बिभ्राणं  धारण गरेका 
भगवानूलाई 

विलोक्य  देखेर 

अयं  यो 

श्रीवत्सलाञ्छनः  श्रीवत्स 
चिह्नले अङिति 

चतुभुंजः  चार हात भएको 
अरविन्दाक्षः  कमलजस्तो 
आंखा भएको 

वनमाटी  वनमाला लगाएको 
अतिसुन्द्रः  अत्यन्त सुन्दर 
पुमान्  पुरुष 


श्रीमद्भागवत 


नारदप्रक्तैः  नारदले बताएको 
लक्षणैः  लक्षणको आधारमा 
हि  पक्का पनि 

वासुदेवः इति  वासुदेव हो 
अन्यः  त्यसदेखि अर्को 
भवितुं नाहैति  हन सक्दैन 
निरायुधः  हातमा कुनै हतियार 
नलिईकन 

पदभ्यां  पेदल 

चलन्  आद्ररहेको 

अनेन  योसंग 

निरायुधः  हतियाररहित भएर 
योत्स्ये  युद्ध गर्नु 


अध्याय ५१ 


इति  यसरी 

निरिचत्य  निश्चय गरेर 
यवनः  कालयवनले 
प्राद्रवन्तं  फरक्क फरकिएर 
कुदेका 

पराङ्मुखं  युद्धबाट पराडमुख 
भएका 

योगिनाम् अपि  योगीहरूको 
लागि पनि 

दुरापं  प्राप्त गर्न नसकिने 
तं  उहाँ भगवान् लाई 
जिघृक्चुः  समात्ने इच्छाले 





अन्वधावत्  पचि लाग्यो 


ताक्यार्थ त्यसरी नगरबाट निस्किएका, उदाउन लागेको चन्द्रमा जस्ता सुन्दर, श्यामवर्णका, 
पहेंलो रेसमी कपडा धारण गरेका, छातीमा श्रीवत्स चह भएका, घाँटीमा चम्किएको 
कोस्तुभमणिले सुशोभित, मोटामोटा र लामा चार हात भएका, भर्खर फुलेको कमल जस्ता 
ओंँखा, स्धैँ प्रसन्न देखिने महार र अत्यन्त सुन्दर गाला भएका, कानमा मकराकार कुण्डल 
दुलिरेको र मुसुमुसु हांसिरहेको मुखारविन्दले युक्त भएका भगवान् श्रीकृष्णलाई देख्नेवित्तिकै 
कालयवनले नारदले बताएका लक्षणहरू सम्यो र श्रीवत्स अङ्कित चार हात भएको, वनमाला 
लगाएको, यो सुन्दर पुरुष पक्का पनि वासुदेव नै हो, यस्तो अरू कोही हुन सक्देन भन्दै यो 
हतियार नलिई पैदल आद्रहेको छ, त्यसैले म पनि विना हतियार योसंग युद्ध गर्ह भन्ने निश्चय 
गरी जब कालयवन भगवानपट्टि लाग्यो तब भगवान् फरक्क पछाडि फर्किएर युद्धभूमिबाट 
भागनुभयो । योगीहरूद्रारा पनि प्राप्त गर्न नसकिने प्रभुलाई समात्ने इच्छाले त्यो कालयवन पच्ि 
पचि लाग्यो । 


हस्तप्राप्तमिवात्मानं हरिणा स पदे पदे । 
नीतो दशंयता दूरं यवनेशोऽद्रिकन्द्रम् ॥ ७ ॥ 





पदार्थ भेटिएभेरिए जस्तो यवनेरशः  कालयवन 

पदे पदे  पाडला पादलामा दशंयता  देखाद्रहेका दूरं  धेरै टाढा 

आत्मानं  आपफूलाई हरिणा  भगवान् श्रीहरिदरारा अद्विकन्दरं  पहाडको गुफामा 
हस्तप्राप्तम् इव  हातेले सः त्यो नीतः  पु्याइयो 


ताक्यार्थ भगवान् अधिअधि दौडनूर्हदा र कालयवनले पछिपछ्छि लखेट्दा उसले हातले नै 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


८४८०९ 


अध्याय ५१ 


समाउलासमाउला जस्तो गरी दौडंदे भगवानूले त्यो कालयवनलाई धरे टाढा पहाडको गुफामा 


पुव्याउनुभयो । 
पलायनं यदुकुरे जातस्य तव नोचितम् । 
इति क्षिपन्ननुगतो नैनं प्रापाहताश्युभः ॥ ८ ॥ 


पदार्थ न उचितं  उचित छैन 

यदुकुठे  यदुवंशमा इति  यसरी 

जातस्य  जन्मिएको क्षिपन्  गाली तिरस्कार गर्दै 
तव  तेरो अनुगतः  पचि लागेको 


पलायनं  युद्धबाट भाग्ने काम कालयवनले 


अहताश्युभः  सारा दुष्कर्म नाश 
नभडइसकेकाले 

एनं  उहाँ भगवान् लाई स्पर्श 
गर्न 

न प्राप  पाएन 





वाक्यार्थ तँ यदुकुलमा जन्मिएकाले यसरी युद्धबाट भाग्नु राम्रो कुरा होइन भन्दै कालयवनले 
गाली गर्दै भगवान्को पछि लागे तापनि उसको दुष्कर्म नाश नभदइसकेकाले उसले भगवान्लाई 
स्पर्श गर्न पाएन। 


एवं क्षिप्तोऽपि भगवान् प्राविाद् गिरिकन्दरम्। 
सोऽपि प्रविष्टस्तत्रान्यं शयानं ददुरो नरम् ॥ ९॥ 


पदार्थ प्राविशत्  प्रवेश गर्नुभयो अन्यं  अर्को 

एवं  यसरी प्रविष्टः  त्यही गुफामा शयानं  सुतिरहेको 
क्षिप्तः अपि  कालयवनद्रारा पसेको नरं  मान्छेलाई 
गाली गरिए पनि सः अपि  त्यो कालयवनले ददुशे  देख्यो 
भगवान्  भगवान् श्रीकृष्ण पनि 

गिरिकन्दरं  पहाडको गुफामा तत्र  त्यहाँ 





ताक्यार्थ यसरी कालयवनले गाली गरे पनि भगवान् त्यहींको एडटा गुफामा पस्नुभयो, पल्ि 
पचि लागेको कालयवनले पनि त्यहाँ प्रवेश गयो र त्यहाँ सुतिरेको मान्छेलाई देख्यो । 


न्त सो  साधुवत् 
नन्वसौ दूरमानीय शेते मामिह साधुवत् । 
इति मत्वाच्युतं मूटस्तं पदा समताडयत् ॥ १०॥ 





पदार्थ इह  यहाँ रोते इति  सुत्दो रहे भन्दै 
ननु  निश्चय ने दूरं  टाढा मूढः  त्यो मूर्ख कालयवनले 
असो  यो वासुदेवले आनीय  ल्याएर तं  त्यो मानिसलाई 

माम्  मलाई साधुवत्  साधु ४ गरी अच्युतं  वासुदेव 


रामालन्द्री टीका 


८४९० 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 


मत्वा  सम्क्ए्र पदा  लात्तीले समताडयत्  हान्यो 


ताक्यार्थ यो वासुदेव त मलाई यहाँ यति टाढा ल्याएर आफू चाहं साधु जस्तो भएर सुत्दो पो 
रहेछछ भन्दै त्यो मूर्ख कालयवनले सुतेको व्यक्तिलाई वासुदेव नै सम्णी लात्तीले हान्यो । 


उत्थाय ।   रानेरुन्मील्य 
स उत्थाय चिरं सुप्तः शनेरुन्मील्य लोचने । 
दिशो विलोकयन् पाश्वं तमद्राक्षीदवस्थितम् ॥ ९॥ 





पढर्थ दानैः  विस्तार पारे  नजिके 

चिरं  धेरै समयदेखि रोचने  आंखा अवस्थितं  रहेको 
सुप्तः  सुतेका उन्मील्य  खोलेर तं  त्यो कालयवनलाई 
सः  ती व्यक्तिले दिङ्ञिः  विभिन्न दिशाहरूतिर अद्राक्षीत्  देखे 
उत्थाय  उठेर विलोकयन्  हैर्दा 


ताक्यार्थ लामो समयदेखि सुतेका ती व्यक्तिले उठेर विस्तारे ंँखा खोली यताउति र्दा 
नजिकै रेको त्यो कालयवनलाई देखे । 


स तावत् तस्य रुष्टस्य दृष्टिपातेन भारत । 
देहजेनाग्निना दग्धो भस्मसादभवत् क्षणात् ॥ १२॥ 





पदार्थ   रिसाएका अग्निना  आगोबाट 

भारत  हे परीक्षित् तस्य  ती व्यक्तिको दग्धः  उद्यो र 

सः  त्यो कालयवन दुष्टिपातेन  हेराइ मात्रले क्षणात्  एकै क्षणमा 
तावत्  लात्तीप्रहार गरेर देहजेन  आफ्नै शरीराट भस्मसात्  खरानीको थुप्रो 
जगाउनाले त्यस वेला उत्पन्न भएको अभवत्  भयो 


तवाक्यार्थ हे परीक्षित् ! निद्राबाट न्यँखिनाले रिसाएका ती व्यक्तिको हेरा मात्रले त्यो कालयवन 
आपने शरीरबाट अग्नि उत्पन्न भएर उद्यो र तुरुन्ते खरानी भयो । 


राजोवाच राजा परीक्षित्ले भन्नुभयो 

् किवीयं   
को नाम स पुमान् बह्यन् कस्य किंवीयं एव च। 
कस्माद् गुहां गतः रिष्ये किन्तेजो यवनादंनः ॥ १३॥ 





पदार्थ सः पुमान्  ती व्यक्ति भएका 

जह्यन्  हे ब्रह्मज्ञानी शुकदेव कः  को थिए किवीयंः एव  कसका छोरा र 
यवनादंनः  कालयवनलाई नाम च  नाम के थियो किंतेजः  कत्तिको पराक्रमी 
भस्म पार्ने कस्य  कसको कुलमा उत्पन्न कस्मात्  के कारणले 


रालालन्द्री टीका 


४८१९ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५१ 


गुहां गतः  गुफामा गए्र रिष्ये  सुते 
ताक्यार्थ हे ब्रह्मज्ञानी शुकदेव ! त्यो कालयवनलाई भस्म पार्ने व्यक्ति को धथिए ? तिनको नाम 
केहो? ती कसको कुलमा कसबाट उत्पन्न भएका थिए र कत्तिको पराक्रमी थिए अनि किन 
गुफामा गएर सुते ? 

श्रीडुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 

स इष्ष्वाकुकुरे जातो मान्धातृतनयो महान् । 

मुचुकुन्द इति ख्यातो बरह्मण्यः सत्यसङ्गरः ॥ १ ॥ 





पदार्थ मान्धातृतनयः  मान्धाताका ख्यातः  प्रसिद्ध 

सः  ती व्यक्ति छोरा महान्  महापुरुष थिए जो 
दकष्वाकुकुखे  इक्ष्वाकुवंशमा मुचुकुन्दः इति  मुचुकुन्द भने ब्रह्मण्यः  ब्राह्मणभक्त र 
जातः  जन्मिएका नामले सत्यसङ्गरः  सत्यप्रतिज्ञ थिए 


ताक्यार्थ हे परीभ्षित् ! ती व्यक्ति इक्ष्वाकुवंशमा जन्मिएका मान्धाताका छोरा राजा मुचुकुन्द 
धथिए, जो ब्राह्मणभक्त र सत्यप्रतिज्ञ महापुरुष धिए। 


स याचितः सुरगणेरिन्द्रायेरात्मरक्षणे । 
असुरेभ्यः पसत्रिस्तेस्तद्रक्षां सोऽकरोच्विरम् ॥ १५॥ 


पदार्थ इन्द्राः  इन्द्र आदि सः  ती मृचुकुन्दले 

सः  वती मुचुकुन्द राजा सुरणेः  देवसमूहद्रारा चिरं  धेर समयसम्म 
असुरेभ्यः  असुरहरूबाट आत्मरक्षणे  आफनो रक्षा गर्न तद्रक्षां  ती देवताहरूको रक्षा 
परतरस्तैः  उराएका याचितः  प्रार्थना गरिए अकरोत्  गरे 





ताक्यार्थ ती मुचुकुन्द राजालाई आत्मरक्षाको लागि इन्द्र आदि देवताहरूले प्रार्थना गरेपछि धेरै 
समयसम्म उनले देवताहरूको रक्षा गरे। 


रन्ध्वा गुहं ते स्वःपाठं मुचुकुन्दमथाब्ुवन्। 
राजन् विरमतां कृच्छ्राद् भवान् नः परिपालनात् ॥ १६ ॥ 





पदार्थ गुहं  कार््तिकियलाई राजन्  हे राजा मुचुकुन्द 
अथ  केही समयपच्ि ठन्घ्वा  पाएपच्छि नः  हामीहरूको 

ते  ती देवताहरूले मुचुकुन्दं  मुचुकुन्द लाई परिपालनात्  रक्ना गर्ने 
स्वःपाटं  स्वर्गको रक्षा गर्ने अद्रुवन्  भने कृच्छ्रात्  कणष्टबाट 


रामालन्द्री टीका 


४९१२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 


भवान्  हजुरले विरमताम्  विश्राम लिनुहोस् 


ताक्यार्थ केही समयपचछ्छि देवताहरूले स्वर्गको रक्षा गर्ने कार््तिकेयलाई पाएपल्ि मुचुकुन्दलाई 
भने हे महाराज ! अब हामीहरूलाई रक्षा गर्ने कष्टबाट विश्राम लिनुहोस् । 


नरटोकं परित्यज्य राज्यं निहतकण्टकम् । 
अस्मान् पाख्यतो वीर कामास्ते सवं उज्स्ताः ॥ १७॥ 


पदार्थ 

वीर  हे वीर 

नरलोकं  पृथिवीलोकमा 
निहतकण्टकं  शत्रुरहित 


राज्यं  राज्यलाई 
परित्यज्य  त्यागेर 
अस्मान्  हामीहरूलाई 
पालयतः  रक्षा गदगिर्दे 


९ तपार्ईका 

ते  तपार्ईका 

सर्वे कामाः  सारा इच्छाहरू 
पनि 





उज्स्ताः  त्ययै गए 


ताक्यार्थ हे वीर ! पृथिवीलोकको शत्रुरहित राज्य छडेर हाम्रो रक्षा गर्दगिर्दै तपारईका सारा 
इच्छाहरू पनि त्यसे गए । 


सुता महिष्यो भवतो ज्ञातयोऽमात्यमन्त्रिणः। 
प्रजारच तुल्यकाटीया नाघुना सन्ति कालिताः ॥ १८ ॥ 





पदार्थ अमात्यमन्त्रिणः  अमात्यवर्ग कालिताः  कालद्रारा नष्ट 
भवतः  तपार्ईका तथा मन्त्रीहरू र बनादए 

सुताः  छोराहरू तुल्यकालीयाः  आपनो अधुना  अहिले 

महिष्यः  रानीहरू समयका न सन्ति  छैनन् 

ज्ञातयः  बन्धुबान्धवहरू प्रजाः च  प्रजाहरू पनि 


ताक्यार्थ हे राजा ! तपार्ईका छोराहरू, रानीहरू, बन्धुबान्धवहरू, अमात्यवर्ग र मन्त्रीवर्ग सहित 
आप्ना समयका प्रजाहरू पनि समयको प्रभावले नष्ट भटदसके, ती कोही पनि अहिले छैनन् । 


  भगवानीर्वरो 
कालो बलीयान् बलिनां ऽन्ययः। 
प्रजाः कालयते कीडन् पडुपालो यथा पुन् ॥ १९॥ 


पदार्थ 

बलिनां  बलशालीहरूमा 
काठः  समय 

बरीयान्  परम बलशाली छ 
ईङवरः  सबैको नियन््रक 
अन्ययः  कहिल्यै नष्ट नहुने 


भगवान्  भगवत्स्वरूप पनि 
कालन हो त्यसैले 

यथा  जसरी 

पञ्युपाकः  गोठालाले 

पून्  पशुहरूलाई आफ्नो 
वशमा राख्छ, त्यस्तै यो कालले 





पनि 

क्रीडन्  खेल खेलमा नै 
प्रजाः  सारा लोकलाई 
कारयते  वशमा राख्दछ 


रामालन्द्री टीका 


४९८१२ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५१ 


ताक्यार्थ काल बलशालीहरूमा परम बलशाली, सर्वनियन्त्रक ईश्वर र अविनाशी भगवान् 
हो । जसरी एउटा गोठालाले सारा पशुहरूलाई आफ्नो अधीनमा राखेको ह॒न्छ, त्यस्तै कालले पनि 
सारा लोकलाई आफ्नो अधीनमा राखेको छ। 


च   न्त 

वरं वृणीष्व भद्रं ते ऋते केवल्यमद्य नः। 

एक एवेरवरस्तस्य भगवान् विष्णुरव्ययः ॥ २०॥ 
पदार्थ केवल्यं ऋते  मोक्षलाई छडेर भगवान् विष्णुः  भगवान् विष्णु 
ते  तपाईको वरं  वर एकः इंरवरः एव  केवल एक 
भद्रं  कल्याण होस् वृणीष्व  माग्नुहोस् किनभने ईश्वर मात्र हुनुहुन्छ 
अदय  आज तस्य  त्यसको दाता त 
नः  हामीहरूबाट अन्ययः  अविनाशी 





ताक्यार्थ हे राजा ! तपाईको कल्याण होस् । आज हामीहरूबाट मोक्षलाई छाडेर अरू जुनसुकै 
वर माग्नुहोस्, हामी मोक्ष दिन सक्दैनौँ। मोक्ष त केवल अविनाशी परमेश्वर भगवान् नारायणले 
मात्र दिन सकनुहुन्छ । 


एवमुक्तः स वे देवानमिवन्दयय महायशाः । 
अशयिष्ट गुहाविष्टो निद्रया देवदत्तया ॥ २१९॥ 


पदार्थ   निश्चय नै निद्रया  निद्राका कारण 
एवं  यसरी देवान्  देवताहरूलाई गुहाविष्टः  गुफामा पसी 
उक्तः  देवताहरुद्रारा भनिएपछछि।अभिवन्दय  वन्दना गरेर अशयिष्ट  सुते 
महायशाः  परमयशस्वी राजा देवदत्तया  देवताहरूबाट 

सः  ती मुचुकुन्द वरदानका रूपमा प्रदत्त 





ताक्यार्थ यसरी देवताहरूले बताएपच्छि उनले देवताहरूबाट विश्रामका लागि निद्रा वरदान 
मागे र देवताहरूले त्यो वरदान दिए, त्यसपछि ती यशस्वी राजा मुचुकुन्द देवताहरूलाई प्रणाम 
गरी देवताहरुद्ारा प्रदत्त निद्राका कारण गुफामा पसेर सुते। 


स्वापं यातं यस्तु मध्ये बोधयेत् त्वामचेतनः। 
स त्वया दुष्टमात्रस्तु भस्मीभवतु तत्क्षणात् ॥ २२॥ 


पदार्थ यः अचेतनः तु  जो मूर्खले सः  त्यो व्यक्ति 
स्वापं यातं  निदाएका मध्ये  बीचमा नै त्वया  तिमीद्रारा 
त्वां  तिमीलाई बोधयेत्  जगाउला दुष्टमात्रः तु  देखिंदा मात्र 


रामालन्द्री टीका 


५४१४ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५१ 


तत्क्षणात्  तुरन्त भस्मीभवतु  उदर खरानी होस्  भनेर देवताले वरदान दिए 


ताक्यार्थ हे राजा ! निदाएका तिमीलाई जसले बीचैमा जगाउला, त्यो व्यक्ति तिम्रो हेराद् 
मात्रले एकक्षण्भँ उदढेर खरानी होस् भनी देवताहरूले अर्को वरदान पनि दिए । 


् भस्मसान्नीते  
यवने भस्मसान्नीते भगवान् सात्वतष॑भः। 
आत्मानं दशंयामास मुचुकुन्दाय धीमते ॥ २३॥ 


पढार्थ सात्वतष॑भः  भक्तवत्सल आत्मानं  आफनो स्वरूप 
यवने  यवन भगवान्  भगवान् श्रीकृष्णले दशयामास  देखाउनुभयो 
भस्मसात् नीते  उढेर खरानी धीमते  विवेकी 

भएपच्ि मुचुकुन्दाय  राजा मुचुकुन्दलाई 





ताक्यार्थ जब कालयवन उदढेर खरानी भयो, त्यसपछि भगवान् श्रीकृष्णले आफ्नो स्वरूप 
विवेकी मूचुकुन्दलाई देखाउनुभयो । 


तमालोक्य घन्यामं पीतकोरोयवाससम्। 
श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत् कोस्तुभेन विराजितम् ॥ २४॥ 
चतुर्युजं रोचमानं वैजयन्त्या च माख्या । 
चारुप्रसन्नवदृनं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ २५॥ 
रक्षणीयं नृखोकस्य सानुरागस्मितेक्षणम् । 
अपीच्यवयसं मत्तमृगेन्द्रोदारविक्रमम् ॥ २६॥ 
पयपृच्छन्महाबुद्धिस्तेजसा तस्य घषितः। 


९९  


राङ्कितः शनके राजा दु्धषमिव तेजसा ॥ २७॥ 





पदार्थ ्ः  कान्तियुक्त चारुप्रसन्नवदनं  सुन्दर र मन्द 
घनरयामं  मेघजस्तो श्याम कौस्तुभ मणिद्रारा मुस्कानयुक्त मुखारविन्द भएका 
वर्ण भएका विराजितं  सुशोभित स्फुरन्मकरकुण्डलं  कानमा 
पीतकोरेयवाससं  पैलो रेसमी चतुर्भुजं  चार हात भएका मकराकार कुण्डल चम्किएका 
वस्त्र लगाएका वैजयन्त्या माख्या च  नृलोकस्य  मनुष्यलोकमा 
श्रीवत्सवक्षसं  छातीमा श्रीवत्स वैजयन्ती मालाले रक्षणीयं  हेरिरहूं लाग्ने 
चिहले अङ्कित रोचमानं  चम्किएका सातुरागस्मितेक्षणं  प्रेम र 


रामालन्द्री टीका 


४९८१५ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५१ 
अनुरागयुक्त दृष्टि दिएका आलोक्य  देखेर दुघषंम् इव  मानौ तिरस्कृत 
अपीच्यवयसं  रहरलाग्दो तरुण महाबुद्धिः  परम बुद्धिमान् बनाउन नसकिने खालका 
अवस्था भएका राजा  मुचुकुन्द राजाले श्रीकृष्णलाई 
मत्तमृगेन्द्रोदारविक्रमं  मत्त सिंह तस्य तेजसा  उहांको तेजने शनकैः  विस्तार 

जस्ता परम पुरुषार्थी घषितः  हच्कँदै पयपृच्छत्  सोधे 


तं  उहाँ भगवान् शङ्कितः  सशङ़्िति हदे 
श्रीकृष्ण लाई तेजसा  आप्नो तेजले 
ताक्यार्थ मेघजस्तो श्याम वर्ण भएका, पलो रेसमी वस्त्र लगाएका, छातीमा श्रीवत्स चिहले 
अडिति, चम्किंदो कौस्तुभ मणिद्रारा सुशोभित, चार हात भएका, वनमाला लगाएका, कानमा 
मकराकार कुण्डल चम्किएका, प्रसन्न र सुन्दर मुखारविन्दं भएका, प्रेम र अनुरागयुक्त हेराइले 
सबेलाई मोहित पार्त, अति दर्शनीय तरुणावस्था भएका, मत्त सिंहको जस्तो पराक्रमले युक्त, 
आफ्नो तेजले तिरस्कृत बनाउन नसकिने खालका परम तेजस्वी भगवान् श्रीकृष्णलाई देखेर परम 
बुद्धिमान् मुचुकुन्दले भगवान्को तेजले केही हच्कँदे र सशङ्कित हदे विस्तारे सोधे। 





मुचुकुन्द उवाच राजा मुचुकुन्दले भने 
को भवानिह सम्प्राप्तो विपिने गिरिगहरे । 
पटुभ्यां पट्मपलाशाभ्यां विचरस्युरुकण्टके ॥ २८ ॥ 





पदार्थ कः  को हुनुहन्छ पट्मपलाशाभ्यां  कमलको 
इह  यहाँ उरुकण्टके  धेरै कँडा भएको पातजस्तो नरम 

सम्प्राप्तः  आद्पुग्नुभएका विपिने  वनमा र पद्भ्यां  चरणले 

भवान्  हजुर गिरिगहरे  पहाडको गुफामा विचरसि  हिंडनहन्छ 


ताक्यार्थ यहाँ आद्पुरनुभएका हजुर को हूनुह॒न्छ ? यस्तो कांडे कांँडाले भरिएको वन र 
पहाडको यो दुर्गम गुफामा कमलको पात जस्तो कोमल चरणले हजुर हिंडिरहनुभएको छ। 


किं स्वित् तेजस्विनां तेजो भगवान् वा विभावसुः । 
 न ८ ० ९ ०. 
सूयः सोमो महेन्द्रो वा लोकपालो परोऽपि वा ॥ २९॥ 


तेजः  मूर्तिमान् तेज 
भगवान्  भगवान् 

विभावसुः  अग्निदेव 
सूयंः  भगवान् सूर्य 


सोमः  चन्रमा 

महेन्द्रः वा  इन्द्र अथवा 
अपरः अपि वा  अर्को कुनै 
लोकपालः  लोकपाल हुनुहुन्छ 


पदार्थ 

किं स्वित्  के हजुर 
तेजस्विनां  सारा 
तेजस्वीहरूको 
ताक्यार्थ के हजुर तेजस्वीहरूको तेज अथवा भगवान् अग्निदेव अथवा सूर्य, चन्द्र के हुनुहुन्छ ? 





रामालन्द्री टीका 


८८४९६ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५१ 
कि इन्द्र हुनुहन्छ ? वा अरू कुनै लोकपाल हूनहुन्छ ? 

मन्ये त्वां देवदेवानां त्रयाणां पुरुषष॑भम् । 

यद् बाधसे गुहाध्वान्तं प्रदीपः प्रभया यथा ॥ २० ॥ 


पदार्थ पुरुषषभं  पुरुषोत्तम नारायण यथा  जसरी अन्धकार नाश 
त्वां  हजुरलाई भनेर गर्छ, त्यसै गरी 

देवदेवानां  देवताहरूका पनि मन्ये  सम्क्एिको चु गुहाध्वान्तं  गुफाको 

पूज्य देवता यत्  किनभने अन्धकारलाई हजुरले 

त्रयाणां  तीन देव ब्रह्मा, विष्णु प्रदीपः  बत्तीले बाधसे  हटाइरहनुभएको छ 
र महेश्वरमध्ये प्रभया  आफ्नो प्रकाशद्रारा 





ताक्यार्थ मेले हजुरलाई देवताहरूमा श्रेष्ठ तीन देवमध्ये पुरुषोत्तम नारायण भनेर सम््एिको हु 
किनभने हजुरले बत्तीले अन्धकार हटाए मँ आफ्नो कान्ति यो गुफाको अन्धकारलाई 
हटादरहनुभएको छ। 


शुश्रूषतामनव्यलीकमस्माकं नरपुङ्गव । 
स्वजन्म कमं गोत्रं वा कथ्यतां यदि रोचते ॥ ३१॥ 
पदार्थ रोचते  मन पर्छ भने गोत्रं वा  वा गोत्रको विषयमा 
नरपुङ्गव  हे पुरुषश्रेष्ठ अन्यलीकं  सांचो पनि 
शुश्रूषतां  सुन चाहने स्वजन्म  आफ्नो जन्मको कथ्यताम्  भन्नुहोस् 
अस्माकं  हाम्रो मेरो लागि विषयमा 
यदि  यदि हजुरलाई कमं  कर्मको विषयमा 





ताक्यार्थ हे पुरुषरेष्ठ ! मलाई हजुरको विषयमा जानने इच्छा लागिरहेको छ । यदि हजुरलाई 
मन पर्छ भने सांँच्चै आफ्नो जन्म, कर्म वा गोत्रको विषयमा भन्नुहोस्। 


वयं तु पुरुषव्याघ्र एेक्ष्वाकाः क्षत्रबन्धवः । 
मुचुकुन्द इति प्रोक्तो योवनाश्वात्मजः प्रभो ॥ २२॥ 





पदार्थ पेक्ष्वाकाः  इक्ष्वाकुवंशमा मान्धाताको छोरो 
पुरुषव्याघ्र  हे पुरुषश्रेष्ठ उत्पन्न एक क्षत्रीय हूं मुचुकुन्दः  मुचुकुन्द 
वयंतुमत प्रभो  हे प्रभु त्यसमा पनि इति प्रोक्तः  भनेर प्रसिद्ध 
क्षत्रबन्धवः  क्षत्रीयवंशी योवनार्वात्मजः  युवनाश्वपुत्र व्यक्ति हं 


वाक्यार्थ हे पुरुषश्रेष्ठ ! म॒ त क्ष्रीयवंशी टृक्ष्वाकुकुलमा उत्पन्न भएका युवनाश्वपुत्र 


रामालन्द्री टीका 


४४१७ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५१ 
मान्धाताको छोरो मुचुकुन्द हं । 
चिरप्रजागरश्रान्तो निद्रयोपहतेन्द्रियः। 
रायेऽस्मिन् विजने कामं केनाप्युत्थापितोऽघुना ॥ ३३॥ 





पदार्थ क्षीण भएको म अघुना  अहिले 
चिरप्रजागरश्रान्तः  धेरै अस्मिन्  यो केन अपि  कुनै व्यक्तिद्रारा 
समयसम्म जाग्नाले थकित विजने  निर्जन गरद॑मा उत्थापितः  जगाद्पं 
निद्रया  निद्राद्रारा कामं  यथेच्छ 

उपहतेन्द्रियः  इन्द्रियका शक्ति शये  सुतेको धिष 


तवाक्यार्थ धेरै समयसम्म जागा रहनाले निद्राले गर्दा मेरो इद्दियशक्ति क्षीण भएको थियो। 
त्यसैले यो निर्जन वनमा म यथेच्छ सुतेको धि । अहिले कुनै व्यक्तिले मलाई व्यँखाइदियो । 


सोऽपि भस्मीकृतो नूनमात्मीयेनेव पाप्मना । 
अनन्तरं भवाञ्छीमांल्लक्षितोऽमित्ररासनः ॥ ३४ ॥ 


पदार्थ नूनं  निश्चय नै श्रीमान्  एेश्वर्यसम्पन्न 
सः अपि  त्यो पनि मलाई भस्मीकृतः  भस्म भयो भवान्  हजुर 
व्यँखाउने व्यक्ति पनि अनन्तरं  त्यसपछि लक्षितः  देखिनुभयो 
आत्मीयेन एव  आपन अमित्रशासनः  शत्रुलाई दण्ड 

पाप्मना  पापले दिने 





ताक्यार्थ मलाई व्यँखउने व्यक्ति पनि आफ्नै पापको कारणले भस्म भयो । त्यसपछि शत्रुलाई 
दण्ड दिने सर्वैश्वर्यसम्पन्न हजुर देखिनुभयो । 


तेजसा तेऽविषद्येण भूरि द्रष्टं न शक्त॒मः। 
न्त हतोजसो माननीयो  ,   
हतोजसो महाभाग ऽसि देहिनाम् ॥ ३५॥ 





पदार्थ हतोजसः  हर्त सामर्थ्य ने  

महाभाग  हे भाग्यशाली प्रभु गुमेका हामीहरू देहिनां  प्राणीहरूका 
ते  हजुरको भूरि  धरे बेरसम्म माननीयः  पूज्य 
अविषद्येण  सहन गर्न नसकिने दरष्टुं  ठैर्न असि  हुनुहुन्छ 
तेजसा  तेजले न शक््रमः  सकिरहेका छैनौँ 


ताक्यार्थ हे परम भाग्यशाली प्रभु! हजुरको असह्य तेजले मेरो हेर्न सामर्थ्य गुमेको छ । मेले 
धेरै बेरसम्म हजुरको दर्शन गर्न सकिरहेको छैन । हजुर सारा प्राणीहरूका पूज्य हुनुहुन्छ । 


रामालन्द्री टीका 


८८१८ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५१ 
एवं सम्भाषितो राज्ञा भगवान् भूतभावनः । 
प्रत्याह व्रहसन् वाण्या मेघनादगभीरया ॥ २६ ॥ 

पदार्थ भूतभावनः  प्राणीका मेघनादगभीरया  मेघको 

एवं  यसरी जीवनदाता आवाज जस्तो गम्भीर 

राज्ञा  राजाद्रारा भगवान्  भगवान् श्रीकृष्ण वाण्या  वाणीद्रारा 

सम्भाषितः  भनिएका प्रहसन्  हांस्दै प्रत्याह  भन्न लाग्नुभयो 





ताक्यार्थ यसरी राजाले भनेपछि सारा प्राणीका जीवनदाता भगवान् श्रीकृष्णले मुस्कुरारदे 
मेघको आवाज जस्तो गम्भीर वाणीद्रारा भन्न लाग्नुभयो । 


श्रीभगवानुवाच भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभयो 
जन्मकमौभिधानानि सन्ति मेऽब्ग सहस्रशः। 
न शक्यन्तेऽनुसङ्ख्यातुमनन्तत्वान्मयापि हि ॥ ३७ ॥ 


पदार्थ सहस्रशः  हजारों मया अपि  मद्रारा पनि 
अ्खं  हे प्रिय मुचुकुन्द सन्ति  छन् अनुसङ्ख्यातुं  गणना गर्न 
मे मेरा हि  निश्चय नै न शक्यन्ते  सकिंदैनन् 
जन्मकमभिधानानि  जन्म, अनन्तत्वात्  अनन्त भएको 

कर्म र नामहरू हुनाले 





ताक्यार्थ हे राजा मुचुकुन्द ! मेरा जन्म, कर्म र नामहरू हजारौँ छन्। अनन्त भएको हुनाले मेले 
पनि ती सबैलाई गणना गर्न सकने । 


क्वचिद् रजांसि विममे पारथिवान्युरुजन्मभिः। 
गुणकमौमिधानानि न मे जन्मानि कर्हिचित् ॥ ३८ ॥ 


पदार्थ 

क्वचित्  कटिल्यै 
पार्थिवानि  प्रथिवीका 
रजांसि  धुलाका कणहरू 


उरुजन्मभिः  धेरै जन्म लगाएर 
विममे  गन्न सक्ला तर 

मे मेरा 

गुणकमीमिधानानि  गुण, कर्म 





र नाम तथा 
जन्मानि  जन्मलाई 
कहिचित् न  कहिल्यै पनि 
सक्दैन 


ताक्यार्थ बरु धेरै जन्म लगाएर कहिलेकाहीं कसैले पृथिवीका धुलाका कणहरू गन्न सक्ला, 
तर मेरा गुण, कर्म, नाम र जन्मलाई कसैले कटिल्यै पनि गनन सक्देन । 


रामालन्द्री टीका 


८४८९९ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 


कालत्रयोपपन्नानि जन्मकमौणि मे नृप। 
अनुक्रमन्तो नैवान्तं गच्छन्ति परमषंयः ॥ ३९॥ 





पदार्थ कालमा भएका परमष॑यः  ठुला ऋषिहरूले 
नृप  हे राजा मुचुकुन्द जन्मकमीणि  जन्म र अहिलेसम्म 

मे  मेरा कर्महरूलाई अन्तं  पार 

कालत्रयोपपन्नानि  तीन अनुक्रमन्तः  वर्णन गरिरेका न एव गच्छन्ति  पाएका कतैनन् 


ताक्यार्थ हे राजा मुचुकुन्द ! महर्षिहरूले भूत, भविष्यत्, वर्तमान आदि तीन कालमा भएका 
मेरा जन्म र कर्महरूको वर्णन गदगिर्दे अहिलेसम्म त्यसबाट पार पाएका छैनन्। 


तथाप्यद्यतनान्यङ्ग शुणुष्व गदतो मम । 
विज्ञापितो विरिञ्चेन पुराहं धर्मगुप्तये ॥ 
भूमेभोरायमाणानामसुराणां क्षयाय च ॥ ४०॥ 





पदार्थ मम  मबाट भारायमाणानां  भाररूप बनेका 
अङ्गं  हे प्रिय मुचुकुन्द रुणुष्व  सुन असुराणां  असुरहरूको 

तथा अपि  तैपनि मेरा जन्म, पुरा  पहिले क्षयाय च  विनाशका लागि 
कर्म अनन्त भए पनि विरिञ्चेन  ब्रह्माजीद्रारा पनि 

अद्यतनानि  अहिलेको घ्मगुप्तये  धर्मको राका अहं  म 

जन्म र कर्मको विषयमा लागि र विज्ञापितः  प्रार्थना गरि 
गदतः  भनिरहेको भूमेः  पृथिवीका 


ताक्यार्थ हे प्रिय मुचुकुन्द ! यद्यपि मेरा जन्म र कर्म अनन्त छन्, तापनि अहिलेको जन्म र 
कर्मको विषयमा तिमीलाई भन्हु, सुन। पहिले ब्रह्माजीले धर्मको रक्नाका लागि र पृथिवीका 
भारस्वरूप असुरहरूको विनाशका लागि मसंग प्रार्थना गर्जुभयो । 


अवतीणों यदुकुठे गृह आनकटुन्दुभेः। 
वदन्ति वासुदेवेति वसुदेवसुतं हि माम् ॥ ४१॥ 


पदार्थ अवतीर्णः  अवतार लि, हि  निश्चय नै 

यदुकुले  यदुकुलमा त्यसैले वासुदेव इति  वासुदेव भनेर 
आनकदुन्दुभेः  वसुदेवको वसुदेवसुतं  वसुदेवको छोरो वदन्ति  भन्दछन् 

गृहे  घरमा माम्  मलाई 





ताक्यार्थ म यदुवंशमा वसुदेवको घरमा अवतीर्ण भएँ। त्यसैले वसुदेवको पुत्रको रूपमा 


रामालन्द्री टीका 


५४२० 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 


जन्मिएको मलाई सबले वासुदेव भन्दछन् । 


कालनेमिहंतः कसः प्रलम्बाद्ार्च सटुद्धिषः 


अध्याय ५१ 


अयं च यवनो दग्धो राजंस्ते तिग्मचश्ुषा ॥ ४२॥ 


पदार्थ हतः  मारियो 

राजन्  हे राजा मुचुकुन्द सटुद्धिषः  सज्जनहरूको द्वेष 
कंसः  कंसको रूपमा आएको गर्न 

कालनेमिः  कालनेमि दानव ॒ प्रम्बाद्याः च  प्रलम्बासुर 
मद्वारा आदि दानवहरू मद्रारा मारिए 





अयंचयो 

यवनः  कालयवन पनि 
ते तिम्रो 

तिग्मचक्षुषा  तीक्ष्ण दुष्टिले 
दग्धः  उद्यो 


ताक्यार्थ मेले कसको रूपमा आएको कालनेमि र साधुहरूलाई सताउने प्रलम्बासुर आदि 
दानवहरूलाई मारिसके । अहिले यो दुष्ट कालयवन पनि तिम्रो तीक्ष्ण दृष्टिले उदयो । 


सोऽदहं तवानुग्रहार्थं गुहामेतामुपागतः। 
प्राथितः प्रचुरं पूर्वं त्वयाहं भक्तवत्सलः ॥ ४३॥ 





पदार्थ उपागतः  आएको हु अहं  म 

सः अहं  त्यही म पूर्वं  पहिले प्रचुरं  धेरै 

तव  तिम्रो त्वया  तिमीद्रारा प्राथितः  प्रार्थना गरि 
अनुग्रहार्थं  अनुग्रहका लागि भक्तवत्सलः  भक्तहरूलाई 

एतां गुहां  यो गुफामा प्यारो गर्न 


ताक्यार्थ त्यही म॒ आज तिम्रो अनुग्रहको लागि यो गुफामा आएको द्ुं। पहिले भक्तहरूको 
प्यारो गर्ने मलाई तिमीले खुब आराधना गरेका धियौ । 


राजे ५ ९   
वरान् वृणीष्व राजषं सवीन् कामान् ददामि ते। 
मां प्रपन्नो जनः करिचिन्न भूयोऽहंति शोचितुम् ॥ ४४॥ 


पदार्थ कामान्  इच्छा लागेका जनः  व्यक्तिले 
राजर्षे  हे राजर्षि मुचुकुन्द कुराहरू भूयः  फेरि 
वरान्  वरहरू ददामि  दिन्द्र रोचितुं  शोक गर्न 
वृणीष्व  माग मां प्रपन्नः  मेरो शरणमा न अर्हति  पर्दैन 

ते  तिमीलाई आएको 

सवान्  सम्पूर्ण करिचित्  जो कोटी 





रामालन्द्री टीका 


७४४२१ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 


ताक्यार्थ हे राजर्षिं मुचुकुन्द ! वर माग, म तिमीलाई इच्छा लागेका सारा कुराहरू दिने । 
किनभने मेरो शरणमा आएको व्यक्तिले फेरि कटहिल्यै शोक गर्नु पर्देन। 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
इत्युक्तस्तं प्रणम्याह मुचुकुन्दो मुदान्वितः । 
ज्ञात्वा नारायणं देवं गगंवाक्यमनुस्मरन् ॥ ५५॥ 


पदार्थ स्मरण गर्दै प्रणम्य  प्रणाम गरी 
इति उक्तः  यति भनिएका तं  ती व्यक्तिलाई आह  भन्न लागे 
मुदान्वितः  अति हर्षित देवं  देवता 


मुचुकुन्दः  राजा मुचुकुन्दले नारायणं  साक्षात् नारायण नै 
गगंवाक्यम्  गर्गको भनाइलाई ज्ञात्वा  बुर 
ताक्यार्थ भगवान्ले यति भनिसकेपचछछि राजा मूचुकुन्दले पहिला गर्गले बताए अनुसार आफनो 
अगाडिको व्यक्ति साक्षात् नारायण नै हनहुनुन्छ भन्ने बुी प्रणाम गरे र भन्न थाले। 





मुचुकुन्द उवाच मुचुकुन्दले भने 
विमोहितोऽयं जन इश मायया त्वदीयया त्वां न भजत्यनथंदुक् । 
सुखाय दुःखप्रभवेषु सज्जते गृहेषु योषित्पुरुषडच वञ्चितः ॥ ४६॥ 


पदार्थ मायया  मायाद्रारा दुःखप्रभवेषु  दुःखै दुःखको 
ईशा  हे परमेश्वर विमोहितः  मोहित भएको छ स्रोत भएको 

योषित्  स्त्री र अनथंदुक्  असत्य संसारपट्टि गृहेषु च  घरमा वा 

पुरुषः च  पुरुषको रूपमा पनि दृष्टि दिएर गृहस्थाश्रमममा 

रहेको वञ्चितः  ठगिएको यो जीव॒ सज्जते  आसक्त हुन्छ 
अयं  यो त्वां  हजुरलाई 

जनः  सारा लोक जीवात्मा न भजति  भजन गर्दन 

त्वदीयया  हजुरको सुखाय  सुखप्राप्तिको लागि 





ताक्यार्थ हे परमेश्वर ! स्त्री पुरुष रूपमा रहेका यी सारा व्यक्तिहरू हजुरको मायाको कारणले 
मोहित भएका छन्। उनीहरूको दृष्टि संसारपट्टि मात्र छ । त्यसैले ठगिएका उनीहरू हजुरको भजन 
गर्दैनन्। उनीहरू सुख चाहन्छन्, तर दुःख दुःखको स्रोत गृहस्थाश्चरमममा आसक्त भएर लाग्दछन् । 


रव्ध्वा जनो दुखेभमत्र मानुषं कथञ्चिदन्यङ्गमयत्नतोऽनघ । 
पादारविन्दं न भजत्यसन्मतिगृहान्धकूपे पतितो यथा पुः ॥ ५७॥ 


रामालन्द्री टीका 


८४२२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५१ 
पदार्थ मानुषं  मनुष्य शरीरलाई यथा  जसरी 

अनघ  हे निष्पाप प्रभ ठन्प्वा  पाएर पनि परुः  पशुहरू घांसको 
अयत्नतः  प्रयास नगरीकन असन्मतिः  असत्य संसारमा लोभले लम्किंदे जांँदा 
कथञ्चित्  कुनै दैवी अनुग्रहले मन लगाएको अन्धकारमय इनारमा पर्दछछछन्, 
अत्र  यस संसारमा जनः  मानिस त्यसै गरी यी जीव पनि 

दुभ  दुर्लभ पादारविन्दं  भगवान्को गृहान्धकृूपे  घररूपी 

अन्यद्खं  अविकलाङ्ग चरणारविन्दको अन्धकारमय इनारमा 

मन, बुद्धि इन्द्रियादि युक्त न भजति  भजन गर्दन पतितः  पर्दछछ 





ताक्यार्थ हे निष्पाप प्रभु! प्रयास नगरीकन भगवान्को अनुग्रहले यस संसारमा दुर्लभ र 
सवङ्गपूर्ण मनुष्य शरीर पाएर पनि असत्य सांसारिक कुरामा ध्यान दिन्छन् र हजुरको 
चरणारविन्दको सेवा गर्देनन्। जसरी पशुहरू घाँसको लोभले लम्किंदे जांँदा अन्धकारमय इनारमा 


खस्दछन्, त्यसै गरी मनुष्यहरू पनि सुखको खोजीमा घररूपी अन्धकार इनारमा पर्दछन्। 


द    न रार्ज्या  भ्रयोन्नद्धमदस्य 
ममष ककाजत न्फ गता राज्यान्रचान्नद्धमद्स्व भूषतः । 
मत्योत्मबुद्धः सुतदारकोशमष्वासज्जमानस्य दुरन्तचिन्तया ॥ ४८॥ 


पदार्थ मत्यत्मबुद्धेः  मरने स्वभावको दुरन्तचिन्तया  पार नपाइने 
अनित  हि अजेय प्रभ  आत्मबुद्धि गर्ने सांसारिक वस्तुको चिन्ताले 
राज्यश्चियोन्नद्धमद्स्य  सुतदारकोशमूषु  छोरा, पत्नी, एषः कालः  यो समय 
राजलक्ष्मीको एेश्वर्यले मत्त धनसम्पत्ति र जमिनमा निष्फलः  बेकारमा 
भएको आसज्जमानस्य  आसक्त गतः  गयो 

भूपतेः  आपूलाई पृथिवीको भएको 

राजा मान्न मम  म मुचुकुन्दको 





ताक्यार्थ हि अजेय प्रभु ! मेले आफूलाई राजा मानेर राजलक्ष्मीको एेश्वर्यले मत्त भएर यो मर्त्य 
शरीरमा आत्मबुद्धि गर र छोरा, पत्नी, धनसम्पत्ति तथा जमिन आदिमा आसक्त भएर लागेँ। 
उनीहरूके चिन्ता गर, त्यही चिन्तै चिन्ताले अहिलेसम्मको मेरो समय बेकारमा गयो । 


कठेवरेऽस्मिन् घटकुड्यसन्निमे निरूढमानो नरदेव इत्यहम् । 
वृतो रथेभार्वपदात्यनीकपेगौ पय॑टंस्त्वागणयन् सुदु्मदः ॥ ४९॥ 


पदार्थ 


अस्मिन्  यो 


घटकुड्यसन्निमे  विचार गर्दा कठेवरे  शरीरमा 


टो, भित्तोजस्तो 


अहं  म 


नरदेवः इति  राजा हँ भन्ने 
निरूढटमानः  अभिमानले 
भरिएको 


रामालन्द्री टीका 


८९८२३ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५१ 


सुदुमदः  रेश्वर्यको मदले मत्त रथेभाश्वपदात्यनीकपेः  रथ, पर्यटन्  घुम्दै सारा समय 
भएको मैले हात्ती, घोडा र पैदल सेनाहरूले निष्फल बिता 
त्वा  हजुरलाई वृतः  घेरिएर 
अगणयन्  मतलब ने नगरीकनगां  पृथिवीमा 
ताक्यार्थ विचार गर्दा टो र भित्तोजस्तो यो शरीरमा राजा भन्ने अभिमान गर्दै एेश्वर्यको मदले 
मत्त भएको मैले हजुरको कुनै पनि गणना गरिनँ र रथ, हात्ती, घोडा र पैदल सेनाले सर्धं घेरिएर 
पृथिवीमा घुमीघुमी समयलाई बेकारमा बिता । 
विवरण यस श्लोकमा मुचुकुन्दले आफूलाई राजा ठानी व्यर्थमा ने अभिमान गदेषु भनी 
भगवानूसंग प्रार्थना गरेका छन् र आपफूले दुर्लभ मनुष्यजन्मलाई व्यर्थमा नै बिताएकोमा पश्चात्ताप 
पनि गरेका छन्। उनी पुथिवीका राजा हदा देवताहरूको प्रार्थना अनुसार उनीहरूको सहयोग गर्न 
देवलोक गएका धिए । उहीं रहंदारहदै पृथिवीको कालमान अनुसार धरे लामो समय बितिसकेको 
थियो । पृथिवीमा उनको राज्य एवं आफन्तहरू सबै नष्ट भदसकेका धिए । पृथिवीमा उनले आफ्नो 
साम्राज्य समाप्त भटसकेको र नयाँ साम्राज्यको उदय भटडसकेको देखे । कुनै वेलाका चक्रवर्ती 
सम्राट् मुचुकुन्द पथिवीतलमा फरकिंदा एउटा परिचयहीन व्यक्ति हुने थाहा पाए । 

मुचुकुन्दको प्रस्तुत भनादइबाट आपले सोचेका भावहरू कति असत्य एवं क्षणिक हदा 
रहेछन् भनी स्पष्ट भएको छ । यस प्रसङ्बाट पुथिवीको स्वामी को हो भन्ने विषयमा पनि धेरै 
प्रकाश भएको छ । प्रायशः सबे शासकटहरू पुथिवीलाई आफ्नो अधीनमा रहेको र आफ्नो भोग्य 
सम्डन्छन्। अरू ससाना मानिसहरू पनि पृथिवीको ससाना टुक्रामा तेरो र मेरो भनी गडा 
गरिरहेका देखिन्छन् । तर जति अभिमान अनि लडा्दरूगडा गरे पनि के पृथिवीलाई सर्धैका लागि 
कसैले पनि आफ्नो बनाउन सकेको छ? मुचुकुन्द भन्दछन् गां पर्यटन् अर्थात् म पृथिवीमा 
चक्कर लगाडँदे हिंड्दथँ । हात्ती, घोडा र पैदलसेनाको आवाजले पृथिवीलाई नै थर्काडनि गरी 
हिंडदा मेले सम्पूर्ण पुथिवीलाई केवल आफ्नो मात्र ठानेको धिं । त्यो वेलामा अरूकसैलेमयो 
पुथिवीको स्वामी हूँ भन्दा मैले त्यसलाई समाप्त गरिदिन्थैँ। तर ती मेरा सम्पूर्णं घमन्डहरू केवल 
क्षणिक मात्र रहेछन्। म देषख्दै द्ु अहिले यहाँ म जस्त अरू शासक भडसकेका छन्, जो मैले ४ 
आपूलाई यो सम्पूर्ण पुथिवीको एकत्र सम्राट् ठान्छन्। अहिले मेले तिनका अगाडि यो पृथिवी 
मेरो हो भन्नेहो भने मेरो कुन हालत होला ? त्यसैले परृथिवीको स्वामी त वास्तवमा कोही पनि 
हदो रहेनछ । यहो सबे राजाहरू केही दिनका स्वामीहरू हन आदा रहेछन् अनि केटी दिन राज्य 
गरी फेरि पृथिवीम मिल्दा रहेछन् भन्ने मुचुकुन्दको अनुभव यहाँ प्रकट भएको छ । पृथिवीको 
क्षणिक स्वामित्वसम्बन्धी यो दुर्लभ ज्ञान प्राप्त गर्न राजा मुचुकुन्द सौभाग्यशाली हन्। जुन 
परमात्मा सबै जगत्का एक मात्र स्वामी हुनुहुन्छ, उहाँ लाई नगनी धटो जस्तो शरीरमा आत्मबुद्धि 
गरेर अहड़ार गर्नु व्यर्थ हो । आफ्नो जीवन पनि अहिलेसम्म यस्ते भएकाले त्यो पनि व्यर्थ भएको 
धारणा मुचुकुन्दको रहेको छ। आपले कल्पना गरेको सीमित संसार जब ध्वस्त हुन्छ, तब 
मानिसले विचार गर्न थाल्छ। मुचुकुन्दले पनि यही अवस्थामा यस्तो तत्त्वज्ञान प्राप्त गरेका छन्। 





रामालन्द्री टीका 


८०४९४ 


दशम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


अध्याय ५१ 


यसप्रकार मुचुकुन्दले आफ्नो साम्राज्यलाई आर्फैले नष्ट भएको देखी त्यसबाट संसारको क्षणिकता 


नुखी तत्त्वज्ञान पाएका छन् 


नर,   


प्रमत्तसुच्चारातकृत्याचन्तया प्रवृदधरकमि 


४९  ५ 


विषयेषु लालसम् । 


त्वमप्रमत्तः सहसाभिपद्यसे श्ुल्ठेटिहानोऽदिरिवाखुमन्तकः ॥ ५०॥ 


पदार्थ 


प्रवृद्धलोभं  अत्यन्त लोभ 


इतिकृत्यचिन्तया  यसो गरनुपर्छ बढेको हामी जस्तो 


भन्ते चिन्ताले 
ज्र 
उच्चैः  ज्यादै 
प्रमत्तं  प्रमत्त भएको 
 अ सांसारिक 
विषयेषु  सांसारिक विषयमा 
लालसं  आसक्त भएको र 


मानिसलाई 

अप्रमत्तः  अति सावधान 
अन्तकः  कालरूप 

त्वं  हजुरले 

्ुल्लेलिहानः  भोकले जिभरो 





लपलपाएको 

अहिः  सर्पले 

आसु इव  मुसालाई समाते ४ै 
सहसा  जबर्जस्ती 

अभिपद्यसे  ग्रस्त पार्ृहुन्छ 


ताक्यार्थ यसो गर्नुपक्छ भने चिन्ताले ज्यादे प्रमत्त भएका, सांसारिक विषयमा आसक्त भएका 
र विषयमा भोगबुदधिको लालसाले लोभ बढेका हामी जस्ता सांसारिक व्यक्तिलाई कालस्वरूप 
हजुरले भोकाएको सर्पले मुसा समाते फँ च्याप्प समात्नुहुन्छ । 


  


पुरा रथे्हेमपरिष्कृतेश्चरन् मतद्गजेवौ नरदेवसंज्ञितः। 
स एव कालेन दुरत्ययेन ते कठेवरो विट्कृमिभस्मसंज्ञितः ॥ ५१॥ 


पदार्थ 
पुरा  पहिले जीवित 
अवस्थामा 


 नर 


चरन्  घुम्दा जुन शरीर 
नरदेवसंज्ञितः  राजा भनिएर 
सम्मानित हुन्छ 


हेमपरिष्कृतेः  सुनले सजाएको सः एव  त्यही नै 


रथेः  रथहरूदरारा 
मतङ्गजेः वा  अथवा 
हात्तीहरुद्रारा 


कटेवरः  शरीर 
दुरत्ययेन  अलङ्घनीय 
काठेन  कालरूप 





ते  हजुरले समातेपछ्छि 
मरेपछ्ि 

विटकृमिभस्मसंज्ञितः  कुनै 
जन्तुले खाए विष्ठा, सड 
किरार जलाए खरानी बन्दछ 


ताक्यार्थ पहिले जीवित अवस्थामा जुन शरीर सुवर्णादिले सजाइएको रथमा अथवा हात्तीमा 
चदढेर हिंडदा सबेले राजा भनेर सम्मान गर्छन्। त्यही शरीर नै जब बदल्न नसकिने कालरूप 
हजुरले ग्रहण गर्नहन्छ र प्राणरहित बन्दछ अनि त्यो शरीर विष्ठा, किरा वा खरानी भनेर चिनिन्छ। 


  . . ् . 


निर्जित्य दिक्चक्रममभूतविग्रहो वरासनस्थः समराजवन्दितः। 
गृहेषु मेथुन्यसुखेषु योषितां कीडामृगः पूरुष ईश नीयते ॥ ५२ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 

पदार्थ   आपफूसमानका 
ईशा  हे सर्वसमर्थ प्रभु राजाहरूबाट पनि सम्मान पाएर 
दिक्चक्रम्  सारा वरासनस्थः  उच्च सिंहासनमा 
दिर्दिगन्तरलाई बसेको 

निजिंत्य  जितेर पूरुषः  व्यक्ति पनि 


अभूतविग्रहः  शतरुरहित भएर ॒पेधथुन्यसुखेषु  मेथुनसुख प्राप्त 


८२९५ 
अध्याय ५१ 


हुने 

गृहेषु  गृहस्थाश्रममा 

योषितां  स्तरीहरूको 
क्रीडामृगः  वेलौनाको लागि 
पालिएको पशुजस्तो 

नीयते  बन्दछ 





ताक्यार्थ हे प्रभु! सारा दिग्दिगन्तरलाई जितेर शत्रुरहित भई अन्य आफूसमानका राजाहरूबाट 
पनि सम्मान पाएर उच्च सिंहासनमा बसेको व्यक्ति पनि मेथुनसुख प्राप्त हुने गृहस्थाश्रममा र॑दा 


केवल स्त्रीहरूको खेलौना बनेर पाल्तु पशुजस्तो भद्रहेको हुन्छ । 


करोति कमीणि तपस्सुनिष्ठितो निवृत्तमोगस्तदयपेक्षयाददत्। 
पुनव भूयेयमहं स्वराडिति प्रवद्धतषोँ न सुखाय कल्पते ॥ ५३॥ 


पदार्थ ददत्  दान गर्दै 
तपस्सुनिष्ठितः  तपस्याहरूमा कमोणि  शुभकर्महरू 
निष्ठापूर्वक रहेको करोति  गर्द र 
निवृत्तमोगः  विषयभोगलाई पुनः च  फेरि पनि 

पनि छाडेको व्यक्तिले अहं  म 

तदपेक्षया  त्यो अभीष्ट स्वराट्  चक्रवर्ती सम्राट् 
वस्तुको चाहनाले भूयेयम् इति  होऊ भने 


चाहन्छ, यसरी 

परवद्धतष॑ः  तृष्णालाई बढाएको 
व्यक्ति 

सुखाय  सुख प्राप्त गर्न 

न कल्पते  समर्थ हदेन 





ताक्यार्थ आफ्नो अभीष्ट वस्तुको चाहनाले तपस्याहरूमा निष्ठापूर्वक रहेको र विषयभोगलाई 
पनि छडेको व्यक्तिले दान गर्दै अनेक शुभकर्महरू गर्दछछ र फेरि पनि म चक्रवर्ती सम्राट् होऊं 
भन्ने चाहन्छ तर यसरी तुष्णालाई बढाएको व्यक्ति कटहिल्ये सुख प्राप्त गर्न समर्थ हूदेन। 


भवापवगों भ्रमतो यदा भवेज्जनस्य तद्यच्युत सत्समागमः । 
सत्सङ्गमो यहिं तदेव सद्गतो परावरेशे त्वयि जायते मतिः ॥ ५४ ॥ 


पदार्थ 
अच्युत  हे भगवान् 
भ्रमतः  जन्ममृत्यु युक्त 


मिलन हुन्छ 
तहिं  त्यस बखतमा नै 
भवापवगंः  संसारको निवृत्ति 


संसारचक्रमा घुमिरेको भवेत्  हन्छ 

जनस्य  व्यक्तिको यहिं  किनभने 

यदा  जहिले सत्सङ्गमः  जहिले सज्जनको 
सत्समागमः  सज्जनहरूसंग स ङ्गतमा गडन्छ 


तदा एव  त्यतिखेर नै 
परावरेशो  कार्य र कारणरूप 
सबका स्वामी 

सद्गतो  साधुहरूको परम 
गतिस्वरूप 

त्वयि  हजुरमा 





मतिः  बुद्धि 


रामालन्द्री टीका 


८४२६ 


दशम स्कन्ध 


जायते  लार्दछछ 


श्रीमद्भागवत 


अध्याय ५१ 


तवाक्यार्थ हे भगवान् ! जन्ममृत्युयुक्त संसारचक्रमा घुमिरहेका व्यक्तिहरूले जब सज्जनहरूको 
सङ्गत प्राप्त गर्दछन्, तब दुःखयुक्तं संसारबाट दु पार्ंछन्। किनभने सत्सङ्गत प्राप्त भएपचछि 
सन्तहरूको गतिस्वरूप हुनुभएका अनि कार्य र कारणभन्न्दा माथि रहेका हजुरमा चित्त लाग्दछछछ । 


नः र राज्यातुबन्धापगमो  कः 
मन्ये ममानुग्रह ईडा ते कृतो न यदुच्छया । 
यः प्राथ्येते साघुभिरेकचर्यया वनं विविक्षदुभिरखण्डभूमिपेः ॥ ५५॥ 


पदार्थ 
ईदा  हे प्रभ 


मम  मेरा लागि 
अनुग्रहः  अनुग्रह नै हो भनेर 


यदुच्छया  अनायास नै मेरो मन्ये  मैले मानेको चु 
राज्यानुबन्धापगमः  राज्यरूपी यः  जो राज्यबाट द्ुट्कारा 


बन्धन द्ुटाउने काम 
ते  हजुारा 
कृतः  गरिएको छ यो 


पाऊं भन्ने कुरा 
साधुभिः  साधुस्वभाव भएका 
एकचयंया  एक्लै घुमर 





वनं  वनमा 

विविक्षदुभिः  प्रवेश गर्न चाहने 
अखण्डभूमिपेः  ठलाठला 
चक्रवर्ती राजाहरूद्रारा 

प्राथ्यते  इच्छा गरिन्छ 


ताक्यार्थ हे भगवान् ! हजुरले अनायास मेरो राज्यरूपी बन्धन द्ुटाइदिनुभएको छ । यो त मेले 
हजुरको अनुग्रह नै सम्रएिको द्रु । किनभने जुन बन्धन द्ुटाउनको लागि वनमा एक्लै तपस्याका 
लागि जान चाहने साधुस्वभावका चक्रवर्तीं राजाहरू इच्छा गर्दछछन्। 


न कामयेऽन्यं तव पाद्सेवनादकिञ्चनप्राथ्यंतमाद् वरं विभो । 
आराध्य कस्त्वां ह्यपवग॑दं हरे वृणीत आर्यो वरमात्मबन्धनम् ॥ ५६ ॥ 


पदार्थ 

विभो  हे सर्वव्यापक प्रभ 
अकिञ्चनप्राथ्यंतमात्  सारा 
भोग त्यागेका व्यक्तिहरूद्रारा 
पनि चाहना गरिने 

तव  हजुरको 

पादसेवनात्  चरण सेवादेखि 
अन्यं  अरू 


वरं  वर 

न कामये  म चाहन्नँ 

हरे  हे दुःखनाशक प्रभु 
हि  निश्चयनै 

अपवरगदं  मोक्ष प्रदान गर्ने 
त्वां  हजुरलाई 

आराध्य  आराधना गरेर 
कः  कुन 





आयः  उत्कृष्ट व्यक्तिले 
विवेकीले 

आत्मबन्धनं  आफ्नो 
बन्धनरूप 

वरं  वर 

वृणीत  वरण गर्ला माग्ला 


ताक्यार्थ हे सर्वव्यापक प्रभु! सारा प्रपञ्चका भोगविलासलाई त्यागेका व्यक्तिहरुद्रारा पनि 
चाहना गरिने हजुरको चरणको सेवादेखि बाहेक कुनै वर पनि म चाहन्नँ, हे भगवान् ! मोक्ष दिने 
हजुरलाई प्रसन्न बनाएर कुन चाह विवेकीले आपफूलाई बन्धनमा पार्ने विषय रोज्ला र ? 


रामालन्द्री टीका 


८८२७ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय १ 


तस्माद् विसृज्यारिष ईश सवंतो रजस्तमःसत्त्वगुणानुबन्धनाः। 
निरञ्जनं निगुणमद्वयं परं त्वां ज्ञप्तिमात्रं पुरुषं व्रजाम्यहम् ॥ ५७ ॥ 





पढार्थ आशिषः  आशीर्वादरूप निगुणं  गुणातीत 

ईरा  हे सर्वसमर्थ प्रभु कामनाहरूलाई ज्ञाप्तिमात्रं  केवल ज्ञानस्वरूप 
तस्मात्  त्यसकारण हजुरको सवतः  सवै प्रकारले अद्वयं  अद्वितीय 

चरणसेवा नै सर्वोपरि भएकाले विसृज्य  त्यागेर परं पुरुषं  परम पुरुष 
रजस्तमःसत्वगुणानुबन्धनाः  अहं  म त्वां  हजुरको शरणमा 
रजोगुण, तमोगुण र सत्तवगुणसंग।निरज्जनं  मायासंग थोर पनि बजामि  पर्दहु 

सम्बन्ध राख्ने सम्बन्ध नभएको मलरहित 


ताक्यार्थ हे भगवान् ! हजुरको चरणसेवा नै सर्वोपरि भएकाले सत्त्व, रज र तम यी गुणहरूसंग 
सम्बन्ध राख्ने सारा कामनाहरूलाई सबे प्रकारले त्यागेर म माया र मायाको कार्यसंग कुनै 
सम्बन्ध नभएको गुणातीत केवल ज्ञानस्वरूप अद्वितीय परमपुरुष हजुरको शरणमा पर्दष्ु। 


चिरमिह वृजिना्त॑स्तप्यमानोऽनुतपे 
रवितृषषडमित्रोऽलन्पशान्तिः कथञ्चित् । 

रारणद् समुपेतस्त्वत्पदान्जं परात्मन् 
अभयमृतमशोकं पाहि मापन्नमीश ॥ ५८ ॥ 


पदार्थ अवितृषषडमित्रः  विषयको ऋतं  मत्युरहित र 
रारणद  हे शरणदाता तृष्णा शान्त नभएका पांच अशोकं  शोकरहित 
परात्मन्  हे परमेश्वर ज्ञानेन्द्रिय र मन इन्द्रियरूप छ त्वत्पदान्जं  हजुरको 

इह  यो संसारमा ओटा शत्रुदारा सताइएको मेले चरणकमलको शरणमा 
चिरं  अनादि कालदेखि अरब्धरान्तिः  कटहिल्यै शान्ति समुपेतः  आएको चु 
वृजिनातंः  दुःखले पीडित पादनं आपन्नं  शरणमा आएको 
भएको र ईशा  हे प्रभु मा  मलाई 

अनुतापः  कर्मवासनाको कथञ्चित्  कुनै किसिमले पाहि  रक्षा गर्नुहोस् 
तापले अनि हजुरको कुनै अनुग्रहले 

तप्यमानः  सन्तप्त भएको तथाअभयं  भयरहित 





ताक्यार्थ हे शरणदाता परमेश्वर ! म यस संसारमा अनादि कालदेखि दुःखले पीडित भएको हु 
र कर्मवासनाको तापले उडेको दुं । विषयको तुष्णाबाट शान्त नभएका मेरा यी शत्रुरूप छ ओटा 
पांच ज्ञानेन्द्रिय र मन इन्ियहरूले मलाई सर्धँ सतादरहेका छन् । त्यसैले मैले कहिल्यै पनि शान्ति 


रामालन्द्री टीका 


४४२८ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५१ 


पाटनं । हे प्रभु! अहिले हजुरको अनुग्रहले भयरहित, मत्युरहित र शोकरहित हजुरको चरणको 
सन्तिधिमा म प्राप्त भएको द्रु । हजुरको शरणमा परेको मलाई रक्षा गर्नुहोस् । 

श्रीभगवानुवाच भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभयो 

साव॑भोम महाराज मतिस्ते विमलोजिंता । 


न्रे,  


वरेः प्रलोभितस्यापि न कामेर्विंहता यतः ॥ ५९॥ 


पदरथ ऊर्जिता  परमार्थदर्शनमा कामेः  भौतिक सम्पत्तिदेखि 
सा्व॑भोम  हे एकत्र राज्य गर्नेसमर्थ पनि छ मोक्षसम्मका कामनाहरूद्रारा 
महाराज  हे चक्रवर्ती सम्राट् यतः  किनभने पनि 

ते तिम्रो वेरः  वरहरूद्रारा न विहता  विचलित भएन 
मतिः  बुद्धि प्रोभितस्य अपि  प्रलोभन 

विमला  अत्यन्त शुद्ध छ र देखारंदा पनि 





ताक्यार्थ हे सार्वभौम चक्रवर्ती सम्राट् मुचुकुन्द ! तिम्रो बुद्धि अत्यन्त शुद्ध छ र परमार्थदर्शनमा 
समर्थ पनि छ किनभने मैले वरहरू दिने प्रलोभन देखारँदा पनि तिम्रो बुद्धि ती कामनाहरूद्वारा 
विचलित भएन। 


प्ररोभितो बेरेय॑तत्वमप्रमादाय विद्धि तत्। 
न धीर्मैस्येकमभक्तानामाश्षी्ििंद्यते क्वचित् ॥ ६० ॥ 





पदार्थ अप्रमादाय  सावधान गराउन धीः  बुद्धि 

वेरैः  विविध वरहरू देखाएर हो भनेर आञ्चीभिः  विषयका 
यत्  जो विद्धि  बुरु किनभने लोभहरुद्रारा 

त्वं  तिमी मयि  ममा क्वचित्  कहिल्यै पनि 
प्रलोभितः  लोभ्याइयौ एकान्तभक्तानां  अनन्य भक्ति न मिद्यते  विचलित हदेन 
तत्  त्यो गर्ने भक्तहरूको 


ताक्यार्थ मेले जो तिमीलाई वर माग भनेर प्रलोभन देखाणएँं यो सबै तिमीलाई सावधान 
गराउनको लागि हो, किनभने जो ममा अत्यन्त भक्ति लगाएर अनन्य भक्त भएको छ उसको बुद्धि 
विषयका लोभहरुद्रारा कहिल्यै पनि विचलित हदेन । 


युञ्जानानामभक्तानां प्राणायामादिभिमंनः। 
अक्षीणवासनं राजन् दुश्यते पुनरुत्थितम् ॥ ६९॥ 


रामालन्द्री टीका 


८७८२९ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५१ 


आदिको सहायताले 
युञ्जानानां  निरोधका लागि 
प्रयास गर्ने व्यक्तिहरूको 


पदार्थ 
राजन्  हे राजा मुचुकुन्द 
अभक्तानां  अभक्तको यदि 


पुनः  फेरि 
उत्थितं  कुनै अवसरमा 
विषयतिर अभिमुख भएको 





कोही मेरो अभक्त छ भने मनः  मन चाहं दुश्यते  देखिन्छ 
तिनको अक्षीणवासनं  वासना पूरा 
प्राणायामादिभिः  प्राणायाम नभइसकेको हुनाले 


तवाक्यार्थ हे राजा मुचुकुन्द ! यदि कोही मेरो अभक्त छ र उसले केवल प्राणायाम आदि 
हठयोगको बलले मनलाई निरोध गर्ने प्रयास गरेको छ भने त्यो मन वासनाशून्य नभएकोले कुनै 
अवसरमा फेरि विषयतिर अभिमुख भएको देखिन्छ । 

विवरण यस श्लोकमा भक्तिविना केवल हठयोग आदिद्राया मन पर वासनारहित नहूने 
बताइएको छ। प्राणायाम आदि बाहिरी उपायहरुद्रारा मनका वासनाहरू नष्ट हँदेनन्, केवल 
रोकिन्छन् मात्र । त्यसैले मनमा रहेका वासनाहरूलाई नष्ट गर्न त भक्ति ने हुनुपर्दछ। भक्तिद्रारा 
पर्लिएको चित्त वासनाको आग्रहबाट मुक्त हुन्छ, त्यसपचछ्छि त्यसमा संसारवासनाको छाप लाग्देन। 
त्यसैले यहाँ अभक्त व्यक्तिहरूको वासना पूर्ण रूपले कहिल्यै क्षीण नहूुने अनि भक्तहरूका सबै 
वासना तत्काल नै शान्त हुने कुरा बतादइएको छ। 


विचरस्व महीं कामं मय्यावेरितमानसः। 
अस्त्वेव नित्यदा तुभ्यं भक्तिमंय्यनपायिनी ॥ ६२॥ 





पदार्थ कामं  इच्छा अनुसार अयनपायिनी  वासनाशून्य 
मयि  ममा विचरस्व  घुम निर्मल 

आवेशितमानसः  चित्त तुभ्यं  तिमीलाई भक्तिः  भक्ति 

लगाएका तिमी नित्यदा  सधं अस्तु एव  रही नै रहोस् 
महीं  पृथिवीमा मयि  ममा 


वाक्यार्थ हे राजा ! तिमी ममा चित्त लगाएर इच्छा अनुसार पृथिवीमा घुम । तिग्नो वासनाशून्य 
निर्मल भक्ति ममा सर्धं लागिरहोस्। 


क्षात्रधर्मस्थितो जन्तून् न्यवधीमृंगयादिमिः। 
समाहितस्तत् तपसा जह्यघं मदुपाभ्रितः ॥ ६३॥ 


पदार्थ जन्तून्  धरे पशुहरूलाई तत्  त्यो 
क्षात्रधमस्थितः  क्षत्रिय धर्ममा न्यवधीः  मायौ यसैले अघं  पापलाई 


रहेका तिमीले मदुपाभ्ितः  मेरो उपासना गर 
मृगयादिमिः  शिकार आदिद्रारासमाहितः  संयमी भई 





तपसा  तपस्याद्रारा 
जहि  नाश गर 


रामालन्द्री टीका 


८८३० 


दशम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


अध्याय ५१ 


वाक्यार्थ हे राजा ! तिमीले क्षत्रियधर्मको पालना गर्दा धेर पशुहरूलाई मारेका छौ । त्यसैले मेरो 
उपासना गरेर अत्यन्त संयमी भई तपस्याद्रारा त्यो पापलाई नाश गर। 


जन्मन्यनन्तरे राजन् स्व॑भूतसुहत्तमः। 


भूत्वा द्विजवरस्त्वं वे मामुपेष्यसि केवलम् ॥ ६ ॥ 


पदार्थ 

राजन्  हे राजा मुचुकुन्द 
अनन्तरे  अर्को 

जन्मनि  जन्ममा 

त्वं  तिमी 


  सम्पूर्ण 


प्राणीहरूको हितैषी 


द्विजवरः  श्रेष्ठ ब्राह्मण 
भूत्वा  भएर 

र 

वे  निश्चयनै 





केवलं  केवल विशुद्ध विज्ञान 
स्वरूप 

मां  मलाई 

उपेष्यसि  प्राप्त ग्नौ 


ताक्यार्थ हे राजा मुचुकुन्द ! अब अर्को जन्ममा तिमी सम्पूर्ण प्राणीहरूको हितैषी ब्राह्मण भएर 
जन्मनी र विशुद्ध विज्ञानस्वरूप मलाई प्राप्त गर्नछौ । 


इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे उत्तराधें 


मुचुकुन्दस्तुतिनौमेकपञ्चाडशत्तमो ऽध्यायः ॥ ५९॥ 


रामालन्द्री टीका 


८४३१ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५२ 


अथ दिपञ्चारात्तमोऽध्यायः 
भगवान् बलरामको विवाह र श्रीकृष्णलाई रुकिमिणीको सन्देश 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
इत्थं भ लुयरहीतो क 

इत्थं सो ऽनुग्रहीतोऽङ्ग कृष्णेनेक्ष्वाकुनन्दनः। 

तं परिक्रम्य सन्नम्य निरचक्राम गुहामुखात् ॥ १॥ 
पदार्थ सःती सन्नम्य  प्रणाम गरेर 
अद्खं  हे प्रिय परीक्षित् इक्ष्वाद्ुनन्द्नः  इक्ष्वाकु कुलमा गुहामुखात्  गुफाको मुखबाट 
कृष्णेन  भगवान् श्रीकृष्णद्रारा उत्पनन मुचुकुन्द निर्चक्राम  निस्किए 
इत्थं  यसरी तं  उहाँ भगवान् श्रीकृष्णलाई 
अनुग्रहीतः  अनुग्रह गरिएका परिक्रम्य  परिक्रमा गरेर र 
वाक्यार्थ हे प्रिय परीक्षित् ! भगवान् श्रीकृष्णद्वारा यसरी अनुग्रह गरिएका ती इक्ष्वाकु कुलमा 
उत्पन्न राजा मुचुकुन्द भगवान् श्रीकृष्णलाई परिक्रमा गरी प्रणाम गरेर गुफाबाट निस्किए। 





स वीक्ष्य श्चुल्लकान् मत्यान् पन् वीरुदनस्पतीन्। 
मत्वा कलियुगं प्राप्तं जगाम दिशमुत्तराम् ॥ २॥ 





पदार्थ पद्यून्  पशुहरूलाई र प्राप्तं  प्राप्त भएको 

सः  ती राजा मुचुकुन्दले वीरुहनस्पतीन्  लता, मत्वा  बुर 

क्षुल्लकान्  गुण र प्रमाण वनस्पतिहरूलाई पनि उत्तरां दिशं  उत्तर दिशातिर 
दुबेमा क्षव्र वीक्ष्य  देखेर जगाम  लागे 

मत्योन्  मानिसहरूलाई कलियुगं  कलियुग 


ताक्यार्थ त्यसपच्ि ती राजा मूचुकुन्दले गुण र प्रमाण दुबे दृष्टिले क्षुद्र मानिस, पशुपक्षी, वृक्ष 
र वनस्पतिहरूलाई देखेर अब कलियुग लागे भन्ने विचार गरी तपस्याका लागि उत्तर दिशातिर 
लागे। 


भ्रद्धायुतो भ धीरो  ध 
तपः धीरो निःसङ्गो मुक्तसंशयः। 
समाधाय मनः कृष्णे प्राविदाद् गन्धमादनम् ॥ ३॥ 


पदार्थ भएका निःसङ्गः  आसक्तिरहित 
तपश्रद्धायुतः  तपस्यामा श्रद्धा धीरः  धैर्यशाली मुक्तसंशयः  तत्त्वको 


रामालन्द्री टीका 


८४३२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५२ 


विषयमा सन्देह नभएका राजा कृष्णे  भगवान् श्रीकष्णमा पर्वततिर 
मुचुकुन्दले समाधाय  लगाएर प्राविशत्  प्रवेश गरे 
मनः  आफनो मनलाई गन्धमादनं  गन्धमादन 


ताक्यार्थ तपस्यामा अत्यन्त श्रद्धा भएका, धैर्यशाली, आसक्तिरहित तथा संशयबाट मूक्त भएका 
राजा मुचुकुन्द आफ्नो मन भगवान् श्रीकृष्णमा लगाएर गन्धमादन पर्वततिर प्रवेश गरे । 


बदयौश्रममासाद्य नरनारायणाख्यम्। 
सवंदन्दसहः शान्तस्तपसाराधयद्धरिम् ॥ ४ ॥ 


पदार्थ आसाद्य  पुगेर तपसा  तपस्याद्रारा 
नरनारायणाख्यं  भगवान् सव॑दन्दसहः  सुखदुःख आदि हरिम्  भगवान् श्रीहरिलाई 
नरनारायणको निवासस्थान सारा द्रन्ढलाई सहन गरेर आराधयत्  आराधना गर्न लागे 
बदयौश्रमं  बदरिकाश्चरममा शान्तः  शान्त भई 





ताक्यार्थ नरनारायणको नित्य निवासस्थान भएको बदरिकाश्चरममा पुगेर राजा मुचुकुन्दले सारा 
द्न्द्रलाई सहन गर्द शान्त भई तपस्याद्रारा भगवान् श्रीहरिको आराधना गर्न लागे । 


भगवान् पुनराज्य पुरीं यवनवेष्टिताम् । 
हत्वा म्टेच्छबटं निन्ये तदीयं द्वारकां घनम् ॥ ५॥ 





पदार्थ पुरीं  मथुरा नगरीमा तदीयं  तिनीहरूका 
भगवान्  भगवान् श्रीकृष्णले आव्रज्य  आएर घनं  धन 

पुनः  फेरि म्टेच्छवटं  सारा म्लेच्छ द्वारकां  द्वारकातिर 
यवनवेष्टितां  यवनको सेनाहरूलाई निन्ये  लैजानुभयो 
सेनाद्रारा धेरिएको हत्वा  मारेर 


ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्ण पनि फेरि यवनसेनाद्रारा घेरिएको मथुरानगरीमा जानुभयो र ती 
सारा म्लेच्छ सेनाहरूलाई मारी तिनीहरूका धनसम्पत्ति लिएर द्वारकातफं जानुभयो । 


      


नीयमाने धने गोभिनैभिर्चाच्युतचोदितेः। 
आजगाम जरासन्धस््रयोविंशत्यनीकपः ॥ ६॥ 





पदार्थ गोभिः  गोरुहरूलाई बोकाएर अक्षौहिणी सेना साथमा लिई 
अच्युतचोदितेः  भगवान् घने  सम्पत्ति जरासन्धः च  जरासन्ध पनि 
श्रीकृष्णद्रारा लगाइएका नीयमाने  लैजोदै गरदा अठटारौँ पटक 

नृभिः  मानिसहरूद्रारा त्रयोविंशत्यनीकपः  तेईस आजगाम  युद्धका लागि 


रामालन्द्री टीका 


८०८३२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५२ 


आद्पुग्यो 


ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णको प्रेरणाले उहाँका मानिसहरूले गोरुलाई बोकाई द्रारकातिर 
सम्पत्ति लैँजादे गर्दा मगधराज जरासन्ध तेईस अक्षौहिणी सेना लिएर युद्ध गर्न आद्पुग्यो । 


  भ ४ ५  न्द माधवो न 
विलोक्य वेगरभसं रिपुसेन्यस्य माधवो । 
मनुष्यचेष्टामापन्नो राजन् दुद्रवतु्र॑तम् ॥ ७ ॥ 


पदार्थ विलोक्य  देखेर रतं  छिटिचिटो 
राजन्  हे राजा परीक्षित् मनुष्यचेष्टाम् आपन्नो  युद्धभूमिनाट 


रिपुसेन्यस्य  शत्रुसेनाको सामान्य मनुष्यले ४ लीला गर्द दुद्रवतुः  भाग्नुभयो 
वेगरभसं  प्रभावशाली वेगलाई माधवो  श्रीकृष्ण र बलराम 
ताक्यार्थ हे परीभ्ित् ! शत्रुपक्षको सेनाको प्रबल वेगलाई देखेर मनुष्यको जस्तो काम गर्नृहुने 
भगवान् श्रीकृष्ण र बलराम युद्धभूमिबाट छिटोिटो भाग्नुभयो । 





विहाय वित्त प्रचुरमभीतो भीरुभीतवत्। 
पद्भ्यां पदुमपलाश्ाभ्यां चेरतुबहुयोजनम् ॥ ८ ॥ 





पढार्थ प्रचुरं  धरे पद्भ्यां  पाडद्रारा 

अभीतो  वास्तवमा नडराए वित्तं  धनसम्पत्तिलाई बहुयोजनं  धेर योजन टढा 
पनि भगवान् श्रीकृष्ण र बलराम विहाय  छाडेर चेरतुः  पुग्नुभयो 
भीरुभीतवत्  कायर जस्तो पदुमपठाशाभ्यां  कमलका 

अत्यन्त डराए यै गरी पात जस्ता कोमल 


ताक्यार्थ वास्तवमा नडराए पनि भगवान् श्रीकृष्ण र बलराम कायर ॐ अति उराए गरी 
सारा लैजान लागेका धनसम्पत्तिलाई छोडेर कमलका पात जस्ता कोमल खुट्राले हिंडर 
युद्धभूमिबाट धरे योजन टाढा पुग्नुभयो । 


पलायमानो तो दुष्ट्वा मागधः प्रहसन् बली । 
अन्वधावद् रथानीकेरीशयोरप्रमाणवित् न ९ 
ट् रथानीकेरीरायोरप्रमाणवित्॥ ९॥ 





पदार्थ बली  बलशाली प्रहसन्  हाँस्वै 

ईङयोः  भगवान् श्रीकृष्ण र॒ मागधः  मगधनरेश जरासन्ध रथानीकैः  रथ र सेनाहरू 
बलरामको पलायमानो  भागिरहेका सहित 

अप्रमाणवित्  प्रभावलाई तो  ती दुई भाइलाई अन्वधावत्  पचक्िपछछि दौडियो 
नवृषेको दष्ट्वा  देखेर 


रामालन्द्री टीका 


८४२० 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५२ 


ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्ण र बलरामको प्रभावलाई नवबुफेको महाबली जरासन्धले भागिरहेका 
श्रीकृष्ण र बलरामलाई देखेर हाँस्दे सेना र रथ सहित पछि लाग्यो । 


पद्रत्य दूरं संश्रान्तो तङ्गमारुहतां गिरिम् । 
प्रवषणाख्यं भगवान् नित्यदा यत्र वषति ॥ १०॥ 





पढार्थ प्रवषणाख्यं  प्रवर्षण नाम॒ यत्र  जुन पहाडमा 

दूरं  धैरे टाढा गरेको नित्यदा  सवै 

प्रद्रुत्य  भागेर तुद्घं  अति अग्लो भगवान्  भगवान् पर्जन्यले 
संभ्रान्तो  थाकेका श्रीकृष्ण र गिरिम्  पहाडमा वति  वर्षा गर्दछछन् 
बलराम आरुहतां  चदनुभयो 


ताक्यार्थ धेरै टाढा भागेर गइसकेपच्ि भगवान् श्रीकृष्ण र बलराम थाक्नुभयो र एउटा अग्लो 
प्रवर्षण नाम गरेको पहाडमा चदुनुभयो । जहाँ भगवान् पर्जन्यले सध वर्षा गर्दछन् । त्यसकारण नै 
पहाडको नाम प्रवर्षण रहेको धियो । 


स निलीनावाज्ञाय 


गिरो निलीनावाज्ञाय नाधिगम्य पदं नृप । 
ददाह गिरिमेधोभिः समन्तादग्निमुत्सृजन् ॥ ९॥ 


पदार्थ पदं  कते गएको पदचिह्न॒ एघोभिः  दाउराको धुप्रोद्रारा 
नृप  हे राजा परीक्षित् न अधिगम्य  नदेखेर गिरिम्  पहाडलाई 
गिरो  प्रवर्षण पहाडमा समन्तात्  चार तफबाट ददाह  जलाइदियो 


निलीनो  दुबे जना लुकेको अग्निं  आगो 
आज्ञाय  थाहा पाएर र उत्सृजन्  लगावै 
ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! त्यसपछि जरासन्धले ती दुबे श्रीकृष्ण र बलराम कते गएको पदचिह्व 
नदेखेपचछ्छि त्यही पहाडमा लुकेको निश्चय गययो र धरे दाउरया जम्मा पारेर चारे तफबाट प्रवर्षण 
पहाडमा आगो लगाइदियो । 





तत उत्पत्य तरसा दद्यमानतरादुभो । 
दशेकयोजनेोततङ्गान्निपेततुरधो भुवि ॥ १२॥ 





पदार्थ तरसा  वेगले योजन अग्लो गडबाट 
दद्यमानतयरात्  किनार उदन उत्पत्य  उफ़िएर जरासन्धको सेनालाई नाघ्यै 
लागेको प्रवर्षण पहाडबाट ततः  त्यो अधः मुवि  तल भू्देमा 
उभौ  ती दुई भाद ददोकयोजनोततद्गात्  एघार निपेततुः  हाम फाल्नुभयो 


रालालन्द्री टीका 


८८३५ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५२ 


वाक्यार्थ प्रवर्षण पहाडको किनार उदन थालेपछि ती श्रीकृष्ण र बलराम दुबे एघार योजन 
अग्लो त्यो पहाडबाट जरासन्धका सेनालाई नाघ्दै तल भूद्द॑मा हाम फाल्नुभयो । 


अलक्ष्यमाणो रिपुणा सानुगेन यदत्तमो । 
स्वपुरं पुनरायातो समुद्रपर्खिां नृप ॥ १३॥ 





पदार्थ अलक्ष्यमाणो  पत्ता लगाउन पुनः  फेरि 

नृप  हे राजा परीक्षित् नसकिएका समुद्रपरिखां  समुद्रले घरिएको 
सानुगेन  सेना सहित भएको यदत्तमौ  यदु्ष्ठ श्रीकृष्ण र॒स्वपुरं  आपनो नगर द्वारकामा 
रिपुणा  शत्रु जरासन्धद्रारा बलराम आयातो  आउनुभयो 


वाक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! सारा सेनाले सहित धेरेर बसिरहेको शत्रु जरासन्धले पत्ते नपाईकन 
श्रीकृष्ण र बलराम समुद्रले घेरिएको आफ्नै नगर द्वारकामा आडनुभयो । 


   द्ग्धाविति    
स ञप द्ग्ावात मृषा मन्वाना बरूकशवा । 
बलमाकृष्य सुमहन्मगधान् मागधो ययो ॥ ९४ ॥ 


पदार्थ बरकेशवो  बलराम र श्रीकृष्ण सुमहत् बरं  विशाल सेनालाई 
सःत्यो दग्धो इति  डटे भन्ने आकृष्य  फ्कएर 

मागधः अपि  मगधनेरेश मृषा  गलत मगधान्  मगधदेशतिर नै 
जरासन्ध पनि मन्वानः  विचार गर्दै ययो  गयो 





वाक्यार्थ मगधको राजा जरासन्ध पनि अब यी दुई श्रीकृष्ण बलराम उदढेर मरे भन्ने गलत 
विचार गरेर आपफ्ना सारा सैन्यबललाई फक आपने मगधदेशतिर फर्कियो । 


आनतीधिपतिः श्रीमान् रेवतो रेवतीं सुताम् । 
ब्रह्मणा चोदितः प्रादाद् बलायेति पुरोदितम् ॥ १५॥ 


पदार्थ भ  रेश्वर्यसम्पन्न प्रादात् इति  दिए भने कुरा 
ब्रह्मणा  ब्रह्माजीबाट रेवतः  रेवतले पुरा उदितम्  मद्वारा पहिले 
चोदितः  प्रेरणा पाएका सुतां  छोरी नै भनियो 

आनतौधिपतिः  आनर्व देशका रेवतीं  रेवतीलाई 

राजा बलाय  बलरामलाई 





ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! आनर्तं देशका राजा एेश्वर्यशाली रेवतले ब्रह्माजीको आज्ञा अनुसार 
आपनी छोरी रेवतीलाई बलरामसंग विवाह गरिदिए भन्ते कुरा मेले पहिले नवमस्कन्ध, 


रामालन्द्री टीका 


४०२६ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५२ 
तृतीयाध्याय, ३६ मा नै भनिसकेँ । 

भगवानपि गोविन्द् उपयेमे कुरूदह । 

वेदीं  भीष्मकसुतां अऽ   

वेदर्भी भीष्मकसुतां श्रियो मात्रां स्वयंवरे ॥ १६ ॥ 

प्रमथ्य तरसा राज्ञः शाल्वादीश्चेद्यपक्षगान् । 

पश्यतां सवंलोकानां ताक्ष्यपुत्रः सुधामिव ॥ १७॥ 


पढार्थ  विदभ्वेशमा जन्मिएकी राज्ञः  राजाहरूलाई 

कुरूढह  हे कुरुश्रेष्ठ परीक्षित् भीष्मकसुतां  भीष्मककी छोरी प्रमथ्य  हराएर 

भगवान्  भगवान् रुक्मिणीलाई ताक्ष्यपुत्रः  गरुडले 
गोविन्दः अपि  श्रीकृष्णले पनिस्वयंवरे  स्वयंवरको अवसरमा सुधाम् इव  अमृत लगे छठ 
सवंलोकानां  सबै मानिसहरूले तरसा  जनर्जस्ती उपयेमे  हरण गरेर विवाह 
पर्यतां  हर्दा चेद्यपक्षगान्  शिशुपालका पक्ष गर्नुभयो 

श्रियः  लक्ष्मीजीको लिने 

मात्रां  अवतारस्वरूप शाल्वादीन्  शाल्व आदि 





ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! भगवान् श्रीकृष्णले पनि सबेले ठेर्दाहेर्दै साक्षात् लक्ष्मीको अवतार 
विदर्भ देशकी राजकुमारी भीष्मकपुत्री रुक्मिणीलाई स्वयंवरको अवसरमा शिशुपालपक्षीय शाल्व 
आदि राजाहरूलाई युद्धमा हराएर गरुडले अमृत हरण गरे ४ हरण गरेर विवाह गर्नुभयो । 
टिप्पणीं गरूडले स्वर्गका सम्पूर्ण देवताहरूलाई हराएर अमृत हरण गरेको प्रसङ्ग महाभारत 
आदिपर्वको उनान्तीसौँ अध्यायमा वर्णन गरिएको छ। 


राजोवाच राजा परीक्षित्ले भन्नुभयो 

भगवान् भीष्मकसुतां रुक्मिणीं रुचिराननाम् । 

राक्षसेन विधानेन उपयेम इति श्रुतम् ॥ ८ ॥ 
पदार्थ भएकी उपयेमे इति  विवाह गर्नुभयो 
भगवान्  भगवान् श्रीकृष्णले रुक्मिणीं  रुक्मिणीलाई भन्ने कुरा 


भीष्मकसुतां  भीष्मककी छोरी राक्षसेन विधानेन  हरण गरेर श्रुतम्  सुनेका छँ 
रुचिराननां  सुन्दर अनुहार राक्षस विधिले 


ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णले राजा भीष्मककी छोरी सुन्दरी रुक्मिणीलाई हरण गरेर राक्षस 
विधिले विवाह गर्नुभयो भन्ने कुरा हामीले सुनेका छँ । 





रामालन्द्री टीका 


४४२७ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५२ 
भगवञ्छ्रतुमिच्छामि कृष्णस्यामिततेजसः। 
यथा मागधराल्वादीन् जित्वा कन्यामुपाहरत् ॥ १९॥ 


पदार्थ शाल्व आदि राजाहरूलाई अमिततेजसः  परम तेजस्वी 
भगवन्  हे भगवान् जित्वा  जितेर कृष्णस्य  भगवान् श्रीकृष्णको 
यथा  जसरी भगवान् कन्यां  कन्या रुक्मिणीलाई चरित्रलाई 

श्रीकृष्णले उपाहरत्  हरण गर्नुभयो, ती श्रोतुं  सुन्न 
मागधघशाल्वादीन्  जरासन्ध, सबै इच्छामि  चाहन्ु 





ताक्यार्थ हे प्रभु! भगवान् श्रीकृष्णले जसरी ती जरासन्ध, शाल्व आदि राजाहरूलाई पराजित 
गरी रुक्मिणीलाई हरण गर्नुभयो, परम तेजस्वी श्रीकृष्णका ती सबे चरित्र म सुन चाहन्छु। 


ब्रह्यन् कृष्णकथाः पुण्या माध्वीर्टोकमरापहाः। 
को नु तुप्येत श॒ुण्वानः श्रुतज्ञो नित्यनूतनाः ॥ २०॥ 


पदार्थ पाप लाई पखालिदिने र रुण्वानः  सुन्दासुन्दै 
ब्रह्मन्  हे ब्रह्म्णि नित्यनूतनाः  सर्धँ नयां नयाँ कः श्रुतज्ञः  कुन चाहं रसिक 
पुण्याः  अति पवित्र लाग्ने नु  निश्चय नै 

माध्वीः  अति मिटो कृष्णकथाः  श्रीकृष्णका तुप्येत  तप्त होला 
लोकमलापहाः  सबैको मल चरित्रका कथाहरूलाई 





ताक्यार्थ हे ब्रह्मर्षि शुकदेव ! अति पवित्र, सुन्नमा मिटो र सारा लोकको पाप पखालिदिने, 
जति सुने पनि सर्धं नयाँ लाग्ने श्रीकृष्णका चरित्रलाई सुनेर कुन चार्हिं रसिक व्यक्ति तृप्त होला 
र? 


श्रीडुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
राजासीद् भीष्मको नाम विदभोधिपतिमंहान्। 
तस्य पञ्चाभवन् पुत्राः कन्यका च वरानना ॥ २१॥ 





पदार्थ राजा  राजा कन्या  छोरी र 
विदभोधिपतिः  विदर्भ देशका आसीत्  थिए पञ्च  पांच 

मालिक तस्य  उनकी पुत्राः च  छोराहरू पनि 
भीष्मकः नाम  भीष्मक नामकाएका  एडी अभवन्  भए 

महान्  परम प्रतापी वरानना  अति सुन्दरी 


ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! विदर्भ देशका अधिपति भीष्मक नामका प्रतापी राजा थिए। उनकी 


रामालन्द्री टीका 


८८३८ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
एडी सुन्दरी छोरी र पाँच भाई छोराहरू धिए। 


रुकम्यग्रजो रुक्मरथो रुक्मबाहुरनन्तरः। 


१  न  
रुकमकेशो रुक्ममाटी रुकिमण्येषां स्वसा सती ॥ २२॥ 


पदार्थ रुक्मबाहुः  रुक्मबाहू 

अग्रजः  सबैभन्दा जेठो रुक्मकेशः  रुक्मकेश र 
रुक्मी  रुक्मी थियो रुक्ममाटी  रुक्ममाली नामका 
अनन्तरः  त्यसपछि छोराहरू थिए, अनि 

रुक्मरथः  रुक्मरथ एषां  यिनीहरूकी 





अध्याय ५२ 


स्वसा  बहिनी चाहं 
सती  असल स्वभावकी 
रुक्मिणी  रकिमिणी थिडन् 


ताक्यार्थ ती छोराहरूमध्ये जेठो रुक्मी धियो र क्रमशः रुक्मरथ, रुक्मबाहु, रुक्मकेश तथा 
रुक्ममाली छोराहरू थिए, अनि यिनीहरूकी बहिनी रुक्मिणी असल स्वभावकी थिडन्। 


सोपश्रुत्य मुकुन्दस्य रूपवी्यंगुणश्चियः। 


गृहागतेर्मीयमानास्तं  भ    
गृहागतेर्गीयमानास्तं मन सद्र पातम् ॥ २६॥ 


पढार्थ मुकुन्दस्य  भगवान् 
सा ती रुक्िमिणीले श्रीकृष्णको 

गृहागतेः  घरमा आएका रूपवीर्यगुणश्रियः  रूप, 
व्यक्तिहरूद्रारा पराक्रम, गुण र एेश्वर्यलाई 


गीयमानाः  वर्णन गरिएका उपश्रुत्य  सुनेर 





तं  उहाँ श्रीकृष्ण लाई 
सद्शं  आफूलाई सुहाउने 
पतिं  पतिको रूपमा 

मेने  स्वीकार गरिन् 


ताक्यार्थ ती रुक्मिणीले आफ्ना घरमा आएका व्यक्तिहरूद्रारा भगवान् श्रीकृष्णको रूप, 
पराक्रम, गुण र ेश्वर्यलाई वर्णन गरिएको सुनैर मनमनले भगवान्लाई नै आफूलाई सुहाउने 


पतिको रूपमा स्वीकार गरिन्। 
तां बुद्धिलक्षणोदार्यरूपशीटरुणाश्रयाम् । 


कृष्णर्च सदशी भायां समुदरोटुं मनो दधे ॥ २४ ॥ 


पदार्थ गुणाश्रयां  विवेक, उदारता, 
कृष्णः च  भगवान् श्रीकृष्णले सुन्दरता, शील, गुण आदिले 
पनि युक्त भएकी सक्मिणीलाई 
तां वी सदुक्षीं  आफ्नो अनुरूप 
बदधिलक्षणोदार्यरूपश्षील भार्यां  पत्नीको रूपमा 





समुददोटुं  विवाह गर्न 


मनः  मन 
क 
दधे  लगाउनुभयो 


ताक्यार्थ भगवान् श्रीकृष्णले पनि रुक्मिणीको विवेक, उदारता, सुन्दरता, शील आदि गुण 


रामालन्द्री टीका 


४४३९ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५२ 
भएको सुनेर आपफूलाई सुहाउने ठानेर उनलाई पत्नीको रूपमा विवाह गर्ने विचार गर्नुभयो । 
बन्धूनामिच्छतां दातुं कृष्णाय भगिनीं नृप । 
अ   न्द 
ततो निवायं कृष्णद्धिड् रुक्मी चेद्यममन्यत ॥ २५॥ 





पदार्थ बन्धूनां  अरू बन्धुहरूले ततः  त्यो कुराबाट 

नृप  हे राजा परीक्षित् इच्छतां  इच्छा गदगिर्दै पनि निवायं  रोकेर 

कृष्णाय  भगवान् श्रीकृष्णलाई कृष्णद्धिट्  श्रीकृष्णलाई देष चिद्यं  शिशुपाललाई वर 
भगिनीं  बहिनी रुकिमिणी गर्न बनाउने 

दातुं  दिनको लागि रुक्मी  सुक्मीले अमन्यत  विचार गयो 


ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! अरू बन्धुबान्धवहरूले रुक्मिणी श्रीकृष्णलाई ने दिने इच्छा गदगद पनि 
श्रीकृष्णसंग द्वेष गर्न रुक्मीले त्यो कुरा मानेन र रुकिमिणीलाई शिशुपालसंग विवाह गरिदिने विचार 
गय्यो । 


तदवेत्यासितापाद्नी ९ वेदीं  
 वेदभीं दुमना भृरम् । 
विचिन्त्याप्तं द्विजं कञ्चित् कृष्णाय प्राहिणोद् द्रुतम् ॥ २६॥ 


पदार्थ भएकी द्विजं  ब्राह्मणलाई 

तत्  त्यो आपनो विवाह  विदभदेशकी कृष्णाय  श्रीकृष्णलाई सन्देश 
शिशुपालसंग हुने भन्ने कुरा राजकुमारी रुक्मिणी पुयाउनका लागि 

अवेत्य  बुषेर भृरां  ज्यादै द्रुतम्  चांडोचाँडो 

दुम॑नाः  दुःखी भएकी विचिन्त्य  चिन्तित भएर प्राहिणोत्  पठान् 
असितापाद्गी  आंखाका छेड कच्चित्  कुनै 

काला भएकी काला आंँखा आप्तं  विश्वासपाव्र 





ताक्यार्थ त्यो आफ्नो विवाह शिशुपालसंग गरिदिन लागेको कुरा थाहा पाएकी काला आंँखा 
भएकी राजकुमारी रुकिमिणी अत्यन्त दुःखी भडन् र ॒ज्यादै चिन्तिति भएर कुनै विश्वासपात्र 
ब्राह्मणलाई श्रीकृष्णका लागि सन्देश पुय्याउन चाँडे न द्वारका पठाइन्। 


द्वारकां स समभ्येत्य प्रतीहारः प्रवेरितः। 
अपर्यदादयं पुरुषमासीनं काञ्चनासने ॥ २७ ॥ 


पदार्थ प्रतीहारः  द्रारपालहर्द्रारा सः  ती ब्राह्मणले 
दारकां  दवारकामा प्रवेरितः  भित्र प्रवेश काञ्चनासने  सुनको 
समभ्येत्य  पुगेपछि गराइएका सिंहासनमा 


रामालन्द्री टीका 


८८४० 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५२ 


आसीनं  बसिरहनुभएका भगवान् श्रीकृष्णलाई 
आयं पुरुषं  आदिपुरुष अपश्यत्  देखे 
ताक्यार्थ ती ब्राह्मण द्वारकामा पुगेपचछि त्यहाँका द्वारपालहरूले उनलाई भित्र लगे । त्यहोँ ती 
ब्राह्मणले सुनको सिंहासनमा बसिरहनुभएका आद्यपुरुष भगवान् श्रीकृष्णलाई देखे । 
दुष्ट्वा ब्ह्मण्यदेवस्तमवरुद्य निजासनात्  
उपवेशयार्हयाञ्चक्रे यथात्मानं दिवोकसः ॥ २८॥ 


पदार्थ निजासनात्  आप्नो आसनबाट।आत्मानं  आपूलाई पूजा 
ब्रह्मण्यदेवः  ब्राह्मणहरूका अवरुद्य  ओर्विएर गर्दछन् त्यसै गरी 

परमभक्त भगवान् श्रीकृष्णले उपवेश्य  आसनमा राखी अहंयाञ्चकरे  पूजा गर्नुभयो 
तं  ती ब्राह्मणलाई दिवोकसः  देवताहरूले 

दष्ट्वा  देखेर यथा  जसरी 





ताक्यार्थ ब्राह्मणहरूका परमभक्त भगवान् श्रीकृष्णले ती ब्राह्मणलाई देखेर आप आसनबाट 
ओर्ली उनलाई आसनमा राखेर देवताहरूले आप्नो पूजा गरे फँ पूजा गर्नुभयो । 


तं भुक्तवन्तं विभ्रान्तमुपगम्य सतां गतिः। 
पाणिनाभिमृशन् पादावन्यग्रस्तमपृच्छत ॥ २९॥ 


पदार्थ गतिस्वरूप भगवान् श्रीकृष्ण अव्यग्रः  धैर्यका साथ 
विश्रान्तं  केही विश्राम गरेर उपगम्य  नजिक गएर तं  वी ब्राह्मणलाई 
भुक्तवन्तं  भोजन गरिसकेका पाणिना  आपनो हातले अपृच्छत  सोध्नुभयो 


तं  ती ब्राह्मणको अगाडि पादो  ्राह्मणका पाउलाई 
सतां गतिः  सज्जनहरूका परम अभिमृान्  मुसार्दे 
ताक्यार्थ ती ब्राह्मणले विश्वाम गरेर भोजन गरिसकेपचछ्छि सज्जनहरूका परम गतिस्वरूप भगवान् 
श्रीकृष्णले ब्राह्मणको नजिक गएर आफ्नो हातले उनको पाउलाई मुसार्दै धैर्यका साथ सोध्नुभयो । 





कच्चिद् द्विजवरभ्रेष्ठ धर्मस्ते वृद्धसम्मतः। 
वतेते नातिकृच्छ्रेण सन्तुष्टमनसः सदा ॥ ३० ॥ 


पदार्थ सदा  सर्वै वृद्धसम्मतः  परम्पराबाट 
द्विजवरश्रेष्ठ  हे रेष्ठ ब्राह्मण सन्तुष्टमनसः  सन्तुष्ट चित्त ॒पूर्वजहरूले गर्दै आएको 
नातिकृच्छ्रेण  कणष्टविना नै कर्मभएका घमः  धर्मपालनमा 
सम्पादन गनलि ते  हजुरको कच्त्वित्  कुनै कठिनाइ 





रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध 


वर्तते  छ कि 


श्रीमद्भागवत 


८९८८१ 


अध्याय ५२ 


ताक्यार्थ हे श्रेष्ठ ब्राह्मण ! कष्टविना नै कर्म सम्पादन गर्नलि स्धँ सन्तुष्ट चित्त भएका 
हजुरलाई आफूले अनुष्ठान गर्दै आएको धर्मपालन गर्नमा कुनै कठिनाइ छ कि ? 


भ    भ  
सन्तुष्टो यहिं वतत बाह्मणो येन केनचित् । 
अहीयमानः स्वाद् धमोत् स ह्यस्याखिलकामधुक् ॥ ३१॥ 


पढार्थ स्वात् धमीत्  आपनो धर्मबाट अस्य  यस ब्राह्मणको 
यहिं  किनभने अहीयमानः  विचलित नभई अखिलकामघुक्  सारा 
ब्राह्मणः  ब्राह्मण वतत  रहोस् इच्छालाई पूर्ण गरिदिनेवाला 
येन केनचित्  जो कुनै प्राप्त हि  निश्चय नै ह॒न्छ 

भएको वस्तुबाट सः  त्यही अनुष्ठान गरिएको 

सन्तुष्टः  सन्तुष्ट भएर र धर्मने 





वाक्यार्थ ब्राह्मणहरूले यत्नविना स्वाभाविक रूपले प्राप्त भएको कुराबाट सन्तुष्ट हूनुपर्वछछ र 
आफ्नो धर्मबाट विचलित हुनुहदेन । त्यही अनुष्ठान गरिएको धर्म ॒न ब्राह्मणहरूको लागि सारा 
इच्छा पूर्ण गरिदिनेवाला बन्द । 


असन्तुष्टोऽसकृल्छोकानाप्नोत्यपि सुरेश्वरः। 
अकिञ्चनोऽपि सन्तुष्टः शेते सवौद्गविज्वरः ॥ ३२॥ 


सवोङ्गविज्वरः  कुनै ताप र 
चिन्ता नभरईकन आनन्दले 
रोते  सुत्दछछ 


पदार्थ लोकान्तरको तृष्णालाई 
सुरेश्वरः अपि  इन्द्र नै पनि आप्नोति  प्राप्त गर्दछन् 
असन्तुष्टः  असन्तुष्ट छन् भने अकिञ्चनः अपि  केही 
असकृल्खोकान्  स्वर्ग आदि नभएको व्यक्ति पनि 

लोकबाट सन्तुष्ट नभई सन्तुष्टः  यदि सन्तुष्ट छ भने 
ताक्यार्थ इन्द्र नै भए पनि यदि सन्तोष छैन भने लोकलोकान्तरको चाहनाले सतारं, कहिल्यै 
शान्ति मिल्दैन, तर केही नभएको व्यक्ति भए पनि सन्तोष छ भने उसलाई कुनै ताप र चिन्ता 
हैदेन, ऊ आनन्दसंग बस्दछ। 


विप्रान् स्वलाभसन्तुष्टान् साधून् भूतसुहत्तमान्। 
निरहङ्कारिणः शान्तान् नमस्ये शिरसासकृत् ॥ ३३॥ 





पदार्थ 


रूपले प्राप्त भएको वस्तुबाट 


स्वलाभसन्तुष्टान्  स्वाभाविक सन्तुष्ट हुने 


साधून्  साधुस्वभावका 
भूतसुहृत्तमान्  सम्पूर्ण 


रामालन्द्री टीका 


४५४४२ 
दशम स्कन्ध 


प्राणीहरूका हितैषी 
निरहङ्कारिणः  अहङ्ाररहित 
शान्तान्  शान्त स्वभावका 


श्रीमद्भागवत 


विप्रान्  ब्राह्मणहरूलाई 
शिरसा  शिर्रारा 
असकृत्  बारम्बार 


अध्याय ५२ 


र 
नमस्ये  नमस्कार गर्दह्ु 


ताक्यार्थ स्वाभाविक रूपले प्राप्त वस्तुमा सन्तुष्ट हुने, सम्पूर्ण ॒प्राणीहरूको हितैषी, 
अहङ्कारशून्य, सज्जन र शान्त स्वभावका ब्राह्मणहरूलाई म शिर एूकाएर बारम्बार नमस्कार गर्दह्ु । 


कच्चिद् वः कुराल बह्यन् राजतो यस्य हि प्राः । 
सुखं वसन्ति विषये पाल्यमानाः स मे प्रियः ॥ ३४ ॥ 





पदार्थ हि  निश्चय नै सुखं  आनन्दसंग 
ब्रह्मन्  हे ब्राह्मण यस्य  जुन राजाको वसन्ति  बस्दछन् 

वः  हजुरहरूलाई विषये  देशमा सः  त्यो राजा 

राजतः  राजाबाट पाल्यमानाः  पालन गरिएका मे मेरा लागि 

कचित् कुराल  के राम्रो छ॒ प्रजाः  जनताहरू प्रियः  अत्यन्त प्रिय हुन्छ 


ताक्यार्थ हे ब्राह्मण ! के हजुरहरूलाई राजाबाट त राम्रो संरक्षण प्राप्त भएको छ ? जुन देशमा 
जनताहरूको राग्रोसंग पालन भएको छ त्यस देशको राजा मेरा लागि अत्यन्त प्रिय हुन्छ । 


यतस्त्वमागतो दुर्गं निस्तीर्येह यदिच्छया । 
सर्वं नो ब्रह्यगुद्यं चेत् कि कार्यं करवाम ते ॥ ३५॥ 


नहि  भन्नुहोस् 
ते  हजुरको लागि 
किं कार्यं  के काम 


पदार्थ 
यतः  जुन ठांबाट 
दुगं  दुर्गरूप समुद्रलाई 


त्वं  हजुर 
आगतः  आडनुभयो 
अगुह्यं चेत्  गोप्य छैन भने 


निस्तीयं  नाघेर त्यो करवाम  गरौँ 
यदिच्छया  जेको इच्छाले सवं  सबै 
इह  यहाँ नः  हामीहरूलाई 





वाक्यार्थ हे ब्राह्मणदेव ! हजुर जुन ठर्डबाट यत्रो समुद्रको दुर्गलाई नाघेर जेको इच्छले यहाँ 
आडउनुभयो, त्यो सबे कुरा यदि गोप्य छैन भने हामीलाई भन्नुहोस् । हामी हजुरको के काम गरौँ ? 


एवं सम्पृष्टसम्प्ररनो बाह्मणः परमेष्ठिना । 
रीलागृहीतदेहेन तस्मे स्व॑मवर्णयत् ॥ ३६॥ 


पदार्थ लीरागृहीतदेहेन  लीलाका परमेष्ठिना  परमेश्वर 
एवं  यसरी लागि मनुष्यहरूप धारण गर्नृहूने श्रीकृष्णद्वारा 


रामालन्द्री टीका 


८९८८३ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५२ 
सम्पृष्टसम्प्ररनः  रामोसंग तस्मे  उहाँ भगवान् अव्णंयत्  वर्णन गरे 

प्रश्न सोधिएका श्रीकृष्ण लाई 

बाह्मणः  ब्राह्मणले सवम्  सबै कुरा 


ताक्यार्थ यसरी लीलाका लागि मनुष्यरूप धारण गर्नुभएका परमेश्वर श्रीकृष्णले ब्राह्मणलाई 
प्रश्न सोधेपल्ि ती ब्राह्मणले सबे कुरा बताए र रुकिमिणीको सन्देश भन्न लागे । 


रुकिमण्युवाच रकिमिणीले भनिन् 

श्रुत्वा गुणान् मुवनसुन्दर शुण्वतां ते 
निर्विश्य कणैविवरे्हरतोऽङ्गतापम्। 

रूपं दृशां दुरिमतामखिलाथंलामं 
त्वय्यच्युताविङाति चित्तमपत्रपं मे ॥ ३७॥ 





पदार्थ ते  हजुरका श्रुत्वा  सुनेर 

भुवनसुन्द्र  हे भुवनका सुन्दर गुणान्  गुणहरूलाई र अच्युत  हे अच्युत प्रभ 
शृण्वतां  हजुरको गुणलाई दुशिमतां  दृष्टि भएका अपत्रपं  निर्लज्ज भएको 
सुन्ने व्यक्तिहरूको व्यक्तिहरूको मे  मेरो 

कणैविवेरेः  कानको मार्गबाट दृशां  ओंखाको चित्तं  चित्त 

निविश्य  पसेर अखिलाथंलाभं  सारा पुरुषार्थ त्वयि  हजुरमा 

अङ्खतापं  अङ्गहरूको तापलाई दिएर कृतार्थ गर्ने आविशति  लागिसकेको छ 
हरतः  हरण गरिदिने रूपं  हजुरको रूपलाई 


वाक्यार्थ हे भुवनभरका सुन्दर अच्युत प्रभु ! हजुरका गणहरूले श्रवण गर्ने व्यक्तिको कानबाट 
प्रवेश गरेर सारा तापलाई नाश गरिदिन्छन् र हजुरको रूपले हजुरको दर्शन गर्ने व्यक्तिहरूलाई 
सारा पुरुषार्थ दिएर कृतार्थ बनाइदिन्छ भन्ने कुरा सुनेर मेरो चित्त निर्लज्ज भई हजुरमा 
लागिसकेको छ। 

विवरण यस श्लोकमा रुक्मिणीले श्रीकृष्णलाई भुवनसुन्दर अर्थात् भुवनभरका सर्वश्रेष्ठ सुन्दर 
भनी सम्बोधन गरेकी छिन्। भगवान्का दिव्य सद्गुण र भगवानूका दिव्य रूप सब परमानन्दमय 
छन्। भगवान्को गुणकीर्ति कर्णविवरः अर्थात् कानको प्वालबाट छिरी अङ्गतापम् अर्थात् 
शरीरभित्रको तापलाई नष्ट गर्दछछ। त्यसै गरी भगवान्को स्वरूप पनि अत्यन्ते आह्ादकारक एवं 
मनोरम छ। यसरी कान एवं ओंँखाको द्रारबाट हृदयभित्र छिरी त्यहाँ सर्धैका लागि निवास गर्ने 
भगवान्सम्बन्धी यी दुई रूप र गुणहरू महत्त्वपूर्ण ॒छन्। दृशिमतां अर्थात् आंखा भएका 
प्राणीहरूका लागि ओंँखाको सबभन्दा ठुलो सार्थकता भनेको श्रीकृष्णको लोकोत्तर रूपको दर्शन 
गर्नु ने हो । इन्द्ियहरू सबेभन्दा सुन्दर र एवं मधुर वस्तुको खोजीमा रहन्छन् । संसारभरिमा जति 


रामालन्द्री टीका 


५४४४ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५२ 


राम्रा भनिने वस्तुहरू पनि त्यति मनोरम हैदेनन् कि इन्द्रिय सर्धैका लागि त्यहीं टाँसिदरहोस् । 
संसारका सम्पूर्ण वस्तुहरूमा त्यसको प्राप्ति नहुन्जेल मात्र आनन्द रहेको हृन्छ । जब वस्तु प्राप्त 
हन्छ तब संगसंँगै त्यसमा रहेको आनन्द पनि घटन थाल्दछ । यसरी आनन्द नपाएपचछ्छि इन्दरियहरू 
पनि त्यसबाट निवृत्त हृन्छन्। यसरी संसारका जतिसुके राम्रा वस्तुहरूमा पनि मानिसको इन्द्ियलाई 
पूर्ण रूपले तप्त पारिदिने सौन्दर्य या माधुर्य क्ैन। तर परमात्मा अनन्त सौन्दर्य एवं माधुर्यका खानी 
हुनुह॒न्छ । व्यक्तिले जति सोचेको हुन्छ, त्योभन्दा अनन्त गुणा बढी आनन्द परमात्मामा रहेको हुन्छ । 
फेरि उहाँ नित्यनवीन पनि हुनुहुन्छ। यसरी उहाँको दर्शन गरिसकेपच्ि इन्द्ियहरूले अरू 
पदार्थहरूलाई हेर्न चा्हेदेनन् । त्यसैले भक्तका सब इन्द्रियहरू परमात्मामा ने गई विलीन भएका 
हन्छन्। भक्ति शब्दको अर्थ भजनं भक्तिः भन्ने व्युत्पत्ति गर्दा पनि भजन शब्दको अर्थ रस भनी 
गरिएको छ। इन्द्रियहरूद्वारा तिनका मालिक परमात्माको सेवा गर्नु र उहोँबाट निरन्तर आनन्द 
रसको आस्वादन गर्नुलाई नै भक्ति भनिएको छ हृषीकेण हृषीकेशसेवनं भक्तिरुत्तमा अर्थात् 
विषयी इन््रियहरूबाट हृषीकेश परमात्माको सेवन गर्नु नै भक्ति हो। यहाँ पनि भगवान्का 
लोकोत्तर गुण अनि दिव्य रूपको कुरा सुनेर आफ्नो चित्त भगवानूमा नै लागेको कुरा रुकिमिणीले 
नताएकी चछिन्। कन्याले आफ प्रेमको प्रस्ताव गर्नुलाई नराम्रो मानिने आशङ्ामा उनी भन्छिन् 
अपत्रपं अर्थात् म होइन, मेरो चित्त चाहं निर्लज्ज भएको छ । परमात्मको प्रेम गर्न लाज लागनु 
राम्रो पनि होइन, किनभने जीवभावका आठ पाशहरूमध्ये लज्जालाई पनि एउटा बन्धनको रूपमा 
लिद्रएको छ । नाशवान् एवं दुःखदायी पदार्थहरूलाई छाडी नित्य एवं परमानन्दमय परमात्माको 
वरण गर्नु निर्लज्ज हनु कहाँ हो र ? बरु परमात्मालाई छडी क्षणिक सांसारिक आनन्दको वरण 
गर्नैले पो लजाउनुपर्ने हो । त्यसैले यहाँ रुक्िमिणीले श्रीकृष्णलाई आफनो प्रेमप्रस्ताव पठाएकी छन् । 


का त्वा मुकुन्द् महती कुलश्ीलरूप 
विद्यावयोद्रविणधामभिरात्मतुल्यम् । 
धीरा पतिं कुलवती न वृणीत कन्या 
काले नृसिंह नरलोकमनोऽभिरामम् ॥ ३८ ॥ 
पदार्थ का कन्या  कुन चाह कन्याले नरलोकमा सबैको मनलाई 
मुकुन्द  हे मुकुन्द कुलशीटरूपविद्यावयोद्रविण आकर्षित गर्ने 
नृसिंह  हे पुरुष श्रेष्ठ धामभिः  कुल, शील, गुण, त्वा पतिं  हजुर जस्तो पतिलाई 
धीरा  धैर्यशाली रूप, विद्या, अवस्था, धनसम्पत्तिकाठे  विवाहको समयमा 
कुलवती  उच्च कुलमा उत्पन्न र प्रताप आदिले न वृणीत  वरण नगर्ली 
भएकी आत्मतुल्यं  आपूसमानको र 
महती  उदार स्वभावकी नरलोकमनोऽभिरामं  





रामालन्द्री टीका 


८८८५ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५२ 


वाक्यार्थ हे मुकुन्द ! हे पुरुषश्रेष्ठ ! कुन चाहं धैर्यशाली, कुलवती र उदार स्वभावकी कन्याले 
कुल, शील, रूप, विद्या, अवस्था, धनसम्पत्ति र प्रभावको आधारमा आफूसमानको तथा संसार 
भरका सबैको चित्तलाई आकर्षण गर्ने हजुरलाई विवाहको समयमा पतिको रूपमा वरण नगर्ली । 


तन्मे भवान् खलु वृतः पतिरद्ग जाया 
मात्मापिं तश्च भवतोऽत्र विभो विधेहि । 

मा वीरभागमभिमरंतु चैद्य आराद् 
गोमायुवन्मृगपतेबेलिमम्बुजाक्ष ॥ ३९॥ 


पदार्थ भवतः  हजुरका लागि नै भागस्वरूप मलाई 

अङ्गं  हे प्रिय आत्मा  मन मृगपतेः  सिंहको 

विभो  हे व्यापक प्रभ अपिंतः च  अर्पण गरिएको छ बिं  बलि सिकार लाई 
अम्बुजाक्ष  हे कमलनयन तत्  त्यसैले गोमायुवत्  श्यालले ४ 

खलु  निश्चय नै अत्र  यहाँ आएर विवाह गरी चिद्यः  शिशुपालले 

भवान्  हजुर मलाई आरात्  नजिकमा आएर 

मे  मद्रारा जायां  पत्नी मा अभिमशंतु  स्पर्श नगरोस् 
पतिः  पतिको रूपमा विधेहि  बनाउनुहोस् 

वृतः  वरण गरिनुभएको छ र वीरभागं  वीरपुरूष हजुरको 





ताक्यार्थ हे प्रियतम ! हि कमलनयन ! हे व्यापक प्रभु! मैले पतिको रूपमा हजुरलाई स्वीकार 
गरिसकेकी दछ्ु र आफ्नो मन हजुरमा अर्पण गरिसकेकी द्ु। अतः हजुरले यहाँ आएर मलाई 
विवाह गरी आपफ्नी पत्नी बनाउनुहोस् । सिंहको सिकारलाई श्यालले ग्रहण गरे फ वीरघुरुष 
हजुरको भाग भएकी मलाई शिशुपालले दुन नपाओस्। 


ूर्तष्टदत्तनियमव्रतदेवविप्र 

गुव॑च॑नादिभिरलं भगवान् परेशः । 
आराधितो यदि गदाग्रज एत्य पाणिं 

गृह्णातु मे न दमघोषसुताद्योऽन्ये ॥ ४०॥ 





पढार्थ गुवच॑नादिभिः  पूर्वकर्म, जस्तो कर्महरुद्रारा 

यदि  यदि मद्रारा कुनै इष्टकर्म, दत्तकर्म दान दिने भगवान् परेशः  भगवान् 
जन्ममा कर्म, विविध व्रत नियम, देव, परमेश्वर 
ूर्तेष्टदत्तनियमव्रतदेवविप्र ब्राह्मण, गुरु आदिको पूजा आराधितः  आराधना 


रामालन्द्री टीका 


८८४६ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५२ 
गरिनुभएको छ र त्यसबाट एत्य  यहाँ आएर अन्ये  अरू 

अलं  प्रसन्न हूनुभएको छ भने मे  मेरो द्मघोषसुतादयः  दमघोष पत्र 
गदाग्रजः  गदका दाजु पाणिं  हातलाई शिशुपाल आदिले 

श्रीकृष्ण गृह्णातु  ग्रहण गर्नुहोस् परन्तु न  नगरून् 





ताक्यार्थ हे भगवान् ! यदि मैले जन्मजन्मान्तरमा पनि इष्ट, पूर्त, दत्त दान दिने कर्म आदि 
कर्म तथा विविध व्रत नियम, देव, ब्राह्मण, गुरु आदिको पूजा जस्ता शुभ कर्महरू गरेको ह्रु र 
त्यसबाट भगवान् प्रसन्न हुनुहुन्छ भने भगवान् श्रीकृष्ण आएर मेरो पाणिग्रहण गरी विवाह 
गर्नुहोस्, अरू शिशुपाल आदि नआऊन्। 

टिप्पणीं  अग्निहोत्र आदि, दर्शयाग, पूर्णमास याग, चातुर्मास्य याग, पशुयाग, सोमयाग, वैश्वदेव 
याग र बलिहरण आदि कर्महरू इष्ट कर्म हुन् भने मन्दिर, धर्मशाला, बर्गँचा आदि बनाउने र 
इनार, कुवा आदि खनाउने काम पूर्त कर्म हुन् भागवत ७१५४८४९ । 


र्वो भाविनि त्वमजितोद्हने विदभीन् 

गुप्तः समेत्य पृतनापतिभिः परीतः। 
निर्मथ्य चेद्यमगघेन्द्रबलं प्रसद्य 

मां राक्षसेन विधिनोदह वीय॑श्ुल्काम् ॥ ४१॥ 


पदार्थ  आएर वीरताको मूल्य दिएर 
अनित  हे अजेय प्रभु परीतः  चार तफबाट मां  मलाई 

रुवोभाविनि  भोलि हुने पृतनापतिभिः  सेनापतिहरूद्रारा राक्षसेन विधिना  राक्षस 
उद्वहने  विवाहमा आज घेरिएर विधिद्रारा 

जस्तो चेद्यमगघेन्द्रवलं  शिशुपाल, प्रसद्य  हरर लगी 

त्वं  हजुर जरासन्ध आदिको सेनालाई उद्वृह  विवाह गर्नुहोस् 
गुप्तः  लुकेर निमंथ्य  जितेर 

विदभोन्  विदर्भ देशमा वीयंश्ुल्कां  पराक्रम र 





ताक्यार्थ हे अजेय प्रभु ! मेरो विवाह हुनुभन्दा अधिल्लो दिन नै हजुर लुकेर विदर्भ देशमा 
आउनुहोस् र सेनापतिहरुद्रारा धेरिएर रेको शिशुपाल, जरासन्ध आदिका सेनाहरूलाई जितेर 
वीरता र पराक्रमको शुल्क दिई मलाई राक्षसविधिले हरण गरी लैजानुहोस् र विवाह गर्नुहोस् । 


अन्तःपुरान्तरचरीमनिहत्य बन्धून् 
त्वामुद्हे कथमिति प्रवदाम्युपायम् । 


रामालन्द्री टीका 


८४८८७ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५२ 
पूदुरस्ति महती कुख्देवयात्रा 
यस्यां बहिनंववधूगिरिजामुपेयात् ॥ ४२॥ 
पढार्थ इति  यस्तो आशंका छ भने अस्ति  छ 


यस्यां  जुन यात्रामा 
नववधूः  नयाँ दुलही 

बहिः  नगरबाट बाहिर 
गिरिजां  पार्वतीको दर्शनका 
लागि 

उपेयात्  जाने गर्चिन् 


अन्तःपुरान्तरचरीं  अन्तःपुरभित्रउपायं  उपाय 

साथी सङ़ीहरूसंँग रहने प्रवदामि  म भन्छु 

त्वां  तिमीलाई पूदयुः  विवाहको अधिल्लो 
बन्धून्  तिम्रा भादइबन्धुहरूलाई दिन 

अनिहत्य  नमारीकन महती  धैरे इलो 

कथं  कसरी कुलदेवयात्रा  कुलदेवको 
उद्वहे  म लैजान सक्छ र दर्शनका लागि हुने यात्रा 
ताक्यार्थ अन्तःपुरभित्र साथी सङगीहरूसंग रहने तिमीलाई तिम्रा भाद्वन्धुहरूलाई नमारीकन 
कसरी म लैजान सक्छ र नभन्नुहोला। म त्यसको उपाय बताइदिन्हु। हाम्रो कुलपरम्परामा 
विवाहको अधिल्लो दिन कुलदेवको दर्शन गर्न जाने ठुलो यात्रा हृन्छ, जुन यात्रामा हाम्रो 
कुलपरम्परा अनुसार नयाँ दुलही पनि आंछिन् र भगवती पार्वतीको दर्शनका लागि जान्छिन्। 
त्यही नखतमा मलाई हरण गर्नुहोस् । 





यस्याङ्धरिपङजरजःस्नपनं महान्तो 
वाञ्छन्त्युमापतिरिवात्मतमोऽपहत्ये । 


यद्यम्बुजाक्ष न लभेय भवत्प्रसादं 
जद्यामस्न् तकृशाञ्छतजन्मभि  स्यात् ॥ ९३॥ 
पदार्थ पनि व्रतकृशान्  त्रत नियम आदिले 
अम्बुजाक्ष  हे कमलनयन आत्मतमोऽपहत्ये  अज्ञान सुकेको शरीर र 
यस्य  जुन हजुरको निवृत्तिका लागि असून्  प्राणलाई पनि 
अङ्ध्रिपङ्कजरजःस्नपनं  वाञ्छन्ति  चाहन्छन् जह्यां  त्यागने र 


चरणको धुलोले स्नान गर्न यर्हि  यदि कथञ्चित् 
उमापतिः इव  भगवान् शङ्रले भवत्प्रसादं  हजुरको 

भ अनुग्रहलाई 

महान्तः  अरू महापुरुषहरूले न ठभेय  मैले पाइनँ भने 


रातजन्मभिः  सर्यौँ जन्मद्रारा 
स्यात्  होस् त्यो चरणलाई 
प्राप्त गर्ह 





ताक्यार्थ हे कमलनयन ! भगवान् शङ्रले मँ अरू महापुरुषहरूले पनि आफ्नो अज्ञानको 
निवृत्तिका लागि हजुरको चरणको धुलोबाट स्नान गर्न चाहन्छन् भने हामीहरूको त के कुरा भयो 


रामालन्द्री टीका 


८७४४८ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५२ 


र ? यदि अहिले हजुरको चरणलाई प्राप्त गर्न सकिनँ भने त्रत, नियम आदिले सुकेको यो शरीर र 
प्राण समेत म त्यागनेद्क र स्यौ जन्म लिएर भए पनि हजुरको चरणलाई प्राप्त गर्नु । 


ब्राह्मण उवाच ब्राह्मणले भने 
०० ग 
इत्येते गुह्यसन्देशा यदुदेव मयाहताः। 
विमृश्य कतुं यच्चात्र क्रियतां तदनन्तरम् ॥ ४४॥ 


पढार्थ आहताः  ल्याइएका यत् कतुं  जो गर्नुपर्दछछ 
यदुदेव  हे यदुश्रेष्ठ गुह्यसन्देशाः  गोप्य सन्देश हन् तत्  त्यसलाई विचार गरेर 
इति एते  यिनै कुराहरू नै अत्र  यस विषयमा अनन्तरं  त्यसपचछि 

मया  मद्रारा विमृश्य च  आफ विचार गरेर क्रियताम्  गरियोस् 





ताक्यार्थ हे यदुश्रेष्ठ ! मद्रारा ल्यादइएका गोप्य सन्देश यिनै हन्। अब यस विषयमा जे गर्नुपरछ, 
विचार गरेर गर्नुहोस् । 


३ श्रीमद्भागवते     ५ क उत्तरार्धे क 
इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे उत्तराधें 
रुक्मण्युद्ाहप्रस्तावे दिपञ्चारात्तमोऽध्यायः ॥ ५२ ॥ 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध 


पदार्थ 
सःतु उहां 


यदुनन्दनः  यदुनन्दन भगवान् पाणिना  आपनो हातले 


श्रीकृष्णले 


वेदमभ्यौः  रक्मिणीको 


श्रीमद्भागवत 


अथ त्रिपञ्चारात्तमोऽध्यायः 
रुकिमिणीहरण 
श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
वेदभ्यौः स तु सन्देशं निरम्य यदुनन्दनः । 
प्रगृह्य पाणिना पाणिं प्रहसन्निदमवीत् ॥ १॥ 
सन्देशं  सन्देशलाई 


निरम्य  सुनेर 


पाणिं  ब्राह्मणको हातलाई 
प्रगृह्य  समातेर 





८९८८९ 


अध्याय ५३ 


प्रहसन्  मुस्कुराङँदे 
इदं  यस्तो कुरा 
अनवीत्  भन्नुभयो 


वाक्यार्थ यदुनन्दन भगवान् श्रीकृष्णले ब्राह्मणको मुखबाट रुक्मिणीको सन्देश सुनैर आफ्नो 
हातले ब्राह्मणको हात समाती मुस्कुराडँदे यसो भन्नुभयो । 


पदार्थ 


श्रीभगवानुवाच भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभयो 
तथाहमपि तच्चित्तो निद्रां चन लभे निरि । 
वेदाहं रुक्मिणा दवेषान्ममोद्दाहो निवारितः ॥ २॥ 


त्यसै गरी 





अनुरक्त दु मम  मेरो 

तथा  जसरी रुक्मिणी निरि  रातमा उद्धाहः  विवाह 

व्याकुल चित्त भएकी छन् निद्रां च  निद्रा पनि निवारितः  रोकिएको छ भन्ने 
न ल्मे  पाएको छैन कुरा 

अहम् अपि  म पनि वेषात्  मसंगको दवेषले गर्दा अहं  मेले 

तच्चित्तः  उनै रकिमिणीमा रुक्मिणा  रुक्मीद्रारा वेद्  बुफेको छु 


ताक्यार्थ जसरी रुक्मिणी मलाई सम्खिएर व्याकुल चित्त भएकी चिन्, त्यसै गरी म॒ पनि 
उनलाई सम्ण्एिर व्याकुल दुः म रातमा निदाएको पनि कछैन। रुकिमिणीको मसग हने विवाहलाई 
मसंगको द्रेषको कारणले रुक्मीले रोकेको हो भन्ने कुरा पनि मलाई थाहा छ। 


तामानयिष्य उन्मथ्य राजन्यापसदान्मृघे । 
मत्परामनवद्याद्गीमेधसोऽग्निशिखामिव ॥ ३॥ 


रामालन्द्री टीका 


८८५० 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
पदार्थ एघसः  काठबाट 
मृधे  युद्धमा अग्निरिखाम् इव  आगोको 


राजन्यापसदान्  क्षत्रियकुलका ज्वाला निकाले यै 


अध्याय ५३ 


अनवद्याद्गीम्  सुन्दर अङ्ग 
भएकी 
तां  ती रुक्मिणी लाई 


कलङ़ शिशुपाल आदिलाई मत्परां  ममा समर्पित आनयिष्ये  ल्याउनेष्ु 


उन्मथ्य  जितेर भट्सकेकी 


ताक्यार्थ म युद्धमा ती सारा क्षत्रियकुल कल शिशुपाल आदि राजाहरूलाई जितेर 
अग्निमन्थन गर्दा काठ्बाट आगोको ज्वाला निकाले ४ ममा समर्पित परमसुन्दरी रुकिमिणीलाई 
उनीहरूको बीचबाटै ल्याउनेदु । 


श्रीडुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
उद्दाहक्षं च विज्ञाय रुक्िमण्या मघुसूदनः। 
रथः संयुज्यतामाश्ु दारुकेत्याह सारथिम् ॥ ४॥ 





पढार्थ विज्ञाय  बुषेर संयुज्यताम् इति  तयार गर 
मधुसूदनः  मधु दैत्यका सारथिं  आफ्नो सारथिलाई भनी 

विनाशक श्रीकृष्णले दारुक  हे दारुक आह  भन्नुभयो 
रुक्मिण्याः  रुकिमिणीको आडु  चांडेने 

उद्वाहक्षं च  विवाहको लग्न रथः  रथ 





ताक्यार्थ त्यसपछि भगवान् श्रीकृष्णले रुकिमिणीको विवाह हुने दिनलाई बुर आफ्नो सारथि 
दारुकलाई चांँडे नै रथ तयार गर्न आज्ञा दिनुभयो । 


र शोन्यसुग्रीवमेघपुष्पबलाहके न्स 
स चाश्वे शेन्यसुग्रीवमेघपुष्पबलाहकेः । 
यक्तं रथमुपानीय तस्थो प्राञ्जलिरय्रतः ॥ ५॥ 





पदार्थ बलाहक नामका उपानीय  नजिके ल्याएर 
सःच  ती दारूकले पनि अवेः  घोडाहरुद्रारा अग्रतः  भगवान्को अगाडि 
शव्यसुग्रीवमेघपुष्पबलाहकैः  युक्तं  युक्त भएको प्राञ्जलिः  हात जोडेर 
शैव्य, सुग्रीव, मेघपुष्प र रथं  रथलाई तस्थो  उभिए 


ताक्यार्थ दारुक पनि शैव्य, सुग्रीव, मेघपुष्प र बलाहक नामका चार घोडा लगाएको रथ 
तयार गरी अगाडि ल्याएर हात जोडेर उभिए। 


आरुद्य स्यन्दनं शोरिरिनमारोप्य तूणगेः। 
आनतीदेकरात्रेण विदभौनगमद्धयेः ॥ ६॥ 


रामालन्द्री टीका 


८७८५९ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५३ 
पदार्थ स्यन्दनं  रथमा एकरात्रेण  एकै रातमा 

रोरिः  भगवान् श्रीकृष्णले आरुद्य  चटी आनतीत्  आनर्त देशबाट 
द्विजं  ती ब्राह्मणलाई तू्णगेः  अति चाँडो हिंडने विद्भौन्  विदर्भ देशमा 


आरोप्य  रथमा चढाएर आपू हयेः  घोडाहरूले तानेको अगमत्  पुगनुभयो 
पनि रथद्रारा 





ताक्यार्थ त्यसपछि भगवान्ले ती ब्राह्मणलाई पनि रथमा चढाउनुभयो र आफू पनि चदी अति 
चाँडो हिंडने ती घोडाहरूले तानैको रथद्रारा एके रातमा आनर्त देशबाट विदर्भ देशमा पुग्नुभयो । 


राजा स कुण्डिनपतिः पुत्रस्नेहवशालुगः। 
शिद्युपालाय स्वां कन्यां दास्यन् कमोण्यकारयत् ॥ ७ ॥ 


पदार्थ सः राजा  ती राजा भीष्मकले दास्यन्  दिनको लागि 
पत्रस्नेहवशानुगः  आपनो जेठो स्वां कन्यां  आपनी कन्या कमौणि  विवाहोत्सव 
छोरो रुक्मीको स्नेहले गर्दा रुक्मिणी सम्बन्धी कर्महरू 
कुण्डिनपतिः  कुण्डिननरेश रिद्युपालाय  शिशुपाललाई अकारयत्  गराए 





ताक्यार्थ कुण्डिननरेश राजा भीष्मकले आफ्नो छोरो रुक्मीको स्नेहको वशमा परी आफनी 
कन्या रुक्मिणी शिशुपाललाई दिनको लागि विवाहोत्सव सम्बन्धी कर्महरू गराए। 


पुरं सम्मृष्टसंसिक्तमागरथ्याचुष्पथम् । 
चित्रध्वजपताकाभिस्तोरणेः समलङ्कृतम् ॥ ८ ॥ 


पदार्थ कुडार गरेर सुगन्धित द्रव्यले विरङ्गी ध्वजापताकाहरूले र 
सम्मृष्टसंसिक्तमार्गरथ्या सेचन गरिएको तोरणेः  तोरणहरूले पनि 
चतुष्पथं  राजमार्ग, सडकहरू पुरं  नगरलाई समलङ्कतम्  सजादइएको थियो 
र गल्लीहरूलाई पनि बढार चित्रध्वजपताकाभिः  री 





ताक्यार्थ त्यस॒ सहरका राजमार्ग, ठुलादटुला सहरहरू तथा गल्लीहरूलाई पनि बढारेर, 
सुगन्धित द्रव्यहरू सेचन गरिएको धियो । जतातते रङ़ीविरङ़ी ध्वजापताकाहरू र तोरणहरू टौँगेर 
नगरलाई निके सजादएको धियो । 


स्रग्गन्धमाल्याभरणेर्विरजो ,  अ न, 
न्धमाल्याभरणेविरजोऽम्बरभूषितेः। 
जुष्टं स्वीपुरुषे श्रीमदुगृहैरगुरुधूपिते , 
जुष्टं स्त्रीपुरुषः श्रीमद्  ॥ ९॥ 
पदार्थ खग्गन्धमाल्याभरणेः  माला, चन्दन, हार, गहनाहरूले र 


रामालन्द्री टीका 


८८५२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५३ 
विरजोऽअम्बरभूषितेः  तथा घरहरूद्रारा त्यो सहर 
सुकिलासुकिला कपडाहरूले अगुरुधूपितेः  अगुरु धूपको जुष्टम्  सुशोभित धियो 
सुसज्जित गन्धले सुगन्धित भएका 

स्व्रीपुरुषेः  स्त्री र पुरुषहरूले श्रीमद्गृहेः  सम्पत्तिले भरिएका 





ताक्यार्थ नगरवासी स्त्री र पुरुषहरू माला, चन्दन, हार र गहनाले सजिएर बसेका धिए र 
सम्पत्तिले भरिएका सारा घरहरू अगुरु धूपको गन्धले सुगन्धित भएका थिए। 


पितृन् देवान् समभ्यच्यं विप्रांश्च विधिवन्नृप । 
भोजयित्वा यथान्यायं वाचयामास मङ्गलम् ॥ १० ॥ 


पढार्थ   देवताहरूलाई पनि भोजयित्वा  भोजन गराएर 
नृप  हे राजा परीक्षित् राजा विधिवत्  विधि अनुसार यथान्यायं  नियम अनुसार 
भीष्मकले समभ्यच्यं  पूजा गरेर मङ्गलं  स्वस्तिवाचन 
पितृन्  पितृहरूलाई र विप्रान् च  ब्राह्मणहरूलाई पनि वाचयामास  गराए 





वाक्यार्थ हे परीक्षित् ! राजा भीष्मकले पितृहरूलाई विधि अनुसार तर्पण र देवताहरूलाई पूजा 
गरेर ब्राह्मणहरूलाई भोजन गराए अनि नियम अनुसार ब्राह्मणहरुद्वारा स्वस्तिवाचन गराए । 


सुस्नातां सुदतीं कन्यां कृतकोतुकमङ्गलाम् । 
अहतांश्ुकयुग्मेन भूषितां भूषणोत्तमेः ॥ ९९॥ 


पदार्थ सजिएकी भूषणोत्तमेः  उत्तमउत्तम 
सुस्नातां  राम्ररी स्नान सुदतीं  सुन्दर दांत भएकी गहनाहरूले पनि 
गराइएकी कन्यां  कन्या रुकिमिणीलाई भूषिताम्  विभूषित बनाए 


२ ५ ५ र ध 
कृतकातुकमङ्गलां  विवाहसूत्र॒ अहतांङुकयुग्मेन  नयाँ जोडी 
आदि माङ्गलिक शृङ्गार गरेर कपडाहरू र 





वाक्यार्थ राम्ररी स्नान गरेकी, विवाहसूत्र आदि माङ्गलिक शृङ्गार गरेर सजिएकी, सुन्दर दाँत 
भएकी रुक्मिणीलाई नयांँनयांँ दई ओटा कपड़ा लगाइदिए र उत्तमउत्तम आभूषणहरूले सजाए। 


,   


चक्रुः सामग्य॑लुमनतरेवंध्वा रक्षां द्विजोत्तमाः । 
पुरोहितोऽथवैविद् वे जुहाव ग्रहशान्तये ॥ १२॥ 


पदार्थ ऋग्वेद र यजुर्वेदका मन्त्रहरुद्रारा  गरे 

द्विजोत्तमाः  उत्तम ब्राह्मणहरूले वध्वाः  दुलही रूकिमिणीको वि  निश्चय नै 
साम्ग्यजुम॑न्त्  नर ५ ९  

  सामवेद, रक्षां  रक्षा अथववित्  अथर्ववेद जान्ने 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध 


पुरोहितः  पुरोहितले 


ग्रहशान्तये  प्रतिकूल ्रहको 


श्रीमद्भागवत 


शान्ति गर्न 
जुहाव  हवन गरे 


८९८५३ 


अध्याय ५३ 


ताक्यार्थ उत्तम ब्राह्मणहरूले सामवेद, ऋग्वेद र यजुर्वेदका मन्त्रहरूद्रारा दुलही रुकिमिणीको 
रक्षा गरे । त्यसै गरी अथर्ववेद जानने पुरोहितले प्रतिकूल ग्रहलाई शान्त पार्ब हवन गरे। 


हिरण्यरूप्यवासांसि तिलांर्च गुडमिभ्रितान् । 


   


प्रादाद् घनूर्व वत्रभ्या रजा वाघावद्ा वरः ॥ १६॥ 


पदार्थ 
विधिविदां वरः  विधि 
जान्नेहरूमा श्रेष्ठ 


राजा  राजा भीष्मकले 


विप्रेभ्यः  ब्राह्मणहरूलाई 


हिरण्यरूप्यवासांसि  सुन, 


चाँदी, कपडाहरू 
गुडमिभरितान्  सख्खर 





मिसिएका 

तिलान् च  तिलहरू र 
धेनूः च  धेरै गार्इहरू पनि 
प्रादात्  दिए 


ताक्यार्थ विवाहको अवसरमा सारा विधि बुणेका भीष्मकले ब्राह्मणहरूलाई सुन, चांदी, राम्रा 
राग्रा कपडा, सख्खर सहित तिल र धेरै गारईहरू पनि दिए। 


 चेदिपती  क 
एवं चेदिपती राजा दमघोषः सुताय वे । 
कारयामास मन्त्रज्ञः सव॑ममभ्युदयोचितम् ॥ १ ॥ 


पदार्थ सुताय  आफ्नो छोरो क्रियाहरू 
एवं  यसै गरी शिशुपालको लागि मन्त्रज्ञैः  मन्त्र जानने 
चेदिपतिः  चेदिदेशका अभ्युदयोचितं  अभ्युदय ब्राह्मणहरद्रारा 
राजा  राजा कर्मका लागि उचित कारयामास  गराए 
द्मघोषः  दमघोषले पनि विवाहोचित 

 निश्चय नै सवम्  सारा माङ्गलिक 





ताक्यार्थ यसे गरी चेदिदेशका राजा दमघोषले पनि पुत्र शिशुपालको विवाहको लागि 
आवश्यक सम्पूर्ण माङ्गलिक कार्यहरू मन्त्रज्ञ ब्राह्मणहरूद्वारा गराए । 


 


मदच्युदुभिर्गजानीकैः स्यन्द्नर्देममालिमिः। 


 


पत्त्यरवसङुटः सन्य परीत 


पदार्थ 


गजानीकेः  असङ्ख्य 


मदच्युदुभिः  मद चुहादरहेका हात्तीहरुद्वारा त्यसै गरी 


हेममालिमिः  सुनका 
साङ्लाले सजाइएका 


स्यन्दनैः  रथहरुद्रारा 
पत्त्यश्वसद्कलेः  पैदल, 





रीतः कुण्डिनं ययो ॥ १५॥ 


घोडचढठी जस्ता लडाकुहरू र 
सेन्येः  सेनाहरद्रारा 

परीतः  धेरिएको शिशुपाल 
कुण्डिनं  विदर्भं देशको 


रामालन्द्री टीका 


८८५९ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५३ 


राजधानी कुण्डिन पुरमा ययो  पुग्यो 


ताक्यार्थ यसरी शिशुपाल पनि माङ्गलिक कार्यहरू गरी मद चुहाइरहेका र सुनका साड्लाले 
सजिएका हात्तीहरू, रथहरू एवं पेदल र ॒घोडचदी समेतका धरे सेनाहरूद्रारा धेरिएर विवाहका 
लागि विदर्भको राजाधानी कुण्डिन पुरमा पुग्यो । 


तं वे विदभौधिपतिः समभ्येत्याभिपूज्य च । 
निवेरायामास मुदा कल्पितान्यनिवेराने ॥ ६ ॥ 





पदार्थ प मुदा  अति हर्णित हदे 
विद्भौधिपतिः  विदर्भनरेश वि  निश्चय नै कल्पितान्यनिवेराने  अरूको 
भीष्मकले समभ्येत्य  भेटेर र भन्दा विशिष्ट निवासस्थानमा 
तं  वरको रूपमा आएको अभिपूज्य च  पूजा समेत गरेर निवेशयामास  राखे 


वाक्यार्थ विदभ्देशका राजा भीष्मकले वरको रूपमा आएको शिश्ुपाललाई भेटी पूजा गरेर 
अति प्रसन्न हदे अरूको भन्दा विशिष्ट निवासस्थानमा राखे । 


तत्र शाल्वो जरासन्धो दन्तवक्रो विदूरथः । 
आजग्मुश्चेद्यपक्षीयाः पोण्ड्काद्याः सहस्रशः ॥ १७ ॥ 





पदार्थ जरासन्धः  जरासन्ध चेद्यपक्षीयाः  शिशुपालको 
तत्र  त्यहँ शिशुपालको दन्तवक्त्र  दन्तवक्त्र पक्षका 

जन्तीमा विदूरथः  विदूरथ र सहस्राः  हजारौँ राजाहरू 
साल्वः  शाल्व पोण्डकाद्याः  पौण्डक आदि आजग्मुः  आएका धिए 


ताक्यार्थ शिशुपालको जन्ती भएर शाल्व, जरासन्ध, दन्तवक्त्र, विदूरथ, पौण्ड्क आदि 
शिशुपाल पक्षका हजारौँ राजाहरू आएका थिए। 


कृष्णरामद्विषो यत्ताः कन्यां चेद्याय साधितुम् । 
यद्यागत्य हरेत् कृष्णो रामादययंदुमिवृंतः ॥ १८ ॥ 
योत्स्यामः संहतास्तेन इति निरिचतमानसाः। 
आजग्मुभूभुजः सवे समग्रबल्वाहनाः ॥ १९॥ 


पदार्थ ्  कन्या रुक्मिणी यत्ताः  प्रयासरत थिए र 
कृष्णरामद्धिषः  श्रीकृष्ण र॒ चेद्याय  शिशुपाललाई रामादेः  बलराम आदि 
बलरामलाई द्वेष गर्न राजाहरू साधितुं  दिलाउनका लागि यदुभिः  यदहरूद्रारा 


रामालन्द्री टीका 


९८५८५ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५३ 
वृतः  घेरिएर तेन  वी श्रीकृष्णसंग समग्रबलवाहनाः  सारा बल 
कृष्णः  श्रीकृष्णले योत्स्यामः इति  युद्ध गर्ने सेना, रथ र घोडा आदि 


यदि आगत्य  यदि यहाँ आणएर भनेर लिएर 

हरेत्  कन्याको हरण गव्यो निर्चितमानसाः  दरुक्क भएका आजग्मुः  आएका थिए 
भने स्वे  वी सवै 
संहताः  से मिलेर भूभुजः  राजाहरू 
ताक्यार्थ श्रीकृष्ण र बलरामलाई द्वेष गर्ने ती राजाहरू कन्या रुक्मिणी शिशुपाललाई ने 
दिलाउन प्रयासरत थिए र यदि बलराम र यदु सहित श्रीकृष्ण आएर कन्याको हरण गरे भने 
उनको विरुद्धमा सबै मिलेर लडनेच्छ भनी निश्चय गरेर उनीहरू आपफ्ना सारा सैन्यबललाई पनि 
साथमा लिएर आएका धिए। 





श्ुत्वेतद् भगवान् रामो विपक्षीयनृपोदयमम्। 
कृष्णं चैकं गतं हरं कन्यां कलहशङ्कितः ॥ २०॥ 


पदार्थ हतुं  हरण गर्नको लागि श्रुत्वा  सुनेर 
भगवान् रामः  भगवान् बलराम।एकं  एक्लै कलहशङ्कितः  युद्ध हुने 
विपक्षीयनृपोद्यमं  विपक्षी कृष्णं  श्रीकृष्ण आशङ्ाले युक्त हनुभयो 


राजाहरूको प्रयत्न र 
कन्यां  


गतं  गएको कुरा 
कन्या रुक्मिणीलाई एतत्  यो सबे 





वाक्यार्थ एकातिर विपक्षी राजाहरूको शिशुपालसंग रुक्मिणीको विवाह गराउने प्रयत्न र 
अर्कोतिर रुक्िमिणीलाई हरण गर्न श्रीकृष्ण एक्लै गएको कुरा सुनेर भगवान् बलरामले अब युद्ध 
हने भयो भन्ने आशङ़ा गर्नुभयो । 


बठेन महता सार्धं भ्रातुस्नेहपरिप्टुतः। 
त्वरितः कुण्डिनं प्रागाद् गजारवरथपत्तिभिः ॥ २९॥ 


पदार्थ 

भ्रातुस्नेहपरिप्टुतः  भादको 
स्नेहले युक्त बलराम 

महता  इलो 


बठेन  सैन्य समूहले 

साधं  सहित भई 
गजारवरथपत्तिभिः  हाती, 
घोडा, रथ र पैदल सेना लिई 


त्वरितः  चांँडोचांडो 
कुण्डिनं  विदर्भं देशको 
राजधानी कुण्डिन पुरतिर 
प्रागात्  लाग्नुभयो 





ताक्यार्थ भाद श्रीकृष्णको स्नेहले व्याप्त हृदय भएका बलराम हात्ती, घोडा, रथ आदि दलो 
सेन्यसमूह साथमा लिई विदर्भ देशको राजधानी कुण्डिन पुरतिर लाग्नुभयो । 


रामालन्द्री टीका 


८८५५६ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५३ 


भीष्मकन्या वरारोहा काडक्षन्त्यागमनं हरः । 
प्रत्यापत्तिमपर्यन्ती द्विजस्याचिन्तयत् तदा ॥ २२॥ 





पदार्थ ब्राह्मणको रुकिमिणीले 

हरेः  भगवान् श्रीकृष्णको प्रत्यापत्तिं  प्रत्यागमनलाई पनि तदा  त्यस बखतमा 

आगमनं  आगमनलाई अपश्यन्ती  नदेखेकी अचिन्तयत्  ज्यादै चिन्ता गर्न 
काङ्क्षन्ती  चारहेद गरेकी र॒ वरारोहा  परम सुन्दर थालिन् 

द्विजस्य  आफूले पठाएको भीष्मकन्या  भीष्मककी छोरी 


ताक्यार्थ परम सुन्दरी भीष्मककन्या रुक्मिणी श्रीकृष्णको आगमनको प्रतीक्षा गर्दै र आपूले 
सन्देश पठाएका ब्राह्मण पनि फर्केर आएको नदेखेर ज्यादै चिन्ता गर्न थालिन्। 


अहो त्रियामान्तरित उद्वाह मेऽल्पराधसः। 
नागच्छत्यरविन्दाक्षो नाहं वेदुम्यत्र कारणम् ॥ 
सोऽपि नावर्ततेऽद्यापि मत्सन्देशहरो द्विजः ॥ २३॥ 


पदार्थ अरविन्दाक्षः  कमलनयन न वेदुमि  जान्दिनँ र अर्कोतिर 
अहो  आश्चर्य छ श्रीकृष्ण पनि मत्सन्देशहरः  मेरो सन्देश 
अलत्पराधसः  मन्दभाग्य भएकी न आगच्छति  आउनुभएको लैजाने 

मे मेरो केन सः ती 

उद्वाहः  विवाह हुन ञत्र  यस विषयमा द्विजः अपि  ब्राह्मण पनि 
त्रियामान्तरितः  केवल तीन अहं  म अद्य अपि  अहिलेसम्म पनि 
याम, ९ घण्टा एक रात बाँकी कारणं  अहिलेसम्म नआउनुको न आवतते  फर्किएका छैनन् 
छ कारण 





ताक्यार्थ अहो ! आश्चर्य भयो, मेरो विवाहको लागि अब केवल एक रात बाँकी छ, 
अहिलेसम्म कमलनयन भगवान् श्रीकृष्ण आडनुभएको छैन, किन आउनुभएन यो कुरो मैले बुरेको 
पनि कैन । मेले सन्देश पठाएका ब्राह्मण पनि अहिलेसम्म फर्किएका कैनन् । 


अपि मय्यनवद्यात्मा दुष्ट्वा किञ्चिज्जुगुप्सितम्। 
मत्पाणिग्रहणे नूनं नायाति हि कृतोद्यमः ॥ २४॥ 


पदार्थ भएका भगवान् श्रीकृष्णले सुगुप्सितं  दोष 
नूनं  पक्कै पनि मयि  ममा दुष्ट्वा  देखेर 
अनवद्यात्मा  शुद्धस्वरूप किञ्चित्  केटी हि  निश्चय नै 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


मत्पाणिग्रहणे  मसंग विवाह कृतोद्यमः  उद्यत भई 


गर्नको लागि 


अपि न आयाति  नआउनु 


७९८५७ 
अध्याय ५३ 


भएको त होन 


ताक्यार्थ अत्यन्त शुद्धस्वरूप भएका भगवान् श्रीकृष्णले ममा कुनै दोष देखेर विवाहका लागि 
प्रयास गरेर नञाउनुभएको त होइन ? 


 


दुभंगाया न मे धाता नानुकूलो महेश्वरः । 
देवी वा विमुखा गोरी रुद्राणी गिरिजा सती ॥ २५॥ 





पदार्थ महेश्वरः  भगवान् शिवजी सती देवी  सती देवी 
दुभगायाः  भाग्यहीन पनि गोरी वा  पार्वती पनि 
मे  मेरा लागि न अनुकूलः  अनुकूल हुनुहुनन विमुखा  विमुख हुनुहुन्छ 
धाता  ब्रह्माजी रुद्राणी  सुद्रपत्नी अप्रसन्न हुनहुन्छ 

न  अनुकूल हुनुहुन गिरिजा  पर्वतराजपुत्री 


ताक्यार्थ भाग्यहीन मेरा लागि आज न ब्रह्माजी अनुकूल हुनुहन्छ त न शङरजी र सतीदेवी 
पार्वती नै अनुकूल हनुहन्छ । 


एवं चिन्तयती बाला गोविन्दहृतमानसा । 
न्यमीलयत कालज्ञा नेत्रे चाश्चुकलाकुठे ॥ २६॥ 


पढार्थ गोविन्दद्रारा चित्त हरिएकी अश्रुकलाकुले  आंसुले 
एवं  यसरी बारा  कन्या रुक्मिणीले भरिएको 


चिन्तयती  चिन्ता गरिहिकी कालज्ञा  श्रीकृष्ण आउने समयनित्रे च  आंखालाई पनि 
गोविन्दहृतमानसा  भगवान् भएको छैन भन्ने बुखी न्यमीलयत  चिम्लिइन् 
ताक्यार्थ यसरी चिन्ता गरिरहेकी र भगवान् गोविन्दद्रारा चित्त हरिएकी कन्या रुकिमिणीले 
भगवान् आउने समय भएको छैन भन्ने बढी ओंँसुले भरिएका आपफ्ना ओंँखा बन्द गरिन्। 





एवं वध्वाः प्रतीक्षन्त्या गोविन्दागमनं नृप । 
वाम उरुभुंजो नेत्रमस्फुरन् प्रियभाषिणः ॥ २७ ॥ 





पढार्थ प्रतीक्षन्त्याः  प्रतीक्षा गरिरहेकी वाम  वायां 

नृप  हे राजा परीक्षित् वध्वाः  वधू रुकिमिणीको ऊरूः  जांघ 

एवं  यस प्रकार प्रियभाषिणः  प्रियतम भुजः  हात र 
गोविन्दागमनं  श्रीकृष्णको श्रीकृष्णको आगमनलाई सङ्केत नेत्रं  आंखा 
आगमनलाई गर्ने अस्पुरन्  फ्फरायो 


रामालन्द्री टीका 


८८५८ 


दशम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


अध्याय ५३ 


ताक्यार्थ हे परीभ्ित् ! यसै गरी श्रीकृष्णको प्रतीक्षा गरिरहेकी नववधू रुकिमिणीको बायाँ जांघ, 
हात र आंँखा पनि फफरायो जसले प्रियतम श्रीकृष्णको आगमनको सड़त गरिरहेको थियो । 


अथ कृष्णविनिदिष्टः स एव द्विजसत्तमः। 


अन्तःपुरचरीं देवीं राजपुत्रीं ददशं ह ॥ २८॥ 





पदार्थ   श्रेष्ठ ब्राह्मणले भएकी 

अथ  यसपचछि ह  निश्चय नै राजपुत्रीं  राजपुत्री 
कृष्णविनिदिष्टः  श्रीकृष्णद्रारा अन्तःपुरचरीं  अन्तःपुरमा रुकिमिणीलाई 
निर्देशन दिइएका बसेकी द्दशं  देखे 

सः एव  उनै पहिलेका देवीं  देवी सौन्दर्यले दीप्त 


वाक्यार्थ केही समयपचछि भगवान् श्रीकृष्णले पठाउनुभएका सन्देशवाहक ब्राह्मण आए र 
अन्तःपुरमा बसेकी श्रीकृष्णलाई सम्ख्एिर ध्यानमगन भएकी राजपुत्री देवी रुकिमिणीलाई देखे । 


सा तं प्रहृष्टवदनमन्यय्रात्मगतिं सती । 
आलक्ष्य लक्षणामिज्ञा समपृच्छच्छुचिस्मिता ॥ २९॥ 


पदार्थ सती सा  सती ती रुकिमिणीले तं  ती ब्राह्मणलाई 
लक्षणाभिज्ञा  शुभ र अशुभ प्रहृष्टवदनं  प्रसनन अनुहार आलक्ष्य  देखेर 
लक्षणलाई बुम्ने भएका समपृच्छत्  सोधिन् 
शुचिस्मिता  प्रसन्न मुस्कान अव्यग्रात्मगतिं  नहडबडाई 

भएकी आएका 





ताक्यार्थ रुक्मिणीले पनि प्रसन्न अनुहार भएका, नहड्बडाई आएका आफ्नो सन्देशवाहकः 
बाह्मणलाई देखिन् र शुभ र अशुभ लक्षणको सड़त बुर प्रसन्न हदे ती ब्राह्मणलाई सोधिन्। 


तस्या आवेदयत् प्राप्तं शरांस यदुनन्दनम् । 
उक्तं च सत्यवचनमात्मोपनयनं प्रति ॥ ० ॥ 


पदार्थ 

तस्ये  ब्राह्मणले ती 
रुक्मिणीलाई 

यदुनन्दनं  यदुनन्दन भगवान् 
श्रीकृष्ण 


प्राप्तं  आदसक्नुभएको कुरा 
आवेदयत्  बताए र 
आत्मोपनयनं प्रति  
रुक्िमिणीलाई आफूसंग लैजाने 
विषयमा पनि 





सत्यक्चनं  भगवान्ले सांचो 
साचो कुरा 

उक्तं च  बताउनुभएको पनि 
रारांस  सूचना दिए 


ताक्यार्थ ती ब्राह्मणले अहिले भगवान् श्रीकृष्ण आदइसक्नुभएको कुरो र रुक्मिणीलाई लैजान 


रालालन्द्री टीका 


८५४५९ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५३ 
प्रतिज्ञा गरिसक्नुभएको कुरा पनि रुक्मिणीलाई जानकारी दिए । 


तमागतं समाज्ञाय वेदीं हृष्टमानसा । 
न पयन्ती बाह्यणाय प्रियमन्यन्ननाम सा ॥ ३१॥ 





पदार्थ  स्विमिणीले प्रियं  प्यारो कुरा 

तं  उहाँ भगवान् श्रीकृष्ण य  ब्राह्मणलाई न पयन्ती  नदेखेर 
आगतं  आद्रसक्नुभएको कुरा सहयोगको बदलामा दिनको सा ती रुक्मिणीले 
समाज्ञाय  थाहा पाएर लागि ननाम  नमस्कार गरिन् 
हृष्टमानसा  प्रसन्न भएकी अन्यत्  अरू 





ताक्यार्थ यसरी ब्राह्मणको सहयोगमा भगवान् श्रीकृष्ण आइसक्नुभएको कुरा थाहा पाएर अति 
प्रसन्न भएकी रुक्मिणीले ती ब्राह्मणलाई उनले गरेको सहयोगको बदलामा दिने अरू प्रिय कुरो 
केही देखिनन् र केवल नमस्कार गरिन्। 

विवरण यस श्लोकमा रुक्िमिणीले आपफूलाई भगवानूसंग भेटाददिने ब्राह्मणलाई अरू केही प्रिय 
वस्तु दिन नसक्ने देखी प्रणाम गरेको वर्णन गरिएको छ। रुक्मिणी लक्ष्मीजीकी अवतार हन् । 
लक्ष्मी सम्पूर्ण एेश्वर्यकी अधिष्ठात्री देवी हुनुहन्छ । सम्पूर्णं मानिसहरू अनि देवता समेत लक्ष्मीको 
एक नजर पनलि मात्र पनि आप समृद्ध हुने आशामा रहेका हृन्छन् । लक्ष्मीको कटाक्ष अर्थात् थोर 
तेर्सो नजरले हेरिदिंदा पनि अनन्त समृद्धि प्राप्त हुन्छ भने उनले दिन नसक्ने वस्तु संसारमा कुन 
चाह हृन्छ र ? त्यसैले प्रियं अपश्यन्ती पदको अर्थ गर्दै श्रीधर स्वामी लेख्नुहुन्छ ततः अधिक 
प्रियं अपश्यन्ती अर्थात् त्योभन्दा बदी प्रिय अरू केही नदेख्नाले। भगवानसंग संयोग गराददिने 
ब्राह्मणले गरेको उपकार यति महान् छ कि त्यसका लागि आफ्नो सम्पूर्ण समृदधिलाई प्रदान गर्दा 
पनि त्यस ऋणबाट मुक्त हुन सकिंदेन । उपकारको ऋण तिर्न प्रत्युपकार गर्दा त्यो समानको या 
त्योभन्दा पनि बदी महत्त्वपूर्ण वस्तु दिनुपर्दछ। भगवानूसंग मिलाउने उपकारको सट्रामा पनि अरू 
कुनै वस्तु दिन सकिन्छ र ? त्यसैले यो प्रत्युपकारटारा तिर्न नसकिने ऋण हो । त्यसैले रुकि्मिणीले 
प्रणाम गर्नुभएको हो । जोसंग लक्ष्मीजी यसरी भित्रैदेखि प्रसन्न बन्नुहुन्छ, उसलाई बाहिरी सम्पत्ति 
र आन्तरिक देवी सम्पत्ति पनि स्वतः नै प्राप्त हुन्छन्। वी ब्राह्मणले लक्ष्मीको समर्पण नै पाएकाले 
ती पक्के भित्रीबाहिरी दुबै सम्पत्तिबाट समृद्ध भएको निश्चय गर्न सकिन्छ । त्यसैले यहाँ 
रुकिमिणीले उनलाई प्रकट रूपमा केही नदिए पनि सर्वस्व दिएको बुमुन सकिन्छ । 


प्राप्तो श्ुत्वा स्वदुहितुरुद्ाहपरेक्षणोत्सुको । 
अभ्ययात् तूर्यघोषेण रामकृष्णो समर्हेणेः ॥ ३२॥ 


पदार्थ उदवाहपरेक्षणोत्सुको  विवाह हेर्न रामकृष्णो  बलराम र श्रीकृष्ण 
स्वदुहितुः  आपनी छोरीको उत्सुक भएर प्राप्तो  आउनुभएको छ भन्ने 


रामालन्द्री टीका 


८८६० 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५३ 


श्रुत्वा  सुनेर राजा भीष्मकले तु्ंघोषेण  बाजागाजा गरेर 
समर्हणेः  पूजासामग्रीदरारा अभ्ययात्  स्वागत गरे 
ताक्यार्थ राजा भीष्मकले श्रीकृष्ण र बलराम पनि आपफनी छोरीको विवाह हेर्न उत्सुक भएर 
आउनुभएको छ भन्ने सुनेर पूजासामग्री र बाजागाजा सहित उहांहरूको भव्य स्वागत गरे। 
मघुपकमुपानीय वासांसि विरजांसि सः। 
उपायनान्यभीष्टानि विधिवत् समपूजयत् ॥ ३३॥ 


पदार्थ विरजांसि  सफा उपानीय  चढाएर 
सः  ती भीष्मकले श्रीकृष्ण र वासांसि  कपडाहरू र विधिवत्  विधिपूर्वक 
बलरामलाई अभीष्टानि  मनोहर समपूजयत्  पूजा गरे 
मघुपकम्  मधुपर्क उपायनानि  उपहारहरू 





ताक्यार्थ राजा भीष्मकले श्रीकृष्ण र बलरामलाई मधुपक, सफा कपडाहरू र॒ मनोहर 
उपहारहरू चढाएर विधिवत् पूजा गरे। 


 द   
तयोनिवेानं श्रीमदुपक्प्य महामतिः । 
ससेन्ययोः सातुगयोरातिथ्यं विदधे यथा ॥ ३४॥ 





पदार्थ आउनुभएका निवेशनं  निवासस्थान 
महामतिः  परम बुद्धिमान् तयोः  उहाँहरू दुई बलराम र उपकल्प्य  दिएर 
भीष्मकले श्रीकृष्णको लागि यथा  विधिवत्रूपले 
ससेन्ययोः  सेना सहित र॒ श्रीमत्  सारा पेश्वर्य र आतिथ्यं  अतिथिसत्कार 
सानुगयोः  अनुचर सहित  सामग्रीले भरिपूर्ण विदधे  गरे 


ताक्यार्थ परम बुद्धिमान् भीष्मकले सेना र अन्य अनुचर सहित आडनुभएका बलराम तथा 
श्रीकृष्णलाई सारा सामभ्रीले पूर्ण निवासस्थानमा विश्राम गराएर विधिपूर्वकं अतिथिसत्कार गरे। 


एवं राज्ञां समेतानां यथावीर्यं यथावयः । 
यथाबलं यथावित्तं सर्वेः कामेः समर्ह॑यत् ॥ २५॥ 





पदार्थ राज्ञां  अरू राजाहरूको पनि यथावित्तं  धनसम्पत्ति अनुसार 
थ यथावीर्यं सर्वे 

एवं  यसै गरी राजा यथावीयं  पराक्रम अनुसार   सबे 

भीष्मकले यथावयः  उमेर अनुसार कामेः  इच्छाहरू पूरा गरेर 

समेतानां  आएका यथाबलं  शक्ति अनुसार र॒ समह॑यत्  पूजा सत्कार गरे 


रामालन्द्री टीका 


८४६९१ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५३ 


ताक्यार्थ यसै क्रमले राजा भीष्मकले स्वयंवरमा आएका अरू राजाहरूलाई पनि पराक्रम, 
उमेर, शक्ति र सम्पत्तिको अनुसार सारा इच्छाहरू पूरा गरिदिएर राम्रो सत्कार गरे। 


कृष्णमागतमाकण्यं विद्भपुरवासिनः। 
आगत्य नेत्राञ्जलिभिः पपुस्तन्मुखपङ्कजम् ॥ ३६ ॥ 


पदार्थ आकण्यं  सुनेर तन्मुखपङ्कजं  उहाँ 
विदभपुरवासिनः  विदर्भ आगत्य  श्रीकृष्णको भगवान्को मुखारविन्दलाई 
सहरका देशका नागरिकहरूले निवासमा आई पपुः  हेराइको माध्यमले पान 
कृष्णं  भगवान् श्रीकृष्ण नेत्राञ्जलिभिः  आंखारूपी गरे 

आगतं  आएको अंजुलीहरूद्रारा 





वाक्यार्थ विदर्भं देशका नागरिकहरूले भगवान् श्रीकृष्ण आउनुभएको थाहा पाएर भगवान्को 
निवासमा आई आप्ना ओंँखारूपी अंँजुलीहरूद्वारा उहाँको मुखारविन्दको पान गरे। उहाँको 
मुखकमलको शोभाको दर्शन गरे । 


अस्येव भायौ भवितुं रुकिमण्यहति नापरा । 
असावप्यनवद्यात्मा भेष्म्याः समुचितः पतिः ॥ २७ ॥ 





पदार्थ अहेति  योग्य छिन् 

रुक्मिणी  रुकिमणी न अपरा  अरू कोही पनि भेष्म्याः  रुकिमिणीको 
अस्य एव  उहँके योग्य कतैनन् र समुचितः  योग्य 
भायो  पत्नी अनवद्यात्मा  अति पवित्र॒ पतिः  पति हनुहुन्छ 
भवितुं  हन असो अपि  उहाँ श्रीकृष्ण 


ताक्यार्थ यी रुक्मिणी नै श्रीकृष्णको पत्नी हुन योग्य छिन्, यिनीबाहेक अरू योग्य छैनन् र 
उहाँ श्रीकृष्ण नै रुक्मिणीको पति हुन योग्य हूनुहुन्छ अरू कोही योग्य केन् । 


किञ्चित् सुचरितं यन्नस्तेन वुष्टस्त्िखोककृत्। 
अुगृहणातु गृहात वेदभ्यौः पाणिमच्युतः ॥ ३८ ॥ 





पदार्थ त्रिलोककृत्  तीनै लोकका अनुग्रह गर्नुहोस् र फलस्वरूप 
नः  हामीहरूको मालिक भगवान्   भगवान् श्रीकृष्णले 
यत् किञ्चित्  जो केटी तुष्टः  यदि प्रसन्न हुनुभएको विदभ्यीः  रुकिमिणीको 
सुचरितं  शुभ कर्मछर छ भने पाणिं  हात 

तेन  त्यो शुभ कर्मबाट अनुगृह्णातु  हामीहरूलाई गृह्णातु  ग्रहण गर्नुहोस् 


रामालन्द्री टीका 


८४६२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५३ 


ताक्यार्थ यदि हामीबाट केही शुभकर्म भएको छ र त्यसबाट तीनै लोकका मालिक भगवान् 
प्रसन्न हुनुहन्छ भने हामीलाई कृपा गर्नुहोस् र भगवान् श्रीकृष्णले रुकिमिणीको पाणिग्रहण गर्नुहोस् । 


एवं प्रेमकलाबद्धा वदन्ति स्म पुरोकसः। 
कन्या चान्तःपुरात् प्रागाद् भदेरगुप्ताम्बिकालयम् ॥ ३९॥ 


पदार्थ 

एवं  यसरी 
प्रमकलाबद्धाः  प्रेमले 
नाँधिएका 

पुरोकसः  पुरवासीहरू 


वदन्ति स्म  आपसमा कुरा 
गर्दथे रयता 

भटे  सिपाहीहरूद्रारा 

गुप्ता  रक्ना गरिएकी 

कन्या च  कन्या रुक्मिणी 





चाहं 

अन्तःपुरात्  अन्तःपुरबाट 
अम्बिकाख्यं  अम्बिका देवीको 
मन्दिरतिर 

प्रागात्  गडन् 


ताक्यार्थ यसरी प्रेमले बांधिएका पुरवासीहरूले आपसमा कुरा गरिरह॑दा सिपाहीहरुद्रारा कडा 
सुरक्षा दिदएकी कन्या रुक्मिणी अम्बिका देवीको दर्शनको लागि अन्तःपुरबाट अम्बिकाको 
मन्दिरतिर गड़न् । 


   त 


पट्ुभ्यां विनिययो द्रष्टुं भवान्याः पादपल्लवम् । 
सा चानुध्यायती सम्यङ्मुकुन्दचरणाम्बुजम् ॥ ४०॥ 





पदार्थ अनुध्यायती  चिन्तन गरिरहेकी चरणको 

सम्यक्  राग्ररी साच  ती रुक्मिणी द्रष्टुं  दर्शन गर्न 

मुकुन्दचरणाम्बुजं  भगवान् भवान्याः  भगवती पार्वतीको पद्भ्यां  पेदल ने 
श्रीकृष्णको चरणारविन्दलाई पादपल्छवं  पालुवा जस्ता विनिर्ययो  गइन् 


ताक्यार्थ श्रीकृष्णको चरणलाई सम्फँदे ती रुक्मिणी भगवती पार्वतीको चरणको दर्शनका लागि 
अन्तःपुरबाट मन्दिरतिर पैदल नै गइन्। 


यतवाङ्मातृभिः साधं सखीभिः परिवारिता । 
गुप्ता राजमेः श्रेः सन्नद्धरुदयतायुधेः। 
मृदङ्गराह्वपणवास्तू्यभेयंश्च जघ्निरे ॥ ४१॥ 


पढार्थ सखीभिः  आफ्ना सजिएका 

यतवाङ्मातृमिः  मौन रहेका साथीसङ्गीहरूद्रारा उद्यतायुधेः  हातहतियारले युक्त 
  ल ररे 

आमाहरूका परिवारिता  धेरिएकी   अति शूरा 

सार्धं  साथमा सन्नद्धैः  कवच आदिले राजभटेः  राजाका सेनाहरूद्रारा 





रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध 


गुप्ता  सुरक्ना गरिएकी 
रुक्मिणी मन्दिर गन्, जुन 
बखतमा 


श्रीमद्भागवत 


मृदङ्गशद्धपणवाः  मादल, शङ्ख, 
ढोलक आदि 
तूयभेयंः च  तुरही र भेरी 


४४६२ 
अध्याय ५३ 


आदि बाजाहरू 
जघ्निरे  बज्न थाले 


ताक्यार्थ मौन रहेका आमाहरूको साथमा साथीसङगीले धेरिएकी रुक्मिणी कवच आदिले 
सजिएका र हातमा हतियार बोकेका शूरवीर सेनाहरुद्वारा सुरक्षित हदे मन्दिरतिर गडन्। त्यस 
बखतमा मादल, शङ्ख, दोलक, तुरही र भेरी आदि बाजाहरू बजाइएका धिए। 


नानोपहारबलिभिवीरमुख्याः सहस्रशः । 


खग्गन्धवस्त्राभरणेविनपल्न्यः स्वलङ्कृताः ॥ ४२॥ 
गायन्तरच स्तुवन्तश्च गायका वाद्यवाद्काः। 
परिवायं वधूं जग्मुः सूतमागधवन्दिनः ॥ ४२॥ 


स्तुवन्तः च  स्तुति गर्दै 
वाद्यवादकाः  बाजा 
बजाउनेहरू पनि बाजा बजा्ँदे 


सामग्रीहरू सहित 
स्वलङ्कृताः च  सजिएका 
द्विजपत्न्यः  ब्राह्मणीहरू र 


पदार्थ 
नानोपहारबलिभिः  विभिन्न 
उपहारसामग्रीहरू लिएर 





सहस्रशः  हजारों गायकाः  गायकहरू संगे 
वारमुख्याः  गणिकाहरू गायन्तः  गा्खैदे वधूं  वधूलाई 
सग्गन्धवस्त्राभरणेः  माला, सूतमागधवन्दिनः  सूत, मागध परिवायं  घेरेर 
चन्दन, धूप, वस्त्र, गहना आदि आदि वन्दीहरू जग्मुः  गए 


ताक्यार्थ यो रमाइलो यात्रामा हजारौँ गणिकाहरू विभिन्न उपहारसामग्री लिएर, ब्राह्मणीहरू 
माला, चन्दन, धूप आदि पूजाका सामान लिएर र गायकहरू गाद, सूत, मागध, वन्दीहरू स्तुति 
र जयकार गर्दै तथा वाद्यवादकटहरू बाजा बजाँदे दुलहीसंगै उनलाई घेरेर गएका थिए। 


आसाद्य देवीसदनं घोतपादकराम्बुजा । 
उपस्पृश्य शुचिः शान्ता प्रविवेशाम्बिकान्तिकम् ॥ ४४॥ 


पदार्थ धोएर अम्बिकान्तिकं  भगवती 
देवीसदनं  देवीको मन्दिरमा उपस्पृश्य  आचमन गरी अम्बिकाको नजिक मन्दिरमा 
आसाद्य  पुगेर शुचिः  पवित्र बनेर र प्रविवेश  प्रवेश गरिन् 
घोतपादकराम्बुजा  हातगोडा शान्ता  शान्त भई रूकिमिणी 





ताक्यार्थ रुक्मिणीले देवीको मन्दिरमा पुगी हातगोडा धोटन् र आचमन गरिन् अनि पवित्र भई 
शान्तसंग, भगवतीको अम्बिकाको मन्दिरमा प्रवेश गरिन्। 


रामालन्द्री टीका 


८९६८ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५३ 


तां वे प्रवयसो बालां विधिज्ञा विप्रयोषितः। 
भवानीं वन्दयाञ्चक्रुभंवपत्नीं भवान्विताम् ॥ ४५॥ 





पदार्थ ः  निश्चय ने अधिनी 

प्रयसः  बुढीबुढी तां ती भवानीं  भवानी पार्वतीको 
विधिज्ञाः  पूजाविधि जानने बालां  कन्या रुक्मिणीलाई वन्द्याञ्चक्रुः  वन्दना गराए 
विप्रयोषितः  पुरोहितका भवान्वितां  शङ्रजी सहित 

पत्नीहरूले भवपत्नीं  शङूरजीकी 


ताक्यार्थ पूजाविधि बुरका बुदीबुदी पुरोहितका पत्नीहरूले ती कन्या रुक्मिणीलाई भगवान् 
शडूर सहित पार्वतीको वन्दना गराए। 


नमस्ये त्वाम्बिकेऽभीक्ष्णं स्वसन्तानयुतां शिवाम् । 
भूयात् पतिम भगवान् कृष्णस्तदनुमोदताम् ॥ ४६ ॥ 





पदार्थ त्वा  हजुरलाई मे मेरा 

अम्बिके  हे अम्बिका अभीक्ष्णं  बारम्बार पतिः  पति 

स्वसन्तानयुतां  आफ्ना सन्तान नमस्ये  नमस्कार गर्द भूयात्  हनुहोस् 

गणेश आदिसहित भगवान् कृष्णः  भगवान् तत्  त्यो मेरो कुरालाई 

शिवां  परम मङ्लकारी श्रीकृष्ण अनुमोदताम्  स्वीकार गर्नुहोस् 


ताक्यार्थ हे अम्बिका ! आपफ्ना सन्तान गणेशले सहित भएकी परम मङ्गलकारी हजुरलाई म 
नमस्कार गर्दह्ु। भगवान् श्रीकृष्ण मेरा पति बन्नुहोस्, यो मेरो कुरालाई हजुरले अनुमोदन 


गर्नुहोस् । 
अदुभिगंन्धाक्षतेधूपेवौसःखङ्माल्यभूषणेः। 
नानोपहारबकिभिः प्रदीपावकलिभिः पृथक् ॥ ४७ ॥ 
विप्रस्त्रियः पतिमतीस्तथा तेः समपूजयत् । 
लवणापूपताम्बूलकण्ठसूत्रफलेक्षुभिः ॥ ८ ॥ 


पढर्थ वासःखङ्माल्यमूषणेः  कपडा, प्रदीपावलिभिः  आरतीद्रारा 

अद्भिः  जल माला तथा आभूषण आदिले पृथक्  अलगअलग रूपमा 
गन्धाक्षतैः  चन्दन, अक्षता नानोपहारबलिभिः  विभिन्न रुकिमिणीले भगवतीको पूजा 
धृपेः  धूपहरू र पूजासामग्री र गरिन् 





रामालन्द्री टीका 


८९६ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५३ 
तथा  त्यसै गरी फलेश्चुभिः  नुनिलो पुवा, पान, पतिमतीः  पतियुक्त 

तेः  तिनै सामग्रीहरूद्रारा र॒ कण्ठसूत्र, फलफूल, उखु आदि विप्रस्त्रियः  ब्राह्मणपत्नीहरूलाई 
लवणापूपताम्बूलकण्ठसूत्र सामग्रीहरूले पनि रुक्मिणीले समपूजयत्  पूजा गरिन् 


वाक्यार्थ रुक्मिणीले जल, चन्दन, अक्षता, धूप, दीप, कपडा, माला तथा आभूषण सहित 
आरतीद्रारा भगवती अम्बिकाको पूजा गरिन्। त्यसपछि रुकिमिणीले तिने सामग्रीहरुद्रारा नुनिलो 
पुवा, पान, कण्ठसूत्र, फलपूल, तथा उखु आदि अरू सामग्रीहरूले पनि सधवा ब्राह्मणीहरूको 
पूजा गरिन्। 

तस्ये स्त्रियस्ताः प्रददुः शेषां युयुुरारिषः। 

ताभ्यो देव्ये नमश्चक्रे शोषां च जगृहे वधूः ॥ ४९॥ 





पदार्थ । प्रसाद पनि ताभ्यः  ती ब्राह्मणीहरूलाई 
ताः ती प्रददुः  दिए र नमश्चक्रे  नमस्कार गरिन् र 
स्त्रियः  ब्राह्मणीहरूले आशिषः  आशीर्वाद पनि रेषां  शेष प्रसादको रूपमा 
तस्ये  ती रक्मिणीलाई युयुः  दिए प्राप्त भएका सामग्रीहरूलाई 
दोषां  बाँकी रहेको निर्माल्य वधूः  वधू रुकिमिणीले पनि जगृहे च  स्वीकार पनि गरन् 
आदि सामभ्रीहरू र आभूषण देव्ये  देवी अम्बिकालाई र 


ताक्यार्थ वी ब्राह्मणीहरूले रुक्मिणीलाई पूजा गरेर बांकी रहेको निर्माल्य आदि सामग्रीहरू 
प्रसादको रूपमा दिई आशीर्वाद दिए र रुक्मिणीले पनि देवी अम्बिकालाई र ब्राह्मणीहरूलाई 
नमस्कार गरिन् र प्राप्त सामग्री स्वीकार पनि गरिन्। 


मुनिव्रतमथ त्यक्त्वा निश्चक्रामाम्बिकागृहात्। 
प्रगृह्य पाणिना भृत्यां रत्नसुद्रोपशोभिना ॥ ५०॥ 


पदार्थ रत्नसुद्रोपरोभिना  रत्नजडित प्रगृह्य  समातेर 

अथ  त्यसपछि रुकिमिणीले ओँठीले सुशोभित भएको अम्बिकागृहात्  भगवती 
मुनिव्रतं  मौनव्रतलाई पाणिना  हातले अभ्बिकाको मन्दिरबाट 
त्यक्त्वा  त्यागेर भृत्यां  सेविकालाई निरुचकाम  बाहिर निस्किन् 





ताक्यार्थ त्यसपछि रुकिमिणीले मौनव्रत त्यागिन् र रत्नजडित ओँटीले सुशोभित आफ्नो हातले 
सेविकालाई समारँदे भगवती पार्वतीको मन्दिरबाट बाहिर निस्किन्। 


तां देवमायामिव वीरमोहिनीं सुमध्यमां कुण्डलमण्डिताननाम् । 
श्यामां नितम्बापिंतरत्नमेखलं व्यञ्जत्स्तनीं कुन्तटदाङ्कितेक्षणाम् ॥ ५९॥ 


रामालन्द्री टीका 


८४६६ 

दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५३ 
शुचिस्मितां बिम्बफलाधरदुतिद्योणायमानद्विजकुन्दकुडमलाम् । 
पदा चलन्तीं कलहंसगामिनीं सिञ्जत्कलानुपुरघामसोभिना । 
विलोक्य वीरा मुमुहुः समागता यशस्विनस्तत्कृतहच्छयादिंताः ॥ ५२॥ 


पदार्थ स्तन भएकी बजिरहेका पाउजू आदि 
देवमायाम् इव  भगवानूकै कुन्तलरङ्कितेक्षणां  अगाडि अलङ्ारको कान्तिलि सुशोभित 
मायाशक्ति जस्ती लरकेको केशले गर्दा केही पदा  पाडद्रारा 

वीरमोहिनीं  वीर पुरुषहरूलाई चञ्चल दृष्टि भएकी चलन्तीं  हिंडिरहेकी 

मोहित पार्ने शुचिस्मितां  विस्तारे तां  ती रुक्मिणीलाई 
सुमध्यमां  पातलो कम्मर मस्कुरादरहेकी विलोक्य  देखेर 

भएकी बिम्बफलाधरद्ुतिशोणायमान समागताः  स्वयंवरमा आएका 


कुण्डलमण्डिताननां  कुण्डल द्विजकुन्दकुडमलां  ओठको तत्कृतहृच्छ्यादिंताः  
लगाउनाले अनुहार एल्किएकी कान्तिले गर्दा कुन्दपुष्पको रुक्मिणीको क्रियाकलाप देखेर 


र्यामां  तरुण अवस्थाकी कोपिलाजस्ता सुन्दर दांत कामदेवद्रारा पीडित भएका 
नितम्बापिंतरत्नमेखलां  भएकी यास्विनः  यशस्वी 
नितम्बमा रत्नादिजडित मेखला कठहंसगामिनीं  राजहंसको वीराः  वीरहरू 

धारण गरेकी जस्तो गति भएकी र मुमुहुः  मोहित भए 





व्यञ्जत्स्तनीं  केटी उठेका सिञ्जत्कलानुपुरधामश्ोभिना  
ताक्यार्थ भगवान्को मायाशक्ति जस्ती, वीर पुरुषहरूलाई पनि मोहित पार्न, पातलो कम्मर 
भएकी, कुण्डल लगाउनाले अनुहार फल्किएकी, तरुण अवस्थाकी, नितम्बमा रत्नादिजडित मेखला 
धारण गरेकी, केही उठेका स्तन भएकी, अगाडि लर्केको केशले गर्दा केही चञ्चल दृष्टि भएकी, 
विस्तारे मूस्कुराइरहेकी, ओठको कान्तिलि गर्दा कुन्दपुष्पको कोपिलाजस्ता सुन्दर दांत भएकी, 
राजहंसको जस्तो गति भएकी र बजिरहेका पाउज् आदि अलङारको कान्तिलि सुशोभित पाउद्रारा 
हिंडिरहेकी ती रुकिमिणीको क्रियाकलाप देखेर कामदेवद्वारा पीडित भएका स्वयंवरमा आएका 
यशस्वी वीरहरू मोहित भए । 
यां वीक्ष्य ते नृपतयस्तदुदारहास 
व्रीडावलोकहतचेतस उज्स्तास्त्राः। 
पेतुः क्षित गजरथार्वगता विमूढा 
यात्राच्छेन त्  पयती   
च्छलेन हरयेऽपयतीं स्वशोभाम् ॥ ५३॥ 
पदार्थ यात्राच्छलेन  यात्राको वहानाले स्वश्योभां  आपनो शोभा 


रामालन्द्री टीका 


८९८६७ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५३ 
सौन्दर्य तदुदारहासव्रीडावलोकहत बिर्सिएका 

हरये  भगवान् श्रीकृष्णलाई चेतसः  उनको सुखद हांसो र गजरथाङ्वगताः  हात्ती, रथ, 
अपंयतीं  अर्पण गरिरहेकी लज्जापूर्वकको हेराइलाई देखेर घोडा आदिमा बसेका 
देखादइरहेकी विक्षिप्त चित्त भएका ते नृपतयः  ती राजाहरू 

यां  जो रुकिमिणीलाई विमूढाः  लय्ठ परेका क्षितौ  पृथिवीमा 

वीक्ष्य  देखेर उञ््तास्तराः  अस्त्रहरू पेतुः  लड बेहोस भएर ठले 





ताक्यार्थ यात्राको वहानाले आफ्नो सौन्दर्य भगवान् श्रीकृष्णलाई देखादइरहेकी रुकिमिणीलाई 
अनि उनको सुखद हँसो र लज्जापूर्वकको हेरादलाई देखेर त्यहं उपस्थित राजाहरू विक्षिप्त भए, 
लट्ठ परे र उनीहरूले आपफ्ना अस्त्रहरू पनि विर्सिए । हात्ती, रथ, घोडा आदिमा बसेका तिनीहरू 
बेहोस भई आफू बसेको ठांबाट भृर्ैमा लडे। 
न्द,  रानेर्चख्यती  
सेवं शनेश्चल्यती चरुपट्ूमकशा 
प्राप्तिं तदा भगवतः प्रसमीक्षमाणा । 


उत्सायं वामकरजेरखकानपत्गः 


 र 


प्राप्तान् हियेक्षत नृपान् दद्शेऽच्युतं सा ॥ ५४॥ 


पदार्थ रानेः  विस्तर हिया  लाज मानी 
एवं  यसरी चलयती  सारिरहेकी प्राप्तान्  त्यहं आएका 
तदा  त्यस बखतमा सा ती रुक्मिणीले नृपान्  राजाहरूलाई 


भगवतः  भगवान् श्रीकृष्णको वामकरजैः  बायाँ हातको 


अपाङ्गैः  आप्ना चञ्चल नेत्रले 





प्राप्तिं  आगमनलाई ओँलाले एेक्षत  हेरिन् र 

प्रसमीक्षमाणा  प्रतीक्षा गर्दै र॒अलकान्  आप्नो निधारमा सा  उनले त्यहाँ 
चरपदुमकोशो  चलायमान लत्रेको केशलाई अच्युतं  भगवान् श्रीकृष्णलाई 
कमलको पूलजस्तो चरणलाई उत्सायं  हटाएर ददुशे  देखिन् 


ताक्यार्थ त्यस बखतमा भगवान्को आगमनको प्रतीक्षा गरिहेकी र आप्ना कमलजस्ता कोमल 
चरणलाई विस्तार सारिहेकी रुकिमिणीले लाज मानीमानी बायोँ हातका ओँलाले आफ्नो निधारमा 
लत्रेको केशलाई पन्छाएर आपफ्ना चञ्चल दृष्टिले त्यहाँं आएका राजाहरूलाई हेरिन्। यसै क्रममा 
उनले भगवान् श्रीकृष्णलाई पनि देखिन्। 


तां राजकन्यां रथमारुरुक्षतीं जहार कृष्णो द्विषतां समीक्षताम् । 
रथं समारोप्य सुपणंलक्षणं राजन्यचक्रं परिभूय माघवः ॥ ५५॥ 
ततो ययो रामपुरोगमः शनेः शुगालमध्यादिव भागहद्धरिः ॥ ५६॥ 


रामालन्द्री टीका 


८४६८ 


दशम स्कन्ध 


पदार्थ 

माघवः  लक्ष्मीपति 

कृष्णः  भगवान् श्रीकृष्णले 
रथं  रथमा 

आरुरुक्षतीं  चदन लागेकी 
राजकन्यां  राजकुमारी 

तां  ती रुक्मिणीलाई 
दविषतां  शत्रुहरूले 
समीक्षतां  ठैर्दाररद 
सुपणंलक्षणं  गरुडचिहले 


श्रीमद्भागवत 


अडिति 

रथं  रथमा 

समारोप्य  चढाएर 
राजन्यचक्रं  सारा क्षत्रियको 
समूहलाई 

परिभूय  तिरस्कार गरी 
जहार  हरण गर्नुभयो 

ततः  त्यसपच्छि 
सुगालमध्यात्  श्यालहरूको 
बीचबाट 





अध्याय ५३ 


भागहृत्  आफ्नो भागलाई 
ग्रहण गर्न 

हरिः इव  सिंह ४ै 

निर्भय भएर भगवान् श्रीकृष्ण 
रामपुरोगमेः  बलराम आदि 
सहित भएर 

रानेः  विस्तार 

ययो  हिंदनुभयो 


ताक्यार्थ लक्ष्मीपति भगवान्ले आफनो रथमा चदन लागेकी राजकुमारी रुक्मिणीलाई शत्रुहरूले 
हेर्दाहै्वै गरुडध्वजले अङ्कित रथमा चदढाउनुभयो र सारा क्षत्रिय राजसमूहलाई तिरस्कार गरी हरण 
गर्नुभयो । त्यसपछि भगवान् श्रीकृष्णले जसरी श्यालहरूको बीचबाट सिंहले निर्भय भएर आफनो 
भाग ग्रहण गर्वछ, त्यसै गरी रुक्मिणी लाई लिई बलराम आदिसंगे विस्तारे त्यहांबाट हिंडनुभयो । 


तं मानिनः स्वाभिभवं यशशक्षयं परे जरासन्धवशा न सेहिरे । 
अहो धिगस्मान् यञ्च आत्तघन्वनां गोपेहृतं केडरिणां मृगरिव ॥ ५७ ॥ 


पदार्थ 

मानिनः  अत्यन्त अहङ्कारी 
जरासन्धवश्ाः  जरासन्धका 
वशवर्ती 

परे  अरू राजाहरूले 

तं  त्यस्ता 

स्वाभिभवं  आफूहरूको 
तिरस्कार र 


यश क्षयं  कीर्तिको नाशलाई 
न सेहिरे  सहन गर्न सकेनन् र 
भन्न थाले 

अहो  अहो 

अस्मान्  हामीहरूलाई 

धिक्  धिक्कार छ 

मृगैः  अन्य पशुहरुद्रारा 
केरारिणां इव  सिंहको भाग 





हरण गरिए भँ 

गोपेः  यी गोठालाहरूद्रारा 
आत्तघन्वनां  धनुर्धरी 
हामीहरूको 

यशः  कीर्ति 

हृतम्  हरण गरियो 


ताक्यार्थ अति अहङारी जरासन्धका वशवर्ती राजाहरूले त्यस्तो आफनो अपमान र कीर्तिको 
नाश भएको सहन गर्न सकेनन् र आर्फैलाई धिक्कार्दै भनन थाले अहो ! अन्य पशुहरूले सिंहको 
भाग खोसे ४ यी गोटालाहरूले पनि धनुर्धारी हामी पराक्रमी वीरहरूको कीर्तिलाई खोसेर लगे ॥ 


इति श्रीमदुभागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे उत्तराधें 


रुकिमिणीहरणं नाम तरिपञ्चारत्तमोऽप्यायः ॥ ५३॥ 


रामालन्द्री टीका 


८९८६९ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४ 


अथ चतु पञ्चारात्तमो ऽध्यायः 
भगवान् श्रीकृष्ण र रुकिमिणीको विवाह 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
इति सरवे सुसंरब्धा वाहानारुद्य दंशिताः । 


 . 


स  अन्वीयुधुंतकामुंका ९ ९ 
स्वेः स्वेबटठेः परिक्रान्ता अन  ॥ १॥ 


पढार्थ आरुद्य  चेर सर्वे  सबै जरासन्ध आदि 

इति  यसरी आपूलाई धृतकामुंकाः  हातमा धनुष राजाहरू 

धिक्कारिरहेका आदि हतियार लिएका अन्वीयुः  भगवान् श्वीकृष्णको 
 सुसंरब्धा स्वे स्वे 

न्धाः  अत्यन्त रिसाएका स्वैः स्वैः  आआपफ्ना पछि लागे 

दंशिताः  कवच लगाएका बङेः  सेनाद्रारा 

वाहान्  आआपना वाहनमा परिकरान्ताः  घेरिएका 





ताक्यार्थ यसरी आफैलाई धिक्कारिरहेका ती सब राजाहरू रिसले चुर भए र आफ्ना कवच 
आदि लगाई आआपफ्ना वाहनमा चढे, अनि धनुष आदि हतियार लिई उनीहरूले आआपफ्नो 
सेनासहित भगवान् श्रीकृष्णको पिच्छा गरे । 


तानापतत आलोक्य यादवानीकयूथपाः। 
तस्थुस्तत्सम्मुखा राजन् विस्पूज्यं स्वधनंषि ते ॥ २॥ 





पढार्थ आलोक्य  देखेर विस्पूज्यं  टङ्कार गर्दै 
राजन्  हे राजा परीक्षित् तेती तत्सम्मुखाः  युद्धका लागि 
आपततः  आपफूतिर याद्वानीकयूथपाः  उनीहरूको सम्मुख 
आइलागेका यादवसेनाका सेनापतिहरू तस्थुः  उभिए 

तान्  ती शत्रुहरूलाई स्वधनूंषि  आपना धनुहरूलाई 


ताक्यार्थ हे राजा परीभ्षित् ! यसरी आइलागिरहेका शत्रुहरूलाई देखेपछि ती यादवसेनापतिहरू 
पनि रोकिए र धनुषटङ्ार गर्दै युद्धका लागि उनीहरूका अगाडि उभिए। 


अरवपृष्ठे गजस्कन्धे रथोपस्थे च कोविदाः। 


मुमुचुः शरवषौणि मेघा अद्िष्वपो यथा ॥ ३॥ 
पदृर्थ कोविदाः  धर्विद्याका ज्ञाता जरासन्ध आदि राजाहरूले 


रामालन्द्री टीका 


७० 


दशम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


अश्वपृष्ठे  घोडाको पीठमाथि यथा  जसरी 


गजस्कन्धे  हात्तीको 
कोँधमाथि र 


मेघाः  बादलहरूले 
अद्रिषु  पहाडहरूमा 


अध्याय ४ 


गरी यादवसेनामाथि 
रारवषौीणि  बाणका वर्षाहिरू 
मुमुचुः  छोडन थाले 





रथोपस्थे च  रथमा पनि बसेर अपः  पानी बसर्खिंछन् त्यसै 
ताक्यार्थ धनूर्विद्याका ज्ञाता जरासन्ध आदि राजाहरू जो कोटी घोडामा, कोटी हात्तीमा र 
कोही रथमा सवार धथिए, उनीहरूले यादवसेनामाथि मेघले पहाडमा पानी वर्षण ४ बाणको वृष्टि 
गर्न थाले। 

पत्यु्बलं शरासररेश्छन्नं वीक्ष्य सुमध्यमा । 

सव्रीडमेक्षत् तदक्त्रं भयविहललोचना ॥ ४ ॥ 


पदार्थ छन्नं  ढाकिएको 
सुमध्यमा  परमसुन्दरी पातलो पत्युः  आपफ्ना पतिको 


व्याकुल ओंँखाले 
सन्रीडं  केटी लाज मान्दै 





कम्मर भएकी रुकिमिणीले बट  सेनालाई तद्क्तं  उहाँ पतिको 
रारासरेः  बाणै बाणको वीक्ष्य  देखेर अनुहारलाई 
वषद्ारा भयविहललोचना  उरले पेक्षत्  हेरिन् 


ताक्यार्थ परमसुन्दरी रुक्मिणी बाणको वषद्भारा आफ्ना पतिको सेना ढाकिएको देखेर डराइन् 
र लाज मान्दे अति व्याकुल नेत्रले उनले पतिको मुखतिर हेरिन्। 


प्रहस्य भगवानाह मा स्म भेवामखोचने । 
विनङ्क्ष्यत्यघुनैवेतत् तावकेः शात्रवं बलम् ॥ ५॥ 





पढार्थ वामलोचने  हे सुन्दरी रुक्मिणी शात्रवं  शत्रुको 

तदा  त्यस बखतमा मा स्मभेः  नडराऊ एतत्  यो 

प्रहस्य  मुस्कुराउदे अघुना एव  अहिले नै बटं  सेना 

भगवान्  भगवान् श्रीकृष्णले तावकैः  तिम्रा यी विनङ्क्ष्यति  नष्ट हुनेछ 
आह  भन्नुभयो यादवसेनाहरूद्रारा 


ताक्यार्थ त्यस बखतमा भगवान् श्रीकृष्णले मुस्कुरारँदे रुक्मिणीलाई भन्नुभयो हि सुन्दरी ! 
नडराऊ, अहिले ने तिम्रा यी यादवसेनाले ती शत्रुका सेनाहरूलाई नाश गर्नेछन् ॥ 

तेषां तद्िकमं वीरा गदसङ्षणाद्यः। 

अमृष्यमाणा नाराचेजघ्तुहंयगजान् रथान् ॥ ६॥ 
पदार्थ गद्सङकषणादयः  गद, सङर्षण आदि 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध 


वीराः  वीरहरूले 
तदिक्रमं  त्यो शत्रुपक्षको 
पराक्रमलाई 

अमृष्यमाणाः  सहन गर्न 


श्रीमद्भागवत 
नसकी 
नाराच 
नाराचैः  बाणहरूद्रारा 
शत्रुपक्षका 


हयगजान्  घोडा, हात्तीहरू र 





८४७८७९१ 
अध्याय ५४ 


रथान्  रथहरूसहित 
सेनाहरूलाई पनि 
जघ्लुः  मार्न थाले 


ताक्यार्थ यादवपक्षका गद, सडर्षण आदि वीरहरूले शत्रुपक्षको त्यो पराक्रमलाई सहन गर्न 
नसकी आफना बाणहरूले उनीहरूका घोडा, हात्ती, रथ सहित सेनाहरूलाई पनि मार्न थाले । 


पेतुः शिरांसि रथिनामदिवनां गजिनां भुवि । 
सकुण्डरकिरीटानि सोष्णीषाणि च कोटिशः ॥ ७॥ 


पदार्थ 
रथिनां  रथमा चठेका 


वीरहरूको 
सकुण्डलकिरीटानि  कुण्डल र 


अरिवनां  घोडामा चेका र॒किरीटसहित 


गजिनां  हात्तीमा चढेका 


सोष्णीषाणि च  पगरीसहित 


अ 

कोटिशः  हजारौँ 
रिरांसि  टाउकाहरू 
मुवि  सू्दैमा 





पेतुः  खसे 


वाक्यार्थ जरासन्धका पक्षका रथ, घोडा र हात्तीमा चढेका लडाकुहरूको किरीट, कुण्डल र 
पगरी सहित हजारौँ टाउकाहरू बाणले काटिएर भुर्॑मा खसे । 


हस्ताः सासिगदेष्वासाः करभा ऊरवोऽट्घ्रयः। 
अशवारवतरनागोष्टखरमत्यरिरांसि च ॥ ८ ॥ 


पदार्थ 


करभाः  पाखुराहरू 


सासिगदेष्वासाः  तरबार, गदा, उरवः  जाँघहरू 


धनुष आदि लिएका 
हस्ताः  हातहरू 


अङ््रयः  खुद्ाहरू 
अशवार्वतरनागोष्टरखरमत्य 


शिरांसि च  घोडा, खच्चड, 
हात्ती, ऊंट, गधा र मानिसका 
टाउकाहरू पनि काटिएर भूर्ईैमा 





खसे 


ताक्यार्थ त्यसै गरी तरबार, गदा, धनुष आदि हतियार लिएका हातहरू, पाखुराहरू, जां घहरू, 
खुट्राहरू अनि घोडा, खच्चड, हात्ती, ऊंट, गधा र मानिसका टाउकाहरू पनि काटिएर भूर्दमा 
खसे । 


हन्यमानबलानीका वृष्णिभिजंयकाङ्क्षिभिः। 
राजानो विमुखा जग्सुज॑रासन्धपुरःसराः ॥ ९॥ 


पदार्थ 


वृष्णिभिः  यादवहरूद्रारा 


जयकाङ्क्षिभिः  आपनो विजय हन्यमानबलानीकाः  


चाहने 


सेन्यसमुदाय नष्ट बनादएपच्ि 


जरासन्धपुरःसराः  जरासन्ध 
आदि 
राजानः  राजाहरू 


रामालन्द्री टीका 


४८७२ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५४ 


विमुखाः  युद्धबाट विमुख भएरजग्मुः  फर्किए 
वाक्यार्थ आफ्नो विजय चाहने यादव वीरहरूले शत्रुपक्षका सैन्यसमुदायलाई नष्ट पारेपछ्छि 
जरासन्ध आदि राजाहरू युद्धबाट विमुख भएर फरकिए। 


शिदुपाटं समभ्येत्य हृतदारमिवातुरम् । 
नष्टत्विषं गतोत्साहं शुष्यददनमव्रुवन् ॥ १० ॥ 


पदुर्थ नष्टत्विषं  कान्ति नष्ट भएको समभ्येत्य  भटेर, जरासन्ध 
हृतदारं इव॒  आप्नी पत्नी नै गतोत्साहं  उत्साहरहित आदिले 

हरण भएको व्यक्ति रै शुष्यददनं  ओठमुख सुकेको अघ्रुवन्  भने 

आतुरम्  व्याकुल भएको शिशुपालं  शिशुपाललाई 





ताक्यार्थ आनी पत्नीको नै हरण भए ॐ व्याकुल भएको, मुखमा कुनै कान्ति नभएको र 
उत्साहरहित भएको अनि ओठमुख सुकेको शिशुपाललाई देखेर जरासन्ध आदि राजाहरूले भने। 


भ, भ       त्यज 
भो भो पुरुषाद दोम॑नस्यमिदं त्यज । 
न प्रियाप्रिययो राजन् निष्ठा देहिषु दृश्यते ॥ १९॥ 





पदार्थ कुराबाट आएको   प्राणीहरूमा 

भो भो पुरुषशादूल  हे दो्मनस्यं  खिन्नतालाई प्रियाप्रिययोः  सुख र दुःखको 
पुरुषश्रेष्ठ पुरुषव्याघ्र शिशुपाल त्यज  त्यागिदिनुहोस् निष्ठा  स्थिरता 

इदं  यो विवाह सम्बन्धी राजन्  हे राजा न दुश्यते  देखिंदेन 


ताक्यार्थ हे पुरुषश्रेष्ठ शिशुपाल ! यो विवाहको प्रसङ्बाट भएको खिनननतालाई त्यागिदिनुहोस् । 
यो संसारमा कुनै पनि प्राणीमा सुख र दुःख सर्धं रहिरहेको पादेन । 


यथा दारुमयी योषिन्नृत्यते कुहकेच्छया । 
एवमीरवरतन्त्रोऽयमीहते सुखदुःखयोः ॥ १२॥ 





पढार्थ योषित्  पुतली स्त्रीको रहेको 

यथा  जसरी गतिमा अयं  यो जीवात्मा पनि 
कुहकेच्छया  चटकीको इच्छा नृत्यते  नाच्दछ सुखदुःखयोः  सुख र दुःखका 
अनुसार एवं  त्यसै गरी लागि 

दारुमयी  काठबाट बनादएको ईङवरतन्त्रः  ईश्वरको अधीनमा ईहते  प्रयत्न गर्द 


ताक्यार्थ जसरी कुनै चटकीको इच्छा अनुसार कठपुतली नाच्दछ त्यसै गरी ईश्वरको अधीनमा 
रहेको जीव पनि सुख र दुःखका लागि प्रयत्न गर्दछ। 


रामालन्द्री टीका 


८८७२ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५४ 
न्न ००,     
रार समप्तद्रशाह व सयुगानन पराजतः  
त्रयोविंशातिभिः सेन्येर्जिग्ये एकमहं परम् ॥ १६॥ 

पदार्थ जयोविंशतिभिः सेन्यः  तेईस॒ अहं  मैले 

वे  निश्चय नै अक्षौहिणी सेना सहित एकं  एडटा अटारी युद्ध 

अहं  म जरासन्ध रोरेः  कृष्णबाट चाहं 

सप्तदश संयुगानि  सत्र पराजितः  हारं जिग्ये  जितं 

पटकसम्म गरेको युद्धमा परं  तर 





वाक्यार्थ तेईसतेईस अक्षौहिणी सेना लिएर युद्ध गर्दा सत्रपटकसम्म कृष्णबाट मैले हारै तर 
अठटारौं पटकमा चाहं मैले उसलाई जिते । 


तथाप्यहं न शोचामि न प्रहृष्यामि किचित् । 
काठेन दैवयुक्तेन जानन् विद्रावितं जगत् ॥ ९४ ॥ 


पढार्थ जगत्  सारा चराचर 

तथा अपि  तपनि जगत्लाई 

अहं  म विद्रावितं  चलाइएको छ भने 
दैवयुक्तेन  अदुष्टद्रारा प्रेरित कुरा 

काठेन  कालद्रारा जानन्  बेर 


किचित्  कटहिल्यै पनि 

न शोचामि  हारेकोमा न 
शोक ग्घ 

न प्रहृष्यामि  जितेकोमा न 
हर्षित नै ह॒न्छु 





ताक्यार्थ यी सबे कुरा हदाहदे पनि अदृष्टद्वारा प्रेरित कालले यो सारा संसारलाई चलाएको छ 
भन्ने बुणेर म कहिल्यै पनि आफनो हारमा चिन्तित पनि हन्नँ र जितमा हर्णित पनि बन्दिनं । 


अधुनापि वयं सर्वे वीरयूथपयूथपाः। 
पराजिताः फल्गुतन्त्रेयदुभिः कृष्णपाकितिः ॥ 


पदार्थ वयं  हामीहरू 

अघुना अपि  अहिले पनि सर्वे  सबै 
वीरयुथपयुथपाः  वीर कृष्णपालितेः  कृष्णद्रारा 
सेनापतिहरूका पनि नायक पालित 


ताक्यार्थ अहिले पनि वीर वीर सेनापतिहरूका पनि नायक 
थोरे यदुवंशी सेनाहरुद्रारा हराइययौं । 


रिपवो जिग्युरघुना काठ आत्मानुसारिणि । 


१५॥ 

फल्गुतन्त्रैः  थोर 

यदुभिः  यदुवंशी सेनाहरद्रारा 
पराजिताः  हराइयौं 





हामीहरू सबे कृष्णद्रारा पालित 


तदा वयं विजेष्यामो यदा कालः प्रदक्षिणः ॥ १६॥ 


रामालन्द्री टीका 


८८७९ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत 
पदार्थ रिपवः  यी हाम्रा शत्र 
आत्मानुसारिणि  आफनो यादवहरूले 

अनुकूल भएको जिग्युः  जिते 

काठे  समयमा यदा  जहिले 

अघुना  अहिले कालः  समय 





अध्याय ४ 


प्रदक्षिणः  हाम्रो अनुकूल हुन्छ 
तदा  त्यस बखतमा 

वयं  हामीहरूले 

विजेष्यामः  जिनं 


ताक्यार्थ यादवहरूले अहिले आफ्नो अनुकूल समय पाएर हामीहरूलाई जिते। हामीहरूले पनि 


आफ्नो अनुकूल समय आएपचछ्छि उनीहरूलाई अवश्य जिल्नेछछीं । 


एवं प्रबोधितो मित्रश्चेदयोऽगात् साच॒गः पुरम् । 


हतरोषाः पुनस्तेऽपि ययुः स्वं स्वं पुरं नृपाः 


पदार्थ   शिशुपाल 
एवं  यसरी पुरं  आफ्नो नगरतिर 
मित्रैः  साथीहरूद्रारा अगात्  गयो र 
प्रबोधितः  सम्णाइएको पुनः  फेरि 


सानुगः  अन्य अनुचरसहित हतरोषाः  नमरेर बांकी रहेका 





॥ १७ ॥ 


ते  ती जरासन्ध आदि 
नृपाः अपि  राजाहरू पनि 
स्वं स्वं  आआप्नो 

पुरं  नगरतिर 

ययुः  गए 


ताक्यार्थ यसरी साथीहरूले सम्णछएपच्ि शिशुपाल आप्ना बांकी सेनासहित आफ्नै राज्यतिर 


गयो र अन्य जीवित राजाहरू पनि आआपफ्नै नगरतिर गए । 


रुक्मी तु राक्षसोददाहं कृष्णद्विडसहन् स्वसुः । 
पृष्ठतोऽन्वगमत् कृष्णमक्षोहिण्या वृतो बली ॥ १८ ॥ 


पदढार्थ स्वसुः  आपफ्नी बहिनीको 
बली  बलशाली राक्षसोद्वाहं  राक्षसविधिले 
कृष्णद्धिट्  श्रीकृष्णलाई द्वेष विवाह गरेको हरण गरेको 
गर्ने कुरालाई 

रुक्मी तु  रकिमिणीको दाजु असहन्  सहन गर्न नसकी 


रुक्मी चार्हि अक्षोहिण्या वृतः  अक्षौहिणी 





सेनाद्रारा घेरिएर 

कृष्णं  श्रीकृष्णको 
पृष्ठतः  पक्छि पक्ि 
अन्वगमत्  जान लाग्यो 


ताक्यार्थ बलशाली अनि श्रीकृष्णलाई द्वेष गर्ने रुक्मी बहिनीलाई राक्षसविधिले विवाह गरेको 
हरण गरेको कुरा सहन नसकी एक अक्षौहिणी सेना लिई श्रीकृष्णको पचि लाग्यो । 


रुक्म्यमषीं सुसंरब्धः शुण्वतां सवभूभुजाम् । 
प्रतिजज्ञे महाबाहुदेशितः सदारासनः ॥ १९॥ 


रामालन्द्री टीका 


४८७९५ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५४ 
पढार्थ गर्न नसकी सवभूभुजां  सारा राजाहरूले 
महाबाहुः  महावीर सुसंरब्धः  अति रिसाएर रुण्वतां  सुन्ने गरी 

रुक्मी  रुक्मीले दंशितः  कवच बांधेर प्रतिजज्ञे  प्रतिज्ञा गयो 

अमर्षी  बहिनीको हरण सहन सरारासनः  हातमा धनु लिई 





वाक्यार्थ महावीर रुक्मीले बहिनीको हरण सहन नसकी अति रिसाएर कवच बाँधी हातमा धनु 
लिएर सारा राजाहरूले सुनने गरी प्रतिज्ञा गय्यो । 


अहत्वा समरे कृष्णमप्रत्यूह्य च रुक्मिणीम् । 
कुण्डिनं न प्रवक्ष्यामि सत्यमेतद् बवीमि वः॥ २०॥ 





पदार्थ रुविमिणीलाई एतत्  यो कुरा 
समरे  युद्धमा अप्रत्यह्य  नफकर्दिकन सत्यं  सांँचो 
कृष्णं  कृष्णलाई कुण्डिनं  यो कुण्डिन नगरमा वीमि  भन्दै 
अहत्वा  नमारीकन र न प्रवेक्ष्यामि  म प्रवेश गनछिन 

रुक्मिणीम् च  बहिनी वः  तपार्ईहरू सबैलाई 


ताक्यार्थ त्यसपच्छि रुक्मीले प्रतिज्ञा गययो म तपाईहरू सबैको बीचमा सांचो कुरा भन्दैष्ु कि 
कृष्णलाई नमारीकन र रुकिमिणीलाई नफकर्ईिकन म कुण्डिन नगरमा प्रवेश गर्न । 


इत्युकत्वा रथमारुद्य सारथिं प्राह सत्वरः। 
चोदयारवान् यतः कृष्णः तस्य मे संयुगं भवेत् ॥ २१९॥ 





पदार्थ सारथिं  सारथिलाई चोद्य  लैजाऊ जसले गर्दा 
इति उक्त्वा  यति भनेर प्राह  रुक्मीले भन्यो तस्य  ऊसंग 

रथं  रथमा यतः  जहाँ मे  मेरो 

आरुह्य  चटेर कृष्णः  कृष्ण छ त्यतेतिर संयुगं  युद्ध 

सत्वरः  अत्यन्त छिटो गरी अरवान्  घोडाहरूलाई भवेत्  होस् 


ताक्यार्थ यति भनेर अत्यन्त छिटो गरी रथमा चढ़ी रुक्मीले सारथिलाई भन्यो कृष्ण भएको 
ठारँमा घोडाहरू लैजाऊ, जसले गर्दा उससंग मेरो युद्ध होस् । 


  र ९ अ  


अद्याहं निरातबणेगोपारस्य सुदुमतेः। 
क वीयंमदं ५ भ  
नेष्ये वीयमदं येन स्वसा मे प्रसभं हृता ॥ २२॥ 


पदार्थ अहं  म गोपालस्य  गोठाले कृष्णको 
अद्य  आज सुदुरमतेः  दुर्बुद्धि निरितेः  तीखा 


रामालन्द्री टीका 


८८७६ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५४ 
बणेः  बाणहरूद्रारा नेष्ये  हटाइदिनेच्ु स्वसा  बहिनी 

वीय॑मदं  पराक्रमबाट भएको येन  जो कृष्णद्रारा प्रसभं  जवर्जस्ती 

घमन्डलाई मे  मेरी हृता  हरण गरिडन् 


ताक्यार्थ जसले मेरी बहिनीको जबर्जस्ती हरण गय्यो त्यस्तो दुष्ट गोठालो कृष्णको पराक्रमको 
घमन्डलाई म आज आपफ्ना तीखा बाणहरूले नाश गरिदिनेदु । 


विकत्थमानः कुमतिरीरवरस्याप्रमाणवित्। 
रथेनैकेन गोविन्दं तिष्ठ तिष्ठेत्यथाहयत् ॥ २३॥ 


पदार्थ अप्रमाणवित्  महत्वलाई भन्दै 
विकत्थमानः  यसरी नबुठेको रुक्मी आहयत्  युद्धका लागि 
आत्मप्रशंसा गर्दै एकेन रथेन  एडरै रथ लिई बोलाउन थाल्यो 


कुमतिः  मतिभ्रष्ट भएको गोविन्दं  भगवान् श्रीकृष्णलाई 
ईङ्वरस्य  ईश्वर श्रीकृष्णको तिष्ठ तिष्ठ इति  पख् पख् 
ताक्यार्थ यसरी आत्मप्रशंसा गर्दै मतिभ्रष्ट भएको र भगवान्को महत््वलाई नबुेको रुक्मीले 
एडटै रथ लिएर पख् पख् भन्दै भगवान्लाई युद्धको लागि बोलाउन थाल्यो । 





धनुविंकृष्य सुदुटं जघ्ने कृष्णं त्रिभिः इरेः । 
आह चात्र क्षणं तिष्ठ यदूनां कुरपांसन ॥ २४॥ 





पदढार्थ कृष्णं  श्रीकृष्णलाई अत्र  यहाँ 
धनुः  धनुलाई जघ्ने  हान्यो र क्षणं  केही बेर 
सुदुटं  खूब आह च  भन्यो पनि तिष्ठ  पर्खिं 
विकृष्य  चिंचेर यदूनां  यदुकुलको 

तरिभिः शरेः  तीन ओटा बाणले कुरुपांसन  कुलदूषण हे कृष्ण 


ताक्यार्थ त्यसपछि रुक्मीले धनुलाई खूब सिंचेर तीन ओटा बाणले श्रीकृष्णलाई हान्यो र 
भन्यो हि यदुकूलदूषण कृष्ण ! यहाँ केही बेर पर्खिं। 


कुत्र यासि स्वसारं मे मुषित्वा ध्वा्क्षवद्धविः। 
हरिष्येऽद्य मदं मन्द् मायिनः कूटयोधिनः ॥ २५॥ 


पदार्थ ध्वादुरक्षवत्  कागले चोरे भँ मुषित्वा  चोरेर 
मन्द्  हे मूर्ख मे  मेरी कुत्र यासि  कता भाग्दैछस् 
हविः  यज्ञको हविलाई स्वसारं  बहिनीलाई मायिनः  मायावी 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध 


कूटयोधिनः  कपदपूर्ण 
तरिकाले युद्ध गर्ने तेरो 


श्रीमद्भागवत 


मदं  अभिमानलाई 
अद्य  आज 


८.७७ 
अध्याय ५४ 


हरिष्ये  हरण गरिदिनेद्ु 


वाक्यार्थ हे मूर्ख कृष्ण ! यज्ञको हविलाई कागले चोरे ४ मेरी बहिनीलाई चोरेर कता 
भाग्देछस् ? कपटयुद्धमा सिपालु र मायावी तेरो सारा अहङारलाई आज म नष्ट पारिदिनेु। 


् न्त  
यावन्न मे हतो बाणेः शयीथा मुञ्च दारिकाम् । 
स्मयन् कृष्णो धनुदिछत्त्वा षड्मिविंन्याध रुक्मिणम् ॥ २९॥ 





पदार्थ त्यसभन्दा अधि नै धनुः  उसको धनुलाई 
यावत्  जहिलेसम्म दारिकां  यी कन्या छिन्तवा  काटेर 

मे  मेरा रुक्मिणी लाई रुक्मिणं  त्यो रुक्मीलाई 
बणिः  बाणहरुद्रारा मुञ्च  छाडिदे यति सुनेपच्ि षड्भिः  छ ओटा बाणले 
हतः  मारिएर कृष्णः  भगवान् श्रीकृष्णले विन्याध  हान्नुभयो 

न शयीथाः  सुत्दैनस् स्मयन्  केटी हाँस्वै 


ताक्यार्थ रुक्मीले जहिलेसम्म तं मेरो बाणद्वारा मारिएर पृथिवीमा सुत्देनस् त्योभन्दा पहिले नै 
रुक्मिणी लाई छाडिदे यति भनेको सुन्नेवित्तिके भगवान् श्रीकृष्णले केही हाँस्दे उसको धनुषलाई 
काटिदिनुभयो र छ ओटा बाणले उसलाई प्रहार गर्नुभयो । 


अष्टमिरचतुरो वाहान् ह्यभ्यां सूतं ध्वजं त्रिभिः। 
स चान्यद्धनुरादाय कृष्णं विन्याघ पञ्चभिः ॥ २७॥ 


पढार्थ सूतं  सारथिलाई र अन्यत् धनुः  अर्को धनु 
अष्टभिः  आठ बाणले त्रिभिः  तीन ओटा बाणले आदाय  लिएर 
चतुरः  चार ओटा ध्वजं  ध्वजालाई भगवान्ले पञ्चभिः  पांच बाणले 


वाहान्  घोडाहरूलाई 
द्वाभ्यां  दुई बाणले 


विन्याघ  प्रहार गर्नुभयो 
सःच त्यो रुक्मीले पनि 


कृष्णं  भगवान् श्रीकृष्णलाई 





प्रहार गयो 


ताक्यार्थ त्यसपछि भगवान्ले फेरि आठ बाणले चार घोडालाई, दुई बाणले सारथिलाई र तीन 
नाणले ध्वजालाई प्रहार गर्नुभयो । रुक्मीले पनि अर्को धनु लिई पाँच बाणले भगवान्लाई प्रहार 
गय्यो । 


तेस्ताडितः शरोधेस्तु चिच्छेद धनुरच्युतः। 
पुनरन्यदुपादत्त तदप्यच्छिनदन्ययः ॥ २८ ॥ 


शरोधेः  बाणका समूहहरूने अच्युतः तु  भगवान् अच्युतले 
ताडितः  प्रताडित हुनुभएको चाहं 


पदार्थ 
तैः वी सुक्मीले हानेका 


रालालन्द्री टीका 


५७८ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५४ 
घनुः  रुक्मीको धनुलाई अन्यत्  अर्को धनु श्रीकृष्णले 

चिच्छेद  काटिदिनुभयो उपादत्त  लियो अच्छिनत्  काटिदिनुभयो 
त्यसपछि रुक्मीले तत् अपि  त्यसलाई पनि 

पुनः  फेरि अन्ययः  अविनाशी भगवान् 





वाक्यार्थ रुक्मीले हानेका ती बाणका समूहहरूले पीडित भएपछ्छि भगवान्ले उसको धनुलाई 
काटिदिनुभयो। त्यसपछि रुक्मीले अर्को धनु हातमा लियो, त्यसलाई पनि भगवानले 
काटिदिनुभयो । 


      चमसी    
परिघं पष्टिशं शूलं चमसी शाक्तितोमरो । 
यद् यदायुधमादत्त तत् सवं सोऽच्छिनद्धरिः ॥ २९॥ 


पदार्थ चमसी  ढाल, तरबार आदत्त  लियो 

सः  त्यो रुक्मीले शक्तितोमरो  शक्ति, तोमर तत् सर्वं  ती सबै अस्त्रलाई 
परिघं  परिघ आदि हरिः  भगवान् श्रीकृष्णले 
पट्टिशं  पट्टिश यत् यत्  जे जे अच्छिनत्  काटिदिनुभयो 
रूट  त्रिशूल आयुधं  हतिरयारहरू 





ताक्यार्थ त्यसपछि रुक्मीले परिघ, पट्टिश, त्रिशूल, ढाल, तरबार, शक्ति, तोमर आदि जुन जुन 
हतिरयारहरू लिन्थ्यो, ती सबेलाई भगवान्ले काटिदिनुभयो । 


ततो रथादवप्लुत्य खड्गपाणिजिंघांसया । 
कृष्णमभ्यद्रवत् करुद्धः पतद्गं इव पावकम् ॥ ३०॥ 





पदार्थ रथात्  रथबाट ज्वालामा होमिए 
ततः  त्यसपछि अवप्लुत्य  हाम फालेर कृष्णं  श्रीकृष्ण भएतिर 
खड्गपाणिः  हातमा खुंडा जिघांसया  मार्ने इच्छाले अभ्यद्रवत्  कुद्यो 
लिएको पतङ्गः  पुतली 

कुद्धः  अति रिसाएरको रुक्मी पावकम् इव  अग्निको 


ताक्यार्थ त्यसपछि रुक्मी अत्यन्त रिसायो र हातमा खुँडा लिएर रथबाट हाम्फाल्यो अनि 
कृष्णलाई मारन इच्छाले आगाको ज्वालामा पुतली होमिए मै श्रीकृष्ण भएतिर कुद्यो । 


तस्य चापततः खड्गं तिलदाङ्चमं चेषुभिः। 
छिन्त्वासिमाददे तिग्मं रुक्मिणं हन्तुमुदयतः ॥ ३१ ॥ 
पदार्थ आपततः  आपूतर्पः आइलागेको 


रामालन्द्री टीका 


८८७९ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५४ 
तस्य च  त्यो स्क्मीको ट॒क्रा बनाएर तिग्मं  अति तीखो 

चमं  ढाल र छिन्त्वा  काटेर असिं  तरार 

खड्गं च  खुंडालाई पनि रुक्मिणं  रुक्मीलाई आददे  लिनुभयो 

इषुभिः  बाणहरूद्रारा हन्तुं  मार्न 

तिलशः  तिलका दाना जत्रा उद्यतः  तत्पर भगवान्ले 





ताक्यार्थ आपरतिर आद्रहेको रुक्मीको ढाल र तरबारलाई भगवान्ले बाणद्वारा तिलजत्रा ट्क्रा 
बनाएर नष्ट गरिदिनुभयो र रुक्मीलाई मार्न अति तीखो तरबार लिनुभयो । 


भ अ रुक्मिणी  
दुष्ट्वा भ्रातृवधोद्योगं रुक्मिणी भयविह्वला । 
पतित्वा पादयोभ॑तुंरुवाच करुणं सती ॥ ३२॥ 


पदार्थ भयविहला  उरले आत्तिएकी पतित्वा  परैर 
भ्रातृवधोद्योगं  भगवान् सती  पतित्रता करुणं  करुण स्वरले 
श्रीकृष्ण दाजुलाई मार्न तयार रुक्मिणी  रुकिमिणीले उवाच  भनिन् 
हनुभएको भतुंः  पतिको 

दुष्ट्वा  देखेर पादयोः  पाडमा 





ताक्यार्थ यसरी आफ्ना दाजु रुक्मीलाई मार्न भगवान् श्रीकृष्ण तयार हूनुभएको देखेर डरले 
आत्तिई पतिव्रता रुकिमिणीले पतिको पामा परैर करुण स्वरमा भन्न लागिन्। 


विः 


योगेर्वराप्रमेयात्मन् देवदेव जगत्पते । 

हन्तुं नार्हसि कल्याण भ्रातरं मे महाभुज ॥ ३३॥ 
पदार्थ जगत्पते  हे जगत्का मालिक भ्रातरं  दाजु रुक्मीलाई 
योगेरवर  हे योगेश्वर कल्याण  हे कल्याणस्वरूप हन्तुं  मार्न 
अप्रमेयात्मन्  हे अज्ञेय प्रभु महाभुज  हे महाबाहू प्रभु न अर्हसि  योग्य हुनृहन्न 
देवदेव  हे देवाधिदेव मे  मेरा 
वाक्यार्थ हे योगेश्वर ! हे अजेय प्रभु ! हे देवाधिदेव ! हजुर जगत्को मालिक हुनुहन्छ र परम 
कल्याणस्वरूप हूनुह॒न्छ । हे महाबाह प्रभ ! हजुरले मेरा दाजु रुक्मीलाई नमार्नृहोस् । 





श्रीडुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 
तया परि्रासविकम्पिताङ्गया शुचावशुष्यन्मुखरुद्धकण्ठया । 
कातयविसखरंसितहेममाख्या गृहीतपादः करुणो न्यवतंत ॥ ३४ ॥ 


पदार्थ परितरासविकम्मिताङ्गया  डरले गर्दा शरीरका सबै अङ्ग कोपेकी 


रामालन्द्री टीका 


८० 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५४ 


रुचा  शोकले भयले घाटीबाट सुनको माला करुणः  दयालु भगवान् 
अवशुष्यन्मुखरुदधकण्ठया  मुख खस्न लागेकी न्यवतंत  रुक्मीलाई मार्ने 
सुकेकी र गला अवरुद्ध भएकी तया  ती रुकिमिणीद्रारा विचारबाट फर्कनुभयो 
कातयविस्र॑सितहेममाल्या   गगृहीतपादः  पाड समातिएका 
ताक्यार्थ उरले शरीरका सारा अङ्ग काँपेकी, शोकले गर्दा मुख सुकेकी र गला अवरुद्ध भएकी 
अनि भयले गर्दा घांँटीबाट सुनको हार खसाल्न लागेकी ती रुकिमिणीले पाड समातेपच्छि दयालु 
भगवानूले रुक्मीलाई मार्ने विचार बदल्नुभयो । 





चेठेन बद्ध्वा तमसाघुकारिणं सदमश्रुकेशं प्रवपन् न्यरूपयत् । 
तावन्ममदुः परसेन्यमद्भुतं यदुप्रवीरा नलिनीं यथा गजाः ॥ २५॥ 





पढार्थ कपाललाई अदुभुतं  अचम्मको 
असाधुकारीणं  अनुचित काम प्रवपन्  ठार ठ्॑मा परसेन्यं  शत्रुको सेनालाई 
गर्न खुदल्याएर गजाः  हात्तीहरूले 

तं  त्यो सुक्मीलाई न्यरूपयत्  विरूप नलिनीं यथा  कमलको 
चलेन  कपडाले पारिदिनुभयो वनलाई नष्ट गरे 

बद्ध्वा  बाँधेर तावत्  त्यति वेलासम्ममा ममदुंः  तहसनहस पारे 
सदमश्वुकेरां  दाही, जुँंगा र॒ यदुप्रवीराः  यदुवंशी वीरहरूले 


ताक्यार्थ भगवान्ले अनुचित काम गर्ने त्यो रुक्मीलाई कपडाले बोँधेर दाही, जुंगा र 
कपाललाई ठाउ ठामा खुद्ल्याएर विरूप बनाददिनुभयो । त्यति वेलासम्ममा यदुवंशी वीरहरूले 
शत्रुहरूको अद्भुत सेनालाई हात्तीहरूले कमलवनलाई तहसनहस पारे ४ गरी सखाप पारे। 


कृष्णान्तिकमुपव्रज्य ददुशुस्तत्र रुक्मिणम्। 
तथाभूतं हतप्रायं दष्ट्वा सङषणो विभुः ॥ 
विमुच्य बद्धं करुणो भगवान् कृष्णमवीत् ॥ ३६ ॥ 





पदार्थ ददृशुः  देखे रुक्मी लाई 

कृष्णान्तिकं  श्रीकृष्णको विभुः  सर्वशक्तिसम्पनन दुष्ट्वा  देखेर 

नजिकमा करुणः  दयालु बद्धं  बन्धनलाई 

उपव्रज्य  गणएर यदुवंशी भगवान्  भगवान् विमुच्य  खोलेर 
वीरहरूले सङ्षंणः  बलरामले कृष्णं  श्रीकृष्णलाई 

तत्र  त्यहं तथाभूतं  त्यस्तो विरूप भएको अबवीत्  भन्न थाल्नुभयो 
रुक्मिणं  रुक्मीलाई हतप्रायं  मरेतुल्य भएको 


रामालन्द्री टीका 


दशम स्कन्ध 


श्रीमद्भागवत 


८९८८१ 


अध्याय ४ 


ताक्यार्थ श्रीकृष्णको नजिकमा आएका यदुवंशी वीरहरूले त्यहोँ विरूप भएर रहेको रुक्मीलाई 
देखे । सर्वशक्तिसम्पन्न, दयालु भगवान् बलरामले विरूप भएको र मरेतुल्य भई बसेको रुक्मीलाई 
देखेर उसको कपडाको बन्धनलाई खोलिदिनुभयो र श्रीकृष्णलाई भन्न लारनुभयो । 


असाध्विदं त्वया कृष्ण कृतमस्मज्जुगुप्सितम् । 
वपनं इमश्ुकेशानां वैरूप्यं सुहृदो वधः ॥ ३७ ॥ 


पदार्थ 
कृष्ण  हे कृष्ण 
त्वया  तिमीद्रारा 
इदं  यो 


लागि निन्दितिर 
असाधु  नराग्रो काम 


सः 
वपनं  खुदल्याएर 


कृतं  गरियो वैरूप्यं  विरूप पार्जु 


सुहृदः  सम्बन्धी व्यक्तिहरूलाई 


अस्मन्युगुप्सितं  हामीहरूको रमश्रुकेशानां  दाही र 


ताक्यार्थ हे कृष्ण ! तिमीले हामीहरूको लागि निन्दिति र अनुचित काम गय्यौ। आपफ्ना 
सम्बन्धीहरूलाई दाही र कपाल खुडइल्याएर विरूप पार्नु त मार्नुं बराबर हो । 





वधः  मार्नु बराबर हो 


मेवास्मान् साध््यसूयेथा श्रातुरवरूप्यचिन्तया । 
सुखदुःखदो न चान्योऽस्ति यतः स्वकृतुक् पुमान् ॥ ३८ ॥ 


पदार्थ 

साध्वी  हे साधु स्वभावकी 
रुक्मिणी 

भ्रातुः  दाजुलाइ 
वेरूप्यचिन्तया  विरूप 
बनाएको चिन्ताले गर्दा 


अस्मान्  हामीहरूलाई 
दोषारोप गरेर 

मा एव असूयेथाः  नराग्रो 
नमान 

यतः  किनकि 

सुखदुःखद्ः  सुख र दुःख दिने 





अन्यः च  अर्को कोटी 

न अस्ति  छैन किनभने 
पुमान्  जीवात्मा सर्धै 
स्वकृतभुक्  आफ्नो कर्मको 
फल भोग्नेवाला हो 


ताक्यार्थ त्यसपछि बलरामले रक्मिणीलाई भन्नुभयो हे साधु स्वभावकी रुक्मिणी ! 
दाजुलाई विरूप बनाएको कुरालाई लिएर हामीहरूलाई नराम्रो नमान । किनभने यो संसारमा सुख 
र दुःख दिने अर्को कोही छैन, सबे जीवहरूले आफ्नै कर्मको फल भोग्दछन्। 


बन्धुवंधाहंदोषो   ०   बन्धोवघमर्हति   
्धु्व॑धारहदोषोऽपि न बन  
त्याज्यः स्वेनेव दोषेण हतः किं हन्यते पुनः ॥ ३९॥ 


पदार्थ 


 
बन्धोः  ज्वा आदि बन्धुबाट 


वधाहंदोषः अपि  मार्भै पर्ने दोष।वधं  वध गर्व मार्न 


भएको भए पनि 
बन्धुः  आप्ना बन्धुहरू 


न अहेति  योग्य हदैन 
त्याज्यः  छडिदिनुपर्दछ 


किनकि ऊ 
स्वेन एव  आफ्नै 
दोषेण  दोषले 





हतः  मरिसकेको हुन्छ भने 


रामालन्द्री टीका 


४४८२ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५४ 


पुनः  फेरि किं हन्यते  केलाई मरने 
ताक्यार्थ यदि आफ्ना बन्धुमा मार्नै पर्न दोष रहे भने पनि बन्धुले मार्नुहदैन। उसलाई 
छाडिदिनुपर्दछ। ऊ आफ्नै दोषले एक पटक मरिसकेको हुन्छ भने उसलाई अर्को पटक किन 


मार्नु? 
क्षत्रियाणामयं धमः प्रजापतिविनिमिंतः। 
भ्रातापि भ्रातरं हन्याद् येन घोरतरस्ततः ॥ ४०॥ 
पदार्थ बनाउनुभएको भ्रातरं  आफ्नै दाजुभालाई 
अयं  यो घमः  धर्महो हन्यात्  मार्दछ 
क्षत्रियाणां  क्षत्रियहरूको येन  जुन धर्मलाई मानेर ततः  त्यसैले यो क्षत्रिय धर्म 


    


प्रजापतिविनिमितः  ब्रह्माजीले भ्राता अपि  आफ्नै भाइले घोरतरः  अति उरलाग्दो छ 


ताक्यार्थ ब्रह्माजीले क्षत्रियहरूको लागि धर्म नै यस्तो बनाउनुभयो कि, आफ्नै दाजुले आपन 
भादलाई र भाइले आपने दाजुलाई पनि मार्नुपर्ने, यो अति उरलाग्दो क्षत्रिय धर्म हो। 





राज्यस्य भूमेरवित्तस्य स्त्रियो मानस्य तेजसः। 
मानिनोऽन्यस्य वा हेतोः श्रीमदान्धाः क्षिपन्ति हि ॥ ४१॥ 





पदार्थ राज्यस्य  राज्यका लागि तेजसः  प्रतापका लागि र 
हि  निश्चय नै भूमेः  भूमिका लागि अन्यस्य वा हेतोः  अरू कुनै 
मानिनः  अहङ़ारीहरू र वित्तस्य  धनका लागि कुराका लागि पनि 
श्रीमदान्धाः  एेश्वर्यले मत्त स्त्रियः  स्त्रीका लागि क्षिपन्ति  बन्धुबान्धवलाई 
भएका व्यक्तिहरू नै मानस्य  सम्मानका लागि तिरस्कार गर्दछन् 


ताक्यार्थ अहङ्ारीहरू र रेश्वर्यले मत्त भएका व्यक्तिहरूले नै राज्य, भूमि, धन, स्त्री, मान, 
प्रताप वा अरू कुनै कुराका लागि आफन्तसँंग ग्गडा गर्दछछन् र उनीहरूको तिरस्कार गर्दछन्। 


तवेयं विषमा बुद्धिः सवभूतेषु दृहदाम् । 

यन्मन्यसे सदाभप्रं सुहृदां भ्रमज्ञवत् ॥ ४२॥ 
पदार्थ भएको छ तपनि अमङ्गल भनेर 
सर्वभूतेषु  सम्पूर्ण प्राणीहरूमा अज्ञवत्  अज्ञानी व्यक्तिजस्तो यत्  जो तिमीले 
दुहां  नराम्रो भावना राखने भएर मन्यसे  मानिरहेकी छी 


सुहृदां  भाइबन्धुहरूका लागि सदा  सँ तव  तिरो 
भद्रं  यो दण्ड दिएर मङ्गल नैअभद्रं  यो क्रियाकलापलाई इयं  यो 





रामालन्द्री टीका 


८४८८द् 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५४ 


बुद्धिः  विचार हो 


ताक्यार्थ हे रुक्मिणी ! तिम्रा दाजुहरू अरु प्राणीहरूमा दुर्भाव राखने खालका छन्, त्यसैले 
उनीहरूलाई यस्तो दण्ड दिनु पनि मङ्गलरूप नै हो। फेरि पनि तिमी अज्ञानी मानिस रै त्यसलाई 
नराम्रो मानिरहेकी छी, यो तिम्रो नराम्रो विचार हो। 


विषमा  विषम नराम्रो 


क ् ० 
आत्ममोहो नृणामेव कल्प्यते देवमायया । 
सुहृद् दहटुदासीन इति देहात्ममानिनाम् ॥ ४२॥ 





पदार्थ नृणां  मानिसहरूको लागि भन्ने यस्तो 

देवमायया  भगवान्को एव  नै आत्ममोहः  बुद्धिमा मोह 
मायाद्रारा मोहित भएकाले सुहृत्  यो मित्र हो हुन्छ भन्ने 

देहात्ममानिनां  शरीरलाई नै दुहत्  यो शत्रु हो र कल्प्यते  मानिन्छ 

आत्मा मानेर बसेका उदासीनः इति  यो उदासीन हो 


ताक्यार्थ जो मानिसहरूलाई भगवान्को मायाको कारणले गर्दा शरीर आदिमा आत्मबुद्धि 
भएको छ उनीहरूलाई ने यो मित्र हो, यो शत्रु हो रयो उदासीन व्यक्ति हो भन्ने मोह हुन्छ भन्ने 
मानिन्छ । 


  


एक एव परो ह्यात्मा सर्वेषामपि देहिनाम् । 
नानेव गृह्यते मृदर्यथा ज्योतिर्यथा नभः ॥ ४४ ॥ 


पदार्थ एकः एव  एडटै छ नभः  आकाशलाई घटाकाश 
हि  निश्चय नै मूटेः  मूर्ख व्यक्तिहरुूद्रारा र मठाकाश भनेर अलग अलग 


परः  शरीर आदिदेखि भिन्न 
आत्मा  शुद्ध आत्मा 


रूपमा लिडन्छ, त्यसै गरी 

नाना इव  शरीर आदिको 
सर्वेषाम् अपि  सबै भेदले विभिन्न रूपमा ४ 

भ  

दोहिनां  प्राणीहरूको गृह्यते  ग्रहण गरिन्छ 
वाक्यार्थ वास्तवमा सम्पूर्ण प्राणीहरूको आत्मा एकै छ, तपनि मूर्ख व्यक्तिहरूले आकाशको 
सूर्य आदिलाई पानी राखेको भाँडेपिच्छे अलगअलग र आकाशलाई घटाकाश र मठाकाश आदि 
विविध रूपमा लिए रै शरीरेपिच्छे आत्मालाई अलगअलग रूपमा स्विकार्दछन्। 


यथा  जसरी 

ज्योतिः  सूर्य आदि ज्योतिलाई 
जल राखेको भाँडेपिच्छे 

यथा  जसरी 





देह आद्यन्तवानेष द्रव्यप्राणगुणात्मकः। 
आत्मन्यविद्यया ककप्तः संसारयति देहिनम् ॥ ४५॥ 
पदार्थ  


द्रव्यप्राणगुणात्मकः  पञ्चमहाभूत, पञ्चप्राण र तीन 


रामालन्द्री टीका 


८८८४ 





दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५४ 
गुण आदिले बनेको युक्त छर त्यो ने 

एषः  यो आत्मनि  आत्मामा हिनं  जीवलाई 

देहः  शरीर अविद्यया  अज्ञानको कारणले संसारयति  जन्ममृत्युको 
आद्यन्तवान्  जन्म र मृत्युले क्क्प्तः  कल्पित छ त्यही चक्रमा घुमाइरहन्छ 


ताक्यार्थ पज्चमहाभूत, पञ्चप्राण र तीन गुणले बनेको जन्ममृत्युवाला यो शरीर अज्ञानको 
कारणले आत्मामा कल्पित छ र पनि यसले जीवलाई बारम्बार जन्ममत्युको चक्रमा घुमाद्रहन्छ । 


व   ०,  
नत्मनारन्यन सवाग वयागद्वासतः सात । 


   


तद्तुत्वात् तत्त्रास्दटग्ूपाभ्या यया र्वः ॥ ६ ॥ 


पदार्थ हन्छ र ती दुई प्रकाश्य र आत्मनः  आत्माको 

सति  हे साध्वी प्रकाशक रूपमा रहेका रूप र॒ असता  आफ्नो स्वतन्त्र 

यथा  जसरी ओंँखासंँग सूर्यको संयोग वियोग सत्तारहित 

दुमूपाभ्यां  आंखा र रूपबाट छैन, त्यसै गरी अन्येन  अरू शरीर इन्द्रिय 
अलग भएको तद्धेतुत्वात्  प्रकाश्य र आदिसंग 

रेः  सूर्यबाट प्रकाशक रूपमा रहेका ती संयोगः  संयोग अथवा 
तत्प्रसिद्धेः  आंखा र रूपको शरीर, इन्द्रिय आदिको कारण वियोगः च न  वियोग पनि छैन 
प्रकाश्य र प्रकाशक रूपमा भएको हुनाले 





ताक्यार्थ हे साध्वी रुक्मिणी ! यद्यपि ओंँखा र रूपमा प्रकाश्यप्रकाशक भाव छ तापनि यी 
दुबे सूर्शद्रारा प्रकाशित हुन्छन् र यिनीहरूको मूल कारण सूर्य भएकाले सूर्यसँग यिनीहरूको संयोग 
र वियोग केही भन मिल्दैन, त्यसै गरी प्रकाश्यप्रकाशक भावमा रहेका शरीर र इन्द्रिय आदिको 
प्रकाशक वा कारण आत्मा नै भएको हनाले आफनो स्वतन्त्र सत्तारहित शरीर आदिसंग आत्माको 
संयोग अथवा वियोग छ भनेर भन्न मिल्दैन । 


जन्मादयस्तु देहस्य विक्रिया नात्मनः क्वचित्। 


न्द   


करुनामव नन्द मात्स्य कुरव ॥ ८७ ॥ 


पदार्थ  शरीरका हुन्छन् नएव  हैदेन 
जन्मादयः तु  जन्म आदि क्वचित्  कटहिल्यै पनि हि  निश्चय नै 
जायते जन्मनु, अस्ति  रहनु, आत्मनः न  आत्माको हदेन कुहुः  ओँसी 


विपरिणमते  परिवर्तित हनु, 
वर्धते  बदनु, अपक्षीयते  
घटनु, विनश्यति  नष्ट हनु 
विक्रियाः  विकारहरू 


कलानाम् इव  बदने, घटने 
काम कलाको भए फँ 

इन्दोः  चन्द्रमाको बदने घटने 
काम 


अस्य  यी चन्द्रमाको 

मृतिः इव  क्षय हुने समय भने 
४ शरीरको म॒त्युलाई आत्माके 
मृत्यु भन्ने व्यवहार गर्दछन् 





रामालन्द्री टीका 


८८८५ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४ 


ताक्यार्थ जन्मनु, रहनु, बदनु, परिवर्तन हनु, घटनु र मर्नु यी छ ओटा भावविकार शरीरका हुन्, 
यी आत्मामा कहिल्यै पनि हदेनन्, जसरी बदन र घटने काम चन्द्रमाको कलामा हृन्छ, चन््रमामा 
हैदेन, तपनि ओँसीका दिन चन््रमाका सारा कला क्षय हदा चन््रमाके क्षय भएको व्यवहार 
गरिन्छ, त्यसै गरी शरीर मर्दा आत्मा नै मरेको सम्ण्टिन्छ वास्तवमा आत्मा मर्दन । 


यथा रायान आत्मानं विषयान् फलमेव च । 
अनुभुङ्ऽप्यसत्यर्थे तथाप्नोत्यबुधो भवम् ॥ ४८॥ 





पदार्थ आत्मानं  भोक्ता आपूलाई तथा  त्यसै गरी 

यथा  जसरी विषयान्  भोग्य विषयलाई र॒ अबुधः  अज्ञानी व्यक्तिले 
शयानः  सुतेको व्यक्तिले फलम् एव च  विषयको भवं  यथार्थमा नभए पनि 
अथे  पदार्थ भोगरूप फललाई पनि संसारलाई 

असति अपि  नहुँदा पनि अनुभुङ्के  अनुभव गर्द आप्नोति  प्राप्त गर्द 


ताक्यार्थ जसरी सुतेको व्यक्तिले स्वप्नमा कुनै पनि पदार्थ नहंदा नहुँदे पनि भोक्ता, भोग्य र 
भोगको अनुभव गर्छ, त्यसै गरी वास्तविक रूपले संसार नभए तापनि अज्ञानी व्यक्तिले 
जन्ममृत्युस्वरूप संसारको अनुभव गर्द । 


तस्मादज्ञानजं शोकमात्मशोषविमोहनम् । 
तत्त्वज्ञानेन निहत्य स्वस्था भव शुचिस्मिते ॥ ४९॥ 


पढार्थ अज्ञानजं  अज्ञानबाट उत्पन्न तत्त्वज्ञानेन  तत्वज्ञानद्रारा 
शुचिस्मिते  पवित्र मुस्कान आत्मशोषविमोहनं  शरीरलाई निहत्य  हटाएर 

भएकी हे रुक्मिणी सुकाउने र मोहित पार्ने स्वस्था  शान्तचित्त 
तस्मात्  त्यसैले सोकं  शोकलाई भव  होऊ 





ताक्यार्थ पवित्र मुस्कान भएकी हे रुक्मिणी ! शरीर आदिलाई सुकाउने र मोहित पार्त 
अज्ञानजन्य शोकलाई तत्त्वज्ञानद्रारा हटाऊ र शान्तचित्त होऊ । 


श्रीड्ुक उवाच श्रीशुकदेवले भन्नुभयो 


    


एवं भगवता तन्वी रामेण प्रतिबोधिता । 
वैमनस्यं परित्यज्य मनो बुद्धया समादधे ॥ ५०॥ 


पदार्थ रामेण  बलरामद्रारा ्  मनको मलिनतालाई 
एवं  यसरी प्रतिबोधिता  सम्णटादएकी परित्यज्य  छाडेर 


भगवता  भगवान् 


तन्वी  सुन्दरी रुकिमिणीले 


बुद्धया  विवेकयुक्त बुदधिले 


रालालन्द्री टीका 


८४८६ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५४ 


मनः  मनलाई समादधे  सम्हालिन् 


ताक्यार्थ यसरी भगवान् बलरामले सम्ाएपचछ्छि सुन्दरी रुक्मिणीले मनको मलिनतालाई त्यागिन् 
र विवेकयुक्त बुद्िले मनलाई शान्त पारिन्। 


प्राणावरोष उत्सृष्टो दविड्मिहंतबलप्रभः। 
स्मरन् विरूपकरणं वितथात्ममनोरथः ॥ ५९॥ 


पदार्थ हतबलप्रभः  सेनाहरू र आफ्नो इच्छा पूरा हुन नपाएको रुक्मी 
प्राणावरोषः  प्राण मात्र बाँकी तेजलाई पनि नाश गरेर विरूपकरणं  आफ्नो विरूप 
रहेको उत्सृष्टः  त्यागिएको र भएको रूपलाई 

दिभिः  शत्रुहरुद्रारा वितथात्ममनोरथः  आफ्नो स्मरन्  सम्फदै चिन्तित भयो 





ताक्यार्थ प्राण मात्र बाँकी रहेको, शत्रुहरूद्वारा आफ्ना सेना र तेज पनि नष्ट पारेर त्यागिएको 
अनि आफूले चाहेको कुरा पूरा नभएको रुक्मी आफ्नो विरूप भएको रूपलाई सर्म्फदे चिन्तित हुन 
थाल्यो । 


च्रे भोजकटं नाम निवासाय महत् पुरम् । 
अहत्वा दुर्मतिं कृष्णमप्रत्यूह्य यवीयसीम् । 
कुण्डिनं न प्रवक्ष्यामीत्युकत्वा तत्रावसद् रुषा ॥ ५२॥ 





पदार्थ चके  स्थापना गयो कुण्डिनं  कुण्डिन पुरमा 
निवासाय  निवासका लागि दुर्मतिं  दुष्ट न प्रवेक्ष्यामि  प्रवेश गर्नछैन 
रुक्मीले कृष्णं  कृष्णलाई इति रुषा उक्त्वा  रिसले यसो 
भोजकटं नाम  भोजकट नाम अहत्वा  नमारीकन र भनेर 

भएको यवीयसीम्  सानी बहिनीलाई तत्र  त्यहीं ने 

महत् पुरं  विशाल नगरको अप्रत्यूह्य  नफकर्ईिकन अवसत्  बस्यो 


ताक्यार्थ रुक्मीले आफनो निवासका लागि भोजकट नाम गरेको विशाल नगरको स्थापना 
गयो र कृष्णलाई नमारीकन र बहिनीलाई नफकर्हिकन म कुण्डिन पुरमा प्रवेश गर्दिनँ भनेर ज्यादै 
रिसाएर प्रतिज्ञा गरेर ऊ त्यहींं बस्न थाल्यो। 


   . 


भगवान् भीष्मकसुतामेवं निजिंत्य भूमिपान् । 
पुरमानीय विधिवदुपयेमे कुरूद्ह ॥ ५३॥ 


पढार्थ भगवान्  भगवान् श्रीकृष्णले भूमिपान्  राजाहरूलाई 
कुरूद्ह  हे कुरुवंशी परीक्षित् एवं  यसरी निजिंत्य  जितेर 


रामालन्द्री टीका 


४८७ 
दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ४ 


भीष्मकसुतां  भीष्मककी पुत्री पुरं  आप्नो नगर द्वारकामा विधिवत्  विधिपूर्वक 
रुकिमिणीलाई आनीय  ल्याएर उपयेमे  विवाह गर्नुभयो 
ताक्यार्थ हे परीक्षित् ! यसरी भगवान् श्रीकृष्णले राजाहरूलाई जितेर राजा भीष्मककी पुत्री 
रुकिमिणीलाई आफ्नो नगर द्वारकामा ल्याई विधिपूर्वक विवाह गर्नुभयो । 

तदा महोत्सवो नृणां यटुपुयां गृहे गृहे । 

अमूदनन्यभावानां कृष्णे यदुपतो नृप ॥ ५४॥ 


पदार्थ कृष्णे  भगवान् श्रीकृष्णमा गृहे गृहे  घरघरमा 

नृप  हे राजा परीक्षित् अनन्यभावानां  अनन्य भक्ति महोत्सवः  महान् उत्सव 
तदा  विवाहको त्यस भएका अभूत्  भयो 

अवसरमा नृणां  मानिसहरूको लागि 

यदुपतो  यदुपति यदुपुयां  द्रारकामा 





ताक्यार्थ हे राजा परीक्षित् ! भगवान्को विवाहको त्यस अवसरमा यदुपति भगवान् श्रीकृष्णमा 
अनन्य भक्ति भएका मानिसहरूका लागि द्वारकामा घरघरमा महान् उत्सव भयो । 


नरा नायंश्च मुदिताः प्रमृष्टमणिकुण्डलाः। 


पारिबहंमुपाजहूवंरयोरिचत्रवाससोः ॥ ५५ ॥ 


पढार्थ नराः  पुरुषहरू र वरयोः  वर र वधूका लागि 
प्मृष्टमणिकुण्डलाः  चम्किला नायः च  नारीहरूले पनि पारिबर्ह॑म्  उपहारहरू 
मणिका कुण्डलले सजिएका र चित्रवाससोः  चित्रविचित्रका उपाजहूः  ल्याए 

मुदिताः  अत्यन्त प्रसन्न भएका सुन्दरसुन्दर कपडा लगाएका 





ताक्यार्थ चम्किला मणिबाट बनेका कुण्डल आदि गहनाले सजिएका र अत्यन्त प्रसन्न भएका 
पुरुष र महिलाहरूले चित्रविचित्रका सुन्दरसुन्दर कपड़ा लगाएका वर र वधूलाई दिन 
उपहारहरू ल्याए । 


  र 


सा वृष्णिपुयुंत्तमितेन्द्रकेतुभिविंचित्रमाल्याम्बररत्नतोरणेः। 
बभौ प्रतिदा्युपककप्तमङ्गलेरापू्णकुम्भागरुधूपदीपकेः ॥ ५६ ॥ 





पदार्थ चित्रविचित्रका माला र ढोकामा 

उत्तमितेन्द्रकेतुभिः  अग्ला आकाशमा टाँगिएका उपककप्तमङ्गलेः  मङ्गलसूचक 
अग्ला ध्वजाहरूद्वारा तोरणहरूद्रारा वस्तु लाजा, दुबो आदिद्रारा 
विचित्रमाल्याम्बररत्नतोरणेः  परतिद्वारि  हरक घरका ढोका आपृ्णकुम्भागुरुधूपदीपकेः  पूर्ण 


रामालन्द्री टीका 


८४८८८ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५४ 
घडाहरू तथा अगुरु धूप, दीप सजादइएको वृष्णिपुरी  द्वारका नगर 
आदिद्रारा सा त्यो बभौ  अत्यन्त सुशोभित भयो 


ताक्यार्थ दवारकामा विवाहको अवसरमा जतातते अग्लाअग्ला ध्वजाहरू सजादएको थियो, 
चित्रविचित्रका तोरणहरू टंँगिएका धिए, हरेक घरका ढोकामा लाजा, दुबो आदि माङ्गलिक 
कुराहरू राखिएको र चोकचोकमा पूर्णकलश, अगुरु धूप र दीपावली आदिद्रारा सजादइएको त्यो 
द्वारका नगर अत्यन्त सुशोभित भयो । 


सिक्तमागौ मदच्युद्भिराहतप्रष्ठभूभुजाम् । 


गजेदस्सु परामृष्टरम्भापूगोपरोभिता ॥ ५७ ॥ 


र 
गजः  हात्तीहरूद्रारा 
सिक्तमागौ  मदधाराले बाटो 
सेचन गरिएको र 


पदढार्थ 

आदहूतप्रष्ठभूभुजां  विवाहको 
अवसरमा बोलाइएका प्रसिद्ध 
राजाहरूका दास्सु  टोकाहरूमा 
मदच्युदूभिः  मद चुहाइरहेका परामृष्टरम्भापूगोपद्ोभिता  
ताक्यार्थ विवाहको अवसरमा बोलादइएका राजाहरूका हात्तीहरूको मदधाराद्रारा सिच्चित 


बाटाहरू भएको र केराका स्तम्भ र सुपारीका वृक्षहरूद्रारा सजाइएका द्वारहरू युक्त द्वारका पुरी 
अति सुशोभित देखियो । 


सजादृएका केराका स्तम्भ र 
सुपारीका वृक्षहरूले सिंगारिएको 
द्रारकापुरी सुशोभित भयो 





कुरुसृञ्जयकेकेयविदभयदुकुन्तयः। 
मिथो सुमुदिरे तस्मिन् सम्भ्रमात् परिधावताम् ॥ ५८ ॥ 





पढार्थ परिधावतां  यता र उता विदर्भ र कुन्तिभोज वंशका 
तस्मिन्  त्यो विवाहको दौडिरहेका बन्धुहरूका बीचमा मानिसहरू 

उत्सवमा कुरुसृञ्जयकेकेयविदरभ॑यद् मिथः  आपसमा भेटघाट गरेर 
सम्भ्रमात्  उत्सुकताले कुन्तयः  कुरु, सृञ्जय, कैकेय, सुमुदिरि  अत्यन्त आनन्दित भए 


ताक्यार्थ विवाहको त्यस उत्सवमा उत्सुकताले मानिसहरू यता र उता दौडिरहेका धिए । त्यहाँ 
कुर्, सृञ्जय, कैकेय, विदर्भ र कुन्तिभोज वंशका मानिसहरू भेला भएका थिए र आपसमा 
अत्यन्त रमाएका धिए। 
रुकिमण्या हरणं श्रुत्वा गीयमानं ततस्ततः । 
राजानो राजकन्यार्च बभूवुभृंशविस्मिताः ॥ ५९॥ 

ततस्ततः  तीती रामा 


पदार्थ गीयमानं  गादएको 


रालालन्द्री टीका 


८४८८९ 


दशम स्कन्ध श्रीमद्भागवत अध्याय ५४ 
रुक्मिण्याः हरणं  रुक्िमिणी राजानः  राजाहरू र भृराविस्मिताः  अत्यन्त चकित 
हरणको कुरो राजकन्याः च  राजकुमारीहरू बभूवुः  भए 

श्रुत्वा  सुनेर पनि 


ताक्यार्थ ठंठाँमा रुकिमिणीहरणको कुरा सुन्नेसुनाउने गरिएको थियो जसलाई सुनेर 
राजाहरू र राजकुमारीहरू अत्यन्त चकित भए। 


हारकायामभूद् राजन् महामोदः पुरोकसाम्। 
रुकिमण्या रमयोपेतं दुष्ट्वा कृष्णं श्रियः पतिम् ॥ ६०॥ 


पदार्थ उपेतं  संगी रहनुभएका द्वारकायां  द्रारकामा 

राजन्  हे राजा परीक्षित् भियः पतिं  लक्ष्मीपति पुरोकसां  पुरवासीहरूका लागि 
रमया  लक्ष्मीरूपिणी कृष्णं  भगवान् श्रीकृष्णलाई महामोद्ः  परम आनन्द 
रुकिमण्या  रुकिमणीसंग दष्ट्वा  देखेर अभत्  भयो 





ताक्यार्थ हे राजा परीभ्ित् ! लक्ष्मीरूपिणी रुक्मिणीसंगै रहनुभएका भगवान् श्रीकृष्णलाई देखेर 
द्रारकावासीहरू परम आनन्दित भए। 


इति श्रीमदुभागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दरामस्कन्धे उत्तरार्धे 
रुकिमण्युट्वाहे चतुःपञ्चारात्तमो ऽध्यायः ॥ ५४ ॥ 
